Gauzen izaeraz/Liber quartus
CAPITULA 

1.       SIBI IUCUNDISSIMUM ESSE QUOD 

         CLARAM LUCEM MORTALIBUS OSTENDAT

29.     DE SIMULACRIS

98.     DE IMAGINIBUS

116.   QUAM PARVA SINT ANIMALIA

127.   ESSE ITEM MAIORA

131.   DE NUBIBUS ET SIMULACRA GIGNI

176.   DE CELERITATE

230.   TACTU VIDERI

269.   ULTRA SPECULUM CUR VIDEATUR

312.   EX TENEBRIS IN LUCE QUAE SINT VIDERI

         ET RUSUM EX LUCE QUAE SUNT IN 

         TENEBRIS VIDERI NON POSSE

326.   PLURES IMAGINES CUR FIANT

353.   DE TURRIBUS

364.   DE UMBRA HOMINIS

387.   DE VISU

476.   DE VERO SENSU QUARE 

         COGNOSCATUR

513.   DE FALSO SENSU

524.   DE AUDITIS

526.   CORPOREAM ESSE VOCEM

572.   DE VOCIS IMAGINIBUS

595.   QUA VISUS NON TRANET VOCEM 

         TRANARE

615.   DE SAPORE

633.   QUARE ALIA ALIIS CONTRARIA

         SINT

673.   DE ODORE

722.   DE ANIMI MOTU

779.   QUARE QUOD LIBUERIT STATIM 

         COGITEMUS

836.   PRIUS OCULOS LINGUAM AURES ESSE 

         NATA QUAM EORUM USUM

877.   DE MOTU MEMBRORUM HOC EST 

         DE AMBULANDO

907.   DE SOMNO QUEM AD MODUM FLAT

962.   DE SOMNIIS

1030. DE REBUS VENERIIS

 LIBER QUARTUS 

Auia Pieridum peragro loca nullius ante

trita solo. Iuuat integros accedere fontis

atque haurire, iuuatque nouos decerpere flores

insignemque meo capiti petere inde coronam

unde prius nulli uelarint tempora Musae;                                                 5

primum quod magnis doceo de rebus et artis

religionum animum nodis exsoluere pergo,

deinde quod obscura de re tam lucida pango

carmina, musaeo contingens cuncta lepore.

Id quoque enim non ab nulla ratione uidetur;                                         10

nam ueluti pueris absinthia taetra medentes

cum dare conantur, prius oras pocula circum

contingunt mellis dulci flauoque liquore,

ut puerorum aetas inprouida ludificetur

labrorum tenus, interea perpotet amarum                                               15

absinthi laticem deceptaque no capiatur,

sed potius tali pacto recreata ualescat,

sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque uidetur

tristior esse quibus non est tractata, retroque

uolgus abhorret ab hac, uolui tibi suauiloquenti                                    20

carmine Pierio rationem exponere nostram

et quasi musaeo dulci contingere melle,

si tibi forte animum tali ratione tenere

uersibus in nostris possem, dum percipis omnem

naturam rerum ac persentis utilitatem.                                                    25

Atque animi quoniam docui natura quid esset

et quibus e rebus cum corpore compta uigeret

quoue modo distracta rediret in ordia prima,

nunc agere incipiam tibi, quod uehementer ad has res

attinet, esse ea quae rerum simulacra uocamus;                                     30

quae, quasi membranae summo de cortice rerum

dereptae, uolitant ultroque citroque per auras,

atque eadem nobis uigilantibus obuia mentes

terrificant atque in somnis, cum saepe figuras

contuimur miras simulacraque luce carentum,                                       35

quae non horrifice languentis saepe sopore

excierunt; ne forte animas Acherunte reamur

effugere aut umbras inter uiuos uolitare,

neue aliquid nostri post mortem posse relinqui,

cum corpus simul atque animi natura perempta                                     40

in sua discessum dederint primordia quaeque.

Dico igitur rerum effigias tenuisque figuras

mittier ab rebus, summo de cortice eorum.

Id licet hinc quamuis hebeti cognoscere corde.

 
Sed quoniam docui cunctarum exordia rerum                                   45

qualia sint et quam uariis distantia formis

sponte sua uolitent aeterno percita motu

quoque modo possit res ex his quaeque creari,

nunc agere incipiam tibi, quod uehementer ad has res

attinet, esse ea quae rerum simulacra uocamus,                                     50

quae quasi membranae uel cortex nominitandast,

quod speciem ac formam similem gerit eius imago,

cuius cumque cluet de corpore fusa uagari. ÷÷ 

Principio quoniam mittunt in rebus apertis

corpora res multae, partim diffusa solute,                                              55

robora ceu fumum mittunt ignesque uaporem,

et partim contexta magis condensaque, ut olim

cum teretis ponunt tunicas aestate cicadae,

et uituli cum membranas de corpore summo

nascentes mittunt, et item cum lubrica serpens                                      60

exuit in spinis uestem; nam saepe uidemus

illorum spoliis uepres uolitantibus auctas.

Quae quoniam fiunt, tenuis quoque debet imago

ad rebus mitti, summo de corpore rerum.

Nam cur illa cadant magis ab rebusque recedant                                   65

quam quae tenuia sunt, hiscendist nulla potestas;

praesertim cum sint in summis corpora rebus

multa minuta, iaci quae possint ordine eodem

quo fuerint et formai seruare figuram,

et multo citius, quanto minus indupediri                                                70

pauca queunt et <quae> sunt prima fronte locata.

Nam certe iacere ac largiri multa uidemus,

non solum ex alto penitusque, ut diximus ante,

uerum de summis ipsum quoque saepe colorem.

Et uolgo faciunt id lutea russaque uela                                                   75

et ferrugina, cum magnis intenta theatris

per malos uolgata trabesque trementia flutant;

namque ibi consessum caueai supter et omnem

scaenai speciem, patrum coetumque decorum

inficiunt coguntque suo fluitare colore:                                                  80

et quanto circum mage sunt inclusa theatri

moenia, tam magis haec intus perfusa lepore

omnia conrident correpta luce diei.

Ergo lintea de summo cum corpore fucum

mittunt, effigias quoque debent mittere tenuis                                       85

res quaeque, ex summo quoniam iaculantur utraque.

Sunt igitur iam formarum uestigia certa

quae uolgo uolitant subtili praedita filo

nec singillatim possunt secreta uideri.

Praeterea omnis odor fumus uapor atque aliae res                                 90

consimiles ideo diffusae rebus abundant,

ex alto quia dum ueniunt intrinsecus ortae

scinduntur per iter flexum, nec recta uiarum

ostia sunt qua contendant exire coortae.

At contra tenuis summi membrana coloris                                             95

cum iacitur, nil est quod eam discerpere possit,

in promptu quoniam est in prima fronte locata.

Postremo speculis in aqua splendoreque in omni

quaecumque apparent nobis simulacra, necessest,

quandoquidem simili specie sunt praedita rerum,                               100

exin imaginibus missis consistere eorum.

[nam cur illa cadant magis ab rebusque recedant

quam quae tenuia sunt, hiscendist nulla potestas.]

Sunt igitur tenues formarum illis similesque

effigiae, singillatim quas cernere nemo                                                105

cum possit, tamen adsiduo crebroque repulsu

reiectae reddunt speculorum ex aequore uisum,

nec ratione alia seruari posse uidentur,

tanto opere ut similes reddantur cuique figurae.

Nunc age, quam tenui natura constet imago                                        110

percipe. Et in primis, quoniam primordia tantum

sunt infra nostros sensus tantoque minora

quam quae primum oculi coeptant non posse tueri,

nunc tamen id quoque uti confirmem, exordia rerum

cunctarum quam sint subtilia percipe paucis.                                      115

Primum animalia sunt iam partim tantula, quorum

tertia pars nulla possit ratione uideri.

Horum intestinum quoduis quale esse putandumst?

quid cordis globus aut oculi? quid membra? quid artus?

quantula sunt? quid praeterea primordia quaeque                               120

unde anima atque animi constet natura necessumst,

nonne uides quam sint subtilia quamque minuta?

Praeterea quaecumque suo de corpore odorem

expirant acrem, panaces, absinthia taetra

habrotonique graues et tristia centaurea,                                              125

quorum unum quiduis leuiter si forte duobus

* * *

quin potius noscas rerum simulacra uagari

multa modis multis nulla ui cassaque sensu?

