बृहत्संहिता/अध्यायः ८५
८५ शाकुनाध्यायः ।।
 यत्शक्रशुक्र[क्.शुक्रशक्र]वागीशकपिष्ठलगरुत्मताम् ।	
 मतेभ्यः प्राह ऋषभो भागुरेर्देवलस्य च ।।	८५.०१ ।। 
 भारद्वाजमतं दृष्ट्वा यच्च श्रीद्रव्यवर्धनः ।	
 आवन्तिकः प्राह नृपो महाराजाधिराजकः ।।	८५.०२ ।। 
 सप्तर्षीणां मतं यच्च संस्कृतं प्राकृतं च यत् ।	
 यानि चौक्तानि गर्गऽद्यैर्यात्राकारैश्च भूरिभिः ।।	८५.०३ ।। 
 तानि दृष्ट्वा चकारैमं सर्वशाकुनसंग्रहम् ।	
 वराहमिहिरः प्रीत्या शिष्याणां ज्ञानं उत्तमम् ।।	८५.०४ ।। 
 अन्यजन्मान्तरकृतं कर्म पुंसां शुभाशुभम् ।	
 यत्तस्य शकुनः पाकं निवेदयति गच्छताम् ।।	८५.०५ ।। 
 ग्रामऽरण्याम्बुभूव्योमद्युनिशौभयचारिणः ।	
 रुतयातईक्षितौक्तेषु ग्राह्याः पुंस्त्रीनपुंसकाः[क्.स्त्रीपुन्नपुंसकाः] ।।	८५.०६ ।। 
 पृथग्जात्यनवस्थानादेषां व्यक्तिर्न लक्ष्यते ।	
 सामान्यलक्षणौद्देशे श्लोकावृषिकृताविमौ ।।	८५.०७ ।। 
 पीनौन्नतविकृष्टांसाः पृथुग्रीवाः सुवक्षसः ।	
 स्वल्पगम्भीरविरुताः पुंआंसः स्थिरविक्रमाः ।।	८५.०८ ।। 
 तनुउरस्कशिरोग्रीवाः सूक्ष्मऽस्यपदविक्रमाः ।	
 प्रसक्तमृदुभाषिण्यः स्त्रियो +अतो +अन्यन्नपुंसकम् ।।	८५.०९ ।। 
 ग्रामारण्यप्रचारऽद्यं लोकादेवौपलक्षयेत् ।	
 संचिक्षिप्सुरहं वच्मि यात्रामात्रप्रयोजनम् ।।	८५.१० ।। 
 पथ्यात्मानं नृपं सैन्ये पुरे चौद्दिश्य देवताम् ।	
 सार्थे प्रधानं साम्ये[क्.साम्यं] स्याज्जातिविद्यावयो +अधिकम् ।।	८५.११ ।। 
 मुक्तप्राप्तएष्यदर्कासु फलं दिक्षु तथाविधम् ।	८५.१२अब्  ।।
 अङ्गार[क्.अङ्गारि]दीप्तधूमिन्यस्ताश्च शान्तास्ततो +अपराः[क्.+अपरा, क्ऽस्त्र्. अपराः] ।।	८५.१२ ।। 
 तत्पञ्चमदिशां तुल्यं शुभं त्रैकाल्यं आदिशेत् ।	
 परिशेषदिशोर्[क्.परिशेषयोर्] वाच्यं यथासन्नं शुभाशुभम् ।।	८५.१३ ।। 
 शीघ्रं आसन्ननिम्नस्थैश्चिरादुन्नतदूरगैः ।	
 स्थानवृद्ध्युपघाताच्च तद्वद्ब्रूयात्फलं पुनः ।।	८५.१४ ।। 
 क्षणतिथ्युडुवातार्कैर्देवदीप्तो यथोत्तरम् ।	
 क्रियादीप्तो गतिस्थानभावस्वरविचेष्टितैः ।।	८५.१५ ।। 
 दशधाएवं प्रशान्तो +अपि सौम्यस्तृणफलाशनः ।	
