स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/अध्यायः ४६
॥नारद उवाच॥	
बहूदकस्य कुंडस्य तीरस्थं लिंगमुत्तमम्॥	
कपिलेश्वरमभ्यर्च्य नंदभद्रस्ततः सुधी॥ ४६.१ ॥	
प्रणम्य चाग्रतस्तस्थौ प्रबद्धकरसंपुटः॥	
संसारचरितैः किंचिद्दुःखी गाथां व्यगायत॥ ४६.२ ॥	
स्रष्टारमस्य जगतश्चेत्पश्यामि सदाशिवम्॥	
नानापृच्छाभिरथ तं कुर्यां नाथं विलज्जितम्॥ ४६.३ ॥	
अपूर्यमाणं तव किं जगत्संसृजनं विना॥	
निरीह बहुधा यत्ते सृष्टं भार्गववज्जगत्॥ ४६.४ ॥	
सचेतनेन शुद्धेन रागादिरहितेन च॥	
अथ कस्मादात्मसदृशं न सृष्टं निर्मितं जडम्॥ ४६.५ ॥	
निर्वैरेण समेनाथ सुखदुःखभवाभवैः॥	
ब्रह्मादिकीटपर्यन्तं किमेव क्लिश्यते जगत्॥ ४६.६ ॥	
कांश्चित्स्वर्गेथ नरके पातयंस्त्वं सदाशिव॥	
किं फलं समवाप्नोषि किमेवं कुरुषे वद॥ ४६.७ ॥	
इष्टैः पुत्रादिभिर्नाथ वियुक्ता मानवा ह्यमी॥	
क्रंदंति करुणासार किं घृणापि भवेन्न ते॥ ४६.८ ॥	
अतीव नोचितं सर्वमेतदीश्वर सर्वथा॥	
यत्ते भक्ताः समं पापैर्मज्जंते दुःखसागरे॥ ४६.९ ॥	
एवंविधेन संसारचारित्रेण विमोहिताः॥	
स्थानां तरं न यास्यामि भोक्ष्ये पास्यामि नोदकम्॥ ४६.१० ॥	
मरणांतमेव यास्यामि स्थास्ये संचिंतयन्नदः॥	
स एवं विमृशन्नेव नंदभद्रः स्वयं स्थितः॥ ४६.११ ॥	
ततश्चतुर्थे दिवसे बहूकतटे शुभे॥	
कश्चिद्बालः सप्तवर्षः पीडापीडित आययौ॥ ४६.१२ ॥	
कृशोतीव गलत्कुष्ठी प्रमुह्यंश्च पदेपेद॥	
नंदभद्रमुवाचेदं कृच्छ्रात्संस्तभ्य बालकः॥ ४६.१३ ॥	
अहो सुरूपसर्वांग कस्माद्दुःखी भवानपि॥	
ततोस्य कारणं सर्वं व्याचष्ट नंदभद्रकः॥ ४६.१४ ॥	
श्रुत्वा तत्कारणं सर्वं बालो दीनमना ब्रवीत्॥	
अहो हा कष्टमत्युग्रं बुधानां यदबुद्धिता॥ ४६.१५ ॥	
संपूर्णेंद्रियगात्रा यन्मर्तुमिच्छंति वै वृथा॥	
मुहूर्ताद्ध्यत्र खट्वांगो मोक्षमार्गमुपागतः॥ ४६.१६ ॥	
तदहो भारतं खंडं सत्यायुषि त्यजेद्धि कः॥	
अहमेव दृढो मन्ये पितृभ्यां यो विवर्जितः॥ ४६.१७ ॥	
अशक्तश्चलितुं वापि मर्तुमिच्छामि नापि च॥	
सर्वे लाभाः सातिमाना इति सत्या बत श्रुतिः॥ ४६.१८ ॥	
संतोषोऽप्युचितस्तुभ्यं देहं यस्य दृढं त्विदम्॥	
शरीरं नीरुजं चेन्मे भवेदपि कथंचन॥ ४६.१९ ॥	
क्षणेक्षणे च तत्कुर्यां भुज्यते यद्युगेयुगे॥	
इंद्रियाणि वशे यस्य शरीरं च दृढं भवेत्॥ ४६.२० ॥	
सोऽप्यन्यदिच्छते चेच्च कोऽन्यस्तस्मादचेतनः॥	
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च॥ ४६.२१ ॥	
दिवसे दिवसे मूढमावशंति न पंडितम्॥	
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु॥ ४६.२२ ॥	
