Coloquio de 24 gallegos rústicos
Escolma

    MARCOS DA PORTELA:
    No chan que en Morrazo
    chaman os galegos
    chan de Parafita,
    que chega hasta o ceo,

    que está no camiño
    que vai ao Ribeiro
    dendes Pontevedra,
    a vila do reino;

    a umha legoíña,
    camiño dereito
    -fai conta que sigues
    o rumbo surlesto-

    se sube en relanzo
    por todo o vieiro,
    sin muita fadiga
    nin muito tormento.

    Agiña se chega
    ao chan que dixemos
    e mais é ben ancho
    todo o seu terreo.

    Alí corren lebres
    e cazan coellos
    os homes nas festas;
    dempois van vendelos.

    De alí, daquel chan
    tan alto en extremo,
    se ve toda a vila
    cos seus arrodeos.

    Se ve o mar bravo,
    se ve o mar quedo,
    de Ons e de Tambo
    as illas ao lejos.

    Se ven Portonovo
    e, junto San Xenxo,
    Marín e Combarro,
    Lourido e Campelo.

    Se ven o Castrove
    e mais Montecelo,
    tamén San Zibrán
    e mais o Castelo.

    Do norte está posto
    o lindo convento
    dos frades de Lérez,
    que está nun outeiro.

    Alí donde sempre
    van muitos romeiros
    ao San Benitiño,
    santiño ben feito.

    Tamén de aquel chan
    se ven, que están preto,
    os olhos da Ponte
    co Burgo pequeno.

    Morrazo, se fora
    máis chan seu terreo,
    se vira de frente
    casi todo enteiro.

    Por fin os navíos
    e barcos dos pescos
    se ven navegare,
    e máis se están quedos.

    Os olhos se fartan
    con tanto recreo
    de terra, de verde
    de mar e de ceo.

    Alí no chan dito,
    subindo ou decendo,
    a gente se para,
    relouca de velo.

    Se asenta no chan
    ou sobre un penedo
    e colle refolgo
    co vento mareiro.

    Alí as meniñas,
    as mozas, os nenos,
    as velhas, os mozos,
    os homes, os velhos,

    que veñan, que volten
    á vila, ao eido,
    almorzan, merendan
    e failles proveito.

    Frangullas de pan,
    migallas de queijo,
    castañas mamotas
    ou fruita do tempo

    se compran na vila
    por pouco diñeiro;
    ameixas e ostras,
    centolas, cangrejos,

    e mais caramuxos,
    que compran por centos,
    ou berberichiños
    que ten pouco prezo.

    Alí os escochan
    con mans ou con ferros,
    os chuchan ou comen
    con muito sosego.

    Por iso aquel chan
    está sempre cheo
    de cachos mariños,
    estando tan lejos.

    Na vila é costume,
    dempois que a coñezco,
    que os sábados todos
    do ano e arreo

    se faga un mercado
    mercando e vendendo
    mil cousas do usso
    con muito comerzo

    de olas, de potes,
    de asados, pucheiros,
    de pratos, cazolas,
    picheles e petos,

    angazos e rodros,
    rebolos e eixos,
    de rocas, de fusos,
    de trouzos, sarelos,

    de polas e polos,
    de lebres, coelhos,
    de pitas e ovos,
    de veces son frescos;

    marrás, vacuriños,
    años e carneiros,
    capós e cabirtos,
    e todo a bon prezo;

    pantrigos, petadas,
    ripotes e queixos,
    mel e manteiguiñas
    e fruitas do tempo;

    de liño, de estopa,
    de mantas, mantelos,
    de cintas, de faixas,
    manguiñas, ourelos,

    navallas, fouciñas,
    tixeiras, cuitelos,
    e vingueletiños
    grandes e pequenos.

    As coles con terra
    se venden por centos,
    se mide a nabiña,
    val muito diñeiro.

    Por fin e por postre,
    mal e que cansemos,
    se vende, se merca,
    de todo, sen termo.

