Eneida
Eneida, I, 1-296. Liburuaren gaia.

(Itz.: Santi Onaindia. Bergili’ren idazlanak osorik. Egilearen edizioa, 1966.)

Ni naiz beste orduz, txirul-ots bigunean, unai-eresi-joka jarduna; nik gero, oianetatik
irtenda, biran ziran alorrei irakatsi nien lur-langilleari, naizta au asegaitz izan,
eder ta esaneko izaten: nekazarientzat lan bikaiña, ziñez. Orain, ordea, Marte’ren
ankerkeriak abesten ditut.

Guda-iskilluak kantatzen ditut, eta Troia’ko itxas-egalak ala-bearrez utzirik, Itali ta
Labini’ko ur-bazterra aurrenengo iritxi zun giza-seme urena goresten dut; ark,
bada, asko eroan bear izan zun lur ta ur, June zitalaren gibelmiñetik igeska, urtzitarrak
ortaratua noski. Bai, amaika neke-lor izan zun gudartean, uria jaso ta etxe-
-jainkoak Lati’n jarri arte; emetik bai datoz latitar enda ta albanitar arbaso ta
Erroma burgoiaren arresi zutiak.

Oroi ezaizkidazu, ene Musa, gauza aiek: zein jainko irainduk edo zer asarrek
aizatu zun urtzien erregiña, giza-seme on errukitsua ainbat oker gaiztoz naasitu ta
ainbat neke-min ari ar-erazteko. Nork usteko zun orrenbeste sumin goikoen
erraietan?

Antziña ba-zan uri bat, Kartago zeritzana, tiritarren egonleku, Itali’tik aurrez-aurre
ta Tiber agotik urruti samar: antze-lanez jori ta guda-arazoetan oso latza. Uri auxe
jantzi ta babestu omen zun June’k, beste eskualde guztien gaiñez, Samo bera ere
saiets utzita. Ementxe zeuzkan bere iskilluak, ementxe bere zalpurdia; orduan ere,
adurrak ortan ba’zetozten beintzat, uri auxe erri guztien buru egitea opa zun arduraz.
Baiña baita entzuna zun troiar odoletik jalgiko zala Tiri-tarren gaztelu ta arresiak
noizbait bekoz-gora irauliko zituan enda; andik etorriko zala, Libi’tarren kalterako,
jenderri oso ugaria, gudaritzan ezin azkarragoa. Orrela ardazkatu omen zuten
Balbeak (Parkak).

Orren bildur zan Saturno’ren alaba, ta gaiñera gogoan zeukan oraindik Troia
ondoan argutar maiteen alde berberak leia biziz egindako gudaketa zarra; bere
barnetik etziran oindiño aienatu, ez, orduko aserre-zio ta neke-isi gaiztoak. Gogoan
ondo barrendua zeukan Paris’en erabakia; baita bere eder-dirdai ezetsia ta jenderri
aiertua ta Ganimede ebatsiari eskeiñitako gorespenak ere. Onela, aserretan supizturik,
Troiarrak, danaotar eta Akileu bulartsuaren puskak, itxas zear osoro banatuak,
Lati mugatik albaitanez saiesten dendatu (alegindu) oi zan: auek, berriz, urteetan
zebiltzan ur-gainez alderrai, aduen jostailu. Astuna zan nunbait erromar jendeari
asiera ematea!

Sikuli’ko lurra ikusbidetik doi-doi galduta, galtzairu-brankaz gezal-bitsak
zirrikaturik, Troiarrak pozik itxas-zegiten ur aundirantza. Baiña aspaldiko zaurieztena
bular azpian zeraman June onela mintzo zan berekiko: «Nik, azpiratua bear
bada, ez ote diot asi-arloari eutsiko? Ezingo ote dut Teukro’tarren errege ori Itali
aldetik urrunterazi? Aduak debekatzen didate noski! Pala’k ez al zuan, Aiax
Oilei’ren seme bat-beraren erru ta asarreengatik, argutar ontzidia erre ta denak
itxas-barnean murgildu? Jobe’ren su lasterra odeietatik egotziz, berak sakabanatu
zitun ontziak; baita gezal sabela aize burrunbatsuz naspil-azi ere: berak, bular
zulatutik sua zerion Aiax zirimol nasian artu ta aitz-mutur zorrotzean maspildu
zun. Eta nola ni, urtzien erregiña ta Jobe’ren arreba ta emazte naizen au, ainbeste
urtez erri batekin gudaketan? Eta, onen ondoren, nork gurtuko du June’ren ala, edo
nork aren mai done aurrean eskale, opari-gaiak eskeiñiko?».

Gauza auek biotzean gar-iraulka, Eoli ekaitz-sorterrira, zear-aize biurriz beteriko
artzuloetara doa urtzitar emakumea. Eol erregek emen, arpe zabalean, esku latzez
menderatzen ditu aize zakar ta ekaitz-eraso orrulariak, lokarri ta morroilloz
galgaturik. Auek, ezigaitz ta asarre-astalka, marrao bizi ari dira mendi-sabelean,
baitegi guztia dardar dutela. Gaztelu garaian exerita dago Eol, agint-makilla
eskuan duelarik; andik arindu ta paketzen du oro. Eta orrela ezpa-legi, aize oiek
beren ekin latzean itxasoa ta lurra ta ortze sakona, oro nasturik, goiak zear
amilduko lituzkete. Baiña aita guztialtsuak; onen bildurrez, leize-zulo beltzetan
atxilotu zitun; mukulu astuna ta menditzarrak gain jarri zizkien; baita, agindurik,
ao-ugelak estutu ta lasaitzen arau zuzenez zekian nagusia eman ere.

