शिशुपालवधम्/एकोनविंशः सर्गः
अथोत्तस्थे रणाटव्यामसुहृद्वेणुदारिणा   ।
नृपाङ्घ्रिपौघसंघर्षादग्निवद्वेणुदारिणा   ।। १९.१  ।।

आपतन्तममुन्दूरादूरीकृतपराक्रमः   ।
बलोऽवलोकयामास मातङ्गमिव केसरी   ।। १९.२  ।।

जजौजोजाजिजिज्जाजी तं ततोऽतिततातितुथ् ।
भाभोऽभीभाभिभूभारारारिररिरीररः   ।। १९.३  ।।

भवन्भवाय लोकानामाकम्पितमहीतलः   ।
निर्घात इव निर्घोषभीमस्तस्यापतद्रथः   ।। १९.४  ।।

रामे रिपुः शरानाजिमहेष्वास विचक्षणे   ।
कोपादथैनं शितमा महेष्वा स विचक्षणे   ।। १९.५  ।।

दिशमर्कमिवावाचीं मूर्च्छागतमपाहरथ् ।
मन्दप्रतापं तं सूतः शीघ्रमाजिविहायसः   ।। १९.६  ।।

कृत्वा शिनेः शाल्वचमूं सप्रभावा चमूर्जितां  ।
ससर्ज वक्त्रैः फुल्लाब्जसप्रभा वाचमूर्जितां  ।। १९.७  ।।

उल्मुकेन द्रुमं प्राप्य संकुचत्पत्रसंपदं  ।
तेजः प्रकिरता दिक्षु सप्रतापमदीप्यत   ।। १९.८  ।।

पृथोरध्यक्षिपधृद्रुक्मी यया चापमुदायुधः   ।
तयैव वाचापगमं ययाचापमुदायुधः   ।। १९.९  ।।

समं समन्ततो राज्ञामापतन्तीरनीकिनीः   ।
कार्ष्णिः प्रत्यग्रहीदेकः सारस्वानिव निम्नगाः   ।। १९.१०  ।।

दधानैर्घनसादृश्यं लसदायसदंशनैः   ।
तत्र  काञ्चनसच्छाया ससृजे तैः शराशनिः   ।। १९.११  ।।

नखांशुमञ्जरीकीर्णमसौतरुरिवोच्चकैः   ।
बभौ विभ्रमद्धनुःशाखामधिरूढशिलीमुखां  ।। १९.१२  ।।

प्रप्य भीममसौ जन्यं सौजन्यं दधदानते   ।
विध्यन्मुमोच न रिपूनरिपूगान्तकः शरैः   ।। १९.१३  ।।

कृतस्य सर्वक्षितिपैर्विजयाशंसया पुरः   ।
अनेकस्य चकारासौ बाणैर्बाणस्य खण्डनं  ।। १९.१४  ।।

याबभार कृतानेकमाया सेना ससारतां  ।
धनुः स कर्षन्रहितमायासेनाससार तां  ।। १९.१५  ।।

ओजो महौजाः कृत्वाधस्तत्क्षणादुत्तमौजसः   ।
कुर्वन्नाजावमुख्यत्वमनमन्नाम मुख्यतां  ।। १९.१६  ।।

दूरादेव चमूर्भल्लैः कुमारो हन्ति स स्म याः   ।
न पुनः सांयुगीं ताः स्म कुमारो हन्ति सस्मयाः   ।। १९.१७  ।।

निपीड्य तरसा तेन मुक्ताः काममनास्थया   ।
उपाययुर्विलक्षत्वं विद्विषो न शिलीमुखाः   ।। १९.१८  ।।

तस्यावदानैः समरे सहसा र्ॐअहर्षिभिः   ।
सुरैरशंसि व्य्ॐअस्थैः सह सारो महर्षिभिः   ।। १९.१९  ।।

सुगन्धयद्दिशः शुभ्रमम्लानि कुसुमं दिवः   ।
भूरि तत्रापतत्तस्मादुत्पपात दिवं यशः   ।। १९.२०  ।।

