नैषधीयचरितम्‌/सप्तदशः सर्गः
<poem>
सुराः सरस्वदुल्लोललीला जग्मुर्यथागतम् ॥ १७.१ ॥	
भैमीं पत्ये भुवस्तस्मै चिरं चित्ते धृतामपि ।	
विद्यामिव विनीताय न विषेदुः प्रदाय ते ॥ १७.२ ॥	
कान्तिमन्ति विमानानि भेजिरे भासुराः सुराः ।	
स्फटिकाद्रेस्तटानीव प्रतिबिम्बा विवस्वतः ॥ १७.३ ॥	
जवाज्जातेन वातेन बलाकृष्टबलाहकैः ।	
श्Vअसनात्स्वस्य शीघ्रत्वं रथैरेषामिवाकथि ॥ १७.४ ॥	
कमाद्दवीयसां तेषां तदानीं समदृश्यत ।	
स्पष्टमष्टगुणैश्वर्यात्पर्यवस्यन्निवाणिमा ॥ १७.५ ॥	
ततान विद्युता तेषां रथे पीतपताकताम् ।	
लब्धकेतुशिखोल्लेखा लेखा जलमुचः क्वचित् ॥ १७.६ ॥	
पुनःपुनर्मिलन्तीषु पथि पाथोदपङ्क्तिषु ।	
नाकनाथरथालम्बि बभूवाभरणं धनुः ॥ १७.७ ॥	
जले जलदजालानां वज्रितज्रानुबिम्बनैः ।	
जाने तत्कालजैस्तेषां जाताशनिसनाथता ॥ १७.८ ॥	
स्फुटं सावर्णिवंश्यानां कुलच्छत्रं महीभुजाम् ।	
चक्रे दण्डभृतश्चुम्बन्दण्डश्चण्डरुचिं क्वचित् ॥ १७.९ ॥	
नलभीमभुवोः प्रेम्णि विस्मिताया दधौ दिवः ।	
पाशिपाशः शिरःकम्पस्रस्तभूषश्रवःश्रियम् ॥ १७.१ ॥	
पवनस्कन्धमारुह्य नृत्यत्तरकरः शिखी ।	
अनेन प्रापि भैमीति भ्रमं चक्रे नभःसदाम् ॥ १७.११ ॥	
तत्कर्णौ भारती दूनौ विरहाद्भीमजागिराम् ।	
अध्वनि ध्वनिभिर्वैणिरनुकल्पैर्व्यनोदयत् ॥ १७.१२ ॥	
अथायान्तमवैक्षन्त ते जनौघमसित्विषम् ।	
तेषां प्रत्युद्गमप्रीत्या मिलद्व्योमेव मूर्तिमत् ॥ १७.१३ ॥	
अद्राक्षुराजिहानं ते स्मरमग्रेसरं सुराः ।	
अक्षाविनयशिक्षार्थं कलिनेव पुरस्कृतम् ॥ १७.१४ ॥	
अगम्यार्थं तृणप्राणाः पृष्ठस्थीकृतभीह्रियः ।	
शम्भलीभुक्तसर्वस्वा जना यत्पारिपार्श्विकाः ॥ १७.१५ ॥	
बिभर्ति लोकजिद्भावं बुद्धस्य स्पर्धयेव यः ।	
यस्येशतुलयेवात्र कर्तृत्वमशरीरिणः ॥ १७.१६ ॥	
ईश्वरस्य जगत्कृत्स्नं सृष्टिमाकुलयन्निमाम् ।	
अस्ति योऽस्त्रीकृतस्त्रीकस्तस्य वैरं स्मरन्निव ॥ १७.१७ ॥	
चक्रे शक्रादिनेत्राणां स्मरः पीतनलश्रियाम् ।	
अपि दैवतवैद्याभ्यामचिकित्स्यमरोचकम् ॥ १७.१८ ॥	
यत्तत्क्षिपन्तमुत्कम्पमुत्थायुकमथारुणम् ।	
बुबुधुर्विबुधाः क्रोधमाक्रोशाक्रोशघोषणम् ॥ १७.१९ ॥	
यमुपासन्त दन्तौष्ठक्षतासृक्शिष्यचक्षुषः ।	
भ्रुकुटीफणिनीनादनिभनिश्वासफूत्कृतः ॥ १७.२ ॥	
दुर्गं कामाशुगेनापि दुर्लङ्घ्यमवलम्ब्य यः ।	
दुर्वासोहृदयं लोकान्सेन्द्रानपि दिधक्षति ॥ १७.२१ ॥	
वैराग्यं यः करोत्युच्चै रञ्जनं जनयन्नपि ।	
सूते सर्वेन्द्रियाच्छादि प्रज्वलन्नपि यस्तमः ॥ १७.२२ ॥	
पञ्चेषुविजयाशक्तौ भवस्य क्रुध्यतो जयात् ।	
येनान्यविगृहीतारिजयकालनयः श्रितः । १७.२३ ॥	
हस्तौ विस्तारयन्निभ्ये बिभ्यदर्धपथस्थवाक् ।	
सूचयन्काकुमाकूतैर्लोभस्तत्र व्यलोकि तैः ॥ १७.२४ ॥	
दैन्यस्तैन्यमया नित्यमत्याहारामयाविनः ।	
भुञ्जानजनसाकूतपश्या यस्यानुजीविनः ॥ १७.२५ ॥	
धनिदानाम्बुवृष्टेर्यः पात्रपाणाववग्रहः ।	
स्वान्दासानिव हा निःस्वाद्विक्रीणीतेऽर्थवत्सु यः ॥ १७.२६ ॥	
एकद्विकरणे हेतू महापातकपञ्चके ।	
न तृणे मन्यते कोपकामौ यः पञ्च कारयन् ॥ १७.२७ ॥	
यः सर्वेन्द्रियसद्मापि जिह्वां बह्ववलम्बते ।	
तस्यामाचार्यकं याञ्जाबटवे पाटवेऽर्जितुम् ॥ १७.२८ ॥	
पथ्यां तथ्यामगृह्णन्तमन्धं बन्धुप्रबोधनाम् ।	
शून्यमाश्लिष्य नोज्झन्तं मोहमैक्षन्त हन्त ते ॥ १७.२९ ॥	
