Gauzen izaeraz/Liber tertius
CAPITULA 

41.     HOMINES MORTEM MAXIME 

        TIMERE

94.     DE ANIMI ET ANIMAE NATURA 

        SENSUQUE

136.   ANIMUM ET ANIMAM CONIUNCTA ESSE

182.   DE MOBILITATE ANIMI

228.   TERTIAM ANIMAM ESSE 

        MENTEM

241.   QUARTAM SINE NOMINE ANIMAM

262.   CONIUNCTIO ANIMI 

        ET ANIMARUM

288.   DE VARIETATE ANIMI

350.   DE SENSU CORPORIS ET ANIMI

369.   CONTRA DEMOCRITUM DE ANIMO ET ANIMA

379.   CORPUS NON SENTIRE PER SE SINE 

        ANIMI MOTU

417.   ANIMAM NATIVAM ET MORTALEM ESSE

445.   ANIMUM ET CORPUS SIMUL NASCI ET 

        CRESCERE ET SIMUL INTERIRE

642.   DE SENSIBUS ANIMAE ET ANIMI

711.   DIE NATALI ANIMAM NON ESSE PRIVATAM

978.   QUAE AD INFEROS DICANTVR EA 

        VITAE VITIA ESSE

 LIBER TERTIUS 
E tenebris tantis tam clarum extollere lumen

qui primus potuisti inlustrans commoda uitae,

te sequor, o Graiae gentis decus, inque tuis nunc

ficta pedum pono pressis uestigia signis,

non ita certandi cupidus quam propter amorem                                       5

quod te imitari aeuo; quid enim contendat hirundo

cycnis, aut quidnam tremulis facere artubus haedi

consimile in cursu possint et fortis equi uis?

Tu, pater, es rerum inuentor, tu patria nobis

suppeditas praecepta, tuisque ex, inclute, chartis,                                  10

floriferis ut apes in saltibus omnia libant,

omnia nos itidem depascimur aurea dicta,

aurea, perpetua semper dignissima uita.

Nam simul ac ratio tua coepit uociferari

naturam rerum, diuina mente coorta,                                                      15

diffugiunt animi terrores, moenia mundi

discedunt, totum uideo per inane geri res.

Apparet diuum numen sedesque quietae

quas neque concutiunt uenti nec nubila nimbis

aspergunt neque nix acri concreta pruina                                               20

cana cadens uiolat semperque innubilus aether

integit, et large diffuso lumine ridet.

Omnia subpeditat porro natura neque ulla

res animi pacem delibat tempore in ullo.

At contra nusquam apparent Acherusia templa                                      25

nec tellus obstat quin omnia dispiciantur,

sub pedibus quaecumque infra per inane geruntur.

His ibi me rebus quaedam diuina uoluptas

percipit atque horror, quod sic natura tua ui

tam manifesta patens ex omni parte retecta est.                                     30

Et quoniam docui, cunctarum exordia rerum

qualia sint et quam uariis distantia formis

sponte sua uolitent aeterno percita motu

quoue modo possint res ex his quaeque creari,

hasce secundum res animi natura uidetur                                               35

atque animae claranda meis iam uersibus esse

et metus ille foras praeceps Acheruntis agendus,

funditus humanam qui uitam turbat ab imo

omnia suffundens mortis nigrore neque ullam

esse uoluptatem liquidam puramque relinquit.                                      40

Nam quod saepe homines morbos magis esse timendos

infamemque ferunt uitam quam Tartara leti,

et se scire animi naturam sanguinis esse

aut etiam uenti, si fert ita forte uoluntas,                                                46

nec prorsum quicquam nostrae rationis egere,                                       44

hinc licet aduertas animum magis omnia laudis                                    45

iactari causa quam quod res ipsa probetur.                                             47

Extorres idem patria longeque fugati

conspectu ex hominum, foedati crimine turpi,

omnibus aerumnis adfecti denique uiuunt,                                             50

et quocumque tamen miseri uenere parentant

et nigras mactant pecudes et manibu diuis

inferias mittunt multoque in rebus acerbis

acrius aduertunt animos ad religionem.

Quo magis in dubiis hominem spectare periclis                                    55

conuenit aduersisque in rebus noscere qui sit;

nam uerae uoces tum demum pectore ab imo

eliciuntur <et> eripitur persona, manet res.

Denique auarities et honorum caeca cupido

quae miseros homines cogunt trascendere fines                                    60

iuris et interdum socios scelerum atque ministros

noctes atque dies niti praestante labore

ad summas emergere opes, haec uulnera uitae

non minimam partem mortis formidine aluntur.

Turpis enim ferme contemptus et acris egestas                                      65

semota ab dulci uita stabilique uidetur

et quasi iam leti portas cunctarier ante;

unde homines dum se falso terrore coacti

effugisse uolunt longe longeque remosse,

sanguine ciuili tem conflant diuitiasque                                                 70

conduplicant auidi, caedem caede accumulantes;

crudeles gaudent in tristi funere fratris

et consanguineum mensas odere timentque.

Consimili ratione ab eodem saepe timore

macerat inuidia: ante oculos illum esse potentem,                                 75

illum aspectari, claro qui incedit honore,

ipsi se in tenebris uolui caenoque queruntur.

Intereunt partim statuarum et nominis ergo.

Et saepe usque adeo, mortis formidine, uitae

percipit humanos odium lucisque uidendae,                                          80

ut sibi consciscant maerenti pectore letum

obliti fontem curarum hunc esse timorem:

hunc uexare pudorem, hunc uincula amicitiai

rumpere et in summa pietatem euertere suadet.

Nam iam saepe homines patriam carosque parentis                              85

prodiderunt, uitare Acherusia templa petentes.

Nam ueluti pueri trepidant atque omnia caecis

in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus

interdum, nilo quae sunt metuenda magis quam

quae pueri in tenebris pauitant finguntque futura.                                 90

Hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest

non radii solis neque lucida tela diei

discutiant, sed naturae species ratioque.

Primum animum dico, mentem quam saepe uocamus,

in quo consilium uitae regimenque locatum est,                                    95

esse hominis partem nilo minus ac manus et pes

atque oculei partes animantis totius extant.

* * *

sensum animi certa non esse in parte locatum,

uerum habitum quendam uitalem corporis esse,

harmoniam Grai quam dicunt, quod faciat nos                                    100

uiuere cum sensu, nulla cum in parte siet mens;

ut bona saepe ualetudo cum dicitur esse

corporis, et non est tamen haec pars ulla ualentis.

Sic animi sensum non certa parte reponunt;

magno opere in quo mi diuersi errare uidentur.                                   105

Saepe itaque in promptu corpus quod cernitur aegret,

cum tamen ex alia laetamur parte latenti;

et retro fit uti contra sit saepe uicissim,

cum miser ex animo laetatur corpore toto;

non alio pacto quam si, pes cum dolet aegri,                                       110

in nullo caput interea sit forte dolore.

Praeterea molli cum somno dedita membra

effusumque iacet sine sensu corpus honustum,

est aliud tamen in nobis quod tempore in illo

multimodis agitatur et omnis accipit in se                                            115

laetitiae motus et curas cordis inanis.

