शिशुपालवधम्/षोडशः सर्गः
दमघोषसुतेन कश्चन प्रतिशिष्टः प्रतिभानवानथ   ।
उपगम्यहरिं सदस्यदः स्फुटभिन्नार्थमुदाहरद्वचः   ।। १६.१  ।।

अभिधाय तदा तदप्रियं शिशुपालोऽनुशयं परं गतः   ।
भवतोऽभिमनाः समीहते सरुषः कर्तुमुपेत्य माननां  ।। १६.२  ।।

विपुलेन निपीड्य निर्दयं मुदमायातु नितान्तमुन्मनाः   ।
प्रचुराधिगताङ्गनिर्वृतिं परितस्त्वां खलु विग्रहेण सः   ।। १६.३  ।।

प्रणतः शिरसा करिष्यते सकलैरेत्य समं धराधिपैः   ।
तव शासनमाशु भूपतिः परवानद्य यतस्त्वयैव सः   ।। १६.४  ।।

अधिवह्निपतङ्गतेजसो नियतस्वान्तसमर्थकर्मणः   ।
तव सर्वविधेयवर्तिनः प्रणतिं बिभ्रति केन भूभृतः   ।। १६.५  ।।

जनतां भयशून्यधीः परैरभिभूतामवलम्बसे यतः   ।
तव कृष्ण गुणास्ततो नरैरसमानस्य दधत्यगण्यतां  ।। १६.६  ।।

अहितादनपत्रपस्त्रसन्नतिमात्रोज्झितभीरनास्तिकः   ।
विनयोपहितस्त्वया कुतः सदृशोन्यो गुणवानविस्मयः   ।। १६.७  ।।

कृतगोपवधूरतेर्घ्नतो वृषमुग्रे नरकेऽपि संप्रति   ।
प्रतिपत्तिरधःकृतैनसो जनताभिस्तव साधु वर्ण्यते   ।। १६.८  ।।

विहितापचितिर्महीभृतां द्विषतामाहितसाध्वसो बलैः   ।
भव सानुचरस्त्वमुच्चकैर्महतामप्युपरि क्षमाभृतां  ।। १६.९  ।।

घनजालनिभैर्दुरासदाः परितो नागकदम्बकैस्तव   ।
नगरेषु भवन्तु वीथयः परिकीर्णा वनजैर्मृगादिभिः   ।। १६.१०  ।।

सकलापिहितस्वपौरुषो नियतव्यापदवर्धितोदयः   ।
रिपुरुन्नतधीरचेतसः सततव्याधिरनीतिरस्तु ते   ।। १६.११  ।।

विकचोत्पलचारुलोचनस्तव चैद्येन घटामुपेयुषः   ।
यदुपुङ्गव बन्धुसौहृदात्त्वयि पाता ससुरो नवासवः   ।। १६.१२  ।।

चलितानकदुन्दुभिः पुरः सबलस्त्वं सह सारणेन तं  ।
समितौ रभसादुपागतः सगदः संप्रतिपत्तुमर्हसि   ।। १६.१३  ।।

समरेषु रिपून्विनिघ्नता शिशुपालेन समेत्य संप्रति   ।
सुचिरं सह सर्वसात्वतैर्भव विश्वस्तविलासिनीजनः   ।। १६.१४  ।।

विजितक्रुधमीक्षतामसौ महतां त्वामहितं महीभृतां  ।
असकृज्जितसंयतं पुरो मुदितः सप्रमदं महीपतिः   ।। १६.१५  ।।

इति जोषमवस्थितं द्विषः  प्रणिधिं गामभिधाय  सात्यकिः   ।
वदति स्म वचोऽथ चोदितश्चलितैकभ्रू रथाङ्गपाणिना   ।। १६.१६  ।।

मधुरं बहिरन्तरप्रियं कृतिनावाचि वचस्तथा त्वया   ।
सकलार्थतया विभाव्यते प्रियमन्तर्बहिरप्रियं यथा   ।। १६.१७  ।।

अतिक्ॐअलमेकतोन्यतः सरसाम्भोरुहवृन्तकर्कशं  ।
वहति स्फुटमेकमेव ते वचनं शाकपलाशदेश्यतां  ।। १६.१८  ।।

