अभिषेकनाटकम्/तृतीयोऽङ्कः
<poem>
अथ तृतीयोऽङ्क:
(तत: प्रविशति शङ्कुकर्ण:)
शङ्कुकर्ण: - क इह भो:! काञ्चनतोरणद्वारमशून्यं कुरुते।
प्रतीहारी - अय्य! अहं विजया। किं करीअदु। (आर्य! अहं विजया। किं क्रियताम्।)
शङ्कुकर्ण: - विजये! निवेद्यतां निवेद्यतां महाराजाय लङ्केश्वराय भग्नप्रायाऽशोकवनिकेति! कुत:,
यस्यां न प्रियमण्डनापि महिषी देवस्य मण्डोदरी
स्नेहाल्लुम्पति पल्लवान्न च पुनर्वीजन्ति यस्यां भयात् ।
वीजन्तो मलयानिला अपि करैरस्पृष्टबालद्रुमा
सेयं शक्ररिपोरशोकवनिका भग्नेति विज्ञाप्यताम् ।। 1 ।।
प्रतीहारी - अय्य! णिच्चं भट्टिपादमूले वत्तमाणस्स जणस्स अदिट्ठपुरुवो अअं सम्भमो। किं एदं । (आर्य! नित्यं भर्तृपादमूले वर्तमानस्य
जनस्यादृष्टपूर्वोऽयं सभ्रम: । किमेतद्।)
शङ्कुकर्ण: - भवति! अतिपाति कार्यमिदम्। शीघ्रं निवेद्यतां निवेद्यताम्।
प्रतीहारी - अय्य! इयं णिवेदेमि। (निष्क्रान्ता) (आर्य! इयं निवेदयामि।)
शङ्कुकर्ण: - (पुरतो विलोक्य) अये अयं महाराजो लङ्केश्वर इत एवाभिवर्तते। य एष:,
अमलकमलसन्निभोग्रनेत्र:
कनकमयोज्ज्वलदीपिकापुरोग: ।
त्वरितमभिपतत्यसौ सरोषो
युगपरिणामसमुद्यतो यथार्क: ।। 2 ।।
(तत: प्रविशति यथानिर्दिष्टो रावण:।)
रावण: - कथं कथं भो नववाक्यवादि -
ञ्छृणोमि शीघ्रं वद केन चाद्य ।
मुमूर्षुणा मुक्तभयेन धृष्टं
वनाभिमर्दात् परिधर्षितोऽहम् ।। 3 ।।
शङ्कुकर्ण: - (उपसृत्य) जयतु महाराज:। अविदितागमनेन केनचिद् वानरेण ससंरम्भमभिमृदिताशोकवनिका।
रावण: - (सावज्ञम्) कथं वानरेणेति। गच्छ, शीघ्रं निगृह्यानय।
शङ्कुकर्ण: - यदाज्ञापयति महाराज:। (निष्क्रान्त:।)
रावण: - भवतु भवतु।
युधि जगत्त्रयभीतिकृतोऽपि मे
यदि कृतं त्रिदशौरिदमप्रियम् ।
अनुभवन्त्वचिरादमृताशिन:
फलमतो निजशाठ्यसमुद्भवम्।।4।।
शङ्कुकर्ण: - जयतु महाराज:। महाराज! महाबल: खलु स वानर:। तेन खलु मृणालवदुत्पाटिता: सालवृक्षा:, मुष्टिना भग्नो दारुपर्वतक:,
पाणितलाभ्यामभिमृदितानि लतागृहाणि, नादेनैव विसंज्ञीकृता: प्रमदवनपाला:। तस्य ग्रहणसमर्थं बलमाज्ञापयितुमर्हति महाराज:।
रावणः - तेन हि किङ्कराणां सहस्रं बलमाज्ञापय वानरग्रहणाय।18
शङ्कुकर्णः - यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्पम्य प्रविश्य) जयतु महाराजः।
अस्मदीयैर्महावृक्षैरस्मदीया महाबलाः ।
क्षिप्रमेव हतास्तेन किङ्करा द्रुमयोधिना ।। 5 ।।
रावण: - कथं हता इति। तेन हि कुमारमक्षमाज्ञापय वानरग्रहणाय।
शङ्कुकर्ण: - यदाज्ञापयति महाराज:। (निष्क्रान्त:।)
