रघुवंशम्/प्रथमः सर्गः
<table>		
		
<td><p>		
	वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये   ।जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ   ॥ १.१  ॥	</p>
<td><p>		
	क्व सूर्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः   ।तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम्  ॥ १.२  ॥	</p>
<td><p>		
	मन्दः कवियशः प्रार्थी गमिष्याम्युपहास्यताम्  ।प्रांशुलभ्ये फले लोभादुद्बाहुरिव वामनः   ॥ १.३  ॥	</p>
<td><p>		
	अथ वा कृतवाग्द्वारे वंशेऽस्मिन्पूर्वसूरिभिः   ।मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः   ॥ १.४  ॥	</p>
<td><p>		
	सोऽहम् आजन्मशुद्धानाम् आफलोदयकर्मणाम्  ।आसमुद्रक्षितीशानाम् आनाकरथवर्त्मनाम्  ॥ १.५  ॥	</p>
<td><p>		
	यथाविधिहुताग्नीनां यथाकामार्चितार्थिनाम्  ।यथापराधदण्डानां यथाकालप्रभोधिनाम्  ॥ १.६  ॥	</p>
<td><p>		
	त्यागाय संभृतार्थानां सत्याय मितभाषिणाम् ।यशसे विजिगीषुणां प्रजायै गृहमेन्धिनाम् ॥ १.७  ॥	</p>
<td><p>		
	शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विषयैषिणाम्  ।वार्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम्  ॥ १.८  ॥	</p>
<td><p>		
	रघूणाम् अन्वयं वक्ष्ये तनुवाग्विभवोऽपि सन्  ।तद्गुणैः कर्णमागत्य चापलाय प्रचोदितः   ॥ १.९  ॥	</p>
<td><p>		
	तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसद्व्यक्तिहेतवः  ।हेम्नः संलक्ष्यते ह्यग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा   ॥ १.१०  ॥	</p>
<td><p>		
वैवसतो मनुर्नाम माननीयो मनीषिणाम्  ।आसीन्महीक्षितामाद्यः प्रणवश्छन्दसाम्
 इव   ॥ १.११  ॥	</p>
<td><p>		
	तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः   ।दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव   ॥ १.१२  ॥	</p>
<td><p>		
	व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः शालप्रांशुर्महाभुजः   ।आत्मकर्मक्षमं देहं क्षात्रो धर्म इवाश्रितः   ॥ १.१३  ॥	</p>
<td><p>		
	सर्वातिरिक्तसारेण सर्वतेजोऽभिभाविना   ।स्थितः सर्वोन्नतेनोर्वीं क्रान्त्वा मेरुरिवात्मना   ॥ १.१४  ॥	</p>
<td><p>		
	आकारसदृशप्रज्ञः प्रज्ञया सदृशागमः   ।आगमैः सदृशारम्भ आरम्भसदृशोदयः   ॥ १.१५  ॥	</p>
<td><p>		
	भीमकान्तैर्नृपगुणैः स भभूवोपजीविनां  ।अधृष्यश्चाभिगम्यश्च याधोरत्नैरिवार्णवः   ॥ १.१६  ॥	</p>
<td><p>		
	रेखामात्रं अपि क्षुण्णादा मनोर्वर्त्मनः परं  ।न व्यतीयुः प्रजास्तस्य नियन्तुर्नेमिवृत्तयः   ॥ १.१७  ॥	</p>
<td><p>		
	प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत् ।सहस्रगुणं उत्स्रष्टुं आदत्ते हि रसं रविः   ॥ १.१८  ॥	</p>
