नारदपञ्चरात्रम्‌/प्रथमैकरात्रे/अध्यायः २
प्रथमैकरात्रे द्वितीयोऽध्यायः	
शुक उवाच	
कुत्र वा पञ्चरात्रं च नारदस्य च धीमते   ।	
प्रदत्तं शम्भुना तात तन्मे व्याख्यातुं अर्हसि   ।। २.१  ।।	
अथ नारदस्य तपोवर्णनम्	
व्यास उवाच	
अधीत्य सर्वान्वेदांश्च वेदाङ्गाण्पितुरन्तिके   ।	
जगाम तीत्र्हं केदारं सुप्रशस्तं च भारते   ।। २.२  ।।	
हिमालयस्य पूर्वे य गङ्गातीरे मनोहरे   ।	
सिद्धे नारायणक्षेत्रे सर्वेषां अभिवाञ्च्छिते   ।। २.३  ।।	
तपश्चकार स मुनिर्दिव्यं वर्षसहस्रकं  ।	
पित्रोक्तेनैव विधिना सततं संयुतः शुचिः   ।। २.४  ।।	
शुश्रावाकाशवाणीं च तपसोऽन्ते महामुनिः   ।	
स्वल्पाक्षरां च बह्वर्थां परिणामसुखावहां  ।। २.५  ।।	
अथ नारदं प्रति दैववाणी	
अशरीरिष्युवाच	
आधारितो यदि हरिस्तपसा ततः किं  ।	
नाधारितो यदि हरिस्तपसा ततः किं  ।	
अन्तर्बहिर्यदि हरिस्तपसा ततः किं  ।	
नान्तर्बहिर्यदि हरिस्तपसा ततः किं  ।। २.६  ।।	
विरम विरम ब्रह्मन्किं तपस्यासु वत्स   ।	
व्रज व्रज द्विज शीघ्रं शङ्करं ज्ञानसिन्धुं  ।	
लभ लभ हरिभक्तिं वैष्णवोक्तां सुपक्वां  ।	
भवनिगडनिबन्धछेदिनीं कर्तनीं च   ।। २.७  ।।	
इति श्रुत्वा च स मुनिर्विमनाः स्वर्णदीतटे   ।	
चकारार्थानुसन्धानं न प्रसन्नं च तन्मनः   ।। २.८  ।।	
रुरोद स्वर्णदीतीरे स्मारं स्मारं हरेः पदं  ।	
ददर्श पुरतस्तातं ब्रह्माणं सकुमारकं  ।। २.९  ।।	
ननाम सहसा मूर्ध्ना पितरं तं सहोदरं  ।	
पाद्यं अर्घ्यं च प्रददौ जवेन सादरं मुनिः   ।। २.१०  ।।	
श्लोकद्वयार्थं पप्रच्छ कुमारं जगतां विधिं  ।	
सुखासीनं सुस्थिरं च सस्मितं च गतश्रमं  ।। २.११  ।।	
स्वात्मारामं पूर्णकामं ज्ञानिनां च गुरोर्गुरुं  ।	
साश्रुनेत्रः पुलकितो भक्त्या प्रणतकन्धरं  ।। २.१२  ।।	
नारदस्य वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा तं कातरं विधिः   ।	
पुत्रेण सार्द्धं आलोच्य व्याख्यां कर्तुं समारेभे   ।। २.१३  ।।	
अथ दैववाण्यर्थः	
ब्रह्मोवाच	
हे वत्स पूर्वश्लोकार्थं निगूढं श्रुतिसम्मतं  ।	
वेदार्थं द्विविधं शुद्धं व्याख्यां कुर्वन्ति वैदिकाः   ।। २.१४  ।।	
आराधितो यदि हरिर्येन पुंसा स्वभक्तितः   ।	
किं तस्य तपसा व्यर्थं तीर्थपूतस्य नारद   ।। २.१५  ।।	
कृष्णमन्त्रोपासकस्य जीवन्मुक्तस्य भारते   ।	
तपश्चोपहासबीजं तथा चर्वितचर्वणं  ।। २.१६  ।।	
मन्त्रग्रहणमात्रेण पुरुषाणां शतं सुत   ।	
पुनाति स्वस्वभक्तं च चान्धवंश्चावलीलया   ।। २.१७  ।।	
नहि धर्मो नहि तपः श्रीकृष्णसेवनात्परं  ।	
