ناصر خسرو (قصاید)
ای قبه‌ی گردنده‌ی بی‌روزن خضرا
 به چشم نهان بین نهان جهان را
 آزرده کرد کژدم غربت جگر مرا
 سلام کن ز من ای باد مر خراسان را
 نیز نگیرد جهان شکار مرا
 نکوهش مکن چرخ نیلوفری را
 ای روی داده صحبت دنیا را
 نیکوی تو چیست و خوش چه، ای برنا؟
 حکیمان را چه می‌گویند چرخ پیر و دوران‌ها
 ای گشته جهان و دیده دامش را
 پادشا بر کام‌های دل که باشد؟ پارسا
 خواهی که نیاری به سوی خویش زیان را
 خداوندی که در وحدت قدیم است از همه اشیا
 ای کرده قال و قیل تو را شیدا
 ای پیر، نگه کن که چرخ برنا
 آن چیست یکی دختر دوشیزه‌ی زیبا
 به چه ماند جهان مگر به سراب
 بر من بیچاره گشت سال و ماه و روز و شب
 ای شب تازان چو ز هجران طناب
 ای روا کرده فریبنده جهان بر تو فریب،
 ای آنکه جز طرب نه همی بینمت طلب
 این جهان خواب است، خواب، ای پور باب
 ای غریب آب غریبی ز تو بربود شباب
 ای باز کرده چشم و دل خفته را ز خواب،
 بر تو این خوردن و این رفتن و این خفتن و خاست
 هر که چون خر فتنه‌ی خواب و خور است
 باز جهان تیز پر و خلق شکار است
 شاخ شجر دهر غم و مشغله بار است
 آنکه بنا کرد جهان زین چه خواست؟
 خرد چون به جان و تنم بنگریست
 از گردش گیتی گله روا نیست
 مر چرخ را ضرر نیست وز گردشش خبر نیست
 چون در جهان نگه نکنی چون است؟
 ای پسر ار عمر تو یک ساعت است
 هر که گوید که چرخ بی‌کار است
 آن بی تن و جان چیست کو روان است؟
 بلی، بی‌گمان این جهان چون گیاست
 جز جفا با اهل دانش مر فلک را کار نیست
 ای به خور مشغول دایم چون نبات
 این تخت سخت گنبد گردان سرای ماست
 جهانا چون دگر شد حال و سانت؟
 ای خردمند نگه کن که جهان برگذر است
 اگر بزرگی و جاه و جلال در درم است
 گویند عقابی به در شهری برخاست
 هر چه دور از خرد همه بند است
 سفله جهان، ای پسر، چو چشمه شور است
 نشنیده‌ای که زیر چناری کدو بنی
 چون تیغ به دست آری مردم نتوان کشت
 ای نشسته خوش و بر تخت کشیده نخ
 ای خوانده کتاب زند و پازند
 از اهل ملک در این خیمه‌ی کبود که بود
 یکی بی‌جان و بی‌تن ابلق اسپی کو نفرساید
 این جهان بی‌وفا را بر گزیدو بد گزید
 مردم نبود صورت مردم حکما اند
 ز جور لشکر خرداد و مرداد
 این رقیبان که بر این گنبد پیروزه درند
 چونکه نکو ننگری جهان چون شد؟
 گزینم قران است و دین محمد
 آن کن ای جویای حکمت کاهل حکمت آن کنند
 در این مقام اگر می مقام باید کرد
 چند گوئی که؟ چو ایام بهار آید
 در درج سخن بگشای بر پند
 آزردن ما زمانه خو دارد
 خردمند را می چه گوید خرد؟
 کسی که قصد ز عالم به خواب و خور دارد
 خوب یکی نکته یادم است زاستاد
 جان و خرد رونده بر این چرخ اخضرند
 بالای هفت چرخ مدور دو گوهرند
 چند گردی گردم ای خیمه‌ی بلند؟
 ای هفت مدبر که بر این پرده سرایید
 ای خواجه جهان حیل بسی داند
 هوشیاران ز خواب بیدارند
 مرد چون با خویشتن شمار کند
 صبا باز با گل چه بازار دارد؟
 هر که جان خفته را از خواب جهل آوا کند
 کسی کز راز این دولاب پیروزه خبر دارد
 چون همی بوده‌ها بفرساید
 آمد بهار و نوبت صحرا شد
 تا مرد خر و کور کر نباشد
 ای شده چاکر آن درگه انبوه بلند
 جز که هشیار حکیمان خبر از کار ندارند
 نندیشم از کسی که به نادانی
 مردم سفله به سان گرسنه گربه
 این دهر باشگونه چو بستیزد
 چو تنها بوی گربه‌ات مونس آید
 ز بند آز بجز عاقلان نرسته‌ستند
 از بهر چه این خر رمه بی‌بند و فسارند؟
 وعده‌ی این چرخ همه باد بود
