प्रकाशसंहिता/प्रथमपरिच्छेदः/अध्यायः १३
श्रीहंस उवाच

ये प्रोक्ता देवगन्धर्वकर्मज्ञानास्त्वतात्विकाः  ।
पक्वाधिकारिणो भूमेरुत्क्रान्ता महरादिषु   ।। १३.१  ।।

स्थिता विपशेषोक्तमार्गेण स्वोत्तमेषु ते  ।
भोगदेहप्रतिषठास्तु अण्डान्तद्विरजातले   ।। १३.२  ।।

(यु)त्यक्तलिङ्गास्तुर्यवशा अण्डनाश उपागते  ।
पराष्टमांशावशिष्टकाले श्रहरिगर्भगाः   ।। १३.३  ।।

मुक्ता अपि न मुक्ताख्याः पुनर्ब्रह्माण्डसम्भवे  ।
विष्णोर्बहिर्गताः कुक्षेः शुद्धसात्वकदेहकैः   ।। १३.४  ।।

रमादत्तैर्भोगयोग्यपूर्वोक्तानन्तसात्विकैः  ।
अर्थैरभ्युन्नताश्वेतद्वीपस्था हरिमञ्जसा   ।। १३.५  ।।

दृष्ट्वा नत्वा प्रसाद्येशं मुक्ताख्यां प्राप्यचाज्ञया  ।
अव्याहतेष्टगतयो वैकुण्ठे शुद्धसात्विकैः   ।। १३.६  ।।

देहैर्मोदन्ति भूदुर्गाभागयोः श्रीशलालिताः  ।
चिन्मात्रदेहैः श्रीभागे न चात्र जडसंस्थिताः   ।। १३.७  ।।

वृक्षपक्षिमृगा ह्यब्धिनद्योपि नवकोटयः  ।
सरांसि नानाविधबद्धा अपि लोकेषु वै हरेः   ।। १३.८  ।।

श्रीभूदुर्गाभाग एते सेवन्ते हरिमञ्जसा  ।
स्वाधिक्यस्य सिध्यर्थं स्वानन्दाधिक्यकाङ्क्षिणः   ।। १३.९   ।।

केवलं लिङ्गदेहेन भोगभागे वसन्ति हि  ।
(भूभागे संवसन्ति हि) निरंशानां सूक्ष्मदेहाः अण्डान्तःसत्यलोकगा तु   ।। १३.१०  ।।

अनिरुद्धादल्पकालव्यत्ययात्प्रभवन्ति हि  ।
लयेण्डनाशात्पुरतः नतत्सू(नाशः सू)क्ष्मतनोर्भवेथ् ।। १३.११  ।।

तृणादारभ्य सन्मर्त्यगन्धर्वास्त(न्त)स्य कृत्स्नशः  ।
एषां सूक्ष्मतनुः सृष्टिः क्रमाद्युक्तमतोलयः   ।। १३.१२  ।।

स्रष्ट्वैष्वेवामर्त्यगन्धर्वादिकर्म्यन्ते(न्त) देवताः  ।
दुर्गाभागस्थानिरुद्धात्सूक्ष्मयुक्ता भवन्ति हि   ।। १३.१३  ।।

सृष्टिक्रमाद्व्युत्क्रमेण नाशस्तत्रगताद्धरेः  ।
अण्डनाशात्पुरैवेते केवलं लिङ्गमात्रगाः   ।। १३.१४  ।।

तृणाद्याशचातात्विकाश्च भूभागे संवसन्ति हि  ।
एषां श्रीभागपरिखाभूत श्रीविरजा जले   ।। १३.१५  ।।

अण्डनाशात्पुराभग्नलिङ्गानां तुर्यसंश्रयं  ।
प्राप्तानां श्रीहरेर्गभे तदावासो भविष्यति   ।। १३.१६  ।।

भूमावुत्क्रममाणास्तु देहन्त्यक्त्वा महर्जनाः  ।
तपः सत्येषु दुर्गाख्यभागे नीचोच्चकाः क्रमाथ् ।। १३.१७  ।।

वसन्ति देहभोगैस्ते(भोगदेहैः) निरंशानान्तु भोगतः  ।
शीर्णा भवन्ति हि अनिरुद्धेन ये चते   ।। १३.१८  ।।

प्रविष्टानि भवन्ति हि अनिरुद्धेन ये चते  ।
अनिरुद्धे प्रविष्टानि सङ्कर्षणजयाय ते   ।। १३.१९  ।।

सृष्टान्यतो लिङ्गमुक्ताः प्रभवन्ति ह्यतात्विकाः  ।
भोगेदेहैः स्वोत्तमेषु प्रविष्टाः प्रभवन्ति हि   ।। १३.२०  ।।

