Urrezko astoa
Urrezko astoa, II, 7. Fotide sukaldean.

(Itz.: Juan Kruz Igerabide eta Anjel Lertxundi. Metamorfosiak edo urrezko asto. Literatura unibertsala 53, Ibaizabal arg., 1996.)

Horrelako burutazioak kabutan, Milonen atera iritsi nintzen eta, esan ohi den
bezala, «azeria mingainean, hura bera oilategian», etxean ez baitzegoen ez Milonik
ez haren emazterik; ene Fotide maitea zegoen bakarrik. Haragi xehe eta talotuaren
platera ari zen prestatzen bere ugazabentzat, eta okela-xerrak saltsan atontzen, eta
baita idiki zezinatua ere, oso gozoa nonbait, nire sudurretara zetorren usaintxoaren
arabera. Dotoreziaz jantzita zihoan, lihozko soinekoz, eta gerriko estu gorribizi
batek bularra estutzen zion goi samarretik. Bere larrosazko eskuez jira-jiraka
eragiten zion janari-ontziari eta, mugimendu biribil bakoitzarekin bere soin-atalak
arin astindurik, eta denak batera emeki mugitzen zituela, gerriaren joan-erorriak
bizkarra ere dantzarazi egiten zion, higidura atseginkorrak sortaraziz. Halako
ikuskizunaren aurrean harriturik, begira jarri nintzaion, grina sutsuaren menpe.

Azkenean, esan nion:

—Zer nolako dotoreziaz eta ganoraz mugitzen dunan lapiko hori, Fotide maitea!
Bai okela-saltsa zoragarria ari haizena prestatzen! Zorionekoa eta dohatsua,
benetan, hatza bustitzen uzten dionan hura!

Orduan, neska polit eta pinpirinak erantzun zidan:

—Hoa atzera, gizagaixo hori, hago ahalik urrunen nire laratzetik, ezen nire sugarrik
ttikienak hire pittinik xemendreena ere ukitu orduko, hezur mamiraino erreko
haiz, eta ez duk inor hire erresumina itzaltzeko gai izango, neu izan ezik, hain
okela-saltsa gozoak prestatzen ditudan, eta hain airoso lapikoa nola ohea astintzen
ditudan hau.

Urrezko astoa, III, 24. Luzio asto bihurtzen da.

(Itz.: Juan Kruz Igerabide eta Anjel Lertxundi. Metamorfosiak edo urrezko asto. Literatura unibertsala 53, Ibaizabal arg., 1996.)

Ni neure zinezko agindua esan eta esan ari nintzaiolarik, neska gelan sartu zen oso
urduri, eta potetxo bat atera zuen kutxatilatik. Potetxoa hartu, musu eman, hegaldi
zoriontsua eman ziezadala eskatu, eta nire jantzi guztiak urrun jaurti nituen
nigandik; nire eskua lehiatsu sartu, ukendu mordo bat atera, eta gorputzaren atal
guztiak igurtzi nituen. Txori bat bezala hasi nintzen jokatzen, besoak, orain bat
orain bestea, mugitzen ahaleginduz, baina han ez zen agertzen ez hegaxka ez
lumaxkaren inolako arrastorik. Aitzitik, nire ileak loditzen hasi ziren, ilesorta
bihurtu arte; nire azal-mintz leuna gogortzen hasi zen, larru bihurtu arte; nire
eskuen muturrean hatzek bereizketa galdu zuten, harik eta oin-azkazal bakarra
osatu zuten arte; eta nire bizkarrezurraren behealdetik isats luzea ageri zen.
Gainera, aurpegia handitu zitzaidan, ahoa luzatu, sudurra zabaldu, eta ezpaina
zintzilikatu; belarriak, beren aldetik, neurriz gora haziak neuzkan, eta ilez estaliak.
Eta nire zoritxarreko aldakuntza hartako kontsolamendu bakarra: Fotide besoartean
ezin hartu banuen ere, ederki haziak neuzkan behintzat neure dohain naturalak.

Urrezko astoa, VIII, 23-26. Astoaren jabeetako bat.

(Itz.: Juan Kruz Igerabide eta Anjel Lertxundi. Metamorfosiak edo urrezko asto. Literatura unibertsala 53, Ibaizabal arg., 1996.)

