गरुडपुराणम्/ब्रह्मकाण्डः (मोक्षकाण्डः)/अध्यायः २
श्रीगरुडमहापुराणम् २
श्रीशौनक उवाच  ।
कथं ससर्ज भगवांस्तत्तत्तत्त्वाभिमानिनः  ।
सृष्टिक्रमं न जानामि देवानां ह्यन्तरं मुने  ॥ ३,२.१ ॥
शौनकेनैव मुक्तस्तु सूतो वचनमब्रवीत् ।
शूत उवाच  ।
सम्यग्व्यवसिता बुद्धिस्तव ब्रह्मर्षिसत्तम  ॥ ३,२.२ ॥
एवमेव कृतः प्रश्रो हरौ तु गरुडेन वै  ।
यदुक्तवान्हरिस्तस्मैतद्वक्ष्यामि तवानघ  ।
गरुड उवाच  ।
सृष्टिं व्रूहि महाभाग सच्चिदानन्दविग्रह  ॥ ३,२.३ ॥
सृष्टौ ज्ञाते तवोत्कर्षो ज्ञातप्रायो भविष्यति  ।
ब्रह्मादीनां तारतम्यज्ञानं मम भविष्यति  ॥ ३,२.४ ॥
मोक्षोपायम्यः स वोक्त मिततरत्तस्य साधनम्  ।
गरुडेनैव मुक्तस्तु कृष्णो वचनमब्रवीत् ॥ ३,२.५ ॥
शृकृष्ण उवाच मूलरूपे ह्यतो ज्ञेयो विष्णुत्वाद्विष्णुरव्ययः  ॥ ३,२.६ ॥
अवतारमिदं प्रोक्तं पूर्णत्वादेव सुव्रत  ।
अनेको ह्येकतां प्राप्य संशेते प्रलयाय वै  ॥ ३,२.७ ॥
तत्रापि च विशेषोस्ति ज्ञातव्यं तत्वमेव सः  ॥ ३,२.८ ॥
भेदेन दर्शनाद्वापि भेदाभेदेन दर्शनात् ।
विष्णोर्गुणानां रूपाणां तदङ्गानां सुखादिनाम्  ।
तत्रैव दशनाद्वापि क्षिप्रमेव तमो व्रजेत् ॥ ३,२.९ ॥
पुरुषान्तरमारभ्य कल्पिता ये द्विजोत्तम  ।
हरिरूपास्तु ते ज्ञेया एकीभूता हि तेन ते  ॥ ३,२.१० ॥
प्रलये समनुप्राप्ते जीवाः स यान्ति मामकाः  ।
विराड्रूपे हरेः संति तदा ते च ह्यनेकधा  ॥ ३,२.११ ॥
एकीभावं प्राप्नुवन्ति मूलेन प्रलये द्विज  ।
बिंबेन तु स्वयं विष्णुरेकीभावं व्रजेद्यदि  ॥ ३,२.१२ ॥
प्रतिबिंबः कथं जीवो भवेन्नारायणस्य च  ।
तदधीनस्तत्सदृशो हरेर्जीवो न संशयः  ॥ ३,२.१३ ॥
प्रतिबिंबस्य शब्दार्थो ह्ययमेवमुदाहृतः  ।
तस्माच्च बिंबरूपाणामेकीभावं न चिन्तयेत् ॥ ३,२.१४ ॥
कृष्णरामादिवच्चैव त्वेकीभावो विवक्षितः  ।
बिंबानां मूलरूपस्य भेदो नात्र विवक्षितः  ॥ ३,२.१५ ॥
तत्रापि च विशेषोस्ति ज्ञातव्यस्तत्त्वमिच्छुभिः  ।
एकांशेन तु बिंबैस्तु चैकीभावं व्रजन्ति ते  ॥ ३,२.१६ ॥
एकांशेन तु जीवत्वे संस्थिता नात्र संशयः  ।
बिंबमूलं न जानन्ति ते जना ह्यसुराः स्मृताः  ॥ ३,२.१७ ॥
एक एव हरिः पूर्वं ह्यविद्यावशतः स्वयम्  ।
अनेको भवति ह्यारादादर्शप्रतिबिंबवत् ॥ ३,२.१८ ॥
एवं वदन्ति ये मूढास्तेपि यान्त्यधरं तमः  ।
उपाधिर्द्विविधः प्रोक्तः स्वरूपो बाह्य एव च  ॥ ३,२.१९ ॥
बाह्योपाधिर्लये याति मुक्तावन्यस्य संस्थितिः  ।
सर्वोपाधिविनाशे हि प्रतिबिंबः कथं भवेत् ॥ ३,२.२० ॥
चिद्रूपाख्यो ह्युपाधिस्तु मोक्षे येप्यधिकारिणः  ।
