साहित्यदर्पणम्/सप्तमः परिच्छेदः
<poem>
     इह हि प्रथमतः काव्ये दोषगुणरीत्यलङ्काराणामवस्थितिक्रमो दशितः, संप्रति के त इत्यपेक्षायामुद्देशक्रमप्राप्तानां दोषणां स्वरूपमाह---
रसापकर्षका दोषाः,
     अस्यार्थः प्रगेव स्फुटीकृतः  । 
     तद्विशेषानाह---
                                                                                                ते पुनः पञ्चधा मताः  ।
     पदे तदंशे वाक्येर्ऽथे संभवन्ति रसेऽपि यत् ।। सूत्र ७.१  ।।
दुःश्रवत्रिविधाश्लीलानुचितार्थप्रयुक्तताः  ।
ग्राम्याप्रतीतसन्दिग्धनेयार्थनिहतार्थताः  ।। सूत्र ७.२  ।।
अवाचकत्वं क्लिष्टत्वं विरुद्धमतिकारिता  ।
अविमृष्टविधेयांशभावश्च पदवाक्ययोः  ।। सूत्र ७.३  ।।
दोषाः केचिद्भवन्त्येषु पदांशेऽपि पदे परे  ।
निरर्थकासमर्थत्वे च्युतसंस्कारता तथा  ।। सूत्र ७.४  ।।
     परुषवर्णतया श्रुतिदुःखावहत्वं दुःश्रवत्वं  । 
     यथा---
'कार्त्तर्थ्यं यातु तन्वङ्गी कदानङ्गवशंवदा ।'
     अश्लीलत्वं व्रीडादुगुप्सामङ्गलव्यञ्जकत्वात्निविधं  ।
     क्रमेणोदाहरणम्---
'तृप्तारिविजये राजन् साधनं सुमहत्तव ।'
'प्रससार शनैर्वायुर्विनाशे तन्वि  ते तदा ।'
     अत्र साधन-वायु-विनाश-शब्दा अश्लीलाः  ।
          'शूरा अमरतां यान्ति पशुभूता रणाध्वरे  ।
     अत्र पशुत्वं कातर्यमभिव्यनक्तीत्यनुचितार्थत्वं  ।
     अप्रयुक्तत्वं तथा प्रसिद्धावपि कविभिरनादृतत्वं  । यथा---
'भाति पद्मः सरोवरे।।'
     अत्र पद्मशब्दः पुंल्लिङ्गः  ।
     ग्राम्यत्वं यथा---
'कटिस्ते हरते मनः।।'
     अत्र कटिशब्दो ग्राम्यः  ।
     अप्रतीतत्वमेकदेशमात्रप्रसिद्धत्वं  । यथा---
'योगेन दलिताशयः।।'
     अत्र योगशास्त्र एव वासनार्थ आशयशब्दः  ।
'आशईः परम्परां वन्द्यां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु ।
     अत्र वन्द्यामिति किं बन्दीभूतायामुत वन्दनीयामिति संदेहः  ।
     नोत्यर्थत्वं रूढीप्रयोजनाभावादशक्तिकृतं लक्ष्यार्थप्रकाशनं  ।
     यथा---
'कमले चरणाघातं मुखं सुमुखि तेऽकरेत् ।
     अत्र चरणाघातेन निर्जितत्वं लक्ष्यं  ।
     निहतार्थत्वमुभयार्थस्य शब्दस्याप्रसिद्धेर्ऽथे प्रयोगः  ।
     यथा---
'यमुनाशम्बरमम्बरं व्यतानीत् ।'
     शम्बरशब्दो दैत्ये प्रसिद्धः, इह तु जले निहतार्थः  ।
'गीतेषु कर्णमादत्ते ।'
     अत्राङ्--पूर्वो दाञ्-धातुर्दानार्थेऽवाचकः  ।
     यथा वा---
'दिनं मे त्वयि संप्राप्ते ध्वान्तच्छन्नापि यामिनी ।'
     अत्र दिनमिति प्रकाशमयार्थेऽवाचकं  । क्लिष्टत्वमर्थप्रतीतेर्व्यवहितम्, यथा---
'क्षीरोदजावसतिजन्मभुवः प्रसन्नाः ।'
     अत्र क्षीरोदजा लक्ष्मीस्तस्या वसतिः पद्मं तस्य जन्मभुवो जलानि  ।
'भूतयेऽस्तु भवानीशः ।'
     अत्र भवानीशशब्दो भवान्याः पत्यन्तरप्रतीतिकारित्वाद्विरुद्धमतिकृत् । 
विधेयस्य विमर्शाभावेन गुणीभूतत्वं अविमृष्टविधेयांशत्वं  ।
     अविमृष्टविधेयांशत्वं यथा---
'स्वर्गग्रामटिकाविलुण्ठनवृथोच्छूनैः किमेभिर्भुजैः ।'
     अत्र वृथात्वं विधेयम्, तच्च समासे गुणीभावादनुवाद्यत्वप्रतीतिकृत् ।
यथा वा---
'रक्षांस्यपि पुरः स्थातुमलं रामानुजस्य मे ।'
     अत्र रामस्येति वाच्यं  । यथा वा---
'आसमुद्रक्षितीशानाम् ।'
     अत्रासमुद्रमिति वाच्यं  । यथा वा---
'यत्र ते पतति सुभ्रु कटाक्षः षष्ठबाण इव पञ्चशरस्य ।'
     अत्र षष्ठ इवेत्युत्प्रेक्ष्यं  । यथा वा---
'अमुक्ता भवता नाथ  मुहूर्त्तमपि सा पुरा ।'
     अत्रामुक्तेत्यत्र 'नञः प्रसज्यप्रतिषेधत्व' मिति विधेयत्वमेवोचितं  ।
     यदाहुः---
'अप्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिषेधे प्रधानता  ।
प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञ्।।'
     यथा---
'नवजलधरः संनद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः ।'
     उक्तोदाहरणो तु तत्पुरुषसमासे गुणीभावे नञः पर्युदासतया निषेधस्य विधेयतयानवगमः  । यदाहुः---
'प्रधानत्वं विधेर्यत्र प्रतिषेधेऽप्रधानता  ।
पर्युदासः स विज्ञेयो, यत्रोत्तरपदेन नञ्।।'
     तेन
'जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः  ।
अगुध्नुराददे सोर्ऽथानसक्तः सुखमन्वभूत्।।'
     अत्रात्रस्तताद्यनूद्यात्मगोपनाद्येव विधेयमिति नञः पर्युदासतया गुणीभावो युक्तः  ।
     ननु 'अश्राद्धभोजी ब्राह्मणः' 'असूर्यंपश्या राजदाराः' इत्यादिवत्'अमुक्ता' इत्यत्रापि प्रसज्यप्रतिषेधो भवतीति चेद्? न, अत्रापि यदि भोजनादिरूपक्रियांशेन नञः सम्बन्धः स्यात्तदैव तत्र प्रसज्यप्रतिषेधत्वं वक्तुं शक्यम, न च तथा ; विशेष्यतया प्रधानेन तद्धोज्यार्थेन कर्त्रंशेनैव नञः सम्बन्धात् । यदाहुः---
'श्राद्धभोजनशीलो हि यतः कर्ता प्रतीयते  ।
न तद्भोजनमात्रं तु कर्तरीनेर्विधानतः।।' इति  ।
     'अमुक्ता' इत्यत्र तु क्रिययैव सह संबन्ध इति दोष एव  । एते च क्लिष्टत्वादयः समासगता एव पददोषाः  ।
     वाक्ये दुः श्रवत्वं यथा---
'स्मरार्त्त्यन्धः कदा लप्स्ये कार्त्तार्थ्यं विरहे तव।।'
कृतप्रवृत्तिरन्यार्थे कविर्वान्तं समश्नुते  ।।
     अत्र जुगुप्साव्यञ्जिकाश्लीलता  ।
'उद्यत्कमललौहित्यैर्वक्राभिर्भूषता तनुः।।'
     अत्र कलललौहित्यं पद्मरागः । वक्राभिर्वामाभिः। इति नेयार्थता  । 
'धम्मिल्लस्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुरङ्गशावाक्ष्याः  ।
रज्यत्यपूर्वबन्धव्युत्पत्तेर्मानसं शोभाम्।।'
     अत्र धम्मिल्लस्य शोभां प्रेक्ष्य कस्य मानसं न सज्यतीति संबन्धः क्लिष्टः  ।
'न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयः' इति  ।
     अत्र चायमेव न्यक्कार इति न्यक्कारस्य विधेयत्वं विवक्षितं  । तच्च शब्दरचनावैपरीत्यैन गुणीभूतं  । रचना च पदद्वयस्य विपरीतेति वाक्यदोषः  ।
'आनन्दयति ते नेत्रे योऽसौ सुभ्रु  समागतः ।'
