कथासरित्सागरः/लम्बकः २/तरङ्गः ३
तृतीयस्तरङ्गः ।
ततः स वत्सराज्यं च प्राप्य पित्रा समर्पितम् । 
कौशाम्ब्यवस्थितः सम्यक्छशासोदयनः प्रजाः ।। १ 
यौगन्धरायणाद्येषु भरं विन्यस्य मन्त्रिषु । 
बभूव स शनै राजा सुखेष्वेकान्ततत्परः ।। २ 
सदा सिषेवे मृगयां वीणां घोषवतीं च ताम् । 
दत्तां वासुकिना पूर्वं नक्तंदिनमवादयत् ।। ३ 
तत्तन्त्रीकलनिर्हादमोहमन्त्रवशीकृतान् । 
अनिनाय च संयम्य सदा मत्तान्वनद्विपान् ।। ४ 
स वारनारीवक्त्रेन्दुप्रतिमालंकृतां सुराम् । 
मन्त्रिणां च मुखच्छायां वत्सराजः समं पपौ ।। ५ 
कुलरूपानुरूपा मे भार्या क्वापि न विद्यते । 
एका वासवदत्ताख्या कन्यका श्रूयते परम् ।। ६ 
कथं प्राप्येत सा चेति चिन्तामेकामुवाह सः । 
सोऽपि चण्डमहासेन उज्जयिन्यामचिन्तयत ।। ७ 
तुल्यो मद्दुहितुर्भर्ता जगत्यस्मिन्न विद्यते । 
अस्ति चोदयनो नाम विपक्षः स च मे सदा ।। ८ 
तत्कथं नाम जामाता वश्यश्च स भवेन्मम । 
उपायस्त्वेक एवास्ति यदटव्यां भ्रमत्यसौ ।। ९ 
एकाकी द्विरदान्बघ्नन्मृगयाव्यसनी नृपः । 
तेन च्छिद्रेण तं युक्त्यावष्टभ्यानाययाम्यहम् ।। 2.3.१० 
गान्धर्वज्ञस्य तस्यैतां सुतां शिष्यीकरोमि च । 
ततश्चास्यां स्वयं तस्य चक्षुः स्निह्येदसंशयम् ।। ११ 
एवं स मम जामाता वश्यश्च नियतं भवेत् । 
नान्योऽस्त्युपायः कोऽप्यत्र येन वश्यो भवेच्च सः ।। १२ 
इति संचिन्त्य तत्सिद्ध्यै स गत्वा चण्डिकागृहम् । 
चण्डीमभ्यर्च्य तुष्टाव चक्रेऽस्या उपयाचितम् ।। १३ 
एतत्संपत्स्यते राजन्नचिराद्वाञ्छितं तव । 
इति शुश्राव तत्रासावशरीरां सरस्वतीम् ।। १४ 
ततस्तुष्टः समागत्य बुद्धदत्तेन मन्त्रिणा । 
सह चण्डमहासेनस्तमेवार्थमचिन्तयत् ।। १५ 
मानोद्धतो वीतलोभो रक्तभृत्यो महाबलः । 
असाध्योऽपि स सामादेः साम्ना तावन्निरूप्यताम् ।। १६ 
इति संमन्त्र्य स नृपो दूतमेकं समादिशत् । 
गच्छ मद्वचनाद्ब्रूहि वत्सराजमिदं वचः ।। १७ 
मत्पुत्री तव गान्धर्वे शिष्या भवितुमिच्छति । 
स्नेहस्तेऽस्मासु चेत्तत्त्वं तामिहैवैत्य शिक्षय ।। १८ 
इत्युक्त्वा प्रेषितस्तेन दूतो गत्वा न्यवेदयत् । 
कौशाम्ब्यां वत्सराजाय संदेशं तं तथैव सः ।। १९ 
वत्सराजोऽपि तच्छ्रुत्वा दूतादनुचितं वचः । 
यौगन्धरायणस्येदमेकान्ते मन्त्रिणोऽब्रवीत् ।। 2.3.२०
किमेतत्तेन संदिष्टं सदर्पं मम भूभुजा । 