Nunc animam quoque ut in membris cognoscere possis

esse neque harmonia corpus sentire solere,

principio fit uti detracto corpore multo

saepe tamen nobis in membris uita moretur;                                        120

atque eadem rursum, cum corpora pauca caloris

diffugere forasque per os est editus aer,

deserit extemplo uenas atque ossa relinquit;

noscere ut hinc possis non aequas omnia partis

corpora habere neque ex aequo fulcire salutem,                                  125

sed magis haec, uenti quae sunt calidique uaporis

semina, curare in membris ut uita moretur.

Est igitur calo ac uentus uitalis in ipso

corpore qui nobis moribundos deserit artus.

Quapropter quoniam est animi natura reperta                                      130

atque animae quasi pars hominis, redde harmoniai

nomen, ad organicos alto delatum Heliconi,

siue aliunde ipsi porro traxere et in illam

transtulerunt, propio quae tum res nomine egebat.

Quidquid <id> est, habeant: tu cetera percipe dicta.                           135

Nunc animum atque animam dico coniuncta teneri

inter se atque unam naturam conficere ex se,

sed caput esse quasi et dominari in corpore toto

consilium quod nos animum mentemque uocamus.

Idque situm media regione in pectoris haeret.                                     140

Hic exultat enim pauor ac metus, haec loca circum

laetitiae mulcent; hic ergo mens animusquest.

Cetera pars animae per totum dissita corpus

paret et ad numen mentis momenque mouetur.

Idque sibi solum per se sapit, <id> sibi gaudet,                                   145

cum neque res animam neque corpus commouet una.

Eta quasi, cum caput aut oculos temptante dolore

laeditur in nobis, non omni concruciamur

corpore, sic animus nonnumquam laeditur ipse

laetitiaque uiget, cum cetera pars animai                                             150

per membra atque artus nulla nouitate cietur.

Verum ubi uementi magis est commota metu mens,

consentire animam totam per membra uidemus

sudoresque ita palloremque existere toto

corpore et infringi linguam uocemque aboriri,                                    155

caligare oculos, sonere auris, succidere artus,

denique concidere ex animi terrore uidemus

saepe homines; facile ut quiuis hinc noscere possit

esse animam cum animo coniunctam, quae cum animi <ui>

percussast, exim corpus propellit et icit.                                              160

Haec eadem ratio naturam animi atque animai

corpoream docet esse. Ubi enim propellere membra,

corripere ex somno corpus mutareque uultum

atque hominem totum regere ac uersare uidetur,

quorum nil fieri sine tactu posse uidemus                                            165

nec tactum porro sine corpore, nonne fatendumst

corporea natura animum constare animamque?

Praeterea pariter fungi cum corpore et una

consentire animum nobis in corpore cernis.

Si minus offendit uitam uis horrida teli                                                170

ossibus ac neruis disclusis intus adacta,

at tamen insequitur languor terraeque petitus

suauis, et in terra mentis qui gignitur aestus

interdumque quasi exsurgendi incerta uoluntas.

Ergo corpoream naturam animi esse necessest,                                   175

corporeis quoniam telis ictuque laborat.

Is tibi nunc animus quali sit corpore et unde

constiterit pergam rationem reddere dictis.

Principio esse aio persubtilem atque minutis

perquam corporibus factum constare. Id ita esse                                 180

hinc licet aduertas animum ut pernoscere possis.

Nil adeo fieri celeri ratione uidetur,

quam si mens fieri proponit et incohat ipsa.

Ocius ergo animus quam res se perciet ulla

ante oculos quorum in promptu natura uidetur.                                   185

At quod mobile tanto operest, constare rutundis

perquam seminibus debet perquamque minutis,

momine uti paruo possint impulsa moueri.

Namque mouetur aqua et tantillo momine flutat

quippe uolubilibus paruisque creata figuris.                                        190

At contra mellis constantior est natura

et prigi latices magis et cunctantior actus;

haeret enim inter se magis omnis materiai

copia, nimirum quia non etam leuibus exstat

corporibus neque tam subtilibus atque rutundis.                                  195

Namque papaueris aura potest suspensa leuisque

cogere ut ab summo tibi diffluat altus aceruus:

at contra lapidum coniectum spicarumque

noenu potest. Igitur paruissima corpora proquam

et leuissima sunt, ita mobilitate fruuntur.                                             200

At contra quacumque magis cum pondere magno

asperaque inueniuntur, eo stabilita magis sunt.

Nunc igitur quoniam <est> animi natura reperta

mobilis egregie, perquam constare necessest

corporibus paruis et leuibus atque rutundis.                                         205

Quae tibi cognita res in multis, o bone, rebus

utilis inuenietur et opportuna cluebit.

Haec quoque res etiam naturam dedicat eius,

quam tenui constet textura quamque loco se

contineat paruo, si possit conglomerari,                                               210

quod simul atque hominem leti secura quies est

indepta atque animi natura animaeque recessit,

nil ibi libatum de toto corpore cernas

ad speciem, nil ad pondus: mors omnia praestat

uitalem praeter sensum calidumque uaporem.                                     215

Ergo animam totam perparuis esse necessest

seminibus, nexam per uenas uiscera neruos;

quatenus, omnis ubi e toto iam corpore cessit,

extima membrorum circumcaesura tamen se

incolumem praestat nec defit ponderis hilum.                                     220

Quod genus est Bacchi cum flos euanuit aut cum

spiritus unguenti suauis diffugit in auras

aut aliquo cum iam sucus de corpore cessit;

nihil oculis tamen esse minor res ipsa uidetur

propterea neque detractum de pondere quicquam,                              225

nimirum quia multa minutaque semina sucos

efficiunt et odorem in toto corpore rerum.

Quare etiam atque etiam mentis naturam animaeque

scire licet perquam pauxillis esse creatam

seminibus, quoniam fugiens nil ponderis aufert.                                 230             

Nec tamen haec simplex nobis natura putanda est.

Tenuis enim quaedam moribundos deserit aura

mixta uapore, uapor porro trahit aera secum;

nec calor est quisquam, cui non sit mixtus et aer.

Rara quod eius enim constat natura, necessest                                    235

aeris inter eum primordia multa moueri.

Iam triplex animi est igitur natura reperta;

nec tamen haec sat sunt ad sensum cuncta creandum,

nil horum quoniam recipit mens posse creare

sensiferos motus nedum quae mente uolutat.                                       240

Quarta quoque his igitur quaedam natura necessest

adtribuatur. East omnino nominis expers;

qua neque mobilius quicquam neque tenuius extat,

nec magis e paruis et leuibus ex elementis;

sensiferos motus quae didit prima per artus.                                        245

Prima cietur enim, paruis perfecta figuris;

inde calor motus et uenti caeca potestas

accipit, inde aer; inde omnia mobilitantur,

concutitur sanguis, tum uiscera persentiscunt

omnia, postremis datur ossibus atque medullis                                    250

siue uoluptas est siue est contrarius ardor.

Nec temere huc dolor usque potest penetrare neque acre

permanare malum, quin omnia perturbentur

usque adeo <ut> uitae desit locus atque animai

diffugiant partes per caulas corporis omnis.                                        255

Sed plerumque fit in summo quasi corpore finis

motibus: hanc ob rem uitam retinere ualemus.