     इत्यादिषु 'यत्तदोनित्यसंबन्धः' इति न्यायादुपक्रान्तस्य यच्छब्दस्य निराकाङ्क्षत्वप्रतिपत्तये तच्छब्दसमानार्थतया प्रतिपाद्यमाना इदमेतदः शब्दा विधेया एव भवितुं युक्ताः  । अत्र तु यच्छब्दनिकटस्थतया अनुवाद्यत्वप्रतीतिकृत् । तच्छब्दस्यापि यच्छब्दनिकटस्थितस्य प्रसिद्धपरामर्शित्वमात्रं  । यथा---
'यः स ते नयनानन्दकरः सुभ्रु  स आगतः ।'
     यच्छब्दव्यवधानेन स्थितास्तु निराकाङ्क्षत्वमवगमयन्ति  । यथा---
'आनन्दयति ते नेत्रे योऽधुनासौ समागतः ।'
     एवमिदमादिशब्दोपादानेऽपि  । यत्र च यत्तदोरेकस्यार्थत्वं संभवति, तत्रैकस्योपादानेऽपि निराकाङ्क्षत्वप्रतीतिरिति न क्षतिः  । तथाहि यच्छब्दस्योत्तरवाक्यगत्वेनोपादाने सामर्थ्यात्पूर्ववाक्ये तच्छब्दस्यार्थत्वं  । यथा---
'आत्मा जानाति यत्पापम् ।'
     एवम्---
'यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्सं मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे  ।
भास्वन्ति रत्नानि महौषधीश्च---'
इत्यादावपि  ।
     तच्छब्दस्य प्रक्रान्तप्रसिद्धानुभूतार्थत्वे यच्छब्दस्यार्थत्वं  ।
     क्रमेण यथा---
'स हत्वा वालिनं वीरस्तत्पद्रे चिरकाङ्क्षिते  ।
धातोः स्थान इवादेशं सुग्रीवं संन्यवेशयत्।।'
'स वः शशिकलामौलिस्तादात्म्यायोपकल्पताम् ।'
'तामिन्दुसुन्दरमुखीं हृदि चिन्तयामि ।'
     यत्र च यच्छब्दनिकटस्थितानामपीदमादिशब्दानां भिन्नलिङ्गविभक्तित्वं तत्रापि निराकाङ्क्षत्वमेव  । क्रमेण यथा--
'विभाति मृगशावाक्षी येदं भुवनभूषणम् ।'
'इन्दुर्विभाति यस्तेन दग्धाः पथिकयोषितः ।'
     क्वचिदनुपात्तयोर्द्वयोरपि सामर्थ्यादवगमः  । यथा---
'न मे शमयिता कोऽपि मारस्येत्युवि  मा शुचः  ।
नन्दस्य भवने कोऽपि बालोऽस्त्यद्भुतपौरुषः।।'
     अत्र योऽस्ति, स ते भारस्य शमयितेति बुध्यते  ।
'यद्यद्विरहदुःखं मे तत्को वापहरिष्यति ।'
     इत्यत्रैको यच्छब्दः साकाङ्क्ष इति न वाच्यम्, तथाहि---यद्यदित्यनेन केनचिद्रूपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्तु विवक्षितं  । तथाभूतस्य तस्य तच्छब्देन परामर्शः  । एवमन्येषामपि वाक्यगतत्वेनोदाहरणं बोध्यं  । 
     पदांशे दुः श्रवत्वं यथा---
'तद्रच्छ सिद्धयै कुरु देवकार्यम् ।'
'धातुमत्तां गिरिर्धत्ते ।।'
     अत्र मत्ताशब्दः क्षीबार्थे निहतः  ।
'वर्ण्यते किं महासेनो विजेयो यस्य तारकः ।'
     अत्र विजेय इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थेऽवाचकः  ।
'पाणिः पल्लवपेल्लत्रः ।'
     पेलवशब्दस्याद्याक्षरे अश्लीले  ।
'संग्रामे निहताः शूरा वचो बाणत्वमागताः ।'
     अत्र वचः शब्दस्य गीः शब्दवाचकत्वे नेयार्थात्वं  । तथा तत्रैव बाणस्थाने शरेति पाठे  । अत्र पदद्वयमपि न परिवृत्तिसहं  ।
जलध्यादौ तूत्तरपदम्, वाडवानलादौ पूर्वपदं  । एवमन्येऽपि यथासंभवं पदांशदोषा ज्ञेयाः  । निरर्थकत्वादीनां त्रयाणां च पदमात्रगतत्वेनैल लक्ष्ये संभवः  । क्रमतो यथा---
'मुञ्च मानं हि मानिनि ।।'
अत्र हिशब्दो वृत्तपूरणमात्रप्रयोजनः  ।
कुञ्जं हन्ति कृशोदरी  ।
अत्र हन्तीति गमनार्थे पठितमपि न तत्र समर्थं  ।
'गण्डीवी कनकशिलानिभं भुजभ्यामाजध्ने विषमविलोचनस्य वक्षः ।'
     'आङो यमहनःऽ, 'स्वाङ्गकर्मकाच्च' इत्यनुशासनबलादाङ्पूर्वस्य हनः स्वाङ्गकर्मकस्यैवात्मनेपदं नियमितं  । इह तु तल्लाङ्घतमिति व्याकरणलक्षणहीनत्वात्च्युतसंस्कारत्वं  ।
     नन्वत्र 'आजध्ने' इति पदस्य स्वतो न दुष्टता, अपि तु पदान्तरापेक्षयैव इत्यस्य वाक्यदोषता ? मैवम्, तथाहि गुणदोषालङ्काराणां शब्दार्थगतत्वेन व्यवस्थितेस्तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं हेतुः  । इह तु दोषस्य 'आजघ्ने' इति पदमात्रस्यैवान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वम, पदान्तराणां परिवर्त्तनेऽपि तस्य तादवस्थ्यादिति पददोषत्वमेव  । तथा यथेहात्मनेपदस्य परिवृत्तावपि न पददोषः, तथा हन्प्रकृतेरपीति न पदांशदोषः  । 
     एवं 'पद्मः' इत्यत्राप्रयुक्तस्य पदगतत्वं बोध्यं  । एवं प्राकृतादिव्याकरणलक्षणहानावपि च्युतसंस्कारत्वमूह्यं  । 
     इह तु शब्दानां सर्वथा प्रयोगाभावेऽसमर्थत्वं  ।  विरलप्रयोगे निहतार्थत्वं  । निहतार्थत्वमनेकार्थशब्दविषयं  । अप्रतीतत्वं त्वेकार्थस्यापि शब्दस्य सार्वत्रिकप्रयोगविरहः  । अप्रयुक्तत्वमेकार्थशब्दविषयं  । असमर्थत्वमनेकार्थशब्दविषयं  । असमर्थत्वे हन्त्यादयोऽपि गमनार्थे पठिताः  । अवाकचत्वे दिनादयः प्रकाशमयाद्यर्थे, न तथेति परस्परभेदः  । एवं पददोषसजातीया वाक्यदोषा उक्ताः, सम्प्रति तद्विजातीया उच्यन्ते । 
'वर्णानां प्रतिकूलत्वं, लुप्ताऽहतविसर्गते  ।
अधिकन्यूनकथितपदताहतवृत्तता  ।। सूत्र ७.५  ।।
पतत्प्रकर्षता, सन्धौ विश्लेषाश्लीलकष्टताः  ।
अर्धान्तरैकपदता समाप्तपुनरात्तता  ।। सूत्र ७.६  ।।
अभवन्मतसम्बन्धाक्रमामतपरार्थताः  ।
वाच्यस्यानभिधानं च भग्नप्रकमता तथा    ।। सूत्र ७.७  ।।
त्यागः प्रसिद्धेरस्थाने न्यासः पदसमास्योः  ।
संकीर्णता गर्भितता दोषाः स्युर्वाक्यमात्रगाः  ।। सूत्र ७.८  ।।
     वर्णानां रसानुगुण्यविपरीतत्वं प्रतिकूलत्वं । यथा मम---
'ओवट्टै उल्लट्टै साणो कहिंपि मोट्टाऐ णो परिहट्टै  ।
हिअएण फिट्टै लज्जाइ खुट्टै दिहीए सा।।'
     अत्र टकाराः शृङ्गारसपरिपन्थिनः केवलं शक्तिप्रदर्शनाय निबद्धाः  । एषां चैकद्वित्रिचतुः प्रयोगे न तादृशग्रसभङ्ग इति न दोषः  ।
'गता निशा इमा बाले ।'
     अत्र लुप्तविसर्गाः  । आहता ओत्वं प्राप्ता विसर्गा यत्र  । यथा---
'धीरो वरो नरो याति ।'
'पल्लवाकृतिरक्तोष्ठी ।'
     अत्राकृतिपदमधिकं  । एवम्---
'सदाशिवं नौमि पिनाकपाणिम् ।'
     इति विशेषणमधिकं  ।
'कुर्यां हरस्यापि पिनाकपाणोःऽइति  ।
     अत्र तु पिनाकपाणिपदं विशेषप्रतिपत्त्यर्थमुपात्तमिति युक्तमेव  ।
     यथा वा---
'वाचमुवाच कौत्सः ।'
