विष्णुपुराणम्/प्रथमांशः/अध्यायः ११
श्रीपराशर उवाच
प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायंभुवस्य तु  ।
द्वौ पुत्रौ तु महावीर्यौ धर्मज्ञौ कथितौ तव  ॥ १,११.१ ॥
तयोरुत्तानपादस्य सुरुच्यामुत्तमः सुतः  ।
अभीष्टायामभूद्ब्रह्यन्पितुरत्यन्तवल्लभः  ॥ १,११.२ ॥
सुनीतिर्नाम या राज्ञस्तस्यासीन्महिषी द्विज  ।
स नाति प्रीतिमांस्तस्यामभूद्यस्या ध्रुवः सुतः  ॥ १,११.३ ॥
राजासनस्थितस्याङ्कं पितुर्भ्रतरमाश्रितम्  ।
दृष्ट्वोत्तमं ध्रुव श्चक्रे तमारोढुं मनोरथम्  ॥ १,११.४ ॥
प्रत्यक्षं भूपतिस्तस्याः सुरुच्या नाभ्यनन्दत  ।
प्रणयेनागतं पुत्रमुत्संगारोहणोत्सुकम्  ॥ १,११.५ ॥
सपत्नी तनयं दृष्ट्वा तमङ्कारोहणोत्सुकम्  ।
स्वपुत्रं च तथारूढं सुरुचिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १,११.६ ॥
क्रियते किं वृथा वत्स महानेष मनोरथः  ।
अन्यस्त्रीगर्भजातेन ह्यसंभूय ममोदरे  ॥ १,११.७ ॥
उत्तमोत्तममप्राप्यमविवेको हि वाञ्छसि  ।
सत्यं सुतस्त्वमप्यस्य किं तु न त्वं मया धृतः  ॥ १,११.८ ॥
एतद्राजासनं सर्व भूभृत्संश्रयकेतनम्  ।
योग्यं ममैव पुत्रस्य किमात्मा क्लिश्यतेत्वया  ॥ १,११.९ ॥
उच्चैर्मनोरथस्तेयं मत्पुत्रस्येव किं वृथा  ।
सुनीत्यामात्मनो जन्म किं त्वया नावगम्यते  ॥ १,११.१० ॥
श्रीपराशर वाच
उत्सृज्य पितरं बालस्तच्छ्रुत्वा मातृभाषितम्  ।
जगाम कुपितो मातुर्निजाया द्विजमन्दिरम्  ॥ १,११.११ ॥
तं दृष्ट्वा कुपितं पुत्रमीषत्प्रस्फुरिताधरम्  ।
सुनीतिरङ्कमारोप्य मैत्रेयेदमभाषत  ॥ १,११.१२ ॥
वत्स कः कोपहेतुस्ते कश्च त्वां नाभि नन्दति  ।
कोवजानाति पितरं वत्स यस्तेपराध्यति  ॥ १,११.१३ ॥
श्रीपराशर वाच
इत्युक्तः सकलं मात्रे कथयामास तद्यथा  ।
सुरुचिः प्राह भूपालप्रत्यक्षमतगर्विता  ॥ १,११.१४ ॥
विनिश्वस्येति कथिते तस्मिन्पुत्रेण दुर्मनाः  ।
श्वसक्षामेक्षणा दीना सुनीतिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १,११.१५ ॥
सुनीतिरुवाच
सुरुचिः सत्यमाहेदं मन्दभाग्योसिःपुत्रक  ।
न हि पुण्यवतां वत्स सपत्नैरेव मुच्यते  ॥ १,११.१६ ॥
नोद्वेगस्तात कर्तव्यः कृतं यद्भवता पुरा  ।
तत्कोपहर्तु शक्नोति दातुं कश्चाकृतं त्वया  ॥ १,११.१७ ॥
तत्त्वया नात्र कर्तव्यं दुःखं तद्वाक्यसम्भवम्  ॥ १,११.१८ ॥
राजासनं राजच्छत्रं वराश्चावरवारणाः  ।
यस्य पुण्यानि तस्यैते मत्वैतच्छांम्य पुत्रक  ॥ १,११.१९ ॥
