انوری (مقطعات)
دیده‌ی جان بوعلی سینا
 نزد طبیب عقل مبارک قدم شدم
 نگر تا حلقه‌ی اقبال ناممکن نجنبانی
 ای خصم تو پست و قدر والا
 هرکه سعی بد کند در حق خلق
 ایا صدری که از روی بزرگی
 آفتاب سخا حمیدالدین
 ای بر عقاب کرده تقدم ثواب را
 ای صدر نایبی به ولایت فرست زود
 این فلک پیش طالع نیکت
 خطابی با فلک کردم که از راه جفا کشتی
 کرا عقل باشد زبر دست شهوت
 چون بهاء الدین اعز را شاخ عزت بارور شد
 گفت با خواجه یکی روز ازین خوش مردی
 طوطی ای آنکه ز انصاف تو هر نیم‌شبی
 می‌نبینی که روزگار چه کرد
 به جای باده‌ی نابم تو سرکه دادی ناب
 خدایگانا مهمان بنده بودستند
 ایا دقیق نظر مهتری که گاه سخا
 گفته بودی که کاه و جو بدهم
 میر حیدر ایا که خیزد جود
 من و نگار من امروز هر دو رگ زده‌ایم
 دستار خوان بود ز دو گز کم به روستا
 گرچه در دور تو ای دریادل کان دستگاه
 ای بس که جهان جبه‌ی درویش گرفته
 درین دو روزه توقف که بو که خود نبود
 زهی نم کرمت در سخا بهارانگیز
 هر سخن کان نیست قرآن با حدیث مصطفی
 ای سرافرازی که از یک سعی تو
 گره عهد آسمان سست است
 به خدایی که از میان دو حرف
 صفی محمد تاریخی از خدای بترس
 ربع مسکون آدمی را بود دیو و دد گرفت
 چون برگهای طوبی طبعم به نام تو
 ای سروری که از گل دل قامت قلم
 رتبت و تمیکن صدر موئتمن
 قدر می‌خواست تا کار دو عالم
 آن شنیدستی که روزی زیرکی با ابلهی
 آنکه بر سلطان گردون نور رایش غالبست
 ای کریمی که در عطا دادن
 رای مجدالملک در ترتیب ملک
 از خواص سخای مجد کرم
 تو آن فرزانه‌ی آزاد مردی
 ای بزرگی که دین یزدان را
 فریدالدین کاتب دام عزه
 شاها بدان خدای که بر دست قدرتش
 به خدایی که روز را دامن
 مرا مقصود فرزندان آدم
 آن شد که جهان لاف همی زد که من آنم
 دوش در خواب من پیمبر را
 ایا خسروی کز پی جاه خویش
 به خدایی که در پرستش خویش
 بدان خدای که در جست و جوی قدرت او
 از آن سپس که به تعریض یک دوبارم رفت
 دوش خوابی دیده‌ام گو نیک دیدی نیک باد
 قطعه‌ی صدر اجل قاضی قضاة شرق و غرب
 حاجبت رگ ز دست دانستم
 ای خداوندی کز غایت احسان و سخا
 شمس را چیزکی است بر گردن
 رئیس دولت و دین ای اسیر دست اجل
 اعتقادی درست دار چنانک
 ای کریمی که در زمین امید
 ای بزرگی که جود بحر محیط
 بوالحسن ای کسی که در احسان
 ای سروری که کوکبه‌ی کبریات را
 ای به همت بر آفتابت دست
 دی گفت به طنز نجم قوال
 ای بزرگی که در بزرگی و جاه
 هر جمال و شرف که دارد ملک
 این مجلس خواجه‌ی جهانست
 آلوده‌ی منت کسان کم شو
 ای سعد سپهر دین کجایی
 کمال دین محمد محمد آنکه برای
 کلبه‌ای کاندرو به روز و به شب
 ای به دندان دولت آمده خوش
 میر یوسف سخن دراز مکش
 با آنکه چند سال بدیدم بتجربت
 در جهان چندان که گویی بی‌شمار
