बृहस्पतिस्मृतिः/दायभागः


पीठिका
ददाति दीयते पित्रा पुत्रेभ्यः स्वस्य यद्धनम्  ।
तद्दायं ..... .... ....   ।। १,२६.१  ।।

एकां स्त्रीं कारयेत्कर्म यथांशेन गृहे गृहे   ।
बह्व्यः समांशतो देया दासानां अप्ययं विधिः   ।। १,२६.२  ।।

उद्धृत्य कूपवाप्यम्भस्त्वनुसारेण गृह्यते   ।
तथा भागानुसारेण सेतुः क्षेत्रं विभज्यते   ।। १,२६.३  ।।

युक्त्या विभजनीयं तदन्यथानर्थकं भवेत् ।। १,२६.४  ।।

विभक्तलक्षणम्
एकपाकेन वसतां पितृदेवद्विजार्चनम्  ।
एकं भवेद्द्विभक्तानां तदेव स्याद्गृहे गृहे   ।। १,२६.५  ।।

साक्सित्वं प्रतिभाव्यं च दानं ग्रहणं एव च   ।
विभक्ता भ्रातरः कुर्युः नाविभक्ताः परस्परम्  ।। १,२६.६  ।।

येषां एताः क्रिया लोके प्रवर्तन्ते स्वरिक्थिषु   ।
विभक्तानवगच्छेयुः लेख्यं अप्यन्तरेण तान्  ।। १,२६.७  ।।

कुलानुबन्धव्याघात होधं साहससाधकम्  ।
स्वस्वभोगस्थावरस्य विभागस्य पृथग्धनम्  ।। १,२६.८  ।।

विभागकालः
पित्रोरभावे भ्रातृणां विभागः संप्रदर्शितः   ।
मातुर्निवृत्ते रजसि प्रत्तसु भगिनीषु च   ।। १,२६.९  ।।

विभागक्रमः
क्रमागते गृहक्षेत्रे पिता पुत्राः समांशिनः   ।
पैतृके न विभागार्हाः सुताः पितुरनिच्छया   ।। १,२६.१०  ।।

समवर्णासु ये जाताः सर्वे पुत्रा द्विजन्मनाम्  ।
उद्धारं ज्यायसे दत्त्वा भजेरन्नितरे समम्  ।। १,२६.११  ।।

वयोविद्यातपोभिश्च द्व्यंशं हि लभते धनम्  ।
यथा यथा विभागाप्तं धनं यागार्थतां इयात् ।
तथा तथा विधातव्यं विद्वद्भिर्भागगौरवम्  ।। १,२६.१२  ।।

तत्पुत्रा विषमसमाः पितृभागहराः स्मृताः   ।। १,२६.१३  ।।

द्रव्ये पितामहोपात्ते स्थावरे जङ्गमेऽपि वा   ।
समं अंशित्वं आख्यातं पितुः पुत्रस्य चैव हि   ।। १,२६.१४  ।।

समन्यूनाधिका भागाः पित्रा येषां प्रकल्पिताः   ।
तथैव ते पालनीया विनेयास्ते स्युरन्यथा   ।। १,२६.१५  ।।

जीवद्विभागे तु पिता गृह्णीतांशद्वयं स्वकम्  ।। १,२६.१६  ।।

द्विप्रकारो विभागस्तु दायादानां प्रकीर्तितः   ।
वयोज्येष्ठक्रमेणैकः समा परांशकल्पना   ।। १,२६.१७  ।।

समवेतैस्तु यत्प्राप्तं सर्वे तत्र समांशिनः   ।
तत्पुत्रा विषमसमाः पितृभागहराः स्मृताः   ।। १,२६.१८  ।।

पितृरिक्थहराः पुत्राः सर्व एव समांशिनः   ।
विद्याकर्मरतस्तेषां अधिकं लब्धुं अर्हति   ।। १,२६.१९  ।।

विद्याविज्ञानशौर्यार्थे ज्ञानदानक्रियासु च   ।
यस्येह प्रथिता कीर्तितः पितरस्तेन पुत्रिणः   ।। १,२६.२०  ।।

जन्मविद्यागुणैर्ज्येष्ठो द्व्यंशं दायादवाप्नुयात् ।
समांशभागिनस्त्वन्ये तेषां पितृसमस्तु सः   ।। १,२६.२१  ।।

