बृहत्संहिता/अध्यायः १९
१९ ग्रहवर्षफलाध्यायः ।।
सर्वत्र भूर्विरलसस्ययुता वनानि	
दैवाद्बिभक्षयिषुदंष्ट्रिसमावृतानि ।	
नद्यश्[क्.स्यन्दन्ति] च नैव *हि[क्.च] पयः प्रचुरं *स्रवन्ति[क्.स्रवन्त्यो]	
रुग्भेषजानि न तथातिबलान्वितानि ।।	१९.०१ ।।
तीक्ष्णं तपत्यदितिजः शिशिरे +अपि काले	
नात्यम्बुदा जलमुचो +अचलसन्निकाशाः ।	
नष्टप्रभऋक्षगणशीतकरं नभश्च	
सीदन्ति तापसकुलानि सगोकुलानि ।।	१९.०२ ।।
हस्त्यश्वपत्तिमदसह्यबलैरुपेता	
बाणऽसनासिमुशलातिशयाश्चरन्ति ।	
घ्नन्तो नृपा युधि नृपानुचरैश्च देशान्	
संवत्सरे दिनकरस्य दिने +अथ मासे ।।	१९.०३ ।।
व्याप्तं नभः प्रचलिताचलसन्निकाशैर्	
व्यालाञ्जनालिगवलच्छविभिः पयोदैः ।	
गां पूरयद्भिरखिलां अमलाभिरद्भिर्	
रुत्कण्ठितेन[क्.उत्कण्ठकेन] गुरुणा ध्वनितेन चाशाः ।।	१९.०४ ।।
तोयानि पद्मकुमुदौत्पलवन्त्यतीव	
फुल्लद्रुमाण्युपवनान्यलिनादितानि ।	
गावः प्रभूतपयसो नयनाभिरामा	
रामा रतैरविरतं रमयन्ति रामान् ।।	१९.०५ ।।
गोधूमशालियवधान्यवरैक्षुवाटा	
भूः पाल्यते नृपतिभिर्नगरऽकरऽढ्या ।	
चित्यङ्किता क्रतुवरेष्टिविघुष्टनादा	
संवत्सरे शिशिरगोरभिसम्प्रवृत्ते ।।	१९.०६ ।।
वातोद्धतश्चरति वह्निरतिप्रचण्डो	
ग्रामान्वनानि नगराणि च सन्दिधक्षुः ।	
हाहाइति दस्युगणपातहता रटन्ति	
निःस्वीकृता विपशवो भुवि मर्त्यसंघाः ।।	१९.०७ ।।
अभ्युन्नता वियति संहतमूर्तयो +अपि	
मुञ्चन्ति *कुत्र चिद्[क्.न क्व चिद्] अपः प्रचुरं पयोदाः ।	
सीम्नि प्रजातं अपि शोषं उपैति सस्यं	
निष्पन्नं अप्यविनयादपरे हरन्ति ।।	१९.०८ ।।
भूपा न सम्यगभिपालनसक्तचित्ताः	
पित्तोत्थरुक्प्रचुरता भुजगप्रकोपः ।	
एवंविधैर्*उपहृता[क्.ऊ.उपहता] भवति प्रजाइयं	
संवत्सरे +अवनिसुतस्य विपन्नसस्या ।।	१९.०९ ।।
मायाइन्द्रजालकुहकऽकरनागराणां	
गान्धर्वलेख्यगणितास्त्रविदां च वृद्धिः ।	
पिप्रीषया नृपतयो +अद्भुतदर्शनानि	
दित्सन्ति तुष्टिजननानि परस्परेभ्यः ।।	१९.१० ।।
वार्ता[क्.वार्त्ता] जगत्यवितथा विकला त्रयी च	
सम्यक्चरत्यपि मनोरिव दण्डनीतिः ।	
