Gauzen izaeraz/Liber secundus
CAPITULA 

14.     ΣAPKOΣ E ΣTAΘEΣ KATAΣTEMA

62.     DE MOTU PRINCIPIORUM ET INFINITA 

        ESSE

89.     IMUM NIHIL ESSE

112.   QUAE IN SOLI RADIIS APPAREANT

142 .  E CELERITATE MOTUS

184.   NIHIL SURSUM FERRI CORPUSCULORUM 

        SED PRESSA A RADICIBUS EXURGERE 

        CORPORA

221.   DE CLINATIONE MOTUS

333.   DE FIGURA ATOMORUM

388.   DE LUMINE

392.   DE OLEO

398.   DE MELLE

400.   DE ABSINTHIO

408.   DE SERRAE STRIDORE

447.   DE ADAMANTE FERRO 

        SILICE AERE

464.   DE SUDORE SALSO

471.   DE AQUA MARINA

478.   FIGURAS ESSE MULTAS

522.   INTER SE SIMILIA INFINITA ESSE

589.   IN TERRA SEMINA INSUNT

598.   DE MATRE MAGNA

646.   TO MAKARION KAI AFQARTON

730.   NON NECESSARIO ALBA EX ALBIS 

        PRINCIPIIS FIERI

755.   COLORES NON ESSE

801.   DE COLORE COLUMBARUM

806.   DE CAUDA PAVONIS

842.   ATOMOS NEC COLOREM NEC ODOREM 

        NEC SUCUM NEC FRIGUS 

        NEC CALOREM HABERE

865.   DE INSENSILI SENSILE GIGNI

1048. OMNE INFINITUM IN OMNIS PARTIS

1058. APIROS MUNDOS

1105. MUNDUM NATUM ET MULTOS SIMILIS

1144. IAM SENEM MUNDUM ET OMNIA 

        PUSILLA NASCI

 LIBER SECUNDUS 
Suaue, mari magno turbantibus aequora uentis,                                         

e terra magnum alterius spectare laborem;

non quia uexari quemquamst iocunda uoluptas,

sed quibus ipse malis careas quia cernere suaue est.

Suaue etiam belli certamina magna tueri                                                  6

per campos instructa tua sine parte pericli.                                               5

Sed nil dulcius est, bene quam munita tenere                                           7

edita doctrina sapientum templa serena,

despicere unde queas alios passimque uidere

errare atque uiam palantis quaerere uitae,                                              10

certare ingenio contendere nobilitate,

noctes atque dies niti praestante labore

ad summas emergere opes rerumque potiri.

O miseras hominum mentis, o pectora caeca!

Qualibus in tenebris uitae quantisque periclis                                        15

degitur hoc aeui quodcumquest! Nonne uidere

ni aliud sibi naturam latrare, nisi utqui

corpore seiunctus dolor absit, mente fruatur

iucundo sensu cura semota metuque?

Ergo corpoream ad naturam pauca uidemus                                          20

esse opus omnino, quae demant cumque dolorem,

delicias quoque uti multas substernere possint.

Gratius interdum neque natura ipsa requirit,

si non aurea sunt iuuenum simulacra per aedes

lampadas igniferas manibus retinentia dextris,                                      25

lumina nocturnis epulis ut suppeditentur,

nec domus argento fulget auroque renidet

nec citharae reboant laqueata aurataque templa,

cum tamen inter se prostrari in gramine molli

propter aquae riuum sub ramis arboris altae                                           30

non magnis opibus iucunde corpora curant,

praesertim cum tempestas arridet et anni

tempora conspergunt uiridantis floribus herbas.

Nec calidae citius decedunt corpore febres,

textilibus si in picturis ostroque rubenti                                                  35

iacteris, quam si in plebeia ueste cubandum est.

Quapropter quoniam nil nostro in corpore gazae

proficiunt neque nobilitas nec gloria regni,

quod superest, animo quoque nil prodesse putandum;

si non forte tuas legiones per loca campi                                                40

feruere cum uideas belli simulacra cientis,

subsidiis magnis et ecum ui constabilitas,

ornatasque armis statuas pariterque animatas,

his tibi tum rebus timefactae religiones

effugiunt animo pauidae, mortisque timores                                          45

tum uacuum pectus linquunt curaque solutum.

Quod si ridicula haec ludibriaque esse uidemus,

re ueraque metus hominum curaeque sequaces

nec metuunt sonitus armorum nec fera tela

audacterque inter reges rerumque potentis                                             50

uersantur neque fulgorem reuerentur ab auro

nec clarum uestis splendorem purpureai,

quid dubitas quin omni sit haec rationi potestas?

Omnis cum in tenebris praesertim uita laboret.

Nam ueluti pueri trepidant atque omnia caecis                                      55

in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus

interdum, nilo quae sunt metuenda magis quam

quae pueri in tenebris pauitant finguntque futura.

Hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest

non radii solis neque lucida tela diei                                                       60

discutiant, sed naturae species ratioque.

Nunc age quo motu genitalia materiai

corpora res uarias gignant genitasque resoluant

et qua ui facere id cogantur quaeque sit ollis

reddita mouilitas magnum per inane meandi,                                        65

expediam: tu te dictis praebere memento.

Nam certe non inter se stipata cohaeret

materies, quoniam minui rem quamque uidemus

et quasi longinquo fluere omnia cernimus aeuo

ex oculisque uetustatem subducere nostris,                                            70

cum tamen incolumis uideatur summa manere

propterea quia, quae decedunt corpora cuique,

unde abeunt minuunt, quo uenere augmine donant,

illa senescere at haec contra florescere cogunt,

nec remorantur ibi. Sic rerum summa nouatur                                       75

semper, et inter se mortales mutua uiuunt.

Augescunt aliae gentes, aliae minuuntur,

inque breui spatio mutantur saecla animantum

et quasi cursores uitai lampada tradunt.

Si cessare putas rerum primordia posse                                                  80

cessandoque nouos rerum progignere motus,

auius a uera longe ratione uagaris.

Nam quoniam per inane uagantur, cuncta necessest

aut grauitate sua ferri primordia rerum

aut ictu forte alterius. Nam <cum> cita saepe                                        85

obuia conflixere, fit ut diuersa repente

dissiliant; neque enim mirum, durissima quae sint

ponderibus solidis neque quicquam a tergibus obstet.

Et quo iactari magis omnia materiai

corpora peruideas, reminiscere totius imum                                           90

nil esse in summa, neque habere ubi corpora prima

consistant, quoniam spatium sine fine modoquest

immensumque patere in cunctas undique partis

pluribus ostendi et certa ratione probatumst.

Quod quoniam constat, nimirum nulla quies est                                    95

reddita corporibus primis per inane profundum,

sed magis assiduo uarioque exercita motu

partim interuallis magnis confulta resultant,

pars etiam breuibus spatiis uexantur ab ictu.

Et quaecumque magis condenso conciliatu                                          100

exiguis interuallis conuecta resultant,

indupedita suis perplexis ipsa figuris,

haec ualidas saxi radices et fera ferri

corpora constituunt et cetera <de> genere horum.

Paucula quae porro magnum per inane uagantur                                 105

cetera dissiliunt longe longeque recursant

in magnis interuallis; haec aera rarum

sufficiunt nobis et splendida lumina solis.

Multaque praeterea magnum per inane uagantur,

conciliis rerum quae sunt reiecta nec usquam                                      110

consociare etiam motus potuere recepta.

Cuius, uti memoro, rei simulacra et imago

ante oculos semper nobis uersatur et instat.

