Bukolikoak
Bukolikoak, I. Melibeo eta Titiro: erbesteratu beharra.

(Itz.: Andima Ibiñagabeitia. Bergiliren Unai eta Alor-kantak. Iñigo Ruiz Arzalluzen edizioa, Klasikoak 55 - Euskal Editoreen Elkartea, 1992.)

Melibeu-k. Zu, Titir, pagondo zabalaren itzalpean etzanda basa-musaren eresiak
txirul segail batez ioten ari zera; guk aberriko muga ta soro atsegiñak utzi bear izan
ditugu; sorterritik igesi atera gera; zu, Titir, gerizpean lasai, Amarili ederraren
izena ber-esaten, oianei irakasten ari zera.

Titir-ek. Oi, Melibeu! atsarte auek iainko bati zor dizkiot: beti ere hura, iainko
izango da niretzat eta aren opalarria, maiz, nere artaldeko bildots xamurren odolez
zipriztinduko dut. Dakusunez, ari eskerrak, ene idiak lasa bazka ditezke nun-nai,
eta neonek ere basatxirulaz zernai io dezaket.

Melibeu-k. Ez zaitut bekaitz, miraz nago ala ere; soro guztiak erabat asaldaturik
daude! Ara, neonek ere, ozta daramazkit aurretik auntz auek; auxe ere, Titir, doi
daramat: urraizti sarri batean antxume bizkiak egin ditu oraintsu, artaldearen
itxaro; ondikotz, arkaitz gorrian laga ditu. Zoritxar au, —gogoan dut—, ortziak
iotako aritzak iragarri zigun; itsuegi izan ni, ordea. Alare, Titir, esaiguzu, arren,
iainko ori nor ote duzun.

Titir-ek. Erroma deritzan uria gurearen antzekoa zala uste nun zoro onek, antxume
xamurrak eramaten dituguna bezelakoa. Ala uste nitun ttottoek zakurren antzeko,
antxumeak, beuren amen ideko; era ortara txikiak aundiekin erka oi nitun. Uri ark,
ordea, uztailatze apalen artean nekostak baiño garaigo iaso du bere burua beste
guztien artean.

Melibeu-k. Zerk piztu zizun Erromarako orren gurari bizia?

Titir-ek. Askatasunak! Berandu bederen begiratu zidan erbail oni; bizarra iñoiz
baiño urdiñago mozten nun garaian. Begiratu zidan bai, ta azkenean etorri ere
zitzaidan Galatee-k utzi ta Amarili-k artu nindunez gero. Ala ere, aitortu bear dut,
Galatee-k nendukanean ez neukan askatasunaren itxarorik, ezta diruaren ardurarik
ere. Alperrik ateratzen nitun esi artetik urirako opalgaiak, baita gaztai guriak ere.
Ez nun iñoiz ere diruz astun sakelik etxeratzen!

Melibeu-k. Zurtuta nengon, Amarili, zer zala-ta orren its iainkoei deiez ari ziñan,
eta norentzako uzten ote zenitun igaliak zuaitzetan zintzilik. Ioana zan Titir!
Lerrondoak eurak, iturriak, zugazti auek ere zuri deiez zeuden.

Titir-ek. Zer besterik egin ote nezakean? Bestela ezin nindekean ioputzatik irten,
ezta iainko laguntzaille auek ezagutu ere, nonbait. Orduntxe, Melibeu, ikusi nun
gazte hura, sei-urrenez, urtean birritan, gure opal-arriek kea eskeintzen dien gazte
hura. Eta orduntxe nere galdeari aurrenekoz erantzun zion ark: «Aurrak! idiak
bazka itzatzute, len bezela; zezenak ezi itzazute».

