स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः ०३१
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तथान्यदपि तत्रास्ति नागतीर्थमनुत्तमम्॥ 
यत्र स्नातस्य सर्पाणां न भयं जायते क्वचित्॥ १ ॥ 
तत्र श्रावणपञ्चम्यां यो नरः स्नानमाचरेत् ॥ 
कृष्णायां न भयं तस्य कुलेऽपि स्यादहेः क्वचित् ॥ २ ॥ 
तत्र पूर्वं तपस्तप्तं मातुः शापप्रपीडितैः ॥ 
शेष प्रभृतिनागैस्तु मुक्तिहेतोर्हुताशनात् ॥ ३ ॥ 
कम्बलाश्वतरौ नागौ तथा ख्यातौ धरातले ॥ 
तत्र तप्त्वा तपस्तीव्रं संसिद्धिं परमां गतौ ॥ ४ ॥ 
अनंतो वासुकिश्चैव तक्षकश्च महावलः ॥ 
कर्कोटश्चैव नागेन्द्रो मणिकण्ठस्तथापरः ॥५॥ 
ऐरावतस्तथा शंखः पुण्डरीको महाविषः ॥ 
शेषपूर्वाः स्मृता नागा एतेऽत्र नव नायकाः ॥ ६ ॥ 
एतेषां पुत्रपौत्राश्च तेषामपि विभूतिभिः ॥ 
असंख्याभिरिदं व्याप्तं समस्तं धरणीतलम्॥ ७ ॥ 
अथ ते कुटिला दुष्टा भक्षयंति सदा जनान् ॥ 
बहुत्वादपि संस्पर्शादपराधं विनापि च ॥ ८ ॥ 
ततः प्रजा इमाः सर्वा ब्रह्माणं शरणं गताः ॥ 
पीडिताः स्म सुरश्रेष्ठ सर्पेभ्यो रक्ष सत्वरम् ॥ ९ ॥ 
यावन्न शून्यतां याति सकलं वसुधातलम् ॥ 
व्याप्तं सर्वैस्ततः सर्पैर्विषाढ्यैरतिभीषणैः ॥ ६.३१.१० ॥ 
अथ तानब्रवीद्ब्रह्मा शेषाद्यान्नवनायकान्॥ 
स्वसंततेः प्ररक्षध्वं भक्ष्यमाणा इमाः प्रजाः ॥ ११ ॥ 
ते तथेति प्रतिज्ञाय जग्मुः सर्वे भुजंगमाः ॥।२॥ 
अथ तेषां बहुत्वाच्च नैव रक्षा प्रजायते ॥ 
वारिता अपि ते यस्मात्प्रकुर्वंति प्रजाक्षयम् ॥ १३ ॥ 
ततः कोपपरीतात्मा तानाहूय कुलाधिपान्॥ 
तानुवाच स्वयं ब्रह्मा सर्वदेवसमागमे ॥ १४ ॥ 
भक्षयंति यतः सर्पा अपराधं विना प्रजाः ॥ 
वारिता अपि ते तस्मात्तान्निगृह्णामि सांप्रतम् ॥ १५ ॥ 
भविष्यति महीपालो भूतले जनमेजयः॥ 
चित्रभानुर्मखे तस्य सर्पान्संभक्षयिष्यति ॥।६॥ 
मातुः शापाद्विशेषेण मंत्राकृष्टा द्विजोत्तमैः ॥ 
स्वयमेव पतिष्यंति सुसमिद्धे हुताशने ॥।७॥ 
तच्छ्रुत्वा वेपमानास्ते सर्पाणां नवनायकाः ॥ 
प्रोचुः प्रांजलयः सद्यः प्रणिपत्य पितामहम्॥ १८ ॥ 
भगवन्कुटिला ज्ञातिरस्माकं भवता कृता ॥ 
तत्कस्मात्कुरुषे कोपं जातिधर्मानुवर्तिनाम्॥।९॥ 
ब्रह्मोवाच॥ 
यदि नाम मया सृष्टा यूयं दिष्ट्या विषोल्बणाः ०। 
अपराधं विना कस्माद्भक्षयध्व इमाः प्रजाः ॥ ६.३१.२० ॥ 
॥ नागा ऊचुः ॥ ॥ 
मर्यादां  कुरु देवेश अस्माकं मानवैः सह ॥ 
अथवा संप्रयच्छस्व स्थानं मानुषवर्जितम् ॥ ॥ २१ ॥ 
पारिक्षितमखे तस्मिन्सर्पाणां चित्रभानुना ॥ 
