خاقانی (غزلیات)
ای آتش سودای تو خون کرده جگرها
 طبع تو دمساز نیست عاشق دلسوز را
 خوش خوش خرامان می‌روی، ای شاه خوبان تا کجا
 رفتم به راه صفت دیدم به کوی صفا
 ز خاک کوی تو هر خار سوسنی است مرا
 به زبان چرب جانا بنواز جان ما را
 بر سر کرشمه از دل خبری فرست ما را
 گرنه عشق او قضای آسمانستی مرا
 ای پار دوست بوده و امسال آشنا
 اری فی‌النوم ما طالت نواها
 جام می تا خط بغداد ده ای یار مرا
 درد زده است جان من میوه‌ی جان من کجا
 سر به عدم درنه و یاران طلب
 گر مدعی نه‌ای غم جانان به جان طلب
 مست تمام آمده است بر در من نیم شب
 به یکی نامه‌ی خودم دریاب
 ترک خواهش کن و با راحت و آرام بخسب
 رویم ز گریه بین چو گلین کاه زیر آب
 کار عشق از وصل و هجران درگذشت
 انصاف در جبلت عالم نیامده است
 پای گریز نیست که گردون کمان‌کش است
 تا جهان است از جهان اهل وفایی برنخاست
 دل پیشکش تو جان نهاده است
 کار گیتی را نوایی مانده نیست
 اهل بر روی زمین جستیم نیست
 آگه نه‌ای که بر دلم از غم چه درد خاست
 در این عهد از وفا بوئی نمانده است
 از کف ایام امان کس نیافت
 زآتش اندیشه جانم سوخته است
 زخم زمانه را در مرهم پدید نیست
 چه آفتی تو که کمتر غم تو هجران است
 حصن جان ساز در جهان خلوت
 بخت بدرنگ من امروز گم است
 طره مفشان که غرامت بر ماست
 در جهان هیچ سینه بی‌غم نیست
 مرا دانه‌ی دل بر آتش فتاده است
 من ندانستم که عشق این رنگ داشت
 چه نشینم که فتنه بر پای است
 آن کز می خواجگی است سرمست
 فرمان ملک چه ساحری ساخت
 ای قول دل به رفیع‌الدرجات
 عیسی لب است یار و دم از من دریغ داشت
 دست قبا در جهان نافه گشای آمده است
 ای باد صبح بین که کجا می‌فرستمت
 لعل او بازار جان خواهد شکست
 دیدی که یار چون ز دل ما خبر نداشت
 رخ تو رونق قمر بشکست
 از حال خود شکسته دلان را خبر فرست
 زان زلف مشک رنگ نسیمی به ما فرست
 روی تو دارد ز حسن آنچه پری آن نداشت
 به باغ وصل تو خاری، رقیب صد ورد است
 تیره زلفا باده‌ی روشن کجاست
 دردی است درد عشق که درمان پذیر نیست
 شمع شب‌ها بجز خیال تو نیست
 سر سودای تو را سینه‌ی ما محرم نیست
 ما به غم خو کرده‌ایم ای دوست ما را غم فرست
 بس لابه که بنمودم و دل‌دار نپذرفت
 شوری ز دو عشق در سر ماست
 دل شد از دست و نه جای سخن است
 آن نازنین که عیسی دلها زبان اوست
 عیسی لبی و مرده دلم در برابرت
 گر هیچ شبی وصل دلارام توان یافت
 چه گویی ز لب دوست شکر وام توان خواست
 کیست که در کوی تو فتنه‌ی روی نیست
 عشق تو قضای آسمانی است
 می‌خور که جهان حریف جوی است
 دل را ز دم تو دام روزی است
 ای دل به عشق بر تو که عشقت چه درخور است
 خاکی دلم که در لب آن نازنین گریخت
 خه که دگر باره دل، درد تو در برگرفت
 به دو میگون لب و پسته دهنت
 هر که در عاشقی قدم نزده است
 جو به جو عشقت شمار دم زدن بر من گرفت
 سر و زر کو که منت یارم جست
 یارب آن خال بر آن لب چه خوش است
 در عشق تو عافیت حرام است
 به جایی رسید عشق که بر جای جان نشست
