गरुडपुराणम्/आचारकाण्डः/अध्यायः २०१
श्रीगरुडमहापुराणम् २०१
धन्वन्तरिरुवाच  ।
हयायुर्वेदमाख्यास्ये हयं सर्वार्थलक्षणम्  ।
काकतुण्डः कृष्णजिह्वो वृक्षास्यश्चोष्णतालुकः  ॥ १,२०१.१ ॥
करालो हीनदन्तश्च शृङ्गी विरलदन्तकः  ।
एकाण्डश्चैव जाताण्डः कञ्चुकी द्विखुरी स्तनी  ॥ १,२०१.२ ॥
मार्जारपादो व्याघ्राभः कुष्ठविद्रधिसन्निभः  ।
यमजो वामनश्चैव मार्जारः कपिलोचनः  ॥ १,२०१.३ ॥
एतद्दोषी हयस्त्याज्य उत्तमोऽश्वस्तुरुष्कजः  ।
मध्यमः पञ्चहस्तश्च कनीयांश्च त्रिहस्तकः  ॥ १,२०१.४ ॥
असंहता ये च वाहा ह्रस्वकर्णास्तथैव च  ।
शबलाभाः प्रभावेषु न दीनाश्चिरजीविनः  ॥ १,२०१.५ ॥
रेवन्तपूजनाद्धोमाद्रक्ष्याश्च द्विजभाजेनात् ।
सरलं निम्बपत्राणि गुग्गुलं सर्षपान्घृतम्?  ॥ १,२०१.६ ॥
तिलञ्चैव वचां हिगुं बध्नीयाद्वाजिनो गले  ।
आगन्तुजं दोषजन्तु व्रणं द्विविधमीरितम्  ॥ १,२०१.७ ॥
चिरपाकं वातजन्तु श्लेष्मजं क्षिप्रपाककम्?  ।
कण्ठदाहात्मकं पित्ताच्छोणितान्मन्दवेदनम्  ॥ १,२०१.८ ॥
आगन्तुजन्तु शस्त्राद्यैर्दुष्टव्रणविशोधनम्  ।
एरण्डमूलं द्विनिशं चित्रकं विश्वभेषजम्  ॥ १,२०१.९ ॥
रसोनं सैन्धवं वापि तक्रकाञ्जिकपोषितम्  ।
तिलसक्तुकपिण्डिका दधियुक्ता ससैन्धवा  ।
निम्बपत्रयुतं पिण्डं व्रणशोधनरोपणम्  ॥ १,२०१.१० ॥
पटोलं निम्बपत्रञ्च वचा चित्रकमेव च  ।
पिप्पलीशृङ्गवेरञ्च चूर्णमेकत्र कारयेत् ॥ १,२०१.११ ॥
एतत्पानात्क्रिमिश्लेष्ममन्दानिलविनाशनम्  ।
निम्बपत्रं पटो लञ्च त्रिफला खदिरं तथा  ॥ १,२०१.१२ ॥
क्वाथयित्वा ततो वाहं सृतरक्तं विचक्षणः  ।
त्र्यहमेव प्रिदातव्यं हयकुष्ठोपशान्तये  ॥ १,२०१.१३ ॥
सव्रणेषु च कुष्ठेषु तैलं सर्षपजं हितम्  ।
लशुनादिकषायश्च पानभुक्त्युपशान्तये  ॥ १,२०१.१४ ॥
मातुलुङ्गरसोपेतं मांसीनां रसकेन वा  ।
सद्यो दद्यात्तत्र नस्यमन्यैर्वातैः सुसंयुतैः  ॥ १,२०१.१५ ॥
पलद्वयं प्रथमेऽह्नि एकैकपलवृद्धितः  ।
यावद्दिनानि पूर्णानि पलान्यष्टादशोत्तमे  ॥ १,२०१.१६ ॥
अधमेऽष्टपलानि स्युर्मध्यमे स्युश्चतुर्दश  ।
शरन्निदाघयोर्नैवदेयं नैव तु दापयेत् ॥ १,२०१.१७ ॥
तैलेन वातिके रोगे शर्कराज्यपयोन्वितैः  ।
कटुतैलैः कफे व्योषैः पित्ते चत्रिफलाम्बुभिः  ॥ १,२०१.१८ ॥
शालिषष्टिकदुग्धाशी हयो हिन जुगुप्सितः  ।
पक्वजम्बूनिभो हेमवर्णोऽश्वो न जुगुप्सितः  ॥ १,२०१.१९ ॥
अर्धप्रहरणे धुर्ये गुग्गुलुं प्राशयेद्धयम्  ।
भोजयेत्पायसं दुग्धं सत्वरं सुस्थिरो हयः  ॥ १,२०१.२० ॥
