बृहत्संहिता/अध्यायः ४५
४५ उत्पाताध्यायः ।।
 यानत्रेरुत्पातान्गर्गः प्रोवाच तानहं वक्ष्ये ।	
 तेषां संक्षेपो +अयं प्रकृतेरन्यत्वं उत्पातः ।।	४५.०१ ।। 
 अपचारेण नराणां उपसर्गः पापसञ्चयाद्भवति ।	
 संसूचयन्ति दिव्यऽन्तरिक्षभौमास्*त उत्पाताः[क्.तदुत्पाताः] ।।	४५.०२ ।। 
 मनुजानां अपचारादपरक्ता देवताः सृजन्त्येतान् ।	
 तत्प्रतिघाताय नृपः शान्तिं राष्ट्रे प्रयुञ्जीत ।।	४५.०३ ।। 
 दिव्यं ग्रहऋक्षवैकृतं उल्कानिर्घातपवनपरिवेषाः ।	
 गन्धर्वपुरपुरन्दरचापऽदि यदान्तरिक्षं तत् ।।	४५.०४ ।। 
 भौमं चरस्थिरभवं तत्शान्तिभिराहतं शमं उपैति ।	
 नाभसं उपैति मृदुतां शाम्यति नो दिव्यं इत्येके ।।	४५.०५ ।। 
 दिव्यं अपि शमं उपैति प्रभूतकनकान्नगोमहीदानैः ।	
 रुद्रऽयतने भूमौ गोदोहात्कोटिहोमाच्च ।।	४५.०६ ।। 
 आत्मसुतकोशवाहनपुरदारपुरोहितेषु *लोके च[क्.लोकेषु] ।	
 पाकं उपयाति दैवं परिकल्पितं अष्टधा नृपतेः ।।	४५.०७ ।। 
 अनिमित्तभङ्गचलनस्वेदाश्रुनिपातजल्पनऽद्यानि ।	
 लिङ्गऽर्चाआयतनानां नाशाय नरेशदेशानाम् ।।	४५.०८ ।। 
 दैवतयात्राशकटाक्षचक्रयुगकेतुभङ्गपतनानि ।	
 सम्पर्यासनसादन*सङ्गश्[क्.सङ्गाश्] च न देशनृपशुभदाः ।।	४५.०९ ।। 
 ऋषिधर्मपितृब्रह्मप्रोद्भूतं वैकृतं द्विजातीनाम् ।	
 यद्रुद्रलोकपालौद्भवं पशूनां अनिष्टं तत् ।।	४५.१० ।। 
 गुरुसितशनैश्चरौत्थं पुरोधसां विष्णुजं च लोकानाम् ।	
 स्कन्दविशाखसमुत्थं माण्डलिकानां नरेन्द्राणाम् ।।	४५.११ ।। 
 वेदव्यासे मन्त्रिणि विनायके वैकृतं चमूनाथे ।	
 धातरि सविश्वकर्मणि लोकाभावाय निर्दिष्टम् ।।	४५.१२ ।। 
 देवकुमारकुमारीवनिताप्रेष्येषु वैकृतं यत्स्यात् ।	
 तन्नरपतेः कुमारककुमारिकास्त्रीपरिजनानाम् ।।	४५.१३ ।। 
 रक्षःपिशाच*गृह्यक[ऊ.गुह्यक]नागानां *एवम्[क्.एतद्] एव *निर्दिष्टम्[क्.निर्देश्यम्] ।	
 मासैश्चाप्यष्टाभिः सर्वेषां एव फलपाकः ।।	४५.१४ ।। 
 बुद्ध्वा देवविकारं शुचिः पुरोधास्त्र्यहौषितः स्नातः ।	
 स्नानकुसुमानुलेपनवस्त्रैरभ्यर्चयेत्प्रतिमाम् ।।	४५.१५ ।। 
 मधुपर्केण पुरोधा *भक्ष्यैर्[क्.बक्षैर्] बलिभिश्च विधिवदुपतिष्ठेत् ।	
 स्थालीपाकं जुहुयाद्विधिवन्मन्त्रैश्च तल्लिङ्गैः ।।	४५.१६ ।। 
इति विबुधविकारे शान्तयः सप्तरात्रं	
द्विजविबुधगणार्चा गीतनृत्यौत्सवाश्च ।	
