स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ०३८
अध्याय ३८

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
ततो गच्छेत राजेन्द्र गुहावासीति चोत्तमम्  ।
यत्र सिद्धो महादेवो गुहावासी समार्बुदम्  ॥ ३८.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -
केन कार्येण भो तात महादेवो जगद्गुरुः  ।
गुहायामनयत्कालं सुदीर्घं द्विजसत्तम  ॥ ३८.२ ॥
एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ  ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वपरं कौतूहलं हि मे  ॥ ३८.३ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
साधु प्रश्नो महाराज पृष्टो यो वै त्वयोत्तमः  ।
पुराणे विस्तरो ह्यस्य न शक्यो हि मयाधुना  ॥ ३८.४ ॥
कथितुं वृद्धभावत्वादतीतो बहुकालिकः  ।
संक्षेपात्तेन ते तात कथयामि निबोध मे  ॥ ३८.५ ॥
पुरा कृतयुगे राजन्नासीद्दारुवनं महत् ।
नानाद्रुमलताकीर्णं नानावल्ल्युपशोभितम्  ॥ ३८.६ ॥
सिंहव्याघ्रवराहैश्च गजैः खड्गैर्निषेवितम्  ।
बहुपक्षियुतं दिव्यं यथा चैत्ररथं वनम्  ॥ ३८.७ ॥
तत्र केचिन्महाप्राज्ञा वसन्ति संशितव्रताः  ।
वसन्ति परया भक्त्या चतुराश्रमभाविताः  ॥ ३८.८ ॥
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा  ।
स्वधर्मनिरताः सर्वे वाञ्छन्तः परमं पदम्  ॥ ३८.९ ॥
तावद्वसन्तसमये कस्मिंश्चित्कारणान्तरे  ।
विमानस्थो महादेवो गच्छन्वै ह्युमया सह  ॥ ३८.१० ॥
ददर्श तोय आवासमृक्सामयजुर्नादितम्  ।
अलक्ष्यागतनिर्गम्यं सर्वपापक्षयंकरम्  ॥ ३८.११ ॥
तं दृष्ट्वा मुदिता देवी हर्षगङ्गदया गिरा  ।
पप्रच्छ देवदेवेशं शशाङ्ककृतभूषणम्  ॥ ३८.१२ ॥

देव्युवाच -
कस्यायमाश्रमो देव वेदध्वनिनिनादितः  ।
यं दृष्ट्वा क्षुत्पिपासाद्यैः श्रमैश्च परिहीयते  ॥ ३८.१३ ॥

महेश्वर उवाच -
किं त्वया न श्रुतं देवि महादारुवनं महत् ।
बहुविप्रजनो यत्र गृहधर्मेण वर्तते  ॥ ३८.१४ ॥
अत्र यः स्त्रीजनः कश्चिद्भर्तृशुश्रूषणे रतः  ।
नान्यो देवो न वै धर्मो ज्ञायते शैलनन्दिनि  ॥ ३८.१५ ॥
एतच्छ्रुत्वा परं वाक्यं देवदेवेन भाषितम्  ।
कौतूहलसमाविष्टा शङ्करं पुनरब्रवीत् ॥ ३८.१६ ॥
यत्त्वयोक्तं महादेव पतिधर्मरताः स्त्रियः  ।
तासां त्वं मदनो भूत्वा चारित्रं क्षोभय प्रभो  ॥ ३८.१७ ॥

ईश्वर उवाच -
यत्त्वयोक्तं च वचनं न हि मे रोचते प्रिये  ।
ब्राह्मणा हि महद्भूतं न चैषां विप्रियं चरेत् ॥ ३८.१८ ॥
