Gauzen izaeraz/Liber primus
CAPITULA 

44.     TO MAKARION KAI AΦΘARTON

62.     LAUS INVENTORIS

84.     EXEMPLUM RELIGIONIS

107.   FINIS DOLORIS

112.   DE ANIMA

150.   NIHIL DE NIHILO GIGNI

215.   NIHIL AD NIHILIUM INTERIRE

269.   CORPORA QUAE NON VIDEANTUR

277.   DE VENTO

298.   DE ODORE CALORE FRIGORE VOCE

305.   VESTES VVUESCI ET ARESCI

311.   DE ANULO IN DIGITO ET CETERIS

334.   DE INANI

370.   DE PISCIBUS IN AQUA

418.   CORPUS ET INANE ESSE NATURAM RERUM

430.   TERTIAM NATURAM NULLAM ESSE RERUM

498.   SOLIDUM ESSE

551.   CONTRA EIS APEIRON THN TOMHN

565.   DE MOLLI NATVRA AQUA AERE ET CETERIS

635.   CONTRA HERACLITUM

705.   NEQUE IGNEM NEQUE AERA NEQUE UMOREM

        PRINCIPIA ESSE

716.   CONTRA EMPEDOCLEM

830.   CONTRA ANAXAGORAN

951.   TO PAN APEIRON TO GAR PEPERASMENON

        AKRON ECEI

1051. EIS TO MESON H FORA

 LIBER PRIMUS 
Aeneadum genetrix, hominum diuomque uoluptas,

alma Venus, caeli subter labentia signa

quae mare nauigerum, quae terras frugiferentis

concelebras, per te quoniam genus omne animantum

concipitur uisitque exortum lumina solis:                                                 5

te, dea, te fugiunt uenti, te nubila caeli

adeuntumque tuum, tibi suauis daedala tellus

summittit flores, tibi rident aequora ponti

placatumque nitet diffuso lumine caelum.

Nam simul ac species patefactast uerna diei                                          10

et reserata uiget genitabilis aura fauoni

aeriae primum uolucres te, diua, tuumque

significant initium perculsae corda tua ui.

Inde ferae pecudes persultant pabula laeta                                             15

et rapidos tranant amnis: ita capta lepore                                               14

te sequitur cupide quo quamque inducere pergis.                                  16

Denique per maria ac montis fluuiosque rapacis

frondiferasque domos auium camposque uirentis,

omnibus incutiens blandum per pectora amorem,

efficis ut cupide generatim saecla propagent.                                        20

Quae quoniam rerum naturam sola gubernas,

nec sine te quicquam dias in luminis oras

exoritur, neque fit laetum neque amabile quicquam,

te sociam studeo scribendis uersibus esse,

quos ego de rerum natura pangere conor                                                25

Memmiadae nostro, quem tu, dea, tempore in omni

omnibus ornatum uoluisti excellere rebus.

Quo magis aeternum da dictis, diua, leporem.

Effice ut interea fera moenera militiai

per maria ac terras omnis sopita quiescant.                                            30

Nam tu sola potes tranquilla pace iuuare

mortalis, quoniam belli fera moenera Mauors

armipotens regit, in gremium quie saepe tuum se

reiicit aeterno deuictus uulnere amoris,                                                                    

atque ita suspiciens, tereti ceruice reposta,                                             35

pascit amore auidos inhians in te dea, uisus,

eque tuo pendet resupini spiritus ore.

Hunc tu, diua, tuo recubantem corpore sancto

circumfusa super, suauis ex ore loquellas

funde petens placidam Romanis, incluta, pacem.                                  40

Nam neque nos agere hoc patriai tempore iniquo

possumus aequo animo nec Memmi clara propago

talibus in rebus communi desse saluti.

êê Omnis enim per se diuum natura necesset

immortali aeuo summa cum pace fruatur                                               45

semota ab nostris rebus seiunctaque longe;

nam priuata dolore omni, priuata periclis,                                                  

ipsa suis pollens opibus, nil indiga nostri,

nec bene promeritis capitur nec tangitur ira.ïï

Quod superest, uacuas auris < animumque sagacem>                           50

semotum a curis adhibe ueram ad rationem,

ne mea dona tibi studio disposta fideli,

intellecta prius quam sint, contempta relinquas.

Nam tibi de summa caeli ratione deumque

disserere incipiam et rerum primordia pandam,                                     55

unde omnis natura creet res auctet alatque,

quoue eadem rursum natura perempta resoluat,

quae nos materiem et genitalia corpora rebus

reddunda in ratione uocare et semina rerum

appellare suemus et haec eadem usurpare                                              60

corpora prima, quod ex illis sunt omnia primis.

Humana ante oculos foede cum uita iaceret

in terris, oppressa graui sub religione

horribili super aspectu mortalibus instans,                                             65

quae caput a caeli regionibus ostendebat

primum Graius homo mortalis tollere contra

est oculos ausus primusque obsistere contra;

quem neque fama deum nec fulmina nec minitanti

murmure compressit caelum, sed eo magis acrem

inritat animi uirtutem, effringere ut arta                                                 70

naturae primus portarum claustra cupiret.

Ergo uiuida uis animi peruicit, et extra

processit longe flammantia moenia mundi

atque omne immensum peragrauit mente animoque,

unde refert nobis uictor quid possit oriri,                                               75

quid nequeat, finita potestas denique cuique

quanam sit ratione atque alte terminus haerens.

Quare religio pedibus subiecta uicissim

obteritur, nos exaequat uictoria caelo.

Illud in his rebus uereor, ne forte rearis                                                  80

impia te rationis inire elementa uiamque

indugredi sceleris. Quod contra saepius illa

religio peperit scelerosa atque impia facta.

Aulide quo pacto Triuiai uirginis aram

Iphianassai turparunt sanguine foede                                                      85

ductores Danaum delecti, prima uirorum.

Cui simul infula uirgineos circumdata comptus

ex utraque pari malarum parte profusast,

et maestum simul ante aras adstare parentem

sensit et hunc propter ferrum celare ministros                                       90

aspectuque suo lacrimas effundere ciuis,

muta metu terram genibus summissa petebat.

Nec miserae prodesse in tali tempore quibat

quod patrio princeps donarat nomine regem.

Nam sublata uirum manibus tremibundaque ad aras                             95

deductast, non ut sollemni more sacrorum

perfecto posset claro comitari Hymenaeo,

sed casta inceste nubendi tempore in ipso

hostia concideret mactatu maesta parentis,

existus ut classi felix faustusque daretur.                                             100

Tantum religio potuit suadere malorum.

Tutemet a nobis iam quouis tempore uatum

terriloquis uictus dictis desciscere quaeres.

Quippe etenim quam multa tibi iam fingere possunt

somnia, quae uita rationes uertere possint,                                           105

fortunasque tuas omnis turbare timore!

Et merito: nam si certam finem esse uiderent

aerumnarum homines, aliqua ratione ualerent

religionibus atque minis obsistere uatum.

Nunc ratio nulla est restandi, nulla facultas,                                        110

aeternas quoniam poenas in morte timendum.