Contemplator enim, cum solis lumina cumque

inserti fundunt radii per opaca domorum:                                            115

multa minuta modis multis per inane uidebis

corpora misceri radiorum luminie in ipso

et uelut aeterno certamine proelia pugnas

edere turmatim certantia nec dare pausam,

conciliis et discidiis exercita crebris;                                                    120

conicere ut possis ex hoc, primordia rerum

quale sit in magno iactari semper inani.

Dumtaxat rerum magnarum parau potest res

exemplare dare et uestigia notitiai.

Hoc etiam magis haec animum te aduertere par est                            125

corpora quae in solis radiis turbare uidentur,

quod tales turbae motus quoque materiai

significant clandestinos caecosque subesse.

Multa uidebis enim plagis ibi percita caecis

commutare uiam retroque repulsa reuerti                                             130

nunc huc nunc illuc in cunctas undique partis.

Scilicet hic a principiis est omnibus error.

Prima mouentur enim per se primordia rerum;

inde ea quae paruo sunt corpora conciliatu

et quasi proxima sunt ad uiris principiorum,                                        135

ictibus illorum caecis impulsa cientur,

ipsaque <pro> porro paulo maiora lacessunt.

Sic a principiis ascendit motus et exit

paulatim nostros ad sensus, ut moueantur

illa quoque, in solis quae lumine cernere quimus                                140

nec quibus id faciant plagis apparet aperte.

Nunc quae mobilitas sit reddita materiai

corporibus, paucis licet hinc cognoscere, Memmi.

Primum aurora nouo cum spargit lumine terras

et uariae uolucres nemora auia peruolitantes                                       145

aera per tenerum liquidis loca uocibus opplent,

quam subito soleat sol ortus tempore tali

conuestire sua perfundens omnia luce,

omnibus in promptu manifestumque esse uidemus.

At uapor is quem sol mittit lumenque serenum                                   150

non per inane meat uacuum; quo tardius ire

cogitur, aerias quasi dum diuerberat undas.

Nec singillatim corpuscula quaeque uaporis

sed complexa meant inter se conque globata;

quapropter simul inter se retrahuntur et extra                                      155

officiuntur, uti cogantur tardius ire.

At quae sunt solida primordia simplicitate,

cum per inane meant uacuum nec res remoratur

ulla foris, atque ipsa suis e partibus unum,

unum in quem coepere locum conixa feruntur,                                    160

debent nimirum praecellere mobilitate

et multo citius ferri quam lumina solis

multiplexque loci spatium transcurrere eodem

tempore quo solis peruolgant fulgura caelum

* * *

nec persectari primordia singula quaeque,                                           165

ut uideant qua quidque geratur cum ratione.

At quidam contra haec, ignari materiai,

naturam non posse deum sine numine reddi

tanto opere humanis rationibus admoderate

tempora mutare annorum frugesque creare,                                         170

et iam cetera, mortalis quae suadet adire

ipsaque deducit dux uitae dia uoluptas

et res per Veneris blanditur saecla propagent,

ne genus occidat humanum. Quorum omnia causa

constituisse deos cum fingunt, omnibu rebus                                      175

magno opere a uera lapsi ratione uidentur.

Nam quamuis rerum ignorem primordia quae sint,

hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim

confirmare aliisque ex rebus reddere multis,

nequaquam nobis diuinitus esse creatam                                              180

naturam mundi: tanta stat praedita culpa.

Quae tibi posterius, Memmi, faciemus aperta.

Nunc id quod superest de motibus expediemus.

Nunc locus est, ut opinor, in his illud quoque rebus

confirmare tibi, nullam rem posse sua ui                                             185

corpoream sursum ferri sursumque meare;

ne tibi dent in eo flammarum corpora fraudem.

Sursus enim uersus gignuntur et augmina sumunt

et sursum nitidae fruges arbustaque crescunt,

pondera, quantum in se est, cum deorsum cuncta ferantur.

Nec cum subsiliunt ignes ad tecta domorum                                        191

et celeri flamma degustant tigna trabesque,

sponte sua facere id sine ui subiecta putandum est.

Quod genus e nostro cum missus corpore sanguis

emicat exultans alte spargitque cruorem.                                             195

Nonne uides etiam quanta ui tigna trabesque

respuat umor aquae? Nam quo magis ursimus altum

derecta et magna ui multi pressimus aegre,

tam cupide sursum reuomit magis atque remittit,

plus ut parte foras emergant exiliantque.                                              200

Nec tamen haec, quantum est in se, dubitamus, opinor,

quin uacuum per inane deorsum cuncta ferantur.

Sic igitur debent flammae quoque posse per auras

aeris expressae sursum succedere, quamquam

pondera, quantum in sest, deorsum deducere pugnent.                       205

Nocturnasque faces caeli sublime uolantis

nonne uides longos flammarum ducere tractus

in quascumque dedit partis natura meatum?

Non cadere in terram stellas et sidera cernis?

Sol etiam <caeli> de uertice dissipat omnis                                         210

ardorem in partis et lumine conserit arua;

in terras igitur quoque solis uergitur ardor.

Transuersosque uolare per imbris fulmina cernis;

nunc hinc nunc illinc abrupti nubibus ignes

concursant; cadit in terras uis flammea uolgo.                                     215

Illud in his quoque te rebus cognoscere auemus,

corpora cum deorsum rectum per inane feruntur

ponderibus propriis, incerto tempore ferme

incertisque locis spatio depellere paulum,

tantum quod momen mutatum dicere possis.                                       220

Quod nisi declinare solerent, omnia deorsum,

imbris uti guttae, caderent per inane profundum,

nec foret offensus natus nec plaga creata

principiis: ita nil umquam natura creasset.

Quod si forte aliquis credit grauiora potesse                                        225

corpora, quo citius rectum per inane feruntur,

incidere ex supero leuioribus atque ita plagas

gignere quae possint genitalis reddere motus,

auius a uera longe ratione recedit.

Nam per aquas quaecumque cadunt atque aera rarum,                       230

haec pro ponderibus casus celerare necessest

propterea quia corpus aquae naturaque tenuis

aeris haud possunt aeque rem quamque morari,

sed citius cedunt grauioribus exsuperata.

At contra nulli de nulla parte neque ullo                                              235

tempore inane potest uacuum subsistere rei,

quin, sua quod natura petit, concedere pergat;

omnia quapropter debent per inane quietum

aeque ponderibus non aequis concita ferri.

Haud igitur poterunt leuioribus incidere umquam                               240

ex supero grauiora neque ictus gignere per se

qui uarient motus per quos natura gerat res.

Quare etiam atque etiam paulum inclinare necessest

corpora; nec plus quam minimum, ne fingere motus

obliquos uideamur et id res uera refutet.                                              245

Namque hoc in promptu manifestumque esse uidemus,

pondera, quantum in sest, non posse obliqua meare,

ex supero cum praecipitant, quod cernere possis.

Sed nil omnino <recta> regione uiai

declinare quis est qui possit cernere sese?                                            250

Denique si semper motus conectitur omnis

et uetere exoritur <semper> nouus ordine certo

nec declinando faciunt primordia motus

principium quoddam quod fati foedera rumpat,

ex infinito ne causa causam sequatur,                                                  255

libera per terras unde haec animantibus exstat,

unde est haec, inquam, fatis auolsa uoluntas

per quam progredimur quo ducit quemque uoluptas,

declinamus item motus nec tempore certo

nec regione loci certa, seb ubi ipsa tulit mens?                                    260

Nam dubio procul his rebus sua cuique uoluntas

principium dat et hinc motus per membra rigantur.