 मांसामेध्याशने रौद्रो विमिश्रो +अन्नाशनः स्मृतः ।।	८५.१६ ।। 
 हर्म्यप्रासादमङ्गल्यमनोज्ञस्थानसंस्थिताः ।	
 श्रेष्ठा मधुरसक्षीरफलपुष्पद्रुमेषु च ।।	८५.१७ ।। 
 स्वकाले गिरितोयस्था बलिनो द्युनिशाचराः ।	
 क्लीबस्त्री*पुरुषा ज्ञेया[क्.पुरुशाश्च एषां] बलिनः स्युर्यथोत्तरम् ।।	८५.१८ ।। 
 जवजातिबलस्थानहर्षसत्त्वस्वरान्विताः ।	
 स्वभूमावनुलोमाश्च तदूनाः स्युर्विवर्जिताः ।।	८५.१९ ।। 
 कुक्कुटैभपिरिल्यश्च शिखिवञ्जुलछिक्कराः ।	
 बलिनः सिंहनादश्च कूटपूरी च पूर्वतः ।।	८५.२० ।। 
 क्रोष्टुकौलूकहारीतकाककोकऋक्षपिङ्गलाः ।	
 कपोतरुदितऽक्रन्दक्रूरशब्दाश्च याम्यतः ।।	८५.२१ ।। 
 गोशशक्रौञ्चलोमाशहंसौत्क्रोशकपिञ्जलाः ।	
 विडालौत्सववादित्रगीतहासाश्च वारुणाः ।।	८५.२२ ।। 
 शतपत्रकुरङ्गऽखुमृगएकशफकोकिलाः ।	
 चाषशल्यकपुण्याहघण्टाशङ्खरवा उदक् ।।	८५.२३ ।। 
 न ग्राम्यो +अरण्यगो ग्राह्यो नऽरण्यो ग्राम्यसंस्थितः[क्.ग्रामसंस्थितः] ।	
 दिवाचरो न शर्वर्यां न च नक्तंचरो दिवा ।।	८५.२४ ।। 
 द्वन्द्वरोगार्दितत्रस्ताः कलहऽमिषकाङ्क्षिणः	
 आपगान्तरिता मत्ता न ग्राह्याः शकुनाः क्व चित् ।।	८५.२५ ।। 
 रोहिताश्वाज*वालेयाः कुरङ्ग[क्.वालेयकुरङ्ग]उष्ट्रमृगाः शशः ।	
 निष्फलाः शिशिरे ज्ञेया वसन्ते काककोकिलौ ।।	८५.२६ ।। 
 न तु भाद्रपदे ग्राह्याः सूकरश्ववृकऽदयः ।	
 शारद्य[क्.शरद्य]अब्जादगोक्रौञ्चाः श्रावणे हस्तिचातकौ ।।	८५.२७ ।। 
 व्याघ्रऋक्षवानरद्वीपिमहिषाः सबिलेशयाः ।	
 हेमन्ते निष्फला ज्ञेया बालाः सर्वे विमानुषाः ।।	८५.२८ ।। 
 ऐन्द्रानलदिशोर्मध्ये त्रिभागेषु व्यवस्थिताः ।	
 कोशाध्यक्षानलाजीवितपोयुक्ताः प्रदक्षिणम् ।।	८५.२९ ।। 
 शिल्पी भिक्षुर्विवस्त्रा स्त्री याम्यानलदिगन्तरे ।	
 परतश्चापि मातङ्गगोपधर्मसमाश्रयाः ।।	८५.३० ।। 
 नैरृतीवारुणीमध्ये प्रमदासूतितस्कराः ।	
 शौण्डिकः शाकुनी हिंस्रो वायव्या[क्.वायव्य]पश्चिमान्तरे ।।	८५.३१ ।। 
 विषघातकगोस्वामिकुहकज्ञास्ततः परम् ।	
 धनवानीक्षणीकश्च मालाकारः परं ततः ।।	८५.३२ ।। 
 वैष्णवश्चरकश्चएव वाजिनां रक्षणे रतः ।	