मन्युप्रहरणा विप्राश्चक्रप्रहरणो हरिः  ।
चक्रात्क्रूरतरो मन्युस्तस्माद्विप्रं न कोपयेत् ॥ ३८.१९ ॥
न ते देवा न ते लोका न ते नगा न चासुराः  ।
दृश्यन्ते त्रिषु लोकेषु ये तैर्दृष्टैर्न नाशिताः  ॥ ३८.२० ॥
तेषां मोक्षस्तथा स्वर्गो भूमिर्मर्त्ये फलानि च  ।
येषां तुष्टा महाभागा ब्राह्मणाः क्षितिदेवताः  ॥ ३८.२१ ॥
एवं ज्ञात्वा महाभागे असद्ग्राहं परित्यज  ।
तत्र लोके विरुद्धं वै कुप्यन्ते येन वै द्विजाः  ॥ ३८.२२ ॥

देव्युवाच -
नाहं ते दयिता देव नाहं ते वशवर्तिनी  ।
अकृत्वाधश्व वै तासां मानं सुरसुपूजितम्  ॥ ३८.२३ ॥
लोकलोके महादेव अशक्यं नास्ति ते प्रभो  ।
क्रियतां मम चैवैकमेतत्कार्यं सुरोत्तम  ॥ ३८.२४ ॥
एवमुक्तो महादेवो देव्या वाक्यहिते रतः  ।
कृत्वा कापालिकं रूपं ययौ दारुवनं प्रति  ॥ ३८.२५ ॥
महाहितजटाजूटं नियम्य शशिभूषणम्  ।
कण्ठत्राणं परं कृत्वा धारयन् कर्णकुण्डले  ॥ ३८.२६ ॥
व्याघ्रचर्मपरीधानो मेखलाहारभूषितः  ।
नूपुरध्वनिनिघोषैः कम्पयन् वै वसुंधराम्  ॥ ३८.२७ ॥
महानूर्द्ध्वजटामाली कृत्तिभस्मानुलेपनः  ।
कृत्वा हस्ते कपालं तु ब्रह्मणश्च महात्मनः  ॥ ३८.२८ ॥
महाडमरुघोषेण कम्पयन् वै वसुंधराम्  ।
प्रभातसमये प्राप्तो महादारुवनं प्रति  ॥ ३८.२९ ॥
तावत्पुण्यजनः सर्वपुष्पपत्रफलार्थिकः  ।
निर्गतो बहुभिः सार्द्धं पवमानः समन्ततः  ॥ ३८.३० ॥
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रूपं देवस्य भारत  ।
युवतीनां मनस्तासां कामेन कलुषीकृतम्  ॥ ३८.३१ ॥
शोभनं पुरुषं दृष्ट्वा सर्वा अपि वराङ्गनाः  ।
क्लेदभावं ततो जग्मुर्मुदा दारुवनस्त्रियः  ॥ ३८.३२ ॥
विकारा बहवस्तासां देवं दृष्ट्वा महाद्भुतम्  ।
संजाता विप्रपत्नीनां तदा तासु नरोत्तम  ॥ ३८.३३ ॥
परिधानं न जानन्ति काश्चिद्दृष्ट्वा वराङ्गनाः  ।
उत्तरीयं तथा चान्या महामोहसमन्विताः  ॥ ३८.३४ ॥
केशभारपरिभ्रष्टा काचिदेवासनोत्थिता  ।
दातुकामा तदा भैक्ष्यं चेष्टितुं नैव चाशकत् ॥ ३८.३५ ॥
काचिद्दृष्ट्वा महादेवं रूपयौवनगर्विता  ।
उत्सङ्गे संस्थितं बालं विस्मृता पायितुं स्तनम्  ॥ ३८.३६ ॥
कामबाणहता चान्या बाहुभ्यां पीड्य सुस्तनौ  ।
निःश्वसन्ती तदा चोष्णं न किंचित्प्रतिजल्पति  ॥ ३८.३७ ॥
एवं संक्षोभ्य तं सर्वं स्त्रीजनं परमेश्वरः  ।
जगाम तत्र वै तासां क्षोभं कृत्वा महाद्भुतम्  ॥ ३८.३८ ॥
तावत्ते ब्राह्मणाः सर्वे भ्रमित्वा काननं महत् ।
आगताः स्वगृहे दारान् ददृशुश्च हतौजसः  ॥ ३८.३९ ॥