समंताद्दह्यमानानां रक्षोपायं प्रचिंतय ॥ २२ ॥ 
यथा न संततिच्छेदो जायते प्रपितामह ॥ 
अस्माकं सर्वलोकेषु तथा त्वं कर्तुमर्हसि ॥ २३ ॥ 
॥ ब्रह्मोवाच॥ ॥ 
जरत्कारुरिति ख्यातो भविष्यति क्वचिद्द्विजः ॥ 
स संतानकृते भार्यां भूमावन्वेषयिष्यति ॥ २४ ॥ 
भाविनी च भवद्वंशे जरत्कन्या सुशोभना ॥ 
सा देया चादरात्तस्मै पुत्रार्थं वरवर्णिनी ॥ २५ ॥ 
ताभ्यां यो भविता पुत्रः स शेषान्रक्षयिष्यति ॥ 
सर्पाञ्छुद्धसमाचारान्मर्यादासु व्यवस्थितान् ॥ २६ ॥ 
सुतलं नितलं चैव तथैव वितलं च यत् ॥ 
तस्याधस्ताच्चतुर्थे च वसतिर्वो धरातले ॥ २७ ॥ 
मया दत्तेऽतिरम्ये च सर्वभोगसमन्विते ॥ 
तस्माद्व्रजत तत्रैव परित्यज्य महीतलम् ॥ २८ ॥ 
तत्र भुंजथ सद्भोगा न्गत्वाऽऽशु मम शासनात् ॥ 
पुत्रपौत्रसमोपेतांस्त्रिदशैरपि दुर्लभान् ॥ २९ ॥ 
॥ नागा ऊचुः ॥ ॥ 
भोगानपि प्रभुंजाना न वयं तत्र पद्मज ॥ 
शक्नुमो वस्तुमुर्व्यां नस्तस्मात्स्थानं प्रदर्शय ॥ 
मर्यादया वर्तयामो यत्रस्था मानवैः समम् ॥ ६.३१.३० ॥ 
॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ 
एषा तिथिर्मया दत्ता युष्माकं धरणीतले ॥ 
पंचमी शेषकालस्तु नेयस्तत्रं रसातले ॥ ३१ ॥ 
तत्रागतैर्न हंतव्या मानवा दोषवर्जिताः ॥ 
मंत्रसंरक्षितांगाश्च तथौषधिकृतादराः ॥ ३२ ॥ 
चमत्कारपुरे क्षेत्रे मया दत्ता स्थितिः सदा ॥ 
पृथिव्यां कुलमुख्यानां नागानां नागसत्तमाः ॥ ३३ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एवमुक्ताश्च ते नागा ब्रह्मणा सत्वरं ययुः ॥ 
पातालं कुलमुख्याश्च तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः ॥ ३४ ॥ 
तत्र श्रावणपंचम्यां यस्तान्पूजयते नरः ॥ 
स प्राप्नोति नरोऽभीष्टं तेषामेव प्रसादतः ॥ ३५ ॥ 
तस्य वंशेऽपि सर्पाणां न भयं स्यान्न किल्बिषम् ॥ 
न रोगो नोपसर्गश्च न च भूतभयं क्वचित् ॥ ३६ ॥ 
अपुत्रस्तत्र यः श्राद्धं करोति सुतवांछया ॥ 
पुत्रं विशिष्टमासाद्य पितॄणामनृणो हि सः ॥ ३७ ॥ 
तथा वंध्या च या नारी पंचम्यां भास्करोदये ॥ 
श्रावणे कुरुते स्नानं कृष्णपक्षे विशेषतः ॥ 
सा सद्यो लभते पुत्रं स्ववंशोद्धरणक्षमम् ॥ ३८ ॥ 
सर्वरोगविनिर्मुक्तं सुरूपं विनयान्वितम् ॥ 
भ्रष्टराज्यो नरो यो वा तत्र स्नानं समाचरेत् ॥ ३९ ॥ 
ततः पूजयते नागाञ्छ्रावणे पंचमीदिने ॥ 
स हत्वाऽरिगणा न्सर्वान्भूयोराज्यमवाप्नुयात् ॥ ६.३१.४० ॥ 
येषां मृत्युर्मनुष्याणां जायते सर्पभक्षणात् ॥ 
न तेषां जायते मुक्तिः प्रेतभावात्कथंचन ॥ ४१ ॥ 
यावन्न क्रियते श्राद्धं तस्मिंस्तीर्थे द्विजोत्तमाः ॥ 