मूलघातिषु सज्जंते बुद्धिमंतो भवद्विधाः॥	
अष्टांगां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोविघातिनीम॥ ४६.२३ ॥	
श्रुतिस्मृत्यविरुद्धा सा बुद्धिस्त्वय्यस्ति निर्मला॥	
अथ कृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च॥ ४६.२४ ॥	
शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदंति भवद्विधाः॥	
नाप्राप्यमभिवांछंति नष्टं नेच्छंति शोचितुम्॥ ४६.२५ ॥	
आपत्सु च न मुह्यंति नराः पंडितबुद्धयः॥ 	
मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्पितं जगत्॥ ४६.२६ ॥	
तयोर्व्याससमासाभ्यां शमोपायमिमं श्रृणु॥	
व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविसर्जनात्॥ ४६.२७ ॥	
चतुर्भिः कारणैर्दुःखं शीरीरं मानसं च यत्॥	
मानसं चाप्यप्रियस्य संयोगः प्रियवर्जनम्॥ ४६.२८ ॥	
द्विप्रकारं महाकष्टं द्वयोरेतदुदाहृतम्॥	
मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते॥ ४६.२९ ॥	
अयःपिंडेन तप्तेन कुंभसंस्थमिवोदकम्॥	
तदाशु प्रति काराच्च सततं च विवर्जनात्॥ ४६.३० ॥	
व्याधेराधेश्च प्रशमः क्रियायोगद्वयेन तु॥	
मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवांबुना॥ ४६.३१ ॥	
प्रशांते मानसे ह्यस्य शारीरमुपशाम्ति॥	
मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते॥ ४६.३२ ॥	
स्नेहाच्च सज्जनो नित्यं जन्तुर्दुःखमुपैति च॥	
स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भायानि च॥ ४६.३३ ॥	
शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते॥ ४६.३४ ॥	
स्नेहात्करणरागश्च प्रजज्ञे वैषयस्तथा॥	
अश्रेयस्कावुभावतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः॥ ४६.३५ ॥	
त्यागी तस्मान्न दुःखी स्यान्नर्वैरो निरवग्रहः॥	
अत्यागी जन्ममरणे प्राप्नोतीह पुनःपुनः॥ ४६.३६ ॥	
तस्मात्स्नेहं न लिप्सेन मित्रेभ्यो धनसंचयात्॥	
स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिर्वतयेत्॥ ४६.३७ ॥	
ज्ञानान्वितेषु सिद्धेषु शास्त्रूज्ञेषु कृतात्मसु॥	
न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम्॥ ४६.३८ ॥	
रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते॥	
इच्छा संजायते चास्य ततस्तृष्णा प्रवर्धते॥ ४६.३९ ॥	
तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी मता॥	
अधर्मबहुला चैव घोररूपानुबंधिनी॥ ४६.४० ॥	
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यतः॥	
यासौ प्राणांतिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्॥ ४६.४१ ॥	
