تقویم‌التواریخ/سده سوم
جدول وقایع مائهٔ ثالثه از تاریخ هجرت

 ۲۰۱ : ظهور بابک خرمی و جریان فتنهٔ عظیمه، و قصد مأمون به ولیعهد نمودن علی بن موسی الرضا علیه السّلام و امر به تغییر لباس سیاه به سبز،  ۱ و گفتگوی اهل بغداد در خلع مأمون، و وقوع زلزلهٔ عظیمهٔ ممتده در خراسان.

 ۲۰۲ : خروج داعی الی الحق حسین کوکبی در قزوین و زنجان و هزیمت او از بغا سردار لشکر خلیفه،  ۲ و مردن فضل بن سهل وزیر مأمون، و نضر بن شمیل شیخ عربیت، و یحیی بن آدم قاری کوفه.

 ۲۰۳ : ظهور دولت بنی زیاد در یمن، و آمدن مأمون از خراسان و تمکن او در بغداد، و وفات علی بن موسی الرضا علیه السّلام در طوس به سبب زهر به امر مأمون، و مردن محمد بن جعفر الصادق ملقب به «دیباج» در مدینه.

 ۲۰۴ : ظهور دولت سامانیه در خراسان، و بنای شهر زبید در یمن، و وفات شافعی از ائمهٔ اربعه در مصر، و حسن بن زیاد قاضی کوفه، و ابو داود طبالسی محدث بصره، و هشام بن سائب کلبی امام در انساب.

 ۲۰۵ : وفات ابو سلیمان الدارانی از مشایخ، و یعقوب بن اسحاق الحضرمی قاری بصره، [و استقلال طاهر ذو الیمینین از جانب خلفا در خراسان و ظهور دولت آل طاهر].  ۳ 

 ۲۰۶ : مد بحر فارس به نوعی که سواد عراق از آن غرق شد، و مردن محمد بن قطرب نحوی، و یزید بن هارون محدث عراق.

 ۲۰۷ : وفات طاهر ذو الیمینین امیر خراسان، و محمد بن عمرو واقدی قاضی بغداد، و هیثم بن عدی اخباری، و یحیی بن زیاد از قراء و شیخ کوفه.

 ۲۰۸ : وفات ست نفیسه بنت سید حسن بن سید زید صاحبهٔ آستانه در مصر.

 ۲۰۹ : حرب عبد الله بن طاهر و نصر بن شبث و هزیمت نمودن عبدالله.

 ۲۱۰ : زفاف مأمون به زین المخدرات پوران دختر حسن در واسط، و مردن ابو عمرو اسحاق بن مرار شیبانی، و ابو عبیده معمر بن مثنی امامان در لغت، و حکومت طلحة بن طاهر در خراسان به امر مأمون.

 ۲۱۱ : ندای تفضیل علی بن ابی طالب علیه السّلام بر سایر چهار یار گزین به امر مأمون در بغداد، و اخراج عبد الله بن طاهر، متغلبهٔ ربضیه را از اسکندریه به جزیرهٔ کرید، و مردن ابو العتاهیه شاعر مشهور، و معن بن منصور، و امام عبد الرزاق بن همام المفسر.

 ۲۱۲ : ظهور محنت خلق قرآن از یاوه گویان عباسیان به حکم مأمون و حج او، و رفتن عسکر به جانب بابک خرمی، و گرفتن اهل ربض، جزیرهٔ کرید را، و مردن اسماعیل بن حماد بن ابی حنیفه، و ابو عاصم النبیل، و عبد الملک ماجشون از اهل حدیث، و ولادت با سعادت امام علی النقی عاشر ائمهٔ اثنی عشر علیه السّلام.

 ۲۱۳ : اعراض مردم از عباسیون به جهت تکلیف به اعتقاد حدوث و خلق قرآن و اکراه ایشان.

 ۲۱۴ : هزیمت بابک از جنگ محمد بن حمید سردار لشکر اسلام و شهادت محمد مزبور، و مردن عبد الله بن عبد الحکم فقیه مصر.