परिश्रमं च विफलं तपसा वैष्णवस्य च   ।। २.१८  ।।	
कृष्णमन्त्रोपासकस्य तीर्थपूतस्य पुत्रक   ।	
तीर्थस्नानं अनशनं वेदेषु च विडम्बनं  ।। २.१९  ।।	
पूर्वकर्मानुरोधेन यत्पापं वैष्णवस्य च   ।	
मन्त्रग्रहणमात्रेण नष्टं वह्नौ यथा तृणं  ।। २.२०  ।।	
पवित्रः परमो वह्निः पवित्रं चामलं जलं  ।	
पवित्रं भारतं वर्षं तीर्थं यत्तुलसीदलं  ।। २.२१  ।।	
पुनाति लीलयैतानि शुद्धः कृष्णपरायणः   ।	
उपस्पर्श च भक्तस्याप्येते वाञ्च्छन्ति सादरं  ।। २.२२  ।।	
भक्तस्य पादरजसा सद्यः पूता वसुन्धरा   ।	
नहि पूतस्त्रिभुवने श्रीकृष्णसेवकात्परः   ।। २.२३  ।।	
शालिग्रामशिलाचक्रे करोति कृष्णपूजनं  ।	
तत्पादोदकनैवेद्यं नित्यं भुङ्क्ते च यः पुमान्  ।। २.२४  ।।	
स वैष्णवो महापूतस्तन्मन्त्रोपासकः शुचिः   ।	
पुनाति पुंसां शतकं जन्ममात्रात्सबान्धवं  ।। २.२५  ।।	
वत्स श्लोकस्यैकपादं व्याख्यातं च यथागमं  ।	
व्याख्यातं करोम्यन्यपादं यथाज्ञानं मिशामय   ।। २.२६  ।।	
नाराधितो यदि हरिर्येन पुंसाधमेन च   ।	
किं तस्य तपसा व्यर्थं निष्फलं तत्परिश्रमः   ।। २.२७  ।।	
व्रतान्येव हि दानानि तपांस्यनशनानि च   ।	
वेदोपयुक्ता यज्ञाश्च कर्माणि च शुभानि च   ।	
न निष्पुनात्यभक्तं च सुराकुम्भं इवापगा   ।। २.२८  ।।	
अभक्तस्पर्शमात्रेण तीर्थानि कम्पितानि च   ।	
अभक्तभारदुःखेन कम्पिता सा वसुन्धरा   ।। २.२९  ।।	
श्लोकार्धं कथितं वत्स किंचिदेव यथागमं  ।	
तस्यार्धस्यापि व्याख्यानं करोमीति निशामय   ।। २.३०  ।।	
वेदसारं कृष्णमतं ममापि नहि कल्पना   ।	
अन्तर्बहिर्यदि हैर्येषां पुंसां महात्मनां  ।। २.३१  ।।	
स्वप्ने जागरणे शश्वत्तपस्तेषां च निष्फलं  ।	
स एव विष्णुतुल्यो हि तदंशो भारते मुने   ।। २.३२  ।।	
तस्य रक्षानिबन्धेन तदभ्यासे सुदर्शनं  ।	
ध्यानमात्रेण निष्पापः पुनाति भुवनत्रयं  ।। २.३३  ।।	
दत्वा चक्रं च रक्षार्थं न निश्चिन्तो जनार्दनः   ।	
स्वयं तन्निकटं याति द्रष्टुं रक्षणाय च   ।। २.३४  ।।	
तत्परो हि प्रियो नास्ति कृष्णस्य परमात्मनः   ।	
नहि भक्तात्परश्चात्मा प्राणाश्चावयवादयः   ।	
न लक्ष्मी राधिका वाणी स्वयंभुः शम्भुरेव च   ।। २.३५  ।।	
भक्तप्राणो हि कृष्णश्च कृष्णप्राणा हि वैष्णवाः   ।	
ध्यायन्ते वैष्णवाः कृष्णं कृष्णश्च वैष्णवांस्तथा   ।। २.३६  ।।	
व्याख्यातं च त्रिपादं च हे मुनीन्द्र यथागमं  ।	
शेषपादस्य व्याख्यानं करोमीति निशामय   ।। २.३७  ।।	
नान्तर्बहिर्यदि हरिर्येषां पुंसां च नारद   ।	
तेषां अपि तपो व्यर्थं अन्तर्मलिनचेतसां  ।। २.३८  ।।	
