अर्थशास्त्रम्/अधिकरणम् ३/अध्यायः १६
दत्तस्याप्रदानं ऋण-आदानेन व्याख्यातं   ।। ०३.१६.०१  ।।
 दत्तं अव्यवहार्यं एकत्रानुशये वर्तेत   ।। ०३.१६.०२  ।।
 सर्व-स्वं पुत्र-दारं आत्मानं वा प्रदायानुशयिनः प्रयच्छेत्  ।। ०३.१६.०३  ।।
 धर्म-दानं असाधुषु कर्मसु चाउपघातिकेषु वा । अर्थ-दानं अनुपकारिष्वपकारिषु वा । काम-दानं अनर्हेषु च   ।। ०३.१६.०४  ।।
 यथा च दाता प्रतिग्रहीता च नौपहतौ स्यातां तथाअनुशयं कुशलाः कल्पयेयुः   ।। ०३.१६.०५  ।।
 दण्ड-भयादाक्रोश-भयादनर्थ-भयाद्वा भय-दानं प्रतिगृह्णतः स्तेय-दण्डः । प्रयच्छतश्च   ।। ०३.१६.०६  ।।
 रोष-दानं पर-हिंसायां । राज्ञां उपरि दर्प-दानं च   ।। ०३.१६.०७  ।।
 तत्रौत्तमो दण्डः   ।। ०३.१६.०८  ।।
 प्रातिभाव्यं दण्ड-शुल्क-शेषं आक्षिकं सौरिकं च नाकामः पुत्रो दायादो वा रिक्थ-हरो दद्यात्  इति दत्तस्यानपाकर्म  । ।। ०३.१६.०९  ।।
 अस्वामि-विक्रयस्तु  नष्ट-अपहृतं आसाद्य स्वामी धर्मस्थेन ग्राहयेत्  ।। ०३.१६.१०  ।।
 देश-काल-अतिपत्तौ वा स्वयं गृहीत्वाउपहरेत्  ।। ०३.१६.११  ।।
 धर्मस्थश्च स्वामिनं अनुयुञ्जीत "कुतस्ते लब्धम्" इति   ।। ०३.१६.१२  ।।
 स चेदाचार-क्रमं दर्शयेत । न विक्रेतारं । तस्य द्रव्यस्यातिसर्गेण मुच्येत   ।। ०३.१६.१३  ।।
 विक्रेता चेद्दृश्येत । मूल्यं स्तेय-दण्डं च दद्यात्  ।। ०३.१६.१४  ।।
 स चेदपसारं अधिगच्छेदपसरेदा-अपसार-क्षयात्  ।। ०३.१६.१५  ।।
 क्षये मूल्यं स्तेय-दण्डं च दद्यात्  ।। ०३.१६.१६  ।।
 नाष्टिकश्च स्व-करणं कृत्वा नष्ट-प्रत्याहृतं लभेत   ।। ०३.१६.१७  ।।
 स्व-करण-अभावे पञ्च-बन्धो दण्डः   ।। ०३.१६.१८  ।।
 तच्च द्रव्यं राज-धर्म्यं स्यात्  ।। ०३.१६.१९  ।।
 नष्ट-अपहृतं अनिवेद्यौत्कर्षतः स्वामिनः पूर्वः साहस-दण्डः   ।। ०३.१६.२०  ।।
 शुल्क-स्थाने नष्ट-अपहृत-उत्पन्नं तिष्ठेत्  ।। ०३.१६.२१  ।।
 त्रि-पक्षादूर्ध्वं अनभिसारं राजा हरेत् । स्वामी वा स्व-करणेन   ।। ०३.१६.२२  ।।
 पञ्च-पणिकं द्विपद-रूपस्य निष्क्रयं दद्यात् । चतुष्पणिकं एक-खुरस्य । द्विपणिकं गोमहिषस्य । पादिकं क्षुद्र-पशूनां   ।। ०३.१६.२३  ।।
