स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः १९९
ऋषय ऊचुः॥ 
तिस्रःकोट्योर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले॥ 
श्रूयते सूत कार्त्स्न्येन कीर्त्यमाना मुनीश्वरैः॥१॥ 
कथं लभ्येत सर्वेषां तीर्थानां स्नानजं फलम्।। 
अल्पायुर्भिर्महाभाग कलिकाल उपस्थिते।।२।। 
।।सूत उवाच।। 
क्षेत्रत्रयमिहाख्यातं तथारण्यत्रयं महत्।। 
पुरीत्रयं वनान्येव त्रीणि ग्रामास्तथात्रयः ॥ ३ ॥ 
तथा तीर्थत्रयं चान्यत्पर्वतत्रितयान्वितम् ॥ 
महानदीत्रयं चैव सर्वपातकनाशनम् ॥ ४ ॥ 
मर्त्यलोकेस्थितं विप्राः सर्वतीर्थफलप्रदम् ॥ 
सर्वेष्वेतेषु यः स्नाति स सर्वेषां फलं लभेत् ॥ ५ ॥ 
चतुर्विंशतिसंख्यानामिदमाह प्रजापतिः ॥ 
य एकस्मिंस्त्रिके स्नाति सर्व त्रिकफलं लभेत् ॥ ६ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
त्रीणि क्षेत्राणि कानीह तथारण्यानि कानि च ॥ 
पुर्यस्तिस्रो महाभाग काःख्याताश्च वनानि च ॥ ७ ॥ 
के ग्रामाः कानि तीर्थानि के नगाः सरितश्च काः ॥ 
नामभिर्वद नः सूत सर्वाण्येतानि विस्तरात् ॥ ८ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
कुरुक्षेत्रमिति ख्यातं प्रथमं क्षेत्रमुत्तमम् ॥ 
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं द्वितीयं परिकीर्तितम् ॥ ९ ॥ 
प्राभासिकं तृतीयं तु क्षेत्रं हि द्विजसत्तमाः ॥                                                                           
एतत्क्षेत्रत्रयं पुण्यं सर्वपातकनाशनम् ॥ ६.१९९.१० ॥ 
यथोक्तविधिना दृष्ट्वा नरः पापात्प्रमुच्यते ॥ 
यो यं काममभिध्यायन्क्षेत्रेष्वेतेषु भक्तितः ॥ ११ ॥ 
स्नानं करोति तस्येष्टं मनसो जायते फलम् ॥ 
चतुर्विंशतिमानेषु स्नातो भवति स द्विजाः॥१२॥ 
एकं तु पुष्करारण्यं नैमिषारण्यमेव च ॥ 
धर्मारण्यं तृतीयं तु तेषां संकीर्त्यते द्विजाः ॥ १३ ॥ 
त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत् ॥ १४ ॥ 
वाराणसी पुरीत्येका द्वितीया द्वारकापुरी ॥ 
अवन्त्याख्या तृतीया च विश्रुता भुवनत्रये ॥ १५ ॥ 
एतासु यो नरः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत् ॥ १६ ॥ 
वृन्दावनं वनं चैकं द्वितीयं खांडवं वनम् ॥ 
ख्यातं द्वैतवनं चान्यत्तृतीयं धरणीतले ॥ १७ ॥ 
त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत् ॥१८॥ 
कल्पग्रामः स्मृतश्चैकः शालिग्रामो द्वितीयकः ॥ 
नंदिग्रामस्तृतीयस्तु विश्रुतो द्विजसत्तमाः ॥१९॥ 
त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत् ॥ ६.१९९.२० ॥ 
अग्नितीर्थं स्मृतं चैकं शुक्लतीर्थमथापरम्॥ 
तृतीयं पितृतीर्थं तु पितॄणामतिवल्लभम् ॥ २१ ॥ 
त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत् ॥ २२ ॥ 
श्रीपर्वतः स्मृतश्चैको द्वितीयश्चार्बुदस्तथा ॥ 