Nonne uides etiam patefactis tempore puncto

carceribus non posse tamen prorumpere equorum

uim cupidam tam de subito quam mens auet ipsa?                              265

Omnis enim totum per corpus materiai

copia conciri debet, concita per artus

omnis ut studium mentis conixa sequatur;

ut uideas initum motus a corde creari

ex animique uoluntate id procedere primum,                                       270

inde dari porro per totum corpus et artus.

Nec similest ut cum impulsi procedimus ictu

uiribus alterius magnis magnoque coactu.

Nam tum materiem totius corporis omnem

perspicuumst nobis inuitis eri rapique,                                                 275

donec eam refrenauit per membra uoluntas.

Iamne uides igitur, quamquam uis extera multos

pellat et inuitos cogat procedere saepe

praecipitesque rapi, tamen esse in pectore nostro

quiddam quod contra pugnare obstareque possit?                               280

Cuius ad arbitrium quoque copia materiai

cogitur interdum flecti per membra per artus

et proiecta refrenatur retroque residit.

Quare in seminibus quoque idem fateare necessest,

esse aliam praeter plagas et pondera causam                                       285

motibus, unde haec est nobis innata potestas,

de nilo quoniam fieri nil posse uidemus.

Pondus enim prohibet ne plagis omnia fiant

externa quasi ui. Sed ne mens ipsa necessum

intestinum habeat cunctis in rebus agendis                                          290

et deuicta quasi cogatur ferre patique,

id facit exiguum clinamen principiorum

nec regione loci certa nec tempore certo.

Nec stipata magis fuit umquam materiai

copia nec porro maioribus interuallis.                                                  295

Nam neque adaugescit quicquam neque deperit inde.

Quapropter quo nunc in motu principiorum

corpora sunt, in eodem ante acta aetate fuere

et post haec semper simili ratione ferentur

et quae consuerint gigni gignentur eadem    300

condicione et erunt et crescent uique ualebunt,

quantum cuique datum est per foedera naturai.

Nec rerum summam commutare ulla potest uis;

nam neque, quo possit genus ullum materiai

effugere ex omni, quicquam est <extra>, neque in omne

unde coorta queat noua uis irrumpere et omnem                                 306

naturam rerum mutare et uertere motus.

Illud in his rebus non est mirabile, quare,

omnia cum rerum primordia sint in motu

summa tamen summa uideatur stare quiete,                                        310

praeterquam siquid proprio dat corpore motus.

Omnis enim longe nostris ab sensibus infra

primorum natura iacet; quapropter, ubi ipsa

cernere iam nequeas, motus quoque surpere debent;

praesertim cum, quae possimus cernere, celent                                   315

saepe tamen motus spatio diducta locorum.

Nam saepe in colli tondentes pabula laeta

lanigerae reptant pecudes quo quamque uocantes

inuitant herbae gemmantes rore recenti,

et satiati agni ludunt blandeque coruscant;                                          320

omnia quae nobis longe confusa uidentur

et uelut in uiridi candor consistere colli.

Praeterea manae legiones cum loca cursu

camporum complent belli simulacra cientes,

fulgor ubi ad caelum se tollit totaque circum                                       325

aere renidescit tellus subterque uirum ui

excitur pedibus sonitus clamoreque montes

icti reiectant uoces ad sidera mundi

et circumuolitant equites mediosque repente

tramittunt ualido quatientes impete campos:                                        330

et tamen est quidam locus altis montibus <unde>

stare uidentur et in campis consistere fulgor.

Nunc age iam deinceps cunctarum exordia rerum

qualia sint et quam longe distantia formis

percipe, multigenis quam sint uariata figuris;                                      335

non quo multa parum simili sint praedita forma,

sed quia non uolgo paria omnibus omnia constant.

Nec mirum; nam cum sit eorum copia tanta

ut neque finis, uti docui, neque summa sit ulla,

debent nimirum non omnibus omnia prorsum                                     340

esse pari filo similique adfecta figura.

Praeterea genus humanum mutaeque natantes

squamigerum pecudes et laeta armenta feraeque

et uariae uolucres, laetantia quae loca aquarum

concelebrant circum ripas fontisque lacusque,                                    345

et quae peruolgant nemora auia peruolitantes;

quorum unum quiduis generatim sumere perge,

inuenies tamen inter se differre figuris.

Nec ratione alia proles cognoscere matrem

nec mater posset prolem; quod posse uidemus                                    350

nec minus atque homines inter se nota cluere.

Nam saepe ante deum uitulus delubra decora

turicremas propter mactatus concidit aras

sanguinis exspirans calidum de pectore flumen.

At mater uiridis saltus orbata peragrans                                               355

noscit humi pedibus uestigia pressa bisulcis,

omnia conuisens oculis loca si queat usquam

conspicere amissum fetum, completque querellis

frondiferum nemus adsistens et creba reuisit

ad stabulum desiderio perfixa iuuenci;                                                 360

nec tenerae salices atque herbae rore uigentes

fluminaque ulla queunt summis labentia ripis

oblectare animum subitamque auertere curam,

nec uitulorum aliae species per pabula laeta

deriuare queunt animum curaque leuare:                                             365

Usque adeo quiddam proprium notumque requirit.

Praeterea teneri tremulis cum uocibus haedi

cornigeras norunt matres agnique petulci

balantum pecudes: ita, quod natura reposcit,

ad sua quisque fere decurrunt ubera lactis.                                          370

Postremo quoduis frumentum non tamen omne

quidque suo genere inter se simile esse uidebis,

quin intercurrat quaedam distantia formis.

Concharumque genus parili ratione uidemus

pingere telluris gremium, qua mollibus undis                                      375

litoris incurui bibulam pauit aequor harenam.

Quare etiam atque etiam simili ratione necessest,

natura quoniam constant neque facta manu sunt

unius ad certam formam primordia rerum,

dissimili inter se quaedam uolitare figura.                                           380

Perfacile est animi ratione exsoluere nobis 

quare fulmineus multo penetralior ignis

quam noster fluat e taedis terrestribus ortus.

Dicere enim possis caelestem fulminis ignem

subtilem magis e paruis constare figuris                                              385

atque ideo transire foramina quae nequit ignis

noster hic e lignis ortus taedaque creatus.

Praeterea lumen per cornum transit, at imber

respuitur. Quare? Nisi luminis illa minora

corpora sunt quam de quibus est liquor almus aquarum.                    390

Et quamuis subito per colum uina uidemus

perfluere; at contra tardum cunctatur oliuom,

aut quia nimirum maioribus est elementis

aut magis hamatis inter se perque plicatis,

atque ideo fit uti non tam diducta repente     395

inter se possint primordia singula quaeque

singula per cuiusque foramina permanare.

Huc accedit uti mellis lactisque liquores

iucundo sensu linguae tractentur in ore;

at contra taetra absinthi natura ferique                                                 400

centauri foedo pertorquent ora sapore;

ut facile agnoscas e lenibus atque rutundis

esse ea quae sensus iucunde tangere possunt,

at contra quae amara atque aspera cumque uidentur,

haec magis hamatis inter se nexa teneri                                               405

proptereaque solere uias rescindere nostris

sensibus introituque suo perrumpere corpus.

Omnia postremo bona sensibus et mala tactu

dissimili inter se pugnant perfecta figura;

ne tu forte putes serrae stridentis acerbum                                           410

horrorem constare elementis leuibus aeque

ac musaea mele, per chordas organici quae 

mobilibus digitis expergefacta figurant;

neu simili penetrare putes primordia forma

in nares hominum, cum taetra cadauera torrent,                                  415

et cum scena croco Cilici perfusa recens est

araque Panchaeos exhalat propter odores;

neue bonos rerum simili constare colores

semine constituas, oculos qui pascere possunt,

et qui compungunt aciem lacrimareque cogunt                                   420

aut foeda specie diri turpesque uidentur.

