स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः ०५३
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तत्रैवोज्जयनीपीठमस्ति कामप्रदं नृणाम् ॥ 
प्रभूताश्चर्यसंयुक्तं बहुसिद्धनिषेवितम् ॥ १ ॥ 
यस्य मध्यगतो नित्यं स्वयमेव महेश्वरः ॥ 
महाकालस्वरूपेण स तिष्ठति द्विजोत्तमाः ॥ २ ॥ 
वैशाख्यां यो नरस्तत्र कृत्वा श्राद्धं समाहितः ॥ 
ततः पश्यति देवेशं महाकाल इति स्मृतम्॥ 
पूजयेद्दक्षिणां मूर्तिं समाश्रित्य द्विजोत्तमाः ॥ ३ ॥ 
दश पूर्वान्दशातीतानात्मानं च द्विजोत्तमाः ॥ 
पुरुषान्स समुद्धृत्य शिवलोके महीयते ॥ ४ ॥ 
यो यं काममभिध्याय तत्र पीठं प्रपूजयेत् ॥ 
संपूज्य योगिनीवृंदं कन्यकावृन्दमेव च ॥ ५ ॥ 
स तत्कृत्स्नमवाप्नोति यदपि स्यात्सुदुर्लभम् ॥ 
तत्र वैशाखमासस्य पौर्णमास्यां समाहितः ॥ ६ ॥ 
श्रद्धायुक्तो नरो यो वा उपवासपरः शुचिः ॥ 
करोति जागरं तस्य पुरतः श्रद्धयान्वितः ॥ 
स याति परमं स्थानं जरामरणवर्जितम् ॥ ७ ॥ 
किं व्रतैः किं वृथा दानैः किं जपैर्नियमेन वा ॥ 
महाकालस्य ते सर्वे कलां नार्हंति षोडशीम् ॥ ८ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तत्रैवास्ति महाभागा भ्रूणगर्तेति विश्रुता ॥ 
गर्ता सुविपुलाकारा सर्वपातकनाशिनी ॥ ९ ॥ 
ब्रह्महत्याविनिर्मुक्तः सौदासो यत्र पार्थिवः ॥ 
स्त्रीहत्यया विनिर्मुक्तः सुषेणो वसुधाधिपः ॥ ६.५३.१० ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
ब्रह्महत्या कथं तस्य सौदासस्य महीपतेः ॥ 
ब्रह्मण्यस्यापि संजाता तदस्माकं प्रकीर्तय ॥ ११ ॥ 
श्रूयते स महीपालो ब्राह्मणानां हिते रतः ॥ 
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मघ्नः सोऽभवत्कथम् ॥ १२ ॥ 
विमुक्तश्च कथं भूयो भ्रूणगर्तामुपाश्रितः ॥ 
सापि गर्ता कथं जाता सर्वं नो वद विस्तरात् ॥ १३ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
यदा लिंगस्य पातोऽभूद्देवदेवस्य शूलिनः ॥ 
तदा स लज्जयाविष्टो लिंगाभावाद्द्विजोत्तमाः ॥ १४ ॥ 
कृत्वाऽतिविपुलां गर्तां प्रविवेश ततः परम् ॥ 
न कस्यचित्तदात्मानं दर्शयामास शूलधृक् ॥ १५ ॥ 
एवं सा तत्र संजाता गर्ता ब्राह्मणसत्तमाः ॥ 
यथा तस्यां विपाप्माभूत्सौ दासस्तद्वदाम्यहम् ॥ १६ ॥ 
आसीन्मित्रसहोनाम राजा परमधार्मिकः ॥ 
सौदासस्तत्सुतः साक्षात्सूर्यवंशसमुद्भवः ॥ १७ ॥ 
तेनेष्टं विपुलैर्यज्ञैः सुवर्णवरदक्षिणैः ॥ 
असंख्यातानि दानानि प्रदत्तानि महात्मना ॥ १८ ॥ 
कस्यचित्त्वथ कालस्य सत्रे द्वादशवार्षिके ॥ 
वर्तमाने यथान्यायं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १९ ॥ 
क्रूराक्षः क्रूरबुद्धिश्च राक्षसौ बलवत्तरौ ॥ 
यज्ञविघ्नाय संप्राप्तौ संप्राप्ते रजनीमुखे ॥ ६.५३.२० ॥ 