     अत्र वाचमित्यधिकं  । उवाचेत्यनेनैव गतार्थत्वात् ।
     क्वचित्तु विशेषणदानार्थं तत्प्रयोगो युज्यते  । यथा---
'उवाच मधुरा वाचम्' इति  ।
     केचित्त्वाहुः---यत्र विशेषणस्यापि क्रियाविशेषणत्वं सम्भवति तत्रापि तत्प्रयोगो न घटते  । यथा---
'उवाच मधुरं धीमान्' इति  ।
'यदि मय्यर्पिता दृष्टिः किं ममेन्द्रतया तदा ।'
     अत्र प्रथमे त्वयेति पदं न्यूनं  ।
'रतिलीलाश्रमं भिन्ते सलीलमनिलो वहन् ।'
     लीलाशब्दः पुनरुक्तः  । एवम्---
'जक्षुर्विसं धृतविकासिविसप्रसूनाः ।'
     अत्र विसशब्दस्य धृतपरिस्फुटतत्प्रसूना इति सर्वनाम्नैव परामर्शो युक्तः  ।
     हतवृत्तम्---लक्षणानुसरणोऽप्यश्रव्यम्, रसाननुगुणम्, अप्राप्तगुरुभावान्तलघु च  ।
क्रमेण यथा---
'हन्त  सततमेतस्य हृदयं भिन्ते मनोभवः कुपितः ।'
'अयि  मयि मानिनि  मा कुरु मानम् ।'
     इदं वृत्तं हास्यरसस्यैवानुकूलं  ।
'विकसित-सहकार-भार-हारि-परिमल एष समागतो वसन्तः ।'
     यत्पादान्ते लघोरपि गुरुभावः उक्तः, तत्सर्वत्र द्वितीयचतुर्थपादविषयं  । प्रथमतृतीयपादविषयन्तु वसन्ततिलकादेरेव  ।
अत्र'प्रमुदितसौरभ आगतो वसन्तः' इति पाठो युक्तः  । यथा वा---
'अन्यास्ता गुणरत्नरोहणभुवो धन्या मृदन्यैव सा 
सम्भाराः खलु तेऽन्य एव विधिना यैरेष सृष्टो युवा  ।
श्रीमत्कान्तिजुषां द्विषां करतला-
त्स्त्रीणां निग्तबस्थलात्दृष्टे यत्र पतन्ति मूढमनसामस्त्राणि वस्त्राणि च।।'
     अत्र वस्त्राणि चेति बन्धस्य श्लथत्वश्रुतिः  । 'वस्त्राण्यपि' इति पाठे तु दार्ढ्यमिति न दोषः  । 'इदमप्राप्तगुरुभावान्तलघु' इति काव्यप्रकाशकारः  । वस्तुतस्तु 'लक्षणानुसरणोऽप्यश्रव्यम्' इत्यन्ये  ।
'प्रोज्जलज्ज्वालनज्वाला-विकटोरुसटाच्छटः  ।
श्वासक्षिप्तकुलक्ष्माभृत्पातु वो नरकेशरी  ।।'
     अत्र क्रमेणानुप्रासप्रकर्षः पतितः  ।
'दलिते उत्पले एते अक्षिणी अमलाङ्गि  ते ।'
     एवंविधसन्धिविश्लेषस्य असकृत प्रयोग एव दोषः  । अनुशासनमुल्लङ्घ्य वृत्तभङ्गभयमात्रेण सन्धैविश्लेषस्य तु सकृदपि  । यथा---
'वासवाशामुखे भाति इन्दुश्चन्दनबिन्दुवत् ।'
'चलण्डामरचेष्टितः' इति  ।
     अत्र सन्धौ जुगुप्साव्यञ्जकमश्लीलत्वं  ।
'उर्व्यसावत्र तर्वालीमर्वन्ते चार्ववस्थितिः ।'
     'अत्र सन्धौ कष्टत्वं  ।
'इन्दुर्विभाति कर्पूरगौरैर्धवलयन्करैः  ।
जगन्मा कुरु तन्वङ्गि  मानं पादानते प्रिये।।'
     अत्र जगदिति प्रथमार्द्धे पठितमुचितं  ।
'नाशयन्तो घनध्वान्तं तापयन्तो वियोगिनः  ।
पतन्ति शशिनः पदा भासयन्तः क्षमातलम्।।'
     अत्र चतुर्थपादो वाक्यसमाप्तावपि पुनरुपात्तः  ।
     अरभवन्मतसम्बन्धो यथा---
'या जयश्रीर्मनोजस्य यया जगदलङ्कृतं  ।
यामेणाक्षीं विना प्राणा विफला मे कुतोऽद्य सा।।'
     अत्र यच्छब्दनिद्दिष्टनां वाक्यानां परस्परनिरपेक्षत्वात्तदेकान्तः पातिना एणाक्षीशब्देन अन्येषां सम्बन्धः कवेरभिमतो नोपपद्यत एव  ।
'यां विनामी वृथा प्राणा एणाक्षी सा कृतोऽद्य मे ।'
     इति तच्छब्दनिर्दिष्टवाक्यान्तः पातित्वेऽपि यच्छब्दनिद्दिष्टवाक्यैः सम्बन्धो घटते  । यथा वा---
'ईक्षसे यत्कटाक्षेण तदा धन्वी मनोभुवः ।'
     अत्र यदित्यस्य तदेत्यनेन सम्बन्धो न घटते  । 'ईक्षसे चेत्' इति तु युक्तः पाठः  । यथा वा---
'ज्योत्स्नाचयः पयः पूरस्तारकाः कैरवाणि च  ।
राजति व्योमकासारराजहंसः सुधाकरः।।'
     अत्र व्योमकासारशब्दस्य समासे गुणीभावात्तदर्थस्य न सर्वैः संयोगः  । विधेयाविमर्शे यदेवाविमृष्टं तदेव दुष्टं  ।
इह तु प्रधानस्य कासारपदार्थस्य प्राधान्येनाप्रतीतेः सर्वोऽपि पयः पूरादिशब्दार्थस्तदङ्गतया न प्रतीयत इति सर्ववाक्यार्थविरोधावभास इत्युभयोर्भेदः  । 
'अनेन च्छिन्दता मातुः कण्ठं पशुना तव  ।
बद्धस्पर्द्धः कृपाणोऽयं लज्जते मम भार्गव ।।'
     अत्र 'भार्गवनिन्दायां प्रयुक्तस्य मातृकण्ठच्छेदनकर्त्तृत्वस्य परशुना सम्बन्धो न युक्तः' इति प्राच्याः  । 'परशुनन्दामुखेन भार्गवनिन्दाधिक्यमेव वैदग्ध्यं द्योतयति ' इत्याधुनिकाः  ।
     अक्रमता यथा---
'समय एव करोति बालबलं प्रणिगदन्त इतीव शरीरिणां  ।
शरदि हंसरवाः परुषीकृताः स्वरमयूरमयूरयणीयतां  ।।'
     अत्र परामृश्यमानवाक्यानन्तरमेवेति शब्दोपयोगो युज्यते, न तु 'प्रणिगदन्त' इत्यनन्तरं  । एवं ----
     'द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः  ।
     कला च सा कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी।।'
     अत्र त्वमित्यनन्तरमेव चकारो युक्तः  ।
     अमतपरार्थता यथा---
'राममन्मथशरेण ताडिता-' इत्यादि  ।
     अत्र शृङ्गारसस्य व्यञ्जको द्वितीयोर्ऽथः प्रकृतरसविरोधित्वादनिष्टः  । 
     वाच्यस्यानिभिधानं यथा---
'व्यतिक्रमलवं कं मे वीक्ष्य वामाक्षि  कुप्यसि ।'
     अत्र व्यतिक्रमलवमपीत्यपरिवश्यं वक्तत्र्यो नोक्तः  । न्यूनपदत्वे वाचकपदस्यैव न्यूनता विवक्षिता, अपेस्तु न तथात्वमित्यनयोर्भेदः  ।
एवमन्यत्रापि  । यथा वा---
'चरणानतकान्तायास्तन्वि  कोपस्तथापि ते।।'
     अत्र चरणानतकान्तासीति वाच्यं  ।
भग्नप्रक्रमता यथा---
'एतमुक्तो मन्त्रिमुख्यैः रावणः प्रत्यभाषत ।'
     अत्र वचधातुना प्रक्रान्तं प्रतिवचनमपि तेनैव वक्तुमुचितं  । तेन 'रावणः प्रत्यवोचत' इति पाठो युक्तः  । एवं च सति न कथितपदत्वदोषः, तस्योद्देश्यव्यतिरिक्तविषयकत्वात् । इह हि वचनप्रतिवचनयोरुद्देश्यप्रतिनिर्देशत्वं  । यथा---
'उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च ।'
     इत्यत्र हि यदि पदान्तरेण स एवार्थः प्रतिपाद्यते तदान्योर्ऽथ इव प्रतिभासमानः प्रतीतिं स्थगयति  । 
     यथा वा---
'ते हिमालयमामन्त्र्य पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनं  ।
सिद्धं चास्मै निवेद्यार्थं तद्विसृष्टाः खमुद्ययुः।।'
     अत्र 'अस्मै' इतीदमा प्रक्रान्तस्य तेनैव तत्समानाभ्यामेतदः शब्दाभ्यां वा परामर्शो युक्तो न तच्छब्देन  । यथा वा---