Omnis enim, sensus quae mulcet cumque, <figura>

haut sine principiali aliquo leuore creatast;

at contra quaecumque molesta atque aspera constat,

non aliquo sine materiai squalore repertast.                                         425

Sunt etiam quae iam nec leuia iure putantur

esse neque omnino flexis mucronibus unca

sed magis angellis paulum prostantibus, <ut quae>

titillare magis sensus quam laedere possint;

fecula iam quo de genere est inulaeque sapores.                                 430

Denique iam calidos ignis gelidamque pruinam

dissimili dentata modo compungere sensus

corporis, indicio nobis est tactus uterque.

Tactus enim, tactus pro diuum numina sancta,

corporis est sensus uel cum res extera sese                                          435

insinuat, uel cum laedit quae in corpore natast

aut iuuat egrediens genitalis per Veneris res,

aut ex offensu cum turbant corpore in ipso

semina, confundunt inter se concita sensum;

ut si forte manu quamuis iam corporis ipse                                          440

tute tibi partem ferias atque experiare.

Quapropter longe formas distare necessest

principiis, uarios quae possint edere sensus.

Denique quae nobis durata ac spissa uidentur,

haec magis hamatis inter sese esse necessest                                       445

et quasi ramosis alte compacta teneri.

In quo iam genere in primis adamantina saxa

prima acie constant ictus contemnere sueta

et ualidi silices ac duri robora ferri

aeraque quae claustris restantia uociferantur.                                      450

Illa quidem debent e leuibus atque rutundis

esse magis, fluuido quae corpore liquida constant;

namque papaueris haustus itemst facilis quod aquarum;

nec retinentur enim inter se glomeramina quaeque

et perculsus item procliue uolubilis exstat.                                          455

Omnia postremo quae puncto tempore cernis

diffugere, ut fumum nebulas flammasque, necessest,

si minus omnia sunt e leuibus atque rutundis,

at non esse tamen perplexis indupedita,

pungere uti possint corpus penetrareque saxa                                      460

nec tamen haedere inter se; quodcumque uidemus

sensibu sedatum, facile ut cognoscere possis

non e perplexis sed acutis esse elementis.

Sed quod amara uides eadem quae fluuida constant,

sudor uti maris est, minime mirabile debet.                                         465

Nam quod fluuidus est, e leuibus atque rutundis

est et, <squalida sunt illis> admixta doloris

corpora; nec tamen haec retineri hamata necessumst;

scilicet esse globosa tamen, cum squalida constent,

prouolui simul ut possint et laedere sensus.                                         470

Et quo mixta putes magis aspera leuibus esse

principiis, unde est Neptuni corpus acerbum,

est ratio secernendi, seorsumque uidendi

umor dulcis, ubi per terras crebrius idem

percolatur, ut in foueam fluat ac mansuescat;                                      475

linquit enim supera taetri primordia uiri,

aspera cum magis in terris haerescere possint.

Quod quoniam docui, pergam conectere rem quae

ex hoc apta fidem ducat, primordia rerum

finita uariare figurarum ratione.                                                            480

Quod si non ita sit, rursum iam semina quaedam

esse infinito debebunt corporis auctu.

Namque in eadem una cuiusuis iam breuitate

corporis inter se multum uariare figurae

non possunt: fac enim minimis e partibus esse                                    485

corpora prima tribus, uel paulo pluribus auge;

nempe ubi eas partis unius corporis omnis,

summa atque ima locans, transmutans dextera laeuis,

omnimodis expertus eris, quam quisque det ordo

formai speciem totius corporis eius,  490

quod superest, si forte uoles uariare figuras,

addendum partis alias erit; inde sequetur,

adsimili ratione alias ut postulet ordo,

si tu forte uoles etiam uariare figuras:

ergo formarum nouitatem corporis augmen                                         495

subsequitur. Quare non est ut credere possis

esse infinitis distantia semina formis,

ne quaedam cogas immani maximitate

esse, supra quod iam docui non posse probari.

Iam tibi barbaricae uestes Meliboeaque fulgens                                  500

purpura Thessalico concharum tacta colore,

aurea pauonum ridenti imbuta lepore

saecla, nouo rerum superata colore iacerent

et contemptus odor smyrnae mellisque sapores,

et cycnea mele Phoebeaque daedala chordis                                        505

carmina consimili ratione oppressa silerent.

Namque aliis aliud praestantius exoreretur.

Cedere item retro possent in deteriores

omnia sic partis, ut diximus in melioris.

Namque aliis aliud retro quoque taetrius esset                                     510

naribus auribus atque oculis orisque sapori.

Quae quoniam non sunt, <sed> rebus reddita certa

finis utrimque tenet summam, fateare necessest

materiem quoque finitis differre figuris.

Denique ab ignibus ad gelidas hiemum usque pruinas                        515

finitumst retroque pari ratione remensumst.

Omnis enim calor ac frigus, mediique tepores

interutrasque iacent explentes ordine summam.

Ergo finita distant ratione creata,

ancipiti quoniam mucroni utrimque notantur,                                      520

hinc flammis illinc rigidis infesta pruinis.

Quod quoniam docui, pergam conectere rem quae

ex hoc apta fidem ducat, primordia rerum,

inter si simili quae sunt perfecta figura,

infinita cluere. Etenim distantia cum sit                                               525

formarum finita, necesse est quae similes sint

esse infinitas aut summam materiai

finitam constare, id quod non esse probaui

uersibus ostendens corpuscula materiai

ex infinito summam rerum usque tenere,                                             530

undique protelo plagarum continuato.

Nam quod rara uides magis esse animalia quaedam

fecundamque magis naturam cernis in illis,

at regione locoque alio terrisque remotis

multa licet genere esse in eo numerumque repleri;                             535

sicut quadrupedum cum primis esse uidemus

in genere anguimanus elephantos, India quorum

milibus e multis uallo munitur eburno,

ut penitus nequeat penetrari: tanta ferarum

uis est, quarum no perpauca exempla uidemus.                                   540

Sed tamen id quoque uti concedam, quamlubet esto

unica res quaedam natiuo corpore sola,

cui similis toto terrarum non sit in orbi;

infinita tamen nisi erit uis materiai

unde ea progigni possit concepta, creari                                               545

non poterit, neque, quod superest, procrescere alique.

Quippe etenim sumam hoc <quoque> uti finita per omne

corpora iactari unius genitalia rei,

unde ubi qua ui et quo pacto congressa coibunt

materiae tanto in pelago turbaque aliena?                                            550

Non, ut opinor, habent rationem conciliandi,

sed quasi naufragiis magnis multisque coortis

disiectare solet magnum mare transtra cauernas

antemnas prorem malos tonsasque natantis,

per terrarum omnis oras fluitantia aplustra                                          555

ut uideantur et indicium mortalibus edant,

infidi maris insidias uirisque dolumque

ut uitare uelint, neue ullo tempore credant,

subdola cum ridet placidi pellacia ponti,

sic tibi si finita semel primordia quaedam                                           560

constitues, aeuom debebunt sparsa per omnem

disiectare aestus diuersi materiai, 

numquam in concilium ut possint compulsa coire

nec remorari in concilio nec crescere adaucta;

quorum utrumque palam fieri manifesta docet res,                             565

et res progigni et genitas procrescere posse.

Esse igitur genere in quouis primordia rerum

infinita palam est unde omnia suppeditantur.

Nec superare queunt motus itaque exitiales

perpetuo neque in aeternum sepelire salutem,                                     570

nec porro rerum genitales auctificique

motus perpetuo possunt seruare creata.

