स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः १९२
अध्याय १९२
मार्कण्डेय उवाच -
तस्यैवानन्तरं तात देवतीर्थमनुत्तमम्  ।
दृष्ट्वा तु श्रीपतिं पापैर्मुच्यते मानवो भुवि  ॥ १९२.१ ॥
महर्षेस्तस्य जामाता भृगोर्देवो जनार्दनः  ॥ १९२.२ ॥

युधिष्ठिर उवाच -
कोऽयं श्रियः पतिर्देवो देवानामधिपो विभुः  ।
कथं जन्माभवत्तस्य देवेषु त्रिषु वा मुने  ॥ १९२.३ ॥
सम्बन्धी च कथं जातो भृगुणा सह केशवः  ।
एतद्विस्तरतो ब्रह्मन् वक्तुमर्हसि भार्गव  ॥ १९२.४ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
संक्षेपात्कथयिष्यामि साध्यस्य चरितं महत् ।
न हि विस्तरतो वक्तुं शक्ताः सर्वे महर्षयः  ॥ १९२.५ ॥
नारायणस्य नाभ्यब्जाज्जातो देवश्चतुर्मुखः  ।
तस्य दक्षोऽङ्गजो राजन् दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः  ॥ १९२.६ ॥
धर्मः स्तनान्तात्संजातस्तस्य पुत्रोऽभवत्किल  ।
नारायणसहायोऽसावजोऽपि भरतर्षभ  ॥ १९२.७ ॥
मरुत्वती वसुर्ज्ञाना लम्बा भानुमती सती  ।
संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वावती ककुप् ॥ १९२.८ ॥
धर्मपत्न्यो दशैवैता दाक्षायण्यो महाप्रभाः  ।
तासां साध्या महाभागा पुत्रानजनयन्नृप  ॥ १९२.९ ॥
नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च  ।
विष्णोरंशांशका ह्येते चत्वारो धर्मसूनवः  ॥ १९२.१० ॥
तथा नारायणनरौ गन्धमादनपर्वते  ।
आत्मन्यात्मानमाधाय तेपतुः परमं तपः  ॥ १९२.११ ॥
ध्यायमानावनौपम्यं स्वं कारणमकारणम्  ।
वासुदेवमनिर्देश्यमप्रतर्क्यमनन्तरम्  ॥ १९२.१२ ॥
योगयुक्तौ महात्मानावास्थितावुरुतापसौ  ।
तयोस्तपःप्रभावेण न तताप दिवाकरः  ॥ १९२.१३ ॥
ववाह शङ्कितो वायुः सुखस्पर्शो ह्यशङ्कितः  ।
शिशिरोऽभवदत्यर्थं ज्वलन्नपि विभावसुः  ॥ १९२.१४ ॥
सिंहव्याघ्रादयः सौम्याश्चेरुः सह मृगैर्गिरौ  ।
तयोर्गौरिव भारार्ता पृथिवी पृथिवीपते  ॥ १९२.१५ ॥
चेरुश्च भूधराश्चैव चुक्षुभे च महोदधिः  ।
देवाश्च स्वेषु धिष्ण्येषु निष्प्रभेषु हतप्रभाः  ।
बभूवुरवनीपाल परमं क्षोभमागताः  ॥ १९२.१६ ॥
देवराजस्तथा शक्रः संतप्तस्तपसा तयोः  ।
युयोजाप्सरसस्तत्र तयोर्विघ्नचिकीर्षया  ॥ १९२.१७ ॥

इन्द्र उवाच -
रम्भे तिलोत्तमे कुब्जे घृताचि ललिते शुभे  ।