Aren aurrean ordun June’k itz auek ebaki zitun, otoitzka: «O Eol, urtzitarren aita ta
gizonen errege danak, uiñak naretu ta aizeak zirimoltzeko eskua eman zizuna:
Tirren uretan zear dabil eder etzaidan erri bat, Ilion eta etxe-jainko goituak Itali’n
sar erazi nairik. Indar emaiezu aize auei, ta urpera itzazu osoan ontzi erdi-estaliak,
edo beintzat banakatu itxaso zear, aien gorpuak gezalpera egotzirik. Amalau ur-
-neskatx ditut, oso soin-eder, ta auetatik atsegingarriena, Deiope, emaztetzat
emango dizut, neri zuk egiñiko on-ordaiñez, ta zurea dukezu, urteetan alkarrekin
bizirik, seme-alaba lerdenen aita izan zakizkidan».

Eol’ek, berriz, onela jardetsi zion: «Zeure lana duzu, o erregiñ!, zer nai duzun
ikustea; neri, zuk naia betetzea dagokit. Erreiñu au, izan ere, zuri zor dizut; baita
agint-zigorra ta Jupiter’en adiskidetza ere; zure bitartez exeri oi naiz jainkoen
maiean, zuk egin nauzu euri-jasa ta ekaitzen zuzentzaille».

Itz auek esanaz batean, zigor-erpiñez jotzen du Eol’ek mendi konkorra saietsean,
eta ango aizeak, gudari-saldoa iduri, irikiko zulotik astrapalada gorrian irtenda, lur
zabalean zear doaz zurrunbillotsu. Itxasoraiño ere edatu ta Euro, Notu ta ekaitzaizeak
alkar nasturik, gezal guztia asaldatu ta bekoz-gora jartzen dute, lur-ertzeko
ondartzetara bildurgarrizko olatu-bagak konkortu ta amil-aziaz. Laster da gizakumeen
garraxia ta txikoten karraska. Odeiak, bat-batez, zerua ta eguna kentzen
dituzte Teukro’tarren begietatik: gauak egal beltzez estaltzen du itxasoa. Trumoi-
-ots daude zeruardatzak, eta tximista, dizdiz maiz berriztuz ortzi-alde guztia: orok
eztie gizonei gainbeerako eriotza besterik iragartzen.

Enea’ri, bertan, otzak eten zizkion gorputz-atalak. Intziri dagi, ta bi eskuak izarretara
jasoaz, onela mintzatzen da: «Oi, iru ta lau bidar zoriontsuak, gurasoen begi
aurrean, Troia’ko arresi jaikien azpian eriotza izan zutenak! Oi, Tideu-seme,
danaotarretan indartsuena!, nola ez nintzan ni ere Ilion’go zelaietan erori ta nere
gogo au zure eskumapean ez nuan egotzi? An bai datza Ektor zangarra, Akileu’k
geziz il zuna; antxe baita Sarpedon zaintsua ere. Oi, Simois ibaiak ainbat beso-
-ikurdi ebatsi ta ainbat buru-oskol ta ainbat gudari bizkorren gorputzil zaramalka
daramazkin toki aietan ezin egona!»

Enea’k era ontan ziarduala, ekaitzak, iper-aizez kirrinkari, aurretik zauritzen du
ontzi-oiala, ur-bitsak zeruraiño jasoaz. Arraunak austen dira, ta ontzia aurrez atze
jartzen da, alboa uiñai eskeiñirik; mendi eskerga iduri, izugarrizko ur-meta dator
ondoren. Ontzi batzuk orren erpiñean gelditzen dira zintzilika; beste batzuei, olatu
bat zartatu dalako, uin anean azpia ageri zaie. Gezal-barneko ondar-eragin bizi! Iru
ontzi, Notu’k, biurrian arturik, azpiko aitz-mokor gordeetara jaurtitzen ditu:
Itali’arrak mai doneak deritzaie uin artean bizkar eskerga antzera itxas azal dauden
urpeko arkaitz auei. Euro-k beste iru itxas urrunetik ur-ertzeko etaka ta ondar-
-moltsoetara dakazki —ikuskizun arrigarri!—, an uberetako zulu-muluetan erats-
-eratsi ta ondar-lubakiz inguratzeko. Beste bat, Liki’tarrak eta Oronte zintzoa
zeramazkina, Enea beraren begi aurrean, izugarrizko itxaskiak goitik beera
erasoten dio atzekaldetik: lemazaiña gogor astinduta, buruz beera egotzi du itxas-
-barnera, ta ontzia, olatuak an bertan iru aldiz inguruan kirimildu ta zurrunbillo
zakarrak irunsten du gezal-erraietan. Banaka batzuk ageri dira itxas zabalean igeri;
gudarien iskilluak eta ol-zatiak eta Troia’ko ondasunak ere uretan zapart. Bitartean
Ilioneu’ren ontzi bikaiña menderatu du erasoak, baita Akate azarriarena ta Abante
zioana ta Alete zarrarena ere: denak, zirristuetan brintzatuak, alboetako une
lotzagetatik ur etsaia artzen dute.

