Gauzen izaeraz/Liber quintus
CAPITULA 

1.       PLUS HOMINIBUS PROFUISSE QUI SAPIENTIAM 

        INVENERIT QUAM CEREREM LIBERUM 

        HERCULEM

59.     ANIMAM NATIVAM ESSE

64.     DE MUNDO

76.     DE SOLIS ET LUNAE CURSU

91.     MARE CAELUM TERRAM 

        INTERITURA

132.   ANIMAM ET ANIMUM NON POSSE ESSE 

        SINE CORPORE

146.   MUNDUM NON ESSE AB DIS CONSTITUTUM

200.   DIVISIO TERRAE VEL VITIUM

240.   CUI PARS NATIVA SIT TOTUM 

        NATIVUM ESSE

251.   DE TERRA

261.   DE AQUA

273.   DE AERE SIVE ANIMA

281.   DE IGNI ET SOLE

294.   DE LAMPADE ET LUCERNA

306.   DE AEDIFICIIS QUEM AD MODUM INTEREANT

324.   QUARE NATA OMNIA DICAT

351.   QUARE AETERNITAS ESSE POSSIT

376.   ET NATIVA ESSE

396.   DE PHAETONTE SOLIS FILIO

419.   ORIGO MUNDI ET OMINIUM

471.   DE SOLIS ET LUNAE MAGNITUDINE

564.   DE SOLIS MAGNITUDINE

575.   DE LUNA

590.   DE CALORE SOLIS

621.   DEMOCRITI DE SOLE

629.   DE LUNAE CURSU

663.   EX DIA VISIO SOLIS

680.   DE DIE LONGO ET BREVI NOCTE

705.   DE LUNAE LUMINI

737.   DE ANNI TEMPORIBUS

751.   DE ECLIPSI

774.   DE SOLIS ET LUNAE OFFECTIONE

780.   DE NOVITATE MUNDI ET DISPOSITIONE 

        RERUM QUAE IN EO SUNT

878.   DE CENTAURIS

892.   DE SCYLLA

901.   DE CHIMAERA

916.   NON POTUISSE CHIMAERA ET SCYLLAM ET 

        SIMILIA EARUM GIGNI

1161. QUO MODO HOMINIBUS INNATA SIT DEORUM

        OPINIO

1241. QUEM AD MODUM AURUM ARGENTUM 

        PLUMBUM REPERTUM SIT

1281. QUEM AD MODUM FERRUM INVENTUM SIT

 LIBER QUINTUS 

Quis potis est dignum pollenti pectore carmen

condere pro rerum maiestate hisque repertis?

Quisue ualet uerbis tantum qui fingere laudes

pro meritis eius possit qui talia nobis

pectore parta suo quaesitaque praemia liquit?                                          5

Nemo, ut opinor, erit mortali corpore cretus.

Nam si, ut ipsa petit maiestas cognita rerum,

dicendum est, deus ille fuit, deus, inclute Memmi,

qui princeps uitae rationem inuenit eam quae

nunc apellatur sapientia, quique per artem                                             10

fluctibus e tantis uitam tantisque tenebris

in tam tranquillo et tam clara luce locauit.

Confer enim diuina aliorum antiqua reperta.

Namque Ceres fertur fruges Liberque liquoris

uitigeni laticem mortalibus instituisse;                                                   15

cum tamen his posset sine rebus uita manere,

ut fama est aliquas etiam nunc uiuere gentis:

at bene non poterat sine puro pectore uiui;

quo magis hic merito nobis deus esse uidetur,

ex quo nunc etiam per magnas didita gentis                                           20

dulcia permulcent animos solacia uitae.

Herculis antistare autem si facta putabis,

longius a uera multo ratione ferere.

Quid Nemeaeus enim nobis nunc magnus hiatus

ille leonis obesset et horrens Arcadius sus?                                           25

Tanto opere officerent nobis Stymphala colentes?                                

Denique quid Cretae taurus Lernaeaque pestis                                      26

hydra uenenatis posset uallata colubris?

Quidue tripectora tergemini uis Geryonai

et Diomedis equi, spirantes naribus ignem,                                            29

Thracam Bistoniasque plagas atque Ismara propter,                             31

aureaque Hesperidum seruans fulgentia mala,

asper, acerba tuens, inmani corpore serpens

arboris amplexus stirpes quid denique obesset

propter Atlanteum litus pelagique seuera,                                              35

quo neque noster adit quisquam nec barbarus audet?

Cetera de genere hoc quae sunt portenta perempta,

si non uicta forent, quid tandem uiua nocerent?

Nil, ut opinor: ita ad satiatem terra ferarum

nunc etiam scatit et trepido terrore repleta est                                        40

per nemora ac montes magnos siluasque profundas;

quae loca uitandi plerumque est nostra potestas.

At nisi purgatumst pectus, quae proelia nobis

atque pericula tumst ingratis insinuandum!

Quantae tum scindunt hominem cuppedinis acres                                 45

sollicitum curae quantique perinde timores!

Quidue superbia spurcitia ac petulantia? quantas

efficiunt clades! quid luxus desidiaeque?

Haec igitur qui cuncta subegerit ex animoque

expulerit dictis, non armis, nonne decebit                                              50

hunc hominem numero diuom dignarier esse?

Cum bene praesertim multa ac diuinitus ipsis

inmortalibu de diuis dare dicta suerit

atque omnem rerum naturam pandere dictis.

Cuius ego ingressus uestigia dum rationes                                             55

persequor ac doceo dictis, quo quaeque creata

foedere sint, in eo quam sit durare necessum

nec ualidas ualeant aeui rescindere leges,

quo genere in primis animi natura reperta est

natiuo primum consistere corpore creta                                                 60

nec posse incolumem magnum durare per aeuom,

sed simulacra solere in somnis fallere mentem,

cernere cum uideamur eum queum uita reliquit,

quod superest, nunc huc rationis detulit ordo,

ut mihi mortali consistere corpore mundum                                           65

natiuomque simul ratio reddunda sit esse;

et quibus ille modis congressus materiai

fundarit terram caelum mare sidera solem

lunaique globum; tum quae tellure animantes

extiterint, et quae nullo sint tempore natae;                                            70

quoque modo genus humanum uariante loquella

coeperit inter se uesci per nomina rerum;

et quibus ille modis diuom metus insinuarit

perctora, terrarum qui in orbi sancta tuetur

fana locus lucos aras simulacraque diuom.                                            75

Praeterea solis cursus lunaeque meatus

expediam qua ui flectat natura gubernans;

ne forte haec inter caelum terramque reamur

libera sponte sua cursus lustrare perennis

morigera ad fruges augendas atque animantis,                                       80

neue aliqua diuom uolui ratione putemus.

Nam bene qui didicere deos securum agere aeuom,

si tamen interea mirantur qua ratione

quaeque geri possint, praesertim rebus in illis

quae supera caput aetheriis cernuntur in oris,                                        85

rursus in antiquas referuntur religiones

et dominos acris adsciscunt, omnia posse

quos miseri credunt, ignari quis queat esse,

quid nequeat, finita potestas denique cuique

quanam sit ratione atque alte terminus haerens.                                     90

Quod superest, ne te in promissis plura moremur,

principio maria ca terras caelumque tuere;

quorum naturam triplicem, tria corpora, Memmi,

tris species tam dissimilis, tria talia texta,

una dies dabit exitio, multosque per annos                                             95

sustentata ruet moles et machina mundi.

Nec me animi fallit quam res noua miraque menti

accidat exitium caeli terraeque futurum,

et quam difficile id mihi sit peruincere dictis;

ut fit ubi insolitam rem adportes auribus ante,                                     100

nec tamen hanc possis oculorum subdere uisu

nec iacere indu manus, uia qua munita fidei

proxima fert humanum in pectus templaque mentis.

Sed tamen effabor. Dictis dabit ipsa fidem res

forsitam et grautier terrarum motibus ortis                                           105

omnia conquassari in paruo tempore cernes;

quod procul a nobis flectat fortuna gubernans,

et ratio potius quam res persuadeat ipsa

succidere horrisono posse omnia uicta fragore.

Qua prius adgrediar quam de re fundere fata                                           110

sanctius et multo certa ratione magis quam

Pythia quae tripode a Phoebi lauroque profatur,

multa tibi expediam doctis solacia dictis;

religione refrenatus ne forte rearis

terras et solem et caelum, mare sidera lunam,                                     115

corpore diuino debere aeterna manere,

proptereaque putes ritu par esse Gigantum

pendere eos poenas inmani pro scelere omnis,

qui ratione sua disturbent moenia mundi

praeclarumque uelint caeli restinguere solem                                      120

inmortalia mortali sermone notantes;

quae procul usque adeo diuino a numine distent,

inque deum numero quae sint indigna uideri,

notitiam potius praebere ut posse putentur

quid sit uitali motu sensuque remotum.                                                125

Quippe etenim non est, cum quouis corpore ut esse

posse animi natura putetur consiliumque;

sicut in aethere non arbor, non aequore salso

nubes esse queunt neque pisces uiuere in aruis

nec cruor in lignis neque saxis sucus inesse.                                        130

Certum ac dispositumst ubi quicquid crescat et insit.

Sic animi natura nequit sine corpore oriri

sola neque a neruis et sanguine longius esse.

Quod si posset enim, multo prius insa animi uis

in capite aut umeris aut imis calcibus esse                                           135

posset et innasci quauis in parte soleret,

tandem in eodem homine atque in eodem uase manere.