प्रम्लोचे सुभ्रु सुम्लोचे सौरभेयि महोद्धते  ॥ १९२.१८ ॥
अलम्बुषे मिश्रकेशि पुण्डरीके वरूथिनि  ।
विलोकनीयं बिभ्राणा वपुर्मन्मथबोधनम्  ॥ १९२.१९ ॥
गन्धमादनमासाद्य कुरुध्वं वचनं मम  ।
नरनारायणौ तत्र तपोदीक्षान्वितौ द्विजौ  ॥ १९२.२० ॥
तेपाते धर्मतनयौ तपः परमदुश्चरम्  ।
तावस्माकं वरारोहाः कुर्वाणौ परमं तपः  ॥ १९२.२१ ॥
कर्मातिशयदुःखार्तिप्रदावायतिनाशनौ  ।
तद्गच्छत न भीः कार्या भवतीभिरिदं वचः  ॥ १९२.२२ ॥
स्मरः सहायो भविता वसन्तश्च वराङ्गनाः  ।
रूपं वयः समालोक्य मदनोद्दीपनं परम्  ।
कन्दर्पवशमभ्येति विवशः को न मानवः  ॥ १९२.२३ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
इत्युक्त्वा देवराजेन मदनेन समं तदा  ।
जग्मुरप्सरसः सर्वा वसन्तश्च महीपते  ॥ १९२.२४ ॥
गन्धमादनमासाद्य पुंस्कोकिलकुलाकुलम्  ।
चचार माधवो रम्यं प्रोत्फुल्लवनपादपम्  ॥ १९२.२५ ॥
प्रववौ दक्षिणाशायां मलयानुगतोऽनिलः  ।
भृङ्गमालारुतरवै रमणीयमभूद्वनम्  ॥ १९२.२६ ॥
गन्धश्च सुरभिः सद्यो वनराजिसमुद्भवः  ।
किन्नरोरगयक्षाणां बभूव घ्राणतर्पणः  ॥ १९२.२७ ॥
वराङ्गनाश्च ताः सर्वा नरनारायणावृषी  ।
विलोभयितुमारब्धा वागङ्गललितस्मितैः  ॥ १९२.२८ ॥
जगौ मनोहरं काचिन्ननर्त तत्र चाप्सराः  ।
अवादयत्तथैवान्या मनोहरतरं नृप  ॥ १९२.२९ ॥
हावैर्भावैः सृतैर्हास्यैस्तथान्या वल्गुभाषितैः  ।
तयोः क्षोभाय तन्वङ्ग्यश्चक्रुरुद्यममङ्गनाः  ॥ १९२.३० ॥
तथापि न तयोः कश्चिन्मनसः पृथिवीपते  ।
विकारोऽभवदध्यात्मपारसम्प्राप्तचेतसोः  ॥ १९२.३१ ॥
निवातस्थौ यथा दीपावकम्पौ नृप तिष्ठतः  ।
वासुदेवार्पणस्वस्थे तथैव मनसी तयोः  ॥ १९२.३२ ॥
पूर्यमाणोऽपि चाम्भोभिर्भुवमन्यां महोदधिः  ।
यथा न याति संक्षोभं तथा तन्मानसं क्वचित् ॥ १९२.३३ ॥
सर्वभूतहितं ब्रह्म वासुदेवमयं परम्  ।
मन्यमानौ न रागस्य द्वेषस्य च वशंगतौ  ॥ १९२.३४ ॥
स्मरोऽपि न शशाकाथ प्रवेष्टुं हृदयं तयोः  ।
विद्यामयं दीपयुतमन्धकार इवालयम्  ॥ १९२.३५ ॥
पुष्पोज्ज्वलांस्तरुवरान् वसन्तं दक्षिणानिलम्  ।
ताश्चैवाप्सरसः सर्वाः कन्दर्पं च महामुनी  ॥ १९२.३६ ॥
यच्चारब्धं तपस्ताभ्यामात्मानं गन्धमादनम्  ।
ददर्शातेऽखिलं रूपं ब्रह्मणः पुरुषर्षभ  ॥ १९२.३७ ॥