Nunc ea quo pacto inter sese mixta quibusque

compta modis uigeant rationem reddere auentem

abstrahit inuitum patrii sermonis egestas;                                            260

sed tamen, ut potero summatim attingere, tangam.

Inter enim cursant primordia principiorum

motibus inter se, nil ut secernier unum

possit nec spatio fieri diuisa potestas,

sed quasi multae uis unius corporis extant.                                          265

Quod genus in quouis animantum uiscere uolgo

est odor et quidam calor et sapor, et tamen ex his

omnibus est unum perfectum corporis augmen.

Sic calor atque aer et uenti caeca potestas

mixta creant unam naturam et mobilis illa                                           270

uis, initum motus ab se quae diuidit ollis,

sensifer unde oritur primum per uiscera motus.

Nam penitus prorsum latet haec natura subestque

nec magis hac infra quicquam est in corpore nostro

atque anima est animae proporro totius ipsa.                                       275

Quod genus in nostris membris et corpore toto

mixta latens animi uis est animaeque potestas,

corporibus quia de paruis paucisque creatast:

sic tibi nominis haec expers uis facta minutis

corporibus latet atque animae quasi totius ipsa                                    280

proporrost anima et dominatur corpore toto.

Consimili ratione necessest uentus et aer

et calor inter se uigeant commixta per artus

atque aliis aliud subsit magis emineatque

ut quiddam fieri uideatur ab omnibus unum,                                       285

ni calor ac uentus seorsum seorsumque potestas

aeris interemant sensum diductaque soluant.

Est etiam calor ille animo, quem sumit, in ira

cum feruescit et ex oculis micat acrius ardor.

Est et frigida multa comes formidinis aura                                          290

quae ciet horrorem membris et concitat artus.

Est etiam quoque pacati status aeris ille,

pectore tranquillo qui fit uoltuque sereno.

Sed calidi plus est illis quibus acria corda

iracundaque mens facile efferuescit in ira                                            295

quo genere in primis uis est uiolenta leonum,

pectora qui fremitu rumpunt plerumque gementes

nec capere irarum fluctus in pectore possunt.

At uentosa magis ceruorum frigida mens est

et gelidas citius per uiscera concitat auras                                           300

quae tremulum faciunt membris existere motum.

At natura boum placido magis aere uiuit,

nec nimis irai fax umquam subdita percit

fumida, suffundens caecae caliginis umbram,

nec gelidis torpet telis perfixa pauroris:                                               305

interutrasque sitast, ceruos saeuosque leones.

Sic hominum genus est. Quamuis doctrina politos

constituat pariter quosdam, tamen illa relinquit

naturae cuiusque animi uestigia prima;

nec radicitus euelli mala posse putandumst,                                        310

quin procliuius hic iras decurrat ad acris,

ille metu citius paulo temptetur, at ille

tertius accipiat quaedam clementius aequo.

Inque aliis rebus multis differre necessest

naturas hominum uarias moresque sequacis;                                       315

quorum ego nunc nequeo caecas exponere causas

nec reperire figurarum tot nomina quot sunt

principiis, unde haec oritur uariantia rerum.

Illud in his rebus uideo firmare potesse,

usque adeo naturarum uestigia linqui                                                   320

paruola quae nequeat ratio depellere nobis,

ut nil impediat dignam dis degere uitam.

Haec igitur natura tenetur corpore ab omni

ipsaque corporis est custos et causa salutis;

nam communibus inter se radicibus haerent                                        325

nec sine pernicie diuelli posse uidentur.

Quod genus e thuris glaebis euellere odorem

haut facile est quin intereat natura quoque eius,

sic animi atque animae naturam corpore toto

extrahere haut facile est quin omnia dissoluantur:                               330

implexis ita principiis ab origine prima

inter se fiunt consorti praedita uita.

Nec sibi quaeque sine alterius ui posse uidetur

corporis atque animi seorsum sentire potestas,

sed communibus inter eas conflatur utrimque                                     335

motibus accensus nobis per uiscera sensus.

Praeterea corpus per se nec gignitur umquam

nec crescit neque post mortem durare uidetur.

Non enim, ut umor aquae demittit saepe uaporem

qui datus est, neque ea causa conuellitur ipse,                                     340

sed manet incolumis, non, inquam, sic animai

discidium possunt artus perferre relicti,

sed penitus pereunt conuulsi conque putrescunt.

Ex ineunte aeuo sic corporis atque animai

mutua uitalis discunt contagia motus                                                    345

maternis etiam membris aluoque reposta,

discidium <ut> nequeat fieri sine peste maloque;

ut uideas, quoniam coniunctast causa salutis,

coniunctam quoque naturam consitere eorum.

Quos superest, siquis corpus sentire refutat                                         350

atque animam credit permixtam corpore toto

suscipere hunc motum quem sensum nominitamus,

uel manifestas res contra uerasque repugnat.

Quid sit enim corpus sentire quis adferet umquam,

si non ipsa palam quod res dedit ac docuit nos?                                  355

At dimissa anima corpus caret undique sensu;

perdit enim quod non proprium futi eius in aeuo,

multaque praeterea perdit cum expellitur aeuo.

Dicere porro oculos nullam rem cernere posse,

ser per eos animum ut foribus spectare reclusis,                                  360

difficilest, contra cum sensus ducat eorum;

sensus enim trahit atque acies detrudit ad ipsas;

fulgida praesertim cum cernere saepe nequimus,

lumina luminibus quia nobis praepediuntur.

Quod foribus non fit; neque enim, qua cernimus ipsi,                         365

ostia suscipiunt ullum reclusa laborem.

Praeterea si pro foribus sunt lumina nostra,

iam magis exemptis oculis debere uidetur

cernere res animus sublatis postibus ipsis.

Illud in his rebus nequaquam sumere possis,                                       370

Democriti quod sancta uiri sententia ponit,

corporis atque animi primordia singula priuis

adposita alternis uariare, ac nectere membra.

Nam cum multo sunt animae elementa minora

quam quibus e corpus nobis et uiscera constant,                                 375

tum numero quoque concedunt et rara per artus

dissita sunt; dumtaxat ut hoc promittere possis,

quantula prima queant nobis iniecta ciere

corpora sensiferos motus in corpore, tanta

interualla tenere exordia prima animai.                                                380

Nam neque pulueris interdum sentimus adhaesum

corpore nec membris incussam sidere cretam,

nec nebulam noctu neque aranei tenuia fila

obuia sentimus, quando obretimur euntes,

nec supera caput eiusdem cecidisse uietam                                          385

uestem nec plumas auium papposque uolantis

qui nimia leuitate cadunt plerumque grauatim,

nec repentis itum cuiusuiscumque animantis

sentimus nec priua pedum uestigia quaeque,

corpore quae in nostro culices et cetera ponut.                                    390

Usque adeo prius est in nobis multa ciendum,

quam primordia sentiscant concussa animai

semina corporibus nostros inmixta per artus,

et quam in his interuallis tuditantia possint

concursare coire et dissultare uicissim.                                                395

Et magis est animus uitai claustra coercens

et dominantior ad uitam quam uis animai.

Nam sine mente animoque nequit residere per artus

temporis exiguam partem pars ulla animai,

sed comes insequitur facile et discedit in auras                                   400

et gelidos artus in leti frigore linquit.

