बृहत्संहिता/अध्यायः ६८
६८ पञ्चमनुष्यविभागाध्यायः ।।
 ताराग्रहैर्बलयुतैः स्वक्षेत्रस्वौच्चगैश्चतुष्टयगैः ।	
 पञ्च पुरुषाः प्रशस्ता जायन्ते तानहं वक्ष्ये ।।	६८.०१ ।। 
 जीवेन भवति हंसः सौरेण शशः कुजेन रुचकश्च ।	
 भद्रो बुधेन बलिना मालव्यो दैत्यपूज्येन ।।	६८.०२ ।। 
 सत्त्वं अहीनं सूर्यात्शारीरं मानसं च चन्द्रबलात् ।	
 यद्राशिभेदयुक्तावेतौ तल्लक्षणः स पुमान् ।।	६८.०३ ।। 
 तद्धातुमहाभूतप्रकृतिद्युतिवर्णसत्त्वरूपऽद्यैः ।	
 अबलरविइन्दुयुतैस्तैः सङ्कीर्णा लक्षणैः पुरुषाः ।।	६८.०४ ।। 
 भौमात्सत्त्वं गुरुता बुधात्सुरेज्यात्स्वरः सितात्स्नेहः ।	
 वर्णः सौरादेषां गुणदोषैः साध्वसाधुत्वम् ।।	६८.०५ ।। 
 सङ्कीर्णाः स्युर्न नृपा दशासु तेषां भवन्ति सुखभाजः ।	
 रिपुगृहनीचौच्चच्युतसत्पापनिरीक्षणैर्भेदाः[क्.भेदः] ।।	६८.०६ ।। 
 षण्णवतिरङ्गुलानां व्यायामो दीर्घता च हंसस्य ।	
 शशरुचकभद्रमालव्यसंज्ञितास्त्र्यङ्गुलविवृद्ध्या ।।	६८.०७ ।। 
यः सात्त्विकस्तस्य दया स्थिरत्वं	
सत्त्वऽर्जवं ब्राह्मणदेवभक्तिः ।	
रजोअधिकः काव्यकलाक्रतुस्त्री	
संसक्तचित्तः पुरुषो +अतिशूरः ।।	६८.०८ ।। 
तमोअधिको वञ्चयिता परेषां	
मूर्खो +अलसः क्रोधपरो +अतिनिद्रः ।	
मिश्रैर्गुणैः सत्त्वरजस्तमोभिर्	
मिश्रास्तु ते सप्त सह प्रभेदैः ।।	६८.०९ ।। 
मालव्यो *नागनासः समभुज[क्.नागनाससमभुज]युगलो जानुसम्प्राप्तहस्तो	
मांसैः पूर्णाङ्गसन्धिः समरुचिरतनुर्मध्यभागे कृशश्च ।	
पञ्चाष्टौ चऊर्ध्वं आस्यं श्रुतिविवरं अपि त्र्यङ्गुलऊनं च तिर्यग्	
दीप्ताक्षं सत्कपोलं समसितदशनं नातिमांसाधरोष्ठम् ।।	६८.१० ।। 
मालवान्स भरुकच्छसुराष्ट्रान्	
लाटसिन्धुविषयप्रभृतींश्च ।	
विक्रमऽर्जितधनो +अवति राजा	
पारियात्रनिलयान्[क्.निलयः] कृतबुद्धिः ।।	६८.११ ।। 
 सप्ततिवर्षो मालव्यो +अयं त्यक्ष्यति सम्यक्प्राणांस्तीर्थे ।	
 लक्षणं एतत्सम्यक्प्रोक्तं शेषनराणां चातो वक्ष्ये ।।	६८.१२ ।। 
उपचितसमवृत्तलम्बबाहुर्	
भुजयुगलप्रमितः समुच्छ्रयो +अस्य ।	
मृदुतनुघनरोमनद्धगण्डो	
भवति नरः खलु लक्षणेन भद्रः ।।	६८.१३ ।। 
त्वक्शुक्रसारः पृथुपीनवक्षाः	
सत्त्वाधिको व्याघ्रमुखः स्थिरश्च ।	
क्षमान्वितो धर्मपरः कृतज्ञो	
गजेन्द्रगामी बहुशास्त्रवेत्ता ।।	६८.१४ ।। 
