स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/अध्यायः १६
॥ तारक उवाच॥	
राज्येन बुद्‌बुदाभेन स्त्रीभिरक्षैश्च पानकैः॥	
मोहितो जन्म लब्ध्वात्र त्यजते पौरुषं नरः॥ १६.१ ॥	
जन्म तस्य वृथा सर्वमाकल्पांतं न संशयः॥ १६.२ ॥	
मातापितृभ्यां न करोति कामान्बन्धूनशोकान्न करोति यो वा॥	
कीर्तिं हि वा नार्जयते न मानं नरः स जातोऽपि मृतोऽत्र लोके॥ १६.३ ॥	
तस्माज्जयायामरपुंगवानां त्रैलोक्यलक्ष्मीहरणाय शीघ्रम्॥	
संयोज्यतां मे रथमष्टचक्रं बलं च मे दुर्जयदैत्यचक्रम्॥ १६.४ ॥	
ध्वजं च मे कांचनपट्टबन्धं छत्रं च मे मौक्तिकजालबद्धम्॥	
अद्याहमासां सुरकामिनीनां धम्मील्लकांश्चाग्रथितान्करिष्ये॥ १६.५ ॥	
यथा पुरा मर्कटको जनन्यास्तस्याश्च सत्येन तु तारकः स्याम्॥ १६.६ ॥	॥नारद उवाच॥	
तारकस्य वचः श्रुत्वा ग्रसनोनाम दानवः॥	
सेनानीर्दैत्यराजस्य तथा चक्रेऽविलंबितम्॥ १६.७ ॥	
आहत्य भेरीं गम्भीरां दैत्यानाहूय सत्वरः॥	
सज्जं चक्रे रथं दैत्यो दैत्यराजस्य धीमतः॥ १६.८ ॥	
गरुडानां सहस्रेण गरुडोपमितत्विषा॥	
ते हि पुत्राः सुपर्णस्य संस्थिता मेरुकन्दरे॥ १६.९ ॥	
विजित्य दैत्यराजेन वाहनत्वे प्रकल्पिताः॥	
अष्टाष्टचक्रः सरथश्चतुर्योजनविस्तृतः॥ १६.१० ॥	
नानाक्रीडागृहयुतो गीतवाद्यमनोहरः॥	
गंधर्वनगराकारः संयुक्तः प्रत्यदृस्यत॥ १६.११ ॥	
आजग्मुस्तत्र दैत्याश्च दशा चंडपराक्रमाः॥	
कोटिकोटिपरिवारा अन्ये च बहवो रणे॥ १६.१२ ॥	
तेषामग्रेसरो जम्भः कुजम्भोनंतरस्तथा॥	
महिषः कुञ्जरो मेषः कालनेमिर्निमिस्तथा॥ १६.१३ ॥	
मथनो जंभकः शुम्भो दैत्येंद्रा दश नायकाः॥	
दैत्येंद्रा गिरिवर्ष्माणः संति चंडपराक्रमाः॥ १६.१४ ॥	
नानाविधप्रहरणा नानाशस्त्रास्त्रपारगाः॥	
तारकस्याभवत्केतुर्बहूरूपो महाभयः॥ १६.१५ ॥	
क्वचिच्च राक्षसो घोरः पिशाचध्वांक्षगृध्रकः॥	
एवं बहुविधाकारः स केतुः प्रत्यदृश्यत॥ १६.१६ ॥	
केतुना मकरेणापि सेनानीर्ग्रसनो बभौ॥	
पैशाचं यत्र वदनं जंभस्यासीदयस्मयम्॥ १६.१७ ॥	
खरो विधुतलांगूलः कुजम्भस्याभवद्ध्वजे॥	
महिषस्य च गोमायुः कांतो हैमस्तथां बभौ॥ १६.१८ ॥	
गृध्रो वै कुंजरस्यासीन्मेषस्याभूच्च राक्षसः॥	
कालनेमेर्महाकालो निमेरासीन्महातिमिः॥ १६.१९ ॥	
राक्षसी मथनस्यापि ध्वांक्षोऽभूज्जंभकस्य च॥	
महावृकश्च शुम्भस्य ध्वजा एवंविधा बभुः॥ १६.२० ॥	
अनेकाकारविन्यासादन्येषां च ध्वजा भवन्॥	
शतेन शीघ्रवेगानां व्याघ्राणां हेममालिनाम्॥ १६.२१ ॥	
ग्रसनस्य रथो युक्तो महामेघरवो बभौ॥	
शतेन चापि सिंहानां रथो जंभस्य योजितः॥ १६.२२ ॥	
कुजंभस्य रथो युक्तः पिशाचवदनैः खरैः॥	
तावद्भिर्महिषस्योष्टैर्गजस्य च हयैर्युतः॥ १६.२३ ॥	
मेषस्य द्वीपिभिर्भीमैः कुञ्जरैः कालनेमिनः॥	
पर्वतं वै समारूढो निश्चित्य विधृतं गजैः॥ १६.२४ ॥	
चतुर्दंष्ट्रैर्गंधवद्भिश्चर्भिर्मेघसन्निभैः॥	