Sed ne forte putes ea demum sola uagari,

quaecumque ab rebus rerum simulacra recedunt,     130

sunt etiam quae sponte sua gignuntur et ipsa

constituuntur in hoc caelo qui dicitur aer,

quae multis formata modis sublime feruntur,                                      135

ut nubes facile interdum concrescere in alto                                        133

cernimus et mundi speciem uiolare serenam                                       134

aera mulcentes motu. Nam saepe Gigantum                                        136

ora uolare uidentur et umbram ducere late,

iterdum magni montes auolsaque saxa

montibus anteire et solem succedere praeter,

inde alios trahere atque inducere belua nimbos.                                  140

Nec speciem mutare suam liquentia cessant

et cuiusque modi formarum uertere in oras.

Nunc ea quam facili et celeri ratione genantur

perpetuoque fluant ab rebus lapsaque cedant

* * *

semper enim summum quicquid de rebus abundat                              145

quod iaculentur. Et hoc alias cum peruenit in res,

transit, ut in primis uitrum. Sed ubi aspera saxa

aut in materiam ligni peruenit, ibi iam

scinditur ut nullum simulacrum reddere possit.

At cum splendida quae constant opposta fuerunt                                150

densaque, ut in primis speculum est, nil accidit horum.

Nam neque, uti uitrum, possunt transire, neque autem

scindi; quam meminit leuor praestare salutem.

Quapropter fit ut hinc nobis simulacra redundent.

Et quamuis subito, quouis in tempore, quamque                                 155

rem contra speculum ponas, apparet imago;

perpetuo fluere ut noscas e corpore summo

texturas rerum tenuis tenuisque figuras.

Ergo multa breui spatio simulacra genuntur,

ut merito celer his rebus dicatur origo.                                                 160

Et quasi multa breui spatio summittere debet

lumina sol ut perpetuo sint omnia plena,

sic ab rebus item simili ratione necessest

temporis in puncto rerum simulacra ferantur

multa modis multis in cunctas undique partis;                                     165

quandoquidem speculum quocumque obuertimus oris,

res ibi respondent simili forma atque colore.

Praeterea modo cum fuerit liquidissima caeli

tempestas, perquam subito fit turbida foede,

undique uti tenebras omnis Acherunta rearis                                       170

liquisse et magnas caeli complesse cauernas,

usque adeo taetra nimborum nocte coorta

inpendent atrae formidinis ora superne;

quorum quantula pars sit imago dicere nemost

qui possit neque eam rationem reddere dictis.                                     175

Nunc age, quam celeri motu simulacra ferantur

et quae mobilitas ollis tranantibus auras

reddita sit, longo spatio ut breuis hora teratur,

in quem quaeque locum diuerso numine tendunt,

suauidicis potius quam multis uersibus edam;                                     180

paruus ut est cycni melior canor, ille gruum quam

clamor in aetheriis dispersus nubibus austri.

Principio persaepe leuis res atque minutis

corporibus factas celeris licet esse uidere.

In quo iam genere est solis lux et uapor eius                                       185

propterea quia sunt e primis facta minutis

quae quasi cuduntur perque aeris interuallum

non dubitant transire sequenti concita plaga.

Suppeditatur enim confestim lumine lumen

et quasi protelo stimulatur fulgere fulgur.                                            190

Quapropter simulacra pari ratione necesse est

inmemorabile per spatium transcurrere posse

temporis in puncto, primum quod paruola causa

est procul a tergo quae prouehat atque propellat,

quod superest, ubi tam uolucri leuitate ferantur;                                 195

deinde quod usque adeo textura praedita rara

mittuntur, facile ut quasuis penetrare queant res

et quasi permanere per aeris interuallum.

Praeterea si, quae penitus corpuscula rerum

ex altoque foras mittuntur, solis uti lux                                                200

ac uapor, haec puncto cernuntur lapsa diei

per totum caeli spatium diffundere sese,

perque uolare mare ac terras caelumque rigare,

quid quae sunt igitur iam prima fronte parata

cum iaciuntur et emissum res nulla moratur?                                      205

Quone uides citius debere et longius ire

multiplexque loci spatium transcurrere eodem

tempore quo solis peruolgant lumina caelum?

Hoc etiam in primis specimem uerum esse uidetur

quam celeri motu rerum simulacra ferantur,                                        210

quod simul ac primum sub diu splendor aquai

ponitur, extemplo caelo stellante serena

sidera respondent in aqua radiantia mundi.

Iamne uides igitur quam puncto tempore imago

aetheris ex oris in terrarum accidat oras?                                             215

Quare etiam atque etiam mitti fateare necessest

corpora quae feriant oculos uisumque lacessant.

Perpetuoque fluunt certis ab rebus odores;

frigus ut a fluuiis, calor ab sole, aestus ab undis

aequoris exesor moerorum litora circum;                                             220

nec uariae cessant uoces uolitare per auras.

Denique in os salsi uenit umor saepe saporis;

cum mare uersamur propter, dilutaque contra

cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror.

Usque adeo omnibus ab rebus res quaeque fluenter                            225

fertur et in cunctas dimittitur undique partis

nec mora nec requies interdatur ulla fluendi,

perpetuo quoniam sentimus, et omnia semper

cernere, odorari licet et sentire sonare.

Praeterea quoniam manibus tractata figura                                          230

in tenebris quaedam cognoscitur esse eadem quae 

cernitur in luce et claro candore, necessest

consimili causa tactum uisumque moueri.

Nunc igitur si quadratum temptamus et id nos

commouet in tenebris, in luci quae poterit res                                     235

accidere ad speciem quadrata, nisi eius imago?

Esse in imaginibus qua propter causa uidetur

cernundi neque posse sine his res ulla uideri.

Nunc ea quae dico rerum simulacra feruntur

undique et in cunctas iaciuntur didita partis;                                        240

uerum nos oculis quia solis cernere quimus,

propterea fit uti, speciem quo uertimus, omnes

res ibi eam contra feriant forma atque colore.

Et quantum quaeque ab nobis res absit, imago

efficit ut uideamus et internoscere curat.                                              245

Nam cum mittiur, extemplo protrudit agitque

aera qui inter se cumque est oculosque locatus,

isque ita per nostras acies perlabitur omnis

et quasi perterget pupillas atque ita transit.

Propterea fit uti uideamus quam procul absit                                       251

res quaeque. Et quanto plus aeris ante agitatur                                    250

et nostros oculos perteget longior aura,                                                252

tam procul esse magis res quaeque remota uidetur.

Scilicet haec summe celeri ratione geruntur,

quale sit ut uideamus et una quam procul absit.                                  255

Illud in his rebus minime mirabile habendumst,

cur, ea quae feriant oculos simulacra uideri

singula cum nequeant, res ipsae perspiciantur.

Ventus enim quoque paulatim cum uerberat et cum

acre fluit frigus, non priuam quamque solemus                                   261

particulam uenti sentiere et frigoris eius,                                             260

sed magis unorsum, fierique perinde uidemus                                     262

corpore tum plagas in nostro tamquam aliquae res

uerberet atque sui det sensum corporis extra.

Praeterea lapidem digito cum tundimus ipsum                                    265

tangimus extremum saxi summumque colorem,

nec sentimus eum tactu, uerum magis ipsam

duritiem penitus saxi sentimus in alto.

Nunc age, cur ultra speculum uideatur imago

percipe; nam certe penitus semota uidetur.                                          270

Quod genus illa foris quae uere transpiciuntur

ianua cum per se transpectum praebet apertum,

multa facitque foris ex aedibus ut uideantur.

Is quoque enim duplici geminoque fit aere uisus.

Primus enim citra postes tum cernitur aer,                                           275

inde fores ipsae dextra laeuaque secuntur,

post extraria lux oculos perterget et aer

alter et illa foris quae uere transpiciuntur.

Sic ubi se primum speculi proiecit imago,

dum uenit ad nostras acies, protrudit agitque                                       280

aera qui inter se cumquest oculosque locatus,

et facit ut prius hunc omnem sentire queamus

quam speculum. Sed ubi [in] speculum quoque sensimus ipsum, 

continuo a nobis in eum quae fertur imago

peruenit et nostros oculos reiecta reusit                                                285

atque alium prae se propellens aera uoluit

et facit ut prius hunc quam se uideamus: eoque

distare ab speculo tantum semota uidetur.

Quare etiam atque etiam minime mirarier est par,

* * *

illis, quae reddunt speculorum ex aequore uisum,                               290

aeribus binis quoniam res confit utraque.

Nunc ea quae nobis membrorum dextera pars est,

in speculis fit ut in laeua uideatur eo quod

planitiem ad speculi ueniens cum offendit imago,

non conuertitur incolumis, sed recta retrorsum                                    295

sic eliditur, ut siquis, prius arida quam sit

cretea persona, allidat pilaeue trabiue,

atque ea continuo rectam si fronte figuram                                          298

seruet et elisam retro esse exprimat ipsa.                                             323

Fiet ut, ante oculus fuerit qui dexter, ut idem

nunc sit laeuus, et e laeuo sit mutua dexter.                                         325

Fit quoque de speculo in speculum ut tradatur imago,

quinque etiam <aut> sex ut fieri simulacra suerint.