 ۲۱۵ : سفر مأمون به روم و فتح انقره، و مردن خلف بن ایوب شاگرد ابو یوسف و ابو زید لغوی.

 ۲۱۶ : سفر مأمون ثانیا به بلاد حبشه تا دیار مصر و سبی و غارت اهل حبشه، و مردن امام عبد الملک اصمعی معروف رئیس ادبا و جلیس خلفا، و حکومت عبد الله بن طاهر در خراسان.

 ۲۱۷ : سفر مأمون ایضا به جانب روم به جهت حرب کفار و استرداد بعضی قلاع، و مردن عبد الملک بن هشام امام فن سیر، و بشر بن غیاث مریسی از معتزله، و عبد الله بن یوسف تنیسی محدث مصر، و امام ابو حفص کبیر از کبار حنفیه.

 ۲۱۸ : بنای حصار در سرحد روم به امر مأمون، و اجابت کردن خلق جهان به تکلیف شنیع او،  ۱ الا احمد بن حنبل و محمد بن نوح  ۲ از ائمهٔ دین، و خلافت معتصم بعد از موت مأمون، و گریختن اتباع بابک از جنگ اسحاق سردار لشکر خلیفه در این سنه.

 ۲۱۹ : محنت عظیمهٔ احمد بن حنبل در منع قول به حدوث قرآن در حضور خلیفه، و مردن فضل بن دکین محدث کوفه.

 ۲۲۰ : هزیمت بابک از جنگ افشین سردار لشکر معتصم، و بنای بلدهٔ سر من رای به جهت دار الخلافه، و وزارت ابن زیات، و مردن خلاد قاری، و قالون قاری مدینه، و فوت امام محمد الجواد بن علی الرضا علیه السّلام.

 ۲۲۱ : هزیمت بابک از جنگ بغا سردار عسکر معتصم، و مردن عبد الله قعنبی زاهد بصره، و فتح موصلی.

 ۲۲۲ : خروج مازیار در طبرستان،  ۳ و اسیر شدن بابک به دست افشین بعد از تعب عظیم، و عقد مصالحه ما بین قیصر و بلغار و تنصر آن قوم بعد از تسلیم بلدهٔ صماقو  ۴ و زغر، و مردن احمد ازرقی.

 ۲۲۳ : قتل بابک در حضور خلیفه به سیاست شدیده، و انهزام توفیل قیصر روم در جنگ افشین در ملطیه، و مردن موسی بن اسماعیل تبودکی احد ارکان فن حدیث.

 ۲۲۴ : حرب عبد الله بن طاهر امیر خراسان با مازیار در طبرستان، و مردن ابو عبید قاسم بن سلام شیخ در عربیت.

 ۲۲۵ : موت اصبغ امام اهل مصر، و امیر ابو دلف قاسم عجلی از اسخیا و شجعان جهان، و محمد بن سلام بیکندی الحافظ.

 ۲۲۶ : قتل افشین در حبس معتصم، و صلب مازیار بعد از بحث بسیار در نزد خلیفه.

 ۲۲۷ : خلافت الواثق بالله بعد از فوت معتصم در بغداد، و خروج اعراب قیس بر والی شام بعد از فساد و طغیان، و مردن بشر حافی، و سعید بن منصور خراسانی صاحب سنن.

 ۲۲۸ : موت محمد العتبی شاعر بصره، و استیلای بنی اغلب بر جزیرهٔ صقلیه.

 ۲۲۹ : موت خلف بن هشام بزاز شیخ قراء در بغداد، و نعیم بن حماد شیخ حدیث در حبس محنت.

 ۲۳۰ : خروج مجوسان در اندلس، و مردن عبد الله بن طاهر امیر خراسان، و ابو اسحاق اسماعیل مشهور به شاطبی از علمای حنفیه، و حکومت طاهر بن عبد الله در خراسان.

