स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/केदारखण्डः/अध्यायः १८
॥लोमश उवाच॥	
कर्मणा परिभूतो हि महेंद्रो गुरुमब्रवीत्॥	
विना यत्नेन संक्लेसात्तर्तुं कर्म्म किमुच्यताम्॥ १८.१ ॥	
बृहस्पतिरुवाचेदं त्यक्त्वा चैवामरावतीम्॥	
यास्यामोऽन्यत्र सर्वे वै सकुटुंबा जिगीपवः॥ १८.२ ॥	
तथा चक्रुः सुराः सर्वे हित्वा चैवामरावतीम्॥	
बर्हिणो रुपमास्थाय गतः सद्यः पुरंदरः॥ १८.३ ॥	
काको भूत्वा यमः साक्षात्कृकलासो धनाधिपः॥	
अग्निः कपोतको भूत्वा भेको भूत्वा महेश्वरः॥ १८.४ ॥	
नैर्ऋतस्तत्क्षणादेव कपोतोऽभूत्ततो गतः॥	
पाशी कपिंजलो भूत्वा वायुः पारावतोऽभवत्॥ १८.५ ॥	
एवं नानातनुभृतो हित्वा ते त्रिदिवं गताः॥	
कश्यपस्याश्रमं पुण्यं संप्राप्तास्ते भयातुराः॥ १८.६ ॥	
अदितिं मातरं सर्वे शशंसुर्दैत्यचेष्टितम्॥ १८.७ ॥	
अप्रियं तदुपाकर्ण्य ह्यदितिः पुत्रलालसा॥	
उवाच कश्यपं सा तु सुराणां व्यसनं महत्॥	
महर्षे श्रयतां वाक्यं श्रुत्वा तत्कर्तुमर्हसि॥ १८.८ ॥	
दैत्यैः पराजिता देवा हित्वा चैवामरावतीम्॥	
त्वदीयमाश्रमं प्राप्तास्तान्रक्षस्व प्रजापते॥ १८.९ ॥	
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कश्यपो वाक्यमब्रवीत्॥	
तपसा महता तन्वि जानीहि त्वं च भामिनि॥	
अजेया ह्यसुराः साध्वि भृगुणा ह्यनुमोदिताः॥ १८.१० ॥	
तेषां जयो हि तपसा उग्रेणाऽऽद्येन भामिनि॥	
कुरु शीघ्रतरेणैव सुराणां कार्यसिद्धये॥ १८.११ ॥	
व्रतमेतन्महाभागे कथयाम्यर्थसिद्धये॥	
तत्कुरुष्व प्रयत्नेन यथोक्तविधिना शुभे॥ १८.१२ ॥	
मासि भाद्रपदे देवि दशम्यां नियता शुचिः॥	
एकभक्तं प्रकुर्वीत विष्णोः प्रीत्यर्थमेव च॥ १८.१३ ॥	
प्रर्थनीयो हरिः साक्षात्सर्वकामवरेश्वरः॥	
मंत्रेणानेन सुभगे तद्भक्तैर्वरवर्णिनि॥ १८.१४ ॥	
तव भक्तोस्म्यहं नाथ दशम्यादिदिनत्रयम्॥	
व्रतं चराम्यहं विष्णो अनुज्ञां दातुमर्हसि॥ १८.१५ ॥	
अनेनैव च मंत्रेण प्रार्थनीयो जगत्पतिः॥	
एकभक्तं प्रकुर्वीत तच्च भक्तं च केवलम्॥ १८.१६ ॥	
रंभापत्रे च भोक्तव्यं वर्जितं लवणेन हि॥	
एकादश्यां चोपवासं प्रकुर्वीत प्रयत्नतः॥ १८.१७ ॥	
रात्रौ जागरणं कुर्यात्प्रयत्नेन सुमध्यमे॥	
द्वादश्यां निपुणत्वेन पारणा तु विधानतः॥	
कर्तव्या ज्ञातिभिः सार्द्धं भोजयित्वा द्विजीत्तमान्॥ १८.१८ ॥	
एवं द्वादशमासांस्तु कुर्याद्व्रतमतंद्रितः॥	
मासि भाद्रपदे प्राप्ते एकादश्यां प्रयत्नतः॥	
विष्णुमभ्यर्च्य यत्नेन कलशोपरि संस्थितम्॥ १८.१९ ॥	
सौवर्णं राजतं वापि यताशक्त्या प्रकल्पयेत्॥	
श्रवणेन तु संयुक्तां द्वादशीं पापनाशिनीम्॥	
व्रती उपवसेद्यत्नात्सर्वदोषप्रशांतये॥ १८.२० ॥	
एवं हि कश्यपेनोक्तं श्रुत्वाऽदितिरथाचरत्॥	
व्रतं सांवत्सरं यावन्नियमेन समन्वितता॥ १८.२१ ॥	
वर्षांतेन व्रतेनैव परितुष्टो जनार्दनः॥	
प्रादुर्बभूव द्वादश्यां श्रवणेन तदा द्विजाः॥ १८.२२ ॥	
बटुरूपधरः श्रीशो द्विभुजः कमलेक्षमः॥	
अतसीपुष्पसंकाशो वनमालाविभूषितः॥ १८.२३ ॥	
तं दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा पूजामध्येऽदितिस्तदा॥	
कश्यपेन समायुक्ता साऽस्तौषीत्कमलेक्षणा॥ १८.२४ ॥	॥अदितिरुवाच॥	
नमोनमः कारणकारणाय ते विश्वात्मने विश्वसृजे चिदात्मने॥	
वरेण्यरूपाय परावरात्मने ह्यकुंठबोधाय नमोनमस्ते॥ १८.२५ ॥	
