स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः ०६३
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
अथ सोमेश्वराख्यं च तत्र लिंगं सुशोभनम् ॥ 
अस्ति ख्यातं त्रिलोकेऽत्र स्वयं सोमेन निर्मितम् ॥ १ ॥ 
सोमवारेण यस्तत्र वत्सरं यावदर्चयेत् ॥ 
क्षणं कृत्वा स रोगेण दारुणेनापि मुच्यते ॥२॥ 
यक्ष्मणापि न संदेहः किं पुनः कुष्ठपूर्वकैः ॥ 
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रोगार्त्तस्तं प्रपूजयेत् ॥३॥ 
तदाराध्य पुरा सोमः क्षयव्याधिसमन्वितः ॥ 
बभूव नीरुग्देहोऽसौ यथा पांड्यो नराधिपः ॥ ४ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
ओषधीनामधीशस्य कथं सोमस्य सूतज ॥ 
क्षयव्याधिः पुरा जाता उपशांतिं कथं गतः ॥५॥ 
एतन्नः सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते॥ 
तथा तस्य महीपस्य पांड्यस्यापि कथां शुभाम् ॥ ६ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
दक्षस्य कन्यकाः पूर्वं सप्तविंशतिसंख्यया ॥ 
उपयेमे निशानाथो देवाग्निगुरुसंनिधौ ॥ ७ ॥ 
नक्षत्रसंज्ञिता लोके कीर्त्यंते या द्विजोत्तमैः ॥ 
दैवज्ञैरश्विनीपूर्वा रूपौदार्यगुणान्विताः ॥८॥ 
अथ तासां समस्तानां मध्ये तस्य निशापतेः ॥ 
रोहिणी वल्लभा जज्ञे प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ ९ ॥ 
ततः समं परित्यज्य सर्वास्ता दक्षकन्यकाः ॥ 
रोहिण्या सह संयुक्तः संबभूव दिवानिशम् ॥ ६.६३.१० ॥ 
ततस्ताः काम संतप्ता दौर्भाग्येन समन्विताः ॥ 
प्रोचुर्दुःखान्विता दक्षं गत्वा बाष्पप्लुताननाः ॥ ११ ॥ 
वयं यस्मै त्वया दत्ताः पत्न्यर्थं तात पापिने॥ 
ऋतुमात्रमपि प्रीत्या सोऽस्माकं न प्रयच्छति ॥ १२ ॥ 
तस्मात्प्राणान्विहास्यामः संप्रविश्य हुताशनम् ॥ 
अविलंबान्महाभाग सत्यं ब्रूमस्तवाग्रतः ॥३ ॥ १३ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो दुःखसमन्वितः ॥ 
सर्वास्ताः स्वयमादाय जगाम शशिसंनिधौ ॥ १४ ॥ 
ततः प्रोवाच सोऽन्वक्षं तासां दक्षः प्रजापतिः ॥ 
भर्त्सयन्परुषैर्वाक्यैर्निशानाथं मुहुर्मुहुः ॥ १५ ॥ 
किमिदं युज्यते कर्तुं त्वया रात्रिपतेऽधम ॥ 
कर्म मूढ सतां बाह्य धर्मशास्त्रविगर्हितम्॥ १६ ॥ 
ऋतुकालेऽपि संप्राप्ते सुता मम समुद्भवाः ॥ 
यन्न संभाषसि प्रीत्या धर्मशास्त्रं न वेत्सि किम् ॥ १७ ॥ 
ऋतु स्नातां तु यो भार्यां संनिधौ नोपगच्छति ॥ 
घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः ॥ १८ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सलज्जो रात्रिनायकः ॥॥ 
प्रोवाचाधोमुखो दक्षं प्रकरिष्ये वचस्तव ॥ १९ ॥ 
ततो हृष्टमना दक्षः सुताः सर्वा हिमद्युते ॥ 
निवेद्यामंत्र्य तं पश्चाज्जगाम निजमंदिरम् ॥ ६.६३.२० ॥३ 
