स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः २४३
॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ 
शूद्रः पैजवनोनाम गार्हस्थ्याच्छुद्धिमाप्तवान् ॥ 
धर्ममार्गाविरोधेन तन्निबोध महामते ॥ १ ॥ 
आसीत्पैजवनः शूद्रः पुरा त्रेतायुगे किल ॥ 
स्वधर्मनिरतः ख्यातो विष्णुब्राह्मणपूजकः ॥ २ ॥ 
न्यायागतधनो नित्यं शांतः सर्वजनप्रियः ॥ 
सत्यवादी विवेकज्ञस्तस्य भार्या च सुन्दरी ॥ ३ ॥ 
धर्मोढा वेदविधिना समानकुलजा शुभा ॥ 
पतिव्रता महाभागा देवद्विजहिते रता ॥ ॥ ४ ॥ 
काश्यां संबंधिता बाला वैजयंत्यां विवाहिता ॥ 
सा धर्माचरणे दक्षा वैष्णवव्रतचारिणी ॥ ५ ॥ 
भर्त्रा सह तथा सम्यक्चिक्रीडे सुविनीतवत् ॥ 
सोऽपि रेमे तया काले हस्तिन्येव महागजः ॥६॥ 
अर्थाप्तिः पूर्वपुण्येन जाता तस्य महात्मनः ॥ 
वाणिज्यं स्वजनैर्नित्यं स्वदेशपरदेशजम् ॥ ॥७॥ 
कारयत्यर्थजातैश्च परकीयस्वकीयजैः ॥ 
एवमर्थश्च बहुधा संजातो धर्मदर्शिनः ॥ ८ ॥ 
पुत्रत्रयं च संजातं पितुः शुश्रूषणे रतम् ॥ 
तस्य पुत्राः पितुर्भक्ता द्रव्यादिमदवर्जिताः ॥ ९ ॥ 
पितृवाक्यरताः श्रेष्ठाः स्वधर्माचारशोभनाः ॥ 
पित्रोः शुश्रूषणादन्यन्नाभिनंदंति किंचन ॥6.243.१०॥ 
ते सम्बन्धैः सुसंबद्धाः पित्रा धर्मार्थदर्शिना ॥ 
तत्पत्न्यो मातृपित्रर्चां कारयंत्यनिवारितम् ॥ ११ ॥ 
ऋद्धिमद्भवनं तस्य धनधान्यसमन्वितम् ॥ 
सोऽपि धर्मरतो नित्यं देवतातिथिपूजकः ॥ १२ ॥ 
गृहागतो न विमुखो यस्य जातु कदाचन ॥ 
शीतकाले धनं प्रादादुष्णकाले जलान्नदः ॥ १३ ॥ 
वर्षा काले वस्त्रदश्च बभूवान्नप्रदः सदा ॥ 
वापीकूपतडागादिप्रपादेवगृहाणि च ॥ १४ ॥ 
कारयत्युचिते काले शिवविष्णुव्रतस्थितः ॥ 
इष्टधर्मस्तु वर्णानां समाचीर्णो महाफलः ॥ १५ ॥ 
अन्येषां पूर्तधर्माणां तेषां पूर्तकरः सदा ॥ 
स बभूव धनाढ्योपि व्यसनैर्न समाश्रितः ॥ १६ ॥ 
विष्णुभक्तिरतो नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः ॥१८॥ 
एकदा गालवमुनिः शिष्यैर्बहुभिरावृतः ॥ १७ ॥ 
ब्रह्मज्ञानरतः शांतस्तपोनिष्ठो महावशी ॥ 
अभ्याजगाम शूद्रस्य गेहे पैजवनस्य सः ॥ १८ ॥ 
स वाग्भिर्मधुभिस्तस्य अभ्युत्थानासनादिभिः ॥ 
उपचारैः पुनर्युक्तः कृतार्थ इव मानयन् ॥ १९ ॥ 
अद्य मे सफलं जन्म जातं जीवितमुत्तमम् ॥ 
अद्य मे सफलो धर्मः कुशलश्चोद्धृतस्त्वया ॥ 6.243.२० ॥ 
मम पापसहस्राणि दृष्ट्या दग्धानि ते मुने ॥ 
गृहं मम गृहस्थस्य सकलं पावितं त्वया ॥ २१ ॥ 
तस्य भक्त्या प्रसन्नोऽभूद्गतमार्गपरिश्रमः ॥ 
उवाच मुनिशार्दूलः सच्छूद्रं तं कृतांजलिम् ॥ २२ ॥ 
कच्चित्ते कुशलं सौम्य मनो धर्मे प्रवर्तते ॥ 
अर्थानुबंधाः सततं बन्धुदारसुतादयः ।1 २३ ॥ 