इति स्मृतस्तदाऽदित्या देवानां परिरच्युतः॥	
प्रहस्य भगवानाह अदितिं देवमातरम्॥ १८.२६ ॥	
॥श्रीभगवानुवाच॥	
तपसा परमेणैव प्रसन्नोहं तवानघे॥	
अमुना वपुषा चैव देवानां कार्यसिद्धये॥ १८.२७ ॥	
श्रुत्वा भगवतो वाक्यमदितिस्तमुवाचह॥	
भगवन्पराजिता देवा असुरैर्बलवत्तरैः॥	
तान्रक्ष शरणापन्नासुरान्सर्वाञ्जनार्दन॥ १८.२८ ॥	
निशम्य वाक्यं किल तच्च तस्या विष्णुर्विकुंठाधिपतिः स एकः॥	
ज्ञात्वा च सर्वं सुरचेष्टितं तदा बलेश्च सर्वं च चिकीर्षितं च॥ १८.२९ ॥	
किं कार्यमद्यैव मया हि कार्यं येनैव देवा जयमाप्नुवंति॥	
पराजयं दैत्यवराश्च सर्वे विष्णुः परात्मैव विचिंत्य सर्वम्॥ १८.३० ॥	
गदमुवाच भगवान्गच्छस्वाद्य वधं प्रति॥	
वैरोचनिं महाभागे घात यस्व त्वरान्विता॥ १८.३१ ॥	
गदोवाच हृषीकेशं प्रहसन्तीव भामिनी॥	
मया ह्यशक्यो वधितुं ब्रह्मण्यो हि बलिर्महान्॥ १८.३२ ॥	
चक्रं प्रति तदा विष्मुरुवाच परिसांत्वयन्॥	
त्वं गच्छ बलिनं हंतुं शीघ्रमेव सुदर्शन॥ १८.३३ ॥	
तदोवाच त्वरेणैव चक्रपाणिं सुदर्शनम्॥	
न शक्यते मया हंतुं बलिनं तं महाप्रभो॥ १८.३४ ॥	
ब्रह्मण्योऽसि यथा विष्णो तथासौ दैत्यपुंगवः॥	
धनुषा च तथैवोक्तः शार्ङ्गपाणिश्च विस्मितः॥	
चिंतयामास बहुधा विमृश्य सुचिरं बहु॥ १८.३५ ॥	॥अत्रिरुवाच॥	
तदा ते ह्यसुराः सर्वे किमकुर्वस्तदुच्यताम्॥ १८.३६ ॥	
॥लोमश उवाच॥	
तदा ते ह्यसुराः सर्वे बलिप्रभृतयो दिवि॥	
रुरुधुर्नगरीं रम्यां योद्धुकामाः पुरंदरम्॥ १८.३७ ॥	
न विदुर्ह्यसुराः सर्वे गतान्देवांस्त्रिविष्टपात्॥	
नानारूपधरां स्तस्मात्कश्यपस्याश्रयं प्रति॥ १८.३८ ॥	
प्राकारमारुह्य तदा हि संभ्रमाद्दैत्याः सुरेशं प्रति हंतुकामाः॥	
यावत्प्रविष्टा ह्यमरावतीं तां शून्यामपश्यन्परितुष्टमानसाः॥ १८.३९ ॥	
इंद्रासने च शुक्रेण ह्यभिषिक्तो बलिस्तदा॥	
सहाभिषेकविधिना ह्यसुरैः परिवारितः॥ १८.४० ॥	
तथैवाधिष्ठितो राज्ये बलिर्वैरोचनो महान्॥	
शुशुभे परया भूत्या महेंद्राधिकृतस्तदा॥ १८.४१ ॥	
नागैश्चासुरसंघैश्च सेव्यमानो महेंद्रवत्॥	
सुरद्रुमो जितस्तेन कामधे नुर्मणिस्तथा॥ १८.४२ ॥	
दानैर्द्दाता च सर्वेषां येऽन्ये दानित्वमागताः॥	
सर्वेषामेव भूतानां दानैर्दाता बलिर्महान्॥ १८.४३ ॥	
यान्यान्कामयते कामां स्तान्सर्वान्वितरत्यसौ॥	
सर्वेभ्योऽपि स चार्थिभ्यो दानवानामधीश्वरः॥ १८.४४ ॥	॥शौनक उवाच॥	
देवेंद्रो हि महाभाग न ददाति कदाचन॥	
कथं बलिरसौ दाता कथयस्व यथातथम्॥ १८.४५ ॥	
॥ लोमश उवाच॥	
यत्नतो येन यत्किंचित्क्रियते सुकृतं नरैः॥	
शुभं वाप्यशुभं वापि ज्ञातव्यं हि विपश्चिता॥ १८.४६ ॥	
शक्रो हि याज्ञिको विप्रा अश्वमेधशतेन वै॥	
प्राप्तराज्योऽमरावत्यां केवलं भोगलोलुपः॥ १८.४७ ॥	
अर्थितं तत्फलं विद्धि पुनः कार्पण्यमाविशत्॥	
पुनर्मरणमाविश्य क्षीणपुण्यो भविष्यति॥ १८.४८ ॥	
य इंद्र कृमिरेव स्यात्कृमिरिंद्रो हि जायते॥	
तस्माद्दानात्परतरं नान्यदस्तीह मोचनम्॥ १८.४९ ॥	
दानाद्धि प्राप्यते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षो न संशयः॥	
मोक्षात्परतरा भक्तिः शूलपाणौ हि वै द्वजाः॥ १८.५० ॥	
ददाति सर्वं सर्वेशः प्रसन्नात्मा सदाशिवः॥	
किंचिदल्पेन तोयेन परितुष्यति शंकरः॥ १८.५१ ॥	
अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्॥	
