भृगुसंहिता/पञ्चमोऽध्यायः
अथ पञ्चमोऽध्यायः	
	
प्रासादलक्षणम्.	
अथवक्ष्येविशेषेण प्रासादानान्तुलक्षणं  ।	
प्रसादङ्कुरुतेयेन प्रासादैरतिकीर्तितं  ।। ५.१  ।।	
अङ्गुलभेदः 	
त्रिविधन्तुसमाख्यातमङ्गुलंस्यात्प्रमाणतः   ।	
मानाङ्गुलन्तुप्रथमं मात्राङ्गुलमतःपरं  ।। ५.२  ।।	
तृतीयन्तुसमाख्यातं देहलब्धप्रमाणतः   ।	
रथरेण्वणुरष्टाभिरीक्षायू कायवास्तथा   ।। ५.३  ।।	
क्रमशोऽष्टकुणैर्विद्धि मानाङ्गुलमितिस्मृतं  ।	
मध्यमाङ्गुलिमध्यन्तु पर्यमात्राङ्गुलिंस्मृतं  ।। ५.४  ।।	
प्रतिमायाविभागेन तालगण्येन? भाजनं  ।	
अङ्गुलन्तु समाख्यातं देहलब्धप्रमाणतः   ।। ५.५  ।।	
प्रासादमण्डपानाञ्च मानाङ्गुलविधानतः   ।	
यागोपकरणानास्तु मात्राङ्गुलविधानतः   ।। ५.६  ।।	
देहलब्धप्रमाणेन प्रतिमाङ्कारयेत्तथा   ।	
अङ्गुलैःकिष्कुरित्युक्तं चतुर्विंशतिभिस्तथा   ।। ५.७  ।।	
पञ्चविंशतिभिश्चैव प्राजापत्यमुदाहृतं  ।	
षड्विन्तिशधन्नुर्मुष्ठि सप्तविंशद्धनुग्रन्हः   ।। ५.८  ।।	
हस्तानांलक्षणंप्रोक्तं मानाङ्गुलविधानतः   ।	
एकतलादिकल्पनम्	
त्रिहस्तादिसमारभ्य नवहस्तान्तमेवच   ।। ५.९  ।।	
अयुग्मैरथहस्तैस्तुकुर्यादेकतलंबुधः   ।	
द्वितलन्तुततःकुर्यात्सत्रयोदशहस्तकैः   ।। ५.१०  ।।	
पञ्चाधिकदशैहन्स्तैप्रासादस्स्यात्त्रिभूमिकः   ।	
तलंप्रत्यधिकङ्कुर्यात्षड्ढस्तन्तुविशेषतः   ।। ५.११  ।।	
आद्वादशतलादेवं कुर्याद्विस्तारमानकं  ।	
विस्तारद्विगुणोत्सेध मुत्तमन्तुप्रचक्षते   ।। ५.१२  ।।	
विस्तारंसप्तधाकृत्वा द्वादशांशन्तुमध्यमं  ।	
एकादशांशमधमं विस्तारेसप्तधाकृते   ।। ५.१३  ।।	
आद्वादशतलादेवमुत्सेधन्तुविधीयते   ।	
प्राङ्मुखोदङ्मुखैस्सूत्रैः(?) पदङ्कुर्यात्तुषोढशं  ।। ५.१४  ।।	
गभन्गेहस्समाख्यातो मध्यमन्तुचतुष्पदं  ।	
बाह्यतोद्वादशपदं भित्त्यर्थमुपकल्पयेथ् ।। ५.१५  ।।	
षड्भिष्षड्भिस्तधासूत्रैः(?) पदानांपञ्चविंशतिः   ।	
नवगभन्गृहंमथ्येभित्त्यर्थं शेषमुच्यते   ।। ५.१६  ।।	
त्रिविधन्तुसमाख्यातं? प्रासादाकृतयस्तथा   ।	
नागरन्द्राविडञ्चेति वेसरञ्चत्रिधाभवेथ् ।। ५.१७  ।।	
न्थूप्यन्तञ्चतुरश्रंस्यान्नागरंसमुदाहृतं  ।	
कण्ठप्रभृतिचाष्टाश्रं प्रासादन्द्राविडंभवेथ् ।। ५.१८  ।।	
कण्ठप्रभृतिवृत्तंय द्वेसरन्तत्प्रचक्षते   ।	
बेरःपूर्वंस्थितोयत्र तत्रबेरवशाद्भवेथ् ।। ५.१९  ।।	
यावद्बेरन्त्रिभागैकं विस्तारंपीठमेवहि   ।	
पीठस्यत्रिगुणङ्गभंन्गर्भार्धंभित्तिरुच्यते   ।। ५.२०  ।।	
