स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः ०९५
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
अथान्यापि च तत्रास्ति देशकामप्रदा नृणाम् ॥ 
अजापालेन भूपेन स्थापिता पापनाशनी ॥ १ ॥ 
तां च शुक्लचतुर्दश्यामजापालेश्वरीं नरः ॥ 
यो वै पूजयते भक्त्या धूपपुष्पानुलेपनैः ॥ 
स प्राप्नोतीप्सितान्कामान्दुर्लभा सर्वमानवैः ॥ २ ॥ 
तस्या देव्याः प्रसादेन सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ 
अजापालो महीपालः पुराऽऽसीत्संमतः सताम् ॥ ३ ॥ 
हितकृत्सर्वलोकस्य यथा माता यथा पिता ॥ 
तेन राज्यं समासाद्य पितृपैतामहं शुभम् ॥ ४ ॥ 
चिंतितं मनसा पश्चात्स्वयमेव महात्मना ॥ 
मया तत्कर्म कर्तव्यं यदन्यैरिह भूमिपैः ॥ 
न कृतं न करिष्यंति ये भविष्यन्त्यतः परम् ॥ ५ ॥ 
एष एव परो धर्मो भूपतीनामुदाहृतः ॥ 
यत्प्रजापालनं शश्वत्तासां च सुखसंस्थितिः ॥ ६ ॥ 
यथायथा करं भूपास्ता मां गृह्णंति लोलुपाः ॥ 
तथातथा मनःक्षोभो हृदये संप्रजायते ॥ ७ ॥ 
न करेण विना भूपा हस्त्यश्वादिबलं च यत् ॥ 
शक्नुवंति परित्रातुं पादातं च विशेषतः ॥ ८ ॥ 
विना तेन स गम्यः स्यान्नीचानामपि सत्वरम् ॥ 
एतस्मात्कारणाद्भूपाः करं गृह्णंति लोकतः ॥ ९ ॥ 
तस्मान्मया विनाप्याशु नागैश्चैव नरैस्तथा ॥ 
तपः शक्त्या प्रकर्तव्यं राज्यं निहतकण्टकम् ॥ ६.९५.१० ॥ 
करानगृह्णता तेन लोकान्रंजयता सदा ॥ 
अन्येषां भूमिपालानां विशेषेण महात्मनाम् ॥ ११ ॥
एवं चित्ते समाधाय वसिष्ठं मुनिपुंगवम् ॥ 
पुरोधसं समाहूय ततः प्रोवाच सादरम् ॥ १२ ॥ 
अत्र भूमितले विप्र सर्वेषां तीर्थमुत्तमम् ॥ 
अल्पकालेन सन्तुष्टिं यत्र याति महेश्वरः ॥ 
वासुदेवोऽथवा ब्रह्मा ह्येतच्छीघ्रं वदस्व मे ॥ १३ ॥ 
येनाहं सर्वलोकस्य हितार्थं तप आददे ॥ 
न स्वार्थं ब्राह्मणश्रेष्ठ सत्येनात्मानमालभे ॥ १४ ॥ 
॥ वसिष्ठ उवाच ॥ 
तिस्रः कोट्योर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले ॥ 
संति पार्थिवशार्दूल प्रभावसहितानि च ॥ १५ ॥ 
अष्टषष्टिस्तथा राजन्क्षेत्राणामस्ति भूतले ॥ 
येषां सांनिध्यमभ्येति सर्वदैव महेश्वरः ॥ १६ ॥ 
तथा सर्वे सुरास्तुष्टा ब्रह्मविष्णु शिवादयः ॥ 
परं सिद्धिप्रदं शीघ्रं मानुषाणां महीपते ॥ १७ ॥ 
हाटकेश्वरदेवस्य क्षेत्रं पातकनाशनम् ॥ 
देवानामपि सर्वेषां तुष्टिं गच्छति चंडिका ॥ १८ ॥ 