यासां पूर्वतरा भक्तिः पातिव्रत्ये पतीन्प्रति  ।
चलितास्ता विदित्वाशु निर्जग्मुर्द्विजसत्तमाः  ॥ ३८.४० ॥
संविदं परमां कृत्वा ज्ञात्वा देवं महेश्वरम्  ।
क्षोभयित्वा मनस्तासां ततश्चादर्शनं गतम्  ॥ ३८.४१ ॥
क्रोधाविष्टो द्विजः कश्चिद्दण्डमुद्यम्य धावति  ।
कल्माषयष्टिमन्ये च तथान्ये दर्भमुष्टिकाम्  ॥ ३८.४२ ॥
इतश्चेतश्च ते सर्वे भ्रमित्वा काननं नृप  ।
एकीभूत्वा महात्मानो व्याजह्रुश्च रुषा गिरम्  ॥ ३८.४३ ॥
यदिदं च हुतं किंचिद्गुरवस्तोषिता यदि  ।
तेन सत्येन देवस्य लिङ्गं पततु चोत्तमम्  ॥ ३८.४४ ॥
आश्रमादाश्रमं सर्वे न त्यजामो विधिक्रमात् ।
तेन सत्येन देवस्य लिङ्गं पततु भूतले  ॥ ३८.४५ ॥
एवं सत्यप्रभावेन त्रिरुक्तेन द्विजन्मनाम्  ।
शिवस्य पश्यतो लिङ्गं पतितं धरणीतले  ॥ ३८.४६ ॥
हाहाकारो महानासील्लोकालोकेऽपि भारत  ।
देवस्य पतिते लिङ्गे जगतश्च महाक्षये  ॥ ३८.४७ ॥
पतमानस्य लिङ्गस्य शब्दोऽभूच्च सुदारुणः  ।
उल्कापाता दिशां हाहा भूमिकम्पाश्च दारुणाः  ॥ ३८.४८ ॥
पतन्ति पर्वताग्राणि शोषं यान्ति च सागराः  ।
देवस्य पतिते लिङ्गे देवा विमनसोऽभवन्  ॥ ३८.४९ ॥
समेत्य सहिताः सर्वे ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्  ।
कृताञ्जलिपुटाः सर्वे स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः  ॥ ३८.५० ॥
ततस्तुष्टो जगन्नाथश्चतुर्वदनपङ्कजः  ।
आर्तान्प्राह सुरान्सर्वान्मा विषादं गमिष्यथ  ॥ ३८.५१ ॥
ब्रह्मशापाभिभूतोऽसौ देवदेवस्त्रिलोचनः  ।
तुष्टैस्तैस्तपसा युक्तैः पुनर्मोक्षं गमिष्यति  ॥ ३८.५२ ॥
एतच्छ्रुत्वा ययुर्देवा यथागतमरिन्दम  ।
भावयित्वा ततः सर्वे मुनयश्चैव भारत  ॥ ३८.५३ ॥
विश्वामित्रवसिष्ठाद्या जाबालिरथ कश्यपः  ।
समेत्य सहिताः सर्वे तमूचुस्त्रिपुरान्तकम्  ॥ ३८.५४ ॥
ब्रह्मतेजो हि बलवद्द्विजानां हि सुरेश्वर  ।
क्षान्तियुक्तस्तपस्तप्त्वा भविष्यसि गतक्लमः  ॥ ३८.५५ ॥
यतः क्षोभादृषीणां च तदेवं लिङ्गमुत्तमम्  ।
पतितं ते महादेव न तत्पूज्यं भविष्यति  ॥ ३८.५६ ॥
न तच्छ्रेयोऽग्निहोत्रेण नाग्निष्टोमेन लभ्यते  ।
प्राप्नुवन्ति च यच्छ्रेयो मानवा लिङ्गपूजने  ॥ ३८.५७ ॥
देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्  ।
वचनेन तु विप्राणामेतत्पूज्यं भविष्यति  ॥ ३८.५८ ॥
ब्रह्मविष्ण्विन्द्रचन्द्राणामेतत्पूज्यं भविष्यति  ।
यत्फलं तव लिङ्गस्य इह लोके परत्र च  ॥ ३८.५९ ॥