<td><p>		
	सेना परिच्छदस्तस्य द्वयमेवार्थसाधनं  ।शास्त्रेष्वकुण्ठिता बुद्धिर्मौर्वी धनुषि चातता   ॥ १.१९  ॥	</p>
<td><p>		
	तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेङ्गितस्य च   ।फलानुमेयाः प्रारम्भाः संस्काराः प्राक्तना इव   ॥ १.२०  ॥	</p>
<td><p>		
	जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः   ।अगृध्नुराददे सोऽर्थमसक्तः सुखमन्वभूत् ॥ १.२१  ॥	</p>
<td><p>		
	ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ त्यागे श्लाघाविपर्ययः   ।गुणा गुणानुबन्धित्वात्तस्य सप्रसवा इव   ॥ १.२२  ॥	</p>
<td><p>		
	अनाकृष्टस्य विषयैर्विद्यानां पारदृश्वनः   ।तस्य धर्मरतेरासीद्वृद्धत्वं जरसा विना   ॥ १.२३  ॥	</p>
<td><p>		
	प्रजानां विनयाधानाद्रक्षणाद्भरणादपि   ।स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः   ॥ १.२४  ॥	</p>
<td><p>		
	स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यान्परिणेतुः प्रसूतये   ।अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः   ॥ १.२५  ॥	</p>
<td><p>		
	दुधोह गां स यज्ञाय सस्याय मघवा दिवं  ।संपद्विनिमयेनोभौ दधतुर्भुवनद्वयं  ॥ १.२६  ॥	</p>
<td><p>		
	न किलानुययुस्तस्य राजानो रक्षितुर्यशः   ।व्यावृत्ता यत्परस्वेभ्यः श्रुतौ तस्करता स्थिता   ॥ १.२७  ॥	</p>
<td><p>		
	द्वेष्योऽपि संमतः शिष्टस्तस्यार्तस्य यथौषधं  ।त्याज्यो दुष्टः प्रियोऽप्यासीदङ्गुलीवोरगक्षता   ॥ १.२८  ॥	</p>
<td><p>		
	तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना   ।तथा हि सर्वे तस्यासन्परार्थैकफला गुणाः   ॥ १.२९  ॥	</p>
<td><p>		
	स वेलावप्रवलयां परिखीकृतसागरां  ।अनन्याशासनामूर्वीं शशासैकपुरीमिव   ॥ १.३०  ॥	</p>
<td><p>		
	तस्य दाक्षिण्यरुढेन नाम्ना मगधवंशजा   ।पत्नी सुदक्षिणेत्यासीदध्वरस्येव दक्षिणा   ॥ १.३१  ॥	</p>
<td><p>		
	कलत्रवन्तं आत्मानं अवरोधे महत्यपि   ।तया मेने मनस्विन्या लक्ष्म्या च वसुधाधिपः   ॥ १.३२  ॥	</p>
<td><p>		
तस्यामात्मानुरूपायामात्मजन्मसमुत्सुकः   ।विलम्बितफलैः कालं स निनाय मनोरथैः   ॥ १.३३  ॥	</p>
<td><p>		
	संतानार्थाय विधये स्वभुजादवतारिता   ।तेन धूर्जगतो गुर्वी सचिवेषु निचिक्षिपे   ॥ १.३४  ॥	</p>
<td><p>		
	गङ्गां भगीरथेनेव पूर्वेषां पावनक्षमां  ।इच्छता संततिं न्यस्ता तेन मन्त्रिषु कोसला   ॥ १.३४*  ॥	</p>
<td><p>		
	अथाभ्यर्च्य विधातारं प्रयतौ पुत्रकाम्यया   ।तौ दंपती वसिष्ठस्य गुरोर्जग्मतुराश्रमं  ॥ १.३५  ॥	</p>
<td><p>		
	स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं एकं स्यन्दनं आस्थितौ   ।प्रावृषेण्यं पयोवाहं विद्युदैरावताविव   ॥ १.३६  ॥	</p>