शीघ्रमाराधिता सम्यक्छ्रद्धायुक्तैर्नरैर्भुवि ॥ 
तस्मात्तत्क्षेत्रमासाद्य तां देवीं श्रद्धयान्वितः ॥ 
आराधय महाभाग द्रुतं सिद्धिमवाप्स्यसि ॥। ॥ १९ ॥ 
एवमुक्तः स तेनाथ गत्वा तत्क्षेत्रमुत्तमम् ॥ 
प्रतिष्ठाप्य च देवीं तां पूजयामास भक्तितः ॥ ६.९५.२० ॥ 
ब्रह्मचर्यपरो भूत्वा शुचिर्व्रतपरायणः ॥ 
नियतो नियताहारस्त्रिकालं स्नानमाचरन् ॥ २१ ॥ 
एवमाराध्यतस्तत्र गन्धपुष्पानुलेपनैः ॥ 
पूजापरस्य सा देवी तस्य तुष्टिं ततो गता ॥ २२ ॥ ॥ 
॥देव्युवाच ॥ ॥ 
परितुष्टास्मि ते वत्स व्रतेनानेन नित्यथः ॥ 
बलिपूजाविधानेन विहितेनामुना स्वयम् ॥ २३ ॥ 
तद्ब्रूहि येन ते सर्वं प्रकरोमि हृदि स्थितम् ॥ 
सद्य एव महीपाल त्रिदशैरपि दुर्लभम् ॥ २४ ॥ 
॥राजोवाच ॥ ॥ 
लोकानां हितकामेन मयैतद्व्रतमाहृतम् ॥ 
येन तेषां भवेत्सौख्यं मत्प्रसादादनुत्तमम् ॥२५॥ 
तस्माद्देहि महाभागे ज्ञानयुक्तानि भूरिशः ॥ 
ममास्त्राणि विचित्राणि स्वैरगाणि समन्ततः ॥२६॥ 
यानि जानंति भूपृष्ठे मम पार्श्वे स्थितान्यपि ॥ 
अपराधं सदा लोके परदारादि यत्कृतम्  २७ ॥ 
अनुरूपं ततस्तस्य पातकस्य विनिग्रहम् ॥ 
प्रकुर्वंति मिथो येन न तेषां संकरो भवेत् ॥२८॥ 
मंत्रग्रामं तथा देवि मम देहि पृथग्विधम् ॥ 
निग्रहं व्याधिसत्त्वानां येन शीघ्रं करोम्यहम् ॥२९॥ 
येन स्युर्मनुजाः सर्वे मम राज्ये सुखान्विताः॥ 
नीरोगाः पुष्टिसंपन्ना भयशोकविवर्जिताः ॥ ६.९५.३० ॥ 
नाहं देवि करिष्यामि हस्त्यश्वरथसंग्रहम्॥ 
यतस्तेषां भवेत्पुष्टिर्वित्तैर्वित्तं करैर्भवेत् ॥ 
गृहीतैः सर्वलोकानां तस्मात्तन्न ममेप्सितम् ॥ ३१ ॥ 
॥ श्रीदेव्युवाच ॥ ॥ 
अत्यद्भुततरं कर्म त्वयैतत्पृथिवीपते ॥
प्रारब्धं यन्न केनापि कृतं न च करिष्यति ॥ ३२ ॥ 
तथाप्येवं करिष्यामि तव दास्यामि कृत्स्नशः ॥ 
ज्ञानयुक्तानि शस्त्राणि मंत्रग्रामं च तादृशम् ॥ ३३ ॥ 
गृह्यन्ते येन ते सर्वे व्याधयोऽपि सुदारुणाः ॥ 
परं सदैव ते रक्ष्या मन्मन्त्रैरपि संयुताः ॥ ३४ ॥ 
यदि दृष्टिपथात्तुभ्यं क्वचिद्यास्यंति दूरतः ॥ 
मानवान्पीडयिष्यंति चिरात्प्राप्याधिकं ततः ॥ ३५ ॥ 
यदा त्वं पृथिवीपाल स्वर्गं यास्यसि भूतलात् ॥ 
तदात्र सलिले स्थाप्या मदग्रे(*) यद्व्यवस्थितम् ॥ ३६ ॥ 
सर्वे मंत्रास्तथाऽस्त्राणि ममवाक्यादसंशयम् ॥ 