श्वःश्वः प्राणप्रयाणेऽपि न स्मरन्ति स्मरद्विषाः ।	
मग्नाः कुटुम्बजम्बाले बालिशा यदुपासिनः ॥ १७.३ ॥	
पुंसामलब्धनिर्वाणज्ञानदीपमयात्मनाम् ।	
अन्तर्म्लापयति व्यक्तं यः कज्जलवदुज्ज्वलम् ॥ १७.३१ ॥	
ब्रह्मचारिवनस्थायियतयो गृहिणं यथा ।	
त्रयो यमुपजीवन्ति क्रोधलोभमनोभवाः ॥ १७.३२ ॥	
जाग्रतामपि निद्रा यः पश्यतामपि योऽन्धता ।	
शृउते सत्यपि जाड्यं यः प्रकाशेऽपि च यस्तमः ॥ १७.३३ ॥	
कुरुसैन्यं हरेणेव प्रागलज्जत नाऋजुनः ।	
हतं येन जयन्कामस्तमोगुणजुषा जगत् ॥ १७.३४ ॥	
चिह्निताः कतिचिद्देवैः प्राचः परिचयादमी ।	
अन्ये न केचनाचूडमेनः कञ्चुकमेचकाः ॥ १७.३५ ॥	
तत्रोद्गूर्ण इवार्णोधौ सैन्येऽभ्यर्णमुपेयुषि ।	
कस्याप्याकर्णयामासुस्ते वर्णान्कर्णकर्कशान् ॥ १७.३६ ॥	
ग्रावोन्मज्जनवद्यज्ञफलेति श्रुतिसत्यता ।	
का श्रद्धा तत्र धीवृद्धाः कामाध्वा यत्खिलीकृतः ॥ १७.३७ ॥	
केनापि बोधिसत्त्वेन जातं सत्त्वेन हेतुना ।	
यद्वेदमर्मभेदाय जगदे जगदस्थिरम् ॥ १७.३८ ॥	
अग्निहोत्रं त्रयीतन्त्रं त्रिदण्डं भस्मपुण्ड्रकम् ।	
प्रज्ञापौरुषानिःस्वानां जीवो जल्पति जीविका ॥ १७.३९ ॥	
शुद्धिर्वंशद्वयीशुद्धौ पित्रोः पित्रोर्यदेकशः ।	
तदानन्तकुलादोषाददोषा जातिरस्ति का ॥ १७.४ ॥	
कामिनीवर्गसंसर्गैर्न कः संक्रान्तपातकः ।	
नाश्नाति स्नाति हा मोहात्कामक्षामव्रतं जगत् ॥ १७.४१ ॥	
ईर्ष्यया रक्षतो नारीर्धिक्कुलस्थितिदाम्भिकान् ।	
स्मरान्धत्वाविशेषेऽपि तथा नरमरक्षतः ॥ १७.४२ ॥	
परदारनिवृत्तिर्या सोऽयं स्वयमनादृतः ।	
अहल्याकेलिलोलेन दम्भो दम्भोलिपाणिना ॥ १७.४३ ॥	
गुरुतल्पगतौ पापकल्पनां त्यजत द्विजाः ।	
येषां वः पत्युरत्युच्चैर्गुरुदारग्रहे ग्रहः ॥ १७.४४ ॥	
पापात्तापा मुदः पुण्यात्परासोः स्युरिति श्रुतिः ।	
वैपरीत्यं द्रुतं साक्षात्तदाख्यात बलाबले ॥ १७.४५ ॥	
संदेहेऽप्यन्यदेहाप्तेर्विवर्ज्यं वृजिनं यदि ।	
त्यजत श्रोत्रियाः सत्त्रं हिंसादूषणसंशयात् ॥ १७.४६ ॥	
यस्त्रिवेदीविदां वन्द्यः स व्यासोऽपि जजल्प वः ।	
रामाया जातकामायाः प्रशस्ता हस्तधारणा ॥ १७.४७ ॥	
सुकृते वः कथं श्रद्धा सुरते च कथं न सा ।	
तत्कर्म पुरुषः कुर्याद्येनान्ते सुखमेधते ॥ १७.४८ ॥	
बालात्कुरुत पापानि सन्तु तान्यकृतानि वः ।	
सर्वान्बलकृतान्दोषानकृतान्मनुरब्रवीत् ॥ १७.४९ ॥	
स्वागमार्थेऽपि मा स्थास्मिंस्तीर्थिका विचिकित्सवः ।	
तं तमाचरतानन्दं स्वच्छन्दं यं यमिच्छथ ॥ १७.५ ॥	
श्रुतिस्मृत्यर्थबोधेषु क्वैकमत्यं महाधियाम् ।	
व्याख्या बुद्धिबलापेक्षा सा नोपेक्ष्य सुखोन्मुखी ॥ १७.५१ ॥	
यस्मिन्नस्मीति धीर्देहे तद्दाहे वः किमेनसा ।	
क्वापि तत्किं फलं न स्यादात्मेति परसाक्षिके ॥ १७.५२ ॥	
मृतः स्मरति जन्मानि मृते कर्मफलोर्मयः ।	
अन्यभुक्तैर्मृते तृप्तिरित्यलं धूर्तवार्तया ॥ १७.५३ ॥	
जनेन जनतास्मीति कायं नायं त्वमित्यसौ ।	
त्याज्यते ग्राह्यते चान्यदहो श्रुत्यातिधूर्तया ॥ १७.५४ ॥	
एकं संदिग्धयोस्तावद्भावि तत्रेष्टजन्मनि ।	
हेतुमाहुः स्वमन्त्रादीनसङ्गानन्यथा विटाः ॥ १७.५५ ॥	
एकस्य विश्वपापेन तापेऽनन्ते निमज्जतः ।	
कः श्रौतस्यात्मनो भीरो भारः स्याद्दुरितेन ते ॥ १७.५६ ॥	
किं ते वृन्तहृतात्पुष्पात्तन्मात्रे हि फलत्यदः ।	