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मृतस्याहिप्रदंक्षणात् ॥ 
श्राद्धं कार्यं प्रयत्नेन तस्मिंस्तीर्थेऽहिसंभवे ॥ ४२ ॥
अत्र वः कीर्तयिष्यामि पुरावृत्तां कथां शुभाम् ॥ 
इन्द्रसेनस्य राजर्षेः सर्वपातकनाशिनीम् ॥ ४३ ॥ 
इन्द्रसेनो महीपालः पुरासीद्रिपुदर्पहा ॥ 
अश्वमेधसहस्रेण इष्टं तेन महात्मना ॥ ४४ ॥ 
ततः स दैवयोगेन प्रसुप्तः शयने शुभे ॥ 
दष्टः सर्पेण मुक्तश्च इन्द्रसेनो महीपतिः ॥ 
वियुक्तश्चैव सहसा जीवितव्येन तत्क्षणात् ॥ ४५ ॥ 
ततस्तस्य सुतोऽभीष्टस्तस्योद्देशेन कृत्स्नशः ॥ 
चकार प्रेतकार्याणि स्मृत्युक्तानि च भक्तितः ॥ ॥ ४६ ॥ 
गंगायामस्थिपातं च कृत्वा श्राद्धानि षोडश ॥ 
गयां गत्वा ततश्चक्रे श्राद्धं श्रद्धासमन्वितः ॥ ४७ ॥ 
अथ स्वप्नांतरे प्राप्तः पिता तस्य स भूपतिः ॥ 
प्रोवाच दुःखितः पुत्रं बाष्पव्याकुललोचनम् ॥ ४८ ॥ 
सर्पमृत्योः सकाशान्मे प्रेतत्वं पुत्र संस्थितम् ॥ 
तेन मे भवता दत्तं न किञ्चिदुपतिष्ठते ॥ ४९ ॥ 
चमत्कारपुरं क्षेत्रं तस्मात्त्वं गच्छ सत्वरम् ॥ 
तत्र तीर्थे कुरु श्राद्धं सर्पाणां मत्कृते सुत ॥ ६.३१.५० ॥ 
येन संजायते मोक्षः प्रेतत्वा द्दारुणान्मम ॥ 
स ततः प्रातरुत्थाय तत्स्मृत्वा नृपतेर्वचः ॥ ५१ ॥ 
प्रेतरूपस्य दुःखार्तस्तत्तीर्थं सत्वरं गतः ॥ 
चकार च ततः श्राद्धं श्रावणे पंच मीदिने ॥ ५२ ॥ 
स्नात्वा श्रद्धासमोपेतः संनिवेश्य पुरोधसम् ॥ 
ततः स दर्शनं प्राप्तो भूयोऽपि च यथा पुरा ॥ ५३ ॥ प्रे
तरूपेण दुःखार्तो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ 
न मयाऽऽसादितं किञ्चिद्यत्त्वया मत्कृते कृतम् ॥ ५४ ॥ 
फलं श्राद्धस्य चात्र त्वं कारणं शृणु पुत्रक ॥ 
श्राद्धार्हा ब्राह्मणाश्चात्र चमत्कारपुरोद्भवाः ॥ ५५ ॥ 
क्षेत्रेऽपि गर्हिताः श्राद्धे येऽन्यत्र व्यंगकादयः ॥ 
अत्र यत्क्रियते किञ्चिद्दानं वा व्रतमेव च ॥ ५६ ॥ 
तथान्यदपि विप्रार्हं कर्म यज्ञसमुद्भवम्॥ 
तत्तेषां वचनात्सर्वं पूर्णं स्यादपि खंडितम् ॥ 
परोक्षे वापि संपूर्णं वृथा संजायते स्फुटम् ॥ ५७ ॥ 
तस्मादस्मात्पुराद्विप्रान्समानीय ततः परम् ॥ 
मम नाम्ना कुरु श्राद्धं येन मुक्तिः प्रजायते ॥ ५८ ॥ 
अथासौ प्रातरुत्थाय स्मरमाणः पितुर्वचः ॥ 
दुःखेन महताविष्टः प्रविवेश पुरोत्तमे ॥ ५९ ॥ 
ततश्चान्वेषयामास श्राद्धार्हान्ब्राह्मणान्नृपः ॥ 
यत्नतोऽपि न लेभे स धनाढ्या ब्राह्मणा यतः ॥ ६.३१.६० ॥ 
न तत्र दुःखितः कश्चिद्दरिद्रोऽपि न दुःखितः ॥ 
