काशिकावृत्तिः/चतुर्थोध्यायः
चतुर्थोऽध्यायः प्रथमः पादः   ।


<ङ्य्-आप्-प्रातिपदिकात्>#   । । PS_४,१.१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१ः

अधिकारोऽयं  ।
यदित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः आअपञ्वमाध्याय-परिसमाप्तेः ङ्य्-आप्-प्रातिपदिकादित्येवं तद्वेदितव्यं  ।
स्व-आदिषु कप्पर्यंतेषु प्रकृतिरधिक्रियते   ।
ङीब्-ङीष्-ङीनां सामान्येन ग्रहणं ङी इति, टाब्-डाप्-चापां आपिति, प्रातिपदिकं उक्तं अर्थवत्, कृत्-तद्धित-समासाश्च (*१,२.४६) इति, तेषां समाहार-निर्देशो ङ्य्-आप्-प्रातिपदिकातिति   ।
यद्यपि च प्रत्यय-परत्वेन पारिशेष्यादियं एव प्रकृतिर्लभ्यते, तथा अपि वृद्धावृद्धावर्णस्वरद्व्यज्-लक्षण-प्रत्यय-विधौ तत्-संप्रत्यय-अर्थं ङ्य्-आप्-प्रातिपदिक-ग्रहणं कर्तव्यम्, इतरथा हि समर्थ-विशेषणं एतत्स्याथ् ।
अथ ङ्य्-आप्-ग्रहणं किम्, न प्रातिपदिक-ग्रहणे लिङ्ग-विशिष्टस्य अपि ग्रहणं भवति इत्येव सिद्धं ? न+एतदस्ति   ।
स्वरूपविधि-विषये परिभाषेयं प्रातिपदिक-स्वरूप-ग्रहणे सति लिङ्ग-विशिष्त-ग्रहणं भवति इति   ।
तथा च युवा खलति-पलित-वलिन-जरतीभिः (*२,१.६७) इति ज्ञापकमस्यास्तादृशं एव   ।
किं च तदन्तात्तद्धित-विधान-अर्थं ङ्य्-आब्-ग्रहणम्, कालितरा, हरिणितरा, खट्वातरा, मालातरा इति   ।
विप्रतिषेधाद्धि तद्धित-बलीयस्त्वं स्यात् । ।



<स्व्-औ-जस्-अम्-औट्-छष्-टा-भ्यां-भिस्-ङेभ्याम्-भ्यस्-ङसि-भ्यां-भ्यस्-ङस्-ओस्-आम्-ङ्य्-ओस्-सुप्>#   । । PS_४,१.२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.२ः

ङ्य्-आप्-प्रातिपदिकात्(*४,१.१) इत्यधिकृतं  ।
ङ्य्-आप्-प्रातिपदिकात्स्वादयः प्रत्यया भवन्ति   ।
उकारादयोऽनुबन्धा यथायोगं उच्चारण-विशेषण-अर्थाः   ।
औटः टकारः सुटिति प्रत्याहार-ग्रहण-अर्थः   ।
पकारः सुपिति प्रत्याहार-अर्थः   ।
सङ्ख्याकर्मादयश्च स्वादीनां अर्थाः शास्त्रान्तरेण विहितास्तेन सह अस्य+एकवाक्यता   ।
ङ्य्-अन्तात्तावत्- कुमारी   ।
गौरी   ।
शार्ङ्गरवी   ।
ङीब्-ङीष्-ङीनां क्रमेण उदाहरणं  ।
कुमारी, कुमार्यौ, कुमार्यः   ।
कुमारीम्, कुमार्यौ, कुमारीः   ।
कुमार्या, कुमारीभ्याम्, कुमारीभिः   ।
कुमार्यै, कुमारीभ्याम्, कुमारीभ्यः   ।
कुमार्याः, कुमारीभ्याम्, कुमारीभ्यः   ।
कुमार्याः, कुमार्योः, कुमारीणां  ।
कुमार्याम्, कुमार्योः, कुमारीषु   ।
एवं गौरी, शार्ङ्गरवी चोदाहार्ये   ।
आपः खल्वपि - खट्वा   ।
बहुराजा   ।
कारीषगन्ध्या   ।
टाब्-डाप्च्-आपां क्रमेण+उदाहरणं  ।