Quod quoniam nostro quoque constat corpore certum

dispositumque uidetur ubi esse et crescere possit

sorsum anima atque animus, tanto magis infitiandum                         140

totum posse extra corpus formamque animalem

putribus in glebis terrarum aut solis <in> igni

aut in aqua durare aut altis aetheris oris.

Haud igitur constant diuino praedita sensu,

quandoquidem nequeunt uitaliter esse animata.                                  145

Illud item non est ut possis credere, sedes

esse deum sanctas in mundi partibus ullis.

Tenuis enim natura deum longeque remota

sensibus ab nostris animi uix mente, uidetur;

quae quoniam manuum tactum suffugit et ictum,                                150

tactile nil nobis quod sit contingere debet:

tangere enim non quit quod tangi non licet ipsum.

Quare etiam sedes quoque nostris sedibus esse

dissimiles debent, tenues de corpore eorum;

quae tibi posterius largo sermone probabo.                                          155

Dicere porro hominum causa uoluisse parare

praeclaram mundi naturam proptereaque

adlaudabile opus diuom laudare decere

aeternumque putare atque inmortale futurum,

nec fas esse, deum quod sit ratione uetusta                                          160

gentibus humanis fundatum perpetuo aeuo,

sollicitare suis ulla ui ex sedibus umquam

nec uerbis uexare et ab imo euertere summa,

cetera de genere hoc adfingere et addere, Memmi,

desiperest. Quid enim inmortalibus atque beatis                                 165

gratia nostra queat largirier emolumenti,

ut nostra quicquam causa gerere adgrediantur?

Quidue noui potuit tanto post ante quietos

inlicere ut cuperent uitam mutare priorem?

Nam gaudere nouis rebus debere uidetur                                             170

cui ueteres obsunt; sed cui nil accidit aegri

tempore in anteacto, cum pulchre degeret aeuom,

quid potuit nouitatis amorem accendere tali?

Quidue mali fuerat nobis non esse creatis?

An, credo, in tenebris uita ac maerore iacebat,                                    175

donec diluxit rerum genitalis origo?

Natus enim debet quicumque est uelle manere

in uita, donec retinebit blanda uoluptas:

qui numquam uero uitae gustauit amorem

nec fuit in numero, quid obest non esse creatum?                               180

Exemplum porro gignundis rebus et ipsa

notities hominum diuis unde insita primum est,

quid uellent facere ut scirent animoque uiderent,

quoue modost umquam uis cognita principiorum

quidque inter sese permutato ordine possent,                                      185

si non ipsa dedit speciem natura creandi?

Namque ita multa modis multis primordia rerum

ex infinito iam tempore percita plagis

ponderibusque suis consuerunt concita ferri

omnimodisque coire atque omnia pertemptare,                                   190

quaecumque inter se possent congressa creare,

ut non sit mirum si in tallis disposituras

deciderunt quoque et in talis uenere meatus,

qualibus haec rerum geritur nunc summa nouando.

Quod <si> iam rerum ignorem primordia quae sint,                                195

hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim

confirmare aliisque ex rebus reddere multis,

nequaquam nobis diuinitus esse paratam

naturam rerum: tanta stat praedita culpa.

Principio quantum caeli tegit impetus ingens,                                     200

inde auidam partem montes siluaeque ferarum

possedere, tenent rupes uastaeque paludes

et mare quod late terrarum distinet oras.

Inde duas porro prope partis feruidus ardor

adsiduusque geli casus mortalibus aufert.                                            205

Quod superest arui, tamen id natura sua ui

sentibus obducat, ni uis humana resistat

uitai causa ualido consueta bidenti

ingemere et terram pressis proscindere aratris.

Si non fecundas uertentes uomere glebas                                             210

terraique solum subigentes cimus ad ortus,

sponte sua nequeant liquidas existere in auras;

et tamen interdum magno quaesita labore

cum iam per terras frondent atque omnia florent,

aut nimiis torret feruoribus aetherius sol                                              215

aut subiti perimunt imbres gelidaeque pruinae,

flabraque uentorum uiolento turbine uexant.

Praeterea genus horriferum natura ferarum

humanae genti infestum terraque marique

cur alit atque auget? cur anni tempora morbos                                    220

adportant? quare mors inmatura uagatur?

Tum porro puer, ut saeuis proiectus ab undis

nauita, nudus humi iacet, infans, indigus omni

uitali auxilio, cum primum in luminis oras

nixibus ex aluo matris natura profudit,                                                 225

uagituque locum lugubri complet, ut aecumst

cui tantum in uita restet transire malorum.

At uariae crescunt pecudes armenta feraeque

nec crepitacillis opus est nec cuiquam adhibendast

almae nutricis blanda atque infracta loquella                                       230

nec uarias quaerunt uesti pro tempore caeli,

denique non armis opus est, non moenibus altis,

qui sua tutentur, quando omnibus omnia large

tellus ipsa parit naturaque daedala rerum.

Principio quoniam terrai corpus et umor                                                  235

aurarumque leues animae calidique uapores,

e quibus haec rerum consistere summa uidetur,

omnia natiuo ac mortali corpore constant,

debet eodem omnis mundi natura putari.

Quippe etenim quorum partis et membra uidemus                              240

corpore natiuo ac mortalibus esse figuris,

haec eadem ferme mortalia cernimus esse

et natiua simul. Quapropter maxima mundi

cum uideam membra ac partis consumpta regigni,

scire licet caeli quoque item terraeque fuisse                                       245

principiale aliquod tempus clademque futuram.

Illud in his rebus ne corripuisse rearis

me mihi, quod terram atque ignem mortalia sumpsi

esse, neque umorem dubitaui aurasque perire

atque eadem gigni rursusque augescere dixi,                                       250

principio pars terrai nonnulla, perusta

solibus adsiduis, multa pulsata pedum ui,

pulueris exhalat nebulam nubesque uolantis

quas ualidi toto dispergunt aere uenti.

Pars etiam glebarum ad diluuiem reuocatur                                         255

imbribus et ripas radentia flumina rodunt.

Praeterea pro parte sua, quodcumque alit auget,

redditur; et quoniam dubio procul esse uidetur

omniparens eadem rerum commune sepulcrum,

ergo terra tibi libatur et aucta recrescit.                                                260

Quod superest, umore nouo mare flumina fontes

semper abundare et latices manare perennis

nil opus est uerbis: magnus decursus aquarum

undique declarat. Sed primum, quicquid aquai

tollitur in summaque fit ut nil umor abundet,                                      265

partim quod ualidi uerrentes aequora uenti

deminuunt radiisque retexents aetherius sol,

partim quod supter per terras diditur omnis:

percolatur enim uirus, retroque remanat

materies umoris et ad caput amnibus omnis                                        270

conuenit, inde super terras fluit agmine dulci

qua uia secta semel liquido pede detulit undas.

Aera nunc igitur dicam qui corpore toto

innumerabiliter priuas mutatur in horas.

Semper enim, quodcumque fluit de rebus, id omne                            275

aeris in magnum fertur mare; qui nisi contra

corpora retribuat rebus recreetque fluentes,

omnia iam resoluta forent et in aera uersa:

haud igitur cessat gigni de rebus et in res

reccidere, adsidue quoniam fluere omnia constat.                               280

Largus item liquidi fons luminis, aetherius sol,

inrigat adsidue caelum candore recenti

suppeditatque nouo confestim lumine lumen.

Nam primum quicquid fulgoris disperit ei,

quocumque accidit. Id licet hinc cognoscere possis,                           285

quod simul ac primum nubes succedere soli

coepere et radios inter quasi rumpere lucis,

extemplo inferior pars horum disperit omnis

terraque inumbratur qua nimbi cumque feruntur;

ut noscas splendore nouo res semper egere                                          290

et primum iactum fulgoris quemque perire

nec ratione alia res posse in sole uideri,

perpetuo ni suppeditet lucis caput ipsum.

Quin etiam nocturna tibi, terrestria quae sunt,

lumina, pendentes lychni claraeque coruscis                                       295

fulguribus pingues multa caligne taedae

consimili properant ratione, ardore ministro,

suppeditare nouom lumen, tremere ignibus instant,

instant, nec loca lux inter quasi rupta relinquit:

usque adeo properanter ab omnibus ignibus ei                                    300

exitium celeri celatur origine flammae.

Sic igitur solem lunam stellasque putandum

ex alio atque alio lucem iactare subortu                                                      

et primum quicquid flammarum perdere semper:

inuiolabilia haec ne credas forte uigere.                                               305

Denique non lapides quoque uinci cernis ab aeuo,

non altas turris ruere et putrescere saxa,

non delubra deum simulacraque fessa fatisci,

nec sanctum numen fati protollere finis

posse neque aduersus naturae foedera niti?                                        310

Denique non monumenta uirum dilapsa uidemus

quaerere proporro sibi sene senescere credas,

non ruere auolsos silices a montibus altis

nec ualidas aeui uiris perferre patique

finiti? Neque enim caderent auolsa repente,                                        315

ex infinito quae tempore pertolerassent

omnia tormenta aetatis priuata fragore.

Denique iam tuere hoc, circum supraque quod omnem

continet amplexu terram: si procreat ex se

omnia, quod quidam memorant, recipitque perempta,                        320

totum natiuo ac mortali corpore constat.

Nam quodcumque alias ex se res auget alitque,

deminui debet, recreari, cum recipit res.

Praeterea si nulla fuit genitalis origo

terrarum et caeli semperque aeterna fuere,                                           325

cur supera bellum Thebanum et funera Troiae

non alias alii quoque res cecinere poetae?

Quo tot facta uirum totiens cecidere neque usquam

aeternis famae monumentis insita florent?