विकारे भोजने दुग्धं शाल्यन्नं वातले ददेत् ।
कर्षमांसरसैः पित्ते मधुमुद्गरसाज्यकैः  ॥ १,२०१.२१ ॥
कफे मुद्गान्कुलत्थान्वा कटुतिक्तान्कफे हये  ।
बाधिर्ये व्याधिते ग्रासे त्रिदोषादौ तु गुग्गुलुः  ॥ १,२०१.२२ ॥
घासैर्दूर्वा सर्वरोगे प्रथमेऽह्नि पलं ददेत् ।
विवर्धयेत्ततः कर्षमेकाह्नि पलपञ्चकम्  ॥ १,२०१.२३ ॥
पाने च भोजने चैव अशीतिपलकं परम्  ।
मध्ये षष्टिश्चाधमेषु चत्वारिंशच्च भोगिषु  ॥ १,२०१.२४ ॥
व्रणे कुष्ठेषु खञ्जेषु त्रिफलाक्वाथसंयुतम्  ।
मन्दाग्नौ शोथरोगे च गवां मूत्रेण योजितम्  ॥ १,२०१.२५ ॥
वातपित्ते व्रणे व्याधौ गोक्षीरं घृतसंयुतम्  ।
देयं कृशानां पुष्ट्यर्थं मांसैर्युक्तं च भोजनम्  ॥ १,२०१.२६ ॥
सुपिष्टायाः प्रदातव्यं गुडूच्याः पलपञ्चकम्  ।
प्रभाते घृतसंयुक्तं शरद्गीष्मे च वाजिनाम्  ॥ १,२०१.२७ ॥
रोगघ्नं पुष्टिदं चापि बलतेजोविवर्धनम्  ।
तदेवाश्वायदातव्यं क्षीरयुक्तमथापि वा  ॥ १,२०१.२८ ॥
गुडूचीकल्पयोगेन शतावर्यश्वगन्धयोः  ।
चत्वारि त्रीणि मध्यस्य जघन्यस्य पलानि हि  ॥ १,२०१.२९ ॥
अकस्माद्यत्र वाहानामेकरूपं यदा भवेत् ।
म्रियते च यदा क्षिप्रमुपसर्गं तमादिशेत् ॥ १,२०१.३० ॥
होमाद्यै रक्षया विप्रभोजनैर्बलिकर्मणा  ।
शान्त्योपसर्गशान्तिः स्याद्धरीतक्यादिकल्पतः  ॥ १,२०१.३१ ॥
हरीतकी गवां मूत्रैस्तैलेन लवणान्विता  ।
आदौ पञ्च ततः पञ्च वृद्ध्या पूर्णशतावधि  ।
उत्तमा च शतं मात्रास्त्वशीतिः षष्टिरेव वा  ॥ १,२०१.३२ ॥
गजायुर्वेदमाख्यास्ये उक्ताः कल्पा गजे हिताः  ।
गजे चतुर्गुणा मात्रास्ताभिर्गजरुगर्दनः  ॥ १,२०१.३३ ॥
गजो पसर्गव्याधीनां शमनं शान्तिकर्म च  ।
पूजयित्वा सुरान्विप्रान्रत्नैर्गां कपिलां ददेत् ॥ १,२०१.३४ ॥
दन्तिदन्तद्वये मालां निबन्धीयादुपोषितः  ।
मन्त्रेण मन्त्रितान्वैद्यैर्वचासिद्धार्थकांस्तथा  ॥ १,२०१.३५ ॥
सूर्यादिशिवदुर्गाश्रीविष्ण्वर्चा रक्षयेद्गजम्  ।
बलिं दद्याच्च भूतेभ्यः स्नापयेच्च चतुर्घटैः  ॥ १,२०१.३६ ॥
भोजनं मन्त्रितं दद्याद्भस्मनोद्धूनयेद्गजमम्  ।
भूतरक्षा शुभा मेध्या वारणं रक्षयेत्सदा  ॥ १,२०१.३७ ॥
त्रिफलापञ्चकोले च दशमूलं विडङ्गकम्  ।
शतावरीगुडूची च निम्बवासककिंशुकाः  ॥ १,२०१.३८ ॥
गजरोगविनाशाय हितो रूक्षः कषायकः  ।
आयुर्वेदद्वयोक्तानामुक्तं संक्षेपसारतः  ॥ १,२०१.३९ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे गजाश्वायुर्वेदनिरूपणं नामैकाधिकद्विशततमोऽध्यायः

आचारकाण्डः