अनाद्यंता तु सा तृष्णा ह्यंतर्देहगता नृणाम्॥	
विनाशयति संभूता लोहं लोहमलो यथा॥ ४६.४२ ॥	
यथैवैधः समुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति॥	
तथाऽकृतात्मा लोबेन स्वोत्पन्नेन विनश्यति॥ ४६.४३ ॥	
तस्माल्लोभो न कर्तव्यः शरीरे चात्मबंधुषु॥	
प्राप्तेषु व न हृष्येत नाशो वापि न शोचयेत्॥ ४६.४४ ॥	॥नंदभद्र उवाच॥	
अहो बाल न बालस्त्वं मतो मे त्वां नमाम्यहम्॥	
त्वद्वाक्यैरतितृप्तोऽहं त्वां तु प्रक्ष्यामि किंचन॥ ४६.४५ ॥	
कामक्रोधावहंकारमिंद्रियाणि च मानवाः॥	
निंदंति तत्र मे नित्यं विवक्षेयं प्रजायते॥ ४६.४६ ॥	
अहमेष ममेदं च कार्यमीदृशकस्त्वहम्॥	
इत्यादि चात्मविज्ञानमहंकार इति स्मृतः॥ ४६.४७ ॥	
परिहार्यः य चेत्तं च विनोन्मत्तः प्रकीर्यते॥	
कामोऽभिलाष इत्युक्तः सं चेत्पुंसा विवर्ज्यते॥ ४६.४८ ॥	
कथं स्वर्गो मुमुक्षा वा साध्यते दृषदा यथा॥	
क्रोधो वा यदि संत्याज्यस्ततः शत्रुक्षयः कथम्॥ ४६.४९ ॥	
बाह्यानामांतराणां वा विना तं तृणवद्विदुः॥	
इंद्रियाणि निगृह्यैव दुष्टानीति निपीडयेत्॥ ४६.५० ॥	
कथं स्याद्धर्मश्रवणं कथं वा जीवनं भवेत्॥	
एतस्मिन्मे मनो विद्धंखिद्यतेऽज्ञानसंकटे॥ ४६.५१ ॥	
तथा कस्मादिदं सृष्टं जडं विश्वं चिदात्मना॥	
एवं यद्बहुधा क्लेशः पीड्यते हा कुतस्त्विदम्॥ ४६.५२ ॥	
॥बाल उवाच॥	
सम्यगेतद्यथा पृष्टं यत्र मुह्यंति जंतवः॥	
श्रृण्वेकाग्रमना भूत्वा ज्ञातं द्वैपायनान्मया॥ ४६.५३ ॥	
प्रकृतिः पुरुषश्चैव अनादी श्रृणुमः पुरा॥	
साधर्म्येणावतिष्ठेते सृष्टेः प्रागजरामरौ॥ ४६.५४ ॥	
ततः कालस्वबावाभ्यां प्रेरिता प्रकृतिः पुरा॥	
पुंसः संयोगमैच्छत्सा तदभावात्प्रकुप्यत॥ ४६.५५ ॥	
ततस्तमोमयी सा च लीलया देववीक्षिता॥	
राजसी समभूद्दूष्टा सात्त्विकी समजायत॥ ४६.५६ ॥	
एवं त्रिगुणतां याता प्रकृतिर्देवदर्शनात्॥	
तां समास्थाय परमस्त्रिमूर्तिः समजायत॥ ४६.५७ ॥	
तस्याः प्रोच्चारणार्थं च प्रवृत्तः स्वांशतस्ततः॥	
असूयत महत्तत्त्वं त्रिगुणं तद्विदुर्बुधाः॥ ४६.५८ ॥	
अहंकार स्ततो जातः सत्त्वराजसतामसः॥	
तमो रजस्त्वमापद्य रजः सत्त्‌वगुणं नयेत्॥ ४६.५९ ॥	
शुद्धसत्त्वे ततो मोक्षं प्रवदंति मनीषिणः॥	
तमसो रजसस्त स्मात्संशुद्ध्यर्थं च सर्वशः॥ ४६.६० ॥	
जीवात्मसंज्ञान्स्वीयांशान्व्यभजत्परमेश्वरः॥	
तावंतस्ते च क्षेत्र्ज्ञा देहा यावंत एव हि॥ ४६.६१ ॥	
निःसरंति यथा लोहात्तप्तल्लिंगात्स्फुलिंगकाः॥	
तन्मात्रभूतसर्गोयमहंकारात्तु तामसात्॥ ४६.६२ ॥	