अन्यजन्मकृतैः पुण्यैः सुरुच्या सुरुचिर्नृपः  ।
भार्येति प्रोच्यते चान्यां मद्विधा पुण्यवर्जिता  ॥ १,११.२० ॥
पुण्योपचयसंपन्नस्तस्याः पुत्रस्तथोत्तमः  ।
मम पुत्रस्तथा जातः स्वल्पपुण्यो ध्रुवो भवान्  ॥ १,११.२१ ॥
तथापि दुःखं न भवान् कर्तुमर्हसि पुत्रक  ।
यस्य यावत्स तेनैव स्वेन तुष्यति मानवः  ॥ १,११.२२ ॥
यदि ते दुःखमत्यर्थं सुरुच्या वचसाभवत् ।
तत्पुण्योपचये यत्नं कुरु सर्वफलप्रदे  ॥ १,११.२३ ॥
सुशीलो भव धर्मात्मा मैत्रः प्राणिहिते रतः  ।
निम्नं यथापः प्रवणाः पात्रमायान्ति सम्पदः  ॥ १,११.२४ ॥
ध्रुव उवाच
अम्ब यत्त्वमिदं प्रात्थ प्रशमाय वचो मम  ।
नैतद्दुर्वाचसा भिन्ने हृदये मम तिष्ठति  ॥ १,११.२५ ॥
सोऽहं तथा यतिष्यामि यथा सर्वोत्तमोत्तमम्  ।
स्थानं प्राप्स्याम्यशोषाणां जगतामभि पूजितम्  ॥ १,११.२६ ॥
सुरुचिर्दयिता राज्ञस्तस्या जातोस्मि नोदरात् ।
प्रभावं पश्य मेंब त्वं वृद्धस्यापि तवोदरे  ॥ १,११.२७ ॥
उत्तमः स मम भ्राता यो गर्भेण धृतस्तया  ।
स राजासनमाप्नोतु पित्रा दत्तं तथास्तु तत् ॥ १,११.२८ ॥
नान्यदत्तमभीप्स्यामि स्तानमम्ब स्वकर्मणा  ।
इच्छामि तदहं स्थानं यत्र प्राप पिता मम  ॥ १,११.२९ ॥
श्रीपराशर उवाच
निर्जगाम गृहान्मातुरित्युक्त्वा मातरं ध्रुवः  ।
पुराच्च निर्गम्य ततस्तद्बाह्योपवनं ययो  ॥ १,११.३० ॥
स ददर्श मुनींस्तत्र सप्तपूर्वागतान्ध्रुवः  ।
कुष्माजिनोत्तरीयेषु विष्टरेषु समास्थितान्  ॥ १,११.३१ ॥
स राजपुत्रस्तान्सर्वान्प्रणिपत्याभ्य भाषत  ।
प्रश्रयावनतः सम्यगभिवादनपूर्वकम्  ॥ १,११.३२ ॥
ध्रुव उवाच
उत्तानपादतनयं मां निबोधत सत्तमाः  ।
जातं सुनीत्यां निर्वेदाद्युष्माकं प्राप्तमन्तिकम्  ॥ १,११.३३ ॥
ऋषय ऊचुः
चतुःपञ्चा ब्दसंभूतो बालस्त्वं तृपनन्दन  ।
निर्वेदकारणं किञ्चित्तव नाद्यापि वर्तते  ॥ १,११.३४ ॥
न चिन्त्यं भवतः किञ्चिद्ध्रयते भूपतिः पिता  ।
न चैवैष्ट वियोगादि तव पश्याम बालक  ॥ १,११.३५ ॥
शरीरे न च ते व्याधिरस्माभिरुपलक्ष्यते  ।
निर्वेदः किन्निमित्तस्ते कथ्यतां यदि विद्यते  ॥ १,११.३६ ॥
श्रीपराशर उवाच
ततः स कथयामास सुरुच्या यदुदाहृतम्  ।
तन्निशम्य ततः प्रोचुर्मुनयस्ते परस्परम्  ॥ १,११.३७ ॥
अहो क्षात्रं परं तेजो बालस्यापि यदक्षमा  ।
सपत्न्या मातुरुक्तं यद्धृदयान्नापसर्पति  ॥ १,११.३८ ॥
भोभोः क्षत्रियदायादः निर्वेदाद्यत्त्वायाधुना  ।
कर्तुं व्यवसितं तन्नः कथ्यतां यदि रोचते  ॥ १,११.३९ ॥
