Cantares gallegos/Aló no currunchiño mais hermoso
23.

      A Roberto Robert, redacto-
 re da Discusion, á quen lle
 gustan ós contos y ó gallego.

                          l.

      Aló no currunchiño mais hermoso
 Qu' á luz do sol na terr' alumeara,
 Veiga frorida e prado deleitoso
 Qu' á os campiños do Eden s' acomparara,
 Aló ond' ó Sar soberbo e caudaloso
 Parece que se dorme e que se para
 (Tan maino corr' antre á robreda escura)
 Ali naceu Vidal ó sin ventura (1).

                          II.

      Que reposo! que luz!... que garruleiro
 Brando cantar d' os vareos paxariños
 Cand' ó salir do sol pó lo quinteiro
 Douraba fontes, lagos e campiños.
 Que libre respirar... que placenteiro.
 Ir e vir dos cabirtos xuntadiños,
 Que frescas, que polidas, que galanas,
 Iban có gando as feitas aldeanas.

                          III.

      Nunca ó rumor do mundo corrompido
 Nunca da louca socied' as vaidades
 Nin brillo d' os honores fementido
 Foran trubar tan doces soledades,
 Ceo azul, sol d' amor, campo frorido,
 Santa paz sin remorso nin saudades.
 Horas que van mainiñas camiñando,
 Tal alí tempo e vida iban pasando.

                          IV.

      Como ó ventiño da mañan pirmeiro
 No seyo d' as rosiñas se dormia
 E cal dempois toliño e rebuldeiro
 Pó lo espaço inmensisimo subia,
 E volvendo á baixar murmuradeiro
 Por enriba d' as chouzas rebulia
 Nas aliñas levand' ó fumo leve
 Qu' en trubias ondas á subir s' atreve:

                          V.

      E como ô mediodia, fast' o rio
 Brisas, aires, pradiños e arborado
 Pousaban calorosos e sin brio
 Cal viaxeiro sedento e fatigado,
 E como da seran ó alento frio
 De arulos misteriosos impregnado
 Con pasiño lixeiro s' achegaba
 Y aire, rio, e floriñas axitaba:

                          VI.

      Pasiño á paso á traballada xente
 D' os campos ás chousiñas se volvia
 Mentras no lar o pote sarpullente
 C' as ricas berzas á cachon fervia.
 As fabas y as balocas xuntamente
 Có touciño sabroso nel se via
 En compañ' amigabre e farturenta
 Qu' alegra, que convida e que sustenta.

                          VII.

      Dempois da frugal cea, ô cariñoso
 Resplandor do luar claro e soave
 Iban gozar ô enxido de reposo
 Có abó, qu' á longa historia contar sabe.
 O rosario da Virxe proveitoso
 Logo rezaban con asento grave
 Y alma e corpo tranquilo se dormia
 Esperando ó folgor do novo dia.

                          VIII.

      Tod' era paz e amor, y augua serena,
 Tod' era craro azul no firmamento,
 Nin oubo ali á soberba qu' envenena,
 Nin vano goce, nin fatal tormento,
 Nin louco rebuldar, nin fonda pena,
 Nin baixo aborrecido pensamento
 Vidiña tan risoña atormentaba,
 Pois doce e mainamente se folgaba.

                          IX.

      Naide naquel lugar probe se vira
 Qu' uns ben y outros non mal foran vivindo,
 Y un qu' afroxa de mais y outro qu' estira
 Foranse acomodando e repartindo,
 Ningun da negra fame á man sentira
 O seu peito fortísimo oprimindo
 Nó mais que á desdichada criatura
 Que se chamou Vidal ó sin ventura.

                          X.

      Orfo ende que nacera, á sorte triste
 Déralle por herencia ó desconsolo,
 C'o á negra soledá, qu' ô probe asiste;
 Naide na terra se topou tan solo
 De canto en polvo terrenal se viste
 Inda correndo un polo y outro polo,
 Qu' era prob' e dorido antr' os doridos
 E afrixido antr' os tristes afrixidos.

                          XI.