Ignoratur enim quae sit natura animai,

nata sit an contra nascentibus insinuetur,

et simul intereat nobiscum morte dirempta

an tenebras Orci uisat uastasque lacunas                                              115

an pecudes alias diunitus insinuet se,

Ennius ut noster cecinit qui primus amoeno

detulit ex Helicone perenni fronde coronam,

per gentis Italas hominum quae clara clueret;

etsi praeterea tamen esse Acherusia templa                                         120

Ennius aeternis exponit uersibus edens,

quo neque permanent animae neque corpora nostra,

sed quaedam simulacra modis pallentia miris;

unde sibi exortam semper florentis Homeri

commemorat speciem lacrimas effundere salsas

coepisse et rerum naturam expandere dictis.

Quapropter bene cum superis de rebus habenda

nobis est ratio, solis lunaeque meatus

qua fiant ratione, et qua ui quaeque gerantur

in terris, tunc cum primis ratione sagaci                                               130

unde anima atque animi constet natura uidendum,

et quae res nobis uigilantibus obuia mentis

terrificet morbo adfectis somnoque sepultis,

cernere uti uideamur eos audireque coram,

morte obita quorum tellus amplectitur ossa.                                        135

Nec me animi fallit Graiorum obscura reperta

difficile inlustrare Latinis uersibus esse,

multa nouis uerbis praesertim cum sit agendum

propter egestatem linguae et rerum nouitatem;

sed tua me uirtus tamen et sperata uoluptas                                         140

suauis amicitiae quemuis efferre laborem

suadet et inducit noctes uigilare serenas

quaerentem dictis quibus et quo carmine demun

clara tuae possim praepandere lumina menti,

res quibus occultas penitus conuisere possis.                                       145

Hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest

non radii solis neque lucida tela diei

discutiant, sed naturae species ratioque.

Principium cuius hinc nobis exordia sumet,

nullam rem e nilo gigni diuinitus umquam.                                         150

Quippe ita formido mortalis continet omnis,

quod multa in terris fieri caeloque tuentur

quorum operum causas nulla ratione uidere

possunt ac fieri diuino numine rentur.

Quas ob res ubi uiderimus nil posse creari                                           156

de nilo, tum quod sequimur iam rectius inde

perspiciemus, et unde queat res quaeque creari

et quo quaeque modo fiant opera sine diuom.                                      155

Nam si de nilo fierent, ex omnibu rebus                                               159

omne genus nasci posset, nil semine egeret.                                        160

E mare primum homines, e terra posset oriri

squamigerum genus et uolucres erumpere caelo;

armenta atque aliae pecudes, genus omne ferarum,

incerto partu culta ac deserta tenerent.

Nec fructus idem arboribus constare solerent,                                     165

sed mutarentur, ferre omnes omnia possent.

Quippe ubi non essent genitalia corpora cuique,

qui posset mater rebus consistere certa?

At nunc seminibus quia certis quaeque creantur,

inde enascitur atque oras in luminis exit,                                             170

materies ubi inest cuiusque et corpora prima;

atque hac re nequeunt ex omnibus omnia gigni,

quod certis in rebus inest secreta facultas.

Praeterea cur uere rosam, frumenta calore,

uitis autumno fundi suadente uidemus,                                                175

si non, certa suo quia tempore semina rerum

cum confluxerunt, patefit quodcumque creatur,

dum tempestates adsunt et uiuida tellus

tuto res teneras effert in luminis oras?

Quod si de nilo fierent, subito exorerentur                                           180

incerto spatio atque alienis partibus anni,

quippe ubi nulla forent primordia quae genitali

concilio possent arceri tempore iniquo.

Nec porro augendis rebus spatio foret usus

seminis ad coitum, si e nilo crescere possent.                                      185

Nam fierent iuuenes subito ex infantibu paruis

e terraque exorta repente arbusta salirent.

Quorum nil fieri manifestum est, omnia quando

paulatim crescunt, ut par est, semine certo,

crescentesque genus seruant; ut noscere possis                                   190

quicque sua de materie grandescere alique.

Huc accedit uti sine certis imbribus anni

laetificos nequeat fetus summittere tellus

nec porro secreta cibo natura animantum

propagare genus possit uitamque tueri;                                                195

ut potius multis communia corpora rebus

multa putes esse, ut uerbis elementa uidemus,

quam sine principiis ullam rem existere posse.

Denique cur homines tantos natura parare

non potuit, pedibus qui pontum per uada possent                                200

transire et magnos manibus diuellere montis

multaque uiuendo uitalia uincere saecla,

si non, materies quia rebus reddita certast

gignundis e qua constat quid possit oriri?

Nil igitur fieri de nilo posse fatendumst,                                              205

semine quando opus est rebus, quo quaeque creatae

aeris in teneras possint proferrier auras.

Postremo quoniam incultis praestare uidemus

culta loca et manibus meliores reddere fetus,

esse uidelicet in terris primordia rerum,                                               210

quae non fecundas uertentes uomere glebas

terraique solum subigentes cimus ad ortus.

Quod si nulla forent, nostro sine quaeque labore

sponte sua multo fieri meliora uideres.

Huc accedit uti quicque in sua corpora rursum                                    215

dissoluat natura neque ad nilum interemat res.

Nam si quid mortale <e> cunctis partibus esset,

ex oculis res quaeque repente erepta periret.

Nulla ui foret usus enim quae partibus eius

discidium parere et nexus exsoluere posset.                                         220

Quod nunc, aeterno quia constant semine quaeque,

donec uis obiit quae res diuerberet ictu

aut intus penetret per inania dissoluatque,

nullius exitium patitur natura uideri.

Praeterea quaecumque uetustate amouet aetas,                                    225

si penitus peremit consumens materiem omnem,

unde animale genus generatim in lumina uitae

redducit Venus, aut redductum daedala tellus

unde alit atque auget generatim pabula praebens?

Unde mare ingenui fontes externaque longe                                        230

flumina suppeditant? unde aether sidera pascit?

Omnia enim debet, mortali corpore quae sunt,

infinita aetas consumpse anteacta diesque.

Quod si in eo spatio atque anteacta aetate fuere

e quibus haec rerum consistit summa refecta,                                      235

immortali sunt natura praedita certe;

haud igitur possunt ad nilum quaeque reuerti.

Denique res omnis eadem uis causaque uolgo

conficeret, nisi materies aeterna teneret,

inter se nexus minus aut magis indupedita.                                          240

Tactus enim leti satis esset causa profecto,

quippe ubi nulla forent aeterno corpore quorum

contextum uis deberet dissoluere quaeque.

At nunc, inter se quia nexus principiorum

dissimiles constat aeternaque materies est,                                          245

incolumi remanent res corpore, dum satis acris

uis obeat pro textura cuiusque reperta.

Haud igitur redit ad nilum res ulla, sed omnes

discidio redeunt in corpora materiai.

Postremo pereunt imbres, ubi eos pater aether                                    250

in gremium matris terrai praecipitauit;

at nitidae surgunt fruges ramique uirescunt

arboribus, crescunt ipsae fetuque grauantur;

hinc alitur porro nostrum genus atque ferarum,

hinc laetas urbis pueris florere uidemus                                               255

frondiferasque nouis auibus canere undique siluas;

hinc fessae pecudes pingui per pabula laeta

corpora deponunt et candens lacteus umor

uberibus manat distentis; hinc noua proles

artubus infirmis teneras lasciua per herbas                                          260

ludit, lacte mero mentis perculsa nouellas.