Neptun’ek ba-dakusazki, tarte ontan, itxasoa iskanbil aundiz nahasia ta gain lenu
dan ur-tulubio zakarra ta barren-barrendiko zingira-irakin itzul-erazoa; sumiñak
oso arturik eta itxas zabalera so-egiñaz, ur gaiñean agertzen du bere buru ederra.
Uretan oso edatua dakus Enea’ren ontzidia, eta troiarrak estu ta larri olatu-naspil ta
zeru-triskantzapean. Anaiari ez zitzaizkion ezkutatu noski June’ren iurzur ta
sumiñak. Euro ta Kepir beregana deitu ta onela diotse: «Ainbesteko ustea al duzute
zuen baitan? Noiztik ausartu zerate, aizeak, nere baimen gabe, ortzi-lurrak
naspildu ta ainbesteko ur-mendiak jaiki-erazten? Zuei nik... Baiña obe dut lenengo
uin eragiñak naretu. Gero, berdiñik izan eztun zigor-nekez ordainduko didazute
egiña. Emaiozute igesari, ta au esan zuen erregeri: «Ari ez, neri baizik, emana izan
dala zozketan gezaleko agintea ta iruortzeko zorrotza. An ditu ark arkaitz galantak:
ire estalpeak, noski, Euro! Jauregi artan bizi bedi Eol nasaiki, aizeen baitegi
goibeleko nagusi».

Onela dio, ta esan bezin azkar uin arroak baretzen ditu, ta odei alkartuak uxaturik
eguzkia jartzen du ñirñir. Batera, Kimotoe’k eta Triton’ek, alkarri lagundurik,
ontziak askatzen dituzte aitz-tuturru zorrotzetatik; berak ere iru-ortzekoz jasotzen
ditu, ta barneko ondar-pillak agerian jarririk. itxasoa baketzen du; ta, azkenik,
gurpil arin dabilkizu ur bizkarrez txairo. Eta askotan uri nagusi baten, zalaparta
sortu dala-ta, bertako kaxkarrak su-bero dabiltza, zuzi ta arriz sekulako barbuilla
egiñik, ezin-ikusiak esku bakoitzean iskiliu bat jarriaz; baiña olakoetan gizaseme
zentzundun eta agurgarri bat apika azaldu ba’ledi, asaldatuak ixillera datoz ta
olakoari entzuteko adi-adi daude, ta bere itzez gogoak narotu ta biotzak ezti biurtu
oi ditu. Era berean ixil-erazi zun Neptun aitak itxasoaren zalaparta, biurrialdi osoa,
ur-zelai zear begiak edatu ta ortzi garbipean bere zaldiei eragiñik, ao-ugelak jarei,
gurdi ariñean egaz abiatu zanean.

Enea’ren lagun aulduak, urreneko ur-ertzetara eldu nairik, Libi’ko muturretara
jotzen dute. An ba-da toki bat bakartegi zabalean, ugartea noski, bi bizkar luzeak
diotela kaia egiñaz an lertzen da ur aunditik datorren uin oro, kolko medarretan
banakaturik. An eta emen arkaitz aundiak eta bi ugarri dauzkazu, goiari zemaika;
auen azpiko ura, berriz, txit naro ta ixilla dago. Goi aldetik, gaiñera, antzoki
antzeko oian urduri dirdaitsua agiri da, basarte zurbilla itzal ikaragarriz zintzilika
daukala. Beste aldetik leiza bat dago, aitz-mutur esekiekin; ur gezak ditu barruan,
eta jarlekuak arri bizian; ur-lamien etxea duzu. Ontzi abailduak an eztute lokarririk
bear, ezta ortz makurdun aingurarik ere. Onaxe jotzen du Enea’k gelditzen
zaizkion zazpi ontziak bildurik; eta troiarrak, lur-min gorritan aietatik irtendakoan,
ondar leiatuaz jabetu ta kresalak iñarturiko gorputzak ur-ertzean egokitzen dituzte.
Eta Akate’k, lenbizi, suarritik txiñar bat jalki-azi du; ta sua osto batzuetan bilduz,
errekin legorra eman dio inguruan ugari, sugarrak indar aundia arturik. Orduan
ainbat zorigaiztok nekaturiko aiek, urak iroldutako garia ta Kere’ren tresnak atera
ta itxas-erasotik jasotako gari-aleak sutan erre ta arri gaiñean zeatzen diardute.
Enea’k, bitartean, aitz baten gaillurera igota, itxas urruna begiztatzen du oso, aize-
-erauntsiak jaurtitakoen bat agiri ote dan, noski: Anteu ta Prigitar izontzi arraun
bikoizdunak, edo Kapi, edo Kaiku’ren iskilluren bat ontzi-atze zutietan. Eztu
ontzirik begiz jotzen, baiña iru orein, bai, dakuzki ur-ertzean urduri; atzetik auen
jarrai, ordea, abere-talde aundia, ta ibarrean ere an ta emen pilloak bazkatzen.

