गरुडपुराणम्/प्रेतकाण्डः (धर्मकाण्डः)/अध्यायः २७
श्रीगरुडमहापुराणम् २७

तार्क्ष्य उवाच  ।
कथं प्रेता वसन्त्यत्र कीदृग्रूपा भवन्ति ते  ।
महाप्रेताः पिशाचाश्च कैःकैः कर्मफलैर्विभो  ।
सर्वेषामनुकम्पार्थं ब्रूहि मे मधुसूदन  ॥ २,२७.१ ॥
प्रेतत्वान्मुच्यते येन दानेन च शुभे न च  ।
तन्मे कथय देवेश मम चेदिच्छसि प्रियम्  ॥ २,२७.२ ॥
श्रीकृष्ण उवाच  ।
साधु पृष्टं त्वया तार्क्ष्य मानुषाणां हिताय वै  ।
शृणुचावहितो भूत्वा यद्वच्मि प्रेतलक्षणम्  ॥ २,२७.३ ॥
गुह्यद्गुह्यतरं ह्येतन्नाख्येयं यस्य कस्यचित् ।
भक्तस्त्वं हि महाबाहो तेन ते कथयाम्यहम्  ॥ २,२७.४ ॥
पुरा त्रेतायुगे तात राजासीद्बभ्रुवाहनः  ।
महोदयपुरे रम्ये धर्मनिष्ठो महाबलः  ॥ २,२७.५ ॥
यज्वा दानपतिः श्रीमान्ब्रह्मण्यः साधुसंमतः  ।
शीलाचारगुणोपेतो दयादाक्षिण्यसंयुतः  ॥ २,२७.६ ॥
प्रजाः पालयते नित्यं पुत्रानिव महाबलः  ।
क्षत्त्रधर्मरतो नित्यं स दण्ड्यान्दण्डयन्नृपः  ॥ २,२७.७ ॥
स कदाचिन्महाबाहुः ससैन्योमृगयां गतः  ।
वनं विवेश गहनं नानावृक्षसमन्वितम्  ॥ २,२७.८ ॥
शार्दूलशतसंजुष्टं नानापक्षिनिनादितम्  ।
वनमध्ये तदा राजा मृगं दूरादपश्यत  ॥ २,२७.९ ॥
तेन विद्धो मृगोऽतीव बाणेन सुदृढेन च  ।
बाणमादाय तं तस्य स वनेऽदर्शनं ययौ  ॥ २,२७.१० ॥
कक्षे तच्छोणितस्त्रावात्स राजानुजगाम तम्  ।
ततो मृगप्रसङ्गेन वनमन्यद्विवेश सः  ॥ २,२७.११ ॥
क्षुत्क्षामकण्ठो नृपतिः श्रमसन्तापमूर्छितः  ।
जलस्थानं समासाद्य साश्व एवावगाहत  ॥ २,२७.१२ ॥
पीत्वा तदु दकं शीतं पद्मगन्धाधिवासितम्  ।
तत उत्तीर्य सलिलाद्विमलाद्बभ्रुवाहनः  ॥ २,२७.१३ ॥
न्यग्रोधवृक्षमासाद्य शीतच्छायं मनोहरम्  ।
महाविटपिनं हृद्यं पक्षिसङ्घातनादितम्  ॥ २,२७.१४ ॥
वनस्य तस्य सर्वस्य केतुभूतमिवोच्छ्रितम्  ।
तं महातरुमासाद्य निषसाद महीपतिः  ॥ २,२७.१५ ॥
अथ प्रेतं ददर्शासौ क्षुत्तृष्णाव्याकुलेन्द्रियम्  ।
उत्कचं मलिनं कुब्जं (रूक्षं) निर्मांसं भीमदर्शनम्  ॥ २,२७.१६ ॥
स्नायुबद्धास्थिचरणं धावमानमितस्ततः  ।
अन्यैश्च बहुभिः प्रेतैः समन्तात्परिवारितम्  ॥ २,२७.१७ ॥
तं दृष्ट्वा विकृतं घोरं विस्मितो बभ्रुवाहनः  ।
प्रेतोऽपि दृष्ट्वा तां घोरामटवीमागतं नृपम्  ॥ २,२७.१८ ॥
तदा हृष्टमना भूत्वा तस्यान्तिकमुपागतः  ।
अब्रवीत्स तदा तार्क्ष्य प्रेतराजो नृपं वचः  ॥ २,२७.१९ ॥
प्रेतभावो मया त्यक्तः प्राप्तोऽस्मि परमां गतिम्  ।
त्वत्संयोगान्महाबाहो नास्तिधन्यतरो मम  ॥ २,२७.२० ॥
नृपतिरुवाच  ।
कृष्णवर्णः करालास्यस्त्वं प्रेत इव लक्ष्यसे  ।
कथयस्व मम प्रीत्या यथैवं चासि तत्त्वतः  ॥ २,२७.२१ ॥
तथा पृष्टः स वै राज्ञा प्रोवाच सकलं स्वकम्  ॥ २,२७.२२ ॥
प्रेत उवाच  ।
कथयामि नृपश्रेष्ठ सर्वमेवादितस्तव  ।
प्रेतत्वे कारणं श्रुत्वा दयां कर्तुं ममार्हसि  ॥ २,२७.२३ ॥