एवं संदिशतस्तस्य कोऽभिप्रायो दुरात्मनः ।। २१ 
इत्युक्तो वत्सराजेन तदा यौगन्धरायणः । 
उवाचैनं महामन्त्री स स्वामिहितनिष्ठुरः ।। २२ 
भुवि व्यसनिताख्यातिः प्ररूढा ते लतेव या । 
इदं तस्या महाराज कषायकटुकं फलम् ।। २३ 
स हि त्वां रागिणं मत्वा कन्यारत्नेन लोभयन् । 
नीत्वा चण्डमहासेनो बद्ध्वा स्वीकर्तुमिच्छति ।। २४ 
तन्मुञ्च व्यसनानि त्वं सुखेन हि परैर्नृपाः । 
सीदन्तस्तेषु गृह्यन्ते खातेष्विव वनंद्विपाः ।। २५ 
इत्युक्तो मन्त्रिणा धीरः प्रतिदूतं व्यसर्जयत् । 
स वत्सराजस्तं चण्डमहासेननृपं प्रति ।। २६ 
संदिदेश च यद्यस्ति वाञ्छा मच्छिष्यतां प्रति । 
त्वत्पुत्र्यास्तदिहैवैषा भवता प्रेष्यतामिति ।। २७ 
एवं कृत्वा च सचिवान्वत्सराजो जगाद सः । 
यामि चण्डमहासेनमिह बद्ध्वानयामि तम् ।। २८ 
तच्छ्रुत्वा तमुवाचाग्र्यो मन्त्री यौगन्धरायणः । 
न चैतच्छक्यते राजन्कर्तुं नैव च युज्यते ।। २९ 
स हि प्रभाववान्राजा स्वीकार्यश्च तव प्रभो । 
तथा च तद्गतं सर्वं शृण्विदं कथयामि ते ।। 2.3.३० 
अस्तीहोज्जयिनी नाम नगरी भूषणं भुवः । 
हसन्तीव सुधाधौतैः प्रासादैरमरावतीम् ।। ३१ 
यस्यां वसति विश्वेशो महाकालवपुः स्वयम् । 
शिथिलीकृतकैलासनिवासव्यसनो हरः ।। ३२ 
तस्यां महेन्द्रवर्माख्यो राजाभूद्भूभृतां वरः । 
जयसेनाभिधानोऽस्य बभूव सदृशः सुतः ।। ३३ 
जयसेनस्य तस्याथ पुत्रोऽप्रतिमदोर्बलः । 
समुत्पन्नो महासेननामा नृपतिकुञ्जरः ।। ३४ 
सोऽथ राजा स्वराज्यं तत्पालयन्समचिन्तयत् । 
न मे खड्गोऽनुरूपोऽस्ति न च भार्या कुलोद्गता ।। ३५ 
इति संचिन्त्य स नृपश्चण्डिकागृहमागमत् । 
तत्रातिष्ठन्निराहारो देवीमाराधयंश्चिरम् ।। ३६ 
उत्कृत्याथ स्वमांसानि होमकर्म स चाकरोत् । 
ततः प्रसन्ना साक्षात्सा देवी चण्डी तमभ्यधात् ।। ३७ 
प्रीतास्मि ते गृहाणेमं पुत्र खड्गोत्तमं मम । 
एतत्प्रभावाच्छत्रूणामजेयस्त्वं भविष्यसि ।। ३८ 
किं चाङ्गारवतीं नाम कन्यां त्रैलोक्यसुन्दरीम् । 
अङ्गारकासुरसुता शीघ्रं भार्यामवाप्स्यसि ।। ३९ 
अतीव चण्डं कर्मेह कृतं चैतद्यतस्त्वया । 
अतश्चण्डमहासेन इत्याख्या ते भविष्यति ।। 2.3.४० 
इत्युक्त्वा दत्तखड्गा सा देवी तस्य तिरोऽभवत् । 
राज्ञः संकल्पसंपत्तिहृष्टिराविरभूत्पुनः ।। ४१ 
स खड्गो मत्तहस्तीन्द्रो नडागिरिरिति प्रभो । 
द्वे तस्य रत्ने शक्रस्य कुलिशैरावणाविव ।। ४२ 
