हितोपदेशः १३


सुहृद्भेदः

कथा - ९
दक्षिणसमुद्रतीरे टिट्टिभदम्पती निवसतः । तत्र चासन्नप्रसदा टिट्टिभी भर्तारम् आह्नाथ ! प्रसवयोग्यस्थानं निभृतम् अनुसन्धीयताम् । 
टिट्टिभोवदत्भार्ये, नन्व् इदम् एव स्थानं प्रसूतियोग्यम् । 
सा ब्रूतेसमुद्रवेलया व्याप्यते स्थानम् एतम् । 
टिट्टिभोवदत्किम् अहं त्वया निर्बलः समुद्रेण निग्रहीतव्यः । 
टिट्टिभी विहस्याह्स्वामिन् ! त्वया समुद्रेण च महद् अन्तरम् । अथवा 
<poem>
पराभवं परिच्छेत्तुं योग्यायोग्यं च वेत्ति यः । 
अस्तीह यस्य विज्ञानं कृच्छ्रेणापि न सीदति ॥१५०॥ 

अपि च् 
अनुचितकार्यारम्भः स्वजनविरोधो बलीयसा स्पर्धा । 
प्रमदाजनविश्वासो मृत्योर्द्वाराणि चत्वारि ॥१५१॥ 

ततः कृच्छ्रेण स्वामिवचनात्मा तत्रैव प्रसूता । एतत् सर्वं श्रुत्वा समुद्रेणापि यच् छक्तिज्ञानार्थं तद्अण्डान्य् अवहृतानि । ततष् टिट्टिभी शोकार्ता भर्तारम् आह्नाथ ! कष्टम् आपतितम् । तान्य् अण्डानि मे नष्टानि । 

टिट्टिभोवदत्प्रिये ! मा भैषीः इत्य् उक्त्वा पक्षिणां मेलकं कृत्वा पक्षिस्वामिनो गरुडस्य समीपं गतः । तत्र गत्वा सकलवृत्तान्तं टिट्टिभेन भगवतो गरुडस्य पुरतो निवेदितम्देव, समुद्रेणाहं स्वगृहावस्थितो विनापराधनेनैव निगृहीतः । 

ततस्तद्वचनम् आकर्ण्य गरुत्मना प्रभुर्भगवान् नारायणः सृष्टिस्थितिप्रलयहेतुर्विज्ञप्तः । स समुद्रम् अण्डदानायादिदेश । ततो भगवद्आज्ञां मौलौ निधाय 
समुद्रेण तान्य् अण्डानि टिट्टिभाय समर्पितानि । अतोहं ब्रवीमिङ्गाङ्गिभावम् अज्ञात्वा इत्य् आदि । 

राजाह्कथम् असौ ज्ञातव्यो द्रोहबुद्धिरिति । 
दमनको ब्रूतेयदासौ सदर्पः शृङ्गाग्रप्रहरणाभिमुखश्चकितम् इवागच्छति तदा ज्ञास्यति स्वामी । एवम् उक्त्वा संजीवकसमीपं गतः । तत्र गतश्च मन्दं मन्दम् उपसर्पन् विस्मितम् इवात्मानम् अदर्शयत् । संजीवकेन सादरम् उक्तम्भद्र ! कुशलं ते । 
दमनको ब्रूतेनुजीविनां कुतः कुशलम् । यतः 

सम्पत्तयः पराधीनाः सदा चित्तम् अनिर्वृत्तम् । 
स्वजीइवितेप्यविश्वासस्तेषां ये राजसेवकाः ॥१५२॥ 

अन्यच्च 
कोर्थान् प्राप्य न गर्वितो विषयिणः कस्यापदोस्तं गताः 
स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को वास्ति राज्ञां प्रिया । 

कः कालस्य भुजान्तरं न च गतः कोर्थी गतो गौरवं 
को वा दुर्जनवागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पुमान् ॥१५३॥ 

संजीवकेनोक्तम्सखे ! ब्रूहि किम् एतत् 
दमनक आह्किं ब्रवीमि मन्दभाग्यः । पश्य् 

मज्जन्न् अपि पयोराशौ लब्ध्वा सर्पावलम्बनम् । 
न मुञ्चति न चादत्ते तथा मुग्धोस्मि सम्प्रति ॥१५४॥ 