 *द्वात्रिंशदेवं[क्.एवं द्वात्रिंशतो] भेदाः स्युः पूर्वदिग्भिः सहौदिताः ।।	८५.३३ ।। 
 राजा कुमारो नेता च दूतः श्रेष्ठी चरो द्विजः ।	
 राजाध्यक्षश्[क्.ऊ.गजाध्यक्षश्] च पूर्वाद्याः क्षत्रियऽद्याश्चतुर्दिशम् ।।	८५.३४ ।। 
 गच्छतस्तिष्ठतो वाअपि दिशि यस्यां व्यवस्थितः ।	
 विरौति शकुनो वाच्यस्तद्दिग्जेन समागमः ।।	८५.३५ ।। 
 भिन्नभैरवदीनऽर्तपरुषक्षामजर्जराः ।	
 स्वना[क्.स्वरा] नैष्टाः शुभाः शान्त[क्.शान्ता]हृष्टप्रकृतिपूरिताः ।।	८५.३६ ।। 
 शिवा श्यामा रला छुच्छुः पिङ्गला गृहगोधिका ।	
 सूकरी परपुष्टा च पुन्नामानश्च वामतः ।।	८५.३७ ।। 
 स्त्रीसंज्ञा भासभषककपिश्रीकर्ण*धिक्कराः[क्.छिक्कराः] ।	
 शिखिश्रीकण्ठपिप्पीकरुरुश्येनाश्च दक्षिणाः ।।	८५.३८ ।। 
 क्ष्वेडऽस्फोटितपुण्याहगीतशङ्खाम्बुनिःस्वनाः ।	
 सतूर्याध्ययनाः पुंवत्स्त्रीवदन्या गिरः शुभाः ।।	८५.३९ ।। 
 ग्रामौ मध्यमषड्जौ तु गान्धारश्चैति शोभनाः ।	
 षड्ज[क्.षड्जा]मध्यमगान्धारा ऋषभश्च स्वरा हिताः ।।	८५.४० ।। 
 रुतकीर्तनदृष्टेषु भारद्वाजाजबर्हिणः ।	
 धन्या नकुलचाषौ च सरटः पापदो +अग्रतः ।।	८५.४१ ।। 
 जाहकाहिशशक्रोडगोधानां कीर्तनं शुभम् ।	
 *रुतं सन्दर्शनं[क्.रतसन्दर्शनं] नैष्टं प्रतीपं वानरऋक्षयोः ।।	८५.४२ ।। 
 ओजाः प्रदक्षिणं शस्ता मृगाः सनकुलाण्डजाः ।	
 चाषः सनकुलो वामो भृगुराहापराह्णतः ।।	८५.४३ ।। 
 छिक्करः कूटपूरी च पिरिली चाह्नि दक्षिणाः ।	
 अपसव्याः सदा शस्ता दंष्ट्रिणः सबिलेशयाः ।।	८५.४४ ।। 
 श्रेष्ठे हयसिते प्राच्यां शवमांसे च दक्षिणे ।	
 कन्यकादधिनी पश्चादुदग्गोविप्रसाधवः ।।	८५.४५ ।। 
 जालश्वचरणौ नैष्टौ प्राग्याम्यौ शस्त्रघातकौ ।	
 पश्चादासवषण्ढौ च खलऽसनहलान्युदक् ।।	८५.४६ ।। 
 कर्मसङ्गमयुद्धेषु प्रवेशे नष्टमार्गणे ।	
 यानव्यस्तगता ग्राह्या विशेषश्चात्र वक्ष्यते ।।	८५.४७ ।। 
 दिवा प्रस्थानवद्ग्राह्याः कुरङ्गरुरुवानराः ।	
 अह्नश्च प्रथमे भागे चाषवञ्जुलकुक्कुटाः ।।	८५.४८ ।। 
 पश्चिमे शर्वरीभागे नप्तृकौलूकपिङ्गलाः ।	