येन स्यात्पूर्ववत्सर्वो व्यवहारो नृपोद्भवः ॥ ३७ ॥ 
॥सूत उवाच ॥ ॥। 
बाढमित्येव तेनोक्ते तत्क्षणाद्द्विजसत्तमाः ॥ 
प्रादुर्भूतानि दिव्यानि तस्यास्त्राणि बहूनि च ॥ ३८ ॥ 
ज्ञानसंपत्प्रयुक्तानि यादृशानि महात्मना ॥ 
तेन संयाचितान्येव व्याधिमंत्रास्तथैव च ॥ ३९ ॥ 
व्याधयो यैश्च गृह्यंते मुच्यंते स्वेच्छया सदा ॥ 
सुखेन परिपाल्यंते दृष्टिगोचरसंस्थिताः ॥ ६.९५.४० ॥ 
ततस्तं सकलं प्राप्य प्रसादं चंडिकोद्भवम् ॥ 
तच्च हस्त्यादिकं सर्वं ब्राह्मणेभ्यो ददौ नृप ॥ ४१ ॥ 
एकां मुक्त्वा निजां भार्यामेकं दशरथं सुतम् ॥ 
तांश्चापि सकलान्व्याधीन्मंत्रैः संयम्य यत्नतः ॥ ४२ ॥ 
अजारूपान्स्वयं पश्चाद्यष्टिमादाय रक्षति ॥ 
एवं तस्य नरेन्द्रस्य वर्तमानस्य भूतले ॥ ४३ ॥ 
गुप्तोऽपि नापराधः स्यात्कस्यचित्प्रकटः कुतः ॥ 
प्रमादाद्यदि भूलोके कश्चित्पापं समाचरेत् ॥ ४४ ॥ 
तद्रूपो निग्रहस्तस्य तत्क्षणादेव जायते ॥ 
वधं वा यदि वा बंधं क्लेशं चाऽरातिसंभवम् ॥ ४५ ॥ 
अदृष्टान्यपि शस्त्राणि तानि कुर्वंति तत्क्षणात् ॥ 
अन्येषां च महीपानां राज्ये गुप्तान्यनेकशः ॥ 
कुर्वन्ति मनुजास्तेषां चक्रे वैवस्वतो ग्रहम् ॥ ४६ ॥ 
न तत्र भयसंत्रस्तस्ततः पापसमाचरेत् ॥ 
प्रत्यक्षं वा विशेषेण ज्ञात्वा शस्त्रभयं च तत् ॥ ४७ ॥ 
ततस्ते पापनिर्मुक्ता लोकाः संशुद्धगात्रकाः ॥ 
रोगेषु निगृहीतेषु प्राप्ताः सुखमनुत्तमम् ॥ ४८ ॥ 
एवं स्थितेषु लोकेषु गतपापामयेषु च ॥ 
प्रयाताः शून्यतां सर्वे नरका ये यमालये ॥ ४९ ॥ 
न कश्चिन्नरकं याति न च मृत्युपथं नरः ॥ 
यथा कृतयुगं तादृक्त्रेतायामपि संस्थितम्॥ ६.९५.५० ॥ 
व्यवहारे ततो नष्टे यमलोकसमुद्भवे ॥ 
स्वर्गेण तुल्यतां प्राप्ते प्राणिभिर्मृत्युवर्जितैः ॥ ५१ ॥ 
ततो वैवस्वतो गत्वा ब्रह्मणः सदनं प्रति ॥ 
प्रोवाच दुःखसंपन्नः प्रणिपत्य पितामहम् ॥ ५२ ॥ 
अहं पुरा त्वया देव धर्माधर्मदिदृक्षया ॥ 
मानुषाणां समादिष्टो निग्रहानुग्रहं प्रति ॥ ०३३ ॥ 
अजापालेन भूपेन तत्सर्वं विफलीकृतम् ॥ 
तपःशक्त्या सुरश्रेष्ठ देवीमाराध्य चंडिकाम् ॥ ५४ ॥ 
नाधयो व्याधयस्तत्र न पापानि महीतले ॥ 
कस्यचिद्देव जायंते यथा कृतयुगे तथा ॥ ५५ ॥ 
तस्मात्कुरु सुरश्रेष्ठ पुनरेव यथा पुरा ॥ 
मदीयभवने कृत्स्नो व्यवहारः प्रजायते ॥ ५६ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ 