यतः 
एकत्र राजविश्वासो नश्यत्य् अन्यत्र बान्धवः । 
किं करोमि क्व गच्छामि पतित् ओ दुःखसागरे ॥१५५॥ 

इत्य् उक्त्वा दीर्घः निःश्वस्योपविष्टः । संजीवको ब्रूतेमित्र ! तथापि सविस्तरं मनोगतम् उच्यताम् । 
दमनकः सुनिभृतम् आह्यद्यपि राजविश्वासो न कथनीयस्तथापि भवान् अस्मदीयप्रत्ययाद् आगतः । मया परलोकार्थिनावश्यं तव हितम् आख्येयम् । शृणु, अयं स्वामी तवोपरि विकृतबुद्धी रहस्य् उक्तवान् संजीवकम् एव हत्वा स्वपरिवारं तर्पयामि । 
एतच् छ्रुत्वा संजीवकः परं विषादम् अगमत् । दमनकः पुनराहलं विषादेन । प्राप्तकालकायम् अनुष्ठीयताम् । संजीवकः क्षणं विमृश्याह स्वगतम्सुष्ठु खल्व् इदम् उच्यते । किं वा दुर्जनचेष्टितं न वेत्य् एतद् व्यवहारान् निर्णेतुं न शक्यते । यतः 

दुर्जनगम्या नार्यः प्रायेणापात्रभृद् भवति राजा । 
कृपणानुसारि च धनं देवो गिरिजलधिवर्षी च ॥१५६॥ 

कश्चिद् आश्रयसौन्दर्याद् धत्ते शोभाम् असज्जनः । 
प्रमदालोचनन्यस्तं मलीमसम् इवाञ्जनम् ॥१५७॥ 

आराध्यमानो नृपतिः प्रयत्नान् न तोषम् आयाति किम् अत्र चित्रम् । 
अयं त्व् अपूर्वप्रतिमाविशेषो यः सेव्यमानो रिपुताम् उपैति ॥१५८॥ 

तद् अयम् अशक्यर्थः प्रमेयः, यतः 
निमित्तम् उद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति 
ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति । 
अकारणद्वेषि मनस्तु यस्य वै 
कथं जनस्तं परितोषयिष्यति ॥१५९॥ 

किं मयापकृतं राज्ञः । अथवा निर्निमित्तापकारिणश्च भवन्ति राजानः । 
दमनको ब्रूते एवम् एतत् । शृणु 
विज्ञैः स्निग्धैरुपकृतम् अपि द्वेष्यताम् एति कैश्चित् 
साक्षाद् अन्यैरपकृतम् अपि प्रीतिम् एवोपयाति । 

चित्रं चित्रं किम् अथ चरितं नैकभावाश्रयाणां 
सेवाधर्मः परमगहनो योगिनाम् अप्यगम्यः ॥१६०॥ 

अन्यच्च 
कृतशतम् असत्सु नष्टं सुभाषितशतं च नष्टम् अबुधेषु । 
वचनशतम् अवचनकरे बुद्धिशतम् अचेतने नष्टम् ॥१६१॥ 

किं च् 
चन्दनतरुषु भुजङ्गा जलेषु कमलानि तत्र च ग्राहाः । 
गुणघातिनश्च भोगे खला न च सुखान्य् अविघ्नानि ॥१६२॥ 

मूलं भुजङ्गैः कुसुमानि भृङ्गैः 
शाखाः प्लवङ्गैः शिखराणि भल्लैः । 
नास्त्य् एव तच्चन्दनपादपस्य 
यन् नाश्रितं दुष्टतरैश्च हिंस्रैः ॥१६३॥ 

अयं तावत् स्वामी वाचि मधुरो विषहृदयो ज्ञातः । यतः 
दूराद् उच्छ्रितपाणिराद्रनयनः प्रोत्सारितार्धासनो 
गाढालिङ्गनतत्परः प्रियकथाप्रश्नेषु दत्तादरः । 

अन्तर्भूतविषो बहिर्मधुमयश्चातीव मायापटुः 
को नामायम् अपूर्वनाटकविधिर्यः शिक्षितो दुर्जनैः ॥१६४॥ 