नाकर्मनिरतो वापि पाखण्डनिरतोऽथवा ॥ ६१ ॥ 
स्थानेस्थाने महानादा उत्सवाश्च गृहेगृहे ॥ 
वेदविद्याविनोदाश्च स्मृति वादास्तथैव च ॥ ६२ ॥ 
श्रूयंते याज्ञिकानां च यज्ञकर्मसमुद्भवाः॥ 
न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम्. ॥ 
न मृत्युः कस्यचित्तत्र पुरे ब्राह्मण सेविते ॥ ६३ ॥ 
यथर्तुवर्षी पर्जन्यः सस्यानि गुणवन्ति च ॥ 
भूरिक्षीरस्रवा गावः क्षीराण्याजाविकानि च ॥ ६४ ॥ 
यंयं प्रार्थयते विप्रं स श्राद्धार्थं महीपतिः ॥ 
स स तं भर्त्सयामास दुरुक्तैः कोपसंयुतः ॥ ६५ ॥ 
धिग्धिक्पापसमाचार क्षत्रियापसदात्मक ॥ 
किं कश्चिद्ब्राह्मणोऽश्नाति प्रेतश्राद्धे विशेषतः ॥ ६६ ॥ 
तस्माद्गच्छ द्रुतं यावन्न कश्चिच्छपते द्विजः ॥ 
निहन्ति वा प्रकोपेन स्वर्गमार्गनिरोधकम् ॥ ६७ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
ततः स दुःखितो राजा निश्चक्राम भयार्दितः ॥ 
चमत्कारपुरात्तस्माद्वैलक्ष्यं परमं गतः ॥ ६८ ॥ 
चिन्तयामास राजेंद्र स्मृत्वावस्थां पितुश्च ताम् ॥ 
किं करोमि क्व गच्छामि कथं मे स्यात्पितुर्गतिः ॥ ६९ ॥ 
ततः स सचिवान्सर्वान्प्रेषयित्वा गृहं प्रति ॥ 
एकाकी भिक्षुरूपेण स्थितस्तत्रैव सत्पुरे ॥६.३१.७०॥। 
स ज्ञात्वा नगरे तत्र ब्राह्मणं शंसितव्रतम् ॥ 
सर्वेषां ब्राह्मणेंद्राणां मध्ये दाक्षिण्यभाजनम् ॥ ७१ ॥ 
देवशर्माभिधानं तु शरणागतवत्सलम् ॥ 
आहिताग्निं चतुर्वेदं स्मृतिमार्गानुयायिनम् ॥ ७२ ॥ 
ततस्तु प्रातरुत्थाय कृत्वांत्यजमयं वपुः ॥ 
शोधयामास कृच्छ्रेण मलोत्सर्गनिकेतनम् ॥ ७३ ॥ । 
अथ यः कुरुते कर्म तत्र विष्ठाप्रशोधनम् ॥ 
सोऽभ्येत्य तमुवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः ॥ ७४ ॥ 
कुतस्त्वमिह संप्राप्तो मद्वृत्तेरुपघातकृत् ॥ 
तस्माद्गच्छ द्रुतं नो चेन्नयिष्ये यमसादनम् ॥ ७५ ॥ 
तस्यैवं वदतोऽप्याशु बलात्स पृथिवीपतिः ॥ 
शोधयामास तत्स्थानं देवशर्मसमुद्भवम् ॥ ७६ ॥ 
ततः संवत्सरस्यांते चंडालेन द्विजोत्तमाः ॥ 
स प्रोक्त उचिते काले प्रणिपत्य च दूरतः ॥ ७७ ॥ 
स्वामिंस्तव कुलेप्येवं गूथाशोधनकर्मकृत् ॥ 
तदस्माकं न चान्यस्य तत्किमन्यः प्रवेशितः ॥ ७८ ॥ 
अथ श्रुत्वा च तद्वाक्यं स प्राह द्विजसत्तमः ॥ 
न मया कश्चिदन्योऽत्र निर्दिष्टो गोप्यकर्मणि॥ 
अधिकारस्त्वयात्मीयस्तथा कार्यो यथा पुरा ॥ ७९ ॥ 
तदान्यदिवसे प्राप्ते सोंऽत्यजः कोपसंयुतः ॥ 
शस्त्रमादाय संप्राप्तो वधार्थं तस्य भूपतेः ॥६.३१.८०॥ 
शस्त्रोद्यतकरं दृष्ट्वा प्रहारेकृतनिश्चयम् ॥ 