तृतीयो रैवताख्योऽत्र विख्यातः पर्वतोत्तमाः ॥ २३ ॥ 
त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत् ॥ २४ ॥ 
गंगा नदी स्मृता पूर्वा नर्मदाख्या तथा परा ॥ 
सरस्वती तृतीया तु नदी प्लक्षसमुद्भवा ॥ २५ ॥ 
आसु सर्वासु यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत् ॥ २६ ॥ 
एतेष्वेव हि सर्वेषु यः स्नानं कुरुते नरः ॥ 
सार्धकोटित्रयस्यात्र स कृत्स्नं फलमाप्नुयात् ॥ २७ ॥ 
यश्चैकस्मिन्नरः स्नाति स त्रिकस्य फलं लभेत् ॥ २८ ॥ 
एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः ॥ 
संक्षेपात्तीर्थजं पुण्यं लभ्यते यन्नरैर्भुवि ॥ २९ ॥ 
सांप्रतं किं नु वो वच्मि यत्तद्वदत मा चिरम् ॥ ६.१९९.३० ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यानि तीर्थानि सूतज ॥ 
तानि प्रोक्तानि सर्वाणि त्वयाऽस्माकं सुविस्तरात् ॥ ३१ ॥ 
तथा चायतनान्येव संख्यया रहितानि च ॥ 
अपि वर्षशतेनात्र स्नानं कर्तुं न शक्यते ॥ ३२ ॥ 
तेषु सर्वेषु मर्त्येन यथोक्तविधिना स्फुटम् ॥ 
देवतायतनान्येव तथा द्रष्टुं महा मते ॥ ३३ ॥ 
यस्मिन्स्नातो दिने चैव तस्य व्युष्टिः प्रकीर्तिता ॥ 
अल्पायुषस्तदा मर्त्याः कृतेऽपि परिकीर्तिताः ॥ ३४ ॥ 
त्रेतायां द्वापरे चापि किमु प्राप्ते कलौ युगे ॥ 
एवमल्पायुषो ज्ञात्वा मानवान्सूतनंदन ॥ ३५ ॥ 
लभेरंश्च कथं सर्वतीर्थानां स्नानजं फलम् ॥ 
देवदर्शनजं वापि विशेषान्निर्धनाश्च ये ॥ ३६ ॥ 
अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र दैवो वा मानुषोऽपि वा ॥ 
येन तेषां भवेत्पुण्यं सर्वेषामेव हेलया ॥ ३७ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
अस्मिन्नर्थे पुरा पृष्टो विश्वामित्रो महामुनिः ॥ 
समुपेत्याश्रमं तस्य आनर्तेन महीभुजा ॥ ३८ ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
भगवन्नत्र तीर्थानि संख्यया रहितानि च ॥ 
तेषु स्नानविधिः प्रोक्तः सर्वेष्वेव पृथक्पृथक् ॥ ३९ ॥ 
मासे वारे दिने चैव कुत्रचिन्मुनिसत्तमैः ॥ 
दानानि च तथोक्तानि यथा स्नान विधिस्तथा ॥ ६.१९९.४० ॥ 
देवानां दर्शनं चापि पृथक्तेन प्रकीर्तितम् ॥ 
न शक्यते फलं प्राप्तुं सर्वेषां केनचिन्मुने ॥ ४१ ॥ 
अपि वर्षशतेनापि किं पुनः स्तोकवासरैः॥ 
तस्माद्वद महाभाग सुखोपायं च देहिनाम् ॥४२॥ 
एकस्मिन्नपि च स्नातस्तीर्थे प्राप्नोति मानवः॥ 
सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानजं सकलं फलम् ॥ ४३ ॥ 
तथैकस्मिन्सुरे दृष्टे सर्वदेवसमुद्भवम् ॥ 
फलं दर्शनजं भावि नराणां द्विजसत्तम ॥ ४९ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा विश्वामित्रो महामुनिः ॥ 
अब्रवीच्छृणु राजेंद्र सरहस्यं वदामि ते ॥ ४५ ॥ 
चत्वार्यत्र प्रकृष्टानि मुख्यतीर्थानि पार्थिव ॥ 
येषु स्नाने कृते राजञ्छ्राद्धे च तदनंतरम् ॥ 
सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानजं लभ्यते फलम् ॥ ४६ ॥ 
सप्तविंशतिलिंगानि तथात्रैव स्थितानि च ॥ 
सिद्धेश्वरप्रपूर्वाणि सर्वपापहराणि च ॥ ४७ ॥ 
तेषु सर्वेषु दृष्टेषु भक्त्या पूतेन चेतसा ॥ 
सर्वेषामेव देवानां भवेद्दर्शनजं फलम् ॥ ४८ ॥ 
एकस्मिन्नपि संदृष्टे पूजिते वा सुरोत्तमे ॥ 
सप्तविंशतिलिंगानां पूजा तेन कृता भवेत् ॥ ४९ ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
कानि चत्वारि तीर्थानि तत्र मुख्यानि सन्मुने ॥
येषु स्नातो नरः सम्यक्सर्वेषां लभते फलम् ॥ ६.१९९.५० ॥ 
॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥ 
अत्रास्ति कूपिका पुण्या यस्यां संश्रयते गया ॥ 
कृष्णपक्षे चतुर्दश्याममावास्यादिने तथा ॥ ५१ ॥ 
विशेषेण महाभाग कन्यासंस्थे दिवाकरे ॥ 
निर्विण्णा भूमिलोकानां कृतैः श्राद्धैरनेकधा ॥ ५२ ॥ 
यस्तस्यां कुरुते श्राद्धं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥ ५३ ॥ 
तस्मिन्नहनि राजेंद्र स संतारयते पितॄन् ॥ 
तथा तीर्थं द्वितीयं तु शंखतीर्थमिति स्मृतम्॥ ॥ ५४ ॥ 
तत्र स्नात्वा नरो यस्तु पश्येच्छंखेश्वरं ततः ॥ 
सर्वेषां फलमाप्नोति माघस्य प्रथमेऽहनि ॥ ५५ ॥ 
तथा मन्नामकं तीर्थे तृतीयं मुख्यतां गतम् ॥ 
अत्र स्नात्वा तु यः पश्येन्मया संस्थापितं हरम् ॥ ५६ ॥ 
विश्वामित्रेश्वरं नाम सर्वेषां स फलं लभेत् ॥ 
नभस्यस्य सिताष्टम्यां सर्वेषां लभते फलम् ॥ ५७ ॥ 
शक्रतीर्थमिति ख्यातं चतुर्थं बालमण्डनम् ॥ 
तत्र स्नात्वा च पंचाहं शक्रेश्वरमवेक्ष्य च ॥ 
आश्विनस्य सितेऽष्टम्यां सर्वेषां लभते फलम् ॥ ५८ ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
विधानं वद मे विप्र गयाकूप्याः समुद्भवम् ॥ 
विस्तरेण महाभाग श्रद्धा मे महती स्थिता ॥ ५९ ॥ ॥ 
॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥ 
अमावास्यादिने प्राप्ते तत्र कन्यागते रवौ ॥ 
यः श्राद्धं कुरुते भक्त्या स पितॄंस्तारयेन्निजान् ॥ ६.१९९.६० ॥ 
भर्तृयज्ञविधानेन शुद्धैः स्थानोद्भवैर्द्विजैः ॥ 
भर्तृयज्ञविधिं त्यक्त्वा योऽन्येन विधिना नरः ॥ ६१ ॥ 
श्राद्धं करोति मूढात्मा विहीनं स्थानजैर्द्विजैः ॥ 
स्थानजैरपि वाऽशुद्धैस्तस्य तद्व्यर्थतां व्रजेत् ६२ ॥ 
वृष्टिः स्यादूषरे यद्वत्सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ 
अंधस्याग्रे यथा नृत्यं प्रगीतं बधिरस्य च ॥ 
तथा च व्यर्थतां याति अन्यस्थानोद्भवैर्द्विजैः ॥ ६३ ॥
ब्राह्मणैः कारयेच्छ्राद्धं मूर्खैरपि द्विजोत्तमाः ॥ 
चतुर्वेदा अपि त्याज्या अन्यस्थानसमुद्भवाः ॥६४॥ 
दवे कर्मणि पित्र्ये वा सोमपाने विशेषतः॥ 
देशांतरगतो यस्तु श्राद्धं च कुरुते नरः ॥ 
वैश्वानरपुरस्तेन कार्यं नान्यद्विजस्य च ॥ ६५॥ 
