वाक्यपदीयम्/तृतीयः खण्डः


३,१ः जातिसमुद्देशः
द्विधा कैश्चित्पदं भिन्नं चतुर्धा पञ्चधापि वा   ।
अपोद्धृत्यैव वाक्येभ्यः प्रकृतिप्रत्ययादिवत् । । ३,१.१  । ।
पदार्थानां अपोद्धारे जातिर्वा द्रव्यं एव वा   ।
पदार्थौ सर्वशब्दानां नित्यावेवोपवर्णितौ   । । ३,१.२  । ।
केषां चित्साहचर्येण जातिः शक्त्युपलक्षणम्  ।
खदिरादिष्वशक्तेषु शक्तः प्रतिनिधीयते   । । ३,१.३  । ।
अस्वातन्त्र्यफलो बन्धिः प्रमाणादीव शिष्यते   ।
अतो जात्यभिधानेऽपि शक्तिहीनं न गृह्यते   । । ३,१.४  । ।
संश्लेषमात्रं बध्नातिर्यदि स्यात्तु विवक्षितः   ।
शक्त्याश्रये ततो लिङ्गं प्रमाणाद्यनुशासनम्  । । ३,१.५  । ।
स्वा जातिः प्रथमं शब्दैः सर्वैरेवाभिधीयते   ।
ततोऽर्थजातिरूपेषु तदध्यारोपकल्पना   । । ३,१.६  । ।
यथा रक्ते गुणे तत्त्वं कषाये व्यपदिश्यते   ।
संयोगिसन्निकर्षाच्च वस्त्रादिष्वपि गृह्यते   । । ३,१.७  । ।
तथा शब्दार्थसंबन्धाच्छब्दे जातिरवस्थिता   ।
व्यपदेशेऽर्थजातीनां जातिकार्याय कल्पते   । । ३,१.८  । ।
जातिशब्दैकशेषे सा जातीनां जातिरिष्यते   ।
शब्दजातय इत्यत्र तज्जातिः शब्दजातिषु   । । ३,१.९  । ।
या शब्दजातिः शब्देषु शब्देभ्यो भिन्नलक्षणा   ।
जातिः सा शब्दजातित्वं अव्यतिक्रम्य वर्तते   । । ३,१.१०  । ।
अर्थजात्यभिधानेऽपि सर्वे जात्यभिधायिनः   ।
व्यापारलक्षणा यस्मात्पदार्थाः समवस्थिताः   । । ३,१.११  । ।
जातौ पदार्थे जातिर्वा विशेषो वापि जातिवत् ।
शब्दैरपेक्ष्यते यस्मादतस्ते जातिवाचिनः   । । ३,१.१२  । ।
द्रव्यधर्मा पदार्थे तु द्रव्ये सर्वोऽर्थ उच्यते   ।
द्रव्यधर्माश्रयाद्द्रव्यं अतः सर्वोऽर्थ इष्यते   । । ३,१.१३  । ।
अनुप्रवृत्तिधर्मो वा जातिः स्यात्सर्वजातिषु   ।
व्यावृत्तिधर्मसामान्यं विशेषे जातिरिष्यते   । । ३,१.१४  । ।
संयोगिधर्मभेदेन देशे च परिकल्पिते   ।
तेषु देशेषु सामान्यं आकाशस्यापि विद्यते   । । ३,१.१५  । ।
अदेशानां घटादीनां देशाः संबन्धिनो यथा   ।
आकाशस्याप्यदेशस्य देशाः संबन्धिनस्तथा   । । ३,१.१६  । ।
भिन्नवस्त्वाश्रया बुद्धिः संयोगिष्वनुवर्तते   ।
समवायिषु भेदस्य ग्रहणं विनिवर्तते   । । ३,१.१७  । ।
अतः संयोगिदेशानां गौणत्वं परिकल्प्यते   ।
अविवेकात्प्रदेशेभ्यो मुख्यत्वं समवायिनाम्  । । ३,१.१८  । ।
अनुप्रवृत्तिरूपा या प्रख्या तां आकृतिं विदुः   ।
के चिद्व्यावृत्तिरूपां तु द्रव्यत्वेन प्रचक्षते   । । ३,१.१९  । ।
भिन्ना इति परोपाधिरभिन्ना इति वा पुनः   ।
भावात्मसु प्रपञ्चोऽयं संसृष्टेष्वेव जायते   । । ३,१.२०  । ।
नैकत्वं नापि नानात्वं न सत्त्वं न च नास्तिता   ।
आत्मतत्त्वेषु भावानां असंसृष्टेषु विद्यते   । । ३,१.२१  । ।
सर्वशक्त्यात्मभूतत्वं एकस्यैवेति निर्णये   ।
भावानां आत्मभेदस्य कल्पना स्यादनर्थिका   । । ३,१.२२  । ।
तस्माद्द्रव्यादयः सर्वाः शक्तयो भिन्नलक्षणाः   ।
संसृष्टाः पुरुषार्थस्य साधिका न तु केवलाः   । । ३,१.२३  । ।
यथैव चेन्द्रियादीनां आत्मभूता समग्रता   ।
तथा संबन्धिसंबन्ध- संसर्गेऽपि प्रतीयते   । । ३,१.२४  । ।
न तदुत्पद्यते किं चिद्यस्य जातिर्न विद्यते   ।
आत्माभिव्यक्तये जातिः कारणानां प्रयोजिका   । । ३,१.२५  । ।
कारणेषु पदं कृत्वा नित्यानित्येषु जातयः   ।
क्व चित्कार्येष्वभिव्यक्तिं उपयान्ति पुनः पुनः   । । ३,१.२६  । ।
निर्वर्त्त्यमानं यत्कर्म जातिस्तत्रापि साधनम्  ।
स्वाश्रयस्याभिनिष्पत्त्यै सा क्रियाणां प्रयोजिका   । । ३,१.२७  । ।
विधौ वा प्रतिषेधे वा ब्राह्मणत्वादि साधनम्  ।
व्यक्त्याश्रितास्रिता जातेः संख्याजातिर्विशेषिका   । । ३,१.२८  । ।
यथा जलादिभिर्व्यक्तं मुखं एवाभिधीयते   ।
तथा द्रव्यैरभिव्यक्ता जातिरेवाभिधीयते   । । ३,१.२९  । ।
यथेन्द्रियगतो भेद इन्द्रियग्रहणादृते   ।
इन्द्रियार्थेष्वदृश्योऽपि ज्ञानभेदाय कल्पते   । । ३,१.३०  । ।
तथात्मरूपग्रहणात्केषां चिद्व्यक्तयो विना   ।
सामान्यज्ञानभेदानां उपयान्ति निमित्तताम्  । । ३,१.३१  । ।
सत्यासत्यौ तु यौ भागौ प्रतिभावं व्यवस्थितौ   ।
सत्यं यत्तत्र सा जातिरसत्या व्यक्तयः स्मृताः   । । ३,१.३२  । ।
संबन्धिभेदात्सत्तैव भिद्यमाना गवादिषु   ।
जातिरित्युच्यते तस्यां सर्वे शब्दा व्यवस्थिताः   । । ३,१.३३  । ।
तां प्रातिपदिकार्थं च धात्वर्थं च प्रचक्षते   ।
सा नित्या सा महानात्मा तां आहुस्त्वतलादयः   । । ३,१.३४  । ।
प्राप्तक्रमा विशेषेषु क्रिया सैवाभिधीयते   ।
क्रमरूपस्य संहारे तत्सत्त्वं इति कथ्यते   । । ३,१.३५  । ।
सैव भावविकारेषु षडवस्थाः प्रपद्यते   ।
क्रमेण शक्तिभिः स्वाभिरेवं प्रत्यवभासते   । । ३,१.३६  । ।
आत्मभूतः क्रमोऽप्यस्या यत्रेदं कालदर्शनम्  ।
पौर्वापर्यादिरूपेण प्रविभक्तं इव स्थितम्  । । ३,१.३७  । ।
तिरोभावाभ्युपगमे भावानां सैव नास्तिता   ।
लब्धक्रमे तिरोभावे नश्यतीति प्रतीयते   । । ३,१.३८  । ।
पूर्वस्मात्प्रच्युता धर्मादप्राप्ता चोत्तरं पदम्  ।
तदन्तराले भेदानां आश्रयाज्जन्म कथ्यते   । । ३,१.३९  । ।
आश्रयः स्वात्ममात्रा वा भावा वा व्यतिरेकिनः   ।
स्वशक्तयो वा सत्ताया भेददर्शनहेतवः   । । ३,१.४०  । ।
पृथिव्यादिष्वभिव्यक्तौ न संस्थानं अपेक्षते   ।
अनुच्छिन्नाश्रयाज्जातिरनित्येऽप्याश्रये स्थिता   । । ३,१.४१  । ।
अनुच्छेद्याश्रयां एके सर्वां जातिं प्रचक्षते   ।
न यौगपद्यं प्रलये सर्वस्येति व्यवस्थिताः   । । ३,१.४२  । ।
प्रकृतौ प्रविलीनेषु भेदेष्वेकत्वदर्शिनाम्  ।
द्रव्यसत्त्वं प्रपद्यन्ते स्वाश्रया एव जातयः   । । ३,१.४३  । ।
ब्राह्मणत्वादयो भावाः सर्वप्राणिष्ववस्थिताः   ।
अभिव्यक्ताः स्वकार्याणां साधका इत्यपि स्मृतिः   । । ३,१.४४  । ।
चित्रादिष्वप्यभिव्यक्तिर्जातीनां कैश्चिदिष्यते   ।
प्राण्याश्रितास्तु ताः प्राप्तौ निमित्तं पुण्यपापयोः   । । ३,१.४५  । ।
ज्ञानं त्वस्मद्विशिष्टानां तासु सर्वेन्द्रियं विदुः   ।
आभ्यासान्मणिरूप्यादि- विशेषेष्विव तद्विदाम्  । । ३,१.४६  । ।
जात्युत्पलादिगन्धादौ भेदतत्त्वं यदाश्रितम्  ।
तद्भावप्रत्ययैर्लोकेऽनित्यत्वान्नाभिधीयते   । । ३,१.४७  । ।
अस्वशब्दाभिधानास्तु नरसिंहादिजातयः   ।
सरूपावयवेवान्या तासु श्रुतिरवस्थिता   । । ३,१.४८  । ।
जात्यवस्थापरिच्छेदे संख्या संख्यात्वं एव वा   ।
विप्रकर्षेऽपि संसर्गादुपकाराय कल्पते   । । ३,१.४९  । ।
लक्षणा शब्दसंस्कारे व्यापारः कार्यसिद्धये   ।
संख्याकर्मादिशक्तीनां श्रुतिसाम्येऽपि दृश्यते   । । ३,१.५०  । ।
न विना संख्यया कश्चित्सत्त्वभूतोऽर्थ उच्यते   ।
अतः सर्वस्य निर्देशे संख्या स्यादविवक्षिता   । । ३,१.५१  । ।
एकत्वं वा बहुत्वं वा केषां चिदविवक्षितम्  ।
तद्धि जात्यभिधानाय द्वित्वं तु स्याद्विवक्षितम्  । । ३,१.५२  । ।
यद्येतौ व्याधितौ स्यातां देयं स्यादिदं औषधम्  ।
इत्येवं लक्षणेऽर्थस्य द्वित्वं स्यादविवक्षितम्  । । ३,१.५३  । ।
एकादिशब्दवाच्यायाः कर्मस्वङ्गत्वं इष्यते   ।
संख्यायाः खनति द्वाभ्यां इति रूपाद्धि साश्रिता   । । ३,१.५४  । ।
यजेत पशुनेत्यत्र संस्कारस्यापि संभवे   ।
यथा जातिस्तथैकत्वं साधनत्वेन गम्यते   । । ३,१.५५  । ।
लिङ्गात्तु स्यात्द्वितीयादेस्तदेकत्वं विवक्षितम्  ।
एकार्थविषयत्वे च तल्लिङ्गं जातिसंख्ययोः   । । ३,१.५६  । ।
अन्यत्राविहितस्यैव स विधिः प्रथमं पशोः   ।
क्रियायां अङ्गभावश्च तत्त्वेतस्माद्विवक्षितम्  । । ३,१.५७  । ।
ग्रहास्त्वन्यत्र विहिता भिन्नसंख्याः पृथक्पृथक्  ।
प्राजापत्या नवेत्येवम्- आदिभेदसमन्विताः   । । ३,१.५८  । ।
अङ्गत्वेन प्रतीतानां संमार्गे त्वङ्गिनां पुनः   ।
निर्देशं प्रति या संख्या सा कथं स्याद्विवक्षिता   । । ३,१.५९  । ।
नान्यत्र विधिरस्तीति संस्कारो नापि चाङ्गिता   ।
हेतुः संख्याविवक्षाया यत्नात्सा हि विवक्षिता   । । ३,१.६०  । ।
संमार्जने विशेषश्च न ग्रहे क्व चिदाश्रितः   ।
विहितास्ते च संस्कार्याः सर्वेषां आश्रयस्ततः   । । ३,१.६१  । ।
प्रत्याश्रयं समाप्तायां जातावेकेन चेत्क्रिया   ।
पशुना न प्रकल्पेत तत्स्यादेव प्रकल्पनम्  । । ३,१.६२  । ।
एकेन च प्रसिद्धायां क्रियायां यदि संभवात् ।
पश्वन्तरं उपादेयं उपादानं अनर्थकम्  । । ३,१.६३  । ।
यथैवाहितगर्भायां गर्भाधानां अनर्थकम्  ।
तथैकेन प्रसिद्धायां पश्वन्तरं अनर्थकम्  । । ३,१.६४  । ।
तावतार्थस्य सिद्धत्वादेकत्वस्याव्यतिक्रमम्  ।
के चिदिच्छन्ति न त्वत्र संख्याङ्गत्वेन गृह्यते   । । ३,१.६५  । ।
द्वितीयादि तु यल्लिङ्गं उक्तन्यायानुवादि तत् ।
न संख्या साधनत्वेन जातिवत्तेन गम्यते   । । ३,१.६६  । ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां संख्याभ्युपगमे सति   ।
युक्तं यत्साधनत्वं स्यान्न त्वन्यार्थोपलक्षणम्  । । ३,१.६७  । ।
साधनत्वे पदार्थस्य सामर्थ्यं न प्रहीयते   ।
संख्याव्यापारधर्मोऽतस्तेन लिङ्गेन गम्यते   । । ३,१.६८  । ।
अपूर्वस्य विधेयत्वात्प्राधान्यं अवसीयते   ।
विहितस्य परार्थत्वाच्छेशभावः प्रतीयते   । । ३,१.६९  । ।
संमार्गस्य विधेयत्वातन्यत्र विहिते ग्रहे   ।
विधिवाक्ये श्रुता संख्या लक्षणायां न बाध्यते   । । ३,१.७०  । ।
विधिवाक्यान्तरे संख्या पशोर्नास्ति विरोधिनी   ।
तस्मात्सगुण एवासौ सहैकत्वेन गम्यते   । । ३,१.७१  । ।
निर्ज्ञातद्रव्यसंबन्धे यः कर्मण्युपदिश्यते   ।
गुनस्तेनार्थिता तस्य द्रव्येणेव प्रतीयते   । । ३,१.७२  । ।
कश्चिदेव गुणो द्रव्ये यथा सामर्थ्यलक्षणः   ।
आधारोऽपि गुणस्यैवं प्राप्तः सामर्थ्यलक्षणः   । । ३,१.७३  । ।
तयोस्तु पृथगर्थित्वे संबन्धो यः प्रतीयते   ।
न तस्मिन्नुपघातोऽस्ति कल्प्यं अन्यन्न चाश्रुतम्  । । ३,१.७४  । ।
क्रियया योऽभिसंबन्धः स श्रुतिप्रापितस्तयोः   ।
आश्रयाश्रयिणोर्वाक्यान्नियमस्त्ववतिष्ठते   । । ३,१.७५  । ।
तत्र द्रव्यगुणाभावे प्रत्येकं स्याद्विकल्पनम्  ।
श्रुतिप्राप्तो हि संबन्धो बलवान्वाक्यलक्षणात् । । ३,१.७६  । ।
यदा तु जातिः शक्तिर्वा क्रियां प्रत्युपदिश्यते   ।
सामर्थ्यात्संनिधीयेते तत्र द्रव्यगुणौ तदा   । । ३,१.७७  । ।
जातीनां च गुणानां च तुल्येऽङ्गत्वे क्रियां प्रति   ।
गुणाः प्रतिनिधीयन्ते छागादीनां न जातयः   । । ३,१.७८  । ।
व्यक्तिशक्तेः समासन्ना जातयो न तथा गुणाः   ।
साक्षाद्द्रव्यं क्रियायोगि गुणस्तस्माद्विकल्पते   । । ३,१.७९  । ।
साम्येनान्यतराभावे विकल्पः कैश्चिदिष्यते   ।
अतद्गुणोऽतश्छागः स्यान्मेषो वा तद्गुणो भवेत् । । ३,१.८०  । ।
जातेराश्रितसंख्यायाः प्रवृत्तिरुपलभ्यते   ।
संख्याविशेषं उत्सृज्य क्वचित्सैव प्रवर्तते   । । ३,१.८१  । ।
पराङ्गभूतं सामान्यं युज्यते द्रव्यसंख्यया   ।
स्वार्थं प्रवर्तमानं तु न संख्यां अवलम्बते   । । ३,१.८२  । ।
यजेत पशुनेत्यत्र यज्यर्थायां पशुश्रुतौ   ।
कृतार्थैकेन पशुना प्रधानं भवति क्रिया   । । ३,१.८३  । ।
यावतां संभवो यस्य स कुर्यात्तावतां यदि   ।
आलम्भनं गुणैस्तेन प्रधानं स्यात्प्रयोजितम्  । । ३,१.८४  । ।
संमृज्यमानतन्त्रे तु ग्रहे यत्र क्रियाश्रुतिः   ।
संख्याविशेषग्रहणं नैव तत्राद्रियामहे   । । ३,१.८५  । ।
शिष्यमाणपरे वाक्ये यदेकग्रहणं कृतम्  ।
शेषे विशिष्टसंख्येऽपि व्यक्तं तल्लिङ्गदर्शनम्  । । ३,१.८६  । ।
समासप्रत्ययविधौ यथा निपतिता श्रुतिः   ।
गुणानां परतन्त्राणां न्यायेनैवोपपद्यते   । । ३,१.८७  । ।
गुणेऽपि नाङ्गीक्रियते प्रधानान्तरसिद्धये   ।
संख्या कर्ता तथा कर्मण्यविशिष्टः प्रतीयते   । । ३,१.८८  । ।
यस्यान्यस्य प्रसक्तस्य नियमार्था पुनः श्रुतिः   ।
निवृत्तौ चरितार्थत्वात्संख्या तत्राविवक्षिता   । । ३,१.८९  । ।
सरूपसमुदायात्तु विभक्तिर्या विधीयते   ।
एकस्तत्रार्थवान्सिद्धः समुदायस्य वाचकः   । । ३,१.९०  । ।
प्रत्ययस्य प्रधानस्य समासस्यापि वा विधौ   ।
सिद्धः संख्याविवक्षायां सर्वथानुग्रहो गुणे   । । ३,१.९१  । ।
अभेदरूपं सादृश्यं आत्मभूताश्च शक्तयः   ।
जातिपर्यायवाचित्वं एषां अप्युपवर्ण्यते   । । ३,१.९२  । ।
दण्डोपादित्सया दण्डं यद्यपि प्रतिपद्यते   ।
न तस्मादेव सामर्थ्यात्स दण्डीति प्रतीयते   । । ३,१.९३  । ।
नेच्छानिमित्तादिच्छावानिति ज्ञानं प्रवर्तते   ।
तस्मात्सत्यपि सामर्थ्ये बुद्धिरर्थान्तराश्रया   । । ३,१.९४  । ।
स्वभावो व्यपदेश्यो वा सामर्थ्यं वावतिष्ठते   ।
सर्वस्यान्ते यतस्तस्माद्व्यवहारो न कल्पते   । । ३,१.९५  । ।
यदा भेदान्परित्यज्य बुद्ध्यैक इव गृह्यते   ।
व्यक्त्यात्मैव तदा तत्र बुद्धिरेका प्रवर्तते   । । ३,१.९६  । ।
भेदरूपैरनुस्यूतं यदैकं इव मन्यते   ।
समूहावग्रहा बुद्धिर्बहुभ्यो जायते तदा   । । ३,१.९७  । ।
यदा सहविवक्षायां एकबुद्धिनिबन्धनः   ।
बद्धावयवविच्छेदः समुदायोऽभिधीयते   । । ३,१.९८ * । ।
प्रतिक्रियं समाप्तत्वादेको भेदसमन्वितः   ।
द्वन्द्वे द्वित्वादिभेदेन तदासावुपगम्यते   । । ३,१.९९ * । ।
सकृत्प्रवृत्तावेकत्वं आवृत्तौ सदृशात्मताम्  ।
भिन्नात्मकानां व्यक्तीनां भेदापोहात्प्रपद्यते   । । ३,१.१००  । ।
अनुप्रवृत्तेति यथा- भिन्ना बुद्धिः प्रतीयते   ।
अर्थो व्यावृत्तरूपोऽपि तथा तत्त्वेन गृह्यते   । । ३,१.१०१  । ।
सरूपाणां च सर्वेषां न भेदोपनिपातिनः   ।
विद्यन्ते वाचकाः शब्दा नापि भेदोऽवधार्यते   । । ३,१.१०२  । ।
ज्ञानशब्दार्थविषया विशेषा ये व्यवस्थिताः   ।
तेषां दुरवधारत्वाज्ज्ञानाद्येकत्वदर्शनम्  । । ३,१.१०३  । ।
ज्ञानेष्वपि यथार्थेषु तथा सर्वेषु जातयः   ।
संसर्गदर्शने सन्ति ताश्चार्थस्य प्रसाधिकाः   । । ३,१.१०४  । ।
ज्ञेयस्थं एव सामान्यं ज्ञानानां उपकारकम्  ।
न जातु ज्ञेयवज्ज्ञानं पररूपेण रूप्यते   । । ३,१.१०५  । ।
यथा ज्योतिः प्रकाशेन नान्येनाभिप्रकाश्यते   ।
ज्ञानाकारस्तथान्येन न ज्ञानेनोपगृह्यते   । । ३,१.१०६  । ।
न चात्मसमवेतस्य सामान्यस्यावधारणे   ।
ज्ञानशक्तिः समर्था स्याज्ज्ञातस्यान्यस्य वस्तुनः   । । ३,१.१०७ * । ।
अयौगपद्ये ज्ञानानां अस्येत्यग्रहणं न च   ।
यथोपलब्धि स्मरणं उपलब्धे च जायते   । । ३,१.१०८ * । ।
घटज्ञानं इति ज्ञानं घटज्ञानविलक्षणम्  ।
घट इत्यपि यज्ज्ञानं विषयोपनिपाति तत् । । ३,१.१०९  । ।
यतो विषयरूपेण ज्ञानरूपं न गृह्यते   ।
अर्थरूपविविक्तं च स्वरूपं नावधार्यते   । । ३,१.११०  । ।

३,२ः ढ्रव्यसमुद्देशः
आत्मा वस्तु स्वभावश्च शरीरं तत्त्वं इत्यपि   ।
द्रव्यं इत्यस्य पर्यायास्तच्च नित्यं इति स्मृतम्  । । ३,२.१  । ।
सत्यं वस्तु तदाकारैरसत्यैरवधार्यते   ।
असत्योपाधिभिः शब्दैः सत्यं एवाभिधीयते   । । ३,२.२  । ।
अध्रुवेण निमित्तेन देवदत्तगृहं यथा   ।
गृहीतं गृहशब्देन शुद्धं एवाभिधीयते   । । ३,२.३  । ।
सुवर्णादि यथा युक्तं स्वैराकारैरपायिभिः   ।
रुचकाद्यभिधानानां शुद्धं एवैति वाच्यताम्  । । ३,२.४  । ।
आकारैश्च व्यवच्छेदात्सार्वार्थ्यं अवरुध्यते   ।
यथैव चक्षुरादीनां सामर्थ्यं नालिकादिभिः   । । ३,२.५  । ।
तेष्वाकारेषु यः शब्दस्तथाभूतेषु वर्तते   ।
तत्त्वात्मकत्वात्तेनापि नित्यं एवाभिधीयते   । । ३,२.६  । ।
न तत्त्वातत्त्वयोर्भेद इति वृद्धेभ्य आगमः   ।
अतत्त्वं इति मन्यन्ते तत्त्वं एवाविचारितम्  । । ३,२.७  । ।
विकल्परूपं भजते तत्त्वं एवाविकल्पितम्  ।
न चात्र कालभेदोऽस्ति कालभेदश्चगृह्यते   । । ३,२.८  । ।
यथा विषयधर्माणां ज्ञानेऽत्यन्तं असंभवः   ।
तदात्मेव च तत्सिद्धं अत्यन्तं अतदात्मकम्  । । ३,२.९  । ।
तथा विकाररूपाणां तत्त्वेऽत्यन्तं असंभवः   ।
तदात्मेव च तत्तत्त्वं अत्यम्न्तं अतदात्मकम्  । । ३,२.१०  । ।
सत्यं आकृतिसंहारे यदन्ते व्यवतिष्ठते   ।
तन्नित्यं शब्दवाच्यं तच्छब्दात्तच्च न भिद्यते   । । ३,२.११  । ।
न तदस्ति न तन्नास्ति न तदेकं न तत्पृथक्  ।
न संसृष्टं विभक्तं वा विकृतं न च नान्यथा   । । ३,२.१२  । ।
तन्नास्ति विद्यते तच्च तदेकं तत्पृथक्पृथक्  ।
संसृष्टं च विभक्तं च विकृतं तत्तदन्यथा   । । ३,२.१३  । ।
तस्य शब्दार्थसंबन्ध- रूपं एकस्य दृश्यते   ।
तद्दृश्यं दर्शनं द्रष्टा दर्शने च प्रयोजनम्  । । ३,२.१४  । ।
विकारापगमे सत्यं सुवर्णं कुण्डले यथा   ।
विकारापगमे सत्यां तथाहुः प्रकृतिं पराम्  । । ३,२.१५  । ।
वाच्या सा सर्वशब्दानां शब्दाश्च न पृथक्ततः   ।
अपृथक्त्वे च संबन्धस्तयोर्नानात्मनोरिव   । । ३,२.१६  । ।
आत्मा परः प्रियो द्वेष्यो वक्ता वाच्यं प्रयोजनम्  ।
विरुद्धानि यथैकस्य स्वप्ने रूपाणि चेतसः   । । ३,२.१७  । ।
अजन्मनि तथा नित्ये पौर्वापर्यविवर्जिते   ।
तत्त्वे जन्मादिरूपत्वं विरुद्धं उपलभ्यते   । । ३,२.१८  । ।