Melibeu-k. Agure zoriontsua zu! Onezkero soroek zure iraungo dute. Aski dukezu,
naiz ta larreak lur-etze biurturik ta ii-basatsuz idoiturik egon! Zure ardi emariek ez
dute bazka ez-ezagunik irrikatuko, ezta auzoko abereen izurriak ere ez ditu
ukituko. Agure doatsua! Ibai ezagun auen artean eta iturri guren oien aldamenean,
ozkirri ta ozpel giro izango dituzu. Alde batetik, oi bezela, sarats loretsuz hiblar
erleak alatzen ditun auzo-mugako esiak, mur-mur goxo ta biguñez lotarako ots
egingo dizu; bestetik, ordea, arkaitz garaipean kimatzailleak bere abestiak aizetara
iaurtiko ditu. Auek gorabera, begiko dituzun usoek ez ditute beren urrumak
etengo, ezta zumar-ondoko uxapalek ere beren minkuriña eguratsa zear.

Titir-ek. Aren irudia gure biotzetik ezaba baiño len orein ariñak ortzian bazkatzen
ikusiko ditugu; ibaiak arrain gorriak ertzera iaurtitzen eta Aberri-mugak elkar
aldatuta, Partiarrak Arari-ko urak eta germandarrak Tigri-tik edaten.

Melibeu-k. Gutariko batzu, ordea, Aprika egartsura ioango gera, beste batzu
Eskiti-ra, Oaxes ibai lasterraren aldamenera, edota mundutik bereiz bizi diran
breiz-tarretara. Iñoiz ikus aal izango ote ditut ene gurasoen mugarteok edota nere
etxola txiroaren gaindegia belarrez iosita? Gerora, nere aginterriok ikustean
galbururik miretsiko ote dut? Ain ondo landu luberriok gudari gaiztoen batek
ukanen ote? Uzta auek arrotzen batek? Orientzako erein genitun soro auek! Orra
elkar-aserreak zertaratu ditun erritar errukarriak! Orain, Melibeu, txerta itzatzu
udarondoak, mastiak lerrokatu itzatzu. Zoazte ene aldi bateko artalde zoriontsuak,
zoazte ene auntzok; gaurgero, ez zaituztet ikusiko leize orlegian etzanda, ezta
urrutiko arkaitz goroldiotsutik zintzilika ere. Ez dut geiago kanturik abestuko. Ez
zaituztet geiago bazkatuko erratz loretsuz ezta sarats gaziz ere, nere auntz maiteok.
Titir-ek. Ala ere gau ontan, ementxe, nerekin, osto muskerren gaiñean atseden ar
zenezake. Baditut igali umoak, gaztain biguñak baita gaztaiak ugari ere. Basetxe
urrunetako gaindegiak ke-dario daude dagoeneko, eta itzalak, aundituz, mendi
garaietatik bera erortzen ari dira.

Bukolikoak, II. Koridonen maitasuna eta Alexisen erdeinua.

(Itz.: Iñigo Ruiz Arzalluz. Bukolikak eta Georkikak. Bibliotheca Scriptorum Classicorum Vasconica, Eusko Jaurlaritza - EHU, 1997.)

Corydon artzaina garretan zen Alexis ederrarengatik —jaunaren atsegina— eta ez
zuen zer itxaron. Soilik pago sarrien artera, adaburu gerizpetsuak, maiz etortzen
zen; han, bakarrik, araugabeko hauek mendi eta basoei botatzen zizkien alferreko
arretaz:

«Alexis ankerrori, ez al zara nire abestiez ezer arduratzen? ez gutaz ezer
errukitzen? hiltzera behartuko nauzu azkenean. Orain abereek ere gerizpe eta
hotzak bilatzen dituzte, orain elorriek ere musker berdeak ezkutatzen dituzte, eta
Thestylisek bero oldarrak nekatu biltzaileentzat baratzuriak eta sarpoila, belar
usaindunak, ehotzen ditu; niri ordea, zure arrastoa ibiltzen dudan bitartean, eguzki
sutsu baten pean zuhaixkek erantzuten didate txitxar erlatsekin batera. Ez al zen
hobe Amaryllisen haserrealdi tristeak eta erdeinu arroak pairatzea? ez al zen hobe
Menalcas pairatzea, nahiz eta hura beltza, nahiz eta zu zuria izan? Oi mutil
ederrori, ez koloreari gehiegi sinets: zuhandor zuriak erori egiten dira, basaran
beltzak bildu.