 فرو مایه چون سیر خورده بباشد
 گویمت چگونه شود زنده کو هلاک شود:
 بر دشمنی دشمنت چو دیدی
 بر ره مکر و حسد مپوی ازیراک
 نبینی بر درخت این جهان بار
 برکن زخواب غفلت پورا سر
 ای کهن گشته در سرای غرور
 ای گشته جهان و خوانده دفتر
 با خویشتن شمار کن ای هوشیار پیر
 ای چنبر گردنده بدین گوی مدور
 این زرد تن لاغر گل خوار سیه سار
 اصل نفع و ضر و مایه‌ی خوب و زشت و خیر و شر
 ای به هوا و مراد این تن غدار
 یکی خانه کردند بس خوب و دلبر
 ای زده تکیه بر بلند سریر
 ای خوانده بسی علم و جهان گشته سراسر،
 ای ذات تو ناشده مصور
 بنالم به تو ای علیم قدیر
 ای حجت بسیار سخن، دفتر پیش آر
 ای خردمند و هنر پیشه و بیدار و بصیر
 ای یار سرود و آب انگور
 هشیار باش و خفته مرو تیز بر ستور
 برآمد سپاه بخار از بحار
 نگه کن زده صف دو انبوه لشکر
 پند بدادمت من، ای پور، پار
 نشنوده‌ای که دید یکی زیرک
 ای کهن گشته تن و دیده بسی نعمت و ناز
 ای تو را آروزی نعمت و ناز
 کسی پر خانه دشتی دید هرگز
 ای خداوند این کبود خراس
 ای بسته‌ی خود کرده دل خلق به ناموس
 مرد را خوار چه دارد؟ تن خوش خوارش
 ای متحیر شده در کار خویش
 پشتم قوی به فضل خدای است و طاعتش
 چه بود این چرخ گردان را که دیگر گشت سامانش؟
 نگذاشت خواهد ایدرش
 صعب‌تر عیب جهان سوی خرد چیست ؟ فناش
 چون گشت جهان را دگر احوال عیانیش؟
 گردش این گنبد و مکر و دهاش
 بفریفت این زمان چو آهرمنش
 وبال است بر مرد عمر درازش
 هر کس به نسب نیک ندانی و به آلش
 ای خفته همه عمر و شده خیره و مدهوش
 جهان را دگرگونه شد کارو بارش
 چو شمشیر بایدت بود، ای برادر،
 این طارم بی‌قرار ازرق
 ای فگنده امل دراز آهنگ
 گر دگرگون بود حالت پارسال
 ای به سر برده خیره عمر طویل
 گنبد پیروزه‌گون پر ز مشاعل
 این باز سیه پیسه نگر بی‌پر و چنگال
 ای نام شنوده عاجل و آجل
 طمع ندارم ازین پس زخلق جاه و محل
 گسستم ز دنیای جافی امل
 مانده به یمگان به میان جبال
 گرامی چو مال و قوی چون جبال
 لشکر پیری فگند و قافله ذل
 امتت را چون نبینی بر چه سانند؟ ای رسول
 حاجیان آمدند با تعظیم
 این روزگار بی‌خطر و کار بی‌نظام
 اگر کار بوده است و رفته قلم
 دام است جهان تو، ای پسر، دام
 به راه دین نبی رفت ازان نمی‌یاریم
 بسی رفتم پس آز اندر این پیروزه گون پشکم
 گر مستمند و با دل غمگینم
 دل ز افتعال اهل زمانه ملا شدم
 از بهر چه این کبود طارم
 ای بار خدای و کردگارم
 ای شسته سر و روی به آب زمزم
 ای عجب ار دشمن من خود منم
 پانزده سال برآمد که به یمگانم
 این چه خلق و چه جهان است، ای کریم؟
 از من برمید غمگسارم
 من چو نادانان بر درد جوانی ننوم
 اگر بر تن خویش سالار و میرم
 گر تو ای چرخ گردان مادرم
 اگر با خرد جفت و اندر خوریم
 من دگرم یا دگر شده‌است جهانم
 از صحبت خلق دل گسستم
 دوش تا هنگام صبح از وقت شام
 ای دل و هوش و خرد داده به شیطان رجیم
 از دهر جفا پیشه زی که نالم؟
 شاید که حال و کار دگر سان کنم
 عقل چه آورد ز گردون پیام
 ای تن تیره اگر شریفی اگر دون
 ای ستمگر فلک ای خواهر آهرمن
 مر جان مرا روان مسکین
 ای شده مشغول به کار جهان
 سوار سخن را ضمیر است میدان
 بر جستن مراد دل ای مسکین
 ز من معزول شد سلطان شیطان
 حکمتی بشنو به فضل ای مستعین
 که پرسد زین غریب خوار محزون
 بشنو که چه گوید همیت دوران
 چرخ پنداری بخواهد شیفتن
 دیر بماندم در این سرای کهن من
 امهات و نبات با حیوان
 ای دننده همچو دن کرده رخان از خون دن