Nam quaecumque retro parte interiore latebunt,

inde tamen, quamuis torte penitusque remota,

omnia per flexos aditus educta licebit                                                  330

pluribus haec speculis uideantur in aedibus esse.

Usque adeo speculo in speculum translucet imago,

et cum laeua data est, fit rusum ut dextera fiat,

inde retro rursum redit et conuertit eodem.

Quin etiam quaecumque latuscula sunt speculorum                            335

adsimili lateris flexura praedita nostri,

dexterea ea propter nobis simulacra remittunt,

aut quia de speculo in speculum transfertur imago,

inde ad nos elisa bis aduolat, aut etiam quod

circum agitur, cum uenit, imago propterea quod                                 340

flexa figura docet speculi conuertier ad nos.

Indugredi porro pariter simulacra pedemque

ponere nobiscum credas gestumque imitari

propterea quia, de speculi qua parte recedas,

continuo nequeunt illinc simulacra reuerti;                                          345

omnia quandoquidem cogit natura referri

ac resilire ab rebus ad aequos reddita flexus.                                       347

Splendida porro oculi fugitant uitantque tueri.                                    299

Sol etiam caecat, contra si tendere pergas,                                           300

propterea quia uis magnast ipsius et alte

aera per purum grauiter simulacra feruntur

et feriunt oculos turbantia composituras.

Praeterea splendor quicumque est acer adurit

saepe oculos, ideo quod semina possidet ignis                                    305

multa, dolorem oculis quae gignunt insinuando.

Lurida praeterea fiunt quaecumque tuentur

arquati, quia luroris de corpore eorum

semina multa fluunt simulacris obuia rerum,

multaque sunt oculis in eorum denique mixta,                                    310

quae contage sua palloribus omnia pingunt.

E tenebris autem quae sunt in luce tuemur

propterea quia, cum propior caliginis aer

ate init oculos prior et possedit apertos,

insequitur candens confestim lucidus aer                                             315

qui quasi purgat eos ac nigras discutit umbras

aeris illius; nam multis partibus hic est

mobilior multisque minutior et mage pollens.

Qui simul atque uias oculorum luce repleuit

atque patefecit qua ante obsederat aer                                                  320

<ater>, continuo rerum simulacra secuntur

quae sita sunt in luce, lacessuntque ut uideamus.                                322

Quod contra facere in tenebris e luce nequimus                                  348

propterea quia posterior caliginis aer

crassior insequitur qui cuncta foramina complet                                 350

obsiditque uias oculorum, ne simulacra

possint ullarum rerum coniecta mouere.

Quadratasque procul turris cum cernimus urbis,

propterea fit uti uideantur saepe rutundae,

angulus obtusus quia longe cernitur omnis                                          355

siue etiam potius non cernitur ac perit eius

plaga nec ad nostras acies perlabitur ictus,

aera per multum quia dum simulacra feruntur,

cogit hebescere eum crebis offensibus aer.

Hoc ubi suffugit sensum simul angulus omnis,                                   360

fit quasi ut ad turnum saxorum structa tuantur,

non tamen ut coram quae sunt uereque rutunda,

sed quasi adumbratim paulum simulata uidentur.

Umbra uidetur item nobis in sole moueri

et uestigia nostra sequi gestumque imitari;                                          365

aera si credis priuatum lumine posse

indugredi, motus hominum gestumque sequentem;

nam nil esse potest aliud nisi lumine cassus

aer id quod nos umbram perhibere suemus.

Nimirum quia terra locis ex ordine certis                                             370

lumine priuatur solis quacumque meantes

officimus, repletur item quod liquimus eius,

propterea fit uti uideatur, quae fuit umbra

corporis, e regione eadem nos usque secuta.

Semper enim noua se radiorum lumina fundunt                                  375

primaque dispereunt, quasi in ignem lana trahatur.

Propterea facile et spoliatur lumine terra

et repletur item nigrasque sibi abluit umbras.

Nec tamen hic oculos falli concedimus hilum.

Nam quocumque loco sit lux atque umbra tueri                                  380

illorum est; eadem uero sint lumina necne,

umbraque quae fuit hic eadem nunc transeat illuc,

an potius fiat paulo quod diximus ante,

hoc animi demum ratio discernere debet,

nec possunt oculi naturam noscere rerum;                                           385

proinde animi uitium hoc oculis adfingere noli.

Qua uehimur naui, fertur, cum stare uidetur;

quae manet in statione, ea praeter creditur ire.

Et fugere ad puppim colles campique uidentur

quos agimus praeter nauem uelisque uolamus.                                    390

Sidera cessare aetheriis adfixa cauernis

cuncta uidentur, et adsiduo sunt omnia motu,

quandoquidem longos obitus exorta reuisunt,

cum permensa suo sunt caelum corpore claro.

Solque pari ratione manere et luna uidetur                                           395

in statione, ea quae ferri res indicat ipsa.

Exstantisque procul medio de gurgite montis

classibus inter quos liber patet exitus ingens,

insula coniunctis tamen ex his una uidetur.

Atria uersari et circumcursare columnae                                              400

usque adeo fit uti pueris uideantur, ubi ipsi

desierunt uerti, uix ut iam credere possint

non supra sese ruere omnia tecta minari.

Iamque rubrum tremulis iubar ignibus erigere alte

cum coeptat natura supraque extollere montes,                                   405

quos tibi tum supra sol montis esse uidetur

comminus ipse suo contingens feruidus igni,

uix absunt nobis missus bis mille sagittae,

uix etiam cursus quingentos saepe ueruti;

inter eos solemque iacent immania ponti                                             410

aequora substrata aetheriis ingentibus oris,

interiectaque sunt terrarum milia multa

quae uariae retinent gentes et saecla ferarum.

At conlectus aquae digitum non altior unum,

qui lapides inter sistit per strata uiarum,                                               415

despectum praebet sub terras inpete tanto,

a terris quantum caeli patet altus hiatus;

nubila despicere et caeli ut uideare uidere

corpora mirande sub terras abdita caelo.

Denique ubi in medio nobis equus hacer obhaesit                               420

flumine et in rapidas amnis despeximus undas,

stantis equi corpus transuersum ferre uidetur

uis et in aduersum flumen contrudere raptim,

et quocumque oculos traiecimus, omnia ferri

et fluere adsimili nobis ratione uidentur.                                              425

Porticus aequali quamuis est denique ductu

stansque in perpetuum paribus suffulta columnis,

longa tamen parte ab summa cum tota uidetur,

paulatim trahit angusti fastigia coni,

tecta solo iungens atque omnia dexterea laueis                                   430

donec in obscurum coni conduxit acumen.

In pelago nautis ex undis ortus in undis

sol fit uti uideatur obire et condere lumen;

quippe ubi nil aliud nisi aquam caelumque tuentur;

ne leuiter credas labefactari undique sensus.                                       435

At maris ignaris in portu clauda uidentur

nauigia aplustris fractis obnitier undis.

Nam quaecumque supra rorem salis edita pars est

remorum, recta est, et recta superne guberna;

quae demersa liquore obeunt, refracta uidentur                                   440

omnia conuerti sursumque supina reuerti

et reflexa prope in summo fluitare liquore.

Raraque per caelum cum uenti nubila portant

tempore nocturno, tum splendida signa uidentur

labier aduersum nimbos atque ire superne                                           445

longe aliam in partem ac ue<ra> ratione feruntur.

At si forte oculo manus uni subdita subter

pressit eum, quodam sensu fit uti uideantur

omnia quae tuimur fieri tum bina tuendo:

bina lucernarum florentia lumina flammis                                           450

binaque per totas aedis geminare supellex

et duplicis hominum facies et corpora bina.

Denique cum suaui deuinxit membra sopore

somnus et in summa corpus iacet omne quiete,

tum uigilare tamen nobis et membra mouere                                       455

nostra uidemur, et in noctis caligine caeca

cernere censemus solem lumenque diurnum,

conclusoque loco caelum mare flumina montis

mutare et campos pedibus transire uidemur,

et sonitus audire, seuera silentia noctis                                                 460

undique cum constent, et reddere dicta tacentes.

Cetera de genere hoc mirande multa uidemus,

quae uiolare fidem quasi sensibus omnia quaerunt

nequiquam, quoniam pars horum maxima fallit

propter opinatus animi quos addimus ipsi,                                           465

pro uisis ut sint quae non sunt sensibu uisa

nam nil aegrius est quam res secernere apertas

ab dubiis, animus quas ab se protinus addit.

