स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ०५३
अध्याय ५३

उत्तानपाद उवाच -
आश्रमे वसतस्तस्य स दीर्घतपसो मुनेः  ।
कनीयांस्तनयो देव कथं मृत्युमुपागतः  ॥ ५३.१ ॥

ईश्वर उवाच -
शृणुष्वैकमना भूत्वा कथां दिव्यां महीपते  ।
श्रवणादेव यस्यास्तु मुच्यते सर्वकिल्बिषैः  ॥ ५३.२ ॥
काशीराजो महावीर्यो महाबलपराक्रमः  ।
चित्रसेन इति ख्यातां धरण्यां स नराधिप  ॥ ५३.३ ॥
तस्य राज्ये सदा धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् ।
वेदधर्मरतो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्  ॥ ५३.४ ॥
स्वधर्मनिरतश्चैव युद्धातिथ्यप्रियः सदा  ।
क्षत्रधर्मं समाश्रित्य भोगान्भुङ्क्ते स कामतः  ॥ ५३.५ ॥
कोशस्यान्तो न विद्येत हस्त्यश्वरथपत्तिमान्  ।
इतिहासपुराणज्ञैः पण्डितैः सह संकथाम्  ॥ ५३.६ ॥
कथयन्राजते राजा कैलास इव शङ्करः  ।
एवं स पालयन्राज्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत् ॥ ५३.७ ॥
मृगयायां गमिष्यामि तिष्ठध्वं राज्यपालने  ।
गम्यतां सचिवैः प्रोक्ते गतोऽसौ वसुधाधिपः  ॥ ५३.८ ॥
अश्वारूढाश्च धावन्तो राजानो मण्डलाधिपाः  ।
छत्रैश्छत्राणि घृष्यन्तोऽनुजग्मुः काननं प्रति  ॥ ५३.९ ॥
रजस्तत्रोत्थितं भौमं गजवाजिपदाहतम्  ।
तेनैतच्छादितं सर्वं सदिङ्मार्तण्डमंलम्  ॥ ५३.१० ॥
न तत्र दृश्यते सूर्यो न काष्ठा न च चन्द्रमाः  ।
पादपाश्च न दृश्यन्ते गिरिशृङ्गाणि सर्वतः  ॥ ५३.११ ॥
परस्परं न पश्यन्ति निशार्द्धे वार्षिके यथा  ।
तत्रासौ सुमहद्यूथं मृगाणां समलक्ष्यत  ॥ ५३.१२ ॥
अधावत्सहितः सर्वैः स राजा राजपुत्रकैः  ।
वृन्दास्फोटोऽभवत्तेषां शीघ्रं जग्मुर्दिशो दश  ॥ ५३.१३ ॥
एकमार्गगतो राजा चित्रसेनो महीपतिः  ।
एकाकी स गतस्तत्र यत्र यत्र च ते मृगाः  ॥ ५३.१४ ॥
प्रविष्टोऽसौ ततो दुर्गं काननं गिरिगह्वरम्  ।
वल्लीगुल्मसमाकीर्णं स्थितो यत्र न लक्ष्यते  ॥ ५३.१५ ॥
अदृश्यांस्तु मृगान्मत्वा दिशो राजा व्यलोकयत् ।
कां दिशं नु गमिष्यामि क्व मे सैन्यसमागमः  ॥ ५३.१६ ॥
एवं कष्टं गतो राजा चित्रसेनो नराधिपः  ।
वृक्षच्छायां समाश्रित्य विश्राममकरोन्नृपः  ॥ ५३.१७ ॥
क्षुत्तृषार्तो भ्रमन्दुर्गे कानने गिरिगह्वरे  ।
ततोऽपश्यत्सरो दिव्यं पद्मिनीखण्डमण्डितम्  ॥ ५३.१८ ॥
हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम्  ।
ततो दृष्ट्वा स राजेन्द्रः सम्प्रहृष्टतनूरुहः  ॥ ५३.१९ ॥
कमलानि गृहीत्वा तु ततः स्नानं समाचरत् ।
तर्पयित्वा पितृदेवान्मनुष्यांश्च यथाविधि  ॥ ५३.२० ॥
आच्छाद्य शतपत्रैश्च पूजयामास शङ्करम्  ।
ययौ पानीयममलं यथावत्स समाहितः  ॥ ५३.२१ ॥
उत्तीर्य सलिलात्तीरे दृष्ट्वा वृक्षं समीपगम्  ।
उत्तरीयमधः कृत्वोपविष्टो धरणीतले  ॥ ५३.२२ ॥
चिन्तयन्नुपविष्टोऽसौ किमद्य प्रकरोम्यहम्  ।
तत्रासीनो ददर्शाथ वनोद्देशे मृगान्बहून्  ॥ ५३.२३ ॥
केचित्पूर्वमुखास्तत्र चापरे दक्षिणामुखाः  ।
वारुण्यमिमुखाः केचित्केचित्कौबेरदिङ्मुखाः  ॥ ५३.२४ ॥
केचिन्निद्रापराः केचिदूर्ध्वकर्णाः स्थिताः परे  ।
मृगमध्ये स्थितो योगी ऋक्षशृङ्गो महातपाः  ॥ ५३.२५ ॥
मृगान्दृष्ट्वा ततो राजा आहारार्थमचिन्तयत् ।
हत्वैतेषु मृगं कंचिद्भक्षयामि यदृच्छया  ॥ ५३.२६ ॥
स्वस्थावस्थो भविष्यामि मृगमांसस्य भक्षणात् ।
काशीं प्रति गमिष्यामि मार्गमन्विष्य यत्नतः  ॥ ५३.२७ ॥
विचिन्त्यैवं ततो राजा वृक्षमूलमुपाश्रितः  ।
चापं गृह्य कराग्रेण स शरं संदधे ततः  ॥ ५३.२८ ॥
विचिक्षेप शरं तत्र यत्र ते बहवो मृगाः  ।
तेषां मध्ये स वै विद्ध ऋक्षशृङ्गो महातपाः  ॥ ५३.२९ ॥
जग्मुस्त्रस्तास्तु ते सर्वे शब्दं कृत्वा वनौकसः  ।
स ऋषिः पतितस्तत्र कृष्ण कृष्णेति चाब्रवीत् ॥ ५३.३० ॥
हाहा कष्टं कृतं तेन येनाहं घातितोऽधुना  ।
कस्यैषा दुर्मतिर्जाता पापबुद्धेर्ममोपरि  ॥ ५३.३१ ॥
मृगमध्ये स्थितश्चाहं न कंचिदुपरोधये  ।
तां वाचं मानुषीं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः  ॥ ५३.३२ ॥
शीघ्रं गत्वा ततोऽपश्यद्ब्राह्मणं ब्रह्मतेजसा  ।
हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य येनासौ घातितो द्विजः  ॥ ५३.३३ ॥