विधिवदवनिपालैर्यैः प्रयुक्ता न तेषां	
भवति दुरितपाको दक्षिणाभिश्च रुद्धः ।।	४५.१७ ।। 
 राष्ट्रे यस्यानग्निः प्रदीप्यते दीप्यते च नैन्धनवान् ।	
 मनुजेश्वरस्य पीडा तस्य *च[क्.ओमित्तेद्] राष्ट्रस्य विज्ञेया ।।	४५.१८ ।। 
 जलमांसऽर्द्रज्वलने नृपतिवधः प्रहरणे रणो रौद्रः ।	
 सैन्यग्रामपुरेषु च नाशो वह्नेर्भयं कुरुते ।।	४५.१९ ।। 
 प्रासादभवनतोरणकेत्वादिष्वननलेन दग्धेषु ।	
 तडिता वा षण्मासात्परचक्रस्यऽगमो नियमात् ।।	४५.२० ।। 
 धूमो +अनग्निसमुत्थो रजस्तमश्चाह्निजं महाभयदम् ।	
 व्यभ्रे निश्युडुनाशो दर्शनं अपि चाह्नि दोषकरम् ।।	४५.२१ ।। 
 नगर*चतुष्पादण्डज[क्.चतुष्पादाण्डज]मनुजानां भयकरं ज्वलनं आहुः ।	
 धूमाग्निविस्फुलिङ्गैः शय्याअम्बरकेशगैर्मृत्युः ।।	४५.२२ ।। 
 आयुधज्वलनसर्पणस्वनाः कोशनिर्गमनवेपनानि वा ।	
 वैकृतानि यदि वाआयुधे +अपराण्याशु रौद्ररणसङ्कुलं वदेत् ।।	४५.२३ ।। 
मन्त्रैर्*आग्नेयैः[क्.वाह्नैः] क्षीरवृक्षात्समिद्भिर्	
होतव्यो +अग्निः सर्षपैः सर्पिषा च ।	
अग्न्यादीनां वैकृते शान्तिरेवं	
देयं चास्मिन्काञ्चनं ब्राह्मणेभ्यः ।।	४५.२४ ।। 
 शाखाभङ्गे +अकस्माद्वृक्षाणां निर्दिशेद्रणोद्योगम् ।	
 हसने देशभ्रंशं रुदिते च व्याधिबाहुल्यम् ।।	४५.२५ ।। 
 राष्ट्रविभेदस्त्वनृतौ बालवधो +अतीव कुसुमिते बाले ।	
 वृक्षात्क्षीरस्रावे सर्वद्रव्यक्षयो भवति ।।	४५.२६ ।। 
 मद्ये वाहननाशः संग्रामः शोणिते मधुनि रोगः ।	
 स्नेहे दुर्भिक्षभयं महद्भयं *निःस्रुते[क्.निःसृते] सलिले ।।	४५.२७ ।। 
 शुष्कविरोहे वीर्यान्नसंक्षयः शोषणे च विरुजानाम् ।	
 पतितानां उत्थाने स्वयं भयं दैवजनितं च ।।	४५.२८ ।। 
 पूजितवृक्षे ह्यनृतौ कुसुमफलं नृपवधाय निर्दिष्टम् ।	
 धूमस्तस्मिन्ज्वाला +अथ वा भवेन्नृपवधायएव ।।	४५.२९ ।। 
 सर्पत्सु तरुषु जल्पत्सु वाअपि जनसंक्षयो विनिर्दिष्टः ।	
 वृक्षाणां वैकृत्ये दशभिर्मासैः फलविपाकः ।।	४५.३० ।। 
 स्रग्गन्धधूपाम्बरपूजितस्य छत्रं विधायौपरि पादपस्य ।	
 कृत्वा शिवं रुद्रजपो +अत्र कार्यो रुद्रेभ्य इत्यत्र *षडेव होमाः[क्.षडङ्गहोमः] ।।	४५.३१ ।। 
 पायसेन *मधुनापि[क्.मधुना च] भोजयेद्ब्राह्मणान्घृतयुतेन भूपतिः ।	
 मेदिनी निगदिताअत्र दक्षिणा वैकृते तरुकृते हितार्थिभिः ।।	४५.३२ ।। 