At manet in uita cui mens animusque remansit:

quamuis est circum caesis lacer undique membris

truncus, adempta anima circum membrisque remota

uiuit et aetherias uitalis suscipit auras.                                                 405

Si non omnimodis, at magna parte animai

priuatus, tamen in uita cunctatur et haeret;

ut, lacerato oculo circum si pupula mansit

incolumis, stat cernundi uiuata potestas,

dummodo ne totum corrumpas luminis orbem                                    410

et circum caedas aciem solamque relinquas;

id quoque enim sine pernicie non fiet eorum.

At si tantula pars oculi media illa peresa est,

occidit extemplo lumen tenebraeque secuntur,

incolumis quamuis alioqui splendidus orbis.                                       415

Hoc anima atque animus uincti sunt foedere semper.

Nunc age, natiuos animantibus et mrotalis

esse animos animasque leuis ut noscere possis,

conquisita diu dulcique reperta labore

digna tua pergam disponere carmina uita.                                            420

Tu fac utrumque uno sub iungas nomine eorum,

atque animam uerbi causa cum dicere pergam,

mortalem esse docens, animum quoque dicere credas,

quatenus est unum inter se coniunctaque res est.

Principio quoniam tenuem constare minutis                                        425

corporibus docui multoque minoribus esse

pricipiis factam quam liquidus umor aquai

aut nebula aut fumus –nam longe mobilitate

praestat et a tenui causa magis icta mouetur;

quippe ubi imaginibus fumi nebulaeque mouetur:                              430

quod genus in somnis sopiti ubi cernimus alte

exhalare uaporem altaria ferreque fumum;

nam procul haec dubio nobis simulacra geruntur–

nunc igitur quoniam quassatis undique uasis

diffluere umorem et laticem discedere cernis                                      435

et nebula ac fumus quoniam discedit in auras,

crede animam quoque diffundi multoque perire

ocius et citius dissolui <in> corpora prima,

cum semel ex hominis membris ablata recessit.

Quippe etenim corpus, quod uas quasi constitit eius,                          440

cum cohibere nequit conquassatum ex aliqua re

ac rarefactum detracto sanguine uenis,

aere qui credas posse hanc cohiberier ullos,

corpore qui nostro rarus magis incohibens sit?

Praeterea gigni pariter cum corpore et una                                           445

crescere sentimus pariterque senescere mentem.

Nam uelut infirmo pueri teneroque uagantur

corpore, sic animi sequitur sententia tenuis.

Inde ubi robustis adoleuit uiribus aetas,

consilium quoque maius et auctior est animi uis.                                450

Post ubi iam ualidis quassatum est uiribus aeui

corpus et obtusis ceciderunt uiribus artus,

claudicat ingenium, delirat lingua, <labat> mens,

omnia deficiunt atque uno tempore desunt.

Ergo dissolui quoque conuenit omnem animai         455

naturam, ceu fumus, in altas aeris auras;

quandoquidem gigni pariter pariterque uidemus

crescere et, <ut> docui, simul aeuo fessa fatisci.

Huc accedit uti uideamus, corpus ut ipsum                                                 

suscipere inmanis morbos durumque dolorem,                                    460

sic animum curas acris luctumque metumque;

quare participem leti quoque conuenti esse.

Quin etiam morbis in corporis auius errat

saepe animus; dementit enim deliraque fatur

interdumque graui lethargo fertur in altum                                          465

aeternumque soporem oculis nutuque cadenti,

unde neque exaudit uoces nec noscere uoltus

illorum potis est, ad uitam qui reuocantes

circumstant lacrimis rorantes ora genasque.

Quare animum quoque dissolui fateare necessest,                               470

quandoquidem penetrant in eum contagia morbi.

Nam dolor ac morbus leti fabricator uterquest,

multorum exitio perdocti quod sumus ante.

[Et quoniam mentem sanari corpus ut aegrum

et pariter mentem sanari corpus inani]                                                 475

Denique cur, hominem cum uini uis penetrauit

acris et in uenas discessit diditus ardor,

consequitur grauitas membrorum, praepediuntur

crura uacillanti, tardescit lingua, madet mens,

nant oculi, clamor singultus iurgia glicunt,                                          480

et iam cetera de genere hoc quaecumque secuntur,

cur ea sunt, nisi quod uemens uiolentia uini

conturbare animam consueuit corpore in ipso?

At quaecumque queunt conturbari inque pediri,

significant, paulo si durior insinuarit                                                    485

causa, fore ut pereant aeuo priuata futuro.

Quin etiam subito ui morbi saepe coactus

ante oculos aliquis nostros, ut fulminis ictu,

concidit et spumas agit, ingemit et tremit artus,

desipit, extentat neruos, torquetur, anhelat                                           490

inconstanter, et in iactando membra fatigat.

Nimirum quia uis morbi distracta per artus

turbat agens animam spumas, <ut> in aequore salso

uentorum ualidis feruescunt uiribus undae.

Exprimitur porro gemitus quia membra dolore                                    495

adficiuntur et omnino quod semina uocis

eiciuntur et ore foras glomerata feruntur

qua quasi consuerunt et sunt munita uiai.

Desipientia fit, quia uis animi atque animai

conturbantur et, ut docui, diuisa seorsum                                             500

disiectatur eodem illo distracta ueneno.

Inde ubi iam morbi reflexit causa reditque

in latebras hacer corrupti corporis umor,

tum quasi uaccillans primum consurgit et omnis

paulatim redit in sensus animamque receptat.                                     505

Haec igitur tantis ubi morbis corpore in ipso

iactentur miserisque modis distracta laborent,

cur eadem credis sine corpore in aere aperto

cum ualidis uentis aetatem degere posse?

Et quoniam mentem sanari, corpus ut aegrum,                                    510

cernimus et flecti medicina posse uidemus,

id quoque praesagit mortalem uiuere mentem.

Addere enim partis aut ordine traiecere aequmst

aut aliquid prosum de summa detrahere hilum,

commutare animum quicumque adoritur et infit                                 515

aut aliam quamuis naturam flectere quaerit.

At neque transferri sibi partis nec tribui uult

inmortale quod est quicquam neque defluere hilum.

Nam quodcumque suis mutatum finibus exit,

continuo hoc mors est illius quod fuit ante.                                         520

Ergo animus siue aegrescit, mortalia signa

mittit, uti docui, seu flectitur a medicina.

Usque adeo falsae ratione uera uidetur

res occurrere et effugium praecludere eunti

ancipitique refutatu conuincere falsum.                                               525

Denique saepe hominem paulatim cernimus ire

et membratim uitalem deperdete sensum;

in pedibus primum digitos liuscere et unguis,

inde pedes et crura mori, post inde per artus

ire alios tractim gelidi uestigia leti.                                                       530

Scinditur atque animae haec quoniam natura nec uno

tempore sincera existit, mortalis habendast.

Quod si forte putas ipsam se posse per artus

introsum trahere et partis conducere in unum

atque ideo cunctis sensum diducere membris,                                     535

at locus ille tamen, quo copia tanta animai

cogitur, in sensu debet maiore uideri;

qui quoniam nusquamst, nimirum ut diximus <ante>,

dilaniata foras dispargitur, interit ergo.