दाहाय नामलो वह्नेर्नापः क्लेदाय चाम्भसः  ।
तद्द्रव्यमेव तद्द्रव्यविकाराय न वै यतः  ॥ १९२.३८ ॥
ततो विज्ञाय विज्ञाय परं ब्रह्म स्वरूपतः  ।
मधुकन्दर्पयोषित्सु विकारो नाभवत्तयोः  ॥ १९२.३९ ॥
ततो गुरुतरं यत्नं वसन्तमदनौ नृप  ।
चक्राते ताश्च तन्वङ्ग्यस्तत्क्षोभाय पुनःपुनः  ॥ १९२.४० ॥
अथ नारायणो धैर्यं संधायोदीर्णमानसः  ।
ऊरोरुत्पादयामास वराङ्गीमबलां तदा  ॥ १९२.४१ ॥
त्रैलोक्यसुन्दरीरत्नमशेषमवनीपते  ।
गुणैर्लाघवमभ्येति यस्याः संदर्शनादनु  ॥ १९२.४२ ॥
तां विलोक्य महीपाल चकम्पे मनसानिलः  ।
वसन्तो विस्मयं यातः स्मरः सस्मार किंचन  ॥ १९२.४३ ॥
रम्भातिलोत्तमाद्याश्च वैलक्ष्यं देवयोषितः  ।
न रेजुरवनीपाल तल्लक्ष्यहृदयेक्षणाः  ॥ १९२.४४ ॥
ततः कामो वसन्तश्च पार्थिवाप्सरसश्च ताः  ।
प्रणम्य भगवन्तौ तौ तुष्टुवुर्मुनिसत्तमौ  ॥ १९२.४५ ॥
वसन्तकामाप्सरस ऊचुः  ।
प्रसीदतु जगद्धाता यस्य देवस्य मायया  ।
मोहिताः स्म विजानीमो नान्तरं विद्यते द्वयोः  ॥ १९२.४६ ॥
प्रसीदतु स वां देवो यस्य रूपमिदं द्विधा  ।
धामभूतस्य लोकानामनादेरप्रतिष्ठतः  ॥ १९२.४७ ॥
नरनारायणौ देवौ शङ्खचक्रायुधावुभौ  ।
आस्तां प्रसादसुमुखावस्माकमपराधिनाम्  ॥ १९२.४८ ॥
निधानं सर्वविद्यानां सर्वपापवनानलः  ।
नारायणोऽतो भगवान् सर्वपापं व्यपोहतु  ॥ १९२.४९ ॥
शार्ङ्गचिह्नायुधः श्रीमानात्मज्ञानमयोऽनघः  ।
नरः समस्तपापानि हतात्मा सर्वदेहिनाम्  ॥ १९२.५० ॥
जटाकलापबद्धोऽयमनयोर्नः क्षमावतोः  ।
सौम्यास्यदृष्टिः पापानि हन्तुं जन्मार्जितानि वै  ॥ १९२.५१ ॥
तथात्मविद्यादोषेण योऽपराधः कृतो महान्  ।
त्रैलोक्यवन्द्यौ यौ नाथौ विलोभयितुमागताः  ॥ १९२.५२ ॥
प्रसीद देव विज्ञानधन मूढदृशामिव  ।
भवन्ति सन्तः सततं स्वधर्मपरिपालकाः  ॥ १९२.५३ ॥
दृष्ट्वैतन्नः समुत्पन्नं यथा स्त्रीरत्नमुत्तमम्  ।
त्वयि नारायणोत्पन्ना श्रेष्ठा पारवती मतिः  ॥ १९२.५४ ॥
तेन सत्येन सत्यात्मन्परमात्मन्सनातन  ।
नारायण प्रसीदेश सर्वलोकपरायण  ॥ १९२.५५ ॥
प्रसन्नबुद्धे शान्तात्मन्प्रसन्नवदनेक्षण  ।
प्रसीद योगिनामीश नर सर्वगताच्युत  ॥ १९२.५६ ॥
नमस्यामो नरं देवं तथा नारायणं हरिम्  ।
नमो नराय नम्याय नमो नारायणाय च  ॥ १९२.५७ ॥
प्रसन्नानामनाथानां तथा नाथवतां प्रभो  ।