गोविन्दे सततं भक्तिस्तथा दाने प्रवर्तते ॥ 
धर्मार्थकाम कार्येषु सप्रभावं मनस्तव ॥ २४ ॥ 
विष्णुपादोदकं नित्यं शिरसा धार्यते न वा ॥ 
पादोद्भवं च गंगोदं द्वादशाब्दफलप्रदम् ॥ २५ ॥ 
चातुर्मास्ये विशेषेण तत्फलं द्विगुणं भवेत् ॥ 
हरिभक्तिर्हरिकथा हरिस्तोत्रं हरेर्नतिः ॥ २६ ॥ 
हरिध्यानं हरेः पूजा सुप्ते देवे च मोक्षकृत् ॥ 
एवं ब्रुवाणं स मुनिं पुनराह नतिं गतः ॥ २७ ॥ 
भवद्दृष्ट्याश्रमफलमेतज्जातं न संशयः ॥ 
तथापि श्रोतुमिच्छामि तव वाणीमनामयीम् ॥ २८ ॥ 
भवादृशानां गमनं सर्वार्थेषु प्रकल्पते ॥ 
ततस्तौ सुमुदा युक्तौ संजातौ हृष्टचेतसौ ॥ २९ ॥ 
मुनिं पैजवनोनाम सच्छूद्रः प्राह संमतः ॥ 
किमागमनकृत्यं ते कथयस्व प्रसादतः ॥ 6.243.३० ॥ 
को वा तीर्थप्रसंगश्च चातुर्मास्ये समीपगे ॥ 
गालवः प्राह सच्छूद्रं धार्मिकं सत्यवादिनम् ॥ ३१ ॥ 
मम तीर्थावसिक्तस्य मासा बहुतरा गताः ॥ 
इदानीमाश्रमं यास्ये चातुर्मास्ये समागते ॥ ३२ ॥ 
आषाढशुक्लैकादश्यां करिष्ये नियमं गृहे ॥ 
नारायणस्य प्रीत्यर्थं श्रेयोऽर्थं चात्मनस्तथा ॥ 
प्रत्युवाच मुनिर्धर्मान्विनयानतकन्धरम् ॥ ३३ ॥ 
॥ पैजवन उवाच ॥ ॥ 
मामनुग्रहजां बुद्धिं ब्रूहि त्वं द्विजपुंगव ॥ 
वेदेऽधिकारो नैवास्ति वेदसारजपस्य वा ॥ ३४ ॥ 
पुराणस्मृतिपाठस्य तस्मात्किंचिद्वदस्व मे ॥ 
तत्त्वात्मसदृशं किंचिद्भाति रूपं महाफलम् ॥ ३५ ॥ 
चातुर्मास्ये विशेषेण मुक्तिसंसाधकं वद ॥ ३६ ॥ 
॥ गालव उवाच ॥ ॥ 
शालिग्रामगतं विष्णुं चक्रांकित पुटं सदा ॥ 
येऽर्चयन्ति नरा नित्यं तेषां भुक्तिस्त्वदूरतः ॥ ३७ ॥ 
शालिग्रामे मनो यस्य यत्किंचित्क्रियते शुभम् ॥ 
अक्षय्यं तद्भवेन्नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ ३८
शालिग्रामशिला यत्र यत्र द्वारावती शिला ॥ 
उभयोः संगमः प्राप्तो मुक्तिस्तस्य न दुर्लभा ॥ ३९ ॥ 
शालिग्रामशिला यस्यां भूमौ संपूज्यते नृभिः ॥ 
पञ्चक्रोशं पुनात्येषा अपि पापशतान्वितैः ॥ 6.243.४० ॥ 
तैजसं पिंडमेतद्धि ब्रह्मरूपमिदं शुभम् ॥ 
यस्याः संदर्शनादेव सद्यः कल्मषनाशनम् ॥ ४१ ॥ 
सर्वतीर्थानि पुण्यानि देवतायतनानि च ॥ 
नद्यः सर्वा महाशूद्र तीर्थत्वं प्राप्नुवंति हि ॥४२॥ 
सन्निधानेन वै तस्याः क्रिया सर्वत्रशोभनाः ॥ 
व्रजंति हि क्रियात्वं च चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ ४३ ॥ 
पूज्यते भवने यस्य शालिग्राम शिला शुभा ॥ 
कोमलैस्तुलसीपत्रैर्विमुखस्तत्र वै यमः ॥ ४४ ॥ 
ब्राह्मणक्षत्रियविशां सच्छूद्राणामथापि वा ॥ 
शालिग्रामाधिकारोऽस्ति न चान्येषां कदाचन ॥ ४५ ॥ 
॥ सच्छूद्र उवाच ॥ ॥ 
ब्रह्मन्वेदविदां श्रेष्ठ सर्वशास्त्रविशारद ॥ 