दुःखरूपो ह्युपाधिस्तु तमसो येधिकारिणः  ॥ ३,२.२१ ॥
मिश्ररूपो ह्युपाधिस्तु नित्यसंसारिणां मतः  ।
बाह्योपाधिर्लिङ्गदेहः सर्वेषां नात्र संशयः  ॥ ३,२.२२ ॥
दैत्याः दुःखायते यस्मात्तस्मादुःखी हरिः स्वयम्  ।
तत्तद्दुःखस्वरूपत्वाद्दैत्यानां बिंबरूपकः  ॥ ३,२.२३ ॥
दैत्यस्थितानां बिंबानां मूलरूपस्य वै प्रभोः  ।
परस्परं तथा भेदं ह्यन्तरं वा न चिन्तयेत् ॥ ३,२.२४ ॥
श्रीभूदुर्गादिरूपाणां तथा सीतादिरूपिणाम्  ।
अन्योन्यं नाणुमात्रं च भेदो बाह्यान्तरेपि च  ॥ ३,२.२५ ॥
चिन्तनीयः कथमपि ज्ञात्वा यान्त्यधरं तमः  ।
प्रतिबिंबस्थितो बिंबः स्त्रीरूपो ह्यस्ति सर्वदा  ॥ ३,२.२६ ॥
प्रलये समनुप्राप्ते लक्ष्म्या सह खगोत्तम  ।
एकीभावं नाप्नुवन्ति बिंबेन सह संस्थिताः  ॥ ३,२.२७ ॥
बिंबस्थितानां रूपाणां लक्ष्म्याश्च विनतासुत  ।
भेदस्तु नाणुमात्रं च शङ्कनीयः कथञ्चन  ॥ ३,२.२८ ॥
यदा हि शेते प्रलयार्णवे विभुर्जीवांश्च सर्वानुदरे निवेश्य  ।
मुक्तांश्च ब्रह्मेन्द्रमरुद्गणादीन्प्रात्पव्यमुक्तींश्च सुतौ? च संस्थितान्  ॥ ३,२.२९ ॥
प्राप्तान्धकूपादिसमस्तजीवांस्तथैव प्राप्तव्यकलीनथापरान्  ।
तथैव नित्यं सृतिसंस्थिताञ्जनानचेतनानृक्षरूपादिजीवान्  ॥ ३,२.३० ॥
एवं जनाञ्जठरे संनिधाय सम्यक्शेते ह्यंभसि वै स कल्पे  ।
लक्ष्मीस्तु सा सर्ववेदात्मिका च भक्त्या हरौ नित्यसंवर्धितापि  ॥ ३,२.३१ ॥
अत्यादरं दर्शयतीव सा तु ईडे विष्णुं भक्तिसंवर्धितापि  ।
चेष्टादिरूपेण तदा न किञ्चिदासीद्विना विष्णुमथ श्रियं च  ॥ ३,२.३२ ॥
पर्यङ्करूपेण बभूव देवी वासस्वरूपेण रमा विरेजे  ।
सर्वं रमा सैव तदैव चासीत्सैका देवी बहुरूपा बभाषे  ॥ ३,२.३३ ॥
त्वमुत्कृष्टः सर्वदेवोत्तमत्वान्न त्वत्समः कश्चिदेवाधिको वा  ।
त्वं ब्रह्म एको न चतुर्मुखश्च नाहं रुद्रो न बृहस्पतिश्च  ॥ ३,२.३४ ॥
विष्णावेव ब्रह्मशब्दो हि मुख्यो ह्यन्येष्वमुख्यो ब्रह्मरुद्रादिकेषु  ।
अनन्तगुणपूर्णत्वाद्ब्रह्मेति हरिरुच्यते  ॥ ३,२.३५ ॥
गुणादिपूर्णताभावान्नान्ये ब्रह्मेत्युदाहृताः  ।
देशानन्त्यं गुणतः कालतो वा नास्त्यानन्त्यं क्वापि देशे च काले  ॥ ३,२.३६ ॥
यदा नन्त्यं किमु वक्तव्यमत्र गुणानन्त्यं नास्ति ब्रह्मादिकेषु  ।
यद्यप्यहं देशतः कालतश्च समस्तदा वासुदेवेन सार्धम्  ॥ ३,२.३७ ॥
तथापि मे गुणतो नास्त्यनन्तं ततो धर्मा गुणतोनन्ततश्च  ।
संति श्रुतावविरुद्धाश्च देवे चिन्त्या ह्यचिन्त्या बहुधा ते ह्यनन्ताः  ॥ ३,२.३८ ॥