 नाले +अब्जयवऽदीनां एकस्मिन्द्वित्रिसम्भवो मरणम् ।	
 कथयति तदधिपतीनां यमलं जातं च कुसुमफलम् ।।	४५.३३ ।। 
 अतिवृद्धिः सस्यानां नानाफलकुसुम*सम्भवो[क्.भवो] वृक्षे ।	
 भवति हि यद्येकस्मिन्परचक्रस्यऽगमो नियमात् ।।	४५.३४ ।। 
 अर्धेन यदा तैलं भवति तिलानां अतैलता वा स्यात् ।	
 अन्नस्य च वैरस्यं तदा तु विन्द्याद्भयं सुमहत् ।।	४५.३५ ।। 
 विकृतकुसुमं फलं वा ग्रामादथ वा पुराद्वहिः[क्.ऊ.बहिः] कार्यम् ।	
 सौम्यो +अत्र चरुः कार्यो निर्वाप्यो वा पशुः शान्त्यै ।।	४५.३६ ।। 
सस्ये च दृष्ट्वा विकृतिं प्रदेयं	
तत्क्षेत्रं एव प्रथमं द्विजेभ्यः ।	
तस्यएव मध्ये चरुं अत्र भौमं	
कृत्वा न दोषं समुपैति *तज्जम्[क्.तज्जान्] ।।	४५.३७ ।। 
 दुर्भिक्षं *अनावृष्टावतिवृष्टौ[क्.अनावृष्ट्यां अतिवृष्ट्याम्] क्षुद्भयं *परभयं च[क्.सपरचक्रम्] ।	
 रोगो ह्यनृतुभवायां *नृपतिवधो[क्.नृपवधो] +अनभ्रजातायाम् ।।	४५.३८ ।। 
 शीतौष्ण*विपर्यासो[क्.विपर्यासे] नो सम्यगृतुषु च सम्प्रवृत्तेषु ।	
 षण्मासाद्राष्ट्रभयं रोगभयं दैवजनितं च ।।	४५.३९ ।। 
 अन्यऋतौ सप्ताहं प्रबन्धवर्षे प्रधाननृपमरणम् ।	
 रक्ते शस्त्रौद्योगो मांसास्थिवसाआदिभिर्मरकः ।।	४५.४० ।। 
 धान्यहिरण्यत्वक्फलकुसुमऽद्यैर्वर्षितैर्भयं विन्द्यात् ।	
 अङ्गारपांशुवर्षे विनाशं आयाति तन्नगरम् ।।	४५.४१ ।। 
 उपला विना जलधरैर्विकृता वा प्राणिनो यदा वृष्टाः ।	
 छिद्रं वाअप्यतिवृष्टौ सस्यानां ईतिसंजननम् ।।	४५.४२ ।। 
	[क्.ओने वेर्से इन्सेर्तेद् ।।
 क्षीरघृतक्षौद्राणां दध्नो रुधिरौष्णवारिणां[क्ऽस्त्र्. वारिणो] वर्षे ।	क्. ४६.४३अब्  ।।
 देशविनाशो ज्ञेयो +असृग्वर्षे च अपि नृपयुद्धम् ।।]	क्. ४६.४३च्द्  ।।
 यद्यमले +अर्के छाया न दृश्यते प्रतीपा वा ।	
 देशस्य तदा सुमहद्भयं आयातं विनिर्देश्यम् ।।	४५.४३ ।। 
 व्यभ्रे नभसिइन्द्रधनुर्दिवा यदा दृश्यते +अथ वा रात्रौ ।	
 प्राच्यां अपरस्यां वा तदा भवेत्क्षुद्भ्यं सुमहत् ।।	४५.४४ ।। 
 सूर्यैन्दुपर्जन्यसमीरणानां *यागः[क्.योगः] स्मृतो वृष्टिविकारकाले ।	
 धान्यान्नगोकाञ्चनदक्षिणाश्च देयास्ततः शान्तिं उपैति पापम् ।।	४५.४५ ।। 
 अपसर्पणं नदीनां नगरादचिरेण शून्यतां कुरुते ।	
 शोषश्चाशोष्याणां अन्येषां वा ह्रदादीनाम् ।।	४५.४६ ।। 
 स्नेहासृग्मांसवहाः सङ्कुलकलुषाः प्रतीपगाश्चापि ।	