'उदन्वच्छिन्ना भूः स च पतिरपां योजनशतम् ।'
     अत्र 'मिता भूः पत्यापां स च पतिरपाम्' इति युक्तः पाठः  ।
एवम्---
'यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसंख्यामतिवर्तितुं वा  ।
निरुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवाङ्कमुपैति सिद्धिः।।'
     अत्र 'सुखमीहितुम्' इत्युचितं  । अत्राद्ययोः प्रकृतिविषयः प्रक्रमभेदः  । तृतीये पर्यायविषयः, चतुर्थे प्रत्ययविषयः  । एवमन्यत्रापि  ।
     प्रसिद्धत्यागो यथा---
'घोरो वारिमुचां रवः ।'
     अत्र मेघानां गर्जितमेव प्रसिद्धं  ।
     यदाहुः---
'मञ्जीरादिषु रणतिप्रायं पक्षिषु च कूजितप्रभृति  ।
स्तनितमणितादि सुरते मेघादिषु गर्जितप्रमुखम्।।' इत्यादि  ।
     अस्थानस्थपदता यथा---
     'तीर्थे तदीये गजसेतुबन्धात्प्रतीपगामुत्तरतोऽस्य गङ्गां  ।
     अयत्नबालव्यजनीबभूवुर्हंसा नभोलङ्घनलोलपक्षाः।।'
     अत्र तदीयपदात्पूर्वं गङ्गामित्यस्य पाठो युक्तः  । एवं ---
'हितान्न यः संशृणुते स किं प्रभुः।।
     अत्र संशृणुत इत्यतः पूर्वं नञः स्थितिरुचिता  ।
     अत्र च पदमात्रस्यास्थाने निवेशेऽपि सर्वमेव वाक्यं विवक्षितार्थप्रत्यायने मन्थरमिति वाक्यदोषता  । एवमन्यत्रापि  । इह केऽप्याहु--'पदशब्देन वाचकमेव प्रायशो निगद्यते, न च नञो वाचकता, निर्विवादात्स्वातन्त्र्येणार्थबोधनविरहात्' इति  । यथा---'द्वयं गतम्-' इत्यादौ त्वमित्यनन्तरं चकारानुपादानादक्रमता तथात्रापीति  । 
अस्थनस्थसमासता यथा--- 
'अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीनां हृदि 
स्थातुं वाञ्छति मान एष धिगति क्रोधादिवालोहितः  ।
प्रोद्यद्दूरतरप्रसारितकरः कर्षत्यसौ तत्क्षणा
 त्फुल्लत्कैरवकोषनिः सरदलिश्रेणीकृपाणां शशी।।'
      अत्र कोपिन उक्तौ समासो न कृतः, कवेरुक्तौ कृतः  । वाक्यान्तरपदानां वाक्यान्तरेऽनुप्रवेशः सङ्कीर्णात्वं  ।
     यथा---
'चन्द्रं मुञ्च कुरङ्गाक्षि  पश्य मानं नभोऽङ्गने ।' 
     अत्र नभोऽङ्गने चन्द्रं पश्य मानं मुञ्चेति युक्तं  ।
     'क्लिष्टत्वमेकवाक्यविषयम्' इत्यस्माद्भिन्नं  ।
     वाक्यान्तरे वाक्यान्तरानुप्रवेशो गर्भितता  । यथा---
'रमणे चरणप्रान्ते प्रणतिप्रवणेऽधुना  ।
वदामि सखि  तत्त्वं ते कदाचिन्नोचिताः क्रुधः।।'
     अर्थदोषानाह---
अपुष्टदुष्कमग्राम्यव्यावहताश्लीलकष्टताः  ।
अनवीकृतनिर्हेतुप्रकाशितविरुद्धताः  ।। सूत्र ७.९  ।।
सन्दिग्धपुनरुक्तत्वे ख्यातिविद्याविरुद्धते  ।
साकाङ्क्षता सहचरभिन्नतास्थानयुक्तता  ।। सूत्र ७.१०  ।।
अविशेषे विशेषश्चानियमे नियमस्तथा  ।
तयोर्विपर्ययौ विध्यनुवादायुक्तते तथा  ।। सूत्र ७.११  ।।
निर्मुक्तरुनरुक्तत्वमर्थदोषाः प्रकीर्तिताः  ।
     तद्विपर्ययो विशेषेऽविशेषो नियमेऽनियमः  । अत्रापुष्टत्वं मुख्यानुपकारित्वं  । यथा---
'विलोक्य वितते व्योम्नि विधुं मुञ्च रुषं प्रिये '॥ 
     अत्र विततशब्दो मानत्यागं प्रति न किञ्चिदुपकुरुते  । अधिकपदत्वे पदार्थान्वयप्रतीतेः समकालमेव बाधप्रतिभासः, इह तु पश्चादिति विशेषः  ।
दुष्क्रमता यथा---
'देहि मे वाजिनं राजन् गजेन्द्रं वा मदालसम् ।'
     अत्र गजेन्द्रस्य प्रथमं याचनमुचितं  ।
'स्वपिहि त्वं समीपे मे स्वपिम्येवाधुना प्रिय ' 
     अत्रार्थो ग्राम्यः  ।
     कस्यचित्प्रगुत्कर्षमपकर्षं वाभिधाय पश्चात्तदन्यप्रतिपादनं व्याहतत्वं  ।  यथा---
'हरन्ति हृदयं यूनां न नवेन्दुकलादयः  ।
वीक्ष्यते यैरियं तन्वी लोकलोचनचन्द्रिका।।'
     अत्र येषामिन्दुकला नानन्दहेतुस्तेषामेवानन्दाय तन्व्याश्चन्द्रिकात्वारोपः  । 
'हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य विवरैषिणः  ।
यथाशु जायते पातो न तथा पुनरुन्नतिः।।'
     अत्रार्थोऽश्लीलः  ।
     'वर्षत्येतदहर्पतिर्न तु घनो धामस्थामच्छं पयः 
          सत्यं सा सवितुः सुता सुरसरित्पूरो यथा प्लावितः  ।
     व्यासस्योक्तिषु विश्वसित्यपि न कः श्रद्धा न कस्य श्रुतौ 
          न प्रत्येति तथापि मुग्धहरिणी भास्वन्मरीचिष्वपः।।'
     अत्र यस्मात्सूर्याद्वृष्टेर्यमुनायाश्च प्रभवस्तस्मात्तयोर्जलमपि सूर्यप्रभं  । ततश्च सूर्यमरीचीनां जलप्रत्ययहेतुत्वमुचितम्, तथापि मृगी भ्रान्ततत्वात्तत्र जलप्रत्ययं न करोति  । अयमप्रस्तुतोऽप्यर्थो दुर्बोधः, दूरे चास्मत्प्रस्तुतार्थबोध इति कष्टार्थत्वं  ।
'सदा चरति खे भानुः सदा वहति मारुतः  ।
सदा धत्ते भुवं शेषः सदा धीरोऽविकत्थनः।।'
     अत्र सदेत्यनवीकृतत्वं  । अत्रास्य पदस्य पर्यायान्तरणोपादानेऽपि यदि नान्यद्विच्छित्त्यान्तं तदास्य दोषस्य सद्भाव इति कथितपदत्वाद्भेदः  ।
     नवीकृतत्वं यथा---
     'भानुः सकृद्युक्ततुरुङ्ग एवं रात्रिन्दिवं गन्धवहः प्रयाति  ।
     विभर्त्ति शेषः सततं धरित्रीं षष्ठांशवृत्तेरपि धर्म एषः  ।।'
'गृहीतं येनासीः परिभवभयान्नोचितमपि 
प्रभावाद्यस्याभून्न खलु तव कश्चिन्न विषयः  ।
परित्यक्तं तेन त्वमपि सुतशोकान्न तु भया- 
द्विमोक्ष्ये शस्त्र त्वामहमपि यतः स्वस्ति भवते।।'
     अत्र द्वितीयशस्त्रमोचने हेतुर्नोक्त इति निर्हेतुत्वं  ।
'कुमारस्ते नराधीश  श्रियं समधिगच्छतु ।'
     अत्र 'त्वं म्रियस्व' इति विरुद्धार्थप्रकाशनात्प्रकाशितविरुद्धत्वं  ।
 'अचला अबला वा स्युः सेव्या ब्रूत मनीषिणः ।'
     अत्र प्रकरणाभावच्छान्तशृङ्गारिणोः को वक्तेति निश्चयाभावात्सन्दिग्धत्वं  ।
'सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदं  ।
वृणुते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः।।'
     अत्र द्वितीयार्धे व्यतिरेकेण द्वितीयपादस्यैवार्थ इति पुनरुक्तता  ।
     प्रसिद्धिविरुद्धता यथा---
      'ततश्चार समरे शितशूलधरो हरिः ।'
     अत्र हरेः शूलं लोकेऽप्रसिद्धं  । यथा वा---
'पदाघातादशोकस्ते सञ्जाताङ्कुरकण्टकः ।'