तयोः प्रभावात्सुखितः कदाचित्सोऽथ भूपतिः । 
अगाच्चण्डमहासेनो मृगयायै महाटवीम् ।। ४३ 
अतिप्रमाणं तत्रैकं वराहं घोरमैक्षत । 
नैशं तम इवाकाण्डे दिवा पिण्डत्वमागतम् ।। ४४ 
स वराहः शरैरस्य तीक्ष्णैरप्यकृतव्रणः । 
आहत्य स्यन्दनं राज्ञः पलाय्य बिलमाविशत् ।। ४५ 
राजापि रथमुत्सृज्य तमेवानुसरन्क्रुधा । 
धनुर्द्वितीयस्तत्रैव प्राविशत्स बिलान्तरम् ।। ४६ 
दूरं प्रविश्य चापश्यत्कान्त पुरवरं महत् । 
सविस्मयो न्यषीदच्च तदन्तर्दीर्घिकातटे ।। ४७ 
तत्रस्थः कन्यकामेकामपश्यत्स्त्रीशतान्विताम् । 
संचरन्तीं स्मरस्येव धैर्यनिर्भेदिनीमिषुम् ।। ४८ 
सापि प्रेमरसासारवर्षिणा चक्षुषा मुहुः । 
स्नपयन्तीव राजानं शनकैस्तमुपागमत् ।। ४९ 
कस्त्वं सुभग कस्माच्च प्रविष्टोऽसीह सांप्रतम् । 
इत्युक्तः स तया राजा यथातत्त्वमवर्णयत ।। 2.3.५० 
तच्छ्रुत्वा नेत्रयुगलात्सरागादश्रुसंततिम् । 
हृदयाद्धीरतां चापि समं कन्या मुमोच सा ।। ५१ 
का त्वं रोदिषि कस्माच्च पृष्टा तेनेति भूभृता । 
सा तं प्रत्यब्रवीदेवं मन्मथाज्ञानुवर्तिनी ।। ५२ 
यो वराहः प्रविष्टोऽत्र स दैत्योऽङ्गारकाभिधः । 
अहं चैतस्य तनया नाम्नाङ्गारवती नृप ।। ५३ 
वज्रसारमयश्चासौ राजपुत्रीरिमाः शतम् । 
आच्छिद्य राज्ञां गेहेभ्यः परिवारं व्यधान्मम ।। ५४ 
किं चैष राक्षसीभूतः शापदोषान्महासुरः । 
तृष्णाश्रमार्तश्चाद्य त्वां प्राप्यापि त्यक्तवानयम् ।। ५५ 
इदानीं चास्तवाराहरूपो विश्राम्यति स्वयम् । 
सुप्तोत्थितश्च नियतं त्वयि पापं समाचरेत् ।। ५६ 
इति मे तव कल्याणमपश्यन्त्या गलन्त्यमी । 
संतापक्वथिताः प्राणा इव बाष्पाम्बुबिन्दवः ।। ५७ 
इत्यङ्गारवतीवाक्यं श्रुत्वा राजा जगाद ताम् । 
यदि मय्यस्ति ते स्नेहस्तदिदं मद्वचः कुरु ।। ५८ 
प्रबुद्धस्यास्य गत्वा त्वं रुदिहि स्वपितुः पुरः । 
ततश्च नियतं स त्वां पृच्छेदुद्वेगकारणम् ।। ५९
त्वां चेन्निपातयेत्कश्चित्ततो मे का गतिर्भवेत् । 
एतदुःखं ममेत्येवं स च वाच्यस्त्वया ततः ।। 2.3.६० 
एवं कृतेऽस्ति कल्याणं तवापि च ममापि च । 
इत्युक्ता तेन सा राज्ञा तथेत्यङ्गीचकार तम् ।। ६१ 
तं च च्छन्नमवस्थाप्य राजानं पापशङ्किनी । 
अगादसुरकन्या सा प्रसुप्तस्यान्तिकं पितुः ।। ६२ 
सोऽपि दैत्यः प्रबुबुधे प्रारेभे सा च रोदितुम् । 
किं पुत्रि रोदिषीत्येवं स च तामब्रवीत्ततः ।। ६३ 
