हठयोगप्रदीपिका/उपदेशः ४
नमः शिवाय गुरवे नादबिन्दुकलात्मने   ।	
निरञ्जनपदं याति नित्यं तत्र परायणः   ॥ ४.१  ॥	
अथेदानीं प्रवक्ष्यामि समाधिक्रमं उत्तमम्  ।	
मृत्युघ्नं च सुखोपायं ब्रह्मानन्दकरं परम्  ॥ ४.२  ॥	
राजयोगः समाधिश्च उन्मनी च मनोन्मनी   ।	
अमरत्वं लयस्तत्त्वं शून्याशून्यं परं पदम्  ॥ ४.३  ॥	
अमनस्कं तथाद्वैतं निरालम्बं निरञ्जनम्  ।	
जीवन्मुक्तिश्च सहजा तुर्या चेत्येकवाचकाः   ॥ ४.४  ॥	
सलिले सैन्धवं यद्वत्साम्यं भजति योगतः   ।	
तथात्ममनसोरैक्यं समाधिरभिधीयते   ॥ ४.५  ॥	
यदा संक्षीयते प्राणो मानसं च प्रलीयते   ।	
तदा समरसत्वं च समाधिरभिधीयते   ॥ ४.६  ॥	
तत्समं च द्वयोरैक्यं जीवात्मपरमात्मनोः   ।	
प्रनष्टसर्वसङ्कल्पः समाधिः सोऽभिधीयते   ॥ ४.७  ॥	
राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः   ।	
ज्ञानं मुक्तिः स्थितिः सिद्धिर्गुरुवाक्येन लभ्यते   ॥ ४.८  ॥	
दुर्लभो विषयत्यागो दुर्लभं तत्त्वदर्शनम्  ।	
दुर्लभा सहजावस्था सद्गुरोः करुणां विना   ॥ ४.९  ॥	
विविधैरासनैः कुभैर्विचित्रैः करणैरपि   ।	
प्रबुद्धायां महाशक्तौ प्राणः शून्ये प्रलीयते   ॥ ४.१०  ॥	
उत्पन्नशक्तिबोधस्य त्यक्तनिःशेषकर्मणः   ।	
योगिनः सहजावस्था स्वयं एव प्रजायते   ॥ ४.११  ॥	
सुषुम्णावाहिनि प्राणे शून्ये विशति मानसे   ।	
तदा सर्वाणि कर्माणि निर्मूलयति योगवित् ॥ ४.१२  ॥	
अमराय नमस्तुभ्यं सोऽपि कालस्त्वया जितः   ।	
पतितं वदने यस्य जगदेतच्चराचरम्  ॥ ४.१३  ॥	
चित्ते समत्वं आपन्ने वायौ व्रजति मध्यमे   ।	
तदामरोली वज्रोली सहजोली प्रजायते   ॥ ४.१४  ॥	
ज्ञानं कुतो मनसि सम्भवतीह तावत्	
प्राणोऽपि जीवति मनो म्रियते न यावत् ।	
प्राणो मनो द्वयं इदं विलयं नयेद्यो	
मोक्षं स गच्छति नरो न कथंचिदन्यः   ॥ ४.१५  ॥	
ज्ञात्वा सुषुम्णासद्भेदं कृत्वा वायुं च मध्यगम्  ।	
स्थित्वा सदैव सुस्थाने ब्रह्मरन्ध्रे निरोधयेत् ॥ ४.१६  ॥	
सूर्यचन्द्रमसौ धत्तः कालं रात्रिन्दिवात्मकम्  ।	
भोक्त्री सुषुम्ना कालस्य गुह्यं एतदुदाहृतम्  ॥ ४.१७  ॥	
द्वासप्ततिसहस्राणि नाडीद्वाराणि पञ्जरे   ।	
सुषुम्णा शाम्भवी शक्तिः शेषास्त्वेव निरर्थकाः   ॥ ४.१८  ॥	
वायुः परिचितो यस्मादग्निना सह कुण्डलीम्  ।	
बोधयित्वा सुषुम्णायां प्रविशेदनिरोधतः   ॥ ४.१९  ॥	
सुषुम्णावाहिनि प्राणे सिद्ध्यत्येव मनोन्मनी   ।	
अन्यथा त्वितराभ्यासाः प्रयासायैव योगिनाम्  ॥ ४.२०  ॥	
पवनो बध्यते येन मनस्तेनैव बध्यते   ।	
मनश्च बध्यते येन पवनस्तेन बध्यते   ॥ ४.२१  ॥	
हेतुद्वयं तु चित्तस्य वासना च समीरणः   ।	
तयोर्विनष्ट एकस्मिन्तौ द्वावपि विनश्यतः   ॥ ४.२२  ॥	
मनो यत्र विलीयेत पवनस्तत्र लीयते   ।	
पवनो लीयते यत्र मनस्तत्र विलीयते   ॥ ४.२३  ॥	
दुग्धाम्बुवत्संमिलितावुभौ तौ	
तुल्यक्रियौ मानसमारुतौ हि   ।	
यतो मरुत्तत्र मनःप्रवृत्तिर्	
यतो मनस्तत्र मरुत्प्रवृत्तिः   ॥ ४.२४  ॥	
तत्रैकनाशादपरस्य नाश	
एकप्रवृत्तेरपरप्रवृत्तिः   ।	
अध्वस्तयोश्चेन्द्रियवर्गवृत्तिः	
प्रध्वस्तयोर्मोक्षपदस्य सिद्धिः   ॥ ४.२५  ॥	
रसस्य मनसश्चैव चञ्चलत्वं स्वभावतः   ।	
रसो बद्धो मनो बद्धं किं न सिद्ध्यति भूतले   ॥ ४.२६  ॥	
मूर्च्छितो हरते व्याधीन्मृतो जीवयति स्वयम्  ।	
बद्धः खेचरतां धत्ते रसो वायुश्च पार्वति   ॥ ४.२७  ॥	
मनः स्थैर्यं स्थिरो वायुस्ततो बिन्दुः स्थिरो भवेत् ।	
बिन्दुस्थैर्यात्सदा सत्त्वं पिण्डस्थैर्यं प्रजायते   ॥ ४.२८  ॥	
इन्द्रियाणां मनो नाथो मनोनाथस्तु मारुतः   ।	
मारुतस्य लयो नाथः स लयो नादं आश्रितः   ॥ ४.२९  ॥	
सोऽयं एवास्तु मोक्षाख्यो मास्तु वापि मतान्तरे   ।	
मनःप्राणलये कश्चिदानन्दः सम्प्रवर्तते   ॥ ४.३०  ॥	
प्रनष्टश्वासनिश्वासः प्रध्वस्तविषयग्रहः   ।	
निश्चेष्टो निर्विकारश्च लयो जयति योगिनाम्  ॥ ४.३१  ॥	
उच्छिन्नसर्वसङ्कल्पो निःशेषाशेषचेष्टितः   ।	
स्वावगम्यो लयः कोऽपि जायते वागगोचरः   ॥ ४.३२  ॥	
यत्र दृष्टिर्लयस्तत्र भूतेन्द्रियसनातनी   ।	
सा शक्तिर्जीवभूतानां द्वे अलक्ष्ये लयं गते   ॥ ४.३३  ॥	
लयो लय इति प्राहुः कीदृशं लयलक्षणम्  ।	
अपुनर्वासनोत्थानाल्लयो विषयविस्मृतिः   ॥ ४.३४  ॥	
वेदशास्त्रपुराणानि सामान्यगणिका इव   ।	
एकैव शाम्भवी मुद्रा गुप्ता कुलवधूरिव   ॥ ४.३५  ॥	
	अथ शाम्भवी	

अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता   ।	
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेदशास्त्रेषु गोपिता   ॥ ४.३६  ॥	
अन्तर्लक्ष्यविलीनचित्तपवनो योगी यदा वर्तते	
दृष्ट्या निश्चलतारया बहिरधः पश्यन्नपश्यन्नपि   ।	
मुद्रेयं खलु शाम्भवी भवति सा लब्धा प्रसादाद्गुरोः	
शून्याशून्यविलक्षणं स्फुरति तत्तत्त्वं पदं शाम्भवम्  ॥ ४.३७  ॥	
श्रीशाम्भव्याश्च खेचर्या अवस्थाधामभेदतः   ।	
भवेच्चित्तलयानन्दः शून्ये चित्सुखरूपिणि   ॥ ४.३८  ॥	
तारे ज्योतिषि संयोज्य किंचिदुन्नमयेद्भ्रुवौ   ।	
पूर्वयोगं मनो युञ्जन्नुन्मनीकारकः क्षणात् ॥ ४.३९  ॥	
केचिदागमजालेन केचिन्निगमसङ्कुलैः   ।	
केचित्तर्केण मुह्यन्ति नैव जानन्ति तारकम्  ॥ ४.४०  ॥	
अर्धोन्मीलितलोचनः स्थिरमना नासाग्रदत्तेक्षणश्	
चन्द्रार्कावपि लीनतां उपनयन्निस्पन्दभावेन यः   ।	
ज्योतीरूपं अशेषबीजं अखिलं देदीप्यमानं परं	
तत्त्वं तत्पदं एति वस्तु परमं वाच्यं किं अत्राधिकम्  ॥ ४.४१  ॥	
दिवा न पूजयेल्लिङ्गं रात्रौ चैव न पूजयेत् ।	
सर्वदा पूजयेल्लिङ्गं दिवारात्रिनिरोधतः   ॥ ४.४२  ॥	
	