[#३१८]

खट्वा, खट्वे, खट्वाः   ।
खट्वाम्, खट्वे, खट्वाः   ।
खट्वया, खट्वाभ्याम्, खट्वाभिः   ।
खट्वायै, खट्वाभ्याम्, खट्वाभ्यः   ।
खट्वायाः, खट्वाभ्याम्, खट्वाभ्यः   ।
खट्वायाः खट्वयोः, खट्वानां  ।
खट्वायाम्, खट्वयोः, खट्वासु   ।
एवं बहुराजाकारीषगन्ध्ये च+उदाहार्ये   ।
एवं प्रातिपदिकात्- दृषद्, दृषदौ, दृषदः   ।
दृषदम्, दृषदौ, दृषदः   ।
दृषदा, दृषद्भ्याम्, दृषद्भिः   ।
दृसदे, दृषद्भ्याम्, दृषद्भ्यः   ।
दृषदः, दृषद्भ्याम्, दृषद्भ्यः   ।
दृषदः, दृषदोः, दृषदां  ।
दृषदि, दृषदोः, दृषत्सु  । ।



<स्त्रियाम्>#   । । PS_४,१.३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.३ः

अधिकारोऽयं  ।
यदिति ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः स्त्रियां इत्येवं तद्वेदितव्यं  ।
ङ्य्-आप्-प्रातिपदिकात्(*४,१.१) इति सर्वाधिकारेऽपि प्रातिपदिक-मात्रं अत्र प्रकरणे सम्बध्यते, ण्य्-आपोरनेन+एव विधानाथ् ।
स्त्रियां इत्युच्यते   ।
केयं स्त्री नाम ? सामान्य-विशेषाः स्त्रीत्वादयो गोत्वादय इव बहुप्रकारा व्यक्तयः   ।
क्वचिदाश्रय-विशेषाभावातुपदेश-व्यङ्गया एव भवन्ति, यथा ब्राह्मणत्वादयः   ।
स्त्रीत्वं च प्रत्यय-अर्थः   ।
प्रकृत्यर्थ-विशेषणं च इत्युभयथा अपि प्रयुज्यते, स्त्रियां अभिधेयायां स्त्रियां वा यत्प्रातिपदिकं वर्तते इति   ।



वक्ष्यति -

<अजाद्य्-अतष्टाप्>#   । । PS_४,१.४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.४ः

अजा   ।
देवदत्ता   ।
स्त्रियां इति किं ? अजः   ।
देवदत्तः  । ।
अजाद्य्-अतष्टाप्(*४,१.४)   ।
अजादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः अकारान्ताच्च प्रातिपदिकात्स्त्रियां टाप्प्रत्ययो भवति   ।
पकारः सामान्यग्रहण-अर्थः   ।
टकारः सामान्यग्रहण-अविघातार्थः   ।
अजा एडका   ।
कोकिला   ।
चटका   ।
अश्वा   ।
खट्वा   ।
देवदत्ता   ।
तपरकरणं तत्काल-अर्थं  ।
शुभंयाः   ।
कीलालपाः ब्राह्मणी   ।
हल्-ङ्य्-आब्भ्यो दीर्घात्सु-ति-स्य्-अपृक्तं हल्(*६,१.६८) इति सु-लोपः स्याथ् ।
अजादि-ग्रहणं तु क्वचिज्जाति-लक्षणे ङीषि प्राप्ते, क्वचित्तु पुंयोग-लक्षणे, क्वचित्तु पुष्प-फल-उत्तरलक्षणे, क्वचित्तु वयो-लक्षणे ङीपि, क्वचिट्टिल्लक्षणे   ।
हलन्तानां तवप्राप्त एव कस्मिंश्चिदाब्विधीयते   ।
शूद्रा च अमहत्पूर्वा जातिः इति पठ्यते   ।
तस्य अयं अर्थः   ।
शूद्र-शब्दष्टापं उत्पादयति जातिश्चेद्भवति   ।
शूद्रा   ।
पुंयोगे ङीषैव भवितव्यं  ।
शूद्रस्य भार्या शूद्री   ।
महत्पूर्वस्य प्रतिषेधः   ।
महाशूद्री   ।
महाशूद्र-शब्दो ह्याभीरजातिवचनः, तत्र तदन्त-विधिना टाप्प्राप्तः प्रतिषिध्यते   ।
ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्त-विधिर्न इति कथं तदन्त-विधिः ? एतदेव ज्ञापकं भवति अस्मिन्प्रकरणे तदन्त-विधिः इति   ।
तेन अतिधीवरी, अतिपीवरी, अतिभवती, अतिमहती इति भवति   ।