शतहस्तायते कृष्णे तुरंगे हेमभूषणे॥ १६.२५ ॥	
सितचामरजालेन शोभिते पुष्पदामनि॥	
मथनोनाम दैत्येन्द्रः पाशहस्तो व्यराजत॥ १६.२६ ॥	
किंकिणीमालिनं चोष्ट्रमारूढोऽभूच्च जंभकः॥	
कालमुंचं महामेघमारूढः शुम्भदानवः॥ १६.२७ ॥	
अन्ये च दानवा वीरा नानावाहनहेतयः॥	
प्रचण्डचित्रवर्माणः कुण्डलोष्णीषभूषिताः॥ १६.२८ ॥	
नानाविधोत्तरासंगा नानामाल्यविभूषणाः॥	
नानासुगंधगंधाढ्या नानाबंधिशतस्तुताः॥ १६.२९ ॥	
नानावाद्यपरिस्यंदसाग्रेसरमहारथाः॥	
नानाशौर्यकथासक्तास्तस्मिन्सैन्ये महारथाः॥ १६.३० ॥	
तद्बलं दैत्यसिंहस्य भीमरूपं व्यदृश्यत॥	
भूमिरेणुसमालिंगत्तुरंगरथपत्तिकम्॥ १६.३१ ॥	
स च दैत्येश्वरः क्रुद्धः समारूढो महारथम्॥	
दशभिः शुशुबे दैत्यैर्दशबाहुरिवेश्वरः॥	
जगद्धंतुं प्रवृत्तो वा प्रतस्थेऽसौ सुरान्प्रति॥ १६.३२ ॥	
एतस्मिन्नंतरे वायुर्देवदूतः सुरालयम्॥	
दृष्ट्वा तद्दानव बलं जगामेंद्रस्य शंसितुम्॥ १६.३३ ॥	
स गत्वा तु सभां दिव्यां महेंद्रस्य महात्मनः॥	
शशंस मध्ये देवानामिदं कार्यमुपस्थितम्॥ १६.३४ ॥	
तच्छ्रुत्वा देवराजः स निमीलितविलोचनः॥	
बृहस्पतिमुवाचेदं वाक्यं काले महामतिः॥ १६.३५ ॥	
॥इन्द्र उवाच॥	
संप्राप्तोऽतिविमर्दोऽयं देवानां दानवैः सह॥	
कार्यं किमत्र तद्ब्रुहि नीत्युपायोपबृंहितम्॥ १६.३६ ॥	
एतच्छ्रुत्वा च वचनं महेंद्रस्य गिरांपतिः॥	
प्रत्युवाच महाभागो बॉहस्पति रुदारधीः॥ १६.३७ ॥	॥बृहस्पतिरुवाच॥	
सामपूर्वं स्मृता नीतिश्चतुरंगामनीकिनीम्॥	
जिगीषतां सुरश्रेष्ठ स्थितिरेषा सनातनी॥ १६.३८ ॥	
साम दानं च भेदश्च चतुर्थो दंड एव च॥	
नीतौ क्रमात्प्रयोज्याश्च देशकालविशेषतः॥ १६.३९ ॥	
तत्र साम प्रयोक्तव्यमार्येषु गुणवत्सु च॥	
दानं लुब्धेषु भेदश्च शंकितोष्वितो निश्चयः॥ १६.४० ॥	
दण्डश्चापि प्रयोक्तव्यो नित्यकालं दुरात्मसु॥	
साम दैत्येषु नैवास्ति निर्गुणत्वाद्दुरात्मसु।. १६.४१ ॥	
श्रिया तेषां च किं कार्यं समृद्धानां तथापि यत्॥	
जातिधर्मेण चाभेद्या विधातुरपि ते मताः॥ १६.४२ ॥	
एको ह्युपायो दंडोऽत्र भवतां यदि रोचते॥	
दुर्जनः सुजनत्वाय कल्पते न कदाचन॥ १६.४३ ॥	
लालितः पालितो वापि स्वस्वभावं न मुंचति॥	
एवं मे मन्यते बुद्धिर्भवंतो यद्व्यवस्यताम्॥ १६.४४ ॥	
एवमुक्तः सहस्राक्ष एवमेवेत्युवाच ह॥	
कर्तव्यतां च संचिंत्य प्रोवाचामरसंसदि॥ १६.४५ ॥	
बहुमानेन मे वाचं श्रृणुध्वं नाकवासिनः॥ १६.४६ ॥	
भवंतो यज्ञभोक्तारः सतामिष्टाश्च सात्त्विकाः॥	
स्वेस्वे पदे स्थिता नित्यं जगतः पालने रताः॥ १६.४७ ॥	
भवतां च निमित्तेन बाधंते दानवेश्वराः॥	
तेषां समादि नैवास्ति दंड एव विधीयताम्॥ १६.४८ ॥	
क्रियतां समरे बुद्धिः सैन्यं संयोज्यतामिति॥	
आवाद्यंतां च शस्त्राणि पूज्यं तां शस्त्रदेवताः॥ १६.४९ ॥	
इत्युक्ताः समनह्यंत देवानां ये प्रधानतः॥	