वैदिशं नाम नगरं सर्वसम्पत्समन्वितम्  ।
नानाजनपदाकीर्णं नानारत्नसमाकुलम्  ।
नानापुण्यसमायुक्तं नानावृक्षसमाकुलम्  ॥ २,२७.२४ ॥
तत्राहं न्यवसं भूयो देवार्चनरतः सदा  ।
वैश्यो जात्या सुदेवोऽहं नाम्ना विदितमस्तु ते  ॥ २,२७.२५ ॥
हव्येन तर्पिता देवाः कव्येन पितरस्तथा  ।
विविधैर्दानयोगैश्च विप्राः सन्तर्पिता मया  ॥ २,२७.२६ ॥
आवाहाश्च विवाहाश्च मया वै सुनिवेशिताः  ।
दीनानाथविशिष्टेभ्यो मया दत्तमनेकधा  ॥ २,२७.२७ ॥
तत्सर्वं विफलं तात मम दैवादुपागतम्  ।
यथा मे निष्फलं जातं सुकृतं तद्वदामि ते  ॥ २,२७.२८ ॥
न मेऽस्ति सन्ततिस्तात न सुहृन्न च बान्धवः  ।
न च मित्रं हि मे तादृग्यः कुर्यादौर्ध्वदैहिकम्  ॥ २,२७.२९ ॥
प्रेतत्वं सुस्थिरं तेन मम जातं नृपोत्तम  ।
एकादशं त्रिपक्षं च षाण्मासिकमथाब्दिकम्  ।
प्रतिमास्यानि चान्यानि एवं श्राद्धानि षोडश  ॥ २,२७.३० ॥
यस्यैतानि न दीयन्ते प्रेतश्राद्धानि भूपते  ।
प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि  ॥ २,२७.३१ ॥
एवं ज्ञात्वा महाराज प्रेतत्वादुद्धरस्व माम्  ।
वर्णानां चापि सर्वेषां राजा बन्धुरिहोच्यते  ॥ २,२७.३२ ॥
तन्मां तारय राजेन्द्र मणिरत्नं ददामि ते  ।
यथा मम शुभावाप्तिर्भवेन्नृपवरोत्तम  ॥ २,२७.३३ ॥
तथा कार्यं महाबाहो कृपा यदि मयीष्यते  ।
आत्मनश्च कुरु क्षिप्रं सर्वमेवौर्ध्वेदैहिकम्  ॥ २,२७.३४ ॥
नृपतिरुवाच  ।
कथं प्रेता भवन्तीह कृतैरप्यौर्ध्वदैहिकैः  ।
पिशाचाश्च भवन्तीह कर्मभिः कैश्च तद्वद  ॥ २,२७.३५ ॥
प्रेत उवाच  ।
देवद्रव्यं च ब्रह्मस्वं स्त्रीबालधनसञ्चयम्  ।
ये हरन्ति नृपश्रेष्ठ प्रेतयोनिं व्रजन्ति ते  ॥ २,२७.३६ ॥
तापसीं च सगोत्रां च अगम्यां ये भजन्ति हि  ।
भवन्ति ते महाप्रेता अम्बुजानि हरन्ति ये  ॥ २,२७.३७ ॥
प्रवालवज्रहर्तारो ये च वस्त्रापहारकाः  ।
तथा हिरण्यहर्तारः संयुगेऽसन्मुखागताः  ॥ २,२७.३८ ॥
कृतघ्ना नास्तिका रौद्रास्तथा साहसिका नराः  ।
पञ्चयज्ञविनिर्मुक्ता महादानरताश्च ये  ॥ २,२७.३९ ॥
स्वामिद्रोहकरा मित्रब्राह्मद्रोहकराश्च ये  ।
तीर्थपापकरा राजञ्जायन्ते प्रेतयोनयः  ।
एवमाद्या महाराज जायन्ते प्रेतयोनयः  ॥ २,२७.४० ॥
राजोवाच  ।
कथं मुक्ता भवन्तीह प्रेतत्वात्त्वं च तेऽपि च  ।
कथं चापि मया कार्यमौर्ध्वदैहिकमात्मनः  ।
विधिना केन तत्कार्यं सर्वमेतद्वदस्व मे  ॥ २,२७.४१ ॥
प्रेत उवाच  ।
शृणु राजेन्द्र संक्षेपाद्विधिं नारायणात्मकम्  ।
सच्छास्त्रश्रवणं विष्णोः पूजा सज्जनसंगतिः  ॥ २,२७.४२ ॥
प्रेतयोनिविनाशाय भवन्तीति मया श्रुतम्  ।
अतो वक्ष्यामि ते विष्णुपूजां प्रेतत्वनाशिनीम्  ॥ २,२७.४३ ॥
सुवर्णद्वयमाहृत्य मूर्तिं भूप प्रकल्पयेत् ।
नारायणस्य देवस्य सर्वाभरणभूषिताम्  ॥ २,२७.४४ ॥
पीतवस्त्रयुगाच्छन्नां चन्दनागुरुचर्चिताम्  ।
