नारदपञ्चरात्रम्‌/प्रथमैकरात्रे/अध्यायः १
श्रीनारदपञ्चरात्रम्	
प्रथमैकरात्रे प्रथमोऽध्यायः	
ओं नमो भगवते वासुदेवाय	
अथ मङ्गलाचरणम्	
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमं  ।	
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयं उदीरयेथ् ।।	
गणेशशेषब्रह्मेशदिनेशप्रमुखाः सुराः   ।	
कुमाराद्याश्च मुनयः सिद्धाश्च कपिलादयः   ।। १.१  ।।	
लक्ष्मी सरस्वती दुर्गा सावित्री राधिका परा   ।	
भक्त्या नमन्ति यं शश्वत्तं नमामि परात्परं  ।। १.२  ।।	
ध्यायन्ते सततं सन्तो योगिनो वैष्णवास्तथा   ।	
ज्योतिरभ्यन्तरे रूपं अतुलं श्यामसुन्दरं  ।। १.३  ।।	
ध्यायेत्तं परमं ब्रह्म परमात्मानं ईश्वरं  ।	
निरीहं अतिनिर्लिप्तं निर्गुणं प्रकृतेः परं  ।। १.४  ।।	
सर्वेशं सर्वरूपं च सर्वकारणकारणं  ।	
सत्यं नित्यं च पुरुषं पुराणं परं अव्ययं  ।। १.५  ।।	
मङ्गल्यं मङ्गलार्हं च मङ्गलं मङ्गलालयं  ।	
स्वेच्छामयं परं धाम भगवन्तं सनातनं  ।। १.६  ।।	
स्तुवन्ति वेदा यं शश्वन्नानन्तं जानन्ति यस्य ते   ।	
तं स्त्ॐइ परमानन्दं सानन्दं नन्दनन्दनं  ।। १.७  ।।	
भक्तप्रियं च भक्तेशं भक्तानुग्रहविग्रहं  ।	
श्रीदं श्रीशं श्रीनिवासं श्रीकृष्णं राधिकेश्वरं  ।। १.८  ।।	
ज्ञानामृतं ज्ञानसिन्धोः संप्राप्य शङ्कराद्गुरोः   ।	
परावराच्च परमाद्योगीन्द्राणां गुरोर्गुरोः   ।। १.९  ।।	
वेदेभ्यो दधिसिन्धुभ्यश्चतुर्भ्यः सुमनोहरं  ।	
तज्ज्ञानमन्थदण्डेन संनिर्मथ्य नवं नवं  ।। १.१०  ।।	
नवनीतं समुद्धृत्य नत्वा शम्भोः पदाम्बुजं  ।	
विधिपुत्रो नारदोऽहं पञ्चरात्रं समारभे   ।। १.११  ।।	
ओं नारायणाश्रमे पुण्ये पुण्यक्षेत्रे च भारत   ।	
सिद्धे नारायणक्षेत्रे वटमूले सुपुण्यदे   ।। १.१२  ।।	
कृष्णांशं कृष्णभक्तं च पलं कृष्णपरायणं  ।	
श्रीकृष्णचरणाम्भोजध्यानैकतानमानसं  ।। १.१३  ।।	
जपन्तं परमं ब्रह्म कृष्ण इत्यक्षरद्वयं  ।	
सुखासने सुखासीनं कृष्णद्वैपायनं मुनिं  ।। १.१४  ।।	
पप्रच्छ शुकदेवश्च सर्वज्ञं पितरं मुनिः   ।	
कारणण्च पुराणानां पुराणं परं अव्ययं  ।। १.१५  ।।	
श्रीशुक उवाच	
भगवन्सर्वतत्त्वज्ञ वेदवेदाङ्गपारग   ।	
यद्यत्प्रकारं ज्ञानं च निगूढं श्रुतिसम्मतं  ।। १.१६  ।।	
तेषु यत्सारभूतं चाप्यज्ञानान्धप्रदीपकं  ।	
तत्तत्सर्वं समालोच्य मां बोधयितुं अर्हसि   ।। १.१७  ।।	
अथ श्रीकृष्णभक्तिप्रशंशा	
स पिता ज्ञानदाता यो ज्ञानं तत्कृष्णभक्तिदं  ।	
सा भक्तिः परमा शुद्धा कृष्णदास्यप्रदा च या   ।। १.१८  ।।	
तदेव दास्यं शस्तं यत्साक्षाच्चरणसेवनं  ।	
नित्यं गोलोकवासं च पुरतः स्तवनं हरेः   ।। १.१९  ।।	
शश्वन्निमेषरहितं तत्पादपद्मदर्शनं  ।	