    Así pois, un día
    do mes de setembro,
    que foi dezasete,
    mercado o terceiro,

    eu, Marcos Portela
    do Monte Porreiro,
    que son, mal pecado,
    un probe labrego,

    pasein por ventura,
    indo a ver o crego
    Jacinto, que estaba
    en Taboadelo,

    junto a Parafita,
    camiño dereito,
    indo de Mourente,
    cortando o vieiro.

    Cheguein á tardiña,
    ás catro, algo menos,
    ao chan devandito,
    cansado anque ledo.

    Vin muito gentío
    que estaba alí quedo,
    deitado na herva,
    comendo e bebendo;

    vin mozos, vin mozas,
    vin homes, vin vellos,
    vin muitas mulleres,
    vin nenas, vin nenos.

    Uns viñan da sega,
    castelláns enxertos,
    outros do mercado
    volvían ao eido,

    por seren os máis
    amigos e deudos,
    todos de Morrazo,
    ou do seu terreo.

    Así que no chan,
    e sin cuidar nelo,
    foi ó seu encontro
    chegando a tal tempo.

    ¡Jesús, que alegría!
    ¡Jesús, que contento!
    ¡Jesús, que saúdes,
    abrazos e beixos!

    Sentáronse todos
    no campiño seco,
    ollando ás de veces
    á vila en dereito.

    Alí merendaron
    grandes e pequenos,
    juntaron merendas
    e todos comeron.

    Tampouco faltou
    para o cumprimento
    pantrigo da vila,
    viño do Ribeiro.

    A min, que os ollaba
    e estaba mui preto,
    por farme merzede
    todos me dixeron:

    - ¡Ai Marcos!, compadre,
    tomai un cortezo
    e botaille dous tragos,
    que abondo aquí temos.

    Non fun porfiado,
    que estaba sedento,
    comín e bebín
    bastante, por certo.

    Dempois da merenda
    eu quixen primeiro
    saber dos que viñan
    que novas trouxeron.

    Os numes de todos
    direi, pois me lembro,
    serán vinte e catro,
    os outros os deixo.

    Doce segadores
    que alá en Toledo
    segarán, ou cerca
    de Madrid, o mesmo:

    Antón de Domaio,
    Mamed de Salcedo,
    Albertos de Coiro,
    Macías de Hermelo.

    Martiño dos Cobres,
    Bartolo do Tesso,
    Bieito de Aldán,
    Bras do Montecelo,

    Roque de Beluso,
    Bastián do Castelo,
    Jan de Figueirido,
    Mingos do Penedo;

    máis quatro mulleres
    que foran arreo
    cinco anos á sega
    por facer diñeiro:

    Lucía de Esculca,
    Tereixa do Cerro,
    Farruca da Braña,
    Marta dos Rexelos.

    Tamén dous rapaces
    e amos pequenos:
    Xepiño da Fonte,
    Perucho dos Merlos;

    dúas raparigas,
    amas de bon geito:
    Maruxa das Rulas,
    Minguiña do Rego.

    Os catro estiveran
    dez meses arreo
    servindo en Madril
    por pouco diñeiro.

    Xepiño tanguía
    o vinco dun cego;
    con ele cantaba
    con aire galego.

    Facía bailare
    ó can por diñeiro,
    pedía nas rúas
    o pan para o cego.

    Compraba Perucho
    os zapatos vellos,
    berraba cun saco
    para recollelos.

    Andaba descalzo
    e sempre correndo,
    tan pobre era o dono,
    só tiña remendos.

    Maruxa servira
    a un pasteleiro
    na Porta do Sole,
    no lado ezquerdo.

    Diz que é mui bizarro
    e gasta por cento;
    Maruxa ajotaba
    as moscas do eido.

    Minguiña, máis nena,
    estaba cun vello,
    facíalle a cama
    con mal aderezo.

    El fora soldado,
    mais era un famento;
    quería a Minguiña
    muito por extremo.

    Os catro que dixen
    así mo dixeron,
    canto deles conto
    eu non poño erro.

    Os mesmos, é todo,
    tiñan parentesco,
    criados e nados
    nun mesmo terreo.

    Volvíanse á terra
    por outros vieiros,
    juntáranse todos
    no chan a desejo.