 چرا ننهم؟ نهم دل بر خیالت
 هر که به سودای چون تو یار بپرداخت
 دلم در بحر سودای تو غرق است
 بگشا نقاب رخ که ز ره بر در آیمت
 علم عشق عالی افتاده است
 فلک در نیکوئی انصاف دادت
 بتی کز طرف شب مه را وطن ساخت
 آن‌ها که محققان راهند
 با او دلم به مهر و محبت نشانه بود
 طریق عشق رهبر برنتابد
 عقل در عشق تو سرگردان بماند
 دل کشید آخر عنان چون مرد میدانت نبود
 دولت عشق تو آمد عالم جان تازه کرد
 دل پیش خیال تو صد دیده برافشاند
 صد یک حسن تو نوبهار ندارد
 تب دوشین در آن بت چون اثر کرد
 هر تار ز مژگانش تیری دگر اندازد
 عذر از که توان خواست که دلبر نپذیرد
 عشق تو چون درآید شور از جهان برآید
 عشق تو به گرد هر که برگردد
 آن زمان کو زلف را سر می‌برد
 سر نیست کز تو بر سر خنجر نمی‌شود
 هر زمانی بر دلم باری رسد
 عشاق بجز یار سر انداز نخواهند
 نگارینا به صحرا رو که صحرا حله می‌پوشد
 عشق تو به هر دلی فرو ناید
 فروغ جمالت نظر برنتابد
 خوی او از خام‌کاری کم نکرد
 ذره نماید آفتاب ار به جمال تو رسد
 حاشا که مرا جز تو در دیده کسی باشد
 با یاد تو زهر بر شکر خندد
 جانا لب تو پیش‌کش از ما چه ستاند
 مهر تو بر دیگران نتوان نهاد
 پرده‌ی نو ساخت عشق، زخمه‌ی نو در فزود
 مرا وصلت به جانی برنیاید
 دل که در دام تو افتاد غم جان نبرد
 دل زخم تو را سپر ندارد
 بوسه گه آسمان نعل سمند تو باد
 با کفر زلفت ای جان ایمان چه کار دارد
 آوازه‌ی جمالت چون از جهان برآمد
 وصل تو به وهم در نمی‌آید
 چشم ما بر دوخت عشق و پرده‌ی ما بردرید
 دوست مرا رطل عشق تا خط بغداد داد
 دل رفت و می‌ندانم حالش که خود کجا شد
 لعلت اندر سخن شکر خاید
 دل از آن راحت جان نشکیبد
 لب جانان دوای جان بخشد
 اول از خود بری توانم شد
 دل عاشق به جان فرو ناید
 دل از آن دلستان به کس نرسد
 عشق تو دست از میان کار برآورد
 ازین ده رنگ‌تر یاری نپندارم که کس دارد
 می وقت صبوح راوقی باید
 تو را نازی است اندر سر که عالم بر نمی‌تابد
 چه روح افزا و راحت باری ای باد
 چشم دارم که مرا از تو پیامی برسد
 باغ جان را صبوحی آب دهید
 دل نام تو بر نگین نویسد
 فراقت ز خون‌ریز من در نماند
 آتش عشق تو دید صبرم و سیماب شد
 دل بسته‌ی زلف تو شد از من چه نویسد
 آتش عیاره‌ای آب عیارم ببرد
 خاکی دلم به گرد وصالش کجا رسد
 اندرآ ای جان که در پای تو جان خواهم فشاند
 سخن با او به موئی درنگیرد
 دلم آخر به وصالش برسد
 سر زلفت چو در جولان بیاید
 دل دادم و کار برنیامد
 مرا غم تو به خمار خانه باز آورد
 مکن کز چشم من بر خاک سیل آتشین خیزد
 بر دل غم فراقت آسان چگونه باشد
 شور عشق تو در جهان افتاد
 عقل ز دست غمت دست به سر می‌رود
 روی تو را در رکاب شمس و قمر می‌رود
 دل سکه‌ی عشق می نگرداند
 تا مرا عشق یار غار افتاد
 دلبر آن به که کسش نشناسد
 نقش تو خیال برنتابد
 روی تو چون نوبهار جلوه‌گری می‌کند
 زین وجودت به جان خلاص دهند
 روزم به نیابت شب آمد
 ماه را با نور رویش بیش مقداری نماند
 ز خوبان جز جفاکاری نیاید