तदभावे तु जननी तनयांशसमांशिनी   ।
समांशा मातरस्तेषां तुरीयांशा च कन्यका   ।। १,२६.२२  ।।

कन्यकानां त्वदत्तानां चतुर्थो भाग इष्यते   ।
पुत्राणां च त्रयो भागाः साम्यं त्वल्पधने स्मृतम्  ।। १,२६.२३  ।।

यद्येकजाता बहवः समाना जातिसंख्यया   ।
स्वधनैस्तैर्विभक्तव्यं मातृभागेन धर्मतः   ।। १,२६.२४  ।।

सवर्णा भिन्नसंख्या ये पुंभागस्तेषु शस्यते   ।
पितामह्यस्तु सर्वास्ता मातृतुल्याः प्रकीर्तिताः   ।। १,२६.२५  ।।

असंस्कृतास्तु यास्तत्र पैतृकादेव ता धनात् ।
संस्कार्या भ्रातृभिर्ज्येष्ठः कन्यकाश्च यथाविधि   ।। १,२६.२६  ।।

असंस्कृता भ्रातरस्तु ये स्युस्तत्र यवीयसः   ।
संस्कार्याः पूर्वजैस्ते वै पैतृकान्मध्यगाद्धनात् ।। १,२६.२७  ।।

दद्याद्धनं च पर्याप्तं क्षेत्रांशं वा यदिच्छति   ।। १,२६.२८  ।।

ऊढया कन्यया वापि भर्तुः पितृगृहेऽपि वा   ।
भ्रातुः सकाशात्पित्रोर्वा लब्धं सौदायिकं स्मृतम्  ।। १,२६.२९  ।।

सौदायिकं धनं प्राप्य स्त्रीणां स्वातन्त्रं इष्यते   ।
यस्मात्तदानृशंस्यार्थं तैर्दत्तं उपजीवनम्  ।। १,२६.३०  ।।

विक्रये चैव दाने च यथेष्तं स्थावरेष्वपि   ।
स्त्रीधनं स्यादपत्यानां दुहिता च तदंशिनी   ।
अप्रत्ता चेत्समूढा तु लभते मानमात्रकम्  ।। १,२६.३१  ।।

मातुः स्वसा मातुलानी पितृव्यस्त्री पितृष्वसा   ।
श्वश्रूः पूर्वजपत्नी च मातृतुल्याः प्रकीर्तिताः   ।। १,२६.३२  ।।

यदासां औरसो न स्यात्पुत्रो दौहित्र एव वा   ।
तत्सुतो वा धनं तासां स्वस्त्रीयाद्याः समाप्नुयुः   ।। १,२६.३३  ।।

पुत्रलक्षणम्
सवर्णजोऽप्यगुणवान्नार्हः स्यात्पैतृके धने   ।
तत्पिण्डदाः श्रोत्रिया ये तेषां तत्तु विधीयते   ।। १,२६.३४  ।।

उत्तमर्णाधमर्णेभ्यः पितरं त्रायते सुतः   ।
अतस्तु विपरीतेन तेन नास्ति प्रयोजनम्  ।। १,२६.३५  ।।

तया गवा किं क्रियते या न दोग्ध्री न गर्भिणी   ।
कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न धार्मिकः   ।। १,२६.३६  ।।

शास्त्रशौर्यार्थरहितस्तपोविज्ञानवर्जितः   ।
आचारहीनः पुत्रस्तु मूत्रोच्चारसमः स्मृतः   ।। १,२६.३७  ।।

पुत्रविभागः
स्थावरद्विपदं चैव यद्यपि स्वयं आर्हितम्  ।
असम्भूय सुतान्सर्वान्न दानं न च विक्रयः   ।। १,२६.३८  ।।

जाता जनिष्यद्गर्भस्थाः पितृस्था ये च मानवाः   ।
सर्वे कांक्षन्ति तां वृत्तिं अनाच्छेद्यास्ततस्तु सा   ।। १,२६.३९  ।।

गृहोपस्करवाह्यादि भोज्याभरणकर्मिणः   ।
दृश्यमाना विभज्यन्ते गूढे केशो विधीयते   ।। १,२६.४०  ।।