 با یکی مردک کناس همی گفتم دی
 صاحبا ماجرای دشمن تو
 مقلوب لفظ پارس به تصحیف از کفت
 بفرستم ای امیر به تعجیل شربتی
 به خدایی که معول به همه چیز بدوست
 بازآمد آنکه دولت و دین در پناه اوست
 نشنیده‌ای که زیر چناری کدو بنی
 نشوی سرور اندرین گیتی
 خسروا این چه حلم و خاموشیست
 برترین مایه مرد را عقلست
 عنصری گربه شعر می صله یافت
 ز مردمان مشمر خویش را به هیات و شکل
 چار شهرست خراسان را در چارطرف
 ای سروری که چون تو به رادی سحاب نیست
 تو مرا گر پیاده‌ام منکوه
 به خدایی که بی‌ارادت او
 بهاء الدین علی کز چرخ جودش
 ای جوانمردی که هرگز چرخ پیر
 هر کرا ریدنی بگیرد سخت
 جهان ز رفتن مودود شه موئید دین
 جریده‌ایست نهاد سیه سپید جهان
 چاشتگه در شهر مرو آن نامور فخر زمان
 به خدایی که از صنایع او
 ای بزرگی کز آب و خاک چو تو
 در حدود ری یکی دیوانه بود
 سراجی ای ز مقیمان حضرت ترمد
 مکرم مفصل سدیدالدین سپهر سروری
 من به الماس طبع تا بزیم
 خسروا گوهر ثنای ترا
 گفتی اجل شهاب موئید که آن فلان
 ای ز جانم عزیزتر خاکی
 صفی‌الدین موفق را چو بینی
 گفتم آن تو نیست خواجه صلاح
 خسروا روزی ز عمرم گر سپهر افزون کند
 ای به تو مخصوص اعجاز سخن
 صاحبا رای رفیعت که به معیار خرد
 اندرین عصر هرکه شعر برد
 ای خداوندی که هر کز خدمتت گردن کشید
 ای ملک پادشه شده ثابت‌قدم به تو
 ای مقر عز تو از خرمی دارالقرار
 مجد دین ای جهان جود و کرم
 ای زمان فرع زندگانی تو
 مبشر آمد و اخبار فتح ختلان داد
 آن خداوندی که سال و ماه را
 مذلت از طمع خیزد همیشه
 ای خداوندی که بنای جهان یعنی خدای
 مثال عالی دستور چون به بنده رسید
 تو آن کریمی کز التفات خاطر تو
 به خدایی که از شب تیره
 ای شاه جهان حیه‌ی صندوق خزانت
 طاعت پادشاه وقت به وقت
 ای جهانی پر از مکارم تو
 اگر در خدمتت تقصیر کردم
 درخت دولت شاه عجم سر بر فلک دارد
 جور یکسر جهان چنان بگرفت
 ای زتو بنهاده کلاه منی
 به کلاهی بزرگ کرد مرا
 شمس بی نور و خواجه‌ی بی‌اصل
 ای برادر نسل آدم را خدی از روی لطف
 میر طغرل بمرد و من گفتم
 شادمانی گزین و نیک خویی
 تابش رای سایه‌ی یزدان
 آنکه او دست و دلت را سبب روزی کرد
 در جهان با مردمانی که چون باید گذاشت
 گرچه شب سقطه‌ی من هر که دید
 قلتبانی هم به خواهر هم بزن
 جهان گر مضطرب شد گو همی شو
 هر که به ورزیدن کمال نهد روی
 امیرالجبال آنکه با جاه جودش
 کی بود کین سپهر حادثه زای
 مقبلی آنکه روز و شب ادبار
 روز را رایگان ز دست مده
 گر اندک صلتی بخشد امیرت
 مدت عالم به آخر می‌رسد بی‌هیچ شک
 گفتم چو لطف بار خدایم قبول کرد
 ای خداوندی که درمعراج قدر و منزلت
 من واین نفس که با قحبه‌ی رعنای جهان
 اوحدالدین که در سوئال و جواب
 افتخار جهان حمیدالدین
 انوری را خدایگان جهان