 خار غم تو گل طرب دارد
 زهر با یاد تو شکر گردد
 عشقت چو درآمد ز دلم صبر بدر شد
 آن را که غم‌گسار تو باشی چه غم خورد
 آنچه تو کردی بتا نه شرط وفا بود
 رخ به زلف سیاه می‌پوشد
 آواز حسنت ای جان هفت آسمان بگیرد
 آنچه عشق دوست با من می‌کند
 مرد که با عشق دست در کمر آید
 عشق تو اندر دلم شاخ کنون می‌زند
 نی دست من به شاخ وصال تو بر رسید
 این عشق آتشینم دود از جهان برآرد
 دلم ز هوای تو بر نمی‌گردد
 صبح چون جیب آسمان بگشاد
 آن دم که صبح بینش من بال برگشاد
 زان بخششی که بر در عالم شد
 آباد بر آن شب که شب وصلت ما بود
 عافیت کس نشان دهد؟ ندهد
 دل ز گیتی وفاجویی ندارد
 دل جام جام، زهر غمان هر زمان کشد
 آمد نفس صبح و سلامت نرسانید
 آن کو چو تو دلربای دارد
 چون زلف یار گیرم دستم به یارب آید
 با درد تو کس منت مرهم نپذیرد
 آوازه‌ی جمالت اندر جهان فتاد
 در خوشاب را لبت سخت خوش آب می‌دهد
 عشقت آتش ز جان برانگیزد
 پیش لب تو حلقه به گوشم بنفشه‌وار
 پیش صبا نثار کنم جان شکوفه‌وار
 دل پرده‌ی عشق توست برگیر
 خون‌ریزی و نندیشی، عیار چنین خوش‌تر
 خیز و به ایام گل باده‌ی گلگون بیار
 بر سر من نامده است از تو جفاجوی تر
 رحم کن رحم، نظر باز مگیر
 حدیث توبه رها کن سبوی باده بیار
 آن خال جو سنگش ببین، آن روی گندمگون نگر
 سرهای سراندازان در پای تو اولی‌تر
 فتاده‌ام به طلسم کشاکش تقدیر
 روز عمرم در شب افتاده است باز
 ای دل آن زنار نگسستی هنوز
 دهان شیشه گشا صبح شد شراب بریز
 از این ده رنگ‌تر یاری نپندارم که دارد کس
 بوی وفا ز گلبن عالم نیافت کس
 مه نجویم، مه مرا روی تو بس
 کشد مو بر تن نخجیر تیر از شوق پیکانش
 هر دل که غم تو داغ کردش
 عقل ما سلطان جان می‌خواندش
 چو به خنده بازیابم اثر دهان تنگش
 خسته‌ام نیک از بد ایام خویش
 بس سفالین لب و خاکین رخ و سنگین جانم
 از دو عالم دامن جان درکشم هر صبح‌دم
 کو صبح که بار شب کشیدم
 نه رای آنکه ز عشق تو روی برتابم
 از دهر غدر پیشه وفایی نیافتم
 از گشت چرخ کار به سامان نیافتم
 بر سریر نیاز می‌غلطم
 با بخت در عتابم و با روزگار هم
 در سایه‌ی غم شکست روزم
 در سینه نفس چنان شکستم
 ز خاک پاشی در دستخون فروماندیم
 گر به عیار کسان از همه کس کمتریم
 تا چند ستم رسیده باشم
 نماند اهل رنگی که من داشتم
 از هستی خود که یاد دارم
 گرچه به دست کرشمه‌ی تو اسیرم
 منم آن کز طرب غمین باشم
 دردی که مرا هست به مرهم نفروشم
 خون دلم مخور که غمان تو می‌خورم
 ما از عراق جان غم آلود می‌بریم
 الصبوح ای دل که ما بزم قلندر ساختیم
 به کوی عشق تو جان در میان راه نهم
 ای قوم الغیاث که کار اوفتاده‌ایم
 یک نظر دوش از شکنج زلف او دزدیده‌ام
 دل بشد از دست دوست را به چه جویم
 زنگ دل از آب روی شستیم
 این خود چه صورت است که من پای‌بست اویم
 گفتم آه آتشین بس کن، نه من خاک توام
 نام تو چون بر زبان می‌آیدم
 از تف دل آتشین دهانم
 کفر است راز عشقت پنهان چرا ندارم
 نازی است تو را در سر، کمتر نکنی دانم