चन्द्रोऽपि पूर्ववत्सर्वास्ताः परित्यज्य दक्षजाः ॥ 
रोहिण्या सह संसर्गं प्रचकारानुरागतः ॥ २१ ॥ 
अथ ता दुःखिता भूयो जग्मुर्यत्र पिता स्थितः ॥
प्रोचुश्च बाष्पपूर्णाक्षास्तत्कालसदृशं वचः ॥ २२ ॥ 
एतत्तात महद्दुःखमस्माकं वर्तते हृदि ॥ 
यद्दौर्भाग्यं प्रसंजातं सर्वस्त्रीजनगर्हितम् ॥ ॥ २३ ॥ 
यत्पुनस्त्वं कृतस्तेन कामुकेन दुरात्मना ॥ 
व्यर्थश्रमोऽप्रमाणीव कृतेऽस्माकं गतः स्वयम् ॥ २४ ॥ 
तद्दुःखं न वयं शक्ता हृदि धर्तुं कथंचन ॥ 
रमते स हि रोहिण्या चंद्रमाः सहितोऽनिशम् ॥ २५ ॥ 
विशेषात्तव वाक्येन निषिद्धो रात्रिनायकः ॥ 
अनुज्ञां देहि तस्मात्त्वमस्माकं तत्र सांप्रतम् ॥ 
दौर्भाग्यदुःखसंतप्तास्त्यजामो येन जीवितम् ॥ २६ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः कोपसमन्वितः ॥ 
शशाप शर्वरीनाथं गत्वा तत्संनिधौ ततः ॥ २७ ॥ 
यस्मात्पाप न मे वाक्यं त्वया धर्मसमन्वितम् ॥ 
कृतं तस्मात्क्षयव्याधिस्त्वां ग्रसिष्यति दारुणः ॥ २८ ॥ 
एवमुक्त्वा ययौ दक्षश्चन्द्रोऽपि द्विजसत्तमाः ॥ 
तत्क्षणाद्यक्ष्मणाश्लिष्टः क्षयं याति दिने दिने ॥ २९ ॥ 
ततोऽसौ कृशतां प्राप्तः संपरित्यज्य रोहिणीम् ॥ 
अशक्तः सेवितुं कामं वभ्राम जगतीतले ॥ ६.६३.३० ॥ 
क्षयव्याधिप्रणाशाय पृच्छ मानश्चिकित्सकान्॥ 
औषधानि विचित्राणि प्रकुर्वाणो जितेन्द्रियः ॥ ३१ ॥ 
तथापि मुच्यते नैव यक्ष्मणा स निशापतिः ॥ 
दक्षशापेन रौद्रेण क्षयं याति दिनेदिने ॥ ३२ ॥ 
ततो वैराग्यमापन्नस्तीर्थयात्रापरायणः ॥ 
बभूव श्रद्धयायुक्तस्त्यक्त्वा भेषजमुत्तमम् ॥ ३३ ॥ 
अथासौ भ्रममाणस्तु तीर्थान्यायतनानि च ॥ 
संप्राप्तो ब्राह्मणश्रेष्ठाः प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम्॥ ३४ ॥ 
तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा प्रभासं वीक्ष्य रात्रिपः ॥ 
यावत्संप्रस्थितोन्यत्र तावदग्रे व्यवस्थितम् ॥ ३५ ॥ 
अपश्यद्रोमकंनाम स मुनि संशितव्रतम् ॥ 
तपोवीर्यसमोपेतं सर्वसत्त्वानुकम्पकम् ॥ ३६ ॥ 
तं दृष्ट्वा स प्रणम्योच्चै स्ततः प्रोवाच सादरम् ॥ 
क्षयव्याधियुतश्चन्द्रो निर्वेदाद्द्विजसत्तमाः ॥ ३७ ॥ 
परिक्षीणोऽस्मि विप्रेंद्र क्षयव्याधिप्रभावतः ॥ 
तस्मात्कुरु प्रतीकार महं त्वां शरणं गतः ॥ ३८ ॥ 
मया चिकित्सकाः पृष्टास्तैरुक्तं भेषजं कृतम् ॥ 
अनेकधा महाभाग परिक्षीणो दिनेदिने ॥ ३९ ॥ 
यदि नैवोपदेशं मे कञ्चित्त्वं संप्रदास्यसि ॥ 
व्याधिनाशाय तत्तेन त्यक्ष्याम्यद्य कलेवरम् ॥ ६.६३.४० ॥ 
॥ रोमक उवाच ॥ ॥ 
अन्यस्यापि निशानाथ न शापः कर्तुमन्यथा ॥ 
शक्यते किं पुनस्तस्य दक्षस्यामिततेजसः ॥ ४१ ॥ 
तस्मादत्रोपदेशं ते प्रयच्छामि सुसंमतम् ॥ 
येन ते स्यादसंदिग्धं क्षयव्याधि परिक्षयः ॥ ४२ ॥ 