     अत्र पादाधातादशोकेषु पुष्पमेव जायत इति प्रसिद्धं न त्वङ्कुर इति कविसमयख्यतिविरुद्धता  ।
'अधरे करजक्षतं मृगाक्ष्याः ।'
     अत्र शृङ्गार (काम) शास्त्रीविरुद्धत्वाद्विद्याविरुद्धता  । एवमन्यशास्त्रविरुद्धत्वमपि  ।
'ऐसस्य धनुषो भङ्गं क्षत्त्त्रस्य च समुन्नतिं  ।
स्त्रीरत्नं च कथं नाम मृष्यते भार्गवोऽधुना।।'
     अत्र स्त्रीरत्नमुपेक्षितुमिति साकाङ्क्षता  ।
'सज्जनो दुर्गतौ मग्नः कामिनी गलितस्तनी  ।
खलः पूज्यः समज्यायां तापाय मम चेतसः।।'
     अत्र सज्जनः कामिनी च शोभनौ तत्सहचरः खलोऽशोभन इति सहचरभिन्नत्वं  ।
     'आज्ञा शक्रशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चक्षुर्नवं 
          भक्तिर्भूतपतौ पिनाकिनि पदं लङ्केति दिव्या पुरी  ।
     उत्पत्तिर्द्रुहिणान्वये च तदहो नेदृग्वरो लभ्यते 
          स्याच्चेदेष न रावणः क्व नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः।।'
     अत्र न रावण इत्येतावतैव समाप्यं  ।
          'हीरकाणां निधेरस्य सिन्धोः किं वर्णयामहे ।'
     अत्र रत्नानां निधेरित्यविशेष एव वाच्यः  ।
'आवर्त्त एव नाभिस्ते नेत्रे नीलसरोरुहे  ।
भङ्गाश्च वलयस्तेन त्वं लावण्याम्बुवापिका।।'
     अत्रावर्त एकेति नियमो न वाच्यः  ।
'यान्ति नीलनिचोलिन्यो रजनीष्वभिसारिकाः ।'
     अत्र तमिस्त्रास्विति रजनीविशेषो वाच्यः  ।
'आपातसुरसे भोगे निमग्नाः किं न कुर्वते ।'
     अत्र आपात एवेति नियमो वाच्यः  ।
     ननु वाच्यस्यानिभिधाने 'व्यतिक्रमलवम्' इत्यादावपेरभावः, इह चैवकारस्येति कोऽनयेर्भेदः  । अत्राह---'नियमस्य वचनमेव पृथग्भूतं नियमपरिवृत्तेविषयः' इति, तन्न तथा सत्यपि द्वयोः शब्दार्थदोषतायां नियामकाभावात् । तत्का गतिरिति चेत् 'व्यतिक्रमलवम्' इत्यादौ शब्दोच्चारणानन्तरमेव दोषप्रतिभासः, इह त्वर्थप्रत्ययानन्तरमिति भेदः  । एवं च शब्दपरिवृत्तिसहत्वासहत्वाभ्यां पूर्वैरादृतोऽपि शब्दार्थदोषविभाग एवं पर्यवस्यति--यो दोषः शब्दपरिवृत्त्यासहः स शब्ददोष एव  । यश्च पदार्थन्वयप्रतीतिपूर्वबोध्यः सोऽपि शब्ददोषः  ।
यश्चार्थप्रतीत्यनन्तरं बोध्यः सोर्ऽथाश्रय इति  । एवं चानियमपरिवृत्तित्वादेरप्यधिकपदत्वाद्भेदो बोद्धव्यः  । अमतपरार्थत्वे तु 'राममन्मथशरेण-' इत्यादौ नियमेन वाक्यव्यापित्वाभिप्रायाद्वाक्यदोषता  । अश्लीलत्वादौ तु न नियमेन वाक्यव्यापित्वं  ।
'आनन्दितस्वपक्षोऽसौ परपक्षान्हनिष्यति ।' 
     अत्र परपक्षं हत्वा स्वपक्षमानन्दयिष्यतीति वेधेयं  ।
'चण्डीशचूडाभारण  चन्द्र  लोकतमोपह   ।
विरहिप्राणहरण  कदर्थय न मां वृथा।।'
     अत्र विरहिण उक्तौ तृतीयपादस्यार्थो नानुवाद्यः  ।
     'लग्नं रागावृताङ्ग्या सदृढमिह यथैवासियष्ट्यापरिकण्ठे 
         मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषैर्या च दृष्टा पतन्ती  ।
     तत्सक्तोऽयं न किञ्चिद्रणयति विदितं तेऽस्तु तेनास्मदत्ता 
         भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्रदितुमिति गतेवाम्बुधिं यस्य कीर्तिः  ।।
     अत्र विदितं तेऽस्त्वित्यनेन समापितमपि वचनं तेनेत्यादिना पुनरुपात्तं  ।
      अथ रसदोषानाह---
रसस्योक्तिः स्वशब्देन स्थायिसंचारिणोरपि  ।। सूत्र ७.१२  ।।
परिपन्थिरसाङ्गस्य विभावादेः परिग्रहः  ।
आक्षेपः कल्पितः कृच्छ्रादनुभावविभावयोः  ।। सूत्र ७.१३  ।।
अकाण्डे प्रथनच्छेदौ तथा दीप्तिः पुनः पुनः  ।
अङ्गिनोऽननुसंधानमनङ्गस्य च कीर्तनं  ।। सूत्र ७.१४  ।।
अतिविस्तृतिरङ्गस्य प्रकृतीनां विपर्ययः  ।
अर्थानौचित्यमन्यच्च दोषा रसगता मताः  ।
     रसस्य स्वशब्दो रसशब्दः शृङ्गारादिशब्दश्च  । क्रमेण यथा---
'तामुद्वीक्ष्य कुरङ्गाक्षीं रसो नः कोऽप्यजायत ।'
'चन्द्रमण्डलमालोक्य शृङ्गारे मग्नमन्तरम् ।'
     स्थायिभावस्य स्वशब्दवाच्यं यथा---
'अजायत रतिस्तस्यास्त्वयि लोचनगोचरे ।'
     व्यभिचारिणः स्वशब्दवाच्यत्वं यथा---
'जाता लज्जावती मुग्धा प्रियस्य परिचुम्बने ।'
     अत्र प्रथमे पादे 'आसीन्मुकुलिताक्षी सा' इति लज्जाया अनुभावमुखेन कथने युक्तः पाठः  ।
'मानं मा कुरु तन्वङ्गि  ज्ञात्वा यौवनमस्थिरम् ।'
     अत्र यौवनास्थैर्यनिवेदनं शृङ्गाररसस्य परिपन्थिनः शान्तरसस्याङ्गं शान्तस्यैव च विभाव इति शृङ्गारे तत्परिग्रहो न युक्तः  । 'धवलयति शिशिररोचिषि भुवनतलं लोकलोचनान्दे । 
ईषत्क्षिप्तकटाक्षा स्मेरमुखई सा निरीक्ष्यतां तन्वी।।'
     अत्र रसस्योद्दीपनालम्बनविभावपर्यवसायिनौ स्थिताविति कष्टकल्पना  ।
     'परिहरति रतिं मतिं लुनीते स्खलतितरां परिवर्तते च भूयः  ।
     इति बत विषमा दशास्य देहं परिभवति प्रसभं किमत्र कुर्मः।।'
     अत्र रतिपरिहारादीनां करुणादावपि सम्भवात्कामिनीरूपो विभावः कृच्छ्रादाक्षेप्यः  ।
     अकाण्डे प्रथनं यथा---वेणीसंहारे द्वितीयेऽङ्के प्रवर्तमानानेकवीरसंक्षयेऽकाले दुर्योधनस्य भानुमत्या सह शृङ्गारप्रथनं  । छेदो यथा--वीरचरिते राघवभार्गवयोर्धाराधिरूढेऽन्योन्यसंरम्भे कङ्कणमोचनाय गच्छामीति राघवस्योक्तिः  । 
     पुनः पुनर्देप्तिर्यथा--कुमारसंभवे रतिविलापे  ।
     अङ्गिनोऽननुसंधानां यथा--रत्नावल्यां चतुर्थेङ्के बाभ्रव्यागमने सागरिकाया विस्मृतिः  ।
     अनङ्गस्य कीर्तनं यथा--कर्पूरमञ्जर्या राजनायिकयोः स्वयं कृतं वसन्तस्य वर्णनमनादृत्य बन्दिवर्णितस्य प्रशंसनं  ।
     अङ्गस्यातिविस्तृतिर्यथा---किराते सुराङ्गनाविलासादिः  ।
     प्रकृतयो दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याश्चेति  । तेषां धीरोदात्तादिता  । तेषामप्युत्तमाधममध्यमत्वं  । तेषु च यो यथाभूतस्तस्यायथावर्णने प्रकृतिविपर्ययो दोषः  । यथा--धीरोदात्तस्य रामस्य धीरोद्धतवच्छद्मना वालिवधः  । यथा वा---कुमारसंभवे उत्तमदेवतयोः पार्वतीपरमेश्चरयोः संभोगशृङ्गारवर्णनं  । 'इदं पित्रोः संभोगवर्णनमिवात्यन्तमनुचितम्' इत्याहुः  ।