Egoitza madarikatu hura ere laga genuen, eta nekazariak dolumin handitan utzirik,
bideari ekin genion berriro; zelaietako bideak egun osoan zeharkatu eta gero, hiri
jendetsu batera iritsi ginen, akiturik. Abeltzainek hantxe bizitzen jartzea, eta bertan
bizileku iraunkorra hartzea erabaki zuten. Uste zuten hura ezkutaleku segurua zela
urrutiko miaketen aurrean; gainera, hango janari ugariak eta hornidurak lortzeko
erraztasunak bultzatu zituen erabaki hori hartzera. Azkenean, zamariok
indarberritu gintezen utzi era gero —itxura hobez ager gintezen salduak izateko—,
azokara eraman gintuzten. Aldarrilariaren ahots indartsuak bakoitzaren prezioa
oihukatzen zuen; erosle aberatsek erosi zituzten zaldiak eta beste astoak; ni
bakarrik ikusirik eta taldetik kanpo, gehienak beste aldera begira igarotzen ziren
nire aurrean, erdeinuzko keinua egin eta gero. Azkenean, nire adina hortzei
begiratuta ateratzen zuten tratalarien ukitzeez nazkaturik, hortzartean estutu nuen
gizon baten esku zikin eta kiratsua, nire hortzoheak bere hatz nazkagarriez
zirikatzen ari zen unean, eta gustura egin nion kosk. Jarrera hark ni erosteko
gogoak kendu zizkien inguruko guztiei, astorik gaiztoena nintzela etsita. Orduan,
aldarrilaria, garrasi batean aritua baitzen bere lepa-zainak eten beharrean ahotsa
urratzeraino, barregarrikeriak esaten hasi zen nire bizkarretik.

— Noiz arte —zioen— jarri behar diagu salgai astotzar hori? Zaharra duk, horren
apatxak hain zeudek maiztuak, ezen indarrik ere ez baitauka, eta ajeak ahuldurik
baitago; hala ere, basati zabilek, bere zozokeria ergela eta guzti; ez duk arrantza
egiten duen bahea besterik. Edozeini oparitzat emateko prest gaudek, saralea
alferrik galtzea axola ez bazaio behintzat.

Era horretan pizten zituen aldarrilari hark ingurukoen barre-algarak. Nire
zoritxarreko patua, ordea —herrialdez herrialde ihesi ibilita ere ezin bainion alde
egin, ezta aurreko nire zoritxarrak arindu ere— berriro nigana begira jarri zen, eta
nire aurrean erosle bat ipini zuen, nire egoera gogorrari ederki asko egokitzen
zitzaiona. Begira haren izaera: maritxu horietakoa zen, maritxu zahar horietako
bat, burusoila gainera, burutik zintzilik zeramatzan kizkur grisantza batzuk kenduz
gero; bidegurutze herrikoietako zimaurretik ateratako jendaila horretakoa zen,
kalez kale eta hiriz hiri eskale ibiltzen diren horietakoa, zinbola eta kriskitinak jo,
eta Siria jainkosa berekin daramatenetakoa. Ni erosteko irrikitzen zegoela
nabaritzen zitzaion agureari eta hor galdetzen dio aldarrilariari ea zein
herrialdetakoa nintzen. Besteak Kapadoziakoa omen nintzela, eta oso indartsua,
erantzun zion. Berriro, zenbat urte nituen galdetu zion; baina aldarrilariak,
txantxetan, hor erantzun zion:

— Konstelazioa igarri duen astrologo batek, bosgarren urtera doala atera dizkik
kontuak; hala ere, astoak berak hobeto ezagutuko dik, noski, bere egoera zibila.
Eta lege Korneliarraren zigorraren jakinaren gainean egonik ere erromatar hiritar
bat mirabetzat sal badezaket, zergatik ez duk erosiko, mirabe on eta zintzo hau oso
lagungarri izango zaik-eta etxean zein kanpoan?

Erosle gorrotagarri hura, ordea, ez zen isiltzen galdezka era galdezka; azkenik, nire
izaera baketsuari buruz galdetu zion, interes handiz.

Orduan aldarrilariak erantzun zion:

— Bildots bat ari haiz ikusten, ez astoa; eginkizun guztietarako otzana duk, ez dik
horzkarik egingo, ez eta ostikadarik jaurtiko; astotxo horren larruaren barnean
aiurri oneko gizon bat bizi dela esan zitekek. Ez duk zaila hori ikustea; aurpegia
hanka artean sartzen badiok, heuk igarriko diok zer nolako egonarria erakusten
duen.

Horrela jotzen zion adarra aldarrilariak agure nazkagarriari. Agureak, ordea, isekaz
jabeturik eta haserre, esan zion:

— Aizak hi, hilotz gor eta mutu hori, ergelkeria besterik ez dioan aldarrilari hori:
itsu utziko ahal haute Siria jainkosak —sorturiko ororen ama unibertsal ahalguztidunak—,
Sabadio jainko sainduak, Belonak —Idan bere Atisekin bizi den amak—,
eta Venus erreginak —bere Adonis lagun duela—, niri denbora luzez irain
egiteagatik bufoi bati dagozkion txantxez. Zer uste duk, zoro horrek, jainkosari
abere oldartsu bat eskain diezaiokedala, ala? Zer nahi duk, bat-batean oldartu,
jainkozko irudia lurrera jaurti, eta nik, gaixo honek, ileak haizetara askaturik, batera
eta bestera lasterka ibili behar izatea, lurrean etzandako neure jainkosarentzat
sendagile bila?