किं तज्ज्ञानेन तपसा व्रतेन नियमेन च   ।	
तीर्थस्नानेन पुण्येनापि अभक्तमूढचेतसां  ।। २.३९  ।।	
कृष्णभक्तिविहीनेभ्यो द्विजेभ्यः श्वपचो महान्  ।	
शूकरो म्लेच्छनिवहः स्वधर्माचरेण च   ।। २.४०  ।।	
स्वधर्महीना विप्राश्चाप्यभक्ष्यभक्षणेन च   ।	
नित्यं नित्यं विधर्मेण पतिताः श्वपचाधमाः   ।। २.४१  ।।	
ब्रह्मणानां स्वधर्मश्च सन्ततं कृष्णसेवनं  ।	
नित्यं ते भुञ्जते सन्तस्तन्नैवेद्यं पादोदकं  ।। २.४२  ।।	
न दत्वा हरये यस्तु यदि भुङ्क्ते द्विजाधमः   ।	
अन्नं विष्ठासमं मूत्रसमं तोयं विदुर्बुधाः   ।। २.४३  ।।	
भुङ्क्ते स्वभक्ष्यं कोलश्च म्लेच्छश्च श्वपचाधमः   ।	
विप्रो नित्यं अभक्ष्यं च भुङ्क्ते च पतितस्ततः   ।। २.४४  ।।	
श्लोकं एकं च व्याख्यातं यथाज्ञानं च नारद   ।	
सन्निबोध परस्यार्धं व्याख्यानं च यथोचितं  ।। २.४५  ।।	
तपसो विरम ब्रह्मन्व्यर्थं भक्ततपो ध्रुवं  ।	
शङ्करश्च गुरुं कृत्वा हरिभक्तिं लभाचिरं  ।। २.४६  ।।	
सुपक्वा हरिभक्तिश्च तरणी भवतारणे   ।	
गुरुरेव परं ब्रह्म कर्णधारस्वरूपकः   ।। २.४७  ।।	
इत्येवं उक्त्वा त्वां देवी प्रजगाम सरस्वती   ।	
व्याख्यातस्तदभिप्रायः किं भूयः कथयामि ते   ।। २.४८  ।।	
ब्रह्माणश्च वचः श्रुत्वा जहास योगिनां गुरुः   ।	
सनत्कुमारो भगवानुवाच पितरं शुक   ।। २.४९  ।।	
सनत्कुमार उवाच	
पूर्वश्लोकस्य व्याख्यानं न बुद्धं शिशुना मया   ।	
पुत्रं शिष्यं अबोधं च युक्तं बोधयितुं पुनः   ।। २.५०  ।।	
आराधितो हरिर्येन तस्य व्यर्थं तपो यदि   ।	
नाराधितो हैर्येन तस्य व्यर्तं तपो यदि   ।। २.५१  ।।	
तस्यारहितौ तौ द्वौ तपसश्च स्थलं कुतः   ।	
तपः कुर्वन्ति ये तात त्वं मां बोधय बालकं  ।। २.५२  ।।	
पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा सन्दिग्धो जगतां गुरुः   ।	
दध्यौ कृष्णपदाम्भोजं परं कल्पतरुं शुक   ।। २.५३  ।।	
क्षणं संचित्य पादाब्जं प्राप राद्धान्तं ईप्सितं  ।	
व्याख्यां कर्तुं समारेभे विधाता जगतां अपि   ।। २.५४  ।।	
अथ नैवेद्यप्रशंसा	
ब्रह्मोवाच	
धन्योऽहं भवतः पुत्रात्ज्ञानिनां च गुरोर्गुरोः   ।	
विष्णुभक्ताच्च धर्मिष्ठात्सत्पुत्राच्च पिता सुखी   ।। २.५५  ।।	
धन्योऽसि पण्डितोऽसि त्वं हरिभक्तोऽसि पुत्रक   ।	
ममापि सफलं जन्म जीवनं च त्वया बुध   ।। २.५६  ।।	
निबोध पूर्वश्लोकार्थं पुनर्व्याख्यां करोमि च   ।	
तथापि चेन्न सन्तोषो भवान्व्याख्यां करिष्यति   ।। २.५७  ।।	
आशब्दः सम्यगर्थे च राधितः प्राप्तवाचकः   ।	
संप्राप्तश्च हरिर्येन व्यर्थस्तस्य तपःश्रमः   ।। २.५८  ।।	