[#३१९]

अजा, एडका, चटका, अश्वा, मूसिका इति जातिः   ।
बाला, होढा, पाका, वत्सा, मन्दा, विलाता इति वयः   ।
पूर्वापहाणा, अपरापहाणा   ।
टित्, निपतनाण्णत्वं  ।
संभस्त्राजीनशणपिण्डेभ्यः फलाथ् ।
सम्फला   ।
भस्त्रफला   ।
अजिनफला   ।
शणफला   ।
पिण्डफला   ।
त्रिफला द्विगौ   ।
बहुव्रीहौ त्रिफली संहतिः   ।
सदच्प्राक्काण्डप्रान्तश्तैकेभ्यः पुष्पाथ् ।
सत्पुष्पा   ।
प्राक्पुष्पा   ।
कान्डपुष्पा   ।
प्रान्तपुष्पा   ।
शतपुष्पा   ।
एकपुष्पा   ।
पाककर्ण इति ङीषोऽपवादः   ।
शूद्रा च अमहत्पूर्वा जातिः   ।
क्रुञ्चा, उष्णिहा, देवविशा हलन्ताः   ।
ज्येष्टा, कनिष्ता, मध्यमा पुंयोगः   ।
कोकिला जातिः   ।
मूलान्नञः   ।
अमूला  । ।



<ऋन्-नेभ्यो ङीप्>#   । । PS_४,१.५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.५ः

ऋ-कारान्तेभ्यो न-कारान्तेभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां ङीप्प्रत्ययो भवति ङ-कारः सामान्यग्रहण-अर्थः   ।
कर्त्री   ।
हर्त्री   ।
दण्डिनी   ।
छत्रिणी  । ।



<उगितश्च>#   । । PS_४,१.६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.६ः

उगिति यत्र सम्भवति यथाकथंचित्तदुगिच्-छाब्द-रूपं, तदन्तात्स्त्रियां ङीप्प्रत्ययो भवति   ।
भवती   ।
अतिभवती   ।
पचन्ती   ।
यजन्ती   ।
धातोरुगितः प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
उखास्रथ् ।
पर्णध्वत्ब्राह्मणी   ।
अञ्चतेश्च+उपसङ्ख्यानं  ।
प्राची   ।
प्रतीची   ।
उदीची  । ।



<वनो र च>#   । । PS_४,१.७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.७ः

वन्नन्तात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां ङीप्प्रत्ययो भवति, रेफश्चान्तादेशः   ।
धीवरी   ।
पीवरी   ।
शर्वरी   ।
परलोकदृश्वरी   ।
ऋन्-नेभ्यो ङीप्(*४,१.५) इत्येव ङीपि सिद्धे तत्-सन्नियोगेन रेफ-विधान-अर्थं वचनं  ।
वनो न हशः   ।
प्राप्तौ ङीव्रौ उभावपि प्रतिषिध्येते   ।
सहयुध्वा ब्राह्मणी  । ।



[#३२०]

<पादोऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_४,१.८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.८ः

पादः इति कृत-समासान्तः पाद-शब्दो निर्दिश्यते   ।
पादन्तात्प्रातिपदिकादन्यतरस्यां स्त्रियां ङीप्प्रत्ययो भवति   ।
द्विपात्, द्विपदी   ।
त्रिपाथ् ।
त्रिपदी   ।
चतुष्पाद्, चतुष्पदी  । ।