Verum, ut opinor, habet nouitatem summa recensque                        330

naturast mundi neque pridem exordia cepit.

Quare etiam quaedam nunc artes expoliuntur,

nunc etiam augescunt; nunc addita nauigiis sunt

multa, modo organici melicos peperere sonores,

denique natura haec rerum ratioque repertast                                      335

nuper, et hanc primus cum primis ipse repertus

nunc ego sum in patrias qui possim uertere uoces.

Quod si forte fuisse antehac eadem omnia credis,

sed periisse hominum torrenti saecla uapore,

aut cecidisse urbis magno uexamine mundi,                                        340

aut ex imbribus adsiduis exisse rapaces

per terras amnes atque oppida coperuisse,

tanto quique magis uictus fateare necessest

exitium quoque terrarum caelique futurum.

Nam cum res tantis morbis tantisque periclis                                      345

temptarentur, ibi si tristior incubuisset

causa, darent late cladem magnasque ruinas.

Nec ratione alia mortales esse uidemur,

inter nos nisi quod morbis aegrescimus isdem

atque illi quos a uita natura remouit.                                                    350

Praeterea quaecumque manent aeterna necessust

aut, quia sunt solido cum corpore, respuere ictus

nec penetrare pati sibi quicquam quod queat artas

dissociare intus partis, ut materiai

corpora sunt quorum naturam ostendimus ante,                                  355

aut ideo durare aetatem posse per omnem,

plagarum quia sunt expertia, sicut inane est

quod manet intactum neque ab ictu fungitur hilum,

aut etiam quia nulla loci sit copia circum,

quo quasi res possint discedere dissoluique,                                        360

sicut summarum summa est aeterna, neque extra

qui locus est quo dissiliant neque corpora sunt quae

possint incidere et ualida dissoluere plaga.

At neque, uti docui, solido cum corpore mundi

naturast, quoniam admixtumst in rebus inane,                                     365

nec tamen est ut inane, neque autem corpora desunt,

ex infinito quae possint forte coorta

corruere hanc rerum uiolento turbine summam

aut aliam quamuis cladem importare pericli,

nec porro natura loci spatiumque profundi                                          370

deficit, exspargi quo possint moenia mundi,

aut alia quauis possunt ui pulsa perire.

Haud igitur leti praeclusa est ianua caelo

nec soli terraeque neque altis aequoris undis,

sed patet inmani ac uasto respectat hiatu.                                           375

Quare etiam natiua necessumst confiteare

haec eadem; neque enim, mortali corpore quae sunt,

ex infinito iam tempore adhuc potuissent

inmensi ualidas aeui contemnere uires.

Denique tantopere inter se cum maxima mundi                                      380

pugnent membra, pio nequaquam concita bello,

nonne uides aliquam longi certaminis ollis

posse dari finem, uel cum sol et uapor omnis

omnibus epotis umoribus exsuperarint?

Quod facere intendunt, neque adhuc conata patrantur;                       385

tantum suppeditant amnes ultraque minantur

omnia diluuiare ex alto gurgite ponti:

nequiquam, quoniam uerrentes aequora uenti

deminuunt radiisque retexens aetherius sol,

et siccare prius confidunt omnia posse                                                 390

quam liquor incepti possit contingere finem.

Tantum spirantes aequo certamine bellum

magnis <inter se> de rebus cernere certant,

cum semel interea fuerit superantior ignis

et semel, ut fama est, umor regnarit in aruis.                                       395

Ignis enim superat et lambens multa perussit,

auia cum Phaethonta rapax uis solis equorum

aethere raptauit toto terrasque per omnis:

at pater omnipotens ira tum percitus acri

magnanimum Phaethonta repenti fulminis ictu                                   400

deturbauit equis in terram, Solque cadenti

obuius aeternam succepit lampada mundi

disiectosque redegit equos iunxitque trementes,

inde suum per iter recreauit cuncta gubernans,

scilicet ut ueteres Graium cecinere poetae.                                          405

Quod procul a uera nimis est ratione repulsum.

Ignis enim superare potest ubi materiai

ex infinito sunt corpora plura coorta;

inde cadunt uires aliqua ratione reuictae,

aut pereunt res exustae torrentibus auris.                                             410

Umor item quondam coepit superare coortus,

ut fama est, hominum multas quando obruit urbis,

inde ubi uis aliqua ratione auersa recessit,

ex infinito fuerat quaecumque coorta,

constituerunt imbres et flumina uim minuerunt.                                   415

Sed quibus ille modis coniectus materiai

fundarit terram et caelum pontique profunda,

solis lunai cursus, ex ordine ponam.

Nam certe neque consilio primordia rerum

ordine se suo quaeque sagaci mente locarunt                                      420

nec quos quaeque darent motus pepigere profecto,

sed quia multa modis multis primordia rerum

ex infinito iam tempore percita plagis

ponderibusque suis consuerunt concita ferri

omnimodisque coire atque omnia pertemptare,                                   425

quaecumque inter se possent congressa creare,

propterea fit uti magnum uolgata per aeuom

omne genus coetus et motus experiundo

tandem conueniant ea quae conuecta repente

magnarum rerum fiunt exordia saepe,                                                  430

terrai maris et caeli generisque animantum.

Hic neque tum solis rota cerni lumine largo

altiuolans poterat nec magni sidera mundi

nec mare nec caelum nec denique terra neque aer

nec similis nostris rebus res ulla uideri,                                                435

sed noua tempestas quaedam molesque coorta

omnigenis e principiis, discordia quorum                                            440

interualla uias conexus pondera plagas

concursus motus turbabat proelia miscens,

propter dissimilis formas uariasque figuras

quod non omnia sic poterant coniuncta manere

nec motus inter sese dare conenientis                                                   445

Diffugere inde loci partes coepere paresque

cum paribus iungi res et discludere mundum

membraque diuidere et magnas disponere partes,

hoc est, a terris altum secernere caelum,                                              446

et seorsum mare, uti secreto umore pateret,

seorsus item puri secretique aetheris ignes.

Quippe etenim primum terrai corpora quaeque,

propterea quod erant grauia et perplexa, coibant                                 450

in medio atque imas capiebant omnia sedes;

quae quanto magis inter se perplexa coibant,

tam magis expressere ea quae mare sidera solem

lunamque efficerent at magni moenia mundi;

omnia enim magis haec e leuibus atque rutundis                                 455

seminibus multoque minoribu sunt elementis

quam tellus. Ideo, per rara foramina terrae

partibus erumpens primus se sustulit aether

ignifer et multos secum leuis abstulit ignis,

non alia longe ratione ac saepe uidemus,                                             460

aurea cum primum gemmantis rore per herbas

matutina rubent radiati lumina solis

exhalantque lacus nebulam fluuiique perennes,

ipsaque ut interdum tellus fumare uidetur;

omnia quae sursum cum conciliantur, in alto                                       465

corpore concreto subtexunt nubilam caelum.

Sic igitur tum se leuis ac diffusilis aether

corpore concreto circumdatus undique saepsit

et late diffusus in omnis undique partis

omnia sic auido complexu cetera saepsit.                                            470

Hunc exordia sunt solis lunaeque secuta,

interutrasque globi quorum uertuntur in auris;

quae neque terra sibi adsciuit nec maximus aether,

quod neque tam fuerunt grauia ut depressa sederent,

nec leuia ut possent per summas labier oras,                                       475

et tamen interutrasque ita sunt ut corpora uiua

uersent et partes ut mundi totius extent;

quod genus in nobis quaedam licet in statione

membra manere, tamen cum sint ea quae moueantur.

His igitur rebus retractis terra repente,                                                 480

maxuma qua nunc se ponti plaga caetula tendit,

succidit et salso suffudit gurgite fossas.

Inque dies quanto circum magis aetheris aestus

et radii solis cogebant undique terram

uerberibus crebris extrema ad limina in artum,                                   485

in medio ut propulsa suo condesa coiret,

tam magis expressus salsus de corpore sudor

augebat mare manando camposque natantis,

et tanto magis illa foras elapsa uolabant

corpora multa uaporis et aeris altaque caeli                                         490

densabant procul a terris fulgentia templa.

Sidebant campi, crescebant montibus altis

ascensus; neque enim poterant subsidere saxa

nec pariter tantundem omnes subcumbere partis.

Sic igitur terrae concreto corpore pondus                                             495

constitit atque omnis mundi quasi limus in imum

confluxit grauis et subsedit funditus ut faex;

inde mare inde aer inde aether ignifer ipse

corporibus liquidis sunt omnia pura relicta,

et leuiora aliis alia, et liquidissimus aether                                          500

atque leuissimus aerias super influit auras,

nec liquidum corpus turbantibus aeris auris

commiscet; sinit haec uiolentis omnia uerti

turbinibus, sinit incertis turbare procellis

ipse suos ignis certo fert impete labens.                                               505

Nam modice fluere atque uno posse aethera nisu

significat Pontos, mare certo quod fluit aestu

unum labendi conseruans usque tenorem.

Motibus astrorum nunc quae sit causa canamus.

Principio magnus caeli si uortitur orbis,                                               510

ex utraque polum parti premere aera nobis

dicendum est extraque tenere et claudere utrimque;

inde alium supra fluere atque intendere eodem

quo uoluenda micant aeterni sidera mundi;

aut aliud subter, contra qui subuehat orbem,                                        515

ut fluuios uersare rotas atque haustra uidemus.

