स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः १३९
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
धर्मराजेश्वरोत्थं च माहात्म्यं द्विजसत्तमाः ॥ 
यन्मया प्रश्रुतं पुण्यं सकाशात्स्वपितुः पुरा ॥ १ ॥ 
तदहं कीर्तयिष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः ॥ 
त्रैलोक्येऽपि सुविख्यातं सर्व पातकनाशनम् ॥ २ ॥ 
तत्र क्षेत्रे पुरा विप्रः कश्यपान्वयसंभवः ॥ 
उपाध्याय इति ख्यातो वेदविद्यापरायणः ॥ ३ ॥ 
पश्चिमे वयसि प्राप्ते तस्य पुत्रो बभूव ह ॥ 
स्वाध्यायनियमस्थस्य प्रभूतविभवस्य च ॥४॥ 
पञ्चवर्षकमात्रस्तु यदा जज्ञे च तत्सुतः ॥ 
तदा मृत्युवशं प्राप्तः पितृमातृसुदुःखकृत् ॥५॥
ततः स ब्राह्मणः कोपं चक्रे वैवस्वतोपरि ॥ 
धर्मराजगृहं प्राप्तं दृष्ट्वा निजकुमारकम् ॥ ६ ॥ 
आदाय सलिलं हस्ते शुचिर्भूत्वासमाहितः ॥ 
प्रददौ दारुणं शापं धर्मराजाय दुःखितः ॥ ७ ॥ 
अपुत्रोऽद्य कृतो यस्मादहं तेन दुरात्मना ॥ 
अतः सोऽपि च दुष्टात्मा यमोऽपुत्रो भविष्यति ॥ ८ ॥ 
तथास्य भूतले लोको नैव पूजां विधास्यति ॥ 
कीर्तयिष्यति नो नाम यथान्येषां दिवौकसाम् ॥ ९ ॥ 
यः कश्चित्प्रातरुत्थाय नाम चास्य ग्रही ष्यति ॥ 
मंगल्यकरणे चाथ विघ्नं तस्य भविष्यति ॥ 6.139.१० ॥ 
तं श्रुत्वा तस्य विप्रस्य यमः शापं सुदारुणम् ॥ 
स्वधर्मे वर्तमानस्तु ततो दुःखा न्वितोऽभवत् ॥ ११ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे गत्वा ब्रह्मणः सदनं प्रति ॥ 
कृतांजलिपुटो भूत्वा यमः प्राह पितामहम् ॥ १२ ॥ 
पश्य देवेश शप्तोऽहं निर्दोषोपि द्विजन्मना ॥ 
स्वधर्मे वर्तमानस्तु यथान्यः प्राकृतो जनः ॥ १३ ॥ 
तस्मादहं त्यजिष्यामि नियोगं ते पितामह ॥ 
ब्रह्मशापभया द्भीतः सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ १४ ॥ 
पुरा मांडव्यशापेन शूद्रयोन्यवतारितः ॥ 
सांप्रतं पुत्ररहितः कृतोऽपूज्यश्च सत्तम ॥ १५ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दीनं वैवस्वतस्य च ॥ 
तत्कालोचितमाहेदं स्वयमेव शतक्रतुः ॥ १६ ॥ 
युक्तमुक्तमनेनैतद्धर्मराजेन पद्मज ॥ 
नियोगे वर्तमानेन तावकीये सुरेश्वर ॥ १७ ॥ 
अवश्यमेव मर्त्ये च मनुष्याः समये स्थिताः॥ 
बाल्ये वा यौवने वाथ वार्धक्ये वा पितामह ॥ 
संहर्तव्या न संदेहो नाकाले च कथंचन ॥ १८ ॥ 
एतदेव कृतं नाम धर्मराजाख्यमुत्तमम् ॥ 
त्वया च सममित्रस्य समशस्त्रोर्महात्मनः ॥ १९ ॥ 
तस्मादद्य समालोक्य कश्चिदेव विचिंत्यताम् ॥ 
उपायो येन निर्दोषो नियोगं कुरुते तव ॥ 6.139.२० ॥ 
॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ 
ब्रह्मशापं न शक्तोऽह मन्यथाकर्तुमेवच ॥ 
उपायं च करिष्यामि सांप्रतं त्रिदशाधिप ॥ २१ ॥ 
ततो ध्यानं प्रचक्रे स ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ 
तदर्थं सर्वदेवानां पुरतः सुस माहितः ॥ २२ ॥ 