सोढुं तस्य द्विषो नालमवयोधरवा रणं  ।
ऊर्णुनाव यशश्च द्यामपयोधरवारणं  ।। १९.२१  ।।

केशप्रचुरलोकस्य पर्यस्कारि विकासिना   ।
शेखरेणेव युद्धस्य शिरः कुसुमलक्ष्मणा   ।। १९.२२  ।।

सादरं युद्धमानापि तेनान्यनरसादरं  ।
सा दरं पृतना निन्ये हीयमाना रसादरं  ।। १९.२३  ।।

इत्यालिङ्गतामालोक्य जयलक्ष्म्या झषध्वजं  ।
क्रुद्धयेव क्रुधा सद्यः प्रपेदे चेदिभूपतिः   ।। १९.२४  ।।

अहितानभि वाहिन्या स मानी चतुरङ्गया   ।
चचाल वल्ल्गत्कलभसमानीचतुरङ्गया   ।। १९.२५  ।।

ततस्ततधनुर्मौर्वीविस्फारस्फारिनिःस्वनैः   ।
तूर्यैर्युगक्षये क्षुभ्यदकूपारानुकारिणी   ।। १९.२६  ।।

सकारनानारकास कायसाददसायका   ।
रसाहवावाहसार नादवाददवादना   ।। १९.२७  ।।

लोलासिकालियकुला यमस्यैव स्वसा स्वयं  ।
चिकीर्षुरुल्लसल्लोहवर्मश्यामा सहायतां  ।। १९.२८  ।।

सासेनागमनारम्भे रसेनासीदनारता   ।
तारनादजनामत्त धीरनागमनामया   ।। १९.२९  ।।

धूतधौतासयः प्रष्ठाः प्रतिष्ठन्तक्षमाभृतां  ।
शौर्यनुरागनिकषः सा हि वेलानुजीविनां  ।। १९.३०  ।।

दिवमिन्युधा गन्तुं क्ॐअलामलसम्पदं  ।
दधौ दधानोऽसिलतां कोऽमलामलसम्पदं  ।। १९.३१  ।।

कृतोरुवेगं युगपद्व्यजिगीषन्त सैनिकाः   ।
विपक्षं बाहुपरिघैर्जङ्घाभिरितरेतरं  ।। १९.३२  ।।

वाहनाजनि मानासे साराजावनमा ततः.
मत्तसारगराजेभे भारीहावज्जनध्वनि   ।। १९.३३  ।।

निध्वनज्जवहारीभा भेजे रागरसात्तमः   ।
ततमानवजारासा सेना मानिजनाहवा   ।। १९.३४  ।।

अभग्नवृत्ताः प्रसभादाकृष्टा यौवनोद्धतैः    ।
चक्रन्दुरुच्चकैर्मुष्टिग्राह्यमध्या धनुर्लताः   ।। १९.३५  ।।

करेणुः प्रम्थितोऽनेको रेणुर्घण्टाः सहस्रशः   ।
करेणुः शीकरो जज्ञे रेणुस्तेन शमं ययौ   ।। १९.३६  ।।

धृतप्रत्यग्रशृङ्गाररसरागरपि द्विपैः   ।
सरोषसम्भ्रमैर्बर्भ्रे रौद्र एव रणे रसः   ।। १९.३७  ।।

न तस्थौ भर्तृतः प्राप्तमानसम्प्रतिपत्तिषु   ।
रणैकसर्गेषु भयं मानसं प्रति पत्तिषु   ।। १९.३८  ।।

बाणाहितपूर्णतूणीरकोटरैर्धन्विशाखिभिः   ।
गोधाश्लिष्टभुजाशाखैरभूद्भीमा रणाटवी   ।। १९.३९  ।।

नानाजाववजानाना सा जनौघघनौजसा   ।
परानिहऽहानिराप तान्वियाततयान्विता   ।। १९.४०  ।।

विषमं सर्वतोभद्रचक्रग्ॐऊत्रिकादिभिः   ।
श्लोकैरिवमहाकाव्यं व्यूहैस्तदभवद्बलं  ।। १९.४१  ।।