न्यस्य तन्मूर्ध्न्यनन्यस्य न्यास्यमेवाश्मनो यदि ॥ १७.५७ ॥	
तृणानीव घृणावादान्विधूनय वधूरनु ।	
तवापि तादृशस्यैव का चिरं जनवञ्चना ॥ १७.५८ ॥	
कुरुध्वं कामदेवाज्ञां ब्रह्माद्यैरप्यलङ्घिताम् ।	
वेदोऽपि देवकीयाज्ञा तत्राज्ञाः काधिकार्हणा ॥ १७.५९ ॥	
प्रलापमपि वेदस्य भागं मन्यध्व एव चेत् ।	
केनाभग्येन दुःखान्न विधीनपि तथेच्छथ ॥ १७.६ ॥	
श्रुतिं श्रद्धत्थ विक्षिप्ताः प्रक्षिप्तां ब्रूथ च स्वयम् ।	
मीमांसामांसलप्रज्ञास्तां यूपद्विपदापिनीम् ॥ १७.६१ ॥	
को हि वेदास्त्यमुष्मिन्वा लोक इत्याह या श्रुतिः ।	
तत्प्रामाण्यादमुं लोकं लोकः प्रत्येतु वा कथम् ॥ १७.६२ ॥	
धर्माधर्मौ मनुर्जल्पन्नशक्यार्जनवर्जनौ ।	
व्याजान्मण्डलदण्डार्थी शृअदधायि मुधा बुधैः ॥ १७.६३ ॥	
व्यासस्यैव गिरा तस्मिञ्श्रद्धेत्यद्धा स्थ तान्त्रिकाः ।	
मत्स्यस्याप्युपदेश्यान्वः को मत्स्यानपि भाषताम् ॥ १७.६४ ॥	
पण्डितः पाण्डवानां स व्यासश्चाटुपटुः कविः ।	
निनिन्द तेषु निन्दत्सु स्तुवत्सु स्तुतवान्न किम् ॥ १७.६५ ॥	
न भ्रातुः किल देव्यां स व्यासः कामात्समासजत् ।	
दासीरतस्तदासीद्यन्मात्रा तत्राप्यदेशि किम् ॥ १७.६६ ॥	
देवैर्द्विजैः कृता ग्रन्थाः पन्था येषां तदादृतौ ।	
गां नतैः किं न तैर्व्यक्तं ततोऽप्यात्माधरीकृतः ॥ १७.६७ ॥	
साधुकामुकतामुक्ता शान्तस्वान्तैर्मखोन्मुखैः ।	
सारङ्गलोचनासारां दिवं प्रेत्यापि लिप्सुभिः ॥ १७.६८ ॥	
कः शमः क्रियतां प्राज्ञाः प्रियाप्रीतौ परिश्रमः ।	
भस्मीभूतस्य भूतस्य पुनरागमनं कुतः ॥ १७.६९ ॥	
उभयी प्रकृतिः कामे सज्जेदिति मुनेर्मनः ।	
अपवर्गे तृतीयेति भणतः पाणिनेरपि ॥ १७.७ ॥	
बिभ्रत्युपरियानाय जना जनितमज्जनाः ।	
विग्रहायाग्रतः पश्चाद्गत्वरोरभ्रविभ्रमम् ॥ १७.७१ ॥	
एनसानेन तिर्यक्स्यादित्यादिः का बिभीषिका ।	
राजिलोऽपि हि राजेव स्वैः सुखी सुखहेतुभिः ॥ १७.७२ ॥	
हताश्चेद्दिवि दीव्यन्ति दैत्या दैत्यारिणा रणे ।	
तत्रापि तेन युध्यन्तां हता अपि तथैव ते ॥ १७.७३ ॥	
स्वं च ब्रह्म च संसारे मुक्तौ तु ब्रह्म केवलम् ।	
इति स्वोच्छित्तिमुक्त्युक्तिवैदग्धी वेदवादिनाम् ॥ १७.७४ ॥	
मुक्तये यः शिलात्वाय शास्त्रमूचे सचेतसाम् ।	
गोतमं तमवेक्ष्यैव यथा वित्थ तथैव सः ॥ १७.७५ ॥	
दारा हरिहरादीनां तन्मग्नमनसो भृशम् ।	
किं न मुक्ताःकुतः सन्ति कारागारे मनोभुवः ॥ १७.७६ ॥	
देवश्चेदस्ति सर्वज्ञः करुणाभागवन्ध्यवाक् ।	
तत्किं वाग्व्ययमात्रान्नः कृतार्थयति नाऋथिनः ॥ १७.७७ ॥	
भविनां भावयन्दुःखं स्वकर्मजमपीश्वरः ।	
स्यादकारणवैरी नः कारणादपरे परे ॥ १७.७८ ॥	
तर्काप्रतिष्ठया साम्यादन्योन्यस्य व्यतिघ्नताम् ।	
नाप्रामाण्यं मतानां स्यात्केषां सत्प्रतिपक्षवत् ॥ १७.७९ ॥	
अक्रोधं शिक्षयन्त्यन्यैः क्रोधना ये तपोधनाः ।	
निर्धनास्ते धनायैव धातुवादोपदेशिनः ॥ १७.८ ॥	
किं वित्तं दत्त तुष्टेयमदातरि हरिप्रिया ।	
दत्त्वा सर्वं धनं मुग्धो बन्धनं लब्धवान्बलिः ॥ १७.८१ ॥	
दोग्धा द्रोग्धा च सर्वोऽयं धनिनश्चेतसा जनः ।	
विसृज्य लोभसंक्षोभमेकद्वा यद्युदासते ॥ १७.८२ ॥	
दैन्यस्यायुष्यमस्तैन्यमभक्ष्यं कुक्षिवञ्चना ।	
स्वाच्छन्द्यमृच्छतानन्दकन्दलीकन्दमेककम् ॥ १७.८३ ॥	
इत्थमाकर्ण्य दुर्वर्णं शक्रः सक्रोधतां दधे ।	
अवोचदुच्चैः कस्कोयं धर्ममर्माणि कृन्तति ॥ १७.८४ ॥	