      Tiña por casa un cortelliño escuro
 Tiña por leito ó chan humedecido
 Por cubirtor á neve e vento duro
 Qu' entraba pó las fendas arresido.
 Tiña ó sustento escaso e mal seguro
 Que dan de porta en porta ô qu' é perdido
 Qu' asi lle din con bulra non escasa
 O que por probe neste mundo pasa.

                          XII.

      En jamás ó infeliz decir poidera
 —Esto que teño é meu!—qu' á sorte dura
 N' inda por conceder lle concedera
 Un pouco de querer ou de ternura,
 Nin un pouco d' amor, que donde houbera
 Pobreza, e soledad' e desventura,
 Groria, dicha, e querer correndo pasan
 Y á entradiña da porta non traspasan.

                          XIII.

      Sempre por dicha prá Vidal habia
 Caldo e mais pan nalgún lariño alleo,
 Y á mais á caridá non s' estendia
 Que fora un mal matarlle outro deseo.
 Que si á cousas mellores s' afacia
 Y outro vareo comer y outro recreo,
 Traballo lle custara á bon seguro
 Comer dempois berciñas e pan duro.

                          XIV.

      Tal conta á xente corda se botaba
 Con parsimonia concençuda e grave,
 E refrans sabios con afan buscaba
 Dos que dín—Nunca dés do que ben sabe.— 
 Y ô compango Vidal nunca probaba
 Por qu' era á sobriedá santa e saudabe
 Segun á xente de poder decia
 Anqu' ela ben folgaba e ben comia.

                          XV.

      Cando d'os porcos á matanza viña
 ¡Qu' amabre chamuscar nas limpas eiras
 O despertar da fresca mañanciña !...
 ¡Qu' alegre fumo antr' olmos e figueiras
 Olendo á cocho pó los aires iña!
 ¡Qu' arremangar d'as nenas mondongueiras!
 ¡Qu' ir e vir dend' o banco hastr' a cociña!
 Y aló no lar, ¡que fogo! que larada!
 ¡Que rica e que ben feita frixolada!

                          XVI.

      Fígado con cebola ben frixida
 Y un-ha folliña de laurel cheirosa,
 Qu' inda á un morto ben morto dera vida
 De tan rica, tan tenra, e tan sabrosa:
 Raxo en sorsa c' un cheiro que convida,
 Y á sangre d'as morcillas sustanciosa
 En fregada caldeira rebotando
 A que fagan morcillas convidando.

                          XVII.

      Cuadro tan agradabr' e farturento
 Por tod' á vecindá se repetia
 Con garular, e risa, e gran contento,
 Que suceso tan grande ó requeria.
 Mais por que lle sirvise de tormento
 Solo na chouza de Vidal n' habia
 Nin porco, nin mondongo, nin risiña,
 Qu' era todo nubrado e tristesiña.

                          XVIII.

      Nas frias pedras do seu lar sentado
 Tan vareo movemento contempraba
 De negra soledade acompañado:
 Naide á festa do porco ó convidaba
 Qu' era probe Vidal y era olvidado
 Y á presença d' un probe ali estorbaba
 Por eso antre suspiros repitia
 —¡Ay! quen fora riquiño un solo dia!

                          XIX.

      Tales eran decote os seus deseos
 Mais nunca ¡triste sorte! se cumprian,
 E todos, todos de miseria cheos
 Anos tras anos sin cesar corrian:
 X' era bello Vidal, y os duros ceos
 De tan negro sufrir non se doian
 Qu' inda ó porco Vidal nunca probara
 Nin naide á tal festiña ó convidara.

                          XX.

      Tal com' era costume á rica proba
 Veciños con veciños se trocaban
 (Ind' ox' esta costume se renova)
 Mais á Vidal veciño non chamaban,
 Que fora indina misturanza boba
 Ir á dar donde daiba non topaban
 E por eso Vidal, probe coitado,
 Nunca catou morcilla ó desdichado.

                          XXI.

      Mas ay! picaro mundo! mundo aleve!
 Quen de teus pasos e revoltas fia?
 Quen afirmar empavedo s' atreve
 Que non se pode á noite tornar dia?
 Quen en tempo tan rápido e tan breve
 Os conocidos de Vidal diria
 Qu' aquela triste homilde criatura
 Iba nadar en ondas de ventura?