राक्षसैर्बहुभिः सार्धं तथान्यैर्भूतसंज्ञितैः ॥ 
पिशाचैश्च दुराधर्षैर्यज्ञविध्वंसतत्परैः ॥ २१ ॥ 
अथ ते राक्षसाः सर्वे किंचिच्छिद्रमवेक्ष्य च ॥ 
विविशुर्यज्ञवाटं तं प्रसर्पन्तः समंततः ॥ २२ ॥ 
निघ्नन्तो ब्राह्मणश्रेष्ठान्भक्षयन्तो हवींषि च ॥ 
तथा यानि विचित्राणि यज्ञार्थे कल्पितानि च ॥ २३ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे तत्र हाहाकारो महानभूत् ॥ 
भक्ष्यमाणेषु विप्रेषु राक्षसैर्बलवत्तरैः ॥ २४ ॥ 
ततो मैत्रसहिः क्रुद्धस्त्यक्त्वा दीक्षाव्रतं नृपः ॥ 
आदाय सशरं चापं ध्वंसयामास वीक्ष्य तान् ॥ २५ ॥ 
कृतरक्षो वसिष्ठेन स्वयमेव पुरोधसा ॥ 
क्रूराक्षं सूदयामास राक्षसैर्बहुभिः सह ॥ २६ ॥ 
क्रूरबुद्धिरथो वीक्ष्य हतं श्रेष्ठं सहोदरम् ॥ 
तं च पार्थिवशार्दूलमगम्यं ब्रह्मतेजसा ॥ २७ ॥ 
हतशेषान्समादाय राक्षसान्बलसंयुतः ॥ 
पलायनं भयाच्चक्रे क्षतांगस्तस्य सायकैः ॥ २८ ॥
 ततस्तद्वैरमाश्रित्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य राक्षसः ॥ 
छिद्रमन्वेषयामास तद्वधाय दिवानिशम् ॥ २९ ॥ 
एवं सवीक्षमाणस्य तस्य च्छिद्रं महात्मनः ॥ 
समाप्तिमगमद्विप्राः सत्रं तद्द्वादशाब्दिकम् ॥ ६.५३.३० ॥ 
न सूक्ष्ममपि संप्राप्तं छिद्रं तेन दुरात्मना ॥ 
वसिष्ठविहिता रक्षा सत्रे तस्य महीपतेः ॥ ३१ ॥ 
अथासौ ब्राह्मणान्सर्वान्विसृज्याहितदक्षिणान्॥ 
कृतांजलिपुटो भूत्वा वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥ ३२ ॥ 
स्वहस्तेन गुरोद्याहं त्वां भोजयितुमुत्सहे ॥ 
क्रियतां तत्प्रसादो मे भुक्त्वाद्य मम मन्दिरे ॥ ३३ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
स तथेति प्रतिज्ञाय वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥ 
क्षालितांघ्रिः स्वयं तेन निविष्टो भोजनाय वै ॥ ३४ ॥ 
कूरबुद्धिरथो वीक्ष्य तदर्थं चामिषं शुभम् ॥ 
सुसंस्कृतं विधानेन सूपकारैर्द्विजोत्तमाः ॥३५॥ 
उखां कृत्वा ततस्तादृक्तत्प्रमाणामतर्किताम्॥ 
महामांसाभृतां कृत्वा तां जहारामिषान्विताम् ॥३६॥ 
अथासौ मुनिशार्दूलो भुंजानो बुबुधे हि तत् ॥ 
महामांसमिति क्रुद्धस्तत्र प्रोवाच मन्युमान्॥ ३७ ॥ 
महामांसाशनं यस्मात्कारितोऽहं त्वयाधम ॥ 
रक्षोवद्राक्षसस्तस्मात्त्वमद्यैव भविष्यसि ॥३८ ॥ 
ततः संशोधयामास तस्य मांसस्य चागमम् ॥ 
निपुणं सूपकारांस्तान्दृष्ट्वा राजा पृथक्पृथक् ॥ ३९ ॥ 
तेऽब्रुवन्नैतदस्माभिः श्रपितं मांसमीदृशम् ॥ 
श्रद्धीयतां महीपाल नान्येन मनुजेन वा ॥ ६.५३.४० ॥ 
राक्षसं वा पिशाचं वा दानवं वा विना विभो ॥ 
एतज्ज्ञात्वा ततो नाथ यद्युक्तं तत्समाचर ॥ ४१ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे तस्य नारदो मुनिसत्तमः॥ 
समागत्याब्रवीत्सर्वं तद्राक्षसविचेष्टितम्॥ ४२ ॥.