गभन्गेहत्रिभागैकं भित्तिंवातत्रकारयेथ् ।	
अग्रतोमण्डपङ्कुर्यात्प्रासादसमविस्तृतं  ।। ५.२१  ।।	
प्रासादस्य समायामं दशांशंमुखमण्डपं  ।	
प्रासादस्याग्रतोद्वारं प्रकुर्याल्लक्षणान्वितं  ।। ५.२२  ।।	
व्रतेरुपरिसीमान्तं द्वारस्योत्सेधौच्यते   ।	
उत्तमन्द्वारविस्तारमुत्सेथार्धमुदाहृतं  ।। ५.२३  ।।	
उत्सेधार्ध दशांशेन हीनंमध्यममुच्यते   ।	
विंशत्यापरिहीनंस्या द्विस्तारमधमंभवेथ् ।। ५.२४  ।।	
कायञ्चाप्यनुकायञ्च कुर्यादुत्सेधमानतः   ।	
भागमेकमधिष्ठानमुत्से धोवसुधाभवेथ् ।। ५.२५  ।।	
पादायामोद्विभागस्स्याद्भागःप्रस्तारौच्यते   ।	
भागःकण्ठैतिप्रोक्तं द्विभासंशिखरंभवेथ् ।। ५.२६  ।।	
भागस्थ्यूपिरितिख्यात मेवमुत्सेधौच्यते   ।	
काममेवंसमाख्यात मनुकायमधोच्यते   ।। ५.२७  ।।	
कुर्यात्प्रासादविस्तारं चतुर्विंशतिभागिकं  ।	
एकभागस्तुविस्तारं भागमेकन्तलन्तथा   ।। ५.२८  ।।	
दशाङ्गुलंस्चाद्द्वितले त्रितलेद्वादशाङ्गुलं  ।	
युगाङ्गुलविवृद्ध्यातु कर्तव्यंस्यात्तलंप्रति   ।। ५.२९  ।।	
पादमस्यतुविष्कंभ मष्टभागंविहीनकं  ।	
स्तंभाग्रेणैवगर्तव्य मनुकायप्रमाणतः   ।। ५.३०  ।।	
उपानस्यतुविष्कंभ मग्रेपादद्वयंभवेथ् ।	
अधिष्ठानन्त्रिधाकृत्वा भागोवैजगतीभवेथ् ।। ५.३१  ।।	
कुमुदन्तुद्वितीयेन भागेनैवतुकारयेथ् ।	
कृत्वाशेषञ्चतंभान्ग मेकांशैनपट्चटिकां  ।। ५.३२  ।।	
कुर्यात्सार्धेनकण्ठन्तु शेषंवाजिनमुच्यते   ।	
पादबन्धमितिख्यातं सर्वकार्येषुपूजितं  ।। ५.३३  ।।	
प्रतिक्रमंवाकर्तव्य मधिष्ठानप्रमाणतः   ।	
जगतीन्तद्वदेवाथ कुमुदंपृत्तमुच्यते   ।। ५.३४  ।।	
भागेनपूर्ववत्कृत्वा चतुर्थंशेषमाचरेथ् ।	
पट्टिकेनैवकर्तव्य मेगमस्तरिकन्तथा   ।। ५.३५  ।।	
द्वाभ्यांप्रतिमुखङ्कुर्यात्प्रतिक्रममिदंबवेथ् ।	
अधिष्ठानमितिख्यातं पादमानंप्रवक्ष्यते   ।। ५.३६  ।।	
चतुरश्रमथाष्टाश्रं वृत्तञ्चैवत्रिधाभवेथ् ।	
कुंभयुक्तन्तथाके चित्केचित्कुंभविहीनकं  ।। ५.३७  ।।	
कैचिद्वैकुंभमणीभ्यां युक्तंपादंस्मरन्तिहि   ।	
विस्तारेणसमंवापि द्विगुणंवापिमूलतः   ।। ५.३८  ।।	
चतुरश्रमधोहित्वा वृत्तमष्टाश्रमेववा   ।	
कर्तव्यन्तुयधायुक्त मथवाषोडशाश्रकं  ।। ५.३९  ।।	
पादानामाकृतिःप्रोक्ता कुंभलक्षणमुच्यते   ।	
पादाधिकमधाध्यर्थं पादोनन्द्विगुणन्तुवा   ।। ५.४०  ।।	
द्विगुणन्तुसमुत्सेधं पादविष्कंभमानतः   ।	
श्रीकरञ्चन्द्रकास्तञ्च स्ॐउख्यंप्रियदर्शनं  ।। ५.४१  ।।	