Sic aequo geritur certamine principiorum

ex infinito contractum tempore bellum.

Nunc hic nunc illic superant uitalia rerum                                           575

et superantur item. Miscetur funere uagor

quem pueri tollunt uisentes luminis oras;

nec nox ulla diem neque noctem aurora secutast

quae non audierit mixtos uagitibus aegris

ploratus mortis comites et funeris atri.                                                 580

Illud in his obsignatum quoque rebus habere

conuenit et memori mandatum mente tenere,

nil esse, in promptu quorum natura uidetur,

quod genere ex uno consistat principiorum,

nec quicquam quod non permixto semine constet;                              585

et quodcumque magis uis multas possidet in se

atque potestates, ita plurima principiorum

in sese genera ac uarias docet esse figuras.

Principio tellus habet in se corpora prima

unde mare inmensum uoluentes frigora fontes                                    590

assidue renouent, habet ignes unde oriantur.

Nam multis succensa locis ardent sola terrae,

ex imis uero furit ignibus impetus Aetnae.

Tum porro nitidas fruges arbustaque laeta

gentibus humanis habet unde extollere possit,                                     595

unde etiam fluuios frondes et pabula laeta

montiuago generi possit praebere ferarum.

Quare magna deum mater materque ferarum

et nostri genetrix haec dicta est corporis una.

Hanc ueteres Graium docti cecinere poetae                                         600

sedibus in curru biiugos agitare leones,

aeris in spatio magnam pendere docentes

tellurem neque posse in terra sistere terram.

Adiunxere feras, quia quamuis effera proles

officiis debet molliri uicta parentum.                                                   605

Muralique caput summum cinxere corona,

eximiis munita locis quia sustinet urbes;

quo nunc insigni per magnas praedita terras

horrifice fertur diuinae matris imago.

Hanc uariae gentes antiquo more sacrorum                                         610

Idaeam uocitant matrem Phrygiasque cateruas

dant comites, quia primum ex illis finibus edunt

per terrarum orbem fruges coepisse creari.

Gallos attribuunt, quia, numen qui uiolarint

matris et ingrati genitoribus inuenti sint,                                              615

significare uolunt indignos esse putandos,

uiuam progeniem qui in oras luminis edant.

Tympana tenta tonant palmis et cymbala circum

concaua, raucisonoque minantur cornua cantu,

et Phrygio stimulat numero caua tibia mentis,                                     620

telaque praeportant uiolenti signa furoris,

ingratos animos atque impia pectora uolgi

conterrere metu quae possint numine diuae.

Ergo cum primum magnas inuecta per urbis

munificat tacita mortalis muta salute,                                                   625

aere atque argento sternunt iter omne uiarum

largifica stipe ditantes ninguntque rosarum

floribus umbrantes matrem comitumque cateruas.

Hic armata manus, Curetas nomine Grai

quos memorant, Phrygias inter si forte cateruas                                  630

ludunt in numerumque exultant sanguine laeti

terrificas capitum quatientes numine cristas,

Dictaeos referunt Curetas qui Iouis illum

uagitum in Creta quondam occultasse feruntur,

cum pueri circum puerum pernice chorea                                            635

[armat et in numerum pernice chorea]

armati in numerum pulsarent aeribus aera,

ne Saturnus eum malis mandaret adeptus

aeternumque daret matri sub pectore uolnus.

Propterea magnam armati matrem comitantur,                                    640

aut quia significant diuam praedicere ut armis

ac uirtute uelint patriam defendere terram

praesidioque parent decorique parentibus esse.

Quae bene et eximie quamuis disposta ferantur,

longe sunt tamen a uera ratione repulsa.                                              645

Omnis enim per se diuom natura necessest

inmortali aeuo summa cum pace fruatur

semota ab nostris rebus seiunctaque longe.

Nam priuata dolore omni, priuata periclis,

ipsa suis pollens opibus, nil indiga nostri,                                            650

nec bene promeritis capitur neque tangitur ira.

Terra quidem uero caret omni tempore sensu,

et quia multarum potitur primordia rerum,

multa modis multis effert in lumina solis.

Hic siquis mare Neptunum Cereremque uocare                                  655

constituet fruges et Bacchi nomine abuti

mauolt quam laticis proprium proferre uocamen,

concedamus ut hic terrarum dictiet orbem

esse deum matrem, dum uera re tamen ipse                                         659

religione animum turpi contingere parcat.                                           680

Saepe itaque ex uno tondentes gramina campo                                   660

lanigerae pecudes et equorum duellica proles

buceriaeque greges equorum sub tegmine caeli

ex unoque sitim sedantes flumine aquai

dissimili uiuont specie retinetque parentum

naturam et mores generatim quaeque imitantur.                                  665

Tanta est in quouis genere herbae materiai

dissimilis ratio, tanta est in flumine quoque.

Hinc porro quamuis animantem ex omnibus unam

ossa cruor uenae calor umor uiscera nerui

constituunt; quae sunt porro distantia longe,                                        670

dissimili perfecta figura principiorum.

Tum porro quaecumque igni flammata cremantur,

si nil praeterea, tamen haec in corpore tradunt

unde ignem iacere et lumen submittere possint

scintillasque agere ac late differre fauillam.                                        675

Cetera consimili mentis ratione peragrans

inuenies igitur multarum semina rerum

corpora celare et uarias cohibere figuras.

Denique multa uides quibus et color et sapor una    679

reddita sunt cum odore. In primis pleraque poma;                              681

haec igitur uariis debent constare figuris;

nidor enim penetrat qua fucus non it in artus,

fucus item sorsum, <sorsum> sapor insinuatur 

sensibus; ut noscas primis differre figuris.                                           685

Dissimiles igitur formae glomeramen in unum

conueniunt et res permixto semine constant.

Quin etiam passim nostris in uersibus ipsis

multa elementa uides multis communia uerbis,

cum tamen inter se uersus ac uerba necesse est                                   690

confiteare alia ex aliis constare elementis;

non quo multa parum communis littera currat

aut nulla inter se duo sint ex omnibus isdem,

sed quia non uolgo paria omnibus omnia constant.

Sic aliis in rebus item communia multa                                               695

multarum rerum cum sint primordia, longe

dissimili tamen inter se consistere summa

possunt; ut merito ex aliis constare feratur

humanum genus et fruges arbustaque laeta.

Nec tamen omnimodis conecti posse putandum est                            700

omnia. Nam uolgo fieri portenta uideres,

semiferas hominum species existere et altos

interdum ramos egigni corpore uiuo,

multaque conecti terrestria membra marinis,

tum flammam teatro spirantis ore Chimaeras                                      705

pascere naturam per terras omniparentis.

Quorum nil fieri manifestum est, omnia quando

seminibus certis certa genetrice creata

conseruare genus crescentia posse uidemus.

Scilicet id certa fieri ratione necessust.                                                710

Nam sua cuique cibis ex omnibus intus in artus

corpora discedunt conexaque conuenientis

efficiunt motus. At contra aliena uidemus

reicere in terras naturam, multaque caecis

corporibus fugiunt e corpore percita plagis,                                         715

quae neque conecti quoquam potuere neque intus

uitalis motus consentire atque imitari.

Sed ne forte putes animalia sola teneri

legibus hisce, eadem ratio res terminat omnis.

Nam ueluti tota natura dissimiles sunt                                                  720

inter se genitae res quaeque, ita quamque necessest

dissimili constare figura principiorum;

non quo multa parum simili sint praedita forma,

sed quia non uolgo paria omnibus omnia constant.