तच्छ्रुत्वा कोपमापन्नः स राजा शप्तुमुद्यतः ॥ 
वसिष्ठं स्वकरे कृत्वा जलं सौदासभूपतिः ॥ 
शापोद्यतं च तं दृष्ट्वा नारदो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४३ ॥ 
निघ्नन्तो वा शपन्तो वा द्विषन्तो वा द्विजातयः॥ 
नमस्कार्या महीपाल तथापि स्वहितेच्छुना॥ 
गुरुरेष पुनर्मान्यस्तव पार्थिवसत्तम॥४४॥ 
तस्मान्नार्हसि शप्तुं त्वं प्रतिशापेन सन्मुनिम् ॥ 
निषिद्धः स तथा भूपस्ततस्तत्सलिलं करात् ॥ 
पादयोः कृत्स्नमुपरि प्रमुमोच ततः परम् ॥ ४५ ॥ 
अथ तौ चरणौ तस्य तप्त शापोदकप्लुतौ ॥ 
दग्धौ कृष्णत्वमापन्नौ तत्क्षणाद्द्विजसत्तमाः ॥ ४६ ॥ 
कल्माषपाद इत्युक्तस्ततःप्रभृति स क्षितौ ॥ 
भूपालो द्विजशार्दूला ना्म्ना तेन विशेषतः ॥ ४७ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे विप्रो वसिष्ठो लज्जयान्वितः ॥ 
ज्ञात्वा दत्तं वृथा शापं तस्य भूमिपतेस्तदा ॥ ४८॥ 
उवाच व्यर्थः शापोऽयं तव दत्तो मया नृप ॥ 
न च मे जायते वाक्यमसत्यं हि कथंचन ॥ ४९ ॥ 
तस्मात्त्वं राक्षसो भूत्वा कञ्चित्कालं नृपो त्तम ॥ 
स्वरूपं लप्स्यसे भूयो यस्मिन्काले शृणुष्व तम् ॥ ६.५३.५० ॥ 
यदा त्वं क्रूरबुद्धिं तं राक्षसं निहनिष्यसि ॥ 
तदा त्वं लप्स्यसे मोक्षं राक्षसत्वात्सुदारुणात् ॥ ५१ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एतस्मिन्नन्तरे राजा यातुधानो बभूव सः ॥ 
ऊर्ध्वकेशो महाकायः कृष्णदन्तो भया नकः ॥ ५२ ॥ 
ततो जघान विप्रेन्द्रान्राक्षसं भावमाश्रितः ॥ 
यज्ञान्विध्वंसयामास मुनीनामाश्रमानपि ॥ ५३ ॥ 
कस्यचित्त्वथ कालस्य क्रूर बुद्धिः स राक्षसः ॥ 
ज्ञात्वा तं राक्षसीभूतमेकदाऽऽयुधवर्जितम् ॥ ५४ ॥ 
भ्रातुर्वधकृतं वैरं स्मरमाणस्ततः परम् ॥ 
तद्वधार्थं समायातो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ॥ ५५ ॥ 
ततस्तं वेष्टयित्वापि समंताद्राक्षसो नृपम् ॥ 
प्रोवाच वचनं क्रुद्धो नादेनापूरयन्दिशः ॥ ५६ ॥ 
त्वया यो निहतोऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुदुर्मते ॥ 
वसिष्ठस्य बलाद्यज्ञे तस्याद्य फलमाप्नुहि ॥ ५७ ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
यद्ब्रवीषि दुराचार कर्मणा तत्समाचर ॥ 
शारदस्येव मेघस्य गर्जितं तव निष्फलम् ॥ ५८ ॥ 
एवमुक्त्वा समादाय ततो वृक्षं स पार्थिवः ॥ 
प्राद्रवत्संमुखं तस्य गर्जमानो यथा घनः ॥५९॥ 
सोऽपि वृक्षं समुत्पाट्य क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ 
त्रिशंखां भृकुटीं कृत्वा तस्याप्यभिमुखं ययौ ॥ ६.५३.६० ॥ 
एवं द्वावपि तौ शूरौ वृक्षयुद्धं महाबलौ ०। 
कृतवन्तौ वने तत्र बहुवृक्षक्षयावहम् ॥ ६१ ॥ 