३.३ः सम्बन्धसमुद्देशः
ज्ञानं प्रयोक्तुर्बाह्योऽर्थः स्वरूपं च प्रतीयते   ।
शब्दैरुच्चरितैस्तेषां संबन्धः समवस्थितः   । । ३,३.१  । ।
प्रतिपत्तुर्भवत्यर्थे ज्ञाने वा संशयः क्वचित् ।
स्वरूपेषूपलभ्येषु व्यभिचारो न विद्यते   । । ३,३.२  । ।
अस्यायं वाचको वाच्य इति षष्ठ्या प्रतीयते   ।
योगः शब्दार्थयोस्तत्त्वं अप्यतो व्यपदिश्यते   । । ३,३.३  । ।
नाभिधानं स्वधर्मेण संबन्धस्यास्ति वाचकम्  ।
अत्यन्तपरतन्त्रत्वाद्रूपं नास्यापदिश्यते   । । ३,३.४  । ।
उपकारात्स यत्रास्ति धर्मस्तत्रानुगम्यते   ।
शक्तीनां अपि सा शक्तिर्गुणानां अप्यसौ गुणः   । । ३,३.५  । ।
तद्धर्मणोस्तु ताच्छब्द्यं संयोगसमवाययोः   ।
तयोरप्युपकारार्था नियतास्तदुपाधयः   । । ३,३.६  । ।
का चिदेव हि सावस्था कार्यप्रसवसूचिता   ।
कस्य चित्केन चिद्यस्यां संयोग उपजायते   । । ३,३.७  । ।
निरात्मकानां उत्पत्तौ नियमः क्वचिदेव यः   ।
तेनैवाव्यपवर्गश्च प्राप्तभेदे स यत्कृतः   । । ३,३.८  । ।
आत्मान्तरस्य येनात्मा तदात्मेवावधार्यते   ।
यतश्चैकत्वनानात्वं तत्त्वं नाध्यवसीयते   । । ३,३.९  । ।
तां शक्तिं समवायाख्यां शक्तीनां उपकारिणीम्  ।
हेदाभेदावतिक्रान्तां अन्यथैव व्यवस्थिताम्  । । ३,३.१०  । ।
धर्मं सर्वपदार्थानां अतीतः सर्वलक्षणः   ।
अनुगृह्णाति संबन्ध इति पूर्वेभ्य आगमः   । । ३,३.११  । ।
पदार्थीकृत एवान्यैः सर्वत्राभ्युपगम्यते   ।
संबन्धस्तेन शब्दार्थः प्रविभक्तुं न शक्यते   । । ३,३.१२  । ।
समवायात्स्व आधारः स्वा च जातिः प्रतीयते   ।
एकार्थसमवायात्तु गुणाः स्वाधार एव ये   । । ३,३.१३  । ।
द्रव्यत्वसत्तासंयोगाः स्वान्याधारोपबन्धनाः   ।
तत्प्रदेशविभागाश्च गुणा द्वित्वादयश्च ये   । । ३,३.१४  । ।
के चित्स्वाश्रयसंयुक्ताः के चित्तत्समवायिनः   ।
संयुक्तसमवेतेषु समवेतास्तथापरे   । । ३,३.१५  । ।
स्वाश्रयेण तु संयुक्तैः संयुक्तं विभु गम्यते   ।
समवायस्य संबन्धो नापरस्तत्र दृश्यते   । । ३,३.१६  । ।
संबन्धस्याविशिष्टत्वान्न चात्र नियमो भवेत् ।
तस्माच्छब्दार्थयोर्नैवं संबन्धः परिकल्प्यते   । । ३,३.१७  । ।
अदृष्टवृत्तिलाभेन यथा संयोग आत्मनः   ।
क्व चित्स्वस्वामियोगाख्योऽभेदेऽन्यत्रापि स क्रमः   । । ३,३.१८  । ।
प्राप्तिं तु समवायाख्यां वाच्यधर्मातिवर्तिनीम्  ।
प्रयोक्ता प्रतिपत्ता वा न शब्दैरनुगच्छति   । । ३,३.१९  । ।
अवाच्यं इति यद्वाच्यं तदवाच्यतया यदा   ।
वाच्यं इत्यवसीयेत वाच्यं एव तदा भवेत् । । ३,३.२०  । ।
अथाप्यवाच्यं इत्येवं, न तद्वाच्यं प्रतीयते   ।
विवक्षितास्य यावस्था सैव नाध्यवसीयते   । । ३,३.२१  । ।
तथान्यथा सर्वथा च यस्यावाच्यत्वं उच्यते   ।
तत्रापि नैव सावस्था तैः शब्दैः प्रतिषिध्यते   । । ३,३.२२  । ।
न हि संशयरूपेऽर्थे शेषत्वेन व्यवस्थिते   ।
अव्युदासे स्वरूपस्य संशयोऽन्यः प्रवर्तते   । । ३,३.२३  । ।
यदा च निर्णयज्ञाने निर्णयत्वेन निर्णयः   ।
प्रक्रम्यते तदा ज्ञानं स्वधर्मे नावतिष्ठते   । । ३,३.२४  । ।
सर्वं मिथ्या ब्रवीमीति नैतद्वाक्यं विवक्ष्यते   ।
तस्य मिथ्याभिधाने हि प्रक्रान्तोऽर्थो न गम्यते   । । ३,३.२५  । ।
न च वाचकरूपेण प्रवृत्तस्यास्ति वाच्यता   ।
प्रतिपाद्यं न तत्तत्र येनान्यत्प्रतिपाद्यते   । । ३,३.२६  । ।
असाधिका प्रतिज्ञेति नेयं एवाभिधीयते   ।
यथा, तथास्य धर्मोऽपि नात्र कश्चित्प्रतीयते   । । ३,३.२७  । ।
व्यापारस्यापरो यस्मान्न व्यापारोऽस्ति कश्चन   ।
विरोधं अनवस्थां वा तस्मात्सर्वत्र नाश्रयेत् । । ३,३.२८  । ।
इन्द्रियाणां स्वविषयेष्वनादिर्योग्यता यथा   ।
अनादिरर्थैः शब्दानां संबन्धो योग्यता तथा   । । ३,३.२९  । ।
असाधुरनुमानेन वाचकः कैश्चिदिष्यते   ।
वाचकत्वाविशेषे वा नियमः पुण्यपापयोः   । । ३,३.३०  । ।
संबन्धशब्दे संबन्धो योग्यताञं प्रति योग्यता   ।
समयाद्योग्यतासंविन्मातापुत्रादियोगवत् । । ३,३.३१  । ।
शब्दः कारणं अर्थस्य स हि तेनोपजन्यते   ।
तथा च बुद्धिविषयादर्थाच्छब्दः प्रतीयते   । । ३,३.३२  । ।
भोजनाद्यपि मन्यन्ते बुद्ध्यर्थे यदसंभवि   ।
बुद्ध्यर्थादेव बुद्ध्यर्थे जाते तदपि दृश्यते   । । ३,३.३३  । ।
अनित्येष्वपि नित्यत्वं अभिधेयात्मना स्थितम्  ।
अनित्यत्वं स्वशक्तिर्वा सा च नित्यान्न भिद्यते   । । ३,३.३४  । ।
शब्देनार्थस्य संस्कारो दृष्टादृष्टप्रयोजनः   ।
क्रियते सोऽभिसंबन्धं अन्तरेण कथं भवेत् । । ३,३.३५  । ।
नावश्यं अभिधेयेषु संस्कारः स तथाविधः   ।
दृस्यते न च संबन्धस्तथाभूतो विवक्षितः   । । ३,३.३६  । ।
सति प्रत्ययहेतुत्वं संबन्ध उपपद्यते   ।
शब्दस्यार्थे यतस्तत्र संबन्धोऽस्तीति गम्यते   । । ३,३.३७  । ।
नित्येऽनित्येऽपि वाप्यर्थे पुरुषेण कथंचन   ।
संबन्धोऽकृतसंबन्धैः शब्दैः कर्तुं न शक्यते   । । ३,३.३८  । ।
व्यपदेशे पदार्थानां अन्या सत्तौपचारिकी   ।
सर्वावस्थासु सर्वेषां आत्मरूपस्य दर्शिका   । । ३,३.३९  । ।
स्फटिकादि यथा द्रव्यं भिन्नरूपैरुपाश्रयैः   ।
स्वशक्तियोगात्संबन्धं ताद्रूप्येणेव गच्छति   । । ३,३.४०  । ।
तद्वच्छब्दोऽपि सत्तायां अस्यां पूर्वं व्यवस्थितः   ।
धर्मैरुपैति संबन्धं अविरोधिविरोधिभिः   । । ३,३.४१  । ।
एवं च प्रतिषेध्येषु प्रतिषेधप्रक्ल्प्तये   ।
आश्रितेषूपचारेण प्रतिषेधः प्रवर्तते   । । ३,३.४२  । ।
आत्मलाभस्य जन्माख्या सता लभ्यं च लभ्यते   ।
यदि सज्जायते कस्मादथासज्जायते कथम्  । । ३,३.४३  । ।
सतो हि गन्तुर्गमनं, सति गम्ये प्रवर्तते   ।
गन्तृवच्चेन्न जन्मार्थो, न चेत्तद्वन्न जायते   । । ३,३.४४  । ।
उपचर्य तु कर्तारं अभिधानप्रवृत्तये   ।
पुनश्च कर्मभावेन तां क्रियां च तदाश्रयाम्  । । ३,३.४५  । ।
अथोपचारसत्तैवं विधेयस्तत्र लादयः   ।
जन्मना तु विरोधित्वान्मुख्या सत्ता न विद्यते   । । ३,३.४६  । ।
आत्मानं आत्मना बिभ्रदस्तीति व्यपदिश्यते   ।
अन्तर्भावाच्च तेनासौ कर्मणा न सकर्मकः   । । ३,३.४७  । ।
प्राक्च सत्ताभिसंबन्धान्मुख्या सत्ता कथं भवेत् ।
असंश्च नास्तेः कर्ता स्यादुपचारस्तु पूर्ववत् । । ३,३.४८  । ।
तस्माद्भिन्नेषु धर्मेषु विरोधिष्वविरोधिनीम्  ।
विरोधिख्यापनायैव शब्दैस्तैस्तैरुपाश्रिताम्  । । ३,३.४९  । ।
अभिन्नकालां अर्थेषु भिन्नकालेष्ववस्थिताम्  ।
प्रवृत्तिहेतुं सर्वेषां शब्दानां औपचारिकीम्  । । ३,३.५०  । ।
एतां सत्तां पदार्थो हि न कश्चिदतिवर्तते   ।
सा च संप्रतिसत्तायाः पृथग्भाश्ये निदर्शिता   । । ३,३.५१  । ।
प्रदेशस्यैकदेशं वा परतो वा निरूपणम्  ।
विपर्ययं अभावं वा व्यवहारोऽनुवर्तते   । । ३,३.५२  । ।
यथेन्द्रियस्य वैगुण्यान्मात्राध्यारोपवानिव   ।
जायते प्रत्ययोऽर्थेभ्यस्तथैवोद्देशजा मतिः   । । ३,३.५३  । ।
अकृत्स्नविषयाभासं शब्दः प्रत्ययं आश्रितः   ।
अर्थं आहान्यरूपेण स्वरूपेणानिरूपितम्  । । ३,३.५४  । ।
रूपणव्यपदेशाभ्यां लौकिके वर्त्मनि स्थितौ   ।
ज्ञानं प्रत्यभिलापं च सदृशौ बालपण्डितौ   । । ३,३.५५  । ।
सर्वार्थरूपता शुद्धिर्ज्ञानस्य निरुपाश्रया   ।
ततोऽप्यस्य परां शुद्धिं एके प्राहुररूपिकाम्  । । ३,३.५६  । ।
उपप्लवो हि ज्ञानस्य बाह्याकारानुपातिता   ।
कालुष्यं इव तत्तस्य संसर्गे व्यतिभेदजम्  । । ३,३.५७  । ।
यथा च ज्ञानं आलेखादशुद्धौ व्यवतिष्ठते   ।
तथोपाश्रयवानर्थः स्वरूपाद्विप्रकृष्यते   । । ३,३.५८  । ।
एवं अर्थस्य शब्दस्य ज्ञानस्य च विपर्यये   ।
भावाभावावभेदेन व्यवहारानुपातिनौ   । । ३,३.५९  । ।
यथा भावं उपाश्रित्य तदभावोऽनुगम्यते   ।
तथाभावं उपाश्रित्य तद्भावोऽप्यनुगम्यते   । । ३,३.६०  । ।
नाभावो जायते भावो नैति भावोऽनुपाख्यताम्  ।
एकस्मादात्मनोऽनन्यौ भावाभावौ विकल्पितौ   । । ३,३.६१  । ।
अभावस्यानुपाख्यत्वात्कारणं न प्रसाधकम्  ।
सोपाख्यस्य तु भावस्य कारणं किं करिश्यति   । । ३,३.६२  । ।
तस्मात्सर्वं अभावो वा भावो वा सर्वं इष्यते   ।
न त्ववस्थान्तरं किं चिदेकस्मात्सत्यतः स्थितम्  । । ३,३.६३  । ।
तस्मान्नाभावं इच्छन्ति ये लोके भाववादिनः   ।
अभाववादिनो वापि न भावं तत्त्वलक्षणम्  । । ३,३.६४  । ।
अद्वये चैव सर्वस्मिन्स्वभावादेकलक्षणे   ।
परिकल्पेषु मर्यादा विचित्रैवोपलभ्यते   । । ३,३.६५  । ।
चतस्रो हि यथावस्था निरुपाख्ये प्रकल्पिताः   ।
एवं द्वैविध्यं अप्येतद्भावाभावव्यपाश्रयम्  । । ३,३.६६  । ।
अविरोधी विरोधी वा सन्नसन्वापि युक्तितः   ।
क्रमवानक्रमो वापि नाभाव उपपद्यते   । । ३,३.६७  । ।
अविरोधी विरोधी वा सन्नसन्वापि तत्त्वतः   ।
क्रमवानक्रमो वापि तेन भावो न विद्यते   । । ३,३.६८  । ।
अभावे त्रिषु कालेषु न भेदस्यास्ति संभवः   ।
तस्मिन्नसति भावेऽपि त्रैकाल्यं नावतिष्ठते   । । ३,३.६९  । ।
आत्मतत्त्वपरित्यागः परतो नोपपद्यते   ।
आत्मतत्त्वं तु परतः स्वतो वा नोपकल्पते   । । ३,३.७०  । ।
तत्त्वे विरोधो नानात्व उपकारो न कश्चन   ।
तत्त्वान्यत्वपरित्यागे व्यवहारो निवर्तते   । । ३,३.७१  । ।
यत्र द्रष्टा च दृश्यं च दर्शनं चाविकल्पितम्  ।
तस्यैवार्थस्य सत्यत्वं श्रितास्त्रय्यन्तवेदिनः   । । ३,३.७२  । ।
सामान्यं वा विशेषं वा यस्मादाहुर्विशेषवत् ।
शब्दास्तस्मादसत्येषु भेदेष्वेव व्यवस्थिताः   । । ३,३.७३  । ।
न ह्यभावस्य सद्भावे भावस्यात्मा प्रहीयते   ।
न चाभावस्य नास्तित्वे भावस्यात्मा प्रसूयते   । । ३,३.७४  । ।
न शाबलेयस्यास्तित्वं बाहुलेयस्य बाधकम्  ।
न शाबलेयो नास्तीति बाहुलेयः प्रकल्पते   । । ३,३.७५  । ।
अभावो यदि वस्तु स्यात्तत्रेयं स्यात्विचारणा   ।
ततश्च तदभावेऽपि स्याद्विचार्यं इदं पुनः   । । ३,३.७६  । ।
अवस्तु स्यादतीतं यद्व्यवहारस्य गोचरम्  ।
तत्र वस्तुगतो भेदो न निर्वचनं अर्हति   । । ३,३.७७  । ।
अपदेऽर्थे पदन्यासः कारणस्य न विद्यते   ।
अथ च प्रागसद्भावः कारणे सति दृष्यते   । । ३,३.७८  । ।
का तस्य प्रागवस्थेति वस्त्वाश्रितं इदं पुनः   ।
प्रागवस्थेति न ह्येतद्द्वयं अप्यस्त्यवस्तुनि   । । ३,३.७९  । ।
न चोर्ध्वं अस्ति नास्तीति वचनायानिबन्धनम्  ।
अलं स्यादपदस्थानं एतद्वाचः प्रचक्षते   । । ३,३.८०  । ।
अत्यद्भुता त्वियं वृत्तिर्यदभागं यदक्रमम्  ।
भावानां प्रागभूतानां आत्मतत्त्वं प्रकाशते   । । ३,३.८१  । ।
विकल्पोत्थापितेनैव सर्वो भावेन लौकिकः   ।
मुख्येनेव पदार्थेन व्यवहारो विधीयते   । । ३,३.८२  । ।
भावशक्तिं अतश्चैनां मन्यन्ते नित्यवादिनः   ।
भावं एव क्रमं प्राहुर्न भावादपरः क्रमः   । । ३,३.८३  । ।
क्रमान्न यौगपद्यस्य कश्चिद्भेदोऽस्ति तत्त्वतः   ।
यथैव भावान्नाभावः कश्चिदन्योऽवसीयते   । । ३,३.८४  । ।
कालस्याप्यपरं कालं निर्दिशन्त्येव लौकिकाः   ।
न च निर्देशमात्रेण व्यतिरेकोऽनुगम्यते   । । ३,३.८५  । ।
आधारं कल्पयन्बुद्ध्या नाभावे व्यवतिष्ठते   ।
अवस्तुष्वपि नोत्प्रेक्षा कस्य चित्प्रतिबध्यते   । । ३,३.८६  । ।
तस्माच्छक्तिविभागेन नित्यः सदसदात्मकः   ।
एकोऽर्थः शब्दवाच्यत्वे बहुरूपः प्रकाशते   । । ३,३.८७  । ।
व्यवहारश्च लोकस्य पदार्थैः परिकल्पितैः   ।
शास्त्रे पदार्थः कार्यार्थं लौकिकः प्रविभज्यते   । । ३,३.८८  । ।

३,४ः भूयोद्रव्यसमुद्देशः
संसर्गरूपात्संभूताः संविद्रूपादपोद्धृताः   ।
शास्त्रे विभक्ता वाक्यार्थात्प्रकृतिप्रत्ययार्थवत् । । ३,४.१  । ।
निमित्तभूताः साधुत्वे शास्त्रादनुमितात्मकाः   ।
के चित्पदार्था वक्ष्यन्ते संक्शेपेण यथागमम्  । । ३,४.२  । ।
वस्तूपलक्षणं यत्र सर्वनाम प्रयुज्यते   ।
द्रव्यं इत्युच्यते सोऽर्तो भेद्यत्वेन विवक्शितः   । । ३,४.३  । ।

३,५ः गुणसमुदेशः
संसर्गि भेदकं यद्यत्सव्यापारं प्रतीयते   ।
गुणत्वं परतन्त्रत्वात्तस्य शास्त्र उदाहृतम्  । । ३,५.१  । ।
द्रव्यस्याव्यपदेशस्य य उपादीयते गुणः   ।
भेदको व्यपदेशाय तत्प्रकर्षोऽभिधीयते   । । ३,५.२  । ।
सर्वस्यैव प्रधानस्य न विना भेदहेतुना   ।
प्रकर्षो विद्यते नापिऽशब्दस्योपैति वाच्यताम्  । । ३,५.३  । ।
विद्यमानाः प्रधानेषु न सर्वे भेदहेतवः   ।
विशेषशब्दैरुच्यन्ते व्यावृत्तार्थाभिधायिभिः   । । ३,५.४  । ।
वस्तूपलक्षणे तत्र विशेषो व्यापृतो यदि   ।
प्रकर्षो नियमाभावात्स्यादविज्ञातहेतुकः   । । ३,५.५  । ।
सर्वं च सर्वतोऽवश्यं नियमेन प्रकृष्यते   ।
संसर्गिणा निमित्तेन निकृष्टेनाधिकेन वा   । । ३,५.६  । ।
नापेक्षते निमित्तं च प्रकर्षे व्यापृतं यदि   ।
द्रव्यस्य स्यादुपादानं प्रकर्षं प्रत्यनर्थकम्  । । ३,५.७  । ।
सव्यापारो गुणस्तस्मात्स्वप्रकर्षनिबन्धनः   ।
द्रव्यात्मानं भिनत्त्येव स्वप्रकर्षं निवेशयन्  । । ३,५.८  । ।
अरूपं पररूपेण द्रव्यं आख्यायते यथा   ।
अप्रकर्षं प्रकर्षेण गुणस्याविश्यते तथा   । । ३,५.९  । ।

३,६ः दिक्समुद्देशः
दिक्साधनं क्रिया काल इति वस्त्वभिधायिनः   ।
शक्तिरूपे पदार्थानां अत्यन्तं अनवस्थिताः   । । ३,६.१  । ।
व्यतिरेकस्य यो हेतुरवधिप्रतिपाद्ययोः   ।
ऋज्वित्येवं यतोऽन्येन विना बुद्धिः प्रवर्तते   । । ३,६.२  । ।
कर्मनो जातिभेदानां अभिव्यक्तिर्यदाश्रया   ।
सा स्वैरुपाधिभिर्भिन्ना शक्तिर्दिगिति कथ्यते   । । ३,६.३  । ।
परापरत्वे मूर्तिनां देशभेदनिबन्धने   ।
तत एव प्रकल्पेते क्रमरूपे तु कालतः   । । ३,६.४  । ।
आकाशस्य प्रदेशेन भागैश्चान्यैः पृथक्पृथक्  ।
सा संयोगविभागानां उपाधित्वाय कल्पते   । । ३,६.५  । ।
दिशो व्यवस्था देशानां दिग्व्यवस्था न विद्यते   ।
शक्तयः खलु भावानां उपकारप्रभाविताः   । । ३,६.६  । ।
प्रत्यस्तरूपा भावेषु दिक्पूर्वेत्यभिधीयते   ।
पूर्वबुद्धिर्यतो दिक्सा समाख्यामात्रं अन्यथा   । । ३,६.७  । ।
स्वाङ्गाद्व्यवस्था या लोके न तस्यां नियता दिशः   ।
प्रत्यङ्मुखस्य यत्पश्चात्तत्पुरस्ताद्विपर्यये   । । ३,६.८  । ।
देशव्यवस्थानियमो दिक्षु न व्यवतिष्ठते   ।
रूढं अप्यपरत्वेन पूर्वं इत्यभिधीयते   । । ३,६.९  । ।
अतो भाषितपुंस्कत्वात्पुंवद्भावो न सिध्यति   ।
अस्मिन्नर्थे न शब्देन प्रसवः क्व चिदुच्यते   । । ३,६.१०  । ।
दिक्शक्तेरभिधाने तु नियतं दिशि दर्शनम्  ।
पूर्वादिनां यथा षष्टेर्जीवितस्यावधारणे   । । ३,६.११  । ।
छायाभाभ्यां नगादीनां भागभेदः प्रकल्पते   ।
अतद्धर्मसु भावेषु भागभेदो न कल्पते   । । ३,६.१२  । ।
परमाणोरभागस्य दिशा भागो विधीयते   ।
भागप्रकल्पनाशक्तिं प्रथमां तां प्रचक्षते   । । ३,६.१३  । ।
अदेशाश्चाप्यभागाश्च निष्क्रमा निरुपाश्रयाः   ।
भावाः संसर्गिरूपात्तु शक्तिभेदः प्रकल्पते   । । ३,६.१४  । ।
निर्भागात्मकता तुल्या परमाणोर्घटस्य च   ।
भागः शक्त्यन्तरं तत्र परिमाणं च यत्तयोः   । । ३,६.१५  । ।
यतः प्रकल्पते भेदो भेदस्तत्रापि दृश्यते   ।
अदृष्टोपरतिं भेदं अतोऽयुक्ततरं विदुः   । । ३,६.१६  । ।
सर्वत्र तस्य कार्यस्य दर्शनाद्विभुरिष्यते   ।
विभुत्वं एतदेवाहुरन्यः कायवतां विधिः   । । ३,६.१७  । ।
चैतन्यवत्स्थिता लोके दिक्कालपरिकल्पना   ।
प्रकृतिं प्राणिनां तां हि कोऽन्यथा स्थापयिष्यति   । । ३,६.१८  । ।
संकरो व्यवहाराणां प्रकृतेः स्याद्विपर्यये   ।
तस्मात्त्यजन्निमान्भावान्पुनरेवावलम्बते   । । ३,६.१९  । ।
तस्यास्तु शक्तेः पूर्वादि- भेदो भावान्तराश्रयः   ।
भिन्ना दिक्तेन भेदेन भेदायैवोपकल्पते   । । ३,६.२०  । ।
अवधित्वेन चापेक्षा- योगे दिग्लक्षणो विधिः   ।
पूर्वं अस्येति षष्ठ्येव दृष्टा धर्मान्तराश्रये   । । ३,६.२१  । ।
पूर्वादिनां विपर्यासोऽदृष्टश्चावध्यसंकरे   ।
ऋज्वेतदस्येत्येतच्च लिङ्गं न व्यतिकीर्यते   । । ३,६.२२  । ।
अन्तःकरणधर्मो वा बहिरेवं प्रकाशते   ।
अस्यां त्वन्तर्बहिर्भावः प्रक्रियायां न विद्यते   । । ३,६.२३  । ।
एकत्वं आसां शक्तीनां नानात्वं वेति कल्पने   ।
अवस्तुपतिते ज्ञात्वा सत्यतो न परामृशेत् । । ३,६.२४  । ।
विकल्पातीततत्त्वेषु संकेतोपनिबन्धनाः   ।
भावेषु व्यवहारा ये लोकस्तत्रानुगम्यते   । । ३,६.२५  । ।
नैकत्वं अस्त्यनानात्वं विनैकत्वेन नेतरत् ।
परमार्थे तयोरेष भेदोऽत्यन्तं न विद्यते   । । ३,६.२६  । ।
न शक्तीनां तथा भेदो यथा शक्तिमतां स्थितिः   ।
न च लौकिकं एकत्वं तासां आत्मसु विद्यते   । । ३,६.२७  । ।
नैकत्वं व्यवतिष्ठेत नानात्वं चेन्न कल्पयेत् ।
नानात्वं चावहीयेत यद्येकत्वं न कल्पयेत् । । ३,६.२८  । ।

३,७ः साधनसमुद्देशः
स्वाश्रये समवेतानां तद्वदेवाश्रयान्तरे   ।
क्रियाणां अभिनिष्पत्तौ सामर्थ्यं साधनं विदुः   । । ३,७.१  । ।
शक्तिमात्रासमूहस्य विश्वस्यानेकधर्मणः   ।
सर्वदा सर्वथा भावात्क्व चित्किं चिद्विवक्ष्यते   । । ३,७.२  । ।
साधनव्यवहारश्च बुद्ध्यवस्थानिबन्धनः   ।
सन्नसन्वार्थरूपेषु भेदो बुद्ध्या प्रकल्प्यते   । । ३,७.३  । ।
बुद्ध्या समीहितैकत्वान्पञ्चालान्कुरुभिर्यदा   ।
पुनर्विभजते वक्ता तदापायः प्रतीयते   । । ३,७.४  । ।
शब्दोपहितरूपांश्च बुद्धेर्विषयतां गतान्  ।
प्रत्यक्षं इव कंसादीन्साधनत्वेन मन्यते   । । ३,७.५  । ।
बुद्धिप्रवृत्तिरूपं च समारोप्याभिधातृभिः   ।
अर्थेषु शक्तिभेदानां क्रियते परिकल्पना   । । ३,७.६  । ।
व्यक्तौ पदार्थे शब्दादेर्जन्यमानस्य कर्मणः   ।
साधनत्वं तथा सिद्धं बुद्धिरूपप्रकल्पितम्  । । ३,७.७  । ।
स्वतन्त्रपरतन्त्रत्वे क्रमरूपं च दर्शितम्  ।
निरीहेष्वपि भावेषु कल्पनोपनिबन्धनम्  । । ३,७.८  । ।
शक्तयः शक्तिमन्तश्च सर्वे संसर्गवादिनाम्  ।
भावास्तेष्वस्वशब्देषु साधनत्वं निरूप्यते   । । ३,७.९  । ।
घटस्य दृशिकर्मत्वे महत्त्वादीनि साधनम्  ।
रूपस्य दृशिकर्मत्वे रूपत्वादीनि साधनम्  । । ३,७.१०  । ।
स्वैः सामान्यविशेषैश्च शक्तिमन्तो रसादयः   ।
नियतग्रहणा लोके शक्तयस्तास्तथाश्रयैः   । । ३,७.११  । ।
इन्द्रियार्थमनःकर्तृ- संबन्धः साधनं क्व चित् ।
यद्यदा यदनुग्राहि तत्तदा तत्र साधनम्  । । ३,७.१२  । ।
स्वशब्दैरभिधाने तु स धर्मो नाभिधीयते   ।
विभक्त्यादिभिरेवासावुपकारः प्रतीयते   । । ३,७.१३  । ।
निमित्तभावो भावानां उपकारार्थं आश्रितः   ।
नतिरावर्जनेत्येवं सिद्धः साधनं इष्यते   । । ३,७.१४  । ।
स तेभ्यो व्यतिरिक्तो वा तेषां आत्मैव वा तथा   ।
व्यतिरेकं उपाश्रित्य साधनत्वेन कल्प्यते   । । ३,७.१५  । ।
संदर्शनं प्रार्थनायां व्यवसाये त्वनन्तरा   ।
व्यवसायस्तथारम्भे साधनत्वाय कल्पते   । । ३,७.१६  । ।
पूर्वस्मिन्या क्रिया सैव परस्मिन्साधनं मता   ।
संदर्शने तु चैतन्यं विशिष्टं साधनं विदुः   । । ३,७.१७  । ।
निष्पत्तिमात्रे कर्तृत्वं सर्वत्रैवास्ति कारके   ।
व्यापारभेदापेक्षायां करणत्वादिसंभवः   । । ३,७.१८  । ।
पुत्रस्य जन्मनि यथा पित्रोः कर्तृत्वं उच्यते   ।
अयं अस्यां इयं त्वस्मादिति भेदो विवक्षया   । । ३,७.१९  । ।
गुणक्रियाणां कर्तारः कर्त्रा न्यक्कृतशक्तयः   ।
न्यक्तायां अपि संपूर्णैः स्वैर्व्यापारैः समन्विताः   । । ३,७.२०  । ।
करणत्वादिभिर्ज्ञाताः क्रियाभेदानुपातिभिः   ।
स्वातन्त्र्यं उत्तरं लब्ध्वा प्रधाने यान्ति कर्तृताम्  । । ३,७.२१  । ।
यथा राज्ञा नियुक्तेषु योद्धृत्वं योद्धृषु स्थितम्  ।
तेषु वृत्तौ तु लभते राजा जयपराजयौ   । । ३,७.२२  । ।
तथा कर्त्रा नियुक्तेषु सर्वेष्वेकार्थकारिषु   ।
कर्तृत्वं करणत्वादेरुत्तरं न विरुध्यते   । । ३,७.२३  । ।
अनाश्रिते तु व्यापारे निमित्तं हेतुरिष्यते   ।
आश्रितावधिभावं तु लक्षणे लक्षणं विदुः   । । ३,७.२४  । ।
द्रव्यादिविषयो हेतुः कारकं नियतक्रियम्  ।
कर्ता कर्त्रन्तरापेक्षः क्रियायां हेतुरिष्यते   । । ३,७.२५  । ।
क्रियायै करणं तस्य दृष्टः प्रतिनिधिस्तथा   ।
हेत्वर्था तु क्रिया तस्मान्न स प्रतिनिधीयते   । । ३,७.२६  । ।
प्रातिलोम्यानुलोम्याभ्यां हेतुरर्थस्य साधकः   ।
तादर्थ्यं आनुलोम्येन हेतुत्वानुगतं तु तत् । । ३,७.२७  । ।
सर्वत्र सहजा शक्तिर्यावद्द्रव्यं अवस्थिता   ।
क्रियाकाले त्वभिव्यक्तेराश्रयादुपकारिणी   । । ३,७.२८  । ।
कुड्यस्यावरणे शक्तिरस्यादीनां विदारणे   ।
सर्वदा स तु सन्धर्मः क्रियाकाले निरूप्यते   । । ३,७.२९  । ।
स्वा"न्गसंयोगिनः पाशा दैत्यानां वारुणा यथा   ।
व्यज्यन्ते विजिगीषूणां द्रव्याणां शक्तयस्तथा   । । ३,७.३०  । ।
तैक्ष्ण्यगौरवकाठिन्य- संस्थानैः स्वैरसिर्यदा   ।
छेद्यं प्रति व्याप्रियते शक्तिमान्गृह्यते तदा   । । ३,७.३१  । ।
प्रा"न्निमित्तान्तरोद्भूतं क्रियायाः कैश्चिदिष्यते   ।
साधनं सहजं कैश्चित्क्रियान्यैः पूर्वं इष्यते   । । ३,७.३२  । ।
प्रवृत्तिरेव प्रथमं क्व चिदप्यनपाश्रिता   ।
शक्तीरेकाधिकरणे स्रोतोवदपकर्षति   । । ३,७.३३  । ।
अपूर्वं कालशक्तिं वा क्रियां वा कालं एव वा   ।
तं एवम्लक्सनं भावं के चिदाहुह्कथं च न   । । ३,७.३४  । ।
नित्याः षट्शक्तयोऽअन्येषां भेदाभेदसमन्विताः   ।
क्रियासंसिद्धयेऽर्थेषु जातिवत्समवस्थिताः   । । ३,७.३५  । ।
द्रव्याकारादिभेदेन ताश्चापरिमिता इव   ।
दृश्यन्ते तत्त्वं आसां तु षट्शक्तीर्नातिवर्तते   । । ३,७.३६  । ।
निमित्तभेदादेकैव भिन्ना शक्तिः प्रतीयते   ।
षोढा कर्तृत्वं एवाहुस्तत्प्रवृत्तेर्निबन्धनम्  । । ३,७.३७  । ।
तत्त्वे वा व्यतिरेके वा व्यतिरिक्तं तदुच्यते   ।
शब्दप्रमाणको लोकः स शास्त्रेणानुगम्यते   । । ३,७.३८  । ।
परमार्थे तु नैकत्वं पृथक्त्वाद्भिन्नलक्षणम्  ।
पृथक्त्वैकत्वरूपेण तत्त्वं एव प्रकाशते   । । ३,७.३९  । ।
यत्पृथक्त्वं असंदिग्धं तदेकत्वान्न भिद्यते   ।
यदेकत्वं असंदिग्धं तत्पृथक्त्वान्न भिद्यते   । । ३,७.४०  । ।
द्यौः क्षमा वायुरादित्यः सागराः सरितो दिशः   ।
अन्तःकरणतत्त्वस्य भागा बहिरवस्थिताः   । । ३,७.४१  । ।
कालविच्छेदरूपेण तदेवैकं अवस्थितम्  ।
स ह्यपूर्वापरो भावः क्रमरूपेण लक्ष्यते   । । ३,७.४२  । ।
दृष्टो ह्यव्यतिरेकेऽपि व्यतिरेकोऽन्वयेऽसति   ।
वृक्षाद्यर्थान्वयस्तस्माद्विभक्त्यर्थोऽन्य इष्यते   । । ३,७.४३  । ।
सामान्यं कारकं तस्य सप्ताद्या भेदयोनयः   ।
षट्कर्माख्यादिभेदेन शेषभेदस्तु सप्तमी   । । ३,७.४४  । ।
[अथ कर्माधिकारः]
निर्वर्त्यं च विकार्यं च प्राप्यं चेति त्रिधा मतम्  ।
तत्रेप्सिततमं कर्म चतुर्धान्यत्तु कल्पितम्  । । ३,७.४५  । ।
औदासीन्येन यत्प्राप्यं यच्च कर्तुरनीप्सितम्  ।
संज्ञान्तरैरनाख्यातं यद्यच्चाप्यन्यपूर्वकम्  । । ३,७.४६  । ।
सती वाविद्यमाना वा प्रकृतिः परिणामिनी   ।
यस्य नाश्रियते तस्य निर्वर्त्यत्वं प्रचक्षते   । । ३,७.४७  । ।
प्रकृतेस्तु विवक्षायां विकार्यं कैश्चिदन्यथा   ।
निर्वर्त्यं च विकार्यं च कर्म शास्त्रे प्रदर्शितम्  । । ३,७.४८  । ।
यदसज्जायते सद्वा जन्मना यत्प्रकाश्यते   ।
तन्निर्वर्त्यं विकार्यं च कर्म द्वेधा व्यवस्थितम्  । । ३,७.४९  । ।
प्रकृत्युच्छेदसंभूतं किं चित्काष्ठादिभस्मवत् ।
किं चिद्गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत् । । ३,७.५०  । ।
क्रियाकृता विशेषाणां सिद्धिर्यत्र न गम्यते   ।
दर्शनादनुमानाद्वा तत्प्राप्यं इति कथ्यते   । । ३,७.५१  । ।
विशेषलाभः सर्वत्र विद्यते दर्शनादिभिः   ।
केषां चित्तदभिव्यक्ति- सिद्धिर्दृष्टिविषादिषु   । । ३,७.५२  । ।
आभासोपगमो व्यक्तिः सोढत्वं इति कर्मणः   ।
विशेषाः प्राप्यमाणस्य क्रियासिद्धौ व्यवस्थिताः   । । ३,७.५३  । ।
निर्वर्त्यादिषु तत्पूर्वं अनुभूय स्वतन्त्रताम्  ।
कर्त्रन्तराणां व्यापारे कर्म संपद्यते ततः   । । ३,७.५४  । ।
तद्व्यापारविवेकेऽपि स्वव्यापारे व्यवस्थितम्  ।
कर्मापदिष्टांल्लभते क्व चिच्छास्त्राश्रयान्विधीन्  । । ३,७.५५  । ।
निवृत्तप्रेषणं कर्म स्वक्रियावयवे स्थितम्  ।
निवर्तमाने कर्मत्वे स्वे कर्तृत्वेऽवतिष्ठते   । । ३,७.५६  । ।
तानि धात्वन्तराण्येव पचिसिध्यतिवद्विदुः   ।
भेदेऽपि तुल्यरूपत्वादेकत्वपरिकल्पना   । । ३,७.५७  । ।
एकदेशे समूहे च व्यापाराणां पचादयः   ।
स्वभावतः प्रवर्तन्ते तुल्यरूपसमन्विताः   । । ३,७.५८  । ।
न्यग्भावना न्यग्भवनं रुहौ शुद्धे प्रतीयते   ।
न्यग्भावना न्यग्भवनं ण्यन्तेऽपि प्रतिपद्यते   । । ३,७.५९  । ।
अवस्थां पञ्चमीं आहुर्ण्यन्ते तां कर्मकर्तरि   ।
निवृत्तप्रेषणाद्धातोः प्राकृतेऽर्थे णिजुच्यते   । । ३,७.६०  । ।
ब्रवीति पचतेरर्थं सिध्यतिर्न विना णिचा   ।
स ण्यन्तः पचतेरर्थे प्राकृते व्यवतिष्ठते   । । ३,७.६१  । ।
केषां चिद्देवदत्तादेर्व्यापारो यः सकर्मके   ।
स विना देवदत्तादेः कटादिषु विवक्ष्यते   । । ३,७.६२  । ।
निवृत्तप्रेषणं कर्म स्वस्य कर्तुः प्रयोजकम्  ।
प्रेषणान्तरसंबन्धे ण्यन्ते लेनाभिधीयते   । । ३,७.६३  । ।
सदृशादिषु यत्कर्म- कर्तृत्वं प्रतिपद्यते   ।
आपत्त्यापादने तत्र विषयत्वं प्रति क्रिये   । । ३,७.६४  । ।
कुतश्चिदाहृत्य पदं एवं च परिकल्पने   ।
कर्मस्थभावकत्वं स्याद्दर्शनाद्यभिधायिनाम्  । । ३,७.६५  । ।
विशेषदर्शनं यत्र क्रिया तत्र व्यवस्थिता   ।
क्रियाव्यवस्था त्वन्येषां शब्दैरेव प्रकाश्यते   । । ३,७.६६  । ।
कालभावाध्वदेशानां अन्तर्भूतक्रियान्तरैः   ।
सर्वैरकर्मकैर्योगे कर्मत्वं उपजायते   । । ३,७.६७  । ।
आधारत्वं इव प्राप्तास्ते पुनर्द्रव्यकर्मसु   ।
कालादयो भिन्नकक्ष्यं यान्ति कर्मत्वं उत्तरम्  । । ३,७.६८  । ।
अतस्तैः कर्मभिर्धातुर्युक्तोऽद्रव्यैरकर्मकः   ।
लस्य कर्मणि भावे च निमित्तत्वाय कल्पते   । । ३,७.६९  । ।
सर्वं चाकथितं कर्म भिन्नकक्ष्यं प्रतीयते   ।
धात्वर्थोद्देशभेदेन तन्नेप्सिततमं किल   । । ३,७.७०  । ।
प्रधानकर्म कथितं यत्क्रियायाः प्रयोजकम्  ।
तत्सिद्धये क्रियायुक्तं अन्यत्त्वकथितं स्मृतम्  । । ३,७.७१  । ।
दुह्यादिवन्नयत्यादौ कर्मत्वं अकथाश्रयम्  ।
आख्यातानुपयोगे तु नियमाच्छेष इष्यते   । । ३,७.७२  । ।
अन्तर्भूतणिजर्थानां दुह्यादीनां णिजन्तवत् ।
सिद्धं पूर्वेण कर्मत्वं णिजन्तनियमस्तथा   । । ३,७.७३  । ।
करणस्य स्वकक्ष्यायां न प्रकर्षाश्रयो यथा   ।
कर्मणोऽपि स्वकक्ष्यायां न स्यादतिशयस्तथा   । । ३,७.७४  । ।
कर्मणस्त्वाप्तुं इष्टत्व आश्रितेऽतिशयो यतः   ।
आश्रीयते ततोऽत्यन्तं भेदः पूर्वेण कर्मणा   । । ३,७.७५  । ।
णिजन्ते च यथा कर्ता सक्रियः सन्प्रयुज्यते   ।
न दुह्यादौ तथा कर्ता निष्क्रियोऽपि प्रयुज्यते   । । ३,७.७६  । ।
भेदवाक्यं तु यन्ण्यन्ते नीदुहिप्रकृतौ च यत् ।
शब्दान्तरत्वान्नैवास्ति संस्पर्शस्तस्य धातुना   । । ३,७.७७  । ।
यथैवैकं अपादानं शास्त्रे भेदेन दर्शितम्  ।
तथैकं एव कर्मापि भेदेन प्रतिपादितम्  । । ३,७.७८  । ।
निर्वर्त्यो वा विकार्यो वा प्राप्यो वा साधनाश्रयः   ।
क्रियाणां एव साध्यत्वात्सिद्धरूपोऽभिधीयते   । । ३,७.७९  । ।
अहितेषु यथा लौल्यात्कर्तुरिच्छोपजायते   ।
विषादिषु भयादिभ्यस्तथैवासौ प्रवर्तते   । । ३,७.८०  । ।
प्रधानेतरयोर्यत्र द्रव्यस्य क्रिययोः पृथक्  ।
शक्तिर्गुणाश्रया तत्र प्रधानं अनुरुध्यते   । । ३,७.८१  । ।
प्रधानविषया शक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते   ।
यदा गुणे तदा तद्वदनुक्तापि प्रकाशते   । । ३,७.८२  । ।
पचावनुक्तं यत्कर्म क्त्वान्ते भावाभिधायिनि   ।
भुजौ शक्त्यन्तरेऽप्युक्ते तत्तद्धर्म प्रकाशते   । । ३,७.८३  । ।
इषेश्च गमिसंस्पर्शाद्ग्रामे यो लो विधीयते   ।
तत्रेषिणैव निर्भोगः क्रियते गमिकर्मणः   । । ३,७.८४  । ।
पक्त्वा भुज्यत इत्यत्र केषां चिन्न व्यपेक्षते   ।
ओदनं पचतिः सोऽसावनुमानात्प्रतीयते   । । ३,७.८५  । ।
तथाभिनिविशौ कर्म यत्ति"नन्तेऽभिधीयते   ।
क्त्वान्तेऽधिकरणत्वेऽपि न तत्रेच्छन्ति सप्तमीम्  । । ३,७.८६  । ।
यन्निर्वृत्ताश्रयं कर्म प्राप्तेरप्रचितं पुनः   ।
भक्ष्यादिविषयापत्त्या भिद्यमानं तदीप्सितम्  । । ३,७.८७  । ।
धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसंग्रहात् ।
प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिया   । । ३,७.८८  । ।
भेदा य एते चत्वारः सामान्येन प्रदर्शिताः   ।
ते निमित्तादिभेदेन भिद्यन्ते बहुधा पुनः   । । ३,७.८९  । ।
[इति कर्माधिकारः]
[अथ करणाधिकारः]
क्रियायाः परिनिष्पत्तिर्यद्व्यापारादनन्तरम्  ।
विवक्ष्यते यदा तत्र करणत्वं तदा स्मृतम्  । । ३,७.९०  । ।
वस्तुतस्तदनिर्देश्यं न हि वस्तु व्यवस्थितम्  ।
स्थाल्या पच्यत इत्येषा विवक्षा दृश्यते यतः   । । ३,७.९१  । ।
करणेषु तु संस्कारं आरभन्ते पुनः पुनः   ।
विनियोगविशेषांश्च प्रधानस्य प्रसिद्धये   । । ३,७.९२  । ।
स्वकक्ष्यासु प्रकर्षश्च करणानां न विद्यते   ।
आश्रितातिशयत्वं तु परतस्तत्र लक्षणम्  । । ३,७.९३  । ।
स्वातन्त्र्येऽपि प्रयोक्तार आरादेवोपकुर्वते   ।
करणेन हि सर्वेषां व्यापारो व्यवधीयते   । । ३,७.९४  । ।
क्रियासिद्धौ प्रकर्षोऽयं न्यग्भावस्त्वेव कर्तरि   ।
सिद्धौ सत्यां हि सामान्यं साधकत्वं प्रकृष्यते   । । ३,७.९५  । ।
अस्यादीनां तु कर्तृत्वे तैक्ष्ण्यादि करणं विदुः   ।
तैक्ष्ण्यादीनां स्वतन्त्रत्वे द्वेधात्मा व्यवतिष्ठते   । । ३,७.९६  । ।
आत्मभेदेऽपि सत्येवं एकोऽर्थः स तथा स्थितः   ।
तदाश्रयत्वाद्भेदेऽपि कर्तृत्वं बाधकं ततः   । । ३,७.९७  । ।
यथा च संनिधानेन करणत्वं प्रतीयते   ।
तथैवासंनिधानेऽपि क्रियासिद्धेः प्रतीयते   । । ३,७.९८  । ।
स्तोकस्य वाभिनिर्वृत्तेरनिर्वृत्तेश्च तस्य वा   ।
प्रसिद्धिं करणत्वस्य स्तोकादीनां प्रचक्षते   । । ३,७.९९  । ।
धर्माणां तद्वता भेदादभेदाच्च विशिष्यते   ।
क्रियावधेरवच्छेद- विशेषाद्भिद्यते यथा   । । ३,७.१००  । ।
[इति करणाधिकारः]

