مثنوی معنوی/دفتر اول
مقدمه دفتر اول
 نی‌نامه
 عاشق شدن پادشاه بر کنیزک رنجور و تدبیر کردن در صحت او
 ظاهر شدن عجز حکیمان از معالجه‌ی کنیزک و روی آوردن پادشاه به درگاه اله و در خواب دیدن او ولیی را
 از خداوند ولی‌التوفیق در خواستن توفیق رعایت ادب در همه حال‌ها و بیان کردن وخامت زیان‌های بی‌ادبی
 ملاقات پادشاه با آن ولی که در خوابش نمودند
 بردن پادشاه آن طبیب را بر بیمار تا حال او را ببیند
 خلوت طلبیدن آن ولی از پادشاه جهت دریافتن رنج کنیزک
 دریافتن آن ولی رنج را و عرض کردن رنج او را پیش پادشاه
 فرستادن پادشاه رسولان به سمرقند به آوردن زرگر
 بیان آنک کشتن و زهر دادن مرد زرگر به اشارت الهی بود نه به هوای نفس و تامل فاسد
 حکایت بقال و طوطی و روغن ریختن طوطی در دکان
 داستان آن پادشاه جهود کی نصرانیان را می‌کشت از بهر تعصب
 آموختن وزیر مکر پادشاه را
 تلبیس وزیر بانصاری
 قبول کردن نصاری مکر وزیر را
 متابعت نصاری وزیر را
 قصه‌ی دیدن خلیفه لیلی را
 بیان حسد وزیر
 فهم کردن حاذقان نصاری مکر وزیر را
 پیغام شاه پنهان با وزیر
 بیان دوازده سبط از نصاری
 تخلیط وزیر در احکام انجیل
 در بیان آنک این اختلافات در صورت روش است نی در حقیقت راه
 بیان خسارت وزیر درین مکر
 مکر دیگر انگیختن وزیر در اضلال قوم
 دفع گفتن وزیر مریدان را
 مکر کردن مریدان کی خلوت را بشکن
 جواب گفتن وزیر کی خلوت را نمی‌شکنم
 اعتراض مریدان در خلوت وزیر
 نومید کردن وزیر مریدان را از رفض خلوت
 ولی عهد ساختن وزیر هر یک امیر را جداجدا
 کشتن وزیر خویشتن را در خلوت
 طلب کردن امت عیسی علیه‌السلام از امراکی ولی عهد از شما کدامست
 منازعت امرا در ولی عهدی
 تعظیم نعت مصطفی صلی الله علیه و سلم کی مذکور بود در انجیل
 حکایت پادشاه جهود دیگر کی در هلاک دین عیسی سعی نمود
 آتش کردن پادشاه جهود و بت نهادن پهلوی آتش کی هر که این بت را سجود کند از آتش برست
 به سخن آمدن طفل درمیان آتش و تحریض کردن خلق را در افتادن بتش
 کژ ماندن دهان آن مرد کی نام محمد را صلی‌الله علیه و سلم بتسخر خواند
 عتاب کردن آتش را آن پادشاه جهود
 طنز و انکار کردن پادشاه جهود و قبول ناکردن نصیحت خاصان خویش
 بیان توکل و ترک جهد گفتن نخچیران بشیر
 جواب گفتن شیر نخچیران را و فایده‌ی جهد گفتن
 ترجیح نهادن نخچیران توکل را بر جهد و اکتساب
 ترجیح نهادن شیر جهد و اکتساب را بر توکل و تسلیم
 ترجیح نهادن نخچیران توکل را بر اجتهاد
 ترجیح نهادن شیر جهد را بر توکل
 باز ترجیح نهادن نخچیران توکل را بر جهد
 نگریستن عزراییل بر مردی و گریختن آن مرد در سرای سلیمان و تقریر ترجیح توکل بر جهد و قلت فایده‌ی جهد
 باز ترجیح نهادن شیر جهد را بر توکل و فواید جهد را بیان کردن
 مقرر شدن ترجیح جهد بر توکل
 انکار کردن نخچیران بر خرگوش در تاخیر رفتن بر شیر