Denique nil sciri siquis putat, id quoque nescit

an sciri possit, quoniam nil scire fatetur.                                              470

Hunc igitur contra mittam contendere causam,

qui capite ipse sua in statuit uestigia sese.

Et tamen, hoc quoque uti concedam scire, at id ipsum

quaeram, cum in rebus ueri nil uiderit ante,

unde sciat quid sit scire et nescire uicissim,                                         475

notitiam ueri quae res falsique crearit

et dubium certo quae res differre probarit.

Inuenies primis ab sensibus esse creatam

notitiem ueri neque sensus posse refelli.

Nam maiore fide debet reperirier illud,                                                480

sponte sua ueris quod possit uincere falsa.

Quid maiore fide porro quam sensus haberi

debet? An ab sensu falso ratio orta ualebit

dicere eos contra, quae tota ab sensibus orta est?

Qui nisi sunt ueri, ratio quoque falsa fit omnis.                                   485

An poterunt oculos aures reprehendere, an auris

tactus? An hunc porro tactum sapor arguet oris,

an confutabunt nares oculiue reuincent?

Non, ut opinor, ita est. Nam sorsum cuique potestas

diuisast, sua uis cuiquest, ideoque necesse est                                     490

et quod molle sit et gelidum feruensue seorsum

et seorsum uarios rerum sentire colores

et quaecumque coloribu sint coniuncta uidere:

seorsus item sapor oris habet uim, seorsus odores

nascuntur, seorsum sonitus. Ideoque necesse est                                 495

non possint alios alii conuincere sensus.

Nec porro poterunt ipsi reprehendere sese,

aequa fides quoniam debebit semper haberi.

Proinde quod in quoquest his uisum tempore, uerumst.

Et si non poterit ratio dissoluere causam,                                             500

cur ea quae fuerint iuxtim quadrata, procul sint

uisa rutunda, tamen praestat rationis egentem

reddere mendose causas utriusque figurae,

quam manibus manifesta suis emittere quoquam

et uiolare fidem primam et conuellere tota                                           505

fundamenta quibus nixatur uita salusque.

Non modo enim ratio ruat omnis, uita quoque ipsa

concidat extemplo, nisi credere sensibus ausis

praecipitisque locos uitare et cetera quae sint

in genere hoc fugienda, sequi contraria quae sint.                               510

Illa tibi est igitur uerborum copia cassa

omnis quae contra sensus instructa paratast.

Denique ut in fabrica, si prauast regula prima,

normaque si fallax rectis regionibus exit,

et libella aliqua si ex parti claudicat hilum,                                          515

omnia mendose fieri atque obstipa necessu est

praua cubantia prona supina atque absona tecta,

iam ruere ut quaedam uideantur uelle, ruantque

prodita iudiciis fallacibus omnia primis,

sic igitur ratio tibi rerum praua necessest                                             520

falsaque sit, falsis quaecumque ab sensibus ortast.

Nunc alii sensus quo pacto quisque suam rem

sentiat, haudquaquam ratio scruposa relicta est.

Principio auditur sonus et uox omnis, in auris

insinuata suo pepulere ubi corpore sensum.                                         525

Corporem quoque enim <uocem> constare fatendumst

et sonitum, quoniam possunt inpellere sensus.

Praeterea radit uox fauces saepe facitque

asperiora foras gradiens arteria clamor,

quippe per angustum turba maiore coorta                                            530

ire foras ubi coeperunt primordia uocum,

scilicet expletis quoque ianua raditur oris.

Haud igitur dubiumst quin uoces uerbaque constent

corporeis e principiis, ut laedere possint.

Nec te fallit item quid corporis auferat et quid                                    535

detrahat ex hominum neruis ac uiribus ipsis

perpetuus sermo nigrai noctis ad umbram

aurorae perductus ab exoriente nitore,

praesertim si cum summost clamore profusus.

Ergo corpoream uocem constare necessest,                                         540

multa loquens quoniam amittit de corpore partem.

Asperitas autem uocis fit ab asperitate                                                 551

principiorum et item leuor leuore creatur,                                            552

nec simili penetrant auris primordia forma,                                         542

cum tuba depresso grauiter sub murmure mugit

et reboat raucum regio cita barbara bombum,

et uolucres gelidis nocte hortis ex Heliconis                                        545

cum liquidam tollunt lugubri uoce querellam.

Hasce igitur penitus uoces cum corpore nostro

exprimimus rectoque foras emittimus ore,

mobilis articulat uerborum daedala lingua

formaturaque labrorum pro parte figurat.                                             550

Hoc ubi non longum spatiumst unde illa profecta                               553

perueniat uox quaeque, necessest uerba quoque ipsa

plane exaudiri discernique articulatim:                                                555

seruat enim formaturam seruatque figuram.

At si interpositum spatium sit longius aequo,

aera per multum confundi uerba necessest

et conturbari uocem, dum transoulat auras.

Ergo fit, sonitum ut possis sentire, neque illam                                   560

internoscere, uerborum sententia quae sit:

usque adeo confusa uenit uox inque pedita.

Praeterea uerbum saepe unum perciet auris.

omnibus in populo, missum praeconis ab ore.

In multas igitur uoces uox uan repente         565

diffugit, in priuas quoniam se diuidit auris

obsignans formam uerbis clarumque sonorem.

At quae pars uocum non auris incidit ipsas,

praeterlata perit frustra diffusa per auras:

pars solidis adlisa locis reiecta sonorem                                               570

reddit et interdum frustratur imagine uerbi.

Quae bene cum uideas, rationem reddere possis

tute tibi atque aliis, quo pacto per loca sola

saxa paris formas uerborum ex ordine reddant,

palantis comites cum montis inter opacos                                            575

quaerimus et magna dispersos uoce ciemus.

Sex etiam aut septem loca uidi reddere uoces,

unam cum iaceres: ita colles collibus ipsi

uerba repulsantes iterabant dicta referri.

Haec loca capripedes satyros nymphasque tenere                               580

finitimi fingunt et faunos esse locuntur

quorum noctiuago strepitu ludoque iocanti

adfirmant uolgo taciturna silentia rumpi

chordarumque sonos fieri dulcisque querellas,

tibia quas fundit digitis pulsata canentum,                                           585

et genus agricolum late sentiscere, quom Pan                                              

pinea semiferi capitis uelamina quassans

unco saepe labro calamos percurrit hiantis,

fistula siluestrem ne cesset fundere Musam.

Cetera de genere hoc monstra ac portenta loquontur,                         590

ne loca deserta ab diuis quoque forte putentur

sola tenere. Ideo iactant miracula dictis

aut aliqua ratione alia ducuntur, ut omne

humanum genus est auidum nimis auricularum.

Quod superest, non est mirandum qua ratione,                                    595

per loca quae nequeunt oculi res cernere apertas,

haec loca per uoces ueniant aurisque lacessant.

Conloquium clausis foribus quoque saepe uidemus,

nimirum quia uox per flexa foramina rerum

incolumis transire potest, simulacra renutant;                                      600

perscinduntur enim, nisi recta foramina tranant,

qualia sunt uitrei, species qua trauolat omnis.

Praeterea partis in cunctas diuiditur uox,

ex aliis aliae quoniam gignuntur, ubi una

dissiluit semel in multas exorta, quasi ignos                                        605

saepe solet scintilla suos se spargere in ignis.

Ergo replentur loca uocibus abdita retro

omnia quae circum feruunt sonituque cientur.

At simulacra uiis derectis omnia tendunt

ut sunt missa semel; quapropter cernere nemo                                    610

saepe supra potis est, at uoces accipere extra.

Et tamen ipsa quoque haec, dum transit clausa <domorum>

uox optunditur atque auris confusa penetrat

et sonitum potius quam uerba audire uidemur.

Hoc, qui sentimus sucum, lingua atque palatum                                  615

plusculum habent in se rationis, plus operai.

Principio sucum sentimus in ore, cibum cum

mandendo exprimimus, ceu plenam spongiam aquai

siquis forte manu premere ac siccare coepit.

Inde quod exprimimus per caulas omne palati                                     620

diditur et rarae per flexa foramina linguae.

Hoc ubi leuia sunt manantis corpora suci,

suauiter attingunt et suauiter omnia tractant

umida linguai circum sudantia templa;

at contra pungunt sensum lacerantque coorta,                                     625

quanto quaeque magis sunt asperitate repleta.

Deinde uoluptas est e suco fine palati;

cum uero deorsum per fauces praecipitauit,

nulla uoluptas est, dum diditur omnis in artus.