Haud igitur penitus pereunt quaecumque uidentur,

quando alid ex alio reficit natura nec ullam

rem gigni patitur nisi morte adiuta aliena.

Nunc age, res quoniam docui non posse creari                                    265

de nilo neque item genitas ad nil reuocari,

ne qua forte tamen coeptes diffidere dictis,

quod nequeunt oculis rerum primordia cerni,

accipe praeterea quae corpora tute necessest

confitearae esse in rebus nec posse uideri.                                           270

Principio uenti uis uerberat incita pontum

ingentisque ruit nauis et nubila differt,

interdum rapido percurrens turbine campos

arboribus magnis sternit montisque supremos

siluifragis uexat flabris: ita perfurit acri                                               275

cum fremitu saeuitque minaci murmure uentus.

Sunt igitur uenti nimirum corpora caeca

quae mare, quae terras, quae denique nubila caeli

uerrunt ac subito uexantia turbine raptant,

nec ratione fluunt alia stragemque propagant                                      280

et cum mollis aquae fertur natura repente

flumine abundanti, quam largis imbribus auget

montibus ex altis magnus decursus aquai

fragmina coniciens siluarum arbustaque tota,

nec ualidi possunt pontes uienientis aquai                                           285

uim subitam tolerare: ita magno turbidus imbri

molibus incurrit ualidis cum uiribus amnis,

dat sonitu magno stragem uoluitque sub undis

gradia saxa, ruit qua quidquid fluctibus obstat.

Sic igitur debent uenti quoque flamina ferri,                                       290

quae ueluti ualidum cum flumen procubere

quamlibet in partem, trudunt res ante ruuntque

impetibus crebris, interdum uertice torto

corripiunt rapidique rotanti turbine portant.

Quare etiam atque etiam sunt uenti corpora caeca,                             295

quandoquidem factis et moribus aemula magnis

amnibus inueniuntur, aperto corpore qui sunt.

Tum porro uarios rerum sentimus odores

nec tamen ad naris uenientis cernimus umquam,

nec calidos aestus tuimur nec frigora quimus                                      300

usurpare oculis nec uoces cernere suemus;

quae tamen omnia corporea constare necessest

natura, quoniam sensus impellere possunt.

Tangere enim et tangi, nisi corpus, nulla potest res.

Denique fluctifrago suspensae in litore uestes                                     305

uuescunt, eaedem dispansae in sole serescunt.

At neque quo pacto persederit umor aquai

uisumst nec rursum quo pacto fugerit aestu.

In paruas igitur partis dispergitur umor

quas oculi nulla possunt ratione uidere.                                               310

Quin etiam multis solis redeuntibus annis

anulus in digito subter tenuatur habendo, 

stilicidi casus lapidem cauat, uncus aratri

ferreus occulte decrescit uomer in aruis,

strataque iam uolgi pedibus detrita uiarum                                          315

saxea conspicimus; tum portas propter aena

signa manus dextras ostendunt adtenuari

saepe salutantum tactu praeterque meantum.

Haec igitur minui, cum sint detrita, uidemus.

Sed quae corpora decedant in tempore quoque,                                   320

inuida praeclusit speciem natura uidendi.

Postremo quaecumque dies naturaque rebus

paulatim tribuit, moderatim crescere cogens,

nulla potest oculorum acies contenta tueri,

nec porro quaecumque aeuo macieque senescunt;                              325

nec, mare quae impendent, uesco sale saxa peresa

quid quoque amittant in tempore cernere possis.

Corporibus caecis igitur natura gerit res.

Nec tamen undique coporea stipata tenentur

omnia natura; namque est in rebus inane.                                            330

Quod tibi cognosse in multis erit utile rebus

nec sinet errantem dubitare et quaerere semper

de summa rerum et nostris diffidere dictis.

Quapropter locus est intactus inane uacansque.

Quod si non esset, nulla ratione moueri                                               335

res possent; namque officium quod corporis exstat,

officere atque obstare, id in omni tempore adesset

omnibus; haud igitur quicquam procedere posset,

principium quoniam cedendi nulla daret res.

At nunc per maria ac terras sublimaque caeli                                      340

multa modis multis uaria ratione moueri

cernimus ante oculos, quae, si non esset inane,

non tam sollicito motu priuata carerent

quam genita omnino nulla ratione fuissent,

undique materies quoniam stipata quiesset.                                         345

Praeterea quamuis solidae res esse putentur,

hinc tamen esse licet raro cum corpore cernas.

In saxis ac speluncis permanat aquarum

liquidus umor et uberibus flent omnia guttis.

Dissipat in corpus sese cibus omne animantum.                                  350

Crescunt arbusta et fetus in tempore fundunt,

quod cibus in totas usque ab radicibus imis

per truncos ac per ramos diffunditur omnis.

Inter saepta meant uoces et clausa dumorun

transuolitant, rigidum permanat frigus ad ossa,                                   355

quod, nisi inania sint qua possent corpora quaeque

trasire, haud ulla fieri ratione uideres.

Denique cur alias aliis praestare uidemus

pondere res rebus nilo maiore figura?

Nam si tantundemst in lanae glomere quantum                                   360

corporis in plumbo est, tantudem pendere par est,

corporis officiumst quoniam premere omnia deorsum,

contra autem natura manet sine pondere inanis.

Ergo quod magnumst aeque leuiusque uidetur,

nimirum plus esse sibi declarat inanis;                                                 365

at contra grauius plus in se corporis esse

dedicat et multo uacui minus intus habere.

Est igitur nimirum id quod ratione sagaci

quaerimus, admixtum rebus, quod inane uocamus.

Illud in his rebus ne te deducere uero                                                   370

possit, quod quidam fingunt, praecurrere cogor.

Cedere squamigeris latices nitentibus aiunt

et liquidas aperire uias, quia post loca pisces

linquant, quo possint cedentes confluere undae.

Sic alias quoque res inter se posse moueri                                           375

et mutare locum, quamuis sint omnia plena.

Scilicet id falsa totum ratione receptumst.

Nam quo squamigeri poterunt procedere tandem,

ni spatium dederint latices? concedere porro

quo poterunt undae, cum pisces ire nequibunt?                                   380

Aut igitur motu priuandumst corpora quaeque

aut esse admixtum dicendumst rebus inane,

unde initum primum capiat res quaeque mouendi.

Postremo duo de concursu corpora lata

si cita dissiliant, nempe aer omne necessest,                                        385

inter corpora quod fiat, possidat inane.

Is porro quamuis circum celerantibus auris

confluat, haud poterit tamen uno tempore totum

compleri spatium; nam primum quemque necessest

occupet ille locum, deinde omnia possideantur.                                  390

Quod si forte aliquis, cum corpora dissiluere,

tum putat id fieri quia se condenseat aer,

errat; nam uacuum tum fit quod non fuit ante

et repletur item uacuum quod constitit ante,

nec tali ratione potest denserier aer,                                                     395

nec, si iam posset, sine inani posset, opinor,

ipse in se trahere et partis conducere in unum.

Quapropter, quamuis causando multa moreris,

esse in rebus inane tamen fateare necesset.