प्रकटं मृदु नाम जल्पतः परुषं सूचयतोर्थमन्तरा   ।
शकुनादिव मार्गवर्तिभिः परुषादुद्विजितव्यमीदृशाथ् ।। १६.१९  ।।

हरिमर्चितवान्महीपतिर्यदि राज्ञस्तव कोऽत्र मत्सरः   ।
न्यसनाय ससौरभस्य कस्तरुसूनस्य शिरस्यसूयति   ।। १६.२०  ।।

सुकुमारमहो लघीयसां हृदयं तद्गतमप्रियं यतः   ।
सहसैव समुद्गिरन्त्यमी जरयन्त्येव हि तन्मनीषिणः   ।। १६.२१  ।।

उपकारपरः स्वभावतः सततं सर्वजनस्य सज्जनः   ।
असतामनिशं तथाप्यहो गुरुहृद्रोगकरी तदुन्नतिः   ।। १६.२२  ।।

परितप्यत एव नोत्तमः परितप्तोऽप्यपरः सुसंवृतिः   ।
परवृद्धिभिराहितव्यथः स्फुटनिर्भिन्नदुराशयोऽधमः   ।। १६.२३  ।।

अनिराकृततापसंपदं फलहीनां सुमनोभिरुज्झितां  ।
खलतां खलतामिवासतीं प्रतिपद्येत कथं बुधो जनः   ।। १६.२४  ।।

प्रतिवाचमदत्त केशवः शपमानाय न चेदिभूभुजे   ।
अनुहुङ्कुरुते घनध्वनिं न हि ग्ॐआयुरुतानि केसरी   ।। १६.२५  ।।

जितरोषरया महाधियः सपदि क्रोधजितो लघुर्जनः   ।
विजितेन जितस्य दुर्मतेर्मतिमद्भिः सह का विरोधिता   ।। १६.२६  ।।

वचनैरसतां महीयसो न खलु व्येति गुरुत्वमुद्धतैः   ।
किमपैति रजोभिरौर्वरैरवकीर्णस्य मणेर्महार्घता   ।। १६.२७  ।।

परितोषयिता न कश्चन स्वगतो यस्य गुणोऽस्ति देहिनः   ।
परदोषकथाभिरल्पकः स्वजनं तोषयितुं किलेच्छति   ।। १६.२८  ।।

सहजान्धदृशः स्वदुर्नये परदोषेक्षणदिव्यचक्षुषः   ।
स्वगुणोच्चगिरो मुनिव्रताः परवर्णग्रहणेष्वसाधवः   ।। १६.२९  ।।

प्रकटान्यपि नैपुणं महत्परवाच्यानि चिराय गोपितुं  ।
विवरीतुमथात्मनो गुणान्भृशमाकौशलमार्यचेतसां  ।। १६.३०  ।।

किमिवाखिललोककीर्तितं कथयत्यात्मगुणं महामनाः   ।
वदिता न लघीयसोऽपरः स्वगुणं तेन वदत्यसौ स्वयं  ।। १६.३१  ।।

विसृजन्त्यविकत्थिनः परे विषमाशीविषवन्नराः क्रुधं  ।
दधतोऽन्तरसाररूपतां ध्वनिसाराः पटहा इवेतरे   ।। १६.३२  ।।

नरकच्छिदमिच्छतीक्षितुं विधिना येन स चेदिभूपतिः   ।
द्रुतमेतु न हापयिष्यते सदृशं तस्य विधातुमुत्तरं  ।। १६.३३  ।।

समनद्ध किमङ्ग भूपतिर्यदि संधित्सुरसौ सहामुना   ।
हरिराक्रमणेन संनति किल विभ्रति भियेत्यसंभवः   ।। १६.३४  ।।

महतस्तरसा विलङ्घयन्निजदोषेण कुधीर्विनश्यति   ।
कुरुते न खलु स्वयेच्छया शलभानिन्धनमिद्धदीधितिः   ।। १६.३५  ।।