<td><p>		
	मा भूदाश्रमपीडेति परिमेयपुरःसरौ   ।अनुभावविशेषात्तु सेनापरिवृताविव   ॥ १.३७  ॥	</p>
<td><p>		
	सेव्यमानौ सुखस्पर्शैः शालनिर्यासगन्धिभिः   ।पुष्परेणूत्किरैर्वातैराधूतवनराजिभिः   ॥ १.३८  ॥	</p>
<td><p>		
	मनोऽभिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखैः   ।षड्जसंवादिनीः केका द्विधा भिन्नाः शिखण्डिभिः   ॥ १.३९  ॥	</p>
<td><p>		
	परपराक्षिसादृश्यं अदूरोज्झितवर्त्मसु   ।मृगद्वन्द्वेषु पश्यन्तौ स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु   ॥ १.४०  ॥	</p>
<td><p>		
	श्रेणीबन्धाद्वितन्वद्भिरस्तम्भां तोरणस्रजं  ।सारसैः कलनिर्ह्राधैः क्वचिदुन्नमिताननौ   ॥ १.४१  ॥	</p>
<td><p>		
	पवनस्यानुकूलत्वात्प्रार्थनासिद्धिशंसिनः   ।रजोभिस्तुरगोत्कीर्णैरस्पृष्टालवेष्टनौ   ॥ १.४२  ॥	</p>
<td><p>		
	सरसीष्वरविन्दानां वीचिविक्षोभशीतलं  ।आमोदं उपजिघ्रन्तौ स्वनिःश्वासानुकारिणं  ॥ १.४३  ॥	</p>
<td><p>		
	ग्रामेष्वात्मविषृटेषु यूपचिह्नेषु यज्वनां  ।अमोघाः प्रतिगृह्णन्तावर्घ्यानुपदं आशिषः   ॥ १.४४  ॥	</p>
<td><p>		
	हैयंगवीनं आदाय घोषवृद्धानुपस्थितान्  ।नामधेयानि पृच्छन्तौ वन्यानां मार्गशाखिनां  ॥ १.४५  ॥	</p>
<td><p>		
	काप्यभिख्या तयोरासीद्व्रजतोः शुद्धवेषयोः   ।हिमनिर्मुक्तयोर्योगे चित्राचन्द्रमसोरिव   ॥ १.४६  ॥	</p>
<td><p>		
	तत्तद्भूमिपतिः पत्न्यै दर्शयन्प्रियदर्शनः   ।अपि लङ्घितमध्वानं बुबुधे न बुधोपमः   ॥ १.४७  ॥	</p>
<td><p>		
	स दुष्प्रापयशाः प्रापदाश्रमं श्रान्तवाहनः   ।सायं संयमिनस्तस्य महर्षेर्महिषीसखः   ॥ १.४८  ॥	</p>
<td><p>		
	वनान्तरादुपावृत्तैः समित्कुशफलाहरैः   ।पूर्यमाणं अदृश्याग्निप्रत्युद्यातैस्तपस्विभिः   ॥ १.४९  ॥	</p>
<td><p>		
	आकीर्णं ऋषिपत्नीनां उटजद्वाररोधिभिः   ।अपत्यैरिव नीवारभागधेयोचितैर्मृगैः   ॥ १.५०  ॥	</p>
<td><p>		
	सेकान्ते मुनिकन्याभिस्तत्क्षणोज्झितवृक्षकं  ।विश्वासाय विहंगानां आलवालाम्बुपायिनां  ॥ १.५१  ॥	</p>
<td><p>		
	आतपात्ययसंक्शिप्तनीवारासु निषादिभिः   ।मृगैर्वर्तितरोमन्थं उटजाङ्गनभूमिषु   ॥ १.५२  ॥	</p>
<td><p>		
	अभ्युत्थिताग्निपिशुनैरतिथीनाश्रमोन्मुखान्  ।पुनानं पवनोद्धूतैर्धूमैराहुतिगन्धिभिः   ॥ १.५३  ॥	</p>
<td><p>		
	अथ यन्तारमादिष्य धुर्यान्विश्रमयेति सः   ।तामवारोपयत्पत्नीं रथादवततार च   ॥ १.५४  ॥	</p>
<td><p>		
	तस्मै सभ्याः सभार्याय गोप्त्रे गुप्ततमेन्द्रियाः   ।अर्हणां अर्हते चक्रुर्मुनयो नयचक्षुषे   ॥ १.५५  ॥	</p>
<td><p>		
	विधेः सायन्तनस्यान्ते स ददर्श तपोनिधिं  ।अन्वासितं अरुन्धत्या स्वाहयेव हविर्भुजं  ॥ १.५६  ॥	</p>