स्त्रीशूद्रादिनिषेधोऽयं शालिग्रामे हि श्रूयते ॥ ४६ ॥ 
मादृशस्त्वं कथं शालिग्रामपूजाविधिं वद ॥ ४७ ॥ 
॥ गालव उवाच ॥ ॥ 
असच्छूद्रगतं दास निषेधं विद्धि मानद ।। 
स्त्रीणामपि च साध्वीनां नैवाभावः प्रकीर्तितः ॥ ४८ ॥ 
मा भूत्संशयस्तेनात्र नाऽऽप्नुषे संशयात्फलम् ॥ 
शालिग्रामार्चनपराः शुद्धदेहा विवेकिनः ॥ ४९ ॥ 
न ते यमपुरं यांति चातुर्मास्ये च पूजकाः ॥ 
शालिग्रामार्पितं माल्यं शिरसा धारयंति ये ॥ 6.243.५० ॥ 
तेषां पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात्॥ 
शालिग्राम शिलाग्रे तु ये प्रयच्छंति दीपकम् ॥ ५१ ॥ 
तेषां सौरपुरे वासः कदाचिन्नैव हीयते ॥ 
शालिग्रामगतं विष्णुं सुमनोभिर्मनोहरैः॥ 
येऽर्चयंति महाशूद्र सुप्ते देवे हरौ तथा ॥ ५२ ॥ 
पंचामृतेन स्नपनं ये कुर्वंति सदा नराः ॥ 
शालिग्रामशिलायां च न ते संसारिणो नराः॥ ५३ ॥ 
मुक्तेर्निदानममलं शालिग्रामगतं हरिम् ॥ 
हृदि न्यस्य सदा भक्त्या यो ध्यायति स मुक्तिभाक् ॥ ५४ ॥ 
तुलसीदलजां मालां शालिग्रामोपरि न्यसेत् ॥ 
चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकामानवाप्नुयात् ॥ ५५ ॥ 
न तावत्पुष्पजा माला शालिग्रामस्य वल्लभा ॥ 
सर्वदा तुलसी देवी विष्णोर्नित्यं शुभा प्रिया ॥ ॥ ५६ ॥ 
तुलसी वल्लभा नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ 
शालिग्रामो महाविष्णुस्तुलसी श्रीर्न संशयः ॥ ५७ ॥ 
अतो वासितपानीयैः स्नाप्यं चंदनचर्चितैः ॥ 
मंजरीभिर्युतं देवं शालग्रामशिलाहरिम् ॥ ५८ ॥ 
तुलसीसंभवाभिश्च कृत्वा कामानवाप्नुयात् ॥ 
पत्रे तु प्रथमे ब्रह्मा द्वितीये भगवाञ्छिवः ॥ ५९ ॥ 
मंजर्यां भगवान्विष्णुस्तदेकस्थत्रया सदा ॥ 
मंजरी दलसंयुक्ता ग्राह्या बुधजनैः शुभा ॥ 6.243.६० ॥ 
तां निवेद्य गुरौ भक्त्या जन्मादिक्षयकारणम् ॥ 
शालिग्रामे धूपराशिं निवेद्य हरितत्परः ॥ ६१ ॥ 
चातुर्मास्ये विशेषेण मनुष्यो नैव नारकी॥ 
शालिग्रामं नरो दृष्ट्वा पूजितं कुसुमैः शुभैः ॥ ६२ ॥ 
सर्वपापविशुद्धात्मा याति तन्मयतां हरौ ॥ 
य स्तौत्यश्मगतं विष्णुं गंडकीजलसंभवम् ॥ ६३ ॥ 
श्रुतिस्मृतिपुराणैश्च सोऽपि विष्णुपदं व्रजेत् ॥ 
शालिग्रामशिलायाश्च चतुर्विंशतिसंख्यकाः ॥ 
भेदाः संति महाशूद्र ताञ्छृणुष्व महामते ॥ ६४ ॥ 
इमाः पूज्याश्च लोकेऽत्र चतुर्विंशतिसंख्यकाः ॥ 
तासां च दैवतं विष्णुं नामानि च वदाम्यहम् ॥ ६५ ॥ 
स एव मूर्त्तश्चतुरुत्तरासिर्विंशद्भिरेको भगवान्यथाऽऽद्यः ॥ 
स एव संवत्सरनामसंज्ञः स एव ग्रावागत आदिदेवः ॥ ६६ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने शालिग्रामपूजनमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४३ ॥