परिव्रात् उपनिषद् (नारदपरिव्राजक)/उपदेशः ५
अथ हैनं पितामहं नारदः पप्रच्च्ह 	
भगवन्सर्वकर्मनिवर्तकः संन्यास इति त्वयैवोक्तः 	
पुनः स्वाश्रमाचारपरो भवेदित्युच्यते । 	
ततः पितामह उवाच ।	
शरीरस्य देहिनो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयावस्थाः 	
सन्ति तदधीनाः कर्मज्ञानवैराग्यप्रवर्तकाः 	
पुरुषा जन्तवस्तदनुकूलाचाराः सन्ति तथैव 	
चेद्भगवन्संन्यासाः कतिभेदास्तदनुष्ठानभेदाः 	
कीदृशास्तत्त्वतोऽस्माकं वक्तुमर्हसीति ।	
तथेत्यङ्गीकृत्य तु पितामहेन संन्यासभेदैराचारभेदJ 	
कथमिति चेत्तत्त्वतस्त्वेक एव संन्यासः अज्ञानेनाशक्तिवशा	
त्कर्मलोपश्च त्रैविध्यमेत्य वैराग्यसंन्यासो 	
ज्ञानवैराग्यसंन्यासः कर्मसंन्यासश्चेति 	
चातुर्विध्यमुपागतस्तद्यथेति दुष्टमदनाभाच्चेति	
विषयवैतृष्ण्यमेत्य प्राक्पुण्यकर्मवशात्संन्यस्तः	
स वैराग्यसंन्यासी शास्त्रज्ञानात्पापपुण्यलोकानुभव	
श्रवणात्प्रपञ्चोपरतः क्रोधेर्ष्यासूयाहङ्कारा	
भिमानात्मकसर्वसंसारं निर्वृत्य दारेषणाधनेषणा	
लोकेषणात्मकदेहवासनां शास्त्रवासनां लोकवासनां	
त्यक्त्वा वमनान्नमिव प्रकृतीयं सर्वमिदं हेयं मत्वा 	
साधनचतुष्टयसंपन्नो यः संन्यसति स एव ज्ञानसंन्यासी ।   	
क्रमेण सर्वमभ्यस्य सर्वमनुभूय ज्ञानवैराग्याभ्यां 	
स्वरूपानुसन्धानेन देहमात्रावशिष्टः संन्यस्य 	
जातरूपधरो भवति स ज्ञानवैराग्यसंन्यासी । 	
ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भूत्वा वानप्रस्थाश्रममेत्य 	
वैराग्यभावेऽप्याश्रमक्रमानुसारेण यः 	
संन्यस्यति स कर्मसंन्यासी । 	
ब्रह्मचर्येण संन्यस्य संन्यासाज्जातरूपधरो 	
वैराग्यसंन्यासी । 	
विद्वत्संन्यासी ज्ञानसंन्यासी विविदिषासंन्यासी 	
कर्मसंन्यासी । 	
कर्मसंन्यासोऽपि द्विविधः निमित्तसंन्यासोऽनिमित्तसंन्यासश्चेति । 	
निमित्तस्त्वातुरः । अनिमित्तः क्रमसंन्यासः । 	
आतुरः सर्वकर्मलोपः प्राणस्योत्क्रमणकालसंन्यासः 	
स निमित्तसंन्यासः । 	
दृढाङ्गो भूत्वा सर्वं कृतकं नश्वरमिति देहादिकं 	
सर्वं हेयं प्राप्य ।	
हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिधिर्दुरोणसत् । 	
नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् । 	
ब्रह्मव्यतिरिक्तं सर्वं नश्वरमिति निश्चित्याथो क्रमेण यः संन्यस्यति 	
स संन्यासोऽनिमित्तसंन्यासः । 	
संन्यासः षड्विधो भवति । 	
कुटीचको बहूदको हंसः परमहंसः तुरीयातीतोऽवधूतश्चेति । 	
कुटीचकः शिखायज्ञोपवीती दण्डकमण्डलुधरः कौपीनकन्थाधरः 	
पितृमातृगुर्वाराधनपरः पिठरखनित्रशिक्यादिमन्त्रसाधनपर 	
एकत्रान्नादनपरः श्वेतोर्ध्वपुण्ड्रधारी त्रिदण्डः । 	
बहूदकः शिखादिकन्थाधरस्त्रिपुण्ड्रधारी कुटीचकवत्सर्वसमो 	
मधुकरवृत्त्याष्टकवलाशी हंसो जटाधारी त्रिपुण्ड्रोर्ध्वपुण्ड्रधारी 	
असंक्लृप्तमाधुकरान्नाशी कौपीनखण्डतुण्डधारी ।	
परमहंसः शिखायज्ञोपवीतरहितः पञ्चगृहेश्वेकरात्रान्नादनपरः 	
करपात्री एककौपीनधारी शाटीमेकामेकं वैणवं दण्डमेकशाटीधरो 	