शं करोतु नरोऽस्माकं शं नारायण देहि नः  ॥ १९२.५८ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
एवमभ्यर्चितः स्तुत्या रागद्वेषादिवर्जितः  ।
प्राहेशः सर्वभूतानां मध्ये नारायणो नृप  ॥ १९२.५९ ॥

नारायण उवाच -
स्वागतं माधवे कामे भवत्वप्सरसामपि  ।
यत्कार्यमागतानां च इहास्माभिस्तदुच्यताम्  ॥ १९२.६० ॥
यूयं संसिद्धये नूनमस्माकं बलशत्रुणा  ।
संप्रेषितास्ततोऽस्माकं नृत्ययोगादिदर्शनम्  ॥ १९२.६१ ॥
न वयं गीतनृत्येन नाङ्गचेष्टादिभाषितैः  ।
लुब्धा वै विषयैर्मन्ये विषया दारुणात्मकाः  ॥ १९२.६२ ॥
शब्दादिसङ्गदुष्टानि यदा नाक्षाणि नः शुभाः  ।
तदा नृत्यादयो भावाः कथं लोभप्रदायिनः  ॥ १९२.६३ ॥
ते सिद्धाः स्म न वै साध्या भवतीनां स्मरस्य च  ।
माधवस्य च शाक्रोऽपि स्वास्थ्यं यात्वविशङ्किताः  ॥ १९२.६४ ॥
योऽसौ परश्च परमः पुरुषः परमेश्वरः  ।
परमात्मा समस्तस्य स्थावरस्य चरस्य च  ॥ १९२.६५ ॥
उत्पत्तिहेतुरेते च यस्मिन्सर्वं प्रलीयते  ।
सर्वावासीति देवत्वाद्वासुदेवेत्युदाहृतः  ॥ १९२.६६ ॥
वयमंशांशकास्तस्य चतुर्व्यूहस्य मानिनः  ।
तदादेशितवार्त्मानौ जगद्बोधाय देहिनाम्  ॥ १९२.६७ ॥
तत्सर्वभूतं सर्वेशं सर्वत्र समदर्शिनम्  ।
कुतः पश्यन्तौ रागादीन्करिष्यामो विभेदिनः  ॥ १९२.६८ ॥
वसन्ते मयि चेन्द्रे च भवतीषु तथा स्मरे  ।
यदा स एव भूतात्मा तदा द्वेषादयः कथम्  ॥ १९२.६९ ॥
तन्मयान्यविभक्तानि यदा सर्वेषु जन्तुषु  ।
सर्वेश्वरेश्वरो विष्णुः कुतो रागादयस्ततः  ॥ १९२.७० ॥
ब्रह्माणमिन्द्रमीशानमादित्यमरुतोऽखिलान्  ।
विश्वेदेवानृषीन् साध्यान्वसून्पितृगणांस्तथा  ॥ १९२.७१ ॥
यक्षराक्षसभूतादीन्नागान्सर्पान्सरीसृपान्  ।
मनुष्यपक्षिगोरूपगजसिंहजलेचरान्  ॥ १९२.७२ ॥
मक्षिकामशकान्दंशाञ्छलभाञ्जलजान् कृमीन्  ।
गुल्मवृक्षलतावल्लीत्वक्सारतृणजातिषु  ॥ १९२.७३ ॥
यच्च किंचिददृश्यं वा दृश्यं वा त्रिदशाङ्गनाः  ।
मन्यध्वं जातमेकस्य तत्सर्वं परमात्मनः  ॥ १९२.७४ ॥
जायमानः कथं विष्णुमात्मानं परमं च यत् ।
रागद्वेषौ तथा लोभं कः कुर्यादमराङ्गनाः  ॥ १९२.७५ ॥
सर्वभूतमये विष्णौ सर्वगे सर्वधातरि  ।
निपात्य तं पृथग्भूते कुतो रागादिको गुणः  ॥ १९२.७६ ॥
एवमस्मासु युष्मासु सर्वभूतेषु चाबलाः  ।