यच्च कार्यं तवास्माभिः साहाय्यममितद्युते  ।
तदुच्यतां विवक्षुस्त्वमस्माभिरुपलक्ष्यसे  ॥ १,११.४० ॥
ध्रुव उवाच
नाह मर्थमभीप्सामि न राज्यं द्विजसत्तमाः  ।
तत्स्थानमेकमिच्छामि भुक्तं नान्येन यत्पुरा  ॥ १,११.४१ ॥
एतन्मे क्रियतां सम्यक्कथ्यतां प्राप्यते यथा  ।
स्थानमग्र्यं समस्तेभ्यः स्थानेभ्यो मुनिसत्तमाः  ॥ १,११.४२ ॥
मरीचिरुवाच
अनाराधितगोविन्दैर्नरैः स्थानं नृपात्मज  ।
न हि संप्राप्यते श्रेष्ठं तस्मादाराधयाच्युतम्  ॥ १,११.४३ ॥
अत्रिरुवाच
परः पराणां पुरुषो यस्य तुष्टो जनार्दनः  ।
संप्राप्नोत्यक्षयं स्थानमेतत्सत्यं मयोदितम्  ॥ १,११.४४ ॥
अङ्गिरा उवाच
यस्यान्तः सर्वमेवेदमच्युतस्याव्ययात्मनः  ।
तमाराधय गोविन्दं स्थानमग्र्यं यदीच्छसि  ॥ १,११.४५ ॥
पुलस्त्य उवाच
परं ब्रह्म परं धाम योऽसौ ब्रह्म तथा परम्  ।
तमाराध्य हरिं याति मुक्तिमप्यति दुर्लभाम्  ॥ १,११.४६ ॥
पुलह उवाच
ऐन्द्रमिन्द्रः परं स्थानं यमाराध्य जगत्पतिम्  ।
प्राप यज्ञपतिं विष्णुं तमाराधय सुव्रत  ॥ १,११.४७ ॥
क्रतुरुवाच
यो यज्ञपुरुषो यज्ञो योगेशः परमः पुमान्  ।
तस्मिंस्तुष्टे यदप्राप्यं किन्तदस्ति जनार्दने  ॥ १,११.४८ ॥
वसिष्ठ उवाच
प्राप्नोष्याराधिते विष्णौ मनसा यद्यदिच्छति  ।
त्रेलोक्यान्तर्गतं स्थानं किमु वत्सोत्तमोत्तमम्  ॥ १,११.४९ ॥
ध्रुव उवाच
आराध्यः कथितो देवो भवद्भिः प्रणतस्य मे  ।
मया तत्परीतोषाय यज्जप्तव्यं तदुच्यताम्  ॥ १,११.५० ॥
यथा चाराधनं तस्य मया कार्यं महात्मनः  ।
प्रसादसुमुखास्तन्मे कथयन्तु महर्षयः  ॥ १,११.५१ ॥
ऋषय ऊचुः
राजपुत्र यथा विष्णोराराधनपरैर्नरैः  ।
कार्यमाराधनं तन्नो यथावच्छ्रोतुमर्हसि  ॥ १,११.५२ ॥
बाह्यार्थादखिलाच्चित्तं त्याजयेत्प्रथमं नरः  ।
तस्मिन्नेव जगद्धाम्नि ततः कुर्वित निश्चलम्  ॥ १,११.५३ ॥
एवमेकाग्रचित्तेन तन्मयेन धृतात्मना  ।
जप्तव्यं यन्नि बोधैतत्तन्रः पार्थिवनन्दन  ॥ १,११.५४ ॥
हिरण्यगर्भपुरुषप्रधानव्यक्तरूपिणे  ।
ओं नमो वासुदेवाय शुद्धज्ञानस्वरूपिमे  ॥ १,११.५५ ॥
एतज्जजाप भगवान् जप्यं स्वायंभुवो मनुः  ।
पितामहस्तव पुरा तस्य तुष्टो जनार्दनः  ॥ १,११.५६ ॥
ददो यथाभिलषितां सिद्धिं त्रैलोक्यदुर्लभाम्  ।
तथा त्वमपि गोविन्दं तोषयैतत्सदा जपन्  ॥ १,११.५७ ॥
इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमेंश एकादशोऽध्यायः (११)

श्रीविष्णुपुराणम्-प्रथमांशः