स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः १३४
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
यदा दक्षेण क्रुद्धेन पुरा शप्तो हिमद्युतिः ॥ 
तत्सर्वं भवता प्रोक्तं सोमनाथकथानकम्॥ १ ॥ 
सांप्रतं वद कामस्य यथा कुष्ठोऽभवत्पुरा ॥ 
येन दोषेण शापश्च केन तस्य नियोजितः ॥ २ । 
शिलाखंडा च या देवी तथा सौभाग्यकूपिका ॥ 
यथा तत्र समुत्पन्ना तथाऽस्माकं प्रकीर्तय ॥ ३ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
पुरासीद्ब्राह्मणो नाम हारीत इति विश्रुतः ॥ 
स तपस्तत्र संतेपे वानप्रस्थाश्रमे वसन् ॥ ४ ॥ 
तस्य भार्याऽभवत्साध्वी रूपौदार्यसमन्विता ॥ 
त्रैलोक्यसुन्दरी साक्षाल्लक्ष्मीरिव मधुद्विषः ॥ ५ ॥ 
ख्याता पूणकलानाम सर्वैः समुदितागुणैः ॥ 
तां दृष्ट्वा पद्मजोऽप्याशु कामस्य वशगोऽभवत् ॥ ६ ॥ 
कदाचिदपि स प्राप्तस्तस्मिन्क्षेत्रे मनोभवः ॥ 
सह रत्या तथा प्रीत्या कामेश्वरदिदृक्षया ॥ ७ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे सापि स्नानार्थं तत्र चागता ॥ 
कृत्वा वस्त्रपरित्यागं विवेश जलाशयम् ॥ ८ ॥ 
अथ तां कामदेवोपि समालोक्य शुभाननाम्॥ 
आत्मीयैरपि निर्विद्धो हृदये पुष्पसायकैः ॥ ९ ॥ 
ततो रतिं परित्यक्त्वा प्रीतिं च शरपीडितः॥ 
विजनं कंचिदासाद्य प्रसुप्तः स तरोरधः ॥ ६.१३४.१० ॥ 
गात्रैः पुलकितैः सर्वैर्निःश्वासान्निःश्वसन्मुहुः ॥ 
अग्निवर्णान्सुदीर्घांश्च बाष्प पूर्णविलोचनः ॥ ११ ॥ 
तिष्ठन्स दर्शने तस्या एकदृष्ट्या व्यलोकयत्॥ 
योगीव सुसमाधिस्थो ध्यायंस्तद्ब्रह्म संस्थितम् ॥ १२ ॥ 
सापि कामं समालोक्य सानुरागं पुरः स्थितम् ॥ 
जृंभाभंगकृतास्यं च वेपमानशरीरकम् ॥ १३ ॥ 
सापि तद्बाणनिर्भिन्ना साभिलाषा बभूव ह ॥ 
कामं प्रति विशेषेण तस्य रूपेण मोहिता ॥ १४ ॥ 
अथ तस्माज्जलात्कृच्छ्राद्विनिष्क्रम्य शुचिस्मिता ॥ 
तीरोपांतं समासाद्य स्थिता तद्दृष्टिगोचरे ॥ १५ ॥ 
ततः कामः समुत्थाय शनैस्तदंतिकं ययौ ॥ 
कृतांजलिपुटो भूत्वा ततः प्रोवाच सादरम् ॥ १६ ॥ 
का त्वमत्र विशालाक्षि प्राप्ता स्नातुं जलाशये ॥ 
मम नाशाय चार्वंगि तस्माच्छृणु वचो मम ॥ १७ ॥ 
अहं पुष्पशरो लोके प्रसिद्धश्चारुहासिनि ॥ 
विडंबनां मया नीता देवा अपि निजैः शरैः ॥ १८ ॥ 
मद्बाणेनाहतो रुद्रः स्वशरीरे नितंबिनीम् ॥ 
अर्द्धेन धारयामास त्यक्त्वा लज्जां सुदूरतः ॥ १९ ॥ 
ब्रह्मा मच्छरनिर्भिन्नः स्वसुतां चकमे ततः ॥ 