Nec refert quicquam quo uictu corpus alatur,                                      630

dummodo quod capias concoctum didere possis

artubus et stomachi umidulum seruare tenorem.

Nunc aliis alius qui sit cibus ut uideamus

expediam, quareue, aliis quod triste et amarumst,

hoc tamen esse aliis possit perdulce uideri;                                         635

tantaque <in> his rebus distantia differitasque est,

ut quod ali cibus est aliis fuat acre uenenum;

est itaque ut serpens, hominis quae tacta saliuis

disperit ac sese mandendo conficit ipsa.

Praeterea nobis ueratrum est acre uenenum,                                        640

at capris adipes et cocturnicibus auget.

Id quibus ut fiat rebus cognoscere possis,

principio meminisse decet quae diximus ante,

semina multimodis in rebus mixta teneri.

Porro omnes quaecumque cibum capiunt animantes,                          645

ut sunt dissimiles extrinsecus et generatim

extima membrorum circumcaesura coercet,

proinde et seminibus constant uariante figura.

Semina cum porro distent, differre necessest

interualla uiasque, foramina quae perhibemus,                                    650

omnibus in membris et in ore ipsoque palato:

esse minora igitur quaedam maioraque debent,

esse triquetra aliis, aliis quadrata necessest,

multa rutunda, modis multis multangula quaedam.

Namque figurarum ratio ut motusque reposcunt,                                655

proinde foraminibus debent differre figurae,

et uariare uiae proinde ac textura coercet.

Hoc ubi quod suaue est aliis aliis fit amarum,

illi, cui suaue est, leuissima corpora debent

contractabiliter caulas intrare palati:                                                     660

at contra quibus est eadem res intus acerba,

aspera nimirum penetrant hamataque fauces.

Nunc facile est ex his rebus cognoscere quaeque.

Quippe ubi cui febris bili superante coorta est

aut alia ratione aliquast uis excita morbi,                                             665

perturbatur ibi iam totum corpus et omnes

commutantur ibi positurae principiorum;

fit prius ad sensum ut quae corpora conueniebant

nunc non conueniant, et cetera sint magis apta,

quae penetrata queunt sensum progignere acerbum.                           670

Utraque enim sunt in mellis commixta sapore;

id quod iam supera tibi saepe ostendimus ante.

Nunc age quo pacto naris adiectus odoris

tangat agam. Primum res multas esse necessest

unde fluens uoluat uarius se fluctus odorum,                                       675

et fluere et mitti uolgo spargique putandumst;

uerum aliis alius magis est animantibus aptus

dissimilis propter formas. Ideoque per auras

mellis apes quamuis longe ducuntur odore,

uolturiique cadaueribus; tum fissa ferarum                                          680

ungula, quo tulerit gressum promissa canum uis

ducit, et humanum longe praesentit odorem

Romulidarum arcis seruator candidus anser.

Sic aliis alius nidor datus ad sua quemque

pabula ducit et a taetro resilire ueneno                                                 685

cogit, eoque modo seruantur saecla ferarum.

Hic odor ipse igitur, naris quicumque lacessit,

est alio ut possit permitti longius alter;

sed tamen haud quisquam tam longe fertur eorum

quam sonitus, quam uox, mitto iam dicere quam res                          690

quae feriunt oculorum acies uisumque lacessunt.

Errabundus enim tarde uenit ac perit ante

paulatim facilis distractus in aeris auras,

ex alto primum quia uix emittitur ex re:

nam penitus fluere atque recedere rebus odores                                  695

significat quod fracta magis redolere uidentur

omnia, quod contrita, quod igni conlabefacta.

Deinde uidere licet maioribus esse creatum

principiis quam uox, quoniam per saxea saepta

non penetrat, qua uox uolgo sonitusque feruntur.                                700

Quare etiam quod olet non tam facile esse uidebis

inuestigare in qua sit regione locatum.

Refrigescit enim cunctando plaga per auras

nec calida ad sensum decurrunt nuntia rerum.

Errant saepe canes itaque et uestigia quaerunt.                                    705

Nec tamen hoc solis in odoribus atque saporum

in generest, sed item species rerum atque colores

non ita conueniunt ad sensus omnibus omnes,

ut non sint aliis quaedam magis acria uisu.

Quin etiam gallum, noctem explaudentibus alis                                  710

auroram clara consuetum uoce uocare,

noenu queunt rapidi contra constare leones

inque tueri: ita continuo meminere fugai,

nimirum quia sunt gallorum in corpore quaedam

semina, quae cum sunt oculis inmissa leonum,                                   715

pupillas interfodiunt acremque dolorem

praebent, ut nequeant contra durare feroces;

cum tamen haec nostras acies nil laedere possint,

aut quia non penetrant aut quod penetrantibus illis

exitus ex oculis liber datur, in remorando                                            720

laedere ne possint ex ulla lumina parte.

Nunc age quae moueant animum res accipe, et unde

quae ueniunt ueniant in mentem percipe paucis.

Principio hoc dico, rerum simulacra uagari

multa modis multis in cunctas undique partis                                      725

tenuia, quae facile inter se iunguntur in auris,

obuia cum ueniunt, ut aranea bratteaque auri.

Quippe etenim multo magis haec sunt tenuia textu

quam quae percipiunt oculos uisumque lacessunt,

corporis haec quoniam penetrant per rara cientque                             730

tenuem animi naturam intus sensumque lacessunt,

Centauros itaque et Scyllarum membra uidemus

Cerbereasque canum faciles simulacraque eorum

quorum morte obita tellus amplectitur ossa;

omne genus quoniam passim simulacra feruntur,                                735

partim sponte sua quae fiunt aere in ipso,

partim quae uariis ab rebus cumque recedunt

et quae confiunt ex horum facta figuris.

Nam certe ex uiuo Centauri non fit imago,

nulla fuit quoniam talis natura animantis,                                            740

uerum ubi equi atque hominis casu conuenit imago,

haerescit facile extemplo, quod diximus ante,

propter subtilem naturam et tenuia texta.

Cetera de genere hoc eadem ratione creantur.

Quae cum mobiliter summa leuitate feruntur,                                     745

ut prius ostendi, facile uno commouet ictu

quaelibet una animum nobis subtilis imago:

tenuis enim mens est et mire mobilis ipsa.

Haec fieri ut memoro, facile hinc cognoscere possis.

Quatenus hoc simile est illi, quod mente uidemus                               750

atque oculis, simili fieri ratione necessest.

Nunc igitur docui quoniam me forte leonem

cernere per simulacra, oculos quaecumque lacessunt,

scire licet mentem simili ratione moueri

per simulacra leonum <et> cetera quae uidet aeque                            755

nec minus atque oculi, nisi quod mage tenuia cernit.

Nec ratione alia, cum somnus membra profudit,

mens animi uigilat, nisi quod simulacra lacessunt

haec eadem nostros animos quae cum uigilamus,

usque adeo, certe ut uideamur cernere eum quem                               760

rellicta uita iam mors et terra potitast.

Hoc ideo fieri cogit natura, quod omnes

corporis offecti sensus per membra quiescunt

nec possunt falsum ueris conuincere rebus.

Praeterea meminisse iacet languetque sopore                                      765

nec dissentit eum mortis letique potitum

iam pridem, quem mens uiuom se cernere credit.

Quod superest, non est mirum simulacra moueri

bracchiaque in numerum iactare et cetera membra.

Nam fit ut in somnis facere hoc uideatur imago;                                 770

quippe ubi prima perit alioque est altera nata

inde statu, prior hic gestum mutasse uidetur,

scilicet id fieri celeri ratione putandumst:

tanta est mobilitas et rerum copia tanta

tantaque sensibili quouis est tempore in uno                                        775

copia particularum, ut possit suppeditare.

Multaque in his rebus quaeruntur multaque nobis

claradumst, plane si res exponere auemus.

Quaeritur in primis quare, quod cuique libido

uenerit, extemplo mens cogitet eius id ipsum.                                     780

Anne uoluntatem nostram simulacra tuentur

et simul ac uolumus nobis occurrit imago,

si mare, si terram cordist, si denique caelum?

Conuentus hominum pompam conuiuia pugnas,

omnia sub uerbone creat natura paratque?                                           785

Cum praesertim aliis eadem in regione locoque

longe dissimilis animus res cogitet omnis.

Quid porro, in numerum procedere cum simulacra

cernimus in somnis et mollia membra mouere,

mollia mobiliter cum alternis bracchia mittunt                                    790

et repetunt ollis gestum pede conuenienti?

Scilicet arte madent simulacra et docta uagantur,

nocturno facere ut possint in tempore ludos.