[अथ कर्त्रधिकारः]
प्रागन्यतः शक्तिलाभान्न्यग्भावापादनादपि   ।
तदधीनप्रवृत्तित्वात्प्रवृत्तानां निवर्तनात् । । ३,७.१०१  । ।
अदृष्टत्वात्प्रतिनिधेः प्रविवेके च दर्शनात् ।
आरादप्युपकारित्वे स्वातन्त्र्यं कर्तुरुच्यते   । । ३,७.१०२  । ।
धर्मैरभ्युदितैः शब्दे नियमो न तु वस्तुनि   ।
कर्तृधर्मविवक्षायां शब्दात्कर्ता प्रतीयते   । । ३,७.१०३  । ।
एकस्य बुद्ध्यवस्थाभिर्भेदे च परिकल्पिते   ।
कर्तृत्वं करणत्वं च कर्मत्वं चोपजायते   । । ३,७.१०४  । ।
उत्पत्तेः प्रागसद्भावो बुद्ध्यवस्थानिबन्धनः   ।
अविशिष्टः सतान्येन कर्ता भवति जन्मनः   । । ३,७.१०@  । ।
कारणं कार्यभावेन यदा वाव्यवतिष्ठते   ।
कार्यशब्दं तदा लब्ध्वा कार्यत्वेनोपजायते   । । ३,७.१०६  । ।
यथाहेः कुण्डलीभावो व्यग्राणां वा समग्रता   ।
तथैव जन्मरूपत्वं सतां एके प्रचक्षते   । । ३,७.१०७  । ।
विभक्तयोनि यत्कार्यं कारणेभ्यः प्रवर्तते   ।
स्वा जातिर्व्यक्तिरूपेण तस्यापि व्यवतिष्ठते   । । ३,७.१०८  । ।
भावेष्वेव पदन्यासः प्रज्ञाया वाच एव वा   ।
नास्तीत्यप्यपदे नास्ति न च सद्भिद्यते ततः   । । ३,७.१०९  । ।
बुद्धिशब्दौ प्रवर्तेते यथाभूतेषु वस्तुषु   ।
तेषां अन्येन तत्त्वेन व्यवहारो न विद्यते   । । ३,७.११०  । ।
आकाशस्य यथा भेदश्छायायाश्चलनं यथा   ।
जन्मनाशावभेदेऽपि तथा कैश्चित्प्रकल्पितौ   । । ३,७.१११  । ।
यथैवाकाशनास्तित्वं असन्मूर्तिनिरूपितम्  ।
तथैव मूर्तिनास्तित्वं असदाकाशनिश्रयम्  । । ३,७.११२  । ।
यथा तदर्थैर्व्यापारैः क्रियात्मा व्यपदिश्यते   ।
अभेदग्रहणादेष कार्यकारणयोः क्रमः   । । ३,७.११३  । ।
विकारो जन्मनः कर्ता प्रकृतिर्वेति संशये   ।
भिद्यते प्रतिपत्तृणां दर्शनं लि"न्गदर्शनैः   । । ३,७.११४  । ।
क्ल्पि संपद्यमाने या चतुर्थी सा विकारतः   ।
सुवर्णपिण्डे प्रकृतौ वचनं कुण्डलाश्रयम्  । । ३,७.११५  । ।
वाक्ये संपद्यतेः कर्ता स"न्घश्च्व्यन्तस्य कथ्यते   ।
वृत्तौ सङ्घीभवन्तीति ब्राह्मणानां स्वतन्त्रता   । । ३,७.११६  । ।
अत्वं संपद्यते यस्त्वं न तस्मिन्युष्मदाश्रया   ।
प्रवृत्तिः पुरुषस्यास्ति प्राकृतः स विधीयते   । । ३,७.११७  । ।
पूर्वावस्थां अविजहत्संस्पृशन्धर्मं उत्तरम्  ।
संमूर्छित इवार्थात्मा जायमानोऽभिधीयते   । । ३,७.११८  । ।
सव्यापारतरः कश्चित्क्व चिद्धर्मः प्रतीयते   ।
संसृज्यन्ते च भावानां भेदवत्योऽपि शक्तयः   । । ३,७.११९  । ।
विपरीतार्थवृत्तित्वं पुरुषस्य विपर्यये   ।
गम्येत साधनं ह्यत्र सव्यापारं प्रतीयते   । । ३,७.१२०  । ।
त्वं अन्यो भवसीत्येषा तत्र स्यात्परिकल्पना   ।
राज्ञि भृत्यत्वमापन्ने यथा तद्वद्गतिर्भवेत् । । ३,७.१२१  । ।
संभावनात्क्रियासिद्धौ कर्तृत्वेन समाश्रितः   ।
क्रियायां आत्मसाध्यायां साधनानां प्रयोजकः   । । ३,७.१२२  । ।
प्रयोगमात्रे न्यग्भावं स्वातन्त्र्यादेव निश्रितः   ।
अविशिष्टो भवत्यन्यैः स्वतन्त्रैर्मुक्तसंशयैः   । । ३,७.१२३  । ।
निमित्तेभ्यः प्रवर्तन्ते सर्व एव स्वभूतये   ।
अभिप्रायानुरोधोऽपि स्वार्थस्यैव प्रसिद्धये   । । ३,७.१२४  । ।
[इति कर्त्रधिकारः][अथ हेत्वधिकारः]
प्रेषणाध्येषणे कुर्वंस्तत्समर्थानि चाचरन्  ।
कर्तैव विहितां शास्त्रे हेतुसंज्ञां प्रपद्यते   । । ३,७.१२५  । ।
द्रव्यमात्रस्य तु प्रैषे पृच्छ्यादेर्लोड्विधीयते   ।
सक्रियस्य प्रयोगस्तु यदा स विषयो णिचः   । । ३,७.१२६  । ।
गुणक्रियायां स्वातन्त्र्यात्प्रेषणे कर्मतां गतः   ।
नियमात्कर्मसंज्ञायाः स्वधर्मेणाभिधीयते   । । ३,७.१२७  । ।
क्रियायाः प्रेरकं कर्म हेतुः कर्तुः प्रयोजकः   ।
कर्मार्था च क्रियोत्पत्ति- संस्कारप्रतिपत्तिभिः   । । ३,७.१२८  । ।
[इति हेत्वधिकारः]
[अथ संप्रदानाधिकारः]
अनिराकरणात्कर्तुस्त्यागा"न्गं कर्मणेप्सितम्  ।
प्रेरणानुमतिभ्यां च लभते संप्रदानताम्  । । ३,७.१२९  । ।
हेतुत्वे कर्मसंज्ञायां शेषत्वे वापि कारकम्  ।
रुच्यर्थादिषु शास्त्रेण संप्रदानाख्यं उच्यते   । । ३,७.१३०  । ।
भेदस्य च विवक्षायां पूर्वां पूर्वां क्रियां प्रति   ।
परस्या"न्गस्य कर्मत्वान्न क्रियाग्रहणं कृतम्  । । ३,७.१३१  । ।
क्रियाणां समुदाये तु यदैकत्वं विवक्षितम्  ।
तदा कर्म क्रियायोगात्स्वाख्ययैवोपचर्यते   । । ३,७.१३२  । ।
भेदाभेदविवक्षा च स्वभावेन व्यवस्थिता   ।
तस्माद्गत्यर्थकर्मत्वे व्यभिचारो न दृश्यते   । । ३,७.१३३  । ।
विकल्पेनैव सर्वत्र संज्ञे स्यातां उभे यदि   ।
आरम्भेण न योगस्य प्रत्याख्यानं समं भवेत् । । ३,७.१३४  । ।
त्यागरूपं प्रहातव्ये प्राप्ये संसर्गदर्शनम्  ।
आस्थितं कर्म यत्तत्र द्वैरूप्यं भजते क्रिया   । । ३,७.१३५  । ।
[इति संप्रदानाधिकारः]

[अथापादानाधिकारः]
निर्दिष्टविषयं किं चिदुपात्तविषयं तथा   ।
अपेक्षितक्रियं चेति त्रिधापादानं उच्यते   । । ३,७.१३६  । ।
संयोगभेदाद्भिन्नात्मा गमिरेव भ्रमिर्यथा   ।
ध्रुवावधिरपायोऽपि समवेतस्तथाध्रुवे   । । ३,७.१३७  । ।
द्रव्यस्वभावो न ध्रौव्यं इति सूत्रे प्रतीयते   ।
अपायविषयं ध्रौव्यं यत्तु तावद्विवक्षितम्  । । ३,७.१३८  । ।
सरणे देवदत्तस्य ध्रौव्यं पाते तु वाजिनः   ।
आविष्टं यदपायेन तस्याध्रौव्यं प्रचक्षते   । । ३,७.१३९  । ।
उभावप्यध्रुवौ मेषौ यद्यप्युभयकर्मजे   ।
विभागे प्रविभक्ते तु क्रिये तत्र विवक्षिते   । । ३,७.१४०  । ।
मेषान्तरक्रियापेक्षं अवधित्वं पृथक्पृथक्  ।
मेषयोः स्वक्रियापेक्षं कर्तृत्वं च पृथक्पृथक्  । । ३,७.१४१  । ।
अभेदेन क्रियैका तु द्विसाध्या चेद्विवक्षिता   ।
मेषावपाये कर्तारौ यद्यन्यो विद्यतेऽवधिः   । । ३,७.१४२  । ।
गतिर्विना त्ववधिना नापाय इति गम्यते   ।
वृक्षस्य पर्णं पततीत्येवं भाष्ये निदर्शितम्  । । ३,७.१४३  । ।
भेदाभेदौ पृथग्भावः स्थितिश्चेति विरोधिनः   ।
युगपन्न विवक्ष्यन्ते सर्वे धर्मा बलाहके   । । ३,७.१४४  । ।
धनुषा विध्यतीत्यत्र विनापायविवक्षया   ।
करणत्वं यतो नास्ति तस्मात्तदुभयं सह   । । ३,७.१४५  । ।
एकैव वा सती शक्तिर्द्विरूपा व्यवतिष्ठते   ।
निमित्तं संज्ञयोस्तत्र परया बाध्यतेऽपरा   । । ३,७.१४६  । ।
निर्धारणे विभक्ते यो भीत्रादीनां च यो विधिः   ।
उपात्तापेक्षितापायः सोऽबुधप्रतिपत्तये   । । ३,७.१४७  । ।
[इत्यपादानाधिकारः]
[अथाधिकरणाधिकारः]
कर्तृकर्मव्यवहितां असाक्षाद्धारयत्क्रियाम्  ।
उपकुर्वत्क्रियासिद्धौ शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम्  । । ३,७.१४८  । ।
उपश्लेषस्य चाभेदस्तिलाकाशकटादिषु   ।
उपकारास्तु भिद्यन्ते संयोगिसमवायिनाम्  । । ३,७.१४९  । ।
अविनाशो गुरुत्वस्य प्रतिबन्धे स्वतन्त्रता   ।
दिग्विशेषादवच्छेद इत्याद्या भेदहेतवः   । । ३,७.१५०  । ।
आकाशं एव केषां चिद्देशभेदप्रकल्पनात् ।
आधारशक्तिः प्रथमा सर्वसंयोगिनां मता   । । ३,७.१५१  । ।
इदं अत्रेति भावानां अभावान्न प्रकल्पते   ।
व्यपदेशस्तं आकाश- निमित्तं संप्रचक्षते   । । ३,७.१५२  । ।
कालात्क्रिया विभज्यन्त आकाशात्सर्वमूर्तयः   ।
एतावांश्चैव भेदोऽयं अभेदोपनिबन्धनः   । । ३,७.१५३  । ।
यद्यप्युपवसिर्देश- विशेषं अनुरुध्यते   ।
शब्दप्रवृत्तिधर्मात्तु कालं एवावलम्बते   । । ३,७.१५४  । ।
वसतावप्रयुक्तेऽपि देशोऽधिकरणं ततः   ।
अप्रयुक्तं त्रिरात्रादि कर्म चोपवसौ स्मृतम्  । । ३,७.१५५  । ।
[इत्यधिकरणाधिकारः]
[अथ शेषाधिकारः]
संबन्धः कारकेभ्योऽन्यः क्रियाकारकपूर्वकः   ।
श्रुतायां अश्रुतायां वा क्रियायां सोऽभिधीयते   । । ३,७.१५६  । ।
द्विष्ठोऽप्यसौ परार्थत्वाद्गुणेषु व्यतिरिच्यते   ।
तत्राभिधीयमानः सन्प्रधानेऽप्युपयुज्यते   । । ३,७.१५७  । ।
निमित्तनियमः शब्दात्संबन्धस्य न गृह्यते   ।
कर्मप्रवचनीयैस्तु स विशेषोऽवरुध्यते   । । ३,७.१५८  । ।
साधनैर्व्यपदिष्टे च श्रूयमाणक्रिये पुनः   ।
प्रोक्ता प्रतिपदं षष्ठी समासस्य निवृत्तये   । । ३,७.१५९  । ।
निष्ठायां कर्मविषया षष्थी च प्रतिषिध्यते   ।
शेषलक्षणया षष्ठ्या समासस्तत्र नेष्यते   । । ३,७.१६०  । ।
अन्येन व्यपदिष्टस्य यस्यान्यत्रोपजायते   ।
व्यतिरेकः स धर्मौ द्वौ लभते विषयान्तरे   । । ३,७.१६१  । ।
प्राधान्यं स्वगुणे लब्ध्वा प्रधाने याति शेषताम्  ।
सहयोगे स्वयोगेऽतः प्रधानत्वं न हीयते   । । ३,७.१६२  । ।
[इति शेषाधिकारः]
सिद्धस्याभिमुखीभाव- मात्रं संबोधनं विदुः   ।
प्राप्ताभिमुख्यो ह्यर्थात्मा क्रियासु विनियुज्यते   । । ३,७.१६३  । ।
संबोधनं न वाक्यार्थ इति पूर्वेभ्य आगमः   ।
उद्देशेन विभक्त्यर्था वाक्यार्थात्समपोद्धृताः   । । ३,७.१६४  । ।
विभक्त्यर्थेऽव्ययीभाव- वचनादवसीयताम्  ।
अन्यो द्रव्याद्विभक्त्यर्थः सोऽव्ययेनाभिधीयते   । । ३,७.१६५  । ।
द्रव्यं तु यद्यथाभूतं तदत्यन्तं तथा भवेत् ।
क्रियायोगेऽपि तस्यासौ द्रव्यात्मा नापहीयते   । । ३,७.१६६  । ।
तस्माद्यत्करणं द्रव्यं तत्कर्म न पुनर्भवेत् ।
सर्वस्य वान्यथाभावस्तस्य द्रव्यात्मनो भवेत् । । ३,७.१६७  । ।

३,८ः क्रियासमुद्देशः
यावत्सिद्धं असिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते   ।
आश्रितक्रमरूपत्वात्तत्क्रियेति प्रतियते   । । ३,८.१  । ।
कार्यकारणभावेन ध्वनतीत्याश्रितक्रमः   ।
ध्वनिः क्रमनिवृत्तौ तु ध्वनिरित्येव कथ्यते   । । ३,८.२  । ।
श्वेते श्वेतत इत्येतच्छ्वेतत्वेन प्रकाशते   ।
आश्रितक्रमरूपत्वादभिधानं प्रवर्तते   । । ३,८.३  । ।
गुणभूतैरवयवैः समूहः क्रमजन्मनाम्  ।
बुद्ध्या प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यते   । । ३,८.४  । ।
समूहः स तत्बाभूतः प्रतिभेदं समूहिसु   ।
समाप्यते ततो भेदे कालभेदस्य संभवः   । । ३,८.५  । ।
क्रमात्सदसतां तेषां आत्मानो न समूहिनाम्  ।
सद्वस्तुविषयैर्यान्ति संबन्धं चक्षुरादिभिः   । । ३,८.६  । ।
यथा गौरिति सम्घातः सर्वो नेन्द्रियगोचरः   ।
भागशस्तूपलब्धस्य बुद्धौ रूपं निरूप्यते   । । ३,८.७  । ।
इन्द्रियैरन्यथाप्राप्तौ भेदाम्शोपनिपातिभिः   ।
अलातचक्रवद्रूपं क्रियाणां परिकल्प्यते   । । ३,८.८  । ।
यथा च भागाः पचतेरुदकासेचनादयः   ।
उदकासेचनादिनां ज्ञेया भागास्तथापरे   । । ३,८.९  । ।
यश्चापकर्षपर्यन्तं अनुप्राप्तः प्रतीयते   ।
तत्रैकस्मिन्क्रियाशब्दः केवले न प्रयुज्यते   । । ३,८.१०  । ।
पूर्वोत्तरैस्तथा भागैः समवस्थापितक्रमः   ।
एकः सोऽप्यसदध्यासादाख्यातैरभिधीयते   । । ३,८.११  । ।
कालानुपाति यद्रूपं तदस्तीत्यनुगम्यते   ।
परितस्तु परिच्छिन्नं भाव इत्येव कथ्यते   । । ३,८.१२  । ।
व्यवहारस्य सिद्धत्वान्न चेयं गुणकल्पना   ।
उपचारो हि मुख्यस्य संभवादवतिष्ठते   । । ३,८.१३  । ।
आहितोत्तरशक्तित्वात्प्रत्येकं वा समूहिनः   ।
अनेकरूपा लक्ष्यन्ते क्रमवन्त इवाक्रमाः   । । ३,८.१४  । ।
अनन्तरं फलं यस्याः कल्पते तां क्रियां विदुः   ।
प्रधानभूतां तादर्थ्यादन्यासां तु तदाख्यता   । । ३,८.१५  । ।
क्रियाप्रवृत्तौ यो हेतुस्तदर्थं यद्विचेष्टितम्  ।
अनपेक्ष्य प्रयुञ्जीत गच्छतीत्यवधारयन्  । । ३,८.१६ * । ।
सत्सु प्रत्ययरूपोऽसौ भावो यावन्न जायते   ।
तावत्परेषां रूपेण साध्यः सन्नभिधीयते   । । ३,८.१७  । ।
सिद्धे तु साधनाकाङ्क्षा कृतार्थत्वान्निवर्तते   ।
न क्रियावाचिनां तस्मात्प्रयोगस्तत्र विद्यते   । । ३,८.१८  । ।
स चापूर्वापरिभूत एकत्वादक्रमात्मकः   ।
पूर्वापराणां धर्मेण तदर्थेनानुगम्यते   । । ३,८.१९  । ।
असन्निवर्तते तस्माद्यत्सत्तदुपलभ्यते   ।
तयोः सदसतोश्चासावात्मैक इव गृह्यते   । । ३,८.२०  । ।
जातिं अन्ये क्रियां आहुरनेकव्यक्तिवर्तिनीम्  ।
असाध्या व्यक्तिरूपेण सा साध्येवोपलभ्यते   । । ३,८.२१  । ।
अन्ते या वा क्रियाभागे जातिः सैव क्रिया स्मृता   ।
सा व्यक्तेरनुनिष्पादे जायमानेव गम्यते   । । ३,८.२२  । ।
स्वव्यापारविशिष्टानां सत्ता वा, कर्तृकर्मनाम्  ।
क्रिया व्यापारभेदेषु सत्ता वा समवायिनी   । । ३,८.२३  । ।
अन्त्ये वात्मनि या सत्ता सा क्रिया कैश्चिदिष्यते   ।
भाव एव हि धात्वर्थ इत्यविच्छिन्न आगमः   । । ३,८.२४  । ।
बुद्धिं तज्जातिं अन्ये तु बुद्धिसत्तां अथापरे   ।
प्रत्यस्तरूपां भावेषु क्रियेति प्रतिजानते   । । ३,८.२५  । ।
आविर्भावतिरोभावौ जन्मनाशौ तथापरैः   ।
षट्सु भावविकारेषु कल्पितौ व्यावहारिकौ   । । ३,८.२६  । ।
ताभ्यां सर्वप्रवृत्तीनां अभेदेनोपसम्ग्रहः   ।
जन्मैवाश्रितसारूप्यं स्थितिरित्यभिधीयते   । । ३,८.२७  । ।
जायमानान्न जन्र्नान्यद्विनाशेऽप्यपदार्थता   ।
अतो भावविकारेषु सत्तैका व्यवतिष्ठते   । । ३,८.२८ * । ।
पूर्वभागस्तु यज्जातात्तज्जन्मेत्यपदिश्यते   ।
आश्रितक्रमरूपेण निमित्तत्वे विवक्षिते   । । ३,८.२९  । ।
आख्यातशब्दैरर्थोऽसावेवंभूतोऽभिधीयते   ।
नामशब्दाः प्रवर्तन्ते संहरन्त इव क्रमम्  । । ३,८.३०  । ।
फलं फलापदेशो वा वस्तु वा तद्विरोधि यत् ।
तदन्यदेव पूर्वेषां नाग इत्यपदिश्यते   । । ३,८.३१  । ।
नैवास्ति नैव नास्तीति वस्तुनो ग्रहनाद्विना   ।
कल्पते पररूपेण वस्त्वन्यदनुगम्यते   । । ३,८.३२  । ।
भावाभावौ घटादिनां अस्पृशन्नपि पाणिना   ।
कश्चिद्वेदाप्रकाशेऽपि प्रकाशे तत एव वा   । । ३,८.३३  । ।
व्यापि सौक्ष्म्यं क्व चिद्याति क्व चित्संहन्यते पुनः   ।
अकुर्वाणोऽथ वा किं चित्स्वशक्त्यैवं प्रकाशते   । । ३,८.३४  । ।
सर्वरूपस्य तत्त्वस्य यत्क्रमेणेव दर्शनम्  ।
भागैरिव प्रक्ल्प्तिश्च तां क्रियां अपरे विदुः   । । ३,८.३५  । ।
सत्ता स्वशक्तियोगेन सर्वरूपा व्यवस्थिता   ।
साध्या च साधनं चैव फलं भोक्ता फलस्य च   । । ३,८.३६  । ।
क्रियां अन्ये तु मन्यन्ते क्व चिदप्यनपाश्रिताम्  ।
साधनैकार्थकारित्वे प्रवृत्तिं अनपायिनीम्  । । ३,८.३७  । ।
सामान्यभूता सा पूर्वं भागशः प्रविभज्यते   ।
ततो व्यापाररूपेण साध्येव व्यवतिष्ठते   । । ३,८.३८  । ।
प्रकृतिः साधनानां सा प्रथमं तच्च कारकम्  ।
व्यापाराणां ततोऽन्यत्वं अपरैरुपवर्ण्यते   । । ३,८.३९  । ।
बहूनां संभवेऽर्थानां के चिदेवोपकारिनः   ।
संसर्गे कश्चिदेसां तु प्राधान्येन प्रतीयते   । । ३,८.४०  । ।
साध्यत्वात्तत्र चाख्यातैर्व्यापाराः सिद्धसाधनाः   ।
प्राधान्येनाभिधीयन्ते फलेनापि प्रवर्तिताः   । । ३,८.४१  । ।
एकत्वावृत्तिभावाभ्यां भेदाभेदसमन्वये   ।
संख्यास्तत्रोपलभ्यन्ते संख्येयावयवक्रियाः   । । ३,८.४२  । ।
सिद्धस्यार्थस्य पाकादेः कथं साधनयोगिता   ।
साध्यत्वे वा तिङन्तेन कृतां भेदो न कश्चन   । । ३,८.४३  । ।
तत्र कारकयोगाया यद्याख्यातं निबन्धनम्  ।
षष्ठ्वाः सा लेन संबन्धे व्युदस्ता कर्तृकर्मनोः   । । ३,८.४४  । ।
एकाभिधान एकोऽर्थो युगपच्च द्विधर्मभाक्  ।
न संभवति सिद्धत्वे स साध्यः स्यात्कथं पुनः   । । ३,८.४५  । ।
एतावत्साधनं साध्यं एतावदिति कल्पना   ।
शास्त्र एव न वाक्येऽस्ति विभागः परमार्थतः   । । ३,८.४६  । ।
आख्यातशब्दे भागाभ्यां साध्यसाधनवर्तिता   ।
प्रकल्पिता यथा शास्त्रे स घञादिस्वपि क्रमः   । । ३,८.४७  । ।
साध्यत्वेन क्रिया तत्र धातुरूपनिबन्धना   ।
सत्त्वभावस्तु यस्तस्याः स घञादिनिबन्धनः   । । ३,८.४८  । ।
बन्धुताभेदरूपेण बन्धुशब्दे व्यवस्थिता   ।
समूहो बन्ध्ववस्था तु प्रत्ययेनाभिधीयते   । । ३,८.४९  । ।
तत्र यं प्रति साध्यत्वं असिद्धा तं प्रति क्रिया   ।
सिद्धा तु यस्मिन्साध्यत्वं न तं एव पुनः प्रति   । । ३,८.५०  । ।
राज्ञः पुत्रस्य नप्तेति न राज्ञि व्यतिरिच्यते   ।
पुत्रस्यार्थः प्रधानत्वं न चास्य विनिवर्तते   । । ३,८.५१  । ।
मृगो धावति पश्येति साध्यसाधनरूपता   ।
तथा विषयभेदेन सरणस्योपपद्यते   । । ३,८.५२  । ।
लकृत्यक्तखलर्थानां तथाव्ययकृतां अपि   ।
रूढिनिष्ठाघञादिनां धातुः साध्यस्य वाचकः   । । ३,८.५३  । ।
साध्यस्यापरिनिष्पत्तेः सोऽयं इत्यनुपग्रहः   ।
तिङन्तैरन्तरेणेवं उपमानं ततो न तैः   । । ३,८.५४  । ।
साधनत्वं प्रसिद्धं च तिङ्क्षु संबन्धिनां यतः   ।
तेनाध्यारोप एव स्यादुपमा तु न विद्यते   । । ३,८.५५  । ।
न्यूनेषु च समाप्तार्थं उपमानं विधीयते   ।
क्रिया चैवाश्रये सर्वा तत्र तत्र समाप्यते   । । ३,८.५६  । ।
येनैव हेतुना हंसः पततीत्यभिधीयते   ।
आतौ तस्य समाप्तत्वादुपमार्थो न विद्यते   । । ३,८.५७  । ।
क्रियाणां जातिभिन्नानां सादृश्यं नावधार्यते   ।
सिद्धेश्च प्रक्रमे साध्यं उपमातुं न शक्यते   । । ३,८.५८  । ।
वनं वृक्षा इति यथा भेदाभेदव्यपाश्रयात् ।
अर्थात्मा भिद्यते भावे स बाह्याभ्यन्तरे क्रमः   । । ३,८.५९  । ।
सामान्ये भाव इत्यत्र यल्लिङ्गं उपलभ्यते   ।
भेदानां अनुमेयत्वान्न तत्तेषु विवक्ष्यते   । । ३,८.६०  । ।
निर्देशे चरितार्थत्वाल्लिङ्गं भावेऽविवक्सितम्  ।
उपमानविधित्वाच्च भावादन्यत्पचादिसु   । । ३,८.६१  । ।
भवतौ यत्पचादिनां तावदत्रोपदिश्यते   ।
न च लिङ्गं पचादिनां भवतौ समवस्थितम्  । । ३,८.६२  । ।
एकश्च सोऽर्थः सत्ताख्यः कथं चित्कैश्चिदुच्यते   ।
लिङ्गानि चास्य भिद्यन्ते पचिरूपादिभेदवत् । । ३,८.६३  । ।
आचार्यो मातुलश्चेति यथैको व्यपदिश्यते   ।
सम्बन्धिभेदादर्थात्मा स विधिः पक्तिभावयोः   । । ३,८.६४  । ।