वाजिनामयुतेनाजौ हेमपट्टपरिष्कृताः॥ १६.५० ॥	
वाहनानि विमानानि योजयंतु ममामराः॥	
यमं सेनापतिं कृत्वा शीघ्रं निर्यात देवताः॥ १६.५१ ॥	
नानाश्चर्यगुणोपेता दुर्जया देवदानवैः॥	
रथो मातलिना युक्तो महेंद्रस्याप्यदृश्यत॥ १६.५२ ॥	
यमो महिषमास्थाय सेनाग्रे समवर्तत॥	
चंडकिंकिणिवृंदेन सर्वतः परिवारितः॥ १६.५३ ॥	
कल्पकालोज्जवालापूरितांबरगोचरः॥	
हुताश उरणारूढः शक्तिहस्तो व्यवस्थितः॥ १६.५४ ॥	
पवनोंऽकुशपाणिस्तु विस्तारितमहाजवः॥	
महाऋक्षं समारूढं सेनाग्रे समदृश्यत॥ १६.५५ ॥	
भुजगेन्द्रं समारूढो जलेशो भगवान्स्वयम्॥	
महापाशधरो वीरः सेनायां समवर्तत॥ १६.५६ ॥	
नरयुक्ते रथे दिव्ये धनाध्यक्षो व्यचीचरत्॥	
महासिंहरवो युद्धे गदाहस्तो व्यवस्थितः॥ १६.५७ ॥	
राक्षसेशोऽथ निर्ऋती रथे रक्षोमुखैर्हयैः॥	
धन्वी रक्षोगणवृतो महारावो व्यदृश्यत॥ १६.५८ ॥	
चंद्रादित्यावश्विनौ च वसवः साध्यदेवताः॥	
विश्वेदेवाश्च रुद्राश्च सन्नद्धास्तस्थुराहवे॥ १६.५९ ॥	
हेमपीठत्तरासंगाश्चित्रवर्मायुधध्वजाः॥	
गंधर्वाः प्रत्यदृश्यन्त कृत्वा विश्वावसुं मुखे॥ १६.६० ॥	
तथा रक्तोत्तरासंगा निर्मलायोविभूषणाः॥	
गृध्रध्वजा अदृश्यंत राक्षसा रक्तमूर्धजाः॥ १६.६१ ॥	
तथा भीमाशनिकराः कृष्णवस्त्रा महारथाः॥	
यक्षास्तत्र व्यदृश्यंत मणिभद्रादिकोटिशः॥ १६.६२ ॥	
ताम्रोलूकध्वजा रौद्रा द्वीपिचर्मांबरास्तथा॥	
पिशाचास्तत्र राजंते महावेगपुरःसराः॥ १६.६३ ॥	
तथैव श्वेतवसनाः सितपट्टपताकिनः॥	
मत्तेभवाहनप्रायाः किंनरास्तस्थुराहवे॥ १६.६४ ॥	
मुक्ताजाल पिरष्कारो हंसो हारसमप्रभः॥	
केतुर्जलधिनाथस्य सौम्यरूपो व्यराजत॥ १६.६५ ॥	
पंचरागमहारत्नविटंको धनदस्य च॥	
ध्वजः समुत्थितो भाति यातुकाम इवांबरम्॥ १६.६६ ॥	
कार्ष्णलोहमयो ध्वांक्षो यमस्याभून्महाध्वजः॥	
राक्षसेशस्य वदनं प्रेतस्य ध्वज आबभौ॥ १६.६७ ॥	
हेमसिंहध्वजौ देवौ चन्द्रार्कवमितद्युति॥	
कुंभेन चित्रवर्णेन केतुराश्विनयोरभूत्॥ १६.६८ ॥	
मातंगो हेमरचितश्चित्ररत्नपरिष्कृतः॥	
ध्वजः शतक्रतोरासीत्सितचा मरसंस्थितः॥ १६.६९ ॥	
अन्येषां च ध्वजास्तत्र नानारूपा बभू रणे॥	
सनागयक्षगंधर्वमहोरगनिशाचरा॥ १६.७० ॥	
सेना सा देवराजस्य दुर्जया प्रत्यदृश्यत॥	
कोटयस्तास्त्रयस्त्रिंशन्नानादेवकायिनाम्॥ १६.७१ ॥	
हैमाचलाभे सितकर्णचामरे सुवर्णपद्मामलसुंदरस्रजि॥	
कृताभिरामोज्ज्वलकुंकुमांकुरे कपोललीताविविमुक्तरावे॥ १६.७२ ॥	
श्रितस्तदैरावणनामकुंजरे महाबलश्चित्रविशेषितांबरः॥	
विशालवज्रांगवितानभूषितः प्रकीर्णकेयूरभुजाग्रमंडलः॥ १६.७३ ॥	
सहस्रदृग्बंदिसहस्रसंस्तुतस्त्रिविष्टपेऽशोभत पाकशासनः॥ १६.७४ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारीकाखण्डे तारकासुरदेवेन्द्रयुद्धोपक्रमवर्णनंनाम षोडशोऽध्यायः॥ १६ ॥ 	

कौमारिकाखण्डः