Hitz horiek entzutean, handik lehenbailehen ihesi joatea pentsatu nuen, deabruak
hartua bezala, horrela, ni aldarte gaiztoz haserre ikusirik, erosketari uko egin
ziezaion. Erosleak, ordea, salerosketa itxi nahian, aurrea hartu zion nire asmoari,
hamazazpi denario ordainduz eskura; nire ugazabak oztoporik gabe onartu zituen,
pozik noski, nirekin asper-asper egina zegoen-eta; eta, nire sudurraldea espartzumutur
batez lotu eta gero, Fileboren esku utzi ninduen, hori baitzen nire nagusi
berriaren izena, erroldak adierazten zuenez.

Nagusi berriak bere zerbitzari hartu, eta berekin narama etxera. Hara iritsi orduko,
sarreratik oihu egin zuen:

—Neskak; hona hemen mirabetxo polit bat zuentzat ekarria!

Neska haiek, ordea, ez ziren halako neska, beste maritxu horietako talde bat baizik,
zeintzuk, segituan pozez saltoka, deiadar bateragabez hasi ziren, eme ahots zakar
eta garrasilariez, pentsaturik, nonbait, benetako mirabetxo bat zekarkiela haien
zerbitzurako. Eta ikusi zutenean, dontzeila baten ordez, ez orein bat, gizasemearen
ordezko astoa baizik, sudurra okertu zuten erdeinuz, eta era guztietako txantxak
egin zizkioten zuzendariari.

— Ez din ekarri mirabe bat —zioten—, senarra baizik, beretzat bakarrik izan dadin
—eta erantsi zuten—: ez uste bakarrik jango dunanik hain oilasko polita; guri ere,
hire usoño eztioi, utzi behar digun noiz edo noiz.

Horrelako eztikeriak eta beste antzeko batzuk elkarri esaten zizkioten bitartean,
hor lotu naute aska baten ondoan. Bazegoen gazte mardul samar bat, koruan
txirula jotzen oso trebea, mirabe salmenta batean guztien artean erosia. Gazte
horrek bere tresna hura joz hartzen zuen parte jainkosari egiten zitzaizkion
irtenaldietan, eta gero etxeko guztien beharkizunak asetzeko zegoen, txandakako
ohakide. Mutiko hark ni etxean ikusi ninduenean, pozik eskaini zidan pentsu ugari
eta honela mintzatu zitzaidan gozo-gozo:

— Etorri haiz, azkenean, zoritxarreko lan honetan nire lekua hartzera. Urte luzetan
bizi hadila, heure nagusiei atsegin hakiela, eta nire gerri akituei ekar diezaieala
atsedena.

Hori entzunik, laster imajinatu nituen, aldez aurretik, patuak niretzat gorderik
zeuzkan garrazkeria berriak.

Urrezko astoa, XI, 13. Astoa berriro gizaki.

(Itz.: Juan Kruz Igerabide eta Anjel Lertxundi. Metamorfosiak edo urrezko asto. Literatura unibertsala 53, Ibaizabal arg., 1996.)

Bien bitartean, gertatutakoetatik ezagutu ahal izan nuenez, apaiza, orakuluak
jakinaren gainean jarria eta liluratua, ikusirik errealitatea bat zetorrela agindua
zitzaion betebeharrarekin, berehala gelditu zen, eta, bere eskuina luzaturik, nire
ahoaren parean jarri zuen koroia. Orduan nik, irrikaz dardarka, neure bihotza taupada
azkarrez ari zitzaidala, neure ahoaz larri hartu nuen koroia, txirikordaturiko
larrosa berri eta distiratsuz egina, eta, agindutakoa beteta ikusteko gogo biziz,
irentsi egin nuen. Eta, halaxe, bete egin zen nigan zeruetako agindua; berehala
desagertzen da nire abere-aurpegi desitxuratua, eta ilaje zakar eta nahasia erortzen
zait; ondoren, nire larru lodia mehetzen da, nire sabel gizena husten, nire oinzoruek
beren apatxak galtzen hatz itxuran luzatzeko, nire eskuek oinak izateari uzten
beren goimalako eginkizunerako prestaturik, nire lepo luzea laburtzen, aurpegia
eta burua biribiltzen, belarri handiak beren ttikitasunera biltzen, harlausa adinako
hortzak beren giza neurrira errenditzen, eta isatsa, lehen atsekabe gehiena ematen
zidana, zeharo desagertzen. Jendea harriturik geratu zen, jarraitzaileek jainkosa
handiaren hain botere agerikoa gurtu zuten, hain erraz egin baitzituen gaueko
agerkizunetan agindu bezala, aldakuntza horiek, eta, oihu bateratuez, zerurantz
luzatu zituzten beren eskuak eta jainkosaren mesede eder haren lekukotza egiten. 

Iturria: Bilbao Telletxea, G. (2002): Latin-literaturarako sarbidea: idazleak eta idazlanak, UEU, Bilbo, 278-282.

Latinezko literatura lanak