 به میدان وفا یارم چنان آمد که من خواهم
 گفتم به ری مراد دل آسان برآورم
 مرا گوئی چه سر داری، سر سودای او دارم
 چون تلخ سخن رانی تنگ شکرت خوانم
 گر رحم کنی جانا جان بر سرت افشانم
 ما پیشکش تو جان فرستیم
 دیده در کار لب و خالش کنم
 دل به سودای بتان دربسته‌ام
 جانا ز سر مهر تو گشتن نتوانم
 به صفت، عاشق جمال توایم
 امروز دو هفته است که روی تو ندیدم
 طبع تو دمساز نیست چاره چه سازم
 ای جفت دل من از تو فردم
 خوش خوش از عشق تو جانی می‌کنم
 من در طلب یارم ز اغیار نیندیشم
 دل را به غم تو باز بستیم
 خیز تا رخت دل براندازیم
 یارب از عشق چه سرمستم و بی‌خویشتنم
 نزل عشقت جان شیرین آورم
 نیم شب پی گم کنان در کوی جانان آمدم
 در عشق ز تیغ و سر نیندیشم
 ما دل به دست مهر تو زان باز داده‌ایم
 تا من پی آن زلف سرافکنده همی دارم
 تو را در دوستی رایی نمی‌بینم، نمی‌بینم
 دست از دو جهان کشیده خواهم
 ز باغت بجز بوی و رنگی نبینم
 ز باغ عافیت بوئی ندارم
 طاقتی کو که به سر منزل جانان برسم
 دارم سر آنکه سر برآرم
 از گلستان وصل نسیمی شنیده‌ام
 دلا زارت برون نتوان نهادن
 خرمی کان فلک دهد غم دان
 برون از جهان تکیه جایی طلب کن
 سوختم چون بوی برناید ز من
 ای صبح مرا حدیث آن مه کن
 غصه‌ی آسمان خورم دم نزنم، دریغ من
 دلا با عشق پیمان تازه گردان
 رخش حسن ای جان شگرفی را به میدان درفکن
 دلم دردمند است باری برافکن
 آب و سنگم داد بر باد آتش سودای من
 ترک سن سن گوی توسن خوی سوسن بوی من
 از عشق دوست بین که چه آمد به روی من
 ای باد بوی یوسف دلها به ما رسان
 بر سر بازار عشق آزاد نتوان آمدن
 ای لعل تو پرده‌دار پروین
 روی است بنامیزد یا ماه تمام است آن
 تا مرا سودای تو خالی نگرداند ز من
 تا دل غم او دارد نتوان غم جان خوردن
 در یک سخن آن همه عتیبش بین
 شب من دام خورشید است گوئی زلف یار است این
 درد دل گویم از نهان بشنو
 آخر چه خون کرد این دلم کامد به ناخن خون او
 تو چه دانی که من از وفا چه نمودم به جای تو
 سینه پر آتشم چو میغ از تو
 شد آبروی عاشقان از خوی آتش‌ناک تو
 گرچه جانی از نظر پنهان مشو
 چه کرده‌ام بجای تو که نیستم سزای تو
 پشت پایی زد خرد را روی تو
 در عشق داستانم و بر تو به نیم جو
 بسته‌ی زلف اوست دل، ای دل از آن کیست او
 ای تماشاگه جان بر طرف لاله‌ستان تو
 رخت تمنای دل بر در عشاق نه
 افدی بنفس من بدت فی‌المهد عنی غافله
 خیال روی توام غم‌گسار و روی تو نه
 هست به دور تو عقل نام شکسته
 در دستت اوفتادم چون مرغ پر بریده
 ای از پی آشوب ما از رخ نقاب انداخته
 سرمستم و تشنه، آب در ده
 در صبوح آن راح ریحانی بخواه
 ای برقرار خوبی، با تو قرار من چه
 ای دل به جفات جان نهاده
 ای زیر نقاب مه نموده
 ای چشم پر خمارت دلها فگار کرده
 درا تا سیل بنشانم ز دیده
 ماه نو و صبح بین پیاله و باده
 از زلف هر کجا گرهی برگشاده‌ای
 روی درکش ز دهر دشمن روی
 زین تنگنای وحشت اگر باز رستمی
 غم بنیاد آب و گل چه خوری
 روز دانش به ازین بایستی