 सर्व एव विपर्यस्ता ग्राह्याः सार्थेषु योषिताम् ।।	८५.४९ ।। 
 नृपसन्दर्शने ग्राह्यः प्रवेशे +अपि प्रयाणवत् ।	
 गिर्यरण्य*प्रवेशेषु[क्.प्रवेशे च] नदीनां चावगाहने ।।	८५.५० ।। 
 वामदक्षिणगौ शस्तौ यौ तु तावग्रपृष्ठगौ ।	
 क्रियादीप्तौ विनाशाय यातुः परिघसंज्ञितौ ।।	८५.५१च्द्  ।।
 तावेव तु यथाभागं प्रशान्तरुतचेष्टितौ ।	
 शकुनौ शकुनद्वारसंज्ञितावर्थसिद्धये ।।	८५.५२ ।। 
 के चित्तु शकुनद्वारं इच्छन्त्युभयतः स्थितैः ।	
 शकुनैरेकजातीयैः शान्तचेष्टाविराविभिः ।।	८५.५३ ।। 
 विसर्जयति यद्येक एकश्च प्रतिषेधति ।	
 स विरोधो +अशुभो यातुर्ग्राह्यो यो[क्.ऊ.वा] बलवत्तरः ।।	८५.५४ ।। 
 पूर्वं प्रावेशिको[क्.प्रावेशेको] भूत्वा पुनः प्रास्थानिको भवेत् ।	
 सुखेन सिद्धिं आचष्टे प्रवेशे तद्विपर्ययात्[क्.तद्विपर्ययः] ।।	८५.५५ ।। 
 विसर्ज्य शकुनः पूर्वं स एव निरुणद्धि चेत् ।	
 प्राह यातुररेर्मृत्युं डमरं रोगं एव वा ।।	८५.५६ ।। 
 अपसव्यास्तु शकुना दीप्ता भयनिवेदिनः ।	
 आरम्भे शकुनो दीप्तो वर्षान्तस्तद्भयङ्करः ।।	८५.५७ ।। 
 तिथिवाय्वर्कभस्थानचेष्टादीप्ता यथाक्रमम् ।	
 धनसैन्यबलाङ्गैष्टकर्मणां स्युर्भयङ्कराः ।।	८५.५८ ।। 
 जीमूतध्वनिदीप्तेषु भयं भवति मारुतात् ।	
 उभयोः सन्ध्ययोर्दीप्ताः शस्त्रौद्भवभयङ्कराः ।।	८५.५९ ।। 
 चितिकेशकपालेषु मृत्युबन्धवधप्रदाः ।	
 कण्टकीकाष्ठभस्मस्थाः कलहऽयासदुःखदाः ।।	८५.६० ।। 
 अप्रसिद्धिं भयं वाअपि निःसाराश्मव्यवस्थिताः ।	
 कुर्वन्ति शकुना दीप्ताः शान्ता याप्यफलास्तु ते ।।	८५.६१ ।। 
 असिद्धिसिद्धिदौ ज्ञेयौ निर्हारऽहार[क्.निर्हादाहार]कारिणौ ।	
 स्थानाद्रुवन्व्रजेद्यात्रां शंसते त्वन्यथागमम् ।।	८५.६२ ।। 
 कलहः स्वरदीप्तेषु स्थानदीप्तेषु विग्रहः ।	
 उच्चं आदौ स्वरं कृत्वा नीचं पश्चाच्च दोषकृत्[क्.मोषकृत्] ।।	८५.६३ ।। 
 एकस्थाने रुवन्दीप्तः सप्ताहाद्ग्रामघातकः[क्.ग्रामघातकृत्] ।	
 पुरदेशनरेन्द्राणां ऋत्वर्धायनवत्सरात्	८५.६४ ।। 
 सर्वे दुर्भिक्षकर्तारः स्वजातिपिशिताशिनः[क्.अशनाः] ।।	
 सर्पमूषकमार्जार*पृथुलोम[क्.पृथुरोम]विवर्जिताः ।।	८५.६५ ।। 