क्षत्रजास्त्रिद्व्येकभागा विड्जौ तु द्व्येकभागिनौ   ।। १,२६.४१  ।।

ब्रह्मक्सत्रियविष्शूद्रा विप्रोत्पन्नास्त्वनुक्रमात् ।
चतुस्त्रिद्व्येकभागेन भवेयुस्ते यथाक्रमम्  ।। १,२६.४२  ।।

शूद्र्यां द्विजातिभिर्जातो न भूमेर्भागं अर्हति   ।
द्विजातिराप्नुयात्सर्वं इति धर्मो व्यवस्थितः   ।। १,२६.४३  ।।

तेषां सवर्णा ये पुत्रास्ते तृतीयांशभागिनः   ।
हीनास्तं उपजीवेयुर्ग्रासाच्छादनसंभृताः   ।। १,२६.४४  ।।

सर्वे ह्यनौरसस्यैते पुत्रा दायहराः स्मृताः   ।
औरसे पुनरुत्पन्ने तेषु ज्यैष्ठ्यं न तिष्ठति   ।। १,२६.४५  ।।

पितामहपितृभ्यां च दत्तं मात्रा च यद्भवेत् ।
तस्य तन्नापहर्तव्यं शौर्यभार्याधनं तथा   ।। १,२६.४६  ।।

वस्त्रादयोऽविभाज्या यैरुक्तं तैर्न विचारितम्  ।
धनं भवेत्समृद्धानां वस्त्रालंकारसंश्रितम्  ।। १,२६.४७  ।।

ऋणं उद्वाह्य लेखितं .... ....   ।। १,२६.४८  ।।

उक्तप्रकारो विज्ञेयः पत्रारूढऋणे खलु   ।
उक्त्या विभजनीयं तदन्यथानर्थकं भवेत् ।। १,२६.४९  ।।

मध्यस्थितं अनाजीव्यं दातुं नैकस्य शक्यते   ।
युक्त्या विभजनीयं तदन्यथानर्थकं भवेत् ।। १,२६.५०  ।।

विक्रीय वस्त्राभरणं धनं उद्ग्राह्य लेखितम्  ।
कृतान्नं चाकृतान्नेन परिवर्त्य विभज्यते   ।। १,२६.५१  ।।

योगक्षेमवतो लाभः समत्वेन विभज्यते   ।
प्रचारश्च यथांशेन कर्तव्यो रिक्थिभिः सदा   ।। १,२६.५२  ।।

ब्रह्मदायं गतां भूमिं हरेद्यो ब्राह्मणीसुतः   ।
गृहं द्विजातयः सर्वे तथा क्षेत्रं क्रमागतम्  ।। १,२६.५३  ।।

पित्रा सह विभक्तानां व्यवस्था
पित्रा सह विभक्ता ये सापत्ना वा सहोदराः   ।
जघन्याश्चैव ये तेषां पितृभागहरास्तु ते   ।। १,२६.५४  ।।

अनीशः पूर्वजः पित्र्ये भ्रातृभागे विभक्तजः   ।। १,२६.५५  ।।

पुत्रैः सह विभक्तेन पित्रा यत्स्वयं आर्जितम्  ।
विभक्तजस्य तत्सर्वं अनीशाः पूर्वजाः स्मृताः   ।। १,२६.५६  ।।

यथा धने तथा र्णे च दानादानक्रयेषु च   ।
परस्परं अनीशास्ते मुक्त्वाशौचोदकक्रियाम्  ।। १,२६.५७  ।।

पैतामहं हृतं पित्रा स्वशक्त्या यदुपार्जितम्  ।
विद्याशौर्यादिनावाप्तं तत्र स्वाम्यं पितुः स्मृतम्  ।। १,२६.५८  ।।

प्रदानं स्वेच्छया कुर्यात्भोगं चैव ततो धनात् ।
तदभावेऽपि तनयाः समांशाः परिकीर्तिताः   ।। १,२६.५९  ।।

वस्त्रालंकारशय्याइ पितुर्यद्वाहनादिकम्  ।
गन्धमाल्यैः समभ्यर्च्य श्राद्धभोक्त्रे तदर्पयेत् ।। १,२६.६०  ।।