अथ तं श्रांतमालोक्य कूरबुद्धिं महीपतिः ॥ 
प्रगृह्य पादयोर्वेगाद्भ्रामयामास पुष्करे ॥ ६२ ॥ 
ततश्चास्फोटयामास भूमौ कोपसमन्वितः ॥ 
चक्रे चामिषखण्डं स पिष्ट्वापिष्ट्वा मुहुर्मुहुः ॥ ६३ ॥ 
तस्मिंस्तु निहते शूरे राक्षसे स महीपतिः ॥ 
राक्षसत्वाद्विनिर्मुक्तो लेभे कायं नृपोद्भवम् ॥ ६४ ॥ 
ततस्ते राक्षसाः शेषाः समंतात्तं महीपतिम्॥ 
परिवार्य महावृक्षैर्जघ्नुः पाषाणवृष्टिभिः॥ ६५ ॥ 
ततस्तानपि भूपालो जघान प्रहसन्निव ॥ 
वृक्षहस्तस्तु विश्रब्धो लीलया द्विजसत्तमाः ॥ ६६ ॥ 
ततश्च स्वपुरं प्राप्तः संप्रहृष्टतनूरुहः ॥ 
राक्षसानां वधं कृत्वा लब्ध्वा देहं पुरातनम् ॥ ६७ ॥ 
ततस्तं तेजसा हीनं दुर्गंधेन समावृतम् ॥ 
ब्रह्महत्योद्भवैश्चिह्नैरन्यैरपि पृथग्विधैः ॥ ६८ ॥ 
दृष्ट्वा ते मंत्रिणस्तस्य पुत्र पौत्रास्तथा परे ॥ 
नोपसर्पंति भूपालं पापस्पर्शभयान्विताः ॥ ६९ ॥ 
ऊचुश्च पार्थिवश्रेष्ठ न त्वमर्हसि संगमम् ॥ 
कर्तुं सार्धमिहास्माभिर्ब्रह्महत्या न्वितो यतः ॥ ६.५३.७० ॥ 
तस्माद्वसिष्ठमाहूय प्रायश्चित्तं समाचर ॥ 
अशुद्धं शुद्धिमायाति येन गात्रमिदं तव ॥ ७१ ॥ 
ततः स पार्थिवस्तूर्णं वसिष्ठं मुनिपुंगवम् ॥ 
समाहूयाब्रवीद्वाक्यं दूरस्थो विनयान्वितः ॥ ७२ ॥ 
तव प्रसादतो विप्र स हतो राक्षसो मया॥ 
मुक्तशापोऽस्मि संजातः परं शृणु वचो मुने ॥ ७३ ॥ 
मम गात्रात्सुदुर्गंधः समुद्गच्छति सर्वतः ॥ 
भाराक्रांतानि गात्राणि सर्वाण्येवाचलानि च ॥ ७४ ॥ 
तत्किमेतद्द्विजश्रेष्ठ तेजो हानिरतीव मे ॥ 
मंत्रिणोऽपि तथा पुत्रा न स्पृशंति यतोऽद्य माम् ॥ ७५ ॥ 
॥ वसिष्ठ उवाच ॥ ॥ 
राक्षसत्वं प्रपन्नेन त्वया पार्थिवसत्तम ॥ 
ब्राह्मणा बहवो ध्वस्तास्तथा विध्वंसिता मखाः ॥ 
तेषां त्वं पार्थिवश्रेष्ठ संस्पृष्टो ब्रह्महत्यया ॥ ७६ ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
तदर्थं देहि मे विप्र प्रायश्चित्तं विशुद्धये ॥ 
येन निर्मुक्तपापोऽहं राज्यं प्राप्नोमि चात्मनः ॥ ७७ ॥ 
॥ वसिष्ठ उवाच ॥ ॥ 
अत्रार्थे तीर्थयात्रां त्वं कुरु पार्थिव सत्तम ॥ 
निर्ममो निरहंकारस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ ७८ ॥ 
ततः स पार्थिवश्रेष्ठः संयतात्मा जितेंद्रियः ॥ 
प्रयागादिषु तीर्थेषु स्नानं चक्रे समा हितः ॥ ७९ ॥ 
न नश्यति स दुर्गंधो न च तेजः प्रवर्धते ॥ 
न कायो लघुतां याति नालस्येन विमुच्यते ॥ ६.५३.८० ॥ 
ततः संभ्रममाणश्च कदाचि द्द्विजसत्तमाः ॥ 
चमत्कारपुरे क्षेत्रे स्नानार्थं समुपागतः ॥ ८१ ॥ 
सुश्रांतः क्षुत्पिपासार्तो निशीथे तमसावृते ॥ 