अथ खेचरी	

सव्यदक्षिणनाडीस्थो मध्ये चरति मारुतः   ।	
तिष्ठते खेचरी मुद्रा तस्मिन्स्थाने न संशयः   ॥ ४.४३  ॥	
इडापिङ्गलयोर्मध्ये शून्यं चैवानिलं ग्रसेत् ।	
तिष्ठते खेचरी मुद्रा तत्र सत्यं पुनः पुनः   ॥ ४.४४  ॥	
सूर्च्याचन्द्रमसोर्मध्ये निरालम्बान्तरे पुनः   ।	
संस्थिता व्योमचक्रे या सा मुद्रा नाम खेचरी   ॥ ४.४५  ॥	
सोमाद्यत्रोदिता धारा साक्षात्सा शिववल्लभा   ।	
पूरयेदतुलां दिव्यां सुषुम्णां पश्चिमे मुखे   ॥ ४.४६  ॥	
पुरस्ताच्चैव पूर्येत निश्चिता खेचरी भवेत् ।	
अभ्यस्ता खेचरी मुद्राप्युन्मनी सम्प्रजायते   ॥ ४.४७  ॥	
भ्रुवोर्मध्ये शिवस्थानं मनस्तत्र विलीयते   ।	
ज्ञातव्यं तत्पदं तुर्यं तत्र कालो न विद्यते   ॥ ४.४८  ॥	
अभ्यसेत्खेचरीं तावद्यावत्स्याद्योगनिद्रितः   ।	
सम्प्राप्तयोगनिद्रस्य कालो नास्ति कदाचन   ॥ ४.४९  ॥	
निरालम्बं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ।	
सबाह्याभ्यन्तरं व्योम्नि घटवत्तिष्ठति ध्रुवम्  ॥ ४.५०  ॥	
बाह्यवायुर्यथा लीनस्तथा मध्यो न संशयः   ।	
स्वस्थाने स्थिरतां एति पवनो मनसा सह   ॥ ४.५१  ॥	
एवं अभ्यस्यतस्तस्य वायुमार्गे दिवानिशम्  ।	
अभ्यासाज्जीर्यते वायुर्मनस्तत्रैव लीयते   ॥ ४.५२  ॥	
अमृतैः प्लावयेद्देहं आपादतलमस्तकम्  ।	
सिद्ध्यत्येव महाकायो महाबलपराक्रमः   ॥ ४.५३  ॥	
शक्तिमध्ये मनः कृत्वा शक्तिं मानसमध्यगाम्  ।	
मनसा मन आलोक्य धारयेत्परमं पदम्  ॥ ४.५४  ॥	
खमध्ये कुरु चात्मानं आत्ममध्ये च खं कुरु   ।	
सर्वं च खमयं कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ ४.५५  ॥	
अन्तः शून्यो बहिः शून्यः शून्यः कुम्भ इवाम्बरे   ।	
अन्तः पूर्णो बहिः पूर्णः पूर्णः कुम्भ इवार्णवे   ॥ ४.५६  ॥	
बाह्यचिन्ता न कर्तव्या तथैवान्तरचिन्तनम्  ।	
सर्वचिन्तां परित्यज्य न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ ४.५७  ॥	
सङ्कल्पमात्रकलनैव जगत्समग्रं	
सङ्कल्पमात्रकलनैव मनोविलासः   ।	
सङ्कल्पमात्रमतिं उत्सृज निर्विकल्पम्	
आश्रित्य निश्चयं अवाप्नुहि राम शान्तिम्  ॥ ४.५८  ॥	
कर्पूरं अनले यद्वत्सैन्धवं सलिले यथा   ।	
तथा सन्धीयमानं च मनस्तत्त्वे विलीयते   ॥ ४.५९  ॥	
ज्ञेयं सर्वं प्रतीतं च ज्ञानं च मन उच्यते   ।	
ज्ञानं ज्ञेयं समं नष्टं नान्यः पन्था द्वितीयकः   ॥ ४.६०  ॥	
मनोदृश्यं इदं सर्वं यत्किंचित्सचराचरम्  ।	
मनसो ह्युन्मनीभावाद्द्वैतं नैवोलभ्यते   ॥ ४.६१  ॥	
ज्ञेयवस्तुपरित्यागाद्विलयं याति मानसम्  ।	
मनसो विलये जाते कैवल्यं अवशिष्यते   ॥ ४.६२  ॥	
एवं नानाविधोपायाः सम्यक्स्वानुभवान्विताः   ।	
समाधिमार्गाः कथिताः पूर्वाचार्यैर्महात्मभिः   ॥ ४.६३  ॥	
सुषुम्णायै कुण्डलिन्यै सुधायै चन्द्रजन्मने   ।	
मनोन्मन्यै नमस्तुभ्यं महाशक्त्यै चिदात्मने   ॥ ४.६४  ॥	
अशक्यतत्त्वबोधानां मूढानां अपि संमतम्  ।	
प्रोक्तं गोरक्षनाथेन नादोपासनं उच्यते   ॥ ४.६५  ॥	
श्रीआदिनाथेन सपादकोटि	
लयप्रकाराः कथिता जयन्ति   ।	
नादानुसन्धानकं एकं एव	
मन्यामहे मुख्यतमं लयानाम्  ॥ ४.६६  ॥	
मुक्तासने स्थितो योगी मुद्रां सन्धाय शाम्भवीम्  ।	
शृणुयाद्दक्षिणे कर्णे नादं अन्तास्थं एकधीः   ॥ ४.६७  ॥	
श्रवणपुटनयनयुगल	
घ्राणमुखानां निरोधनं कार्यम्  ।	
शुद्धसुषुम्णासरणौ 	
स्फुटं अमलः श्रूयते नादः   ॥ ४.६८  ॥	
आरम्भश्च घटश्चैव तथा परिचयोऽपि च   ।	
निष्पत्तिः सर्वयोगेषु स्यादवस्थाचतुष्टयम्  ॥ ४.६९  ॥	
	अथ आरम्भावस्था	