३,९ः कालसमुद्देशः
व्यापारव्यतिरेकेण कालं एके प्रचक्षते   ।
नित्यं एकं विभु द्रव्यं परिमाणं क्रियावताम्  । । ३,९.१  । ।
दिष्टिप्रस्थसुवर्णादि मूर्तिभेदाय कल्पते   ।
क्रियाभेदाय कालस्तु संख्या सर्वस्य भेदिका   । । ३,९.२  । ।
उत्पत्तौ च स्थितौ चैव विनाशे चापि तद्वताम्  ।
निमित्तं कालं एवाहुर्विभक्तेनात्मना स्थितम्  । । ३,९.३  । ।
तं अस्य लोकयन्त्रस्य सूत्रधारं प्रचक्षते   ।
प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञाभ्यां तेन विश्वं विभज्यते   । । ३,९.४  । ।
यदि न प्रतिबध्नीयात्प्रतिबन्धं च नोत्सृजेत् ।
अवस्था व्यतिकीर्येरन्पौर्वापर्यविनाकृताः   । । ३,९.५  । ।
तस्यात्मा बहुधा भिन्नो भेदैर्धर्मान्तराश्रयैः   ।
न हि भिन्नं अभिन्नं वा वस्तु किं चन विद्यते   । । ३,९.६  । ।
नैको न चाप्यनेकोऽस्ति न शुक्लो नापि चासितः   ।
द्रव्यात्मा स तु संसर्गादेवंरूपः प्रकाशते   । । ३,९.७  । ।
संसर्गिनां तु ये भेदा विशेषास्तस्य ते मताः   ।
स भिन्नस्तैर्व्यवस्थानां कालो भेदाय कल्पते   । । ३,९.८  । ।
विशिष्टकालसंबन्धाद्वृत्तिलाभः प्रकल्पते   ।
शक्तीनां संप्रयोगस्य हेतुत्वेनावतिष्ठते   । । ३,९.९  । ।
जन्माभिव्यक्तिनियमाः प्रयोगोपनिबन्धनाः   ।
नित्याधीनस्थितित्वाच्च स्थितिर्नियमपूर्विका   । । ३,९.१०  । ।
स्थितस्यानुग्रहस्तैस्तैर्धर्मैः संसर्गिभिस्ततः   ।
प्रतिबन्धस्तिरोभावः प्रहाणं इति चात्मनः   । । ३,९.११  । ।
प्रत्यवस्थं तु कालस्य व्यापारोऽत्र व्यवस्थितः   ।
काल एव हि विश्वात्मा व्यापार इति कथ्यते   । । ३,९.१२  । ।
मूर्तीनां तेन भिन्नानां आचयापचयाः पृथक्  ।
लक्ष्यन्ते परिणामेन सर्वासां भेदयोगिना   । । ३,९.१३  । ।
जलयन्त्रभ्रमावेश- सदृशीभिः प्रवृत्तिभिः   ।
स कलाः कलयन्सर्वाः कालाख्यां लभते विभुः   । । ३,९.१४  । ।
प्रतिभद्धाश्च यास्तेन चित्रा विश्वस्य वृत्तयः   ।
ताः स एवानुजानाति यथा तन्तुः शकुन्तिकाः   । । ३,९.१५  । ।
विशिष्टकालसंबन्धाल्लब्धपाकासु शक्तिषु   ।
क्रियाभिव्यज्यते नित्या प्रयोगाख्येन कर्मणा   । । ३,९.१६  । ।
जातिप्रयुक्ता तस्यां तु फलव्यक्तिः प्रजायते   ।
कुतोऽप्यद्भुतया वृत्त्या शक्तिभिः सा नियम्यते   । । ३,९.१७  । ।
ततस्तु समवायाख्या शक्तिर्भेदस्य बाधिका   ।
एकत्वं इव ता व्यक्तीरापादयति कारणैः   । । ३,९.१८  । ।
अथास्मान्नियमादूर्ध्वं जातयो याः प्रयोजिकाः   ।
ताः सर्वा व्यक्तिं आयान्ति स्वच्छे छाया इवाम्भसि   । । ३,९.१९  । ।
कारणानुविधायित्वादथ कारण पूर्वकाः   ।
गुणास्तत्रोपजायन्ते स्वजातिव्यक्तिहेतवः   । । ३,९.२०  । ।
आश्रयाणां च नित्यत्वं आश्रितानां च नित्यता   ।
ता व्यक्तीरनुगृह्णाति स्थितिस्तेन प्रकल्पते   । । ३,९.२१  । ।
अनित्यस्य यथोत्पादे पारतन्त्र्यं तथा स्थितौ   ।
विनाशायैव तत्शृष्टं अस्वाधीनस्थितिं विदुः   । । ३,९.२२  । ।
स्थितः संसर्गिभिर्भावैः स्वक्रियास्वनुगृह्यते   ।
नैषां सत्तां अनुद्गृह्य वृत्तिर्जन्मवतां स्मृता   । । ३,९.२३  । ।
जराख्या कालशक्तिर्या शक्त्यन्तरविरोधिनी   ।
सा शक्तीः प्रतिबध्नाति जायन्ते च विरोधिनः   । । ३,९.२४  । ।
प्रयोजकास्तु ये भावाः स्थितिभागस्य हेतवः   ।
तिरोभवन्ति ते सर्वे यत आत्मा प्रहीयते   । । ३,९.२५  । ।
यथैवाद्बुतया वृत्त्या निष्क्रमं निर्निबन्धनम्  ।
अपदं जायते सर्वं तथास्यात्मा प्रहीयते   । । ३,९.२६  । ।
क्रिययोरपवर्गिण्योर्नानार्थसमवेतयोः   ।
संबन्धिना विनैकेन परिच्छेदः कथं भवेत् । । ३,९.२७  । ।
यथा तुलायां हस्ते वा नानाद्रव्यव्यवस्थितम्  ।
गुरुत्वं परिमीयेत कालादेवं क्रियागतिः   । । ३,९.२८  । ।
जहाति सहवृत्ताश्च क्रियाः स समवस्थिताः   ।
व्रीहिर्यथोदकं तेन हायनाख्यां प्रपद्यते   । । ३,९.२९  । ।
प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञाभ्यां वृत्तिर्या तस्य शास्वती   ।
तया विभज्यमानोऽसौ भजते क्रमरूपताम्  । । ३,९.३०  । ।
कर्तृभेदात्तदर्थेषु प्रचयापचयौ गतः   ।
समत्वं विषमत्वं वा स एकः प्रतिपद्यते   । । ३,९.३१  । ।
क्रियाभेदाद्यथैकस्मिंस्तक्षाद्याख्या प्रवर्तते   ।
क्रियाभेदात्तथैकस्मिन्नृत्वाद्याख्योपजायते   । । ३,९.३२  । ।
आरम्भश्च क्रिया चैव निष्ठा चेत्यभिधीयते   ।
धर्मान्तराणां अध्यास- भेदात्सदसदात्मनः   । । ३,९.३३  । ।
यावांश्च द्व्यणुकादीनां तावान्हिमवतोऽप्यसौ   ।
न ह्यात्मा कस्य चिद्भेत्तुं प्रचेतुं वापि शक्यते   । । ३,९.३४  । ।
अन्यैस्तु भावैरन्येषां प्रचयः परिकल्प्यते   ।
शनैरिदं इदं क्षिप्रं इति तेन प्रतीयते   । । ३,९.३५  । ।
असतश्च क्रमो नास्ति स हि भेत्तुं न शक्यते   ।
सतोऽपि चात्मतत्त्वं यत्तत्तथैवावतिष्ठते   । । ३,९.३६  । ।
क्रियोपाधिश्च सन्भूत- भविष्यद्वर्तमानताः   ।
एकादशाभिराकारैर्विभक्ताः प्रतिपद्यते   । । ३,९.३७  । ।
भूतः पञ्चविधस्तत्र भविष्यंश्च चतुर्विधः   ।
वर्तमानो द्विधाख्यात इत्येकादश कल्पनाः   । । ३,९.३८  । ।
काले निधाय स्वं रूपं प्रज्ञया यन्निगृह्यते   ।
भावास्ततो निवर्तन्ते तत्र संक्रान्तशक्तयः   । । ३,९.३९  । ।
भाविनां चैव यद्रूपं तस्य च प्रतिबिम्बकम्  ।
सुनिर्मृष्ट इवादर्शे काल एवोपपद्यते   । । ३,९.४०  । ।
तृणपर्णलतादीनि यथा स्रोतोऽनुकर्षति   ।
प्रवर्तयति कालोऽपि मात्रा मात्रावतां तथा   । । ३,९.४१  । ।
आविश्येवानुसंधत्ते यथा गतिमतां गतीः   ।
वायुस्तत्रैव कालात्मा विधत्ते क्रमरूपताम्  । । ३,९.४२  । ।
अयनप्रविभागश्च गतीश्च ज्योतिषां ध्रुवा   ।
निवृत्तिप्रभवाश्चैव भूतानां तन्निबन्धनाः   । । ३,९.४३  । ।
मात्राणां परिणामा ये कालवृत्त्यनुपातिनः   ।
नक्षत्राख्या पृथक्तेषु चिह्नमात्रं तु तारकाः   । । ३,९.४४  । ।
रुतैर्मृगशकुन्तानां स्थावराणां च वृत्तिभिः   ।
छायादिपरिणामैश्च ऋतुधामा निरूप्यते   । । ३,९.४५  । ।
निर्भासोपगमो योऽयं क्रमवानिव दृश्यते   ।
अक्रमस्यापि विश्वस्य तत्कालस्य विचेष्टितम्  । । ३,९.४६  । ।
दूरान्तिकव्यवस्थानं अध्वाधिकरणं यथा   ।
चिरक्षिप्रव्यवस्थानं कालाधिकरणं तथा   । । ३,९.४७  । ।
तस्याभिन्नस्य कालस्य व्यवहारे क्रियाकृताः   ।
भेदा इव त्रयः सिद्धा यांल्लोको नातिवर्तते   । । ३,९.४८  । ।
एकस्य शक्तयस्तिस्रः कालस्य समवस्थिताः   ।
यत्संबन्धेन भावानां दर्शनादर्शने सताम्  । । ३,९.४९  । ।
द्वाभ्यां स किल शक्तिभ्यां भावानां वरणात्मकः   ।
शक्तिस्तु वर्तमानाख्या भावरूपप्रकाशिनी   । । ३,९.५०  । ।
अनागता जन्मशक्तेः शक्तिरप्रतिबन्धिका   ।
अतीताख्या तु या शक्तिस्तया जन्म विरुध्यते   । । ३,९.५१  । ।
तमःप्रकाशवत्त्वेते त्रयोऽध्वानो व्यवस्थिताः   ।
अक्रमास्तेषु भावानां क्रमः समुपलभ्यते   । । ३,९.५२  । ।
द्वौ तु तत्र तमोरूपावेकस्यालोकवत्स्थितिः   ।
अतीतं अपि केषां चित्पुनर्विपरिवर्तते   । । ३,९.५३  । ।
युगपद्वर्तमानत्वं तद्धर्मा प्रतिपद्यते   ।
केषां चिद्वर्तमानत्वाच्चैति तद्वदतीतताम्  । । ३,९.५४  । ।
हेतुपकारादाक्षिप्तो वर्तमानत्वं आगतः   ।
शान्तहेतूपकारः सन्पुनर्नोपैति दर्शनम्  । । ३,९.५५  । ।
द्वे एव कालस्य विभोः केषां चिच्छक्तिवर्त्मनी   ।
करोति याभ्यां भावानां उन्मीलननिमीलने   । । ३,९.५६  । ।
कलाभिः पृथगर्थाभिः प्रविभक्तं स्वभावतः   ।
के चिद्बुद्ध्यनुसंहार- लक्षणं तं प्रचक्षते   । । ३,९.५७  । ।
ज्ञानानुगतशक्तिं वा बाह्यं वा सत्यतः स्थितम्  ।
कालात्मानं अनाश्रित्य व्यवहर्तुं न शक्यते   । । ३,९.५८  । ।
तिस्रो भावस्य भावस्य केषां चिद्भावशक्तयः   ।
ताभिः स्वशक्तिभिः सर्वं सदैवास्ति च नास्ति च   । । ३,९.५९  । ।
सत्त्वादव्यतिरेकेण तास्तिस्रोऽपि व्यवस्थिताः   ।
क्रमस्तास्तदभेदाच्च सदसत्त्वं न भिद्यते   । । ३,९.६०  । ।
दर्शनादर्शनेनैकं दृष्टादृष्टं तदेव तु   ।
अध्वनां एकता नास्ति न च किं चिन्निवर्तते   । । ३,९.६१  । ।
शक्त्यात्मदेवतापक्षैर्भिन्नं कालस्य दर्शनम्  ।
प्रथमं तदविद्यायां यद्विद्यायां न विद्यते   । । ३,९.६२  । ।
अभेदे यदि कालस्य ह्रस्वदीर्घप्लुतादिषु   ।
दृश्यते भेदनिर्भासः स चिरक्षिप्रबुद्धिवत् । । ३,९.६३  । ।
ह्रस्वदीर्घप्लुतावृत्त्या नालिकासलिलादिषु   ।
कथं प्रचययोगः स्यात्कल्पनामात्रहेतुकः   । । ३,९.६४  । ।
अभिव्यक्तिनिमित्तस्य प्रचयेन प्रचीयते   ।
अभिन्नं अपि शब्दस्य तत्त्वं अप्रचयात्मकम्  । । ३,९.६५  । ।
एवं मात्रातुरीयस्य भेदो दाशतयस्य वा   ।
परिमाणविकल्पेन शब्दात्मनि न विद्यते   । । ३,९.६६  । ।
अनुनिष्पादिकल्पेन येऽन्तराल इव स्थिताः   ।
शब्दास्ते प्रतिपत्तॄणां उपायाः प्रतिपत्तये   । । ३,९.६७  । ।
विशिष्टं अवधिं तं तं उपादाय प्रकल्पते   ।
कालः कालवतां एकः क्षणमासर्तुभेदभाक्  । । ३,९.६८  । ।
बुद्ध्यवग्रहभेदाच्च व्यवहारात्मनि स्थितः   ।
तावानेव क्षणः कालो युगमन्वन्तराणि वा   । । ३,९.६९  । ।
प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञाभ्यां नालिकाविवराश्रिते   ।
यदम्भसि प्रक्षरणं तत्कालस्यैव चेष्टितम्  । । ३,९.७०  । ।
अल्पे महति वा छिद्रे तत्संबन्धे न भिद्यते   ।
कालस्य वृत्तिरात्मापि तं एवास्यानुवर्तते   । । ३,९.७१  । ।
आक्रीड इव कालस्य दृश्यते यः स्वशक्तिभिः   ।
बहुरूपस्य भावेषु बहुधा तेन भिद्यते   । । ३,९.७२  । ।
त्वचिसारस्य वा वृद्धिं तृणराजस्य वा दधत् ।
तावत्तद्वृद्धियोगेन कालतत्त्वं विकल्पते   । । ३,९.७३  । ।
व्यतिक्रमेऽपि मात्राणां तस्य नास्ति व्यतिक्रमः   ।
न गन्तृगतिभेदेन मार्गभेदोऽस्ति कश्चन   । । ३,९.७४  । ।
उदयास्तमयावृत्त्या ज्योतिषां लोकसिद्धया   ।
कालस्याव्यतिपातेऽपि ताद्धर्म्यं इव लक्ष्यते   । । ३,९.७५  । ।
आदित्यग्रहनक्षत्र- परिस्पन्दं अथापरे   ।
भिन्नं आवृत्तिभेदेन कालं कालविदो विदुः   । । ३,९.७६  । ।
क्रियान्तरपरिच्छेद- प्रवृत्ता या क्रियां प्रति   ।
निर्ज्ञातपरिमाणा सा काल इत्यभिधीयते   । । ३,९.७७  । ।
ज्ञाने रूपस्य संक्रान्तिर्ज्ञानेनैवानुसंहृतिः   ।
अतः क्रियान्तराभावे सा क्रिया काल इष्यते   । । ३,९.७८  । ।
भूतो घट इतीयं च सत्ताया एव भूतता   ।
भूता सत्तेति सत्तायाः सत्ता भूताभिधीयते   । । ३,९.७९  । ।
परतो भिद्यते सर्वं आत्मा तु न विकल्प्यते   ।
पर्वतादिस्थितिस्तस्मात्पररूपेण भिद्यते   । । ३,९.८०  । ।
प्रसिद्धभेदा व्यापारा विरूपावयवक्रियाः   ।
साहचर्येण भिद्यन्ते सरूपावयवक्रियाः   । । ३,९.८१  । ।
व्यवधानं इवोपैति निवृत्त इव दृश्यते   ।
क्रियासमूहो भुज्यादिरन्तरालप्रवृत्तिभिः   । । ३,९.८२ * । ।
न च विच्छिन्नरूपोऽपि सोऽविरामान्निवर्तते   ।
सर्वैव हि क्रियान्येन सम्कीर्णेवोपलभ्यते   । । ३,९.८३ * । ।
तदन्तरालदृष्टा वा सर्वैवावयवक्रिया  * ।
सादृश्यात्सति भेदे तु तदङ्गत्वेन गृह्यते   । । ३,९.८४  । ।
सदसद्वापि वस्तु स्यात्तृतीयं नास्ति किं चन   ।
तेन भूतभविष्यन्तौ मुक्त्वा मध्यं न विद्यते   । । ३,९.८५  । ।
निर्वृत्तिरूपं एकस्य भेदाभावान्न कल्पते   ।
सदसद्वापि तेनैकं क्रमरूपं कथं भवेत् । । ३,९.८६  । ।
बहूनां चानवस्थानादेकं एवोपलभ्यते   ।
यथोपलब्धि स्मरणं तत्र चाप्युपपद्यते   । । ३,९.८७  । ।
सदसद्रूपं एकं स्याद्सर्वस्यैकत्वकल्पने   ।
निर्वृत्तिरूपं निर्वृत्तेः सामान्यं अथ वा भवेत् । । ३,९.८८  । ।
कार्योत्पत्तौ समर्थं वा स्वेन धर्मेण तत्तथा   ।
आत्मतत्त्वेन गृह्येत सा चास्मिन्वर्तमानता   । । ३,९.८९  । ।
क्रियाप्रबन्धरूपं यदध्यात्मं विनिगृह्यते   ।
संक्रान्तरूपं एकत्र तां आहुर्वर्तमानताम्  । । ३,९.९०  । ।
क्रियातिपत्तिरत्यन्तं क्रियानुत्पत्तिलक्षणा   ।
न च भूतं अनुत्पन्नं न भविष्यत्तथाविधम्  । । ३,९.९१  । ।
प्राग्विरुद्धक्रियोत्पादान्निर्वृत्ते वा विरोधिनि   ।
व्यापारेऽवधिभेदेन विषयस्तत्र भिद्यते   । । ३,९.९२  । ।
व्यभिचारे निमित्तस्य साधुत्वं न प्रकल्पते   ।
भाव्यासीदिति सूत्रेण तत्कालेऽन्यत्र शिष्यते   । । ३,९.९३  । ।
स्वकाल एव साधुत्वे कालभेदे गतिः कथम्  ।
वाक्यार्थादतदर्थेषु विशिष्टत्वं न सिध्यति   । । ३,९.९४  । ।
तदर्थश्चेदवयवो भाविनो भूततागतिः   ।
न स्यादत्यन्तभूतत्वं एवैकं तत्र संभवेत् । । ३,९.९५  । ।
विशिष्टकालता पूर्वं तथापि तु विशेषणे   ।
आश्रयात्सोऽन्तरङ्गत्वात्तत्र साधुर्भविष्यति   । । ३,९.९६  । ।
आमिश्र एव प्रक्रान्तः स पदार्थस्तथाविधः   ।
केवलस्य विमिश्रत्वं नित्येऽर्थे नोपपद्यते   । । ३,९.९७  । ।
शुद्धे च काले व्याख्यातं आमिश्रे न प्रसिध्यति   ।
साधुत्वं अयथाकालं तत्सूत्रेणोपदिश्यते   । । ३,९.९८  । ।
आख्यातपदवाच्येऽर्थे निर्वर्त्यत्वात्प्रधानता   ।
विशेषणं तदाक्षेपात्तत्काले व्यवतिष्ठते   । । ३,९.९९  । ।
संप्रत्ययानुकारो वा शब्दव्यापार एव वा   ।
अध्यस्यते विरुद्धेऽर्थे न च तेन विरुध्यते   । । ३,९.१००  । ।
भूतं भविष्यदित्येतौ प्रत्ययौ वर्तमानताम्  ।
अत्यजन्तौ प्रपद्येते विरुद्धाश्रयरूपताम्  । । ३,९.१०१  । ।
अध्वनो वर्तमानस्य विषयेण भविष्यता   ।
भाष्ये भविष्यत्कालेति कार्यार्थं व्यपदिश्यते   । । ३,९.१०३  । ।
इच्छा चिकीर्शतीत्यत्र स्वकालं अनुरुध्यते   ।
भविष्यति प्रकृत्यर्थे तत्कालं नानुरुध्यते   । । ३,९.१०४  । ।
आशास्यमानतन्त्रत्वादाशंसायां विपर्ययः   ।
प्रयोक्तृधर्मः शब्दार्थे शब्दैरेवानुशज्यते   । । ३,९.१०५  । ।
अप्छालिबीजसंयोगे वर्तते निष्पदिर्यदा   ।
तत्रावयववृत्तित्वाद्भविष्यत्प्रतिषेधनम्  । । ३,९.१०६  । ।
फलप्रसवरूपे तु निष्पदौ भूतकालता   ।
धर्मान्तरेषु तद्रूपं अध्यस्य परिकल्प्यते   । । ३,९.१०७  । ।
उपयुक्ते निमित्तानां व्यापारे फलसिद्धये   ।
तत्र रूपं यदध्यस्तं तत्कालं तत्प्रतीयते   । । ३,९.१०८  । ।
निष्पत्ताववधिः कश्चित्कश्चित्प्रतिविवक्षितः   ।
हेतुजन्मव्यपेक्षातः फलजन्मेति चोच्यते   । । ३,९.१०९  । ।
अबहिःसाधनाधीना सिद्धिर्यत्र विवक्षिता   ।
तत्साधनान्तराभावात्सिद्धं इत्यपदिश्यते   । । ३,९.११०  । ।
तस्मादवधिभेदेन सिद्धा मुख्यैव भूतता   ।
अनागतत्वं अस्तित्वं हेतुधर्मव्यपेक्षणे   । । ३,९.१११  । ।
सतां इन्द्रियसंबन्धात्सैव सत्ता विशिष्यते   ।
भेदेन व्यवहारो हि वस्त्वन्तरनिबन्धनः   । । ३,९.११२  । ।
अस्तित्वं वस्तुमात्रस्य बुद्ध्या तु परिगृह्यते   ।
यः समासादनाद्भेदः स तत्र न विवक्षितः   । । ३,९.११३  । ।
योगाद्वा स्त्रीत्वपुंस्त्वाभ्यां न किं चिदवतिष्ठते   ।
स्वस्मिन्नात्मनि तत्रान्यद्भूतं भावि च कथ्यते   । । ३,९.११४  । ।

३,१०ः पुरुषसमुद्देशः
प्रत्यक्ता परभावश्चाप्युपाधी कर्तृकर्मनोः   ।
तयोः श्रुतिविशेषेण वाचकौ मध्यमोत्तमौ   । । ३,१०.१  । ।
सदसद्वापि चैतन्यं एताभ्यां अवगम्यते   ।
चैतन्यभागे प्रथमः पुरुषो न तु वर्तते   । । ३,१०.२  । ।
बुधिजानातिचितिभिः प्रथमे पुरुषे सति   ।
सम्ज्ञानार्थैर्न चैतन्य- स्योपयोगः प्रकाश्यते   । । ३,१०.३  । ।
संबोधनार्थः सर्वत्र मध्यमे कैश्चिदिष्यते   ।
तथा संबोधने सर्वां प्रथमां युष्मदो विदुः   । । ३,१०.४  । ।
संबोधनं न लोकेऽस्ति विधातव्येन वस्तुना   ।
स्वाहेन्द्रशत्रुर्वर्धस्व यथा राजा भवेति च   । । ३,१०.५  । ।
युष्मदर्थस्य सिद्धत्वान्नियता चाद्युदात्तता   ।
युष्मदः प्रथमान्तस्य परश्चेन्न पदादसौ   । । ३,१०.६  । ।
गुणप्रधानताभेदः पुरुशादिविपर्ययः   ।
निर्देशश्चान्यथा शास्त्रे नित्यत्वान्न विरुध्यते   । । ३,१०.७  । ।
यथानिर्देशं अर्थाः स्युर्येसां शास्त्रं विधायकम्  ।
किं चित्सामान्यं आश्रित्य स्थिते तु प्रतिपादनम्  । । ३,१०.८  । ।
योऽश्वे यः पीठ इत्यत्र भूतयोरश्वपीठयोः   ।
यथोपलक्षणार्थत्वं तथार्थेष्वनुशासनम्  । । ३,१०.९  । ।

३,११ः सङ्ख्यासमुद्देशः
संख्यावान्सत्त्वभूतोऽर्थः सर्व एवाभिधीयते   ।
भेदाभेदविभागो हि लोके संख्यानिबन्धनः   । । ३,११.१  । ।
स धर्मो व्यतिरिक्तो वा तेषां आत्मैव वा तथा   ।
भेदहेतुत्वं आश्रित्य संख्येति व्यपदिश्यते   । । ३,११.२  । ।
समवेता परिच्छेद्ये क्व चिदन्यत्र सा स्थिता   ।
प्रकल्पयति भावानां संख्या भेदं तथात्मनः   । । ३,११.३  । ।
परत्वे चापरत्वे च भेदे तुल्या श्रुतिर्यथा   ।
संख्याशब्दाभिधेयत्वं भेदहेतोस्तथा गुणे   । । ३,११.४  । ।
अस्वतन्त्रे स्वतन्त्रत्वं परधर्मो यथा गुणे   ।
अभेद्ये भेद्यभावोऽपि द्रव्यधर्मस्तथा गुणे   । । ३,११.५  । ।
स्वबुद्ध्या तं अपोद्धृत्य लोकोऽप्यागमं आश्रितः   ।
स्वधर्मादन्यधर्मेण व्याचष्टे प्रतिपत्तये   । । ३,११.६  । ।
परोपकारतत्त्वानां स्वातन्त्र्येनाभिधायकः   ।
शब्दः सर्वपदार्थाना स्वधर्मद्विप्रकृष्यते   । । ३,११.७  । ।
यथैवाविषयं ज्ञानं न किं चिदवभासते   ।
तथा भावोऽप्यसंसृष्टो न कश्चिदुपलभ्यते   । । ३,११.८  । ।
भेदेन तु समाख्यातं यल्लोकोऽप्यनुवर्तते   ।
आगमाच्छास्त्रसदृशो व्यवहारः स वर्ण्यते   । । ३,११.९  । ।
बुद्धौ स्थितेषु तेष्वेवं अध्यारोपो न दुर्लभः   ।
परधर्मस्य न ह्यत्र सदसत्त्वं प्रयोजकम्  । । ३,११.१०  । ।
सामान्येष्वपि सामान्यं विशेषेषु विशिष्टता   ।
संख्यासु संख्या लिङ्गेषु लिङ्गं एवं प्रकल्पते   । । ३,११.११  । ।
अतो द्रव्याश्रितां संख्यां आहुः संसर्गवादिनः   ।
भेदाभेदव्यतीतेषु भेदाभेदविधायिनीम्  । । ३,११.१२  । ।
आत्मान्तरानां येनात्मा तद्रूप इव लक्ष्यते   ।
अतद्रूपेण संसर्गात्सा निमित्तसरूपता   । । ३,११.१३  । ।
संसृष्टेष्वपि निर्भागे भूतेष्वर्थक्रिया यथा   ।
सत्त्वादिषु च मात्रासु सर्वास्वेवं प्रतीयते   । । ३,११.१४  । ।
द्वित्वादियोनिरेकत्वं भेदास्तत्पूर्वका यतः   ।
विना तेन न संख्यानां अन्यासां अस्ति संभवः   । । ३,११.१५  । ।
एकत्वे बुद्धिसहिते निमित्तं द्वित्वजन्मनि   ।
एकत्वाभ्यां समुत्पन्नं एवं वा तत्प्रतीयते   । । ३,११.१६  । ।
एकत्वसमुदायो वा सापेक्षे वा पृथक्पृथक्  ।
एकत्वे द्वित्वं इत्येवं तयोर्द्विवचनं भवेत् । । ३,११.१७  । ।
एकोऽपि गुणभेदेन सङ्घो भेदं प्रकल्पयेत् ।
आश्रयाश्रयिभेदो हि तदाश्रयनिबन्धनः   । । ३,११.१८  । ।
संख्येयसङ्घसंख्यान- सङ्घः संख्येति कथ्यते   ।
विम्शत्यादिसु सान्यस्व द्रव्यसङ्घस्य भेदिका   । । ३,११.१९  । ।
एकविंशतिसंख्वावां संख्यान्तरसरूपयोः   ।
एकस्यां बुद्ध्यनावृत्त्या, भागयोरिव कल्पना   । । ३,११.२०  । ।
असंख्यासमुदायत्वात्संख्याकार्यं विधीयते   ।
समूहत्वे तु तन्न स्यात्स्वाङ्गादिसमुदायवत् । । ३,११.२१  । ।
संख्येयान्तरतन्त्रासु या संख्यासु प्रवर्तते   ।
आवृत्तिवर्गसंख्येया तां संख्यां तादृशीं विदुः   । । ३,११.२२  । ।
न संख्यायां न संख्येये द्वौ दशेत्यस्ति संभवः   ।
भेदाभावान्न संख्यायां विरोधान्न तदाश्रये   । । ३,११.२३  । ।
संख्यायेते दशद्वर्गौ द्विदशा इति संख्यया   ।
तद्रूपे वापि संख्येय आवृत्तिः परिगण्यते   । । ३,११.२४  । ।
संख्या नाम न संख्यास्ति संज्ञैषेति यथोच्यते   ।
रूपं न रूपं अप्येवं सम्ज्ञा सा हि सितादिषु   । । ३,११.२५  । ।
संख्यानजातियोगात्तु संख्या संख्येति कथ्यते   ।
रूपत्वजातियोगाच्च रूपे रूपं इति स्मृतम्  । । ३,११.२६  । ।
निमित्तं एकं इत्यत्र विभक्त्या नाभिधीयते   ।
तद्वतस्तु यदेकत्वं विभक्तिस्तत्र वर्तते   । । ३,११.२७  । ।
एकस्य प्रचयो दृष्टः समूहश्च द्वयोस्तथा   ।
निमित्तव्यतिरेकेण संख्यान्या भेदिका ततः   । । ३,११.२८  । ।
तदेकं अपि चैकत्वं विभक्तिश्रवणादृते   ।
नोच्यते तेन शब्देन विभक्त्या तु सहोच्यते   । । ३,११.२९  । ।
अन्वयव्यतिरेकौ च यदि स्याद्वचनान्तरम्  ।
स्यातां असति तस्मिम्श्च प्रकृत्यर्थो न कल्प्यते   । । ३,११.३०  । ।
एकत्वं एक इत्यत्र शुद्धद्रव्यविशेषणम्  ।
सगुणस्तु प्रकृत्यर्थो विभक्त्यर्थेन भिद्यते   । । ३,११.३१  । ।
द्व्येकयोरिति निर्देशात्संख्यामात्रेऽपि संभवः   ।
एकादीनां प्रसिद्ध्या तु संख्येयार्थत्वं उच्यते   । । ३,११.३२  । ।

३,१२ः उपग्रहसमुद्देशः
य आत्मनेपदाद्भेदः क्व चिदर्थस्य गम्यते   ।
अन्यतश्चापि लादेशान्मन्यन्ते तं उपग्रहम्  । । ३,१२.१  । ।
क्व चित्साधनं एवासौ क्व चित्तस्य विशेषणम्  ।
साधनं तत्र कर्मादि व्यक्तवाचो विशेषणम्  । । ३,१२.२  । ।
क्रिया विषयभेदेन जीविकादिषु भिद्यते   ।
लादेशैः स क्रियाभेदो वाक्येष्वपि नियम्यते   । । ३,१२.३  । ।
धात्वर्थस्तद्विशेषश्चाप्युक्तः क्व चिदुपग्रहः   ।
धात्वर्थो गन्धनादिः स्याद्व्यतिहारो विशेषणम्  । । ३,१२.४  । ।
क्रियाप्रवृत्तावाख्याता कैश्चित्स्वार्थपरार्थता   ।
असति वा सति वापि विवक्षितनिबन्धना   । । ३,१२.५  । ।
केसां चित्कर्त्रभिप्राये णिचा सह विकल्पते   ।
आत्मनेपदं अन्येसां तदर्था प्रकृतिर्यथा   । । ३,१२.६  । ।
क्रीणीष्व वपते धत्ते चिनोति चिनुतेऽपि च   ।
आप्तप्रयोगा दृश्यन्ते येषु ण्यर्थोऽभिधीयते   । । ३,१२.७  । ।
संविधानं पचादिनां क्व चिदर्थः प्रतीयते   ।
तन्निमित्ता यथान्यापि क्रियाधिश्रयणादिका   । । ३,१२.८  । ।
कर्त्रभिप्रायता सूत्रे क्रियाभेदोपलक्षणम्  ।
तथाभूता क्रिया या हि तत्कर्ता फलभाग्यतः   । । ३,१२.९  । ।
यथोपलक्ष्यते कालस्तारकादर्शनादिभिः   ।
तथा फलविशेषेण क्रियाभेदो निदर्श्यते   । । ३,१२.१०  । ।
क्रियाविशेषवचने सामर्थ्यं उपरुध्यते   ।
केसां चिदन्ये तु कृताः स्वरितेतो ञितस्तथा   । । ३,१२.११  । ।
अनुबन्धश्च सिद्धेऽर्थे स्मृत्यर्थं अनुषज्यते   ।
तुल्यार्थेष्वपि चावश्यं न सर्वेष्वेकधर्मता   । । ३,१२.१२  । ।
दृशीक्ष्योः सदृशेऽप्यर्थे नाभेदः प्रतिपूर्वयोः   ।
ण्यर्थोपादायिनस्तस्मान्न तुल्यार्थाः पचादिभिः   । । ३,१२.१३  । ।
उम्भ्यर्थे वर्तमानस्य करोतेर्भिन्नधर्मणः   ।
ण्यर्थोपादायिता तस्मान्नियताः शब्दशक्तयः   । । ३,१२.१४  । ।
तथा ह्यनुप्रयोगस्य करोतेरात्मनेपदे   ।
पूर्ववद्ग्रहणं प्राप्ते स्वरितं समुपस्थितम्  । । ३,१२.१५  । ।
एकत्वेऽपि क्रियाख्याते साधनाश्रयसंख्यया   ।
भिद्यते न तु लिङ्गाख्यो भेदस्तत्र तदाश्रितः   । । ३,१२.१६  । ।
तस्मादवस्थितेऽप्यर्थे कस्य चित्प्रतिबध्यते   ।
शब्दस्य शक्तिः स त्वेष शास्त्रेऽन्वाख्यायते विधिः   । । ३,१२.१७  । ।
यस्यार्थस्य प्रसिद्ध्यर्थं आरभ्यन्ते पचादयः   ।
तत्प्रधानं फलं तेषां न लाभादि प्रयोजनम्  । । ३,१२.१८  । ।
यत्रोभौ स्वामिदासौ तु प्रारभेते सह क्रियाम्  ।
युगपद्धर्मभेदेन धातुस्तत्र न वर्तते   । । ३,१२.१९  । ।
यत्र प्रतिविधानार्थः पचिस्तत्रात्मनेपदम्  ।
परस्मैपदं अन्यत्र संस्काराद्यभिधायिनि   । । ३,१२.२०  । ।
संविधातुश्च सांनिध्याद्दासे धर्मोऽनुसज्यते   ।
प्लक्षशब्दस्य सांनिध्यान्न्यग्रोधे प्लक्षता यथा   । । ३,१२.२१  । ।
पुरोडाशाभिधानं च धानादिषु यथा स्थितम्  ।
छत्त्रिणा चाभिसंबन्धाच्छत्त्रिशब्दाभिधेयता   । । ३,१२.२२  । ।
अर्थात्प्रतीतं अन्योन्यं पारार्थ्यं अविवक्षितम्  ।
इत्ययं शेषविषयः कैश्चिदत्रानुवर्ण्यते   । । ३,१२.२३  । ।
अथ प्रतिविधाता यो हलैः कृषति पञ्चभिः   ।
भाष्ये नोदाहृतं कस्मात्प्राप्तं तत्रात्मनेपदम्  । । ३,१२.२४  । ।
प्रतीतत्वात्तदर्थस्य शेषत्वं यदि कल्प्यते   ।
न स्यात्प्राप्तविभाषासौ स्वरितेतां निवर्तिका   । । ३,१२.२५  । ।
शुद्धे तु संविधानार्थे कैश्चिदत्रेष्यते कृषिः   ।
तद्धर्मा यजिरित्येवं न स्यात्तत्रात्मनेपदम्  । । ३,१२.२६  । ।
अत्र तूपपदेनायं अर्थभेदः प्रतीयते   ।
प्राप्ते विभाषा क्रियते तस्मान्नात्रात्मनेपदम्  । । ३,१२.२७  । ।