Emen gelditu da Enea, ta arranbela ta gezi ariñak, Akate zintzoak zeramazkin
iskilluak, eskuraturik, aurrenen adar abartsuz zuzendari bezela doaztenak erasten
ditu; ta gero, gezi-jaurtika besteeri ere oian ostotsuan zear erasorik, larria jartzen
du orein talde osoan. Eta ezta berean aspertzen, zazpi gorputz aundi, itxasoan ditun
ontzi aiña, lurrean zerraldo utzi arteño. Emendik kaira jo ta nekekideen artean
banatzen du eskuratutako eiza; baita, ondoren, Akeste gizuren onak Trinakri’ko
izpazterrean upelatan ipiñi ta andik alde egin zutenei emaniko ardoa ere.
Eta aien biotz itunak itzokin gozatzen ditu: «O lagunak! (eta ez dauzkagu aiztuta,
gero, lendik izandako neke-lorrak); o zuok, gorriagoak ikusi duzutenok! Gaitz
aueri ere Jainkoak azkena emango die. Zuek, egiaz, Eskile aserratura urbildu
zerate, ta barnean ots-dagiten arkaitzetara; baita Kiklope’tarren arpeak ere somatu
dituzute: biotz on zaitezte, bildur goibela uxatuaz; neke auek gogoratzea ere iñoiz,
bear bada, atsegin izango zaigu. Ainbat gorabera, ainbat estutasun ta galzori
artean, Lati aldera goaz; aduak antxe derakusazkigute esertoki lasai nareak. An
aizu gera berriz ere Troia’ko erreiñua piztera. Sendo zaitezte, eta gorde zeuen
buruak abagune egokietarako».

Onela itz dagi, ta, kezka aundiak naigabetu arren, arpegiz itxaropena erakusten du,
bere oiñaze gorria biotzean itorik. Aiek (troiarrak) eiza gertatzen ari dira, ta
ondorengo janari-gaiak; oreiñak alboetatik larrutu ta errai-billois uzten dituzte;
batzuk, zatitan ebaki ta burduntzietan jartzen dituzte pilpilka; beste batzuk, pertzak
ondarrean atondurik, sua ezartzen diete. Gero, janez ederki indar-berritzen dira:
belazean zabal etzanda, ardao zarrez ta oreinki gogoz asetzen. Jatekoz gosea il ta
maiak jaso ondorean, luzaro ari izan dira izketan galdutako laguneri buruz
galdezka, bildur ta itxaropen artean zalantzaz: orain uste dute bizi dirala ta gero
illak dirala, edo-ta, dei egin arren, beren deirik ez dutela aditzen, iruditzen zaie.
Enea biotz-onak, batez ere, Oronte azkarrari ta Amiku’ri gertatua, Liku’ren zori
gaiztoa, ta Gia ta Kloantu kementsuen adu gordiña negartzen ditu bere baitan.
Eta autu auen azkena zan, Jupiter’ek, ortzi goitik, ontziak oial-zabal dabiltzan
itxasora ta lurralde etzanetara, ondartza ta erri edatuetara begiratuz, zeru-gangan
orrela gelditu ta bere betarte dizditsua Libi’ko erreiñuetan tinka jarri zunean. Eta
olako arduraz eragiña barrua zekarrela, Venus doakio ta, oso naigabetua ta begi
ederrak negar-anpuluz beterik, onela diotsa: «O, zu, gizonen eta jainkoen gora-
-berak betikoalez zuzendu ta juzturiz ikaran jarri oi dituzuna: zer txarrik egin
lezakean zurekiko nire Enea’k? Zer egin izan dizute Troia’tarrak, ainbat zori-nekez
lorpetuta, lurbira guztian Itali’rako bideak itxitzen ba’zaizkie? Zuk, ordea, urteak
joan urteak etorri, erromatarrak emendik sortuko zirala agindua duzu; emendik
irtengo zirala, Teukro’ren odola berriturik, buruzagi zangarrak, noizbait ur ta lur
aginpide betea izango zutenak. Iritzi ortatik, zerk aldatu zaitu, ene aita? Onekin,
egiaz, Troia’ren erortze ta ango ondamendi zurbillaz ere zerbait poztutzen nintzan
adu gaiztoen aurka adu onak jarririk. Eta orain ere adu gaizto berbera dute jarraika,
ainbat gertaerak samindutako gizon auek. Zer azken damaiezu, errege aundi, neke
oiei? Antenor, akibitarren artetik igeska, Iliri’ko itxas-kolkora jo ta ezertariko kalte
gabe Liburni’tarren errialderaiño iritxi zan, eta andik Timabi’ko iturria goitu al
izan zun, bederatzi ur-agotik mendiz beera, itxaso zaratatsu antzo, jauzika amilduz,
inguruko zelai-lauak dardaratzen dituna, noski. Berak, alare, antxe eregi zun
Padua’ko uria eta antxe ezarri zitun Teukro’tarren egoitzak; baita angoeri izena
eman ere, Troia’ko iskilluak bertan tinkaturik: orain, antxe obiratua, pake gozotan
du atsedena. Gu, ostera, zure semeok, zeru-jauregian erkide gerala, ontziak galduta
—au lotsaria!—, gaizkin baten asarreagatik, arat-onat gabihza galduak eta Itali’ko
iz-bazterretatik gero ta urrutiago jaurtiak. Au ote erruki-sari? Onela nai al duzu
gure aginte-makilla piztu-erazi?».