Quin etiam si iam libeat concedere falsum                                          540

et dare posse animam glomerari in corpore eorum,

lumina qui lincunt moribundi particulatim,

mortalem tamen esse animam fateare necesse,

nec refert utrum pereat dispersa per auras

an contracta suis e partibus obbrutescat,                                              545

quando hominem totum magis ac magis undique sensus

deficit et uitae minus et minus undique restat.

Et quoniam mens est hominis pars una, loco quae

fixa manet certo, uelut aures atque oculi sunt

atque alii sensus qui uitam cumque gubernant,                                    550

et ueluti manus atque oculus naresue seorsum

secreta ab nobis nequeunt sentire neque esse,

sed tamen in paruo licuntur tempore tabe,

sic animus per se non quit sine corpore et ipso

esse homine, illius quasi quod uas esse uidetur                                   555

siue aliud quid uis potius coniunctius ei

fingere, quandoquidem conexu corpus adhaeret.

Denique corporis atque animi uiuata potestas

inter se coniuncta ualent uitaque fruuntur;

nec sine corpore enim uitalis edere motus                                            560

sola potest animi per se natura nec autem

cassum anima corpus durare et sensibus uti.

Scilicet auolsus radicibus ut nequit ullam

dispicere ipse oculus rem seorsum corpore toto,

sic anima atque animus per se nil posse uidetur.                                 565

Nimirum quia <per> uenas et uiscera mixtim,

per neruos atque ossa, tenentur corpore ab omni

nec magnis interuallis primordia possunt

libera dissultare, ideo conclusa mouentur

sensiferos motus quos extra corpus in auras                                        570

aeris haut possunt post mortem eiecta moueri

propterea quia non simili ratione tenentur.

Corpus enim atque animans erit aer, si cohibere

sese anima atque in eos poterit concludere motus

quos ante in neruis et in ipso corpore agebat.                                      575

Quare etiam atque etiam resoluto corporis omni

tegmine et eiectis extra uitalibusss auris,

dissolui sensus animi fateare necessest

atque animam, quoniam coniunctast causa duobus.

Denique cum corpus nequeat perferre animai                                      580

discidium quin in taetro tabescat odore

quid dubitas quin ex imo penitusque coorta

emanarit uti fumus diffusa animae uis,

atque ideo tanta mutatum putre ruina

conciderit corpus, penitus quia mota loco sunt                                    585

fundamenta, foras manante anima usque per artus

perque uiarum omnis flexus, in corpore qui sunt,

atque foramina? Multimodis ut noscere possis

dispertitam animae naturam exisse per artus

et primus esse sibi distractam corpore in ipso,                                     590

quam prolapsa foras enaret in aeris auras.

Quin etiam finis dum uitae uertitur intra,

saepe aliqua tamen e causa labefacta uidetur

ire anima ac toto solui de corpore <uelle>

et quasi supremo languescere tempore uoltus                                      595

molliaque exsangui cadere omnia <corpore> membra.

Quod genus est, animo male factum cum perhibetur

aut animam liquisse; ubi iam trepidatur et omnes

extremum cupiunt uitae reprehendere uinclum.

Conquassatur enim tum mens animaeque potestas                              600

omnis et haec ipso cum corpore conlabefiunt;

ut grauior paulo possit dissoluere causa.

Quid dubitas tandem quin extra prodita corpus                                          

imbecilla foras in aperto, tegmine dempto,

non modo no omnem possit durare per aeuom                                    605

sed minimum quoduis nequeat consistere tempus?

Nec sibi enim quisquam moriens sentire uidetur

ire foras animam incolumem de corpore toto

nec prius ad iugulum et supera succedere fauces,

uerum deficere in certa regione locatam;                                             610

ut sensus alios in parti quemque sua scit

dissolui. Quod si immortalis nostra foret mens,

non tam se moriens dissolui conquereretur,

sed magis ire foras uestemque relinquere, ut anguis.

Denique cur animi numquam mens consiliumque                               615

gignitur in capite aut pedibus manibusue, sed unis

sedibus, et certis regionibus omnibus haeret,

si non certa loca ad nascendum reddita cuique

sunt, et ubi quicquid possit durare creatum,

atque ita multimodis partitis artubus esse,                                           620

membrorum ut numquam existat praeposterus ordo?

Usque adeo sequitur res rem neque flamma creari

fluminibus solitast neque in igni gignier algor.

Praeterea is immortalis natura animaist

et sentire potest secreta a corpore nostro,                                             625

quinque, ut opinor, eam faciundum est sensibus auctam.

Nec ratione alia nosmet proponere nobis

possumus infernas animas Acherunte uagare.

Pictores itaque et scriptorum saecla priora

sic animas intro duxerunt sensibus auctas.                                           630

At neque sorsum oculi neque nares nec manus ipsa

esse potest animae neque sorsum lingua, neque aures;

haud igitur per se possunt sentire neque esse.

Et quoniam toto sentimus corpore inesse

uitalem sensum et totum esse animale uidemus,                                 635

si subit medium celeri praeciderit ictu

uis aliqua ut sorsum partem secernat utramque,

dispertita procul dubio quoque uis animai

et discissa simul cum corpore dissicietur.

At quod scinditur et partis discedit in ullas,                                         640

scilicet aeternam sibi naturam abnuit esse.

Falciferos memorant currus abscidere membra

saepe ita de subito permixta caede calentis,

ut tremere in terra uideatur ab artubus id quod

decidit abscisum, cum mens tamen atque hominis uis                        645

mobilitate mali non quit sentire dolorem;

et simul in pugnae studio quod dedita mens est,

corpore reliquo pugnam caedesque petessit,

nec tenet amissam laeuam cum tegmine saepe

inter equos abstraxe rotas falcesque rapaces,                                       650

nec cecidisse alius dextram, cum scandit et instat.

Inde alius conatur adempto surgere crure,

cum digitos agitat propter moribundus humi pes.

Et caput abscisum calido uiuenteque trunco

seruat humi uoltum uitalem oculosque patentis,                                  655

donec reliquias animai reddidit omnis.

Quin etiam tibi si lingua uibrante minanti

serpentis cauda procero corpore utrumque

sit libitum in multas partis discidere ferro,

omnia iam sorsum cernes ancisa recenti                                              660

uolnere tortari et terram conspergere tabo,

ipsam seque retro partem petere ore priorem

uolneris ardenti ut morsu premat icta dolore.

Omnibus esse igitur totas dicemus in illis

particulis animas? At ea ratione sequetur                                             665

unam animantem animas habuisse in corpore multas.

Ergo diuisast ea quae fuit una simul cum

corpore; quapropter mortale utrumque putandumst,

in multas quoniam partis disciditur aeque.

Praeterea si immortalis natura animai                                                  670

constat et in corpus nascentibus insinuatur,

cur super anteactam aetatem meminisse nequimus

nec uestigia gestarum rerum ulla tenemus?

Nam si tanto operest animi mutata potestas,

omnis ut actarum exciderit retinentia rerum,                                       675

non, ut opinor, id ab leto iam longius errat;

quapropter fateare necessest quae fuit ante

interiisse et quae nunc est nunc esse creatam.