                          XXII.

      Y asi pasou!.. qu' aquel que todo mira
 Alo da inmensa e trasparente esfera,
 Donde c' os astros centellantes xira
 Misericordia de Vidal tibera.
 O torpe olvido dos podentes vira
 Y á pena de Vidal compadecera
 E có seu brazo misterioso e forte
 Trocou d' un sopro á temeraria sorte.

                          XXIII.

      Tal pó las portas de Vidal entrara
 Como en campo sedento farto rio,
 Aló de Cais herencia qu' envidiara
 O mais encopetado señorio.
 Ucha d' ouro ôs seus ollos relumbrara
 Dandolle desvareo, e risa, e frio
 E tanto tal sorpresa ó contrubaba
 Que coidaba infeliz qu' inda soñaba.

                          XXIV.

      Dempois chorou, sorreu, vicou á terra
 Inda pó lo seu pranto humedecida,
 E canta dicha á humanidad' encerra
 Verteuse do seu peito escandecida,
 Logo volvendo en si, casi s' aterra
 De ver ventura tan sin par cumprida
 E postrado ante Dios fervente ora
 Y ó seu misterio portentoso adora.

                          XXV.

      Cumprido este deber, Vidal reposto
 De sorpresa tan grave e prasenteira
 Pónse limpio, amañado, e ben composto,
 Co á graciña de Dios por compañeira;
 Cal s' adimira d' ó mirar tan posto,
 Cal lle di qu' é galan por derradeira,
 Y aunque calvo quedou como S. Pedro
 Dínlle que ten risado pelo negro.

                          XXVI.

      Chámalle aquel, amigo; ¡cousa rara!
 Qu' antes—Vidal! con sorna lle desia,
 Y outro lle volve pracenteiro á cara
 Que nautronte ó caris lle retorsia,
 Tal miniña de velo se trubara,
 Tal outra xunta del se rebolvia,
 E séica non faltou quen lle dixera
 Que feito com' un santo se volvera.

                          XXVII.

      Qu' é triste ó rostro da mortal pobreza
 Qu' entre ximidos e dolores nace,
 Y hastra á hermosura ven, cando riqueza
 Có seu mirar risoño nos comprace.
 Presta o diñeiro encanto e gentilesa,
 Y un Dios ó mesmo demo se tornara
 Si tomando á figura de banqueiro
 Remexése diñeiro e mais diñeiro.

                          XXVIII.

      Estos misterios son... eu me confundo
 y en van' ôs espricar me propuñera;
 Pero Vidal filosofo profundo,
 Qu' anque xamais nos libros deprendera
 A conta propia deprendeu no mundo,
 Non de mudansa tal se sorprendera,
 Qu' aló no seu caletre á adiviñara
 Cando en ser rico con afan soñara.

                          XXIX.

      Por eso recibeu con cortesia
 Recrebos, agasaxo e comprimento,
 Q' un tras outro homildoso lle facia,
 Escoria vil do humano pensamento.
 El á baixesa d' eles comprendia
 Y anque vano nin torpe pensamento
 Contra xentiñas tales meditaba,
 Forte e séria lision darlles pensaba.

                          XXX.

      Un-ha mañan, á un santo e bon suxeto
 Un quiño lle mercou, ¡soberbo quiño!
 Tan niveo, tan plantado e tan repleto
 Cal nunca ó vira tal ningun veciño.
 Era curto de perna, o lombo neto,
 Do rabo hastra á cabeza redondiño,
 Y ó coiro tan graxento relusia
 Que mesmo de manteiga paresia.

                          XXXI.

      —Alabado sea Dios!—Dios ch' ó bendiga!
 —S. Antonio ch' ó guarde!—asi escramaban
 Mentras qu' ó cocho á paso de formiga
 Y ó seu dono Vidal, serios pasaban.
 A falarlle á Vidal cada un s' obriga
 Qu' ó porco xa mortiño contempraban
 E nera de perder tan bon bocado
 Pó las mans de Vidal morto e salgado.