हन्यात्त्वां कोऽपि चेत्तात तदा मे का गतिर्भवेत् । 
इत्यार्त्या तमवादीत्सा स विहस्य ततोऽब्रवीत् ।। ६४ 
को मां व्यापादयेत्पुत्रि सर्वो वज्रमयो ह्यहम् । 
वामहस्तेऽस्ति मे छिद्रं तच्च चापेन रक्ष्यते ।। ६५ 
इत्थमाश्वासयामास स दैत्यस्तां निजां सुताम् । 
एतच्च निखिलं तेन राज्ञा छन्नेन शुश्रुवे ।। ६६ 
ततः क्षणादिवोत्थाय कृत्वा स्नानं स दानवः । 
कृतमौनः प्रववृते देवं पूजयितुं हरम् ।। ६७ 
तत्कालं प्रकटीभूय स राजाकृष्टकार्मुकः । 
उपेत्य प्रसभं दैत्यं रणायाह्वयते स्म तम् ।। ६८ 
सोऽप्युत्क्षिप्य करं वामं मौनस्थस्तस्य भूपतेः । 
प्रतीक्षस्व क्षणं तावदिति संज्ञा तदाकरोत् ।। ६९ 
राजापि लघुहस्तत्वात्करे तत्रैव तत्क्षणम् । 
तस्मिन्मर्मणि तं दैत्यं पृषत्केन जघान सः ।। 2.3.७० 
स च मर्माहतो घोरं रावं कृत्वा महासुरः । 
अङ्गारकोऽपतद्भूमौ निर्यज्जीवो जगाद च ।। ७१ 
तृषितोऽहं हतो येन स मामद्भिर्न तर्पयेत् । 
प्रत्यब्दं यदि तत्तस्य नश्येयुः पञ्च मन्त्रिणः ।। ७२ 
इत्युक्त्वा पञ्चतां प्राप स दैत्यः सोऽपि तत्सुताम् । 
तामङ्गारवतीं राजा गृहीत्वोज्जयिनीं ययौ ।। ७३ 
परिणीतवतस्तस्य तत्र तां दैत्यकन्यकाम् । 
जातौ द्वौ तनयौ चण्डमहासेनस्य भूपतेः ।। ७४ 
एको गोपालको नाम द्वितीयः पालकस्तथा । 
तयोरिन्द्रोत्सवं चासौ जातयोरकरोन्नृपः ।। ७५ 
ततस्तं नृपतिं स्वप्ने तुष्टो वक्ति स्म वासवः । 
प्राप्स्यस्यनन्यसदृशीं मत्प्रसादात्सुतामिति ।। ७६ 
ततः कालेन जातास्य राज्ञः कन्या तु तन्व्यथ । 
अपूर्वा निर्मिता धात्रा चन्द्रस्येवापरा तनुः ।। ७७ 
कामदेवावतारोऽस्याः पुत्रो विद्याधराधिपः । 
भविष्यतीति तत्कालमुदभूद्भारती दिवः ।। ७८ 
दत्ता मे वासवेनैषा तुष्टेनेति स भूपतिः । 
नाम्ना वासवदत्तां तां तनयामकरोत्तदा ।। ७९ 
सा च तस्य पितुर्गेहे प्रदेया संप्रति स्थिता । 
प्राङ्मन्थादर्णवस्येव कमला कुक्षिकोटरे ।। 2.3.८० 
एवंविधप्रभावश्चण्डमहासेनभूपतिः स किल ।
देव न शक्यो जेतुं यथा तथा दुर्गदेशस्थः ।। ८१ 
किं च स राजन्वाञ्छति दातुं तुभ्यं सदैव तनयां ताम् ।
प्रार्थयते तु स राजा निजपक्षमहोदयं मानी ।। ८२ 
सा चावश्यं मन्ये वासवदत्ता त्वयैव परिणेया ।
स सपदि वासवदत्ताहृतहृदयो वत्सराजोऽभूत् ।। ८३ 
इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथामुखलम्बके तृतीयस्तरङ्गः ।