Multaque praeterea tibi possum commemorando                                400

argumenta fidem dictis corradere nostris.

Verum animo satis haec uestigia parua sagaci

sunt per quae possis cognoscere cetera tute.

Namque canes ut montiuagae persaepe ferai

naribus inueniunt intectas fronde quietes,                                            405

cum semel institerunt uestigia certa uiai, 

sic alid ex alio per te tute ipse uidere

talibus in rebus poteris caecasque latebras

insinuare ominis et uerum protrahere inde.

Quod si pigraris pualumue recesseris ab re,                                         410

hoc tibi de plano possum promittere, Memmi:

usque adeo largos haustis e fontibus amnis

lingua meo suauis diti de pectore fundet,

ut uerear ne tarda prius per membra senectus

serpat et in nobis uitai claustra resoluat,                                               415

quam tibi de quauis una re uersibus omnis

argumentorum sit copia missa per auris.

Sed nunc ut repetam coeptum pertexere dictis,

omnis, ut est igitur per se, natura duabus

constitit in rebus; nam corpora sunt et inane,                                       420

haec in quo sita sunt et qua diuersa mouentur.

Corpus enim per se communis dedicat esse

sensus; cui nisi prima fides fundata ualebit,

haud erit occultis de rebus quo referentes

confirmare animi quicquam ratione queamus.                                     425

Tum porro locus ac spatium, quod inane uocamus,

si nullum foret, haut usquam sita corpora possent

esse neque omnino quoquam diuersa meare;

id quod iam supera tibi paulo ostendimus ante.

Praeterea nil est quod possis dicere ab omni                                        430

corpore seiunctum secretumque esse ab inani,

quod quasi tertia sit numero natura reperta.

Nam quodcumque erit, esse aliquid debebit id ipsum

augmine uel grandi uel paruo denique, dum sit;

cui si tactus erit quamuis leuis exiguusque,                                         435

corporis augebit numerum summamque sequetur.

Sin intactile erit, nulla de parte quod ullam

rem prohibere queat per se transire meantem,

scilicet hoc id erit, uacuum quod inane uocamus.

Praeterea per se quodcumque erit, aut faciet quid                               440

aut aliis fungi debebit agentibus ipsum

aut erit ut possint in eo res esse gerique.

At facere et fungi sine corpore nulla potest res, 

nec praebere locum porro nisi inane uacansque.

Ergo praeter inane et corpora tertia per se                                            445

nulla potest rerum in numero natura relinqui,

nec quae sub sensus cadat ullo tempore nostros

nec ratione animi quam quisquam possit apisci.

Nam quaecumque cluent, aut his coniuncta duabus

rebus ea inuenies aut horum euenta uidebis.                                        450

Coniunctum est id quod nusquam sine permitiali

discidio potis est seiungi seque gregari,

pondus uti saxis, calor ignist, liquor aquai, 

tactus corporibus cunctis, intactus inani.

Seruitium contra paupertas diuitiaeque,                                               455

libertas bellum concordia, cetera quorum 

aduentu manet incolumis natura abituque,

haec soliti sumus, ut par est, euenta uocare

Tempus item per se non est, sed rebus ab ipsis

consequitur sensus, transactum quid sit in aeuo,                                 460

tum quae res instet, quid porro deinde sequatur.

Nec per se quemquam tempus sentire fatendumst

semotum ab rerum motu placidaque quiete.

Denique Tyndaridem raptam belloque subactas

Troiugenas gentis cum dicunt esse, uidendumst                                  465

ne forte haec per se cogant nos esse fateri,

quando ea saecla hominum, quorum haec euenta fuerunt,

irreuocabilis abstulerit iam praeterita aetas.

Namque aliud terris, aliud regionibus ipsis

euentum dici poterit quodcumque erit actum.                                      470

Denique materies si rerum nulla fuisset

nec locus ac spatium, res in quo quaeque geruntur,

numquam Tyndaridis forma conflatus amore

ignis, Alexandri Phrygio sub pectore gliscens,

clara accendisset saeui certamina belli,                                                475

nec clam durateus Troianis Pergama partu

inflammasset equus nocturno Graiugenarum;

perspicere ut possis res gestas funditus omnis

non ita uti corpus per se constare neque esse,

nec ratione cluere eadem qua constet inane,                                        480

sed magis ut merito possis euenta uocare

corporis atque loci, res in quo quaeque gerantur.

Corpora sunt porro partim primordia rerum,

partim concilio quae constant principiorum.

Sed quae sunt rerum primordia, nulla potest uis                                  485

stinguere; nam solido uincunt ea corpore demum.

Etsi difficile esse uidetur credere quicquam

in rebus solido reperiri corpore posse.

Transit enim fulmen caeli per saepta domorum,

clamor ut ac uoces; ferrum candescit in igni                                        490

dissiliuntque fero feruenti saxa uapore;

cum labefactatus rigor auri soluitur aestu,

tum glacies aeris flamma deuicta liquescit;

permanat calor argentum penetraleque frigus,

quando utrumque manu retinentes pocula rite                                     495

sensimus infuso lympharum rore superne.

Usque adeo in rebus solidi nil esse uidetur.

Sed quia uera tamen ratio naturaque rerum

cogit, ades, paucis dum uersibus expediamus

esse ea quae solido atque aeterno corpore constent,                            500

semina quae rerum primordiaque esse docemus,

unde omnis rerum nunc constet summa creata.

Principio quoniam duplex natura duarum

dissimilis rerum longe constare repertast,

corporis atque loci, res in quo quaeque geruntur,                                505

esse utramque sibi per se puramque necessest.

Nam quacumque uacat spatium, quod inane uocamus,

corpus ea non est; qua porro cumque tenet se

corpus, ea uacuum nequaquam constat inane.

Sunt igitur solida ac sine inani corpora prima.                                     510

Praeterea quoniam genitis in rebus inanest,

materiem circum solidam constare necessest, 

nec res ulla potest uera ratione probari

corpore inane suo celare atque intus habere,

si non, quod cohibet, solidum constare relinquas.                               515

Id porro nil esse potest nisi materiai

concilium, quod inane queat rerum cohibere.

Materies igitur, solido quae corpore constat,

esse aeterna potest, cum cetera dissoluantur.

Tum porro si nil esset quod inane uocaret,                                           520

omne foret solidum; nisi contra corpora certa

essent quae loca complerent quaecumque tenerent,

omne quod est spatium uacuum constaret inane.

Alternis igitur nimirum corpus inani

distinctum, quoniam nec plenum nauiter exstat                                   525

nec porro uacuum. Sunt ergo corpora certa

quae spatium pleno possint distinguere inane.

Haec neque dissolui plagis extrinsecus icta

possunt nec porro penitus penetrata retexi

nec ratione queunt alia temptata labare;                                               530

id quod iam supra tibi paulo ostendimus ante.

Nam neque collidi sine inani possi uidetur

quicquam nec frangi nec findi in bina secando

nec capere umore neque item manabile frigus

nec penetralem ignem, quibus omnia conficiuntur.                             535

Et quo quaeque magis cohibet res intus inane,

tam magis his rebus penitus temptata labascit.