संहत्या सात्वतां चैद्यं प्रति भास्वरसेनया   ।
ववले योद्धुमुत्पन्नप्रतिमा स्वरसेन या   ।। १९.४२  ।।

विस्तीर्णमायामवती लोललोकनिरन्तरा   ।
नरेन्द्रमार्गं रथ्येव पपात द्विषतां बलं  ।। १९.४३  ।।

वारणागगभीरा सा साराभीगगणारवा   ।
कारितारिवधा सेना नासेधा वारितारिका   ।। १९.४४  ।।

अधिनागं प्रजविनो विकसत्पिच्छचारवः   ।
पेतुर्बर्हिणदेशीयाः शङ्कवः प्राणहारिणः   ।। १९.४५  ।।

प्रवृत्तेविकसद्ध्वानंसाधनेप्यविषादिभिः   ।
ववृषेविकसद्दानंयुधमाप्यविषाणिभिः   ।। १९.४६  ।।

पुरः प्रयुक्तैर्युद्धं तच्चलितैर्लब्धशुद्धिभिः   ।
आलापैरिव गान्धर्वमदीप्यत पदातिभिः   ।। १९.४७  ।।

केनचित्स्वासिनान्येषां मण्डलाग्रानवद्यता   ।
प्रापे कीर्तिप्लुतमहीमण्डलाग्रानवद्यत   ।। १९.४८  ।।

विहन्तुं विद्विषस्तीक्ष्णः सममेव सुसंहतेः   ।
परिवारात्पृथक्चक्रे खड्गश्चात्मा च केनचिथ् ।। १९.४९  ।।

अन्येन विदधेऽरीणामतिमात्रा विलासिना   ।
उद्गूर्णेन चमूस्तूर्णमतिमात्राविलासिना   ।। १९.५०  ।।

सहस्रपूरणः कश्चिल्लूनमूर्धासिना द्विषः   ।
तथोर्ध्व एव काबन्धीमभजन्नर्तनक्रियां  ।। १९.५१  ।।

शस्त्रव्रणमयश्रीमदलङ्करणभूषषितः   ।
ददृशेऽन्यो रावणवदलङ्करणभूषितः   ।। १९.५२  ।।

द्विषद्विशसनच्छेदनिरस्तोरुयुगोऽपरः   ।
सिक्तश्चास्त्रैरुभयथा बभूवारुणविग्रहः   ।। १९.५३  ।।

भीमतामपरोऽम्भोधिसमेऽधित महाहवे   ।
दाक्षे कोपः शिवस्येव समेधितमहा हवे   ।। १९.५४  ।।

दन्तौश्चिच्छिदिरे कोपात्प्रतिपक्षं गजा इव   ।
परनिस्त्रिंशनिर्लूनकरवालाः पदातयः   ।। १९.५५  ।।

रणे रभसनिर्भिन्नद्विपपाटविकासिनि   ।
न तत्र गतभीः कश्चिद्विपपाट विकासिनि   ।। १९.५६  ।।

यावन्न सत्कृतैर्भर्तुः स्नेहस्यानृण्यमिच्छुभिः   ।
अमर्षादितरैस्तावत्तत्यजे युधि जीवितं  ।। १९.५७  ।।

अयशोभिदुरालोके कोपधाम-रणादृते   ।
अयशोभिदुरा लोके कोपधा मरणादृते   ।। १९.५८  ।।

स्खलन्ती नक्वचित्तैक्ष्णादभ्यग्रफलशालिनी   ।
अमोचि शक्तिः शक्तिकैर्लोहजा न शरीरजा   ।। १९.५९  ।।

अपादि व्यापृतनयांस्तथा युयुधिरे नृपाः   ।
आप दिव्या पृतनया विस्मयं जनता यथा   ।। १९.६०  ।।

स्वगुणैराफलप्राप्तेराकृष्य गणिका इव   ।
कामुकानिव नालीकांस्त्रिणन्ताः सहसामुचन्  ।। १९.६१  ।।