विरोचनसुतेनेदं कृतमस्ति न संशयः॥ १८.५२ ॥	
कितवो हि महापापो देवब्राह्मणनिंदकः॥	
निकृत्या परयोपेतः परदाररतो महान्॥ १८.५३ ॥	
एकदा तु महापापात्कैतावाच्च जितं धनम्॥	
गणिकार्थे च पुष्पाणि तांबूलं चंदनं तथा॥ १८.५४ ॥	
कौपीनमात्रं तस्यैव कितवस्य प्रदृश्यते॥	
कराभ्यां स्वस्तिकं कृत्वा गंधमाल्यादिकं च यत्॥ १८.५५ ॥	
गणिकार्थमुपादाय धावमानो गृहं प्रति॥	
तदा प्रस्खलितो भूमौ निपपात च तत्क्षणात्॥ १८.५६ ॥	
पतनान्मूर्छया युक्तः क्षणमात्रं तदाऽभवत्॥	
ततो मूर्छागतस्यास्य पापिनोऽनिष्टकारिणः॥ १८.५७ ॥	
बुद्धिः सद्यः समुत्पन्ना कर्मणा प्राक्तनेन हि॥	
निर्वेदं परमापन्नः कितवो दुःखसंयुतः॥ १८.५८ ॥	
भूम्यां निपतितं यच्च गंधपुष्पादिकं महत्॥	
समर्पितं शिवायेति कितवेनाप्यबुद्धिना॥ १८.५९ ॥	
चित्रगुप्तेन चाख्यातं दत्तमस्ति त्वया पुनः॥	
पतितं चैव देहांते शिवाय परमात्मने॥ १८.६० ॥	
पचनीयोसि मे मंद नरकेषु महत्सु च॥	
इत्युक्तो धर्मराजेन कितवो वाक्यमब्रवीत्॥ १८.६१ ॥	
पापाचारो हि भगवन्कश्चिन्नैव मया कृतः॥	
विमृश्यतां मे सुकृतं याथातथ्येन भो यम॥ १८.६२ ॥	
चित्रगुप्तेन चाख्यातं द्त्तमस्ति त्वया पुनः॥	
पतितं चैव देहांते शिवाय परमात्मने॥ १८.६३ ॥	
तेन कर्मविपाकेन घटिकात्रयमेव च ॥	
शचीपतेः पदं विद्धि प्राप्स्यसि त्वं न संशयः॥ १८.६४ ॥	
आगतस्तत्क्षणाद्देवः सुर्वैः समन्वितः॥	
ऐरावतं समारूढो नीतोऽसौ शक्रमंदिरम्॥	
शक्रः प्रबोधितस्तेन गुरुणा भावितात्मना॥ १८.६५ ॥	
घटिकात्रितयं यावत्तावत्कालं पुरंदर॥	
निजासनेऽपि संस्थाप्यः कितवोऽपि ममाज्ञया॥ १८.६६ ॥	
गुरोर्वचनमार्कर्ण्य कृत्वा शिरसि तत्क्षणात्॥	
गतोऽन्वत्रैव शक्रोऽसौ कितवो हि प्रवेशितः॥	
भवनं देवराजस्य नानाश्चर्यसमन्वितम्॥ १८.६७ ॥	
शक्रासनेऽभिषिक्तोऽसौ राज्यं प्राप्तः शतक्रतोः॥	
शंभोर्गंधप्रदानाच्च पुष्पतांबूलसंयुतम्॥ १८.६८ ॥	
किं पुनः श्रद्धया युक्ताः शिवाय परमात्मने॥	
अर्पयंति सदा भक्त्या गंधपूष्पादिकं महत्॥ १८.६९ ॥	
शिवसायुज्यमायाताः शिवसेनासमन्विताः॥	
प्राप्नुवंति महामोदं शक्रो ह्येषां च किंकरः॥ १८.७० ॥	
शिवपूजारतानां च यत्सुखं शांतचेतसाम्॥	
ब्रह्मशक्रादिकानां च तत्सुखं दुर्लभं महत्॥ १८.७१ ॥	
वराकास्ते न जानंति मूढा विषयलोलुपाः॥	
वंदनीयो महादेवो ह्यर्चनीयः सदाशिवः॥ १८.७२ ॥	
पूजनीयो महादेवः प्राणिभिस्तत्त्ववेदिभिः॥	
तस्मादिंद्रत्वमगमत्कितवो घटिकात्रयम्॥ १८.७३ ॥	
पुरोधसाभिषिक्तोऽसौ पुरंदरपदे स्थितः॥	
तदानीं नारदेनोक्तः कितवोऽसौ महायशाः॥ १८.७४ ॥	
इन्द्राणीमानयस्त्वेति यथा राज्यं सुशोभितम्॥	
ततः प्रहस्य चोवाच कितवः शिववल्लभः॥ १८.७५ ॥	
इन्द्राण्या नास्ति मे कार्यं न वाच्यं ते महामते॥	
एवमुक्त्वाथ कितवः प्रदातुमुपचक्रमे॥ १८.७६ ॥	
ऐरावतमगस्त्याय प्रददौ शिववल्लभः॥	
विश्वामित्राय कितवो ददौ हयमुदारधीः॥ १८.७७ ॥	
उच्चैःश्रवससंज्ञं च कामधेनुं महायशाः॥	
ददौ वशिष्ठाय तदा चिंतामणिं महाप्रभम्॥ १८.७८ ॥	
गालवाय महातेजास्तदा कल्पतरुं च सः॥	
कौंडिन्याय महाभागः कितवोपि गृहं तदा॥ १८.७९ 	
एवमादीन्यनेकानि रत्नानि विविधानि च॥	
ददावृषिभ्यो मुदितः शिवप्रीत्यर्थमेव च॥ १८.८० ॥	
घटितकात्रितयं यावत्तावत्कालं ददौ प्रभुः॥	
घटिकात्रितयादूध्व पूर्वस्वामी समागतः॥ १८.८१ ॥	