Ergo si solida ac sine inani corpora prima

sunt ita uti docui, sint haec aeterna necessest.

Praeterea nisi materies aeterna fuisset,                                                 540

antehac ad nilum penitus res quaeque redissent

de niloque renata forent quaecumque uidemus.

At quoniam supra docui nil posse creari

de nilo neque quod genitum est ad nil reuocari,

esse immortali primordia corpore debent,                                            545

dissolui quo quaeque supremo tempore possint, 

materies ut suppeditet rebus reparandis.

Sunt igitur solida primordia simplicitate

nec ratione queunt alia seruata per aeuom

ex infinito iam tempore res reparare.                                                    550

Denique si nullam finem natura parasset

frangendis rebus, iam corpora materiai

usque redacta forent aeuo frangente priore,

ut nil ex illis a certo tempore posset

conceptum summum aetatis peruadere finem.                                     555

Nam quiduis citius dissolui posse uidemus

quam rursus refici; quapropter longa diei

infinita aetas anteacti temporis omnis

quod fregisset adhuc disturbans dissoluensque,

numquam reliquo reparari tempore posset.                                          560

At nunc nimirum frangendi reddita finis

certa manet, quoniam refici rem quamque uidemus

et finita simul generatim tempora rebus

stare, quibus possint aeui contingere florem.

Huc accedit uti, solidissima materiai                                                    565

corpora cum constant, possint tamen omnia reddi,

mollia quae fiunt, aer aqua terra uapores,

quo pacto fiant et qua ui quaeque gerantur,

admixtum quoniam semel est in rebus inane.

At contra si mollia sint primordia rerum,                                             570

unde queant ualidi silices ferrumque creari

non poterit ratio reddi; nam funditus omnis

principio fundamenti natura carebit.

Sunt igitur solida pollentia simplicitate

quorum condenso magis omnia conciliatu                                           575

artari possunt ualidasque ostendere uiris.

Porro si nullast frangendis reddita finis

corporibus, tamen ex aeterno tempore quaeque

nunc etiam superare necesset corpora rebus,

quae nondum clueant ullo temptata periclo.                                         580

At quoniam fragili natura praedita constant,

discrepat aeternum tempus potuisse manere

innumerabilibus plagis uexata per aeuum.

Denique iam quoniam generatim reddita finis

crescendi rebus constat uitamque tenendi,                                           585

et quid quaeque queant per foedera naturai,

quid porro nequeant, sancitum quandoquidem exstat,

nec commutatur quicquam, quin omnia constant

usque adeo, uariae uolucres ut in ordine cunctae

ostendant maculas generalis corpore inesse,                                        590

inmutabili materiae quoque corpus habere

debent nimirum. Nam si primordia rerum

commutari aliqua possent ratione reuicta,

incertum quoque iam constet quid possit oriri,

quid nequeat, finita potestas denique cuique                                        595

quanam sit ratione atque alte terminus haerens,

nec totiens possent generatim saecla referre

naturam mores uictum motusque parentum.

Tum porro quoniam est extremum quodque cacumen

corporis illius quod nostri cernere sensus                                             600

iam nequeunt, id nimirum sine partibus exstat

et minima constat natura, nec fuit umquam

per se secretum neque posthac esse ualebit,

alterius quoniamst ipsum pars primaque et una;

inde aliae atque aliae similes ex ordine partes                                     605

agmine condenso naturam corporis explent,

quae quoniam per se nequeunt constare, necessest

haerere unde queant nulla ratione reuelli.

Sunt igitur solida primordia simplicitate

quae minimis stipata cohaerent partibus arte,                                      610

non ex illorum conuentu conciliata,

sed magis aeterna pollentia simplicitate,

unde neque auelli quicquam neque deminui iam

concedit natura reseruans semina rebus.

Praeterea nisi erit minimum, paruissima quaeque                               615

corpora constabunt ex partibus infinitis,

quippe ubi dimidiae partis pars semper habebit

dimidiam partem nec res praefiniet ulla.

Ergo rerum inter summam minimamque quid escit?

Nil erit ut distet; nam quamuis funditus omnis                                    620

summa sit infinita, tamen paruissima quae sunt,

ex infinitis constabunt partibus aeque.

Quod quoniam ratio reclamat uera negatque

credere posse animum, uictus fateare necessest

esse ea quae nullis iam praedita partibus exstent                                 625

et minima constent natura. Quae quoniam sunt,

illa quoque esse tibi solida atque aeterna fatendum.

Denique si minimas in partis cuncta resolui

cogere consuesset rerum natura creatix,

iam nil ex illis eadem reparare ualeret                                                  630

propterea quia, quae nullis sunt partibus aucta,

non possunt ea quae debet genitalis habere

materies, uarios conexus pondera plagas

concursus motus, per quae res quaeque geruntur.

Quapropter qui materiem rerum esse putarunt                                     635

ignem atque ex igni summam consistere solo,

magno opere a uera lapsi ratione uidentur.

Heraclitus init quorum dux proelia primus,

clarus ob obscuram linguam magis inter inanis

quamde grauis inter Graios qui uera requirunt.                                    640

Omnia enim stolidi magis admirantur amantque,

inuersis quae sub uerbis latitantia cernunt,

ueraque constituunt quae belle tangere possunt

auris et lepido quae sunt fucata sonore.

Nam cur tam uariae res possent esse requiro,                                      645

ex uno si sunt igni puroque creatae?

Nil prodesset enim calidum denserier ignem

nec rarefieri, si partes ignes eandem

naturam quam totus habet super ignis haberent.

Acrior ardor enim conductis partibus esset,                                         650

languidior porro disiectis disque sipatis.

Amplius hoc fieri nil est quod posse rearis

talibus in causis, nedum uariantia rerum

tanta queat densis rarisque ex ignibus esse.

Id quoque, si faciant admixtum rebus inane,                                        655

denseri poterunt ignes rarique relinqui.

Sed quia multa sibi cernunt contraria Musae

et fugitant in rebus inane relinquere purum,

ardua dum metuunt, amittunt uera uiai,

nec rursum cernunt exempto rebus inane                                             660

omnia denseri fierique ex omnibus unum

corpus, nil ab se quod possit mittere raptim;

aestifer ignis uti lumen iacit atque uaporem,

ut uideas non e stipatis partibus esse.

Quod si forte alia credunt ratione potesse                                            665

ignis in coetu stingui mutareque corpus,

scilicet ex nulla facere id si parte reparcent,

occidet ad nilum nimirum funditus ardor

omnis et <e> nilo fient quaecumque creantur.

Nam quodcumque suis mutatum finibus exit,                                      670

continuo hoc mors est illius quod fuit ante.

Proinde aliquid superare necesse est incolume ollis,

ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes

de niloque renata uigescat copia rerum.

Nunc igitur quoniam certissima corpora quaedam                              675

sunt quae conseruant naturam semper eandem,

quorum abitu aut aditu mutatoque ordine mutant

naturam res et conuertunt corpora sese,

scire licet non esse haec ignea corpora rerum.

Nil referret enim quaedam discedere, abire,                                        680

atque alia attribui, mutarique ordine quaedam,

si tamen ardoris naturam cuncta tenerent;

ignis enim foret omnimodis quodcumque crearet.

