भृगुसंहिता/त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः
अथत्रयस्त्रिंशोऽध्यायः.	
अर्चावतारमहत्त्वम्.	
	
अथ वक्ष्ये विशेषेण देवदेवस्य शार्ङ्गिणः   ।	
पञ्चधावस्थितं रूपं परव्यूहादिभेदतः   ।। ३३.१  ।।	
अनुग्रहाय लोकानां भक्तानामनुकंपया   ।	
परव्यूहादिभेदेन देवदेवः प्रवर्तते   ।। ३३.२  ।।	
आद्येन पररूपेण व्यूहाख्येनेतरेण तु   ।	
तथाविभवरूपेण नानाभावमुपेयुषा   ।। ३३.३  ।।	
अन्तर्यामिस्वरूपेण चतुर्थेन तथा पुनः   ।	
अर्चावताररूपेण पञ्चधावस्थितो हरिः   ।। ३३.४  ।।	
अनौपम मनिर्देस्यं पुनस्स भजते परं  ।	
विश्वाप्यायनकं कान्त्या पूर्णेन्द्वयुतुल्यया   ।। ३३.५  ।।	
परन्धाम परञ्ज्योतिस्सर्वशक्तिमयोऽमलः   ।	
निर्द्वन्द्वो निर्विकल्पोऽच्छोनित्योऽचिन्त्यस्सनातनः   ।। ३३.६  ।।	
अप्रमेयो निराद्यन्तो दृश्योऽदृश्यो ह्यतीन्द्रियः   ।	
सुसूक्ष्मत्वादनिर्देश्यस्सर्वज्ञस्सदसद्विभुः   ।। ३३.७  ।।	
आनादिमत्परं ब्रह्म सर्वहेयविवर्जितं  ।	
व्यापि यत्सर्वभूतेषु स्थितं सदसतोः परं  ।। ३३.८  ।।	
शङ्खचक्रगदापद्मदिव्यायुधपरिष्कृतः   ।	
सहस्रादित्यसंकाशे पकमे व्योम्नि संस्थितः   ।। ३३.९  ।।	
नित्यमुक्तैकसंभाव्यश्चतुर्भुजधरोहरिः   ।	
अन्यूनानतरिग्तैस्स्वैर्गुणैष्षड्भिरलङ्कृतः   ।। ३३.१०  ।।	
समस्समविभक्ताङ्गस्सर्वावयवसुन्दरः   ।	
दिव्यैराभरणैर्युक्तस्सुधाकल्लोलसंकुलैः   ।। ३३.११  ।।	
श्रिया नित्यानपायिन्या सेव्यमानो जगत्पतिः   ।। ३३.१२  ।।	
पञ्चधातु पुनर्व्यूहः प्रोच्यते श्रुतिसम्मतः   ।	
देवो विष्ण्वादिभेदेव पञ्चधा व्यवतिष्ठते   ।। ३३.१३  ।।	
स वा एष पुरुषः पञ्चधा पञ्चात्मेति च श्रुतिः   ।	
तथा पोपूयमानः पञ्चभिस्स्वगुणैरिति   ।। ३३.१४  ।।	
आदिमूर्तिस्तु पञ्चानां विष्णुर्भेदाश्च तस्यतु   ।	
चतस्रः पुरुषाद्यास्स्युर्मूर्तयो भिन्नलक्षणाः   ।। ३३.१५  ।।	
तद्विष्णोश्श्रमापनुदाय चतुर्गुणाऽऽयेति चश्रुतिः   ।	
तस्माद्ब्रह्म चतुष्पादित्युच्यते वेदवेदिभिः   ।। ३३.१६  ।।	
पादादर्धात्त्रिपादाच्च केवलाच्छक्तिभेदतः   ।	
क्रमेण धर्मज्ञानैश्वर्यवैराग्याख्यैर्गुणैर्युताः   ।। ३३.१७  ।।	
भवन्तिमूर्तयस्तस्माच्चतस्रो विषयैर्निजैः   ।	
चातुरात्म्यादादिमूर्तेश्चतस्रस्तत्रमूर्तयः   ।। ३३.१८  ।।	
विष्णुश्चैव महाविष्णुस्सदाविष्णुरिति क्रमाथ् ।	
व्यापी नारायण इति तन्नामानि ततःक्रमाथ् ।। ३३.१९  ।।	
विष्णोरंशस्तु पुरुषो महाविष्णोस्तु सत्यकः   ।	
सदाविष्णोरच्युतस्स्याद्य्यापिनोऽंशोऽनिरुद्धकः   ।। ३३.२०  ।।	
धर्मादिभिर्ब्रह्मगुणैश्चतुर्धाभेद ईरितः   ।	
तृतीयं विभवाख्यन्तं विश्वमन्तरमध्यमम्?   ।। ३३.२१  ।।	
नानाकारक्रियाकर्तृ रूपं वक्ष्ये महात्मनः   ।	
विभवा मत्स्यकूर्माद्या हयग्रीवादयो मताः   ।। ३३.२२  ।।	
अन्तर्यामिस्वरूपं तु तुरीयमिदमुच्यते   ।	
नीवारशूकवत्तन्वी पीताभा स्यात्तनूपमा   ।। ३३.२३  ।।	
तस्याश्शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः   ।	