स्नापयेद्विविधैस्तोयैरधिवास्य यजेत्ततः  ॥ २,२७.४५ ॥
पूर्वे तु श्रीधरं देवं दक्षिणे मधुसूदनम्  ।
पश्चिमे वानमं देवमुत्तरे च गदाधरम्  ॥ २,२७.४६ ॥
मध्ये पितामहं पूज्य तथा देवं महेश्वरम्  ।
पूजयेच्च विधानेन गन्धपुष्पादिभिः पृथक् ॥ २,२७.४७ ॥
ततः प्रदक्षिणीकृत्य अग्नौ सन्तर्प्य देवताः  ।
घृतेन दध्ना क्षीरेण विश्वान्देवांस्तथा नृप  ॥ २,२७.४८ ॥
ततः स्नातो विनीतात्मा यजमानः समाहितः  ।
नारायणाग्रे विधिवत्स्वक्रियामौर्ध्वदैहिकीम्  ॥ २,२७.४९ ॥
आरभेत विनीतात्मा क्रोधलोभविवर्जितः  ।
श्राद्धानि कुर्यात्सर्वाणि वृषस्योत्सर्जनं तथा  ॥ २,२७.५० ॥
त्रयोदशानां विप्राणां वस्त्रच्छत्राण्युपानहौ  ।
अङ्गुलीयकमुक्तानि भाजनासनभोजनैः  ॥ २,२७.५१ ॥
सान्नाश्च सोदका देया घटाः प्रेतहिताय वै  ।
शय्यादानमथो दत्त्वा घटं प्रेतस्य निर्वपेत् ॥ २,२७.५२ ॥
नारायणेति सन्नाम संपुटस्थं समर्चयेत् ।
एवं कृत्वाथ विधिवच्छुभाशुभफलं लभेत् ॥ २,२७.५३ ॥
राजोवाच  ।
कथं प्रेतघटं कुर्याद्दद्यात्केन विधानतः  ।
ब्रूहि सर्वानुकम्पार्थं घटं प्रेतविमुक्तिदम्  ॥ २,२७.५४ ॥
प्रेत उवाच  ।
साधु पृष्टं महाराज कथयामि निबोध ते  ।
प्रेतत्वं न भवेद्येन दानेन सुदृढेन च  ॥ २,२७.५५ ॥
दानं प्रेतघटं नाम सर्वाशुभविनाशनम्  ।
दुर्लभं सर्वलोकानां दुर्गतिक्षयकारकम्  ॥ २,२७.५६ ॥
सन्तप्तहाटकमयं तु घटं विधाय ब्रह्मोशकेशवयुतं सह लोकपालैः  ।
क्षीराज्यपूर्णविवरं प्रणिपत्य भक्त्या विप्राय देहि तव दानशतैः किमन्यैः  ॥ २,२७.५७ ॥
ब्रह्मा मध्ये तथा विष्णुः शङ्करः शङ्करोऽव्ययः  ।
प्राच्यादिषु च तत्कण्ठे लोकपालान्क्रमेण तु  ॥ २,२७.५८ ॥
सम्पूज्य विधिवद्राजन्धूपैः कुसुमचन्दनैः  ।
ततो दुग्धाज्यसहितं घटं देयं हिरण्मयम्  ॥ २,२७.५९ ॥
सर्वदानाधिकञ्चैतन्महापातकनाशनम्  ।
कर्तव्यं श्रद्धया राजन्प्रेतत्वविनिवृत्तये  ॥ २,२७.६० ॥
श्रीभागवानुवाच  ।
एवं संजल्षतस्तस्य प्रेतेन नियतात्मनः  ।
सेनाजगामानुपदं हस्त्यश्वरथसंकुला  ॥ २,२७.६१ ॥
ततो बले समायाते दत्त्वा राज्ञे महामणिम्  ।
नमस्कृत्य पुनः प्रार्थ्य प्रेतोऽदर्शनमीयिवान्  ॥ २,२७.६२ ॥
तस्माद्वनाद्विनिष्क्रम्य राजापि स्वपुरं ययौ  ।
स्वपुरं स समासाद्य सर्वं तत्प्रेतभाषितम्  ॥ २,२७.६३ ॥
चकार विधिवत्पक्षिन्नौर्ध्वदेहादिकं विधिम्  ।
तस्य पुण्यप्रदानेन प्रेतो मुक्तो दिवं ययौ  ॥ २,२७.६४ ॥
श्राद्धेन परदत्तेन गतः प्रेतोऽपि सद्गतिम्  ।
किं पुनः पुत्रदत्तेन पिता यातीति चात्भुतम्  ॥ २,२७.६५ ॥
इतिहासमिमं पुण्यं शृणोति श्रावयेच्च यः  ।
न तौ प्रेतत्वमायातः पापाचारयुतावपि  ॥ २,२७.६६ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे बभ्रुवाहनप्रेतसंवादे प्रेतत्वहेतुतन्निवृत्त्युपायनिरूपणं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

प्रेतकाण्डः