Arbuiatu egiten nauzu, eta ez duzu nor naizen galdetzen, Alexis, zein aberats
arditan, zein izandun elurrezko esnetan. Nire mila arkume alderrai dabiltza siciliar
mendietan, ez dut falta esne freskoa ez udan ez hotzetean. Dircear Amphionek
Acteko Aracynthon saldoari hots egiten zionean abestu ohi zituenak abesten ditut.
Eta ez naiz horren zatarra: arestian neure burua ikusi dut itsasertzean, itsasoa
haizeekin lasai zegoenean; ez naiz, zu epaile, Daphnisen beldur izango, irudiak
inoiz engainatzen ez badu. Oi! atsegin bekizula bakarrik lur zikin eta txabola
apaletan nirekin bizitzea, eta oreinak ehizatzea eta antxumeen taldea ziguin
berdera eramatea! Nirekin batera, basoetan, Pan antzeratuko duzu abesten (Panek
irakatsi zuen lehenen kanabera asko argizariz itsasten; Pan arduratzen da ardiez eta
ardien zaintzaileez), eta ez penatu ezpaintxoa zakartu baduzu kanaberarekin: hauek
berauek ikasteko, zer ez zuen egiten Amyntasek? Zazpi hodi desberdinez
osatutako txirula dut, Dametasek aspaldi oparitua, eta hiltzean esan zidan: ‘orain
zu zaitu honek bigarren’. Esan egin zuen Dametasek; bekaiztu zen Amyntas
ergela. Gainera bi basahuntzek, ibar ez seguruan neuk aurkituak, oraindik larruak
zuriz nabartuak, bina ardi titi lehortzen dituzte egunean; hauek zuretzat gordetzen
ditut. Aspalditik erregutzen dit Thestylisek haiek eramateko, eta egingo du,
nazkatu egiten zaituzte-eta gure opariek.

Zatoz hona, mutil ederrori: hara, ninfek liliak dakartzate zuretzat otarre beteka;
naiade zuriak bioleta zurpailak eta lo-belar garaiak biltzen ditu, lilipa eta usain
oneko miluaren lorea zuretzat gehitzen ditu; orduan, izpiliku eta beste belar gozo
batzuekin ehunez, aingeru-lore oriaz nabarmentzen ditu basaran biguinak. Nik
neuk bilduko ditut bizar leuneko irasagar zuristak, eta gaztainak, nire Amaryllisek
maite zituenak; gehi ditzadan argizarizko aranak (fruta honek ere izango du
ohorea), eta zuek ere bai, erramuak, eta horien laguna zarena, mirtoa, zu ere har
zaitzadan; honela jarrita usain gozoak nahasten dituzue-eta.

Baserritarra zara, Corydon; Alexis ez da opariekin arduratzen eta, opariz lehiatuko
bazina, Iollas ez litzateke atzean geratuko. Ene ene, zer nahi nuen, errukarrionek?
itsututa, Austroa lore artera eraman dut, eta basurdeak iturri gardenetara.
Norengandik egiten duzu ihes, zoroori? jainkoak ere basoetan bizi izan dira, baita
Dardanotar Paris ere. Pallas, hiriak sortu zituena, bera bizi dadila horietan; guri
basoak izan dakizkigula atsegin gauza guztien aurretik. Lehoi betokerra otsoari
darraio, otsoa bera antxumeari, isats loretsuari antxume jolastia darraio, zuri, oi
Alexis, Corydon: nor bere gurariak darabil. Begira, zekorrek uztarritik zintzilik
dakartzate goldeak, eta eguzkiak, erortzean, haziz doazen itzalak bikoizten ditu; ni
ordea maitasunak erretzen nau; zein neurri leukake bada maitasunak?

Ai Corydon, Corydon, zein zoramenek hartu zaitu! Erdi inausita duzu zumar
hostotsuan mahatsondoa; bada ere, zergatik ez zara saiatzen, hobe, beharreko
zerbait zume eta ihi malguez ehuntzen? aurkituko duzu, honek erdeinatzen bazaitu,
beste Alexis bat».

Iturria: Bilbao Telletxea, G. (2002): Latin-literaturarako sarbidea: idazleak eta idazlanak, UEU, Bilbo, 118-121.

Latinezko literatura lanak