<टाबृचि>#   । । PS_४,१.९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.९ः

पादः इत्येव   ।
ऋचि इत्यभिधेय-निर्देशः   ।
ऋचि वाच्यायां पादन्तात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां टाप्प्रत्ययो भवति   ।
ङीपोऽपवादः   ।
द्विपदा ऋक्  ।
त्रिपदा ऋक्  ।
चतुष्पदा ऋक्  ।
ऋचि इति किं ? द्विपदी देवदत्ता  । ।



<न षट्स्वस्रादिभ्यः>#   । । PS_४,१.१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१०ः

षट्-सञ्ज्ञाकेभ्यः स्वस्रादिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्री-प्रत्ययो न भवति   ।
यो यतः प्राप्नोति स सर्वः प्रतिषिध्यते   ।
पञ्च ब्राह्मण्यः   ।
सप्त   ।
नव   ।
दश   ।
स्वस्रादिभ्यः - स्वसा   ।
दुहिता   ।
ननान्दा   ।
याता   ।
माता   ।
तिस्रः   ।
चतस्रः   ।
षट्सञ्ज्ञानामन्ते लुप्ते टाबुत्पत्तिः कस्मान्न स्यथ् ।
प्रत्याहाराच्चापा सिद्धं दोषस्त्वित्त्वे तस्मान्न+उभौ  । ।



<मनः>#   । । PS_४,१.११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.११ः

मन्नन्तात्प्रातिपदिकात्ङीप्प्रत्ययो न भवति   ।
ऋन्-नेम्यो ङीप्(*४,१.५) इति ङीप्प्राप्तो मनः इति सूत्रेण प्रतिषिध्यते   ।
दामा, दामानौ, दामानः   ।
पामा, पामानौ, पामानः   ।
अनिनस्मङ्ग्रहणान्यर्थवता च अनर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति   ।
सीमा, सीमानौ, सीमानः   ।
अतिमहिमा, अतिमहिमानौ, अतिमहिमानः  । ।



<अनो बहुव्रीहेः>#   । । PS_४,१.१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१२ः

अन्नन्ताद्बहुव्रीहेः स्त्रियां ङीप्प्रत्ययो न भवति   ।
अनुपधालोपी बहुव्रीहिरिह+उदाहरणं  ।
उपधालोपिनो हि विकल्पं वक्ष्यति   ।
सुपर्वा, सुपर्वाणौ, सुपर्वाणः   ।
सुशर्मा, सुशर्माणौ, सुशर्माणः   ।
बहुव्रीहेः इति किं ? अतिक्रान्ता राजानं अतिराजी  । ।



[#३२१]

<डाबुभाभ्यां अन्यतरस्याम्>#   । । PS_४,१.१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१३ः

डाप्प्रत्ययो भवति उभाभ्यां मन्नन्तात्प्रातिपदिकातनन्ताच्च बहुव्रीहेरन्यतरस्यां  ।
पामा, पामे, पामाः   ।
सीमा, सीमे, सीमाः   ।
न च भवति   ।
पामानः   ।
सीमानः   ।
बहुव्रीहौ - बहुराजा, बहुराजे, बहुराजाः   ।
बहुतक्षा, बहुतक्षे, बहुतक्षाः   ।
न च भवति   ।
बहुराजानः   ।
बहुतक्षाणः   ।
अन्यतरस्यां-ग्रहणं किमर्थं ? बहुव्रीहौ, वनो र च (*४,१.७) इत्यस्य अपि विकओपो यथा याथ् ।
बहुधीवा, बहुधीवरी   ।
बहुपीवा, बहुपीवरी  । ।



<अनुपसर्जनात्>#   । । PS_४,१.१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१४ः