Verum, ut opinor, itast; sunt quaedam corpora quorum

concursus motus ordo positura figurae                                                 685

efficiunt ignis, mutatoque ordine mutant

naturam neque sunt igni simulata neque ulli

praeterea rei quae corpora mittere possit

sensibus et nostros adiectu tangere tactus.

Dicere porro ignem res omnis esse neque ullam                                 690

rem ueram in numero rerum constare nisi ignem,

quod facit hic idem, perdelirum esse uidetur.

Nam contra sensus ab sensibus ipse repugnat

et labefactat eos, unde omnia credita pendent,

unde hic cognitus est ipsi quem nominat ignem.                                 695

Credit enim sensus ignem cognoscere uere,

cetera non credit, quae nilo clara minus sunt.

Quod mihi cum uanum tum delirum esse uidetur.

Quo referemus enim? Quid nobis certius ipsis

sensibus esse potest, qui uera ac falsa notemus?                                 700

Praeterea quare quisquam magis omnia tollat

ut uelit ardoris naturam linquere solam,

quam neget esse ignis, <aliam> tamen esse relinquat?

Aequa uidetur enim dementia dicere utrumque.

Quapropter qui materiem rerum esse putarunt                                     705

ignem atque ex igni summam consistere posse,

et qui principium gignundis aera rebus

constituere, aut umorem quicumque putarunt

fingere res ipsum per se, terramue creare

omnia et in rerum naturas uertier omnis,                                              710

magno opere a uero longe derrasse uidentur.

Adde etiam qui conduplicant primordia rerum

aera iungentes igni terramque liquori,

et qui quattuor ex rebus posse omnia rentur

ex igni terra atque anima procrescere et imbri.                                    715

Quorum Acragantinus cum primis Empedocles est,

insula quem triquetris terrarum gessit in oris,

quam fluitans circum magnis anfractibus aequor

Ionium glaucis aspargit uirus ab undis,

angustoque fretu rapidum mare diuidit undis                                       720

Aeoliae terrarum oras a finibus eius

Hic est uasta Charybdis et hi Aetnaea minantur

murmura flammarum rursum se colligere iras,

faucibus eruptos iterum uis ut uomat ignis

ad caelumque ferat flammai fulgura rursum.                                       725

Qua cum magna modis multis miranda uidetur

gentibus humanis regio uisendaque fertur,

rebus opima bonis, multa munita uirum ui,

nil tamen hoc habuisse uiro praeclarius in se

nec sanctum magis et mirum carumque uidetur.                                 730

Carmina quin etiam diuini pectoris eius

uociferantur et exponunt praeclara reperta,

ut uix humana uideatur stirpe creatus.

Hic tamen et supra quos diximus inferiores

partibus egregie multis multoque minores,                                          735

quamquam multa bene ac diuinitus inuenientes

ex adyto tamquam cordis responsa dedere

sanctius et multo certa ratione magis quam

Pythia quae tripode a Phoebi lauroque profatur,

principiis tamen in rerum fecere ruinas                                                740

et grauiter magni magno cecidere ibi casu;

primum quod motus exempto rebus inani

constituunt et res mollis rarasque relinquunt,

aera rorem ignem terra animalia frugis,

nec tamen admiscent in eorum corpus inane;                                      745

deinde quod omnino finem non esse secandis

corporibus facient neque pausam stare fragori

nec prorsum in rebus minimum consistere quire;

cum uideamus id extremum cuiusque cacumen

esse quod ad sensus nostros minimum esse uidetur,                           750

conicere ut possis ex hoc, quae cernere non quis

extremum quod habent, minimum consistere <in illis>.

Huc accedit item, quoniam primordia rerum

mollia constituunt, quae nos natiua uidemus

esse et mortali cum corpore, funditus utqui                                         755

debeat ad nilum iam rerum summa reuerti

de niloque renata uigescere copia rerum;

quorum utrumque quid a uero iam distet habebis.

Deinde inimica modis multis sunt atque ueneno

ipsa sibi inter se; quare aut congressa peribunt                                    760

aut ita diffugient ut tempestate coacta

fulmina diffugere atque imbris uentosque uidemus.

Denique quattuor ex rebus si cuncta creantur

atque in eas rursus res omnia dissoluuntur,

qui magis illa queunt rerum primordia dici                                          765

quam contra res illorum retroque putari?

Alternis gignuntur enim mutantque colorem

et totam inter se naturam tempore ab omni.

[Fulmina diffugere atque imbris uentosque uidemus]

sin ita forte putas ignis terraeque coire                                                 770

corpus et aerias auras roremque liquoris,

nil in concilio naturam ut mutet eorum,

nulla tibi ex illis poterit res esse creata,

non animans, non examino cum corpore, ut arbos.

Quippe suam quicque in coetu uariantis acerui                                   775

naturam ostendet mixtusque uidebitur aer

cum terra simul atque ardor cum rore manere.

At primordia gignundis in rebus oportet

naturam clandestinam caecamque adhibere,

emineat nequid quod contra pugnet et obstet                                       780

quominus esse queat proprie quodcumque creatur.

Quin etiam repetunt a caelo atque ignibus eius

et primum faciunt ignem se uertere in auras

aeris, hinc imbrem gigni terramque creari

ex imbri retroque a terra cuncta reuerti,                                               785

umorem primum, post aera, deinde calorem,

nec cessare haec inter se mutare, meare

a caelo ad terram, de terra ad sidera mundi.

Quod facere haud ullo debent primordia pacto.

Immutabile enim quiddam superare necessest,                                    790

ne res ad nilum redigantur funditus omnes.

Nam quodcumque suis mutatum finibus exit,

continuo hoc mors est illius quod fuit ante.

Quapropter quoniam quae paulo diximus ante

in commutatum ueniunt, constare necessest                                        795

ex aliis ea, quae nequeant conuertier usquam,

ne tibi res redeant ad nilum funditus omnes.

Quin potius tali natura praedita quaedam

corpora constituas, ignem si forte crearint,

posse eadem, demptis paucis paucisque tributis,                                 800

ordine mutato et motu, facere aeris auras,

sic alias aliis rebus mutarier omnis?

«At manifesta palam res indicat» inquis «in auras

aeris e terra res omnis crescere alique;

et nisi tempestas indulget tempore fausto                                             805

imbribus, ut tabe nimborum arbusta uacillent,

solque sua pro parte fouet tribuitque calorem,

crescere non possint fruges arbusta animantis.»

Scilicet et nisi nos cibus aridus et tener umor

adiuuet, amisso iam corpore uita quoque omnis                                  810

omnibus e neruis atque ossibus exsoluatur.

Adiutamur enim dubio procul atque alimur nos

certis ab rebus, certis aliae atque aliae res.

Nimirum quia multa modis communia multis

multarum rerum in rebus primordia mixta                                           815

sunt, ideo uariis uariae res rebus aluntur.

Atque eadem magni refert primordia saepe

cum quibus et quali positura conteneantur

et quos inter se dent motus accipiantque;

namque eadem caelum mare terras flumina solem                              820

constituunt, eadem fruges arbusta animantis,

uerum aliis alioque modo commixta mouentur.