लोकत्रयीं त्रयीनेत्रां वज्रवीर्यस्फुरत्करे ।	
क इत्थं भाषते पाकशासने मयि शासति ॥ १७.८५ ॥	
वर्णासंकीर्णतायां वा जात्यलोपोऽन्यथापि वा ।	
ब्रह्महादेः परीक्षासु भङ्गमङ्ग प्रमाणय ॥ १७.८६ ॥	
ब्राह्मण्यादिप्रसिद्धाया गन्ता यन्नेक्षते जयम् ।	
तद्विशुद्धिमशेषस्य वर्णवंशस्य शंसति ॥ १७.८७ ॥	
जलानलपरीक्षादौ संवादो वेदवेदिते ।	
गलहस्तितनास्तिक्यां धिग्धियं कुरुतेऽनते ॥ १७.८८ ॥	
सत्येव पतियोगादौ गर्भादेरध्रुवोदयात् ।	
आक्षिप्तं नास्तिकाः कर्म न किं मर्म भिनत्ति वः ॥ १७.८९ ॥	
याचतः स्वगयाश्राद्धं प्रेतस्याविश्य कंचन ।	
नानादेशजनोपज्ञाः प्रत्येषि न कथाः कथम् ॥ १७.९ ॥	
नीतानां यमदूतेन नामभ्रान्तेरुपागतौ ।	
श्रद्धत्से संवदन्तीं न परलोककथां कथम् ॥ १७.९१ ॥	
जज्वाल ज्वलनः क्रोधादाचख्यौ चाक्षिपन्नमुम् ।	
किमात्थ रे किमात्थेदमस्मदग्रे निरर्गलम् ॥ १७.९२ ॥	
महापराकिणः श्रौतधर्मैकबलजीविनः ।	
क्षणाभक्षणमूर्च्छाल स्मरन्विस्मयसे न किम् ॥ १७.९३ ॥	
पुत्रेष्टिश्येनकारीरीमुखा दृष्टफला मखाः ।	
न वः किं धर्मसंदेहमन्देहजयभानवः ॥ १७.९४ ॥	
दण्डताण्डवनैः कुर्वन्स्फुलिङ्गालिङ्गितं नभः ।	
निर्ममेऽथ गिरामूर्मीर्भिन्नमर्मेव धर्मराट् ॥ १७.९५ ॥	
तिष्ठ भोस्तिष्ठ कण्ठोष्ठं कुण्ठयामि हठादयम् ।	
अपष्ठु पठतः पाठ्यमधिगोष्ठि शठस्य ते ॥ १७.९६ ॥	
वेदैस्तद्वेषिभिस्तद्वत्स्थिरं मतशतैः कृतम् ।	
परं कस्ते परं वाचा लोकं लोकायत त्यजेत् ॥ १७.९७ ॥	
समज्ञानाल्पभूयिष्ठपान्थवैमत्यमेत्य यम् ।	
लोके प्रयासि पन्थानं परलोके न तं कुतः ॥ १७.९८ ॥	
स्वकन्यामन्यसात्कर्तुं विश्वानुमतिदृश्वनः ।	
लोके परत्र लोकस्य कस्य न स्यादृढं मनः ॥ १७.९९ ॥	
कस्मिन्नपि मते सत्ये हताः सर्वमतत्यजः ।	
तद्दृष्ट्या व्यर्थतामात्रमनर्थस्तु न धर्मजः ॥ १७.१ ॥	
क्वापि सर्वैरवैमत्यात्पातित्यादन्यथा क्वचित् ।	
स्थातव्यं श्रौत एव स्याद्धर्मे शेषेऽपि तत्कृतेः ॥ १७.१०१ ॥	
बभाण वरुणः क्रोधादरुणः करुणोज्झितम् ।	
किं न प्रचण्डात्पाखण्डपाश पाशाद्बिभेषि नः ॥ १७.१०२ ॥	
मानवाशक्यनिर्माणा कूर्माद्यङ्कबिला शिला ।	
न श्रद्धापयते मुग्धास्तीर्थिकाध्वनि वः कथम् ॥ १७.१०३ ॥	
शतक्रतूरुजाद्याख्याविख्यातिर्नास्तिकाः कथम् ।	
श्रुतिवृत्तान्तसंवादैर्न वश्चमदचीकरत् ॥ १७.१०४ ॥	
तत्तज्जनकृतावेशान्गयाश्राद्धादियाचिनः ।	
भूताननुभवन्तोऽपि कथं श्रद्धत्थ न श्रुतीः ॥ १७.१०५ ॥	
नामभ्रमाद्यमं नीतानथ स्वतनुमागतान् ।	
संवादवादिनो जीवान्वीक्ष्य मा त्यजत श्रुतीः ॥ १७.१०६ ॥	
संरम्भैर्जम्भजैत्रादेस्तभ्यमानाद्बलाद्वलन् ।	
मूर्धबद्धाञ्जलिर्देवानथैवं कश्चिदूचिवान् ॥ १७.१०७ ॥	
नापराधी पराधीनो जनोऽयं नाकनायकाः ।	
कालस्याहं कलेर्बन्दी तच्चाटुचटुलाननः ॥ १७.१०८ ॥	
इति तस्मिन्वदत्येव देवाः स्यन्दनमन्दिरम् ।	
कलिमाकलयांचक्रुर्द्वापरं चापरं पुरः ॥ १७.१०९ ॥	
संददर्शोन्नमद्ग्रीवः श्रीबहुत्वकृताद्भुतान् ।	
तत्तत्पापपरीतस्तान्नाकीयान्नारकीव सः ॥ १७.११ ॥	
गुरुरीढावलीढः प्रागभून्नमितमस्तकः ।	
स त्रिशङ्कुरिवाक्रान्ततेजसेव बिडौजसः ॥ १७.१११ ॥	
विमुखान्द्रष्टुमप्येनं जनंगम इव द्विजान् ।	
एष मत्तः सहेलं तानुपेत्य समभाषत ॥ १७.११२ ॥	
स्वस्ति वास्तोष्पते तुभ्यं शिखिन्नस्ति न खिन्नता ।	