वाजिनः शत्रुसैन्यस्य  समारब्धनवाजिनः   ।
वाजिनश्च शरा मध्यमविशन्द्रुतवाजिनः   ।। १९.६२  ।।

पुरस्कृत्य फलं प्राप्तैः सत्पक्षाश्रययशालिभिः   ।
कृतपुङ्खतया लेभे लक्षमप्याशु मार्गणैः   ।। १९.६३  ।।

रक्तश्रुतिं जपासूनसमरागामिषुव्यधाथ् ।
कश्चित्पुरः सपत्नेषु समरागमिषुव्यधाथ् ।। १९.६४  ।।

रयेण रणकाम्यन्तौ दूरादुपगतविभौ   ।
गतासुरन्तरा दन्ती वरण्डक इवाभवथ् ।। १९.६५  ।।

भूरिभिर्भारिभिर्भीरैर्भूभारैरभिरेभिरे   ।
भेरीरेभिभिरभ्राभैरभीरुभिरिभैरिभाः   ।। १९.६६  ।।

निशितासिलतालूनैस्तथा हस्तैर्न हस्तिनः   ।
युध्यमाना यथा दन्तैर्भग्नैरापुर्विहस्ततां  ।। १९.६७  ।।

निपीडनादिव मिथो दानतोयनारतं  ।
वपुषामदयापातादिभानामभितोऽगलथ् ।। १९.६८  ।।

रणाङ्गणं सर इव प्लावितं मदवारिभिः   ।
गजः पृथुकराकृष्टशतपत्रमलोडयथ् ।। १९.६९  ।।

शरक्षते गजे भृङ्गैः सविषादिविषादिनि   ।
रुतव्याजेन रुदितं तत्रासीदतिसीदति   ।। १९.७०  ।।

अन्तकस्य पृथौ तत्र शयनीय इवाहवे   ।
दशनव्यसनादीयुर्मत्कुणत्वं मतङ्गजाः   ।। १९.७१  ।।

अभीकमतिकेनेद्धे भीतानन्दस्यनाशने   ।
कनत्सकामसेनाके मन्दकामकमस्यति   ।। १९.७२  ।।

दधतोऽपि रणे भीममभीक्ष्णं भावमासुरं  ।
हताः परैरभिमुखाः सुरभूयमुपाययुः   ।। १९.७३  ।।

येनाङ्गमूहे व्रणवत्सरुचा परतोऽमरैः   ।
समत्वं स ययौ खड्गत्सरुचापरतोऽमरैः   ।। १९.७४  ।।

निपातितसुहृत्स्वामिपितृव्यभ्रातृमातुलं  ।
पाणिनीयमिवावलोकि धीरैस्तत्समराजिरं  ।। १९.७५  ।।

अभावि सिन्ध्वा सन्ध्याभ्रसदृग्रुधिरतोयया   ।
हृते योद्धुं जनः पांशौ स दृग्रुधि रतो यथा   ।। १९.७६  ।।

विदलत्पुष्कराकीर्णाः पतच्छङ्खकुलाकुलाः   ।
तरत्पत्ररथा नद्यः प्रासर्पन्रक्तवारिजाः   ।। १९.७७  ।।

असृग्जनोऽस्त्रक्षतिमानवमज्जवसादनं  ।
रक्षःपिशाचं मुमुदे नवमज्जवसादनं  ।। १९.७८  ।।

चित्रं चापैरपेतज्यैः स्फुरद्रक्तशतहृदं  ।
पयोदजालमिव तद्वीराशंसनमाबभौ   ।। १९.७९  ।।

बन्धौ विपन्नेऽनेकेन नरेणेह तदन्तिके   ।
अशोचि सैन्ये घण्टाभिर्न रेणे हतदन्तिके   ।। १९.८०  ।।

कृत्तैः कीर्णा मही रेजे दन्तैर्गात्रैश्च दन्तिनां  ।
क्षुण्णलोकासुभिर्मृत्योर्मुसलोलूखलैरिव   ।। १९.८१  ।।