३,१३ः लिङ्गसमुद्देशः
स्तनकेशादिसंबन्धो विशिष्टा वा स्तनादयः   ।
तदुपव्यञ्जना जातिर्गुणावस्था गुणास्तथा   । । ३,१३.१  । ।
शब्दोपजनितोऽर्थात्मा शब्दसंस्कार इत्यपि   ।
लिङ्गानां लिङ्गतत्त्वज्ञैर्विकल्पाः सप्त दर्शिताः   । । ३,१३.२  । ।
उपादानविकल्पाश्च लिङ्गानां सप्त वर्णिताः   ।
विकल्पसंनियोगाभ्यां ये शब्देषु व्यवस्थिताः   । । ३,१३.३  । ।
तिस्रो जातय एवैताः केसां चित्समवस्थिताः   ।
अविरुद्धा, विरुद्धाभिर्गोमहिष्यादिजातिभिः   । । ३,१३.४  । ।
हस्तिन्यां वडवायां च स्त्रीति बुद्धेः समन्वयः   ।
अतस्तां जातिं इच्छन्ति द्रव्यादिसमवायिनीम्  । । ३,१३.५  । ।
परतन्त्रस्य यल्लिङ्गं अपोद्धारे विवक्षिते   ।
तत्रासौ शब्दसंस्कारः शब्दैरेव व्यपाश्रितः   । । ३,१३.६  । ।
बुद्ध्या कल्पितरूपेषु लिङ्गेष्वपि च संभवः   ।
स्त्रीत्वादीनां व्यवस्था हि सा लिङ्गैर्व्यपदिश्यते   । । ३,१३.७  । ।
यथा सलिलनिर्भासा मृगतृष्णासु जायते   ।
जलोपलब्ध्यनुगुणाद्बीजाद्बुद्धिर्जलेऽसति   । । ३,१३.८  । ।
तथैवाव्यपदेश्येभ्यो हेतुभ्यस्तारकादिषु   ।
मुख्येभ्य इव लिङ्गेभ्यो भेदा लोके व्यवस्थिताः   । । ३,१३.९  । ।
व्यक्तेषु व्यक्तरूपाणां स्तनादीनां तु दर्शनात् ।
अव्यक्तव्यञ्जनाव्यक्तेर्जातिर्न परिकल्प्यते   । । ३,१३.१०  । ।
अस्तित्वं च प्रतिज्ञाय सदादर्शनं इच्छतः   ।
अत्यन्तादर्शने न स्यादसत्त्वं प्रति निश्चयः   । । ३,१३.११  । ।
न चालं अनुमानाय शब्दोऽदर्शनपूर्वकः   ।
सिद्धे हि दर्शने किं स्यादनुमानप्रयोजनम्  । । ३,१३.१२  । ।
आविर्भावस्तिरोभावः स्थितिश्चेत्यनपायिनः   ।
धर्मा मूर्तिषु सर्वासु लिङ्गत्वेनानुदर्शिताः   । । ३,१३.१३  । ।
सर्वमूर्त्यात्मभूतानां शब्दादिनां गुणे गुणे   ।
त्रयः सत्त्वादिधर्मास्ते सर्वत्र समवस्थिताः   । । ३,१३.१४  । ।
रूपस्य चात्ममात्रानां शुक्लादिनां प्रतिक्षणम्  ।
का चित्प्रलीयते का चित्कथं चिदभिवर्धते   । । ३,१३.१५  । ।
क्वथितोदकवच्चैषां अनवस्थितवृत्तिता   ।
अजस्रं सर्वभावानां भाष्य एवोपवर्णिता   । । ३,१३.१६  । ।
प्रवृत्तेरेकरूपत्वं साम्यं वा स्थितिरुच्यते   ।
अविर्भावतिरोभाव- प्रवृत्त्या वावतिष्ठते   । । ३,१३.१७  । ।
गुणा इत्येव बुद्धेर्वा निमित्तत्वं स्थितिर्मता   ।
स्थितेश्च सर्वलिङ्गानां सर्वनामत्वं उच्यते   । । ३,१३.१८  । ।
स्थितेषु सर्वलिङ्गेषु विवक्षानियमाश्रयः   ।
कस्य चिच्छब्दसंस्कारे व्यापारः क्व चिदिष्यते   । । ३,१३.१९  । ।
संनिधाने निमित्तानां किं चिदेव प्रवर्तकम्  ।
यथा तक्षादिशब्दानां लिन्गेषु नियमस्तथा   । । ३,१३.२०  । ।
भावतत्त्वदृशः शिष्टाः शब्दार्थेषु व्यवस्थिताः   ।
यद्यद्धर्मेऽङ्गतां एति लिङ्गं तत्तत्प्रचक्षते   । । ३,१३.२१  । ।
स्वरभेदाद्यथा शब्दाः साधवो विषयान्तरे   ।
लिङ्गभेदात्तथा सिद्धात्साधुत्वं अनुगम्यते   । । ३,१३.२२  । ।
प्रयोगो विप्रयोगश्च लोके यत्रोपलभ्यते   ।
शास्त्रं आरभ्यते तत्र न प्रयोगाविपर्यये   । । ३,१३.२३  । ।
उपाधिभेदादर्थेषु गुणधर्मस्य कस्य चित् ।
निमित्तभावः साधुत्वे विवक्षा च व्यवस्थिता   । । ३,१३.२४  । ।
हिमारण्ये महत्त्वेन युक्ते स्त्रीत्वं अवस्थितम्  ।
ह्रस्वोपाधिविशिष्टायाः कुट्याः प्रसवयोगिता   । । ३,१३.२५  । ।
शब्दान्तरानां भिन्नेऽर्थ उपायाः प्रतिपत्तये   ।
एकतां इव निश्चित्य लघ्वर्थं उपदर्शिताः   । । ३,१३.२६  । ।
उत्पत्तिः प्रसवोऽन्येषां नाशः संस्त्यानं इत्यपि   ।
आत्मरूपं तु भावानां स्थितिरित्यपदिश्यते   । । ३,१३.२७  । ।
दृष्टं निमित्तं केसां चिज्जात्यादिवदवस्थितम्  ।
दृष्टवच्छब्दसंस्कार- मात्रं तु परिकल्पितम्  । । ३,१३.२८  । ।
यथा प्रसिद्धेऽप्येकत्वे नानात्वाभिनिवेशिनः   ।
नानात्वं जनयन्तीव शब्दा लिङ्गेऽपि स क्रमः   । । ३,१३.२९  । ।
इदं वेयं अयं वेति शब्दसंस्कारमात्रकम्  ।
निमित्तदर्शनादर्थे कैश्चित्सर्वत्र वर्ण्यते   । । ३,१३.३०  । ।
नावश्यं विषयत्वेन निमित्तं व्यवतिष्ठते   ।
इन्द्रियादि यथादृष्टं भेदहेतुस्तदिष्यते   । । ३,१३.३१  । ।