पत्यौ जीवति यः स्त्रीभिरलंकारो धृतो भवेत् ।
न तं भजेरन्दायादाः भजमानाः पतन्ति ते   ।। १,२६.६१  ।।

पितृप्रसादात्भुज्यन्ते वस्त्राण्याभरणानि च   ।। १,२६.६२  ।।

कृतेऽकृते वा विभागे रिक्थी यत्र प्रवर्तते   ।
सामान्यं चेद्भावयति तत्र भागहरस्तु सः   ।। १,२६.६३  ।।

ऋणं लेख्यं गृहं क्षेत्रं यस्य पैतामहं भवेत् ।
चिरकालप्रोषितोऽपि भागभागागतस्तु सः   ।। १,२६.६४  ।।

गोत्रसाधारणं त्यक्त्वा योऽन्यं देशं समाश्रितः   ।
अर्धतस्त्वागतस्यांशः प्रदातव्यो न संशयः   ।। १,२६.६५  ।।

तृतीयः पञ्चमश्चैव सप्तमो योऽपि वा भवेत् ।
जन्मनां अपरिज्ञाने लभेतांशं क्रमागते   ।। १,२६.६६  ।।

यं परंपरया मौलाः समस्ताः स्वामिनं विदुः   ।
तदन्वयस्यागतस्य दातव्या गोत्रजैर्मही   ।। १,२६.६७  ।।

अविभक्तविभक्तानां कुल्यानां वसतां सह   ।
भूयो दायविभागः स्यादाचतुर्थादिति स्थितिः   ।। १,२६.६८  ।।

पुत्रभेदाः
अनेकधा कृताः पुत्रा ऋषिभिश्च पुरातनैः   ।
न शक्यन्तेऽधुना कर्तुं शक्तिहीनैश्चिरन्तनैः   ।। १,२६.६९  ।।

एक एवौरसः पित्र्ये धने स्वामी प्रकीर्तितः   ।
तत्तुल्यः पुत्रिकपुत्रो भर्तव्यास्त्वपरे स्मृताः   ।। १,२६.७०  ।।

क्षेत्रजाद्याः सुतास्त्वन्ये पञ्चषट्सप्तभागिनः   ।। १,२६.७१  ।।

दत्तोऽपविद्धः क्रीतश्च कृतः शौद्रस्तथैव च   ।
जातिशुद्धा मध्यमास्ते सर्वे रिक्थसुताः स्मृताः   ।। १,२६.७२  ।।

क्षेत्रजो गर्हितः सद्भिस्तथा पौनर्भवः सुतः   ।
कानीनश्च सहोढश्च गूढजः पुत्रिकासुतः   ।। १,२६.७३  ।।

शूद्रापुत्रः स्वयंदत्तो ये चैते क्रीतकाः स्मृताः   ।
सर्वे ते मैत्रिणः प्रोक्ता काण्डपृष्ठा न संशयः   ।। १,२६.७४  ।।

स्वकुलं पृष्ठतः कृत्वा यो वै परकुलं व्रजेत् ।
तेन दुश्चरितेनासौ काण्डपृष्ठो न संशयः   ।। १,२६.७५  ।।

अग्निं प्रजापतिं चेष्ट्वा क्रियते गौतमोऽवदत् ।
अन्ये त्वाहुरपुत्रस्य चिन्तिता पुत्रिका भवेत् ।। १,२६.७६  ।।

पुत्रास्त्रयोदश प्रोक्ता मनुना येन पूर्वशः   ।
संतानकारणं तेषां औरसः पुत्रिका तथा   ।। १,२६.७७  ।।

आज्यं विना यथा तैलं सद्भिः प्रतिनिधिः स्मृतम्  ।
तथैकादश पुत्रास्तु पुत्रिकौरसयोर्विना   ।। १,२६.७८  ।।

यद्येकजाता बहवो भ्रातरस्तु सहोदराः   ।
एकस्यापि सुते जाते सर्वे ते पुत्रिणः स्मृताः   ।। १,२६.७९  ।।

बह्वीनां एकपत्नीनां एष एव विधिः स्मृतः   ।
एका चेत्पुत्रिणी तासां सर्वासां पिण्डदस्तु सः   ।। १,२६.८०  ।।