अधिकारोऽयं  ।
उत्तरसूत्रेषु उपसर्जने प्रतिषेधं करोति   ।
यदिति ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामोऽनुपसर्जनातित्येवं तद्वेदितव्यं  ।
टिड्-ढ-अण्-अञिति ङीप्  ।
कुरुचरी   ।
मद्रचरी   ।
अनुपसर्जनातिति किं ? बहुकुरुचरा, बहुमद्रचरा मधुरा   ।
जातेः इति ङीष् ।
कुक्कुटीइ   ।
शूकरी   ।
अनुपसर्जनातिति किं ? बहुकुक्कुटा, बहुशूकरा मधुरा   ।
कथं पुनरुपसर्जनात्प्रत्ययप्रस्ङ्गः ? तदन्तविधिना   ।
ज्ञापितं च+एतदस्त्यत्र प्रकरणे तदन्तविधिः इति   ।
तथा च प्रधानेन तदनतविधिर्भवति   ।
कुम्भकारी   ।
नगरकारी   ।
न च अणिति कृद्-ग्रहणं, तद्धितोऽप्यणस्ति  । ।



<टिड्-ढ-अण्-अञ्-द्वयसज्-दघ्नञ्-मात्रच्-तयप्-ठक्-ठञ्-कञ्-क्वरप्ख्युनाम्>#   । । PS_४,१.१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१५ः

अतः इति सर्वत्र अनुवरतते   ।
तत्सति सम्भवे विशेषणं भवति   ।
टिद्-आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां ङीप्प्रत्ययो भवति   ।
टापोऽपवादः   ।
टितस्तावत्- कुरुचरी   ।
मद्रचरी   ।
इह कस्मान्न भवति, पचमाना, यजमाना ? द्व्य्-अनुबन्धकत्वाल्लटः   ।
ल्युड्-आदिषु कथं ? टित्-करण-सामर्थ्याथ् ।
इतरत्र तु टेरेत्वं फलं  ।
पठिता विद्या इति ? आगमटित्त्वं अनिमित्तं, ट्युट्युलौ तुट्च इति लिङ्गाथ् ।
ढ - सौपर्णेयी   ।
वैनतेयी   ।
निरनुबन्धको ढ-शब्दः स्त्रियां न अस्ति इति निरनुबन्धक-परिभाषा न प्रवर्तते   ।
अण्- कुम्भकारी   ।
नगरकारी   ।
औपगवी   ।
णेऽपि क्वचिदण्कृतं कार्यं भवति   ।
चौरी, तापसी   ।
दाण्डा, मौष्टा इत्यत्र न भवति   ।
अञ्- औत्सी   ।
औदपानी   ।
शार्ङ्गरव-आद्य्-अञो ङीन्(*४,१.७३) इति पुनरञो ग्रहणं जातिलक्षणं ङीषं बाधितुं  ।
द्वयसच्- ऊरुद्वयसी   ।
जानुद्वयसी   ।
दघ्नच्- ऊरुदघ्नी   ।
जानुदघ्नी   ।

[#३२२]

मात्रच्- ऊरुमात्री   ।
जानुमात्री   ।
तयप्- पञ्चतयी   ।
दशतयी   ।
ठक्- आक्षिकी   ।
शालाकिकी   ।
ठञ्- लावणिकी   ।
ठक्ठञोर्भेदेन ग्रहणं ठनादि-निवृत्त्य्-अर्थं  ।
कञ्- यादृशी   ।
तादृशी   ।
क्वरप्- इत्वरी   ।
नश्वरी   ।
ख्युन्- आढ्यङ्करणी   ।
सुभगंकरणी   ।
नञ्स्नञीकक्तरुणतलुनानां उपसङ्ख्यानं  ।
स्त्रैणी   ।
प्ॐस्नी   ।
शाक्तीकी   ।
याष्टीकी   ।
तरुणी   ।
तलुनी  । ।



<यञश्च>#   । । PS_४,१.१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१६ः

ङीपित्येव   ।
यञन्ताच्च प्रातिपदिकात्स्त्रियां ङीप्प्रत्ययो भवति   ।
गार्गी   ।
वात्सी   ।
अपत्यग्रहणं कर्तव्यं  ।
इह मा भूत्, द्वीपादनुसमुद्रं यञ्(*४,३.१०) द्वैप्या   ।
योग-विभागः उत्तर-अर्थः  । ।