 ای آنکه لقب تاش ثاقب تو
 خداوندا تو می‌دانی که بنده
 با جلال تو ای حمیدالدین
 جفای گنبد گردان به پایه‌ای برسید
 آن بزرگانی که در خاک خراسان خفته‌اند
 ای خداوندی که بر درگاه جاهت بنده‌وار
 گر خداوند عصمةالدین را
 ممسکی جست مر مرا در بلخ
 کهتر و مهتر و وضیع و شریف
 سرورا از می سخاوت تو
 یکی و پنج و سی وز بیست نیمی
 صاحبا دین و ملک بی‌تو مباد
 پنج قالاشیم در بیغوله‌ای
 ای نمودار آفتاب بلند
 احکام دین چو از شرف‌الدین شرف گرفت
 ای کریمی که رای همت تو
 گنبد پیروزه گون بااختران سیم رنگ
 ای خداوندی که از دریای دستت روزگار
 به خدایی که قدر قدرت او
 ای خداوندی که پیش لطف خاک پای تو
 ترا هجا نکند انوری معاذالله
 کامل العصر نیک نیک بدان
 بافلک دی نیازمندی گفت
 ای خداوندی که از روی تفاخر بنده‌وار
 ای کریمی که از نوال کفت
 ای بزرگی که کلک وهمت تو
 پس دریده بریده پیشی چند
 به خشک ریش گری در هری ندیدستی
 آسمان آن بخیل بدفعلست
 زن چو میغست و مرد چون ماهست
 تویی آن صدر که بر پایه‌ی قدرت نرسد
 چه خیر باشد در خیل و لشکری که درو
 یک چند روزگار نه از راه مکرمت
 ای شاه ز نقدها که باشد
 کرد عالی بنای این مجدود
 زهی صاحب ملک پرور که گیتی
 ای خداوندی که از ایام اگر خواهی بیابی
 شاهدی دارم ای بزرگ چنانک
 جاییست نشسته چاکر تو
 مفتی شرع کرم عاقله‌ی ملت جود
 خدای کار چو بر بنده‌ای فرو بندد
 ای بدیع‌الزمان بیا و ببین
 ای خاک درت سرمه شده چشم ولی را
 ای به جود و به قدر بر ز فلک
 طبع مهتاب را دو خاصیت است
 ای بزرگی که رای روشن تو
 در مرثیه‌ی موئیدالدین
 خدایگانا نزدیک شد که صبح ظفر
 به خدایی که دست قدرت او
 بنده گر درهنر عطارد نیست
 روزی پسری با پدر خویش چنین گفت
 خسرو از اصطبل معمورت که آن معمور باد
 ای برقد تو راست قبای سخا و جود
 حکایت است به فضل استماع فرمایند
 گر بنده به خدمتت نیامد
 ای مستفاد لطف تو اقبال آسمان
 خداوندا تو آنی کافرینش
 قاضی از من نصیحتی بشنو
 بردم به کدوی تر بدو حاجت
 اندرین دور بی‌کرانه که هست
 باده خوردن به ساتکینی در
 ای هنر از آتش تو بویا همچو عود
 هر که تواند که فرشته شود
 هر کس که جگر خورد و به خردی هنر آموخت
 به خدایی که از مشیت او
 هرگز گمان مبر که کمال‌الزمان بمرد
 آزرده رفت مانا تاج‌الزمان ز ما
 دی از کسان خواجه بکردم یکی سوئال
 ای به اقلیم کبریای تو در
 ای خداوندی که کمتر بنده در فرمان تو
 تو در قوادگی ای سرخ کافر
 بودن اندر عذاب چون جرجیس
 انوری بهر قبول عامه چند از ننگ شعر
 آن خواجه کز آستین رغبت
 شعرم به همه جهان رسیدست
 اگر به رنج ندارد اجل نجیب‌الدین
 هر بلایی کز آسمان آید
 ای شجاعی کز تو بددل‌تر ندیدم در جهان
 عادت طرح شعر آوردند
 ای فلک با کمال تو ناقص
 ای به طالع چو نام خود مسعود