यदपूरि पुरा महीपतिर्न मुखेन स्वयमगसा शतं  ।
अथ संप्रति पर्यपूपुरत्तदसौ दूतमुखेन शार्ङ्गिणः   ।। १६.३६  ।।

यदनर्गलगोपुराननस्त्वमितो वक्ष्यसि किञ्चिदप्रियं  ।
विवरिष्यति तच्चिरस्य नः समयोद्वीक्षणरक्षितां क्रुधं  ।। १६.३७  ।।

निशम्य तदूर्जितं शिनेर्वचनं नप्तुरनाप्तुरेनसां  ।
पुनरुज्झितसाध्वसो द्विषामभिधत्ते स्म वचो वचोहरः   ।। १६.३८  ।।

विविनक्ति न बुद्धिदुर्विधः स्वयमेव स्वहितं पृथग्जनः   ।
यदुदीरितमप्यदः परैर्न विजानाति तदद्भुतं महथ् ।। १६.३९  ।।

विदुरेष्यदपायमात्मना परतः श्रद्दधतेऽथवा बुधाः   ।
न परोपहितं न च स्वतः प्रमिमीतेऽनुभवादृतेऽल्पधीः   ।। १६.४०  ।।

कुशलं खलु तुभ्यमेव तद्वचनं कृष्ण यदभ्यधामहं  ।
उपदेशपराः परेष्वपि स्वविनाशाभिमुखेषु साधवः   ।। १६.४१  ।।

उभयं युगपन्मयोदितं त्वरया सान्त्वमथेतरच्च ते   ।
प्रविभज्य पृथङ्मनीषया स्वगुणं यत्किल तत्करिष्यसि   ।। १६.४२  ।।

अथवाभिनिविष्टबुद्धिषु व्रजति व्यर्थकतां सुभाषितं  ।
रविरागिषु शीतरोचिषः करजालं कमलाकरेष्विव   ।। १६.४३  ।।

अनपेक्ष्य गुणागुणौ जनः स्वरुचिं निश्चयतोनुधावति   ।
अपहाय महीशमर्चिचत्सदति त्वां ननु भीमपूर्वजः   ।। १६.४४  ।।

त्वयि भक्तिमता न सत्कृतः कुरुराजा गुरुरेव चेदिपः   ।
प्रियमांसमृगाधिपोज्झितः किमवद्यः करिकुम्भजो मणिः   ।। १६.४५  ।।

क्रियते धवलः खलूच्चकैर्धवलैरेव सितेतरैरधः   ।
शिरसौधमधत्त श्ङ्करः सुरसिन्धोर्मधुजित्तमङ्घ्रिणा   ।। १६.४६  ।।

अबुधैः कृतमानसम्विदस्तव पार्थैः कुत एव योग्यता   ।
सहसि प्लवगैरुपासितं न हि गुञ्जाफलमेति सोष्मतां  ।। १६.४७  ।।

अपराधशतक्षमं नृपः क्षमयात्येति भवन्तमेकया   ।
हृतवत्यपि भीष्मकात्मजां त्वयि चक्षाम समर्थ एव यथ् ।। १६.४८  ।।

गुरुभिः प्रतिपादितां वधूमपहृत्य स्वजनस्य भूपतेः   ।
जनकोऽसि जनार्दन स्फुटं हतधर्मार्थतया मनोभुवः   ।। १६.४९  ।।

अनिरूपिरूपसंपदस्तमसो वान्यभृतच्छदच्छवेः   ।
तव सर्वगतस्य संप्रति क्षितिपः क्षिप्नुरभीशुमानिव   ।। १६.५०  ।।

क्षुभितस्य महीभृतस्त्वयि प्रशमोपन्यसनं वृथा मम   ।
प्रलयोल्लसितस्य वारिधेः परिवाहो जगतः करोति किं  ।। १६.५१  ।।

प्रहितः प्रधनाय माधवानहमाकारयितुं महीभृता   ।
न परेषु महौजसश्छलादपकुर्वन्ति मलिम्लुचा इव   ।। १६.५२  ।।