यथाक्रमेणनामानि कर्तव्यानिविशेषतः   ।	
श्रीकरंवृत्तपादानां कलाश्राणान्तथैवच   ।। ५.४२  ।।	
चंन्द्रकान्तमथाष्टाश्रं सोमखण्डमितिस्मृतं  ।	
अतिभारेषु स्तंभेषु प्रियदर्शनमुच्यते   ।। ५.४३  ।।	
कृत्वानवांशकङ्कुंभं भागमेकंहृदुच्यते   ।	
कुंभञ्चतुर्भिरंशैस्तु कण्ठभागमुदाहृतं  ।। ५.४४  ।।	
आस्यमेकांशमित्युक्तं शेषङ्कुर्याद्द्विदण्डं  ।	
एकेनपद्मकेनैव वृत्तमेकेनवातथा   ।। ५.४५  ।।	
विस्तृतौ स्तंभविस्तारौ द्विगुणौकुंभमुच्यते   ।	
अध्यर्थमास्यविस्तारं हारोधामूलपादवत्?   ।। ५.४६  ।।	
विस्तारमेवमुक्तंस्यान्मण्डैलन्क्षणमुच्यते   ।	
मण्डैस्त्रिपादमुत्सेधं विस्तारन्तुचतुगुन्णं  ।। ५.४७  ।।	
त्रिभागैकंभवेत्पद्मं वेत्रमेकन्तथैवच   ।	
भागावाफलकारामा वेत्रावापादरूपवथ् ।। ५.४८  ।।	
पादाग्रकर्ममानेन स्कन्धङ्कुर्याद्विधानतः   ।	
स्तंभाग्रसमविस्तारं वीरकान्तन्त्रिपादतः   ।। ५.४९  ।।	
तदूर्ध्वेपादताङ्कुर्याद्विस्तारंपादविस्तृतं  ।	
समन्त्रिपादमर्धंवा बोधिकोत्सेधौच्यते   ।। ५.५०  ।।	
त्रिदण्डमधमायामे चतुर्दण्डन्तुमध्यमं  ।	
उत्तमंपञ्चदण्डंस्या द्बोधिकोत्सेधौच्यते   ।। ५.५१  ।।	
जगत्यन्तेकुमुदान्ते पट्टिकान्तेऽथवापुनः   ।	
जलनिर्याणमागंन्च नालनिगन्मनङ्क्रियाथ् ।। ५.५२  ।।	
हंसपादन्त्रिपादंवा वितस्तिर्वाविशेषतः   ।	
प्रतेबान्ह्यविनिष्क्रान्त्या नालींशैलमयीन्तथा   ।। ५.५३  ।।	
गजोष्ठसदृशाकारां सिंहाकृतिमुखोत्तरां  ।	
भूतसिंहोपमामूर्ध्वसारवाराधिकारयेथ् ।। ५.५४  ।।	
द्विदण्डञ्चत्रिदण्डंवा गभन्गेहेतुवेश्मनः   ।	
बेरोदयसमंवाथ द्विगुणंवाध्यर्थमेववा   ।। ५.५५  ।।	
प्रणालमूलविस्तारं त्रिभागैकाग्रविस्तरं  ।	
व्यासत्रिभागंभागोनं बहुलन्तुत्रिभागभां  ।। ५.५६  ।।	
वारिसंचारगंभीरतारं झझन्रलक्षणं  ।	
अनिम्नोन्नतमाभित्ते स्तदात्यश्रङ्क्रमान्नतं  ।। ५.५७  ।।	
सर्ववाद्यसमायुक्तं तदामङ्गलवाचकैः   ।	
वास्तुहोमन्ततःकृत्वा आचार्यवूजयेत्ततः   ।। ५.५८  ।।	
शिल्पिनंपूजयेत्पश्चात्सुमुहूर्तेसुलग्नके   ।	
आचार्यस्सुप्रसन्नात्मा वारुणंसूक्तमुच्चरेथ् ।। ५.५९  ।।	
तक्षकस्थ्सापयेन्नालीं सुस्निग्धांसुदृढाङ्क्रमाथ् ।	
बेरप्रासादगभन्स्य यावत्तालस्यचावधि   ।। ५.६०  ।।	
धारान्तुकेवलङ्कुर्याद्भित्तौतालस्यधीमतः?   ।	
श्रेष्ठमध्यकनिष्ठानि बेरस्यस्थापनन्त्रिधा   ।। ५.६१  ।।	
धारादलसमाप्तौतु स्थापनञ्चोत्तमंभवेथ् ।	
द्वारबन्धस्यपूर्वेतु स्थापनंमध्यमंभवेथ् ।। ५.६२  ।।	