 ۲۳۱ : اصرار الواثق بالله تکلیف اعتقاد به حدوث قرآن، و کشته شدن احمد بن نصر خزاعی برای امتناع، و مردن ابو عبد الله محمد بن زیاد الاعرابی شیخ عربیت، و ابو یعقوب بویطی امام شافعیه در مصر در حبس محنت، و ابو تمام طائی شاعر مشهور.

 ۲۳۲ : خلافت متوکل بعد از فوت الواثق بالله، و رفع قول به حدوث قرآن از اهل آن زمان، و ولادت حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام حادی عشر از ائمهٔ اثنی عشر.

 ۲۳۳ : کشتن ابن زیات وزیر، و مردن محمد بن سماعه قاضی، و یحیی بن معین شیخ حفاظ مدینه.

 ۲۳۴ : فوت علی بن المدینی شیخ و قدوهٔ حفاظ بصره.

 ۲۳۵ : تعیین لباس و رخت عسلی جهت نصاری.  ۱ 

و مردن ابو بکر بن ابی شیبه در کوفه  ۲ ، و ابو الهذیل محمد العلاف شیخ معتزله.

 ۲۳۶ : تخریب حایر امام حسین علیه السّلام [و مشهد امام رضا علیه السّلام]  ۳ به امر متوکل ناصبی.

 ۲۳۷ : خروج ارمنیان دبیل  ۴ و قتل ایشان به مباشرت بغا،  ۵ و مردن حاتم اصم در خراسان، و ظهور آتش عظیم در عسقلان.

 ۲۳۸ : استیلای بغا بر تفلیس و خرابی حصار آن بلده و نزول کشتی کفار در دمیاط، و مردن اسحاق بن راهویه، و بشر بن ولید کندی قاضی بغداد، و حسین سلمی از مشاهیر.

 ۲۳۹ : نزول نمودن عساکر اسلام در حوالی قسطنطنیه.

 ۲۴۰ : موت احمد بن ابی دؤاد خصم امام احمد، و ابو ثور بن خالد کلبی، و خلیفة بن خیاط، و سحنون مالکی مفتی قیروان، و قتیبة بن سعید بلخی محدث خراسان، و احمد بن خضرویه از کبار صوفیه.

 ۲۴۱ : وفات امام احمد بن حنبل در بغداد.

 ۲۴۲ : زلزلهٔ عظیمه در اکثر معموره، و مردن عبد الله بن ذکوان شیخ قراء در دمشق، و محمد بن اسلم طوسی، و یحیی بن اکثم قاضی بغداد.

 ۲۴۳ : موت ابراهیم بن الصولی شاعر مشهور، و حارث بن اسد المحاسبی قدوة الزهاد، و حرملة بن یحیی فقیه مصر.

 ۲۴۴ : هلاک جمعی کثیر در اخلاط از استماع صیحه و آواز عظیم در جو سما، و نزول تگرگ بسیار در عراق، و مردن یعقوب بن سکیت شیخ لغت به غدر متوکل.

 ۲۴۵ : انخساف سیزده ده از قرای مغرب و عموم زلازل، و مردن ذو النون مصری، و ابو تراب نخشبی از کبار مشایخ، و هشام بن عمار  ۱ قاری دمشق.

 ۲۴۶ : موت شیخ احمد بن ابو الحواری از مشایخ،  ۲ و حفص بن عمر الدوری شیخ القراء، و دعبل بن علی خزاعی مادح اهل بیت علیهم السّلام.  ۳ 

 ۲۴۷ : خلافت منتصر بعد از قتل متوکل در مجلس لهو، و موت ابو عثمان بکر المازنی نحوی  ۴ .

 ۲۴۸ : خلافت المستعین بعد از موت منتصر، و ظهور دولت بنی لیث صفار در خراسان، و مردن ابو علی کرابیسی فقیه بغداد،  ۵ و طاهر بن عبد الله امیر خراسان، و حکومت محمد بن طاهر بعد از پدر.

 ۲۴۹ : موت عبد بن حمید الکسی.