रावण: - (विचिन्त्य)
कुमारो हि कृतास्त्रश्च शूरश्च बलवानपि ।
प्रसह्य चापि गृह्णीयाद्धन्याद् वा तं वनौकसम् ।। 6 ।।
(प्रविश्य)
शङ्कुकर्ण: - अनन्तरीयं बलमाज्ञापयितुमर्हति महाराज:।
रावण: - किमर्थम्।
शङ्कुकर्ण: - श्रोतुमर्हति महाराज:। कुमारं वानरमभिगच्छन्तं दृष्ट्वा महाराजेनानाज्ञापिता अप्यनुगता: पञ्च सेनापतय:।
रावण: - ततस्तत:।
शङ्कुकर्ण: - ततस्तानभिद्रुतान् दृष्ट्वा किञ्चिद् भीत इव तोरणमाश्रित्य काञ्चनपरिघमुद्यम्य निपातितास्तेन हरिणा पञ्च सेनापतय:।
रावण: - ततस्तत:।
शङ्कुकर्ण: - तत: कुमारमक्षं
क्रोधात् संरक्तनेत्रं त्वरिततरहयं स्यन्दनं वाहयन्तं
प्रावृट्कालाभ्रकल्पं परमलघुतरं बाणजालान् वमन्तम् ।
तान् बाणान् निर्विधुन्वन् कपिरपि सहसा तद्रथं लङ्खयित्वा
कण्ठे सङ्गृह्य धृष्टं मुदिततरमुखो मुष्टिना निर्जघान ।। 7 ।।
रावण: - (सरोषम्) आ:, कथं कथं निर्जघानेति।
तिष्ठ त्वमहमेवैनमासाद्य कपिजन्तुकम् ।
एष भस्मीकरोम्यस्मत्क्रोधानलकणैः क्षणात् ।। 8 ।।
शङ्कुकर्ण: - प्रसीदतु प्रसीदतु महाराज:। कुमारमक्षं निहतं श्रुत्वा क्रोधाविष्टहृदय: कुमारेन्द्रजिदभिगतवांस्तं वनौकसम्।
रावण: - तेन हि गच्छ। भूयो ज्ञायतां वृत्तान्त:।
शङ्कुकर्ण: - यदाज्ञापयति महाराज:। (निष्क्रान्त:।)
रावण: - कुमारो हि कृतास्त्रश्च,
अवश्यं युधि वीराणां वधो वा विजयोऽथवा ।
तथापि क्षुद्रकर्मेदं मह्यमीषन्मनोज्वर: ।। 9 ।।
(प्रविश्य)
शङ्कुकर्ण: - जयतु महाराज:। जयतु लङ्केश्वर:। जयतु भद्रमुख:।19
संवृत्तं तुमुलं युद्धं कुमारस्य च तस्य च ।
तत: स वानर: शीघ्रं बद्ध: पाशेन साम्प्रतम् ।। 10 ।।
रावण: - कोऽत्र विस्मय इन्द्रजिता शाखामृगो बद्ध इति। कोऽत्र भो:।
(प्रविश्य)
राक्षस: - जयतु महाराज:।
रावण: - गच्छ विभीषणस्तावदाहूयताम्।
राक्षस: - यदाज्ञापयति महाराज: । (निष्क्रान्त:।)
रावणः - त्वमपि तावद् वानरमानय ।
शङ्कुकर्ण: - यदाज्ञापयति महाराज: । (निष्क्रान्त:।)
रावणः - (विचिन्त्य) भोः! कष्टम् ।
अचिन्त्या मनसा लङ्का सहितैः सुरदानवैः ।
अभिभूय दशग्रीवं प्रविष्टः किल वानरः ।। 11 ।।
अपि च, जित्वा त्रैलोक्यमाजौ ससुरदनुसुतं यन्मया गर्वितेन
क्रान्त्वा कैलासमीशं स्वगणपरिवृतं साकमाकम्प्य देव्या ।
लब्ध्वा तस्मात् प्रसादं पुनरगसुतया नन्दिनानादृतत्वाद्
दत्तं शप्तं च ताभ्यां यदि कपिविकृतिच्छद्मना तन्मम स्यात् ।। 12 ।।
(ततः प्रविशति विभीषणः।)
विभीषणः - (सविमर्शम्) अहो तु खलु महाराजस्य विपरीता बुद्धिः संवृत्ता। कुतः,