सखे काल सुखेनासि पाशहस्त मुदस्तव ॥ १७.११३ ॥	
स्वयंवरमहे भैमीवरणाय त्वरामहे ।	
तदस्माननुमन्यध्वमध्वने तत्र धाविने ॥ १७.११४ ॥	
तेऽवज्ञाय तमस्योच्चैरहंकारमकारणम् ।	
ऊचिरेऽतिचिरेणैनं स्मित्वा दृष्टमुखा मिथः ॥ १७.११५ ॥	
पुनर्वक्ष्यसि मा मैवं कथमुद्वक्ष्यसे तु सः ।	
सृष्टवान्परमेष्ठी यं नैष्ठिकब्रह्मचारिणम् ॥ १७.११६ ॥	
द्रोहिणं द्रुहिणो वेत्तु त्वामाकर्ण्यावकीर्णिनम् ।	
त्वज्जनैरपि वा धातुः सेतुर्लङ्घ्यस्त्वया न किम् ॥ १७.११७ ॥	
अतिवृत्तः स वृत्तान्तस्त्रिजगद्युवगर्वनुत् ।	
आगच्छतामपादानं स स्वयंवर एव नः ॥ १७.११८ ॥	
नागेषु सानुरागेषु पश्यत्सु दिविषत्सु च ।	
भूमिपालं नरं भैमी वरं साऽववरद्वरम् ॥ १७.११९ ॥	
भुजगेशानसद्वेशान्वानरानितरान्नरान् ।	
अमरान्पामरान्भैमी नलं वेद गुणोज्ज्वलम् ॥ १७.१२ ॥	
इति श्रुत्वा स रोषान्धः परमश्चरमं युगम् ।	
जगन्नाशनिशारुद्रमुद्रस्तानुक्तवानदः ॥ १७.१२१ ॥	
कयापि क्रीडतु ब्रह्मा दिव्याः स्त्रीर्दीव्यत स्वयम् ।	
कलिस्तु चरतु ब्रह्म प्रैतु वातिप्रियाय वः ॥ १७.१२२ ॥	
चर्येव कतमेयं वः परस्मै धर्मदेशिनाम् ।	
स्वयं तत्कुर्वतां सर्वं श्रोतुं यद्बिभितः श्रुती ॥ १७.१२३ ॥	
तत्र स्वयंवरेऽलम्भि भुवः श्रीर्नैषाधेन सा ।	
जगतो ह्रीस्तु युष्माभिर्लाभस्तुल्याभ एव वः ॥ १७.१२४ ॥	
दूरान्नः प्रेक्ष्य यौष्माकी युक्तेयं वक्त्रवक्रणा ।	
लज्जयैवासमर्थानां मुखमास्माकमीक्षितुम् ॥ १७.१२५ ॥	
स्थितं भवद्भिः पश्यद्भिः कथं भोस्तदसांप्रतम् ।	
निर्दग्धा दुर्विदग्धा किं सा दृशा न ज्वलत्क्रुधा ॥ १७.१२६ ॥	
महावंशाननादृत्य महान्तमभिलाषुका ।	
स्वीचकार कथंकारमहो सा तरलं नलम् ॥ १७.१२७ ॥	
भवादृशैर्दिशामीशैर्मृग्यमाणां मृगेक्षणाम् ।	
स्वीकुर्वाणः कथं सोढः कृतरीढस्तृणं नलः ॥ १७.१२८ ॥	
दारुणः कूटमाश्रित्य शिखी साक्षीभवन्नपि ।	
नावहत्किं तदुद्वाहे कूटसाक्षिक्रियामयम् ॥ १७.१२९ ॥	
अहो महःसहायानां संभूता भवतामपि ।	
क्षमैवास्मै कलङ्काय देवस्येवामृतद्युतेः ॥ १७.१३ ॥	
सा वव्रे यं तमुत्सृज्य मह्यमीर्ष्याजुषाः स्थ किम् ।	
ब्रूतागः सद्मनस्तस्माच्छद्मनाद्याच्छिनद्मि तान् ॥ १७.१३१ ॥	
यतध्वं सहकर्तुं मां पाञ्चाली पाण्डवैरिव ।	
सापि पञ्चभिरस्माभिः संविभज्यैव भुज्यताम् ॥ १७.१३२ ॥	
अथापरिवृढा सोढुं मूर्खतां मुखरस्य ताम् ।	
चक्रे गिरा शराघातं भारती सारतीव्रया ॥ १७.१३३ ॥	
कीर्तिं भैमीं वरं चास्मै दातुमेवागमन्नमी ।	
न लीढे धीरवैदग्धीं धीरगम्भीरगाहिनी ॥ १७.१३४ ॥	
वाग्ग्मिनीं जडजिह्वस्तां प्रतिवक्तुमशक्तिमान् ।	
लीलावहेलितां कृत्वा देवानेवावदत्कलिः ॥ १७.१३५ ॥	
प्रौञ्छि वाञ्छितमस्माभिरपि तां प्रति संप्रति ।	
तस्मिन्नले न लेशोऽपि कारुण्यस्यास्ति नः पुनः ॥ १७.१३६ ॥	
वृत्ते कर्मणि कुर्मः किं तदा नाभूम तत्र यत् ।	
कालोचितमिदानीं यः शृणुतालोचितं पुनः ॥ १७.१३७ ॥	
प्रतिज्ञेयं नले विज्ञाः कलेर्विज्ञायतां मम ।	
तेन भैमीं च भूमिं च त्याजयामि जयामि तम् ॥ १७.१३८ ॥	
नैषधेन विरोधं मे चण्डतामण्डितैजसः ।	
जगन्ति हन्त गायन्तु रवेः कैरववैरवत् ॥ १७.१३९ ॥	
द्वापरः साधुकारेण तद्विकारमदीदिपत् ।	
प्रणीय श्रवणे पाणिमवोचन्नमुचे रिपुः ॥ १७.१४ ॥	
विस्मेयमतिरस्मासु साधु वैलक्ष्यमीक्षसे ।	