Quin etiam passim nostris in uersibus ipsis

multa elementa uides multis communia uerbis,

cum tamen inter se uersus ac uerba necessest                                      825

confiteare et re et sonitu distare sonanti.

Tantum elementa queunt permutato ordine solo.

At rerum quae sunt primordia, plura adhibere

possunt unde queant uariae res quaeque creari.

Nunc et Anaxagorae scrutemur homoeomerian                                   830

quam Grai memorant nec nostra dicere lingua

concedit nobis patrii sermonis egestas,

sed tamen ipsam rem facilest exponere uerbis.

Principio, rerum quam dicit homoeomerian,

ossa uidelicet e pauxillis atque minutis                                                835

ossibus hic et de pauxillis atque minutis

uisceribus uiscus gigni sanguenque creari

sanguinis inter se multis coeuntibu guttis

ex aurique putat micis consistere posse

aurum et de terris terram concrescere paruis,                                       840

ignibus ex ignis, umorem umoribus esse,

cetera consimili fingit ratione putatque.

Nec tamen esse ulla idem parte in rebus inane

concedit neque corporibus finem esse secandis.

Quare in utraque mihi pariter ratione uidetur                                       845

errare atque illi, supra quos diximus ante.

Adde quod inbecilla nimis primordia fingit;

si primordia sunt, simili quae praedita constant

natura atque ipsae res sunt aequeque laborant

et pereunt neque ab exitio res ulla refrenat.                                         850

Nam quid in oppressu ualido durabit eorum,

ut mortem effugiat, leti sub dentibus ipsis?

Ignis an umor an aura? quid horum? sanguen an ossa?

Nil, ut opinor, ubi ex aequo res funditus omnis

tam mortalis erit quam quae manifesta uidemus                                  855

ex oculis nostris aliqua ui uicta perire.

At neque reccidere ad nilum res posse neque autem

crescere de nilo testor res ante probatas.

Praeterea quoniam cibus auget corpus alitque,

scire licet nobis uenas et sanguen et ossa                                             860

* * *

siue cibos omnis commixto corpore dicent

esse et habere in se neruorum corpora parua

ossaque et omnino uenas partisque cruoris,

fiet uti cibus omnis, et aridus et liquor ipse,

ex alienigenis rebus constare putetur,                                                   865

ossibus et neruis sanieque et sanguine mixto.

Praeterea quaecumque e terra corpora crescunt

si sunt in terris, terram constare necessest

ex alienigenis, quae terris exoriuntur.

Transfer item, totidem uerbis utare licebit.                                          870

In lignis si flamma latet fumusque cinisque,

ex alienigenis consistant ligna necessest,

praeterea tellus quae corpora cumque alit, auget

* * *

ex alienigenis, quae lignis exoriuntur.

Linquitur hic quaedam latitandi copia tenuis,                                      875

id quod Anaxagoras sibi sumit, ut omnibus omnis

res putet immixtas rebus latitare, sed illud

apparere unum cuius sint plurima mixta

et magis in promptu primaque in fronte locata.

Quod tamen a uera longe ratione repulsumst.                                      880

Conueniebat enim fruges quoque saepe, minaci

robore cum [in] saxi franguntur, mittere signum

sanguinis aut aliquid, nostro quae corpore aluntur.

Consimili ratione herbas quoque saepe decebat                                  885

cum lapidi in lapidem terimus, manere cruorem.                                884

Et latices dulcis guttas similique sapore                                               886

mittere, lanigerae quali sunt ubere lactis,

scilicet, et glebis terrarum saepe friatis

herbarum genera et fruges frondesque uideri

dispertita in <ter> terram latitare minute,                                             890

postremo in lignis cinerem fumumque uideri,

cum praefracta forent, ignisque latere minutos.

Quorum nil fieri quoniam manifesta docet res,

scire licet non esse in rebus res ita mixtas,

uerum semina multimodis inmixta latere                                             895

multarum rerum in rebus communia debent.

«At saepe in magnis fit montibus» inquis «ut altis

arboribus uicina cacumia summa terantur

inter se, ualidis facere id cogentibus austris,

donec flammai fulserunt flore coorto.»                                                900

Scilicet et non est lignis tamen insitus ignis,

uerum semina sunt ardoris multa, terendo

quae cum confluxere, creant incendia siluis.

Quod si facta foret siluis abscondita flamma,

non possent ullum tempus celarier ignes,                                             905

conficerent uolgo siluas, arbusta cremarent.

Iamne uides igitur, paulo quod diximus ante,

permagni referre eadem primordia saepe

cum quibus et quali positura contineantur

et quos inter se dent motus accipiantque,                                             910

atque eadem paulo inter se mutata creare

ignes et lignum? Quo pacto uerba quoque ipsa

inter se paulo mutatis sunt elementis,

cum ligna atque ignes distincta uoce notemus.

Denique iam quaecumque in rebus cernis apertis                                915

si fieri non posse putas, quin materiai

corpora consimili natura praedita fingas,

hac ratione tibi pereunt primordia rerum:

fiet uti risu tremulo concussa cachinnent

et lacrimis salsis umectent ora genasque.                                             920

Nunc age quod superest cognosce et clarius audi.

Nec me animi fallit quam sint obscura; sed acri

percussit thyrso laudis spes magna meum cor

et simul incussit suauem mi in pectus amorem

Musarum, quo nunc instinctus mente uigenti                                      925

auia Pieridum peragro loca nullius ante

trita solo. Iuuat integros accedere fontis

atque haurire, iuuatque nouos decerpere flores

insignemque meo capiti petere inde coronam

unde prius nulli uelarint tempora Musae;                                             930

primum quod magnis doceo de rebus et artis

religionum animum nodis exsoluere pergo,

deinde quod obscura de re tam lucida pango

carmina, musaeo contingens cuncta lepore.

Id quoque enim non ab nulla ratione uidetur;                                      935

sed ueluti pueris absinthia taetra medentes

cum dare conantur, prius oras pocula circum

contingunt mellis dulci flauoque liquore,

ut puerorum aetas improuida ludificetur

labrorum tenus, interea perpotet amarum                                             940

absinthi laticem deceptaque non capiatur,

sed potius tali pacto recreata ualescat,

sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque uidetur 

tristior esse quibus non est tractata, retroque

uolgus abhorret ab hac, uolui tibi suauiloquenti                                  945

carmine Pierio rationem exponere nostram

et quasi musaeo dulci contingere melle,

si tibi forte animum tali ratione tenere

uersibus in nostris possem, dum perspicis omnem

naturam rerum qua constet compta figura.                                           950

Sed quoniam docui solidissima materiai

corpora perpetuo uolitare inuicta per aeuom,

nunc age, summai quaedam sit finis eorum

necne sit, euoluamus; item quod inane repertumst

seu locus ac spatium, res in quo quaeque gerantur,                             955

peruideamus utrum finitum funditus omne

constet an immensum pateat uasteque profundum.

Omne quod est igitur nulla regione uiarum

finitumst; namque extremum debebat habere.

Extremum porro nullius posse uidetur                                                  960

esse, nisi ultra sit quod finiat; ut uideatur

quo non longius haec sensus natura sequatur.

Nunc extra summam quoniam nil esse fatendum,

non habet extremum, caret ergo fine modoque.