संनिवेश्य दर्भबटूञ्छ्राद्धं कुर्याद्द्विजोत्तमाः ॥ 
दक्षिणा भोजनं देयं स्थानिकानां चिरादपि ॥ ६६ ॥ 
पंचगव्यस्य संपूर्णो यथा कुम्भः प्रदुष्यति ॥ 
बिंदुनैकेन मद्यस्य पतितेन नृपोत्तम ॥ ६७ ॥ 
एकेनापि च बाह्येन बहूनामपि भूपते ॥ 
मध्ये समुपविष्टेन तच्छ्राद्धं दोषमाप्नुयात् ॥ ६८ ॥ 
स्थानजोऽपि चतुर्वेदो यद्यपि स्यान्न शुद्धिभाक् ॥ 
बहूनामपि शुद्धानां मध्ये श्राद्धं विनाशयेत् ॥ ६९ ॥ 
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुद्धं ब्राह्मणमानयेत् ॥ ६.१९९.७० ॥ 
स्थानिकं मूर्खमप्येवमलाभे गुणिनामपि ॥ 
हीनांगमधिकांगं वा दूषितं नो तथा परम् ॥ ७१ ॥ 
कन्यादाने तथा श्राद्धे कुलीनो ब्राह्मणः सदा ॥
आहर्तव्यः प्रयत्नेन य इच्छेच्छुभमात्मनः ॥ 
सोऽपि शुद्धिसमायुक्तो यदि स्यान्नृपसत्तम ॥ ७२ ॥ 
वृक्षाणां च यथाऽश्वत्थो देवतानां यथा हरिः॥ 
श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथा चाष्टकुलोद्भवः ॥ ७३ ॥ 
आयुधानां यथा वज्रं सरसां सागरो यथा ॥ 
श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथाष्टकुलसंभवः ॥ ७४ ॥ 
उच्चैःश्रवा यथाऽश्वानां गजानां शक्रवाहनः ॥ 
श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथाष्टकुलसंभवः ॥ ७५ ॥ 
नदीनां च यथा गंगा सतीनां चाप्यरुंधती ॥ 
तद्वत्स्थानजविप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकः स्मृतः ॥ ७६ ॥ 
ग्रहाणां भास्करो यद्वन्नक्षत्राणां निशाकरः ॥ 
तद्वत्स्थानजविप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकः स्मृतः ॥ ७७ ॥ 
पर्वतानां यथा मेरुर्द्विपदानां द्विजोत्तमः ॥ 
स्थानजानां तु विप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकस्तथा ॥ ७८ ॥ 
पक्षिणां गरुडो यद्वत्सिंहोऽरण्यनिवासिनाम् ॥ 
स्थानजानां तु विप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकस्तथा ॥ ७९ ॥ 
एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन श्राद्धे यज्ञे च पार्थिव ।
कन्यादाने विशेषेण योज्यश्चाष्टकुलोद्भवः ॥ ६.१९९.८० ॥ 
नृत्यंति पितरस्तस्य गर्जंति च पितामहाः ॥ 
वेदिमूले समालोक्य प्राप्तमष्टकुलं नृप ॥ ८१ ॥ 
पुनर्वदंति संहृष्टाः किमस्माकं प्रदास्यति ॥ 
दौहित्रश्चापसव्येन जलं दर्भतिलान्वितम् ॥ ८२ ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
यदेतद्भवता प्रोक्तं श्रैष्ठ्यमष्टकुलोद्भवम् ॥ 
सर्वेषां नागराणां च तत्किं वद महामते ॥८३॥ 
न ह्यत्र कारणं स्वल्पं भविष्यति द्विजोत्तम ॥ ८४ ॥ 
॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥ 
सत्यमेतन्महाराज यत्त्वया व्याहृतं वचः ॥ 
अन्येऽपि नागराः संति वेदवेदांगपारगाः॥८५॥ 
श्राद्धार्हा यज्ञयोग्याश्च कन्यायोग्या विशेषतः॥ 
परं ते स्थापिता राजन्स्वयमिंद्रेण तत्र च ॥ ८६ ॥ 