 रत्न-सार-फल्गु-कुप्यानां पञ्चकं शतं दद्यात्  ।। ०३.१६.२४  ।।
 पर-चक्र-अटवी-हृतं तु प्रत्यानीय राजा यथा-स्वं प्रयच्छेत्  ।। ०३.१६.२५  ।।
 चोर-हृतं अविद्यमानं स्व-द्रव्येभ्यः प्रयच्छेत् । प्रत्यानेतुं अशक्तो वा   ।। ०३.१६.२६  ।।
 स्वयं-ग्राहेणऽहृतं प्रत्यानीय तन्-निष्क्रयं वा प्रयच्छेत्  ।। ०३.१६.२७  ।।
 पर-विषयाद्वा विक्रमेणऽनीतं यथा-प्रदिष्टं राज्ञा भुञ्जीत । अन्यत्रऽर्य-प्राणेभ्यो देव-ब्राह्मण-तपस्वि-द्रव्येभ्यश्च   इत्यस्वामि-विक्रयः  । ।। ०३.१६.२८  ।।
 स्व-स्वामि-सम्बन्धस्तु  भोग-अनुवृत्तिरुच्छिन्न-देशानां यथा-स्वं द्रव्याणां   ।। ०३.१६.२९  ।।
 यत्स्वं द्रव्यं अन्यैर्भुज्यमानं दश वर्षाण्युपेक्षेत । हीयेतास्य । अन्यत्र बाल-वृद्ध-व्याधित-व्यसनि-प्रोषित-देश-त्याग-राज्य-विभ्रमेभ्यः   ।। ०३.१६.३०  ।।
 विंशति-वर्ष-उपेक्षितं अनवसितं वास्तु नानुयुञ्जीत   ।। ०३.१६.३१  ।।
 ज्ञातयः श्रोत्रियाः पाषण्डा वा राज्ञां असंनिधौ पर-वास्तुषु विवसन्तो न भोगेन हरेयुः । उपनिधिं आधिं निधिं निक्षेपं स्त्रियं सीमानं राज-श्रोत्रिय-द्रव्याणि च   ।। ०३.१६.३२  ।।
 आश्रमिणः पाषण्डा वा महत्यवकाशे परस्परं अबाधमाना वसेयुः   ।। ०३.१६.३३  ।।
 अल्पां बाधां सहेरन्  ।। ०३.१६.३४  ।।
 पूर्व-आगतो वा वास-पर्यायं दद्यात्  ।। ०३.१६.३५  ।।
 अप्रदाता निरस्येत   ।। ०३.१६.३६  ।।
 वानप्रस्थ-यति-ब्रह्म-चारिणां आचार्य-शिष्य-धर्म-भ्रातृ-समान-तीर्थ्या रिक्थ-भाजः क्रमेण   ।। ०३.१६.३७  ।।
 विवाद-पदेषु चएषां यावन्तः पणा दण्डास्तावती रात्रीः क्षपण-अभिषेक-अग्नि-कार्य-महा-कच्छ-वर्धनानि राज्ञश्चरेयुः   ।। ०३.१६.३८  ।।
 अहिरण्य-सुवर्णाः पाषढाः साधवः   ।। ०३.१६.३९  ।।
 ते यथा-स्वं उपवास-व्रतैराराधयेयुः । अन्यत्र पारुष्य-स्तेय-साहस-संग्रहणेभ्यः   ।। ०३.१६.४०  ।।
 तेषु यथा-उक्ता दण्डाः कार्याः   ।। ०३.१६.४१  ।।
 प्रव्रज्यासु वृथा-आचारान्राजा दण्डेन वारयेत् । ।। ०३.१६.४२अ ब  ।।
 धर्मो ह्यधर्म-उपहतः शास्तारं हन्त्युपेक्षितः   ।। ०३.१६.४२च्द्  ।।