इत्युक्तश्श्रुत्यभिहितो हृदयांबुजमध्यमे   ।। ३३.२४  ।।	
ज्वलन्महाग्नौ विश्वार्चिर्ज्वालान्ते विश्वतो मुखे   ।	
आपादतलचूडाग्रं सन्तापयति सन्ततं  ।। ३३.२५  ।।	
शिखा तत्र च पीताभा तन्वी नीवारशूकवथ् ।	
मध्ये शिखायास्तस्याश्च ज्योतिः प्रज्वलितं महथ् ।। ३३.२६  ।।	
स्वसंकल्पविशेषेण तप्तजांबूनदप्रभः   ।	
पीतांबरधरस्स्ॐयस्सुप्रसन्नश्शुचिस्मितः   ।। ३३.२७  ।।	
पद्माक्षो रक्तनेत्रास्यपाणिपादश्चतुर्भुजः   ।	
चक्रशङ्खाभयधरः कटिन्यस्तान्यहस्तकः   ।। ३३.२८  ।।	
श्रीवत्सांको महाबाहुस्सर्वाभरणभूषितः   ।	
हृदि तिष्ठति सर्वात्मा श्रीभूमिभ्यां च पार्षदैः   ।। ३३.२९  ।।	
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया   ।	
अन्तर्यामीति विज्ञेयस्सर्वकारणकारणः   ।। ३३.३०  ।।	
अन्यदर्चास्वरूपं तु सर्वोत्तरफलप्रदं  ।	
नित्यमुक्तोपभोग्यत्वात्परव्यूहात्मनोहरेः   ।। ३३.३१  ।।	
तत्कालसन्निकृष्टैकलक्ष्यत्वाद्विभवात्मनः   ।	
विशुद्धैर्योगसंसिद्धैश्चिन्त्यत्वादन्तरात्मनः   ।। ३३.३२  ।।	
अर्चात्मन्येव सर्वेषामधिकारो निरङ्कुशः   ।	
विशेषभक्तिहेतुत्वात्प्रतिमाराधनं परं  ।। ३३.३३  ।।	
अर्चावतारस्सर्वेषां बान्धवो भक्तवत्सलः   ।	
अर्चावतारविषये मयाप्युद्देशतस्तथा   ।। ३३.३४  ।।	
उक्ता गुणा न शक्यन्ते वक्तुं वर्षशतैरपि   ।	
विचित्रा देहसंपत्तिरीश्वराय निवेदितुं  ।। ३३.३५  ।।	
कल्पिता ब्रह्मणा पूर्वं हस्तपादादिसंयुता   ।	
मुधैव जिह्वा कृष्णेति केशवेति न वक्ष्यति   ।। ३३.३६  ।।	
मुधा चित्तं नतद्गामि यदन्यत्किमितोऽधिकं  ।	
सा जिह्वा या हरिं स्तौति तच्चित्तं केशवार्पितं  ।। ३३.३७  ।।	
तत्कर्मचार्चनं तस्य तदन्यत्तु निरर्थकं  ।	
सत्तामात्रं परं ब्रह्म विष्ण्वाख्यमविशेषणं  ।। ३३.३८  ।।	
दुर्विचिन्त्यं यतःपूर्वं तत्प्राप्त्यर्थमिहोच्यते   ।	
वातोर्मिचञ्चलं चित्तमनालंबनमस्थिरं  ।। ३३.३९  ।।	
सूक्ष्मत्वाद्ब्रह्मणोऽजस्य निग्राह्यं ग्राह्मधर्मणः   ।	
सम्यगभ्यस्यतोऽजस्रमुपबृंहितशक्तिमथ् ।। ३३.४०  ।।	
जन्मान्तरशतस्यापि ब्रह्मग्राह्येव जायते   ।	
यद्यस्तरायदोषेण नापकर्षो विचिन्त्यते   ।। ३३.४१  ।।	
योगिनो योगरूढस्य तालाग्रात्पतनं यथा   ।	
तदाप्नोति परं ब्रह्मक्लेशेन महतापि च   ।। ३३.४२  ।।	
जन्मान्तराभ्यासोद्धेन विज्ञानेन समाधिना   ।	
विष्ण्वाख्यं ब्रह्मदुष्प्रापं विषयाक्रान्तचेतसा   ।। ३३.४३  ।।	
मनुष्येणाल्पसारेण तत्प्राप्तौ साधनं त्विदं  ।	
सुरूपां प्रतिमां विष्णोः प्रसन्नवदनेक्षणां  ।। ३३.४४  ।।	
कृत्वात्मनः प्रीतिकरीं सुवर्णरजतादिभिः   ।	
तामर्चयेत्तां व्रणमेत्तां नमेत्तां विचिन्तयेथ् ।। ३३.४५  ।।	
विशत्यपास्तदोषस्तु तामेव ब्रह्मरूपिणीं  ।। ३३.४६  ।।	
	
इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे भृगुप्रोक्तायां सहितायां प्रकीर्णाधिकारे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः.