स्कन्दपुराणम्/खण्डः ७ (प्रभासखण्डः)/प्रभासक्षेत्र माहात्म्यम्/अध्यायः २७८
॥ईश्वर उवाच॥॥ 
ततो गच्छेन्महादेवि शूलस्थानमिति श्रुतम्॥ 
देविकायास्तटे रम्ये भास्करं वारितस्करम् ॥ १ ॥ 
यत्रातपत्तपो घोरं वाल्मीकिर्मुनिपुंगवः ॥ 
वाल्मीकिनामा विप्रर्षिर्यत्र सिद्धो महामुनिः ॥ २ ॥ 
यत्र सप्तर्षयो मुष्टास्तेनैव मुनिना प्रिये ॥ 
तस्यैव पश्चिमे भागे मरीचिप्रमुखा द्विजाः ॥ ३ ॥ 
॥ देव्युवाच ॥ ॥ 
कथं तु सिद्धो वाल्मीकिः कथं चौर्येऽकरोन्मनः ॥ 
कथं सप्तर्षयो मुष्टा एतन्मे वद शंकर ॥ ४ ॥ 
॥ ईश्वर उवाच॥ ॥ 
आसीत्पूर्वं द्विजो देवि नाम्ना ख्यातः शमीमुखः ॥ 
गार्हस्थ्ये वर्तमानस्य तस्य पुत्रो व्यजायत ॥ 
वैशाख इति नाम्नाऽसौ रौद्रकर्मा व्यजायत ॥ ५ ॥ 
मुक्त्वैकां गुरुशुश्रूषां नान्यत्किंचिदसौ द्विजः ॥ 
अकरोच्छोभनं कर्म दिवाप्रभृति नित्यशः ॥ ६ ॥ 
अथ कालेन महता पितरौ तस्य तौ प्रिये ॥ 
वार्द्धक्यभावमापन्नौ भर्तव्यौ तस्य विह्वलौ ॥ ७ ॥ 
स नित्यं पदवीं गत्वा मुष्ट्वा लोकान्स्वशक्तितः ॥ 
द्रव्यमादाय पितरौ भार्यां चापि पुपोष च ॥ ८ ॥ 
कस्यचित्त्वथ कालस्य तेन मार्गेण गच्छतः ॥ 
सप्तर्षींश्च तदापश्यत्तीर्थयात्रापरायणान् ॥ ९ ॥ 
तान्दृष्ट्वा यष्टिमुद्यम्य भर्त्सयन्प रुषाक्षरैः ॥ 
वाक्यैरुवाच तान्सर्वांस्तिष्ठध्वमिति भूरिशः ॥ 7.1.278.१० ॥ 
अथ ते मुनयः शांताः समलोष्टाश्मकांचनाः ॥ 
समाः शत्रौ च मित्रे च रोषरागविवर्जिताः ॥ ११ ॥ 
अस्माकं दर्शनं चास्य संभाष्यमृषिभिः सह ॥ 
संजातं निष्फलं मा स्यादित्युवाचांगिरा वचः ॥ १२ ॥ ॥ 
॥ अंगिरा उवाच ॥ ॥ 
भोभोस्तस्कर मे वाक्यं शृणुष्वावहितः क्षणात् ॥ 
आत्मनस्तु हितार्थाय सत्यं चैव वदाम्यहम् ॥ 
तव कः पोष्यवर्गोऽस्ति तच्च सर्वं वदस्व मे ॥ १३ ॥ 
॥ तस्कर उवाच ॥ ॥ 
स्यातां मे पितरौ वृद्धौ भार्यैकाऽपत्यवर्ज्जिता ॥
एका दासी ह्यहं षष्ठो नान्यदस्त्यधिकं मुने ॥ १४ ॥
॥ अंगिरा उवाच ॥ ॥ 
गत्वा पृच्छस्व तान्सर्वान्पुष्टान्पापार्जितैर्धनैः॥ 
अहं करोमि पापानि सर्वे यूयं तु भक्षकाः ॥१५॥ 
तत्पापं भविता कस्य कथयंत्विति मे लघु ॥ 
तथैव गत्वा पप्रच्छ पितरौ तावथोचतुः ॥१६॥ 
॥ मातापितरावूचतुः॥ ॥ 
एकः पापानि कुरुते फलं भुंक्ते महा जनः ॥ 
भोक्तारो विप्रमुच्यंते कर्ता दोषेण लिप्यते ॥१७॥ 
यः करोत्यशुभं कर्म कुटुंबार्थं तु मंदधीः॥ 
आत्मा न वल्लभस्तस्य नूनं पुंसः सुपापिनः ॥ १८ ॥ 
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
तयोः स वचनं श्रुत्वा पुनर्भीतमनास्तदा ॥ 
तयोस्तु संनतिं कृत्वा पितरौ पुनरब्रवीत्॥ १९ ॥ 