प्रधानत्वेन सर्वेषां नागरैश्चापि कृत्स्नशः ॥ 
तेन ते गौरवं प्राप्ताः स्थानेत्रैव विशेषतः ॥ ८७ ॥ 
तस्माच्छ्रूाद्धं प्रकर्तव्यं विप्रै श्चाष्टकुलोद्भवैः ॥ 
अप्राप्तौ चैव तेषां तु कार्यं नागरसंभवैः ॥ ८८ ॥ 
नान्यस्थानसमुद्भूतैश्चतुर्वेदैरपि द्विजैः ॥ 
भर्तृयज्ञेन मर्यादा कृता ह्येषा महा त्मना ॥ ८९ ॥ 
मुक्त्वा तु नागरं विप्रं योऽन्येनात्र करिष्यति ॥ 
श्राद्धं वा यदि वा यज्ञं व्यर्थं तस्य भविष्यति ॥६.१९९.९० ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
संत्यन्ये विविधा विप्रा वेदवेदांगपारगाः ॥ 
मध्यदेशोद्भवाः शान्तास्तथान्ये तीर्थसंभवाः ॥ ९१ ॥ 
भर्तृयज्ञेन ये त्यक्ताः श्राद्धे यज्ञे विशेषतः ॥ 
हीनांगाश्चाधिकांगाश्च द्विर्नग्नाः श्यावदंतकाः ॥ ९२ ॥ 
कुनखाः कुष्ठसंयुक्ता मूर्खा अपि विगर्हिताः ॥ 
श्राद्धार्हाः सूचितास्तेन एतं मे संशयं वद ॥ ९३ ॥ 
॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥ 
कीर्तयिष्ये नरव्याघ्र कारणानि बहूनि च ॥ 
चमत्कारस्य पत्न्याश्च दानेन पतिता यतः॥ ९४ ॥ 
स्त्रीणां प्रतिग्रहेणैव विप्रेषु प्रोषितेषु च ॥ 
पृथक्त्वं च ततो जातं बाह्याभ्यन्तरसंज्ञकम् ॥ ९५ ॥ 
दुर्वाससा ततः शप्ता रुष्टेनेवाहिना यथा ॥ 
विद्याधनाभिमानेन शापेन पतिताः सदा ॥ ९६ ॥ 
कुशे राज्यगते राजन्राक्षसानां महाभयम् ॥ 
प्रजयाऽऽवेदितं सर्वं तस्य राज्ञो महात्मनः ॥ ९७ ॥ 
विभीषणस्य लंकायां दूतश्च प्रेषितस्तदा ॥ 
सर्वं निवेदयामास प्रजानां भयसंभवम् ॥ ९८ ॥ 
अभिवन्द्य कुशादेशं रामस्य चरितं स्मरन् ॥ 
पुर्यां विलोकयामास लङ्कायां रामशासनात् ॥ ९९ ॥ 
उपप्लवस्य कर्तारो नष्टाः सर्वे दिशो दश ॥ 
गन्धर्वाणां च लोकं हि भयेन महता गताः ॥ ६.१९९.१०० ॥ 
स्थातुं तत्र न शक्तास्ते विभीषणभयेन च ॥ 
पृथिव्यां समनुप्राप्ताः स्थानान्यपि बहूनि च ॥ १०१ ॥ 
भयेन महता तत्र कुशस्यैव तु शासने ॥ 
ब्राह्मणानां च रूपाणि कृत्वा तत्र समागताः ॥ १०२ ॥ 
वाडवानां महिम्ना च मध्ये स्थातुं न तेऽशकन् ॥ 
पतितानां च संस्थानं चमत्कारपुरं गताः ॥ १०३ ॥ 
मायाविशारदैस्तैश्च धनेन विद्यया ततः ॥ 
अध जग्धं ततस्तैस्तु तेषां मध्ये स्थितं च तैः ॥ १०४ ॥ 
ततःप्रभृति ते सर्वे राक्षसत्वं प्रपेदिरे ॥ 
क्रूराण्यपि च कर्माणि कुर्वंति च पदेपदे ॥ १०५ ॥ 
ततस्ते सर्वथा राजन्वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥ 
श्राद्धे यज्ञे नरव्याघ्र नरके पातयंति च ॥ ॥ १०६ ॥ 
अन्यच्च दूषणं तेषां कीर्तयिष्ये तवाऽनघ ॥ 
त्रिजाताः स्थापिता राजन्सर्पाणां गरनाशनात् ॥ १०७ ॥ 
नगरत्वं ततो जातं चमत्कार पुरस्य तु ॥ 
त्रिजातत्वं तु सर्वेषां जातं तत्र विशेषतः ॥ १०८ ॥ 
एतेभ्यः कारणेभ्यश्च भर्तृयज्ञेन वर्जिताः ॥ 
पुनश्च कारणं तेषां स्पर्शादपि न शुद्धिभाक् ॥ १०९ ॥ 