Est etiam quoque uti possit caelum omne menere

in statione, tamen cum lucida signa ferantur;

siue quod inclusi rapidi sunt aetheris aestus

quaerentesque uiam circum uersantur et ignes                                    520

passim per caeli uoluunt summania templa;

siue aliunde fluens alicunde extrinsecus aer

uersat agens ignis; siue ipsi serpere possunt

quo cuiusque cibus uocat atque inuitat euntis,

flammea per caelum pascentes corpora passim.                                  525

Nam quid in hoc mundo sit eorum ponere certum

difficile est; sed quid possit fiatque pear omne

in uariis mundis uaria ratione creatis,

id doceo plurisque sequor disponere causas,

motibus astrorum quae possint esse per omne;                                    530

e quibus una tamen sit et hic quoque causa necessest

quae uegeat motum signis; sed quae sit earum

praecipere hautquaquamst pedetemtim progredientis.

Terraque ut in media mundi regione quiescat,

euanescere paulatim et decrescere pondus                                           535

conuenit, atque aliam naturam supter habere

ex ineunte aeuo coniunctam atque uniter aptam

partibus aeriis mundi quibus insita uiuit.

Propterea non est oneri neque deprimit auras;

ut sua cuique homini nullo sunt pondere membra                               540

nec caput est oneri collo nec denique totum

corporis in pedibus pondus sentimus inesse;

at quaecumque foris ueniunt inpostaque nobis

pondera sunt laedunt, permulto saepe minora.

Usque adeo magni refert quid quaeque queat res.                               545

Sic igitur tellus non est aliena repente

allata atque auris aliunde obiecta alienis,

sed pariter prima concepta ab origine mundi

certaque pars eius, quasi nobis membra uidentur.

Praeterea grandi tonitru concussa repente                                            550

terra supra quae se sunt concutit omnia motu;

quod facere haut ulla posset ratione, nisi esset

partibus aeriis mundi caeloque reuincta:

nam communibus inter se radicibus haerent

ex ineunte aeuo coniuncta atque uniter apta.                                       555

Nonne uides etiam quam magno pondere nobis

sustineat corpus tenuissima uis animai

propterea quia tam coniuncta atque uniter apta est?

Denique iam saltu pernici tollere corpus

quid potis est nisi uis animae, quae membra gubernat?                      560

Iamne uides quantum tenuis natura ualere

possit, ubi est coniuncta graui cum corpore, ut aer

coniunctus terris et nobis est animi uis?

Nec nimio solis maior rota nec minor ardor

esse potest, nostris quam sensibus esse uidetur.                                  565

Nam quibus e spatiis cumque ignes lumina possunt

adiicere et calidum membris adflare uaporem,

nil illi his interuallis de corpore libant

flammarum, nil ad speciem est contractior ignis.

Proinde, calor quoniam solis lumemque profussum                            573

perueniunt nostros ad sensus et loca fulgent,                                       570

forma quoque hinc solis debet filumque uideri,

nil adeo ut possis plus aut minus addere uere

[perueniunt nostros ad sensus et loca fulgent].                                    574

Lunaque siue notho fertur loca lumine lustrans,                                  575

siue suam propio iactat de corpore lucem,

quidquid id est, nilo fertur maiore figura

quam, nostris oculis qua cernimus, esse uidetur.

Nam prius omnia, quae longe semota tuemur

aera per multum, specie confusa uidentur                                            580

quam minui filum. Quapropter luna necesse est,

quandoquidem claram speciem certamque figuram

praebet, ut est oris extremis cumque notata

quantaque quantast hinc nobis uideatur in alto.

Postremo quoscumque uides hinc aetheris ignes,                                585

quandoquidem quoscumque in terris cernimus <ignes>,

dum tremor <et> clarus dum cernitur ardor eorum,

perparuom quiddam interdum mutare uidentur

alteram utram in partem filum, quo longius absunt;

scire licet perquam pauxillo posse minores                                          594

esse uel exigua maioris parte breuique.

Illud item non est mirandum, qua ratione                                             590

tantulus ille queat tantum sol mittere lumen,

quod maria ac terras omnis caelumque rigando

compleat et calido perfundat cuncta uapore

[quanta quoquest tanta hinc nobis uidetur in alto].                              596

Nam licet hinc mundi patefactum totius unum                                    597

largifluum fontem scatere atque erumpere lumen,

ex omni mundo quia sic elementa uaporis

undique conueniunt et sic coniectus eorum                                          600

confluit, ex uno capite hic ut profluat ardor.

Nonne uides etiam quam late paruus aquai

prata riget fons interdum campisque redundet?

Est etiam quoque uti non magno solis ab igni

aera percipiat calidis feruoribus ardor,                                                 605

opportunus ita est si forte et idoneus aer,

ut queant accendi paruis ardoribus ictus;

quod genus interdum segetes stipulamque uidemus

accidere ex una scintilla incendia passim.

Forsitan et rosea sol alte lampade lucens                                             610

possideat multum caecis feruoribus ignem

circum se, nullo qui sit fulgore notatus,

aestifer ut tantum radiorum exaugeat ictum.

Nec ratio solis simplex <et> recta patescit,

quo pacto aestiuis e partibus aegocerotis                                             615

brumalis adeat flexus atque inde reuertens 

canceris ut uertat metas ad solstitialis,

lunaque mensibus id spatium uideatur obire,

annua sol in quo consumit tempora cursu.

Non, inquam, simplex his rebus reddita causast.                                 620

Nam fieri uel cum primis id posse uidetur,

Democriti quod sancta uiri sententia ponit,

quanto quaeque magis sint terram sidera propter,

tanto posse minus cum caeli turbine ferri;

euanescere enim rapidas illius et acris                                                  625

imminui supter uiris, ideoque relinqui

paulatim solem cum posterioribu signis,

inferior multo quod sit quam feruida signa.

Et magis hoc lunam: quanto demissior eius

cursus abest procul a caelo terrisque propinquat,                                630

tanto posse minus cum signis tendere cursum.

Flaccidiore etiam quanto iam turbine fertur

inferior quam sol, tanto magis omnia signa

hanc adipiscuntur circum praeterque feruntur.

Propterea fit ut haec ad signum quoque reuerti                                    635

mobilius uideatur, ad hanc quia signa reuisunt.

Fit quoque ut e mundi transuersis partibus aer

alternis certo fluere alter tempore possit

qui queat aestiuis solem detrudere signis

brumalis usque ad flexus gelidumque rigorem,                                   640

et qui reiciat gelidis a frigoris umbris

aestiferas usque in partis et feruida signa.

Et ratione pari lunam stellasque putandumst,

quae uoluont magnos in magnis orbibus annos,

aeribus posse alternis e partibus ire.                                                     645

Nonne uides etiam diuersis nubila uentis

diuersas ire in partis inferna supernis?

Qui minus illa queant per magnos aetheris orbis

aestibus inter se diuersis sidera ferri?

At nox obruit ingenti caligine terras,                                                    650

aut ubi de longo cursu sol ultima caeli

impulit atque suos efflauit languidus ignis

concussos itere et labefactos aere multo,

aut quia sub terras cursum conuortere cogit

uis eadem, supra quae terras pertulit orbem.                                        655

Tempore item certo roseam Matuta per oras

aetheris auroram differt et lumina pandit,

aut quia sol idem, sub terras ille reuertens,

anticipat caelum radiis accendere temptans,

aut quia conueniunt ignes et semina multa                                           660

confluere ardoris consuerunt tempore certo,

quae faciunt solis noua semper lumina gigni;

quod genus Idaeis fama est e montibus altis

dispersos ignis orienti lumine cerni,

inde coire globum quasi in unum et conficere orbem.                        665

Nec tamen illud in his rebus mirabile debet

esse, quod haec ignis tam certo tempore possunt

semina confluere et solis reparare nitorem.

Multa uidemus enim, certo quae tempore fiunt

omnibus in rebus. Florescunt tempore certo                                        670

arbusta et certo dimittunt tempore florem:

nec minus in certo dentis cadere imperat aetas

tempore et inpubem molli pubescere ueste

et pariter mollem malis demittere barbam:

fulmina postremo nix imbres nubila uenti                                            675

non nimis incertis fiunt in partibus anni.

Namque ubi sic fuerunt causarum exordia prima

atque ita res mundi cecidere ab origine prima,

conseque quoque iam redeunt ex ordine certo.

Crescere itemque dies licet et tabescere noctes,                                  680

et minui luces, cum sumant augmina noctis,

aut quia sol idem sub terras atque superne

imparibus currens anfractibus aetheris oras

partit et in partis non aequas diuidit orbem,

et quod ab alterutra detraxit parte, reponit                                           685

eius in aduersa tanto plus parte relatus,

donec ad id signum caeli peruenit, ubi anni

nodus nocturnas exaequat lucibus umbras;

nam medio cursu flatus aquilonis et austri

distinet aequato caelum discrimine metas                                            690

propter signiferi posituram totius orbis,

annua sol in quo consumit tempora serpens,

obliquo terras et caelum lumine lustrans,

ut ratio declarat eorum qui loca caeli

omnia dispositis signis ornata notarunt.                                               695

Aut quia crassior est certis in partibus aer,

sub terris ideo tremulum iubar haesitat ignis

nec penetrare potest facile atque emergere ad ortus;

propterea noctes hiberno tempore longae

cessant, dum ueniat radiatum insigne diei.                                           700

Aut etiam, quia sic alternis partibus anni

tardius et citius consuerunt confluere ignes

qui faciunt solem certa de surgere parte,

propterea fit uti uideantur dicere uerum.