मूर्धोपलस्यपूर्वेतु स्थापनंस्यात्कनीयसं  ।	
यःकरोत्यन्यथाचास्मा दभिचारायचैवहि   ।। ५.६३  ।।	
एवंनालञ्चसंस्थाप्य प्रस्तरञ्चोत्तरादिकं  ।	
विष्कंभंपादविस्तार मुत्सेधन्त्रिविधंभवेथ् ।। ५.६४  ।।	
उत्तमन्तुसमोत्सेधं त्रिपादंमध्यमंभवेथ् ।	
अधमञ्चार्धमुत्सेध मुत्तमंस्याद्विधानतः   ।। ५.६५  ।।	
स्तंभाग्रैकत्रिभागैकं तस्योर्ध्वेपट्टिकाभवेथ् ।	
तत्समंनिगन्मंप्रोक्तं पट्टिकालक्षणन्त्विदं  ।। ५.६६  ।।	
द्विभागेनतदूर्ध्वेतु कर्तव्यंपद्मपट्टिकं  ।	
द्विदण्डन्तुकपोतंस्या दुपानसमनिगन्मं  ।। ५.६७  ।।	
शेषंप्रस्तारमानन्तु कर्तव्यंपञ्चभागिकं  ।	
एकेनपट्टिकाङ्कुर्यात्कण्ठमेकेनकारयेथ् ।। ५.६८  ।।	
द्वाभ्यान्तदूर्ध्वे कर्तव्यमेकांशेनतुपट्टिकां  ।	
एवंप्रस्तारमाख्यातं तोरणंवक्ष्यतेऽथुना   ।। ५.६९  ।।	
पाश्वन्योःपृष्ठतश्चापि कर्तव्यन्तो रणन्तथा   ।	
प्रतेरुत्तरसीमान्ते तोरणस्याश्रयोभवेथ् ।। ५.७०  ।।	
विस्तारन्तुतदर्धंस्या द्विस्तारंपञ्चभागिकं  ।	
मकरांशन्त्रियंशेन शेषंपादमितिस्मृतं  ।। ५.७१  ।।	
पादान्तराग्रमधवाविस्तारन्तोरणस्यतु   ।	
पूर्वोक्तमेवकर्तव्यं मकरांशप्रमाणतः   ।। ५.७२  ।।	
प्रमाणन्तो रणस्योक्तं नासिकायास्तुलक्षणं  ।	
वक्ष्यतेतुप्रमाणेन यथाशास्त्रविनिश्चितं  ।। ५.७३  ।।	
गभन्गेहार्धविस्तारं महानासीतिकीर्त्यते   ।	
निगन्मन्तुतदर्धंस्यात्त्रिपादंसममेवचा   ।। ५.७४  ।।	
शिखरेषु चतुर्धिक्षु कुर्यादेकान्तुनासिकां  ।	
विस्तारन्तुतदर्धंस्यात्क पोतेष्वष्टनासिकाः   ।। ५.७५  ।।	
कूटस्यलक्षणंप्रोक्तं कूटशालंविधीयते   ।	
कृत्वाप्रासादषड्भागमेकभागंविधीयते   ।। ५.७६  ।।	
भागेनकूटशालं स्याद्भागार्धंपञ्चमंभवेथ् ।	
चतुर्गुणंभवेत्कूयं शालास्याद्गोपुराकृतिः   ।। ५.७७  ।।	
शालाविस्तारमानेन पाश्वन्योनान्सिकाभवेथ् ।	
एकनासिकयायुक्तं पञ्जरंसमुदाहृतं  ।। ५.७८  ।।	
ततःकण्ठार्धमानेन शिखरंवर्धयेत्ततः   ।	
कण्ठाद्द्विदण्डमित्युक्तं शिखरस्यतुनिगन्मं  ।। ५.७९  ।।	
निगन्माद्वर्तनाद्बाह्ये वर्धनन्तुतदर्धकं  ।	
स्थूपिङ्कुभसमायुक्तं कुर्याद्दण्डंविधानतः   ।। ५.८०  ।।	
विस्तारन्तत्प्रमाणेन शिखरन्तत्रचोच्यतं  ।	
तदूर्ध्वेकण्ठमित्युक्तं फलकाचतदूर्ध्वतः   ।। ५.८१  ।।	
क्रमेणकृशतां कुर्याद्यानदन्तस्तुमाक्ष्मतः	
	
इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे भृगुप्रोक्तायां संहितायां प्रकीर्णाधिकारे पञ्चमोऽध्यायः