Praeterea si iam perfecto corpore nobis

inferri solitast animi uiuata potestas                                                     680

tum cum gignimur et uitae cum limen inimus,

haud ita conueniebat uti cum corpore et una

cum membris uideatur in ipso sanguine cresse,

sed uelut in cauea per se sibi uiuere solam

conuenit, ut sensu corpus tamen affluat omne.                                    685

Quare etiam atque etiam neque originis esse putandumst

expertis animas nec leti lege solutas.

Nam neque tanto opere adnecti potuisse putandumst

corporibus nostris extrinsecus insinuatas–

quod fieri totum contra manifesta docet res.                                        690

Namque ita conexa est per uenas uiscera neruos

ossaque, uti dentes quoque sensu participentur;

morbus ut indicat et gelidai stringor aquai

el lapis oppressus subitis e frugibus asper–

nec, tam contextae cum sint, exire uidentur                                         695

incolumes posse et saluas exsoluere sese

omnibus e neruis atque ossibus articulisque.

Quod si forte putas extrinsecus insinuatam

permanare animam nobis per membra solere,

tanto quique magis cum corpore fusa peribit.                                      700

Quod permanat enim dissoluitur, interit ergo.

Dispertitur enim per caulas corporis omnis.

Ut cibus, in membra atque artus cum diditur omnis,

disperit atque aliam naturam sufficit ex se,

sic anima atque animus quamuis [est] integra recens <in>

corpus eunt, tamen in manando dissoluuntur,                                      706

dum quasi per caulas omnis diduntur in artus

particulae quibus haec animi natura creatur,

quae nunc in nostro dominatur corpore nata

ex illa quae tunc periit partita per artus.                                               710

Quapropter neque natali priuata uidetur

esse die natura animae nec funeris expers.

Semina praeterea linquontur necne animai

corpore in exanimo? Quod si linquuntur et insunt,

haut erit ut merito immortalis possit haberia,                                      715

partibus amissis quoniam libata recessit.

Sin ita sinceris membris ablata profugit

ut nullas partis in corpore liquerit ex se,

unde cadauera rancenti iam uiscere uermes

exspirant atque unde animantum copia tanta                                       720

exos et exsanguis tumidos perfluctuat artus?

Quod si forte animas extrinsecus insinuari

uermibus et priuas in corpora posse uenire

credis nec reputas cur milia multa animarum

conueniant unde una recesserit, hoc tamen est ut                                725

quaerendum uideatur et in discrimen agendum,

utrum tandem animae uenentur semina quaeque

uermiculorum ipsaeque sibi fabricentur ubi sint,

an quasi corporibus perfectis insinuentur.

At neque cur faciant ipsae quareue laborent                                        730

dicere suppeditat. Neque enim, sine corpore cum sunt,

sollicitae uolitant morbis alguque fameque.

Corpus enim magis his uitiis adfine laborat

et mala multa animus contage fungitur eius.

Sed tamen his esto quamuis facere utile corpus                                   735

cui subeant; at qua possint, uia nulla uidetur.

Haut igitur faciunt animae sibi corpora et artus.

Nec tamen est utqui perfectis insinuentur

corporibus; neque enim poterunt subtiliter esse

conexae neque consensu contagia fient.                                               740

Denique cur acris uiolentia triste leonum

seminium sequitur, uolpes dolus, et fuga ceruis

a patribus datur et [a] patrius pauor incitat artus,

et iam cetera de genere hoc cur omnia membris

ex ineunte aeuo generascunt ingenioque,                                             745

si non, certa suo quia semine seminioque,

uis animi pariter crescit cum corpore quoque?

Quod si immortalis foret et mutare soleret

corpora, permixtis animantes moribus essent,

effugeret canis Hyrcano de semine saepe                                             750

cornigeri incursum cerui tremeretque per auras

aeris accipiter fugiens ueniente columba,

desiperent homines, saperent fera saecla ferarum.

Illud enim falsa fertur ratione, quod aiunt

immortalem animam mutato corpore flecti.                                         755

Quod mutatur enim dissoluitur, interit ergo.

Traiciuntur enim partes atque ordine migrant;

quare dissolui quoque debent posse per artus,

denique ut intereant una cum corpore cunctae.

Sin animas hominum dicent in corpora semper                                   760

ire humana, tamen quaeram cur e sapienti

stulta queat fieri, nec prudens sit puer ullus,

[si non, certa suo quia semine seminioque]

nec tam doctus equae pullus quam fortis equi uis.

Scilicet in tenero tenerascere corpore mentem                                    765

confugient. Quod si iam fit, fateare necessest

mortalem esse animam, quoniam mutata per artus

tanto opere amittit uitam sensumque priorem.

Quoue modo poterit pariter cum corpore quoque

confirmata cupitum aetatis tangere florem                                           770

uis animi, nisi erit consors in origine prima?

Quidue foras sibi uult membris exire senectis?

An metuit conclusa manere in corpore putri

et domus aetatis spatio ne fessa uetusto

obruat? At non sunt immortali ulla pericla.                                          775

Denique conubia ad Veneris partusque ferarum

esse animas praesto deridiculum esse uidetur,

expectare immortalis mortalia membra

innumero numero certareque praeproperanter

inter se quae prima potissimaque insinuetur;                                       780

si non forte ita sunt animarum foedera pacta

ut quae prima uolans aduenerit insinuetur

prima neque inter se contendant uiribus hilum.

Denique in aethere non arbor, non aequore in alto

nubes esse queunt nec pisces uiuere in aruis                                        785

nec cruor in lignis neque saxis sucus inesse.

Certum ac dispositumst ubi quicquid crescat et insit.

Sic animi natura nequit sine corpore oriri

sola neque a neruis et sanguine longius esse.

Quod si posset enim, multo prius ipsa animi uis                                 790

in capite aut umeris aut imis calcibus esse

posset et innasci quauis in parte soleret,

tandem in eodem homine atque in eodem uase manere.

Quod quoniam nostro quoque constat corpore certum

dispositumque uidetur ubi esse et crescere possit                                795

sorsum anima atque animus, tanto magis infitiandum

totum posse extra corpus durare genique.

Quare, corpus ubi interiit, periisse necessest

confiteare animam distractam in corpore toto.

Quippe etenim mortale aeterno iungere et una                                    800

consentire putare et fungi muta posse

desiperest. Quid enim diuersius esse putandumst

aut magis inter se disiunctum discrepitansque,

quam mortale quod est immortali atque perenni

iunctum in concilio saeuas tolerare procellas?                                     805

Praeterea quaecumque manent aeterna necessest

aut quia sunt solido cum corpore respuere ictus

nec penetrare pati sibi quicquam quod queat artas

dissociare intus partis, ut materiai

corpora sunt quorum naturam ostendimus ante;                                  810

aut ideo durare aetatem posse per omnem,

plagarum quia sunt expertia, sicut inanest

quod manet intactum neque ab ictu fungitur hilum;

aut etiam quia nulla loci sit copia circum,

quo quasi res possint discedere dissoluique,                                        815

sicut summarum summast aeterna, neque extra

quis locus est quo diffugiant neque corpora sunt quae

possint incidere et ualida dissoluere plaga.