३,१४ः वृत्तिसमुद्देशः
कुत्साप्रशंसातिशयैः समाप्तार्थं तु युज्यते   ।
पदं स्वार्थादयः सर्वे यस्मात्कुत्सादिहेतवः   । । ३,१४.१  । ।
देवदत्तादिकुत्सायां वर्तते कुत्सितश्रुतिः   ।
कुत्सितस्था तु या कुत्सा तदर्थः को विधीयते   । । ३,१४.२  । ।
प्रकृष्ट इति शुक्लादि- प्रकर्षस्याभिधायकः   ।
प्रकृष्टस्य प्रकर्षे तु तरबादिर्विधीयते   । । ३,१४.३  । ।
कुत्सितत्वेन कुत्स्यो वा न सम्यग्वापि कुत्सितः   ।
स्वशब्दाभिहिते केन विशिष्टोऽर्थः प्रतीयते   । । ३,१४.४  । ।
न च सांप्रतिकी कुत्सा भेदाभावात्प्रतीयते   ।
पूज्यते कुत्सितत्वेन प्रशस्तत्वेन कुत्स्यते   । । ३,१४.५  । ।
विशेषणविशेष्यत्वं पदयोरुपजायते   ।
न प्रातिपदिकार्थश्च तत्रैव व्यतिरिच्यते   । । ३,१४.६  । ।
विशेष्यं स्यादनिर्ज्ञातं निर्ज्ञातोऽर्थो विशेषणम्  ।
परार्थत्वेन शेषत्वं सर्वेषां उपकारिणाम्  । । ३,१४.७  । ।
विभक्तिभेदो नियमाद्गुणगुण्यभिधायिनोः   ।
सामानाधिकरण्यस्य प्रसिद्धिर्द्रव्यशब्दयोः   । । ३,१४.८  । ।
द्रव्येऽनिर्ज्ञातजातीये कृष्णशब्दः प्रयुज्यते   ।
अनिर्ज्ञातगुणे चैवं तिलशब्दः प्रवर्तते   । । ३,१४.९  । ।
सामान्यानां असंबन्धात्तौ विशेषे व्यवस्थितौ   ।
रूपाभेदाद्विशेषं तं अभिव्यङ्क्तुं न शक्नुतः   । । ३,१४.१०  । ।
तावेव संनिपतितौ भेदेन प्रतिपादने   ।
अवच्छेदं इवाधाय संशयं व्यपकर्षतः   । । ३,१४.११  । ।
द्रव्यात्मा गुणसंसर्ग- भेदादाश्रीयते पृथक्  ।
जातिसंबन्धभेदाच्च द्वितीय इव गृह्यते   । । ३,१४.१२  । ।
निमित्तैरभिसंबन्धाद्या निमित्तसरूपता   ।
तयैकस्यापि नानात्वं रूपभेदात्प्रकल्पते   । । ३,१४.१३  । ।
द्रव्यावस्था तृतीया तु यस्यां संसृज्यते द्वयम्  ।
तयोरवस्थयोर्भेदादाश्रयत्वे नियुज्यते   । । ३,१४.१४  । ।
बुद्ध्यैकं भिद्यते भिन्नं एकत्वं चोपगच्छति   ।
बुद्ध्यावस्था विभज्यन्ते सा ह्यर्थस्य विधायिका   । । ३,१४.१५  । ।
व्यपदेशिवदेकस्मिन्बुद्ध्या नानात्वकल्पना   ।
तया कल्पितभेदः सन्नर्थात्मा व्यपदिश्यते   । । ३,१४.१६  । ।
क्रियाभेदेन दृष्टानां अश्मादीनां पुनः पुनः   ।
किं चिद्दर्शनं अन्येन दर्शनेनापदिश्यते   । । ३,१४.१७  । ।
प्रयोगभेदाद्धातूनां प्रकल्प्य बहुरूपताम्  ।
भेदाभेदावुपादाय क्व चिदेकाच्त्वं उच्यते   । । ३,१४.१८  । ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां अर्थवान्परिकल्पितः   ।
एको धात्वर्थविगमाद्वर्णत्वेनोपचर्यते   । । ३,१४.१९  । ।
द्रव्यात्मानस्त्रयस्तस्माद्बुद्धौ नाना व्यवस्थिताः   ।
आश्रयाश्रयिधर्मेणेत्ययं पूर्वेभ्य आगमः   । । ३,१४.२०  । ।
सामानाधिकरण्यं च शब्दयोः कैश्चिदिष्यते   ।
विशेषणविशेष्यत्वं संज्ञासंज्ञित्वं एव च   । । ३,१४.२१  । ।
केषां चिज्जातिगुणयोरेकार्थसमवेतयोः   ।
वृत्तिः कृष्णतिलेष्विष्टा शब्दे द्रव्याभिधायिनि   । । ३,१४.२२  । ।
संस्तु रूपरसादिनां आश्रयो नाभिधीयते   ।
द्रव्याभिधानेन विना ततस्ते द्वन्द्वभाविनः   । । ३,१४.२३  । ।
द्रव्याभिधायी कृष्णादिराकाङ्क्षावान्प्रवर्तते   ।
निमित्तानुविधायित्वात्तत्तिलादौ न विद्यते   । । ३,१४.२४  । ।
एवं जातिमति द्रव्ये प्रत्यासन्ने क्रियां प्रति   ।
गुणधर्म गुणाविष्टं द्रव्यं भेदाय कल्पते   । । ३,१४.२५  । ।
गुणमात्राभिधायित्वं के चिदिच्छन्ति वृत्तिषु   ।
अजाश्वादिषु संबन्धाद्रूढीनां इव रूढिभिः   । । ३,१४.२६  । ।
तिले पूर्वं उपात्ते वा तत्रैव मतुबिष्यते   ।
स च धर्मः समासेषु गुणस्तस्माद्विशेषणम्  । । ३,१४.२७  । ।
[पट्वीमृद्व्योः समासे तु यद्यप्येकार्थवृत्तिता   ।
भिन्नं अत्राधिकरणं प्राग्वृत्तेस्तच्च गृह्यते   । । ३,१४.२८ * । ।
अनुस्यूतेव भेदाभ्यां एका प्रख्योपजायते   ।
यदा सहविवक्षां तां आहुर्द्वन्द्वैकशेषयोः   । । ३,१४.२९  । ।
इतरेतरयोगस्तु भिन्नसङ्घाभिधायिनाम्  ।
प्रत्येकं च समूहोऽसौ समूहिषु समाप्यते   । । ३,१४.३०  । ।
व्यापारसमुदायस्य यथाधिश्रयणादिषु   ।
प्रत्येकं जातिवद्वृत्तिस्तथा द्वन्द्वपदेष्वपि   । । ३,१४.३१  । ।
शौण्डार्धर्चपुरोडाश- च्छत्त्रिणोऽत्र निदर्शनम्  ।
ते विष्णुमित्रा इति च भिन्नेषु सहचारिषु   । । ३,१४.३२  । ।
अर्थान्तराभिधायित्वं तथार्थान्तरवर्तिनाम्  ।
याभ्यां चैकं अनेकार्थं ताभ्यां एवापरं पदम्  । । ३,१४.३३  । ।
समुदायान्तरत्वाच्च तादृशोऽर्थो न लौकिकः   ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां शास्त्रार्थोऽपि न दृश्यते   । । ३,१४.३४  । ।
दुःखा दुरुपपादा च तस्माद्भाष्येऽप्युदाहृता   ।
युगपद्वाचिता सा तु व्यवहारार्थं आश्रिता   । । ३,१४.३५  । ।
समुदायं उपक्रम्य पदं तस्यां प्रयुज्यते   ।
विभागेन समाख्याने ततस्तद्द्व्यर्थं उच्यते   । । ३,१४.३६  । ।
वाक्येऽपि नियता धर्माः के चिद्वृत्तौ द्वयोस्तथा   ।
ते त्वभेदेन सामर्थ्य- मात्र एवोपवर्णिताः   । । ३,१४.३७  । ।
वृत्तौ विशेषवृत्तित्वाद्भेदे सामान्यवाचिता   ।
उपमानसमासादौ श्यामादीनां उदाहृता   । । ३,१४.३८  । ।
वृत्तिरन्यपदार्थे या तस्या वाक्येष्वसंभवः   ।
चार्थे द्वन्द्वपदानां च भेदे वृत्तिर्न विद्यते   । । ३,१४.३९  । ।
भेदे सति निरादीनां क्रान्ताद्यर्थेष्वसंभवः   ।
प्राग्वृत्तेर्जातिवाचित्वं न च गौरखरादिषु   । । ३,१४.४०  । ।
क्रीडाया, जीविकायाश्च वाक्येनावचनात्तथा   ।
न नित्यग्रहणं युक्तं कौटिल्ये यङ्विधौ यथा   । । ३,१४.४१  । ।
निर्धारणादिविषये व्यपेक्षैव यतः स्थिता   ।
समासप्रतिषेधानां ततो नास्ति प्रयोजनम्  । । ३,१४.४२  । ।
विधिभिः प्रतिषेधैश्च भेदाभेदनिदर्शनम्  ।
कृतं द्वन्द्वैकवद्भावे सङ्घवृत्त्युपदेशवत् । । ३,१४.४३  । ।
सामर्थ्यं अविशेषोक्तं अपि लोकव्यवस्थया   ।
वृत्त्यवृत्त्योः प्रयोगज्ञैर्विभक्तं प्रतिपत्तृभिः   । । ३,१४.४४  । ।
अर्थस्य विनिवृत्तत्वाल्लुगादि न विरुध्यते   ।
एकार्थीभाव एवातः समासाख्या विधीयते   । । ३,१४.४५  । ।
व्यवस्थितविभाषा च सामान्ये कैश्चिदिष्यते   ।
तथा वाक्यं व्यपेक्षायां समासोऽन्यत्र शिष्यते   । । ३,१४.४६  । ।
तुल्यश्रुतित्वात्तत्त्वेऽपि राजादीनां उपाश्रिते   ।
वृत्तौ विशेषणाकाङ्क्षा- गमकत्वान्निवर्तते   । । ३,१४.४७  । ।
संबन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः प्रयुज्यते   ।
स्वार्थवत्सा व्यपेक्षास्य वृत्तावपि न हीयते   । । ३,१४.४८  । ।
समुदायेन संबन्धो येसां गुरुकुलादिना   ।
संस्पृश्यावयवांस्तेऽपि युज्यन्ते तद्वता सह   । । ३,१४.४९  । ।
अबुधान्प्रत्युपायाश्च विचित्राः प्रतिपत्तये   ।
शब्दान्तरत्वादत्यन्त- भेदो वाक्यसमासयोः   । । ३,१४.५०  । ।
असमासे समासे च गोरथादिष्वदर्शनात् ।
युक्तादिनां न शास्त्रेण निवृत्त्यनुगमः कृतः   । । ३,१४.५१  । ।
शब्दान्तरत्वाद्युक्तादिः क्व चिद्वाक्ये प्रयुज्यते   ।
प्रपर्णप्रपलाशादौ गतशब्दश्च वृत्तिषु   । । ३,१४.५२  । ।
विशेषणविशेस्यत्वं कैश्चिदेकस्तथाश्रयः   ।
उपाये तत्त्वदर्शित्वादिष्यते वृत्तिवाक्ययोः   । । ३,१४.५३  । ।
पदं यथैव वृक्षादि विशिष्टेऽर्थे व्यवस्थितम्  ।
नीलोत्पलाद्यपि तथा भागाभ्यां वर्तते विना   । । ३,१४.५४  । ।
श्रोत्रियक्षेत्रियादिनां न च वासिष्ठगार्ग्यवत् ।
भेदेन प्रत्ययो लोके तुल्यरूपासमन्वयात् । । ३,१४.५५  । ।
सप्तपर्णादिवद्भेदो न वृत्तौ विद्यते क्व चित् ।
रूढ्यरूढिविभागोऽपि क्रियते प्रतिपत्तये   । । ३,१४.५६  । ।
या सामान्याश्रया संज्ञा विशेषविषया च या   ।
बहुलग्रहणान्नास्ति प्रवृत्तिरुभयोस्तयोः   । । ३,१४.५७  । ।
सुसूक्ष्मजटकेशादौ समासोऽवयवे यदि   ।
स्यात्स्यात्तत्रान्तरङ्गत्वाद्बाधकोऽवयवस्वरः   । । ३,१४.५८  । ।
समुदायस्य वृत्तौ च नैकदेशो विभाष्यते   ।
भेद एव विभाषाया नियतो विषयो यतः   । । ३,१४.५९  । ।
यतश्चाविषयः सोऽस्यास्तस्मान्नास्त्यकृतार्थता   ।
अभेदप्रक्रमेऽत्यन्तं भेदानां अपसारणात् । । ३,१४.६०  । ।
महाकष्टश्रितेत्येवं न स्याद्भेदः पदत्रये   ।
वृत्ताववयवस्यात्त्वं यस्मान्न प्रतिषिध्यते   । । ३,१४.६१  । ।
महारण्यं अतीते तु त्रिपदाद्भिद्यते स्वरः   ।
यस्मात्तत्रान्तरङ्गत्वाद्बाधकोऽवयवस्वरः   । । ३,१४.६२  । ।
सतिशिष्टबलियस्त्वात्थाथादिस्वर एव तु   ।
द्विपदे तेन यगपत्त्रितयं न समस्यते   । । ३,१४.६३  । ।
येषां अपूज्यमानत्वं परार्थानुगमात्मके   ।
विशेषणविशेष्यत्वं अपि तेषां न कल्पते   । । ३,१४.६४  । ।
विशेषः श्रूयमाणोऽपि प्रधानेषु गुणेषु वा   ।
शब्दान्तरत्वाद्वाक्ये तु वृत्तौ नित्यं न विद्यते   । । ३,१४.६५  । ।
विशेषकर्मसंबन्धे निर्भुक्तेऽपि कृतादिभिः   ।
विशेषनिरपेक्षोऽन्यः कृतशब्दः प्रवर्तते   । । ३,१४.६६  । ।
अकर्मकत्वे सत्येवं क्तान्तं भावाभिधायि तत् ।
ततः क्रियावता कर्त्रा योगो भवति कर्मणाम्  । । ३,१४.६७  । ।
अविग्रहा गतादिस्था यथा ग्रामादिकर्मभिः   ।
संबध्यते क्रिया तद्वत्कृतपूर्व्यादिषु स्थिता   । । ३,१४.६८  । ।
मुण्डिसूत्र्वादयोऽसद्भिर्भागैरनुगता इव   ।
विभक्ताः कल्पितात्मानो धातवः कुट्टिचर्चिवत् । । ३,१४.६९  । ।
पुत्रीयतौ न पुत्रोऽस्ति विशेषेच्छा तु तादृशी   ।
विनैव पुत्रानुगमाद्या पुत्रे व्यवतिष्ठते   । । ३,१४.७०  । ।
प्राणैर्विना यथा धारिर्जीवतौ प्राणकर्मकः   ।
न चात्र धारिर्न प्राणा जीवतिस्तु क्रियान्तरम्  । । ३,१४.७१  । ।
तथा विनेषिपुत्राभ्यां पुत्रीयायां क्रियान्तरम्  ।
अन्वाख्यानाय भेदास्तु सदृशाः प्रतिपादकाः   । । ३,१४.७२  । ।
आक्षेपाच्च प्रयोगे.न विषयान्तरवर्तिना   ।
सदपीच्छाक्यचः कर्म वाक्य एव प्रयुज्यते   । । ३,१४.७३  । ।
प्रसिद्धेन हृतः शब्दो भावगर्हाभिधायिना   ।
अभ्यासे तुल्यरूपत्वान्न यङन्तः प्रयुज्यते   । । ३,१४.७४  । ।
शब्दा यथा विभज्यन्ते भागैरिव विकल्पितैः   ।
अन्वाख्येयास्तथा शास्त्रं अतिदूरे व्यवस्थितम्  । । ३,१४.७५  । ।
अर्थस्यानुगमं कं चिद्दृष्ट्वैव परिकल्पितम्  ।
पदं वाक्ये पदे धातुर्धातौ भागश्च मुण्डिवत् । । ३,१४.७६  । ।
अविप्रयोगः साधुत्वे व्युत्पत्तिरनवस्थिता   ।
उपायान्प्रतिपत्तीनां नाभिमन्येत सत्यतः   । । ३,१४.७७  । ।
यथैव डित्थे दवतिः पाचके पचतिस्तथा   ।
डयतिश्च पचिश्चैव द्वावप्येतावलौकिकौ   । । ३,१४.७८  । ।
प्रकृतिप्रत्ययावूह्यौ पदात्ताभ्यां पदं तथा   ।
अनुबन्धस्वरादिभ्यः शिष्टैः शास्त्रं न तान्प्रति   । । ३,१४.७९  । ।
शास्त्रदृष्टिस्तु शास्त्रस्य प्राप्तिमात्रेऽप्यनिश्चिते   ।
युज्यते प्रत्यवायेन शास्त्रं चक्षुरपश्यताम्  । । ३,१४.८०  । ।
अर्थान्तराभिधानाच्च पौर्वापर्यं न भिद्यते   ।
राजदन्ताहिताग्न्यादि- राजाश्वादिषु सर्वथा   । । ३,१४.८१  । ।
विनैव प्रत्ययैर्वृत्तौ ये भिन्नार्थाभिधायिनः   ।
गर्गादयो लुका तेषां साधुत्वं अनुगम्यते   । । ३,१४.८२  । ।
[सोऽयं इत्यभिसंबन्धात्प्रत्ययेन विना यदि   ।
भृग्वादयः प्रयुज्येरन्नापत्ये नियमो भवेत् । । ३,१४.८३ * । ।
सोऽयं इत्यभिसंबन्धे लिङ्गोपव्यञ्जनादृते   ।
प्रष्ठादिषु न जायैव नियमेन प्रतीयते   । । ३,१४.८४  । ।
मानमेयाभिसंबन्ध- विशेषेऽङ्गीकृते तथा   ।
प्रस्थादीनां असाधुत्वं तद्धितेन विना भवेत् । । ३,१४.८५  । ।
तद्धितो योगभेदेन वाक्यं वा स्याद्विभाषितम्  ।
परिमाणाधिके तत्र प्रथमा शिष्यते पुनः   । । ३,१४.८६  । ।
व्यतिरिक्तस्य साधुत्वे तदेव च निदर्शनम्  ।
युज्यतेऽङ्गीकृताधिक्यं तत्सर्वाभिर्विभक्तिभिः   । । ३,१४.८७  । ।
शुक्लादिषु मतुब्लोपो व्यतिरेकस्य दर्शनात् ।
असाधुत्वनिवृत्त्यर्थं साधवस्ते बिदादिवत् । । ३,१४.८८  । ।
विशेषणाद्विशेष्येऽर्थे तद्भावाभ्युच्चये सति   ।
पुनश्च प्रतिसंहारे वृत्तिं एके प्रचक्षते   । । ३,१४.८९  । ।
निमित्ते प्रत्ययः पूर्वो नानुप्राप्तो निमित्तिना   ।
निमित्तवति बुद्धेश्च न निमित्तसरूपता   । । ३,१४.९०  । ।
संस्कारसहिताज्ज्ञानान्नोपश्लेसः स्मृतेरपि   ।
व्यापारे तन्निमित्तानां न ग्राह्यं स्यात्तथा स्थितम्  । । ३,१४.९१  । ।
अन्तःकरणवृत्तौ च व्यर्था बाह्यार्थकल्पना   ।
तस्मादनुपकारे वा ग्राह्यं वा न तथा स्थितम्  । । ३,१४.९२  । ।
अनुस्यूतेव संसृष्टैरर्थे बुद्धिः प्रवर्तते   ।
व्याख्यातारो विभज्यार्थांस्तान्भेदेन प्रचक्षते   । । ३,१४.९३  । ।
तदात्मन्यविभक्ते च बुद्ध्यन्तरं उपाश्रिताः   ।
विभागं इव मन्यन्ते विशेषणविशेष्ययोः   । । ३,१४.९४  । ।
अबुधान्प्रति वृत्तिं च वर्तयन्तः प्रकल्पिताम्  ।
आहुः परार्थवचने त्यागाभ्युच्चयधर्मताम्  । । ३,१४.९५  । ।
अन्वयाद्गम्यते सोऽर्थो विरोधी वा निवर्तते   ।
द्व्यर्थं अर्थान्तरे वापि तत्राहुरुपसर्जनम्  । । ३,१४.९६  । ।
उपायमात्रं नानात्वं समूहस्त्वेक एव सः   ।
विकल्पाभ्युच्चयाभ्यां वा भेदसंसर्गकल्पना   । । ३,१४.९७  । ।
वृत्तिं वर्तयतां एवं अबुधप्रतिपत्तये   ।
भिन्नाः संबोधनोपायाः पुरुषेष्वनवस्थिताः   । । ३,१४.९८  । ।
वाचिका द्योतिका वापि संख्यानां वा विभक्तयः   ।
तद्रूपेऽवयवे वृत्तौ संख्याभेदो निवर्तते   । । ३,१४.९९  । ।
अभेदैकत्वसंख्या वा तत्रान्यैवोपजायते   ।
संसर्गरुपं सैंख्यानां अविभक्तं तदुच्यते   । । ३,१४.१००  । ।
यथौषधिरसाः सर्वे मधुन्याहितशक्तयः   ।
अविभागेन वर्तन्ते तां संख्यां तादृशीं विदुः   । । ३,१४.१०१  । ।
भेदानां वा परित्यागात्संख्यात्मा स तथाविधः   ।
व्यापाराज्जातिभागस्य भेदापोहेन वर्तते   । । ३,१४.१०२  । ।
अगृहीतविशेषेण यथा रूपेण रूपवान्  ।
प्रख्यायते न शुक्लादि- भेदरूपस्तु गृह्यते   । । ३,१४.१०३  । ।
भेदरूपसमावेशे तथा सत्यविवक्षिते   ।
भागः प्रकाशितः कश्चिच्छास्त्रेऽङ्गत्वेन गृह्यते   । । ३,१४.१०४  । ।
संकःयासामान्यरूपेण तदा सोऽम्शः प्रतीयते   ।
अर्थस्यानेकशक्तित्वे शब्दैर्नियतशक्तिभिः   । । ३,१४.१०५  । ।
अव्ययानां च यो धर्मो यश्च भेदवतां क्रमः   ।
अभिन्नव्यपदेशार्हं अन्तरालं तदेतयोः   । । ३,१४.१०६  । ।
अलुकश्चैकवद्भावस्तस्मिन्सति न शिष्यते   ।
स च गोषुचरादीनां धर्मोऽस्ति वचनान्तरे   । । ३,१४.१०७  । ।
जातौ द्विवचनाभावात्तद्वृत्तिषु न विद्यते   ।
प्रत्याख्याने तु योगस्य द्रव्ये गोषुचरादयः   । । ३,१४.१०८  । ।
आश्रयाद्भेदवत्तायाः सर्वभेदसमन्वयः   ।
द्रव्याभिधानपक्षोऽपि जात्याख्यायां न विद्यते   । । ३,१४.१०९  । ।
सर्वद्रव्यगतिश्चैवं एकशेषश्च नोच्यते   ।
प्रत्याख्यातेऽन्यथा सूत्रे भिन्नद्रव्यगतिर्भवेत् । । ३,१४.११०  । ।
वृत्तौ यो युक्तवद्भावो वरणादिषु शिष्यते   ।
अभेदैकत्वसंख्यायां गोदौ तत्र न सिध्यति   । । ३,१४.१११  । ।
प्राग्वृत्तेर्युक्तवद्भावे षष्ठी भेदाश्रया भवेत् ।
वृत्तौ संख्याविशेषाणां त्यागाद्भेदो निवर्तते   । । ३,१४.११२  । ।
विद्यमानासु संख्यासु के चित्संख्यान्तरं विदुः   ।
अभेदाख्यं उपग्राहि वृत्तौ तच्चोपजायते   । । ३,१४.११३  । ।
व्यापारं याति भेदाख्यैस्तत्स्वैरवयवैः क्व चित् ।
आत्मा भेदानपेक्षोऽस्य क्व चिदेति निमित्तताम्  । । ३,१४.११४  । ।
दास्याः पतिरिति व्यक्तो गोदाविति च दृश्यते   ।
व्यापारभेदः संख्यायास्तस्मादेव व्यवस्थितः   । । ३,१४.११५  । ।
द्व्यादिनां च द्विपुत्रादौ बाह्यो भेदो निवर्तते   ।
विभक्तिवाच्यः स्वार्थत्वान्निमित्तं त्ववतिष्ठते   । । ३,१४.११६  । ।
द्वित्वोपसर्जने सङ्घे द्विशब्दस्तत्र वर्तते   ।
सोऽयं इत्यभिसंबन्धादुभशब्दे न तत्तथा   । । ३,१४.११७  । ।
उभयस्तत्र तुल्यार्थो वृत्तौ नित्यं प्रयुज्यते   ।
सूत्रेऽपि नित्यग्रहणं तदर्थं अभिधीयते   । । ३,१४.११८  । ।
आपि के चापरार्थत्वान्नाभेद उपजायते   ।
उभे इति ततः स्वार्थे भेदे वृत्तिः प्रयुज्यते   । । ३,१४.११९  । ।
स्त्रीत्वाभिधानपक्षेऽपि गुणभावविपर्ययः   ।
स्वभावादपरार्थत्वात्तत्र भेदो न हीयते   । । ३,१४.१२०  । ।
तस्माद्द्विवचनाट्टापश्चोभयोऽन्यत्र दृश्यते   ।
प्रत्ययं तयपं हित्वा नास्त्युत्तरपदे पुनः   । । ३,१४.१२१  । ।
प्राप्तिः प्रगृह्यसंज्ञाया न स्यात्प्रत्ययलक्षणात् ।
कुमार्यगारे न ह्यस्ति समासो वचनान्तरे   । । ३,१४.१२२  । ।
एकद्वयोर्यञादिनां विभाषा लुङ्न कल्पते   ।
यौष्माकस्तावकश्चेति भेदाभावान्न सिध्यति   । । ३,१४.१२३  । ।
दृष्टो गार्ग्यतरे भेदस्तथा गर्गतरा इति   ।
युष्मत्पिता त्वत्पितेति तथादेशौ व्यवस्थितौ   । । ३,१४.१२४  । ।
उपाधिभूता या संख्या प्रकृतौ समवस्थिता   ।
आदेशैः सम्ज्नया वापि विभक्त्या व्यज्यते विना   । । ३,१४.१२५  । ।
शौर्पिके मासजाते च परिमाणं स्वभावतः   ।
उपाधिभूतां आश्रित्य संख्यां भेदेन वर्तते   । । ३,१४.१.२६  । ।
वयस्विनि परिच्छेदः क्रीते चापि न गम्यते   ।
इष्टोऽभेदादृते तत्र पतिमाणं अनर्थकम्  । । ३,१४.१२७  । ।
भिन्नस्याभेदवचनात्प्रस्थादिभ्यः शसो विधिः   ।
तद्धर्मत्वादभेदात्तु घटादिभ्यो न दृश्यते   । । ३,१४.१२८  । ।
श्रूयते वचनं यत्र भावस्तत्र विशिष्यते   ।
निवर्तते यद्वचनं तस्य भावो न विद्यते   । । ३,१४.१२९  । ।
कार्यं सत्ताश्रयं शास्त्रादप्रवृत्तिरदर्शनम्  ।
वाक्ये दृष्टं यदत्यन्तं अभावस्तस्य वृत्तिषु   । । ३,१४.१३०  । ।
सम्ज्ञाविषयभेदार्थं प्रसक्तादर्शनं स्मृतम्  ।
श्रूयमानं तु वचनं विशिष्टं उपलभ्यते   । । ३,१४.१३१  । ।
अभावो वा लुको यत्र रूपवान्वा विधीयते   ।
व्यभिचारान्निमित्तस्य तत्रासाधुः प्रसज्यते   । । ३,१४.१३२  । ।
भेदः संख्याविशेषो वा व्याख्यातो वृत्तिवाक्ययोः   ।
सर्वत्रैव विशेषस्तु नावश्यं तादृशो भवेत् । । ३,१४.१३३  । ।
आतेश्च भेदहेतुत्वान्न लिङ्गेन विशेष्यते   ।
प्रधानं मृगदुग्धादौ गार्गीपुत्रे न स क्रमः   । । ३,१४.१३४  । ।
अभेदे लिङ्गसंख्याभ्यां योगाच्छुक्लं पटा इति   ।
प्रसक्ते शास्त्रं आरब्धं सिद्धये लिङ्गसंख्ययोः   । । ३,१४.१३५  । ।
परार्थं शेषभावं यो वृत्तिषु प्रतिपद्यते   ।
गुणो विशेषणत्वेन स सूत्रे व्यपदिश्यते   । । ३,१४.१३६  । ।
शब्दान्तरत्वाद्वाक्येषु विशेषा यद्यपि श्रुताः   ।
वृत्तेरभिन्नरूपत्वात्तेषु वृत्तिर्न विद्यते   । । ३,१४.१३७  । ।
रूपाच्च शब्दसंस्कारः सामान्यविषयो यतः   ।
तस्मात्तदाश्रयं लिङ्गं वचनं च प्रसज्यते   । । ३,१४.१३८  । ।
सलिङ्गं च ससंख्यं च ततो द्रव्याभिधायिना   ।
संबध्यते पदं तत्र तयोर्भिन्ना श्रुतिर्भवेत् । । ३,१४.१३९  । ।
भाविनो बहिरङ्गस्य वचनादाश्रयस्य ये   ।
लिङ्गसंख्ये गुणानां ते सूत्रेण प्रतिपादिते   । । ३,१४.१४०  । ।
विशेषवृत्तेरपि च रूपाभेदादलक्षितः   ।
यस्माद्विशेषस्तेनात्र भेदकार्यं न कल्पते   । । ३,१४.१४१  । ।
विशेष एव सामान्यं विशेसाद्भिद्यते यतः   ।
अभेदो हि विशेषाणां आश्रितो विनिवर्तकः   । । ३,१४.१४२  । ।
यद्यदाश्रीयते तत्तदन्यस्य विनिवर्तकम्  ।
भेदाभेदविभागस्तु सामान्ये न निरूप्यते   । । ३,१४.१४३  । ।
अपोद्धारश्च सामान्यं इति तस्योपकारिनः   ।
निमित्तावस्थं एवातस्तत्स्वधर्मेण गृह्यते   । । ३,१४.१४४  । ।
अनिर्धारितधर्मत्वाद्भेदा एव विकल्पिताः   ।
निमित्तैर्व्यपदिश्यन्ते सामान्याख्याविशेसिताः   । । ३,१४.१४५  । ।
यदा तु व्यपदिश्येते लिङ्गसंख्ये स्वभावतः   ।
प्रयोगेष्वेव साधुत्वं वाक्ये प्रक्रम्यते तदा   । । ३,१४.१४६  । ।
तत्र प्रयोगोऽनियतो गुणानां आश्रयैः सह   ।
सामान्यं यत्तदत्यन्तं तत्रैव समवस्थितम्  । । ३,१४.१४७  । ।
न गोत्वं शाबलेयस्य गौरिति व्यपदिश्यते   ।
शुक्लत्वं बाहुलेयस्य शुक्ल इत्यपदिश्यते   । । ३,१४.१४८  । ।
व्यतिरेके च सत्येवं मतुपः श्रवनं भवेत् ।
लुगन्वाख्यायते तस्माद्रसादिभ्यश्च नास्ति सः   । । ३,१४.१४९  । ।
यत्सोऽयं इति संबन्धाद्रूपाभेदेन वर्तते   ।
शुक्लादिवत्ततो लोपस्तद्रसादौ न विद्यते   । । ३,१४.१५०  । ।
आवेशो लिङ्गसंख्याभ्यां क्व चिन्मञ्चादिवत्स्थितह्  ।
सोऽयं इत्यभिसंबन्धे स प्रस्थादौ न विद्यते   । । ३,१४.१५१  । ।
लिङ्गं लिङ्गपरित्यागे सूत्रं प्रत्ययशासनम्  ।
सोऽयं इत्यभिसंबन्धात्पुंशब्दे स्त्र्यभिधायिनि   । । ३,१४.१५२  । ।
आश्रये लिङ्गसंख्याभ्यां आश्रितं व्यपदिश्यते   ।
विशेषणानां चाजातेरिति शास्त्रव्यवस्थया   । । ३,१४.१५३  । ।
निमित्तानुविधायित्वाद्ये धर्मा भेदहेतुषु   ।
त आश्रयेऽपि विद्यन्त इति बुद्धिर्निवर्त्यते   । । ३,१४.१५४  । ।
आख्यायते च शास्त्रेण लोकरूढा स्वभावतः   ।
निमित्ततुल्या गोदादौ प्रवृत्तिर्लिङ्गसंख्ययोः   । । ३,१४.१५५  । ।
हरितक्यादिषु व्यक्तिः संख्या खलतिकादिषु   ।
मनुष्यलुब्विशेषाणां अभिधेयाश्रयं द्वयम्  । । ३,१४.१५६  । ।
जातिप्रयोगे जात्या चेत्संबन्धं उपगच्छति   ।
विशेषणं ततो धर्माञ् जातेस्तत्प्रतिपद्यते   । । ३,१४.१५७  । ।
लुबन्ते संनिपतितं जातेरन्यद्विशेषणम्  ।
लुबन्तस्य प्रधानत्वात्तद्धर्मैर्व्यपदिश्यते   । । ३,१४.१५८  । ।
नञ्समासबहुव्रीहि- द्वन्द्वस्त्र्यतिशयेषु ये   ।
भेदा भाष्यानुसारेण वाच्यास्ते लिङ्गसंख्ययोः   । । ३,१४.१५९  । ।
यदि षष्ठीद्वितीयान्तान्निकृष्टात्तमबादयः   ।
न्यक्कारिणि स्युरुत्कृष्टे प्रकृतेः स्याद्विलिङ्गता   । । ३,१४.१६०  । ।
काल्यां कालाद्द्वितीयान्तात्काले काल्यास्तरब्भवेत् ।
न्यक्कारिणि तथा गार्ग्ये गर्गेभ्यः प्रत्ययो भवेत् । । ३,१४.१६१  । ।
न्यक्कर्तृषु च गर्गेषु गार्ग्यात्स्यात्तच्च नेष्यते   ।
कुमार्याः स्वार्थिके ङीप्स्यात्प्रकृत्यर्थो हि नाधिकः   । । ३,१४.१६२  । ।
षष्ठ्यन्तादधिके तस्माद्गुणे स्वाश्रयवर्तिनि   ।
उत्कृष्टसमवेतायां क्रियायां वा विधीयते   । । ३,१४.१६३  । ।
उपात्तं च प्रकृत्यर्थो द्रव्यं एवाश्रयस्तयोः   ।
सोऽयं इत्यभिसंबन्धादभेदेन प्रतीयते   । । ३,१४.१६४  । ।
रूपाभेदाच्च तद्द्रव्यं आकाङ्क्षावत्प्रतीयते   ।
विशेषैर्भिन्नरूपैस्तदाश्रयैरिव युज्यते   । । ३,१४.१६५  । ।
भिन्नरूपेसु यल्लिङ्गं विशेषेसु व्यवस्थितम्  ।
संख्या च ताभ्यां द्रव्यात्मा सोऽभिन्नो व्यपदिश्यते   । । ३,१४.१६६  । ।
आश्रयः समवायि च निमित्तं लिङ्गसंख्ययोः   ।
कर्तृस्थभावकः शेतिरतो भाष्य उदाहृतः   । । ३,१४.१६७  । ।
निमित्तं आश्रयत्वेन गृह्येत यदि साधनम्  ।
कर्मापदिष्टयोः प्राप्तिस्तत्र स्याल्लिङ्गसंख्ययोः   । । ३,१४.१६८  । ।
शास्त्रे निमित्तभावेन समुदायादपोद्धृतः   ।
स्त्र्यर्थस्तस्येच्छया योगः प्रकृत्या प्रत्ययेन वा   । । ३,१४.१६९  । ।
स्त्रीशब्दो गुणशब्दत्वात्तुल्यधर्मा सितादिभिः   ।
गुणमात्रे प्रयुज्येत संस्त्यानवति वाश्रये   । । ३,१४.१७०  । ।
स्त्र्यर्थः संस्त्यानवद्द्रव्यं प्रकृत्यर्थश्च यद्यसौ   ।
द्रव्योपलक्षणार्थत्वं संस्त्यानस्य तथा सति   । । ३,१४.१७१  । ।
संस्त्यानेन क्व चिद्द्रव्यं दृष्टं यद्युपलक्षितम्  ।
अनङ्गीकृतसंस्त्यानात्तद्वृत्तेः प्रत्ययो भवेत् । । ३,१४.१७२  । ।
भूतादयः षडाख्याश्च संस्त्यानेनोपलक्षिते   ।
ब्राह्मण्यादौ यदा वृत्तास्तेभ्यः स्युः प्रत्ययास्तदा   । । ३,१४.१७३  । ।
तद्वन्तो हि प्रधानत्वात्प्रत्ययाणां प्रयोजकाः   ।
सामानाधिकरैण्येऽपि तस्माट्टाबादिसंभवः   । । ३,१४.१७४  । ।
गुणमात्राभिधायित्वं स्त्रीशब्दे वर्ण्यते यदा   ।
प्रकृत्यर्थश्च संस्त्यानं स्वार्थिकाः प्रत्ययास्तदा   । । ३,१४.१७५  । ।
संस्त्याने केवले वृत्तिः प्रकृतीनां न विद्यते   ।
तदाविष्टे ततो द्रव्ये गृह्यन्ते समवस्थिताः   । । ३,१४.१७६  । ।
उपकारि च संस्त्यानं येषु शब्देष्वपेक्षितम्  ।
तेभ्यष्टाबादयस्तच्च भूतादिष्वविवक्षितम्  । । ३,१४.१७७  । ।
संस्त्यानं प्रत्ययस्यार्थः शुद्धं आश्रीयते यदा   ।
तदा द्विवचनानेक- प्रत्ययत्वं न सिध्यति   । । ३,१४.१७८  । ।
जातिश्चेत्स्त्रीत्वं एवासौ भेदोऽन्यत्राविवक्षितः   ।
यस्माद्भिन्नैरपि द्रव्यैस्तदेकं सद्विशिष्यते   । । ३,१४.१७९  । ।
मात्राणां हि तिरोभावे परिमाणं न विद्यते   ।
कुमार्य इति तेन स्यात्कुमार्यां भेदसंभवात् । । ३,१४.१८०  । ।
जातिसंख्यासमाहारैर्यथैव सहचारिणि   ।
द्रव्ये क्रियाः प्रवर्तन्त एकात्मत्वे व्यपेक्षिते   । । ३,१४.१८१  । ।
मूर्तिभ्यो मूर्तिधर्माणां तथाभेदस्य दर्शनात् ।
सामानाधिकरण्यं च क्रियायोगश्च कल्पते   । । ३,१४.१८२  । ।
सामानाधिकरण्ये तु मतुब्लोपादपेक्षिते   ।
लुक्तद्धितलुकीति स्याल्लुक्तत्राप्युपलक्षणम्  । । ३,१४.१८३  । ।
केसां चित्त्यक्तभेदेषु द्रव्येष्वेव विधीयते   ।
संस्त्यानवत्सु टाबादिरभेदेन समन्वयात् । । ३,१४.१८४  । ।
सामान्यभूतो द्रव्यात्मा परिच्छिन्नपरिग्रहः   ।
क्रियाभिर्युज्यते भेदैर्भागशश्चावतिष्ठते   । । ३,१४.१८५  । ।
शुक्लादिष्वाश्रयद्रव्यं प्राधान्येनाभिधीयते   ।
स्त्रीत्वं तु प्रत्ययार्थत्वादभिधाविषयो यतः   । । ३,१४.१८६  । ।
सोऽयं इत्यभिसंबन्धादाश्रयं प्रतिपद्यते   ।
स्त्रीत्वं स्वभावसिद्धो वा गुणभावविपर्ययः   । । ३,१४.१८७  । ।
साकाङ्क्षत्वाद्गुणत्वेन सामान्यं वोपदिश्यते   ।
व्यक्तीनां आत्मधर्मोऽसावेकप्रख्यानिबन्धनः   । । ३,१४.१८८  । ।
एवम्भूता च सावस्था भागभेदपरिग्रहे   ।
कृते बुद्ध्यैव भेदानां आश्रयत्वे च कल्पिते   । । ३,१४.१८९  । ।
निस्कृष्टेष्वपि भेदेषु व्यक्तिरूपाश्रये ततः   ।
लिङ्गप्रत्यवमर्शेन लिङ्गसंख्ये प्रपद्यते   । । ३,१४.१९०  । ।
अन्तरेन चशब्दस्य प्रयोगं द्वन्द्वभाविनाम्  ।
अविशिष्टार्थवृत्तित्वं रूपाभेदात्प्रतीयते   । । ३,१४.१९१  । ।
विकल्पवति वा वृत्तिर्निवर्त्येऽथ समुच्चिते   ।
तेषां अज्ञातशक्तीनां द्योतकेन नियम्यते   । । ३,१४.१९२  । ।
वृत्तौ विशिष्टरूपत्वाच्चशब्दो विनिवर्तते   ।
अर्थभेदेऽपि सारूप्यात्तच्चार्थेनापदिश्यते   । । ३,१४.१९३  । ।
चस्य चासत्त्वभूतोऽर्थः स एवाश्रियते यदि   ।
तद्धर्मत्वं ततो द्वन्द्वे चादिष्वर्थकृतं हि तत् । । ३,१४.१९४  । ।
चार्थः शब्दे क्व चिद्भेदात्कथं चित्समवस्थितः   ।
द्योतकाश्चादयस्तस्य वक्ता द्वन्द्वस्तु तद्वताम्  । । ३,१४.१९५  । ।
विकल्पाद्यभिधेयस्य चार्थस्यान्यपदार्थता   ।
द्योतकत्वान्न कल्पेत तस्मात्सदुपलक्ष्यते   । । ३,१४.१९६  । ।
तत्र स्वाभाविकं लिङ्गं शब्दधर्मे व्यपेक्षिते   ।
शब्दः कश्चित्तं एवार्थं कथं चित्प्रतिपद्यते   । । ३,१४.१९७  । ।
शब्दादर्थाः प्रतायन्ते स भेदानां विधायकः   ।
अनुमानं विवक्षायाः शब्दादन्यन्न विद्यते   । । ३,१४.१९८  । ।
समुच्चितः स्याद्द्वन्द्वार्थो गुणभूतसमुच्चयः   ।
समुच्चयो वापि भवेद्गुणभूतसमुच्चितः   । । ३,१४.१९९  । ।
समुच्चितस्य प्राधान्ये लिङ्गसंख्ये स्वभावतः   ।
समुच्चयस्य प्राधान्ये शास्त्रं स्यात्प्रतिपादकम्  । । ३,१४.२००  । ।
समुच्चयवतोऽर्थस्य प्राधान्येऽप्यपरे विदुः   ।
निमित्तानुविधायित्वादसिद्धिं लिङ्गसंख्ययोः   । । ३,१४.२०१  । ।
समुच्चयो निमित्तं चेत्स्यान्निमित्तानुवर्तनम्  ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां चार्थो द्वन्द्वनिबन्धनः   । । ३,१४.२०२  । ।
समुच्चितनिमित्तत्वे चार्थस्यापगमेऽपि वा   ।
स्वभावसिद्धे द्वन्द्वस्य लिङ्गसंख्ये व्यवस्थिते   । । ३,१४.२०३  । ।
पदान्तरस्थस्यार्थस्य द्योतकत्वान्न युज्यते   ।
निपातो लिङ्गसंख्याभ्यां द्वन्द्वस्त्वर्थस्य वाचकः   । । ३,१४.२०४  । ।
निमित्तानुविधाने च द्रव्यधर्मानपेक्षणात् ।
गुणप्रधानभावेन क्रियायोगो न कल्पते   । । ३,१४.२०५  । ।
यस्य नास्ति क्रियायोगः स्वतन्त्रोऽसौ न विद्यते   ।
अर्थो द्वन्द्वस्य तत्र स्यादुपादानं अनर्थकम्  । । ३,१४.२०६  । ।
समुच्चयवतोऽर्थस्य वाचको नानुवर्तते   ।