    A gente dá volta
    do mercado feito;
    foi muita, foi tanta
    que eu non a coñezco.

    Só catro mulleres
    faltaron dereito;
    direin os seus numes,
    son de Carvalledo:

    Andrea da Chouza,
    a neta do cego,
    vendira laitugas,
    comprara cangrexos.

    Un feixe de toxos
    Tomasa de Outeiro
    vendira na vila,
    comprara jorelos.

    Catuxa do Mato
    landres e coellos
    vendira; comprara
    sal e mais pan fresco.

    Comprara jouviñas
    Mariña a do cego;
    na praza vendira
    gestas con codesos.

    As outras que calo
    alá ao seu geito
    na praza ou mercado
    vendiran, eu creo

    ja leite, ja herva,
    ja figos, pexegos,
    vasoiras, ou bruños,
    ja peras, ja peros.

    Compraran á volta
    ja olas, ja petos,
    ja berberichiños,
    ja peites, ja espellos.

    Só os vinte e catro
    falaron arreo
    das cousas de novo
    que estaban correndo.

    Direi as que ouvín,
    poreinas en versos,
    que así os meniños
    podrán deprendelos.

    Eu non sei de copras
    e fáltame o engeño;
    nen fixen cantigas
    no falar galego.

    Fareinas, pois logo,
    cos ringróns pequenos,
    enxempro das outras
    que cantan os nenos.

    Meniñas de Noia,
    cando van ao mato,
    levan a merenda
    ao Santo San Marcos.

    Aínda que sejan
    de pouco concerto,
    sejan como foren,
    serán ao meu geito.

    Heinas de cantare,
    e naquel ton mesmo,
    ou do saramago
    que naceu no teso.

    Os homes xouvíos
    dirán, eu cho creo,
    Marcos da Portela
    relouca de vello.

    ¿E iso que impora?
    ¿Que temos con eso?
    Se eu quero folgarme,
    calen, pois, lavercos.

    Heinas de cantare
    no Monte Porreiro,
    quando nas cachadas
    sembrare o centeo.

    Cando for á vila,
    para meu contento
    verein que as saudades
    cantando son menos.

    Mais no día santo,
    se hai gaita ou pandeiro,
    alí miñas copras
    farán seu efeuto.

    Cantaranas nenas,
    cantaranas nenos,
    bailarán os mozos,
    os mozos solteiros.

    Por farme mercede
    cantarán nos medios:
    "Marcos da Portela
    é poetra vello.

    Marcos da Portela
    do Monte Porreiro
    é vello nos anos,
    é poetra neno".

    Agora, pois, vamos
    dicindo nos versos
    que cousas falaron,
    que cousas dixeron.

    Sentados no chan,
    deitados nos fentos,
    todos vinte e catro,
    dempois de ben cheos,

    Antón de Domaio,
    por home máis vello,
    tomou a parola,
    falou o primeiro.

    - ¿Que tendes, mulleres,
    de novo e de certo?
    ¿Que dicen na vila?
    ¿Que corre no reino?

    ANTÓN DE DOMAIO:

    ¿O ano foi boo
    dos fruitos colleitos?
    ¿Se espera das viñas
    bebamos sen prezo?

    ¿O mar deu de si,
    en todo este tempo,
    fartura de peixes
    salados ou frescos?

    MARCOS DA PORTELA / ANDREA DA CHOUZA:

    Andrea da Chouza,
    muller de bon quedo,
    por todas falou
    e dixo: - Non creo

    que vós, que ora vindes
    de alá de Toledo,
    non saibais as novs
    que acá ja correron.

    A máis lastimeira
    que corre ja ha tempo
    é que o noso rei
    finou sen remedio.

    Na vila non dicen
    cousa de proveito;
    todos tén saúde,
    as grazas a Deos.

    Se non que n'ha muito
    que algúns ja morreron
    do mal das vexigas,
    mulleres e nenos.

    Outros de maleitas,
    que estaban tremendo,
    sanouos a Morte
    con poucos remedios.