<प्राचां ष्फ तद्धितः>#   । । PS_४,१.१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१७ः

यञः इत्येव   ।
प्राचां आचार्याणां मतेन यञन्तात्स्त्रियां ष्फः प्रत्ययो भवति, स च तद्धित-सञ्ज्ञः   ।
षकारो ङीष्-अर्थः   ।
प्रत्ययद्वयेन+इह स्त्रीत्वं व्यज्यते   ।
तद्धित-ग्रहणं प्रातिपदिकसञ्ज्ञ-अर्थं  ।
गार्ग्यायणी   ।
वात्स्यायनी   ।
अन्येषां - गार्गी   ।
वात्सी   ।
सर्वत्र-ग्रहणं उत्तरसूत्रादिह अपकृष्यते बाधकबाधन-अर्थं  ।
आवट्यात्चापं वक्ष्यति, तं अपि बाधित्वा प्राचां ष्फ एव यथा स्याथ् ।
आवट्यायनी  । ।



<सर्वत्र लोहितादि-कतन्तेभ्यः>#   । । PS_४,१.१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१८ः

यञः इत्येव   ।
पूर्वेण विकल्पे प्राप्ते नित्यार्थं वचनं  ।
सर्वत्र लोहितादिभ्यः कतपर्यन्तेभ्यः यञन्तेभ्यः स्त्रियां ष्फः प्रत्ययो भवति   ।
कतशब्दः स्वतन्त्रं यत्प्रातिपदिकं तदवधित्वेन परिगृह्यते कपि-शब्दात्परः कपि कत इति , न प्रतिपदिकावयवः कुरुकतेति   ।
लौहित्यायनी   ।
शांसित्यायनी बाभ्रव्यायणी   ।
कण्वात्तु शकलः पूर्वः कतादुत्तर इष्यते   ।
पूर्वोत्तरौ तदन्तादी ष्फाणौ तत्र प्रयोजनं  । ।
प्रातिपदिकेष्वन्यथा पाठः, स एवं व्यवस्थापयितव्यः इति मन्यते   ।
कतन्तेभ्यः इति बहुव्रीहि-तत्पुरुषयोरेकशेषः, तथा कण्वादिभ्यो गोत्रे (*४,२.१११) इति   ।
तत्र तत्पुरुष-वृत्त्या संगृहीतो मध्यपाती शकल-शब्दो यञन्तः प्रत्ययद्वयं अपि प्रतिपद्यते   ।
शाकल्यायनी   ।
शाकल्यस्य+इमे छात्राः शाकलाः  । ।



[#३२३]

<कौरव्य-माण्डूकाभ्यां च>#   । । PS_४,१.१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१९ः

कौरव्य माण्डूक इत्येताभ्यां स्त्रियां ष्फः प्रत्ययो भवति   ।
कुर्वादिभ्यो ण्ये कृते, ढक्च म्ण्डूकात्(*४,१.११९) इत्यणि च   ।
यथाक्रमं टाब्-ङीपोरपवादः   ।
कौरव्यायणी   ।
माण्डूकायनी   ।
कथं कौरवी सेना ? तस्य+इदं विवक्षायां अणि कृते भविष्यति   ।
कौरव्य-माण्डूकयोरासुरेरुपसङ्ख्यानं  ।
आसुरायणी   ।
शैषिकेष्वर्थेषु इञ्श्च (*४,२.११२) इत्यणि प्राप्ते छप्रत्यय इष्यते   ।
आसुरीयः कल्पः  । ।



<वयसि प्रथमे>#   । । PS_४,१.२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.२०ः