एवमुक्तो जगन्नाथः प्रणिपत्य द्विजोत्तमान्  ।
मुदा परमया युक्तः कृताञ्जलिरभाषत  ॥ ३८.६० ॥
ब्राह्मणा जङ्गमं तीर्थं निर्जलं सार्वकामिकम्  ।
येषां वाक्योदकेनैव शुध्यन्ति मलिनो जनाः  ॥ ३८.६१ ॥
न तत्क्षेत्रं न तत्तीर्थमूषरं पुष्कराणि च  ।
ब्राह्मणे मन्युमुत्पाद्य यत्र गत्वा स शुध्यति  ॥ ३८.६२ ॥
न तच्छास्त्रं यन्न विप्रप्रणीतं न तद्दानं यन्न विप्रप्रदेयम्  ।
न तत्सौख्यं यन्नविप्रप्रसादान्न तद्दुःखं यन्न विप्रप्रकोपात् ॥ ३८.६३ ॥
पृथिव्यां यानि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा  ।
एकस्य विप्रवाक्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्  ॥ ३८.६४ ॥
अभिनन्द्य द्विजान्सर्वाननुज्ञातो महर्षिभिः  ।
ततोऽगमत्तदा देवो नर्मदातटमुत्तमम्  ॥ ३८.६५ ॥
परमं व्रतमास्थाय गुहावासी समार्बुदम्  ।
तपश्चचार भगवाञ्जपस्नानरतः सदा  ॥ ३८.६६ ॥
समाप्ते नियमे तात स्थापयित्वा महेश्वरम्  ।
वन्द्यमानः सुरैः सार्द्धं कैलासमगमत्प्रभुः  ॥ ३८.६७ ॥
नर्मदायास्तटे तेन स्थापितः परमेश्वरः  ।
तेनैव कारणेनासौ नर्मदेश्वर उच्यते  ॥ ३८.६८ ॥
योऽर्चयेन्नर्मदेशानं यतिर्वै संजितेन्द्रियः  ।
स्नात्वा चैव महादेवमश्वमेधफलं लभेत् ॥ ३८.६९ ॥
ददाति यः पितृभ्यस्तु तिलपुष्पकुशोदकम्  ।
त्रिःसप्तपूर्वजास्तस्य स्वर्गे मोदन्ति पाण्डव  ॥ ३८.७० ॥
यस्तु भोजयते विप्रांस्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप  ।
पायसं घृतमिश्रं तु स लभेत्कोटिजं फलम्  ॥ ३८.७१ ॥
सुवर्णं रजतं वापि ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर  ।
ददाति तोयमध्यस्थः सोऽग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३८.७२ ॥
अष्टम्यांवा चतुर्दश्यां निराहारो वसेत्तु यः  ।
नर्मदेश्वरमासाद्य प्राप्नुयाज्जन्मनः फलम्  ॥ ३८.७३ ॥
अग्निप्रवेशं यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप  ।
तस्य व्याधिभयं न स्यात्सप्तजन्मसु भारत  ॥ ३८.७४ ॥
अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप  ।
अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोके भविष्यति  ॥ ३८.७५ ॥
एष ते विधिरुद्दिष्टस्तस्योत्पत्तिर्नरोत्तम  ।
पुराणे विहिता तात संज्ञा तस्य तु विस्तरात् ॥ ३८.७६ ॥
एतं कीर्तयते यस्तु नर्मदेश्वरसम्भवम्  ।
भक्त्या शृणोति च नरः सोऽपि स्नानफलं लभेत् ॥ ३८.७७ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