अतो गुणांस्तव देवस्य विष्णो स्तोतुं सदा स्मो न हरेः कदापि  ।
नाहं न केशौ न च गीर्न रुद्रो न दक्षकन्या न च मेनकासुता  ॥ ३,२.३९ ॥
न वै बिडौजा न च वा पुलोमजा न चेध्मवाहो न यमो न चान्यः  ।
न नारदो नापि भृगुर्वसिष्ठो न विघ्नपो नापि बल्यादयश्च  ॥ ३,२.४० ॥
न वै विराटो नापि भीमः शनिश्च न पुष्करो न कशेरुस्तथैव  ।
न किन्नराः पितरो नैव देवा गन्धर्वमुख्या नापि वा तुष्यसंज्ञाः  ॥ ३,२.४१ ॥
न वै क्षितीशा न च मानुषाश्च विष्णोर्न जानन्ति किमत्र चान्ये  ।
मत्तोधमः कोचिगुणेन ब्रह्मा समो हि तस्य ब्रह्मणो मातरिश्व  ॥ ३,२.४२ ॥
तौ वै विरागे हरिभक्तिभावे धृतिस्तितिप्राणबलेषुयोगे  ।
बुद्धौ समानौ संसृतौ मोक्षकाले परस्पराधारसमन्वितौ च  ॥ ३,२.४३ ॥
अन्नाभिमानं ब्रह्म चाहुर्मुरारिं जीवाभिमानं वायुमाहुर्महान्तः  ।
न शक्तोसौ ब्रह्मदेवो विवस्तुं वायुं विना संसृतावेव नित्यम्  ॥ ३,२.४४ ॥
न तं विना मातरिश्वा च वस्तुमन्योन्यमाप्तिः कालतो न्यूनता च  ।
यदा महत्तत्त्वनि यामकोभूद्ब्रह्माण्डान्तस्थूलसृष्टौ महात्मा  ॥ ३,२.४५ ॥
तदा वायुर्नाशकद्वै महात्मा बाह्ये सृष्टौ कालभेदेन चास्ति  ।
सरस्वती भारती ब्रह्मणस्तु संवत्सरानन्तरं संबभूव  ॥ ३,२.४६ ॥
यदा दशाब्दाः समतीता महात्मा तदा वायुः समभूल्लोकपूज्यः  ।
किञ्चिन्न्यूनत्वं स्थूलसृष्टौ महात्मन्नैतावता वानयोः सौम्यहानिः  ॥ ३,२.४७ ॥
सरस्वती वत्सरात्संबभूव ह्यनन्तरं ब्रह्मणो जन्मकालात् ।
गिरः सकाशात्कालतो न्यूनतास्ति वायोस्तदा ह्यधमत्त्वे क्षतिः का  ॥ ३,२.४८ ॥
वायोरनन्तरं वाणी ह्यभूत्संवत्सरात्परम्  ।
यावत्पश्चाज्जनिस्तावत्पूर्वदेहक्षयो भवेत् ॥ ३,२.४९ ॥
शेषस्त्विन्द्रो रुद्र एते त्रयश्च समा ह्येते ज्ञानबलादिकेष्वपि तथापि तेषां कालतो न्यूनतास्ति कालोपि तेषां द्विव्येसहस्रवर्षम्  ॥ ३,२.५० ॥
अनन्तरुद्रो ब्रह्मवायू यथा वा तथा ज्ञेयो नैव हानिः स्वरूपे  ।
स्थूलस्य सृष्टौ बाह्यसृष्टौ महात्मन्कालान्न्यूनत्वं स मया नैव चिन्त्यः  ॥ ३,२.५१ ॥
तेषां सकाशाद्वारुणी पार्वती च सौपर्णीनाम्नी तिस्त्र एता महात्मन्  ।
दशाब्देभ्योनन्तरं संबभूवुः सरस्वती भारतीवच्च बोध्या  ॥ ३,२.५२ ॥
इन्द्रो वरो रुद्रभार्यादिकेभ्य एवं ज्ञानं सर्वदा देह्यमन्दम्  ।
एवं ज्ञानं यस्य भवेच्च लोके स वै ज्ञानी वेदवेद्यः स एव  ॥ ३,२.५३ ॥
न वै ज्ञानीत्यन्तरं यो न वेद स वेदवादी न च वेदपाठकः  ॥ ३,२.५४ ॥
वेदाक्षराणि यावन्ति पठितानि द्विजातिभिः  ।
तावन्ति हरिनामानि प्रियाणि च हरेः सदा  ॥ ३,२.५५ ॥