 جواب گفتن خرگوش ایشان را
 اعتراض نخچیران بر سخن خرگوش
 جواب خرگوش نخچیران را
 ذکر دانش خرگوش و بیان فضیلت و منافع دانستن
 باز طلبیدن نخچیران از خرگوش سر اندیشه‌ی او را
 منع کردن خرگوش از راز ایشان را
 قصه‌ی مکر خرگوش
 زیافت تاویل رکیک مگس
 تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش
 هم در بیان مکر خرگوش
 رسیدن خرگوش به شیر
 عذر گفتن خرگوش
 جواب گفتن شیر خرگوش را و روان شدن با او
 قصه‌ی هدهد و سلیمان در بیان آنک چون قضا آید چشمهای روشن بسته شود
 طعنه‌ی زاغ در دعوی هدهد
 جواب گفتن هدهد طعنه‌ی زاغ را
 قصه‌ی آدم علیه‌السلام و بستن قضا نظر او را از مراعات صریح نهی و ترک تاویل
 پا واپس کشیدن خرگوش از شیر چون نزدیک چاه رسید
 پرسیدن شیر از سبب پای واپس کشیدن خرگوش
 نظر کردن شیر در چاه و دیدن عکس خود را و آن خرگوش را
 مژده بردن خرگوش سوی نخچیران کی شیر در چاه فتاد
 جمع شدن نخچیران گرد خرگوش و ثنا گفتن او را
 پند دادن خرگوش نخچیران را کی بدین شاد مشوید
 تفسیر رجعنا من الجهاد الاصغر الی‌الجهاد الاکبر
 آمدن رسول روم تا امیرالممنین عمر رضی‌الله عنه و دیدن او کرامات عمر را رضی‌الله عنه
 یافتن رسول روم امیرالممنین عمر را رضی‌الله عنه خفته به زیر درخت
 سوال کردن رسول روم از امیرالممنین عمر رضی‌الله عنه
 اضافت کردن آدم علیه‌السلام آن زلت را به خویشتن کی ربنا ظلمنا و اضافت کردن ابلیس گناه خود را به خدای تعالی کی بما اغویتنی
 تفسیر و هو معکم اینما کنتم
 سال کردن رسول روم از عمر رضی‌الله عنه از سبب ابتلای ارواح با این آب و گل جسم
 در معنی آنک من اراد ان یجلس مع الله فلیجلس مع اهل التصوف
 قصه‌ی بازرگان کی طوطی محبوس او او را پیغام داد به طوطیان هندوستان هنگام رفتن به تجارت
 صفت اجنحه‌ی طیور عقول الهی
 دیدن خواجه طوطیان هندوستان را در دشت و پیغام رسانیدن از آن طوطی
 تفسیر قول فریدالدین عطار قدس الله روحه تو صاحب نفسی ای غافل میان خاک خون می‌خور که صاحب‌دل اگر زهری خورد آن انگبین باشد
 تعظیم ساحران مر موسی را علیه‌السلام کی چه می‌فرمایی اول تو اندازی عصا
 باز گفتن بازرگان با طوطی آنچ دید از طوطیان هندوستان
 شنیدن آن طوطی حرکت آن طوطیان و مردن آن طوطی در قفص و نوحه‌ی خواجه بر وی
 تفسیر قول حکیم بهرچ از راه و امانی چه کفر آن حرف و چه ایمان بهرچ از دوست دورافتی چه زشت آن نقش و چه زیبا در معنی قوله علیه‌السلام ان سعدا لغیور و انا اغیر من سعد و الله اغیر منی و من غیر ته حرم الفواحش ما ظهر منها و ما بطن
 رجوع به حکایت خواجه‌ی تاجر
 برون انداختن مرد تاجر طوطی را از قفص و پریدن طوطی مرده
 وداع کردن طوطی خواجه را و پریدن
 مضرت تعظیم خلق و انگشت‌نمای شدن
 تفسیر ما شاء الله کان
 داستان پیر چنگی کی در عهد عمر رضی الله عنه از بهر خدا روز بی‌نوایی چنگ زد میان گورستان