जनयामास तान्विप्रान्वालखिल्यांस्तथाविधान् ॥ २० ॥ 
अहिल्यां चकमे शक्रो गौतमस्य प्रियां सतीम् ॥ 
मद्बाणैः पीडितोऽतीव स्वर्गादेत्य धरातलम् ॥ २१ ॥ 
एवं देवा अपि क्षुण्णा मच्छरैर्ये महत्तराः ॥ 
किं पुनर्मानवाः सुभ्रूः कृमिप्रायाः सुचंचलाः ॥ २२ ॥ 
आकीटांतं जगत्सर्वमाब्रह्मांतं तथैव च ॥ 
विडंबनां परां प्राप्तं मच्छरैश्चारुहासिनि ॥ २३ ॥ 
अहं पुनस्त्वया भीरु नीतोऽवस्थामिमां शुभे ॥ २४ ॥ 
तस्माद्देहि महाभागे ममाद्य रतदक्षिणाम् ॥ 
यावन्न यांति संत्यज्य मम प्राणाः कलेवरात् ॥ ॥ २५ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
सापि तद्वचनं श्रुत्वा पतिव्रतपरायणा ॥ 
हन्यमाना विशेषेण तद्बाणैर्हृदये भृशम् ॥ २६ ॥ 
अनभिज्ञा च सा साध्वी कामधर्मस्य केवलम् ॥ 
तापसैः सह संवृद्धा नान्यं जानाति किंचन ॥ २७ ॥ 
वक्तुं तद्विषये यच्च प्रोच्यते कामपीडितैः ॥ 
अधोमुखाऽलिखद्भूमिमंगुष्ठेन स्थिता चिरम् ॥ २८ ॥ 
एतस्मिन्नन्तरे भानुः प्राप्तश्चास्तं गिरिं प्रति ॥ 
विहारसमये प्राप्त आहिताग्निर्निवेशने ॥ २९ ॥ 
हारीतोऽपि चिरं वीक्ष्य तन्मार्गं चाकृताशनः ॥ 
ततः स चिंतयामास कस्मात्सा चात्र नागता ॥ ३० ॥ 
स्नात्वा तीर्थवरे तस्मिन्दृष्ट्वा तां चन्द्रकूपिकाम्॥ 
कामेश्वरं च देवेशं कामदं सुखदं नृणाम् ॥ ३१ ॥ 
ततः शिष्यसमायुक्तो वीक्षमाण इतस्ततः ॥ 
तं देशं समनुप्राप्तो यत्र तौ द्वावपि स्थितौ ॥ ३२ ॥ 
आलपन्बहुधा कामो हन्यमानो निजैः शरैः ॥ 
सापि चैव विशेषेण व्रीडयाऽधोमुखी स्थिता ॥ ३३ ॥ 
स गुल्मांतरितः सर्वं तच्छ्रुत्वा कामजल्पितम् ॥ 
तस्याश्च तद्गतं भावं ततः कोपादुवाच सः ॥ ३४ ॥ 
यस्मात्पाप त्वया पत्नी ममैवं शरपीडिता ॥ 
अनभिज्ञा तथा साध्वी पतिधर्मपरायणा ॥ 
कुष्ठव्याधिसमायुक्तस्तस्माद्विप्रियदर्शनः ॥ ३५ ॥ 
त्वं भविष्यसि पापात्मन्मुक्तो दारैः स्वकैरपि ॥ 
साऽपि चैव विशेषेण व्रीडयाऽधोमुखी स्थिता ॥ ३६ ॥ 
एषापि च शिलाप्राया भविष्यति विचेतना ॥ 
त्वां दृष्ट्वा या सरागाऽभून्निजधर्मबहिष्कृता ॥ ३७ ॥ 
ततः प्रसादयामास तं कामः प्रणिपत्य च ॥ 
न ज्ञातेयं मया विप्र तव भार्येति सुन्दरी ॥ ३८ ॥ 
तेन प्रोक्ता विरुद्धानि वाक्यानि विविधानि च ॥ 
एतस्या नास्ति दोषोऽत्र मद्बाणैः पीडिता भृशम् ॥ ३९  
सानुरागा परं जाता नोक्तं किंचिद्वचो मुने ॥ 
तस्मान्नार्हसि शापं त्वं दातुमस्याः कथंचन ॥ ४० ॥ 
ममास्त्येषो ऽपराधोऽत्र तस्मान्मे निग्रहं कुरु ॥ 