ततस्तं लीलया भूयो मुष्टिना मूर्ध्न्यताडयत् ॥ ८१ ॥ 
ततस्तस्य विनिष्क्रांते लोचने तत्क्षणाद्द्विजाः ॥ 
सुस्राव रुधिरं पश्चात्पपात गतजीवितः ॥ ८२ ॥ 
तं श्रुत्वा निहतं तेन चंडालं निजकिंकरम् ॥ 
देवशर्मातिकोपेन तद्वधार्थमुपागतः ॥ ८३ ॥ 
ततः पुत्रैश्च पौत्रैश्च सहितोऽन्यैश्च बन्धुभिः ॥ 
लोष्टैस्तं ताडयामास भर्त्समानो मुहुर्मुहुः ॥ ८४ ॥ 
सोऽपि संताड्यमानस्तु प्रहारैर्जर्जरीकृतः ॥ 
वेदोच्चारं ततश्चक्रे दर्शयित्वोपवीतकम् ॥ ८५ ॥ 
अथ ते विस्मिताः सर्वे देवशर्मपुरःसराः ॥ 
ब्राह्मणास्तं समुद्वीक्ष्य वेदोच्चारपरायणम् ॥ ८६ ॥ 
पृष्टश्च किमिदं कर्म तवांत्यजजनोचितम् ॥ 
एषा वेदात्मिका वाणी स्पष्टाक्षरकलस्वना ॥ 
तत्किं शापपरिभ्रष्टस्त्वं कश्चिद्ब्राह्मणोत्तमः ॥ ८७ ॥ 
येनैवं कुरुषे कर्म गर्हितं चांत्यजैरपि ॥ 
ततः स प्रहसन्नाह क्षत्रियोऽहं महीपतिः ॥ 
विष्णुसेन इति ख्यातो हैहयान्वयसंभवः ॥ ८८ ॥ 
सोहमाराधनार्थाय त्वस्मिन्स्थान उपागतः॥
अद्य संवत्सरो जातः कर्मण्यस्मिन्रतस्य च॥८९॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स विप्रः कृपयान्वितः ॥  
कृतांजलिपुटो भूत्वा तमुवाच महीपतिम्॥६.३१.९०॥ 
किं तत्कृत्यं समुद्दिश्य त्वयैतत्कर्म गर्हितम् ॥ 
कृतं कीर्तय येनाशु तवाभीष्टं करोम्यहम् ॥९॥। 
नास्ति मे किञ्चिदप्राप्तं तथाऽसाध्यं महीपते ॥ 
तस्मात्तव करिष्यामि कृत्यं यद्यपि दुर्लभम् ॥ ९२ ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
पिता ममाहिना दष्टः प्रेतत्वं समुपागतः ॥ 
सोऽत्र नागह्रदे श्राद्धे कृते मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ ९३ ॥ 
तस्मात्तत्तारणार्थाय विप्रकृत्यं समाचर ॥ 
एतदर्थं मयैतत्ते कृतं कर्म विगर्हितम् ॥ ९४ ॥ ॥ 
॥ देवशर्मोवाच ॥ ॥ 
एवं कुरु नृपश्रेष्ठ श्राद्धेऽहं ते पितुः स्वयम् ॥ 
ब्राह्मणः संभविष्यामि तस्माच्छ्राद्धं समाचर ॥ ९५ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
अथ ते सुहृदस्तस्य पुत्राः पौत्राश्च बांधवाः ॥ 
प्रोचुर्नैतत्प्रयुक्तं ते श्राद्धं भोक्तुं विगर्हितम् ॥ ९६ ॥ 
तस्माद्यदि भवानस्य श्राद्धे भोक्ता ततः स्वयम् ॥ 
सर्वे भवन्तं त्यक्षामस्तथान्येऽपि द्विजोत्तमाः ॥ ९७ ॥ 
॥ देवशर्मोवाच ॥ ॥ 
कामं त्यजत मां सर्वे यूयमन्येऽपि ये द्विजाः ॥ 
मयैवास्य प्रतिज्ञातं भोक्तुं श्राद्धे महीपतेः ॥ ९८ ॥ 
एवमुक्त्वा स विप्रेंद्रस्तेनैव सहितस्तदा ॥ 
नागह्रदं समासाद्य श्राद्धे वै भुक्तवानथ ॥ ९९ ॥ 