तदयं समुपैति भूपतिः पयसां पूर इवानिवारितः   ।
अविलम्बितमेधि वेतसस्तरुवन्माधव मा स्म भज्यथाः   ।। १६.५३  ।।

परिपाति स केवलं शिशूनिति तन्नामनि मा स्म विश्वसीः   ।
तरुणानपि रक्षति क्षमी स शरण्यः शरणागतान्द्विषः   ।। १६.५४  ।।

न विदध्युरशङ्कमप्रियं महतः स्वार्थपराः परे कथं  ।
भजते कुपितोऽप्युदारधीरनुनीतिं नतिमात्रकेण सः   ।। १६.५५  ।।

हितमप्रियमिच्छसि श्रुतं यदि संधत्स्व पुरा न नश्यसि   ।
अनृतैरथ तुष्यसि प्रियैर्जयताज्जीव भवावनीश्वरः   ।। १६.५६  ।।

प्रतिपक्षजिदप्यसंशयं युधि चैद्येन विजेष्यते भवान्  ।
ग्रसते हि तमोपहं मुहुर्ननु राह्वाह्वमहर्पतिं तमः   ।। १६.५७  ।।

अचिराज्जितमीनकेतनो विलसन्वृष्णिगणैर्नमस्कृतः   ।
क्षितिपः क्षयितोद्धतान्तको हरलीलां स विडम्बयिष्यति   ।। १६.५८  ।।

निहतोन्मददुष्टकुञ्जराद्दधतो भूरि यशः क्रमार्जितं  ।
न बिभेति रणे हरेरपि क्षितिपः का गणनास्य वृष्णिषु   ।। १६.५९  ।।

न तदद्भुतमस्य यन्मुखं युधि पश्यन्ति भिया न शत्रवः   ।
द्रवतां ननु पृष्ठमीक्षते वदनं सोऽपि न जातु विद्विषां  ।। १६.६०  ।।

प्रतनूल्लसिताचिरद्युतः शरदं प्राप्य विखण्डितायुधाः    ।
दधतेऽरिभिरस्य तुल्यतां यदि नासारभृतः पयोभृतः   ।। १६.६१  ।।

मलिनं रणरेणुभिर्मुहुर्द्विषतां क्षालितमङ्गनाश्रुभिः   ।
नृपमौलिमरीचिवर्णकैरथ यस्याङ्घियुगं विलिप्यते   ।। १६.६२  ।।

समराय निकामकर्कशं क्षणमाकृष्टमुपैति यस्य च   ।
धनुषा सममाशु विद्विषां कुलमाशङ्कितभङ्गमानतिं  ।। १६.६३  ।।

तुहिनांशुममुं सुहृज्जनाः कलयन्त्युष्णकरं विरोधिनः   ।
कृतिभिः कृतदृष्टिविभ्रमाः स्रजमेके भुजगं यथापरे   ।। १६.६४  ।।

दधतोऽसुलभक्षयागमास्तनुमेकान्तरताममानुषीं  ।
भुवि सम्प्रति न प्रतिष्ठिताः सदृशा यस्य सुरैररातयः   ।। १६.६५  ।।

अतिविस्मयनीयकर्मणो नृपतेर्यस्य विरोधि किञ्चन   ।
यदुमुक्तनयो नयत्यसावहितानां कुलमक्षयं क्षयं  ।। १६.६६  ।।

चलितोर्ध्वकबन्धसम्पदो मकरव्यूहनिरूद्धवर्त्मनः.
अतरत्स्वभुजौजसा मुहुर्महतः  सङ्गरसागरानसौ   ।। १६.६७  ।।

न चिकीर्षति यः स्मयोद्धतो नृपतित्तच्चरणोपपगं शिरः   ।
चरणं कुरुते गतस्मयः स्मसावेव तदीयमूर्धनि   ।। १६.६८  ।।

स्वभुजद्वयकेवलायुधश्चतुरङ्गामपहाय वाहिनीं  ।
बहुशः सह शक्रदन्तिना स चतुर्दन्तमगच्छदाहवं  ।। १६.६९  ।।

अविचालितचारुचक्रयोरनुरागादुपगूढयोः श्रिया   ।
युवयोरिदमेव भिद्यते यदुपेन्द्रस्त्वमतीन्द्र एव सः   ।। १६.७०  ।।