इंद्रियाणां सात्त्विकाच्च त्रिगुणानि च तान्यपि॥	
एतैः संसिद्धयंत्रेण सच्चिदानन्दवीक्षणात्॥ ४६.६३ ॥	
रजस्तमश्च शोध्यंते सत्त्वेनैव मुमुक्षुभिः॥	
तस्मात्कामं च क्रोधं च इंद्रियाणां प्रवर्तनम्॥ ४६.६४ ॥	
अहंकारं च संसेव्य सात्त्विकीं सिद्धिमश्नुते॥	
राजसास्तामसाश्चैव त्याज्याः कामादयस्त्वमी॥ ४६.६५ ॥	
सात्त्विकाः सर्वदा सेव्याः संसारविजिगीषुभिः॥	
गुणत्रयस्य वक्ष्यामि संक्षेपाल्लक्षणं तव॥ ४६.६६ ॥	
सास्त्राभ्यासस्ततो ज्ञानं शौचमिंद्रियनिग्रहः॥	
धर्मक्रियात्मचिंता च सात्त्विकं गुण लक्षणम्॥ ४६.६७ ॥	
अन्यायेन धनादानं तंद्री नास्तिक्यमेव च॥	
क्रौर्यं च याचकाद्यं च तामसं गुणलक्षणम्॥ ४६.६८ ॥	
तस्माद्बुद्धिमुकैस्त्वतैः सात्त्विकैर्देवतां भजेत्॥	
राजसैर्मानवत्वं च तामसैः स्थाणुयोनिता॥ ४६.६९ ॥	
बुद्ध्याद्यैरेव मुक्तिः स्यादेतैरेव च यातना॥ ४६.७० ॥	
अमीषां चाप्य भावे वै न किंचिदुपपद्यते॥	
कलादो हि कलादीनां सुवर्णं शोधयेद्यथा॥ ४६.७१ ॥	
तथा रजस्तमश्चैव संशोध्ये सात्त्विकैर्गुणैः॥	
अस्मादेव गुणानां च समवायादनादिजात्॥ ४६.७२ ॥	
सुखिनो दुःखिनश्चैव प्राणिनः शास्त्रदर्शिनः॥	
अष्टाविंशतिलक्षैश्च गुणमेकैकमीश्वरः॥ ४६.७३ ॥	
व्यभजच्चतुरा शीतिलक्षास्ता जीवयोनयः॥	
सकाशान्मनसस्तद्वदात्मनः प्रभवंति हि॥ ४६.७४ ॥	
ईश्वरांशाश्च ते सर्वे मोहिताः प्राकृतैर्गुणैः॥	
क्लेशानासादयंत्येव यथैवाधिकृता विभोः॥ ४६.७५ ॥	
अन्नानां पयसां चापि जीवानां चाथ श्रेयसे॥	
मानुष्यमाहुस्तत्त्वज्ञाः शिवभावेन भावितम्॥ ४६.७६ ॥	॥नंदभद्र उवाच॥	
एवमेतत्किं तु भूयः प्रक्ष्याम्येतन्महामते॥	
ईश्वराः सर्वदातारः पूज्यंते यैश्च देवताः॥ ४६.७७ ॥	
स्वभक्तांस्तान्न दुःखेभ्यः कस्माद्रक्षंति मानवान्॥	
विशेषात्केपि दृश्यंते दुःखमग्नाः सुरान्रताः॥ ४६.७८ ॥	
इति मे मुह्यते बुद्धिस्त्वं वा किं बाल मन्यसे॥ ४६.७९ ॥	
॥बाल उवाच॥	
अशुचिश्च शुचिश्चापि देवभक्तो द्विधा स्मृतः॥	
कर्मणा मनसा वाचा तद्रतो भक्त उच्यते॥ ४६.८० ॥	
अशुचिर्देवताश्चैव यदा पूजयते नरः॥	
तदा भूतान्या विशंति स च मुह्यति तत्क्षणात्॥ ४६.८१ ॥	
विमूढश्चाप्टयकार्याणि तानि तानि निषेवते॥	
ततो विनश्यति क्षिप्रं नाशुचिः पूजयेत्ततः॥	
शुचिर्वाभ्यर्चयेद्यश्च तस्य चेदशुभं भवेत्॥ ४६.८२ ॥	
तस्य पूर्वकृतं व्यक्तं कर्मणां कोटि मुच्यते॥	
महेश्वरो ब्रह्महत्याभयाद्यत्र ततस्ततः॥ ४६.८३ ॥	
सस्नौ तीर्थेषु कस्माच्च इतरो मुच्यते कथम्॥	
अम्बरीषसुतां हृत्वा पर्वतान्नारदात्तथा॥ ४६.८४ ॥	
सीतापहारमापेदे रामोऽन्यो मुच्यते कथम्॥	