    Na praza si que houbo
    de novo e de certo
    muito no verán
    abondo de fresco:

    pixotas e crongos,
    muges e corvelos,
    melgachos e melgas,
    pintos e jorelos,

    panchozes e xardas,
    polbos e badexosm
    buraces e sollas,
    escachos e reos,

    robalos e raias,
    curuxos e meros,
    cabalas e barbos,
    e mais bucareos;

    de tranchos, mui poucos;
    rodaballos, menos;
    lengudos, a pote;
    airoas, sen termo.

    Catro mans a branca
    iban os jorelos;
    de tres as jouviñas
    antronte; ¡que prezo!

    Muitos caramuxos,
    mexillós, cranguexos,
    camarós, pezebres,
    ameixas a centos.

    Mais non vos cansedes,
    Andrea, por Deos,
    dixo; e ajudoulle
    Tomasa de Outeiro:

    TOMASA DO OUTEIRO:

    - O ano foi farto,
    o maíz eu creo
    que encherá os canastros
    tanto que o centeo.

    O millo meúdo
    e os feixóns pretos
    e mais o paínzo
    ancherán os cestos.

    Anque o liño tivo
    muito gorgo, é certo
    non coubo nos lagos
    o liño colleito.

    Das coles, das verzas,
    dos allos, dos beldros
    e mais das cebolas
    foi ano mui cheo.

    Se ollais os nabales,
    dirés que no inverno
    habrá muitos nabos,
    rabizas e grelos.

    As viñas prometen,
    ja estamos sen medo,
    que habrá nas vendimias
    gran falta de cestos.

    Na vila traballan
    tantos toneleiros
    que abouxan as rúas
    con tanto golpeo.

    Toneles e pipas
    de novo fan presto;
    e alimpian, remendan
    os pipotes vellos.

    Do viño a colleita
    será sen exempro,
    e seica a ochaviño
    pasará o neto.

    Estas son as novas,
    embora as contemos;
    agora, compadre,
    containos, vos prego,

    a morte do rei,
    que acá non sabemos
    como e cando foi
    o seu seimento.

    Contáinolo axiña,
    que ja será vello
    alá en Madril
    e mais en Toledo.

    ANTÓN DE DOMAIO:

    - ¡Jesús, que doudice,
    Tomasa!; ben vejo
    que teus pais e avós
    son de Carvalledo.

    ¿Ti cuidas que os homes
    da sega volvemos
    vindo por Madril
    e entramos adentro?

    Non, miña querida,
    nós non che podemos
    falar nin migalla
    do que alí foi feito.

    Algunha cousiña
    que ouvimos de lexos
    aínda dempois
    diremos se hai tempo.

    Testigos de vista
    só os catro pequenos
    que en Madrid serviron
    isos podrán selo.

    ¡Ai ti, Peruchiño!,
    conta por extenso
    que viche en Madril
    na morte e no enterro

    do rei, noso dono,
    dos choros, lamentos,
    das cousas que logo
    dempois se fixeron.

    E ti, Maruxiña,
    eméndalle os erros
    a vez que Perucho
    se esqueze do certo.

    Tamén ti, Minguiña,
    pois viche o suceso,
    dinos o que viche
    ou torto ou dereito.

    Se non te lembrares
    de todo e de presto,
    Xepiño, que é pronto,
    dirá teus defeutos.

    PERUCHO DOS MERLOS:

    - ¿Eu? ¿Seica vós tendes,
    Antón, o desejo
    de ouvirme entre tantos
    falar como neno?

    ¿Eu, mal pecadiño,
    contar por extenso
    cousas atán grandes
    que alí sucederon?

    Aínda se foran
    os zapatos vellos
    que merquei nas rúas
    e din ao maeso;

    aínda se fora
    por darvos contento,
    decirvos en como
    berraba correndo

    "patuyá, patuyá",
    descalzo e famento;
    "tuyá, apatuyá,
    ¿hay zapatos viexos"?

    Aínda se fora,
    contara sen medo
    qué couces, qué croques,
    qué azoutes me deron

    porque non berraba
    máis alto que o ceo;
    vendise zapatos
    se tiña algúns vellos.