कालकृतशसीरावस्था यौवनादिः वयः   ।
प्रथमे वयसि यत्प्रातिपदिकं श्रुत्या वर्तते ततः स्त्रियां ङीप्प्रत्ययो भवति   ।
कुमारी   ।
किशोरी   ।
बर्करी   ।
प्रथमे इति किन्? स्थविरा   ।
वृद्धा   ।
अतः इत्येव, शिशुः   ।
वयस्यचरम इति वक्तव्यं  ।
वधूटी   ।
चिरण्टी   ।
द्वितीयवयोवचनावेतौ   ।
प्राप्त-यौवना स्त्री अभिधीयते   ।
कथं कन्या ? कन्यायाः कनीन च (*४,१.११६) इति ज्ञापकाथ् ।
उत्तानशया, लोहितपादिका इति ? नैताः वयःश्रुतयः  । ।



<द्विगोः>#   । । PS_४,१.२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.२१ः

द्विगु-सञ्ज्ञकात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां ङीप्प्रत्ययो भवति   ।
पञ्चपूली   ।
दशपूली   ।
कथं त्रिफला ? अजादिषु दृश्यते  । ।



<अपरिमाण-बिस्त-आचित-कम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि>#   । । PS_४,१.२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.२२ः

पूर्वेण ङीप्प्राप्तः प्रतिषिध्यते   ।
अपरिमाण-अन्तात्द्विगोः बिस्त-आचितकम्बल्य्-आन्ताच्च तद्धितलुकि सति ङीप्प्रत्ययो न भवति   ।
बस्तादीनां परिमाण-अर्थं ग्रहणं  ।
सर्वतो मानं परिमाणं  ।
अपरिमाण-अन्तात्तावत्- पञ्चभिरश्वैः क्रीता पञ्चाश्वा   ।
दशाश्वा   ।
कालः च सङ्ख्या न परिमाणं  ।
द्विवर्षा त्रिवर्षा   ।
द्वाभ्यां शताभ्यां क्रीता द्विशता   ।
त्रिशता   ।
बिस्तादिभ्यः - द्विबस्ता   ।
त्रिबस्ता   ।
द्व्याचिता   ।
त्र्याचिता   ।
द्विकम्बल्या   ।
त्रिकम्बल्या   ।
अपरिमाण+इति किं ? द्व्याढकी   ।
त्र्याढकी   ।
तद्धितलुकि इति किं ? समाहारे - पञ्चाश्वी   ।
दशाश्वी  । ।



[#३२४]

<काण्ड-अन्तात्क्षेत्रे>#   । । PS_४,१.२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.२३ः

काण्ड-शब्द-अन्तात्द्विगोस्तद्धितलुकि सति क्षेत्रे वाच्ये ङीप्प्रत्ययो न भवति   ।
द्वे कण्डे प्रमाणं अस्याः क्षेत्र-भक्तेः, प्रमणे द्वयसज्-दघ्नञ्-मात्रचः (*५,२.३७) इति विहितस्य तद्धितस्य प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यं इति लुकि कृते, द्विकाण्डा क्षेत्र-भक्तिः   ।
त्रिकाण्डा क्षेत्रभक्तिः   ।
काण्ड-शब्दस्य अपरिमाणवाचित्वात्पूर्वेण+एव प्रतिषेधे सिद्धे क्षेत्रे नियम-अर्थं वचनं  ।
इह मा भूत्, द्विकाण्डी रज्जुः, त्रिकाण्डी रज्जुः इति   ।
प्रमाण-विशेषः काण्डं  । ।



<पुरुषात्प्रमाणेऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_४,१.२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.२४ः

द्विगोः तद्धितलुकि इत्येव   ।
प्रमाणे यः पुरुष-शब्दः, तदन्ताद्द्विगोः तद्धितलुकि सति अन्यतरस्यां न ङीप्प्रत्ययो भवति   ।
द्वौ पुरुषौ प्रमाणं अस्याः परिखायाः द्विपुरुषा, द्विपुरुषी   ।
त्रिपुरुषा, त्रिपुरुषी   ।
अपरिमाणान्तत्वान्नित्ये प्रतिषेधे प्राप्ते विकल्पार्थं वचनं  ।
प्रमाणे इति किं ? द्वाभ्यां पुरुषाभ्यां क्रीता द्विपुरुषा   ।
क्रिपुरुषा   ।
तद्धितलुकि इत्येव   ।
समाहारे द्विपुरुषी   ।
त्रिपुरुषी  । ।