ब्रह्मापि शिरसश्छेदं कामयित्वा सुतामगात्॥ ४६.८५ ॥	
इंद्रचंद्ररविविष्णुप्रमुखाः प्राप्नुयुः कृतम्॥	
तस्मादवश्यं च कृतं भोज्यमेव नरैः सदा॥ ४६.८६ ॥	
मुच्यते कोऽपि स्वकृतान्नैवेति श्रुतिनिर्णयः॥	
किं तु देवप्रसादेन लभ्यमेकं सुरव्रतैः॥ ४६.८७ ॥	
बहुभिर्जन्मभिर्भोज्यं भुज्येतैकेन जन्मना॥	
तच्च भुक्त्वात तस्त्वर्थो भवेदिति विनिश्चयः॥ ४६.८८ ॥	
ये तप्यंते गतैः पापैः शुचयो देवताव्रताः॥	
इह ते पुत्रपौत्रैश्च मोदंतेऽमुत्र चेह च॥ ४६.८९ ॥	
तस्माद्देवाः सदा पूज्याः शुचिभिः श्रद्धयान्वितैः॥	
प्रकृतिः शोधनीया च स्ववर्णोदितकर्मभिः॥ ४६.९० ॥	
स्वनुष्ठितोऽपि धर्मः स्यात्क्लेशायैव विनाशिवम्॥	
दुराचारस्य देवोपि प्राहेति भगवान्हरः॥ ४६.९१ ॥	
भोक्तव्यं स्वकृतं तस्मात्पूजनीयः सदाशिवः॥	
स्वाचारेण परित्याज्यौ रागद्वेषाविदं परम्॥ ४६.९२ ॥	॥नन्दभद्र उवाच॥	
शुद्धप्रज्ञ किमेतच्च पापिनोऽपि नरा यदा॥	
मोदमानाः प्रदृश्यन्ते दारैरपि धनैरपि॥ ४६.९३ ॥	
॥बाल उवाच॥	
व्यक्तं तैस्तमसा दत्तं दानं पूर्वेषु जन्मसु॥	
रजसा पूजितः शंभुस्तत्प्राप्तं स्वकृतं च तैः॥ ४६.९४ ॥	
किं तु यत्तमसा कर्म कृतं तस्य प्रभावतः॥	
धर्माय न रतिर्भूयात्ततस्तेषां विदांवर॥ ४६.९५ ॥	
भुक्त्वा पुण्यफलं याति नरकं संशयः॥	
अस्मिंश्च संशये प्रोक्तं मार्कंडेयेन श्रूयते॥ ४६.९६ ॥	
इहैवैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह॥	
इह चामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नो इह॥ ४६.९७ ॥	
पूर्वोपात्तं भवेत्पुण्यं भुक्तिर्नैवार्जयन्त्यपि॥	
इह भोगः स वै प्रोक्तो दुर्भगस्याल्पमेधसः॥ ४६.९८ ॥	
पूर्वोपात्तं यस्य नास्ति तपोभिश्चार्जयत्यपि॥	
परलोके तस्य भोगो धीमतः स क्रियात्स्फुटम्॥ ४६.९९ ॥	
पूर्वोपात्तं यस्य नास्ति पुण्यं चेहापि नार्जयेत्॥	
ततश्चोहामुत्र वापि भो धिक्तं च नराधमम्॥ ४६.१०० ॥	
इति ज्ञात्वा महाभागत्यक्त्वा शल्यानि कृत्स्नशः॥	
भज रुद्रं वर्णधर्मं पालयास्मात्परं न हि॥ ४६.१०१ ॥	
योहि नष्टेष्वभीष्टेषु प्राप्तेष्वपि च शोचति॥	
तृप्येत वा भवेद्बन्धो निश्चितं सोऽन्यजन्मनः॥ ४६.१०२ ॥	॥नन्दभद्र उवाच॥	
नमस्तुभ्यमबालाय बालरूपाय धीमते॥	
को भवांस्तत्त्वतो वेत्तुमिच्छामि त्वां शुचिस्मितम्॥ ४६.१०३ ॥	
बहवोऽपि मया वृद्धा दृष्टाश्चोपासिताः सदा॥	
तेषामीदृशका बुद्धिर्न दृष्टा न श्रुतामया॥ ४६.१०४ ॥	
येन मे जन्मसंदेहा नाशिता लीलयैव च॥	
तस्मात्सामान्यरूपस्त्वं निश्चितं न मतं मम॥ ४६.१०५ ॥	
॥बाल उवाच॥	