Semina cum porro distent, differre necessust                                      725

interualla uias conexus pondera plagas

concursus motus, quae non animalia solum

corpora seiungunt, sed terras ac mare totum

secernunt caelumque a terris omne retentant.

Nunc age dicta meo dulci quaesita labore                                            730

percipe, ne forte haec albis ex alba rearis

principiis esse, ante oculos quae candida cernis,

aut ea quae nigrant nigro de semine nata;

niue alium quemuis quae sunt imbuta colorem,

propterea gerere hunc credas, quod materiai                                        735

corpora consimili sint eius tincta colore.

Nullus enim color est omnino materiai

corporibus, neque par rebus neque denique dispar.

In quae corpora si nullus tibi forte uidetur

posse animi iniectus fieri, procul auius erras.                                      740

Nam cum caecigeni, solis qui lumina numquam

dispexere, tamen cognoscant corpora tactu

scire licet nostrae quoque menti corpora posse                                    744

uorti in notitiam nullo circumlita fuco.                                                 745

Denique nos ipsi caecis quaecumque tenebris                                            

tangimus, haud ullo sentimus tincta colore.

Quod quoniam uinco fieri, nunc esse docebo                                      748

ex ineunte aeuo nullo coniuncta colore.                                               743

Omnis enim color omnino mutatur in omnis;                                      749

quod facere haud ullo debent primordia pacto.                                    750

Immutabile enim quiddam superare necessest,                                          

ne res ad nilum redigantur funditus omnes.

Nam quodcumque suis mutatum finibus exit,

continuo hoc mors est illius quod fuit ante.

Proinde colore caue contingas semina rerum,                                      755

ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes.

Praeterea si nulla coloris principiis est

reddita natura et uariis sunt praedita formis,

e quibus omne genus gignunt uariantque colores

propterea, magni quod refert semina quaeque                                     760

cum quibus et quali positura contineantur

et quos inter se dent motus accipiantque,

perfacile extemplo rationem reddere possis

cur ea quae nigro fuerint paulo ante colore,

marmoreo fieri possint candore repente;                                              765

ut mare, cum magni commorunt aequora uenti,

uertitur in canos candenti marmore fluctus.

Dicere enim possis, nigrum quod saepe uidemus,

materies ubi permixta est illius et ordo

principiis mutatus et addita demptaque quaedam,                               770

continuo id fieri ut candens uideatur et album.

Quod si caeruleis constarent aequora ponti 

seminibus, nullo possent albescere pacto.

Nam quocumque modo perturbes caerula quae sint,

numquam in marmoreum possunt migrare colorem. 775

Sin alio atque alio sunt semina tincta colore

quae maris efficiunt unum purumque nitorem,

ut saepe ex aliis formis uariisque figuris

efficitur quiddam quadratum unaque figura,

conueniebat, ut in quadrato cernimus esse                                           780

dissimiles formas, ita cernere in aequore ponti

aut alio in quouis uno puroque nitore

dissimilis longe inter se uariosque colores.

Praeterea nil officiunt obstantque figurae

dissimiles quo quadratum minus omne sit extra;                                 785

at uarii rerum inpediunt prohibentque colores

quominus esse uno possit res tota nitore.                                                    

Tum porro quae ducit et inlicit ut tribuamus

principiis rerum nonnumquam causa colores,

occidit, ex albis quoniam non alba creantur,                                        790

nec quae nigra cluent de nigris sed uariis ex.

Quippe etenim multo procliuius exorientur

candida de nullo quam nigro nata colore

aut alio quouis qui contra pugnet et obstet.

Praeterea quoniam nequeunt sine luce colores                                    795

esse neque in lucem existunt primordia rerum,

scire licet quam sint nullo uelata colore.

Qualis enim caecis poterit color esse tenebris?

Lumine quin ipso mutatur propterea quod

recta aut obliqua percussus luce refulget;                                             800

pluma columbarum quo pacto in sole uidetur,

quae sita ceruices circum collumque coronat;

namque alias fit uti claro sit rubra pyropo,

interdum quodam sensu fit uti uideatur

inter caeruleum uiridis miscere zmaragdos.                                         805

Caudaque pauonis, largo cum luce repleta est,

consimili mutat ratione obuersa colores;

qui quoniam quodam gignuntur luminis ictu,

scire licet, sine eo fieri non posse putandum est.

Et quoniam plagae quoddam genus excipit in se                                 810

pupula, cum sentire colorem dicitur album,

atque aliud porro, nigrum cum et cetera sentit,

nec refert ea quae tangas quo forte colore

praedita sint, uerum quali magis apta figura,

scire licet nil principiis opus esse colores,                                           815

sed uariis formis uariantes edere tactus.

Praeterea quoniam non certis certa figuris

est natura coloris et omnia principiorum

formamenta queunt in quouis esse nitore,

cur ea quae constant ex illis non pariter sunt                                       820

omne genus perfusa coloribus in genere omni?

Conueniebat enim coruos quoque saepe uolantis

ex albis album pinnis iactare colorem

et nigros fieri nigro de semine cycnos

aut alio quouis uno uarioque colore.                                                     825

Quin etiam quanto in partis res quaeque minutas

distrahitur magis, hoc magis est ut cernere possis

euanescere paulatim stinguique colorem;

ut fit ubi in paruas partis discerpitur austrum:

purpura poeniceusque color clarissimu multo,                                    830

filatim cum distractum est, disperditur omnis;

noscere ut hinc possis prius omnem efflare colorem

particulas quam discedant ad semina rerum.

Postremo quoniam non omnia corpora uocem

mittere concedis neque odorem, propterea fit                                      835

ut non omnibus attribuas sonitus et odores.

Sic oculis quoniam non omnia cernere quimus,

scire licet quaedam tam constare orba colore

quam sine odore ullo quaedam sontiuque remota,

nec minus haec animum cognoscere posse sagacem                           840

quam quae sunt aliis rebus priuata notare.

Sed ne forte putes solo spoliata colore

corpora prima manere, etiam secreta teporis

sunt ac frigoris omnino calidique uaporis,

et sonitu sterila et suco ieiuna feruntur,                                                845

nec iaciunt ullum proprium de corpore odorem.

Sicut amaracini blandum stactaeque liquorem

et nardi florem, nectar qui naribus halat,

cum facere instituas, cum primis quaerere par est,

quod licet ac possis reperire, inolentis oliui                                         850

naturam, nullam quae mittat naribus auram,

quam minime ut possit mixtos in corpore odores

concoctosque suo contractans perdere uiro,

propter eandem <rem> debent primordia rerum

non adhibere suum gignundis rebus odorem                                        855

nec sonitum, quoniam nil ab se mittere possunt,

nec simil ratione saporem denique quemquam

nec frigus neque item calidum tepidumque uaporem

cetera; quae cum ita sunt tamen ut mortalia constent,

molli lenta, fragosa putri, caua corpore raro,                                       860

omnia sint a principiis seiuncta necessest, 

inmortalia si uolumus subiungere rebus

fundamenta quibus nitatur summa salutis;

ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes.

Nunc ea quae sentire uidemus cumque necessest                                865

ex insensilibus tamen omnia confiteare

principiis constare. Neque id manifesta refutant

nec contra pugnant, in promptu cognita quae sunt,

sed magis ipsa manu ducunt et credere cogunt

ex insensilibus, quod dico, animalia gigni.                                          870

Quippe uidere licet uiuos existere uermes

stercore de taetro, putorem cum sibi nacta est

intempestituis ex imbribus umida tellus;

praeterea cunctas itidem res uertere sese.