 دراز گشت حدیث درازدستی ما
 ایا کان مروت صدر والا
 مار نون نکاح چو بزدت
 ای بزرگی که شد دل و رایت
 هرکه مخلوق را کند خدمت
 غذای روح بود باده‌ی رحیق‌الحق
 ای خواجه‌ی مبارک بر بندگان شفیق
 نه نجیب از پی آن شد به فلک بر کورا
 ایا رادی که اندر ناف آهو
 صاحبا از نیکخواه و بدسگالت یک مثال
 منعمی بر پیر دهقانی گذشت اندر دهی
 ای نمودار ارتفاع فلک
 حبذا کارنامه‌ی ارژنگ
 مرگ از آن به که مرا از تو خجل باید بود
 گویند که در طوس گه شدت گرما
 شعرهای کمالی آن به سخن
 تا نشست خواجه در گلشن بود
 خاطری چون آتشم هست و زبانی همچو آب
 ای ترا آفتاب حاجب بار
 هیچ دانی ارشدالدین کز کف و طبع تو دوش
 شاها بدیده‌ای که دلم را خدای داد
 زندگانی مجلس سامی در اقبال تمام
 به نظم مرثیه‌ای در که چون ز موجب آن
 اوحدالدین انوری ای من مرید طبع تو
 به حمد و ثنا چون کنم رای نظمی
 امیر زنگی چون بامداد باز آید
 دوش در خواب دیو شهوت را
 شعری بسان دیبه‌ی زربفت بافتم
 من بدعهد را چه می‌گویی
 به خدایی که عقل کلی را
 خداوندا به فر دولت تو
 ز روزگار به یک نامه‌ی تو خرسندم
 نرسد گرد سر فراز همی
 امید و بیم دهد خلق را مسخر خویش
 اگر بیایی و من بنده را دهی تشریف
 خدایگانا سالی مقیم بنشستم
 ایا به عالم عهد از تو نوبهاروفا
 گرچه دربستم در مدح و غزل یکبارگی
 عقل صد مسهل به طبعم بیش دارد
 ای کمال زمان بیا و ببین
 بزرگوارا دانی کز آفت نقرس
 جایی که من نشینم بیکار کی نشینم
 خدایگان وزیران و پادشاه صدور
 راحت چگونه یابم فضلست مانعم
 به خدایی که زنده و باقیست
 ای همه سیرت تو هنگ و ثبات
 فخر دین یک التماسست از توام
 از سخنهای عذب شکر طعم
 غم به تکلیف به سر من مبار
 به خدایی که در موجودات
 دی مرا عاشقکی گفت غزل می‌گویی
 چون من به ره سخن فراز آیم
 کردگارا مشته رندی ده جهان را خوش تراش
 ای غلامت چو شاد بخت فلک
 خداوندا همی خواهم که از دل
 گیتی به سر سنان گشادیم
 خصم تو و قاعده‌ی ملک تو
 علم آصف گنج قارون صبر ایوب رسول
 ای ز نور شرابخانه‌ی تو
 ای خردمند اگر گوش سوی من داری
 بزرگا گر خطایی کرده آمد
 چو غزنینی به محشر زنده گردد
 من توانم که نگویم بد کس در همه عمر
 احمد مرسل ز خاک مکه چون هجرت گزید
 روبهی می‌دوید از غم جان
 کم عیالی سعادتیست که مرد
 ای جهانت به مهر دل جویان
 ما را برون ز حکمت یونانیان چو هست
 خواجه اسفندیار می‌دانی
 ایا خورشید و مه در پیش رایت تیره و تاری
 نشاید بهر آداب ندیمی
 سگ خشم و خر شهوت که زبون‌گیری نیست
 ای پایه‌ی دانش از دلت عالی
 من از تاثیر این گردنده گردون
 حسام دولت و دین ای خدای داده ترا
 ای جوان بخت پیر ملت و ملک
 چهار چیز ز ارکان بارگاه تو باد
 ای فلک قدری که در انگشت قدر و همتت
 ای بزرگی که از شمایل و قدر