भुक्तमात्रे ततस्तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी ॥ 
नादयंती जगत्सर्वं हर्षयंती महीपतिम् ॥ ६.३१.१०० ॥ 
प्रेतभावाद्विनिर्मुक्तः पुत्राहं त्वत्प्रभावतः ॥ 
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवालयम् ॥ १०१ ॥ 
तत्कृत्वा नृपतिर्हृष्टस्तं प्रणम्य द्विजोत्तमम् ॥ 
प्रोवाच कुरु मे वाक्यं यद्ब्रवीमि द्विजोत्तम ॥ १०२ ॥ 
अस्ति माहिष्मतीनाम नगरी नर्मदातटे ॥ 
सा चास्माकं राजधानी पितृपर्यागता विभो ॥ १०३ ॥ 
अहं यच्छामि ते ब्रह्मन्समस्तविषयान्विताम्॥ 
मया भृत्येन तत्रस्थः कुरु राज्यमकंटकम् ॥ १०४ ॥ 
॥ देवशर्मोवाच ॥ ॥ 
न चैतद्युज्यते वक्तुं न विप्रो राज्यमर्हति ॥ 
तस्माद्गच्छ निजं राज्यं परिपालय पार्थिव ॥॥५॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एवं विसर्जितस्तेन जगाम स महापतिः ॥ 
स्वं देशं हर्षसंयुक्तः कृतकृत्यो द्विजोत्तमाः ॥ ॥ १०६ ॥ 
सोऽपि सर्वैः परित्यक्तो ब्राह्मणैः पुरवासिभिः ॥ 
देवशर्मा समुद्दिश्य दोषं श्राद्धसमुद्भवम् ॥ १०७ ॥ 
ततो नागह्रदे तस्मिन्स कृत्वा निजमन्दिरम् ॥ 
निवासमकरोत्तत्र स्वाध्यायनिरतः शुचिः ॥ १०८ ॥ 
तत्रस्थस्य निरस्तस्य ये पुत्राः स्युर्द्विजोत्तमाः ॥ 
तेषां संततयो ऽद्यापि ते प्रोक्ता बाह्यवासिनः ॥ १०९ ॥ 
एतद्वः सर्वमाख्यातं नागतीर्थसमुद्भवम् ॥ 
माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम् ॥ ६.३१.११० ॥ 
यश्चैतत्पठते भक्त्या संप्राप्ते पंचमीदिने ॥ 
शृणुयाद्वा न वंशेऽपि तस्य स्यात्सार्पजं भयम् ॥ १११ ॥ 
तथा विमुच्यते पापाद्भक्षजातान्न संशयः ॥ 
कृतादज्ञानतो विप्राः सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ ११२ ॥ 
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नागतीर्थमनुत्तमम् ॥ 
माहात्म्यं पठनीयं वा श्रोतव्यं वा समाहितैः ॥ ११३ ॥
श्राद्धकाले तु संप्राप्ते यश्चैतत्पठते द्विजः ॥ 
स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं गयाश्राद्धसमुद्भवम् ॥ ११४ ॥ 
तथा ये कीर्तिता दोषाः श्राद्धे द्रव्यसमुद्भवाः ॥ 
व्रतवैक्लव्यजाश्चापि तथा ब्राह्मणसंभवाः ॥ ११५ ॥ 
ते सर्वे नाशमायांति कीर्त्यमाने समाहितैः ॥ 
नागह्रदस्य माहात्म्ये श्राद्धकाल उपस्थिते ॥ ११६ ॥ 
तथा विनिहता गोभिर्ब्राह्मणैः श्वापदैरपि ॥ 
एतस्मिन्पठिते श्राद्धे गच्छंति परमां गतिम् ॥ ११७ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागह्रदमाहात्म्यवर्णनंनामैकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥ ॥ छ ॥ ॥