गन्धर्वाणां कुबेरन्तु पितॄणां यम एव हि  ।
कृष्टाङ्गसङ्ग गोपीनां सर्वजातिषु सप्ततेः   ।। १३.२१  ।।

मितानामाजानजानां सस्त्रीकाणां धनाधिपे  ।
तत्समानास्तु ऋषयः शतोनशतकोटयः   ।। १३.२२  ।।

एतेषां तुलयोदक्षे ह्यग्निपुत्रगणस्य तु  ।
वह्नौ कर्मजदेवानां लयः स्वायम्भुवे मतः   ।। १३.२३  ।।

तस्मिन्नेकादशमितामनवोविध्यतात्विकाः  ।
तात्विकौ द्वौ सप्तमाद्यौ यौ तौ मनुपदेश्वरौ   ।। १३.२४  ।।

नारायणः स्वयं विष्णुः तापसोमनुरीरितः  ।
विना तान्स्त्रीन्मनून्स्वायम्भुवे लय उदीरितः   ।। १३.२५  ।।

आद्य इन्द्रो हरिर्यज्ञः वायुधर्मोश्विनौ क्रमात् ।
षष्टस्तु मन्द्रद्युम्ननामा सप्तमस्तु पुरन्दरः   ।। १३.२६  ।।

द्वौ शचीरमणांशौ तौ षडैते तात्विकाः स्मृताः  ।
भावीन्द्राः कर्मजाभास्ते तेषामाद्यमनौ लयः   ।। १३.२७  ।।

सप्तकानां ऋषीणान्तु शतस्य च लयः स्मृतः  ।
दक्षे धर्मे च तत्तुल्यपितॄणां सप्तकस्य तु   ।। १३.२८  ।।

तत्समास्त्वष्टगन्धर्वास्त्वष्टोन शतयोषितः  ।
उर्वश्याद्यास्तत्समाहि कुबेरं प्रविशन्ति हि   ।। १३.२९  ।।

अतो निरंशास्तूत्क्रान्ति योगिनस्तु त(नस्त)दुत्तमाः  ।
अतात्विकास्तु भूलोकादुत्क्रान्त महरादिगाः   ।। १३.३०  ।।

भोगदेहैरुत्तमैस्तु भक्षिताः प्रभवन्ति हि  ।
उत्क्रमाणुत्क्रमेण गायन्योगिनस्तानथो जगुः   ।। १३.३१  ।।

नित्यसंसारिणः पृथ्व्यां त्यक्त्वा स्थूलन्तु सूक्ष्मतः  ।
धर्मे प्रविश्यसन्त्यक्तानाद्यविद्या भवन्ति हि   ।। १३.३२  ।।

केचिदत्रैव मुच्यन्ते केचिद्वैमेरुमूर्धनि  ।
वैश्वानरे द्युनद्यां वा सूर्ये वा देह एव वा   ।। १३.३३  ।।

त्यक्त्वाविद्यां मिश्रपाकालये नाभौ हरेर्गताः  ।
स्वर्गभूम्यादिषु सृष्टौ भ्रमन्ति श्रीहरीच्छया   ।। १३.३४  ।।

लयेऽयोग्या गर्भोदगतसङ्कर्षणाग्निना  ।
पाताले नित्यनरके भग्नसूक्ष्मकलेवराः   ।। १३.३५  ।।

वायोर्गदाप्रहारेण भग्नलिङ्गास्तमोनुगाः  ।
लये सृष्टौ तमस्यन्धे पतन्ति श्री हरीच्छया   ।। १३.३६  ।।

तत्वाभिमानिनो देवाः ह्यणडान्तर्बहिरूपतः  ।
अनुत्क्रमाः स्वोत्तमेषु विपशेषादि मार्गतः   ।। १३.३७  ।।

त्यक्तदेहाः सूक्ष्मदेहैः सत्यलोके वसन्ति हि  ।
नष्टे सत्ये ब्रह्मदेहे नष्टे तैः सह पद्मजाः   ।। १३.३८  ।।

अण्डनाश उपावृत्ते विशेषं यातितैः सह  ।
अत्रस्थितैःसूक्ष्मदैहैः सर्वतत्रस्थसूक्ष्मकैः   ।। १३.३९  ।।

एकीभवन्त्येवमेकविंशत्तत्वगणा(ता) अपि  ।
व्युत्क्रमेण तु भूम्यादि तत्वोपादान सञ्चये   ।। १३.४०  ।।

स्थले तथा नाभिमानिवशगे सति विष्णुना  ।
अन्नादि नाम्नादेवैस्तदूर्ध्वमूर्ध्वगतक्रमाथ् ।। १३.४१  ।।

त्यक्तान्यावरणान्येते पूर्वमानेन नाशनं  ।
यन्ति पूर्वोक्तमानेन अनिरुद्धादिवत्क्रमाथ् ।। १३.४२  ।।