शश्वत्तत्सार्धं आलापसेवाकर्मनियोजनं  ।। १.२०  ।।	
तेन सार्धं अविच्छेदस्थानं परं शोभनं  ।	
भक्तानां वाञ्च्छितं वस्तु सारभूतं श्रुतौ श्रुतं  ।। १.२१  ।।	
पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा व्यासदेवो जहास सः   ।	
विज्ञाय ज्ञानिनं पुत्रं परमाह्लादं आप ह   ।। १.२२  ।।	
पुत्रं शुभाशिषं कृत्वा सर्वज्ञः सर्वभावनः   ।	
यथाप्राप्तं गुरुमुखात्प्रवक्तुं उपचक्रमे   ।। १.२३  ।।	
श्रीव्यास उवाच	
शुक धन्योऽसि मान्योऽसि पुण्यरूपोऽसि भारते   ।	
पुत्रेण भवतास्माकं कुलं मुक्तं च पावनं  ।। १.२४  ।।	
स पुत्रः कृष्णभक्तो यो भारते सुयशस्करः   ।	
पुनाति पुंसां शतकं जन्ममात्रेण लीलया   ।। १.२५  ।।	
मातामहानां शतकं मातरं मातृमातरं  ।	
सोदरान्बान्धवांश्चैव भृत्यान्पत्नीं सहात्मजां  ।। १.२६  ।।	
यत्कन्यां प्रतिगृह्णाति तदादिपुरुषत्रयं  ।	
कन्याप्रदाता श्वशुरो जीवन्मुक्तः सभार्यकः   ।। १.२७  ।।	
स्वयं विधाता भगवान्परं कृष्णपरायणः   ।	
कृष्णभक्तो वसिष्टस्तु तत्सुतो वैष्णवः स्वयं  ।। १.२८  ।।	
वैष्णवस्तत्सुतः शक्तिः कृष्णध्यानैकमानसः   ।	
पराशरश्च तत्पुत्रः कृष्णपादाब्जसेवया   ।। १.२९  ।।	
जीवन्मुक्तो महाज्ञानी योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः   ।	
अहं वेदविभक्ता च श्रीकृष्णपादसेवया   ।। १.३०  ।।	
गुरुर्मे भगवान्साक्षाद्योगीन्द्रो नारदो मुनिः   ।	
गुरोर्गुरुर्मे शम्भुश्च योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः   ।। १.३१  ।।	
तेषां पुण्येन पुत्रस्त्वं पुण्यराशिश्च मूर्तिमान्  ।	
पद्मानां मम पुंसां च प्रकाशो भास्करः स्वयं  ।। १.३२  ।।	
श्रीकृष्णचरणाम्भोजं पादाब्जं नारदेशयोः   ।	
सरस्वतीं नमस्कृत्य ज्ञानं वक्ष्ये सनातनं  ।। १.३३  ।।	
श्रूयतां पञ्चरात्रं च वेदसारं अभीप्सितं  ।	
पञ्चसंवादं इष्टं च भक्तानां अभिवाञ्च्छितं  ।। १.३४  ।।	
प्राणाधिकं प्रियं शुद्धं परं ज्ञानामृतं शुभं  ।	
अथ षट्संवादाः ?wहत्? हि गोलोके शतशृङ्गे च पर्वते   ।। १.३५  ।।	
सुपुण्ये विरजातीरे वटमूले मनोहरे   ।	
पुरतो राधिकायाश्च ब्रह्माणं कमलोद्भवं  ।। १.३६  ।।	
तं उवाच महाभक्तं स्तुवन्तं प्रणतं सुतं  ।	
पञ्चरात्रं इदं पुण्यं श्रुत्वा च जगतां विधिः   ।। १.३७  ।।	
प्रणम्य राधिकां कृष्णं प्रययौ शिवमन्दिरं  ।	
भक्त्या तं पूजयां आस शङ्करः परमादरं  ।। १.३८  ।।	
सुखासने सुखासीनं स्वस्थं भक्तं च पूजितं  ।	
पप्रच्छ वार्तां विनयी विनयेन सुखावहां  ।। १.३९  ।।	
सर्वं तं कथयां आस पञ्चरात्रादिकं शुभं  ।	
वसन्तं वटमूले च स्वर्गे मन्दाकिनीतटे   ।। १.४०  ।।	