युद्धमित्थं विधूतान्यमानवानभियो गतः   ।
चैद्यः परान्पराजिग्ये मानवानभियोगतः   ।। १९.८२  ।।

अथ वक्ष्ॐअणिच्छायाच्छुरितापीतवाससा   ।
स्फुरदिन्द्रधनुर्भिन्नतडितेव तडित्त्वता   ।। १९.८३  ।।

नीलेनानालनलिननिलीनोल्ललनालिना   ।
ललनालालनेनालं लीलालोलेन लालिना   ।। १९.८४  ।।

अपूर्वयेव तत्कालसमागमसकामया   ।
दृष्टेन राजन्वपुषा कटाक्षैर्विजयश्रिया   ।। १९.८५  ।।

विभावी विभवी भाभो विभाभावी विवो विभीः   ।
भवाभिभावी भावावो भवाभावो भुवो विभुः   ।। १९.८६  ।।

उपैतुकामैस्तत्पारं निश्चितैर्योगिभिः परैः   ।
देहत्यागकृतोद्योगैरदृश्यत परः पुमान्  ।। १९.८७  ।।

तं श्रिया घनयानस्तरुचा सारतया तया    ।
यातया तरसा चारुस्तनयानघया श्रितं  ।। १९.८८  ।।

विद्विषोऽद्विषुरुद्वीक्ष्य तथाप्यासन्निरेनसः   ।
अरुच्यमपि रोगघ्नं निसर्गादेव भेषजं  ।। १९.८९  ।।

विदितं दिवि केऽनीके तं यातं निजिताजिनि   ।
विगदं गवि रोद्धारो योद्धा यो नतिमेति नः   ।। १९.९०  ।।

नियुज्यमानेन पुरः कर्मण्यतिगरीयसि   ।
आरोप्यमाणोरुगुणं भर्त्रा कार्मुकमानमथ् ।। १९.९१  ।।

तत्र बाणाः सुपरुषः समधीयन्त चारवः   ।
द्विषामभूत्सुपरुषस्तस्याकृष्टस्य चारवः   ।। १९.९२  ।।

पश्चात्कृतानामप्यस्य नराणामिव पत्रिणां  ।
योयो गुणेन संयुक्तः स स कर्णान्तमाययौ   ।। १९.९३  ।।

प्रपे रूपी पुरारेपाः परिपूरी परः परैः   ।
रोपैरपारैरुपरि पुपूरेऽपि पुरोऽपरैः   ।। १९.९४  ।।

दिङ्मुखव्यापिनस्तीक्ष्णान्ह्रदिनो मर्मभेदिनः   ।
चिक्षेपैकक्षणेनैव सायकानहितांश्च सः   ।। १९.९५  ।।

शरवर्षी महानादः स्फुरत्कार्मुककेतनः   ।
नीलच्छविरसौ रेजे केशवच्छलनीरदः   ।। १९.९६  ।।

न केवलं जनैस्तस्य लघुसंधायिनो धनुः   ।
मण्डलीकृतमोकान्ताद्बलमैक्षि द्विषामपि   ।। १९.९७  ।।

लोकालोकी कलोऽकल्ककलिलोऽलिकुलालकः   ।
कालोऽकलोऽकलिः काले कोलकेलिकिलः किल   ।। १९.९८  ।।

अक्षितारासु विव्याध द्विषतः स तनुत्रिणः   ।
दानेषु स्थूललक्ष्यत्वं न हि तस्य शरासने   ।। १९.९९  ।।

वररोऽविवरो वैरिविवारी वारिरारवः    ।
विववार वरो वैरं वीरो रविरिवौर्वरः   ।। १९.१००  ।।

मुक्तानेकशरं प्रणानहरद्भूयसां द्विषां  ।
तदीयं धनुरन्यस्य न हि सेहे सजीवतां  ।। १९.१०१  ।।

राजराजी रुरोजाजेरजिरेऽजोऽजरोऽरजाः   ।
रेजारिजूरजोर्जार्जी रराजर्जुरजर्जरः   ।। १९.१०२  ।।

