महाभारतम्-12-शांतिपर्व-141
भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति आपदि अभक्ष्यभक्षणेनाप्यात्मरक्षणकरणे दृष्टान्ततया विश्वामित्रश्वपचसंवादानुवादः।। 1।।

12-141-7 अतितिक्षुः युक्तुमनिच्छुः। अनुक्रोशात् दयातः।।
12-141-9 अप्राप्तप्रापणं योगः। प्राप्तसंरक्षणं क्षेमः।।
12-141-12 पक्कणे चण्डालागारे।।
12-141-15 प्रतिलोमो वक्रः। व्यावृत्तं अन्यथाभूतं मण्डलं यस्य।।
12-141-16 अवश्यायो धूमिका।।
12-141-19 विषणो विक्रयादिः। आपणो हट्टः।।
12-141-23 हता आरक्षा रक्षाकर्तारो यस्यां सा।।
12-141-36 वृथा अन्नं विना।।
12-141-37 कुतन्त्रीं दण्डिकाम्।।
12-141-39 विप्रेण प्राणरक्षार्थं कर्तव्यमिति निश्चयः इति झ. पाठः।।
12-141-41 प्रतिग्रहात्तज्जदोषात् स्तैन्यदोषमधिकं न पश्यामीत्यर्थः।।
12-141-45 घट्टयति चालयति।।
12-141-47 मम माम्।।
12-141-51 कलुषं यातः पापं कर्मानुसृतः।।
12-141-54 अग्निर्देवानां मुखं च पुरोधाश्च सः। शुचिषाट् शुचि मेध्यमेव सहते नामेध्यम् तथाहं ब्रह्मा ब्राह्मणोऽपि तत्तुल्यत्वात्सर्वभुग्भविष्यामीत्यर्थः।।
12-141-64 ऐन्द्रः पालात्मकः। आग्निकः सर्वभुक्त्वरूपः। ब्रह्म वेदः स एव वह्निः।।
12-141-72 इति कर्तुं नार्हसीति योजना।।
12-141-73 शिष्टाः अगस्त्यादयः।।
12-141-75 समौ पशुत्वादिति भावः नृशंसमपि भक्षित्वा तेन वातापिना भक्ष्यमाणा ब्राह्मणा रक्षिता इति धर्म एवेत्यर्थः।।
12-141-77 तर्हि अयमात्मा देहो मम मित्रं एतस्य रक्षणार्थं मयाप्येतद्भुक्तं चेन्न कश्चिद्दोषोऽस्तीत्याह मित्रं चेति।।
12-141-79 स कामः प्रेत्यभावे मरणे सति यशः यशस्करो भवेदिति स्थाने युक्तम्। अनशनेन मरणं श्रेय इति सत्यमित्यर्थः। जीवतस्त्वनश्नतो धर्मलोपः प्रत्यक्षः। मूलं धर्मस्य शरीरं रक्ष्यं तस्य वैकल्येन धर्मविरोधो भवतीत्यर्थः।।
12-141-80 बुद्ध्यात्मके व्यक्तमस्तीति पुण्यं मोहात्मके यत्र यथा श्वभक्ष्ये। यद्यप्येत त्संशयात्मा चरामि नाहं भविष्यामि यथा त्वमेवेति झ. पाठः। तत्र बुद्ध्यात्मके प्रमातरि विचारिते श्वजाघनीभक्षणेऽपि पुण्यमस्तीति जाने। ज्ञानोत्पत्तियोग्यं शरीरमपथेन्नापि रक्ष्यमेवेति भावः। तथापि श्वभक्षणमात्रेण स्वादृशः श्वपचोऽहं न भविष्यामि। तपसा दोषं दूरीकर्तुं शक्तोऽस्मीति भावः।।
12-141-81 इदं श्वजाघनीभक्षणजं दुःखं पापं गोपनीयं गूहनीयं त्वया क्रियमाणं निरसनीयमिति मे बुद्धिर्निश्चितास्ति।।
12-141-82 धर्मे धर्मानुशासने।।
12-141-85 प्रतीच्छन् प्रतिगृह्णन्।।
12-141-89 हेतुः प्राणपोषणेच्छास्ति। कारणं प्रमाणम्। भक्ष्ये भक्षणे। अभक्षणे इति च्छेदः।।
12-141-90 पततीति शब्दः शब्दशास्त्रस्याज्ञामात्रम्। परंतु पापहेतुर्मुख्यो हिंसाख्योऽत्र न दृश्यत इति भवः। अन्योन्यकार्याणि मैथुनानि। लेपमात्रेण कृतं पुण्यं हिनस्ति नाशयति। तेन ईषत्पापोत्पत्तिरस्तु नतु ब्राह्मण्यादि धर्महानिरस्तीति भावः।।
12-141-93 अस्थानतश्चाण्डालगृहात्। हीनतश्चौर्यतः। कुत्सिताददित्सतः कदर्यात्। अभिषङ्गादत्याग्रहात्। श्वानं लभते तेनापि तेनैव दण्डः सहितव्यः सोढव्यएव। ननु दातुर्मम दोषोऽस्तीति भावः। अस्थानतो हीनतः कुत्सिताद्वा यो वै द्विजं बाधते साधुवृत्तम्। स्थानं पुनर्यो लभतेतिभङ्गात्तेनापि दण्डः प्रहितः स एवेति ध. पाठः।।
12-141-96 यथाकाममिति झ. पाठः।।
12-141-100 सिद्धिमियेषेति ट. ड. द. पाठः।।

महाभारतम्/शांतिपर्व