पुरंदरोऽमरावत्यामुपविश्य निजासने॥	
ऋषिभिः संस्तुतश्चैव शच्या सह तदाऽभवत्॥ १८.८२ ॥	
शचीमुवाच दुर्मेधाः कितवेनासि भामिनि॥	
भुक्ता ह्यस्यैव कथय याथातथ्येन शोभने॥ १८.८३ ॥	
तदा प्रहस्य चोवाच पुरंदरमकल्मषा॥	
आत्मौपम्येन सर्वत्र पश्यति त्वं पुरंदर॥ १८.८४ ॥	
असौ महात्मा कितवस्वरूपी शिवप्रसादात्परमार्थविज्ञः॥	
वै राग्ययुक्तो हि महानुभावो येनापि सर्वं परमं प्रपन्नम्॥ १८.८५ ॥	
राज्यादिकं मोहमयं च पाशं त्यक्ता परेभ्यो विजयी स जातः॥ १८.८६ ॥	
वचो निशम्य देवेश इंद्राण्याः स पुरंदरः॥	
व्रीडायुक्तोऽभवत्तूष्णीमिंद्रासनगतस्तदा॥ १८.८७ ॥	
बृहस्पतिमुवाचेदं वाक्यं वाक्यविदां वरः॥	
ऐरावतो न दृश्येत तथैवोच्चैःश्रवा हयः॥ १८.८८ ॥	
पारिजातादयः सर्वे पदार्थाः केन वा हृताः॥	
गुरुरुवाचेदं कितवेन कृतं महत्॥ १८.८९ ॥	
ऋषिभ्यो दत्त मद्यैव यावत्सत्ता हि तस्य वै॥	
स्वसत्तायां महत्यां च स्वसत्ता ये भवंति च॥ १८.९० ॥	
अप्रमात्ताश्च ये नित्यं शिवध्यानपरायणाः॥	
ते प्रियाः शंकरस्यैव हित्वा कर्मफलानि वै॥	
केवलं ज्ञानमाश्रित्य ते यांति परमं पदम्॥ १८.९१ ॥	
एतच्छ्रुत्वा वचनं तस्य चेंद्रो बृहस्पतेर्वाक्यमिदं वभाषे॥	
प्रायो यमो वक्ष्यति सर्वमेतत्समृद्धये ह्यात्मनश्चैव शक्रः॥ १८.९२ ॥	
तथेति मत्वा गुरुणा सहैव राजा सुराणां सहसा जगाम॥	
स्वकार्यकामो हि तथा पुरंदरो ययौ पुरीं संयमिनीं तदानीम्॥ १८.९३ ॥	
यमेन पूज्यमानो हि शक्रो वाक्यमुवाच ह॥	
त्वया दत्तं मम पदं कितवाय दुरात्मने॥ १८.९४ ॥	
अनेनैतत्कृतं कर्म्म जुगुप्सितं महत्तरम्॥	
मदीयानि च रत्नानि यानि सर्वाण्यनेन वै॥	
एभ्य एभ्यः प्रदत्तानि धर्म्म जानीहि तत्त्वतः॥ १८.९५ ॥	
त्वं धर्मनामासि कथं कितवाय प्रदत्तवान्॥	
मम राज्यविनाशाय कृतमस्ति त्वयाऽधुना॥ १८.९६ ॥	
आनयस्व महाभाग गजादीनि च सत्वरम्॥	
अन्यानि चैव रत्नानि दत्तानि च यतस्ततः॥ १८.९७ ॥	
निशम्य वाक्यं शक्रस्य यमो वचनमब्रवीत्॥	
कितवं च रुषाविष्टः किं त्वया पापिना कृतम्॥ १८.९८ ॥	
भोगार्थं चैव यद्दत्तं शक्रराज्यं त्वयाऽधुन्॥	
प्रदत्तं च द्विजातिभ्यो ह्यन्यथा वै कृतं महत्॥ १८.९९ ॥	
अकार्यं वै त्वया मूढ परद्रव्यापहारणम्॥	
तेन पापेन महता निरयं प्रतिगच्छसि॥ १८.१०० ॥	
यमस्य वचनं श्रुत्वा कितवो वाक्यमब्रवीत्॥	
अहं निरयगामी च नात्र कार्या विचारणा॥ १८.१०१ ॥	
यावत्स्वता मम विभो जाता शक्रासने तथा॥	
तावद्दत्तं हि यत्किंचिद्द्विजेभ्यो हि यथातथम्॥ १८.१०२ ॥	॥ यम उवाच॥	
दानं प्रशस्तं भूम्यां च दृश्यते कर्म्मणः फलम्॥	
स्वर्गे दानं न दातव्यं केनचित्कस्यचित्क्वचित्॥	
तस्माद्दंड्योऽसि रे मूढ अशास्त्रीयं कृतं त्वया॥ १८.१०३ ॥	
गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ताः दुरात्मनाम्॥	
सर्वेषां पापशीलानां शास्तऽहं नात्र संशयः॥ १८.१०४ ॥	
एवं निर्भर्त्सयित्वा तं कितवं धर्मराट्‌स्वयम्॥	
उवाच चित्रगुप्तं च नरके पच्यतामयम्॥	
तदा प्रहस्य चोवाच चित्रगुप्तो यमं प्रति॥ १८.१०५ ।	
कथं निरयगामित्वं कितवस्य भविष्यति॥	
येन दत्तो ह्यगस्त्याय गज ऐरावतो महान्॥ १८.१०६ ॥	
तथाश्वो ह्यब्धिसंभूतो गालवाय महात्मने॥	
विश्वामित्राय भद्रं ते चिंतामणिर्महाप्रभः॥ १८.१०७ ॥	
एवमादीनि रत्नानि दत्तानि कितेवन हि॥	