कुम्भकोत्थं च संप्राप्तं महच्चण्डालसंभवम् ॥ ६.१९९.११० ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
एतच्च कारणं विप्र कथयस्व प्रसादतः ॥ 
स्थावरस्य चरस्यैव जगतो ज्ञानमस्ति ते ॥ १११ ॥ 
॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥ 
अत्र ते कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तकथांतरम् ॥ 
भर्तृयजेन ये त्यक्ताः सर्वेन्ये ब्राह्मणोत्तमाः ॥ ११२ ॥ 
वर्धमाने पुरे पूर्वमासीदंत्यजजातिजः ॥ 
चण्डालः कुंभकोनाम निर्दयः पापकर्मकृत् ॥ ११३ ॥ 
कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्य पुत्रो बभूव ह ॥ 
विरूपस्यापि रूपाढ्यः पूर्वकर्मप्रभावतः ॥ ११४ ॥ 
पिंगाक्षस्य सुकृष्णस्य वयोमध्यस्य पार्थिव ॥ 
दक्षः सर्वेषु कृत्येषु सर्वलक्षणलक्षितः ॥ ११५ ॥ 
स वृद्धिं द्रुतमभ्येति शुक्लपक्षे यथोडुराट् ॥ 
तथाऽसौ शंस्यमानस्तु सर्वलोकैः सुरूपभाक् ॥ 
दृष्ट्वा कुटुंबकं नित्यं वैराग्यं परमं गतः ॥११६॥ 
ततो देशांतरं दुःखाद्भ्रममाण इतस्ततः ॥ 
चमत्कारपुरं प्राप्तो द्विजरूपं समाश्रितः ॥ 
स स्नाति सर्वकृत्येषु भिक्षान्नकृतभोजनः ॥ ११७ ॥ 
एतस्मिन्नेव काले तु ब्राह्मणः शंसितव्रतः ॥ 
छांदोग्यगोत्रविख्यातः सुभद्रोनाम पार्थिवः ॥ ११८ ॥ 
नागरो वर्षयाजी च वेदवेदांगपारगः ॥ 
तत्रासीत्तस्य सञ्जाता कन्यका द्विगुणै रदैः ॥ ११९ ॥ 
तथा त्रिभिःस्तनै रौद्रा पृष्ठ्यावर्तकसंयुता ॥ 
दरिद्रोऽपि सुदुःस्थोऽपि कुलहीनोपि पार्थिव॥६.१९९.१२०॥। 
दीयमानामपि न तां प्रतिगृह्णाति कश्चन ॥ 
यद्भक्षयति भर्तारं षण्मासाभ्यंतरे हि सा ॥१२१॥ 
यस्याः स्युर्द्विगुणा दंता एवं सामुद्रिका जगुः ॥ 
त्रिस्तनी कन्यका या तु श्वशुरस्य कुलक्षयम् ॥ 
संधत्ते नात्र सन्देहस्तस्मात्तां दूरतस्त्यजेत् ॥१२२॥ 
पृष्ठ्यावर्तो भवेद्यस्या असती सा भवेद्द्रुतम् ॥ 
बहुपापसमाचारा तस्मात्तां परिवर्जयेत् ॥ १२३ ॥ 
अथ तां वृद्धिमापन्नां दृष्ट्वा विप्रः सुभद्रकः ॥ 
चिन्ताचक्रं समारूढो न शांतिमधिगच्छति ॥ १२४ ॥ 
किं करोमि क्व गच्छामि कथमस्याः पतिर्भवेत् ॥ 
न कश्चित्प्रतिगृह्णाति प्रार्थितोऽपि मुहुर्मुहुः ॥ १२५ ॥ 
दरिद्रो व्याधितो वाऽपि वृद्धोऽपि ब्राह्मणो हि सः ॥ 
स्मृतौ यस्मादिदं प्रोक्तं कन्यार्थे प्राङ्महर्षिभिः ॥ १२६ ॥ 
अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी ॥ 
दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला ॥ १२७ ॥ 
माता चैव पिता चैव ज्येष्ठो भ्राता तथैव च ॥ 
त्रयस्ते नरकं यांति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम् ॥ १२८ ॥ 
एवं चिन्तयतस्तस्य सोंऽत्यजो द्विजरूपधृक् ॥ 
भिक्षार्थं तद्गृहं प्राप्तो दृष्टस्तेन महात्मना ॥ १२९ ॥ 
पृष्टश्च विस्मयात्तेन दृष्ट्वा रूपं तथाविधम् ॥ 