भूतभूतिरहीनभोगभाग्विजितानेकपुरोऽपि विद्विषां  ।
रुचिमिन्दुदले करोत्यजः परिपूर्णेन्दुरुचिर्महीपतिः   ।। १६.७१  ।।

नयति द्रुतमुद्धतिश्रितः प्रसभं भङ्गमभङ्गुरोदयः   ।
गमयत्यवनीतलस्फुरद्भुजशाखं भृशमन्यमुन्नतिं  ।। १६.७२  ।।

अधिगम्य च रन्ध्रमन्तरा जनयन्मण्डलभेदमन्यतः   ।
खनति क्षतसंहति क्षणादपि मूलानि महान्ति कस्यचिथ् ।। १६.७३  ।।

घनपत्रभृतोऽनुगामिनस्तरसाकृष्य करोति कांश्चन    ।
दृढमप्यपरं प्रतिष्ठितं प्रतिकूलं नितरां निरस्यति   ।। १६.७४  ।।

इति पूर इवोदकस्य यः सरितां प्रवृषिजस्तटद्रुमैः   ।
क्वचनापि महानखण्डितप्रसरः क्रीडति भूभृतां गणैः   ।। १६.७५  ।।

अलघूपलपङ्क्तिशालिनीः परितो रुद्धनिरन्तराम्बराः   ।
अधिरूढनितम्बभूमयो न विमुञ्चन्ति चिराय मेखलाः   ।। १६.७६  ।।

कटकानि भजन्ति चारुभिर्नवमुक्ताफलभूषणैर्भुजैः   ।
नियतं दधते च चित्रकैरवियोगं पृथुगण्डशैलतः   ।। १६.७७  ।।

इतियस्य ससंपदः पुरा यदवापुर्भवनेष्वरिस्त्रियः   ।
स्फुटमेव समस्तमापदा तदिदानीमवनीध्रमूर्धसु   ।। १६.७८  ।।

महतः कुकुरान्धकद्रुमानतिमात्रं दववद्दहन्नपि   ।
अतिचित्रमिदं महीपतिर्यदकृष्णामवनीं करिष्यति   ।। १६.७९  ।।

परितः प्रमिताक्षरापि सर्वं विषयं व्याप्तवती गता प्रतिष्ठां  ।
न खलु प्रतिहन्यते कुतश्चित्परिभाषेव गरीयसी यदाज्ञा   ।। १६.८०  ।।

यामूढवानूढवराहमूर्तिर्मुहूर्तमादौ पुरुषः पुराणः    ।
तेनोह्यते सांप्रतमक्षतैव क्षतारिणा सम्यगसौ पुनर्भूः   ।। १६.८१  ।।

भूयांस क्वचिदपि काममस्खलन्तस्तुङ्गत्वं दधति च यद्यपि द्वयेऽपि   ।
कल्लोलाः सलिलनिधेरवाप्य पारं शीर्यन्ते न गुणमहोर्मयस्तदीयाः   ।। १६.८२  ।।

लोकालोकव्याहतं घर्मरश्मेः शालीनं वा धाम नालं प्रसर्तुं  ।
लोकस्याग्रे पश्यतो धृष्टमाशु क्रामत्युच्चैर्भूभृतो यस्य तेजः   ।। १६.८३  ।।

विच्छित्तिर्नवचन्दनेन वपुषो  भिन्नोऽधरोऽलक्तकै-
रच्छाच्छे पतिताञ्जने च नयने श्रोण्योऽलसन्मेखलाः   ।
प्राप्तो मौक्तिकहारमुन्नतकुचाभोगस्तदीयद्विषा-
मित्थं नित्यविभूषणा युवतयः संपत्सु चापत्स्वपि   ।। १६.८४  ।।

विनिहत्य भवन्तमूर्जितश्रीयुधि सद्यः शिशुपालतां यथार्थां  ।
रुदतां भवदङ्गनागणानाङ्करुणान्तःकरणः करिष्यतेऽसौ   ।। १६.८५  ।।