Gizonen eta jainkoen aitak, irri-barrez, ortzea ta ekaitzak baretzen ditun arpegi
alaiz, pa goxoak eman zizkion alabari; gero, onela mintza zaio: «Ez bildur izan,
Kiterar maite: aldakaitzak dituzu zuretarren aduak; ikusiko dituzu nik agindu
nizkizun Labini uria ta bertako arresiak, eta Enea biotz-aundia gora, zeruizarretaraiño
jasoko duzu; etzait asmo ori aldatu. Ta onek (esango dizkizut, ardura
orrek ozkatzen dizun ezkero, urruti samarretik artuta, etorkizun dauden gertaera
ixillak ere) guda izugarria egingo dizu Itali’n; erri ezigaitzak eskuratuko ditu, lege
ta arresiak gizonei ipiñirik, irugarren udaldiak Lati’n agintari ikusi arte, ta
errutuldarrak menderatu ondoan iru negu igaro arte. Eta orain goi-izenez Jul
deitzen dioten Askani aurrak —Il zeritzan Ilion’go errialdea bere jaube zala—
illabeteak itzulika, ogeitamar urte luze beteko ditu bere agintaritzan; errege-aulkia
aldatuko du Labini’tik, Albalonga’ri indar aundia ezarriaz. Emen, berriz, irureun
urte osoz Ektor’tarren gain izango da erreiñua, Ilia erregiñ opaltzailleak,
Marte’gandik izor, aur bikoitzak argitara dakarzkin arteño. Gero Erromul’ek,
otseme bere iñudearen larru gorripean pozik, jende aiek artu ta Marte uriko
arresiak irasiko ditu, erromatarrai bere izenez deiturik. Nik ez diet aueri ez agintzemugarik
ez eperik jartzen; azkenik ez dun eskubidea emana diet. June gordiña ere,
orain itxaso ta lur ta ortze bildurgarriro naspiltzen ari dana, erabakiz oneratuko da,
nerekin nasi gauzen artezkari diran erromatar jende togadunei lagunduko die
noski. Ona ene gogoa. Gero, urteak igazirik, Asaraku etxeak Ptia lurraldea ta
Mikena argia ta Argu azpiratua menpean izango ditu morroe-zurrian. Jatorri eder
ontatik sortuko da troiatar Kaisar, Juli, Jul aundiagandik arturiko izenekoa noski;
bere aginterriak itxasoan izango du amaia, ta izarretan bere ospe-entzuteak. Zuk
au, noizbait, Sortaldeko garaitz-irabazkiz ornitua, bildur gabe artuko dozu zerugoian;
gizonak, ordea, eskeinka dei dagiokete. Orduan, gudaketak utziz, gizaldi
latzak samurtuko dira. Siñiste ille-zurik eta Besta’k, legeak emango dituzte, baita
Krin’ek ere bere anai Erremu’kin naste; Guda’ren ate ankerrak burniz ta zarrailla
estuz itxiko dira; Sumin zitala, barnean, iskiliu gaizto-beltz gaiñean eseria, ta
sorbalda atzetik eun galtzairuzko lokarriz korapilloturik, murruza dagike izugarri,
aotik odol-jario».

Eneida, II, 203-222. Laokoonte.
(Itz.: Arrate Zubillaga eta Gidor Bilbao. Kultura Klasikoa. DBH 3. Edebé-Giltza arg., 1997.)

Eta hara non, Tenedostik irten eta itsasora jauzi eginez, ur sakon lasaietatik biak
batera abiatzen diren gure itsasertzerantz eraztun itzeleko bi suge (kontatzean izutu
egiten naiz!); bular-aurreak olatuen artean tente, bien motots odoltsuek itsasoa
menderatzen dute; gorputzak, gainontzekoan, uretan irristatzen dira, kiribil eskergak
irudikatuz. Kresalaren aparrean burrunba sortzen da. Lehorrera heltzen dira.

Begiak odol eta garretan irazekirik dituzte eta mizto dardarkariek etengabe
laztantzen dituzte ezpain txistukariak. Hauek ikustean ihesari ematen diogu, zainetan
odolik gabe. Biak abiatzen dira Laokoonterengana, beren bidean zalantzarik
gabe; lehenbizi bi semeen gorpuztxoen inguruan kiribiltzen dira suge biak eta
horzka urratu eta irensten dituzte dohakabeak; gero, azkonak harturik laguntzera
datorren aitari egiten diote eraso eta eraztun itzeletan lotzen dute. Jada bi aldiz
kiribildu dira haren gerrian, bi bider estutu dute haren lepoa bizkar ezkatadunez,
eta oraindik goian ageri dira tente sugeen buruak eta lepondokoak. Bera, bi eskuekin
ahalegintzen da korapiloak askatzen —sazerdote-zintak odol-batu eta lerde
beltza dariola— eta zerura garraixi ikaragarriak jaurtikitzen ditu.

Eneida, IV, 1-19; 90-94; 115-128. Didoren maitemina.
(Itz.: Arrate Zubillaga eta Gidor Bilbao. Kultura Klasikoa. DBH 4. Edebé-Giltza arg., 1998.)

Baina erreginak zainetako odolez elikatzen ditu aspaldiko maiteminaren zauriak
eta ezkutuko su batez kizkaltzen da. Ezin ditu burutik kendu gizon honen sendotasuna
eta adorea, ez eta bere leinuaren ospea. Bular barruan josiak ditu haren
begitartea eta haren hitzak. Eta oinaze honek ez dio atsedenik ematen bere gorputzari.
Hurrengo Egunsentia Feboren zuziaz Lurra argitasunez betetzen ari zen eta itzalen
lurrin hezea uxatua zuen eguratsak, Dido, arima tristeturik, mintzatu zitzaionean
ahizpari, arima gogaideari: «Oi Ana, ahizpa enea! Amets gaiztoak estutzen dit
larritasunez barrua! Nor da gure etxean sartu berri zaigun kanpotarra? Hau bai
galanta! Hau bai ausarta eta armekin artetsua! Zinez uste dut, eta ez da uste
hutsala, jainko-jainkosen arrazakoa dela. Beldurra beti izan barru eskasaren
adierazle. Ai, ene! A zer nolako erasoak egin dizkion patuak! Nolako gerrak
kontatu ditu, azkenera arte pairatuak! Zein epopeia harena! Parkek nire lehen
amodioa apurtu eta gero, beste senarrik ez izateko erabaki sendoa hartua izan ez
banu, ezkon-oheak eta ezkontza-zuziek gogaituko ez banindute, litekeena da
hargatik, eta hargatik besterik ez, nire ahultasunean erori izatea. [...]».