Nec refert quibus adsistas regionibus eius;                                          965

usque adeo, quem quisque locum possedit, in omnis

tantundem partis infinitum omne relinquit.

Praeterea si iam finitum constituatur

omne quod est spatium, siquis procurrat ad oras

ultimus extremas iaciatque uolatile telum,                                           970

id ualidis utrum contortum uiribus ire

quo fuerit missum mauis longeque uolare,

an prohibere aliquid censes obstareque posse?

Alterutrum fatearis enim sumasque necesset.

Quorum utrumque tibi effugium praecludit et omne                           975

cogit ut exempta concedas fine patere.

Nam siue est aliquid quod probeat efficiatque

quominu quo missum est ueniat finique locet se,

siue foras fertur, non est a fine profectum.

Hoc pacto sequar atque, oras ubicumque locaris                                 980

extremass, quaeram quid telo denique fiat.

Fiet uti nusquam possit consistere finis

effugiumque fugae prolatet copia semper.

Praeterea spatium summai totius omne

undique si inclusum certis consisteret oris                                           985

finitumque foret, iam copia materiai

undique ponderibus solidis confluxet ad imum

nec res ulla geri sub caeli tegmine posset

nec foret omnino caelum neque lumina solis,

quippe ubi materies omnis cumulata iaceret                                        990

ex infinito iam tempore subsidendo.

At nunc nimirum requies data principiorum

corporibus nullast, quia nil est funditus imum

quo quasi confluere et sedes ubi ponere possint.

Semper in adsiduo motu res quaeque geruntur                                    995

partibus <e> cunctis infernaque suppeditantur

ex infinito cita corpora materiai.

Postremo ante oculos res rem finire uidetur;

aer dissaepit collis atque aera montes,

terra mare et contra mare terras terminat omnis;                               1000

omne quidem uero nil est quod finiat extra.

Est igitur natura loci spatiumque profundi,

quod neque clara suo percurrere fulmina cursu

perpetuo possint aeui labentia tractu

nec prorsum facere ut restet minus ire meando;                                1005

usque adeo passim patet ingens copia rebus

finibus exemptis in cunctas undique partis.

Ipsa modum porro sibi rerum summa parare

ne possit, natura tenet, quae corpus inane

et quod inane autem est finiri corpore cogit,                                      1010

ut sic alternis infinita omnia reddat,

aut etiam alterutrum, nisi terminet alterum eorum,

simplice natura pateat tamen immoderatum.

* * *

nec mare nec tellus neque caeli lucida templa

nec mortale genus nec diuum corpora sancta                                    1015

exiguum possent horai sistere tempus.

Nam dispulsa suo de coetu materiai

copia ferretur magnum per inane soluta,

siue adeo potius numquam concreta creasset

ullam rem, quoniam cogi disiecta nequisset.                                     1020

Nam certe neque consilio primordia rerum

ordine se suo quaeque sagaci mente locarunt

nec quos quaeque <darent motus pepigere profecto>

sed quia multa modis multis mutata per omne

ex infinito uexantur percita plagis,                                                     1025

omne genus motus et coetus experiundo

tandem deueniunt in talis disposituras,

qualibus haec rerum consistit summa creata,

et multos etiam magnos seruata per annos

ut semel in motus coniectast conuenientis,                                        1030

efficit ut largis auidum mare fluminis undis

integrent amnes et solis terra uapore

fota nouet fetus summ <iss> aque gens animantum

floreat et uiuant labentes aetheris ignes;

quod nullo facerent pacto, nisi materiai                                             1035

ex infinito suboriri copia posset,

unde amissa solent reparare in tempore quaeque.

Nam ueluti priuata cibo natura animantum

diffluit amittens corpus, sic omnia debent

dissolui simul ac defecit suppeditare                                                  1040

materies aliqua ratione auersa uiai.

Nec plagae possunt extrinsecus undique summam

conseruare omnem quaecumque est conciliata.

Cudere enim crebo possunt partemque morari,

dum ueniant aliae ac suppleri summa queatur.                                  1045

Interdum resilire tamen coguntur et una

principiis rerum spatium tempusque fugai

largiri, ut possint a coetu libera ferri.

Quare etiam atque etiam suboriri multa necessest;

et tamen ut plagae quoque possint suppetere ipsae,                          1050

infinita opus est uis undique materiai.

Illud in his rebus longe fuge credere, Memmi

in medium summae quod dicunt omnia niti,

atque ideo mundi naturam stare sine ullis

ictibus externis neque quoquam posse resolui                                   1055

summa atque ima, quod in medium sint omnia nixa

—ipsum si quicquam posse in se sistere credis— :

et quae pondera sunt sub terris omnia sursum

nitier in terraque retro requiescere posta,

ut per aquas quae nunc rerum simulacra uidemus.                            1060

Et simili ratione animalia suppa uagari

contendunt neque posse e terris in loca caeli

reccidere inferiora magnis quam corpora nostra

sponte sua possint in caeli templa uolare:

Illi cum uideant solem, nos sidera noctis                                           1065

cernere, et alternis nobiscum tempora caeli

diuidere et noctes parilis agitare diebus.

Sed uanus stolidis haec <error falsa probauit>,

amplexi quod habent peru <ersa rem ratione>;

nam medium nil esse potest <quando omnia constant>                    1070

infinita. Neque omnino, si iam <medium sit>,

possit ibi quicquam consistere <eam magis ob rem>,

quam quauis alia longe ratione <repelli:>

omnis enim locus ac spatium, quod in <ane uocamus>

per medium, per non medium, concedere <debet>                           1075

aeque ponderibus, motus quacumque feruntur.

Nec quisquam locus est, quo corpora cum uener <e>,

ponderis amissa ui possint stare <in> inani;

nec quod inane autem est ulli subsistere debet,

quin, sua quod natura petit, cocedere pergat.                                     1080

Haud igitur possunt tali ratione teneri

res in concilium medii cuppedine uictae.

Praeterea quoniam non omnia corpora fingunt

in medium niti, sed terrarum atque liquoris

et quasi terreno quae corpore contineantur,                                       1085

umorem ponti magnasque e montibus undas,

at contra tenuis exponunt aeris auras

et calidos simul a medio differier ignis,

atque ideo totum circum tremere aethera signis

et solis flammam per caeli caerula pasci,                                           1090

quod calor a medio fugiens se ibi colligat omnis,

nec prorsum arboribus summos frondescere ramos

posse, nisi a terris paulatim cuique cibatum                                      1093

* * *

ne uolocri ritu flammarum moenia mundi                                         1102

diffugiant subito magnum per inane soluta

et ne cetera consimili ratione sequantur

neue ruant caeli tonitralia templa superne                                          1105

terraque se pedibus raptim subducat et omnis

inter permixtas rerum caelique ruinas

corpora soluentes abeat per inane profundum,

temporis ut puncto nil exstet reliquiarum

desertum praeter spatium et primordia caeca:                                   1110

Nam quacumque prius de parti corpora desse

constitues, haec rebus erit pars ianua leti,

hac se turba foras dabit omnis materiai.

Haec sic pernosces parua perductus opella;

namque alid ex alio clarescet nec tibi caeca                                      1115

nox iter eripiet quin ultima naturai

peruideas: ita res accendent lumina rebus.