कुतस्त्वमिह सम्प्राप्तः क्व यास्यसि च भिक्षुक ॥ ६.१९९.१३० ॥ 
ईदृग्भव्यतरो भूत्वा कस्मान्माधुकरीं गतः ॥ 
किं गोत्रं तव मे ब्रूहि कतमः प्रवरश्च ते ॥ १३१ ॥ 
सोऽब्रवीद्गौडदेशीयं स्थानं मे सुमहत्तरम् ॥ 
नाम्ना भोजकटं ख्यातं नानाद्विजसमाश्रितम् ॥ १३२ ॥ 
तत्रासीन्माधवोनाम ब्राह्मणो वेदपारगः ॥ 
वसिष्ठगोत्रविख्यात एकप्रवरसूचितः ॥ ॥ १३३ ॥ 
तस्याहं तनयो नाम्ना चंद्रप्रभ इति स्मृतः ॥ १३४ ॥ 
ततोऽहमष्टमे वर्षे यदा व्रतधरः स्थितः ॥ 
तदा पंचत्वमापन्नः पिता मे वेदपारगः ॥ १३५ ॥ 
माता मे सह तेनैव प्रविष्टा हव्यवाहनम् ॥ 
ततो वैराग्यमापन्नो निष्क्रांतोऽहं निजालयात् ॥ १३६ ॥ 
तीर्थानि भ्रममाणोऽत्र संप्राप्तस्तु पुरं तव ॥ 
अधुना संप्रयास्यामि प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम् ॥ १३७ ॥ 
यत्र सोमेश्वरो देवस्त्यक्त्वा कैलासमागतः ॥ 
न मया पठिता वेदा न च शास्त्रं नृपोत्तम॥ 
तीर्थयात्राप्रसंगेन तेन भिक्षां चराम्यहम् ॥ १३८ ॥ 
॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिन्तयामास चेतसि ॥ 
ब्राह्मणोऽयं सुदेशीयस्तथा भव्यतमाकृतिः ॥ 
यदि गृह्णाति मे कन्यां तदस्मै प्रददाम्यहम् ॥ १३९ ॥ 
यावद्रजस्वला नैव जायते सा निरूपिता ॥ 
कृत्स्नं दूषयति क्षिप्रं नैव वंशं ममाधमा ॥ ६.१९९.१४० ॥ 
ततः प्रोवाच तं म्लेच्छं संमंत्र्य सह भार्यया ॥ 
यदि गृह्णासि मे कन्यां तव यच्छाम्यहं द्विज ॥ १४१ ॥ 
भरणं पोषणं द्वाभ्यां करिष्यामि सदैव हि ॥१४२॥ 
तच्छ्रुत्वा हर्षितः प्राह सोंऽत्यजो नृपसत्तमम् ॥ 
तवादेशं करिष्यामि यच्छ मे कन्यकां नृप ॥ १४३ ॥ 
तथेत्युक्त्वा गतस्तेन तस्मै दत्ता निजा सुता ॥ 
गृह्योक्तेन विधानेन विवाहो विहितस्ततः ॥ १४४ ॥ 
ततो ददौ धनं धान्यं गृहं क्षेत्रं च गोधनम् ॥ 
तस्मै तुष्टिसमायुक्तो मन्यमानः कृतार्थताम् ॥ १४५ ॥ 
अथ सोऽपि च तां प्राप्य विलासानकरोद्बहून् ॥ 
खाद्यैः पानैः सुवस्त्रैश्च गन्धमाल्यैर्विभूषणैः ॥ १४६ ॥ 
परं स व्रजति प्रायो येन मार्गेण केनचित् ॥ 
सारमेयाः सशब्दाश्च पृष्ठतोऽनुव्रजंति वै ॥ १४७ ॥ 
अन्येषामंत्यजात्यानां यद्वत्तस्य विशेषतः ॥ 
वेदाभ्यासपरश्चैव यदि संजायते क्वचित् ॥ 
रक्तं पतति वक्त्रेण तत्क्षणात्तस्य दुर्मतेः ॥ १४८ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे लोकः सर्व एव प्रशंकितः ॥ 
अब्रवीच्च मिथोऽभ्येत्य चंडालोऽयमसंशयम् ॥ १४९ ॥ 
यदेते पृष्ठतो यांति भषमाणाः शुनीसुताः ॥ 
सुभद्रोऽपि च तत्तेषां श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत् ॥ ६.१९९.१५० ॥ 
मन्यमानश्च तत्सत्यं दुःखेन महतान्वितः ॥ 
नूनमंत्यजजातीयो भविष्यति सुतापतिः ॥ १५१ ॥ 
ज्ञायते चेष्टितैः सर्वैर्यथाऽयं जल्पते जनः ॥ १५२ ॥ 
एवं रात्रिंदिवं तस्य चिन्तयानस्य भूपतेः ॥ 