                          XXXII.

      Log' ó berrido do infeliz pasente
 Que sofre có coitelo morte dura
 Fender ós aires no lugar se sente,
 Pouco á pouco á gorxiña queda muda,
 O suspiro postrer soa estredente,
 A sangre corre, ó matachin xa suda,
 E naquel grave e quirtico momento
 É o porco, vida e mundo e pensamento.

                          XXXIII.

      O difunto ali está repantrigado,
 C' un-ha cebola n' antraberta boca,
 (Qu' inda parés qu' á come ó desdichado)
 Pero nó no chorés qu' á el solo toca
 Dormir sono tan triste descuidado,
 Pois as iras d' inferno non proboca
 Nin groria ten nin porgatorio ardente,
 El dormirá insensible eternamente.

                          XXXIV.

      Non cab' en si Vidal de tan contento,
 O cheiriño do porco ll' enlouquece,
 Qu' entr' os porcos nacidos é un portento
 Aquel qu' ante seus ollos aparece,
 Certa satisfacion, certo contento,
 No rostro d' os presentes resplandece
 Que mesmo quer decir en lenguax mudo
 ¡Este si que ch' é un porco repoludo! 

                          XXXV.

      Mais c' ó cocho Vidal soyo s' encerra
 Mentras qu' á xente aturrullada mira...
 Câl se pasma, câl bufa, câl s' aterra
 Que nunca tal naquel lugar se vira,
 Câl outro lle xurando eterna guerra,
 Dás voltas que dá ó mundo s' adimira
 Pois que nunca en jamas nengun veciño
 Lle batera c' á porta no fociño.

                          XXXVI.

      Era aquel un rifar desesperado,
 Pero Vidal ó xordo se facia,
 A noit' enteira se pasou cerrado,
 Y ô arbór primeiro do siguente dia
 C' un varal de morcillas ben cargado
 Que á pouco de cargado se rompia,
 Apareceu lavado e reverendo
 A todos c' ó seu porte sorprendendo.

                          XXXVII.

      El direitiño ô seu facer marchaba
 Con paso despacioso camiñando,
 E un sorrir nos seus labios s' atopaba
 Qu' antroido iba dicindo ou contrabando,
 Dempois con voz qu' as xentes atroaba
 Foise de porta en porta perguntando:
 —Deronlle aqui morcillas á Vidal?
 —Aqui non!!!—Pos adiante có varal!

                          XXXVIII.

      Asi as chousas correu un-ha por un-ha
 Y ó varal inteiriño inda se via,
 Con triste  si  non respondeu ningun-ha
 De cantas en redondo requeria.
 Rindos' entanto á falsa de fertun-ha
 Con sonsa voz de bulra repetia:
—Deronlle aqui morcillas á Vidal?
—Aqui non!!!—Pois adiante có varal!

                               XXXIX.

      Vidal morreu, y ó tempo foi pasando,
 Braso qu'  os duros mármores arrasa
 Antre helados escombros enterrando
 Do bon Vidal á solitaria casa.
 Mais sempr' esta historiña foy quedando,
 Ind' oxe mesmo por provervio pasa,
 E cand'  ó nome de Vidal s' invoca
 Muda sole quedar mais d' un-ha boca.
 

  (1) Eu ben sei qu' en rigor estas octavas non son en maneira algu-ha a glosa d' un cantar, e que mellor e con mais propiedade podia chamarse  conto; pero como pó lo d' ahora non penso facer en gallego nengun libro de contos póñoo aqui, un-ha vez que nestes cantares tratei de pintar as costumes d' os nosos probes aldeans, e sirven estas octavas prá dar á conocer un-ha d' as mais antiguas e mais usadas. Sempre me conmoveu o relato de este conto sencillo patriarcal, e por eso decidinme á versificalo contando c'á benevolencia d' os lectores. ¡Son tantos os desdichados á quen nas nosas aldeas non se ofrece a proba do porco, e que soñan có dia, en que, como Vidal poidan decir á os seus avaros veciños —Adiante c' ó varal!...
 

Cantares gallegos