उद्धतान्द्विषतस्तस्य निध्नतो द्वितयं ययुः   ।
पानार्थे रुधिरं धातौ रक्षार्थे भुवनं शराः   ।। १९.१०३  ।।

क्रूरारिकारि कीरेककारकः कारिकाकरः   ।
कोरकाकारकरकः करीरः कर्करोर्ऽकरुक्  ।। १९.१०४  ।।

विधातुमवतीर्णोऽपि लघिमानमसौ भुवः   ।
अनेकमरिसंघातमकरोद्भूमिवर्धनं  ।। १९.१०५  ।।

दारी दरदरिद्रोऽरिदारूदारोऽद्रिदूरदः   ।
दूरादरौद्राददरद्रोदोरुद्दारुरादरी   ।। १९.१०६  ।।

एकेषुणा सङ्घतिथान्द्विषो भिन्दन्द्रुमानिव   ।
स जन्मान्तररामस्य चक्रे सदृशमात्मनः   ।। १९.१०७  ।।

शूरः शौरिरशिशिरैराशाशैराशु राशिशः   ।
शरारुः श्रीशरीरेशः शुशूरेऽरिशिरः शरैः   ।। १९.१०८  ।।

व्क्तासीदरितारिणां यत्तदीयास्तदा मुहुः   ।
मनोहृतोऽपि हृदये लेगुरेषां न पत्रिणः   ।। १९.१०९  ।।
नामाक्षराणां मलना मा भूद्भर्तुरतः स्फुटं  ।
अगृह्णत पराङ्गनामसूनस्रं न मार्गणाः   ।। १९.११०  ।।

आच्छिद्य योधसार्थस्य प्राणसर्वस्वमाशुगाः   ।
ऐकागारिकवद्भूमौ दूराज्जग्मुरदर्शनं  ।। १९.१११  ।।

भीमास्त्रराजिनस्तस्य बलस्य ध्वजराजिनः   ।
कृतघोराजिनश्चक्रे भुवः सरुधिरा जिनः   ।। १९.११२  ।।

मांसव्यधोचितमुखैः शून्यतां दधदक्रियं  ।
शकुन्तिभिः शत्रुबलं व्यापि तस्येषुभिर्नभः   ।। १९.११३  ।।

दाददो दद्ददुद्दादी दादादो दूददीददोः   ।
दुद्दादं दददे दुद्दे ददाददददोऽददः   ।। १९.११४  ।।

प्लुतेभकुम्भोरसिजैर्हृदयक्षतिजन्मभिः   ।
प्रावर्तयन्नदीरस्रैर्द्विषां तद्योषितां च सः   ।। १९.११५  ।।

सदामदबलप्रायः समुद्धृरसो बभौ   ।
प्रतीतविक्रमः श्रीमन्हारिर्हरिरिवापरः   ।। १९.११६  ।।

द्विधा त्रिधा चतुर्धा च तमेकमपि शत्रवः   ।
पश्यन्तः स्पर्धया सद्यः स्वयं पञ्चत्वमाययुः   ।। १९.११७  ।।

सदैव संपन्नवपू रणेषु स दैवसंपन्नवपूरणेषु   ।
महो दधेऽस्तारि महानितान्तं महोदधेस्तारिमहा नितान्तं  ।। १९.११८  ।।

इष्टं कृत्वार्थं पत्रिणः शार्ङ्गपाणेरेत्याध्ॐउख्यं प्रविशन्भूमिमाशु   ।
शुद्धया युक्तानां वैरिवर्गस्य मध्ये भर्त्रा क्षिप्तानामेतदेवानुरूपं  ।। १९.११९  ।।

सत्वं मानविशिष्टमाजिरभसादालम्ब्य भव्यः पुरो 
लब्धाघक्षयशुद्धिरुद्धरतरश्रीवत्सभूमिर्मुदा   ।
मुक्त्वा काममपास्तभीः परमृगव्याधः स नादं हरे-
रेकौघैः समकालमभ्रमुदयी रोपैस्तदा तस्तरे   ।। १९.१२०  ।।