महदेतत्समाख्येयमेकाग्रः श्रृणु तत्त्वतः॥	
इतः सप्ताधिके चापि सप्तमे जन्मनि त्वहम्॥ ४६.१०६ ॥	
वैदिशे नगरे विप्रो नाम्नाऽसं धर्मजालिकः॥	
वेदवेदांगतत्त्वत्रः स्मृतिशास्त्रार्थविद्वरः॥ ४६.१०७ ॥	
व्याख्याता धर्मशास्त्राणां यथा साक्षाद्बृहस्पतिः॥	
किं त्वहं विविधान्धर्माल्लोंकानां वर्णये भृशम्॥ ४६.१०८ ॥	
स्वयं चातिदुराचारः पापिनामपि पापराट्॥	
मंसाशी मद्यसेवी च परदाररतः सदा॥ ४६.१०९ ॥	
असत्यभाषी दम्भीच सदा धर्मध्वजी खलः॥	
लोभी दुरात्मा कथको न कर्ता कर्हिचित्क्वचित्॥ ४६.११० ॥	
यस्माज्जालिकवज्जालं लोकेभ्योऽहं क्षिपामि च॥	
तत्त्वज्ञा मां ततः प्राहुर्धर्मजालिक इत्युत॥ ४६.१११ ॥	
सोऽहं तैर्बहुभिश्चीर्णैः पातकैरंत आगते॥	
मृतो गतो यमस्थानं पातितः कूटशाल्मलीम्॥ ४६.११२ ॥	
यमदुतैस्ततः कृष्टः स्मार्यमामः स्वचेष्टितम्॥	
खड्गैश्च कृत्यमानोऽहं जीवामि प्रमियामि च॥ ४६.११३ ॥	
आत्मानं बहुधा निंदञ्छाश्वतीर्न्यवसं समाः॥	
नरके या मतिर्भूयाद्धर्मं प्रति प्रपीडतः॥ ४६.११४ ॥	
सा चेन्मुहूर्तमात्रं स्यादपि धन्यस्ततः पुमान्॥	
नमोनमः कर्मभूम्यै सुकृतं दुष्कृतं च वा॥ ४६.११५ ॥	
यस्यां मुहूर्तमात्रेण युगैरपि न नश्यति॥	
ततो विपश्चिज्जनको मोक्षयामास नारकात्॥ ४६.११६ ॥	
तैः सहाहं प्रमुक्तश्च कथंचिदवपीडितः॥	
स्थाणुत्वमनुभूयाथ क्लेशानासाद्य भूरिशः॥ ४६.११७ ॥	
कीटोहमभवं पश्चात्तीरे सारस्वते शुभे॥	
तत्र मार्गे सुखमिव संसुप्तोहं यदृच्छया॥ ४६.११८ ॥	
आगच्छतो रथस्यास्य शब्दमश्रौषमुन्नतम्॥	
तं मेघनिनदं श्रुत्वा भीतोहं सहसा जवात्॥ ४६.११९ ॥	
मार्गमुत्सृज्य दूरेण प्रपलायनमाचरम्॥	
एतस्मिन्नंतरे व्यासस्तत्र प्राप्तो यदृच्छया॥ ४६.१२० ॥	
स मामपश्यत्त्रस्तं च कृपया संयुतो मुनिः॥	
यन्मया सर्वलोकानां नानाधर्माः प्रकीर्तिताः॥ ४६.१२१ ॥	
विप्रजन्मनि तस्यैव प्रभावाद्व्याससंगमः॥	
ततः सर्वरुतज्ञो मां प्राहार्च्यः कीटभाषया॥ ४६.१२२ ॥	
किमेवं नश्यसे कीट कस्मान्मृत्योर्बिभेषि च॥	
अहो समुचिता भीतिर्मनुष्यस्य कुतस्तव॥ ४६.१२३ ॥	
इत्युक्तो मतिमान्पूर्वपुण्याद्व्यासं तदोचिवान्॥	
न मे भयं जगद्वंद्य मृत्योरस्मात्कथंचन॥ ४६.१२४ ॥	
एतदेव भयं मान्य गच्छेयमधमां गतिम्॥	
अस्या अपि कुयोनेश्च संत्यन्याः कोटिशोऽधमाः॥ ४६.१२५ ॥	
तासु गर्भादिकक्लेशभीतस्त्रस्तोऽस्मि नान्यथा॥ ४६.१२६ ॥	॥व्यास उवाच॥	
मा भयं कुरु सर्वाभ्यो योनिभ्यश्च चिरादिव॥	
मोक्षयिष्यामि ब्राह्मण्यं प्रापयिष्यामि निश्चितम्॥ ४६.१२७ ॥	
इत्युक्तोहं कालियेन तं प्रणम्य जगद्गुरुम्॥	