तथा हि 
पोतो दुस्तरवारिराशितरणे दीपोन्धकारागमे 
निर्वाते व्यजनं मदान्धकरिणां दर्पोपशान्त्यै सृणिः । 

इत्थं तद् भुवि नास्ति यस्य विधिना नोपायचिन्ता कृता 
मन्ये दुर्जनचित्तवृत्तिहरणे धातापि भग्नोद्यमः ॥१६५॥ 

संजीवकः पुनर्निःश्वस्य्कष्टं भोः ! कथम् अहं सस्यभक्षकः सिंहेन निपातयितव्यः यतः 

ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं बलम् । 
तयोर्विवादो मन्तव्यो नोत्तमाधमयोः क्वचित् ॥१६६॥ 

अयुद्धे हि यदा पश्येन् न काञ्चिद् हितम् आत्मनः । 
युध्यमानस्तदा प्राज्ञो म्रियते रिपुणा सह ॥१७०॥ 
 
अपरं च् 
भूम्य्एकदेशस्य गुणान्वितस्य 
भृत्यस्य वा बुद्धिमतः प्रणाशः । 
भृत्यप्रणाशो मरणं नृपाणां 
नष्टापि भूमिः सुलभा न भृत्याः ॥१७७॥ 

दमनको ब्रूतेस्वामिन् ! कोयं नूतनो न्यायो यद् अरातिं हत्वा सन्तापः क्रियते तथा चोक्तम् 

पिता वा यदि वा भ्राता पुत्री वा यदि वा सुहृत् । 
प्राणच्छेदकरा राज्ञा हन्तव्या भूतिम् इच्छता ॥१७८॥ 

अपि च् 
धर्मार्थकामतत्त्वज्ञो नैकान्तकरुणो भवेत् । 
नहि हस्तस्थम् अप्यन्नं क्षमावान् भक्षितुं क्षमः ॥१७९॥ 

किं च् 
क्षमा शत्रौ च मित्रे च यतीनाम् एव भूषणम् । 
अपराधिषु सत्त्वेषु नृपाणां सैव दूषणम् ॥१८०॥ 

अपरं च् 
राज्यलोभाद् अहङ्काराद् इच्छतः स्वामिनः पदम् । 
प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं जीवोत्सर्गो न चापरम् ॥१८१॥ 

अन्यच्च 
राजा घृणी ब्राह्मणः सर्वभक्षी 
स्त्री चावज्ञा दुष्प्रकृतिः सहायः । 
प्रेष्यः प्रतीपोधिकृतः प्रमादी 
त्याज्या इमे यश्च कृतं न वेत्ति ॥१८२॥ 

विशेषतश्च् 
सत्यानृता च परुषा प्रियवादिनी च 
हिंस्रा दयालुरपि चार्थपरा वदान्या । 
नित्यव्यया प्रचुररत्नधनागमा च 
वाराङ्गनेव नृपनीतिरनेकरूपा ॥१८३॥ 

इति दमनकेन सन्तोषितः पिङ्गलकः स्वां प्रकृतिम् आपन्नः सिंहासने समुपविष्टः । दमनकः प्रहृष्टमनाः विजयतां महाराजः शुभम् अस्तु सर्वजगताम् इत्य् उक्त्वा यथासुखम् अवस्थितः । 
विष्णुशर्मोवाच्सुहृद्भेदः श्रुतस्तावद् भवद्भिः । 

राजपुत्रा ऊचुःभवत्प्रसादाच् छ्रुतः । सुखिनो भूता वयम् । 
विष्णुशर्माब्रवीत्परम् अपीदम् अस्तु 
सुहृद्भेदस्तावद् भवतु भवतां शत्रुनिलये 
खलः कालाकृष्टः प्रलयम् उपसर्पत्व् अहर्अहः । 

जनो नित्यं भूयात् सकलसुखसम्पत्तिवसतिः 
कथारम्भे रम्भ्ये सततम् इह बालोपि रमताम् ॥१८४॥ 

इति हितोपदेशे सुहृद्भेदो नाम द्वितीयः 
कथासङ्ग्रहः समाप्तः