योगीन्द्रैरपि सिद्धेन्द्रैर्मुनीन्द्रैश्च स्तुतं प्रभुं  ।	
ज्ञानामृतं तं उक्त्वा स ब्रह्मलोकं जगाम ह   ।। १.४१  ।।	
शम्भुश्च कथयां आस स्वशिष्यं नारदं मुनिं  ।	
नारदः कथयां आस पुष्करे सूर्यपर्वणि   ।। १.४२  ।।	
मां भक्तं अनुरक्तं च पुण्याहे मुनिसंसदि   ।	
पञ्चरात्रं इदं शुद्धं भ्रमान्धध्वंसदीपकं  ।। १.४३  ।।	
अथ पञ्चरात्रपदव्याख्या	
रात्रं च ज्ञानवचनं ज्ञानं पञ्चविधं स्मृतं  ।	
तेनेदं पञ्चरात्रं च प्रवदन्ति मनीषिणः   ।। १.४४  ।।	
ज्ञानं परमतत्त्वं च जन्ममृत्युजरापहं  ।	
ततो मृत्युञ्जयः शम्भुः संप्राप कृष्णवक्त्रतः   ।। १.४५  ।।	
ज्ञानं द्वितीयं परमं मुमुक्षूणां च वाञ्च्छितं  ।	
परं मुक्तिप्रदं शुद्धं यतो लीनं हरेः पदे   ।। १.४६  ।।	
ज्ञानं शुद्धं तृतीयं च मङ्गलं कृष्णभक्तिदं  ।	
तद्दास्यं अधीष्टं च यतो दास्यं लभेद्धरेः   ।। १.४७  ।।	
चतुर्थं यौगिकं ज्ञानं सर्वसिद्धिप्रदं परं  ।	
सर्वस्वं योगिनां पुत्र सिद्धानां च सुखप्रदं  ।। १.४८  ।।	
अणिमा लघिमा व्याप्तिः प्राकाम्यं महिमा तथा   ।	
ईशित्वं च वशित्वं च तथाकामावसायिता   ।। १.४९  ।।	
सावज्ञं दूरश्रवणं परकायप्रवेशनं  ।	
कायव्यूहं जीवदानं परजीवहरं परं  ।। १.५०  ।।	
सर्गकर्तृत्वशिल्पं च सर्गसंहारकारणं  ।	
सिद्धं च षोडशविधं ज्ञानिनां च यतो भवेथ् ।। १.५१  ।।	
ज्ञानं च परमं प्रोक्तं तद्वै वैषयिकं नृणां  ।	
यदिष्टदेवी माया सा परं संमोहकारणं  ।। १.५२  ।।	
विषये बद्धचितं च सर्वं इन्द्रियसेवनं  ।	
पोषनं स्वकुटुम्बानां स्वात्मनश्च निरन्रतं  ।। १.५३  ।।	
प्रथमं सात्त्विकं ज्ञानं द्वितीयं च तदेव च   ।	
नैर्गुण्यं च तृतीयं च ज्ञानं च सर्वतः परं  ।। १.५४  ।।	
चतुर्थं च राजसिकं भक्तस्तन्नाभिवाञ्च्छति   ।	
पञ्चमं तामसं ज्ञानं विद्वांस्तन्नाभिवाञ्च्छति   ।। १.५५  ।।	
ज्ञानं पञ्चविधं प्रोक्तं पञ्चरात्रं विदुर्बुधाः   ।	
पञ्चरात्रं सप्तविधं ज्ञानिनां ज्ञानदं परं  ।। १.५६  ।।	
ब्राह्मं शैवं च क्ॐआरं वासिष्टं कापिलं परं  ।	
गौतमीयं नारदीयं इदं सप्तविधं स्मृतं  ।। १.५७  ।।	
अथ ग्रन्थप्रशंसा	
षट्पञ्चरात्रं वेदाश्च पुराणानि च सर्वशः   ।	
इतिहासं धर्मशास्त्रं शात्रं च सिद्धियोगजं  ।। १.५८  ।।	
दृष्ट्वा सर्वं समालोक्य ज्ञानं संप्राप्य शङ्कराथ् ।	
ज्ञानामृतं पञ्चरात्रं चकार नारदो मुनिः   ।। १.५९  ।।	
पुण्यं च पापविघ्नं भक्तिदास्यप्रदं हरेः   ।	
सर्वस्वं वैष्णवानां च प्रियं प्राणाधिकं सुत   ।। १.६०  ।।	
सारभूतं च सर्वेषां वेदानां परमाद्भुतं  ।	
नारदीयं पञ्चरात्रं पुराणेषु सुदुर्लभं  ।। १.६१  ।।	
सर्वान्तरात्मा भगवान्ब्रह्मज्योतिः सनातनं  ।	
परिपूर्णतमः श्रीमान्यथा कृष्णः सुरेषु च   ।। १.६२  ।।	