 परयोनिषु गच्छन्तो मैथुनं देशनाशनाः ।	
 अन्यत्र वेसरौत्पत्तेर्नृणां चाजातिमैथुनात् ।।	८५.६६ ।। 
 बन्धघातभयानि स्युः पादऊरूमस्तकान्तिगैः ।	
 शष्पापः[क्.अपशष्प]पिशितान्नादैर्*दोषवर्षक्षय[क्.वर्षमोषक्षत ऊ.दोषवर्षक्षत]ग्रहाः ।।	८५.६७ ।। 
 क्रूरौग्रदोषदुष्टैश्च प्रधाननृपवृत्तकैः ।	
 चिरकालेन[क्.चिरकालैश्च] दीप्ताद्यास्वागमो दिक्षु तन्नृणाम् ।।	८५.६८ ।। 
 सद्रव्यो बलवांश्च स्यात्सद्रव्यस्यऽगमो भवेत् ।	
 द्युतिमान्विनतप्रेक्षी सौम्यो दारुणवृत्तकृत् ।।	८५.६९ ।। 
 विदिक्स्थः शकुनो दीप्तो वामस्थेनानुवाशितः ।	
 स्त्रियाः संग्रहणं प्राह तद्दिगाख्यातयोनितः ।।	८५.७० ।। 
 शान्तः पञ्चमदीप्तेन विरुतो विजयावहः ।	
 दिग्नरऽगमकारी वा दोषकृत्तद्विपर्यये ।।	८५.७१ ।। 
 वामसव्यगतो[क्.रुतो] मध्यः प्राह स्वपरयोर्भयम् ।	
 मरणं कथयन्ति एते सर्वे समविराविणः ।।	८५.७२ ।। 
 वृक्षाग्रमध्यमूलेषु गजाश्वरथिकऽगमः ।	
 दीर्घाब्जमुषिताग्रेषु नरनौशिबिकाआगमः ।।	८५.७३ ।। 
 शकटेनौन्नतस्थे वा[क्.च] छायास्थे छत्रसंयुते[क्.छत्रसम्युतः] ।	
 एकत्रिपञ्चसप्ताहात्पूर्वऽद्यास्वन्तरासु च ।।	८५.७४ ।। 
 सुरपतिहुतवहयमनिरृतिवरुणपवनैन्दुसङ्कराः *क्रमशः[क्.ओमित्तेद्] ।	
 प्राच्याद्यानां पतयो दिशः पुमांसो +अङ्गना विदिशः ।।	८५.७५ ।। 
 तरुतालीविदलाम्बरसलिलजशरचर्मपट्टलेखाः स्युः ।	
 द्वात्रिंशत्प्रविभक्ते दिक्चक्रे तेषु कार्याणि ।।	८५.७६ ।। 
 व्यायामशिखिनिकूजितकलहाम्भोनिगडमन्त्रगोशब्दाः ।	
 वर्णास्तु[क्.च] रक्तपीतककृष्णसिताः कोणगा मिश्राः ।।	८५.७७ ।। 
चिह्नं ध्वजो दग्धं अथ श्मशानं	
दरी जलं पर्वतयज्ञघोषाः ।	
एतेषु संयोगभयानि विन्द्याद्	
अन्यानि वा स्थानविकल्पितानि ।।	८५.७८ ।। 
स्त्रीणां विकल्पा बृहती कुमारी	
व्यङ्गा विगन्धा त्वथ नीलवस्त्रा ।	
कुस्त्री प्रदीर्घा विधवा च ताश्च	
संयोगचिन्ता परिवेदिकाः स्युः ।।	८५.७९ ।। 
पृच्छासु रूप्यकनकऽतुरभामिनीनां	
मेषाव्ययानमखगोकुलसंश्रयासु ।	
न्यग्रोधरक्ततरुरोध्रककीचकाख्याश्	
चूतद्रुमाः खदिरबिल्वनगार्जुनाश्च ।।	८५.८० ।।