चित्रसेन उवाच -
अकामाद्घातितस्त्वं तु मृगभ्रान्त्या मयानघ  ।
गृहीत्वा बहुदारूणि स्वतनुं दाहयाम्यहम्  ॥ ५३.३४ ॥
दृष्टादृष्टं तु यत्किंचिन्न समं ब्रह्महत्यया  ।
अन्यथा ब्रह्महत्यायाः शुद्धिर्मे न भविष्यति  ॥ ५३.३५ ॥

ऋक्षशृङ्ग उवाच -
न ते सिद्धिर्भवेत्काचिन्मयि पञ्चत्वमागते  ।
बह्व्यो हत्या भविष्यन्ति विनाशे मम साम्प्रतम्  ॥ ५३.३६ ॥
जननी मे पिता वृद्धो भ्रातरश्च तपस्विनः  ।
भ्रातृजाया मरिष्यन्ति मयि पञ्चत्वमागते  ॥ ५३.३७ ॥
एता हत्या भविष्यन्ति कथं शुद्धिर्भवेत्तव  ।
उपायं कथयिष्यामि तं कर्तुं यदि मन्यसे  ॥ ५३.३८ ॥

चित्रसेन उवाच -
उपायः कथ्यतां मेऽद्य यस्ते मनसि वर्तते  ।
करिष्ये तमहं सर्वं यत्नेनापि महामुने  ॥ ५३.३९ ॥

ऋक्षशृङ्ग उवाच -
पृच्छामि त्वां कथं को वा कुतस्त्वमिह चागतः  ।
ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये को भवानुत शूद्रजः  ॥ ५३.४० ॥

चित्रसेन उवाच -
नाहं शूद्रोऽस्मि भोस्तात न वैश्यो ब्राह्मणो न वा  ।
न चान्त्यजोऽस्मि विप्रेन्द्र क्षत्रियोऽस्मि महामुने  ॥ ५३.४१ ॥
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सर्वसत्त्वहिते रतः  ।
अकामात्पातकं जातं कथं शुद्धिर्भविष्यति  ॥ ५३.४२ ॥

ऋक्षशृङ्ग उवाच -
मां गृहीत्वा आश्रमं गच्छ यत्र तौ पितरौ मम  ।
आवेदयस्व चात्मानं पुत्रघातिनमातुरम्  ॥ ५३.४३ ॥
ते दृष्ट्वा मां करिष्यन्ति कारुण्यं च तवोपरि  ।
उपायं कथयिष्यन्ति येन शान्तिर्भविष्यति  ॥ ५३.४४ ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चित्रसेनो नृपोत्तम  ।
स्कन्धे कृत्वा तु तं विप्रं जगामाश्रमसन्निधौ  ॥ ५३.४५ ॥
न शक्नोति यदा वोढुं विश्राम्यति पुनःपुनः  ।
तावत्पश्यति तं विप्रं मूर्छितं विकलेन्द्रियम्  ॥ ५३.४६ ॥
मुमोच चित्रसेनस्तं छायायां वटभूरुहः  ।
वस्त्रं चतुर्गुणं कृत्वा चक्रे वातं मुहुर्मुहुः  ॥ ५३.४७ ॥
पश्यतस्तस्य राजेन्द्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः  ।
पञ्चत्वमगमच्छीघ्रं ध्यानयोगेन योगवित् ॥ ५३.४८ ॥
दाहयामास तं विप्रं विधिदृष्टेन कर्मणा  ।
स्नानं कृत्वा स शोकार्तो विललाप मुहुर्मुहुः  ॥ ५३.४९ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे शूलभेदमाहात्म्ये ऋक्षशृङ्गस्वर्गगमनवर्णनं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