ब्रह्मग्रन्थेर्भवेद्भेदो ह्यानन्दः शून्यसम्भवः   ।	
विचित्रः क्वणको देहेऽनाहतः श्रूयते ध्वनिः   ॥ ४.७०  ॥	
दिव्यदेहश्च तेजस्वी दिव्यगन्धस्त्वरोगवान्  ।	
सम्पूर्णहृदयः शून्य आरम्भे योगवान्भवेत् ॥ ४.७१  ॥	
	
अथ घटावस्था	

द्वितीयायां घटीकृत्य वायुर्भवति मध्यगः   ।	
दृढासनो भवेद्योगी ज्ञानी देवसमस्तदा   ॥ ४.७२  ॥	
विष्णुग्रन्थेस्ततो भेदात्परमानन्दसूचकः   ।	
अतिशून्ये विमर्दश्च भेरीशब्दस्तदा भवेत् ॥ ४.७३  ॥	
	अथ परिचयावस्था	

तृतीयायां तु विज्ञेयो विहायो मर्दलध्वनिः   ।	
महाशून्यं तदा याति सर्वसिद्धिसमाश्रयम्  ॥ ४.७४  ॥	
चित्तानन्दं तदा जित्वा सहजानन्दसम्भवः   ।	
दोषदुःखजराव्याधिक्षुधानिद्राविवर्जितः   ॥ ४.७५  ॥	
	