मार्गमागत्य चक्रेण पीडितो मृत्युमागमम्॥ ४६.१२८ ॥	
ततः काकश्रृगालादियोनिष्वस्मि यदाऽभवम्॥	
तदातदा समागम्य व्यासो मां स्मारयच्च तत्॥ ४६.१२९ ॥	
ततो बहुविधा योनीः परिक्रम्यास्मि कर्षितः॥	
ब्राह्मणस्य च गेहेस्यां योनौ जातोऽतिदुःखितः॥ ४६.१३० ॥	
ततो जन्मप्रभृत्यस्मि पितृभ्यां परिवर्जितः॥	
गलत्कुष्ठी महापीडामेतां योऽनुभवामि च॥ ४६.१३१ ॥	
ततो मां पंचमे वर्षे व्यास आगत्य जप्तवान्॥	
कर्णे सारस्वतं मंत्रं तेनाहं संस्मरामि च॥ ४६.१३२ ॥	
अनधीतानि शास्त्राणि वेदान्धर्मांश्च कृत्स्नशः॥	
उक्तं व्यासेन चेदं मे गच्छ क्षेत्रं गुहस्य च॥	
तत्र त्वं नंदभद्रं च आश्वासयमहामतिम्॥ ४६.१३३ ॥	
त्यत्क्वा बहूदके प्राणानस्थिक्षेपं महीजले॥	
काराय्य त्वं ततो भावी मैत्रेय इति सन्मुनिः॥ ४६.१३४ ॥	
गमिष्यसि ततो मोक्षमिति मां व्यास उक्तवान्॥	
आगतश्च ततश्चात्र वाहीकेभ्योऽयोऽतिक्लेशतः॥ ४६.१३५ ॥	
इति ते कथितं सर्वमात्मनश्चरितं मया॥	
पापमेवंविधं कष्टं नंदभद्र सदा त्यज॥ ४६.१३६ ॥	
॥नंदभद्र उवाच॥	
अहो महाद्भुतं तुभ्यं चरितं येन मे हृदि॥	
भूयः शतगुणं जातं धर्मायदृढमानसम्॥ ४६.१३७ ॥	
किं तु त्वयोक्तधर्मस्य कर्तुकामोस्‌मि निष्कृतिम्॥	
धर्मं स्मर भवांस्तस्मात्किंचिदादिश निश्चितम्॥ ४६.१३८ ॥	॥बाल उवाच॥	
अत्र तीर्थे च सप्ताहं निराहारस्त्वहं स्थितः॥	
सूर्यमंत्राञ्जमिष्यामि त्यक्ष्यामि च ततस्त्वसून्॥ ४६.१३९ ॥	
ततो बर्करिकातीर्थे दग्धव्योहं त्वया तटे॥	
अस्थीनि सागरे चापि मम क्षेप्याणि चात्र हि॥ ४६.१४० ॥	
यदि सापह्नवं चित्तं मय्यतीव तवास्ति चेत्॥	
ततस्त्वां गुरुकार्यार्थमादेक्ष्यामि श्रृणुष्व तत्॥ ४६.१४१ ॥	
अस्मिन्बहूदके तीर्थे यत्र प्राणांस्त्यजाम्यहम्॥	
तत्र मन्नामचिह्नस्ते संस्थाप्यो भास्करो विभुः॥ ४६.१४२ ॥	
आरोग्यं धनधान्यं च पुत्रदारादिसंपदः॥	
भास्करो भगवांस्तुष्टो दद्यादेतच्छ्रुतेर्वचः॥ ४६.१४३ ॥	
सविता परमो देवः सर्वस्वं वा द्विजन्मनाम्॥	
वेदवेदांगगीतश्च त्वमप्येनं सदा भज॥ ४६.१४४ ॥	
बहूदकमिदं कुंडं संसेव्यं च सदा त्वया॥	
माहात्म्यमस्य वक्ष्यामि संक्षेपाद्व्यास सूचितम्॥ ४६.१४५ ॥	
बहूदके कुंडवरे स्नाति यो विधिवन्नरः॥	
आरोग्यं धनधान्याद्यं तस्य स्यात्सर्वजन्मसु॥ ४६.१४६ ॥	
बहूदके च यः स्नात्वा सप्तम्यां माघमासके॥	
दद्यात्पिंडं पितॄणां च तेऽक्ष्यां तृप्तिमाप्नुयुः॥ ४६.१४७ ॥	
बहूदकस्य तीरे यः शुचिर्यजति वै क्रतुम्॥	
शतक्रतुफलं तस्य नास्ति काचिद्विचारणा॥ ४६.१४८ ॥	
अत्र यस्त्यजति प्राणान्बहूदकतटे नरः॥	