* * *

Luna potest solis radiis percussa nitere                                                705

inque dies magis <id> lumen conuertere nobis

ad speciem, quantum solis secedit ab orbi,

donique eum contra pleno bene lumine fulsit

atque oriens obitus eius super edita uidit;

inde minutatim retro quasi condere lumen                                           710

debet item, quanto propius iam solis ad ignem

labitur ex alia signorum parte per orbem;

ut faciunt, lunam qui fingunt esse pilai

consimilem cursusque uiam sub sole tenere.

Est etiam quare proprio cum lumine possit                                          715

uoluier et uarias splendoris reddere formas;

corpus enim licet esse aliud quod fertur et una

labitur omnimodis occursans officiensque

nec potis est cerni, quia cassum lumine fertur.

Versarique potest, globus ut, si forte, pilai                                           720

dimidia ex parti candenti lumine tinctus,

uersandoque globum uariantis edere formas,

donique eam partem, quaecumque est ignibus aucta,

ad speciem uertit nobis oculosque patentis;

inde minutatim retro contorquet et aufert                                             725

luciferam partem glomeraminis atque pilai;

ut Babylonica Chaldaeum doctrina refutans

astrologorum artem contra conuincere tendit,

proinde quasi id fieri nequeat quod pugnat uterque

aut minus hoc illo sit cur amplectier ausis.                                          730

Denique cur nequeat semper noua luna creari

ordine formarum certo certisque figuris

inque dies priuos aborisci quaeque creata

atque alia illius reparari in parte locoque,

difficilest ratione docere et uincere uerbis,                                          735

ordine cum <possint> tam certo multa creari.

It Ver et Venus et Veneris praenuntius ante

pennatus graditur, Zephyri uestigia propter

Flora quibus mater praespargens ante uiai

cuncta coloribus egregiis et odoribus opplet.                                       740

Inde loci sequitur calor aridus et comes una

puluerulenta Ceres <et> etesia flabra aquilonum.

Inde Autumnus adit, graditur simul Euhius Euan.

Inde aliae tempestates uentique secuntur,

altitonans Volturnus et auster fulmine pollens.                                    745

Tandem bruma niues adfert pigrumque rigorem

reddit; Hiemps sequitur crepitans hanc dentibus algu.

Quo minus est mirum si certo tempore luna

gignitur et certo deletur tempore rursus,

cum fieri possint tam certo tempore multa.                                          750

Solis item quoque defectus luaneque latebras

pluribus e causis fieri tibi posse putandumst.

Nam cur luna queat terram secludere solis

lumine et a terris altum caput obstruere ei,

obiciens caecum radiis ardentibus orbem:                                            755

tempore eodem aliud facere id non posse putetur

corpus quod cassum labatur lumine semper?

Solque suos etiam dimittere languidus ignis

tempore cur certo nequeat recreareque lumen,

cum loca praeteriit flammis infesta per auras,                                     760

quae faciunt ignis interstingui atque perire?

Et cur terra queat lunam spoliare uicissim

lumine et oppresum solem super ipsa tenere,

menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras:

tempore eodem aliud nequeat succurrere lunae                                   765

corpus uel supra solis perlabier orbem,

quod radios interrumpat lumenque profusum?

Et tamen ipsa suo si fulget luna nitore,

cur nequeat certa mundi languescere parte.

dum loca luminibus propriis inimica per exit?                                     770

[menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras.]

Quod superest, quoniam magni per caerula mundi

qua fieri quicquid posset ratione resolui,

solis uti uarios cursus lunaeque meatus

noscere possemus quae uis et caussa cieret,                                         775

quoue modo <possent> offecto lumine obire

et neque opinantis tenebris obducere terras,

cum quasi coniuent et aperto lumine rursum

omnia conuisunt clara loca candida luce,

nunc redeo ad mundi nouitatem et mollia terrae                                  780

arua, nouo fetu quid primum in luminis oras

tollere et incertis crerint committere uentis.

Principio genus herbarum uiridemque nitorem

terra dedit circum collis camposque per omnis,

florida fulserunt uiridanti prata colore,                                                 785

arboribusque datumst uariis exinde per auras

crescendi magnum inmissis certamen habenis.

Ut pluma atque pili primum saetaeque creantur

quadripedum membris et corpore pennipotentum,

sic noua tum tellus herbas uirgultaque primum                                   790

sustulit, inde loci mortalia saecla creauit

multa modis multis uaria ratione coorta.

Nam neque de caelo cecidisse animalia possunt

nec terrestria de salcis exisse lacunis.

Linquitur ut merito maternum nomen adepta                                       795

terra sit, e terra quoniam sunt cuncta creata.

Multaque nunc etiam existunt animalia terris

imbribus et calido solis concreta uapore;

quo minus est mirum si tum sunt plura coorta

et maiora, noua tellure atque aethere adulta.                                        800

Principio genus alituum uariaeque uolucres

oua relinquebant exclusae tempore uerno,

folliculos ut nunc teretis aestate cicadae

lincunt sponte sua uictum uitamque petentes.

Tum tibi terra dedit primum mortalia saecla.                                       805

Multus enim calor atque umor superabat in aruis:

hoc ubi quaeque loci regio opportuna dabatur,

crescebant uteri terram radicibus apti;

quos ubi tempore maturo patefecerat aetas

infantum fugiens umorem aurasque petessens,                                    810

conuertebat ibi natura foramina terrae

et sucum uenis cogebat fundere apertis

consimilem lactis, sicut nunc femina quaeque

cum peperit, dulci repletur lacte, quod omnis

impetus in mammas conuertitur ille alimenti.                                      815

Terra cibum pueris, uestem uapor, herba cubile

praebebat multa et molli lanugine abundans.

At nouitas mundi nec frigora dura ciebat

nec nimios aestus nec magnis uiribus auras.

Omnia enim pariter crescunt et robora sumunt.                                   820

Quare etiam atque etiam maternum nomen adepta

terra tenet merito, quoniam genus ipsa creauit

humanum atque animal prope certo tempore fudit

omne quod in magnis bacchatur montibu passim,

aeriasque simul uolucres uariantibu formis.                                         825

Sed quia finem aliquam pariendi debet habere,

destitit, ut mulier spatio defessa uetusto.

Mutat enim mundi naturam totius aetas

ex alioque alius status excipere omnia debet,

nec manet ulla sui similis res: omnia migrant,                                     830

omnia commutat natura et uertere cogit.

Namque aliud putrescit et aeuo debile languet,

porro aliud succrescit et <e> contemptibus exit.

Sic igitur mundi naturam totius aetas

mutat et ex alio terram status excipit alter,                                           835

quod potuit nequeat, possit quod non tulit ante.

Multaque tum tellus etiam portenta creare

conatast mira facie membrisque coorta,

androgynem, interutrasque nec utrum, utrimque remotum,

orba pedum partim, manuum uiduata uicissim,                                   840

muta sine ore etiam, sine uoltu caeca reperta,

uinctaque membrorum per totum corpus adhaesu,

nec facere ut possent quicquam nec cedere quoquam

nec uitare malum nec sumere quod uolet usus.

Cetera de genere hoc monstra ac portenta creabat,                              845

nequiquam, quoniam natura absterruit auctum

nec potuere cupitum aetatis tangere florem

nec reperire cibum nec iungi per Veneris res.

Multa uidemus enim rebus concurrere debere,

ut propagando possint procudere saecla;                                              850

pabula primum ut sint, genitalia deinde per artus

semina qua possint membris manare remissis;

feminaque ut maribus coniungi possit, habere

mutua qui mutent inter se gaudia uterque.

Multaque tum interiise animantum saecla necessest                           855

nec potuisse propagando procudere prolem.

Nam quaecumque uides uesci uitalibus auris,

aut dolus aut uirtus aut denique mobilitas est

aut inuente aeuo genus id tutata reseruans.

Multaque sunt, nobis ex utilitate sua quae                                           860

commendata manent, tutelae tradita nostrae.

Principio genus acre leonum saeuaque saecla

tutatast uirtus, uolpes dolus et fuga ceruos.

At leuisomma canum fido cum pectore corda

et genus omne quod est ueterino semine partum                                 865

lanigeraeque simul pecudes et bucera saecla

omnia sunt hominum tutelae tradita, Memmi;

nam cupide fugere feras pacemque secuta

sunt et larga suo sine pabula parta labore,

quae damus utilitatis eorum praemia causa.                                         870

At quis nil horum tribuit natura, nec ipsa

sponte sua possent ut uiuere nec dare nobis

utilitatem aliquam quare pateremur eorum

praesidio nostro pasci genus esseque tutum,

scilicet haec aliis praedae lucroque iacebant                                        875

indupedita suis fatalibus omnia uinclis,

donec ad interitum genus id natura redegit.

Sed neque Centauri fuerunt, nec tempore in ullo

esse queunt duplici natura et corpore bino

ex alienigenis membris compacta, potestas                                          880

hinc illinc partis ut sat par esse potis sit.

Id licet hinc quamuis hebeti cognoscere corde.

Principio circum tribus actis impiger annis

floret ecus, puer haudquaquam; nam saepe etiam nunc

ubera mammarum in somnis lactantia quaeret:                                   885

post ubi ecum ualidae uires aetate senecta

membraque deficiunt fugienti languida uita,

tum demum puerili aeuo florente iuuentas

occipit et molli uestit lanugine malas.