 در بیان این حدیث کی ان لربکم فی ایام دهرکم نفحات الا فتعر ضوا لها
 قصه‌ی سوال کردن عایشه رضی الله عنها از مصطفی صلی‌الله علیه و سلم کی امروز باران بارید چون تو سوی گورستان رفتی جامه‌های تو چون تر نیست
 تفسیر بیت حکم رضی‌الله عنه «آسمانهاست در ولایت جان کارفرمای آسمان جهان» «در ره روح پست و بالاهاست کوههای بلند و دریاهاست»
 در معنی این حدیث کی اغتنموا برد الربیع الی آخره
 پرسیدن صدیقه رضی‌الله عنها از مصطفی صلی‌الله علیه و سلم کی سر باران امروزینه چه بود
 بقیه‌ی قصه‌ی پیر چنگی و بیان مخلص آن
 در خواب گفتن هاتف مر عمر را رضی الله عنه کی چندین زر از بیت المال بن مرد ده کی در گورستان خفته است
 نالیدن ستون حنانه چون برای پیغامبر صلی الله علیه و سلم منبر ساختند کی جماعت انبوه شد گفتند ما روی مبارک ترا بهنگام وعظ نمی‌بینیم و شنیدن رسول و صحابه آن ناله را و سال و جواب مصطفی صلی الله علیه و سلم با ستون صریح
 اظهار معجزه‌ی پیغمبر صلی الله علیه و سلم به سخن آمدن سنگ‌ریزه در دست ابوجهل علیه اللعنه و گواهی دادن سنگ‌ریزه بر حقیت محمد صلی الله علیه و سلم به رسالت او
 بقیه‌ی قصه‌ی مطرب و پیغام رسانیدن امیرالممنین عمر رضی الله عنه باو آنچ هاتف آواز داد
 گردانیدن عمر رضی الله عنه نظر او را از مقام گریه کی هستیست بمقام استغراق
 تفسیر دعای آن دو فرشته کی هر روز بر سر هر بازاری منادی می‌کنند کی اللهم اعط کل منفق خلفا اللهم اعط کل ممسک تلفا و بیان کردن کی آن منفق مجاهد راه حقست نی مسرف راه هوا
 قصه‌ی خلیفه کی در کرم در زمان خود از حاتم طایی گذشته بود و نظیر خود نداشت
 قصه‌ی اعرابی درویش و ماجرای زن با او به سبب قلت و درویشی
 مغرور شدن مریدان محتاج به مدعیان مزور و ایشان را شیخ و محتشم و واصل پنداشتن و نقل را از نقد فرق نادانستن و بر بسته را از بر رسته
 در بیان آنک نادر افتد کی مریدی در مدعی مزور اعتقاد بصدق ببندد کی او کسی است و بدین اعتقاد به مقامی برسد کی شیخش در خواب ندیده باشد و آب و آتش او را گزند نکند و شیخش را گزند کند ولیکن بنادر نادر
 صبر فرمودن اعرابی زن خود را و فضیلت صبر و فقر بیان کردن با زن
 نصحیت کردن زن مر شوی را کی سخن افزون از قدم و از مقام خود مگو لم تقولون ما لا تفعلون کی این سخنها اگرچه راستست این مقام توکل ترا نیست و این سخن گفتن فوق مقام و معامله‌ی خود زیان دارد و کبر مقتا عند الله باشد
 نصیحت کردن مرد مر زن را کی در فقیران به خواری منگر و در کار حق به گمان کمال نگر و طعنه مزن در فقر و فقیران به خیال و گمان بی‌نوایی خویشتن
 در بیان آنک جنبیدن هر کسی از آنجا کی ویست هر کس را از چنبره‌ی وجود خود بیند تابه‌ی کبود آفتاب را کبود نماید و سرخ سرخ نماید چون تابه‌ها از رنگها بیرون آید سپید شود از همه تابه‌های دیگر او راست‌گوتر باشد و امام باشد