समीप उपविष्टस्य शिवस्याऽऽस्यं व्यलोकयत् ॥ ९७ ॥ 
अथाब्रवीत्प्रहस्योच्चैस्त्रिनेत्रश्चतुराननम् ॥ 
अत्यद्भुततमां श्रुत्वा तां वार्तां यमसंभवाम् ॥ ५८ ॥ 
॥ महेश्वर उवाच ॥ ॥ 
धर्ममार्गप्रवृत्तस्य सदाचारस्य  भूपतेः ॥ 
कथं निवारणं तत्र क्रियते कश्च निग्रहः ॥ ५९ ॥ 
तस्मात्तेन महीपेन यस्मान्मार्गः प्रदर्शितः ॥ 
अपूर्वो धर्मसंभूतः कृतः सम्यङ्महात्मना ॥ ६.९५.६० ॥ 
तन्मयापि यथा चास्य प्रसादः सुरसत्तम ॥ 
अपूर्वः करणीयश्च यथा धर्मो न दुष्यति ॥ ६१ ॥ 
एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रं यमं प्राह ततः शिवः ॥ 
वदायुषोऽस्य यच्छेषमजापालस्य भूपतेः ॥ 
येन तत्समये प्राप्ते तं नयामि निजालयम् ॥ ६२ ॥ ॥ 
॥ यम उवाच ॥ ॥ 
पञ्चवर्षसहस्राणि तस्यातीतानि चायुषः ॥ 
तिष्ठंति पञ्चपञ्चाशत्प्रतीक्ष्येऽहं ततः कथम् ॥ ६३ ॥ 
यावत्कालं सुरश्रेष्ठ शून्ये जाते स्व आश्रये ॥ 
तस्मात्कुरु द्रुतं कंचिदुपायं तद्विनाशने ॥ ६४ ॥ 
एवमुक्ते यमेनाथ तं विसृज्य गृहं प्रति ॥ 
व्याघ्ररूपं समास्थाय स्वयं तत्संनिधौ ययौ ॥ ६५ ॥ 
यत्र संस्थो महीपः स प्रजापालनतत्परः ॥ 
मेघगम्भीरनिर्घोषं गर्जमानो मुहुर्मुहुः ॥ ६६ ॥ 
अजास्तास्तं  च संवीक्ष्य व्याघ्रं रौद्रवपुर्द्धरम् ॥ 
अजापालं समुद्दिश्य संत्रस्ताः शरणं गताः ॥ ६७ ॥ 
तस्य यत्नपरस्यापि रक्षमाणस्य भूपतेः॥ 
अजास्ता व्याघ्ररूपेण शंकरेण प्रभक्षिताः ॥ ६८ ॥ 
अजानां कदनं दृष्ट्वा ततः स पृथिवीपतिः ॥ 
स्वहस्ताद्यष्टिमुत्सृज्य जग्राह निशितायुधम् ॥ ॥ ६९ ॥ 
यत्तस्य तुष्टया दत्तं चंडं चंडार्चिषा समम् ॥ 
तच्छस्त्रं च तथान्यानि देवीदत्तानि शंकरः ॥ 
शनैःशनैः प्रजग्राह स्ववक्त्रेण महेश्वरः ॥ ॥ ६.९५.७० ॥ 
अस्त्राभावात्ततस्तूर्णं ध्रियमाणेऽपि कांतया ॥ 
द्वंद्वयुद्धेन तं व्याघ्रं योधयामास भूपतिः ॥ ७१ ॥ 
ततस्तस्यांगसंस्पर्शान्मुक्त्वा व्याघ्रतनुं च ताम् ॥ 
दधार भस्मसंदिग्धां तनुं चन्द्रविभूषिताम् ॥ ७२ ॥ 
रुंडमालावरां दिव्यां सखट्वांगां सपन्नगाम् ॥ 
तां दृष्ट्वा स महीपालः सभार्यः प्रणतस्ततः ॥ ७३ ॥ 
प्रोवाचाथ स्तुतिं कृत्वा विनयावनतः स्थितः ॥ 
आनंदाश्रुपरिक्लिन्नो हर्षगद्गदया गिरा ॥ ७४ ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
अज्ञानाद्यन्मया देव प्रहारास्तव निर्मिताः ॥ 