 در دلم تا به سحرگاه شب دوشین
 چه گوئی؟ ای شده زین گوی گردان پشت تو چوگان
 تا کی کنی گله که نه خوب است کار من
 درد گنه را نیافتند حکیمان
 چند کنی جای چنین به گزین؟
 این گنبد پیروزه‌ی بی‌روزن گردان
 ای شده مفتون به قول‌های فلاطون،
 بنگر بدین رباط و بدین صعب کاروان
 بر جانور و نبات و ارکان
 غریبی می چه خواهد یارب از من؟
 از کین بت‌پرستان در هند و چین و ماچین
 مکر و حسد را ز دل آوار کن
 ای افسر کوه و چرخ را جوشن
 چرخ گردنده و اجرام و چهار ارکان
 چیست آن لشکر فریشتگان
 جوانی شد، او را فراموش کن
 ای مر تورا گرفته بت خوش زبان زبون،
 از بهر چه، ای پیر هشیوار هنربین،
 فریاد به لااله الا هو
 چون فروماندی ز بد کردار خویش
 ایا گشته غره به مکر زمانه
 گرگ آمده است گرسنه و دشت پر بره
 دور باش ای خواجه زین بی‌مر گله
 ناید هگرز از این یله گو باره
 ای زود گرد گنبد بر رفته
 گشت جهان کودکی دوازده ساله
 بدخو جهان تو را ندهد دسته
 بسی کردم گه و بیگه نظاره
 ای خورده خوش و کرده فراوان فره
 به فرش و اسپ و استام و خزینه
 مکر جهان را پدید نیست کرانه
 داری سخنی خوب گوش یا نه؟
 بگسل رسن از بی‌فسار عامه
 جهان دامگاهی است بس پر چنه
 تا کی خوری دریغ ز برنایی؟
 چو رسم جهان جهان پیش بینی
 گر نخواهی ای پسر تا خویشتن مجنون کنی
 ای کرده سرت خو به بی‌فساری
 ای آنکه ندیم باده و جامی
 ای آنکه به تن ز ارزوی مال چو نالی
 گشتن این گنبد نیلوفری
 ای عورت کفر و عیب نادانی
 کارو کردار تو ای گنبد زنگاری
 سفله جهانا چو گرد گرد بنایی
 ای گشت زمان زمن چه می‌خواهی؟
 ای غره شده به پادشایی
 جهان را نیست جز مردم شکاری
 ایا دیده تا روز شب‌های تاری
 نماند کار دنیا جز به بازی
 بگذر ای باد دل‌افروز خراسانی
 گر خرد را بر سر هشیار خویش افسر کنی
 ای شده مشغول به ناکردنی،
 ای مانده به کوری و تنگ حالی
 تمییز و هوش و فکرت و بیداری
 این چه خیمه است این که گوئی پر گهر دریاستی
 دگر ره باز با هر کوهساری
 پیشه‌ی این چرخ چیست؟ مفتعلی
 جهان بازی گری داند مکن با این جهان بازی
 ای به خطاها بصیر و جلد وملی
 شادی و جوانی و پیشگاهی
 ای آدمی به صورت و بی‌هیچ مردمی
 گرت باید که تن خویش به زندان ندهی
 چه چیز بهتر و نیکوتر است در دنیی؟
 شبی تاری چو بی‌ساحل دمان پر قیر دریایی
 آسایشت نبینم ای چرخ آسیایی
 این کهن گیتی ببرد از تازه فرزندان ئوی
 ای طمع کرده ز نادانی به عمر هرگزی
 آمد و پیغام حجت گوش‌دار ای ناصبی
 آن جنگی مرد شایگانی
 دیوی است جهان پیر و غداری
 اگر زگردش جافی فلک همی ترسی
 آن قوت جوانی وان صورت بهشتی
 جهانا عهد با من جز چنین بستی
 ای گرد گرد گنبد طارونی
 ای گشته سوار جلد بر تازی
 بر مرکبی به تندی شیطانی
 بهار دل دوستدار علی
 جهانا مرا خیره مهمان چه خوانی؟
 نگه کن سحرگه به زرین حسامی
 ایا همیشه به نوروز سوی هر شجری
 مردم اگر این تن ساسیستی
 چنین زرد و نوان مانند نالی
 دلیت باید پر عقل و سر ز جهل تهی
 بینی آن باد که گوئی دم یارستی
 از آن پس کاین جهان را آزمودی گر خردمندی
 ای داده دل و هوش بدین جای سپنجی
 این تن من تو مگر بچه‌ی گردونی
 آنچه‌ت بکار نیست چرا جوئی؟
 جهانا چه در خورد و بایسته‌ای!
 اگر نه بسته‌ی این بی‌هنر جهان شده‌ای
 ای خواجه، تو را در دل اگر هست صفایی
 چنین در کارها بسیار مندیش
 چند گردی گرد این بیچارگان؟
 ای همه گفتار خوب بی‌کردار،
 تا کی از آرزوی جاه و خطر