 परचक्रस्यऽगमनं नद्यः कथयन्ति षण्मासात् ।।	४५.४७ ।। 
 ज्वालाधूमक्वाथऽरुदितौत्क्रुष्टानि चएव कूपानाम् ।	
 गीतप्रजल्पितानि च जनमरकाय*उपदिष्टानि[क्.प्रदिष्टानि] ।।	४५.४८ ।। 
 *सलिल[क्.तोय]उत्पत्तिरखाते गन्धरसविपर्यये च तोयानाम् ।	
 सलिलाशयविकृतौ वा महद्भयं तत्र शन्तिं *इमाम्[क्.इयम्] ।।	४५.४९ ।। 
 सलिलविकारे कुर्यात्पूजां वरुणस्य वारुणैर्मन्त्रैः ।	
 तैरेव च जपहोमं शमं एवं पापं उपयाति ।।	४५.५० ।। 
 प्रसवविकारे स्त्रीणां द्वित्रिचतुष्प्रभृतिसम्प्रसूतौ वा ।	
 हीनातिरिक्तकाले च देशकुलसंक्षयो भवति ।।	४५.५१ ।। 
 वडवाउष्ट्रमहिषगोहस्तिनीषु यमलौद्भवे *रणमरणम्[क्.मरणम्] एषाम् ।	
 षण्मासात्सूतिफलं शान्तौ श्लोकौ च गर्गौक्तौ ।।	४५.५२ ।। 
 नार्यः परस्य विषये त्यक्तव्यास्ता हितार्थिना ।	
 तर्पयेच्च द्विजान्कामैः शान्तिं चएवात्र कारयेत् ।।	४५.५३ ।। 
 चतुष्पादाः स्वयूथेभ्यस्त्यक्तव्याः परभूमिषु ।	
 नगरं स्वामिनं यूथं अन्यथा तु विनाशयेत् ।।	४५.५४ ।। 
 परयोनावभिगमनं भवति तिरश्चां असाधु धेनूनाम् ।	
 उक्षाणो वाअन्योन्यं पिबति श्वा वा सुरभिपुत्रम् ।।	४५.५५ ।। 
 मासत्रयेण विन्द्यात्तस्मिन्निःसंशयं परऽगमनम् ।	
 तत्प्रतिघातायएतौ श्लोकौ गर्गेण निर्दिष्टौ ।।	४५.५६ ।। 
 त्यागो विवासनं दानं तत्तस्यऽशु शुभं भवेत् ।	
 तर्पयेद्ब्राह्मणांश्चात्र जपहोमांश्च कारयेत् ।।	४५.५७ ।। 
 स्थालीपाकेन धातारं पशुना च पुरोहितः ।	
 प्राजापत्येन मन्त्रेण यजेद्बह्वन्नदक्षिणम् ।।	४५.५८ ।। 
 यानं वाहवियुक्तं यदि गच्छेन्न व्रजेच्च वाहयुतम् ।	
 राष्ट्रभयं भवति तदा चक्राणां सादभङ्गे च ।।	४५.५९ ।। 
 गीतरवतूर्यशब्दा नभसि यदा वा चरस्थिरान्यत्वम् ।	
 मृत्युस्तदा गदा वा *विस्वतूर्ये[क्.ऊ.विस्वरतार्ये] पराभिभवः ।।	४५.६० ।। 
 अनभिहततूर्यनादः शब्दो वा ताडितेषु यदि न स्यात् ।	
 व्युत्पत्तौ वा तेषां परऽगमो नृपतिमरणं वा ।।	४५.६१ ।। 
 गोलाङ्गलयोः सङ्गे दर्वीशूर्पऽद्युपस्करविकारे ।	
 क्रोष्टुकनादे च तथा शस्त्रभयं मुनिवचश्चैदम् ।।	४५.६२ ।। 
 वायव्येष्वेषु नृपतिर्वायुं शक्तुभिरर्चयेत् ।	
 आवायोरिति पञ्चर्चो *जप्तव्याः[क्.जाप्याश्च] प्रयतैर्द्विजैः ।।	४५.६३ ।। 
 ब्राह्मणान्परमान्नेन दक्षिणाभिश्च तर्पयेत् ।	