सङ्कर्षणाद्विनष्टे(षु) तु सूक्ष्मदेहेषु कृत्स्नशः  ।
तदा सत्वार्ध श्रीभागस्थलक्ष्म्यालक्ष्म्यात्मके जले ।। ४३  ।।
(प्रधानविरजा नद्यामित्यर्थः)

नीचक्रमात्भग्नलिङ्गाः विशन्ति जठरे हरेः  ।
पुनरण्डे समुत्पन्ने श्वेतद्वीपे समाप्य च   ।। १३.४४  ।।

मुक्तौ भवत्यसौ लोकः क्षीरसागरमध्यगः  ।
लक्ष्म्यैश्चतुषष्ठिमितैः विस्तृतं(विसृजः) पुष्कराह्वयः   ।। १३.४५  ।।

द्वीपः क्षीराब्धिपरितो मणिवज्रमयद्युतिः  ।
तन्मध्यदेशपरितो वर्तुलो मानसोत्तरः   ।। १३.४६  ।।

महीधरोयुतोन्नहः द्विसहस्रसुविस्तरः  ।
धृढो वज्रमयः सप्तरथचक्रं रवेः स्थितं  ।। १३.४७  ।।

तदन्तर्मर्त्यसंसारः तद्वाह्योमर्त्यगोचरः  ।
द्वीपायामसमशुद्धवारिसागरवेष्टितः   ।। १३.४८  ।।

तस्यापि परितो वज्रलेपिकास्वर्णभूः शुभा  ।
चतुर्लक्षन्यूनकोटिविस्तरात्तद्गतो नगः   ।। १३.४९  ।।

लोकालोकाभिधोवर्तुलाकारो परितो गिरिः  ।
मणिस्वर्णमयः प्राकाराकारो निर्मलो महान्  ।। १३.५०  ।।

स पञ्चाशत्सहस्रेतत्पञ्चाशल्लक्षविस्तृतिः  ।
तावतैवोच्छ्रितस्तस्मातर्धलक्षाधिकोन्नतः   ।। १३.५१  ।।

नानावृक्षाश्रयो यत्र भाति पूर्वोदितं जगत् ।
तदष्टदिक्षु शिखराण्यपि छिद्रान्वितानि च   ।। १३.५२  ।।

शतोन्नतानि दिग्दन्तिगणास्तदुपरिस्थिताः  ।
तच्छिद्रवेष्टितः शुण्डादण्डैरूत्तंभयन्ति ते(तैः)   ।। १३.५३  ।।

गोत्रन्ते चान्तरिक्षस्थाः हर्यावेशयुताः शुभाः  ।
ते च पूर्वाद्यष्टदिक्षु गर्भोदस्थागतं(ता) भुवं  ।। १३.५४  ।।

ऊर्ध्वोश्चित्रैरात्महस्तैर्धरन्ति श्रीहरीच्छया  ।
ते मानसोत्तरे मेरौ स्वर्गे रूपान्तरस्थिताः   ।। १३.५५  ।।

कुर्वन्ति श्री हरेराज्ञां दिक्पालानां च वाहनाः  ।
अनन्तरूपैर्भगवानुपरिस्तंन्नगोर्ध्वगः   ।। १३.५६  ।।

ऊर्ध्वाधः शिखरस्पृष्टानन्तमूर्ध्वोति यो हरिः  ।
लोकालोकान्तराले तु सूर्येन्द्वृक्षग्रहप्रभाः   ।। १३.५७  ।।

वसिष्ठनारदात्र्याद्यानन्तगं स्वर्णभूमिगं  ।
वदन्ति पूर्वद्वीपेषु यथा सूर्यो(पूर्वो)दयान्तरे   ।। १३.५८  ।।

यथा तथैव गिरिशृङ्गे मैत्रेयपूर्वकाः  ।
स्वर्णभूमिमतीत्यैवस्थितमाहुर्नगोत्तमं  ।। १३.५९  ।।

तदुक्तमाहुः पैङ्ग्याद्याः तन्नेत्याहुर्मृ(क)कुण्डजः  ।
मेरुलोकालोकमध्यप्रदेशस्तु त्रिकोटिकः   ।। १३.६०  ।।

योजनानां सार्थकोटिसंमितः परिकीर्तितः  ।
लोकालोकध(र)भूम्यासहितः परिमाणतः   ।। १३.६१  ।।

अन्धन्तमस्तन्नगस्य परितः सप्तकोटिकः  ।
यत्र मिथ्याज्ञानयुक्ताः पतन्ति शतकोटिशः   ।। १३.६१  ।।

हरीरसुरगुर्वायर्विष्णुवैष्णवविद्विषः  ।
निष्कारणं साधुयोषिद्वेदशास्त्र विदूषकाः   ।। १३.६२  ।।