 مراعات کردن زن شوهر را و استغفار کردن از گفته‌ی خویش
 در بیان این خبر کی انهن یغلبن العاقل و یغلبهن الجاهل
 مرد زان گفتن پیشمان شد چنان
 در بیان آنک موسی و فرعون هر دو مسخر مشیت‌اند چنانک زهر و پازهر و ظلمات و نور و مناجات کردن فرعون بخلوت تا ناموس نشکند
 سبب حرمان اشقیا از دو جهان کی خسر الدنیا و اخرة
 حقیر و بی‌خصم دیدن دیده‌های حس صالح و ناقه‌ی صالح علیه‌السلام را چون خواهد کی حق لشکری را هلاک کند در نظر ایشان حقیر نماید خصمان را و اندک اگرچه غالب باشد آن خصم و یقللکم فی اعینهم لیقضی الله امرا کان مفعولا
 در معنی آنک مرج البحرین یلتقیان بینهما برزخ لا یبغیان
 در معنی آنک آنچ ولی کند مرید را نشاید گستاخی کردن و همان فعل کردن کی حلوا طبیب را زیان ندارد اما بیماران را زیان دارد و سرما و برف انگور را زیان ندارد اما غوره را زیان دارد کی در راهست کی لیغفرلک الله ما تقدم من ذنبک و ما تاخر
 مخلص ماجرای عرب و جفت او
 دل نهادن عرب بر التماس دلبر خویش و سوگند خوردن کی درین تسلیم مرا حیلتی و امتحانی نیست
 تعیین کردن زن طریق طلب روزی کدخدای خود را و قبول کردن او
 هدیه بردن عرب سبوی آب باران از میان بادیه سوی بغداد به امیرالممنین بر پنداشت آنک آنجا هم قحط آبست
 در نمد دوختن زن عرب سبوی آب باران را و مهر نهادن بر وی از غایت اعتقاد عرب
 در بیان آنک چنانک گدا عاشق کرمست و عاشق کریم کرم کریم هم عاشق گداست اگر گدا را صبر بیش بود کریم بر در او آید و اگر کریم را صبر بیش بود گدا بر در او آید اما صبر گدا کمال گداست و صبر کریم نقصان اوست
 فرق میان آنک درویش است به خدا و تشنه‌ی خدا و میان آنک درویش است از خدا و تشنه‌ی غیرست
 پیش آمدن نقیبان و دربانان خلیفه از بهر اکرام اعرابی و پذیرفتن هدیه‌ی او را
 در بیان آنک عاشق دنیا بر مثال عاشق دیواریست کی بر و تاب آفتاب زند و جهد و جهاد نکرد تا فهم کند کی آن تاب و رونق از دیوار نیست از قرص آفتابست در آسمان چهارم لاجرم کلی دل بر دیوار نهاد چون پرتو آفتاب بفتاب پیوست او محروم ماند ابدا و حیل بینهم و بین ما یشتهون
 مثل عرب اذا زنیت فازن بالحرة و اذا سرقت فاسرق الدرة
 سپردن عرب هدیه را یعنی سبو را به غلامان خلیفه
 حکایت ماجرای نحوی و کشتیبان
 قبول کردن خلیفه هدیه را و عطا فرمودن با کمال بی‌نیازی از آن هدیه و از آن سبو
 در صفت پیر و مطاوعت وی
 وصیت کردن رسول صلی الله علیه و سلم مر علی را کرم الله وجهه کی چون هر کسی به نوع طاعتی تقرب جوید به حق تو تقرب جوی به صحبت عاقل و بنده‌ی خاص تا ازیشان همه پیش‌قدم‌تر باشی
 کبودی زدن قزوینی بر شانه‌گاه صورت شیر و پشیمان شدن او به سبب زخم سوزن
 رفتن گرگ و روباه در خدمت شیر به شکار
 امتحان کردن شیر گرگ را و گفتن کی پیش آی ای گرگ بخش کن صیدها را میان ما