 ۲۵۰ : ظهور دولت علویه در طبرستان، و مردن احمد السیری مؤذن مسجد الحرام، و ابو حاتم سهل السجستانی (سختیانی)،  ۱ و عمرو بن بحر الجاحظ.

 ۲۵۱ : ظهور دولت بنی اخضر (اخیضر) از شرفای حجاز.

 ۲۵۲ : خلافت معتز بعد از قتل المستعین بالله، و شیوع فتنه و بلا و قحط و غلا در بغداد، و تغلب عیسی عامل رمله بر شام.

 ۲۵۳ : هزیمت کفار اسپانیه از محمد بن عبد الرحمن اموی در حرب وادی سلیط، و هلاک شدن سیصد هزار کافر،  ۲ و استیلای یعقوب صفاری بر خراسان،  ۳ [و وفات سری السقطی قدس سره].  ۴ 

 ۲۵۴ : ظهور دولت بنی طولون در مصر و شام، و وفات حضرت امام علی النقی علیه السّلام عاشر ائمهٔ اثنی عشر علیه السّلام.

 ۲۵۵ : خروج طایفهٔ زنجیه در بصره،  ۵ و خلافت مهتدی بعد از قتل معتز، و استیلای یعقوب صفاری بر کرمان، و مردن شیخ کرامیه محمد بن کرام، [و ولادت امام محمد بن مهدی علیه السّلام به مذهب امامیه].  ۶ 

 ۲۵۶ : خلافت معتمد بالله بعد از قتل مهتدی بالله، و مردن زبیر بن بکار قاضی مکهٔ معظمه، و فوت محمد بن اسماعیل بخاری قدوهٔ حفاظ در عید فطر.

 ۲۵۷ : هزیمت سعید  ۷ امیر لشکر خلیفه از طایفهٔ زنجیه و خراب نمودن بصره و ایله، و استیلای داعی الکبیر بر جرجان، و مردن ابو داود سلیمان صاحب سنن.  ۸ 

 ۲۵۸ : قتل منصور  ۹ امیر لشکر خلیفه در حرب زنجیه، و نزول موفق برادر خلیفه به جهت دفع زنجیه در آن حوالی، و انهزام زنجیه، و مردن یحیی بن معاذ  ۱ رازی واعظ.

 ۲۵۹ : وفات امام ابو اسحاق جوزجانی، و خراب شدن بطایح عراق از غارات زنجیه، و بنا نمودن قلعهٔ یافا به مباشرت احمد ابن طولون، و انقراض آل طاهر در خراسان، و مستولی شدن یعقوب بن لیث صفار.

 ۲۶۰ : توجه یعقوب به طبرستان و شکست خوردن از کثرت امطار، و مردن حنین بن اسحاق مسیحی شیخ اطباء در عراق،  ۲ و مالک بن طوق امیر عرب در شام، و وفات امام حسن عسکری علیه السّلام.

 ۲۶۱ : فتنهٔ یعقوب در خراسان، و فتنهٔ زنجیه در اهواز، و مردن سوسی قاری رقه، و بایزید بسطامی قدوة العارفین، و فوت امام مسلم از ارکان حدیث، و احمد بن عمر خصاف از کبار حنفیه.

 ۲۶۲ : هزیمت یعقوب از حرب موفق در واسط، و استیلای زنجیه بر بطایح بعد از غارت و سبی، و مردن یعقوب بن شیبه محدث بصره.

 ۲۶۳ : موت فتح بن خاقان وزیر متوکل بالله.

 ۲۶۴ : غارت زنوج بر واسط، و بنای بلدهٔ رفاده در افریقیهٔ مغرب به مباشرت ابراهیم اغلبی، و بنای مسجد احمد بن طولون در مصر، و مردن امام اسماعیل المزنی، و ابو زرعه عبید الله رازی از مشاهیر.