 ای دل ای دل هلاک تن کردی
 خاک بغداد در آب بصرم بایستی
 شوریده کرد ما را عشق پری جمالی
 ای راحت جان‌ها به تو، آرام جان کیستی
 ای سرو غنچه لب ز گلستان کیستی
 ای ترک دلستان ز شبستان کیستی
 کردی نخست با ما عهدی چنان که دانی
 یکی بخرام در بستان که تا سرو روان بینی
 زره‌ی زلف بر قبا شکنی
 این چه شور است آخر ای جان کز جهان انگیختی
 جان بخشمت آن ساعت کز لب شکرم بخشی
 تا بیش دل خراب داری
 تب‌ها کشم از هجر تو شب‌های جدایی
 گلی از باغ وفا آمده‌ای
 باز از کرشمه زخمه‌ی نو در فزوده‌ای
 تا حلقه‌های بهم برشکسته‌ای
 چه کرده‌ام که مرا پایمال غم کردی
 آن لعل شکر خنده گر از هم بگشایی
 تاطرف کلاه برشکستی
 یا وصل تو را نشانه بایستی
 بر دیده ره خیال بستی
 عالم افروز بهارا که تویی
 گر زیر زلف بند او باد صبا جا یافتی
 چه کردم کاستین بر من فشاندی
 جان از تنم برآید چون از درم درآئی
 هر زمان بر جان من باری نهی
 دیدی که هیچگونه مراعات من نکردی
 ز بدخوئی دمی خو وانکردی
 کاشکی جز تو کسی داشتمی
 درآ کز یک نظر جان تازه کردی
 دوست داری که دوستدار کشی
 تا لوح جفا درست کردی
 ز دلت چه داد خواهم که نه داور منی
 خاک توام مرا چه خوری خون به دوستی
 دل نداند تو را چنان که توئی
 بانگ آمد از قنینه کباد بر خرابی
 دلم که مرغ تو آمد به دام باز گرفتی
 به خرد راه عشق می‌پوئی
 خود لطف بود چندان ای جان که تو داری
 صید توام فکندی و در خون گذاشتی
 به رخت چه چشم دارم که نظر دریغ داری
 زین نیم جان که دارم جانان چه خواست گوئی
 مرا روزی نپرسی کخر ای غم‌خوار من چونی
 هرگز بود به شوخی چشم تو عبهری
 گر قصد جان نداری، خونم چرا خوری
 خطی بر سوسن از عنبر کشیدی
 هدیه‌ی پای تو زر بایستی
 ناز جنگ‌آمیز جانان برنتابد هر دلی
 دشوار عشق بر دلم آسان نمی‌کنی
 گرنه تو ای زود سیر تشنه‌ی خون منی
 چه کرد این بنده جز آزاد مردی
 مرا تا جان بود جانان تو باشی
 گر بر در وصالت امید بار بودی
 با هیچ دوست دست به پیمان نمی‌دهی
 دلم غارتیدی ز بس ترک‌تازی
 خاک شدم در تو را آب رخم چرا بری
 هر روز به هر دستی رنگی دگر آمیزی
 از بوالعجبی هردم رنگ دگر آمیزی
 ای دیده ره ز ظلمت غم چون برون بری
 عتاب رنگ به من نامه‌ای فرستادی
 ز من گسستی و با دیگران بپیوستی
 یک زبان داری و صد عشوه‌گری
 تو را افتد که با ما سر برآری
 در عشق، فتوح چیست؟ دانی
 گویم همه دل منی و جانی
 خاکم که مرا منی نیابی
 ماهی که مه از قفای او بینی
 داور جانی، پس این فریاد جان چون نشنوی
 ای رخ نورپاش تو پیشه گرفته دلبری
 دلم خاک تو شد گو باش من خون می‌خورم باری
 اذا ما الطیر غنت فی‌الصباح
 تعاطی الکاس من شان الصبوح
 ما انصف ندمانی لو انکر ادمانی
 یارب لیل مظلم قد قلت یارب ارحم
 قم بکرة و خذها با کورة الحیات
 از روی تو فروزد شمع سرای عیسی
 چو عمر رفته تو کس را به هیچ کار نیایی
 دیوانه شوم چون تو پری‌وار نمایی
 لاله رخا سمن برا سرو روان کیستی
 باز از نوای دلبری سازی دگرگون می‌زنی

غزلیات خاقانی