तेन कर्मविपाकेन पूजनीयो जगत्त्रये॥ १८.१०८ ॥	
शिवमुद्दिश्य यदत्तं स्वर्गे मर्त्ये च यैर्नरैः॥	
तत्सर्वं त्वक्षयं विद्यान्निश्छिद्रं कर्म चोच्यते॥	
तस्मान्नरकगामित्वं कितवस्य न विद्यते॥ १८.१०९ ॥	
यानियानि च पापानि कितवस्य महात्मनः॥	
भस्मीभूतानि सर्वाणि जातानि स्मरणाच्च वै॥ १८.११० ॥	
शंभोः प्रसादात्सर्वाणि सुकृतानि च तत्क्षणात्॥	
तद्वचश्चित्रगुप्तस्य निशम्य प्रेतराट् स्वयम्॥ १८.१११ ॥	
प्रहस्यावाङ्‌मुखो भूत्वा इद माह शतक्रतुम्॥	
त्वं हि राजा सुरेंद्राणां स्थविरो राज्यलंपटः॥ १८.११२ ॥	
अश्वमेधशतेनैव एकं जन्मार्जितं कृतम्॥	
त्वया नास्त्यत्र संदेहो ह्यर्ज्जितं तेन वै महत्॥ १८.११३ ॥	
प्रार्थयित्वा ह्यगस्त्यादीन्मुनीन्सर्वान्विशेषतः॥	
अर्थेन प्रणिपातेन त्वया लभ्यानि तानि च॥	
गजादिकानि रत्नानि येन त्वं च सुखी त्वरन्॥ १८.११४ ॥	
तथेति मत्वा वचनं पुरंदरो गतः पुरीं स्वामविवेकदृष्टिः॥	
अभ्यर्थयामास विनम्रकंधरश्चर्षीस्ततो लब्धवान्पारिजातम्॥ १८.११५ ॥	
अनेनैव प्रकारेण लब्धराज्यः पुरंदरः॥	
जातस्तदामरावत्यां राजा सह महात्मभिः॥ १८.११६ ॥	
कितवस्य पुनर्जन्म दत्तं वैवस्वतेन हि॥	
किंचितकर्मविपाकेन विरोचनसुतोऽभवत्॥ १८.११७ ॥	
सुरुचिर्जननी तस्य कितवस्याभवत्तदा॥	
विरोचनस्य महिषी दुहिता वृषपर्वणः॥	
तस्थौ जठरमास्थाय तस्याः सोऽपि महात्मनः॥ १८.११८ ॥	
तदाप्रभृति तस्यैव प्रह्लादस्यात्मजात्स वै॥	
सुरुचेश्च तथाप्यासीद्धर्मेदाने महामतिः॥ १८.११९ ॥	
तेनैव जठरस्थेन कृता मतिरनुत्तमा॥	
कितवेन कृता विप्रा दुर्लभा या मनीषिणाम्॥ १८.१२० ॥	
एकदा वै तदा शक्रो ययौ वैरोचनं प्रति॥	
हंतुकामो हि दैत्येंद्रं विप्रो भूत्वाऽथ याचकः॥ १८.१२१ ॥	
विरोचनगृहं प्राप्त इंद्रो वाक्यमुवाच ह॥	
स्थविरो ब्राह्मणो भूत्वा देहीति मम सुव्रत॥	
मनस्वी त्वं च दैत्येंद्र दाता च भुवनत्रये॥ १८.१२२ ॥	
तव विप्रा महाभाग चरितं परमाद्भुतम्॥	
वर्णयन्ति समा जेषु स्थित्वा कीर्ति च निर्मलाम्॥	
याचकोऽहं च दैत्येंद्र दातुरर्महसि सुव्रत॥ १८.१२३ ॥	
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दैत्येंद्रो वाक्यमब्रवीत्॥	
किं दातव्यं तव विभो वद शीघ्रं ममाधुना॥ १८.१२४ ॥	
इंद्रो हि विप्ररूपेण विरोचनमुवाच ह॥	
याचयामि च दैत्येंद्र यदहं परिभावितः॥ १८.१२५ ॥	
आत्मप्रीत्या च दातव्यं मम नास्त्यत्र संशयः॥	
उवाच प्रहसन्वाक्यं प्रह्लादस्यात्मजोऽसुरः॥ १८.१२६ ॥	
ददाम्यात्मशिरो विप्र यदि कामयसेऽधुना॥	
इदं राज्यमनायासमियं श्रीर्नान्यगामिनी॥	
अहं समर्पयिष्यामि तव नास्त्यत्र सशयः॥ १८.१२७ ॥	
इत्युक्तस्तेन दैत्येन विमृश्य च तदा हरिः॥	
उवाच देहि मे स्वीयं शिरो मुकुटसेवितम्॥ १८.१२८ ॥	
एवमुक्ते तु वचने शक्रेण द्विजरूपिणा॥	
त्वरन्महेंद्राय तदा शिवर उत्कृत्त्य वै मुदा॥	
स्वकरेण ददौ तस्मै प्रह्लादस्यात्मजोऽसुरः॥ १८.१२९ ॥	
प्रह्लादेन पुरा यस्तु कृतो धर्म्मः सुदुष्करः॥	
केवलां भक्तिमाश्रित्य विष्णोस्तत्परचेतसा॥ १८.१३० ॥	
दानात्परतरं चान्यत्क्वचिद्वस्तु न विद्यते॥	
तद्दानं च महापुण्यमार्तेभ्यो यत्प्रदीयते॥ १८.१३१ ॥	
स्वशक्त्या यच्च किंचिच्च तदानंत्याय कल्पते॥	
दानात्परतरं नान्यत्त्रिषु लोकेषु विद्यते॥ १८.१३२ ॥	
सात्त्विकं राजसं चैव तामसं च प्रकीर्तिततम्॥	
