बृहस्पतिस्मृतिः/साक्षिणः


पीठिका
<table>		
		
<td><p>		
	नव सप्त च पञ्च स्युश्चत्वारस्त्रय एव वा   ।उभौ वा श्रोत्रियौ ख्यातौ नैकं पृच्छेत्कदा चन   । । १,५.१  । ।	</p>
<td><p>		
	द्यूतकः शटिकाग्राही कार्यमध्यगतस्तथा   ।एक एव प्रमाणं स्यान्नृपोऽध्यक्षस्तथैव च   । । १,५.२  । ।	</p>
<td><p>		
	स्तेनाः साहसिकाः षण्डाः कितवाः सूचकास्तथा   ।न साक्षिणस्ते दुष्टात्वात्तेषु साक्षियं न विद्यते   । । १,५.३  । ।	</p>
</table>

साक्षिभेदाः
<table>		
		
<td><p>		
	लिखितो लिखितो गूढः स्मारितः कुल्यदूतकौ   ।यदृच्छश्चोत्तरश्चैव कार्यमध्यगतोऽपरः   । । १,५.४  । ।	</p>
<td><p>		
	नृपोऽध्यक्षस्तथा ग्रामः साक्षी द्वादशधा स्मृतः   ।प्रभेदं एषां वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः   । । १,५.५  । ।	</p>
<td><p>		
	जातिनामादिलिखितं येन स्वं पित्र्यं एव च   ।निवासश्च विज्ञेयः साक्षी लिखितसंज्ञकः   । । १,५.६  । ।	</p>
<td><p>		
	अर्थिना च क्रिया भेदैस्तस्य कृत्वा ऋणादिकम्  ।प्रत्यक्षं लिख्यते यस्तु लेखितः स उदाहृतः   । । १,५.७  । ।	</p>
<td><p>		
	कुड्यव्यवहितो यस्तु श्राव्यते ऋणभाषितम्  ।विनिह्नुतो यथाभूतं गूढः साक्षी स उच्यते   । । १,५.८  । ।	</p>
<td><p>		
	आहूय यः कृतः साक्षी ऋणन्यासक्रियादिके ।स्मार्यते च मुहुर्यश्च स्मारितः स उदाहृतः   । । १,५.९  । ।	</p>
<td><p>		
	विभागदाने विपणे ज्ञातिर्यश्चोपयुज्यते   ।द्वयोः समानो धर्मज्ञः कुल्यः स परिकीर्तितः   । । १,५.१०  । ।	</p>
<td><p>		
	अर्थिप्रत्यर्थिवचनं शृणुयात्प्रेषितस्तु यः   ।उभयोः संमतः साधुः दूतकः स उदाहृतः   । । १,५.११  । ।	</p>
<td><p>		
	क्रियमाणे तु कर्तव्ये यः कश्चित्स्वयं आगतः   ।अत्र साक्षी त्वं अस्माकं उक्तो यादृच्छिकस्तु सः   । । १,५.१२  । ।	</p>
<td><p>		
	यत्र साक्षी दिशं गच्छेन्मुमूर्षुर्वा यथाक्रमम्  ।अन्यं संश्रावयेत्तं तु विद्यादुत्तरसाक्षिणम्  । । १,५.१३  । ।	</p>
<td><p>		
	साक्षिणां अपि यः साक्ष्यं उपर्युपरि भाषताम्  ।श्रवणाच्छ्रवणाद्वापि स साक्ष्युत्तरसंज्ञितः   । । १,५.१४  । ।	</p>
<td><p>		
	उभाभ्यां यस्य विश्वस्तं कार्यं चापि निवेदितम्  ।गूढधारी स विज्ञेयः कार्यमध्यागतस्तथा   । । १,५.१५  । ।	</p>
<td><p>		
	अर्थिप्रत्यर्थिनोर्वाक्यं यच्छ्रुतं भूभृता स्वयम्  ।स एव तत्र साक्षी स्याद्विसंवादे द्वयोरपि   । । १,५.१६  । ।	</p>
<td><p>		
	निर्णीते व्यवहारे तु पुनर्न्यायो यदा भवेत् ।अध्यक्षः सभ्यसहितः साक्षी स्यात्तत्र नान्यथा   । । १,५.१७  । ।	</p>
<td><p>		
	व्युषितं छादितं यत्र सीमायां च समन्ततः  ।स कृत्तोऽपि भवेत्साक्षी ग्रामस्तत्र न संशयः   । । १,५.१८  । ।	</p>
<td><p>		
	लिखितौ द्वौ तथा गूढौ त्रिचतुःपञ्च लेखिताः   ।यदृच्छ स्मारिताः कुल्यास्तथा चोत्तरसाक्षिणः   । । १,५.१९  । ।	</p>
<td><p>		
	दूतकः स्वटिकाग्राही कार्यमध्यगतस्तथा   ।एक एव प्रमाणं स्यान्नृपोऽध्यक्षस्तथैव च   । । १,५.२०  । ।	</p>
</table>