 बह्वन्नदक्षिणा होमाः कर्तव्याश्च प्रयत्नतः ।।	४५.६४ ।। 
 पुरपक्षिणो वनचरा वन्या वा निर्भया विशन्ति पुरम् ।	
 नक्तं वा दिवसचराः क्षपाचरा वा चरन्त्यहनि ।।	४५.६५ ।। 
 सन्ध्याद्वये +अपि मण्डलं आबध्नन्तो मृगा विहङ्गा वा ।	
 दीप्तायां दिश्यथ वा क्रोशन्तः संहता भयदाः ।।	४५.६६ ।। 
 *श्येनाः[क्.श्वानः] प्ररुदन्त इव द्वारे क्रोशन्ति जम्बुका दीप्ताः ।	
 प्रविशेन्नरेन्द्रभवने कपोतकः कौशिको यदि वा ।।	४५.६७ ।। 
 कुक्कुटरुतं प्रदोषे हेमन्तऽदौ च कोकिलऽलापाः ।	
 प्रतिलोममण्डलचराः श्येनऽद्याश्चाम्बरे भयदाः ।।	४५.६८ ।। 
 गृहचैत्यतोरणेषु द्वारेषु च पक्षिसङ्घ*सम्पातः[क्.सम्पाताः] ।	
 मधुवल्मीकाम्भोरुह*समुद्भवश्[क्.समुद्भवाश्] चापि नाशाय ।।	४५.६९ ।। 
 श्वभिरस्थिशवावयवप्रवेशनं मन्दिरेषु मरकाय ।	
 पशुशस्त्रव्याहारे नृपमृत्युर्मुनिवचश्चैदम् ।।	४५.७० ।। 
 मृगपक्षिविकारेषु कुर्याद्*धीमान्[क्.ऊ.धोमान्] सदक्षिणान् ।	
 देवाः कपोत इति च जप्तव्याः पञ्चभिर्द्विजैः ।।	४५.७१ ।। 
 सुदेवा इति चएकेन देया गावः *सदक्षिणाः[क्.च दक्षिणा] ।	
 जपेत्शाकुनसूक्तं वा मनो वेदशिरांशि च ।।	४५.७२ ।। 
 शक्रध्वजैन्द्रकीलस्तम्भद्वारप्रपातभङ्गेषु ।	
 तद्वत्कपाटतोरणकेतूनां नरपतेर्मरणम् ।।	४५.७३ ।। 
 सन्ध्याद्वयस्य दीप्तिर्धूमौत्पत्तिश्च कानने +अनग्नौ ।	
 छिद्राभावे भूमेर्दरणं कम्पश्च भयकारी ।।	४५.७४ ।। 
पाखण्डाणां[क्.पाषण्डाणां] नास्तिकानां च भक्तः	
साध्वाचारप्रोज्झितः क्रोधशीलः ।	
ईर्ष्युः क्रूरो विग्रहऽसक्तचेता	
यस्मिन्राजा तस्य देशस्य नाशः ।।	४५.७५ ।। 
 प्रहर हर छिन्धि भिन्धिइत्यायुधकाष्ठाश्मपाणयो बालाः ।	
 निगदन्तः प्रहरन्ते तत्रापि भयं भवत्याशु ।।	४५.७६ ।। 
 अङ्गारगैरिकऽद्यैर्विकृतप्रेताभिलेखनं यस्मिन् ।	
 नायकचित्रितं अथ वा क्षये क्षयं याति न चिरेण ।।	४५.७७ ।। 
 लूतापटाङ्गशबलं न सन्ध्ययोः पूजितं कलहयुक्तम् ।	
 नित्यौच्छिष्टस्त्रीकं च यद्गृहं तत्क्षयं याति ।।	४५.७८ ।। 
 दृष्टेषु यातुधानेषु निर्दिशेन्मरकं आशु सम्प्राप्तम् ।	
 प्रतिघातायएतेषां गर्गः शान्तिं चकारैमाम् ।।	४५.७९ ।। 
 महाशान्त्यो +अथ बलयो भोज्यानि सुमहान्ति च ।	
 कारयेत महेन्द्रं च *माहेन्द्रीं[क्.महेन्द्रीभिः] च समर्चयेत् ।।	४५.८० ।। 