 ای پسر تا به فلک ظن سخاوت نبری
 شادباش ای خسرو عادل عماد دین و داد
 به خدایی که ذات لم یزلش
 هست در دیده‌ی من خوب‌تر از روی سپید
 ای به دریای عقل کرده شناه
 چند مهتاب بر تو پیماید
 شعر دور از تو حیض مردانست
 ای جهان را عدل تو آراسته
 ای بر در بامداد پندار
 یک دو منک می سه تن به چار جوانب
 ای زمین را ز بهر خدمت تو
 بار خدایا به فضل بنده‌ی خود را
 چاکر ز روی عجز سوئالی همی کند
 هیچ می‌دانی که در گیتی ز مرگ بوالحسن
 ای خدایت به پادشاهی خلق
 ای ز دست تجاسر خادم
 شهاب دولت و دین ای کسی که هست مدام
 تو با من نسازی که از صحبت من
 ای حکم ترا قضای یزدان
 تو آن سپهر اثر صاحبی که پیک قدر
 خرد دوش از من بپرسید و گفتا
 ای بر سر سروران یگانه
 مرا دی یاسمن پیغام دادست
 منم امروز و شاهدی زیبا
 انوری شعر و حرص دانی چیست
 ای جهان را دفین به دست تو در
 ای رخ و فرزین نهاده چرخ را در حل و عقد
 ندارد مجلس ما بی‌تو نوری
 ای جهان را موسم آزادگی ایام تو
 ای مقصد کشور چهارم
 ای ز قدر تو آسمان در گو
 ای انوری تویی که به فضل و هنر سزند
 شجاعی ای خط و شعر تو دام و دانه‌ی عقل
 این همایون در فرخنده‌سرای
 مرحبا مرحبا درآی درآی
 یارب بده مرا به دل نعمتی که بود
 آن چیست کز آن طبق همی تابد
 نکنم خواجه را به شعر هجا
 آنکه سایه‌اش کس ندید از غایت ستر و صلاح
 دی ز من پرسید معروفی ز معروفان بلخ
 خداوند من عصمةالدین همیشه
 ای به تدبیر قطب آن گردون
 عادت کن از جهان سه خصلت را
 خداوند که داند خواست عذر لطف دوشینت
 چهار چیزست آیین مردم هنری
 آنی که گر بخواهی از اقبال و سروری
 ای صاحبی که صدر وزارت ز جاه تو
 ای برادر گر مزاج از فضله خالی آمدی
 خداوندا همی دانم که چیزی نیست در دستت
 ز جنس مردمان مشمار خود را
 کسی که مدت سی سال شعر باطل گفت
 ای رفته به فرخی و فیروزی
 خون خواجه کعبه است و نان او بیت‌الحرام
 ای خداوندی که بر روی زمین فرمان تو
 ای کریمی که جرم هفت اختر
 خداوندا حریفان آمدستند
 سحرگاهی به نزد خواجه رفتم
 به خدایی که بازگشت بدوست
 گر نیستی زمانه به جنگ و نبرد خلق
 تو ای سیف زنگ اجل چون نگیری
 چون ترا روزگار داد به داد
 ای رای ملک شه معظم
 گویند که چیست حاصل تو
 ای خواجه مکن تا بتوانی طلب علم
 کار کار ملک و دوران دوران وزیر
 انوری ای سخن تو به سخا ارزانی
 پیشی ز هنر طلب نه از مال
 گمان مبر که ز بی‌عیبی عمادست آن
 مرا پیام فرستی همی که پرسش تو
 دوش مهمان خواجه‌ای بودم
 تو وزیری و منت مدحت گوی
 زهی نفاذ تو در سر کارهای ممالک
 جهان را دلم گفت لطفی کن آخر
 بزرگوارا با آنکه معرضم ز سخن
 صفه‌ای را نقش می‌کردند نقاشان چین
 مرا دوستی گفت آخر کجایی
 در کف خشم و شهوت و خور و خواب
 تو اگر شعر نگویی چه کنی خواجه حکیم

مقطعات انوری