तस्यैवं ध्यानसक्तस्य प्रादुर्भूताः समंततः ॥ 
मूर्ता रोगाः सुरौद्रास्ते वातगुल्मकफात्मकाः ॥ 
अष्टोत्तरशतप्रायाः प्रोचुस्तं च कृतादराः ॥ २३ ॥ 
॥ रोगा ऊचुः ॥ ॥ 
किमर्थं देवदेवेश त्वया सृष्टा वयं विभो ॥ 
आदेशो दीयतां शीघ्रं प्रसादः क्रियतामिति ॥ २४ ॥ ॥
॥ व्रह्मोवाच ॥ ॥ 
व्रजध्वं भूतले शीघ्रं ममादेशादसंशयम् ॥ 
यमादेशान्मनुष्येषु गन्तव्यमविकल्पितम् ॥ २५ ॥ 
एवमुक्त्त्वा तु तान्रोगांस्ततः प्राह पितामहः ॥ 
धर्मराजं समीपस्थं भृशं दीनमधोमुखम् ॥ २६  
एते ते व्याधयः सर्वे मया यम नियोजिताः ॥ 
साहाय्यं च करिष्यंति सर्वकृ त्येषु सर्वदा ॥२७॥ 
यः कश्चिदधुना मर्त्यो गतायुः संप्रपद्यते ॥ 
वधाय तस्य यत्नेन त्वया प्रेष्याः सदैव तु॥२८॥ 
एतेषां जायते तेन जननाशसमुद्भवः ॥ 
अपवादो धरापृष्ठे न च संजायते तव ॥२९॥ 
तस्माद्गत्वा निजं स्थानं स्वाधिकारपरो भव ॥ 
ममादेशादसंदिग्धं नैवं दोषमवाप्स्यसि॥6.139.३॥। 
ततस्तान्सकलान्व्याधीन्गृहीत्वा रविनंदनः॥ 
यमलोकं समासाद्य ततः प्रोवाच सादरम् ॥ ३१ ॥ 
पृष्ट्वापृष्ट्वा च गंतव्यं चित्रगुप्तं धरातले ॥ 
गंतव्यं जननाशाय समये समुपस्थिते ॥ ३२ ॥ 
परमस्ति मया तत्र स्थापितं लिंगमुत्तमम् । 
हाटकेश्वरजेक्षेत्रे सर्वपातकनाशनम् ॥३३॥ 
यस्तं पश्यति सद्भक्त्या प्रातरुत्थाय मानवः ॥ 
स युष्माभिः सदा त्याज्यो दूरतो वचनान्मम ॥ ३४ ॥ 
एवमुक्त्वा स तान्व्याधींस्ततो वैवस्वतः स्वयम् ॥ 
तस्य विप्रस्य तं पुत्रं गृहीत्वा सत्वरं ययौ ॥ 
तस्यैव मंदिरे रम्ये कृत्वा रूपं द्विजन्मनः ॥ ३५ ॥ 
अथासौ ब्राह्मणो दृष्ट्वा स्वं पुत्रं गृहमागतम् ॥ 
सहितं विप्ररूपेण धर्मराजेन धीमता ॥ ३६ ॥ 
ततः प्रहृष्टचित्तेन सत्वरं सम्मुखो ययौ ॥ 
पुत्रपुत्रेति जल्पन्स निजभार्यासमन्वितः ॥ ३७ ॥ 
परिष्वज्य ततो भूयो वाष्पपर्याकुलेक्षणः ॥ 
आघ्राय च ततो मूर्ध्नि वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ३८ ॥ 
॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥ 
कथं पुत्र समायातस्त्वं तस्मा द्यममंदिरात् ॥ 
न कश्चित्पुनरायाति यत्र गत्वाऽपि वीर्यवान् ॥ ३९ ॥ 
किं वा चैतत्समुत्पन्नमिन्द्रजालं ममांतिकम् ॥ 
किं वा स्वप्नमिदं किं वा ममायं दृष्टिविभ्रमः ॥6.139.४॥। 
कश्चायं ब्राह्मणः पार्श्वे तव संतिष्ठते सुत ॥ 
दिव्येन तेजसा युक्तस्तं नमाम्यहमात्मज ॥ ४१ ॥ 
॥ पुत्र उवाच ॥ ॥ 
एष ब्राह्मणरूपेण समायातो यमः स्वयम् ॥ 
मामादाय कृपाविष्टो ज्ञात्वा त्वां दुःखसंयुतम् ॥ ४२ ॥ 
तस्मात्त्वं कुरु तातास्य शापानुग्रहमद्य वै॥ 
गृहप्राप्तस्य सुस्नेहाद्यद्यहं तव वल्लभः ॥ ४३ ॥ 
ततस्तस्य प्रणामं स कृत्वा ब्राह्मणसत्तमः ॥ 
व्रीडयाऽधोमुखो भूत्वा ततः प्रोवाच सादरम् ॥ ४४ ॥ ॥ 
॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥ 
अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ॥ 