 नरपतिदेशविनाशे केतोरुदये +अथ वा ग्रहे +अर्केन्द्वोः ।	
 उत्पातानां प्रभवः स्वऋतुभवश्चाप्यदोषाय ।।	४५.८१ ।। 
 ये च न दोषान्जनयन्त्युत्पातास्तानृतुस्वभावकृतान् ।	
 ऋषिपुत्रकृतैः श्लोकैर्विद्यादेतैः समासौक्तैः ।।	४५.८२ ।। 
 वज्राशनिमहीकम्पसन्ध्यानिर्घातनिःस्वनाः ।	
 परिवेषरजोधूमरक्तार्क*अस्तमय[क्.अस्तमन]उदयाः ।।	४५.८३ ।। 
 द्रुमेभ्यो +अन्नरसस्नेहबहुपुष्पफलौद्गमाः ।	
 गोपक्षिमदवृद्धिश्च शिवाय मधुमाधवे ।।	४५.८४ ।। 
 ताराउल्कापातकलुषं कपिलार्केन्दुमण्डलम् ।	
 अनग्निज्वलनस्फोटधूमरेण्वनिलऽहतम् ।।	४५.८५ ।। 
 रक्तपद्म*अरुणा[क्.अरुणम्] *सन्ध्या[क्.सन्ध्यं] नभः क्षुब्धार्णवौपमम् ।	
 सरितां चाम्बुसंशोषं दृष्ट्वा ग्रीष्मे शुभं वदेत् ।।	४५.८६ ।। 
 शक्रायुधपरीवेषविद्युत्शुष्कविरोहणम् ।	
 कम्पौद्वर्तनवैकृत्यं रसनं दरणं क्षितेः ।।	४५.८७ ।। 
 सरोनद्युदपानानां वृद्ध्यूर्ध्वतरणप्लवाः ।	
 सरणं चाद्रिगेहानां वर्षासु न भयऽवहम् ।।	४५.८८ ।। 
 दिव्यस्त्रीभूतगन्धर्वविमानाद्भुतदर्शनम् ।	
 ग्रहनक्षत्रताराणां दर्शनं च दिवा +अम्बरे ।।	४५.८९ ।। 
 गीतवादित्रनिर्घोषा वनपर्वतसानुषु ।	
 सस्यवृद्धिरपां हानिरपापाः शरदि स्मृताः ।।	४५.९० ।। 
 शीतानिलतुषारत्वं नर्दनं मृगपक्षिणाम् ।	
 रक्षोयक्षऽदिसत्त्वानां दर्शनं वागमनुषी ।।	४५.९१ ।। 
 दिशो धूमान्धकाराश्च सनभोवनपर्वताः ।	
 उच्चैः सूर्यौदयास्तौ च हेमन्ते शोभनाः स्मृताः ।।	४५.९२ ।। 
 हिमपातानिलौत्पाता विरूपाद्भुतदर्शनम् ।	
 कृष्णाञ्जनऽभं आकाशं ताराउल्कापातपिञ्जरम् ।।	४५.९३ ।। 
 चित्रगर्भौद्भवाः स्त्रीषु गोअजाश्वमृगपक्षिषु ।	
 पत्राङ्कुरलतानां च विकाराः शिशिरे शुभाः ।।	४५.९४ ।। 
 ऋतुस्वभावजा ह्येते दृष्टाः स्वऋतौ शुभप्रदाः ।	
 ऋतोरन्यत्र चौत्पाता दृष्टास्ते *चातिदारुणाः[क्.बृशदारुनाः] ।।	४५.९५ ।। 
 उन्मत्तानां च या गाथाः शिशूनां *यच्च भाषितम्[क्.भाषितं च यत्] ।	
 स्त्रियो यच्च प्रभाषन्ते तस्य नास्ति व्यतिक्रमः ।।	४५.९६ ।। 
 पूर्वं चरति देवेषु पश्चाच्*चरति[क्.गच्छति] मानुषान् ।	
 नाचोदिता वाग्वदति सत्या ह्येषा सरस्वती ।।	४५.९७ ।। 
उत्पातान्गणितविवर्जितो +अपि बुद्ध्वा	
विख्यातो भवति नरेन्द्रवल्लभश्च ।	
एतत्तन्मुनिवचनं रहस्यं उक्तं	
यज्ज्ञात्वा भवति नरस्त्रिकालदर्शी ।।	४५.९८ ।।