An magis illud erit uerum? quia tempore in uno,

cum sentimus, id est cum uox emittitur una,                                        795

tempora multa latent, ratio quae comperit esse,

propterea fit uti quouis in tempore quaeque

praesto sint simulacra locis in quisque parata:

tanta est mobilitas et rerum copia tanta.

Hoc, ubi prima perit alioque est altera nata                                          800

inde statu, prior hic gestum mutasse uidetur.

Et quia tenuia sunt, nisi quae contendit, acute

cernere non potis est animus; proinde omnia quae sunt

praeterea pereunt, nisi quae ex sese ipse parauit.

Ipse parat sese porro speratque futurum                                               805

ut uideat quod consequitur rem quamque; fit ergo.

nonne uides oculos etiam, cum tenuia quae sunt

[ praeterea pereunt, nisi quae ex se ipse parauit]

cernere coeperunt, contendere se atque parare,

nec sine eo fieri posse ut cernamus acute?                                           810

Et tamen in rebus quoque apertis noscere possis,

si non aduertas animum, proinde esse quasi omni

tempore semotum fuerit longeque remotum.

Cur igitur mirumst, animus si cetera perdit

praeterquam quibus est in rebus deditus ipse?                                     815

Deinde adopinamur de signis maxima paruis

ac nos in fraudem induimus frustraminis ipsi.

Fit quoque ut interdum non suppeditetur imago

eiusdem generis, sed femina quae fuit ante,

in manibus uir uti factus uideatur adesse,                                             820

aut alia ex alia facies aetasque sequatur.

Quod ne miremur sopor atque obliuia curant.                                      826

Illud in his rebus uitium uementer <auemus>                                      822

te fugere, errorem uitareque praemetuenter,

lumina ne facias oculorum clara creata,

prospicere ut possimus, et ut proferre queamus                                   825

proceros passus, ideo fastigia posse                                                      827

surarum ac feminum pedibus fundata plicari,

bracchia tum porro ualidis ex apta lacertis

esse manusque datas utraque <ex> parte ministras,                            830

ut facere ad uitam possemus quae foret usus.

Cetera de genere hoc inter quaecumque pretantur

omnia peruersa praepostera sunt ratione,

nil ideo quoniam natumst in corpore ut uti

possemus, sed quod natumst id procreat usum.                                   835

Nec fuit ante uidere oculorum lumina nata

nec dictis orare prius quam lingua creatast,

sed potius longe linguae praecessit origo

sermonem multoque creatae sunt prius aures

quam sonus et auditus, et omnia denique membra                              840

ante fuere, ut opinor, eorum quam foret usus;

haud igitur potuere utendi crescere causa.

At contra conferre manu certamina pugnae

et lacerare artus foedareque membra cruore

ante fuit multo quam lucida tela uolarent,                                            845

et uolnus uitare prius natura coegit

quam daret obiectum parmai laeua per artem.

Scilicet et fessum corpus mandare quieti

multo antiquius est quam lecti mollia strata,

et sedare sitim prius est quam pocula natum.                                       850

Haec igitur possunt utendi cognita causa

crediter, ex usu quae sunt uitaque reperta.

Illa quidem sorsum sunt omnia quae prius ipsa

nata dedere suae post notitiam utilitatis.

Quo genere in primis sensus et membra uidemus;                              855

quare etiam atque etiam procul est ut credere possis

utilitatis ob officium potuisse creari.

Illud item non est mirandum, corporis ipsa

quod natura cibum quaerit cuiusque animantis.

Quippe etenim fluere atque recedere corpora rebus                            860

multa modis multis docui, sed plurima debent

ex animalibu; <quae> quia sunt exercita motu,

multaque per sudorem ex alto pressa feruntur,

multa per os exhalantur, cum languida anhelant,

his igitur rebus rarescit corpus et omnis                                               865

subruitur natura; dolor quam consequitur rem.

Propterea capitur cibus ut suffulciat artus

et recreet uires interdatus atque patentem

per membra ac uenas ut amorem opturet edendi.

Umor item discedit in omnia quae loca cumque                                  870

poscunt umorem; glomerataque multa uaporis

corpora, quae stomacho praebent incendia nostro,

dissupat adueniens liquor ac restinguit ut ignem,

urere ne possit calor amplius aridus artus.

Sic igitur tibi anhela sitis de corpore nostro                                         875

abluitur, sic expletur ieiuna cupido.

Nunc qui fiat uti passus proferre queamus,

cum uolumus, quareque datum sit membra mouere,

et quae res tantum hoc oneris protrudere nostri

corporis insuerit, dicam: tu percipe dicta.                                            880

Dico animo nostro primum simulacra meandi

accidere atque animum pulsare, ut diximus ante.

Inde uoluntas fit; neque enim facere incipit ullam

rem quisquam, <quam> mens prouidit quid uelit ante.

Id quod prouidet, illius rei constat imago.                                            885

Ergo animus cum sese ita commouet ut uelit ire

inque gredi, ferit extemplo quae in corpore toto

per membra atque artus animai dissita uis est;

et facilest factu, quoniam coniuncta tenetur.

Inde ea proporro corpus ferit, atque ita tota                                         890

paulatim moles protruditur atque mouetur.

Praeterea tum rarescit quoque corpus et aer,

scilicet ut debet qui semper mobilis exstat,

per patefacta uenit penetratque foramina largus

et dispargitur ad partis ita quasque minutas                                         895

corporis. Hic igitur rebus fit utrimque duabus,

corpus ut ac nauis remis uentoque feratur.

Nec tamen illud in his rebus mirabile constat,

tantula quod tantum corpus corpuscula possunt

contorquere et onus totum conuertere nostrum;                                   900

quippe etenim uentus subtili corpore tenuis

trudit agens magnam magno molimine nauem

et manus una regit quantouis inpete euntem

atque gubernaclum contorquet quolibet unum,

multaque per trocleas et tympana pondere magno                               905

commouet atque leui sustollit machina nisu.

Nunc quibus ille modis somnus per membra quietem

inriget atque animi curas e pectore soluat,

suauidicis potius quam multis uiersibus edam;

paruus ut est cycni melior canor, ille gruum quam                              910

clamor in aetheriis dispersus nubibus austri.

Tu mihi da tenuis auris animumque sagacem,

ne fieri negites quae dicam posse retroque

uera repulsanti discedas pectore dicta,

tutemet in culpa cum sis neque cernere possis.                                    915

Principio somnus fit ubi est distracta per artus

uis animae partimque foras eiecta recessit

et partim contrusa magis concessit in altum;

dissoluuntur enim tum demum membra fluuntque.

Nam dubium non est, animai quin opera sit                                         920

sensus hic in nobis, quem cum sopor inpedit esse,

tum nobis animam perturbatam esse putandumst

eiectamque foras; non omnem, namque iaceret

aeterno corpus perfusum frigore leti.

Quippe ubi nulla latens animai pars remaneret                                    925

in membris, cinere ut multa latet obrutus ignis,

unde reconflari sensus per membra repente

posset, ut ex igni caeco consurgere flamma?

Sed quibus haec rebus nouitas confiat et unde

perturbari anima et corpus languescere possit,                                    930

expediam: tu fac ne uentis uerba profundam.

Principio externa corpus de parte necessum est,

aeriis quoniam uicinum tangitur auris,

tundier atque eius crebo pulsarier ictu,

proptereaque fere res omnes aut corio sunt                                          935

aut etiam conchis aut callo aut cortice tectae.

Interiorem etiam partem spirantibus aer

uerberat hic idem, cum ducitur atque reflatur.

Quare utrimque secus cum corpus uapulet et cum

perueniant plagae per parua foramina nobis                                        940

corporis ad primas partis elementaque prima,

fit quasi paulatim nobis per membra ruina.

Conturbantur enim positurae principiorum

corporis atque animi. Fit uti pars inde animai

eiciatur et introrsum pars abdita cedat,                                                 945

pars etiam distracta per artus non queat esse

coniuncta inter se neque motu mutua fungi;

inter enim saepit coetus natura uiasque;

ergo sensus abit mutatis motibus alte.

Et quoniam non est quasi quod suffulciat artus,                                  950

debile fit corpus languescuntque omnia membra,

bracchia palpebraeque cadunt poplitesque cubanti

saepe tamen submittuntur uirisque resoluunt.

Deinde cibum sequitur somnus, quia, quae facit aer,

haec eadem cibus, in uenas dum diditur omnis,                                   955

efficit. Et multo sopor ille grauissimus exstat

quem satur aut lassus capias, quia plurima tum se

corpora conturbant magno contusa labore.