तन्मथैकत्वभूतेषु रागाद्यवसरः कुतः  ॥ १९२.७७ ॥
सम्यग्दृष्टिरियं प्रोक्ता समस्तैक्यावलोकिनी  ।
पृथग्विज्ञानमात्रैव लोकसंव्यवहारवत् ॥ १९२.७८ ॥
भूतेन्द्रियान्तः करणप्रधानपुरुषात्मकम्  ।
जगद्वै ह्येतदखिलं तदा भेदः किमात्मकः  ॥ १९२.७९ ॥
भवन्ति लयमायान्ति समुद्रसलिलोर्मयः  ।
न वारिभेदतो भिन्नास्तथैवैक्यादिदं जगत् ॥ १९२.८० ॥
यथाग्नेरर्चिषः पीताः पिङ्गलारुणधूसराः  ।
तथापि नाग्नितो भिन्नास्तथैतद्ब्रह्मणो जगत् ॥ १९२.८१ ॥
भवतीभिश्च यत्क्षोभमस्माकं स पुरंदरः  ।
कारयत्यसदेतच्च विवेकाचारचेतसाम्  ॥ १९२.८२ ॥
भवन्त्यः स च देवेन्द्रो लोकाश्च ससुरासुराः  ।
समुद्राद्रिवनोपेता मद्देहान्तरगोचराः  ॥ १९२.८३ ॥
यथेयं चारुसर्वाङ्गी भवतीनां मयाग्रतः  ।
दर्शिता दर्शयिष्यामि तथा चैवाखिलं जगत् ॥ १९२.८४ ॥
प्रयातु शक्रो मा गर्वमिन्द्रत्वं कस्य सुस्थिरम्  ।
यूयं च मा स्मयं यात सन्ति रूपान्विताः स्त्रियः  ॥ १९२.८५ ॥
किं सुरूपं कुरूपं वा यदा भेदो न दृश्यते  ।
तारतम्यं सुरूपत्वे सततं भिन्नदर्शनात् ॥ १९२.८६ ॥
भवतीनां स्मयं मत्वा रूपौदार्यगुणोद्भवम्  ।
मयेयं दर्शिता तन्वी ततस्तु शममेष्यथ  ॥ १९२.८७ ॥
यस्मान्मदूरोर्निष्पन्ना त्वियमिन्दीवरेक्षणा  ।
उर्वशी नाम कल्याणी भविष्यति वराप्सराः  ॥ १९२.८८ ॥
तदियं देवराजस्य नीयतां वरवर्णिनी  ।
भवत्यस्तेन चास्माकं प्रेषिताः प्रीतिमिच्छता  ॥ १९२.८९ ॥
वक्तव्यश्च सहस्राक्षो नास्माकं भोगकारणात् ।
तपश्चर्या न वाप्राप्यफलं प्राप्तुमभीप्सता  ॥ १९२.९० ॥
सन्मार्गमस्य जगतो दर्शयिष्ये करोम्यहम्  ।
तथा नरेण सहितो जगतः पालनोद्यतः  ॥ १९२.९१ ॥
यदि कश्चित्तवाबाधां करोति त्रिदशेश्वर  ।
तमहं वारयिष्यामि निवृत्तो भव वासव  ॥ १९२.९२ ॥
कर्तासि चेत्त्वमाबाधां न दुष्टस्येह कस्यचित् ।
तं चापि शास्ता तदहं प्रवर्तिष्याम्यसंशयम्  ॥ १९२.९३ ॥
एतज्ज्ञात्वा न सन्तापस्त्वया कार्यो हि मां प्रति  ।
उपकाराय जगतामवतीर्णोऽस्मि वासव  ॥ १९२.९४ ॥
या चेयमुर्वशी मत्तः समुद्भूता पुरंदर त्रेताग्निहेतुभूतेयं एवं प्राप्य भविष्यति  ॥ १९२.९५ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये श्रीपत्युत्पत्तिवर्णनं नाम द्विनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