Junok, Jupiterren emazte maiteak, grina gaizto honen gatibu ikusten du Dido, izen
ona zaindu beharrak ere sukar hura menderatu ezinik, eta Venusengana itzulirik
ondokoa dio Saturnoren alabak: «Horra hor ohore gorena eta garaipen ugaria bai
zuretzat bai zure semearentzat! Zinez aipagarria eta gogoangarria zuen indarra!
[...] Orain entzun, hitz gutxitan esango dizut-eta zer egin behar dugun. Bihar
bertan, Eguzkia igotzen hasi eta haren izpiek lurraren estalkia urratzen dutenean,
Eneas eta Dido gaxoa hiritik irtengo dira, oihanean ehizatzera. Ehiztariek sareak
oihanartean zabal ditzatenean, nik kazkabarrez betetako laino beltza botako dut
euren buruen gainera eta zeruan trumoien zalaparta entzunaraziko dut. Guztiek
ihes egingo dute, izuturik, gau-itzal zerratuan barrena. Eneasek eta Didok, biek
elkarrekin bilatuko dute babesa, biek harpe berean. Bertan izango naiz ni, eta nire
eginahala atsegin baduzu, xedera sendoz batuko ditut, eta Dido Eneasena izango
da betirako. Ezteiak izango dira».

Ziterako jainkosak inolako eragozpenik gabe onartzen du asmo hau eta irribarre
egiten du burutapenarengatik.

Eneida, V, 105-285. Estropadak.

(Itz.: Gidor Bilbao)

Iritsi zen espero zuten eguna. Faetonteren zaldi-gurdiak bederatzigarren egunsentia
zekarren garbi, lainorik gabe. Azestes ospetsuaren berriak eta izenak aztoratuak
zituen auzoko herriak. Itsasertza bete zuten talde alaiak osatuz, denak Eneas eta
beretarrak ikusi nahian, eta batzuk lehian parte hartzeko prest. Plaza erdian denek
ikusteko moduan ipini dituzte lehenbizi sariak: tripode sakratuak, koroa berdeak,
palmondoak, garai-ikurra, armadurak, purpuraz apainduriko jantziak eta zilar eta
urrezko talentuak.

Mendixka baten tontorretik iragarri du turutak bere soinuaz jokoen hasiera. Arraun
pisutsudun lau galerak hasi dute norgehiagoka; elkarren parekoak dira, ontziteria
osotik aukeratuak. Mnesteo da arraunlari kementsuko Herensugean agintaria, laster
italiarra izango den Mnesteo, Memiarren leinuari izena emango diona. Giasek
agintzen du Kimera izugarriaren ontzi-puska eskergan; ur gaineko hiri bat da,
dardaniar mutilek hiru lerrotan bultzatzen dutena, hiru ilaretatik altxatzen dituzten
arraunez. Zentauro handiaren ontziburua Sergesto da, Sergiar familiari izena
ematen diona. Eta Kloanto da ontziburu Eszila berdeurdinean, Kloanto hain zuzen,
zure jatorriko asaba, Kluentzio erromatarra.

Urrun, itsas zabalean, itsasbazter apartsuaren aurrean, olatu gangartuek astindu eta
batzuetan —iparmendebalak, ekaitz-haizeak, izarrak estaltzen dituenean— hondoratzen
duten harkaitz bat dago. Barealdian isilik izaten da eta ur lasaien gainetik
agertzen da ordokia eta eguzkia maite duten pottorroentzako atsedenleku atsegina.
Aita Eneasek hor jarri du helmuga berdea, arte hostotsua muga gisa. Hortik itzuli
beharko dute itsasgizon biratzaile trebeek, estropada luzean hura inguraturik.
Lekuen zozketa egin da. Distira egiten dute popan zutik patroiek, urre eta purpurazko
jantzi dotoreez. Makalaren hostoek itzala ematen diete itsas mutilen bekokiei
eta olioz igurtzitako bizkar biluziak dirdiraz dira. Tostetan eserita, giharre tinkoak
arraunetan jarrita, seinalearen zain daude adi-adi. Beldur larriak eta ospe-irrika
oldartsuak ahitzen ditu hauen bihotz bozkarioz beteak. Gero, turuta argiak soinu
egiten duenean, denak batera oldartzen dira euren lekuetan amorratuta. Itsasgizonen
irrintziak zerua zauritzen du.

Besoek atzerako bira egitean itsaso astinduari bitsa dario. Denek bat-batera zulatzen
dituzte ildoak eta ur-zabaldiaren gain osoa irekitzen da arraunek eta hiru
hortzeko ontzi-muturrek urratuta. Behor-gurdiak lauan ere ez dira hain bizkor
oldartzen, ez eta irteera-hesitik jaulkitzean ere; gurdilariak ere ez dira hain sutsu
aritzen orga-abereen hegaldia xaxatzen, edo euren gainean uzkailirik zigorraz jo
eta aho-uhal kulunkariak eragiten.