 قصه آنکس کی در یاری بکوفت از درون گفت کیست آن گفت منم گفت چون تو توی در نمی‌گشایم هیچ کس را از یاران نمی‌شناسم کی او من باشد برو
 ادب کردن شیر گرگ را کی در قسمت بی‌ادبی کرده بود
 تهدید کردن نوح علیه‌السلام مر قوم را کی با من مپیچید کی من روپوشم با خدای می‌پیچید در میان این بحقیقت ای مخذولان
 نشاندن پادشاه صوفیان عارف را پیش روی خویش تا چشمشان بدیشان روشن شود
 آمدن مهمان پیش یوسف علیه‌السلام و تقاضا کردن یوسف علیه‌السلام ازو تحفه و ارمغان
 گفتن مهمان یوسف علیه‌السلام کی آینه‌ای آوردمت کی تا هر باری کی در وی نگری روی خوب خویش را بینی مرا یاد کنی
 مرتد شدن کاتب وحی به سبب آنک پرتو وحی برو زد آن آیت را پیش از پیغامبر صلی الله علیه و سلم بخواند گفت پس من هم محل وحیم
 دعا کردن بلعم با عور کی موسی و قومش را از این شهر کی حصار داده‌اند بی مراد باز گردان و مستجاب شدن دعای او
 اعتماد کردن هاروت و ماروت بر عصمت خویش و امیری اهل دنیا خواستن و در فتنه افتادن
 باقی قصه‌ی هاروت و ماروت و نکال و عقوبت ایشان هم در دنیا بچاه بابل
به عیادت رفتن کر بر همسایه‌ی رنجور خویش
 اول کسی کی در مقابله‌ی نص قیاس آورد ابلیس بود
 در بیان آنک حال خود و مستی خود پنهان باید داشت از جاهلان
 قصه‌ی مری کردن رومیان و چینیان در علم نقاشی و صورت‌گری
 پرسیدن پیغمبر صلی الله علیه و سلم مر زید را که امروز چونی و چون برخاستی و جواب گفتن او که اصبحت ممنا یا رسول الله
 متهم کردن غلامان و خواجه‌تاشان مر لقمان را کی آن میوه‌های ترونده را که می‌آوردیم او خورده است
 بقیه‌ی قصه زید در جواب رسول صلی الله علیه و سلم
 گفتن پیغامبر صلی الله علیه و سلم مر زید را کی این سر را فاش‌تر ازین مگو و متابعت نگهدار
 رجوع به حکایت زید
 آتش افتادن در شهر بایام عمر رضی الله عنه
 خدو انداختن خصم در روی امیر الممنین علی کرم الله وجهه و انداختن امیرالممنین علی شمشیر از دست
 سال کردن آن کافر از علی کرم الله وجهه کی بر چون منی مظفر شدی شمشیر از دست چون انداختی
 جواب گفتن امیر الممنین کی سبب افکندن شمشیر از دست چه بوده است در آن حالت
 گفتن پیغامبر صلی الله علیه و سلم به گوش رکابدار امیر المومنین علی کرم الله وجهه کی کشتن علی بر دست تو خواهد بودن خبرت کردم
 تعجب کردن آدم علیه‌السلام از ضلالت ابلیس لعین و عجب آوردن
 بازگشتن به حکایت علی کرم الله وجهه و مسامحت کردن او با خونی خویش
 افتادن رکابدار هر باری پیش امیر الممنین علی کرم الله وجهه کی ای امیر الممنین مرا بکش و ازین قضا برهان
 بیان آنک فتح طلبیدن مصطفی صلی الله علیه و سلم مکه را و غیر مکه را جهت دوستی ملک دنیا نبود چون فرموده است الدنیا جیفة بلک بامر بود
 گفتن امیر الممنین علی کرم الله وجهه با قرین خود کی چون خدو انداختی در روی من نفس من جنبید و اخلاص عمل نماند مانع کشتن تو آن شد