Ne forte ex homine et ueterino semine equorum                                 890

confieri credas Centauros posse neque esse,

aut rapidis canibus succinctas semimarinis

corporibus Scyllas et cetera de genere horum,

inter se quorum discordia membra uidemus;

quae neque florescunt pariter nec robora sumunt,                               895

corporibus neque proiciunt aetate senecta,

nec simili Venere ardescunt nec moribus unis

conueniunt, neque sunt eadem iucunda per artus:

quippe uidere licet pinguescere saepe cicuta

barbigeras pecudes, homini quae est acre uenenum.                           900

Flamma quidem <uero> cum corpora fulua leonum

tam soleat torrere atque urere quam genus omne

uisceris in terris quodcumque et sanguinis exstet,

qui fieri potuit, triplici cum corpore ut una,

prima leo, postrema draco, media ipsa Chimaera                                905

ore foras acrem flaret de corpore flammam?

Quare etiam tellure noua caeloque recenti

talia qui fingit potuisse animalia gigni,

nixus in hoc uno nouitatis nomine inani,

multa licet simili ratione effutiat ore,                                                   910

aurea tum dicat per terras flumina uulgo

fluxisse et gemmis florere arbusta suesse

aut hominem tanto membrorum esse impete natum,

trans maria alta pedum nisus ut ponere posset

et manibus totum circum se uertere caelum.                                        915

Nam quod multa fuere in terris semina rerum

tempore quo primum tellus animalia fudit,

nil tamen est signi mixtas potuisse creari

inter se pecudes compactaque membra animantum,

propterea quia quae de terris nunc quoque abundant                           920

herbarum genera ac fruges arbustaque laeta

non tamen inter se possunt complexa creari,

sed res quaeque suo ritu procedit et omnes

foedere naturae certo discrimina seruant.

Et genus humanum multo fuit illud in aruis                                         925

durius, ut decuit, tellus quod dura creasset,

et maioribus et solidis magis ossibus intus

fundatum, ualidis aptum per uiscera neruis,

nec facile ex aestu nec frigore quod caperetur

nec nouitate cibi nec labi corporis ulla.                                                930

Multaque per caelum solis uoluentia lustra

uolgiuago uitam tractabant more ferarum.

Nec robustus erat curui moderator aratri

quisquam, nec scibat ferro molirier arua

nec noua defodere in terram uirgulta neque altis                                 935

arboribus ueteres decidere falcibu ramos.

Quod sol atque imbres dederant, quod terra crearat

sponte sua, satis id placabat pectora donum.

Glandiferas inter curabant corpora quercus

plerumque; et quae nunc hiberno tempore cernis                                940

arbita puniceo fieri matura colore,

plurima tum tellus etiam maiora ferebat.

Multaque praeterea nouitas tum florida mundi

pabula dura tulit, miseris mortalibus ampla.

At sedare sitim fluuii fontesque uocabant,                                           945

ut nunc montibus e magnis decursus aquai

claricitat late sitientia saecla ferarum.

Denique nota uagis siluestria templa tenebant

numpharum, quibus e scibant umore fluenta

lubrica proluuie larga lauere umida saxa,                                             950

umida saxa, super uiridi stillantia musco,

et partim plano scatere atque erumpere campo.

Necdum res igni scibant tractare neque uti

pellibus et spoliis corpus uestire ferarum,

sed nemora atque cauos montis siluasque colebant                             955

et frutices inter condebant squalida membra

uerbera uentorum uitare imbrisque coacti.

Nec commune bonum poterant spectare neque ullis

moribus inter se scibant nec legibus uti.

Quod cuique obtulerat praedae fortuna, ferebat                                   960

sponte sua sibi quisque ualere et uiuere doctus.

Et Venus in siluis iungebat corpora amantum;

conciliabat enim uel muta quamque cupido

uel uiolenta uiri uis atque inpensa libido

uel pretium, glandes atque arbita uel pira lecta.                                   965

Et manuum mira freti uirtute pedumque

consectabantur siluestria saecla ferarum

missilibus saxis et magno pondere clauae.                                           975

Multaque uincebant, uitabant, pauca latebris;                                      968

saetigerisque pares subus siluestria membra

nuda dabant terrae nocturno tempore capti.                                         970

circum se foliis ac frondibus inuoluentes.

Nec plagore diem magno solemque per agros

quaerebant pauidi palantes noctis in umbris,

sed taciti respectabant somnoque sepulti,                                             974

dum rosea face sol inferret lumina caelo;                                             976

a paruis quod enim consuerant cernere semper

alterno tenebras et lucem tempore gigni,

non erat ut fieri posset mirarie umquam

nec diffidere ne terras aeterna teneret                                                   980

nox in perpetuum detracto lumine solis.

Sed magis illud erat curae, quod saecla ferarum

infestam miseris faciebant saepe quietem;

eiectique domo fugiebant saxea tecta

spumigeri suis aduentu ualidique leonis,                                              985

atque intempesta cedebant nocte pauentes

hospitibus saeuis instrata cubilia fronde.

Nec nimio tum plus quam nunc mortalia saecla

dulcia linquebant lamentis lumina uitae.

Vnus enim tum quisque magis deprensus eorum                                 990

pabula uiua feris praebebat, dentibus haustus,

et nemora ac montis gemitu siluasque replebat

uiua uidens uiuo sepeliri uiscera busto.

At quos effugium seruarat corpore adeso,

posterius tremulas super ulcera taetra tenentes                                    995

palmas horriferis accibant uocibus Orcum,

donique eos uita priuarant uermina saeua

expertis opis, ignaros quid uolnera uellent.

At non multa uirum sub signis milia ducta

una dies dabat exitio nec turbida ponti                                               1000

aequora lidebant nauis ad saxa uirosque.

Sed temere incassum frustra mare saepe coortum

saeuibat leuiterque minas ponebat inanis,

nec poterat quemquam placidi pellacia ponti

subdola pellicere in fraudem ridentibus undis:                                  1005

improba nauigii ratio tum caeca iacebat.

Tum penuria deinde cibi languentia leto

membra dabat, contra nunc rerum copia mersat.

Illi imprudentes ipsi sibi saepe uenenum

uergebant, nunc dant <aliis> sollertius ipsi.                                       1010

Inde casas postquam ac pellis ignemque pararunt,

et mulier coniuncta uiro concessit in unum

* * *

cognita sunt, prolemque ex se uidere creatam

tum genus humanum primum mollescere coepit.

Ignis enim curauit ut alsia corpora frigus                                           1015

non ita iam possent caeli sub tegmine ferre,

et Venus inminuit uiris puerique parentum

blanditiis facile ingenium fregere superbum.

Tunc et amicitiem coeperunt iungere auentes

finitimi inter se nec laedere nec uiolari,                                             1020

et pueros commendarunt muliebreque saeclum,

uocibus et gestu cum balbe significarent

imbecillorum esse aequum misererier omnis.

Nec tamen omnimodis poterat concordia gigni,

sed bonaa magnaque pars seruabat foedera caste;                             1025

aut genus humanum iam tum foret omne peremptum

nec potuisset adhuc perducere saecla propago.

At uarios linguae sonitus natura subegit

mittere et utilitas expressit nomina rerum,

non alia longe ratione atque ipsa uidetur                                            1030

protrahere ad gestum pueros infantia linguae,

cum facit ut digito quae sint praesentia monstrent.

Sentit enim uim quisque suam quod possit abuti:

cornua nata prius uitulo quam frontibus extent,

illis iratus petit atque infestus inurget.                                               1035

At catuli pantherarum scymnique leonum

unguibus ac pedibus iam tum morsuque repugnant,

uix etiam cum sunt dentes unguesque creati.

Alituum porro genus alis omne uidemus

fidere et a pennis tremulum petere auxiliatum.                                 1040

Proinde putare aliquem tum nomina distribuisse

rebus et inde homines didicisse uocabula prima,

desiperest. Nam cur hic posset cuncta notare

uocibus et uarios sonitus emittere linguae,

tempore eodem alii facere id non quisse putentur?                           1045

Praeterea si non alii quoque uocibus usi

inter se fuerant, unde insita notities est

utilitatis et unde data est huic prima potestas,

quid uellet facere ut sciret animoque uideret?

Cogere item pluris unus uictosque domare                                        1050

non poterat, rerum ut perdiscere nomina uellent.

Nec ratione docere ulla suadereque surdis,

quid sit opus facto, facilest: neque enim paterentur

nec ratione ulla sibi ferrent amplius auris

uocis inauditos sonitus obtundere frustra.                                          1055

Postremo quid in hac mirabile tantoperest re,

si genus humanum, cui uox et lingua uigeret,

pro uario sensu uaria res uoce notaret?

Cum pecudes mutae, cum denique saecla ferarum

dissimilis soleant uoces uariasque ciere,                                            1060

cum metus aut dolor est et cum iam gaudia gliscunt.

Quippe etenim licet id rebus cognoscere apertis.

Inritata canum cum primum magna Molossum

mollia ricta fremunt duros nudantia dentes,

longe alio sonitu rabies <re> stricta minatur,                                    1065

et cum iam latrant et uocibus omnia complent;

at catulos blande cum lingua lambere temptant,

aut ubi eos iactant pedibus morsuque petentes

suspensis teneros imitantur dentibus haustus,

longe alio pacto gannitu uocis adulant,                                              1070

et cum deserti baubantur in aedibus aut cum

plorantis fugiunt summisso corpore plagas.

Denique non hinnitus item differre uidetur,

inter equas ubi equus florenti aetate iuuencus

pinnigeri saeuit calcaribus ictus amoris                                             1075

et fremitum patulis sub naribus edit ad arma,

et cum sic alias concussis artibus hinnit?

Postremo genus alituum uariaeque uolucres,

accipitres atque ossifragae mergique marinis

fluctibus in salso uictum uitamque petentes,                                     1080

longe alias alio iaciunt in tempore uoces,

et quom de uictu certant praedaque repugnant;

et partim mutant cum tempestatibus una

raucisonos cantus, cornicum ut saecla uetusta

coruorumque gregis ubi aquam dicuntur et imbris                            1085

poscere et interdum uentos aurasque uocare.