यत्पुत्रस्य मम प्राप्तिर्गतस्य यमसादनम् । ४५ ॥ 
त्वं च पुत्रकृते तात सन्तोषं परमं गतः ॥ 
तस्मात्पुत्रेण संयुक्तो यथायं स्यात्तथा कुरु ॥ ४६ ॥ 
॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥ 
न मे स्यादनृतं वाक्यं कदा चिदपि पुत्रक ॥ 
अपि स्वैरेण यत्प्रोक्तं किं पुनर्दुःखितेन च ॥ ४७ ॥ 
तस्मात्तस्य भवेत्पुत्रो दैवयोनिसमुद्भवः ॥ 
न कथंचिदपि प्राज्ञ मम शापवशाद्ध्रुवम्॥ ४८ ॥ 
भविष्यति सुतश्चान्यो मानुषीयोनिसंभवः ॥ 
राजसूयाश्वमेधाभ्यां यश्चैनं तारयिष्यति ॥ ४९ ॥ 
कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न संतारणक्षमः ॥ 
पितृपक्षं शुभं कर्म कृत्वा सर्वोत्तमं भुवि ॥ 6.139.५० ॥ 
तथा पूजाकृते योऽस्य शापो दत्तश्च वै पुरा ॥ 
तत्रापि शृणु मे वाक्यं तस्य पुत्रक जल्पतः ॥५१॥ 
वेदोक्तैर्विविधैर्मन्त्रैर्या पूजा चास्य संस्थिता ॥ 
न भविष्यति सा लोके कथंचिदपि पुत्रक ॥ ५२ ॥ 
अस्य मानुषसंभूतैर्मन्त्रैः पूजा भविष्यति ॥ 
विशिष्टा सर्वदेवेभ्यः सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ ५३ ॥ 
॥ पुत्र उवाच ॥ ॥ 
अहमेनं प्रतिष्ठाप्य द्रिजश्रेष्ठ महीतले ॥ 
सम्यगाराधयिष्यामि किमन्यैर्विबुधैर्मम ॥ ५४ ॥ 
तस्मात्संकीर्तयिष्यामि मंत्रान्मानुषसंभवान् ॥ 
तथा पूजाविधानं च त्वत्प्रसादेन पूर्वज ॥ ५५ ॥ 
ततः सुगं नः पन्थेति तस्य मंत्रं विधाय सः ॥ 
समाचरत्प्रहृष्टात्मा धर्मराजस्य शृण्वतः ॥ ५६ ॥ 
तच्छ्रुत्वाथ यमः प्रोच्चैः सुप्रसन्नेन चेतसा ॥ 
तं ब्राह्मण मुवाचेदं हर्षगद्गदयागिरा ॥ ९७ ॥ 
॥ यम उवाच ॥ ॥ 
कथंचिदपि विप्रेद्र न मे स्याद्दर्शनं वृथा ॥ 
अन्येषामपि देवानां तस्मात्प्रार्थय वांछि तम् ॥ ५८ ॥ 
॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥ 
तवार्चां मम पुत्रोऽयं स्थापयिष्यति यामिह ॥ 
तामनेनैव मंत्रेण यः कश्चित्पूजयेद्द्विजः ॥ ५९ ॥ 
भवेत्संवत्सरं यावत्संप्राप्ते पंचमीदिने ॥ 
मा तस्य पुत्रशोको हि इह लोके कथञ्चन ॥ 6.139.६० ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
स तथेति प्रतिज्ञाय संप्रहृष्टमना यमः ॥ 
यमलोकं जगामाथ स्वाधिकारपरोऽभवत्॥ ६१ ॥ 
सोऽपि ब्राह्मणदायादः कृत्वा प्रासादमुत्तमम् ॥ 
यममाराधयामास मध्ये संस्थाप्य भक्तितः ॥ 
पित्रा चोक्तेन मन्त्रेण तेनैव विधिपूर्वकम्॥ ६२ ॥ 
ततश्च क्रमशः प्राप्य पुत्रपौत्राननेकशः ॥ 
कालधर्ममनुप्राप्तश्चिरं स्थित्वा महीतले ॥ ६३ ॥ 
एतद्वः सर्वमाख्यातं पुराणेयत्पुरा श्रुतम्॥ 
यश्चैतत्कीर्तयेद्भक्त्या संप्राप्ते पंचमीदिने ॥ 
नापमृत्युर्भवेत्तस्य न च शोकः सुतोद्भवः ॥ ६४ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महपुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धर्मराजेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशदुत्तर शततमोऽध्यायः ॥ १३९ ॥ ॥ छ ॥