तथा कृतमनेनैव दानं सात्त्विकलक्षणम्॥ १८.१३३ ॥	
शिर उत्कृत्त्य चेंद्राय प्रदत्तं विप्ररूपिणे॥	
किरीटः पतितस्तत्र मणयो हि महाप्रभाः॥ १८.१३४ ॥	
ऐकपद्येन पतितास्ते जाता मंडलाय वै॥	
दैत्यानां च नरेंद्राणां पन्नगानां तथैव च॥ १८.१३५ ॥	
विरोचनस्य तद्दानं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्॥ 	
गायंत्यद्यापि कवयो दैत्येंद्रस्य महात्मनः॥ १८.१३६ ॥	
विरोचनस्य पुत्रोऽभूत्कितवोऽसौ महाप्रभः॥	
मृते पितरि जातोऽसौ माता तस्य पतिव्रता॥ १८.१३७ ॥	
कलेवरं च तत्याज पतिलोकं गता ततः॥	
भार्गवेणाभिषिक्तोऽसौ जनकस्य निजासने॥ १८.१३८ ॥	
नाम्ना बलिरिति ख्यातो बभूव च महायशाः॥	
तेन सर्वे सुरगणास्त्रासिताः सुमहाबलाः॥ १८.१३९ ॥	
गतस्ते कथिताः पूर्वं कश्यपस्याश्रमं शुभम्॥	
तदा बलिरभूदिन्द्रो देवपुर्यां महायशाः॥ १८.१४० ॥	
स्वयं तताप तपसा सूर्यो भूत्वा तदाऽसुरः॥	
ईशो भूत्वा स्वयं चास्ते ऐशान्यां दिशि पालयन्॥ १८.१४१ ॥	
तथा च नैर्ऋतो भूत्वा तथा त्वंबुपतिः स्वयम्॥	
धनाध्यक्ष उदीच्यां वै स्वयमास्ते बलिस्तदा॥	
एवमास्ते बलिः साक्षात्स्वयमेव त्रिलोकभुक्॥ १८.१४२ ॥	
शिवार्चनरतेनैव कितवेन बलिर्द्विजाः॥	
पूर्वाभ्यासेन तेनैव महादानरतोऽभवत्॥ १८.१४३ ॥	
एकदा तु सभामध्ये आस्थितो भृगुणा सह॥	
दैत्येंद्रैः संवृतः श्रीमाञ्छंडामर्कौ वचोऽब्रवीत्॥ १८.१४४ ॥	
आवासः क्रियतामत्र क्रियतामत्र असुरैर्म्मम सन्निधौ॥	
हित्वा पातालमद्यैव मा विलंबितुमर्हथ॥ १८.१४५ ॥	
भार्गवस्तदुपश्रुत्य प्रहस्येदमुवाच ह॥	
यज्ञैश्च विविधैश्चैव स्वर्गलोके महीयते॥ १८.१४६ ॥	
याज्ञिकैश्च महाराज नान्यथा स्वर्गमेव हि॥	
भोक्तुं हि पार्यते राजन्नान्यता मम भाषितम्॥ १८.१४७ ॥	
गुरोर्वचनमाज्ञाय दैत्येंद्रो वाक्यमब्रवीत्॥	
मया कॉतं च यत्कर्म तेन सर्वे महासुराः॥	
स्वर्गे वसंतु सुचिरं नात्र कार्या विचारणा॥ १८.१४८ ॥	
प्रहस्यो वाच भगवान्भार्गवाणां महातपाः॥	
बलिनं बालिशं मत्वा शुक्रो बुद्धिमतां वरः॥ १८.१४९ ॥	
यत्त्वयोक्तं च वचनं बले मम न रोचते॥	
इहैव त्वं समा गत्य वस्तुं चेच्छसि सुव्रत॥ १८.१५० ॥	
अश्वमेधशतेनैव यज त्वं जातवेदसम्॥	
कर्म्मभूमिं गतो भूत्वा मा विलंबितुमर्हसि॥ १८.१५१ ॥	
तथेति मत्वा स बलिर्महात्मा हित्वा तदानीं त्रिदिवं मनस्वी॥	
दैत्यैः समेतो गुरुणा च संगतो ययौ भुवं सोनुचरैः समेतः॥ १८.१५२ ॥	
तन्नर्मदाया गुरुकुल्यसंज्ञकं तीरे महातीर्थमुदारशोभम्॥	
गत्वा तदा दैत्यपतिर्महात्मा जित्वा समग्रं वसुधावलं च॥ १८.१५३ ॥	
ततोऽश्वमेधैर्बहुभिर्विचक्षणो गुरुप्रयुक्तः स महायशाबलिः॥	
ईजे च दीक्षां परमामुपेतो वैरोचनिं सत्यवतां वरिष्ठः॥ १८.१५४ ॥	
कृत्वा ब्राह्मणमाचार्यमृत्विजः षोडशाऽभवन्॥	
सुपरीक्षितेन तेनैव भार्गवेण महात्मना॥ १८.१५५ ॥	
यज्ञानामूनमेकेन शतं दीक्षापरेण हि॥	
बलिना चाश्वमेधानां पूर्णं कर्तुं समादधे॥ १८.१५६ ॥	
यावद्यज्ञशतं पूर्णं तस्य राज्ञो भविष्यति॥	
पुरा प्रोक्तं मया चात्र ह्यदित्या व्रतमुत्तमम्॥ १८.१५७ ॥	
व्रतेन तेन संतुष्टो भगवान्हरिरीश्वरः॥	
बटुरूपेम महता पुत्रभूतो बभूव ह॥ १८.१५८ ॥	
अदित्याः कश्यपेनैव उपनीतस्तदा प्रभुः॥	
उपनीतेऽथ संप्राप्तो ब्रह्मा लोकपितामहः॥ १८.१५९ ॥	
दत्तं यज्ञोपवीतं च ब्रह्मणा परमेष्ठिना॥	
