मार्कण्डेयपुराणम्/अध्यायः ७२
द्विसप्ततितमोऽध्यायः ७२

मार्कण्डेय उवाच

ततः स्वनगरं प्राप्य तं ददर्श द्विजं नृपः  ।
समेतं भार्यया चैव शीलवत्या मुदान्वितम्  ॥ ७२.१ ॥

ब्राह्मण उवाच

राजवर्य ! कृतार्थोऽस्मि यतो धर्मो हि रक्षितः  ।
धर्मज्ञनेह भवता भार्यामानयता मम  ॥ ७२.२ ॥

राजोवाच

कृतार्थस्त्वं द्विजश्रेष्ठ ! निजधर्मानुपालनात् ।
वयं सङ्कटिनो विप्र ! येषां पत्नी न वेश्मनि  ॥ ७२.३ ॥

ब्राह्मण उवाच

नरेन्द्र ! सा हि विपिने भक्षिता श्वनापदैर्यदि  ।
अलन्तया किमन्यस्या न पाणिर्गृह्यते त्वया  ।
क्रोधस्य वशमागम्य धर्मो न रक्षितस्त्वया  ॥ ७२.४ ॥

राजोवाच

न भक्षिता मे दयिता श्वापदैः सा हि जीवति  ।
अविदूषितचारित्रा कथमेतत्करोम्यहम्  ॥ ७२.५ ॥

ब्राह्मण उवाच

यदि जीवति ते भार्या न चैव व्यभिचारिणी  ।
तदपत्नीकताजन्म किं पापं क्रियते त्वया  ॥ ७२.६ ॥

राजोवाच

आनीतापि हि सा विप्र ! प्रतिकूला सदैव मे  ।
दुः खाय न सुखायालं तस्या मैत्री न वै मयि  ।
तथा त्वं कुरु यत्नं मे यथा सा वशगामिनी  ॥ ७२.७ ॥

ब्राह्मण उवाच

तव संप्रीतये तस्या वरेष्टिरुपकारिणी  ।
क्रियते मित्रकामैर्या मित्रविन्दां करोमि ताम्  ॥ ७२.८ ॥
अप्रीतयोः प्रीतिकरो सा हि संजननी परम्  ।
भार्यापत्योर्मनुष्येन्द्र ! तान्तवेष्टिं करोम्यहम्  ॥ ७२.९ ॥
यत्र तिष्ठति सा सुभ्रूस्तव भार्या महीपते  ।
तस्मादानोयतां सा ते परां प्रीतिमुपैष्यति  ॥ ७२.१० ॥

मार्कण्डेय उवाच

इत्युक्तः स तु सम्भारानशेषानवनीपतिः  ।
आनिनाय चकारेष्टिं स च तां द्विजसत्तमः  ॥ ७२.११ ॥
सप्तकृत्वः स तु तदा चकारेष्टिं पुनः पुनः  ।
तस्य राज्ञो द्विजश्रेष्ठो भार्यासम्पादनाय वै  ॥ ७२.१२ ॥
यदारोपितमैत्रीन्ताममन्यत महामुनिः  ।
स्वभर्तरि तदा विप्रस्तमुवाच नराधिपम्  ॥ ७२.१३ ॥
आनीयतां नरश्रेष्ठ ! या तवेष्टात्मनोऽन्तिकम्  ।
भुङ्क्ष्व भोगांस्तया सार्धं यज यज्ञांस्तथादृतः  ॥ ७२.१४ ॥

मार्कण्डेय उवाच

इत्युक्तस्तेन विप्रेण भूपालो विस्मितस्तदा  ।
सस्मार तं महावीर्यं सत्यसन्धं निशाचरम्  ॥ ७२.१५ ॥
स्मृतस्तेन तदा सद्यः समुपेत्य नराधिपम्  ।
किं करोमीति सोऽप्याह प्रणिपत्य महामुने  ॥ ७२.१६ ॥
ततस्तेन नरेन्द्रेण विस्तरेण निवेदिते  ।
गत्वा पातालमादाय राजपत्नीमुपाययौ  ॥ ७२.१७ ॥
आनीता चातिहार्देन सा ददर्श तदा पतिम्  ।
उवाच च प्रसीदेति भूयोभूयो मुदान्विता  ॥ ७२.१८ ॥
ततः स राजा रभसा परिष्वज्याह मानिनीम्  ।
प्रिये ! प्रसन्न एवाहं भूयोऽप्येवं ब्रवीषि किम्  ॥ ७२.१९ ॥

पत्न्युवाच

यदि प्रिसादप्रवणं नरेन्द्र ! मयि ते मनः  ।
तदेतदभियाचे त्वां तत्कुरुष्व ममार्हणम्  ॥ ७२.२० ॥