अथ निष्पत्त्यवस्था	

रुद्रग्रन्थिं यदा भित्त्वा शर्वपीठगतोऽनिलः   ।	
निष्पत्तौ वैणवः शब्दः क्वणद्वीणाक्वणो भवेत् ॥ ४.७६  ॥	
एकीभूतं तदा चित्तं राजयोगाभिधानकम्  ।	
सृष्टिसंहारकर्तासौ योगीश्वरसमो भवेत् ॥ ४.७७  ॥	
अस्तु वा मास्तु वा मुक्तिरत्रैवाखण्डितं सुखम्  ।	
लयोद्भवं इदं सौख्यं राजयोगादवाप्यते   ॥ ४.७८  ॥	
राजयोगं अजानन्तः केवलं हठकर्मिणः   ।	
एतानभ्यासिनो मन्ये प्रयासफलवर्जितान्  ॥ ४.७९  ॥	
उन्मन्यवाप्तये शीघ्रं भ्रूध्यानं मम संमतम्  ।	
राजयोगपदं प्राप्तुं सुखोपायोऽल्पचेतसाम्  ।	
सद्यः प्रत्ययसन्धायी जायते नादजो लयः   ॥ ४.८०  ॥	
नादानुसन्धानसमाधिभाजां	
योगीश्वराणां हृदि वर्धमानम्  ।	
आनन्दं एकं वचसां अगम्यं	
जानाति तं श्रीगुरुनाथ एकः   ॥ ४.८१  ॥	
कर्णौ पिधाय हस्ताभ्यां यः शृणोति ध्वनिं मुनिः   ।	
तत्र चित्तं स्थिरीकुर्याद्यावत्स्थिरपदं व्रजेत् ॥ ४.८२  ॥	
अभ्यस्यमानो नादोऽयं बाह्यं आवृणुते ध्वनिम्  ।	
पक्षाद्विक्षेपं अखिलं जित्वा योगी सुखी भवेत् ॥ ४.८३  ॥	
श्रूयते प्रथमाभ्यासे नादो नानाविधो महान्  ।	
ततोऽभ्यासे वर्धमाने श्रूयते सूक्ष्मसूक्ष्मकः   ॥ ४.८४  ॥	
आदौ जलधिजीमूतभेरीझर्झरसम्भवाः   ।	
मध्ये मर्दलशङ्खोत्था घण्टाकाहलजास्तथा   ॥ ४.८५  ॥	
अन्ते तु किङ्किणीवंशवीणाभ्रमरनिःस्वनाः   ।	
इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते देहमध्यगाः   ॥ ४.८६  ॥	
महति श्रूयमाणेऽपि मेघभेर्यादिके ध्वनौ   ।	
तत्र सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नादं एव परामृशेत् ॥ ४.८७  ॥	
घनं उत्सृज्य वा सूक्ष्मे सूक्ष्मं उत्सृज्य वा घने   ।	
रममाणं अपि क्षिप्तं मनो नान्यत्र चालयेत् ॥ ४.८८  ॥	
यत्र कुत्रापि वा नादे लगति प्रथमं मनः   ।	
तत्रैव सुस्थिरीभूय तेन सार्धं विलीयते   ॥ ४.८९  ॥	
मकरन्दं पिबन्भृङ्गी गन्धं नापेक्षते यथा   ।	
नादासक्तं तथा चित्तं विषयान्नहि काङ्क्षते   ॥ ४.९०  ॥	
मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः   ।	
समर्थोऽयं नियमने निनादनिशिताङ्कुशः   ॥ ४.९१  ॥	
बद्धं तु नादबन्धेन मनः सन्त्यक्तचापलम्  ।	
प्रयाति सुतरां स्थैर्यं छिन्नपक्षः खगो यथा   ॥ ४.९२  ॥	
सर्वचिन्तां परित्यज्य सावधानेन चेतसा   ।	
नाद एवानुसन्धेयो योगसाम्राज्यं इच्छता   ॥ ४.९३  ॥	
नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते   ।	
अन्तरङ्गकुरङ्गस्य वधे व्याधायतेऽपि च   ॥ ४.९४  ॥	
अन्तरङ्गस्य यमिनो वाजिनः परिघायते   ।	
नादोपास्तिरतो नित्यं अवधार्या हि योगिना   ॥ ४.९५  ॥	
बद्धं विमुक्तचाञ्चल्यं नादगन्धकजारणात् ।	
मनःपारदं आप्नोति निरालम्बाख्यखेऽटनम्  ॥ ४.९६  ॥	
नादश्रवणतः क्षिप्रं अन्तरङ्गभुजङ्गमम्  ।	
विस्मृतय सर्वं एकाग्रः कुत्रचिन्नहि धावति   ॥ ४.९७  ॥	
काष्ठे प्रवर्तितो वह्निः काष्ठेन सह शाम्यति   ।	
नादे प्रवर्तितं चित्तं नादेन सह लीयते   ॥ ४.९८  ॥	
घण्टादिनादसक्तस्तब्धान्तःकरणहरिणस्य   ।	
प्रहरणं अपि सुकरं स्याच्छरसन्धानप्रवीणश्चेत् ॥ ४.९९  ॥	
अनाहतस्य शब्दस्य ध्वनिर्य उपलभ्यते   ।	
ध्वनेरन्तर्गतं ज्ञेयं ज्ञेयस्यान्तर्गतं मनः   ।	
मनस्तत्र लयं याति तद्विष्णोः परमं पदम्  ॥ ४.१००  ॥	
तावदाकाशसङ्कल्पो यावच्छब्दः प्रवर्तते   ।	
निःशब्दं तत्परं ब्रह्म परमातेति गीयते   ॥ ४.१०१  ॥	
यत्किंचिन्नादरूपेण श्रूयते शक्तिरेव सा   ।	
यस्तत्त्वान्तो निराकारः स एव परमेश्वरः   ॥ ४.१०२  ॥	
	इति नादानुसन्धानं 	
	