दंडकाष्ठं प्रदत्तं हि सोमेन च महात्मना॥ १८.१६० ॥	
मेखला च समानीता अजिनं च महाद्भुतम्॥	
तथा च पादुके चैव मह्या दत्ते महात्मनः॥ १८.१६१ ॥	
तत्र भिक्षा समानीता भवान्या चार्थसिद्धये॥	
एवं भगवते दत्तं विष्णवे बटुरूपिणे॥ १८.१६२ ॥	
अभिवंद्य श्रीशो वामनो ह्दितिं तथा॥	
कश्यपंच महातेजा यज्ञवाटं जगाम च॥	
याज्ञिकस्य बलेराह च्छलनार्थं स्वयं प्रभुः॥ १८.१६३ ॥	
तदा महेशः स जगाम स्वर्गं प्रकंपयन्गां प्रपदा भरेण॥	
स वामनो बटुरूपी च साक्षाद्विष्णुः परात्मा सुरकार्यहेतोः॥ १८.१६४ ॥	
गीर्भिर्यथार्थाभिरभिष्टुतो जनैर्मुनीश्वरैर्देवगणैर्महात्मा॥	
त्वरेण गच्छन्स च यज्ञवाटं प्राप्तस्तदानीं जगदेकबंधुः॥ १८.१६५ ॥	
उद्गापयन्साम यतो हि साक्षाच्चकार देवो बटुरूपवेषः॥	
उद्गीयमानो भगवान्स ईश्वरो वेदांत वेद्यो हरिरीश्वरः प्रभुः॥ १८.१६६ ॥	
ददर्श तं महायज्ञमश्वमेधं बलेस्तदा॥	
द्वारि स्थितो महातेजा वामनो बटुरूपधृक्॥ १८.१६७ ॥	
ब्रह्मरूपेण महता व्याप्तमासीद्दिगंतरम्॥	
पवमानस्य च बटोर्वामनस्य महात्मनः॥ १८.१६८ ॥	
तच्छ्रुत्वा च बलिः प्राह शंडामर्क्कौ च बुद्धिमान्॥	
ब्राह्मणाः कतिसंख्याश्च आगताः संति ईक्ष्यताम्॥ १८.१६९ ॥	
तथेति मत्वा त्वरितावुत्थितौ तौ तदा द्विजाः॥	
शंडामर्कौ समागम्य मंडपद्वारि संस्थितौ॥ १८.१७० ॥	
ददृशाते महात्मानं श्रीहरिं बटुरूपिणम्॥	
त्वरितौ पुनरायातौ बलेः शंसयितुं तदा॥ १८.१७१ ॥	
ब्रह्मचारी समायात एक एव न चापरः॥	
पठनादौ महाराज चागतस्तव सन्निधौ॥	
किमर्थं तन्न जानीमो जानीहि त्वं महामते॥ १८.१७२ ॥	
एवमुक्ते तु वचने ताभ्यां स च महामनाः॥	
उत्थितस्तत्क्षणादेव दर्शनार्थे बटुं प्रति॥ १८.१७३ ॥	
स ददर्श महातेजा विरोचनसुतो महान्॥	
दंडवत्पतितो भूमौ ननाम शिरसा बटुम्॥ १८.१७४ ॥	
आनयित्वा बटुं सद्यः संनिवेश्यः निजासने॥	
अर्घ्यपाद्येन महताभ्यर्चयामास तं बटुम्॥ १८.१७५ ॥	
विनम्रकंधरो भूत्वा उवाच श्लक्ष्णया गिरा॥	
कुतः कस्माच्च कस्यासि तच्छिघ्रं कथ्यतां प्रभो॥ १८.१७६ ॥	
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विरोचनसुतस्य वै॥	
मनसा हृषितश्चासौ वामनो वक्तुमारभत्॥ १८.१७७ ॥	
'''॥भगवानुवाच॥	
त्वं हि राजा त्रिलोकेशो नान्यो भवितुमर्हसि॥	
स्वकुलं न्यूनतां गच्छेद्यो वै कापुरुषः स्मृतः॥ १८.१७८ ॥	
समं वा चाधिको वापि यो गच्छेत्पुरुषः स्मृतः॥	
त्वया कृतं च यत्कर्म्म न कृतं पूर्वजैस्तव॥ १८.१७९ ॥	
दैत्यानां च वरिष्ठा ये हिरण्यकसिपादयः॥	
कृतं महत्तपो येन दिव्यं वर्षसहस्रकम्॥ १८.१८० ॥	
शरीरं भक्षितं यस्य जुषाणस्य तपो महत्॥	
पिपीलिकाभिर्बहुभिर्दंशैश्चैव समावृतम्॥ १८.१८१ ॥	
अभवत्तस्य तज्ज्ञात्वा सुरेंद्रो ह्यगमत्पुरा॥	
नगरं तस्य च तदा सैन्येन महता वृतः॥ १८.१८२ ॥	
तत्सन्निधौ हताः सर्वे असुरा दैत्यशत्रुणा॥	
विंध्या तु महिषी तस्य नीयमाना निवारिता॥ १८.१८३ ॥	
नारदेन पुरा राजन्किंचित्कार्यं चिकीर्षुणा॥	
शंभोः प्रसादादखिलं मनसा यत्समीक्षितम्॥	
दैत्येंद्रेण च तत्सर्वं तपसैव वशीकृतम्॥ १८.१८४ ॥	
तस्याः पुत्रो महातेजा येन नीतोऽभवत्सभाम्॥	
तस्य पुत्रो महाभाग पिता ते पितृवत्सलः॥	
नाम्ना विरोचनो विद्वानिंद्रो येन महात्मना॥ १८.१८५ ॥	
दानेन तोषितो राजन्स्वेनैव शिरसा तदा॥	
