تاریخ مشروطه ایران/۵
میشد از هزار تن یکی معنای درست آنرا نمی‌دانست و انبوه ایشان میهن را سرزمین و کوه و بیابان شمارده و بنام میهن‌دوستی شعرها در ستایش آب و هوای آن میسرودند و دلبستگیهای گزافه آمیز شاعرانه نشان میدادند.

یکی از نتیجه‌های شگفت این بیراهی، جدایی و چند تیرگی بود که ناگزیر در میان شهرها پدید میآمد، زیرا چون راهیکه همگی آن را پیمایند نمیبود، و چنانکه گفتیم مردم را شورانیده و ناآسوده گردانیده و بخودشان واگزارده بودند که کوششهایی کنند، خواه‌ناخواه اندازه فهم و آگاهی خود آنها، و سستی و استواری خویها، و بودن و نبودن پیشروانی، در پدید آوردن حال هر شهری کارگر افتاد و جنبش و کوشش در هر کدام از آنها رنگ ورویه دیگری بخود میگرفت.

مثلا در تبریز چون اندیشه‌ها بلندتر، و آگاهی از معنی مشروطه و قانون بیشتر وخويها استوارتر میبود، و از اینسو پیشروان دلسوز و کوشنده پا در میان می داشتند، در نتیجه اینها جنبش و کوشش پایه استواری یافت، و بيک رشته کارهای ارجدار و سودمندی از پدید آوردن دسته مجاهدان و بنیاد نهادن دبستانها و مانند اینها پرداخته شده و چنانکه دیدیم، در آن نه ماه تبریز چندبار با خودکامگی نبرد کرد و در همگی فیروز در آمد.

در تبریز هرچیز را بمعنی درست خود می فهمیدند و هر کاری را دلسوزانه پیش می‌بردند. خرده گرفتن این شهر بقانون اساسی، برخاستن آن بشمردن کمیهای قانون، و ایستادگیش برای پیشرفت خواست خود که یاد کردیم بهترین نمونه از نیک‌فهمی و کوشش دلسوزانه تبریزیان می‌باشد.

چنانکه گفته‌ایم در این شهر يک کمی پیدا نشدن علمایی همپای دو سید بود. نیز چنانکه دیدیم ملایان بزرگ اینجا بیشتر از دیگران، از مشروطه روگردانیدند و جز از ثقة‌الاسلام بازمانده همگی بدشمنی برخاستند. تبریز اگر همه‌چیز نازد باین نتواند نازید. چیزیکه هست در اینجا از ملایان کوچک (از پیشنمازان و واعظان) دسته بیشتری با آزادی همراهی نمودند و تا پایان پایدار ماندند، و برخی از اینان جانفشانیهای بزرگی کرده و بنام شدند.

گذشته از آنانکه یاد کرده‌ایم میباید در اینجا نامهای حاجی سید المحققين و شیخ‌سلیمان میرزا اسماعیل نوبری و شیخ محمد خیابانی و ضیاء العلماء وملاحمزه و ملاغفار را بریم . اینان همگی در مشروطه‌خواهی پایدار ماندند.

حاجی سیدالمحققين پسر نظام العلماء و خود در نجف درس خوانده و از شماره مجتهدان میبود. شیخ سلیمان پیشنماز کوی چوست‌دوزان وخود پیرمرد غیرتمندی می‌بود. نوبری و خیابانی تازه بملایی رسیده بودند ، ضیاء‌العلماء از يک خاندان توانگر و خود جوان دانشمندی میبود که گذشته از درسهای ملایی بزبان‌های اروپایی نیز می‌پرداخت. ملاحمزه از روضه‌خوانان و از سردستگان کوی خیابان بشمار میرفت و در آن کوی هواداران بسیار میداشت. ملاغفار هم روضه‌خوان میبود.

از شهرهای آذربایجان خوی و سلماس و ارومی، هریکی باندازه خود پیروی از تبریز نمودند و جنبش در آنها ریشه دوانید. در خوی گذشته از آزادیخواهان خود آنجا که از روی دلبستگی بکشور و توده می‌کوشیدند میرزا جعفر زنجانی با چند تن مجاهد از قفقاز بانجا آمده و پدید آوردن دسته مجاهد می‌کوشید. در سلماس انجمن برپا شده و حاجی پیشنماز رییس آن و سررشته‌دار کارها میبود و نيک می‌کوشید. یکی از آزادیخواهان آنجا شادروان میرزا سعید بود که گاهی در استانبول و گاهی در تبریز و گاهی در سلماس میزیست و جوانی سراپا غیرت و مردانگی می‌بود. در ارومی گذشته از دیگران شادروان میرزا محمود سلماسی که یکی از علمای بنام میبود بکوشش می‌پرداخت و مشهدی باقرخان که از قفقاز آمده بود بهمدستی او به پدید آوردن مجاهدان می‌کوشید. با همه گرفتاریهای مرزی که یاد خواهیم کرد پیشرفت جنبش در اینجا براه خود می بود.

اما مراغه و اردبیل و دیگر جاها در نیمه راه ماندند و پیروی