Ergo si uarii sensus animalia cogunt,

muta tamen cum sint, uarias emittere uoces,

quanto mortalis magis aecumst tum potuisse

dissimilis alia atque alia res uoce notare!                                           1090

Illud in his rebus tacitus ne forte requiras,

fulmen detulit in terram mortalibus ignem

primitus, inde omnis flammarum diditur ardor;

multa uidemus enim caelestibus incita flammis

fulgere, cum caeli donauit plaga uapore.                                           1095

Et ramosa tamen cum uentis pulsa uacillans

aestuat in ramos incumbens arboris arbor,

exprimitur ualidis extritus uiribus ignis,

emicat interdum flammai feruidus ardor,

mutua dum inter se rami stirpesque teruntur.                                    1100

Quorum utrumque dedisse potest mortalibus ignem.

Inde cibum quoquere ac flammae mollire uapore

sol docuit, quoniam mitescere multa uidebant

uerberibus radiorum atque aestu uicta per agros.

Inque dies magis hi uictum uitamque priorem                                   1105

commutare nouis mostrabant rebus et igni,

ingenio qui praestabant et corde uigebant.

Condere coeperunt urbis arcemque locare

praesidium reges ipsi sibi perfugiumque,

et pecus atque agros diuisere atque dedere                                        1110

pro facie cuiusque et uiribus ingenioque;

nam facies multum ualuit uiresque uigebant.

Posterius res inuestast aurumque repertum,

quod facile et ualidis et pulchris dempsit honorem;

diuitioris enim sectam plerumque secuntur                                       1115

quamlubet et fortes et pulchro corpore creti.

Quod siquis uera uitam ratione gubernet,

diuitiae grandes homini sunt uiuere parce

aequo animo; neque enim est umquam penuria parui.

At claros homines uoluerunt se atque potentes,                                 1120

ut fundamento stabili fortuna maneret

et placidam possent opulenti degere uitam,

nequiquam, quoniam ad summum succedere honorem

certantes iter infestum fecere uiai,

et tamen e summo, quasi fulmen, deicit ictos                                    1125

inuidia interdum contemptim in Tartara taetra,

inuidia quoniam, ceu fulmine, summa uaporant                                1131

plerumque et quae sunt aliis magis edita cumque;                            1132

ut satius multo iam sit parere quietum                                               1127

quam regere imperio res uelle et regna tenere.

Proinde sine incassum defessi sanguine sudent,

angustum per iter luctantes ambitionis;                                              1130

quandoquidem sapiunt alieno ex ore petuntque                                 1133

res ex auditis potius quam sensibus ipsis,

nec magis id nunc est neque erit mox quam fuit ante.                      1135

Ergo regibus occisis subuersa iacebat

pristina maiestas soliorum et sceptra suberba,

et capitis sumni praeclarum insigne cruentum

sub pedibus uulgi magnum lugebat honorem;

nam cupide conculcatur nimis ante metutum.                                   1140

Res itaque ad summam faecem turbasque redibat,

imperium sibi cum ac summatum quisque petebat.

Inde magistratum partim docuere creare

iuraque constituere, ut uellent legibus uti.

Nam genus humanum, defessum ui colere aueom,                           1145

ex inimicitiis languebat; quo magis ipsum

sponte sua cecidit sub leges artaque iura.

Acrius ex ira quod enim se quisque parabat

ulcisci quam nunc concessumst legibus aequis,

hanc ob rem est homines pertaesum ui colere aeuom.                      1150

Inde metus maculat poenarum praemia uitae.

Circumretit enim uis atque iniuria quemque

atque, unde exortast, ad eum plerumque reuertit,

nec facilest placidam ac pacatam degere uitam

qui uiolat factis communia foedera pacis.                                          1155

Etsi fallit enim diuom genus humanumque,

perpetuo tamen id fore clam diffidere debet;

quippe ubi se multi per somnia saepe loquentes

aut morbo delirantes protraxe ferantur

et celata <acta> in medium et peccata dedisse.                                 1160

Nunc quae causa deum per magnas numina gentis

peruolgarit et ararum compleuerit urbis

suscipiendaque curarit sollemnia sacra,

quae nunc in magnis florent sacra rebu locisque,

unde etiam nunc est mortalibus insitus horror                                   1165

qui delubra deum noua toto suscitat orbi

terrarum et festis cogit celebrare diebus,

non ita difficilest rationem reddere uerbis.

Quippe etenim iam tum diuom mortalia saecla

egregias animo facies uigilante uidebant                                           1170

et magis in somnis mirando corporis auctu.

His igitur sensum tribuebant propterea quod

membra mouere uidebantur uocesque superbas

mittere pro facie praeclara et uiribus amplis.

Aeternamque dabant uitam, quia semper eorum                               1175

suppeditabatur facies et forma manebat,

et tamen omnino quod tantis uiribus auctos

non temere ulla ui conuinci posse putabant.

Fortunisque ideo longe praestare putabant.

quod mortis timor haud quemquam uexaret eorum,                          1180

et simul in somnis quia multa et mira uidebant

efficere et nullum capere ipsos inde laborem.

Praeterea caeli rationes ordine certo

et uaria annorum cernebant tempora uerti

nec poterant quibus id fieret cognoscere causis:                                1185

ergo perfugium sibi habebant omnia diuis

tradere et illorum nutu facere omnia flecti.

In caeloque deum sedes et templa locarunt,

per caelum uolui quia sol et luna uidetur,

luna dies et nox et noctis signa seuera                                                1190

noctiuagaeque faces caeli flammaeque uolantes,

nubila sol imbres nix uenti fulmina grando

et rapidi fremitus et murmura magna minarum.

O genus infelix humanum, talia diuis

cum tribuit facta atque iras adiunxit acerbas!                                    1195

Quanto tum gemitus ipsi sibi, quantaque nobis

uolnera, quas lacrimas peperere minoribu nostris!

Nec pietas ullast uelatum saepe uideri

uertier ad lapidem atque omnis accedere ad aras

nec procumbere humi prostratum et pandere palmas                        1200

ante deum delubra nec aras sanguine multo

spargere quadrupedum nec uotis nectere uota,

sed mage pacata posse omnia mente tueri.

Nam cum suspicimus magni caelestia mundi

templa super stellisque micantibus aethera fixum,                            1205

et uenit in mentem solis lunaeque uiarum,

tunc aliis oppressa malis in pectora cura

illa quoque expergefactum caput erigere infit,

nequae forte deum nobis inmensa potestas

sit, uario motu quae candida sidera uerset:                                        1210

temptat enim dubiam mentem rationis egestas,

ecquaenam fuerit mundi genitalis origo,

et simul ecquae sit finis, quoad moenia mundi

et taciti motus hunc possint ferre laborem,

an diuinitus aeterna donata salute                                                       1215

perpetuo possint aeui labentia tractu

inmensi ualidas aeui contemnere uiris.

Praeterea cui non animus formidine diuum

contrahitur, cui non correpunt membra pauore,

fulminis horribili cum plaga torrida tellus                                         1220

contremit et magnum percurrunt murmura caelum?

Non populi gentesque tremunt, regesque superbi

corripiunt diuum percussi membra timore,

nequod ob admissum foede dictumue superbe

poenarum graue sit soluendi tempus adactum?                                 1225

Summa etiam cum uis uiolenti per mare uenti

induperatorem classis super aequora uerrit

cum ualidis pariter legionibus atque elephantis,

non diuom pacem uotis adit ac prece quaesit

uentorum pauidus paces animasque secundas?                                 1230

Nequiquam, quoniam uiolento turbine saepe

correptus nilo fertur minus ad uada leti.

Usque adeo res humanas uis abdita quaedam

opterit et pulchros fascis saeuasque securis

proculcare ac ludibrio sibi habere uidetur.                                         1235

Denique sub pedibus tellus cum tota uacillat

concussaeque cadunt urbes dubiaeque minantur,

quid mirum si se temnut mortalia saecla

atque potestatis magnas mirasque relinquunt

in rebus uiris diuum, quae cuncta gubernent?                                    1240

Quod superest, <aes> atque aurum ferrumque repertumst

et simul argenti pondus plumbique potestas,

ignis ubi ingentis siluas ardore cremarat

montibus in magnis, seu caelo fulmine misso,

siue quod inter se bellum siluestre gerentes                                       1245

hostibus intulerant ignem formidinis ergo,

siue quod inducti terrae bonitate uolebant

pandere agros pinguis et pascua reddere rura,

siue feras interficere et ditescere praeda.

Nam fouea atque igni prius est uenarier ortum                                  1250

quam saepier plagis saltum canibusque ciere.

Quidquid id est, quacumque e causa flammeus ardor

horribili sonitu siluas exederat altis

a radicibus et terram percoxerat igni,

manabat uenis feruentibus in loca terrae                                            1255

concaua conueniens argenti riuus et auri,

aeris item et plumbi. Quae cum concreta uidebant

posterius claro in terra splendere colore,

tollebant nitido capti leuique lepore,

et simili formata uidebant esse figura                                                 1260

atque lacunarum fuerant uestigia cuique.

Tum penetrabat eos posse haec liquefacta calore

quamlibet in formam et faciem decurrere rerum

et prorsum quamuis in acuta ac tenuia posse

mucronum duci fastigia procudendo,                                                 1265

ut sibi tela parent, siluasque ut caedere possint

materiemque dolare at leuia radere tigna

et terebrare etiam ac pertundere perque forare.