लोकापवादयुक्तस्य कियान्कालोऽभ्यवर्तत ॥ १५३ ॥ 
अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते आद्याद्या द्विजसत्तमाः ॥ 
मध्यगेन समायुक्ता ब्रह्मस्थानं समागताः ॥ 
तस्य शुद्धिकृते प्रोचुर्येन शंका प्रणश्यति ॥ १५४ ॥ 
अथोचुस्तं द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मस्थानस्य मध्यगम् ॥ 
मध्यगस्य तु वक्त्रेण विवर्णवदनं स्थितम् ॥ १५५ ॥ 
कुलं गोत्रं निजं ब्रूहि प्रवरांश्च विशेषतः ॥ 
स्थानं देशं च विप्राणां येन शुद्धिः प्रदीयते ॥ १५६ ॥ 
अथासौ वेपमानस्तु प्रस्विन्नवदनस्तथा ॥ 
अधोदृष्टिरुवाचेदं गद्गदं विहिताञ्जलिः ॥ १५७ ॥ 
गर्भाष्टमे पिता मह्यं वर्षे मृत्युं गतस्ततः ॥ 
ततः सा तं समादाय जननी मे पतिव्रता ॥ 
मां त्यक्त्वा दुःखितं दीनं प्रविष्टा हव्यवाहनम् ॥ १५८ ॥ 
अहं वैराग्यमापन्नस्तीर्थयात्रां समाश्रितः ॥ 
बालभावे पितुर्दुःखात्तापसैरपरैः सह ॥ १५९ ॥ 
न मया पठितो वेदो न च शास्त्रं निरूपितम्॥ 
तीर्थयात्रापरोऽहं च समायातो भवत्पुरम् ॥ ६.१९९.१६०  
अभद्रेण सुभद्रेण श्वशुरेण दुरात्मना ॥ 
एतज्जानाम्यहं विप्रा गोत्रं वासिष्ठमेव वा ॥ १६१ ॥ 
अथैकप्रवरो देशो गौडो मधुपुरं पुरम् ॥ 
ततस्ते ब्राह्मणाः प्रोचुर्यस्य नो ज्ञायते कुलम् ॥ 
तस्य शुद्धिः प्रदातव्या धटद्वारेण केवला ॥१६२॥ 
स त्वं धटं समारुह्य ब्राह्मण्यार्थं च केवलम् ॥ 
शुद्धिं प्राप्य ततो भोगान्भुंक्ष्वात्रस्थोऽपि केवलम् ॥ १६३ ॥ 
सोऽब्रवीत्साहसं कृत्वा सर्वानेव द्द्विजोत्तमान् ॥ 
प्रतिगृह्णाम्यहं कामं तप्तमाषकमेव च॥१६४॥
प्रविशामि हुताशं वा भक्षयिष्याम्यहं विषम्॥१६५॥
किं पुनर्धटदिव्यं च क्रियमाणे सुखावहम् ॥ 
ब्राह्मणस्य कृते विप्राश्चित्ते नो मामके घृणा ॥ १६६ ॥ 
अथ ते ब्राह्मणास्तस्य धटारोहणसंभवम् ॥ 
शुद्धिं निर्दिश्य वारं च सूर्यस्य च ततः परम् ॥ 
जग्मुः स्वंस्वं गृहं सर्वे सोऽपि विप्रोंऽत्यजो द्विजाः ॥ १६७ ॥ 
ततः प्राह निजां भार्यां रहस्ये नृपसत्तम॥ 
ज्ञातोऽहं ब्राह्मणैः सर्वैरंत्यजातिसमुद्भवः ॥ 
देशातरं गमिष्यामि त्वमागच्छ मया सह ॥ १६८ ॥ 
॥ भार्योवाच ॥ ॥ 
अहमग्निं प्रवेक्ष्यामि न यास्यामि त्वया सह ॥ 
पापबुद्धे पतिष्यामि न चाहं नरकाग्निषु ॥ १६९ ॥ 
बुध्यमाना न सेविष्ये त्वामंत्यजसमुद्भवम् ॥ 
पाप संदूषितं सर्वं त्वयैतत्स्थानमुत्तमम् ॥ ६.१९९.१७० ॥ 
तथा मम पितुर्हर्म्यं संवत्सरप्रयाजिनः ॥ 
तस्माद्द्रुततरं गच्छ यावन्नो वेत्ति कश्चन ॥ १७१ ॥ 
नो चेत्पापसमाचार संप्राप्स्यसि महाऽऽपदम् ॥ १७२ ॥ 
ततो निशामुखे प्राप्ते कौपीनावरणान्वितः ॥ 
नष्टोऽभीष्टां दिशं प्राप्य तदा जीवितजाद्भयात् ॥ १७३ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागराष्टकुलश्रैष्ठ्यवर्णनंनामैकोनद्विशततमोऽध्यायः ॥ १९९ ॥ ॥ छ ॥