युवाभ्यां हितमेवाहं यत्करोम्यशुभं क्वचित् ॥ 
तस्यांशं भुज्यते किंचिद्युवाभ्यां वा न वोच्यताम् ॥7.1.278.२०॥ 
॥ पितरावूचतुः ॥ ॥ 
पूर्वे वयसि पुत्र त्वमावाभ्यां पाल्य एव हि ॥ 
उत्तरे तु वयं पाल्याः सम्यक्पुत्र त्वया पुनः ॥ २१ ॥ 
इतरेतरधर्मोऽयं निर्दिष्टः पद्मयोनिना ॥ 
आवाभ्यां यत्कृतं कर्म युष्मदर्थं शुभाशुभम् ॥ 
भोक्ष्यामो वयमेवेह तत्सर्वं नात्र संशयः ॥ ।२२ ॥ 
अथ त्वमपि यद्वत्स प्रकरोषि शुभाशुभम् ॥ 
भोक्ष्यसे सकलं तद्वत्स्वयं नान्यः परत्र च ॥२३॥ 
अवश्यं स्वयमश्नाति कृतं कर्म शुभाशुभम्। 
तस्मान्नरेण कर्तव्यं शुभं कर्म विपश्चिता ॥ २४ ॥ 
चौर्यं वाथ कृषिं वाथ कुसीदं वाथ पुत्रक ॥ 
वाणिज्यमथवा प्रेष्यं कृत्वाऽस्माकं च भोजनम् ॥ 
अहर्निशं त्वया देयं न दोषोऽस्मासु पुत्रक ॥ २५ ॥ 
ताभ्यां तद्वचनं श्रुत्वा ततो भार्यामभाषत । 
तदेव वाक्यं साऽवोचद्यत्प्रोक्तं गुरुभिः पुरा ॥ 
ततो वैराग्यमापन्नो वैशाखो मुनिसत्तमः ॥ २६ ॥ 
गर्हयन्नेवमात्मानं भूयोभूयः सुदुःखितः ॥ 
धिङ्मां दुष्कृतकर्माणं पापकर्मरतं सदा ॥ २७ ॥ 
विवेकेन परित्यक्तं सत्संगेन विवर्जितम् ॥ 
यः करोति नरः पापं न सेवयति पंडितान् ॥ 
न चात्मा वल्लभस्तस्य एतन्मे वर्तते हृदि ॥ २८ ॥ 
एवं विकल्पहृदयो गत्वा स ऋषिसन्निधौ ॥ 
उवाच श्लक्ष्णया वाचा गम्यतामिति सादरम् ॥ ॥ २९ ॥ 
वृसी प्रगृह्यतामेषा तथैव च कमण्डलुः ॥ 
वल्कलानि च चीराणि मृगचर्माण्यशेषतः ॥ 7.1.278.३० ॥ 
क्षम्यतामपराधो मे दीनस्य कृपणस्य च ॥ 
सत्संगेन वियुक्तस्य मूर्खस्य मुनिसत्तमाः ॥ ३१ ॥ 
अद्यप्रभृति निवृत्तः कर्मणोऽस्याहमेव च ॥ 
रौद्रस्य सुनृशंसस्य साधुभिर्गर्हितस्य च ॥ 
तस्मात्कथयतास्माकं निवृत्तिं चास्य कर्मणः॥३२॥ 
येन युष्मत्प्रसादेन पापान्मोक्षमहं व्रजे॥ 
उपवासोऽथ मन्त्रो वा नियमो वाथ संयमः॥३३॥ 
॥ ऋषय ऊचुः॥ ॥ 
साधु पृष्टं त्वया वत्स तत्त्वमेकमनाः शृणु॥ 
संगृह्य कीर्तयिष्यामस्त्वयाऽऽख्येयं न कस्यचित्॥३४॥ 
तेन जप्तेन पापत्मन्मोक्षं प्राप्स्यसि निश्चितम्॥ 
झाटघोटस्त्वया कीर्त्त्यो मन्त्रोऽयं चतुरक्षरः॥३५॥ 
सर्वपापहरो नृणां स्वर्गमोक्षफलप्रदः॥ 
स तदैवं हि तैः प्रोक्तो वैशाखो मुनिपुंगवैः ॥
तस्थौ जाप्यपरो नित्यं गतास्ते मुनिपुंगवाः ॥ ३६ ॥ 
तस्यैवं जपतो देवि देविकायास्तटे शुभे ॥ 
अनिशं गुरु भक्तस्य समाधिः समपद्यत ॥ ३७ ॥ 
क्षुत्पिपासा तदा नष्टा शुद्धिमायात्कलेवरम् ॥ ३८ ॥ 
मंत्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ ॥ 
यादृशी भाव ना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी ॥ ३९ ॥ 