मयोक्तो मैथिली तस्मै बहुशो दीयतामिति ।
न मे श्रृणोति वचनं सुहृदां शोककारणात् ।। 13 ।।
(उपेत्य)
जयतु महाराजः।
रावण: - विभीषण! एह्येहि। उपविश।
विभीषण: - एष एष उपपविशामि। (उपविशति)
रावण: - विभीषण! निर्विण्णमिवत्वां लक्षये।
विभीषण: - निर्वेद एव खल्वनुक्तग्राहिणं स्वामिनमुपाश्रितस्य भृत्यजनस्य।
रावण: - छिद्यतामेषा कथा। त्वमपि तावद् वानरमानय।
विभीषण: - यदाज्ञापयति महाराज:। (निष्क्रान्त:।)
सर्वे - आ: इत इत:।
हनूमान् - नैवाहं धर्षितस्तेन नैर्ऋतेन दुरात्मना ।
स्वयं ग्रहणमापन्नो राक्षसेशदिदृक्षया ।। 14 ।।
(उपगम्य)20
भो राजन्! अपि कुशली भवान्।
रावण: - (सावज्ञम्) विभीषण! किमस्य तत् कर्म।
विभीषण: - महाराज! अतोऽप्यधिकम्।
रावण: - कथं त्वमवगच्छसि।
विभीषण: - प्रष्टुमर्हति महाराज: कस्त्वमिति।
रावण: - भो वानर! कस्त्वम्। केन कारणेन घर्षितोऽस्माकमन्त: पुरं प्रविष्ट:।
हनूमान् - भो:! श्रूयताम्,
अञ्जनायां समुत्पन्नो मारुतस्यौरस: सुत: ।
प्रेषितो राघवेणाहं हनूमान् नाम वानर: ।। 15 ।।
विभीषण: - महाराज! किं श्रुतम्।
रावण: - किं श्रुतेन।
विभीषण: - हनूमन्! किमाह तत्रभवान् राघव:।।
हनूमान्: - भो:! श्रुयतां रामशासनम्।।
रावण: - कथं कथं रामशासनमित्याह। आ: हन्यतामयं वानर:।
विभीषण: - प्रसीदतु प्रसीदतु महाराज:। सर्वापराधेष्ववध्या: खलु दूता:। अथवा रामस्य वचनं श्रुत्वा पश्चाद् यथेष्टं कर्तुमर्हति महाराज:।
रावण: - भो वानर! किमाह स मानुष:।
हनूमान् - भो:! श्रूयतां,
वरशरणमुपेहि शङ्करं वा
प्रविश च दुर्गतमं रसातलं वा ।
शरवरपरिभिन्नसर्वगात्रं
यमसदनं प्रतियापयाम्यहं त्वाम् ।। 16 ।।
रावण: - ह ह ह।
दिव्यास्त्रैस्त्रिदशगणा मयाभिभूता
दैत्येन्द्रा मम वशवर्तिन: समस्ता: ।
पौलस्त्योऽप्यपहृतपुष्पकोऽवसन्नो
भो! राम: कथमभियाति मानुषो माम् ।। 17 ।।
हनूमान् - एवंविधेन भवता किमर्थं प्रच्छन्नं तस्य दारापहरणं कृतम् ।
विभीषण: - सम्यगाह हनूमान् ।
अपास्य मायया रामं त्वया राक्षसपुङ्गव !।
भिक्षुवेषं समास्थाय च्छलेनापहृता हि सा ।। 18 ।।
रावण: - विभीषण! किं विपक्षपक्षमवलम्बसे ।21
विभीषण: - प्रसीद राजन्! वचनं हितं मे
प्रदीयतां राघवघर्मपत्नी ।
इदं कुलं राक्षसपुङ्गवेन
त्वया हि नेच्छामि विपद्यमानम् ।। 19 ।।
रावण: - विभीषण! अलमलं भयेन।
कथं लम्बसट: सिंहो मृगेण विनिपात्यते ।
गजो वा सुमहान् मत्त: शृगालेन निहन्यते ।। 20 ।।
हनूमान् - भो रावण! विपद्यमानभाग्येन भवता किं युक्तं राघवमेवं वक्तुम्। मा तावद् भो:!