तस्यात्मजोसि भो राजन्कृतं ते परमं यशः॥ १८.१८६ ॥	
यशोदीपेन महता दग्धाः शलभवत्सुराः॥	
इंद्रोपि निर्जितो येन त्वया नास्त्यत्र संशयः॥ १८.१८७ ॥	
श्रुतमस्ति मया सर्वं चरितं तव सुव्रत॥	
अल्पकोऽहमिहायातो ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः॥ १८.१८८ ॥	
उटजार्थे च मे देहि भूमीं भूमिभृतांवर॥	
बटोस्तस्यैव तद्वाक्यं श्रुत्वा बलिरभाषत॥ १८.१८९ ॥	
हे बटो पंडितो भूत्वा यदुक्तं वचनं पुरा॥	
शिशुत्वात्तन्न जानासि श्रुत्वा मन्ये यथार्थतः॥ १८.१९० ॥	
वद शीघ्रं महाभाग कियन्मात्रां महीं तव॥	
दास्यामि त्वरितेनैव मनसा तद्विमृश्यताम्॥ १८.१९१ ॥	
तदाह वामनो वाक्यं स्मयन्मधुरया गिरा॥	
असंतोषपरा ये च विप्रा नष्टा न संशयः॥ १८.१९२ ॥	
संतुष्टा ये हि विप्रास्ते नान्ये वेषधरा ह्यमी॥	
स्वधर्मनिरता राजन्निर्दंभा निरवग्रहाः॥ १८.१९३ ॥	
निर्मत्सरा जितकोधावदान्या हि महामते॥	
विप्रास्ते हि महाभाग तैरियं धार्यते मही॥ १८.१९४ ॥	
मनस्वी त्वं बहुत्वाच्च दातासि भुवनत्रये॥	
तथापि मे प्रदातव्या मही त्रिपदसंमिता॥ १८.१९५ ॥	
बहुत्वे नास्ति मे कार्यं मह्या वै सुरसूदन॥	
प्रवेशमात्रमुटजं तथा मम भविष्यति॥ १८.१९६ ॥	
त्रिपदं पूर्यतेऽस्माकं वस्तुं नास्त्यत्र संशयः॥	
देहि मे क्रमतो राजन्यावद्भूमिभविष्यति॥	
तावत्संख्या प्रदातव्या यदि दातासि भो बले॥ १८.१९७ ॥	
प्रहस्य तमुवाचेदं बलिर्वैरोचनात्मजः॥	
दास्यामि ते महीं कृत्सां सशैलवनकाननाम्॥ १८.१९८ ॥	
मदीयां वै महाभाग मया दत्तां गृहाम वै॥	
याचकोऽसि बटो पश्य दानं दैत्याप्रयाचसे॥ १८.१९९ ॥	
याचको ह्यल्पको वास्तु दाता सर्वं विमृश्य वै॥	
तथा विलोक्य चात्मानं ह्यर्थिभ्यश्च ददाति वै॥ १८.२०० ॥	
आत्मौपम्येन सर्वत्र यो ददाति ह्युदारधीः॥	
तस्मान्न याचितव्यं हि अर्थिना मंदभागिना॥ १८.२०१ ॥	
बटो ददाम्यहं तेऽद्य ससैलवनकाननाम्॥	
पृथ्वीं सपर्वतां साब्धिं नान्यथा मम भाषितम्॥ १८.२०२ ॥	
पुनः प्रोवाच स बटुर्विरोचनसुतं प्रति॥	
पूर्यते मम दैत्येंद्र क्रमतो हि पदैस्त्रिभिः॥ १८.२०३ ॥	
बटोस्तद्वचनं श्रुत्वा असुरेन्द्रो बलिस्तदा॥	
उवाच प्रहसन्वाक्यं मन्यमानो बलिर्भृशम्॥	
गृह्यतां च मया दत्तां पदैस्त्रिभिरलंकृताम्॥ १८.२०४ ॥	
इत्युक्तो वामनः प्राह प्रहसन्नसुरं प्रति॥	
संकल्प्य सकलां पृथ्वीं दातुमर्हसि सुव्रत॥ १८.२०५ ॥	
तथेति मत्वा बलिना सुपूजितः स वामनः कश्यपनंदनो महान्॥	
बलिस्तदानीं सहसा नितांतं संस्तूयमानस्त्वृषिभिर्मुनींद्रैः॥ १८.२०६ ॥	
तं पूजयित्वा स बलिर्यावद्दातुं समुद्यतः॥	
गुरुणा वारित स्तावद्विरोचनसुतो महान्॥ १८.२०७ ॥	
न दातव्यं त्वया दानं विष्णवे बटुरूपिणे॥	
इंद्रार्थमागतः सद्यो यज्ञविघ्नं करोति ते॥	
तस्मात्त्वया न पूज्यो हि विष्णुरध्यात्मदीपकः॥ १८.२०८ ॥	
पुरा कृतमनेनैव मोहिनीरूपधारिणा॥	
देवेभ्यश्चामृतं दत्तं राहुर्येन हतो महान्॥ १८.२०९ ॥	
येन विद्राविता दैत्याः कालनेमिर्हतो बली॥ १८.२१० ॥	
एवंविधोऽयं पुरुषो महात्मा स ईश्वरो विश्वपतिः स एव॥	
विमृश्य सर्वं मनसा महामते हिताहितं कर्तुमि हार्हसि त्वम्॥ १८.२११ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे बलियज्ञे वामनगमनवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः॥ १८ ॥ छ ॥	

केदारखण्डः