निमित्तं अपि चास्यार्थः स्वधर्मैर्युज्यते ततः   । । ३,१४.२०७  । ।
बाह्यो नास्त्याश्रयो द्वन्द्वे विशेषौ तत्र हि श्रुतौ   ।
समुच्चयस्तदाधारस्तद्धर्मैर्व्यपदिश्यते   । । ३,१४.२०८  । ।
यो वावयवभेदाभ्यां भेदवद्भ्यां इवान्वितः   ।
एकः समूहो धर्मान्स भागयोः प्रतिपद्यते   । । ३,१४.२०९  । ।
एकश्च द्व्यात्मकोऽर्थोऽसौ भेदाभेदसमन्वितः   ।
यौ भेदावाश्रितस्तत्स्थे लिङ्गसंख्ये प्रपद्यते   । । ३,१४.२१०  । ।
यथा स्वशब्दाभिहिते चैत्रार्थे न प्रयुज्यते   ।
चैत्रशब्दो बहुव्रिहावप्रयोगस्तथा भवेत् । । ३,१४.२११  । ।
यथा गौरिति शुक्लादेरभिधानं न विद्यते   ।
एवं यस्याभिसंबन्धो गोभिस्तावत्प्रतीयते   । । ३,१४.२१२  । ।
संबन्धी नियतो रूढश्चित्राणां न च विद्यते   ।
गवां यथा वज्रपाणिस्त्र्यक्षे वाऽपि व्यवस्थितः   । । ३,१४.२१३  । ।
शब्दान्तरत्वाद्वाक्येषु विशेषा यद्यपि श्रुताः   ।
वृत्तिशब्दोऽन्य एवायं सामान्यस्याभिधायकः   । । ३,१४.२१४  । ।
अगोरचित्रगोश्चैव रूपभेदान्निवर्तकः   ।
न चित्रगुर्विशेषाणां रूपाभेदात्तु वाचकः   । । ३,१४.२१५  । ।
यथा चित्रगुरित्येतत्प्रयुक्ते न प्रयुज्यते   ।
एवं यदि स्यात्सामान्यं तस्य न स्यात्प्रतिश्रुतिः   । । ३,१४.२१६  । ।
सर्वादयो विशेषास्तु प्रदेशानां निवर्तकाः   ।
यथा प्रदेशाः सामान्य- प्रदेशान्तरबाधकाः   । । ३,१४.२१७  । ।
विभक्त्यर्थाभिधानाद्वा षष्ठी नानुप्रयुज्यते   ।
द्रव्यस्यानभिधानात्तु तच्छब्दोऽनुप्रयुज्यते   । । ३,१४.२१८  । ।
सामानाधिकरण्यं चेन्मतुब्लोपात्प्रकल्पते   ।
मतुपोऽपि तदर्थत्वादनवस्था प्रसज्यते   । । ३,१४.२१९  । ।
संबन्धस्य च संबन्दी संबन्धोऽन्यः प्रसज्यते   ।
विभक्त्यर्थप्रधाने च क्रियायोगो न कल्पते   । । ३,१४.२२०  । ।
विभक्त्यर्थप्रधानत्वात्ततस्तत्रेति न क्रिया   ।
दृश्यादिः कर्मकर्त्रादि- निमित्तत्वाय कल्पते   । । ३,१४.२२१  । ।
अन्तर्भवेच्च संबन्धः प्राधान्याभिहितः कथम्  ।
स प्रातिपदिकार्थश्च तथाभूतः कथं भत्वेत् । । ३,१४.२२२  । ।
असंभवात्तु संबन्धे संबन्धसहचारिणि   ।
जातिसंख्यासमाहार- कार्याणां इव संभवः   । । ३,१४.२२३  । ।
सोऽयं इत्यभिसंबन्धाद्विशिष्टाश्रयवाचिनाम्  ।
शुक्लादिवल्लिङ्गसंख्ये शास्त्रारम्भाद्भविष्यतः   । । ३,१४.२२४  । ।
भेदेन तु विवक्षायां सामान्ये वा विवक्षिते   ।
सलिङ्गस्य ससंख्यस्य पदार्थस्यागतिर्भवेत् । । ३,१४.२२५  । ।
साधुत्वं न विभक्त्यर्थ- मात्रे वृत्तस्य दृश्यते   ।
कृत्स्नार्थवृत्तेः साधुत्वं इत्यर्थग्रहणं कृतम्  । । ३,१४.२२६  । ।
सोऽयं इत्यभिसंबन्धाद्द्रव्यवृत्तिरयं यदा   ।
सलिङ्गस्य ससंख्यस्य तदा साधुत्वं उच्यते   । । ३,१४.२२७  । ।
अन्तर्भूतविभक्त्यर्थे षष्ठी न श्रूयते यथा   ।
तथाश्रुतिः प्रसज्येत लिङ्गसंख्याभिधायिनाम्  । । ३,१४.२२८  । ।
साधर्म्यं अव्ययेन स्याद्बहुव्रीहेस्तथा सति   ।
लिङ्गसंख्यानिमित्तस्य संस्कारस्यापवर्तनात् । । ३,१४.२२९  । ।
प्रयुक्तेन च संबन्धाच्चैत्रादिश्रवनं भवेत् ।
विना विभक्त्या संबन्धो विभक्त्या विद्यते विना   । । ३,१४.२३०  । ।
अभिधानेऽपि संख्यायाः संख्यात्वं न निवर्तते   ।
षष्ठ्यर्थस्याभिधाने तु स्यात्प्रातिपदिकार्थता   । । ३,१४.२३१  । ।
अनुप्रयोगसिद्ध्यर्थं न विभक्त्यर्थकल्पना   ।
वस्त्वन्तरं उपक्षिप्तं इति के चित्प्रचक्षते   । । ३,१४.२३२  । ।
संबन्दिभिर्विशिष्टानां संबन्धानां निमित्तता   ।
संबन्धैर्वा विशिष्टानां तद्वतां स्यान्निमित्तता   । । ३,१४.२३३  । ।
के चित्संयोगिनो दण्डाद्विषाणात्समवायिनः   ।
तद्वति प्रत्ययानाहुर्बहुव्रीहिं तथैव च   । । ३,१४.२३४  । ।
भिन्नं संबन्धिभेदेन संबन्धं अपरे विदुः   ।
निमित्तं स विभक्त्यर्थः समासेनाभिधीयते   । । ३,१४.२३५  । ।
प्रधानं अन्यार्थतया भिन्नं स्वैरुपसर्जनैः   ।
निमित्तं अब्बिधेयं वा सर्वपश्चादपेक्ष्यते   । । ३,१४.२३६  । ।
स्वामिनि व्यतिरेकश्च वाक्ये यद्यपि दृश्यते   ।
प्राधान्य एव तस्येष्टो बहुव्रीहिर्विवक्षिते   । । ३,१४.२३७  । ।
गवां विशेषणत्वेन यदा तद्वान्प्रवर्तते   ।
अस्यैता इति तत्रार्थे बहुव्रीहिर्न विद्यते   । । ३,१४.२३८  । ।
यदा प्रत्यवमर्शस्तु तासां स्वामी गवां इति   ।
गोभिस्तदाभिसंबन्धो निमित्तत्वाय कल्पते   । । ३,१४.२३९  । ।
अपेक्षमानः संबन्धं रूढित्वस्य निवृत्तये   ।
निमित्तानुविधायित्वात्तद्धर्मार्थः प्रसज्यते   । । ३,१४.२४०  । ।
नाना चित्रा इति यथा निमित्तं अनुरुध्यते   ।
नानाभूतेऽपि वृत्तः सन्बहुव्रीहिस्तथा भवेत् । । ३,१४.२४१  । ।
संबन्धिनि निमित्ते तु द्रव्यधर्मो न हीयते   ।
लिङ्गाभावो हि लिङ्गस्य विरोधित्वेन वर्तते   । । ३,१४.२४२  । ।
संख्वावांल्लिङ्गवाम्श्चार्थोऽभिन्नधर्मा, निमित्ततः   ।
आसन्न एव द्रव्यत्वात्तद्धर्मैर्न विरुध्यते   । । ३,१४.२४३  । ।
विभक्त्यर्थेन चाविष्टं शुद्धं चेति द्विधा स्थितम्  ।
द्रव्यं शुद्धस्य यो धर्मः स न स्यादन्यधर्मणः   । । ३,१४.२४४  । ।
द्रव्यमात्रस्य निर्देशे भेदोऽयं अविवक्षितः   ।
ग्रन्थे पूर्वत्र भेदस्तु द्वितीयेऽनुप्रदर्शितः   । । ३,१४.२४५  । ।
द्रव्यस्य ग्रहणं चात्र लिङ्गसंख्याविशेषणम्  ।
द्रव्याश्रितत्वं हि तयोस्ततोऽन्यस्य न सिध्यतः   । । ३,१४.२४६  । ।
संबन्धिभिन्नसंबन्ध- परिछिन्ने प्रवर्तते   ।
समासो द्रव्यसामान्ये विशिष्टार्थानुपातिनि   । । ३,१४.२४७  । ।
द्रव्यधर्मानतिक्रान्तो भेदधर्मेष्ववस्थितः   ।
भविष्यदाश्रयापेक्षे लिङ्गसंख्ये प्रपद्यते   । । ३,१४.२४८  । ।
शास्त्रप्रवृत्तिभेदेऽपि लौकिकोऽर्थो न भिद्यते   ।
नञ्समसे यतस्तत्र त्रयः पक्षा विचारिताः   । । ३,१४.२४९  । ।
शब्दान्तरेऽपि चैकत्वं आश्रित्यैवं विचारणा   ।
अब्रह्मणादिषु नञः प्रयोगो न हि विद्यते   । । ३,१४.२५०  । ।
प्राक्समासात्पदार्थानां निवृत्तिर्द्योत्यते नञा   ।
स्वभावतो निवृत्तानां रूपाभेदादलक्षिता   । । ३,१४.२५१  । ।
ब्राह्मणादिस्थया वाक्येष्वाख्यातपदवाच्यया   ।
क्रियया यस्य संबन्धो वृत्तिस्तस्य न विद्यते   । । ३,१४.२५२  । ।
पाचकादिपदस्था चेन्नञा संबध्यते क्रिया   ।
तत्र सत्तानुपादानात्त्रिपक्षी नोपपद्यते   । । ३,१४.२५३  । ।
सत्तयैवाभिसंबन्धो यदि सर्वत्र कल्प्यते   ।
असन्निति समासेऽस्मिन्सत्तान्या परिकल्प्यताम्  । । ३,१४.२५४  । ।
क्त्वान्ते च तुमुनन्ते च नञ्समासे न दृश्यते   ।
विशेषणविशेष्यत्वं नञासत्ताभिधायिना   । । ३,१४.२५५  । ।
क्रियायाः साधनाधार- सामान्ये नञ् व्यवस्थितः   ।
ततो विशिष्टैराधारैर्युज्यते ब्राह्मणादिभिः   । । ३,१४.२५६  । ।
वृत्तौ यथा गताद्यर्थं उपादाय निरादयः   ।
युज्यन्ते साधनाधारैर्नञ्समासेऽपि स क्रमः   । । ३,१४.२५७  । ।
तत्रासति नञो वृत्तेर्ब्राह्मणक्षत्रियादिभिः   ।
विशेषणविशेष्यत्वं कल्प्यते कुब्जखञ्जवत् । । ३,१४.२५८  । ।
कामचारे च सत्येवं असतः स्यात्प्रधानता,   ।
गुणत्वं इतरेषां च तेषां वा स्यात्प्रधानता   । । ३,१४.२५९  । ।
प्राधान्येनाश्रिताः पूर्वं श्रुतेः सामान्यवृत्तयः   ।
विशेष एव प्रक्रान्ता ब्राह्मणक्षत्रिवादवः   । । ३,१४.२६०  । ।
यथा गौरादिभिस्तेषां अवच्छेदो विधीयते   ।
असताप्यनभिव्यक्तं तादात्म्यं व्यज्यते तथा   । । ३,१४.२६१  । ।
यथा सत्ताभिधानाय सन्नर्थः परिकल्प्यते   ।
तथासत्ताभिधानाय निरुपाख्योऽपि कल्पते   । । ३,१४.२६२  । ।
क्षत्रियादौ पदं कृत्वा बुद्धिः सत्तान्तराश्रया   ।
जात्या भिन्नां ततः सत्तां प्रसक्तां अपकर्षति   । । ३,१४.२६३  । ।
अभाव इति भावस्य प्रतिषेधे विवक्षिते   ।
सोपाख्यत्वं अनाश्रित्य प्रतिषेधो न कल्पते   । । ३,१४.२६४  । ।
अनेकधर्मवचनाः शब्दाः सङ्घाभिधायिनः   ।
एकदेशेषु वर्तन्ते तुल्यरूपाः स्वभावतः   । । ३,१४.२६५  । ।
यथैकदेशकरणात्कृत इत्वभिधीयते   ।
अकृतश्चेति संघातः स एवाब्राह्मणे क्रमः   । । ३,१४.२६६  । ।
ब्राह्मणोऽब्राह्मणस्तस्मादुपन्यासात्प्रसज्यते   ।
अकृते वा कृतासङ्गादविशिष्टं कृताकृतात् । । ३,१४.२६७  । ।
अमुख्यसंभवे तत्र मुख्यस्य विनिवृत्तये   ।
शास्त्रान्वाख्यानसमये नञ् प्रयुक्तो विशेषकः   । । ३,१४.२६८  । ।
पदार्थानुपघातेन दृश्यतेऽन्यविशेषणम्  ।
अथ जातिमतोऽर्थस्य कश्चिद्धर्मो निवर्तितः   । । ३,१४.२६९  । ।
अवश्यं ब्राह्मणे कश्चित्क्व चिद्धर्मो न विद्यते   ।
विशेषावचनात्तत्र नञः श्रुतिरनर्थिका   । । ३,१४.२७०  । ।
अविशिष्टस्य पर्यायो नञ्विशिष्टः प्रसज्यते   ।
अन्वाख्यानाद्धि साधुत्वं एवंभूते प्रतीयते   । । ३,१४.२७१  । ।
पदार्थानुपघातेन यद्यप्यत्र विशेषणम्  ।
उपचारसतोऽर्थस्य सावस्था द्योत्यते नञा   । । ३,१४.२७२  । ।
विशेष्येषु यथाभूतः पदार्थः समवस्थितः   ।
तथाभूते तथाभावो गम्यते भेदहेतुभिः   । । ३,१४.२७३  । ।
निवृत्तेऽवयवस्तस्मिन्पदार्थे वर्तते कथम्  ।
नानिमित्ता हि शब्दस्य प्रवृत्तिरुपपद्यते   । । ३,१४.२७४  । ।
आराच्छब्दवदेकस्य विरुद्धेऽर्थे स्वभावतः   ।
शब्दस्य वृत्तिर्यद्यस्ति नञः श्रुतिरनर्थिका   । । ३,१४.२७५  । ।
अथ स्वभावो वचनादन्वाख्येयत्वं अर्हति   ।
तद्वाच्यं अप्रसिद्धत्वान्नञार्थो विनिवर्त्यते   । । ३,१४.२७६  । ।
यद्यप्युभयवृत्तित्वं प्रधानं तु प्रतीयते   ।
प्रस्थानं गम्यते शुद्धे तदर्थेऽपि न तिष्ठतौ   । । ३,१४.२७७  । ।
किमर्थं अतथाभूतेऽसति मुख्यार्थसंभवे   ।
भेदे ब्राह्मणशब्दस्य वृत्तिरभ्युपगम्यते   । । ३,१४.२७८  । ।
अयं पदार्थ एतस्मिन्क्षत्रियादौ न विद्यते   ।
इति तद्वचनः शब्दः प्रत्ययाय प्रयुज्यते   । । ३,१४.२७९  । ।
बुद्धेर्विषयतां प्राप्ते शब्दादर्थे प्रतीयते   ।
प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा ग्रुत्या ह्यर्थोऽनुसज्यते   । । ३,१४.२८०  । ।
असम्यगुपदेशाद्वा निमित्तात्संशयस्य वा   ।
शब्दप्रवृत्तिर्न त्वस्ति लोष्टादिषु विपर्ययात् । । ३,१४.२८१  । ।
अनेकस्मादस इति प्राधान्ये सति सिध्यति   ।
सापेक्षत्वं प्रधानानां एवं युक्तं त्वतल्विधौ   । । ३,१४.२८२  । ।
एकस्य च प्रधानत्वात्तद्विशेषणसंनिधौ   ।
प्रधानधर्माव्यावृत्तिरतो न वचनान्तरम्  । । ३,१४.२८३  । ।
प्रधानं अत्र भेद्यत्वादेकार्थो विकृतो नञा   ।
हित्वा स्वधर्मान्वर्तन्ते द्व्यादयोऽप्येकतां गताः   । । ३,१४.२८४  । ।
ब्राह्मणत्वं यथापन्ना नञ्युक्ताः क्षत्रियादयः   ।
द्वित्वादिषु तथैकत्वं नञ्योगादुपचर्यते   । । ३,१४.२८५  । ।
एकत्वयोगं आसाद्य स धर्मः प्रतिषिध्यते   ।
द्व्यादिभ्यस्तेषु तच्छब्दो वर्तते ब्राह्मणादिवत् । । ३,१४.२८६  । ।
आविष्टसंख्यो वाक्येऽसौ यथा द्व्यादौ प्रयुज्यते   ।
वृत्तौ तस्य प्रधानत्वात्सा संख्या न निवर्तते   । । ३,१४.२८७  । ।
प्रतिषेध्यो यथाभूतस्तथाभूतोऽनुषज्यते   ।
वचनान्तरयोगे हि न सोऽर्थः प्रतिषिध्यते   । । ३,१४.२८८  । ।
अशुक्ल इति कृष्णादिर्यथार्थः संप्रतीयते   ।
संख्यान्तरं तथानेक इत्यत्राप्यभिधीयते   । । ३,१४.२८९  । ।
क्रियाप्रसङ्गात्सर्वेषु कर्मस्वङ्गीकृतेषु च   ।
एकस्मिन्प्रतिषिद्धेऽपि प्राप्तं अन्यत्प्रतीयते   । । ३,१४.२९०  । ।
क्रियाश्रुतिश्च प्रक्रान्ते प्रसज्यप्रतिषेधने   ।
पर्युदासे तु नियतं संख्येयान्तरं उच्यते   । । ३,१४.२९१  । ।
धात्वर्थः कर्मविषयो व्यपदिष्टः स्वसाधनैः   ।
अर्थात्सर्वाणि कर्माणि प्रागाक्षिप्यावतिष्ठते   । । ३,१४.२९२  । ।
निर्ज्ञातसाधनाधारे यत्राख्याते प्रयुज्यते   ।
अनेक इति पश्चाच्च तिष्ठतीत्यनुषज्यते   । । ३,१४.२९३  । ।
साध्यत्वात्तत्र सिद्धेन क्रिया द्रव्येण लक्ष्यते   ।
प्रागेवाङ्गीकृतं द्रव्यं अतः पूर्वेण भिद्यते   । । ३,१४.२९४  । ।
संख्यैव प्रतिषेधेन संख्यान्तरं अपेक्षते   ।
वाक्येऽपि तेन नैकत्व- मात्रं एव निवर्त्यते   । । ३,१४.२९५  । ।
स्नेहान्तरादवच्छेदस्तथासत्तेः प्रतीयते   ।
तैलेन भोजनेऽप्राप्ते न त्वन्यदुपसेचनम्  । । ३,१४.२९६  । ।
एकार्थे वर्तमानाभ्यां असता ब्राह्मणेन च   ।
यदा जात्यन्तरं बाह्यं क्षत्रियाद्यपदिश्यते   । । ३,१४.२९७  । ।
श्यामेव शस्त्री कन्येति यथान्यद्व्यपदिश्यते   ।
असन्ब्राह्मण इत्याभ्यां तथान्ये क्षत्रियादयः   । । ३,१४.२९८  । ।
असास्नो गौरिति यथा, गवयो व्यपदिश्यते   ।
जात्यन्तरं न गोरेव सस्नाभावः प्रतीयते   । । ३,१४.२९९  । ।
तुल्यरूपं यथाख्यातं कण्टकैर्भेदहेतुभिः   ।
खदिरं जातिभेदेन खर्जूरात्प्रतिपद्यते   । । ३,१४.३००  । ।
अविद्यमानब्राह्मण्यो यादृशो ब्राह्मणो भवेत् ।
अङ्गीकृतोपमानेन तथान्योऽर्थोऽभिधीयते   । । ३,१४.३०१  । ।
अवृष्टयो यथा वर्सा नीहाराभ्रसमावृताः   ।
तद्रूपत्वात्स हेमन्त इत्यभिन्नः प्रतीयते   । । ३,१४.३०२  । ।
अपरे ब्राह्मणादीनां सर्वेषां जातिवाचिनाम्  ।
द्रव्यस्यान्यपदार्थत्वे नञा योगं प्रचक्षते   । । ३,१४.३०३  । ।
न चैवंविषयः कश्चिद्बहुव्रीहिः प्रकल्पते   ।
अगुरश्व इति व्याप्तिर्नञ्समासेन यस्य न   । । ३,१४.३०४  । ।
द्वन्द्वैकदेशिनोरुक्ता परवल्लिङ्गता यतः   ।
अवर्षासु ततोऽसिद्धिरिष्टयोर्लिङ्गसंख्ययोः   । । ३,१४.३०५  । ।
विशेषणं ब्राह्मणादि क्रियासंबन्धिनोऽसतः   ।
यदा विषयभिन्नं तत्तदासत्त्वं प्रतीयते   । । ३,१४.३०६  । ।
ब्राह्मणत्वेन चासत्त्वादुच्यते सत्तदन्यथा   ।
असदित्यपि सत्त्वेन सतः सत्ता निवर्त्यते   । । ३,१४.३०७  । ।
समन्यद्रव्यवृत्तित्वान्निमित्तानुविधायिनः   ।
अयोगो लिङ्गसंख्याभ्यां स्याद्वा सामान्यधर्मता   । । ३,१४.३०८  । ।
प्रागसत्त्वाभिधायित्वं समासे द्रव्यवाचिता   ।
निमित्तानुविधानं च न सर्वत्र स्वभावतः   । । ३,१४.३०९  । ।
निमित्तानुविधाने च क्रियायोगो न कल्पते   ।
तथा चाव्यपदेश्यत्वादुपादानं अनर्थकम्  । । ३,१४.३१०  । ।
असत्सामान्यवृत्तिर्वा विशेषैः क्षत्रियादिभिः   ।
प्रयुक्तैराश्रयैर्भिन्नो याति तल्लिङ्गसंख्यताम्  । । ३,१४.३११  । ।
प्रागाश्रयो हि भेदाय प्रधानेऽभ्यन्तरीकृतः   ।
पुनः प्रत्यवमर्शेन विभक्त इव दृश्यते   । । ३,१४.३१२  । ।
समासे श्रूयते स्वार्थो येन तद्वांस्तदाश्रयः   ।
द्रव्यं तु लिङ्गसंख्यावदसताभ्यन्तरीकृतम्  । । ३,१४.३१३  । ।
एकार्थविषयौ शब्दौ तस्मिन्नन्यार्थवर्तिनौ   ।
असतैव तु भेदानां सर्वेषां उपसंग्रहः   । । ३,१४.३१४  । ।
ते क्षत्रियादिभिर्वाच्या वाच्या वा सर्वनामभिः   ।
यान्तीवान्यपदार्थत्वं नञो रूपाविकल्पनात् । । ३,१४.३१५  । ।
विशेषस्याप्रयोगे तु लिङ्गसंख्ये न सिध्यतः   ।
अवर्षादिषु दोसश्च हेमन्तोऽन्याश्रयो यतः   । । ३,१४.३१६  । ।
आकृतिः सर्वशब्दानां यदा वाच्या प्रतीयते   ।
एकत्वादेकशब्दत्वं न्याय्यं तस्याश्च वर्ण्यते   । । ३,१४.३१७  । ।
आविष्टलिङ्गता तस्यां स्याद्ग्राम्यपगुसङ्घवत् ।
द्रव्यभेदेऽपि चैकत्वात्तत्रैकवचनं भवेत् । । ३,१४.३१८  । ।
आश्रयाणां हि लिङ्गैः सा नियतैरेव युज्यते   ।
तथा च युक्तवद्भावे प्रतिषेधो निरर्थकः   । । ३,१४.३१९  । ।
सर्वत्राविष्टलिङ्गत्वं लोकलिङ्गपरिग्रहे   ।
विरोधित्वात्प्रसज्येत नाश्रितं तच्च लौकिकम्  । । ३,१४.३२०  । ।
सामान्यं आकृतिर्भावो जातिरित्यत्र लौकिकम्  ।
लिङ्गं न संभवत्येव तेनान्यत्परिगृह्यते   । । ३,१४.३२१  । ।
प्रवृत्तिरिति सामान्यं लक्षणं तस्य कथ्यते   ।
आविर्भावस्तिरोभावः स्थितिश्चेत्यथ भिद्यते   । । ३,१४.३२२  । ।
प्रवृत्तिमन्तः सर्वेऽर्थास्तिसृभिश्च प्रवृत्तिभिः   ।
सततं न वियुज्यन्ते वाचश्चैवात्र संभवः   । । ३,१४.३२३  । ।
यश्चाप्रवृत्तिधर्मार्थश्चितिरूपेण गृह्यते   ।
अनुयातीव सोऽन्येषां प्रवृत्तीर्विश्वगाश्रयाः   । । ३,१४.३२४  । ।
तेनास्य चितिरूपं च चितिकालश्च भिद्यते   ।
तस्य स्वरूपभेदस्तु न कश्चिदपि विद्यते   । । ३,१४.३२५  । ।
अचेतनेषु चैतन्यं संक्रान्तं इव दृश्यते   ।
प्रतिबिम्बकधर्मेण यत्तच्छब्दनिबन्धनम्  । । ३,१४.३२६  । ।
अवस्था तादृशी नास्ति या लिङ्गेन न युज्यते   ।
क्व चित्तु शब्दसंस्कारो लिङ्गस्यानाश्रये सति   । । ३,१४.३२७  । ।
कृत्तद्धिताभिधेयानां भावानां न विरुध्यते   ।
शास्त्रे लिङ्गं गुणावस्था तथा चाकृतिरिष्यते   । । ३,१४.३२८  । ।
लिङ्गं प्रति न भेदोऽस्ति द्रव्यपक्षेऽपि कश्चन   ।
तस्मात्सप्त विकल्पा ये सैवात्राविष्टलिङ्गता   । । ३,१४.३२९  । ।
वचने नियमः शास्त्राद्द्रव्यस्याभ्युपगम्यते   ।
यतस्तदाकृतौ शास्त्रं अन्यथैव समर्थ्यते   । । ३,१४.३३०  । ।
वर्तते यो बहुष्वर्थोऽभेदे तस्य विवक्षिते   ।
स्वाश्रयैर्व्यपदिष्टस्य शास्त्रे वचनं उच्यते   । । ३,१४.३३१  । ।
यदा त्वाश्रयभेदेन भेद एव प्रतीयते   ।
आकृतेर्द्रव्यपक्षेन तदा भेदो न विद्यते   । । ३,१४.३३२  । ।
अभेदे त्वेकशब्दत्वाच्छास्त्राच्च वचने सति   ।
एकशेषो न वक्तव्यो वचनानां च संभवः   । । ३,१४.३३३  । ।
ननु चानभिधेयत्वे द्रव्यस्य तदपाश्रयः   ।
आकृतेरुपकारोऽयं द्रव्याभावान्न कल्पते   । । ३,१४.३३४  । ।
व्यपदेशोऽभिधेयेन न शास्त्रे कश्चिदाश्रितः   ।
द्रव्यं नाम पदार्थो यो न च स प्रतिषिध्यते   । । ३,१४.३३५  । ।
गुणभावोऽभिधेयत्वं प्रति द्रव्यस्य नाश्रितः   ।
उपकारि गुणः शेषः परार्थ इति कल्पना   । । ३,१४.३३६  । ।
द्रव्ये न गुणभावोऽस्ति विनाद्रव्याभिधायिताम्  ।
आकृतौ वा प्रधानत्वं अत एवं समर्थ्यते   । । ३,१४.३३७  । ।
कैश्चिद्गुणप्रधानत्वं नामाख्यातवदिष्यते   ।
न वृत्तिवत्परार्थस्य गुणभावस्तु वर्ण्यते   । । ३,१४.३३८  । ।
गुणभूतस्य नानात्वादाकृतेरेकशब्दता   ।
सिद्धो वचनभेदश्च द्रव्यभेदसमन्वयात् । । ३,१४.३३९  । ।
साधनं गुणभावेन क्रियाया भेदकं यथा   ।
आख्यातेष्वेकशब्दाया जातेर्द्रव्यं तथोच्यते   । । ३,१४.३४०  । ।
एकत्वे तुल्यरूपत्वाच्छब्दानां प्रतिपादने   ।
निमित्तात्तद्वतोऽर्थस्य विशिष्टग्रहणे सति   । । ३,१४.३४१  । ।
सोऽयं इत्यभिसंबन्धादाश्रयैराकृतेः सह   ।
प्रवृत्तौ भिन्नशब्दायां लिङ्गसंख्ये प्रसिध्यतः   । । ३,१४.३४२  । ।
प्राक्च जात्यभिसंबन्धात्सर्वनामाभिधेयता   ।
वस्तूपलक्षणं सत्त्वे प्रयुज्यन्ते त्यदादयः   । । ३,१४.३४३  । ।
पाकौ पाका इति यथा भेदकः कैश्चिदाश्रयः   ।
इष्यते चानुपादानो धर्मोऽसौ गुणवाचिनाम्  । । ३,१४.३४४  । ।
आश्रयस्यानुपादाने केवलं लभते यदि   ।
आधारधर्मान्सामान्यं पुरस्तात्तद्विचारितम्  । । ३,१४.३४५  । ।
जातौ पूर्वं प्रवृत्तानां शब्दानां जातिवाचिनाम्  ।
अशब्दवाच्यात्संबन्धाद्व्यक्तिरप्युपजायते   । । ३,१४.३४६  । ।
सोऽयं इत्यभिसंबन्धाज्जातिधर्मोपचर्यते   ।
द्रव्यं तदाश्रयो भेदो जातेश्चाभ्युपगम्यते   । । ३,१४.३४७  । ।
मञ्चशब्दो यथाधेयं मञ्चेष्वेव व्यवस्थितः   ।
तत्त्वेनाह तथा जाति- शब्दो द्रव्येषु वर्तते   । । ३,१४.३४८  । ।
तत्र जातिपदार्थत्वं तथैवाभ्युपगम्यते   ।
जातिरुत्सृष्टसंख्या तु द्रव्यात्मन्यनुषज्यते   । । ३,१४.३४९  । ।
अस्येदं इति वा यत्र सोऽयं इत्यपि वा श्रुतिः   ।
वर्तते परधर्मेण तदन्यदभिधीयते   । । ३,१४.३५०  । ।
यत्प्रधानं न तस्यास्ति स्वरूपं अनिरूपनात् ।
गुणस्य चात्मना द्रव्यं तद्भावेनोपलक्ष्यते   । । ३,१४.३५१  । ।
गुणस्य भेदकाले तु प्राधान्यं उपजायते   ।
संसर्गश्रुतिरर्थेषु साक्षादेव न वर्तते   । । ३,१४.३५२  । ।
जातौ वृत्तो यदा द्रव्ये स शब्दो वर्तते पुनः   ।
जातेरेव पदार्थत्वं न तदाभ्युपगम्यते   । । ३,१४.३५३  । ।
प्रवृत्तानां पुनर्वृत्तिरेकत्वेनोपवर्ण्यते   ।
प्रतिपत्तेरुपायेषु न तत्त्वं अनुगम्यते   । । ३,१४.३५४  । ।
अपृथक्शब्दवाच्यस्य जातिराश्रीयते यदा   ।
द्रव्यस्य सति संस्पर्शे तदा जातिपदार्थता   । । ३,१४.३५५  । ।
द्रव्यस्य सति संस्पर्शे द्रव्यं आश्रीयते यदा   ।
वाच्यं तेनैव शब्देन तदा द्रव्यपदार्थता   । । ३,१४.३५६  । ।
अपृथक्शब्दवाच्यापि भेदमात्रे प्रवर्तते   ।
यदा संबन्धवज्जातिः सापि द्रव्यपदार्थता   । । ३,१४.३५७  । ।
अत्यन्तभिन्नयोरेव जातिद्रव्याभिधायिनोः   ।
अवाच्यस्योपकारित्व आश्रिते तूभयार्थता   । । ३,१४.३५८  । ।
आश्रिते त्वाश्रयकृतं भेदं अभ्युपगच्छता   ।
पुनश्चाप्येकशब्दत्वं जातिशब्देऽनुवर्णितम्  । । ३,१४.३५९  । ।
अनिर्जातस्य निर्ज्ञानं येन तन्मानं उच्यते   ।
प्रस्थादि तेन मेयात्मा साकल्येनावधार्यते   । । ३,१४.३६०  । ।
अनिर्ज्ञातं प्रसिद्धेन येन तद्धर्म गम्यते   ।
साकल्येनापरिज्ञानादुपमानं तदुच्यते   । । ३,१४.३६१  । ।
द्वयोः समानयोर्धर्म उपमानोपमेययोः   ।
समास उपमानानां शब्दैस्तदभिधायिभिः   । । ३,१४.३६२  । ।
आधारभेदाद्भेदो यः श्यामत्वे सोऽविवक्षितः   ।
गुणोऽसावाश्रितैकत्वो भिन्नाधारः प्रतीयते   । । ३,१४.३६३  । ।
गुणयोर्नियतो भेदो गुणजातेस्तथैकता   ।
एकत्वेऽत्यन्तभेदे वा, नोपमानस्य संभवः   । । ३,१४.३६४  । ।
जातिमात्रव्यपेक्षायां उपमार्थो न कश्चन   ।
श्यामत्वं एकं गुणयोरुभयोरपि वर्तते   । । ३,१४.३६५  । ।
येनैव हेतुना श्यामा शस्त्री तत्र प्रतीयते   ।
स हेतुर्देवदत्तायाः प्रत्यये न विशिष्यते   । । ३,१४.३६६  । ।
आश्रयाद्यो गुणे भेदो जातेर्या चाविशिष्टता   ।
ताभ्यां उभाभ्यां द्रव्यात्मा सव्यापारः प्रतीयते   । । ३,१४.३६७  । ।
सोऽयं एकत्वनानात्वे व्यवहारः समाश्रितः   ।
भेदाभेदविमर्शेन व्यतिकीर्णेन वर्तते   । । ३,१४.३६८  । ।
श्यामेत्येवाभिधियेत जातिमात्रे विवक्षिते   ।
शस्त्र्यादिनां उपादाने तत्र नास्ति प्रयोजनम्  । । ३,१४.३६९  । ।
अशब्दवाच्यो यो भेदः श्याममात्रे न वर्तते   ।
श्यामेषु केषु चिद्वृत्तिर्यस्य सोऽत्र व्यपेक्ष्यते   । । ३,१४.३७०  । ।
श्यामेषु केषु चित्किं चित्किं चित्सर्वत्र वर्तते   ।
सामान्यं कश्चिदेकस्मिञ् छ्यामे भेदो व्यवस्थितः   । । ३,१४.३७१  । ।
तथा हि सति सौरभ्ये भेदो जात्युत्पलादिषु   ।
गन्धानां सति भेदे तु सादृश्यं उपलभ्यते   । । ३,१४.३७२  । ।
गुणानां आश्रयाद्भेदः स्वतो वाप्यनुगम्यते   ।
अनिर्देश्याद्विशेषाद्वा संकराद्वा गुणान्तरैः   । । ३,१४.३७३  । ।
उपमानं प्रसिद्धत्वात्सर्वत्र व्यतिरिच्यते   ।
उपमेयत्वं आधिक्ये साम्ये वा न निवर्तते   । । ३,१४.३७४  । ।
अन्यैस्तु मानं जात्यादि भेद्यस्यार्थस्य वर्ण्यते   ।
अनिर्ज्ञातस्वरूपो हि ज्ञेयोऽर्थस्तेन मीयते   । । ३,१४.३७५  । ।
मितस्तु स्वेन मानेन प्रसिद्धो यो गुणाश्रयः   ।
आश्रयान्तरमानाय स्वधर्मेण प्रवर्तते   । । ३,१४.३७६  । ।
रूपान्तरेण संस्पर्शो रूपान्तरवतां सताम्  ।
भिन्नेन यस्य भेद्यानां उपमानं तदुच्यते   । । ३,१४.३७७  । ।
धर्मः समानः श्यामादिरुपमानोपमेययोः   ।
आश्रियमानप्राधान्यो धर्मेणान्येन भिद्यते   । । ३,१४.३७८  । ।
शस्त्रीकुमार्योः सदृशः श्याम इत्येवं आश्रिते   ।
व्यपदेश्यं अनेनेति निमित्तं गुणयोः स्थितम्  । । ३,१४.३७९  । ।
यदा निमित्तैस्तद्वन्तो गच्छन्तीव तदात्मताम्  ।
भेदाश्रयं तदाख्यानं उपमानोपमेययोः   । । ३,१४.३८०  । ।
तत्त्वासङ्गविवक्षायां येषु भेदो निवर्तते   ।
लुप्तोपमानि तान्याहुस्तद्धर्मेण समाश्रयात् । । ३,१४.३८१  । ।
शस्त्र्यां प्रसिद्धं श्यामत्वं मानं सा तेन मीयते   ।
अन्या श्यामा तु तद्रूपा तेनात्यन्तं न मीयते   । । ३,१४.३८२  । ।
शस्त्रिं स्वेन गुणेनातो मिमानां आश्रयान्तरम्  ।
असमाप्तगुणं सिद्धेरुपमानं प्रचक्षते   । । ३,१४.३८३  । ।
उपमेये स्थितो धर्मः श्रुतोऽन्यत्रानुमीयते   ।
श्रुतोऽथ वोपमानस्थ उपमेयेऽनुमियते   । । ३,१४.३८४  । ।
अधीयते ब्राह्मणवत्क्षत्रिया इति दृश्यते   ।
उपमेयस्य भिन्नत्वाद्वचनं क्षत्रियाश्रयम्  । । ३,१४.३८५  । ।
साधारणं ब्रुवन्धर्म क्व चिदेव व्यवस्थितम्  ।
सामान्यवचनः शब्द इति सूत्रेऽपदिश्यते   । । ३,१४.३८६  । ।
नाभेदेन न भेदेन गुणो द्विष्ठोऽभिधीयते   ।
भिन्नयोर्धर्मयोरेकः श्रूयतेऽन्यः प्रतीयते   । । ३,१४.३८७  । ।
नात्यन्ताय मिमीते यत्सामान्ये समवस्थितम्  ।
सादृश्यादुपमेयार्थ- समीपे परिकल्प्यते   । । ३,१४.३८८  । ।
मानं प्रति समीपं वा सादृश्येन प्रतीयते   ।
परिच्छेदाद्धि सादृश्यं इह मानोपमानयोः   । । ३,१४.३८९  । ।
एकजातिव्यपेक्षायां तदेवेत्यवसीयते   ।
भेदस्यैव व्यपेक्षायां अन्यदेवेति गम्यते   । । ३,१४.३९०  । ।
कर्मत्वं करणत्वं च भेदेनैवाश्रितं यतः   ।
अत्यन्तैकत्वविषयो न स्यात्तेनात्र सम्शयः   । । ३,१४.३९१  । ।
भेदेऽपि तुल्यरूपत्वाच्छालीमं तानिति दृश्यते   ।
जात्यभेदात्स एवायं इति भिन्नोऽभिधीयते   । । ३,१४.३९२  । ।
कथं ह्यवयवोऽन्यस्य स्यादन्य इति चोच्यते   ।
अत्यन्तभेदे नानात्वं यत्र तत्त्वं न विद्यते   । । ३,१४.३९३  । ।
अभेदस्य विवक्षायां एकत्वं सङ्घसङ्घिनोः   ।
सङ्घिनोर्न त्वभेदोऽस्ति तथान्यत्वं उदाहृतम्  । । ३,१४.३९४  । ।
तत्राभिन्नव्यपेक्षायां उपमार्थो न विद्यते   ।
यो हि गौरिति विज्ञाने हेतुः सोऽस्ति गवान्तरे   । । ३,१४.३९५  । ।
व्यावृत्तानां विशेषाणां व्यापारे तु विवक्षिते   ।
न कश्चिदुपकारोऽस्ति बुद्धेर्बुद्ध्यन्तरं प्रति   । । ३,१४.३९६  । ।
किं चिद्यत्रास्ति सामान्यं यदि भेदाश्च के चन   ।
गोत्वं गोष्वस्ति सामान्यं भेदाश्च शबलादयः   । । ३,१४.३९७  । ।
सामान्यं श्यामतान्यैव तद्धि साधारणं द्वयोः   ।
तदेव सिद्ध्यसिद्धिभ्यां भेद इत्यपदिश्यते   । । ३,१४.३९८  । ।
श्यामत्वं एव सामान्यं अन्येषां उभयोः स्थितम्  ।
संपूर्नत्वात्तदन्यस्माद्विशेष इति गम्यते   । । ३,१४.३९९  । ।
आकृतौ वापि सामान्ये क्व चिदेव व्यवस्थिताः   ।
श्यामादौ येऽवसीयन्ते विशेषास्त इहाश्रिताः   । । ३,१४.४००  । ।
जातेरभेदे भेदे वा सादृश्यं तत्प्रचक्षते   ।
कश्चित्कदा चितर्थात्मा तथाभूतोऽपदिश्यते   । । ३,१४.४०१  । ।
यत्रार्थे प्रत्ययाभेदो न कदा चिद्विकल्पते   ।
अविद्यमानभेदत्वात्स एक इति गम्यते   । । ३,१४.४०२  । ।
योऽर्थ आश्रितनानात्वः स एवेत्यपदिश्यते   ।
व्यापारं जातिभागस्य तत्रापि प्रतिजानते   । । ३,१४.४०३  । ।
जातिभागाश्रया प्रख्या तत्राभिन्ना प्रवर्तते   ।
व्यक्तिभागाश्रया बुद्धिस्तत्र भेदेन जायते   । । ३,१४.४०४  । ।
अन्यत्र वर्तमानं सद्भेदाभेदसमन्वितम्  ।
निमित्तं पुनरन्यत्र नानात्वेनेव गृह्यते   । । ३,१४.४०५  । ।
आधारेषु पदन्यासं कृत्वोपैति तदाश्रयम्  ।
स सादृश्यस्य विषय इत्यन्यैरपदिश्यते   । । ३,१४.४०६  । ।
परापेक्षे यथा भावे कारणाख्या प्रवर्तते   ।
तथान्याधिगमापेक्षं उपमानं प्रचक्षते   । । ३,१४.४०७  । ।
गुरुगिश्यपितापुत्र- क्रियाकालादयो यथा   ।
व्यवहारास्तथौपम्यं अप्यपेक्षानिबन्धनम्  । । ३,१४.४०८  । ।
श्यामत्वं उपमाने चेद्वृत्तं वृत्तौ प्रयुज्यते   ।
उपमेयं समासेन बाह्यं तत्राभिधीयते   । । ३,१४.४०९  । ।
टाबन्त एव चैत्रादौ श्यामाशब्दस्तथा भवेत् ।
सूत्रे च प्रथमाभावान्न श्यामाद्युपसर्जनम्  । । ३,१४.४१०  । ।
अथ त्वेकविभक्तित्वाद्गुणत्वाद्वोपसर्जनम्  ।
नैवं तित्तिरिकल्माष्यां इष्टः स्त्रीप्रत्ययो भवेत् । । ३,१४.४११  । ।
सतिशिष्टबलीयस्त्वाद्बाह्ये ङिषि च सत्यपि   ।
उपमानस्वरो न स्यात्तस्मात्स्त्र्यन्तः समस्यते   । । ३,१४.४१२  । ।
गुणे न चोपमानस्थे सापेक्षत्वं प्रकल्पते   ।
प्रधानस्य तथा न स्याद्व्याघ्रादौ लिङ्गदर्शनम्  । । ३,१४.४१३  । ।
तस्मात्सति गुणत्वेऽपि प्राधान्यं विग्रहान्तरे   ।
नैवंजातीयकं शास्त्रे संभवत्युपसर्जनम्  । । ३,१४.४१४  । ।
उपमेयात्मनि श्यामो वर्तमानोऽभिधीयते   ।
उपमानेष्वनिर्दिष्टः सामर्थ्यात्स प्रतीयते   । । ३,१४.४१५  । ।
द्रव्यमात्रेऽपि निर्दिष्टे चन्द्रवक्त्रेऽनुगम्यते   ।