Vertunt se fluuii in frondes et pabulla laeta                                         875

in pecudes, uertunt pecudes in corpora nostra

naturam, et nostro de corpore saepe ferarum

augescunt uires et corpora pennipotentum.

Ergo omnis natura cibos in corpora uiua

uertit et hinc sensus animantum procreat omnis,                                 880

non alia longe ratione atque arida ligna

explicat in flammas et <in> ignis omnia uersat.

Iamne uides igitur magni primordia rerum

referre in quali sint ordine quaeque locata

et commixta quibus dent motus accipiantque?                                    885

Tum porro quid id est, animum quod percutit, ipsum

quod mouet et uarios sensus expromere cogit,

ex insensilibus ne credas sensile gigni?

Nimirum lapides et ligna et terra quod una

mixta tamen nequeunt uitalem reddere sensum.                                  890

Illud in his igitur rebus meminisse decebit.

non ex omnibus omnino, quaecumque creant res

sensilia, extemplo me gigni dicere sensus,

sed magni referre ea primum quantula constent,

sensile quae faciunt, et qua sint praedita forma,                                  895

motibus ordinibus posituris denique quae sint.

Quarum nil rerum in lignis glaebisque uidemus;

et tamen haec, cum sunt quasi putrefacta per imbres,

uermiculos pariunt, quia corpora materiai

antiquis ex ordinibus permota noua re                                                  900

conciliantur ita ut debent animalia gigni.

Deinde ex sensilibus qui sensile posse creari

constituunt porro ex aliis sentire sueti,

* * *

mollia cum faciunt. Nam sensus iungitur omnis

uisceribus neruis uenis, quaecumque uidemus                                    905

mollia mortali consistere corpore creta.

Sed tamen esto iam posse haec aeterna manere:

nempe tamen debent aut sensum partis habere

aut similis totis animalibus esse putari.

At nequeant per se partes sentire necesse est;                                      910

namque alios sensus membrorum respicit omnis,

nec manus a nobis potis est secreta neque ulla

corporis omnino sensum pars sola tenere.

Linquitur ut totis animantibus adsimulentur.

Sic itidem quae sentimus sentire necessest,                                         923

uitali ut possint consentire undique sensu.                                           915

Qui poterunt igitur rerum primordia dici

et leti uitare uias, animalia cum sint,

atque animalia <sint> mortalibus una eademque?

Quod tamen ut possint, at coetu concilioque

nil facient praeter uolgum turbamque animantum,                              920

scilicet ut nequeant homines armenta feraeque

inter sese ullam rem gignere conueniundo.

Quod si forte suum dimittunt corpore sensum                                     924

atque alium capiunt, quid opus fuit adtribui id quod                           925

detrahitur? Tum praeterea, quo fugimus ante,

quatenus in pullos animalis uertier oua

cernimus alituum uermisque efferuere terram

intempestiuos quom putor cepit ob imbris,

scire licet gigni posse ex non sensibu sensus.                                      930

Quod si forte aliquis dicet dumtaxat oriri

posse ex non sensu sensum mutabilitate,

aut aliquo tamquam partu quo proditur extra,

huic satis illud erit planum facere atque probare

non fieri partum nisi concilio ante coacto,                                           935

nec quicquam commutari sine conciliatu.

Principio nequeunt ullius corporis esse

sensus ante ipsam genitam naturam animantis,

nimirum quia materies disiecta tenetur

aere fluminibus terris terraque creatis,                                                 940

nec congressa modo uitalis conuenientes

contulit inter se motus, quibus omnituentes

accensi sensus animantem quamque tuentur.

Praeterea quamuis animantem grandior ictus,

quam patitur natura, repente adfligit et omnis                                     945

corporis atque animi pergit confundere sensus.

Dissoluuntur enim positurae principiorum

et penitus motus uitales impediuntur,

donec materies, omnis concussa per artus,

uitalis animae nodos a corpore soluit                                                    950

dispersamque foras per caulas eiecit omnis.

Nam quid praeterea facere ictum posse reamur

oblatum, nisi discutere ac dissoluere quaeque?

Fit quoque uti soleant minus oblato acriter ictu

reliqui motus uitales uincere saepe,                                                      955

uincere, et ingentis plagae sedare tumultus

inque suos quicquid rursus reuocare meatus

et quasi iam leti dominantem in copore motum

discutere ac paene amissos accendere sensus.

Nam quare potius leti iam limine ab ipso                                             960

ad uitam possint conlecta mente reuerti,

quam quo decursum prope iam siet ire et abire?

Praeterea quoniam dolor est ubi materiai

copora ui quadam per uiscera uiua per artus

sollicitata suis trepidant in sedibus intus,                                             965

inque locum quando remigrant, fit blanda uoluptas,

scire licet nullo primordia posse dolore

temptari nullamque uoluptatem capere ex se;

quandoquidem non sunt ex ullis principiorum

corporibus, quorum motus nouitate laborent                                       970

aut aliquem fructum capiant dulcedinis almae.

Haut igitur debent esse ullo praedita sensu.

Denique uti possint sentire animalia quaeque,

principiis si iam est sensus tribuendus eorum,

quid, genus humanum propritim de quibus auctumst?                        975

Scilicet et risu tremulo concussa cachinnant

et lacrimis spargunt rorantibus ora genasque

multaque de rerum mixtura dicere callent

et sibi proporro quae sint primordia quaerunt;

quandoquidem totis mortalibus adsimulata                                          980

ipsa quoque ex aliis debent constare elementis,

inde alia ex aliis, nusquam consistere ut ausis:

quippe sequar, quodcumque loqui ridereque dices

et sapere, ex aliis eadem haec facientibus ut sit.

Quod si delira haec furiosaque cernimus esse,                                    985

et ridere potest non ex ridentibus auctus

et sapere et doctis rationem reddere dictis

non ex seminibus sapientibus atque disertis,

qui minus esse queant ea quae sentire uidemus

seminibus permixta carentibus undique sensu?                                   990

Denique caelesti sumus omnes semine oriundi;

omnibus ille idem pater est, unde alma liquentis

umoris guttas mater cum terra recepit,

feta parit nitidas fruges arbustaque laeta

et genus humanum, parit omnia saecla ferarum,                                  995

pabula cum praebet quibus omnes corpora pascunt

et dulcem ducunt uitam prolemque propagant;

quapropter merito maternum nomen adepta est.

Cedit item retro, de terra quod fuit ante,

in terras, et quod missumst ex aetheris oris,                                      1000

id rursum caeli rellatum templa receptant.

Nec sic interemit mors res ut materiai

corpora conficiat, sed coetum dissupat ollis,

inde aliis aliud coniungit et efficit omnes

res ita conuertant formas mutentque colores                                     1005

et capiant sensus et puncto tempore reddant,

ut noscas referre eadem primordia rerum

cum quibus et quali positura contineantur

et quos inter se dent motus accipiantque,

neue putes aeterna penes residere potesse                                          1010

corpora prima quod in summis fluitare uidemus

rebus et interdum nasci subitoque perire.

Quin etiam refert nostris in uersibus ipsis

cum quibus et quali sint ordine quaeque locata.

Namque eadem caelum mare terras flumina solem                           1015

significant, eadem fruges arbusta animantis;

si non omnia sunt, at multo maxima pars est

consimilis; uerum positura discrepitant res.

Sic ipsis in rebus item iam materiai

[interualla uias conexus pondera plagas]                                           1020

concursus motus ordo positura figurae

cum permutantur, mutari res quoque debent.

Nunc animum nobis adhibe ueram ad rationem.

Nam tibi uementer noua res molitur ad auris

accedere et noua se species ostendere rerum.                                    1025

Sed neque tam facilis res ulla est quin ea primum

difficilis magis ad credendum constet, itemque

nil adeo magnum neque tam mirabile quicquam

quod non paulatim minuant mirarier omnes.