<td><p>		
	तयोर्जगृहतुः पादान्राजा राज्ञी च मागधी   ।तौ गुरुर्गुरुपत्नी च प्रीत्या प्रतिननन्दतुः   ॥ १.५७  ॥	</p>
<td><p>		
	तं आतिथ्यक्रियाशान्तरथक्षोभपरिश्रमं  ।पप्रच्छ कुशलं राज्ये राज्याश्रममुनिं मुनिः  ॥ १.५८  ॥	</p>
<td><p>		
	अथाऽथर्वनिधेस्तस्य विजितारिपुरः पुरः   ।अर्थ्यामर्थपतिर्वाचमाददे वदतां वरः  ॥ १.५९  ॥	</p>
<td><p>		
	उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्वङ्गेषु यस्य मे   ।दैवीनां मानुषीणां च प्रतिहर्ता त्वं आपदां  ॥ १.६०  ॥	</p>
<td><p>		
	तव मन्त्रकृतो मन्त्रैर्दूरात्प्रशमितारिभिः   ।प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः   ॥ १.६१  ॥	</p>
<td><p>		
	हविरावर्जितं होतस्त्वया विधिवदग्निषु   ।वृष्टिर्भवति सस्यानां अवग्रहविशोषिणां  ॥ १.६२  ॥	</p>
<td><p>		
	पुरुषायुषजीविन्यो निरातङ्का निरीतयः   ।यन्मदीयाः प्रजास्तस्य हेतुस्त्वद्ब्रह्मवर्चसं  ॥ १.६३  ॥	</p>
<td><p>		
	त्वयैवं चिन्त्यमानस्य गुरुणा ब्रह्मयोनिना   ।सानुबन्धाः कथं न स्युः संपदो मे निरापदः   ॥ १.६४  ॥	</p>
<td><p>		
	किं तु वध्वां तवैतस्यां अदृष्टसदृशप्रजं  ।न मां अवति सद्वीपा रत्नसूरपि मेदिनी   ॥ १.६५  ॥	</p>
<td><p>		
	नूनं मत्तः परं वंश्याः पिण्डविच्छेददर्शिनः   ।न प्रकामभुजः श्राद्धे स्वधासंग्रहतत्पराः   ॥ १.६६  ॥	</p>
<td><p>		
	मत्परं दुर्लभं मत्वा नूनं आवर्जितं मया   ।पयः पूर्वैः स्वनिःश्वासैः कवोष्णं उपभुज्यते   ॥ १.६७  ॥	</p>
<td><p>		
	सोऽहं इज्याविशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः   ।प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोक इवाचलः   ॥ १.६८  ॥	</p>
<td><p>		
	लोकान्तरसुखं पुण्यं तपोदानसमुद्भवं  ।संततिः शुद्धवंश्या हि परत्रेह च शर्मणे   ॥ १.६९  ॥	</p>
<td><p>		
	तया हीनं विधातर्मां कथं पश्यन्न दूयसे  ।सिक्तं स्वयं इव स्नेहाद्वन्ध्यं आश्रमवृक्षकं  ॥ १.७०  ॥	</p>
<td><p>		
	असह्यपीडं भगवन्नृणमन्त्यमवेहि मे   ।अरुंतुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिनः  ॥ १.७१  ॥	</p>
<td><p>		
	तस्मान्मुच्ये यथा तात संविधातुं तथार्हसि   ।इक्ष्वाकूणां दुरापेऽर्थे त्वदधीना हि सिद्धयः   ॥ १.७२  ॥	</p>
<td><p>		
	इति विज्ञापितो राज्ञा ध्यानस्तिमितलोचनः   ।क्षणमात्रं ऋषिस्तस्थौ सुप्तमीन इव ह्रदः   ॥ १.७३  ॥	</p>
<td><p>		
	सोऽपश्यत्प्रणिधानेन संततेः स्तम्भकारणं  ।भावितात्मा भुवो भर्तुरथैनं प्रत्यबोधयत् ॥ १.७४  ॥	</p>
<td><p>		
	पुरा शक्रमुपस्थाय तवोर्वीं प्रति यास्यतः   ।आसीत्कल्पतरुच्छायामाश्रिता सुरभिः पथि   ॥ १.७५  ॥	</p>
<td><p>		