Berehala entzuten da baso osoan ikusleen txalo eta oihuen durundia, gartsuki
gogoberotzen baititu bakoitzak bereak; hondartzako maskorrean itzulikatzen da
hauen ahotsa eta muinoak urratzen ditu eta oihartzunak joan eta bueltan ekartzen
die aldarria.

Gias abiatzen da aurretik ihes eginez eta bera da lehena olatu gainetik irristatzen
nahaste eta zarata artean. Kloanto atze-atzetik doakio, hurre-hurre, arraunlari
hobeekin baina pinuaren pisuagatik atzeratuta. Gero bitarte berarekin datoz
Herensugea eta Zentauroa, elkarren arteko lehian zeinek aurrea hartuko. Batean
Herensugea da garaile, bestean Zentauro eskerga irabazle, orain branka biak doaz
batera, elkarren ondoan urratzen dute gila luzeek olatu kresaltsuen gaina.

Harkaitzera iristen ari ziren, bira egin behar zuten lekura heltzear ziren, eta,
lehenengo postuan doala, estropada erdian garaile den Giasek oihuka egiten dio
agiraka Menetes lemazainari: “Nora hoa hain eskuinetara? Egik bira honantza.
Arrima hadi bazterrera. Hurbildu ezkerreko haitzetara arraun-endaiez ukitu arte.
Laga itsas zabala besteentzat!”. Baina Menetesek, hondar-pilaren beldurrez, olatuen
gain zabalera begira jartzen du branka. “Nora hoa saihesbidetik?” errepikatzen
dio. “Haitzetara, Menetes!” diotso berriro oihuka biraraztearren, baina, ai ene,
atzera begiratu eta Kloanto ikusten du bere bizkarretik aurrera doala haitzetara
arrimatuta. Barrualdetik egiten du honek aurrerako bidea, Giasen ontzia eta
harkaitz durunditsuen artetik igarota, ababorretik ia-ia ukituta; estropadaburuaren
aurrean jartzen da bizkor eta itsas zabalean sartzen da harkaitza atzean utzita.

Orduan amorru biziak kiskaltzen du mutila hezur-muinetaraino eta negarrak
bustitzen dizkio masailak; bere gurbiltasuna eta bere gizonen arriskua kontuan izan
gabe, popatik behera botatzen du itsasora Menetes uzkurra. Berak hartzen du lema
eta, hala ontzizain nola lemazain gisa, arraunlariak gogoberotu eta lurraren aldera
biratzen du lema. Azkenik Menetes, urteen eta blai egindako jantzietatik darion
uraren pisuaren erruz, ozta-ozta azaleratu denean hondotik, harkaitzera igo eta
harri lehorrantzean etzan da. Barre egin diote teukroek erortzean, barre egin diote
olatu artean igerian dabilela, eta barre kresala borborka dariola ikusi dutenean.

Atzetik datozen bietan Gias aurreratzeko itxaropen gozagarria ernetzen da orain,
atzean geratzen ari baita hau. Sergesto doa lehenen eta harkaitzera hurbiltzen da,
baina lehiakideari ez dio ontzi osoa kentzen, zati bat baino, albotik muturra
erakutsiz ezesten baitu Herensugeak. Mnesteo lasterka doa ontzi erditik
tostartekoak gogoberotuz: “Orain, altxa orain arraunaren gainetik, Hektorren
gudalkideok, Troiaren azken kinkan laguntzat neuk aukeratuak! Atera orain
getuliar Sirteetan, Joniar Itsasoan, eta Malea lurmuturrean uhinaldiak eraso
zintuenean erakutsitako indar hura, kemen hura! Mnesteo ez dabil oraingoan lehen
postuaren edo palmondoaren bila, nahiz eta menturaz... Baina, oi Neptuno, irabaz
dezatela zuk hautaturikoek. Azkenak iristearen lotsa, inoiz ez. Laido hori saihestea
izan dadila, lagunok, gure garaipena!”. Eginahal gorenean uzkailtzen dira arraun
gainean. Brontzezko muturdun ontziak dar-dar egiten du hauen astindu
indartsuekin. Itsas gaina azpian doa ihesi. Soin-atalak eta eztarri lehorrak estutzen
zaizkie arnasestuez; izerdia uholdeka darie hauen gorputzetatik.

Zoriak ekarriko die irrikaturiko ospea; Sergestok, suturik, branka harkaitzera lar
hurreratu eta Mnesteok utzitako leku estutik sartzean, behea jotzen baitu uharri
irten batean. Ikara egiten du harkaitzak astinduaren ondorioz eta arraunak ezpal
eginda geratzen dira haren hortz zorrotzak jotzean eta branka zintzilik geratzen da
zati-zati eginda. Arraunlariak denak batera jaiki eta zarataka hasten dira itxaronaldiagatik;
burdinazko zikaiak eta kakoak hartzen dituzte eta arraun apurtuak batzen
itsasotik.

Mnesteo ordea, pozik eta are sutsuago zoriak eskainitako ontarteagatik, arraunlari-
-eskuadra zaluarekin haizeen laguntza eskatuz, uren maldaren bila doa lasterka
itsas zabalera. Nola jaulkitzen den usoa bat batean uxatuta hegaldaka landa
zabalera, berari babesa eta haitzarteko zulo itzaltsuan txito-talde gozoari lekua
eman dioten leizetik, izututa zalapartaz kraskatzen baititu hegoak esparru itxian,
gero berehala labaintzeko zeru zohardian, hego arinak mugitu gabe zulatuz
oskarbia, hala egin zuten Mnesteok eta Herensugeak ihesean estropadako azken
tartea, euren kemenaz halatsuko hegoak emanez hegaldiari. Lehenengo Sergesto
uzten du atzean, harkaitzaren irtenunean borrokan, behea jota laguntza-eske
alferrik, arraun apurtuekin estropadan jarraitzeko ahaleginetan. Gero Giasen parera
iristen da eta Kimera izugarriaren ontzi-puska eskerga atzean geratzen zaio,
lemazainik gabe baita. Helmugako ateetan Kloanto baino ez zaio geratzen aurretik.