राजोवाच

निः शङ्कं ब्रूहि मत्तो यद्भवात्या किञ्चिदीप्सितम्  ।
तदलभ्यं न ते भीरु ! तवायत्तोऽस्मि नान्यथा  ॥ ७२.२१ ॥

पत्न्युवाच

मदर्थं तेन नागेन सुता शप्ता सखी मम  ।
मूका भविष्यसीत्याह सा च मूकत्वमागता  ॥ ७२.२२ ॥
तस्याः प्रतिक्रियां प्रीत्या मम शक्नोति चेद्भवान्  ।
वाग्विघातप्रशान्त्यर्थं ततः किं न कृतं मम  ॥ ७२.२३ ॥

मार्कण्डेय उवाच

ततः स राजा तं विप्रमाहास्मिन् कीदृशी क्रिया  ।
तन्मूकतापनोदाय स च तं प्राह पार्थिवम्  ॥ ७२.२४ ॥

ब्राह्मण उवाच
भूप ! सारस्वतीमिष्टिं करोमि वचनात्तव  ।
पत्नी तवेयमानृण्यं यातु तद्वाक्प्रवर्तनात् ॥ ७२.२५ ॥

मार्कण्डेय उवाच

इष्टिं सारस्वतीं चक्रे तदर्थं स द्विजोत्तमः  ।
सारस्वतानि सूक्तानि जजाप च समाहितः  ॥ ७२.२६ ॥
ततः प्रवृत्तवाक्यान्तां गर्गः प्राह रसातले  ।
उपकारः सखीभर्त्रा कृतोऽयमतिदुष्करः  ॥ ७२.२७ ॥
इत्थं ज्ञानं समासाद्य नन्दा शीघ्रगतिः पुरम्  ।
ततो राज्ञीं परिष्वज्य स्वसखीमुरगात्मजा  ॥ ७२.२८ ॥
तञ्च संस्तूय भूपालं कल्याणोक्त्या पुनः पुनः  ।
उवाच मधुरं नागी कृतासनपरिग्रहा  ॥ ७२.२९ ॥
उपकारः कृतो वीर ! भवता यो ममाधुना  ।
तेनास्म्याकृष्टहृदया यद्ब्रवीमि शृणुष्व तत् ॥ ७२.३० ॥
तव पुत्रो महावीर्यो भविष्यति नराधिप  ।
तस्माप्रतिहतं चक्रमस्यां भुवि भविष्यति  ॥ ७२.३१ ॥
सर्वार्थशास्त्रतत्त्वज्ञो धर्मानुष्ठानतत्परः  ।
मन्वन्तरेश्वरो धीमान् ! भविष्यति स वै मनुः  ॥ ७२.३२ ॥

मार्कण्डेय उवाच

इति दत्वा वरं तस्मै नागराजसुता ततः  ।
सखीं तां संपरिष्वज्य पातालमगमन्मुने  ॥ ७२.३३ ॥
तत्र तस्य तया सार्धं रमतः पृथिवीपतेः  ।
जगाम कालः सुमहान् प्रजाः पालयतस्तथा  ॥ ७२.३४ ॥
ततः स तस्यान्तनयो जज्ञे राज्ञो महात्मनः  ।
पौर्णमास्यां यथा कान्तश्चन्द्रः संपूर्णमण्डलः  ॥ ७२.३५ ॥
तस्मिन् जाते मुदं प्रापुः प्रजाः सर्वा महात्मनि  ।
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च  ॥ ७२.३६ ॥
तस्य दृष्ट्वा वपुः कान्तं भविष्यं शीलमेव च  ।
औत्तमश्चेति मुनयो नाम चक्रुः समागताः  ॥ ७२.३७ ॥
जातोऽयमुत्तमे वंशे तत्र काले तथोत्तमे  ।
उत्तमावयवस्तेन औत्तमोऽयं भविष्यति  ॥ ७२.३८ ॥

मार्कण्डेय उवाच

उत्तमस्य सुतः सोऽथ नाम्ना ख्यातस्तथौत्तमः  ।
मनुरासीत्तत्प्रभावो भागुरे श्रूयतां मम  ॥ ७२.३९ ॥
उत्तमाख्यानमखिलं जन्म चैवोत्तमस्य च  ।
नित्यं शृणोति विद्वेषं स कदाचिन्न गच्छति  ॥ ७२.४० ॥
इष्टैर्दारैस्तथा पुत्रैर्बन्धुभिर्वा कदाचन  ।
वियोगो नास्य भविता शृण्वतः पठतोऽपि वा  ॥ ७२.४१ ॥
तस्य मन्वन्तरं ब्रह्मन् ! वदतो मे निशामय  ।
श्रूयतां तत्र यश्चेन्द्रो ये च देवास्तथर्षयः  ॥ ७२.४२ ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे द्विसप्ततितमोऽध्यायः