महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-002
युधिष्ठिरेण वने स्वानुयायिनो ब्राह्मणान्प्रति स्वस्य हृतसर्वस्वतया तद्भरणस्य दुष्करत्वकथनपूर्वकं प्रतिनिवर्तनप्रार्थना ।। 1 ।।
	ब्राह्मणैः स्वयमेवत्मभरणपूर्वकं स्वसहवासमात्रेऽर्थिते युधिष्ठिरेण स्वस्य तद्भरणाशक्तिचिन्तनेन विषादाधिगमः ।।
	शौनकेन युधिष्टिरंप्रति ब्राह्मणभरणाय तपसा सिद्धिसंपादनचोदना ।। 3 ।।
वैशम्पायन उवाच||
प्रभातायां तु शर्वर्यां तेषामक्लिष्टकर्मणाम् |
वनं यियासतां विप्रास्तस्थुर्भिक्षाभुजोऽग्रतः ||१||
तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ||१||
वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः |
फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः ||२||
वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसृपम् |
परिक्लेशश्च वो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति ||३||
ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत् |
किं पुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः ||४||
ब्राह्मणा ऊचुः||
गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यताः |
नार्हथास्मान्परित्यक्तुं भक्तान्सद्धर्मदर्शिनः ||५||
अनुकम्पां हि भक्तेषु दैवतान्यपि कुर्वते |
विशेषतो ब्राह्मणेषु सदाचारावलम्बिषु ||६||
युधिष्ठिर उवाच||
ममापि परमा भक्तिर्ब्राह्मणेषु सदा द्विजाः |
सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम् ||७||
आहरेयुर्हि मे येऽपि फलमूलमृगांस्तथा |
त इमे शोकजैर्दुःखैर्भ्रातरो मे विमोहिताः ||८||
द्रौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च |
दुःखान्वितानिमान्क्लेशैर्नाहं योक्तुमिहोत्सहे ||९||
ब्राह्मणा ऊचुः||
अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत्ते हृदि पार्थिव |
स्वयमाहृत्य वन्यानि अनुयास्यामहे वयम् ||१०||
अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिवं तव |
कथाभिश्चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने ||११||
युधिष्ठिर उवाच||
एवमेतन्न संदेहो रमेयं ब्राह्मणैः सह |
न्यूनभावात्तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मनः ||१२||
कथं द्रक्ष्यामि वः सर्वान्स्वयमाहृतभोजनान् |
मद्भक्त्या क्लिश्यतोऽनर्हान्धिक्पापान्धृतराष्ट्रजान् ||१३||
वैशम्पायन उवाच||
इत्युक्त्वा स नृपः शोचन्निषसाद महीतले |
तमध्यात्मरतिर्विद्वाञ्शौनको नाम वै द्विजः ||१४||
योगे साङ्ख्ये च कुशलो राजानमिदमब्रवीत् ||१४||
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च |
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ||१५||
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु |
श्रेयोघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ||१६||
अष्टाङ्गां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोविघातिनीम् |
श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां सा राजंस्त्वय्यवस्थिता ||१७||
अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च |
शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदन्ति भवद्विधाः ||१८||
श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा |
आत्मव्यवस्थानकरा गीताः श्लोका महात्मना ||१९||
मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत् |
तयोर्व्याससमासाभ्यां शमोपायमिमं शृणु ||२०||
व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविवर्जनात् |
दुःखं चतुर्भिः शारीरं कारणैः सम्प्रवर्तते ||२१||
तदाशुप्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात् |
आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगद्वयेन तु ||२२||
मतिमन्तो ह्यतो वैद्याः शमं प्रागेव कुर्वते |
मानसस्य प्रियाख्यानैः सम्भोगोपनयैर्नृणाम् ||२३||
मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते |
अयःपिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम् ||२४||
मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना |
प्रशान्ते मानसे दुःखे शारीरमुपशाम्यति ||२५||
मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते |
स्नेहात्तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च ||२६||
स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च |
शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते ||२७||
स्नेहात्करणरागश्च प्रजज्ञे वैषयस्तथा |
अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः ||२८||
कोटराग्निर्यथाशेषं समूलं पादपं दहेत् |
धर्मार्थिनं तथाल्पोऽपि रागदोषो विनाशयेत् ||२९||
विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमात् |
विरागं भजते जन्तुर्निर्वैरो निष्परिग्रहः ||३०||
तस्मात्स्नेहं स्वपक्षेभ्यो मित्रेभ्यो धनसञ्चयात् |
स्वशरीरसमुत्थं तु ज्ञानेन विनिवर्तयेत् ||३१||
ज्ञानान्वितेषु मुख्येषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु |
न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम् ||३२||
रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते |
इच्छा सञ्जायते तस्य ततस्तृष्णा प्रवर्तते ||३३||
तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी नृणाम् |
अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी ||३४||
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः |
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ||३५||
अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम् |
विनाशयति सम्भूता अयोनिज इवानलः ||३६||
यथैधः स्वसमुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति |
तथाकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति ||३७||
राजतः सलिलादग्नेश्चोरतः स्वजनादपि |
भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ||३८||
यथा ह्यामिषमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि |
भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वेण वित्तवान् ||३९||
अर्थ एव हि केषाञ्चिदनर्थो भविता नृणाम् |
अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नरः ||४०||
तस्मादर्थागमाः सर्वे मनोमोहविवर्धनाः ||४०||
कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च |
अर्थजानि विदुः प्राज्ञा दुःखान्येतानि देहिनाम् ||४१||
अर्थस्योपार्जने दुःखं पालने च क्षये तथा |
नाशे दुःखं व्यये दुःखं घ्नन्ति चैवार्थकारणात् ||४२||
अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश्चापि तेऽसुखाः |
दुःखेन चाधिगम्यन्ते तेषां नाशं न चिन्तयेत् ||४३||
असन्तोषपरा मूढाः सन्तोषं यान्ति पण्डिताः |
अन्तो नास्ति पिपासायाः सन्तोषः परमं सुखम् ||४४||
तस्मात्सन्तोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः |
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसञ्चयः ||४५||
ऐश्वर्यं प्रियसंवासो गृध्येदेषु न पण्डितः ||४५||
त्यजेत सञ्चयांस्तस्मात्तज्जं क्लेशं सहेत कः |
न हि सञ्चयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः ||४६||
अतश्च धर्मिभिः पुम्भिरनीहार्थः प्रशस्यते |
प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ||४७||
युधिष्ठिरैवमर्थेषु न स्पृहां कर्तुमर्हसि |
धर्मेण यदि ते कार्यं विमुक्तेच्छो भवार्थतः ||४८||
युधिष्ठिर उवाच||
नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम |
भरणार्थं तु विप्राणां ब्रह्मन्काङ्क्षे न लोभतः ||४९||
कथं ह्यस्मद्विधो ब्रह्मन्वर्तमानो गृहाश्रमे |
भरणं पालनं चापि न कुर्यादनुयायिनाम् ||५०||
संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते |
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना ||५१||
तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता |
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ||५२||
देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम् |
तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम् ||५३||
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् |
प्रत्युद्गम्याभिगमनं कुर्यान्न्यायेन चार्चनम् ||५४||
अघिहोत्रमनड्वांश्च ज्ञातयोऽतिथिबान्धवाः |
पुत्रदारभृताश्चैव निर्दहेयुरपूजिताः ||५५||
नात्मार्थं पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशून् |
न च तत्स्वयमश्नीयाद्विधिवद्यन्न निर्वपेत् ||५६||
श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि |
वैश्वदेवं हि नामैतत्सायम्प्रातर्विधीयते ||५७||
विघसाशी भवेत्तस्मान्नित्यं चामृतभोजनः |
विघसं भृत्यशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम् ||५८||
एतां यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे |
तस्य धर्मं परं प्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे ||५९||
शौनक उवाच||
अहो बत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत् |
येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति ||६०||
शिश्नोदरकृतेऽप्राज्ञः करोति विघसं बहु |
मोहरागसमाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुगः ||६१||
ह्रियते बुध्यमानोऽपि नरो हारिभिरिन्द्रियैः |
विमूढसञ्ज्ञो दुष्टाश्वैरुद्भ्रान्तैरिव सारथिः ||६२||
षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा |
तदा प्रादुर्भवत्येषां पूर्वसङ्कल्पजं मनः ||६३||
मनो यस्येन्द्रियग्रामविषयं प्रति चोदितम् |
तस्यौत्सुक्यं सम्भवति प्रवृत्तिश्चोपजायते ||६४||
ततः सङ्कल्पवीर्येण कामेन विषयेषुभिः |
विद्धः पतति लोभाग्नौ ज्योतिर्लोभात्पतङ्गवत् ||६५||
ततो विहारैराहारैर्मोहितश्च विशां पते |
महामोहमुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते ||६६||
एवं पतति संसारे तासु तास्विह योनिषु |
अविद्याकर्मतृष्णाभिर्भ्राम्यमाणोऽथ चक्रवत् ||६७||
ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु हूतेषु परिवर्तते |
जले भुवि तथाकाशे जायमानः पुनः पुनः ||६८||
अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु |
ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जनाः ||६९||
यदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च |
तस्माद्धर्मानिमान्सर्वान्नाभिमानात्समाचरेत् ||७०||
इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः |
अलोभ इति मार्गोऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः ||७१||
तत्र पूर्वश्चतुर्वर्गः पितृयानपथे स्थितः |
कर्तव्यमिति यत्कार्यं नाभिमानात्समाचरेत् ||७२||
उत्तरो देवयानस्तु सद्भिराचरितः सदा |
अष्टाङ्गेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत् ||७३||
सम्यक्सङ्कल्पसम्बन्धात्सम्यक्चेन्द्रियनिग्रहात् |
सम्यग्व्रतविशेषाच्च सम्यक्च गुरुसेवनात् ||७४||
सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक्चाध्ययनागमात् |
सम्यक्कर्मोपसंन्यासात्सम्यक्चित्तनिरोधनात् ||७५||
एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषवः ||७५||
रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्यं देवता गताः |