पुन्नाम्नो नरकात्पुत्रः पितरं त्रायते यतः   ।
मुखसंदर्शनेनापि तदुत्पत्तौ यतेत सः   ।। १,२६.८१  ।।

पौत्रोऽथ पुत्रिकापुत्रः स्वर्गप्राप्तिकरावुभौ   ।
रिक्थे च पिण्डदाने च समौ तौ परिकीर्तितौ   ।। १,२६.८२  ।।

कामतश्च शूद्रावरोधजस्य भ्रातुरंशम्  ।
संमानमात्रं प्रेते पितरि दद्युः शुश्रूषुश्चेत्(?)   ।। १,२६.८३  ।।

अन्नार्थं तण्डुलप्रस्थं अपराह्ने तु सेन्धनम्  ।
वसनं त्रिपणक्रीतं देयं एकं त्रिमासतः   ।। १,२६.८४  ।।

विधवाभागः
एतावदेव साध्वीनां चोदितं विधवाधनम्  ।। १,२६.८५  ।।

वसनस्याशनस्यैव तथैव रजकस्य च   ।
धनं व्यपोह्य तच्छिष्टं दायादानां प्रकल्पयेत् ।। १,२६.८६  ।।

अपुत्रस्याथ कुलजा पत्नी दुहितरोऽपि वा   ।
तदभावे पिता माता भ्राता पुत्राश्च कीर्तिताः   ।। १,२६.८७  ।।

अपुत्रेण सुतः कार्यो यादृक्तादृक्प्रयत्नतः   ।
पिण्डोदकक्रियाहेतोर्धर्मसंकीर्तनस्य च   ।। १,२६.८८  ।।

काङ्क्षण्ति पितरः पुत्रान्नरकापतभीरवः   ।
गयां यास्यति यः कश्चित्सोऽस्मान्संतारयिष्यति   ।। १,२६.८९  ।।

यथा जलं कुप्लवेन तरन्मज्जति मानवः   ।
तद्वत्पिता कुपुत्रेण तमस्यन्धे निमज्जति   ।। १,२६.९०  ।।

करिष्यति वृषोत्सर्गं इष्टापूर्तं तथैव च   ।
पालयिष्यति वार्धक्ये श्राद्धं दास्यति चान्वहम्  ।। १,२६.९१  ।।

भार्याभागः
आम्नाये स्मृतितन्त्रे च लोकाचारे च सूरिभिः   ।
शरीरार्धं स्मृता भार्या पुण्यापुण्यफले समा   ।। १,२६.९२  ।।

यस्य नोपरता भार्या देहार्धं तस्य जीवति   ।
जीवत्यर्धशरीरेऽर्थं कथं अन्यः समाप्नुयात् ।। १,२६.९३  ।।

सकुल्यैर्विद्यमानस्तु पितृभ्रातृसनाभिभिः   ।
असुतस्य प्रमीतस्य पत्नी तद्भागहारिणी   ।। १,२६.९४  ।।

पूर्वप्रमीताग्निहोत्रं मृतं भर्तरि तद्धनम्  ।
विन्देत्पतिव्रता नारी धर्म एष सनातनः   ।। १,२६.९५  ।।

मूर्वं म्र्ता हरेदग्निं अन्वारूढा हरेदघम्  ।
पुत्राभावे तु पत्नी स्यात्पत्न्यभावे तु सोदरः   ।
तदभावे तु दायादः पश्चाद्दौहित्रकं धनम्  ।। १,२६.९६  ।।

जङ्गमं स्थावरं हेम रूप्यधान्यरसाम्बरम्  ।
आदाय दापयेच्छ्राद्धं मासषाण्मासिकादिकम्  ।। १,२६.९७  ।।

पितृव्यगुरुदौहित्रान्स्वसृभर्त्रीयं आतुलान्  ।
पूजयेत्कव्यपूर्ताभ्यां वृद्धानाथातिथीन्स्त्रियः   ।। १,२६.९८  ।।

यद्विभक्ते धने किंचिदाध्यादिविधिसंस्मृतम्  ।
तज्जाया स्थावरं मुक्त्वा लभेत गतभर्तृका   ।। १,२६.९९  ।।