साक्षिदोषकथनं दुष्टानां दण्डश्च
<table>		
		
<td><p>		
	साक्षिणोऽर्थसमुद्दिष्टान्यस्तु दोषेण दूषयेत् ।अदुष्टं दूषयन्वादी तत्समं दण्डं अर्हति   । । १,५.२१  । ।	</p>
<td><p>		
	लेख्यदोषास्तु ये केचित्साक्षिणां चैव ये स्मृताः   ।वादकाले तु वक्तव्याः पश्चादुक्तान्न दूषयेत् । । १,५.२२  । ।	</p>
<td><p>		
	साक्षिदोषाः प्रयोक्तव्याः संसदि प्रतिवादिना   ।पत्रे विलिख्य तान्सर्वान्वाच्यं प्रत्युत्तरं ततः   । । १,५.२३  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रतिपत्तौ न साक्षित्वं अर्हन्ति तु कदा चन   ।अतोऽन्यथा भावनीयाः क्रियायां प्रतिवादिना   । । १,५.२४  । ।	</p>
<td><p>		
	अभावयन्दमं दाप्यः प्रत्यर्थी साक्षिणा स्फुटम्  ।भाविताः साक्षिणः सर्वे साक्षिधर्मनिराकृताः   । । १,५.२५  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रत्यर्थिनोऽर्थिनो वापि साक्षिदूषणसाधने   ।प्रस्तुतार्थोपयोगेन व्यवहारान्तरं न च   । । १,५.२६  । ।	</p>
<td><p>		
	जितः स विनयं दाप्यः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा   ।यदि वादी निराकाङ्क्षः साक्षी सत्ये व्यवस्थितः   । । १,५.२७  । ।	</p>
<td><p>		
	उक्तेऽर्थे साक्षिणो यस्तु दूषयन्प्रागदूषितान्  ।न च तत्कारणं ब्रूयात्प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम्  । । १,५.२८  । ।	</p>
<td><p>		
	लेख्यं वा साक्षिणो वापि विवादे यस्य दूषिताः   ।तस्य कार्यं न शोध्यं तु यावत्तन्न विशोधयेत् । । १,५.२९  । ।	</p>
<td><p>		
	साक्षिभिर्गदितैः सभ्यैः प्रक्रान्ते निर्णये तु यः   ।पुनर्विवादं कुरुते राजा तत्र विचारयेत् । । १,५.३०  । ।	</p>
<td><p>		
	साक्षिसंदूषणे कार्यं पूर्वं साक्षिविशोधनं   ।शुद्धेषु साक्षिषु ततः पश्चात्कार्यं विशोधयेत् । । १,५.३१  । ।	</p>
<td><p>		
	सत्यप्रशंसावचनैरनृतस्यापवर्जनैः   ।सभ्यैः संबोधनीयास्तु धर्मशास्त्रार्थवेदिभिः   । । १,५.३२  । ।	</p>
<td><p>		
	आ जन्मनश्चा मरणात्सुकृतं यत्त्वयार्जितम्  ।तत्सर्वं नाशं आयाति वितथस्याभिशंसनात् । । १,५.३३  । ।	</p>
<td><p>		
	कूटसभ्यः कूटसाक्षी ब्रह्महा च समाः स्मृताः   ।भ्रूणहा मित्रहा चैषां नाधिकः समुदाहृतः   । । १,५.३४  । ।	</p>
<td><p>		
	एवं विदित्वा यः साक्षी स यथार्थं वदेत्ततः   ।तेनेह कीर्तिं आप्नोति परत्र च शुभां गतिम्  । । १,५.३५  । ।	</p>
<td><p>		
	पुरुषाः सन्ति लोभाद्ये कार्यं प्रब्रूयुरन्यथा   ।सन्ति चान्ये दुरात्मानः कूटलेख्यकृतो नराः   । । १,५.३६  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रष्टव्याः साक्षिणो ये तु वर्ज्याश्चैव नराधमाः   ।तानहं कथयिष्यामि सांप्रतं शास्त्रचोतितान्  । । १,५.३७  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रौतस्मार्तक्रियायुक्ताः लोभद्वेषविवर्जिताः   ।कुलीनाः साक्षिणोऽनिन्द्यास्तपोदानदयान्विताः   । । १,५.३८  । ।	</p>
</table>