भूयोऽपि ब्राह्मणश्रेष्ठ अस्याः शापसमुद्भवम् ॥ ४१ ॥ 
अपि रुद्रादयो देवा मद्बाणेभ्यो द्विजोत्तम ॥ 
सोढुं शक्ता न ते यस्मात्तत्कथं स्यादियं शिला ॥ ४२ ॥ 
तथात्र त्रिविधं पापं प्रवदंति मनीषिणः ॥ 
मानसं वाचिकं चैव कर्मजं च तृतीयकम्॥ 
तदस्माकं द्विधा जातमेकं चास्या मुनीश्वर । ४३ ॥ 
भार्यायास्ते सुरूपायास्तस्मात्संपूर्णनिग्रहम् ॥ 
करिष्यसि न ते भीतिः काचिदस्ति परत्रजा ॥ ॥ ४४ ॥  
मनस्तापाद्व्रजेत्पापं मानसं वाचिकं च यत् ॥ 
तस्य प्रसादनेनैव यस्योपरि विजल्पितम् ॥ ४५ ॥ 
प्रायश्चित्तैर्यथोक्तैश्च कर्मजं पातकं व्रजेत् । 
धर्मशास्त्रैः परिप्रोक्तं यतः सर्वैर्महामुने ॥ ४६ ॥ 
॥ हारीत उवाच ॥ ॥ 
अन्यत्र विषये तस्याः पातकं कामदेवते ॥ 
एतस्य तव धर्मस्य प्राधान्यं मनसः स्मृतम् ॥ ४७ ॥ 
तस्मादेवंविधा चेयं सदा स्थास्यति चाधम ॥ 
किं पुनः कुरु यत्कृत्यं नाहं वक्ष्यामि किंचन ॥ ४८ ॥ 
प्रथमं मनसा सर्वं चिंत्यते तदनंतरम् ॥ 
ततः प्रजल्पते वाचा क्रियते कर्मणा ततः ॥ ४९ ॥ 
प्रमाणं हि मनस्तस्मात्सर्वकृत्येषु सर्वदा ॥ 
एतस्मात्कारणात्पूर्णो मयाऽस्या निग्रहः कृतः ॥ ५० ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो हारीतः स्वाश्रमं ययौ ॥ 
सापि पूर्णकला जाता शिलारूपा च तत्क्षणात् ॥ ५१ ॥ 
कामदेवोऽपि कुष्ठेन ग्रस्तो रौद्रेण च द्विजाः ॥ 
शीर्णनासांघ्रिपाणिश्च नेत्राणामप्रियोऽभवत्॥ ५२ ॥ 
अथ कामे निरुत्साहे संजाते द्विजसत्तमाः ॥ 
व्याधिग्रस्ते जगत्यस्मिन्सृष्टिरोधो व्यजायत ॥५३॥ 
केवलं क्षीयते लोको नैव वृद्धिं प्रगच्छति ॥ 
स्वेदजा येऽपि जीवाः स्युस्तेपि याताः परिक्षयम् ॥ ५४ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे देवाः सर्वे चिंतासमाकुलाः ॥  
किमिदं क्षीयते लोको जलस्थैः स्थलजैः सह ॥५५॥ 
न दृश्यते क्वचिद्बालः कोऽपि कश्चित्कथंचन ॥ 
न च गर्भवती नारी कच्चित्क्षेमं स्मरस्य च ॥ ॥५६॥ 
ततस्तं व्याधिना ग्रस्तं ज्ञात्वात्र क्षेत्रसंश्रयम् ॥ 
आजग्मुस्त्वरिताः सर्वे व्याकुलेनांतरात्मना॥५७॥ 
कामेश्वरपुरस्थं च तं दृष्ट्वा कुसुमायुधम्॥ 
अत्यंतविकृताकारं चिंतयानं महेश्वरम् ॥ ५८ ॥ 
ततः प्रोचुः सुदुःखार्ताः किमिदं कुसुमायुध ॥ 
निरुत्साहः समुत्पन्नः कुष्ठव्याधिसमाकुलः ॥५९॥ 
ततश्चाधोमुखो जातो लज्जया परया वृतः ॥ 
प्रोवाच शापजं सर्वं हारीतस्य विचेष्टितम् ॥ ६.१३४.६० ॥ 
ततस्ते विबुधाः प्रोचुः पातकं यद्गिरा कृतम् ॥३ 