तिरस्कारस्तथा दत्तस्तत्सर्वं क्षम्यतां विभो ॥ ७५ ॥ 
॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥ 
क्षांत एष  मया पुत्र तव सर्वः पराभवः ॥ 
परितुष्टेन ते कर्म दृष्ट्वा चैवातिमानुषम् ॥ ७६ ॥ 
यथा कृतं त्वया राज्यं प्रजाः संरक्षिता नृप ॥ 
तथान्यो भूपतिः कश्चिन्न कर्ता न करिष्यति ॥ ७७ ॥ 
तस्माद्गच्छ मया सार्धं पाताले पार्थिवोत्तम ॥ 
अनेनैव शरीरेण धर्मपत्न्यानया सह ॥ ७८ ॥। 
नातः परं त्वया स्थेयं मर्त्यलोके कथंचन ॥ 
विरुद्धं सर्वदेवानां यतः कर्म त्वदुद्भवम् ॥ ७९ ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
एवं देव करिष्यामि गत्वाऽयोध्यां महापुरीम् ॥ 
पुत्रं राज्ये प्रतिष्ठाप्य मंत्रिणां संनिवेद्य च ॥ ६.९५.८० ॥ 
तथाहं देव देव्या च प्रोक्तः संतुष्टया पुरा ॥ 
मन्त्रग्रामो यया दत्तः शस्त्राणि विविधानि च ॥ ८१ ॥ 
यदा त्वं त्यजसि प्राज्ञ मर्त्यलोकं सुदुस्त्यजम् ॥ 
तदात्र मामके कुण्डे प्रक्षेप्तव्यानि कृत्स्नशः ॥ ८२ ॥ 
तानि चार्पय मे भूयो येनानृण्यं व्रजाम्यहम् ॥ 
तस्या देव्याः सुराधीश त्वत्प्रसादेन सांप्रतम् ॥ ८३ ॥ 
एवमुक्तस्ततस्तेन भगवांस्त्रिपुरांतकः ॥ 
आज्ञाप्य तानि सर्वाणि ददौ तत्र द्रुतं गतः ॥ ८४ ॥ 
अब्रवीच्च सुतस्तत्र स्वयं राजा भविष्यति ॥ 
वीर्यौदार्यसमोपेतो वंशस्योद्धरणक्षमः ॥ ८५ ॥ 
त्वं चागच्छ मया सार्धमद्यैव मम मंदिरे ॥ 
प्रविश्यात्र जले पुण्ये देवीकुण्डसमुद्भवे ॥ ८६ ॥ 
अद्य माघचतुर्दश्यां शुक्लायामपरोऽपि यः ॥ 
देवीमिमां च संपूज्य जलेऽस्मिन्भक्तिसंयुतः ॥ ८७ ॥ 
करिष्यति प्रवेशेन प्राणत्यागं नृपोत्तम ॥ 
स च यास्यति यत्रास्ते पाताले हाटकेश्वरः ॥ ८८ ॥ 
स्नानं वा पार्थिवश्रेष्ठ यः करिष्यति मानवः ॥ 
अष्टोत्तरशतं तस्य व्याधीनां न भविष्यति ॥ ॥ ८९ ॥ 
एवमुक्त्वा तमादाय नृपं भार्यासमन्वितम् ॥ 
अजाभिस्ताभिरस्त्रैश्च तैश्चापि परमेश्वरः ॥ 
प्रविवेश जले तस्मिन्देवीकुण्डसमुद्भवे ॥ ६.९५.९० ॥ 
ततश्च मंदिरं नीतः स्वकीयं द्विजसत्तमाः ॥ 
तेनैव नरदेहेन स कलत्रसमन्वितः ॥ ९१ 
अद्यापि तिष्ठते तत्र जरामरणवर्जितः ॥ 
पूजयानश्च तं देवं पाताले हाटकेश्वरम् ॥ ९२ ॥ 
एवं तत्र समुद्भूता सा देवी परमेश्वरी ॥ 
स्थापिता तेन भूपेन श्रद्धापूतेन चेतसा ॥ ९३ ॥ 
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥ ॥ ९५ ॥