    Aínda se fora,
    n'importa o segredo,
    que cousas meu dono
    facía no eido

    de noite furtando,
    de día a pé quedo,
    aos vellos zapatos
    botando un remendo,

    a vez que non viña
    con min derradeiro,
    na capa embrullado
    ajustando o prezo.

    Aínda se foran
    cousas de tal geito,
    falara por vinte,
    contara por centos.

    Mais cousas da corte
    e tanto misterio,
    ¿eu? ¿Quen cho dixera,
    Perucho dos Merlos?

    O máis que eu farei,
    se podo facelo,
    a voa compaña
    cumprindo o desejo,

    será, pouco ou muito,
    contar, se me lembro,
    o que ouvín de longe,
    o que vin de preto.

    Tende conta, homes,
    mulleres e nenos,
    as cousas e todo
    que direin; comenzo:

    Antes de San Joán
    viran de Arangüeso
    o rei máis a reina
    cos reás mancebos.

    Viran con saúde,
    estaban mui ledos
    todos no Retiro,
    pazo de recreo.

    Ja tiñan disposto
    coller o vieiro
    cara a Valsaíño
    a catar o fresco,

    cando de repente,
    un día, por certo,
    día de más fadas,
    triste e mui funesto,

    a nove de jullo
    do ano que temos,
    ás dúas da tarde,
    pouco máis ou menos,

    o rei don Felipo,
    estando no leito,
    non sein se durmindo,
    non sein se desperto,

    pois tiña costume,
    dempois de algún tempo
    de erguerse de noite,
    deitarse mui cedo.

    Non era malato
    nen estaba enfermo,
    mais un accidente
    colleulle de recio.

    Déronlle uns caldiños
    mui quentes de presto;
    tamén matan caldos
    quando quere Deos.

    Deulle un gran salouco,
    fixo un gran bostezo,
    cando unha fechiña
    chegou ao gorgeiro.

    "¡Oh mon Dieu, mon Dieu!",
    falou por extremo;
    quedouse en "mon Dieu"
    morto sen remedio.

    Faltoulle o resollo
    e mais os meneos;
    sen febre e sen dore
    se foi para o ceo.

    Corenta e seis anos,
    meses máis ou menos,
    foi rei das Españas
    e mais doutros reinos.

    Por fin ja finou,
    ¡ai, ai, que tormento!
    ¡Quen cho nos dexera,
    cousa tan sen tempo!

    Morreu de repente
    sen junta de médicos;
    aínda por iso
    sen os sacramentos.

    Habendo no pazo
    sempre muitos cregos,
    de veces un frade,
    ninguén foi de preto.

    "É morto de súbito
    el-rei" -dixo presto
    un que chaman Scoti,
    cuido que é marqueso.

    A reina, sen folgo
    naquele momento,
    nen falou mingalla
    nen fixo meneo.

    Non tiña consolo,
    non podían telo,
    seus fillos e nora
    en tan triste apreto.

    Foi nun día sábado,
    cando todos cremos
    que a reina dos anjos
    fai os seus misteiros.

    Era mui devoto
    e mui rezadeiro
    da Virgen da Atrocha,
    que lle deu o reino.

    Por iso no pazo
    aínda están certos
    que a Virgen María
    o chamou ao ceo.

    Nada disto vin,
    e vos llo confeso,
    non venden no pazo
    os zapatos vellos.

    Ouvino decire
    naquel día mesmo;
    a quen, como, en donde
    direin sen rodeo.

    Estaba eu falando
    na rúa do Espello
    con outro rapaz,
    e tamén gallego.

    Seu nume Inaciño,
    que andaba vendendo
    nas rúas habanos
    grandes e pequenos.

    Non cuidés que habanos
    seica son os mesmos
    cós que ó lume asopran
    nos lares os nenos.

    Non, son de papele
    cumpridos dun prego,
    pregados, redondos,
    pintados no medio.

    Con estes as donas
    de pouco diñeiro
    se asopran, desbafan,
    se dan ó ar fresco.