यद्दत्तेऽल्पमनल्पाय तद्दत्ते ह्रियमात्मनः ॥ १७.१४१ ॥	
फलसीमां चतुर्वर्गं यच्छतांशोऽपि यच्छति ।	
नलस्यास्मदुपघ्ना सा भक्तिर्भूतावकेशिनी ॥ १७.१४२ ॥	
भव्यो न व्यवसायस्ते नले साधुमतौ कले ।	
लोकपालविशालोऽयं निषाधानां सुधाकरः ॥ १७.१४३ ॥	
न पश्यामः कलेस्तस्मिन्नवकाशं क्षामाभृति ।	
निचिताखिलधर्मे च द्वापरस्योदयं वयम् ॥ १७.१४४ ॥	
सा विनीतअतमा भैमी व्यर्थानर्थग्रहैरहो ।	
कथं भवद्विधैर्बाध्या प्रमितिर्विभ्रमैरिव ॥ १७.१४५ ॥	
तं नासत्ययुगं तां वा त्रेता स्पर्धितुमर्हति ।	
एकप्रकाशधर्माणं न कलिद्वापरौ युवाम् ॥ १७.१४६ ॥	
करिष्येऽवश्यमित्युक्तिः करिष्यन्नपि दुष्यसि ।	
दृष्टादृष्टा हि नायत्ताः कार्यीया हेतवस्तव ॥ १७.१४७ ॥	
द्रोहं मोहेन यस्तस्मिन्नाचरेदचिरेण सः ।	
तत्पापसंभवं तापमाप्नुयादनयात्ततः ॥ १७.१४८ ॥	
युगशेष तव द्वेषस्तस्मिन्नेष न सांप्रतम् ।	
भविता न हितायैतद्वैरं ते वैरसेनिना ॥ १७.१४९ ॥	
तत्र यामीत्यसज्ज्ञानं राजसं सदिहास्यताम् ।	
इति तर गतो मा गा राजसंसदि हास्यताम् ॥ १७.१५ ॥	
गत्वान्तरा नलं भैमीं नाकस्मात्त्वं प्रवेक्ष्यसि ।	
षण्णां चक्रमसंयुक्तं पठ्यमानं डकारवत् ॥ १७.१५१ ॥	
अपरेऽपि दिशामीशा वाचमेतां शचीपतेः ।	
अन्वमन्यन्त किंत्वेनां नादत्त युगयोर्युगम् ॥ १७.१५२ ॥	
कलिं प्रति कलिं देवा देवान्प्रत्येकशः कलिः ।	
सोपहासं समैर्वर्णैरित्थं व्यररचन्मिथः ॥ १७.१५३ ॥	
तवाऽगमनमेवार्हं वैरसेनौ तया वृते ।	
उद्वेगेन विमानेन किमनेनापि धावता ॥ १७.१५४ ॥	
पुरा यासि वरीतुं यामग्र एव तया वृते ।	
अन्यस्मिन्भवतो हास्यं वृत्तमेतत्त्रपाकरम् ॥ १७.१५५ ॥	
पत्यौ तया वृतेऽन्यस्मिन्यदर्थं गतवानसि ।	
भवतः कोपरोधस्तादक्षमस्य वृथारुषः ॥ १७.१५६ ॥	
यासि स्मरञ्जयन्कान्त्या योजनौघं महार्वता ।	
समूढस्तं वृतेऽन्यस्मिन्किं न हीस्तेऽत्र पामर ॥ १७.१५७ ॥	
नलं प्रत्यनपेतार्ति तार्तीयीकतुरीययोः ।	
युगयोर्युगलं बुद्ध्वा दिवि देवा धियं दधुः ॥ १७.१५८ ॥	
द्वापरैकपरीवारः कलिर्मत्सरमूर्च्छितः ।	
नलनिग्राहिणीं यात्रां जग्राह ग्रहिलः किल ॥ १७.१५९ ॥	
नलेष्टापूर्तसंपूर्तेर्दूरं दुर्गानमुं प्रति ।	
निषेधन्निषधान्गन्तुं विघ्नः संजघटे घनः ॥ १७.१६ ॥	
मण्डलं निषाधेन्द्रस्य चन्द्रस्येवामलं कलिः ।	
प्राप म्लापयितुं पापः स्वर्भानुरिव संग्रहात् ॥ १७.१६१ ॥	
कियतापि च कालेन कालः कलिरुपेयिवान् ।	
भैमीभर्तुरहंमानी राजधानीं महीभुजः ॥ १७.१६२ ॥	
वेदानुद्धरतां तत्र मुखादाकर्णयन्पदम् ।	
न प्रसारयितुं कालः कलिः पदमपारयत् ॥ १७.१६३ ॥	
श्रुतिपाठकवक्त्रेभ्यस्तत्राकर्णयतः क्रमम् ।	
क्रमः संकुचितस्तस्य पुरे दूरमवर्तत ॥ १७.१६४ ॥	
तावद्गतिर्धृताटोपा पादयोस्तेन संहिता ।	
न वेदपाठिकण्ठेभ्यो यावदअश्रावि संहिता ॥ १७.१६५ ॥	
तस्य होमाज्यगन्धेन नासा नाशमिवागमत् ।	
तथातत दृशौ नासौ क्रतुधूमकदर्थितः ॥ १७.१६६ ॥	
अतिथीनां पदाम्भोभिरिमं प्रत्यतिपिच्छिले ।	
अङ्गणे गृहिणां तत्र खलेनानेन चस्खले ॥ १७.१६७ ॥	
पुटपाकमसौ प्राप क्रतुशुष्ममहोष्मभिः ।	
तत्प्रत्यङ्गमिवाकर्ति पूर्तोर्मिव्यजनानिलैः ॥ १७.१६८ ॥	
पित्ṝणां तर्पणे वर्णैः कीर्णाद्वेश्मनि वेश्मनि ।	
कालादिव तिलात्कालाद्दूरमत्रसदत्र सः ॥ १७.१६९ ॥	