Honen bila abiatzen da eta eginahal gorenean bere ondora iristen da. Bikoiztu
egiten dira orain oihuak; denek batean gogoberotzen dute harrapa dezan. Zeruan
oihartzun egiten du zalapartak. Batzuentzat lotsagarri da eskuartean duten garaipena
eta irabazita duten ohorea ez erdiestea, eta bizitza emango lukete ereinotzagatik.
Mnesteo eta beretarrentzat arrakasta bera da gogoberogarri eta ahal dutela sinesten
dutelako ahal dute.

Eta brankak elkarren parean zirela, bi-biek lortuko zuketen menturaz garaipena,
Kloantok bi ahurrak itsasorantza luzatuta askatu ez balitu arrenak, bere agintzariak
entzuteko otoi eginez jainkoei: “Nik urratzen dudan itsaso zabalaren agintea
duzuen jainkook, atseginez eskainiko dizuet hondartza honetan zuen aldareen
aurrean zezen zuri distiratsua, hitz ematen dut, eta uhin kresaltsuetara jaurtiko ditut
honen erraiak opari gisa, eta uholdeka isuriko dut ardoa”. Hau esan eta sakonean,
uhinen azpian, Nereida-abestalde osoa entzun zen, eta Forko, eta Panopea birjina;
eta Portuno jainkoak berak, bere esku eskergaz bultzatu zuen estropadan eta Noto
edo hegodun gezia baino zaluago doa hegaz lehorrerantz, portu barruan desagertuz.
Ankisesen semeak ohituraren arabera dei egiten die guztiei; Kloanto aitortzen du
garaile aldarrikariaren ahots indartsuaz eta ereinotz berdez janzten dio burua. Gero
ontzi bakoitzaren sariak hautuan: hiru zekor, eta ardoa eta zilarrezko talentu
pisutsu bat.

Ontziburuentzat opari bereziak eransten ditu: irabazlearentzat urrez brodaturiko
klamidea; oihal-ertzetik zerrenda bikoitzean Melibeako purpura darama erruz.
Mutil galant bikaina agertzen da brodaturik. Idako hostotza artetik azkona eskuan
duela doa gartsuki lasterka orein zaluak nekaraziz; arnasestuka doala dirudi. Bat
batean Idatik dator Jupiterren armak daramatzan hegaztia eta gora darama erpe
kakotuen artean. Agure zaindariek alferrik zabaltzen dituzte zerura begira
eskuetako ahurrak eta bere zakurren ihausi amorratua eguratsera doa gorabidean.
Antzeko merituz bigarren postua irabazi duenari, hala jai-jantzirako nola
borrokaldietako babeserako, armadura ematen dio, eraztun arinez eta urrezko hari
hirukoitzez osaturiko mailaz ehundua, Eneas garaileak berak Simunte zaluaren
ertzean, Troia garaiaren behealdean, Demoleori kendua. Orain ozta-ozta daramate,
mailen pisuagatik, bizkar gainean Fegeo eta Sagaris zerbitzariek. Behinola ordea
Demoleok, hura soinean estu-estu jantzita, bizkor esesten zien troiarrei,
arrapaladan ihes eraginez.

Hirugarren saria brontzezko galdara pare bat eta erliebean irudi apaingarriak
dituzten zilarrezko kopa bi dira.

Sariak jasota, harro zihoazen denak opariekin alde eginez, bekokietan xingola
gorriak lotuta, azkenik harkaitz ankerraren atzaparretatik antze bipilez aterata,
arraunak galduta, indarrik gabe iritsi zenean Sergesto, arraunlari ilara bat
gutxiagorekin, ontzia burla artean gidatuz ohorerik gabe. Sugea bezala datoz;
bidearen ebakialdi batean brontzezko gurpil batek maiz ezustean harrapatu eta
gorputz gainetik zapaltzen du; edo ibiltariak harri handi batez jo eta erdi hilda
lagatzen du, zatituta; alferrik ahalegintzen da ihes egiten, kiribil handietan
bihurritzen du bizkarraldea; gorputz erdiak furfurian, begiak txingartuta, tentetu
eta aurrera egiten du txistuka; beste erdia banatuta geratzen da atzean, eraztunak
uztartuz eta bere baitan bilduz; halatsu zetozen arraunlariak ontzia astiro bultzatuz.
Azkenean haize oihalak jaso eta portu burutik sartzen da. Hitz emandako saria
eskaintzen dio Eneasek Sergestori. Pozik da ontzia onik eta lagunak oneratuta
ikusirik. Minervaren lanetan aditua den andrazko esklabo bat eskaintzen dio;
kretarra da, Foloe izenekoa, eta bikiak ditu bularretan hazten.

Iturria: Bilbao Telletxea, G. (2002): Latin-literaturarako sarbidea: idazleak eta idazlanak, UEU, Bilbo, 106-118.

Latinezko literatura lanak