निर्मलोऽयं स्वभावेन परमात्मा यथा हितः ॥ 
उपाधिसंगमासाद्य विकारं स्फटिको यथा॥ 7.1.278.४० ॥
यथा च भ्रमरी वंध्या लब्ध्वा जीवमणुं क्वचित् ॥ 
स्वस्थाने स्थाप्य तं ध्यायेद्भ्रमरी ध्यानसंयुता ॥ ४१ ॥ 
स तु तद्ध्यानसंवृद्धो जीवो भवति तादृशः ॥ 
अन्ययोन्युद्भवो वापि तथा निदर्शनं सताम्॥४२॥ 
आदिष्टो गुरुणा यश्च विकल्पं यदि गच्छति॥
नासौ सिद्धिमवाप्नोति मंदभाग्यो यथा निधिम्॥ !॥ ४३ ॥ 
एवं वर्षसहस्राणि समतीतानि भूरिशः॥ 
तस्य जाप्यपरस्यैव अमृतत्वं गतस्य च ॥ ४४ ॥ 
ततः कालक्रमेणैव वल्मीकेन स वेष्टितः ॥ 
येनासौ सर्वतो व्याप्तो न च तं स बुबोध वै ॥ ४५ ॥ 
कस्यचित्त्वथकालस्य मुनयस्ते समागताः ॥ 
तं प्रदेशं तु संप्रेक्ष्य सहाय्यमितरेतरम्॥ 
ऊचुः परस्परं सर्वे दत्त्वा चैव करैः करम् ॥४६॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
अत्रासौ तस्करः प्राप्तो वैशाखो दारुणाकृतिः ॥ 
येन सर्वे वयं मुष्टा अस्मि न्स्थाने समागताः ॥ ४७ ॥ 
एवं संजल्पमानास्ते शुश्रुवुः शब्दमुत्तमम् ॥ 
वल्मीकमध्यतो व्यक्तं ततस्ते कौतुकान्विताः ॥ ४८ ॥ 
अखनंस्तत्र वल्मीकं कुशीभिः पर्वतोपमम् ॥ ४९ ॥ 
अथ ते ददृशुस्तत्र विशाखं मुनिसत्तमाः ॥ 
जपंतमसकृन्मत्रं तमेव चतुरक्षरम् ॥ 7.1.278.५० ॥ 
तं समाधिगतं ज्ञात्वा भेषजैर्योगसंमतैः ॥ 
ममर्दुः सर्वतो विप्रास्तत्र सुप्ततनौ भृशम् ॥ ५१ ॥
ततोऽब्रवीदृष्रीन्सर्वान्स्वमर्थं गृह्यतां द्विजाः ॥ 
युष्मदीयं गृहीतं यत्पा पेनाकृतबुद्धिना ॥ ५२ ॥ 
गम्यतां तीर्थयात्रायां सर्वे मुक्ता मया द्विजाः ॥ 
वाच्यौ मे पितरौ गत्वा तथा भार्या द्विजोत्तमाः ॥ ५३ ॥ 
सर्व संगपरित्यक्तो विशाखः समपद्यत ॥ 
दर्शनं कांक्षते नैव भवद्भिस्तु यथा पुरा ॥ ५४ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
बहुवर्षाण्यतीतानि तवात्र वसतो मुने ॥ 
सर्वे ते निधनं प्राप्ता ये चान्ये ते कुटुंबिनः ॥ ५५ ॥ 
वयं चिरात्समायाताः स्थानेऽस्मिन्मुनिसत्तमाः ॥ 
स त्वं सिद्धिमनुप्राप्तो मंत्रादस्मादसंशयम् ॥ ५६ ॥ 
यस्मात्त्वं मंत्रमेकाग्रो ध्यायन्वल्मीकमाश्रितः ॥ 
तस्माद्वाल्मीकिनामा त्वं भविष्यसि महीतले ॥ ५७ ॥ 
स्वच्छंदा भारती देवी जिह्वाग्रे ते भविष्यति ॥ 
कृत्वा रामायणं काव्यं ततो मोक्षं गमिष्यसि॥ ५८ ॥ 
विशाख उवाच ॥ 
गृह्यतां द्विजशार्दूलाः प्रसन्ना गुरुदक्षिणाम्॥ 
येनाहमनृणो भूत्वा करोमि सुमहत्तपः ॥ ५९ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
एषा नो दक्षिणा विप्र यस्त्वं सिद्धिमुपागतः ॥ 