प्राज्ञो वपुष्मान्सुललाटशङ्खः	
कलास्वभिज्ञो धृतिमान्सुकुक्षिः ।	
सरोजगर्भद्युतिपाणिपादो	
योगी सुनासः समसंहतभ्रूः ।।	६८.१५ ।। 
नवाम्बुसिक्तावनिपत्रकुङ्कुम	
द्विपेन्द्रदानागुरुतुल्यगन्धता ।	
शिरोरुहाश्चएकजकृष्णकुञ्चितास्	
तुरङ्गनागौपमगुह्यगूढता[क्.गूढगुह्यता] ।।	६८.१६ ।। 
हलमुशलगदाअसिशङ्खचक्र	
द्विपमकराब्जरथाङ्किताङ्घ्रि[क्.अन्ह्रि]हस्तः ।	
विभवं अपि जनो +अस्य बोभुजीइति	
क्षमति हि न स्वजनं स्वतन्त्रबुद्धिः ।।	६८.१७ ।। 
अङ्गुलानि नवतिश्च षडूनान्य्	
उच्छ्रयेण तुलयाअपि हि भारः ।	
मध्यदेशनृपतिर्यदि पुष्टाश्	
ञ्यादयो +अस्य सकलावनिनाथः ।।	६८.१८ ।। 
 भुक्त्वा सम्यग्वसुधां शौर्येणौपार्जितां अशीत्यब्दः ।	
 तीर्थे प्राणांस्त्यक्त्वा भद्रो देवऽलयं याति ।।	६८.१९ ।। 
ईषद्दन्तुरकस्तनुद्विजनखः कोशईक्षणः शीघ्रगो	
विद्याधातुवणिक्क्रियासु निरतः सम्पूर्णगण्डः शठः ।	
सेनानीः प्रियमैथुनः परजनस्त्रीसक्तचित्तश्चलः	
शूरो मातृहितो वनाचलनदीदुर्गेषु सक्तः शशः ।।	६८.२० ।। 
दीर्घो +अङ्गुलानां शतं अष्टहीनं	
साशङ्कचेष्टः पररन्ध्रविच्च ।	
सारो +अस्य मज्जा निभृतप्रचारः	
शशो ह्यतो[क्.अयं] नातिगुरुः प्रदिष्टः ।।	६८.२१ ।। 
मध्ये कृशः खेटकखड्गवीणा	
पर्यङ्कमालामुरजानुरूपाः ।	
शूलौपमाश्चऊर्ध्वगताश्च रेखाः	
शशस्य पादौपगताः करे वा ।।	६८.२२ ।। 
प्रात्यन्तिको माण्डलिको +अथ वाअयं	
स्फिक्स्रावशूलाभिभवार्तमूर्तिः ।	
एवं शशः सप्ततिहायनो +अयं	
वैवस्वतस्यऽलयं अभ्युपैति ।।	६८.२३ ।। 
रक्तं पीनकपोलं उन्नतनसं वक्त्रं सुवर्णौपमं	
वृत्तं चास्य शिरो +अक्षिणी मधुनिभे सर्वे च रक्ता नखाः ।	
स्रग्दामाङ्कुशशङ्खमत्स्ययुगलक्रत्वङ्गकुम्भाम्बुजैश्	
चिह्नैर्हंसकलस्वनः सुचरणो हंसः प्रसन्नैन्द्रियः ।।	६८.२४ ।। 
 रतिरम्भसि शुक्रसारता द्विगुणा चाष्टशतैः पलैर्मितिः ।	
 परिमाणं अथास्य षड्युता नवतिः सम्परिकीर्तिता बुधैः ।।	६८.२५ ।। 
 भुनक्ति हंसः खसशूरसेनान्गान्धारगङ्गायामुनाअन्तरालम् ।	
 शतं दशऊनं शरदां नृपत्वं कृत्वा वनान्ते समुपैति मृत्युम् ।।	६८.२६ ।। 
 सुभ्रूकेशो रक्तश्यामः कम्बुग्रीवो व्यादीर्घऽस्यः ।	
 शूरः क्रूरः श्रेष्ठो मन्त्री चौरस्वामी व्यायामी च ।।	६८.२७ ।। 