     अन्यदनौचित्यं देशकालादीनामन्यथा यद्वर्णनं  । तथा सति हि काव्यस्यासत्यताप्रतिभासेन विनेयानामुन्मुखीकारासंभवः  ।
एभ्यः पृथगलङ्कारदोषाणां नैव संभवः  ।। सूत्र ७.१५  ।।
     पभ्य उक्तदोषेभ्यः  । तथाहि--उपमायामसादृश्यासंभवयोरुपमानस्य जाति प्रमाणगतन्यनत्वाधिकत्वयोरर्थान्तरन्यासे उत्प्रेक्षितार्थसमर्थने चानुचितार्थत्वं क्रमेण यथा---
'ग्रथ्नामि काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम् ।'
'प्रज्वलज्जलधारावान्नपतन्ति शरास्तव ।'
'चण्डाल इव राजासौ संग्रामेऽधिकसाहसः ।'
'कर्परखण्ड इव राजति चन्द्रबिम्बम् ।'
'हरवन्नीलकण्ठोऽयं विराजति शिखावलः ।'
'स्तनावद्रिसमानौ ते ।'
'दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारं  ।
क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चैः शिरसामतीव।।'
      एवमादिषूत्प्रेक्षितार्थस्यासं त्रततयैव प्रतिभासनं स्वरूपमित्यनुचितमेव तत्समर्थनं  । यमकस्य पादत्रयगतस्याप्रयुक्तत्वं दोषः  ।
यथा---
'सहसाभिजनैः स्निग्धैः सह सा कुञ्जमन्दिरं  ।
उदिते रजनीनाथे सहतायाति सुन्दरी।।'
     उत्प्रेक्षायां यथाशब्दस्योत्प्रेक्षाद्यंतकत्वेऽवाचकत्वं  । यथा---
'एष मूर्तो यथा धर्मः क्षितिपो रक्षति क्षितिम् ।'
     एवमनुप्रासे वृत्तिविरुद्धस्य प्रतिकूलवर्णत्वं  । यथा---
'ओवट्टै उल्लट्टै--इत्यादौ  ।
     उपमायां च साधारणधर्मस्याधिकन्यूनत्वयोरधिकपदत्वं न्यूनपदत्वं च  । क्रमेणोदाहरणम्---
'नयनज्योतिषा भाति शंभुमूतिसितद्युतिः  ।
विद्युतेव शरन्मेघो नीलवारिदखण्डवृक्।।'
     अत्र भगवतो नीलकण्ठत्वस्याप्रतिपादनाच्चतुर्थपादोऽधिकः  ।
'कमलालिङ्गितस्तारहारहारी मुरं द्विषन् ।
विद्युद्वभूषितो नीलजीमूत इव राजते।।'
     अत्रोपमानस्य सबलाकत्वं वाच्यं  ।
     अस्यामेवोपमानोपमेययोलिङ्गवचनभेदस्य कालपुरुषविध्यादिभेदस्य च भग्नप्रक्रमत्वं  । क्रमेणोदाहरणम्---
'सुधेव विमलश्चन्द्रः ।'
'ज्योत्स्ना इव सिता कीर्तिः ।'
'काप्यभिख्या यतोरासीद्व्रजतोः शुद्धवेषयोः  ।
हिमनिर्मुक्तयोयागे चित्रचन्द्रमसोरिव।।'
     अत्र तथाभूतचित्राचन्द्रमसोः शोभा न खल्वासीत् । अपि तु सर्वदापि मवति  ।
'लतेव राजसे तन्वि '
           अत्र लता राजते, त्वं तु राजसे  ।
'चिरं जीवतु ते सूतुर्माकण्डेयमुनिर्यथा ।'
     अत्र मार्कण्डेयमुनिर्जावत्येव, न खल्वेतदस्य 'जीवतु' इत्यनेन विधेयं  ।
     इह तु यत्र लिङ्गवचनभेदेऽपि न साधारणधपर्मस्यान्यथाभावस्तत्र न दोषः  । क्रमेणोदाहरणम्---
'मुखं चन्द्र इवाभाति ।'
'तद्वेशोऽसदृशोऽन्याभिः स्त्रीभिर्मधुरताभृतः  ।
दधते स्म परां शोभां तदीया विभ्रमा इव।।'
     पूर्वोदाहरणोषु उपमानोपमेययोरेकस्यैव साधारणधर्मेणान्वयसिद्धेः प्रक्रान्तस्यार्थस्य स्फुटोऽनिर्वाहः  । एवमनुप्रासे वैफल्यस्यापुष्टार्थत्वं  । यथा--
'अनणुरणन्मणिमेखलमविरलशिञ्जानमञ्जुमञ्जीरं  ।
परिसरणमरुणचरणो  रणरणकमकारणं कुरुते।।'
     एवं समासोक्तौ साधारणविशेषणवशात्परार्थस्य प्रतीतावपि पुनस्तस्य शब्देनोपादानस्याप्रस्तुतप्रशंसायां व्यञ्जनयैव प्रस्तुतार्थावगतेः शब्देन तदभिधानस्य च पुनरुक्तत्वं  । क्रमेणोदाहरणम्---
     'अनुरागवन्तमपि लोचनयोर्दधतं वपुः सुखमतापकरं  ।
     निरकासयद्रविमपेतवसुं वियदालयादपरिदग्गणिका।।'
     अत्रापरदिगित्येतावतैव तस्या गणिकात्वं प्रतीयते  ।
     'आहूतेषु विहङ्गमेषु मशको नायान्पुरो वार्यते 
          मध्ये वा धुरि वा वसंस्तृणमणिर्धत्ते मणीनां धुरं  ।
     खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विनां 
          धिक्सामान्यमचेतसं प्रभुमिवानामृष्टतत्त्वान्तरम्।।'
     अत्राचेतसः प्रभोरभिधानमनुचितं  । 
एवमनुप्रासे प्रसिद्ध्यभावस्य ख्यातविरुद्धत्वं  । यथा---
'चक्राधिष्ठततां चक्री गोत्रं गोत्रभिदुच्छ्रितं  ।
वृषं वृषभकेतुश्च प्रायच्छन्नस्य भूभुजः।।'
     उक्तदोषाणां च क्वचिददोषत्वं क्वचिद्गुणत्वमित्याह---
वक्तरि क्रोधसंयुक्ते तथा वाच्ये समुद्धते  ।
रौद्रादौ तु रसेऽत्यन्तं दुः श्रवत्वं गुणो भवेत् ।। सूत्र ७.१६  ।।
     एषु चास्वादस्वरूपविषात्मकतया मुख्यगुणप्रकर्षोपकारित्वाद्गुण इति व्यपदेशो भाक्तः  । क्रमेण यथा---
'तद्विच्छेदकृशस्य कण्ठलुठितप्राणस्य मे निर्दयं 
क्रूरः पञ्चशरः शररतिशितैर्भिन्दन्मनो निर्भरं  ।
शम्भोर्भूतकृपाविधेयमनसः प्रोद्दामनेत्रानल- 
ज्वालाजालकरालितः पुनरसावास्तां समस्तात्मना।।'
     अत्र शृङ्गारे कुपितो वक्ता  ।
'मूर्धव्याधूयमानध्वनदमरधुनीलोलकल्लोलजालो- 
द्धूताम्भः क्षोददम्भात्प्रसभमभिनभः क्षिप्तनक्षत्रलक्षण्  ।
ऊर्ध्वन्यस्ताङिघ्रदण्डभ्रमिभररभसोद्यन्नभस्वत्प्रवेग- 
भ्रान्तब्रह्मण्डखण्डं प्रवितरतु शिवं शाम्भवं ताण्डवं वः।।'
     अत्रोद्धतताण्डवं वाच्यं  । इमे पद्ये मम  ।
     रौद्रादिरसत्व एतदिद्वतयोपेक्षयापि दुः श्रवत्वमत्यन्तं गुणः  । यथा--
'उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिम--' इत्यादि  ।
     अत्र बीभत्सो रसः  ।
सुरतारम्भगोष्ठ्यादावश्लीलत्वं तथा पुनः  ।
     तथा पुनरिति गुण एव  । यथा---
'करिहस्तेन संबाधे प्रविश्यान्तविलोडिते  ।
उपसर्पन्ध्वजः पुंसः साधनान्तर्विराजते।।'
     अत्र हि सुरतारम्भगोष्ठ्याम् । 'ताम्बूलदानविधिना विसृजेद्वयस्यां व्द्यर्थैःपदैः पिशुनयेच्च रहस्यवस्तु' इति कामशास्त्रस्थितिः  ।
आदिशब्दाच्छमकथाप्रभृतिषु बोद्धव्यं  ।
स्यातामदोषौ श्लेषादौ निहतार्थाप्रयुक्तते  ।। सूत्र ७.१७  ।।
     यथा---
'पर्वतभेदि पवित्रं जैत्रं नरकस्य बहुमतं गहनं  ।
हरिमिव हरिमिव हरिमिव सुरसरिदम्भः पतन्नमत।।'
     अत्रैन्द्रपक्षे पवित्रशब्दो निहतार्थः  । सिंहपक्षे मतङ्गशब्दो मातङ्गर्थेऽप्रयुक्तः  ।
गुणः स्यादप्रवतीतत्वं ज्ञत्वं चेद्वक्तृवाच्ययोः  ।
     यथा---
'त्वामामनन्ति प्रकृतिं पुरुषार्थप्रवतिनीं  ।
मद्दर्शिनमुदासीनं त्वामेव पुरुषं विदुः।।'