सर्वकामसमृद्धात्मा कृतकृत्या वयं मुने ॥ 7.1.278.६० ॥ 
वरं वरय भूयस्त्वं यस्ते मनसि वर्तते ॥ ६१ ॥ 
॥ वाल्मीकिरुवाच ॥ ॥ 
भवंतो यदि तुष्टा मे यदि देयो वरो मम ॥ 
कथ्यतां तर्हि मे शीघ्रं को देवो ह्यत्र संस्थितः ॥ 
देविकायास्तटे रम्ये सर्वकामफलप्रदः ॥ ६२ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
शृणुष्वैकमना विप्र यो देवश्चात्र संस्थितः ॥ 
पश्य निंबमिमं विप्र बहुशाखाप्रविस्तरम् ॥ ६३ ॥ 
अस्य मूले स्थितः सूर्य्यः कल्पादौ ब्रह्मणोंऽशजः ॥ 
तमाराधय यत्तेसावस्य स्थानस्य देवता ॥ ६४ ॥ 
सूर्यक्षेत्रं समाख्यातमिदं गव्यूतिमात्रकम् ॥ 
अत्र स्थाने स्थिता येपि तेषां स्वर्गो ध्रुवं भवेत् ॥ ६५ ॥ 
अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र मूलस्थानमिति श्रुतम् ॥ 
स्थानं सूर्यस्य विप्रेन्द्र कार्या चात्र त्वया स्थितिः ॥ ॥ ६६ ॥ 
अद्यप्रभृति विप्रेंद्र तीर्थमेतन्महीतले ॥ 
गमिष्यति परां ख्यातिं देविकातटमाश्रितम् ॥ ६७ ॥ 
वयं मुष्टा यतो विप्र मूलस्थाने पुरा स्थिताः ॥ 
मूलस्थानेति वै नाम लोके ख्यातिं गमिष्यति ॥ ६८ ॥ 
अत्र ये मानवा भक्त्या स्नानं सूर्यस्य संगमे ॥ 
उत्तरे तु करिष्यंति ते यास्यंति त्रिविष्टपम् ॥ ६९ ॥ 
तर्पणं तिलमिश्रेण जलेन द्विजसत्तमाः ॥ 
गयाश्राद्धसमा तुष्टिः पितॄणां च भविष्यति ॥ 7.1.278.७० ॥ 
अत्र ये मानवा भक्त्या श्राद्धं दास्यंति सत्तमाः ॥ 
शाकमूलफलैर्वापि सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः ॥ ७१ ॥ 
तेषां यास्यंति पितरो मोक्षं नैवात्र संशयः ॥ ७२ । 
अपि कीटपतंगा ये पक्षिणः पशवो मृगाः ॥
तृषार्ता जलसंस्पर्शाद्यास्यंति परमां गतिम् ॥ ७३ ॥ 
वयमेव सदात्रस्थाः श्रावणे मासि सत्तम ॥ 
पौर्णमास्यां भविष्यामस्तव स्नेहादसंशयम् ॥ ७४ ॥ 
तस्मिन्नहनि यस्तोयैः पितॄन्संतर्पयिष्यति ॥ 
तस्याष्टादशकुष्ठानि क्षयं यास्यंति तत्क्षणात् ॥ ७५ ॥ 
कपालोदुम्बराख्येंद्रमण्डलाख्यविचर्चिकाः ॥ 
ऋष्यचर्मैककिटिभसिध्मालसविपादिकाः ॥ ७६ ॥ 
दद्रुसिता रुचिस्फोटं पुण्डरीकं सकाकणम् ॥ 
पामा चर्मदलं चेति कुष्ठान्यष्टादशैव तु ॥ ७७ ॥ 
गमिष्यंति न संदेह इत्युक्त्वांतर्दधुश्च ते ॥ 
ऋषिः सिषेवे च रविं चक्रे रामायणं ततः ॥ ७८ ॥ 
तस्मात्पश्येच्च तं देवं सर्वयज्ञफलप्रदम् ॥ 
शृणुयाच्च कथां चैनां सर्वपातकनाशिनीम् ॥ ७९ ॥ 
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये देविकामाहात्म्यमूलस्थानमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टसप्तत्युत्तर द्विशततमोऽध्यायः ॥२७८॥