गर्तायां पतितोऽकस्मात्पूर्णायां पयसा नृपः ॥ ८२ ॥ 
कृच्छ्रात्ततो विनिष्क्रांतस्तीर्थात्तस्मान्महीपतिः ॥ 
यावत्पश्यति चात्मानं द्वादशार्कसमप्रभम् ॥ ८३ ॥ 
दुर्गंधेन परित्यक्तं सोद्यमं लघुतां गतम् ॥ 
दृष्ट्वा च चिंतयामास नूनं मुक्तोऽस्मि पातकात् ॥ ८४ ॥ 
एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी ॥ 
हर्षयन्ती महीपालं विमुक्तं ब्रह्महत्यया ॥८५॥ 
विमुक्तोऽसि महाराज सांप्रतं पूर्वपातकैः ॥ 
तीर्थस्यास्य प्रभावेन तस्माद्गच्छ निजं गृहम्॥ ८६ ॥ 
अत्र संनिहितो नित्यं भ्रूणरूपेण शंकरः ॥ 
कृष्णपक्षे विशेषेण चतुर्दश्यां महीपते ॥ ८७ ॥ 
यदा प्रपतितं लिंगं देवदेवस्य शूलिनः ॥ 
द्विजशापेन गर्तैषा तदानेन विनिर्मिता ॥ ८८ ॥ 
लज्जितेन स्ववासार्थं महद्दुःखयुतेन च ॥ 
सतीवियोगयुक्तेन भ्रूणत्वं प्रगतेन च ॥ ८९ ॥ 
सर्वपापहरा तेन गर्तेयं पृथि वीपते ॥ 
भ्रूणगर्तेति विख्याता तस्य नामा जगत्त्रये ॥ ६.५३.९० ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एवमुक्त्वाथ सा वाणी विररामांऽतरिक्षगा ॥ 
सोऽपि पार्थिवशार्दूलः प्रहृष्टः स्वपुरं ययौ ॥ ९१ ॥ 
ततस्तं पापनिर्मुक्तं तेजसा भास्करोपमम् ॥ 
दृष्ट्वा पुत्रास्तथा मर्त्याः प्रणेमुस्तुष्टिसंयुताः ॥ ९२ ॥ 
सोऽपि ब्राह्मणशार्दूलो वसिष्ठस्तं महीपतिम्॥ 
समभ्येत्य ततः प्राह हर्षगद्गदया गिरा ॥ ९३ ॥ 
दिष्ट्या मुक्तोसि राजेंद्र पापाद्ब्रह्मवधोद्भवात् ॥ 
दिष्ट्या त्वं तेजसा युक्तः पुनः प्राप्तो निजं पुरम् ॥ ९४ ॥ 
तस्मात्कीर्तय भूपाल कस्मिंस्तीर्थे समागतः ॥ 
त्वं मुक्तः पातकाद्घोराद्ब्रह्महत्यासमुद्भवात् ॥ ९५ ॥ 
ततः स कथयामास भ्रूणगर्तासमुद्भवम् ॥ 
वृत्तांतं तस्य विप्रर्षेरनुभूतं यथा तथा ॥ ९६ ॥ 
ततस्ते मंत्रिणो वृद्धाः स च राजा मुनीश्वरः ॥ 
पुत्रं प्रतर्दनंनाम राज्ये संस्थाप्य तत्क्षणात् ॥ ९७ ॥ 
भ्रूणगर्तां समासाद्य तामेव द्विजसत्तमाः ॥ 
तपश्चेरुर्महादेवं ध्यायमाना दिवा निशम् ॥ ९८॥ 
गताश्च परमां सिद्धिं कालेनाल्पेन दुर्लभाम् ॥ 
भ्रूणरूपधरं देवं पूजयित्वा महेश्वरम् ॥ ९९ ॥ 
ततःप्रभृति सा गर्ता प्रख्याता धरणीतले ॥ 
भ्रूणगर्तेति विप्रेंद्राः सर्वपातकनाशिनी ॥ ६.५३.१०० ॥ 
तत्र कृष्णचतुर्दश्यां यः श्राद्धं कुरुते नरः ॥ 
स पितॄंस्तारयेन्नूनं दश पूर्वान्दशा परान्॥ १०१ ॥ 
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र श्राद्धं समाचरेत् ॥ 
स्नानं च ब्राह्मणश्रेष्ठा दानं वापि स्वशक्तितः ॥ १०२ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये भ्रूणगर्तामाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५३ ॥ ॥