सर्वे हठलयोपाया राजयोगस्य सिद्धये   ।	
राजयोगसमारूढः पुरुषः कालवञ्चकः   ॥ ४.१०३  ॥	
तत्त्वं बीजं हठः क्षेत्रं औदासीन्यं जलं त्रिभिः   ।	
उन्मनी कल्पलतिका सद्य एव प्रवर्तते   ॥ ४.१०४  ॥	
सदा नादानुसन्धानात्क्षीयन्ते पापसंचयाः   ।	
निरञ्जने विलीयेते निश्चितं चित्तमारुतौ   ॥ ४.१०५  ॥	
शङ्खदुन्धुभिनादं च न शृणोति कदाचन   ।	
काष्ठवज्जायते देह उन्मन्यावस्थया ध्रुवम्  ॥ ४.१०६  ॥	
सर्वावस्थाविनिर्मुक्तः सर्वचिन्ताविवर्जितः   ।	
मृतवत्तिष्ठते योगी स मुक्तो नात्र संशयः   ॥ ४.१०७  ॥	
खाद्यते न च कालेन बाध्यते न च कर्मणा   ।	
साध्यते न स केनापि योगी युक्तः समाधिना   ॥ ४.१०८  ॥	
न गन्धं न रसं रूपं न च स्पर्शं न निःस्वनम्  ।	
नात्मानं न परं वेत्ति योगी युक्तः समाधिना   ॥ ४.१०९  ॥	
चित्तं न सुप्तं नोजाग्रत्स्मृतिविस्मृतिवर्जितम्  ।	
न चास्तं एति नोदेति यस्यासौ मुक्त एव सः   ॥ ४.११०  ॥	
न विजानाति शीतोष्णं न दुःखं न सुखं तथा   ।	
न मानं नोपमानं च योगी युक्तः समाधिना   ॥ ४.१११  ॥	
स्वस्थो जाग्रदवस्थायां सुप्तवद्योऽवतिष्ठते   ।	
निःश्वासोच्छ्वासहीनश्च निश्चितं मुक्त एव सः   ॥ ४.११२  ॥	
अवध्यः सर्वशस्त्राणां अशक्यः सर्वदेहिनाम्  ।	
अग्राह्यो मन्त्रयन्त्राणां योगी युक्तः समाधिना   ॥ ४.११३  ॥	
यावन्नैव प्रविशति चरन्मारुतो मध्यमार्गे	
यावद्विदुर्न भवति दृढः प्राणवातप्रबन्धात् ।	
यावद्ध्याने सहजसदृशं जायते नैव तत्त्वं	
तावज्ज्ञानं वदति तदिदं दम्भमिथ्याप्रलापः   ॥ ४.११४  ॥	
	
इति हठयोगप्रदीपिकायां समाधिलक्षणं नाम 	
चतुर्थोपदेशः   ।