महाभारतम्-01-आदिपर्व-084
मृतस्य स्वर्गादिभोगानन्तरं पुनर्जननप्रकारकथनम्।।1 ।।

1-84-1	कार्तयुगप्रधाना कृतयुगे भवाः कार्तयुगा अत्यन्तनिष्पापास्तेषां मुख्यतमेत्यर्थः।।
1-84-3	तत्र क्षीणपुण्याः कथं किंप्रकारा भवन्ति। ततश्च किंविशिष्टाः कीदृसाः सन्तः कस्य धाम स्थानं यान्ति कं लोकं यान्तीत्यर्थः।।
1-84-4	तत्र कस्य धामेत्यस्योत्तरं इमं भौममिति। पुण्ये क्षीणे सति नरकं नरकोपमं बौमं भूसम्बन्धिनं इमं लोकं प्रति पतन्ति। कथं भवन्तीत्यस्योत्तरं ते कङ्केति। कङ्काश्च गोमायवश्च तेषां बलं सङ्घः तस्या शनार्थे अशनविषयीभूतैतद्देहरक्षणार्थे बहुधा प्रव्रजन्ति पर्यटन्ति।।
1-84-5	तस्मादेतत्काम्यकर्म दुष्टं विषिद्धं गर्हणीयम्।।
1-84-6	ननु कङ्कादिभक्षितस्य कथं स्वरूपसत्ता कथं वा शरीरान्तरेणाविर्भाव इति देहात्मवादमाश्रित्य शङ्कते। भौमो नरकश्च क इति पृच्छति च। यदा तु तानिति।।
1-84-7	ऊर्ध्वं देहात् देहक्षयानन्तरम्। जृम्भमाणात्प्रबुद्धात्कर्मणो हेतोः व्यक्तं स्थूलं शरीरं अनु अनुप्रविश्य जीवाः संचरन्ति कर्मफलानि भुञ्जते इति यत् तदेव भौमो नरकः। कुतोऽस्य नरकत्वमत आह। नावेक्षन्ते वर्षपूगाननेकान् यस्मादत्र पतिता गतं वयो न बुध्यन्ते कर्मभूमिं प्राप्यापि स्वहिताय न यतन्तेऽत इत्यर्थः। एतेन कङ्कादिभक्षितस्यापि सत्वं देहयोगश्चास्तीत्युक्तम्।।
1-84-8	षष्टिं सहस्राण्यशीतिं च सहस्राणि परिवत्सराणि व्योम्नि स्वर्गे स्थित्वा पतन्ति। दारादयो भौमा राक्षसाः। पातं भूमिस्थितिं प्रपततः अनुभवतः।।
1-84-9	यत् यान् एनसः पापाद्धेतोः पततः स्वर्गाह्यवमानान् ते राक्षसास्तुदन्ति ते पुरुषाः कथं भवन्ति प्रपातभ्रष्टा इव कथं न शीर्यन्ते। कथं वा आभवन्ति इन्द्रियादिमन्तो भवन्ति। कथं वा गर्भत्वं प्राप्नुवन्तीति प्रश्नत्रयम्।।
1-84-10	रेतः कर्तृ। अस्रं स्त्रीरजः कर्मभूतं अन्वेति। तद्द्वयं पुष्पफलादिभावेनानुपृक्तं कललादिरूपं भवति। तत् आहारादिवत्कथं न जीर्यत इत्यत आह। पुरुषेणेति। ईश्वरेणेत्यर्थः। रजः तदुपलक्षितान् धातून्। समुपैति दुःखादीनीति शेषः।।
1-84-11	मात्रुदरपर्यन्तं प्रवेशक्रममाह। वनस्पतीति।।
1-84-12	नरयोनिमापद्यमानो जीवः स्वेन कायेन जैवेनैव रूपेण गर्भं मातुरुदरं याति उत तत्र प्रवेष्टुमन्यद्वपुर्विदधाति।।
1-84-13	शरीरदेहातिसमुच्छ्रयं मातुः शरीरे गर्भदेहस्यातिसमुच्छ्रयं वृद्धिम्। चक्षुःश्रोत्रे इतीन्द्रियमात्रोपलक्षणम्।।
1-84-14	देहसमुच्छ्रयक्रममाह। वायुरिति। ऋतौ तत्काले वायुः गर्भयोनिं अस्रं प्रति रेतः समुत्कर्षति प्रापयति। ततश्च पुष्पफलानुपृक्तं कललादिरूपगर्भं सएव तत्र गर्भाशये क्रमेण संवर्धयति। कथंभूतः तन्मात्रे वृद्धिमात्रएव कृताधिकारः समर्थः।।
1-84-15	स जीवः विगृहीता मात्रा सूक्ष्मशरीरं येन सः।।
1-84-16	श्रोत्रादिकं इत्युपहितं संबद्धं विद्धि।।
1-84-17	देहात्मवादेन पुनः शङ्कते। यः संस्थित इति। परस्तात् आत्मानं केन कारणेन चेतयते जानाति। देहातिरिक्तजीवाभावादिति बावः।।
1-84-18	जीवो देहाद्भिन्नः पूर्वदेहं त्यक्त्वा सूक्ष्मदेहेन देहान्तरं प्राप्नोतीत्याह। हित्वेति। पवनाग्रानुसारी आतिवाहिकपवनानुसारी।।
1-84-19	कर्मानुसारेण योनिप्राप्तिमाह। पुण्यामिति।।
1-84-21	किंस्वित्कृत्वेति सामान्यप्रश्नः। तपसा विद्ययेति विशेषप्रश्नः। चो वार्थे।।
1-84-22	पुंसः पुमांसः।।
1-84-23	दर्पवता कृतमध्ययनादि न मोक्षोपयोगि नापि स्वर्गदं प्रत्युत भयावहमित्याह द्वाभ्याम्। अधीयान इति।।
1-84-25	अतो मानापमानादिद्वन्द्वसहिष्णुर्भवेदित्याह। न मानमान्य इति।।
1-84-26	इति दद्यामिति दाम्भिकस्य स्वधर्मप्रकाशनाभिनयः।।
1-84-27	मानसमार्गरुद्धं ध्यानविषयीभूतं। वेदयन्ते जानन्ति। तद्वेदनं निःश्रेयः सुखसाधनम्।।
	चतुरशीतितमोऽध्यायः।। 84 ।।

आदिपर्व