रुद्राः साध्यास्तथादित्या वसवोऽथाश्विनावपि ||७६||
योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमाः ||७६||
तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम् |
तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत ||७७||
पितृमातृमयी सिद्धिः प्राप्ता कर्ममयी च ते |
तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै ||७८||
सिद्धा हि यद्यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहात् |
तस्मात्तपः समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम् ||७९|| 3.2.84

3-2-1	प्रभातायामरुणोदयेन उद्दीपितायाम् ।।
3-2-11	अनुध्यानेन इष्टचिन्तनेन। जप्येन स्वस्त्ययनेन तथा विश्वासकरणैः सह रंस्यामहे इति ध. पाठः ।।
3-2-12	प्रत्यादेशं धिक्कारम् ।।
3-2-15	अध्यात्मं आत्मानमधिकृत्य प्रवृत्तं शास्त्रमध्यात्मं वेदान्तस्तत्र रतः। योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ।।
3-2-16	शोकःस्थीयतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या स्थानशब्दो हेतुवचनः। भयस्थानशतानि चेति झ. पाठः ।।
3-2-20	गुर्देषु दुस्तरेषु शारीरदुःखेषु। आपत्सु स्त्रीकर्षणादिषु ।।
3-2-21	आत्मव्यवस्थानकराः मनःस्थैर्यहेतवः ।।
3-2-22	व्याससमासाभ्यां विस्तरसंक्षेपाभ्याम् ।।
3-2-23	अनिष्टं कणअटकादिः। श्रमो व्यायामः ।।
3-2-24	प्रतिकारादौषधादिभिरुपशमनात् आधिप्रशमनमविचिनतनात्। इदमेव क्रियायोगबलम् ।।
3-2-25	प्रागेव मानसस्य शमं कुर्वते। प्रियाक्यानैरनुकूलवचनैः। संभोगोपनयैः स्त्र्यादिसमर्पणैः। मतिमन्तो ह्यतो वैद्या इति ख. च. झ. पाठः ।।
3-2-28	स्नेहो रागः सज्जते प्रवर्तते ।।
3-2-29	आयासः क्लेशः ।।
3-2-32	विप्रयोगे विषयेण सह वियोगे त्यागी न किंतु सत्यपि समागमे यो विषयदोषदर्शी स एव त्यागी। स एव च विरागं भजते ।।
3-2-34	युक्तेषु नित्यवस्तुप्राप्तये उद्युक्तेषु। कृतात्मसु ध्यानेन संस्कृतचित्तेषु। तेषु प्रसिद्धेषु स्नेहो रागो न सज्जते न सङ्गं प्राप्नोति ।।
3-2-35	रागः रम्यवस्तुदर्शने चित्तस्योत्फुल्लता। कामस्तल्लिप्सा। इच्छा लब्धे तस्मिन् रुच्यतिशयात्पुनस्तदभिलाषः। पुनःपुनस्तल्लाभेप्यतृप्तिस्तृष्णा ।।
3-2-37	जीर्यतः जरामृत्युग्रस्तस्य ।।
3-2-38	अयः तप्तायःपिण्डं अनलो वह्निः ।।
3-2-39	अकृतात्मा अनिर्जितचेताः ।।
3-2-42	अर्थश्रेयसि अर्थसाध्ये श्रेयसि ज्योतिष्टोमादौ ।।
3-2-46	पिपासायाः तृष्णायाः ।।
3-2-48	संचयान् अर्थान्। तज्जान् अर्थत्यागजान्। अनीहार्थः यदृच्छालब्धोऽर्थः ।।
3-2-50	अर्थतः धनात् ।।
3-2-51	अर्थोपभोगः विषयोपभोगः। अर्थेप्सुता घनेप्सुता ।।
3-2-53	दृश्यते पञ्चमहायज्ञेषु। अपचमानेभ्यः यत्यादिभ्यः ।।
3-2-54	तृणानि आसनार्थानि ।।
3-2-58	वृथा श्राद्यज्ञादिनिमित्तंविना ।।
3-2-59	विश्वं सर्वजातीयं प्राणिजातं देवो देवता यस्मिंस्तद्विश्वदेवम्। स्वार्थे तद्धितः। वैश्वदेवं नाम कर्म ।।
3-2-62	अपरिक्लिष्टं कार्पण्यं विना। अध्वनि वर्तते मार्गस्थाय ।।
3-2-65	विघसं देवताद्युपयुक्तशेषं कामुको बहुकरोति। इन्द्रियार्थाः शब्दादयः ।।
3-2-66	हारिभिः हरणशीलैः ।।
3-2-68	इन्द्रियस्येन्द्रियाणां विषयान् शब्दादीन् ।।
3-2-74	इति च वेदवचनमित्यन्वयः। फलेच्छां विनैः समाचरेदित्यर्थः ।।
3-2-76	कर्तव्यमवश्यानुष्ठेयं नित्याग्निहोत्रसंध्योपासनादि। अभिमानात्सङ्गात् ।।
3-2-77	अष्टाङ्गेन वक्ष्यमाणसंकल्पसंबन्धाद्यङ्गाष्टकवता तदाचरेदिति पूर्वेण संबन्धः। विशुद्धात्मा शुद्धचित्तः ।।
3-2-78	संकल्पो मानसं कर्म तस्य संबन्धो निरोधः ।।
3-2-83	कर्ममयी यज्ञयुद्धादिकर्मरूपसाधनप्रधाना सिद्धिः। पितृमातृमयी परलोकेहलोकफलप्रधाना ।।

महाभारतम्/आरण्यकपर्व