वृत्तस्थापि कृतेऽप्यंशे न स्त्री स्थावरं अर्हति   ।
विधवा यौवनस्था चेन्नारी भवति कर्कशा   ।
आयुषः क्षपणार्थं तु दातव्यं जीवनं तदा   ।। १,२६.१००  ।।

मृते भर्तरि भर्तृअंशं लभेत कुलपालिका   ।
यावज्जीवं हीनस्वाम्यं दानाधमनविक्रये   ।। १,२६.१०१  ।।

क्रयक्रीता तु या नारी संभोगार्थं सुतार्थिना   ।
गृहीता वान्यदीया वा सैव स्त्री परिकीर्त्यते   ।। १,२६.१०२  ।।

प्रदद्यात्त्वेव पिण्डं वा क्षेत्रांशं वा यदृच्छया   ।। १,२६.१०३  ।।

स्थावराज्जीवनं स्त्रीभ्यो यद्दत्तं श्वशुरेण तु   ।
न तच्छक्यं अपाहर्तुं इतरैः श्वशुरे म्र्ते   ।। १,२६.१०४  ।।

सपिण्डा बान्धवा ये तु तस्याः स्युः परिपन्थिनः   ।
हिंस्युर्धनानि तान्राजा चौरदण्डेण घातयेत् ।। १,२६.१०५  ।।

संसृष्टिविभागः
संसृष्टौ यौ पुनः प्रीत्या तौ परस्परभागिनौ   ।
विभक्ता भ्रातरो ये तु संप्रीत्यैकत्र संस्थिताः   ।
पुनर्विभागकरणे तेषां ज्यैष्ठ्यं न विद्यते   ।। १,२६.१०६  ।।

कदाचिद्वा प्रमीयेत प्रव्रजेद्वा कथंचन   ।
न लुप्यते तस्य भागः सोदरस्य विधीयते   ।। १,२६.१०७  ।।

या तस्य भगिनी सा तु ततोऽंशं लब्धुं अर्हति   ।
अनपत्यस्य धर्मोऽयं अभार्यपितृकस्य च   ।। १,२६.१०८  ।।

सा च दत्ता त्वदत्ता वा सोदरे तु मृते सति   ।
तस्यांशं तु हरेत्सैव द्वयोर्व्यक्तं हि कारणम्  ।। १,२६.१०९  ।।

अनन्तरः सपिण्डाद्यस्तस्य तस्य धनं भवेत् ।। १,२६.११०  ।।

मृतोऽनपत्योऽभार्यश्चेदभ्रातृपितृमातृकः   ।
सर्वे सपिण्डास्तद्दायं विभजेरन्यथांशतः   ।। १,२६.१११  ।।

संसृष्टानां तु यः कश्चिद्विद्या शौर्यादिना धनम्  ।
प्राप्नोति तस्य दातव्यो द्व्यंशः शेषाः समांशिनः   ।। १,२६.११२  ।।

विभक्तो यः पुनः पित्रा भ्रात्रा चैकत्र संस्थितः   ।
पितृव्येणाथवा प्रीत्या तत्संसृष्टः स उच्यते   ।। १,२६.११३  ।।

सोदर्या विभजेरंस्तं समेत्य सहिताः समम्  ।
भ्रातरो ये च संसृष्टा भगिन्यश्च सनाभयः   ।। १,२६.११४  ।।

येषां ज्येष्ठः कनिष्ठो वा हीयेतांशप्रदानतः   ।
म्रियेतान्यतरो वापि तस्य भागो न लुप्यते   ।। १,२६.११५  ।।

.... .... सोदरस्य तु सोदरः   ।
दद्याच्चापहरेच्चांशं जातस्य च मृतस्य च   ।। १,२६.११६  ।।

अन्योदर्यस्तु संसृष्टी नान्योदर्याद्धनं हरेत् ।
असंसृष्ट्यपि चादद्यात्सोदर्यो नान्यमातृजः   ।। १,२६.११७  ।।

प्रमीतपितृकाणां तु पितृतो भागकल्पना   ।। १,२६.११८  ।।

येऽपुत्राः क्षत्रविट्शूद्राः पत्नीभ्रातृविवर्जिताः   ।
तेषां धनहरो राजा सर्वस्याधिपतिर्हि सः   ।। १,२६.११९  ।।