भक्तिलेशविहीनाश्च नित्यनैमित्तिकोज्जिताः  ।
अनन्तपापकरणे भयलेशविवर्जिताः   ।। १३.६३  ।।

जीवाभेदो निर्गुणत्वमपूर्णगुणता तथा  ।
साम्याधिक्ये तदन्येषां भेदस्तद्गत एव च   ।। १३.६४  ।।

प्रादुर्भावविपर्यासः तद्भक्तद्वेष एव च  ।
तत्प्रमाणस्य निन्दा च द्वेषा एतेखिला मताः   ।। १३.६५  ।।

सम्प्राप्य भारते जन्म विष्णुद्वेषादि पाकतः  ।
यथा योग्यं वैपरीत्या परोक्षगुरुविद्विषः   ।। १३.६६  ।।

पक्वस्वरूपविद्वेषाद्व्युदस्यात्मीय सञ्चितं  ।
भुक्त्वा दुष्प्रारब्धफलं पूर्णं प्रमादिका गतं  ।। १३.६७  ।।

सुप्रारब्धफलं विष्णुद्वेषादल्पीकृतं हरेः  ।
भुक्त्वागामि व्युदस्यैव ह्यागामि द्वेषयाकृतः(पाकतः)   ।। १३.६८  ।।

प्राप्तव्यदुःखमिच्छन्ति स्थूलदेहान्विषाग्निभिः  ।
शस्त्रत्यक्त्वा यातनाद्यैः नित्यतामिश्रनामकः(रकाः)   ।। १३.६९  ।।

अण्डनाशात्पुरा सूक्ष्मदेहान्तत्र विसृज्य च  ।
वायोर्गदाघाततश्च लिङ्गभङ्गो भविष्यति   ।। १३.७०  ।।

चिरं श्रीहर्यूरुदेशे क्ळ्प्तदुःखभुजः खलाः  ।
पुनरण्डे समुत्पन्ने तमस्यन्धे पतत्यलं  ।। १३.७१  ।।

मर्त्याधमा निरंशाश्च पिशाचाः स्वल्पतामसाः  ।
तेषु केचित्तत्वदेवाभासरूपास्त्वधस्तने   ।। १३.७२  ।।

स्वर्गादिषु चरन्तस्ते पापकर्माभिमानिनः  ।
दैत्याश्चराक्षसाश्चैव सांशास्ते बहुरूपिणः   ।। १३.७३  ।।

रसातलस्थानिरुद्धात्प्राक्सूक्ष्मं देहमाश्रिताः  ।
कर्मानुवशतः स्थूलदेहान्प्राप्य महासुरैः   ।। १३.७४  ।।

स्वयं नष्टा परान्साधून्नाशयन्ति कुसाधनैः  ।
तमस्यन्धे लक्षनिम्नोध्युपर्यस्थले स्थिताः   ।। १३.७५  ।।

प्राप्तव्यदुःखं भुञ्जन्ति शुद्धं तामसविग्रहैः  ।
पूयासृङ्मूत्रविष्टाद्यैः तप्ततैलास्त्रशस्त्रकैः   ।। १३.७६  ।।

अदृष्टाश्रुतदुःखाप्ति साधनोचितवस्तुभिः  ।
दुर्गयाकल्पितैः घोरैः निर्घाताद्यैरनेकशः   ।। १३.७७  ।।

सिंहव्याघ्रादिरूपिण्या सह तादृक्स्वरूपवान् ।
अवर्णनीयदुःखौघं वायुर्दास्यति तान्प्रति   ।। १३.७८  ।।

तत्प्राप्तव्यमिति प्राहुः क्ळ्प्तं दुःखं ततोप्यधः  ।
भुञ्जन्ति स्वस्वरूपस्थं सर्वरोगव्रणादिकं  ।। १३.७९  ।।

सर्वक्षतादिकं नित्यं पूर्णदुःखं व्रजन्त्यलं  ।
ततो द्विसप्तकोटिभ्यां(क्यां) घनोदः परितः स्थितं  ।। १३.८०  ।।

यत्र नारायणोनन्ततनुरूपात्मकश्रिया  ।
सदा विहरति श्रीशो ब्रह्माद्यैरपि सेवितः   ।। १३.८१  ।।

ततोर्धकोटिसमितमनन्तासनमीशितुः  ।
धामण्डखर्परस्पृष्ट विंशल्लक्षोच्च वेदिमथ् ।। १३.८२  ।।

चत्वारिंशल्लक्षामितो भूभागः परिकीर्तितः  ।
त्रिंशल्लक्षमितस्तूच्चः श्रीभागः सर्वतः शुभः   ।। १३.८३  ।।

तदन्यानन्तगुणितः श्वेतद्वीपसमः स्मृतः   ।। १३.८४  ।।

इति श्री प्रकाशसंहितायां प्रथमपरिच्छेदे त्रयोदशोऽध्यायः