    Este, pois, me dixo
    o que ja, por certo,
    vos teño contando,
    sen falta nen erro;

    que asín o ouvira
    a Amaro Soutelo,
    que era da Carnota
    e mais carboeiro,

    a quen llo dixera
    Bernaldo do Bierzo,
    lacaio do pazo,
    palaquín de pesos.

    E que este o soupera
    de Afonso Mouquelo,
    un dos frega-pratos
    naquel pazo mesmo,

    en donde á tardiña,
    por máis señas desto,
    a Afonso llo dixo
    un home ja vello

    que tiña no pazo
    por vida o emprego
    de atizar matulas,
    mudar candieiros.

    E que este, por postre,
    ouvira que a un crego
    llo estaba contando
    un señore quedo

    que fora presente
    ao triste suceso
    no tempo dos caldos
    e mais do bostezo.

    MARUXIÑA:

    - ¡Jesús, Peruchiño,
    que conto tan cheo
    de cousas sen zelme
    e mais de arrodeos!

    ¿Que fan as matulas,
    que fai o Mouquelo,
    que fai a Carnota
    no caso que temos?

    Fai, neno, o que fas,
    non sejas toleiro,
    conta todo axiña,
    fala máis dereito.

    Fala pan por pan,
    déixate de algueiros,
    conta só as cousas
    que fan ao suceso.

    Tamén quero hoje
    gastar algún tempo
    contando o que vin,
    decir o que penso.

    PERUCHO:

    Maruxa, Maruxa,
    ¿eu seica cho nego?
    Eu falo o que sein,
    ti fala ao teu geito.

    Non metas balbordo,
    que eu non son rincheiro,
    nen teñas cabuxo
    porque fun extenso.

    O caso foi grave
    e pide concerto,
    se se ha de contare
    a gusto e desejo.

    Cala, pois; prosigo,
    que queren sabelo
    os desta compaña
    todo polos dedos.

    ¡Se virades, homes,
    dempois que souberon
    a morte do rei
    os frades e cregos,

    soldados e xefes,
    mulleres e nenos,
    os probes e ricos
    e mais os dos gremios,

    os grandes señores,
    as monxas e vellos
    e mais as das prazas,
    que están nuns cubertos!

    ¡Que gritos, que choros,
    que lutos, que berros!
    ¡Que cousas decían,
    e todos gemendo!

    "¡Ai, ai, noso rei
    morreu nun momento!",
    falaban, choraban,
    e todo a un tempo.

    Con estes ouvidos
    ouvín a un cego
    chorar na zanfona
    con son lastimeiro.

    Choraba, cantaba:
    "Jesús, Padre eterno,
    ¿que présa corría
    a morte do reino"?

    E vin que no banco
    que tangue o pequeno
    os ferros, que saltan,
    quedábanse quedos.

    ¿Non vistes no mato
    a vez que un jovenco
    perdeu súa nai
    e dá muitos berros?

    ¿Ouvistes o ruído
    que fai con os ventos
    o mar da Lanzada
    cando está enquieto?

    ¿Vos lembra do estrondo
    que fai no inverno
    o trebón con raios,
    centellas, lostregos?

    ¿E mais dos estoupos
    que as pezas de ferro
    estralan co fogo
    na ría de preto?

    Así todos, todos
    os sinos, a centos,
    que están nas igrexas
    e mais nos mosteiros,

    campás e chocallos,
    grandes e pequenos,
    fendían o aire,
    queixábanse ao ceo.

    Facían tal ruído,
    estrondo e lamento,
    que nos aboujaban
    sen achar remedio.

    Dempois non o vin,
    mais supen, por certo,
    que o corpo do rei
    o lañaron presto.

    Sacáronlle a maga,
    botáronlle drento
    sal e mais vinagre,
    allos e mais cheiros.

    Porque non fedese
    o corpo algún tempo
    o atustullaron
    de muitos ingüentos.
    [...]

Véxase tamén

Bibliografía
Coloquio en mil duascentas coplas galegas Facsímile do orixinal autógrafo. Proxecto gráfico e deseño de cubertas de Manuel Janeiro. Galaxia. Consello da Cultura Galega, 2002. ISBN 84-95415-49-6

GL-C
1746