येन सम्यक्प्रकारेण संप्राप्तो हरिरीश्वरः   ।	
स्वप्ने ज्ञाने च ज्ञातस्तेषां व्यर्थस्तपःश्रमः   ।। २.५९  ।।	
श्रीकृष्णविमुखं मूढं द्विजं एव नराधमं  ।	
तीर्थं दानं तापः पुण्यं व्रतं नैव पुनाति तं  ।। २.६०  ।।	
यश्च मूढतमो लोके यश्च भक्तिं परां गतः   ।	
तावुभौ सुखसेधेते तपः कुर्वन्ति मध्यमाः   ।। २.६१  ।।	
देवानन्यांश्च भजते हरिं जानाति तत्परः   ।	
तपः करोति तं प्राप्तुं आकाङ्क्षन्मध्यमो जनः   ।। २.६२  ।।	
प्राक्तनादनुरागी च गृही संसारसंवृतः   ।	
तपः करोति श्रीकृष्णपादपद्मार्थं ईप्सितं  ।। २.६३  ।।	
परं श्रीकृष्णभजनं ध्यानं तन्नामकीर्तनं  ।	
तत्पादोदकनैवेद्यभक्षणं सर्ववाञ्च्छितं  ।। २.६४  ।।	
अतीव मूढो विप्रश्च प्राक्तनाद्गुरुदोषतः   ।	
तामसो हि न जानाति श्रीकृष्णं त्रिगुणात्परं  ।। २.६५  ।।	
अज्ञानादथ वा ज्ञानात्सत्सङ्गादेव प्राक्तनाथ् ।	
भुङ्क्ते नैवेद्यं ईशस्य कृष्णस्य परमात्मनः   ।। २.६६  ।।	
स च मुक्तो भवेत्पुत्र मुच्यते सर्वपातकाथ् ।	
स याति दिव्ययानेन गोलोकं लोकं उत्तमं  ।। २.६७  ।।	
शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पूर्वाख्यानं पुरातनं  ।	
अतीव सुश्रवं चारु मधुरं मुक्तिदं परं  ।। २.६८  ।।	
कान्यकुब्जः सुक्षुब्धश्च ब्राह्मणो ग्रामयाजकः   ।	
देवलो वृषवाहश्च महामूढश्च पातकी   ।। २.६९  ।।	
स्वप्ने ज्ञाने न जानाति पुण्यं वा कृष्णपूजनं  ।	
कृष्णभक्तसहालापदर्शनस्पर्शनं शुभं  ।। २.७०  ।।	
बभूव प्राक्तनात्तस्य क्षणमात्रं सुदुर्लभं  ।	
तेन पुण्येन नैवेद्यं लेभे कृष्णस्य ब्राह्मणः   ।। २.७१  ।।	
पितुः पुण्येन पुत्रश्च मार्गे पतितं अल्पकं  ।	
स्वयं भुक्तावशेषं च पतितं वैष्णवाज्जनाथ् ।। २.७२  ।।	
सुस्निग्धाक्षतजीर्णं च रजसा मिश्रितं परं  ।	
गच्छतस्तत्र विप्रस्य पतितं भक्ष्यवस्तु च   ।। २.७३  ।।	
नैवेद्योपरि कृष्णस्य त्वरायुक्तस्य पुत्रक   ।	
तद्वस्तु भुक्तं विप्रेण कृष्णनैवेद्यमिश्रितं  ।। २.७४  ।।	
सपुत्रेण क्षुधार्तेन तौ ययतुर्गृहं  ।	
विप्रोच्छिष्टं च बुभुजे तस्य पत्नी पतिव्रता   ।। २.७५  ।।	
परम्परानुसंबन्धात्पवित्रा सा बभूव ह   ।	
जीवन्मुक्तो ब्राह्मणश्च बभूव स सपुत्रकः   ।। २.७६  ।।	
कालेन तेन पुण्येन व्याघ्रभुक्तश्च कानने   ।	
सार्धं च व्याघ्रपुत्राभ्यां गोलोकं प्रययौ द्विज   ।	
पतिव्रता सहमृता भर्ता सार्धं जगाम सा   ।। २.७७  ।।	
इति श्रीनारदपञ्चरात्रे ज्ञानामृतसारे प्रथमैकरात्रे ब्रह्मसनत्कुमारसंवादे नैवेद्यप्रशंसनं नाम द्वितीयोऽध्यायः