यथा देवीषु पूज्या सा मूलप्रकृतिरीश्वरी   ।	
वैष्णवानां च सिद्धानां ज्ञानिनां योगिनां शिवः   ।। १.६३  ।।	
विश्वस्तानां इन्द्रियानां मनश्च शीघ्रगामिनां  ।	
ब्रह्मा च वेदविदुषां पूज्यानां च गणेश्वरः   ।। १.६४  ।।	
सनत्कुमारो भगवान्मुनीनां प्रवरो यथा   ।	
बृहस्पतिर्बुद्धिमतां सिद्धानां कपिलो यथा   ।। १.६५  ।।	
योगीन्द्रानां सतां शुद्ध ऋषिर्नारायणो यथा   ।	
कवीनां च यथा शुक्रः पण्डितानां बृहस्पतिः   ।। १.६६  ।।	
सरितां च यथा गङ्गा समुद्राणां जलार्णवः   ।	
वृन्दावनं वनानां च वर्षानां भारतं यथा   ।। १.६७  ।।	
पुष्करं तत्र तीर्थानां पूज्यानां वैष्णवो यथा   ।	
आत्माकाशो यथाप्तानां यथा काशी पुरीषु च   ।। १.६८  ।।	
वृक्षाणां कल्पवृक्षश्च सुरभी कामधेनुषु   ।	
पुष्पाणां पारिजातश्च पत्राणां तुलसी यथा   ।। १.६९  ।।	
मन्त्राणां कृष्णमन्त्रश्च यथा विद्या धनेष्वपि   ।	
यथा तेजस्विनां सूर्यो मिष्टानां अमृतं यथा   ।। १.७०  ।।	
आधाराणां च स्थूलानां महाविष्णुर्यथा सुत   ।	
सूक्ष्माणां परमाणुश्च गुरुणां मन्त्रतन्त्रदः   ।। १.७१  ।।	
पुत्रश्च स्नेहपात्राणां नक्षत्राणां यथा शशी   ।	
यथा घृतं च गव्यानां शस्यानां धान्यं ईप्सितं  ।। १.७२  ।।	
शास्त्राणां च यथा वेदाः साश्रमाणां यथा द्विजः   ।	
तैजसानां यथा रत्नं मुक्तामाणिक्यहीरकं  ।। १.७३  ।।	
यथा छन्दसि गायत्री दुर्गा शक्तिमतीष्वपि   ।	
पतिव्रतासु लक्स्मीश्च क्षमाशीलासु मेदिनी   ।। १.७४  ।।	
सौभाग्यासु सुन्दरीषु राधा कृष्णप्रियासु च   ।	
हनुमान्वानराणां च पक्षिणां गरुडो यथा   ।। १.७५  ।।	
वाहनानां बलवतां शङ्करस्य यथा वृषः   ।	
शालग्रामश्च यन्त्राणां पूजासु कृष्णपूजनं  ।। १.७६  ।।	
एकादशी व्रतानां च तपःस्वनशनं यथा   ।	
यज्ञानां जपयज्ञश्च सत्यं धर्मेषु पुत्रक   ।। १.७७  ।।	
सुशीलं च गुणानां च पुण्येषु कृष्णकीर्तनं  ।	
शोभाशु सुखदृश्येषु प्रभा तेजःसु सर्वतः   ।। १.७८  ।।	
पोष्ट्रीणां उपकर्तृणां मित्राणां जननी यथा   ।	
लोकानां अपि लोकेशः शेषो नागेषु पूजितः   ।। १.७९  ।।	
सुदर्शनं च शस्त्राणां विश्वकर्मा च शिल्पिनां  ।	
धर्मिष्ठेषु दयावत्सु देवर्षिसु महत्सु च   ।। १.८०  ।।	
विष्णुभक्तेषु विज्ञेषु यथैव नारदो मुनिः   ।	
एवं च सर्वशास्त्रेषु पञ्चरात्रं च पूजितं  ।। १.८१  ।।	
यथा निपीय पीयूषं न स्पृहा चान्यवस्तुषु   ।	
पञ्चरात्रं अभिज्ञाय नान्येषु च स्पृहा सतां  ।। १.८२  ।।	
सर्वार्थज्ञानबीजं चाप्यज्ञानान्धप्रदीपं  ।	
वेदसारोद्धृतं तत्त्वं सर्वेषां समभीप्सितं  ।। १.८३  ।।	
इति श्रीनारदपञ्चरात्रे ग्रन्थप्रशंसनं नाम प्रथमोऽध्यायः