वा भस्मोद्धूलनपरः सर्वत्यागी । 	
तुरीयातीतो गोमुखः फलाहारी । अन्नाहारी चेद्गृहत्रये देहमात्रावशिष्टो 	
दिगंबरः कुणपवच्च्हरीरवृत्तिकः । 	
अवधूतस्त्वनियमोऽभिशस्तपतितवर्जनपूर्वकं सर्ववर्णेष्वजगर	
वृत्त्याहारपरः स्वरूपानुसन्धानपरः ।	
आतुरो जीवति चेत्क्रमसंन्यासः कर्तव्यः 	
कुटीचकबहूदकहंसानां ब्रह्मच	
र्याश्रमादितुरीयाश्रमवत् कुटीचकादीनां 	
संन्यासविधिः । 	
परमहंसादित्रयाणां न कटीसूत्रं न कौपीनं 	
न वस्त्रं न कमण्डलुर्न दण्डः सार्ववर्णैक	
भैक्षाटनपरत्वं जातरूपधरत्वं विधिः । 	
संन्यासकालेऽप्यलंबुद्धिपर्यन्तमधीत्य 	
तदनन्तरं कटीसूत्रं कौपीनं दण्डं वस्त्रं 	
कमण्डलुं सर्वमप्सु विसृज्याथ जातरूपधरश्चरेन्न 	
कन्थावेशो नाध्येतव्यो न श्रोतव्यमन्यत्किञ्चित्प्रणवादन्यं 	
न तर्कं पठेन्न शब्दमपि बृहच्च्हब्दान्नाध्यापयेन्न 	
महद्वाचोविग्लापनं गिरा पाण्यादिना संभाषणं 	
नान्यस्माद्वा विशेषेण न शूद्रस्त्रीपतितोदक्यासंभाषणं 	
न यतेर्देवपूजा नोत्सवदर्शनं तीर्थयात्रावृत्तिः ।	
पुनर्यतिविशेषः । 	
कुटीचस्यैकत्र भिक्षा बहूदकस्यासंक्लृप्तं	
माधुकरं हंसस्याष्टगृहेष्वष्टकवलं 	
परमहंसस्य पञ्चगृहेषु करपात्रं 	
फलाहारो गोमुखं तुरीयातीतस्यावधूतस्याजगरवृत्तिः 	
सार्ववर्णिकेषु यतिर्नैकरात्रं वसेन्न कस्यापि 	
नमेत्तुरीयातीतावधूतयोर्न ज्येष्ठो यो न स्वरूपज्ञः 	
स ज्येष्ठोऽपि कनिष्ठो हस्ताभ्यां नद्युत्तरणं 	
न कुर्यान्न वृक्षमारोहेन्न यानादिरूढो न 	
क्रयविक्रयपरो न किञ्चिद्विनिमयपरो न दाम्भिको 	
नानृतवादी न यतेः किंचित्कर्तव्यमस्त्यस्तिचेत्सांकर्यम् ।	
तस्मान्मननादौ संन्यासिनामधिकारः ।	
आतुरकुटीचकयोर्भूर्लोको बहूदकस्य 	
स्वर्गलोको हंसस्य तपोलोकः परमहंसस्य 	
सत्यलोकस्तुरीयातीतावधूतयोः स्वात्मन्येव	
कैवल्यं स्वरूपानुसन्धानेन भ्रमरकीटन्यायवत् ।	
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।	
तं तमेव समाप्नोति नान्यथा श्रुतिशासनम् ।	
तदेवं ज्ञात्वा स्वरूपानुसन्धानं विनान्यथाचारपरो	
न भवेत्तदाचारवशात्तत्तल्लोकप्राप्तिर्ज्ञान	
वैराग्यसंपन्नस्य स्वस्मिन्नेव मुक्तिरिति न सर्वत्राचारप्रसक्ति	
स्तदाचारः । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेष्वेकशरीरस्य जाग्रत्काले 	
विश्वः स्वप्नकाले तैजसः सुषुप्तिकाले प्राज्ञः 	
अवस्थाभेदादवस्थेश्वरभेदः कार्यभेदात्कारणभेदस्तासु	
चतुर्दशकारणानां बाह्यवृत्तयोऽतर्वृतयस्तेषा	
मुपादानकारणम् ।	
वृत्तयश्चत्वारः मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चेति ।	
तत्तद्वृत्तिव्यापारभेदेन पृथगाचारभेदः ।	
नेत्रस्थं जागरितं विद्यात्कण्ठे स्वप्नं समाविशत् ।	
सुषुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्ध्नि संस्थितम् ।	
तुरीयमक्षरमिति ज्ञात्वा जागरिते सुषुप्त्यवस्थापन्न 	
इव यद्यच्च्हृतं यद्यदृष्टं तत्सत्सर्वमविज्ञातमिव	
यो वसेत्तस्य स्वप्नावस्थायामपि तादृगवस्था भवति । 	
स जीवन्मुक्त इति वदन्ति । सर्वश्रुत्यर्थप्रतिपादनमपि तस्यैव	