Nec minus argento facere haec auroque parabant

quam ualidi primum uiolentis uiribus aeris,                                      1270

nequiquam, quoniam cedebat uicta potestas,

nec poterant pariter durum sufferre laborem.

Nam fuit in pretio magis <aes> aurumque iacebat

propter inutilitatem hebeti mucrone retusum;

nunc iacet aes, aurum in summum successit honorem.                     1275

Sic uolenda aetas commutat tempora rerum.

Quod fuit in pretio, fit nullo denique honore;

porro aliud succedit et <e> contemptibus exit

inque dies magis adpetitur floretque repertum

laudibus et miro est mortalis inter honore.                                         1280

Nunc tibi quo pacto ferri natura reperta

sit facilest ipsi per te cognoscere, Memmi.

Arma antiqua manus ungues dentesque fuerunt

et lapides et item siluarum fragmina rami,

et flamma atque ignes, postquam sunt cognita primum.                   1285

Posterius ferri uis est aerisque reperta.

Et prior aeris erat quam ferri cognitus usus,

quo facilis magis est natura et copia maior.

Aere solum terrae tractabant, aereque belli

miscebant fluctus et uolnera uasta serebant                                       1290

et pecus atque agros adimebant: nam facile ollis

omnia cedebant armatis nuda et inerma.

Inde minutatim processit ferreus ensis

uersaque in obprobrium species est falcis ahenae,

et ferro coepere solum proscindere terrae                                          1295

exequataque sunt creperi certamina belli.

Et primus est armatum in equi conscendere costas

et moderarier hunc frenis dextraque uigere

quam biiugo curru belli temptare pericla.

Et biiugos prius est quam bis coniungere binos                                 1300

et quam falciferos armatum escendere currus.

Inde boues lucas turrito corpore, taetras,

anguimanus, belli docuerunt uolnera Poeni

sufferre et magnas Martis turbare cateruas

Sic alid ex alio peperit discordia tristis,                                             1305

horribile humanis quod gentibus esset in armis,

inque dies belli terroribus addidit augmen.

Temptarunt etiam tauros in moenere belli

expertique sues saeuos sunt mittere in hostis.

Et ualidos partim prae se misere leones                                             1310

cum doctoribus armatis saeuisque magistris

qui moderarier his possent uinclisque tenere,

nequiquam, quoniam permixta caede calentes

turbabant saeui nullo discrimine turmas,

terrificas capitum quatientes undique cristas,                                    1315

nec poterant equites fremitu perterrita equorum

pectora mulcere et frenis conuertere in hostis.

Inritata leae iaciebant corpora saltu

undique et aduersum uenientibus ora petebant

et nec opinantis a tergo deripiebant                                                    1320

deplexaeque dabant in terram uolnere uictos,

morsibus adfixae ualidis atque unguibus uncis.

Iactabantque suos tauri pedibusque terebant

et latera ac uentres hauribant supter equorum

cornibus et terram minitanti mente ruebant.                                      1325

Et ualidis socios caedebant dentibus apri

tela infracta suo tinguentes sanguine saeui,

½½in se fracta suo tinguentes sanguine tela ½½

permixtasque dabant equitum peditumque ruinas.

Nam transuersa feros exibant dentis adactus                                     1330

iumenta aut pedibus uentos erecta petebant,

nequiquam, quoniam ab neruis succisa uideres

concidere atque graui terram consternere casu.

Siquos ante domi domitos satis esse putabant,

efferuescere cernebant in rebus agundis                                             1335

uolneribus clamore fuga terrore tumultu,

nec poterant ullam partem redducere eorum;

diffugiebat enim uarium genus omne ferarum;

ut nunc saepe boues lucae ferro male mactae

diffugiunt, fera facta suis cum multa dedere.                                     1340

Si fuit ut facerent: sed uix adducor ut ante

non quierint animo praesentire atque uidere

quam commune malum fieret foedumque, futurum.

Et magis id possis factum contendere in omni

in uariis mundis uaria ratione creatis                                                  1345

quam certo atque uno terrarum quolibet orbi.

Sed facere id non tam uincendi spe uoluerunt,

quam dare quod gemerent hostes, ipsique perire,

qui numero diffidebant armisque uacabant.

Nexilis ante fuit uestis quam textile tegmen.                                     1350

Textile post ferrumst, quia ferro tela paratur,

nec ratione alia possunt tam leuia gigni

insilia ac fusi radii scapique sonantes.

Et facere ante uiros lanam natura coegit

quam muliebre genus (nam longe praestat in arte                             1355

et sollertius est multo genus omne uirile),

agricolae donec uitio uertere seueri,

ut muliebribus id manibus concedere uellent

atque ipsi pariter durum sufferre laborem

atque opere in duro durarent membra manusque.                              1360

At specimen sationis et insitionis origo

ipsa fuit rerum primum natura creatix,

arboribus quoniam bacae glandesque caducae

tempestiua dabant pullorum examina supter;

unde etiam libitumst stirpis committere ramis                                   1365

et noua defodere in terram uirgulta per agros.

Inde aliam atque aliam culturam dulcis agelli

temptabant fructusque feros mansuescere terra

cernebant indulgendo blandeque colendo.

Inque dies magis in montem succedere siluas                                   1370

cogebant infraque locum concedere cultis,

prata lacus riuos segetes uinetaque laeta

collibus et campis ut haberent, atque olearum

caerula distinguens inter plaga currere posset

per tumulos et conuallis camposque profusa;                                    1375

ut nunc esse uides uario distincta lepore

omnia, quae pomis intersita dulcibus ornant

arbustisque tenent felicibus opsita circum.

At liquidas auium uoces imitarier ore

ante fuit multo quam leuia carmina cantu                                          1380

concelebrare homines possent aurisque iuuare.

Et zephyri, caua per calamorum, sibila primum

agrestis docuere cauas inflare cicutas.

Inde minutatim dulcis didicere querellas,

tibia quas fundit digitis pulsata canentum,                                         1385

auia per nemora ac siluas saltusque reperta,

per loca pastorum deserta atque otia dia.

[sic unumquicquid paulatim protrahit aetas

in medium, ratioque in luminis erigit oras.]

Haec animos ollis mulcebant atque iuuabant                                     1390

cum satiate cibi; nam tum sunt omnia cordi.

Saepe itaque inter se prostrati in gramine molli

propter aquae riuom sub ramis arboris altae

non magnis opibus iucunde corpora habebant,

praesertim cum tempestas ridebat et anni                                          1395

tempora pingebant uiridantis floribus herbas.

Tum ioca, tum sermo, tum dulces esse cachinni

consuerant; agrestis enim tum Musa uigebat.

Tum caput atque umeros plexis redimire coronis

floribus et foliis lasciuia laeta monebat,                                             1400

atque extra numerum procedere membra mouentes

duriter et duro terram pede pellere matrem;

unde oriebantur risus dulcesque cachinni,

omnia quod noua tum magis haec et mira uigebant.

Et uigilantibus hinc aderant solacia somno,                                       1405

ducere multimodis uoces et flectere cantus

et supera calamos unco percurrere labro;

unde etiam uigiles nunc haec accepta tuentur

et numerum seruare genus didicere, neque hilo

maiorem interea capiunt dulcedini fructum                                       1410

quam siluestre genus capiebat terrigenarum.

Nam quod adest praesto, nisi quid cognouimus ante

suauius, in primis placet et pollere uidetur,

posteriorque fere melior res illa reperta

perdit et inmutat sensus ad pristina quaeque.                                     1415

Sic odium coepit glandis, sic illa relicta

strata cubilia sunt herbis et frondibus aucta.

Pellis item cecidit uestis contempta ferinae;

quam reor inuidia tali tunc esse repertam,

ut letum insidiis qui gessit primus obiret,                                          1420

et tamen inter eos distractam sanguine multo

disperiisse neque in fructum conuertere quisse.

Tunc igitur pelles, nunc aurum et purpura curis

exercent hominum uitam belloque fatigant;

quo magis in nobis, ut opinor, culpa resedit.                                     1425

Frigus enim nudos sine pellibus excruciabat

terrigenas; at nos nil laedit uest carere

purpurea atque auro signisque ingentibus apta,

dum plebeia tamen sit quae defendere possit.

Ergo hominum genus incassum frustraque laborat                           1430

semper et <in> curis consumit inanibus aeuom,

nimirum quia non cognouit quae sit habendi

finit et omnino quoad crescat uera uoluptas;

idque minutatim uitam prouexit in altum

et belli magnos commouit funditus aestus.                                        1435

At uigiles mundi magnum uersatile templum

sol et luna suo lustrantes lumine circum

perdocuere homines annorum tempora uerti

et certa ratione geri rem atque ordine certo.

Iam ualidis saepti degebant turribus aeuom                                       1440

et diuisa colebatur discretaque tellus,

tum mare ueliuolis florebat <nauibus altum>;

auxilia ac socios iam pacto foedere habebant,

carminibus cum res gestas coepere poetae

tradere; nec multo priu sunt elementa reperta.                                   1445

Propterea quid sit prius actum respicere aetas

nostra nequit, nisi qua ratio uestigia monstrat.

Nauigia atque agri culturas moenia leges

arma uias uestes <et> cetera de genere horum,

praemia, delicias quoque uitae funditus omnis,                                 1450

carmina picturas, et daedala signa polita,

usus et impigrae simul experientia mentis

paulatim docuit pedetemptim progredientis.

Sic unumquicquid paulatim protrahit aetas

in medium ratioque in luminis erigit oras:                                         1455

namque alid ex alio clarescere corde uidebant,
artibus ad summum donec uenere cacumen.