मम स्वामी हरिर्नित्यं दासोहं सर्वदा हरेः  ।
ब्रह्माद्या देवताः सर्वा गुरवो मे यथाक्रमम्  ॥ ३,२.५६ ॥
एतेषां च हरिः स्वामी वेदे सर्वत्र गीयते  ।
एवं जानंस्तु यो वेदान्संपठेत्स द्विजोत्तमः  ॥ ३,२.५७ ॥
स वेदपाठको ज्ञेयस्तदन्ये वेदवादिनः  ।
वेदभारभराक्रान्तः स वै ब्राह्मणगर्दभः  ॥ ३,२.५८ ॥
ज्ञानाभिमानी वेदमानी उभौ तु परस्परं ह्यूचतुः सर्वदैव  ।
जलं वेदो यत्र वासो मुरारेराचार्याणां संगदोषाद्द्विजानाम्  ॥ ३,२.५९ ॥
महापराधाः संति लोके महात्मन्सहस्रशः शतशः कोटिशश्च  ।
हरिश्च तान्क्षमते सर्वदैव नामत्रयस्मरणाद्वै कुपालुः  ॥ ३,२.६० ॥
सर्वापराधाद्रहितं दानमानैर्युक्तं सदा तारतम्याच्च हीनम्  ।
दृष्ट्वापराधं तस्य विष्णुर्महात्मा हाहाकारं कुरुते क्रोधबुद्ध्या  ॥ ३,२.६१ ॥
उत्तिष्ठ गोविन्द सुवेदवेद्य सोव्यात्कृताख्यो मयि सम्यक्प्रसीद  ।
भो केशवोत्तिष्ठ सुखस्वरूप सृष्टौ व्यये वर्तयितुं समर्थः  ॥ ३,२.६२ ॥
सृष्ट्वा ब्रह्माणं प्रेरयेत्पूज्यसृष्टौ सृष्ट्वा रुद्रं प्रेरयेत्संहृतौ च  ।
प्राप्तव्ययोग्यान्ब्रह्मशेषादिदेवान्दृष्ट्वादृष्ट्वा देहि मोक्षं च सम्यक् ॥ ३,२.६३ ॥
हरे मुरारे स्वापहीनाद्य तिष्ठ कल्पा दिकानन्तरज्ञान (रं बुद्धि) (जान) हीनात् ।
सम्यग्दृष्ट्वा कर्मदृष्ट्या महात्मल्लंब्धं तमो दाहि दुः खस्वरूपम्  ॥ ३,२.६४ ॥
दैत्यादिकान्दुः खमतीन्ह यस्मात्तमस्यन्धेसर्वदा चित्स्वरूपी  ।
तस्मादाहुर्दुः स्वरूपी हरिस्त्वं दुः खस्वरूपात्त्वं च दुः खी हरे त्वम्  ॥ ३,२.६५ ॥
उत्तिष्ठ नारायण वासुदेव ह्युत्तिष्ठ कृष्णाच्युत माधवेति  ।
उत्तिष्ठ वैकुण्ठ दयार्द्रमूर्ते उत्तिष्ठ लक्ष्मीश नमोनमस्ते  ॥ ३,२.६६ ॥
उत्तिष्ठ मध्वेश सरस्वतीश उत्तिष्ठ रुद्रेश तथांबिकेश  ।
उत्तिष्ठ चन्द्रेश तथा शचीश विप्रेश भक्तेश गवेश नित्यम्  ॥ ३,२.६७ ॥
शास्त्रप्रियोत्तिष्ठ ऋचि प्रियस्त्वं यजुः प्रियोत्तिष्ठ निदानमूर्ते  ।
सामप्रियस्त्वं च तथा मुरारे अथर्ववेदप्रिय सर्वदा त्वम्  ॥ ३,२.६८ ॥
गद्यप्रियस्त्वं च पुराणमूर्ते स्तुतिप्रियोत्तिष्ठ विचित्रमूर्ते  ।
सुगायनप्रीतिकरस्त्वमेव ह्युतिष्ठ शीघ्रं कमला पतिस्त्वम्  ॥ ३,२.६९ ॥
एवं स्तुतो विष्णुरजः पुराणो ह्यतित्वरावानुत्थितो नित्यबद्धः  ॥ ३,२.७० ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे कृष्णगरुडसंवादे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे ब्रह्माविष्णुमहेश्वरादिदेवतातारम्यनिरूपणं नाम द्वितीयोऽध्यायः

ब्रह्मकाण्डः