मोदते सूर्यलोकेऽसौ धर्मिणां च सुतो भवेत्॥ ४६.१४९ ॥	
बहूदकस्य तीरे च यः कुर्य्याज्जपसाधनम्॥	
सर्वं लक्षगुणं प्रोक्तं जपो होमश्च पूजनम्॥ ४६.१५० ॥	
बहूदकस्य तीरे च द्विजमेकं च भोजयेत्॥	
यो मिष्टान्नेन तस्य स्याद्विप्रकोटिश्च भोजिता॥ ४६.१५१ ॥	
बहूदकस्य तीरे या नारी गौरिणिकाः शुभाः॥	
संभोजयति तस्याश्च कुर्यात्सुस्वागतं ह्युमा॥ ४६.१५२ ॥	
बहूदकस्य तीरे च यः कुर्याद्योगसाधनम्॥	
षण्मासाभ्यन्तरे सिद्धिर्भवेत्तस्य न संशयः॥ ४६.१५३ ॥	
बहूदकस्य तीरे च प्रेतानुद्दिश्य दीयते॥	
यत्किंचिदक्षयं तेषामुपतिष्ठेन्न चान्यथा॥ ४६.१५४ ॥	
स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम्॥	
कृतं बहूदकतटे सर्वं स्यात्सुमहात्फलम्॥ ४६.१५५ ॥	
त्वयैतद्धृदि संधार्य फलं व्यासेन सूचितम्॥	
बहूदकस्य कुंडस्य नंदभद्र महामते॥ ४६.१५६ ॥	
इत्युक्त्वा सोऽभवन्मौनी स्नात्वा कुंडे ततः शुचिः॥	
तीरे प्रस्तरमाश्रित्य स्वयं मंत्राञ्जाप ह॥ ४६.१५७ ॥	
'''॥श्रीनारद उवाच॥	
ततः स सप्तरात्रांते जहौ बालो निजानसून्॥	
संस्कारितो यथोक्तं च नंदभद्रेण ब्राह्मणैः॥ ४६.१५८ ॥	
यत्र बालः स च प्राणाञ्जहौ जपपरायणः॥	
बालादित्यमिति ख्यातं तत्रास्थापयत प्रभुम्॥ ४६.१५९ ॥	
बहूदके च यः स्नात्वा बालादित्यं प्रपूजयेत्॥	
तस्य स्याद्भास्करस्तुष्टो मोक्षोपायं च विंदति॥ ४६.१६० ॥	
नंदभद्रो ऽप्यथान्यस्यां भार्यायामपरान्सुतान्॥	
उत्पाद्यात्मसमन्धीमाञ्छिवसूर्यपरायणः॥ ४६.१६१ ॥	
रुद्रदेहं ययौ पार्थ पुनरावृत्तिदुर्लभम्॥	
एवमेतन्महाकुंडं बहूदकमिति स्मृतम्॥ ४६.१६२ ॥	
अस्य तीरे स्वमंशं च वल्लीनाथः प्रमेक्ष्यति॥ 	
दत्तात्रेयस्य यो योगी ह्यवतारो भविष्यति॥ ४६.१६३ ॥	
अर्चयित्वा च तं देवं योगसिद्धिमवाप्नुयात्॥	
पशूनामृद्धिमाप्नोति गोशरण्यो ह्यसौ प्रभुः॥ ४६.१६४ ॥	
पश्चिमायां बुधसुतस्तथा क्षेत्रं स भारत॥	
पुरूरवादित्यमिति स्थापयामास पार्थिवः॥ ४६.१६५ ॥	
सर्वकामप्रदश्चासौ भट्टदित्यसमो रिवः॥	
बहूदकक्षेत्रसमं तस्य क्षेत्रं च भारत॥ ४६.१६६ ॥	
अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं जप्तव्यं कर्णमूलके॥	
पुत्रस्य वापि शिष्यस्य न कथंचन नास्तिकः॥ ४६.१६७ ॥	
श्रृणोतीदं श्रद्धया यस्तस्य तुष्येश्च भास्करः॥	
धारयन्हृदये मोक्षंमुच्यते भवसागरात्॥ ४६.१६८ ॥	
इचि श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे बहूदकमाहात्म्य बालादित्यवृत्तान्तवर्णनंनाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः॥ ४६ ॥ छ ॥	

कौमारिकाखण्डः