असाक्षिणः
<table>		
		
<td><p>		
	मातुः पिता पितृव्यश्च भार्याया भ्रातृमातरौ   ।भ्राता सखा च जामाता सर्ववादेष्वसाक्षिणः   । । १,५.३९  । ।	</p>
<td><p>		
	परस्त्रीपानसक्ताश्च कितवाः पूर्वदूषिताः   ।उन्मत्तार्ताः साहसिका नास्तिकाश्च न साक्षिणः   । । १,५.४०  । ।	</p>
<td><p>		
	सन्तोऽपि न प्रमाणं स्युर्मृते धनिनि साक्षिणः   ।पुत्रे तु श्राविता ये स्युः स्वयं आसन्नमृत्युना   । । १,५.४१  । ।	</p>
<td><p>		
	विहायोपानदुष्णीषं दक्षिणं पाणिं उद्धरेत् ।हिरण्यं गोशकृद्दर्भान्समादाय ऋतं वदेत् । । १,५.४२  । ।	</p>
<td><p> उपस्थिताः परीक्ष्याः स्युः स्वर्वर्णेङ्गितादिभिः   ।
सकृत्प्रमादापराधि विप्रं व्यापदि पीडितम्  ।
भटादिभिर्वध्यमानं रक्षेदुक्त्वानृतान्यपि   । । १,५.४३  । ।</p>
<td><p>		
	यस्याशेषः प्रतिज्ञार्थः साक्षिभिः प्रतिवर्णितः  ।स जयी स्यादन्यथा तु साध्यार्थं न समाप्नुयात् । । १,५.४४  । ।	</p>
<td><p>		
	आहूतो यत्र नागच्छेत्साक्षी रोगविवर्जितः   ।ऋणं दमं च दाप्यः स्यात्त्रिपक्षात्परतस्तु सः   । । १,५.४५  । ।	</p>
</table>

साक्ष्युक्तिबलाब्लविचारः
<table>		
		
<td><p>		
	साक्षिद्वैधे प्रभूताः स्युर्ग्राह्याः साम्ये गुणान्विताः   ।गुणिद्वैधे क्रियायुक्तास्तत्साम्ये शुचिमत्तराः   । । १,५.४६  । ।	</p>
<td><p>		
	अपृष्टाः सत्यवचने प्रश्नस्याकथने तथा   ।साक्षिणः सन्निरोद्ध्व्या गर्ह्या दण्ड्याश्च धर्मतः   । । १,५.४७  । ।	</p>
<td><p>		
	देशकालवयोद्रव्य संज्ञाजातिप्रमाणतः   ।अन्यूनं चेन्निगदितं सिद्धं साध्यं विनिर्दिशेत् । । १,५.४८  । ।	</p>
<td><p>		
	देशकालवयोद्रव्य प्रमाणाकृतिजातिषु   ।यत्र विप्रतिपत्तिः स्यात्साक्ष्यं तदपि नान्यथा   । । १,५.४९  । ।	</p>
<td><p>		
	निर्दिष्टेष्वर्थजातेषु साक्षी चेत्साक्ष्य आगते   ।न ब्रूयादक्षस्रसमं न तन्निगदितं भवेत् । । १,५.५०  । ।	</p>
<td><p>		
	पूर्वपक्षे प्रतिज्ञातं अशेषं प्रतिभावयेत् ।ऊनाधिकं तु यत्रोक्तं न तन्निगदितं भवेत् । । १,५.५१  । ।	</p>
<td><p>		
	ऊनं अभ्यधिकं वार्थं विब्रूयुर्यत्र साक्षिणः   ।तदर्थानुक्तविज्ञेयं एष साक्षिविधिः स्मृतः   । । १,५.५२  । ।	</p>
<td><p>		
	साध्यार्थांशे निगदिते साक्षिभिः सकलं भवेत् ।स्त्रीसङ्गे साहसे चौर्ये यत्साध्यं परिकल्प्यते   । । १,५.५३  । ।	</p>
<td><p>		
	ऊनाधिकं तु यत्र स्यात्साक्ष्यं तत्र विवर्जयेत् ।साक्षी तत्र न दण्ड्यः स्यादब्रुवन्दण्डं अर्हति   । । १,५.५४  । ।	</p>
</table>