यन्मात्रं आस्यं रुचकस्य दीर्घं	
मध्यप्रदेशे चतुरस्रता[क्.चतुरश्रता] सा ।	
तनुच्छविः शोणितमांससारो	
हन्ता द्विषां साहससिद्धकार्यः ।।	६८.२८ ।। 
खट्वाङ्गवीणावृषचापवज्र	
शक्तिइन्द्रशूलाङ्कितपाणिपादः ।	
भक्तो गुरुब्राह्मणदेवतानां	
शताङ्गुलः स्यात्*तु सहस्रमानः[क्.तुलया सहस्रम्] ।।	६८.२९ ।। 
मन्त्राभिचारकुशलः कृशजानुजङ्घो	
विन्ध्यं ससह्यगिरिं उज्जयिनीं च भुक्त्वा ।	
सम्प्राप्य सप्ततिसमा रुचको नरेन्द्रः	
शस्त्रेण मृत्युं उपयात्यथ वा +अनलेन ।।	६८.३० ।। 
पञ्चापरे वामनको जघन्यः	
कुब्जो +अथ वा मण्डलको +अथ साची[क्.समी] ।	
पूर्वौक्तभूपानुचरा भवन्ति	
सङ्कीर्णसंज्ञः[क्.संज्ञाः] शृणु लक्षणैस्तान् ।।	६८.३१ ।। 
सम्पूर्णाङ्गो वामनो भग्नपृष्ठः	
किञ्चिच्चऊरूमध्यकक्ष्य[क्.कक्ष]अन्तरेषु ।	
ख्यातो राज्ञां ह्येष भद्रानुजीवी	
स्फीटो राजा[क्.दाता] वासुदेवस्य भक्तः ।।	६८.३२ ।। 
मालव्यसेवी तु जघन्यनामा	
खण्डेन्दुतुल्यश्रवणः सुसन्धिः ।	
शुक्रेण सारः पिशुनः कविश्च	
रूक्षच्छविः स्थूलकराङ्गुलीकः ।।	६८.३३ ।। 
क्रूरो धनी स्थूलमतिः प्रतीतस्	
ताम्रच्छविः स्यात्परिहासशीलः ।	
उरोअङ्घ्रि[क्.अन्ह्रि]हस्तेष्वसिशक्तिपाश	
परश्वध*अङ्कः स[क्.अङ्कश्च] जघन्यनामा ।।	६८.३४ ।। 
कुब्जो नाम्ना यः स शुद्धो ह्यधस्तात्	
खीणः किञ् चित्पूर्वकाये नतश्च ।	
हंसऽसेवी नास्तिको +अर्थैरुपेतो	
विद्वान्शूरः सूचकः स्यात्कृतज्ञः ।।	६८.३५ ।। 
कलास्वभिज्ञः कलहप्रियश्च	
प्रभूतभृत्यः प्रमदाजितश्च ।	
सम्पूज्य लोकं प्रजहात्यकस्मात्	
अब्जो +अयं उक्तः सततौद्यतश्च ।।	६८.३६ ।। 
 *मण्डलकक्षणं अतो[क्.मण्डलकनामधेयो. ऊ.मण्डलकलक्षणं अतो] रुचकानुचरो +अभिचारवित्कुशलः ।	
 कृत्यावेताल[क्.वैताल]आदिषु कर्मसु विद्यासु चानुरतः ।।	६८.३७ ।। 
 वृद्धऽकारः खर*परुषमूर्धजश्[क्.रूक्षमूर्धजश्] च शत्रुनाशने कुशलः ।	
 द्विजदेवयज्ञयोगप्रसक्तधीः स्त्रीजितो मतिमान् ।।	६८.३८ ।। 
साचीइति[क्.सामीति] यः सो +अतिविरूपदेहः	
शशानुगामी खलु दुर्भगश्च ।	
दाता महारम्भसमाप्तकार्यो	
गुणैः शशस्यएव भवेत्समानः ।।	६८.३९ ।। 
पुरुषलक्षणं उक्तं इदं मया	
मुनिमतानि निरीक्ष्य समासतः ।	
इदं अधीत्य नरो नृपसम्मतो	
भवति सर्वजनस्य च वल्लभः ।।	६८.४० ।।