तत्तस्याराधनात्सर्वं संक्षयं यात्यसंशयम् ॥ ६१ ॥ 
तस्मादेतां शिलारूपां त्वमाराधय चित्तज ॥ 
येन कुष्ठः क्षयं याति ततस्तेजोऽभिवर्धते ॥ ६२ ॥ 
जगति स्यान्महासृष्टिर्देवकृत्यं कृतं भवेत् ॥ 
न तेऽस्ति कायजं पापं यतो मुक्त्वा प्रवाचिकम् ॥ ६३ ॥ 
अत्र कुण्डे त्वदीयेऽन्यो यः स्नात्वा श्रद्धयान्वितः ॥ 
एनां पापविनिर्मुक्तां शिलां वै मानवः स्पृशेत् ॥ ६४ ॥ 
कुष्ठव्याधिसमोपेतः कायोत्थेनापि कर्मणा ॥ 
सोऽपि व्याधिविनिर्मुक्तो भविष्यति गतज्वरः ॥ ६५ ॥ 
एतत्सौभाग्यकूपं च लोके ख्यातं जलाशयम् ॥ 
भविष्यति न संदेहः सर्वरोगक्षयावहम् ॥ ६६ ॥ 
दद्रूणि दुर्विभूतानि तथान्याश्च विचर्चिकाः ॥ 
अत्र स्नातस्य यास्यंति दृष्ट्वैतां सद्य एव हि ॥ ६७ ॥ 
एवमुक्त्वाथ ते देवाः प्रजग्मुस्त्रिदशालयम् ॥ 
कामदेवोऽपि तत्रस्थस्तस्याः पूजामथ व्यधात् ॥ ६८ ॥ 
ततश्च समतिक्रांते मासमात्रे द्विजोत्तमाः ॥ 
तादृग्रूपः स संजातो यादृगासीत्पुरा स्मरः ॥ ६९ ॥ 
ततश्चायतनं तस्याः कृत्वा श्रद्धासमन्वितः ॥ 
जगाम वांछितं देशं सृष्ट्यर्थं यत्नमास्थितः ॥ ६.१३४.७० ॥ 
सापि नम्रमुखी तादृक्तेन शप्ता तथैव च ॥ 
संजाता खण्डकाकारा तेन खण्डशिला स्मृता ॥ ७१ ॥ 
यस्तां पूजयते भक्त्या त्रयोदश्यां तथैव च ॥ 
नापवादो भवेत्तस्य परदारसमुद्भवः ॥ ७२ ॥ 
कामिन्याश्च विशेषेण प्राहैतच्छंकरात्मजः ॥ 
कार्तिकेयो द्विजश्रेष्ठाः सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ ७३ ॥ 
तथा कामेश्वरं देवं कामदेवप्रतिष्ठितम् ॥ 
त्रयोदश्यां समाराध्य सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ७४ ॥ 
रतिप्रीतिसमायुक्तः स्थितस्तत्र स्मरस्तथा ॥ 
मूर्तो ब्राह्मणशार्दूलाः श्रेष्ठं प्रासादमाश्रितः । ७५ । 
विरूपो दुर्भगो यो वा त्रयोदश्यां समाहितः ॥ 
यस्तं कुंकुमजैः पुष्पैः संपूजयति मानवः ॥ ७६ ॥ 
स सौभाग्यसमायुक्तो रूपवांश्च प्रजायते ॥ 
या नारी पतिना त्यक्ता सपत्नीजनसंवृता ॥ ७७ ॥ 
तं देवं सुकलत्राढ्यं तथैव परिपूजयेत् ॥ 
त्रयोदश्यां द्विजश्रेष्ठाः केसरैः कुंकुमोद्भवैः ॥ ७८ ॥ 
सा सौभाग्यवती विप्रा जायते च प्रजावती ॥ 
धनधान्यसमृद्धा च दुःखशोकविवर्जिता ॥ 
दोषैः सर्वैर्विनिर्मुक्ता शंसिता धरणीतले ॥ ७९ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये खंडशिलासौभाग्यकूपिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशदुत्तरशततमोध्यायः ॥ १३४ ॥