Fit ratione eadem coniectus parte animai

altior atque foras eiectus largior eius,                                                   960

et diuisior inter se ac distractior intus.

Et quo quisque fere studio deuinctus adhaeret

aut quibus in rebus multum sumus ante morati

atque in ea ratione fuit contenta magis mens,

in somnis eadem plerumque uidemur obire:                                        965

causidici causa agere et componere leges,

induperatores pugnare ac proelia obire,

nautae contractum cum uentis degere duellum,

nos agere hoc autem et naturam quaerere rerum

semper et inuentam patriis exponere chartis.                                       970

Cetera sic studia atque artis plerumque uidentur

in somnis animos hominum frustrata tenere.

Et quicumque dies multos ex ordine ludis

adsiduas dederunt operas, plerumque uidemus,

cum iam destiterunt ea sensibus usurpare,                                           975

relicuas tamen esse uias in mente patentis,

qua possint eadem rerum simulacra uenire;

per multos itaque illa dies eadem obuersantur

ante oculos, etiam uigilantes ut uideantur

cernere saltantis et mollia membra mouentis                                       980

et citharae liquidum carmen chordasque loquentis

auribus accipere et consessum cernere eundem

scaenaique simul uarios splendere decores.

Usque adeo magni refert studium atque uoluntas,

et quibus in rebus consuerint esse operati                                            985

non homines solum se uero animalia cuncta.

Quippe uidebis equos fortis, cum membra iacebunt,

in somnis sudare tamen spirareque semper

et quasi de palma summas contendere uiris

aut quasi carceribus patefactis † saepe quiete†                                    990

Uenantumque canes in molli saepe quiete                                           999

iactant crura tamen subito uocesque repente                                        991

mittunt et crebro redducunt naribus auras,

ut uestigia si teneant inuenta ferarum,

expergefactique sequuntur inania saepe

ceruorum simulacra, fugae quasi dedita cernant,                                 995

donec discussis redeant erroribus ad se.

At consueta domi catulorum blanda propago

discutere et corpus de terra corripere instant                                        998

[iactant crura tamen subito uocesque repente                                    1000

mittunt et crebro redducunt naribus auras

ut uestigia si teneant inuenta ferarum

expergefactique sequuntur inania saepe]

proinde quasi ignotas facies atque ora tuantur.

Et quo quaeque magis sunt aspera seminiorum,                                1005

tam magis in somnis eadem saeuire necessumst.

At uariae fugiunt uolucres pinnisque repente

sollicitant diuom nocturno tempore lucos,

accipitres somno in leni si proelia pugnas

edere sunt persectantes uisaeque uolantes.                                        1010

Porro hominum mentes, magnis quae montibus edunt

magna, itidem saepe in somnis faciuntque geruntque:

reges expugnant, capiuntur, proelia miscent,

tollunt clamorem, quasi si iugulentur ibidem.

Multi depugnant gemitusque doloribus edunt                                   1015

et quasi pantherae morsu saeuiue leonis

mandantur, magnis clamoribus omnia complent.

Multi de magnis per somnum rebu loquuntur,

indicioque sui facti persaepe fuere.

Multi mortem obeunt. Multi, de montibus altis                                 1020

ut qui praecipitent ad terram corpore toto,

exterruntur et ex somno quasi mentibu capti

uix ad se redeunt permoti corporis aestu.

Flumen item sitiens aut fontem propter amoenum

adsidet et totum prope faucibus occupat amnem.                              1025

Puri saepe lacum propter si ac dolia curta

somno deuincti credunt se extollere uestem,

totius umorem saccatum corpori fundunt,

cum Babylonica magnifico splendore rigantur.

Tum quibus aetatis freta primitus insinuatur                                     1030

semen, ubi ipsa dies membris matura creauit,

conueniunt simulacra foris e corpore quoque

nuntia praeclari uoltus pulchrique coloris,

qui ciet inritans loca turgida semine multo,

ut quasi transactis saepe omnibu rebu profundant                             1035

fluminis ingentis fluctus uestemque cruentent.

Sollicitatur id <in> nobis, quod diximus ante,

semen, adulta aetas cum primum roborat artus.

Namque alias aliud res commouet atque lacessit;

ex homine humanum semen ciet una hominis uis.                            1040

Quod simul atque suis eiectum sedibus exit,

per membra atque artus decedit corpore toto

in loca conueniens neruorum certa, cietque

continuo partis genitalis corporis ipsas.

Inritata tument loca semine fitque uoluntas                                       1045

eicere id quo se contendit dira lubido,

[incitat inritans loca turgida semine multo]

idque petit corpus, mens unde est saucia amore.

Namque omnes plerumque cadunt in uulnus et illam

emicat in partem sanguis unde icimur ictu,                                        1050

et si comminus est, hostem ruber occupat umor;

sic igitur Veneris qui telis accipit ictus,

siue puer membris muliebribus hunc iaculatur

seu mulier toto iactans e corpore amorem,

unde feritur, eo tendit gestitque coire                                                 1055

et iacere umorem in corpus de corpore ductum;

namque uoluptatem praesagit muta cupido.

Haec Venus est nobis; hinc autemst nomen amoris,

hinc illaec primum Veneris dulcedinis in cor

stillauit gutta et successit frigida cura.                                               1060

Nam si abest quod ames, praesto simulacra tamen sunt

illius et nomen dulce obuersatur ad auris.

Sed fugitare decet simulacra et pabula amoris

absterrere sibi atque alio conuertere mentem

et iacere umorem conlectum in corpora quaeque                              1065

nec retinere, semel conuersum unius amore,

et seruare sibi curam certumque dolorem;

ulcus enim uiuescit et inueterascit alendo

inque dies gliscit furor atque aerumna grauescit.

si non prima nouis conturbes uolnera plagis                                      1070

uolgiuagaque uagus Venere ante recentia cures

aut alio possis animi traducere motus.

Nec Veneris fructu caret is qui uitat amorem

sed potius quae sunt sine poena commoda sumit;

nam certe purast sanis magis inde uoluptas                                       1075

quam miseris. Etenim potiundi tempore in ipso

fluctuat incertis erroribus ardor amantum

nec constat quid primum oculis manibusque fruantur.

Quod petiere, premunt arte faciuntque dolorem

corporis et dentis inlidunt saepe labellis                                            1080

osculaque adfigunt, quia non est pura uoluptas

et stimuli subsunt qui instigant laedere id ipsum

quodcumque est, rabies unde illaec germina surgunt.

Sed leuiter poenas fragit Venus inter amorem

blandaque refrenat morsus admixta uoluptas                                     1085

Namque in eo spes est, unde est ardoris origo,

restingui quoque posse ab eodem corpore flammam.

Quod fieri contra totum natura repugnat;

unaque res haec esta, cuius quam pluhima habemus,

tam magis ardescit dira cuppedine pectus.                                         1090

Nam cibus atque umor membris adsumitur intus;

quae quoniam certas possunt obsidere partis,

hoc facile expletur laticum frugumque cupido;

ex hominis uero facie pulchroque colore

nil datur in corpus praeter simulacra fruendum                                 1095

tenuia; quae uento spes raptat saepe misella.

Ut bibere in somnis sitiens quom quaerit et umor

non datur, ardorem qui membris stinguere possit,

sed laticum simulacra petit frustraque laborat

in medioque sitit torrenti flumine potans,                                          1100

sic in amore Venus simulacris ludit amantis,

nec satiare queunt spectando corpora coram

nec manibus quicquam teneris abradere membris

possunt errantes incerti corpore toto.

Denique cum membris conlatis flore fruuntur                                   1105

aetatis, iam cum praesagit gaudia corpus

atque in eost Venus ut muliebria conserat arua,

adfigunt auide corpus iunguntque saliuas

oris et inspirant pressantes dentibus ora:

nequiquam, quoniam nil inde abradere possunt                                1110

nec penetrare et abire in corpus corpore toto;

nam facere interdum uelle et certare uidentur:

usque adeo cupide in Veneris compagibus haerent,

membra uoluptatis dum ui labefacta liquescunt.