मुक्तिरिति । भिक्षुर्नैहिकामुष्मिकापेक्षः । यद्यपेक्षास्ति	
तदनुरूपो भवति । स्वरूपानुसन्धानव्यतिरिक्तान्यशास्त्रा	
भ्यासैरुष्ट्रकुङ्कुमभारवद्व्यर्थो न योगशास्त्र	
प्रवृत्तिर्न साङ्ख्यशास्त्राभ्यासो न मन्त्रतन्त्रव्यापारः ।	
इतरशास्त्रप्रवृत्तिर्यतेरस्ति चेच्च्हवालङ्कारवच्चर्मकारव	
दतिविदूरकर्माचारविद्यादूरो न प्रणवकीर्तनपरो यद्यत्कर्म	
करोति तत्तत्फलमनुभवति एरण्डतैलफेनवदतः सर्वं परित्यज्य	
तत्प्रसक्तं मनोदण्डं करपात्रं दिगम्बरं दृष्ट्वा	
परिव्रजेद्भिक्षुः । बालोन्मत्तपिशाचवन्मरणं जीवितं वा न 	
काङ्क्षेत कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशभृतकन्यायेन परिव्राडिति ।	
तितिक्षाज्ञानवैराग्यशमादिगुणवर्जितः ।	
भिक्षामात्रेण जीवि स्यात्स यतिर्यतिवृत्तिहा ॥ १॥	
न दण्डधारणेन न मुण्डनेन न वेषेण न दम्भाचारेण 	
मुक्तिः । ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डी स उच्यते । 	
काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः ।	
स याति नरकान्घोरान्महारौरवसंज्ञितान् ॥ २॥	
प्रतिष्ठा सूकरीविष्ठासमा गीता महर्षिभिः ।	
तस्मादेनां परित्यज्य कीटवत्पर्यटेद्यतिः ॥ ३॥	
अयाचितं यथालाभं भोजनाच्च्हादनं भवेत् ।	
परेच्च्हया च दिग्वासाः स्नानं कुर्यात्परेच्च्हया ॥ ४॥	
स्वप्नेऽपि यो युक्तः स्याज्जाग्रतीव विशेषतः ।	
ईदृक्चेष्टः स्मृतः श्रेष्ठो वरिष्ठो ब्रह्मवादिनाम् ॥ ५॥	
अलाभे न विषादी स्याल्लाभे चैव न हर्षयेत् ।	
प्राणयात्रिकमात्रः स्यान्मात्रासङ्गाद्विनिर्गतः ॥ ६॥	
अभिपूजितलाभांश्च जुगुप्सेतैव सर्वशः ।	
अभिपूजितलाभैस्तु यतिर्मुक्तोऽपि बध्यते ॥ ७॥	
प्राणयात्रानिमित्तं च व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।	
काले प्रशस्ते वर्णानां भिक्षार्थं पर्यटेद्गृहान् ॥ ८॥	
पाणिपात्रश्चरन्योगी नासकृद्भैक्षमाचरेत् ।	
तिष्ठन्भुञ्ज्याच्चरन्भुञ्ज्यान्मध्येनाचमनं तथा ॥ ९॥	
अब्धिवद्धृतमर्यादा भवन्ति विशादाशयाः ।	
नियतिं न विमुञ्चन्ति महान्तो भास्करा एव ॥ १०॥	
आस्येन तु यदाहारं गोवन्मृगयते मुनिः ।	
तदा समः स्यात्सर्वेषु सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ ११॥	
अनिन्द्यं वै व्रजन्गेहं निन्द्यं गेहं तु वर्जयेत् ।	
अनावृते विशेद्द्वारि गेहे नैवावृते व्रजेत् ॥ १२॥	
पांसुना च प्रतिच्च्हन्नशून्यागारप्रतिश्रयः ।	
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः ॥ १३॥	
यत्रास्तमितशायी स्यान्निरग्निरनिकेतनः ।	
यथालब्धोपजीवी स्यान्मुनिर्दान्तो जितेन्द्रियः ॥ १४॥	
निष्क्रम्य वनमास्थाय ज्ञानयज्ञो जितेन्द्रियः ।	
कालकाङ्क्षी चरन्नेव ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १५॥	
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा चरति यो मुनिः ।	
न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥ १६॥	
निर्मानश्चानहङ्कारो निर्द्वन्द्वश्च्हिन्नसंशयः ।	
नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृतं भाषते गिरा ॥ १७॥	
पुण्यायतनचारी च भूतानामविहिंसकः ।	
काले प्राप्ते भवद्भैक्षं कल्प्यते ब्रह्मभूयसे ॥ १८॥	
वानप्रस्थगृहस्थाभ्यां न संसृज्येत कर्हिचित् ।	
अज्ञातचर्यां लिप्सेत न चैनं हर्ष आविशेत् ॥ १९॥	
अध्वा सूर्येण निर्दिष्टः कीटवद्विचरेन्महीम् ।	
आशीर्युक्तानि कर्माणि हिंसायुक्तानि यानि च ॥ २०॥	
लोकसंग्रहयुक्तानि नैव कुर्यान्न कारयेत् ।	
नासच्च्हात्रेषु सज्जेत नोपजीवेत जीविकाम् ।	
अतिवादांस्त्यजेत्तर्कान्पक्षं कञ्चन नाश्रयेत् ॥ २१॥	
न शिष्याननुबध्नीत ग्रन्थान्नैवाभ्यसेद्बहून् ।	
न व्याख्यामुपयुञ्जीत नारम्भानारभेत्क्वचित् ॥ २२॥	
अव्यक्तलिङ्गोऽव्यक्तार्थो मुनिरुन्मत्तबालवत् ।	
कविर्मूकवदात्मानं तद्दृष्ट्या दर्शयेन्नृणाम् ॥ २३॥	
न कुर्यान्न वदेत्किञ्चिन्न ध्यायेत्साध्वसाधु वा ।	
आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनिः ॥ २४॥	
एकश्चरेन्महीमेतां निःसङ्गः संयतेन्द्रियः ।	
आत्मक्रीड आत्मरतिरात्मवान्समदर्शनः ॥ २५॥	
बुधो बालकवत्क्रीडेत्कुशलो जडवच्चरेत् ।	
वदेदुन्मत्तवद्विद्वान् गोचर्यां नैगमश्चरेत् ॥२६॥	
क्षिप्रोऽवमानितोऽसद्भिः प्रलब्धोऽसूयितोऽपि वा ।	
ताडितः संनिरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापितः ॥ २७॥	
विष्ठितो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पितः ।	
श्रेयस्कामः कृच्च्ह्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ २८॥	
संमाननं परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः ।	
जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विन्दति ॥ २९॥	
तथा चरेत वै योगी सतां धर्ममदूषयन् ।	
जना यथावमन्येरन्गच्च्हेयुर्नैव सङ्गतिम् ॥ ३०॥	
जरायुजाण्डजादीनां वाङ्मनःकायकर्मभिः ।	
युक्तः कुर्वीत न द्रोहं सर्वसङ्गांश्च वर्जयेत् ॥ ३१॥	
कामक्रोधौ तथा दर्पलोभमोहादयश्च ये ।	
तांस्तु दोषान्परित्यज्य परिव्राड् भयवर्जितः ॥ ३२॥	
भैक्षाशनं च मौनित्वं तपो ध्यानं विशेषतः ।	
सम्यग्ज्ञानं च वैराग्यं धर्मोऽयं भिक्षुके मतः ॥ ३३॥	
काषायवासाः सततं ध्यानयोगपरायणः ।	
ग्रामान्ते वृक्षमूले वा वसेद्देवालयेऽपि वा ॥ ३४॥	
भैक्षेण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नाशी भवेत्क्वचित् ।	
चित्तशुद्धिर्भवेद्यावत्तावन्नित्यं चरेत्सुधीः ॥ ३५॥	
ततः प्रव्रज्य शुद्धात्मा संचरेद्यत्र कुत्रचित् ।	
बहिरन्तश्च सर्वत्र संपश्यन्हि जनार्दनम् ॥ ३६॥	
सर्वत्र विचरेन्मौनी वायुवद्वीतकल्मषः ।	
समदुःखसुखः क्षान्तो हस्तप्राप्तं च भक्षयेत् ॥ ३७॥	
निर्वैरेण समं पश्यन्द्विजगोश्वमृगादिषु ।	
भावयन्मनसा विष्णुं परमात्मानमीश्वरम् ॥ ३८॥	
चिन्मयं परमानन्दं ब्रह्मैवाहमिति स्मरन् ।	
ज्ञात्वैवं मनोदण्डं धृत्वा आशानिवृत्तो भूत्वा 	
आशाम्बरधरो भूत्वा सर्वदा मनोवाक्कायकर्मभिः 	
सर्वसंसारमुत्सृज्य प्रपञ्चावाङ्मुखः 	
स्वरूपानुसन्धानेन भ्रमरकीटन्यायेन मुक्तो	
भवतीत्युपनिषत् ॥	
इति पञ्चमोपदेशः ॥ ५॥