Quod si forte ideo magis immortalis habendast,

quod uitalibus ab rebus munita tenetur,                                                820

aut quia non ueniunt omnino aliena salutis

aut quia quae ueniunt aliqua ratione recedunt

pulsa prius quam quid noceant sentire queamus,

* * *

praeter enim quam quod morbis cum corporis aegret,

aduenit id quod eam de rebus saepe futuris                                          825

macerat inque metu male habet curisque fatigat

praeteritisque male admissis peccata remordent.

Adde furorem animi proprium atque obliuia rerum,

adde quod in nigras lethargi mergitur undas.

Nil igitur mors est ad nos neque pertinet hilum,                                  830

quandoquidem natura animi mortalis habetur.

Et uelut anteacto nil tempore sensimus aegri,

ad confligendum uenientibus undique Poenis,

omnia cum belli trepido concussa tumultu

horrida contremuere sub altis aetheris oris,                                          835

in dubioque fuere utrorum ad regna cadendum

omnibus humanis esset terraque marique,

sic, ubi non erimus, cum corporis atque animai

discidium fuerit quibus e sumus uniter apti,

scilicet haud nobis quicquam, qui non erimus tum,                             840

accidere omnino poterit sensumque mouere,

non si terra mari miscebitur et mare caelo.

Et si iam nostro sentit de corpore postquam

distractast animi natura animaeque potestas,

nil tamen est ad nos qui comptu coniugioque                                      845

corporis atque animae consistimus uniter apti.

Nec, si materiem nostram collegerit aetas

post obitum rursumque redegerit ut sita nunc est

atque iterum nobis fuerint data lumina uitae,

pertineat quicquam tamen ad nos id quoque factum,                          850

interrupta semel cum sit repetentia nostri.

Et nunc nil ad nos de nobis attinet, ante

qui fuimus, <nil> iam de illis nos adficit angor.

Nam cum respicias immensi temporis omne

praeteritum spatium, tum motus materiai                                             855

multimodis quam sint, facile hoc adcredere possis,

semina saepe in eodem, ut nunc sunt, ordine posta

haec eadem, quibus e nunc nos sumus, ante fuisse.                             865

Nec memori tamen id quimus reprehendere mente;                            858

inter enim iectast uitai pausa uageque

deerrarunt passim motus ab sensibus omnes.                                       860

Debet enim, misere si forte aegreque futurumst,

ipse quoque esse in eo tum tempore, cui male possit

accidere. Id quoniam mors eximit, esseque probet

illum cui possint incommoda conciliari,                                              864

scire licet nobis nil esse in morte timendum                                        866

nec miserum fieri qui non est posse neque hilum

differre an nullo fuerit iam tempore natus,

mortalem uitam mors cum immortalis ademit.

Proinde ubi se uideas hominem indignarier ipsum,                             870

post mortem fore ut aut putescat corpore posto

aut flammis interfiat malisue ferarum,

scire licet non sincerum sonere atque subesse

caecum aliquem cordi stimulum, quamuis neget ipse

credere se quemquam sibi sensum in morte futurum.                         875

Non, ut opinor, enim dat quod promittit et unde,

nec radicitus e uita se tollit et eicit,

sed facit esse sui quiddam super inscius ipse.

Viuos enim sibi cum proponit quisque futurum,

corpus uti uolucres lacerent in morte feraeque,                                   880

ipse sui miseret; neque enim se diuidit illim

nec remouet satis a proiecto corpore et illum

se fingit sensuque suo contaminat adstans.

Hinc indignatur se mortalem esse creatum

nec uidet in uera nullum fore more alium se                                        885

qui possit uiuus sibi se lugere peremptum

stansque iacentem <se> lacerari uriue dolere.

Nam si in morte malumst malis morsuque ferarum

tractari, non inuenio qui non sit acerbum

ignibus impositum calidis torrescere flammis                                     890

aut in melle situm suffocari atque rigere

frigore, cum summo gelidi cubat aequore saxi,

urgeriue superne obtritum pondere terrae.

Iam iam non domus accipiet te laeta, neque uxor

optima nec dulces occurrent oscula nati                                               895

praeripere et tacita pectus dulcedine tangent.

Non poteris facis florentibus esse, tuisque

praesidium. Misero misere aiunt omnia ademit

una dies infesta tibi tot praemia uitae.

Illud in his rebus non addunt nec tibi earum                                        900

iam desiderium rerum super insidet una.

Quod bene si uideant animo dictisque sequantur,

dissoluant animi magno se angore metuque.

Tu quidem ut es leto sopitus, sic eris aeui

quod superest cunctis priuatu doloribus aegris;                                   905

at nos horrifico cinefactum te propre busto

insatiabiliter defleuimus, aeternumque

nulla dies nobis maerorem e pectore demet.

Illud ab hoc igitur quaerendum est, quid sit amari

tanto opere, ad somnum si res redit atque quietem,                             910

cur quisquam aeterno possit tabescere luctu.

Hoc etiam faciunt ubi discubuere tenentque

pocula saepe homines et inumbrant ora coronis,

ex animo ut dicant breuis hic est fructus homullis;

iam fuerit neque post umquam reuocare licebit.                                  915

Tamquam in morte mali cum primis hoc sit eorum,

quod sitis exurat miseros atque arida torrat,

aut aliae cuius desiderium insideat rei.

Nec sibi enim quisquam tum se uitamque requirit,

cum pariter mens et corpus sopita quiescunt.                                       920

Nam licet aeternum per nos sic esse soporem,

nec desiderium nostri nos adficit ullum.

Et tamen haudquaquam nostros tunc illa per artus

longe ab sensiferis primordia motibus errant,

cum correptus homo ex somno se colligit ipse.                                   925

Multo igitur mortem minus ad nos esse putandumst,

si minus esse potest quam quod nil esse uidemus;

maior enim turbae disiectus materiai

consequitur leto nec quisquam expergitus extat,

frigida quem semel est uitai pausa secuta.                                           930

Dinique si uocem rerum natura repente

mittat et hoc alicui nostrum sic increpet ipsa

quid tibi tanto operest, mortalis, quod nimis aegris

luctibus indulges? Quid mortem congemis ac fles?

Nam si grata fuit tibi uita anteacta priorque                                         935

et non omnia pertusum congesta quasi in uas

commoda perfluxere atque ingrata interiere:

cur non ut plenus uitae conuiua recedis

aequo animoque capis securam, stulte, quietem?

Sin ea quae fructus cumque es periere profusa                                    940

uitaque in offensust, cur amplius addere quaeris,

rursum quod pereat male et ingratum occidat omne,

non potius uitae finem facis atque laboris?

Nam tibi praeterea quod machiner inueniamque,

quod placeat, nil est: eadem sunt omnia semper.                                 945

Si tibi non annis corpus iam marcet et artus

confecti languent, eadem tamen omnia restant,

omnia si perges uiuendo uincere saecla.

atque etiam potius, si numquam sis moritururus;

quid respondemus, nisi iustam intendere litem                                    950

naturam et ueram uerbis exponere causam?

Grandior hic uero si iam seniorque queratur                                        955

atque obitum lamentetur miser amplius aequo,                                   952

non merito inclamet magis et uoce increpet acri?

Aufer abhinc lacrimas, baratre, et compesce querellas.                      954

Omnia perfunctus uitai praemia marces.                                              956

Sed quia semper aues quod abest, praesentia temnis,

imperfecta tibi elapsast ingrataque uita

et nec opinanti mors ad caput adstitit ante

quam satur ac plenus possis discedere rerum.                                      960

Nunc aliena tua tamen aetate omnia mitte

aequo animoque agedum gnatis concede: necessest.