	धर्मलोपभयाद्राज्ञीं ऋतुस्नातां इमां स्मरन्  ।प्रदक्षिणक्रियार्हायां तस्यां त्वं साधु नाचरः   ॥ १.७६  ॥	</p>
<td><p>		
	अवजानासि मां यस्मादतस्ते न भविष्यति   ।मत्प्रसूतिमनाराध्य प्रजेति त्वां शशाप सा  ॥ १.७७  ॥	</p>
<td><p>		
	स शापो न त्वया राजन्न च सारथिना श्रुतः   ।नदत्याकाशगङ्गायाः स्रोतस्युद्दामदिग्गजे   ॥ १.७८  ॥	</p>
<td><p>		
	ईप्सितं तदवज्ञानाद्विद्धि सार्गलमात्मनः   ।प्रतिबध्नाति हि श्रेयः पूज्यपूजाव्यतिक्रमः   ॥ १.७९  ॥	</p>
<td><p>		
 हविषे दीर्घसत्रस्य सा चेदानीं प्रचेतसः   ।भुजंगपिहितद्वारं पातालमधितिष्ठति   ॥ १.८०  ॥	</p>
<td><p>		
	सुतां तदीयां सुरभेः कृत्वा प्रतिनिधिं शुचिः   ।आराधय सपत्नीकः प्रीता कामदुघा हि सा   ॥ १.८१  ॥	</p>
<td><p>		
	इति वादिन एवास्य होतुराहुतिसाधनं  ।अनिन्द्या नन्दिनी नाम धेनुराववृते वनात् ॥ १.८२  ॥	</p>
<td><p>		
	ललाटोदयमाभुग्नं पल्लवस्निग्धपाटला   ।बिभ्रती श्वेतरोमाङ्कं संध्येव शशिनं नवं  ॥ १.८३  ॥	</p>
<td><p>		
	भुवं कोष्णेन कुण्डोध्नी मेध्येनावभृथादपि   ।प्रस्नवेणाभिवर्षन्ती वत्सालोकप्रवर्तिना   ॥ १.८४  ॥	</p>
<td><p>		
	रजःकणैः खुरोद्धूतैः स्पृशद्भिर्गात्रमन्तिकात् ।तीर्थाभिषेकजां शुद्धिं आदधाना महीक्षितः   ॥ १.८५  ॥	</p>
<td><p>		
	तां पुण्यदर्शनां दृष्ट्वा निमित्तज्ञस्तपोनिधिः  ।याज्यमाशंसितावन्ध्यप्रार्थनं पुनरब्रवीत् ॥ १.८६  ॥	</p>
<td><p>		
	अदूरवर्तिनीं सिद्धिं राजन्विगणयात्मनः   ।उपस्थितेयं कल्याणी नाम्नि कीर्तित एव यत् ॥ १.८७  ॥	</p>
<td><p>		
	वन्यवृत्तिरिमां शश्वद्(?) आत्मानुगमनेन गां  ।विद्यामभ्यसनेनेव प्रसादयितुमर्हसि   ॥ १.८८  ॥	</p>
<td><p>		
	प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाः स्थितायां स्थितिमाचरेः  ।निषण्णायां निषीदास्यां पीताम्भसि पिबेरपः   ॥ १.८९  ॥	</p>
<td><p>		
	वधूर्भक्तिमती चैनामर्चितां आ तपोवनात् ।प्रयता प्रातरन्वेतु पितेव धुरि पुत्रिणां  ॥ १.९१  ॥	</p>
<td><p>		
	इत्याप्रसादादस्यास्त्वं परिचर्यापरो भव   ।अविघ्नं अस्तु ते स्थेयाः सायं प्रतुद्व्रजेदपि   ॥ १.९०  ॥	</p>
<td><p>		
	तथेति प्रतिजग्राह प्रीतिमान्सपरिग्रहः   ।आदेशं देशकालज्ञः शिष्यः शासितुरानतः   ॥ १.९२  ॥	</p>
<td><p>		
	अथ प्रदोषे दोषज्ञः संवेशाय विशांपतिं  ।सूनुः सूनृतवाक्स्रष्टुर्विससर्जोर्जित श्रियं  ॥ १.९३  ॥	</p>
<td><p>		
	सत्यां अपि तपःसिद्धौ नियमापेक्षया मुनिः   ।कल्पवित्कल्पयामास वन्यां एवास्य संविधां  ॥ १.९४  ॥	</p>
<td><p>		
	निर्दिष्टां कुलपतिना स पर्णशालां अध्यास्य प्रयतपरिग्रहद्वितीयः   ।तच्छिष्याध्ययननिवेदितावसानां संविष्टः कुशशयने निशां निनाय   ॥ १.९५  ॥	</p>
		
</table>

1