पुत्राणां वर्णानुरूपेण विशेषः
विप्रेण क्षत्रियाजातो जन्मज्येष्ठो गुणान्वितः   ।
भवेत्समांशः क्षत्रेण वैश्याजातस्तथैव च   ।। १,२६.१२०  ।।

न प्रतिग्रहभूर्देया क्षत्रियादिसुताय वै   ।
यद्यप्येषां पिता दद्यान्मृते विप्रासुतो हरेत् ।। १,२६.१२१  ।।

शूद्र्यां द्विजातिभिर्जातो न भूमेर्भागं अर्हति   ।
सजातावाप्नुयात्सर्वं इति धर्मो व्यवस्थितः   ।। १,२६.१२२  ।।

निषाद एकपुत्रस्तु विप्रस्य स तृतीयभाक्  ।
द्वौ सकुल्याः सपिण्डा वा स्वधादाताथ संहरेत् ।। १,२६.१२३  ।।

कुल्याभावे स्वधादाता आचार्यः शिष्य एव वा   ।
सर्वास्वापत्सु तान्वर्णांस्तथैव प्रतिपादयेत् ।। १,२६.१२४  ।।

अनपत्यस्य शुश्रूषुर्गुणवाञ् शूद्रयोनिजः   ।
लभेताजीवनं शेषं सपिण्डाः समवाप्नुयुः   ।। १,२६.१२५  ।।

दुहितुः दायार्हत्वम्
भर्तुर्धनहरी पत्नी तां विना दुहिता स्मृता   ।। १,२६.१२६  ।।

अङ्गादङ्गात्संभवति पुत्रवद्दुहिता नृणाम्  ।
तस्मात्पितृधनं त्वन्यः कथं गृह्णीत मानवः   ।। १,२६.१२७  ।।

तदभावे तु दुहिता यद्यनूढा भवेत्तदा   ।
अपुत्रपौत्रसंताने दौहित्रा धनं आप्नुयुः   ।। १,२६.१२८  ।।

यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा   ।
तस्यां आत्मनि तिष्ठन्ति कथं अन्यो धनं हरेत् ।। १,२६.१२९  ।।

पौत्रदौहित्रयोर्लोके विशेषो नास्ति धर्मतः   ।
अनेनैव विधानेन सुतं चक्रेऽथ पुत्रिकाम्  ।। १,२६.१३०  ।।

पुमान्पुंसोऽधिके शुक्ले स्त्री भवत्यधिके स्त्रियाः   ।। १,२६.१३१  ।।

सदृशी सदृशेनोढा साध्वी शुश्रूषणे रता   ।
कृताकृता वा पुत्रस्य पितुर्धनहरी तु सा   ।। १,२६.१३२  ।।

यथा पितृधने स्वाम्यं तस्याः सत्स्वपि बन्धुषु   ।
तथैव तत्सुतोऽपीष्टे मातृमातामहे धने   ।। १,२६.१३३  ।।

तदभावे भ्रातरस्तु भ्रातृपुत्राः सनाभयः   ।
सकुल्या बान्धवाः शिष्याः श्रोत्रियाश्च धनार्हकाः   ।। १,२६.१३४  ।।

अपुत्रस्य धनविभागः
अनपत्यस्य पुत्रस्य माता दायं अवाप्नुयात् ।
भार्यासुतविहीनस्य तनयस्य मृतस्य तु   ।
माता रिक्थहरी ज्ञेया भ्राता वा तदनुज्ञया   ।। १,२६.१३५  ।।

पुत्राभावे तु पत्नी स्यात्पत्न्यभावे तु सोदरः   ।
तदभावे तु दायादः पश्चाद्दौहित्रकं धनम्  ।। १,२६.१३६  ।।

समुत्पन्नाद्धनादर्धं तदर्थं स्थापयेत्प्र्थक्  ।
मासषाण्मासिके श्राद्धे वार्षिके वा प्रयत्नतः   ।। १,२६.१३७  ।।

बहवो ज्ञातयो यत्र सकुल्या बान्धवास्तथा   ।
यस्त्वासन्नतरस्तेषां सोऽनपत्यधनं हरेत् ।। १,२६.१३८  ।।

भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा   ।
सह पिण्डक्रियां कृत्वा कुर्यादभ्युदयं ततः   ।। १,२६.१३९  ।।

स्वेच्छाकृतविभागो यः पुनरेव विसंवदेत् ।
स राज्ञांशे स्वके स्थाप्यः शासनीयोऽनुबन्धकृत् ।। १,२६.१४०  ।।

साधारणऋणन्यास निह्नवे छद्मना क्रियाम्  ।
पार्श्वहानिकारीं कृत्वा बलान्नैव प्रदापयेत् ।। १,२६.१४१  ।।

मायाविनो धृतधनाः क्रूरा लुब्धाश्च ये नराः   ।
संप्रीत्या साधनीयास्ते स्वार्थहान्या छलेन वा   ।। १,२६.१४२  ।।

साहसं स्थावरस्वाम्यं प्राग्विभागश्च रिक्थिनाम्  ।
अनुमानेन विज्ञेयं न स्युर्यत्र च साक्षिणः   ।। १,२६.१४३  ।।

अनपत्यस्य पुत्रस्य माता दायं अवाप्नुयात् ।
भार्यासुतविहीनस्य तनयस्य मृतस्य तु   ।
माता रिक्थहरी ज्ञेया भ्राता वा तदनुज्ञया   ।। १,२६.१३५  ।।

पुत्राभावे तु पत्नी स्यात्पत्न्यभावे तु सोदरः   ।
तदभावे तु दायादः पश्चाद्दौहित्रकं धनम्  ।। १,२६.१३६  ।।

समुत्पन्नाद्धनादर्धं तदर्थं स्थापयेत्प्र्थक्  ।
मासषाण्मासिके श्राद्धे वार्षिके वा प्रयत्नतः   ।। १,२६.१३७  ।।

बहवो ज्ञातयो यत्र सकुल्या बान्धवास्तथा   ।
यस्त्वासन्नतरस्तेषां सोऽनपत्यधनं हरेत् ।। १,२६.१३८  ।।

भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा   ।
सह पिण्डक्रियां कृत्वा कुर्यादभ्युदयं ततः   ।। १,२६.१३९  ।।

स्वेच्छाकृतविभागो यः पुनरेव विसंवदेत् ।
स राज्ञांशे स्वके स्थाप्यः शासनीयोऽनुबन्धकृत् ।। १,२६.१४०  ।।

साधारणऋणन्यास निह्नवे छद्मना क्रियाम्  ।
पार्श्वहानिकारीं कृत्वा बलान्नैव प्रदापयेत् ।। १,२६.१४१  ।।

मायाविनो धृतधनाः क्रूरा लुब्धाश्च ये नराः   ।
संप्रीत्या साधनीयास्ते स्वार्थहान्या छलेन वा   ।। १,२६.१४२  ।।

साहसं स्थावरस्वाम्यं प्राग्विभागश्च रिक्थिनाम्  ।
अनुमानेन विज्ञेयं न स्युर्यत्र च साक्षिणः   ।। १,२६.१४३  ।।

विभक्तक्रिया
तेषां एताः क्रिया लोके प्रवर्तन्ते स्वरिक्थिषु   ।
विभक्तानवगच्छेयुर्लेख्यं अप्यन्तरेण तान्  ।। १,२६.१४४  ।।

अविभक्तैश्च कर्तव्या वैश्वदेवादिकाः क्रियाः   ।। १,२६.१४५  ।।

बलानुबन्धव्याघात होढं साहसभावकम्  ।
स्वस्य भोगः स्थावरस्य विभागस्य पृथग्धनम्  ।। १,२६.१४६  ।।

पृथगायव्ययधनाः कुसीदं च परस्परम्  ।
वणिक्पथं च ये कुर्युर्विभक्तास्ते न संशयः   ।। १,२६.१४७  ।।

कार्यं उच्छ्रावणालेख्यं विभक्तैर्भ्रातृभिर्मिथः   ।
साक्षिणो वा विरोधार्थं विभजद्भिरनिन्दिताः   ।। १,२६.१४८  ।।

येनांशो यादृशो भुक्तस्तस्य तं न विचालयेत् ।। १,२६.१४९  ।।