Iure, ut opinor, agat, iure increpet inciletque

Cedit enim rerum nouitate extrusa uetustas

semper, et ex aliis aliud reparare necessest.                                         965

Nec quisquam in baratrum nec Tartara deditur atra.

Materies opus est ut crescant postera saecla,

quae tamen omnia te uita perfuncta sequentur;

nec minus ergo ante haec quam tu cecidere, cadentque.

Sic alid ex alio numquam desistet oriri                                                970

uitaque mancipio nulli datur, omnibus usu.

Respice item quam nil ad nos anteacta uetustas

temporis aeterni fuerit, quam nascimur ante.

Hoc igitur speculum nobis natura futuri

temporis exponit post mortem denique nostram.                                 975

Numquid ibi horribile apparet, num triste uidetur

quicquam, non omni somno securius extat?

Atque ea nimirum quaecumque Acherunte profundo

prodita sunt esse, in uita sunt omnia nobis.

Nec miser inpendens magnum timet aere saxum                                 980

Tantalus, ut famast, cassa formidine torpens;

sed magis in uita diuom metus urget inanis

mortalis casumque timent quem cuique ferat fors.

Nec Tityon uolucres ineunt Acherunte iacentem

nec quod sub magno scrutentur pectore quicquam                              985

perpetuam aetatem possunt reperire profecto:

quamlibet immani proiectu corporis extet,

qui non sola nouem dispessis iugera membris

optineat, sed qui terrai totius orbem,

non tamen aeternum poterit perferre dolorem                                      990

nec praebere cibum proprio de corpore semper.

Sed Tityos nobis hic est, in amore iacentem

quem uolucres lacerant atque exest anxius angor

aut alia quauis scindunt cuppedine curae.

Sisyphus in uita quoque nobis ante oculos est,                                    995

qui petere a populo fasces saeuasque secures

imbibit et semper uictus tristisque recedit.

Nam petere imperium quod inanest nec datur umquam

atque in eo semper durum sufferre laborem,

hoc est aduerso nixantem trudere monte                                            1000

saxum quod tamen <e> summo iam uertice rusum

uoluitur et plani raptim petit aequora campi.

Deinde animi ingratam naturam pascere semper

atque explere bonis rebus satiareque numquam,

quod faciunt nobis annorum tempora, circum                                   1005

cum redeunt fetusque ferunt uariosque lepores,

nec tamen explemur uitai fructibus umquam,

hoc, ut opinor, id est, aeuo florente puellas

quod memorant laticem pertusum congerere in uas,

quod tamen expleri nulla ratione potestur.                                         1010

Cerberus et Furiae iam uero et lucis egestas,

Tartarus horriferos eructans faucibus aestus,

qui neque sunt usquam nec possunt esse profecto;

sed metus in uita poenarum pro male factis

est insignibus insignis, scelerisque luella,                                          1015

carcer et horribilis de saxo iactu deorsum,

uerbera carnifices robur pix lammina taedae;

quae tamen etsi absunt, at mens sibi conscia factis

praemetuens adhibet stimulos torretque flagellis,

nec uidet interea qui terminus esse malorum                                     1020

possit, nec quae sit poenarum denique finis,

atque eadem metuit magis haec ne in morte grauescant.

Hic Acherusia fit stultorum denique uita.

Hoc etiam tibi tute interdum dicere possis:

lumina sis oculis etiam bonus Ancu reliquit                                      1025

qui melior multis quam tu fuit, improbe, rebus.

Inde alii multi reges rerumque potentes

occiderunt, magnis qui gentibus imperitarunt.

Ille quoque ipse, uiam qui quondam per mare magnum

strauit iterque dedit legionibus ire per altum                                     1030

ac pedibus salsas docuit super ire lacunas

et contempsit equis insultans murmura ponti,

lumine adempto animam moribundo corpore fudit.

Scipiadas, belli fulmen, Carthaginis horror,

ossa dedit terrae proinde ac famul infimus esset.                              1035

Adde repertores doctrinarum atque leporum,

adde Heliconiadum comites; quorum unus Homerus

sceptra potitus eadem aliis sopitu quietest.

Denique Democritum postquam matura uestustas

admonuit memores motus languescere mentis,                                 1040

sponte sua leto caput obuius obtulit ipse.

Ipse Epicurus obit decurso lumine uitae,

qui genus humanum ingenio superauit et omnis

restinxit, stellas exortus ut aetherius sol.

Tu uero dubitabis et indignabere obire?                                             1045

Mortua cui uita est prope iam uiuo atque uidenti,

qui somno partem maiorem conteris aeui

et uigilans stertis nec somnia cernere cessas

sollicitamque geris cassa formidine mentem

nec reperire potes tibi quid sit saepe mali, cum                                 1050

ebrius urgeris multis miser undique curis

atque animo incerto fluitans errore uagaris.

Si possent homines, proinde ac sentire uidentur

pondus inesse animo quod se grauitate fatiget,

e quibus id fiat causis quoque noscere et unde                                  1055

tanta mali tamquam moles in pectore constet,

haud ita uitam agerent, ut nunc plerumque uidemus

quid sibi quisque uelit nescire et quaerere semper

commutare locum quasi onus deponere possit.

Exit saepe foras magnis ex aedibus ille,                                             1060

esse domi quem pertaesumst, subitoque <reuertit>,

quippe foris nilo melius qui sentiat esse.

Currit agens mannos ad uillam praecipitanter,

auxilium tectis quasi ferre ardentibus instans;

oscitat extemplo, tetigit cum limina uillae,                                        1065

aut abit in somnum grauis atque obliuia quaerit,

aut etiam properans urbem petit atque reuisit.

Hoc se quisque modo fugit, at quem scilicet, ut fit,

effugere haut potis est; ingratiis haeret et odit

propterea, morbi quia causam non tenet aeger;                                 1070

quam bene si uideat, iam rebus quisque relictis

naturam primum studeat cognoscere rerum,

temporis aeterni quoniam, non unius horae,

ambigitur status, in quo sit mortalibus omnis

aetas, post mortem quae restat cumque, manenda.                            1075

Denique tanto opere in dubiis trepidare periclis

quae mala nos subigit uitai tanta cupido?

Certe equidem finis uitae mortalibus adstat

nec deuitari letum pote quim obeamus.

Praeterea uersamur ibidem atque insumus usque                              1080

nec noua uiuendo procunditur ulla uoluptas.

Sed dum abest quod auemus, id exsuperare uidetur

cetera; post aliud, cum contigit illud, auemus

et sitis aequa tenet uitai semper hiantis.

Posteraque in dubiost fortunam quam uehat aetas,                           1085

quidue ferat nobis casus quiue exitus instet.

Nec prorsum uitam ducendo demimus hilum

tempore de mortis nec deliberare ualemus,

quo minus esse diu possimus forte perempti.

Proinde licet quot uis uiuendo condere saecla;                                  1090

mors aeterna tamen nilo minus illa manebit,

nec minus ille diu iam non erit, ex hodierno

lumine qui finem uitai fecit, et ille,
mensibus atque annis qui multis occidit ante.