नादेयं किंचिदस्तीह देवदेवस्य शूलिनः ॥ 
संप्रहृष्टस्य तद्वाक्यात्तस्मादाराधयस्व तम् ॥ ४३ ॥ 
अष्टषष्टिषु तीर्थेषु सत्यं वासः सदा क्षितौ ॥ 
तेषु संस्थाप्य तल्लिंगं तस्य नाशाय रात्रिप ॥ ४४ ॥ 
आराधय ततो नित्यं श्रद्धापूतेन चेतसा ॥ 
संप्राप्स्यसि न संदेहः क्षयव्याधि परिक्षयम् ॥ ४५ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संप्रहृष्टो निशापतिः ॥ 
तस्मिन्प्रभासके क्षेत्रे दिव्यलिंगानि शूलिनः ॥ 
संस्थाप्य पूजयामास स्वनामांकानि भक्तितः ॥ ४६ ॥ 
ततस्तुष्टो महादेवस्तस्य संदर्शनं गतः ॥ 
प्रोवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम् ॥ ४७ ॥ ॥ 
॥ चन्द्र उवाच ॥ ॥ 
परं क्षीणोऽस्मि देवेश यक्ष्मणाहं पदांतिकम् ॥ 
प्राप्तस्तस्मात्परित्राहि नान्यत्संप्रार्थयाम्यहम् ॥ ४८ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्वृषभध्वजः ॥ 
दक्षमाहूय तत्रैव ततः प्रोवाच सादरम् ॥ ४९ ॥ 
एष चंद्रस्त्वया शप्तो जामाता न कृतं शुभम् ॥ 
तस्मादनुग्रहं चास्य मम वाक्यात्समाचर ॥ ६.६३.५० ॥ 
॥ दक्ष उवाच ॥ ॥ 
मया धर्म्यमपि प्रोक्तो वाक्यमेष कुबुद्धिमान् ॥ 
नाकरोन्मे पुरः प्रोच्य करिष्यामीत्य सत्यवाक् ॥ ५१ ॥ 
तेन शप्तस्तु कोपेन सुतार्थे वृषभध्वज ॥ 
हास्येनापि मया प्रोक्तं नान्यथा संप्रजायते ॥ ५२ ॥ 
॥ देवदेव उवाच ॥ ॥ 
अद्यप्रभृति सर्वास्ताः सुता एष निशाकरः ॥ 
समाः संवीक्षते नित्यं मम वाक्यादसंशयम् ॥ ५३ ॥ 
तस्मात्पक्षं क्षयं यातु पक्षं वृद्धिं प्रगच्छतु ॥ 
येन ते स्याद्वचः सत्यं मत्प्रसादसमन्वितम् ॥ ५४ ॥ 
ततो दक्षस्तथेत्युक्त्वा जगाम निजमन्दिरम् ॥ 
देवोऽपि शंकरो भूयः प्रोवाच शशलांछनम् ॥ ५५ ॥ 
भूयोऽपि प्रार्थयाभीष्टं मत्तस्त्वं शशलांछन ॥ 
येन सर्वं प्रयच्छामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम् ॥ ५६ ॥  ॥ 
॥ चन्द्र उवाच ॥ ॥ 
यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम ॥ 
तत्स्थापितेषु लिंगेषु मया सर्वेषु सर्वदा॥ 
संनिधानं त्वया कार्यं लोकानां हित काम्यया ॥ ५७ ॥ 
॥ देव उवाच ॥ ॥ 
अष्टषष्टिषु लिंगेषु स्थापितेषु त्वया विभो ॥ 
सोमवारेण सांनिध्यं करिष्ये वचनात्तव ॥ ५८ ॥ 
एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः ॥ 
चन्द्रोऽपि हर्षसंयुक्तः समं पश्यति तास्ततः ॥ ५९ ॥ 
सुता दक्षस्य विप्रेंद्रा शंकरस्य वचः स्मरन्॥ 
ततो हर्ष समायुक्ता वभूवुस्तदनंतरम् ॥ ६.६३.६० ॥ 
एवं सोमेश्वरास्तत्र बभूवुर्द्विजसत्तमाः ॥ 
अष्टषष्टिषु तीर्थेषु तथान्येषु ततः परम् ॥ ६१ ॥ 
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सोमनाथोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः ॥ ॥ ६३ ॥ ॥ छ ॥