Tandem ubi se erupit neruis conlecta cupido,                                    1115

parua fit ardoris uiolenti pausa parumper;

inde redit rabies eadem et furor ille reuisit,

cum sibi quod cupiant ipsi contingere quaerunt,

nec reperire malum id possunt quae machina uincat:

usque adeo incerti tabescunt uolnere caeco.                                      1120

Adde quod absumunt uiris pereuntque labore,

adde quod alterius sub nutu degitur aetas;

labitur interea res et Babylonia fiunt,

languent officia atque aegrotat fama uacillans;

unguenta et pulchra in pedibus Sicyonia rident,                                1125

scilicet et grandes uiridi cum luce zmaragdi

auro includuntur teriturque thalassina uestis

adsidue et Veneris sudorem exercita potat;

et bene parta patrum fiunt anademata, mitrae,

interdum in pallam atque Alidensia Ciaque uertunt;                         1130

eximia ueste et uictu conuiuia, ludi,

pocula crebra, unguenta coronae serta parantur:

nequiquam, quoniam medio de fonte leporum

surgit amari aliquid quod in ipsis floribus angat,

aut cum conscius ipse animus se forte remordet                               1135

desidiose agere aetatem lustrisque perire,

aut quod in ambiguo uerbum iaculata reliquit

quod cupido adfixum cordi uiuescit ut ignis,

aut nimium iactare oculos aliumue tueri

quod putat in uoltuque uidet uestigia risus.                                        1140

Atque in amore mala haec proprio summeque secundo

inueniuntur; in aduerso uero atque inopi sunt,

predere quae possis oculorum lumine operto,

innumerabilia; ut melius uigilare sit ante,

qua docui ratione, cauereque ne inliciaris.                                         1145

Nam uitare, plagas in amoris ne iaciamur,

non ita difficile est quam captum retibus ipsis

exire et ualidos Veneris perrumpere nodos.

Et tamen implicitus quoque possis inque peditus

effugere infestum, nisi tute tibi obuius obstes                                   1150

et praetermittas animi uitia omnia primum

aut quae corpori sunt eius, quam praepetis ac uis.

Nam faciunt homines plerumque cupidine caeci

et tribuunt ea quae non sunt his commoda uere.

Multimodis igitur prauas turpisque uidemus                                     1155

esse in deliciis summoque in honore uigere.

Atque alios alii inrident Veneremque suadent

ut placent, quoniam foedo adflictentur amore,

nec sua respiciunt miseri mala maxima saepe:

nigra melichrus est, inmunda et fetida acosmos,                               1160

caesia Palladium, neruosa et lignea dorcas,

paruula, pumilio, chariton mia, tota merum sal,

magna atque inmanis cataplexis plenaque honoris.

Balba loqui non quit, traulizi, muta pudens est;

at flagrans odiosa loquacula Lampadium fit.                                     1165

Ischnon eromenion tum fit, cum uiuere non quit

prae macie; rhadine uerost iam mortua tussi.

At tumida et mammosa Ceres est ipsa ab Iaccho,

simula Silena ac saturast, labeosa philema.

Cetera de genere hoc longum est si dicere coner.                              1170

Sed tamen esto iam quantouis oris honore,

cui Veneris membris uis omnibus exoriatur:

nempe aliae quoque sunt; nempe hac sine uiximus ante;

nempe eadem facit, et scimus facere, omnia turpi,

et miseram taetris se suffit odoribus ipsa                                           1175

quam fabulae longe fugitant furtimque cachinnant.

At lacrimans exclusus amator limina saepe

floribus et sertis operit postisque superbos

unguit amaracino et foribus miser oscula figit;

quem si, iam ammissum, uenientem offenderit aura                         1180

una modo, causas abeundi quaerat honestas,

et meditata diu cadat alte sumpta querella,

stultitiaque ibi se damnet, tribuisse quod illi

plus uideat quam mortali concedere par est.

Nec Veneres nostras hoc fallit; quo magis ipsae                               1185

omnia summo opere hos uitae postscaenia celant

quos retinere uolunt adstrictosque esse in amore;

nequiquam, quoniam tu animo tamen omnia possis

protrahere in lucem atque omnis inquirere risus

et, si bello animost et non odiosa, uicissim                                        1190

praetermittere <et> humanis concedere rebus.

Nec mulier semper ficto suspirat amore

quae complexa uiri corpus cum corpore iungit

et tenet adsuctis umectans oscula labris:

nam facit ex animo saepe et communia quaerens                              1195

gaudia sollicitat spatium decurrere amoris.

Nec ratione alia uolucres armenta feraeque

et pecudes et equae maribus subsidere possent,

si non, ipsa quod illarum subat, ardet abundans

natura et Venerem salientum laeta retractat.                                      1200

Nonne uides etiam quos mutua saepe uoluptas

uinxit, ut in uinclis communibus excrucientur?

In triuiis cum saepe canes, discedere auentes                                    1203

diuersi cupide summis ex uiribu tendunt,                                          1210

quom interea ualidis Veneris compagibus haerent;                           1204

quod facerent numquam nisi mutua gaudia nossent                          1205

quae iacere in fraudem possent uinctosque tenere.

Quare etiam atque etiam, ut dico, est communi uoluptas.

Et commiscendo quom semine forte uirilem

femina uim uicit subita ui corripuitque,                                              1209

tum similes matrum materno semine fiunt,                                        1211

ut patribus patrio. Sed quos utriusque figurae

esse uides, iuxtim miscentis uulta parentum,

corpore de patrio et materno sanguine crescunt,

semine cum Veneris stimulis excita per artus                                   1215

obuia conflixit conspirans mutuus ardor,

et neque utrum superauit eorum nec superatumst.

Fit quoque ut interdum similes exsistere auorum

possint et referant proauorum saepe figuras

propterea quia multa modis primordia multis                                    1220

mixta suo celant in corpore saepe parentes,

quae patribus patres tradunt a stirpe profecta;

inde Venus uaria producit sorte figuras

maiorumque refert uoltus uocesque comasque;

quandoquidem nilo minus haec <de> semine certo                          1225

fiunt quam facies et corpora membraque nobis.

Et muliebre oritur patrio de semine saeclum

maternoque mares existunt corpore creti.

Semper enim partus duplici de semine constat,

atque utri similest magis id quodcumque creatur,                             1230

eius habet plus parte aequa; quod cernere possis,

siue uirum suboles siuest muliebris origo.

Nec diuina satum genitalem numina cuiquam

absterrent, pater a gnatis ne dulcibus umquam

appelletur et ut sterili Venere exigat aeuom;                                     1235

quod plerumque putant et multo sanguine maesti

conspergunt aras adolentque altaria donis,

ut grauidas reddant uxores semine largo;

nequiquam diuom numen sortisque fatigant.

Nam steriles nimium crasso sunt semine partim                               1240

et liquido praeter iustum tenuique uicissim:

tenue locis quia non potis est adfigere adhaesum,

liquitur extemplo et reuocatum cedit abortu;

crassius hinc porro quoniam concretius aequo

mittitur, aut non tam prolixo prouolat ictu                                         1245

aut penetrare locos aeque nequit aut penetratum

aegre admiscetur muliebri semine semen.

Nam multum harmoniae Veneris differre uidentur:

atque alias alii complent magis ex aliisque

succipiunt aliae pondus magis inque grauescunt.                              1250

Et multae steriles Hymenaeis ante fuerunt

pluribus et nactae post sunt tamen unde puellos

suscipere et partu possent ditescere dulci.

Et quibus ante domi fecundae saepe nequissent

uxores parere, inuentast illis quoque compar                                     1255

natura, ut possent gnatis munire senectam.

Usque adeo magni refert, ut semina possint

seminibus commisceri genitaliter apta,

crassaque conueniant liquidis et liquida crassis.

Atque in eo refert quo uictu uita colatur:                                           1260

namque aliis rebus concrescunt semina membris

atque aliis extenuantur tabentque uicissim.

Et quibus ipsa modis tractetur blanda uoluptas

id quoque permagni refert: nam more ferarum

quadrupedumque magis ritu plerumque putantur                              1265

concipere uxores, quia sic loca sumere possunt,

pectoribus positis, sublatis semina lumbis.

Nec molles opu sunt motus uxoribus hilum.

Nam mulier prohibet se concipere atque repugnat,

clunibus ipsa uiri Venerem si laeta retractat                                      1270

atque exossato ciet omni pectore fluctus:

eicit enim sulcum recta regione uiaque

uomeris atque locis auertit seminis ictum.

Idque sua causa consuerunt scorta moueri,

ne complerentur crebro grauidaeque iacerent                                    1275

et simul ipsa uiris Venus ut concinnior esset;

coniugibus quod nil nostris opus esse uidetur.

Nec diuinitus interdum Venerisque sagittis

deteriore fit ut forma muliercula ametur.

Nam facit ipsa suis interdum femina factis                                        1280

morigerisque modis et munde corpore culto,

ut facile insuescat <te> secum degere uitam.

Quod superest, consuetudo concinnat amorem;

nam leuiter quamuis quod crebro tunditur ictu,

uincitur in longo spatio tamen atque labascit.                                    1285

Nonne uides etiam guttas in saxa cadentis
umoris longo in spatio pertundere saxa?