नक्तञ्चरापसद! रावण! राघवं तं
वीराग्रगण्यमतुलं त्रिदशेन्द्रकल्पम् ।
प्रक्षीणपुण्य! भवता भुवनैकनाथं
वक्तुं किमेवमुचितं गतसार! नीचै: ।। 21 ।।
रावण: - कथं कथं नामाभिधते। हन्यतामयं वानर:। अथवा दूतवध: खलु वचनीय:। शङ्कुकर्ण! लाङ्गूलमादीप्य विसृज्यतामयं वानर:।
शङ्कुकर्ण: - यदाज्ञापयति महाराज:। इत इत:।
रावण: - अथवा एहि तावत्।
हनूमान् - अयमस्मि।
रावण: - अभिधीयतां मद्वचनात् स मानुष:
अभिभूतो मया राम ! दारापहरणादसि ।
यदि तेऽस्ति धनु:ष्लाघा दीयतां मे रणो महान् ।। 22 ।।
हनूमान् - अचिराद् द्रक्ष्यसि,
अभिहतवरप्रगोपुराट्टां
रघुवरकार्मुकनादनिर्जितस्त्वम् ।
हरिगणपरिपीडितै: समन्तात्
प्रमदवनैरभिसंवृतां स्वलङ्काम् ।। 23 ।।
रावण: - आ: निर्वास्यतामयं वानर:।
राक्षसा: - इत इत:।
(रक्षोभि: सह निष्क्रान्तो हनूमान्।)
विभीषण: - प्रसीदतु प्रसीदतु महारज:। अस्ति काचिद् विवक्षा महाराजस्य हितमन्तरेण।
रावण: - उच्यतां, तच्छ्रेयो वयमपि श्रोतार:।
विभीषण: - सर्वथा राक्षसकुलस्य विनाशोऽभ्यागत इति मन्ये।
रावण: - केन कारणेन।
विभीषण: - महाराजस्य विप्रतिपत्त्या।
रावण: - का मे विप्रतिपत्ति:।22
विभीषण: - ननु सीतापहरणमेव ।
रावण: - सीतापहरणेन को दोष: स्यात् ।
विभीषण: - अधर्मश्च ।
रावण: - चशब्देन सावशेषमिव ते वचनम्। तद् ब्रूहि ।
विभीषण: - तदेव ननु ।
रावण: - विभीषण! किं गूहसे। मम खलु प्राणै: शापित: स्या: यदि सत्यं न ब्रूया: ।
विभीषण: - अभयं दातुमर्हति महाराज: ।
रावण: - दत्तमभयम्। उच्यताम् ।
विभीषण: - बलवद्विग्रहश्च ।
रावण: - (सरोषम्) कथं कथं बलवद्विग्रहो नाम ।
शत्रुपक्षमुपाश्रित्य मामयं राक्षसाधम: ।
क्रोधमाहारयंस्तीव्रमभीरुरभिभाषते ।। 24 ।।
कोऽत्र ।
ममानवेक्ष्य सौभ्रात्रं शत्रुपक्षमुपाश्रितम् ।
नोत्सहे पुरतो द्रष्टुं तस्मादेष निरस्यताम् ।। 25 ।।
विभीषण: - प्रसीदतु महाराज:। अहमेव यास्यामि।
शासितोऽहं त्वया राजन् ! प्रयामि न च दोषवान् ।
त्यक्त्वा रोषं च कामं च यथा कार्यं तथा कुरु ।। 26 ।।
(परिक्रम्य) अयमिदानीम् ---
अद्यैव तं कमललोचनमुग्रचापं
रामं हि रावणवधाय कृतप्रतिज्ञम् ।
संश्रित्य संश्रितहितप्रथितं नृदेवं
नष्टं निशाचरकुलं पुनरुद्धरिष्ये ।। 27 ।।
(निष्क्रान्त:।)
रावण: - हन्त निर्गतो विभीषण:। यावदहमपि नगररक्षां सम्पादयामि।
(निष्क्रान्त:।)
तृतीयोऽङ्क:।