स्नात्ṝणां तिलकैर्मेने स्वमन्तर्दीर्णमेव सः ।	
कृपाणीभूय हृदयं प्रविष्टैरिव तत्र तैः ॥ १७.१७ ॥	
पुमांसं मुमुदे तत्र विदन्मिथ्यावदावदम् ।	
स्त्रियं प्रति तथा वीक्ष्य तमथ म्लानवानयम् ॥ १७.१७१ ॥	
यज्ञयूपघनां जज्ञौ स पुरं शङ्कुसंकुलाम् ।	
जनैर्धर्मधनैः कीर्णां व्यालक्रोडीकृतां च ताम् ॥ १७.१७२ ॥	
स पार्श्वमशकद्गन्तुं न वराकः पराकिणाम् ।	
मासोपवासिनां छायालङ्घने घनमस्खलत् ॥ १७.१७३ ॥	
आवाहितां द्विजैस्तत्र गायत्रीमर्कमण्डलात् ।	
स संनिदधतीं पश्यन्दृष्टनष्टोऽभवद्भिया ॥ १७.१७४ ॥	
स गृहे गृहिभिः पूर्णे वने वैखानसैर्घने ।	
यत्याधारेऽमरागारे क्वापि न स्थानमानशे ॥ १७.१७५ ॥	
क्वापि नापश्यदन्विष्यन्हिंसामात्मप्रियामसौ ।	
स्वमित्त्रं तत्र न प्राप्नोदपि मूर्खमुखे कलिम् ॥ १७.१७६ ॥	
हिंसागवीं मखे वीक्ष्य रिरंसुर्धावति स्म सः ।	
सा तु सौम्यवृषासक्ता खरं दूरान्निरास तम् ॥ १७.१७७ ॥	
मौनेन व्रतनिष्ठानां स्वाक्रोशं मन्यते स्म सः ।	
वन्द्यवन्दारुभिर्जज्ञौ स्व शिरश्च पदाहतम् ॥ १७.१७८ ॥	
ऋषीणां स बृसीः पाणौ पश्यन्नाचामतामपः ।	
मेने घनैरमी हन्तुं शप्तुं मामद्भिरुद्यताः ॥ १७.१७९ ॥	
मौञ्जीधृतो धृताषाढानाशशङ्के स वर्णिनः ।	
रज्ज्वामी बन्द्धुमायान्ति हन्तुं दण्डेन मां ततः ॥ १७.१८ ॥	
दृष्ट्वा पुरः पुरोडाशमासीदुत्त्रासदुर्मनाः ।	
मन्वानः फणिनीस्तत्र स मुमोचास्रु च स्रुचः ॥ १७.१८१ ॥	
मुमुदे मदिरादानं विदन्नेष द्विजन्मनः ।	
दृष्ट्वा सौत्रामणीमिष्टिं तं कुर्वन्तमदूयत ॥ १७.१८२ ॥	
अपश्यद्यावतो वेदविदां ब्रह्माञ्जलीनसौ ।	
उदडीयन्त तावन्तस्तस्यास्राञ्जलयो हृदः ॥ १७.१८३ ॥	
स्नातकं घातकं जज्ञे जज्ञौ दान्तं कृतान्तवत् ।	
वाचंयमस्य दृष्ट्येव यमस्येव बिभाय सः ॥ १७.१८४ ॥	
स पाखण्डजनान्वेषी प्राप्नुवन्वेदपण्डितान् ।	
जलार्थीवानलं प्राप्य पापस्तापादपासरत् ॥ १७.१८५ ॥	
तत्र ब्रह्महणं पश्यन्नतिसंतोषामानशे ।	
निर्वर्ण्य सर्वमेधस्य यज्वानं ज्वरति स्म सः ॥ १७.१८६ ॥	
यतिहस्तस्थितैस्तस्य राम्भैरारम्भि तर्जना ।	
दुर्जनस्याजनि क्लिष्टिर्गृहिणां वेदयष्टिभिः ॥ १७.१८७ ॥	
मण्डलत्यागमेवैच्छद्वीक्ष्य स्थण्डिलशायिनः ।	
पवित्रालोकनादेष पवित्रासमविन्दत ॥ १७.१८८ ॥	
अपश्यञ्जिनमन्विष्यन्नजिनं ब्रह्मचारिणा ।	
क्षपणार्थी सदीक्षस्य स चाक्षपणमैक्षत ॥ १७.१८९ ॥	
जपतामक्षमालासु बीजाकर्षणदर्शनात् ।	
स जीवाकृष्टिकष्टानि विपरीतदृगन्वभूत् ॥ १७.१९ ॥	
त्रिसंध्यं तत्र विप्राणां स पश्यन्नघमर्षणम् ।	
वरमैच्छद्दृशोरेव निजयोरपकर्षणम् ॥ १७.१९१ ॥	
अद्राक्षीत्तत्र किंचिन्न कलिः परिचितं क्वचित् ।	
भैमीनलव्यलीकाणुप्रश्नकामः परिभ्रमन् ॥ १७.१९२ ॥	
तपः स्वाध्याययज्ञानामकाण्डद्विष्टतापसः ।	
स्वविद्विषां श्रियं तस्मिन्पश्यन्नुपतताप सः ॥ १७.१९३ ॥	
कम्रं तत्रोपनम्राया विश्वस्या वीक्ष्य तुष्टवान् ।	
स मम्लौ तं विभाव्याथ वामदेव्याभ्युपासकम् ॥ १७.१९४ ॥	
वैरिणी शुचिता तस्मै न प्रवेशं ददौ भुवि ।	
न वेदध्वनिरालम्बमम्बरे विततार वा ॥ १७.१९५ ॥	
दर्शस्य दर्शनात्कष्टमग्निष्टोमस्य चानशे ।	
जुघूर्णे पौर्णमासेक्षी सोमं सोऽमनतान्तकम् ॥ १७.१९६ ॥	
तेनादृश्यन्त वीरघ्ना न तु वीरहणो जनाः ।	
नापश्यत्सोऽभिनिर्मुक्ताञ्जीवन्मुक्तानवैक्षत ॥ १७.१९७ ॥	