        स्वयं वापि परामर्शे---
     अप्रतीतत्वं गुण इत्यनुषज्यते  । यथा---
     'युक्तः कलाभिस्तमसां विवृद्ध्यै क्षीणश्च ताभिः क्षतये य एषां  ।
     शुद्धं निरालम्बपदावलम्बं तमात्मचन्द्रं परिशीलयामि।।'
                              कथितं च पदं पुनः  ।। सूत्र ७.१८  ।।
विहितस्यानुवाद्यत्वे विषादे विस्मये क्रुधि  ।
दैन्येऽथ लाटानुप्रासेऽनुकम्पायां प्रसादने  ।। सूत्र ७.१९  ।।
अर्थान्तरसंक्रमितवाच्ये हर्षेऽवधारणो  ।
     गुण इत्येव  । यथा---
 /center>'उदेति सविता ताम्रः---' इत्यादि  ।</center>
     अत्र विहितानुवादः  ।
'हन्त  हन्त  गतः कान्तो वसन्ते सखि  नागतः ।'
     अत्र विषादः  ।
'चित्रं चित्रमनाकाशे कथं सुमुखै  चन्द्रमाः ।'
     अत्र विस्मयः  ।
'सुनयने नयने निधोहि' इति  ।
     अत्र लाटानुप्रासः  ।
'नयने तस्यैव नयने च ।'
     इत्यादावर्थान्तरसंक्रमितवाच्यो ध्वनिः  । एवमन्यत्रापि  ।
सन्दिग्धत्वं तथा व्याजस्तुतिपर्यवसायि चेत् ।। सूत्र ७.२०  ।।
     गुण इत्येव । यथा---
'पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिः शोषपरिजनं देव   ।
विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम्।।'
          वैयाकरणमुख्ये तु प्रतिपाद्येऽथ वक्तरि  ।
          कष्टत्वं दुः श्रवत्वं वा---
     गुण इत्येव  । यथा---
'दीधीवेवीट्समः कश्चिद्गुणवृद्ध्योरभाजनं  ।
क्विप्प्रत्ययनिभः कश्चिद्यत्र सन्निहिते न ते।।'
     अत्रार्थः कष्टः  । वैयाकरणश्च वक्ता  । एवमस्य प्रतिपाद्यत्वेऽपि  ।
'अत्रास्मार्षमुपाध्यायं त्वामहं न कदाचन ।'
अत्र दुः श्रवत्वं  । वैयाकरणो वाच्यः  । एवमस्य वक्तृत्वेऽपि  ।
ग्रम्यत्वमधमोक्तिपु  ।। सूत्र ७.२१  ।।
     गुण इत्येव  । यथा मम---
'एसो ससहरबिम्बो दीसै हेअङ्गवीणपिण्डो व्व  ।
एदे अस्ससमोहा पडन्ति आसासु दुद्धधार व्व।।'
     इयं विदूषकोक्तिः  ।
निर्हेतुता तु ख्यातेर्ऽथे दोषतां नैव गच्छति  ।
     यथा---
'सप्रति संध्यासमयश्चक्रद्वन्द्वानि विघटयति ।'
कवीनां समये ख्याते गुणः ख्यातविरुद्धता  ।। सूत्र ७.२२  ।।
     कविसमयख्यातानि च---
मलिन्यं व्योम्नि पापे, यशसि धवलता वर्ण्यते हासकीर्त्योः 
रक्तौ च क्रोधरागौ; सरिदुदधिगतं पङ्कजेन्दीवरादि  ।
तोयाधारेऽखिलेऽपि प्रसरति च मरालादिकः पक्षिसङ्घो 
ज्योत्स्ना पेया चकोरैर्जलधरसमये मानसं यान्ति हंसाः  ।। सूत्र ७.२३  ।।
पादाघातादशोकं विकसति बकुलं योषितामास्यमद्यैर्- 
यूनामङ्गेषु हाराः, स्फुटति च हृदयं विप्रयोगस्य तापैः  ।
मौर्वीरोलम्बमाला धनुरथ विशिखाः कौसुमाः पुष्पकेतो- 
र्भिन्नं स्यादस्य बाणैर्युवजनहृदयं स्त्रीकटाक्षेण तद्वत् ।। सूत्र ७.२४  ।।
अह्न्यम्भोजं, निशायां विकसति कुमुदं, चन्द्रिका शुक्लपक्षे 
मेघध्वानेषु नृत्यं भवति च शिखिनां नाप्यशोके फलं स्यात् ।
न स्याज्जाती वसन्ते; न च कुसुमफले गन्धसारद्रुमाणा- 
मित्याद्युन्नेयमन्यत्कविसमयगतं सत्कवीनां प्रबन्धे  ।। सूत्र ७.२५  ।।
     एषामुदाहरणान्याकरेषु स्पष्टानि  ।
धनुर्ज्यादिष शब्देषु शब्दास्तु धनुरादयः  ।
आरूढत्वादिबोधाय---
     यथा---
'पूरिते रोदसी ध्वानैर्धनुर्ज्यास्फालनोद्भवैः ।'
     अत्र ज्याशब्देनापि गतार्थत्वे धनुः शब्देन ज्याया धनुष्यायत्तीकरणं बोध्यते  । आदिशब्दात्---
     'भाति कर्णावतंसस्ते ।' अत्र कर्णस्थितत्वबोधनाय कर्णशब्दः  । एवं श्रवणकुण्डलशिरःशेखरप्रभृतिः  ।
     एवं निरुपपदो मालाशब्दः पुष्पस्त्रजमेवाभिधत्त इति स्थितावपि 'पुष्पमालाविभाति ते ।' अत्र पुष्पशब्द उत्कृष्टपुष्पवृद्ध्यै  । एवं 'मुक्ताहार' इत्यत्र मुक्ताशब्देनान्यरत्नामिश्रितत्वं  ।
प्रयोक्तव्याः स्थिता अमी  ।। सूत्र ७.२६  ।।
     धनुर्ज्यादयः सत्काव्यस्थिता एव निबद्धव्याः, न त्वस्थिता जघनकाञ्जीकरकङ्कणादयः  ।
उक्तावानन्दमग्नदेः स्यान्न्यूनपदता गुणः  ।
     यथा---
<center>'गाढालिङ्गनवामनीकृतकुचप्रोद्भिन्नरोमोद्रमा 
सान्द्रस्नेहरसातिरेकविगलच्छ्रीमन्नतम्बाम्बरा  ।
मा मा मानद  माति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी 
सुप्ता किं नु मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना नु किम्।।'<center>
     अत्र पीडयेति न्यूनं  ।
क्वचिन्न दोषो न गुणः---
     न्यूनपदत्वमित्येव  । यथा---
'तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दीर्घं न सा कुप्यति 
स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः  ।
तां हर्तुं विबुधद्विषोऽपि न च मे शक्ताः पुरोवर्तिनीं 
सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्जातेति कोऽयं विधैः।।'
     अत्र प्रभावपिहितेतिं भवेदिति चेत्यनन्तरं 'नैतद्यतः' इति पदानि न्यूनानि  । एषां पदानां न्यूनतायामप्येतद्वाक्यव्यङ्ग्यस्य वितर्काख्यव्यभिचारिभावस्योत्कर्षाकरणान्न गुणः  । 'दीर्घं न से' त्यादिवाक्यजन्यया च प्रतिपत्त्या तिष्ठेदित्यादिवाक्यप्रतिपत्तेर्बोधः स्फुटमेवावभासत इति न दोषः  ।
---गुणः क्वाष्यधिकं पदं  ।। सूत्र ७.२७  ।।
     यथा---
'आचरिति दुर्जनो यत्सहसा मनसोऽप्यगोचरानर्थान् ।
तन्न न जाने जाने स्पृशति मनः किं तु नैव निष्ठुरताम्।।'
     अत्र 'न न जान' इत्ययोगव्यवच्छेदे  । द्वितीये 'जान' इत्यनेन नाहमेव जाने इत्यन्ययोगव्यवच्छेदाद्विच्छित्तिविशेषः  ।
समाप्तपुनरा त्तत्वं न दोषो न गुणः क्वचित् ।
     यथा---'अन्यास्ता गुणरत्न-' इत्यादि  ।
     अत्र प्रथमार्धेन वाक्यसमाप्तावपि द्वितीयार्घवाक्यं पुनरुपात्तं  ।
     एवं च विशेषणमात्रस्य पुनरुपादाने समाप्तपुनरात्तत्वं न वाक्यान्तरस्येति विज्ञेयं  ।
गर्भितत्वं गुणः क्वापि---
     यथा---
'दिङ्मातङ्गघटाविभक्तचतुराघाटा मही साध्यते 
सिद्धा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाञ्जिताः पश्यत  ।
विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो 
यस्मात्प्रादुरभूत्कथाद्भुतमिदं यत्रैव चास्तं मतम्।।'
     अत्र वदन्त एवेत्यादि वाक्यं वाक्यान्तरप्रवेशात्चमत्कारातिशयं पुष्णाति  ।
---पतत्प्रकर्षता तथा  ।। सूत्र ७.२८  ।।
     तथेति क्वचित्गुणः  । यथा---'चञ्चद्भुज-' इत्यादि  ।
     अत्र चतुर्थपादे सुकुमारार्थतया शब्दाडम्बरत्यागो गुणः  ।
क्वचिदुक्तौ स्वशब्देन न दोषो व्यभिचारिणः  ।
अनुभावविभावाभ्यां रचना यत्र नोचिता  ।। सूत्र ७.२९  ।।
     यत्रानुभावविभावमुखेन प्रतिपादने विशदप्रतीतिर्नास्ति, यत्र च विभावानुभावकृतपुष्टिराहित्यमेवानुगुणं तत्र व्यभिचारिणः स्वशब्देनोक्तौ न दोषः  । यथा---
'औत्सुक्येन कृतस्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना ह्रिया 
तैस्तैर्बन्धुवधूजनस्य वचनैर्नोताभिमुख्यं पुनः  ।
दृष्ट्वाग्रे वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे सह्गमे 
संहोहत्पुलका हरेण हसता श्लिष्टा शिवायास्तु वः।।'
     अत्रोत्सुक्यस्य त्वरारूपानुभावमुखेन प्रतिपादने सङ्गमे न भ्क्तटिति प्रतीतिः, त्वराया भयादिनापि सम्भवात् । ह्रियोऽनुभावस्य च व्यावर्तमानस्य कोपादिना सम्भवात् । साध्वसहासयोस्तु विभावादिपरिपोषस्य प्रकृतरसप्रतिकूलप्रायत्वादित्येषां स्वशब्दाभिधानमेव न्याय्यं  ।
सञ्चार्यादेर्विरुद्धस्य बाध्यत्वेन वचो गुणः  ।
     यथा--'क्वाकार्यं शशलक्ष्मणः क्व च कुलम्-' इत्यादि  ।
     अत्र प्रशमाङ्गानां वितर्कमतिशङ्काधृतीनामभिलाषाङ्गौत्सुक्यस्मृतिदैन्यचिन्ताभिस्तिरस्कारः पर्यन्ते चिन्ताप्रधानमास्वादप्रकर्षमाविर्भावयति  ।
विराधिनोऽपि स्मरणो साम्येन वचनेऽपि वा  ।। सूत्र ७.३०  ।। 
भवेद्विरोधो नान्योन्यमङ्गिन्यङ्गत्वमाप्तयोः  ।
     क्रमेण यथा---'अयं स रसनोत्कर्षो-' इत्यादि  ।
     अत्रालम्बनविच्छेदे रतेररसात्मतया स्मर्यमाणानां तदङ्गानां शोकोद्दीपकतया कुणानुकूलता  ।
'सरागया स्त्रुतघनघर्मतोयया 
कराहतिध्वनितपृथूरुपीठया  ।
मुहुर्मुहुर्दशनविलङ्घितोष्ठया 
रुषा नृपाः प्रियतमयेव भेजिरे।।'
     अत्र सम्भोगशृङ्गारो वर्णनीयवीरव्यभिचारिणः क्रोधस्यानुभावसाम्येन विवक्षितः  ।
'एकं ध्यानिमीलनान्मुकुलितप्रायं द्वितीयं पुनः 
पार्वत्या वदनाम्बुजस्तनभरे सम्भोगभावालसं  ।
अन्दद्दूरविकृष्टचापकमनक्रोधानलोद्दीपितं 
शम्भोभिन्नरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः।।'
     अत्र शान्तशृङ्गाररौद्ररसपरिपुष्टा भगवद्विषया रतिः  । यथा वा---
     'क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं 
          गृह्णन्केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण  ।
     आलिङ्गन्योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभैः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः 
          कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः।।'
     अत्र कविगता भगवद्विषया रतिः प्रधानं  । तस्याः परिपोषकतया भगवतस्त्रिपुरध्वंसं प्रत्युत्साहस्यापरिपुष्टतया रसपदवीमप्राप्ततया भावमात्रस्य करुणोऽङ्गं  । तस्य च कामीवेतिसाम्यबलादायातः शृङ्गारः  । 
     एवं चाविश्रान्तिधामतया करुणस्याप्यङ्गतैवेति द्वयोरपि करुणशृङ्गारयोर्भगवदुत्साहपरिपुष्टतद्विषयरतिभावास्वादप्रकष्रकतया यौगपद्यसम्भावादङ्गत्वेन न विरोधः  ।
     ननु समूहालम्बनात्मकपूर्णघनानन्दरूपस्य रसस्य तादृशेनेतररसेन कथं विरोधः सम्भावनीयः ? एकवाक्ये निवेशप्रादुर्भावैर्यौगपद्यविरहेण परस्परोपमर्दकत्वानुपपत्तेः  । नाप्यङ्गाङ्गिभावः, द्वयोरपि पूर्णतया स्वातन्त्र्येण विश्रान्तेः  ।
सत्यमुक्तं  । अत एवात्र प्रधानेतरेषु रसेषु स्वातन्त्र्यविश्रामराहित्यात्पूर्णरसभावमात्राच्च विलक्षणतया संचारिरसनाम्ना व्यपदेशः प्राच्यानां  । अस्मत्पितामहानुजकविपण्डितमुख्यश्रीचण्डीदासपादानां तु खण्डरसनाम्ना  । यदाहुः---
'अङ्गं बाध्योऽथ संसर्गो यद्यङ्गी स्याद्रसान्तरे  ।
नास्वाद्यते समग्रं तत्ततः खण्डरसः स्मृतः।।' इति  ।
     ननु 'आद्यः करुणवीभत्सरौद्रवीरभयानकैः' इत्युक्तनयेन विरोधिनोर्बोरशृङ्गारयोः कथमेकत्र---
'कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि 
स्मरस्मेरस्फारोड्डमरपुलकं वक्त्रकमलं  ।
मुहुः पश्यञ्छृण्वन्रजनिचरसेनाकलकलं 
जटाजूट्ग्रन्थिं द्रढयति रघूणां परिवृढः।।'
     इत्यादौ समवेशः  । अत्रोच्यते---इह खलु रसानां विरोधिताया अविरोधितायाश्च त्रिधा व्यवस्था  ।
कयोश्चिदालम्बनैक्येन, कयोश्चिदाश्रयैक्येन, कयोश्चिन्नैरन्तर्येणोति  । तत्र वीरशृङ्गारयोरालम्बनैक्येन विरोधः  ।
तथा हास्यरौद्रबीभत्सैः सम्भोगस्य  । वीरकरुणरौद्रादिभिर्विप्रलम्भस्य  । (आलम्बनैक्यने) आश्रयैक्येन च वीरभयानकयोः  ।
नैरन्तर्यविभावैक्याभ्यां शान्तशृङ्गारयोः  । त्रिधायं विरोधो वीरस्याद्भुतरौद्राभ्यां  । शृङ्गारस्याद्भुतेन भयानकस्य बीभत्सेनेति  । तेनात्र वीरशृङ्गारयोभिन्नालम्बनत्वान्न विरोधः  ।
     एवं च वीरस्य नायकनिष्ठत्वेन भयानकस्य प्रतिनायकनिष्ठत्वेन निबन्धे भिनानश्रयत्वेन न विरोधः  । यश्च नागानन्दे प्रशमाश्रयस्यापि जीमूतवाहनस्य मलयवत्यनुरागो दर्शितः, तत्र 'अहो गीतमहो वादित्रम्' इत्यद्भुतस्यान्तरा निवेशनान्नैरन्तर्याभावान्न शान्तशृङ्गारयोर्विरोधः  । एकमन्यदपि ज्ञेयं  । 'पाण्डुक्षामं वदनम्-' इत्यादौ च पाण्डुतादीनामङ्गभावः करुणविप्रलम्भेऽपीति न विरोधः  ।
अनुकारे च सर्वेषां दोषाणां नैव दोषता  ।। सूत्र ७.३१  ।।
     सर्वेषां दुः श्रवत्वप्रभृतीनां  । यथा---
'एष दुश्च्यवनं नौमीत्यादि जल्पति कश्चन ।'
     अत्र दुश्च्यवनशब्दोऽप्रयुक्तः  ।
अन्येषामपि दोषाणामित्यौचित्यान्मनीषिभिः  ।
अदोषता च गुणता ज्ञेया चानुभयात्मता  ।। सूत्र ७.३२  ।।
     अनुभयात्मता अदोषगुणता  ।
इति साहित्यदर्पणे दोषनिरूपणो नाम सप्तमः परिच्छेदः  ।
</poem>

साहित्यदर्पणम्