अध्यक्षर[क्.अध्यक्षरं]स्वभिनिविष्टधियो *+अपि[क्.अत्र] के चिद्	
दान्वीक्षिकीषु च परं पदमीहमानाः ।।	१९.११ ।।
हास्यज्ञदूतकविबालनपुंसकानां	
युक्तिज्ञसेतुजलपर्वतवासिनां च ।	
हार्दिं करोति मृगलाञ्छनजः स्वके +अब्दे	
मासे +अथ वा *प्रचुरता[क्.प्रचुरतां] भुवि चाउषधीनाम् ।।	१९.१२ ।।
ध्वनिरुच्चरितो +अध्वरे द्युगामी	
विपुलो यज्ञमुषां मनांसि भिन्दन् ।	
विचरत्यनिशं द्विजोत्तमानां	
हृदयऽनन्दकरो +अध्वरांशभाजाम् ।।	१९.१३ ।।
 क्षितिरुत्तमसस्यवत्यनेकद्विपपत्त्यश्वधनौरुगोकुलऽढ्या ।	
 क्षितिपैरभिपालनप्रवृद्धा द्युचरस्पर्धिजना तदा विभाति ।।	१९.१४ ।।
 विविधैर्वियदुन्नतैः पयोदैर्वृतं उर्वीं पयसाभितर्पयद्भिः ।	
 सुरराजगुरोः शुभे *तु[क्.अत्र] वर्षे बहुसस्या क्षितिरुत्तमऋद्धियुक्ता ।।	१९.१५ ।।
शालिइक्षुमत्यपि धरा धरणीधरऽभ	
धाराधरौज्झितपयःपरिपूर्णवप्रा ।	
श्रीमत्सरोरुहतताम्बुतडागकीर्णा	
योषाइव भात्यभिनवऽभरणौज्ज्वलाङ्गी ।।	१९.१६ ।।
क्षत्रं क्षितौ क्षपितभूरिबलारिपक्षम्	
मुद्घुष्टनैकजयशब्दविराविताशम् ।	
संहृष्टशिष्टजनदुष्टविनष्टवर्गां	
गां पालयन्त्यवनिपा नगराकराढ्याम् ।।	१९.१७ ।।
पेपीयते मधु मधौ सह कामिनीभिर्	
जेगीयते श्रवणहारि सवेणुवीणम् ।	
बोभुज्यते +अतिथिसुहृत्स्वजनैः सहान्नम्	
दे सितस्य मदनस्य जयावघोषः ।।	१९.१८ ।।
उद्वृत्त[ऊ.उद्धत]दस्युगणभूरिरणाकुलानि	
राष्ट्राण्यनेकपशुवित्तविनाकृतानि ।	
रोरूयमाणहतबन्धुजनैर्जनैश्च	
रोगौत्तमाकुलकुलानि बुभुक्षया च ।।	१९.१९ ।।
वातोद्धताम्बुधरवर्जितं अन्तरिक्षम्	
मारुग्णनैकविटपं च धरातलं द्यौः ।	
नष्टार्कचन्द्रकिरणातिरजो +अवनद्धा	
तोयाशयाश्च विजलाः सरितो +अपि तन्व्यः ।।	१९.२० ।।
जातानि कुत्र चिदतोयतया विनाशम्	
मृच्छन्ति पुष्टिं अपराणि जलोक्षितानि ।	
सस्यानि मन्दं अभिवर्षति *वृत्रशत्रुर्[क्.वृत्रशत्रौ]	
वर्षे दिवाकरसुतस्य सदा प्रवृत्ते ।।	१९.२१ ।।
अणुरपटुमयूखो नीचगो +अन्यैर्जितो वा	
न सकलफलदाता पुष्टिदो +अतो +अन्यथा यः ।	
यदशुभं अशुभे +अब्दे मासजं तस्य वृद्धिः	
शुभफलं अपि चएवं याप्यं अन्योन्यतायाम् ।।	१९.२२ ।।