 ۲۶۵ : استیلای زنوج بر نعمانیه، و موت ابن الخصیب وزیر منتصر بالله، و ابو حفص نیشابوری شیخ خراسان، و محمد بن سحنون امام مالکیه،  ۳ و وفات یعقوب بن لیث صفار، و استیلای زنگیان، و غیبت صغرای امام محمد مهدی علیه السّلام به مذهب شیعه.

 ۲۶۶ : تخریب رامهرمز از غارت زنوج، و هزیمت کفار روم در جنگ خلف فرغانی  ۴ امیر لشکر ابن طولون، و مردن محمد بن شجاع ثلجی فقیه عراق.

 ۲۶۷ : هزیمت زنوج در جنگ واسط از لشکر خلیفه.

 ۲۶۸ : سفر خلف سردار لشکر خلیفه به روم و قتل جمعی کثیر از کفار، و انقطاع خطبهٔ عباسیه از مصر، و مردن محمد بن عبد الحکم مفتی مصر،

 ۲۶۹ : بنای قبة العالیه علی قبر معاویه به امر احمد بن طولون.

 ۲۷۰ : کشته شدن محمد بن العبقسی (؟) رئیس زنجیه بر دست موفق در قلعهٔ مختاره از قلاع جزایر شط العرب و رفع فتنه به اعدام آن طایفه، و مردن احمد بن طولون امیر مصر، و داود بن علی الظاهری امام ظاهریه، و بکار بن قتیبه قاضی مصر، و حکومت عمرو بن لیث از صفاریه.

 ۲۷۱ : واقعه طواحین بین لشکر موفق و خمارویه در فلسطین و هزیمت معتضد.  ۱ 

 ۲۷۲ : در این سنه چیزی واقع نشده.

 ۲۷۳ : موت ابن ماجه محمد القزوینی محدث شرق،  ۲ و محمد بن عبد الرحمن الاموی ملک اندلس.

 ۲۷۴ : در این سنه چیزی واقع نشده.

 ۲۷۵ : موت ابو داود سلیمان بن اشعث السجستانی صاحب السنن.  ۳ 

 ۲۷۶ : انهزام افشین سر عسکر خلیفه در حرب خمارویه امیر مصر، و موت ابن قتیبه عبد الله بن مسلم دینوری.  ۴ 

 ۲۷۷ : موت ابو حاتم محمد الرازی حافظ مشرق، و امام یعقوب بن سفیان فسوی.

 ۲۷۸ : ظهور قرامطه در کوفه، و خلافت معتضد بعد از فوت موفق.

 ۲۷۹ : ممنوع شدن اهل نجوم و قصه خوانان و فلسفیان از جمعیت و افاده و بیع و شرای کتب فلاسفه، و مردن احمد بن [ابی]خیثمه مورخ، و امام ابو عیسی محمد ترمدی صاحب سنن و فخر الحفاظ، و خلافت معتضد به قولی.

 ۲۸۰ : موت عثمان بن سعید دارمی از حفاظ حدیث.

 ۲۸۱ : مصالحه نمودن معتضد با خمارویه، و مردن ابو العیناء محمد بن قاسم بصری، و احمد بن داود ابو حنیفهٔ دینوری از اقران جاحظ.

 ۲۸۲ : اعتبار نوروز در حزیران به امر معتضد،  ۱ و شیوع سب معاویة بن ابی سفیان در بغداد، و کشتن خمارویه را در فراش خود.

 ۲۸۳ : توریث ذوی الارحام به امر معتضد،  ۲ و ابطال اعتبار نوروز، و گریختن رافع از عمرو لیث در جنگ خراسان.

و مردن سهل بن عبد الله تستری قدوهٔ مشایخ.

 ۲۸۴ : ظلمت شدیده در مصر، و هبوب بادهای سرخ و زرد در بصره، و مردن ابن عمر المستملی محدث نیشابور، و ابو عباده الولید البحتری امیر الشعراء.

 ۲۸۵ : کسوف تام شمس در شوال، و زلزلهٔ عظیمه و وفور آب‌ها در ری و طبرستان، و الحاق دار النداوة به مسجد الحرام به امر معتضد، و مردن ابو العباس محمد بن یزید المبرد شیخ النحات، و امام ابو اسحاق حربی در بغداد.

 ۲۸۶ : ظهور ابو سعید جنابی رئیس قرامطه در بحرین، و انهزام عمرو بن لیث از اسماعیل بن احمد سامانی در جنگ ماوراء النهر و اسیر شدن او، و مردن ابو سعید الشهیر به «خراز» قدوهٔ زهاد، [و محمد بن وضاح محدث قرطبه].  ۳ 

 ۲۸۷ : هزیمت عباس غنوی سرلشکر بغداد در جنگ جنابی.

 ۲۸۸ : ظهور ابو عبد الله الشیعی در مغرب.

و وبای مفرط در آذربایجان، و وفات عثمان بن سعید انماطی مفتی بغداد.

 ۲۸۹ : خروج یحیی بن زکرویه از قرامطه در شام، و خلافت مکتفی بالله بعد از موت معتضد بالله، و مردن عمرو بن لیث در حبس.

 ۲۹۰ : استیلای قرامطه بر حصار دمشق، و انهزام یافتن لشکر مکتفی بالله از ایشان، و گریختن قرامطه از لشکر مصر.

 ۲۹۱ : حروب ترک و روم و قرامطه در خراسان و شام و انطاکیه با عسکر اسلام و فتح انطاکیه با سیف، و مردن احمد ثعلب شیخ ادب، [و محمد الشهیر به قنبل شیخ القراء در مکه].  ۱ 

 ۲۹۲ : انقراض دولت بنی طولون به کشتن هارون بن خمارویه در جنگ محمد بن سلیمان سردار مکتفی و ضبط بلاد مصر، و طغیان آب دجله و خراب شدن بغداد از آن، و مردن ابو بکر احمد بزاز صاحب «المسند»، و قاضی ابو خازم عبد الحمید، و استقلال طاهر بن لیث و انقراض ایشان بعد از او.

 ۲۹۳ : خرابی شام از قرامطه و گریختن قرامطه از لشکر خلیفه در کوفه، و مردن ابو العباس الناشی الشاعر، و ظهور دولت سامانیه.

 ۲۹۴ : استیصال قافلة الحاج در راه مکهٔ معظمه به مباشرت زکرویهٔ قرمطی و کشته شدن زکرویه در جنگ لشکر بغداد.

 ۲۹۵ : خلافت المقتدر بعد فوت المکتفی، و مردن ابراهیم بن معقل محدث نسف، و ابو بکر اسماعیلی از حفاظ، و احمد بن محمد المعروف به ابو الحسین النوری از کبار مشایخ، و اسماعیل بن احمد سامانی.

 ۲۹۶ : خلافت ابن المعتز بعد خلع مقتدر و عود مقتدر به خلافت بعد از مقتولی ابن المعتز، و انقراض دولت بنی اغلب در افریقیه، و گریختن طاهر صفاری در جنگ سبکری در فارس مغرب.

 ۲۹۷ : ظهور دولت عبیدیه و فاطمیون در مغرب، و انقراض دولت اداراسه در فارس مغرب، و بنی مدرار در سجلماسه، و بنی رستم در تاهرت، و وفات عمرو بن عثمان مکی قدوهٔ زهاد، و محمد بن داود ظاهری مفتی بغداد از علت عشق.

 ۲۹۸ : والی شدن حسین بن حمدان به دیار بکر و رها و ربیعه، و استیلای عبیدالله  ۲ بر طرابلس غرب، و وفات سلطان العارفین جنید بغدادی، و ابو عثمان سعید الحیری شیخ نیشابور، و محمد بن ولاد النحوی.

 ۲۹۹ : نهب بغداد، و محبوسی وزیر ابن فرات، و وفات ابن کیسان محمد بن احمد شیخ نحات.

 ۳۰۰ : وفات احمد بن راوندی از علمای زنادقه، و استیلای عمرو بن یعقوب صفاری بر سیستان و محصوری او از آل سامان.