स तुतोषाश्नतो विप्रान्दृष्ट्वा स्पृष्टपरस्परान् ।	
होमशेषीभवत्सोमभुजस्तान्वीक्ष्य दूनवान् ॥ १७.१९८ ॥	
श्रुत्वा जनं रजोजुष्टं तुष्टिं प्राप्नोज्झटित्यसौ ।	
तं पश्यन्पावनस्नानावस्थं दुःस्थस्ततोऽभवत् ॥ १७.१९९ ॥	
अधावत्क्वापि गां वीक्ष्य हन्यमानामयं मुदा ।	
अतिथिभ्यस्तथा बुद्ध्वा मन्दो मन्दं न्यवर्तत ॥ १७.२ ॥	
हृष्टवान्स द्विजं दृष्ट्वा नित्यनैमित्तिकत्यजम् ।	
यजमानं निरूप्यैनं दूरं दीनमुखोऽद्रवत् ॥ १७.२०१ ॥	
आननन्द निरीक्ष्यायं पुरे तरात्मघातिनम् ।	
सर्वस्वारस्य यज्वानमेनं दृष्ट्वाथ विव्यथे ॥ १७.२०२ ॥	
क्रतौ महाव्रते पश्यन्ब्रह्मचारीत्वरीरतम् ।	
जज्ञे यज्ञक्रियामज्ञः स भण्डाकाण्डताण्डवम् ॥ १७.२०३ ॥	
यज्वभार्याश्वमेधाश्वलिङ्गालिङ्गिवराङ्गताम् ।	
दृष्ट्वाचष्ट स कर्तारं शृउतेर्भण्डमपण्डितः ॥ १७.२०४ ॥	
अथ भीमजया जुष्टं व्यलोकत कलिर्नलम् ।	
दुष्टदृग्भिर्दुरालोकं प्रभयेव प्रभाप्रभुम् ॥ १७.२०५ ॥	
तयोः सौहार्दसान्द्रत्वं पश्यञ्शल्यमिवानशे ।	
मर्मच्छेदमिवानर्च्छ स तन्नर्मोर्मिभिर्मिथः ॥ १७.२०६ ॥	
अमर्षादात्मनो दोषात्तयोस्तेजस्वितागुणात् ।	
स्प्रष्टुं दृशाप्यनीशस्तौ तस्मादप्यचलत्कलिः ॥ १७.२०७ ॥	
अगच्छदाश्रयान्वेषी नलद्वेषी स निःश्वसन् ।	
अभिरामं गृहारामं तस्य रामसमश्रियः ॥ १७.२०८ ॥	
रक्षिलक्षवृतत्वेन बाधनं न तपोधनैः ।	
मेने मानी मनाक्तत्र स्वानुकूलं कलिः किल ॥ १७.२०९ ॥	
दलपुष्पफलैर्देवद्विजपूजाभिसंधिना ।	
स नलेनार्जितान्प्राप तत्र नाक्रमितुं द्रुमान् ॥ १७.२१ ॥	
अथ सर्वोद्भिदासत्तिपूरणाय स रोपितम् ।	
बिभीतकं ददर्शैकं कुटं धर्मेऽप्यकर्मठम् ॥ १७.२११ ॥	
स तं नैषधसौधस्य निकटं निष्कुटध्वजम् ।	
बहु मेने निजं तस्मिन्कलिरालम्बनं वने ॥ १७.२१२ ॥	
निष्पदस्य कलेस्तत्र स्थानदानाद्बिभीतकम् ।	
कलिद्रुमः परं नासीदासीत्कल्पद्रुमोऽपि सः ॥ १७.२१३ ॥	
ददौ पदेन धर्मस्य स्थातुमेकेन यत्कलिः ।	
एकः सोऽपि तदा तस्य पदं मन्येऽमिलत्ततः ॥ १७.२१४ ॥	
उद्भिद्विरचितावासः कपोतादिव तत्र सः ।	
राज्ञः साग्रेर्द्विजादस्मात्संतापं प्राप दीक्षितात् ॥ १७.२१५ ॥	
बिभीतकमधिष्ठाय तथाभूतेन तिष्ठता ।	
तेन भीमभुवोऽभीकः स राजर्षिरधर्षि न ॥ १७.२१६ ॥	
तमालम्बनमासाद्य वैदर्भीनिषाधेशयोः ।	
कलुषं कलिरन्विष्यन्नवात्सीद्वत्सरान्बहून् ॥ १७.२१७ ॥	
यथासीत्कानने तत्र विनिद्रकलिका लता ।	
तथा नलच्छलासक्तिविनिद्रकलिकालता ॥ १७.२१८ ॥	
दोषं नलस्य जिज्ञासुर्बभ्राम द्वापरः क्षितौ ।	
अदोषः कोऽपि लोकस्य मुखेऽस्तीति दुराशया ॥ १७.२१९ ॥	
अमुष्मिन्नारामे सततनिपतद्दोहदतया प्रसूनैरुन्निद्रैरनिशममृतांशुप्रतिभटे ।	
असौ बद्धालम्बः कलिरजनि कादम्बविहगच्छदच्छायाभ्यङ्गोचितरुचितया लाञ्छनमृगः ॥ १७.२२ ॥	
स्फारे तादृशि वैरसेनिनगरे पुण्यैः प्रजानां घनं विघ्नं लब्धवअश्चिरादुपनतिस्तस्मिन्किलाभूत्कलेः ।	
एतस्मिन्पुनरन्तरेऽन्तरमितानन्दः स भैमीनलावाराद्धुं व्यधित स्मरः श्रुतिशिखावन्दारुचूडं धनुः ॥ १७.२२१ ॥	
श्रीहर्षं कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं श्रीहीरः सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् ।	
यातः सप्तदशः स्वसुः सुसदृशि छिन्दप्रशस्तेर्महाकाव्ये तद्भुवि नैषधीयचरिते सर्गो निसर्गोज्ज्वलः ॥ १७.२२२ ॥