विशिष्ट एव चन्द्रस्थो गुणो नोपप्लवादयः   । । ३,१४.४१६  । ।
भेदभावनयैतच्च समासेऽप्युपवर्ण्यते   ।
विशिष्टगुणभिन्नेऽर्थे पदं अन्यत्प्रयुज्यते   । । ३,१४.४१७  । ।
यदि भिन्नाधिकरणो वचनादनुगम्यते   ।
मृगीव चपलेत्यत्र पुंवद्भावो न सिध्यति   । । ३,१४.४१८  । ।
अस्त्रीपूर्वपदत्वात्तु पुंवद्भावो भविष्यति   ।
यथैव मृगदुग्धादौ न चेत्स्त्र्यर्थो विवक्ष्यते   । । ३,१४.४१९  । ।
शस्त्रीव शस्त्रीश्यामेति देवदत्तैव कथ्यते   ।
तस्यां एवोभयं तस्मादुच्यते शास्त्रविग्रहे   । । ३,१४.४२०  । ।
पुंवद्भावस्य सिद्ध्यर्थं पक्षे स्त्रीप्रत्ययस्य च   ।
बह्वपेक्ष्यं अतस्तस्यां उभयप्रतिपादनम्  । । ३,१४.४२१  । ।
श्यामा शस्त्री यथा श्यामा शस्त्रीकल्पेति चोच्यते   ।
तत्रोपमानेतरयोः श्यामेत्येतदपेक्ष्यते   । । ३,१४.४२२  । ।
अथ श्यामेव शस्त्रीयं श्यामेत्येवं प्रयुज्यते   ।
शस्त्री यथेयं श्यामेति तावदेव प्रतीयते   । । ३,१४.४२३  । ।
उपलक्षणमात्रार्था गुणस्यास्य यदि श्रुतिः   ।
पृथग्द्वयोः श्रुतोऽप्येष नेष्टस्वार्थस्य वाचकः   । । ३,१४.४२४  । ।
उपमेयं तु यद्वाच्यं तस्य चेत्प्रतिपादने   ।
सव्यापारा गुणास्तत्र सर्वस्योक्तिः सकृच्छ्रुतौ   । । ३,१४.४२५  । ।
प्रकाराधारभेदेन विशेषे समवस्थितः   ।
शब्दान्तराभिसंबन्धे सामान्यवचनः कथम्  । । ३,१४.४२६  । ।
सादृश्यमात्रं सामान्यं द्विष्ठं कैश्चित्प्रतीयते   ।
गुणो भेदेऽप्यभेदेन द्विवृत्तिर्वा विवक्षितः   । । ३,१४.४२७  । ।
व्यापारो जातिभागस्य द्रव्ययोर्वाभिधित्सितः   ।
रूपात्सामान्यवाचित्वं प्राग्वा वृत्तेरुदाहृतम्  । । ३,१४.४२८  । ।
व्याघ्रशब्दो यदा शौर्यात्पुरुषार्थेऽवतिष्ठते   ।
तदाधिकरणाभेदात्समासस्यास्ति संभवः   । । ३,१४.४२९  । ।
शूरशब्दप्रयोगे तु व्याघ्रशब्दो मृगे स्थितः   ।
भिन्नेऽधिकरणे वृत्तेस्तत्र नैवास्ति संभवः   । । ३,१४.४३०  । ।
सामानाधिकरण्येऽपि गुणभेदस्य संभवात् ।
प्रयोगः शूरशब्दस्य समासेऽप्यनुषज्यते   । । ३,१४.४३१  । ।
पूजोपाधिश्च यो दृष्टः कुत्सनोपाधयश्च ये   ।
तेषां भिन्ननिमित्तत्वान्नियमार्था पुनः श्रुतिः   । । ३,१४.४३२  । ।
असंभवेऽपि वा वृत्तेः स्यादेतल्लिङ्गदर्शनम्  ।
अच्वेरिति यथा लिङ्गं अभावेऽपि भृशादिषु   । । ३,१४.४३३  । ।
वत्यन्तावयवे वाक्ये यदौपम्यं प्रतीयते   ।
तत्प्रत्ययविधौ सूत्रे निर्देशोऽयं विचार्यते   । । ३,१४.४३४  । ।
क्रियेत्युपाधिः प्राथम्यात्प्रकृत्यर्थस्य यद्यपि   ।
न प्रातिपदिकं तत्र क्रियावाच्युपपद्यते   । । ३,१४.४३५  । ।
सत्त्ववृत्तस्य शेषे वा तृतीया साधनेऽपि वा   ।
तिङां असत्त्ववाचित्वादुभयं तन्न विद्यते   । । ३,१४.४३६  । ।
पाकादयस्तृतीयान्ताः सत्त्वधर्मसमन्वयात् ।
न क्रियेत्यपदिश्यन्ते कृत्वोऽर्थप्रत्यये यथा   । । ३,१४.४३७  । ।
ये चाव्ययकृतः के चित्क्रियाधर्मसमन्विताः   ।
तेषां असत्त्ववाचित्वं तिङन्तैर्न विशिष्यते   । । ३,१४.४३८  । ।
कृत्वसुज्विषया यापि शयितव्यादिषु क्रिया   ।
उपमानोपमेयत्वं तत्रात्यन्तं असंभवि   । । ३,१४.४३९  । ।
न केवलौ द्रव्यगुणौ तद्वान्वाप्युपमीयते   ।
शयितव्यादिभिस्तेषु नोपमार्थोऽस्ति कश्चन   । । ३,१४.४४०  । ।
उपमानोपमेयत्वे द्रव्ये चानुक्तधर्मिणि   ।
निमित्तत्वेन गम्यन्ते रूढयोगाः क्रियागुणाः   । । ३,१४.४४१  । ।
होतव्यसदृशो होतेत्यत्राप्यर्थो न विद्यते   ।
विरोधात्क्रियया तस्मात्क्रियावान्नोपमीयते   । । ३,१४.४४२  । ।
क्रिया समानजातिया तद्भावान्नोपमीयते   ।
जातिभेदेऽपि पाकेन भिन्नाः पाकादयः क्रियाः   । । ३,१४.४४३  । ।
आधारभेदाद्भिन्नायां उपमानस्य संभवः   ।
अध्येतव्येन विप्राणां तुल्यं अध्ययनं विशाम्  । । ३,१४.४४४  । ।
अर्थात्प्रकरणाद्वापि यत्रापेक्ष्यं प्रतीयते   ।
सामर्थ्यादनपेक्षस्य तस्य वृत्तिः प्रसज्यते   । । ३,१४.४४५  । ।
तैलपाकेन तुल्ये च घृतपाके विवक्षिते   ।
क्रियावदपि कार्याणां दर्शनात्प्रत्ययो भवेत् । । ३,१४.४४६  । ।
अतिङ्ग्रहणं एवं तु समासस्य निवर्तकम्  ।
गमनं कारकस्येति ण्वुल्यन्यस्मिन्न संभवेत् । । ३,१४.४४७  । ।
सर्वस्य परिहारार्थं समुदायत्वं आश्रितम्  ।
शुद्धायाः संभवान्न स्यात्क्रियाया ब्राह्मणादिषु   । । ३,१४.४४८  । ।
उपमानविवक्षायां स्वधर्मश्च निवर्तते   ।
क्रियाया न श्रुताद्यस्मादुपमानं समाप्यते   । । ३,१४.४४९  । ।
तृतीयोऽप्याश्रितो भेदो धर्मः साधारणो द्वयोः   ।
व्यापारवान्न कृत्स्नस्य साम्यं कृत्स्नेन विद्यते   । । ३,१४.४५०  । ।
द्रव्ये वापि क्रियायां वा निमित्तात्तत्प्रकल्पते   ।
क्रियाणां विद्यमानत्वाद्वृत्तिर्न स्याद्गवादिषु   । । ३,१४.४५१  । ।
अभावात्केवलायास्तु तद्वानर्थः प्रतीयते   ।
प्रधानासंभवे युक्ता लक्षणार्था क्रियाश्रुतिः   । । ३,१४.४५२  । ।
क्रियान्तरेषु सापेक्षाः क्रियाशब्दाः क्रियान्तरे   ।
उपकाराय गृह्यन्ते यथैव ब्राह्मणादयः   । । ३,१४.४५३  । ।
यथा प्रकर्षः सर्वत्र निमित्तान्तरहेतुकः   ।
द्रव्यवद्गुणशब्देऽपि स निमित्तं अपेक्षते   । । ३,१४.४५४  । ।
यो य उच्चार्यते शब्दः स स्वरूपनिबन्धनः   ।
यथा तथोपमानेषु व्यपेक्ष न निवर्तते   । । ३,१४.४५५  । ।
क्रियावृत्तेस्तृतीयान्तस्य्- ऐवं चासंभवे सति   ।
प्रसिद्धन्यायकरणो भाष्ये युजिरुदाहृतः   । । ३,१४.४५६  । ।
अन्तर्भूते तु करणे प्रयोगो न पुनर्भवेत् ।
न्यायेनायुक्तं इत्यत्र जीवतौ प्राणकर्मवत् । । ३,१४.४५७  । ।
शास्त्राभ्यासाच्च भेदोऽयं अयुक्तं इति वर्ण्यते   ।
अशोभनं असंबद्धं इति रूढिर्व्यवस्थिता   । । ३,१४.४५८  । ।
विविभक्तिः प्रकृत्यर्थं प्रत्युपाधिः कथं भवेत् ।
विभक्तिपरिणामे च प्रकल्प्यं विषयान्तरम्  । । ३,१४.४५९  । ।
विभक्त्यन्तरयोगो हि यस्य तद्विषयान्तरे   ।
विभक्त्यन्तरसंबन्धः सामर्थ्यादनुमीयते   । । ३,१४.४६०  । ।
सारूप्यात्तु तदेवेदं इति तत्रोपचर्यते   ।
शब्दान्तरं विभक्त्या तु युक्तं शास्त्रे तदश्रुतम्  । । ३,१४.४६१  । ।
प्रकृतिश्चेत्तृतीयान्ता तेनेत्यस्मात्प्रतीयते   ।
क्रियेति प्रथमान्ता सा कथं भवितुं अर्हति   । । ३,१४.४६२  । ।
क्रिययेति तृतीया च प्रयोगे कस्य कल्प्यताम्  ।
तेनेत्यस्य हि संबन्धः सूत्रस्थेन न विद्यते   । । ३,१४.४६३  । ।
सोपस्कारेषु सूत्रेषु वाक्यशेषः समर्थ्यते   ।
तेन यत्तत्तृतीयान्तं क्रिया चेत्सेति गम्यते   । । ३,१४.४६४  । ।
उपाधेः कस्य चिद्वाक्ये प्रयोग उपलभ्यते   ।
प्रतीयमानधर्मान्यो न कदा चित्प्रयुज्यते   । । ३,१४.४६५  । ।
नीलं उत्पलं इत्यत्र न विशेष्ये न भेदके   ।
कश्चित्तद्धर्मवचनो वाक्ये शब्दः प्रयुज्यते   । । ३,१४.४६६  । ।
अत्यन्तानुगमात्तत्र न सूत्रे न च विग्रहे   ।
विभक्तिपरिणामेन किं चिदस्ति प्रयोजनम्  । । ३,१४.४६७  । ।
तृतीयान्तं क्रियेत्येतद्विग्रहे न प्रयुज्यते   ।
यथा दण्डः प्रहरणं क्रीडायां इति दृश्यते   । । ३,१४.४६८  । ।
घविधौ यच्च संज्ञायां इति सूत्र उदाहृतम्  ।
उपादानं प्रयोगेषु तस्यात्यन्तं न विद्यते   । । ३,१४.४६९  । ।
यैरप्रयुक्तैः संस्कारः प्रधानेषु प्रतीयते   ।
ते भेदेऽपि विभक्तीनां निर्दिश्यन्त उपाधयः   । । ३,१४.४७०  । ।
समुदायेषु वर्तन्ते भावानां सहचारिणाम्  ।
शब्दास्तत्त्वविवक्षायां समुच्चयविकल्पयोः   । । ३,१४.४७१  । ।
समुच्चयस्तु क्रियते येषु प्रत्यर्थवृत्तिषु   ।
भेदाधिष्ठानया योगस्तेसां भवति संख्यया   । । ३,१४.४७२  । ।
सर्वैर्विशिष्टास्तैरर्थैर्जन्यन्ते सहचारिभिः   ।
बुद्धयः प्रतिपत्तॄणां शब्दार्थांस्तानतो विदुः   । । ३,१४.४७३  । ।
संसृष्टाः प्रत्ययेष्वर्थाः सर्व एवोपकारिनः   ।
तेषां प्रत्ययरूपेण सर्वेषां शब्दवाच्यता   । । ३,१४.४७४  । ।
केवलानां तु भावानां न रूपं अवधार्यते   ।
अनिरूपितरूपेषु तेषु शब्दो न वर्तते   । । ३,१४.४७५  । ।
पूर्वशब्दप्रयोगाच्च समूहान्न निवर्तते   ।
वर्ततेऽवयवे नापि नोपात्तं त्यजते क्व चित् । । ३,१४.४७६  । ।
समुदायाभिधायि च यदि भेदं विशेषयेत् ।
तत्रातुल्यविभक्तित्वं पूर्वकायादिवद्भवेत् । । ३,१४.४७७  । ।
समूहे च प्रदेशे च पञ्चाला इति दृश्यते   ।
तथा विशेषणं सर्व इत्येतदुपपद्यते   । । ३,१४.४७८  । ।
तथार्धपिप्पलीत्यत्र जात्यन्तरनिवृत्तये   ।
अर्धं च पिप्पली चेति खन्दे शब्दः प्रतीयते   । । ३,१४.४७९  । ।
पञ्चालानां प्रदेशोऽपि भिन्नो जनपदान्तरात् ।
तत्रान्यस्य निवृत्त्यर्थे शब्दे भेदो न गम्यते   । । ३,१४.४८०  । ।
प्रसिद्धास्तु विशेषेण समुदाये व्यवस्थिताः   ।
प्रदेशे दर्शनं तेषां अर्थप्रकरणादिभिः   । । ३,१४.४८१  । ।
यदुपव्यञ्जनं जातेः सहचारि च कर्मसु   ।
तत्र वा रूढसंबन्धं यत्प्रायेणोपलक्षितम्  । । ३,१४.४८२  । ।
समुदायः प्रदेशो वेत्येवं तस्मिन्ननाश्रिते   ।
अर्थात्मन्यविशेषेण वर्तन्ते ब्राह्मणादयः   । । ३,१४.४८३  । ।
यश्च तुल्यश्रुतिर्दृष्टः समुदाये व्यवस्थितः   ।
तेनोपचरितैकत्वं प्रदेशेऽप्युपलभ्यते   । । ३,१४.४८४  । ।
संस्कारादुपघाताद्वा वृत्तोऽक्तपरिमाणके   ।
तैलादौ जातिशब्दोऽत्र सामर्थ्यादवसीयते   । । ३,१४.४८५  । ।
न जातिगुणशब्देषु मूर्तिभेदो विवक्षितः   ।
ते जातिगुणसंबन्ध- भेदमात्रनिबन्धनाः   । । ३,१४.४८६  । ।
कृष्णादिव्यपदेशश्च सर्वावयववृत्तिभिः   ।
गुणैस्तेऽप्येकदेशस्थाः पटादीनां विशेषकाः   । । ३,१४.४८७  । ।
पटावयववृत्तास्तु यदा तत्र पटादयः   ।
तदा तैलादिवत्तेषां जातिशब्दत्वं उच्यते   । । ३,१४.४८८  । ।
निवृत्त्यर्था श्रुतिर्येषां भेदस्तेष्वनपेक्षितः   ।
प्रदेशे समुदाये वा गुणोऽन्येषां निवर्तकः   । । ३,१४.४८९  । ।
ब्राह्मणाध्ययने तत्र वर्तते ब्राह्मणश्रुतिः   ।
सादृश्यं तत्र दृष्टं हि क्षत्रियाध्ययनादिभिः   । । ३,१४.४९०  । ।
ब्राह्मणाध्ययने वृत्तिर्यदि स्याद्ब्राह्मणश्रुतेः   ।
वक्तव्यं केन धर्मेण तुल्यत्वं क्रिययोरिति   । । ३,१४.४९१  । ।
अध्येतरि यदा वृत्तिरुच्यते ब्राह्मणश्रुतेः   ।
निमित्तत्वं तदोपैति क्रियैवाध्येतरि स्थिता   । । ३,१४.४९२  । ।
सिम्हशब्देन संबन्धे गौर्यमात्राभिधायिना   ।
चैत्रात्षष्ठी प्रसज्येत योगे शत्त्र्यादिभिर्यथा   । । ३,१४.४९३  । ।
ब्राह्मणायेव दातव्यं वैश्यायेत्येवमादिषु   ।
संप्रदानादियोगश्च क्रियामात्रे न कल्पते   । । ३,१४.४९४  । ।
क्रियामात्राभिधायित्वादव्ययेषु वतेर्न च   ।
पाठः कदा चित्कर्तव्यस्तुल्यौ पक्षावुभौ यतः   । । ३,१४.४९५  । ।
जहाति जातिं द्रव्यं वा तस्मान्नावयवे स्थितः   ।
क्रियायास्तु श्रुतिर्यस्मात्तद्वत्यर्थेऽवतिष्ठते   । । ३,१४.४९६  । ।
अक्रियाणां निवृत्त्यर्था, यतश्चात्र क्रियाश्रुतिः   ।
क्रियोपलक्षिते तस्मात्क्रियाशब्दः प्रतीयते   । । ३,१४.४९७  । ।
होतव्यादिषु यस्माच्च क्रियान्या ब्राह्मणादिवत् ।
अपेक्षणीया शुद्धेऽर्थे तस्माद्वृत्तिर्न कस्य चित् । । ३,१४.४९८  । ।
सर्वं वाप्येकदेशो वा यस्मिन्नाश्रियते क्व चित् ।
विशेषवृत्तिं तं सर्वं आहुर्भेदे व्यवस्थितम्  । । ३,१४.४९९  । ।
समुच्चयो विकल्पो वा प्रकाराः सर्व एव वा   ।
विशेषा इति वर्ण्यन्ते सामान्यं वाविकल्पितम्  । । ३,१४.५००  । ।
न हि ब्राह्मण इत्यत्र भेदः कश्चिदपाश्रितः   ।
अपाकृतो वा तेनायं समुदाये व्यवस्थितः   । । ३,१४.५०१  । ।
क्रिया त्वाश्रीयते यस्मिन्स भेदोऽध्यवसीयते   ।
तथान्यथा सर्वथा चेत्यप्रयोगे न विद्यते   । । ३,१४.५०२  । ।
उपमाने क्रियावृत्तिं उपमेये क्रियाश्रुतिः   ।
प्रत्याययन्ती भेदस्य करोतीव पदार्थताम्  । । ३,१४.५०३  । ।
व्यापारेणैव सादृश्ये व्यापारस्य विवक्षिते   ।
क्रियावद्वचनाच्छब्दात्प्रत्ययः प्रतिपाद्यते   । । ३,१४.५०४  । ।
क्रियावतोऽपि सादृश्ये वक्तुं इष्टे क्रियावता   ।
अध्येता ब्राह्मण इव प्रत्ययो न निवर्तते   । । ३,१४.५०५  । ।
अधीते तुल्य इत्येवं पुंल्लिङ्गेन विशेषणम्  ।
क्रियावति क्रियायां तु तुल्यशब्दे नपुंसकम्  । । ३,१४.५०६  । ।
प्रकृत्यर्थे विशिष्टेऽपि प्रत्ययार्थाविशेषणात् ।
पुत्रेण तुल्यः कपिल इति वृत्तिः प्रसज्यते   । । ३,१४.५०७  । ।
याः पुत्रे रूढसंबन्धाः क्रिया लोके विवक्षिताः   ।
ताभिः क्रियावतः पुत्राद्गुणतुल्ये वतिर्भवेत् । । ३,१४.५०८  । ।
अन्तर्भूतं निमित्तं च रूढिशब्देषु यद्यपि   ।
क्रियास्तु सहचारिण्यो रूढाः सन्ति पदार्थवत् । । ३,१४.५०९  । ।
क्रमं तु यदि बाधित्वा प्रत्ययार्थविशेषणम्  ।
प्रधानानुग्रहात्साम्याद्विभक्तेश्चावतिष्ठते   । । ३,१४.५१०  । ।
प्रकृतेरविशिष्टत्वात्क्रियातुल्ये प्रसज्यते   ।
पुत्रादौ गुणशब्देभ्यः पूर्वोक्तस्य विपर्यये   । । ३,१४.५११  । ।
स्थूलेन तुल्यो यातीति बहिरङ्गा क्रियाश्रुतिः   ।
अनिमित्तं वतेस्तुल्यं यातीत्यत्रेष्यते वतिः   । । ३,१४.५१२  । ।
द्वयं विशेष्यते तेन यदेकत्र विशेषणम्  ।
तुल्यशब्दो हि तं धर्मं उभयस्थं अपेक्षते   । । ३,१४.५१३  । ।
एकः समानो धर्मश्चेदुपमानोपमेययोः   ।
तुलया संमितं तुल्यं इति तत्रोपपद्यते   । । ३,१४.५१४  । ।
सूत्रे श्रुतश्च द्विष्ठोऽसावभेदेन प्रतीयते   ।
न च सामान्यशब्दत्वादश्रुता गम्यते क्रिया   । । ३,१४.५१५  । ।
अश्रुताश्च प्रतीयन्ते निदेशस्थायितादयः   ।
ये धर्मा नियतास्तेषां पुत्रादिषु न विद्यते   । । ३,१४.५१६  । ।
अनाश्रितक्रियस्तस्मान्न तुल्योऽस्ति क्रियावता   ।
क्रियायाः श्रवणे सापि क्रियावत्ता प्रतीयते   । । ३,१४.५१७  । ।
द्वयोः प्रतिविधानाच्च ज्यायस्त्वं अभिधीयते   ।
नित्यासत्त्वाभिधायित्वात्प्रत्ययार्थविशेषणे   । । ३,१४.५१८  । ।
असत्त्वभूतो व्यापारः केवलः प्रत्यये यतः   ।
विद्यते लक्षणार्थत्वं नास्ति तेन क्रियाश्रुतेः   । । ३,१४.५१९  । ।
क्रियावतस्तु ग्रहणात्प्रकृत्यर्थविशेषणे   ।
क्रियामात्रेन तुल्यत्वे सिद्धासत्त्वाभिधायिता   । । ३,१४.५२०  । ।
यदा क्रियानिमित्तं तु सादृश्यं स्यात्क्रियावतोः   ।
क्रियावतोऽभिधेयत्वात्तदा द्रव्याभिधायिता   । । ३,१४.५२१  । ।
अव्ययेषु वतेः पाठः कार्यस्तत्र स्वरादिवत् ।
ब्राह्मणेन समोऽध्येतेत्यत्र च प्रत्ययो भवेत् । । ३,१४.५२२  । ।
सामानाधिकरण्यं च वत्यर्थेनापदिश्यते   ।
तुल्यं इत्यन्यथा कल्प्यो वाक्यशेषोऽश्रुतो भवेत् । । ३,१४.५२३  । ।
क्रियावतोश्च सादृश्ये प्रत्ययार्थविशेषणे   ।
अध्येत्रा सदृशोऽध्येतेत्यत्र नास्ति वतेर्विधिः   । । ३,१४.५२४  । ।
तुल्यार्थैरिति या तस्यास्तृतीयाया न भिद्यते   ।
अर्थो भेदेऽपि सर्वाभिरितराभिर्विभक्तिभिः   । । ३,१४.५२५  । ।
भोज्यते ब्राह्मण इव तुल्यं भुक्तं द्विजातिना   ।
पश्यति ब्राह्मणं इव तुल्यं विप्रेण पश्यति   । । ३,१४.५२६  । ।
ब्राह्मणेनेव विज्ञातं तुल्यं ज्ञातं द्विजातिना   ।
दीयतां ब्राह्मणायेव तुल्यं विप्रेण दीयताम्  । । ३,१४.५२७  । ।
ब्राह्मणादिव वैश्यात्त्वं अधीष्वाध्ययनं बहु   ।
इत्येवमादिभिर्भेदस्तृतीयाया न कश्चन   । । ३,१४.५२८  । ।
तुल्यं मधुरयाधीये मात्रा तुल्यं स्मरामि ताम्  ।
मधुरायाश्च मातुश्च कथं सादृश्यकल्पना   । । ३,१४.५२९  । ।
मधुराविषयः पाठः स्मरणं मातृकर्मकम्  ।
मधुरामातृशब्दाभ्यां अभेदेनाभिधीयते   । । ३,१४.५३०  । ।
उष्ट्रावयवतुल्येषु मुखेषूष्ट्रश्रुतिर्यथा   ।
वर्तते गृहतुल्ये च प्रासादे मधुराश्रुतिः   । । ३,१४.५३१  । ।
यथाध्ययनयोः साम्यं अध्येत्रोरपदिश्यते   ।
तथा क्रियागतैर्धर्मैरुच्यन्ते साधनाश्रयाः   । । ३,१४.५३२  । ।
इवार्थे यच्च वचनं पूर्वसूत्रे च यो विधिः   ।
क्रियाशब्दश्रुतौ भेदो न कश्चिद्विद्यते तयोः   । । ३,१४.५३३  । ।
यद्यप्युपाधिरन्यत्र नियतो न प्रयुज्यते   ।
रूपाभेदात्त्वनिर्ज्ञाता क्रियात्र श्रूयते पुनः   । । ३,१४.५३४  । ।
यथा व्युत्परयः पुच्छौ क्यङन्ते सुदुरादयः   ।
सत्यपि प्रत्ययार्थत्वे भेदाभावादुदाहृताः   । । ३,१४.५३५  । ।
एवं च सति पूर्वेण सिद्धोऽत्रापि वतेर्विधिः   ।
नियमे वाभिधाने वा भिद्यते न क्रियाश्रुतिः   । । ३,१४.५३६  । ।
इवे द्रव्यादिविषयः प्रत्ययः पुनरुच्यते   ।
क्रियाणां एव सदृश्वे पूर्वसूत्रे विधीयते   । । ३,१४.५३७  । ।
मधुरायां इव गृहा ब्राह्मणस्येव पाण्डुराः   ।
इत्यत्र द्रव्यगुणयोः पूर्वेण न वतिर्भवेत् । । ३,१४.५३८  । ।
आरम्भस्याक्रियार्थत्वे नार्थो योगेन विद्यते   ।
ऋते क्रियाया ग्रहणात्पूर्वयोगेन सिध्यति   । । ३,१४.५३९  । ।
मधुरावयवे वृत्तिर्व्वाख्याता मधुराश्रुतेः   ।
ब्राह्मणावयवान्दन्तान्वक्ष्यति ब्राह्मणश्रुतिः   । । ३,१४.५४०  । ।
न का चिदिवयोगे तु बाह्यात्संबन्धिनो   ।
षष्ठी विधीयते तत्र पूर्वेण प्रत्ययो भवेत् । । ३,१४.५४१  । ।
आधिक्यं तुल्यशब्देन संबन्ध उपजायते   ।
षष्ठीतृतीये तत्र स्तस्तुल्यशब्दो हि वाचकः   । । ३,१४.५४२  । ।
इवशब्दप्रयोगे तु बाह्यात्संबन्धिनो विना   ।
नाधिक्यं उपमानेऽस्ति द्योतकः स प्रयुज्यते   । । ३,१४.५४३  । ।
इवे यो व्यतिरेकोऽत्र स प्रासादादिहेतुकः   ।
तुल्ये तद्विषयापेक्षं आधिक्यं उपजायते   । । ३,१४.५४४  । ।
गवयेन समोऽनद्वानिति वृत्तिस्तथा भवेत् ।
न त्वस्ति गौरिवेत्यत्र व्यतिरेक इवाश्रयः   । । ३,१४.५४५  । ।
उपमेयेन संबन्धात्प्राक्प्रासादादिहेतुके   ।
व्यतिरेके वतेर्भावो न तुल्यार्थत्वहेतुके   । । ३,१४.५४६  । ।
इवशब्देन संबन्धे न तृतीया विधीयते   ।
प्रकृतां तां अतस्त्यक्त्वा विभक्त्यन्तरं आश्रितम्  । । ३,१४.५४७  । ।
सप्तम्यपि न तत्रास्ति ज्ञापकार्था तु सा कृता   ।
इष्टा सा शेषविषये नियतासु विभक्तिषु   । । ३,१४.५४८  । ।
यदि तु व्यतिरेकेण विषयेऽस्मिन्विभक्तयः   ।
प्रवर्तेरंस्तृतीयैव व्यभिचारं प्रदर्शयेत् । । ३,१४.५४९  । ।
व्यभिचारे तथा सिद्धे सप्तमीग्रहणाद्विना   ।
सप्तम्येवोच्यते सर्वा न सन्त्यन्या विभक्तयः   । । ३,१४.५५०  । ।
अत्यन्तं अत्र विषये सप्तम्या ज्ञापकार्थया   ।
बाधिता विनिवर्तेत षष्ठी सा गृह्यते पुनः   । । ३,१४.५५१  । ।
पूर्वाभ्यां एव योगाभ्यां विग्रहान्तरकल्पनात् ।
अर्हार्थेऽपि वतिः सिद्धः स त्वेकेन निदर्श्यते   । । ३,१४.५५२  । ।
तेन तुल्यं इति प्राप्ते क्रियोपाधिः प्रसिध्यति   ।
राजवद्वर्तते राजेत्यत्र भेदे विवक्षिते   । । ३,१४.५५३  । ।
राजत्वेन प्रसिद्धा ये पृथुप्रभृतयो नृपाः   ।
युधिष्ठिरान्तास्तेऽन्येषां उपमानं महीक्षिताम्  । । ३,१४.५५४  । ।
सिद्ध्यसिद्धिकृतो भेद उपमानोपमेययोः   ।
सर्वत्रैव यतोऽसिद्धं प्रसिद्धेनोपमीयते   । । ३,१४.५५५  । ।
राजवद्रूपं अस्येति राजन्येव विवक्षिते   ।
अक्रियार्थेन योगेन द्वितीयेन भविष्यति   । । ३,१४.५५६  । ।
उपमानाविवक्षायां नियमार्थोऽयं उच्यते   ।
धर्मोऽर्हतिक्रियाकर्ता तदर्थं वचनं पुनः   । । ३,१४.५५७  । ।
कृतहस्तवदित्येतत्प्रसिद्धेष्वेव दृश्यते   ।
राजत्वेन प्रसिद्धे च राज्ञि राजवदित्यपि   । । ३,१४.५५८  । ।
अराज्ञि येषां धर्माणां दृष्टोऽत्यन्तं असंभवः   ।
ते राजनि नियम्यन्ते त्यज्यन्ते व्यभिचारिणः   । । ३,१४.५५९  । ।
अर्हतेश्च क्रिया कर्त्री या तस्यां वतिरिष्यते   ।
राजानं अर्हति च्छत्त्रं इति न त्वेवमादिषु   । । ३,१४.५६०  । ।
प्रयुक्तानां हि शब्दानां शास्त्रेणानुगमः सताम्  ।
छत्त्राद्यर्थे तु वचने प्रत्याख्यानं न संभवेत् । । ३,१४.५६१  । ।
तदर्हं इति नारब्धं सूत्रं व्याकरणान्तरे   ।
संभवत्युपमात्रापि भेदस्य परिकल्पनात् । । ३,१४.५६२  । ।
एकस्य कार्यनिर्ज्ञानात्सिद्धस्य विषयान्तरे   ।
तद्धर्मत्वविवक्षायां बुद्ध्या भेदः प्रकल्प्यते   । । ३,१४.५६३  । ।
सूत्रारम्भान्न चैतस्मादिवशब्दस्य विद्यते   ।
प्रयोगः सोऽपि चैतस्य विषये विद्यते वतेः   । । ३,१४.५६४  । ।
दस्युहेन्द्र इवेत्येतदैन्द्रमन्त्रे प्रयुज्यते   ।
अन्यत्र दृष्टकर्मेन्द्रो यथेत्यस्मिन्विवक्षिते   । । ३,१४.५६५  । ।
पूर्वां अवस्थां आश्रित्य यावस्था व्यपदिश्यते   ।
सदृशस्त्वं तवैवेति तत्रैवं अभिधीयते   । । ३,१४.५६६  । ।
प्रसिद्धभेदं यत्रान्यदुपमानं न विद्यते   ।
उपमेयस्य तत्रात्मा स्वबुद्ध्या प्रविभज्यते   । । ३,१४.५६७  । ।
योऽपि स्वाभाविको भेदः सोऽपि बुद्धिनिबन्धनः   ।
तेनास्मिन्विषये भिन्नं अभिन्नं वा न विद्यते   । । ३,१४.५६८  । ।
अङ्गदी कुण्डली चेति दर्शयन्भेदहेतुभिः   ।
चैत्रं ईदृशं इत्याह बुद्ध्यवस्थापरिग्रहात् । । ३,१४.५६९  । ।
एतैः शब्दैर्यथाभूतः प्रत्ययात्मोपजायते   ।
तत्प्रत्ययानुकारेण विषयोऽप्युपपद्यते   । । ३,१४.५७०  । ।
बुद्ध्यवस्थाविभागेन भेदकार्यं प्रतीयते   ।
जन्यन्त इव शब्दानां अर्थाः सर्वे विवक्षया   । । ३,१४.५७१  । ।
तथाविधेऽपि बाह्येऽर्थे भिद्यन्ते यत्र बुद्धयः   ।
न तत्र कश्चित्सादृश्यं सदपि प्रतिपद्यते   । । ३,१४.५७२  । ।
अत्यन्तं विषये भिन्ने यावत्प्रख्या न भिद्यते   ।
न तावत्प्रत्यभिज्ञानं कस्य चिद्विनिवर्तते   । । ३,१४.५७३  । ।
अयं एव तु सूत्रेण भेदो भेदेन दर्शितः   ।
प्रसिद्धं अपि दुर्ज्ञानं अबुधः प्रतिपद्यते   । । ३,१४.५७४  । ।
वैयाकरणवद्ब्रूते न वैयाकरणः सदा   ।
वैयाकरणवद्ब्रूष्वेत्यतः सोऽप्यभिधीयते   । । ३,१४.५७५  । ।
के चित्पुमांसो भाषन्ते स्त्रीवत्पुंवच्च योषितः   ।
व्यभिचारे स्वधर्मोऽपि पुनस्तेनोपदिश्यते   । । ३,१४.५७६  । ।
सदृशस्त्वं तवैवेति लोके यदभिधीयते   ।
उपमानान्तरं तत्र प्रसक्तं विनिवर्तते   । । ३,१४.५७७  । ।
युक्तं औपयिकं राज्ञ इत्यर्थस्य निदर्शने   ।
उपमानाविवक्षायां तदर्हं इति पठ्यते   । । ३,१४.५७८  । ।
प्रसक्तानुप्रसक्तस्तु वतिशेषोऽभिधीयते   ।
उपमानाभिसंबन्धादस्मिन्वतिरुदाहृतः   । । ३,१४.५७९  । ।
प्रधानकल्पनाभावे गुणशब्दस्य दर्शनात् ।
उपसर्गाद्वतौ सिद्धा धातौ धात्वर्थकल्पना   । । ३,१४.५८०  । ।
स्वं रूपं इति चैतस्मिन्नर्थस्यापि परिग्रहः   ।
रूपवज्ज्ञापितस्तस्मादासन्नोऽर्थो ग्रहीष्यते   । । ३,१४.५८१  । ।
धात्वर्थेनोपजनितं साधनत्वेन साधनम्  ।
धातुना कृतं इत्येवं अस्मिन्सूत्रे प्रतीयते   । । ३,१४.५८२  । ।
यः शब्दश्चरितार्थत्वादत्यन्तं न प्रयुज्यते   ।
विषयेऽदर्शनात्तत्र लोपस्तस्याभिधीयते   । । ३,१४.५८३  । ।
क्रियायां साधने द्रव्ये प्रादयो ये व्यवस्थिताः   ।
तेभ्यः सत्त्वाभिधायिभ्यो वतिः स्वार्थे विधीयते   । । ३,१४.५८४  । ।
प्रत्ययेन विना प्रादिस्तत्रार्थे न प्रयुज्यते   ।
भेदेन तु समाख्याने विभागः परिकल्पितः   । । ३,१४.५८५  । ।
अनङ्गीकृतसत्त्वं तु यदि गृह्येत साधनम्  ।
विभक्तिभिर्नियोगः स्याद्यथैव तसिलादिषु   । । ३,१४.५८६  । ।
पाठाद्यैरविभक्तित्वं वत्यन्तेष्वनुगम्यते   ।
तेषां उद्वत इत्यत्र वक्तव्या सविभक्तिता   । । ३,१४.५८७  । ।
वत्यर्थं नावगाहेते पुंवदित्यस्य दर्शनात् ।
नञ्स्नञावपवादस्य बाधकं तन्निपातनम्  । । ३,१४.५८८  । ।
एतं उत्क्रामतो नूनं वत्यर्थं नञ्स्नञाविति   ।
तयोः प्रवृत्तावुत्सर्गो बाधनान्नोपपद्यते   । । ३,१४.५८९  । ।
नञ्स्नञौ विहितौ येन स योगो नावगाहते   ।
वतिप्रकरणं तद्धि लिङ्गं एवं समर्थ्यते   । । ३,१४.५९०  । ।
अभेदेनोपमानस्य भिन्नार्थोपनिपातिता   ।
ऊहस्तथोपमानानां अङ्गवन्नोपलभ्यते   । । ३,१४.५९१  । ।
गावेधुके चरौ दृष्टा गोविकर्ताक्षवापयोः   ।
पशू रुद्र इव ह्येतावित्येकवचनश्रुतिः   । । ३,१४.५९२  । ।
उपमानस्य भेदाच्च बहुषु स्यादञो विधिः   ।
काश्यपा इति लोपः स्यात्तथा प्रतिकृतिष्वपि   । । ३,१४.५९३  । ।
एवं तु युक्तवद्भावादत्रैकवचनं भवेत् ।
लुं मनुष्ये तथोक्तं स्याल्लिङ्गस्यैकस्य सिद्धये   । । ३,१४.५९४  । ।
उपमेयेषु भिन्नेषु किं चिदेकं प्रवर्तते   ।
प्रत्ययस्य विधौ तत्र नित्यं युक्तवदिष्यते   । । ३,१४.५९५  । ।
यदा प्रत्युपमेयं तु तदेकैकं अवस्थितम्  ।
तदा बाह्यार्थभेदेन तद्धितान्तं प्रचीयते   । । ३,१४.५९६  । ।
यथा समूहप्रचये द्विगूनां भिन्नसंख्यता   ।
पञ्चपूल्यादिषु तथा लुबन्तप्रचयो भवेत् । । ३,१४.५९७  । ।
प्रचये भिद्यमाने तु संख्या पूलेषु भिद्यते   ।
अर्थभेदो लुबन्तेषु नैवं कश्चन दृश्यते   । । ३,१४.५९८  । ।
येषूपमेयवचनः शब्दोऽन्यो न प्रयुज्यते   ।
उपमानस्य तत्रान्यैः संख्याया भेद इष्यते   । । ३,१४.५९९  । ।
यथा गुडतिलादीनां प्रयोगादेकसंख्यता   ।
पाकादेरप्रयोगे तु भिन्ना संख्याभिधीयते   । । ३,१४.६००  । ।
यः संबन्धिगतो भेदः स प्रयोगे प्रतीयते   ।
संबन्धिनां अतो भेद उपमेये न गम्यते   । । ३,१४.६०१  । ।
तस्मात्सामान्यशब्दत्व- प्रसङ्गविनिवृत्तये   ।
उपमेयगतो भेद उपमानेषु दृश्यते   । । ३,१४.६०२  । ।
उपमानं समस्तानां अभिन्नं श्रूयते क्व चित् ।
भिन्नानां उपमेयनां एकैकं वोपमीयते   । । ३,१४.६०३  । ।
यथा गरुड इत्येतद्व्यूहापेक्षं प्रयुज्यते   ।
एकेन यत्र सादृश्यं वैनतेयेन हस्तिनाम्  । । ३,१४.६०४  । ।
एकस्यापि प्रतीयेत भिन्ना प्रतिकृतिः सह   ।
काश्यपस्येति तेनायं प्रत्येकं अवतिष्ठते   । । ३,१४.६०५  । ।
मेघाः शैल इवेत्युक्ते समस्तानां प्रतीयते   ।
सादृश्यं गिरिणैकेन प्रत्येकं तेन भिद्यते   । । ३,१४.६०६  । ।
छापेक्षा तद्विषयता विधेयत्वान्न गम्यते   ।
काकतालीयं इत्यत्र प्रसिद्धं ह्युपलक्षणम्  । । ३,१४.६०७  । ।
राजाश्वादिश्च विषयः स्यादन्यो वेत्यनिश्चितम्  ।
तेन च्छस्य विधानात्प्राग्व्यपदेशो न विद्यते   । । ३,१४.६०८  । ।
द्वयोरिवार्थयोरत्र निमित्तत्वं प्रतीयते   ।
एकेनावयवो युक्तः प्रत्ययोऽन्येन युज्यते   । । ३,१४.६०९  । ।
चैत्रस्य तत्रागमनं काकस्यागमनं यथा   ।
दस्योरभिनिपातस्तु तालस्य पतनं यथा   । । ३,१४.६१०  । ।
संनिपाते तयोर्यान्या क्रिया तत्रोपजायते   ।
वधादिरुपमेयेऽर्थे तया छविधिरिष्यते   । । ३,१४.६११  । ।
क्रियायां समवेतायां द्रव्यशब्दोऽवतिष्ठते   ।
पातागमनयोः काक- तालशब्दौ तथा स्थितौ   । । ३,१४.६१२  । ।
यदन्वाख्यायकं वाक्यं तदेवं परिकल्प्यते   ।
प्रयोगवाक्वं यल्लोके तदेवं न प्रयुज्यते   । । ३,१४.६१३  । ।
ययोरतर्किता प्राप्तिर्दृश्यते काकतालवत् ।
तयोः समासप्रकृतेर्वृत्तिरभ्युपगम्यते   । । ३,१४.६१४  । ।
काकस्य तालेन यथा वधो यस्य तु दस्युना   ।
तत्र चित्रीकृतेऽन्यस्मिन्नुपमेये छ इष्यते   । । ३,१४.६१५  । ।
चञ्चत्प्रकारश्चञ्चत्को बृहत्क इति चापरे   ।
मणिमड्डूकखद्योतान्सादृश्वेन प्रचक्षते   । । ३,१४.६१६  । ।
तत्रोन्मेषनिमेषाभ्यां खद्योत उपमीयते   ।
श्वासप्रबन्धैर्मण्डूकः स्पन्दमानप्रभो मणिः   । । ३,१४.६१७  । ।
प्रविकासिप्रभोऽल्पोऽपि महान्य उपलभ्यते   ।
बृहत्क इति तत्रैष मणौ शब्दः प्रयुज्यते   । । ३,१४.६१८  । ।
सादृश्यं एव सर्वत्र प्रकारः कैश्चिदिष्यते   ।
भेदेऽपि तु प्रकाराख्या कैश्चिदभ्युपगम्यते   । । ३,१४.६१९  । ।
प्रकारवचनः कश्चित्प्रकारवति संस्थितः   ।
प्रकारमात्रे वर्तित्वा कश्चित्तद्वति वर्तते   । । ३,१४.६२०  । ।
सादृश्यग्रहणं सूत्रे सदृशस्योपलक्षणम्  ।
तुल्ययोरव्ययीभावे सहशब्दोऽभिधायकः   । । ३,१४.६२१  । ।
विप्सासादृश्ययोर्वृत्तिर्या यथार्थाभिधायिनः   ।
स चायं अव्ययीभावे भेदो भेदेन दर्शितः   । । ३,१४.६२२  । ।
सादृश्यं योग्यता कैश्चिदनावभ्युपगम्यते   ।
यत्तु मूर्तिगतं साम्यं तत्सहेनाभिधीयते   । । ३,१४.६२३  । ।
इत्थंभावेऽपि सादृश्यं बुद्ध्यवस्थानिबन्धनम्  ।
ग्रहणे भेदमात्रस्य तत्रान्यैवाभिधीयते   । । ३,१४.६२४  । ।
गौर्वाहीक इति द्वित्वे सादृश्यं प्रत्युदाहृतम्  ।
शुक्लादौ सति निष्पन्ने वाहीको न द्विरुच्यते   । । ३,१४.६२५  । ।

इति भर्तृहरिकृतं वाक्यपदीयं समाप्तं