Principio caeli clarum purumque colorem,                                        1030

quaeque in se cohibet, palantia sidera passim,

lunamque et solis praeclara luce nitorem;

omnia quae nunc si primum mortalibus essent,

ex improuiso si sint obiecta repente,

quid magis his rebus poterat mirabile dici                                         1035

aut minus ante quod auderent fore credere gentes?

Nil, ut opinor: ita haec species miranda fuisset.

Quam tibi iam nemo, fessus satiate uidendi,

suspicere in caeli dignatur lucida templa!

Desine quapropter nouitate exterritus ipsa                                         1040

expuere ex animo rationem, sed magis acri

iudicio perpende et, si tibi uera uidentur,

dede manus, aut, si falsum est, accingere contra.

Quaerit enim rationem animus, cum summa loci sit

infinita foris haec extra moenia mundi,                                              1045

quid sit ibi porro quo prospicere usque uelit mens

atque animi iactus liber quo peruolet ipse.

Principio nobis in cunstas undique partis

et latere ex utroque <supra> subterque per omne

nulla est finis; uti docui, res ipsaque per se                                        1050

uociferatur, et elucet natura profundi.

Nullo iam pacto ueri simile esse putandumst,

undique cum uorsum spatium uacet infinitum

seminaque innumero numero summaque profunda

multimodis uolitent aeterno percita motu,    1055

hunc unum terrarum orbem caelumque creatum,

nil agere illa foris tot corpora materiai;

cum praesertim hic sit natura factus, et ipsa

sponte sua forte offensando semina rerum

multimodis temere incassum frustraque coacta                                 1060

tandem coluerunt ea quae coniecta repente

magnarum rerum fierent exordia semper,

terrai maris et caeli generisque animantum.

Quare etiam atque etiam talis fateare necesse est

esse alios alibi congressus materiai,                                                   1065

qualis hic est, auido complexu quem tenet aether.

Praeterea cum materies est multa parata,

cum locus est praesto nec res causa moratur

ulla, geri debent nimirum et confieri res.

Nunc et seminibus si tanta est copia quantam                                   1070

enumerare aetas animantum non queat omnis,

quis eadem natura manet quae semina rerum

conicere in loca quaeque queat simili ratione

atque huc sunt coniecta, necesse est confiteare

esse alios aliis terrarum in partibus orbis                                           1075

et uarias hominum gentis et saecla ferarum.

Huc accedit ut in summa res nulla sit una,

unica quae gignatur et unica solaque crescat,

quin aliquoiiu siet saecli permultaque eodem

sint genere. In primis animalibus inice mentem;                               1080

inuenies sic montiuagum genus esse ferarum,

sic hominum geminam prolem, sic denique mutas

squamigerum pecudes et corpora cuncta uolantum.

Quapropter caelum simili ratione fatendumst

terramque et solem lunam mare, cetera quae sunt,                            1085

non esse unica, sed numero magis innumerali;

quandoquidem uitae depactus terminus alte

tam manet haec et tam natiuo corpore constant,

quam genus omne quod his generatimst rebus abundans.

Quae bene cognita si teneas, natura uidetur                                       1090

libera continuo dominis priuata superbis

ipsa sua per se sponte omnia dis agere expers.

Nam pro sancta deum tranquilla pectora pace

quae placidum degunt aeuom uitamque serenam,

quis regere inmensi summam, quis habere profundi                         1095

indu manu ualidas potis est moderantes habenas

quis pariter caelos omnis conuertere et omnis

ignibus aetheriis terras suffire feracis,

omnibus inue locis esse omni tempore praesto,

nubibus ut tenebras faciat caelique serena                                         1100

concutiat sonitu, tum fulmina mittat et aedis

saepe suas disturbet et in deserta recedens

saeuiat exercens telum quod saepe nocentes

praeterit exanimatque indignos inque merentes?

Multaque post mundi tempus genitale diemque                                1105

primigenum maris et terrae solisque coortum

addita corpora sunt extrinsecus, addita circum

semina quae magnum iaculando contulit omne;

unde mare et terrae possent augescere et unde

appareret spatium caeli domus altaque tecta                                      1110

tolleret a terris procul et consurgeret aer.

Nam sua cuique locis ex omnibus omnia plagis

corpora distribuuntur et ad sua saecla recedunt,

umor ad umorem, terreno corpore terra

crescit et ignem ignes procudunt aetheraque <aether>,                    1115

donique ad extremum crescendi perfica finem

omnia perduxit rerum natura creatrix;

ut fit ubi nilo iam plus est quod datur intra

uitalis uenas quam quod fluit atque recedit.

Omnibus hic aetas debet consistere rebus,                                         1120

hic natura suis refrenat uiribus auctum.

Nam quaecumque uides hilaro grandescere adauctu

paulatimque gradus aetatis scandere adultae,

plura sibi adsumunt quam de se corpora mittunt,

dum facile in uenas cibus omnis inditur et dum                                1125

non ita sunt late dispessa ut multa remittant

et plus dispendi faciant quam uiescitur aetas.

Nam certe fluere atque recedere corpora rebus

multa manus dandum est; sed plura accedere debent,

donec alescendi summum tetigere cacumen.                                     1130

Inde minutatim uiris et robor adultum

frangit et in partem peiorem liquitur aetas.

Quippe etenim quanto est res amplior, augmine adempto,

et quo latior est, in cunctas undique partis

plura modo dispargit et a se corpora mittit,                                       1135

nec facile in uenas cibus omnis diditur ei

nec satis est, pro quam largos exaestuat aestus,

unde queat tantum suboriri ac subpeditare.

Iure igitur pereunt, cum rarefacta fluendo

sunt et cum externis succumbunt omnia plagis,       1140

quandoquidem grandi cibus aeuo denique defit,

nec tuditantia rem cessant extrinsecus ullam

corpora conficere et plagis infesta domare.

Sic igitur magni quoque circum moenia mundi

expugnata dabunt labem putris <que> ruinas.                                   1145

Omnia debet enim cibus integrare nouando

et fulcire cibus, <cibus> omnia sustentare,

nequiquam, quoniam nec uenae perpetiuntur

quod satis est neque quantum opus est natura ministrat.

Iamque adeo fracta est aetas effetaque tellus                                     1150

uix animalia parua creat quae cuncta creauit

saecla deditque ferarum ingentia corpora partu.

Haud, ut opinor, enim mortalia saecla superne

aurea de caelo demisit funis in arua

nec mare nec fluctus plangentes saxa crearunt,                                 1155

sed genuit tellus eadem quae nuc aliat ex se.

Praeterea nitidas fruges uinetaque laeta

sponte sua primum mortalibus ipsa creauit,

ipsa dedit dulcis fetus et pabula laeta;

quae nunc uix nostro grandescunt aucta labore,                                1160

conterimusque boues et uiris agricolarum,

conficimus ferrum uix aruis suppeditati:

usque adeo parcunt fetus augentque laborem.

Iamque caput quassans grandis suspirat arator

crebrius, incassum magnos cecidisse labores,                                   1165

et cum tempora temporibus praesentia confert

praeteritis, laudat fortunas saepe parentis.

Tristis item uetulae uitis sator atque <uietae>

temporis incusat momen saeclumque fatigat

et crepat, anticum genus ut pietate repletum                                      1170

perfacile angustis tolerarit finibus aeuom,

cum minor esset agri multo modus ante uiritim;

nec tenet omnia paulatim tabescere et ire
ad scopulum spatio aetatis defessa uetusto.