<बहुव्रीहेरूधसो ङीष्>#   । । PS_४,१.२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.२५ः

ऊधस्-शब्दान्ताद्बहुव्रीहेः स्त्रियां ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
ऊधसोऽनङ्(*५,४.१३१) इति समासान्ते कृते अनो बहुव्रीहेः (*४,१.१२) इति डाप्-प्रतिषेधयोः प्राप्तयोरिदं उच्यते   ।
घटोध्नी   ।
कुण्डोध्नी   ।
बहुव्रीहेः इति किं ? प्राप्ता ऊधः प्राप्तोधाः   ।
अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्यां (*४,१.२८) इत्यस्य अपि ङीपोऽयं उत्तरत्र अनुवृत्तेर्बाधक इष्यते   ।
समासान्तश्च स्त्रियां एव   ।
इह न भवति, महोधाः पर्जन्यः इति  । ।



<सङ्ख्याव्ययादेर्ङीप्>#   । । PS_४,१.२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.२६ः

पूर्वेण ङीषि प्राप्ते ङीब्वधीयते   ।
सङ्ख्यादेः अव्ययादेश्च बहुव्रीहेरूधस्-शब्दान्ताद्ङीप्प्रत्ययो भवति   ।
सङ्ख्यादेः तावत्- द्व्यूध्नी   ।
त्र्यूध्नी   ।
अव्ययादेः - अत्यूध्नी   ।
निरूध्नी   ।
आदि-ग्रहणं किं ? द्विविधोध्नी, त्रिविधोध्नी इत्यत्र अपि यथा स्यात् । ।



<दाम-हायन-अनाच्च>#   । । PS_४,१.२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.२७ः

ऊधसः इति निव्éत्तं  ।
सङ्ख्या-ग्रहणं अनुवर्तते, न अव्यय-ग्रहणं  ।
सङ्ख्यादेः बहुव्रीहेः दाम-शब्दान्तात्हायन-शब्दान्तात्च स्त्रियां ङीप्प्रत्ययो भवति   ।
दामान्तात्डाप्प्रतिषेधविक्ल्पेषु प्राप्तेषु नित्य-अर्थं वचनं  ।
द्विदाम्नी   ।
त्रिदाम्नी   ।
हायनान्ताट्टापि प्राप्ते   ।
द्विहायनी   ।
त्रिहायणी   ।
चतुर्हायणी   ।
हायनो वयसि स्मृतः   ।
तेन+इह न भवति, द्विहायना शाला   ।
त्रिहायना   ।
चतुर्हायना   ।
णत्वं अपि त्रिचतुर्भ्यां हायनस्य इति वयस्य+इव स्मर्यते  । ।



[#३२५]
<अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_४,१.२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.२८ः

बहुव्रीहेरित्येव   ।
अन्न्-अन्तो यो बहुव्रीहिः उपधालोपी, तस्मादन्यतरस्यां ङीप्प्रत्ययो भवति   ।
ङीपा मुक्ते ङाप्-प्रतिषेधौ भवतः   ।
किमर्थं तर्हि इदं उच्यते, ननु सिद्धा एव डाप्-प्रतिषेधङीपः ? अनुपधालोपिनः ङीप्-प्रतिषेध-अर्थं वचनं  ।
बहुराजा, बहुराज्ञी, बहुराजे   ।
बहुतक्षा, बहुतक्ष्णी, बहुतक्षे   ।
अनः इति किं ? बहुमत्स्या   ।
उपधालोपिनः इति किं ? सुपर्वा, सुपर्वे, सुपर्वाः   ।
सुपर्वाणौ, सुपर्वाणः   ।
डाप्-प्रतिषेधावेव अत्र भवतः  । ।



<नित्यं सञ्ज्ञा-छन्दसोः>#   । । PS_४,१.२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.२९ः

अन्नन्ताद्बहुव्रीहेरुपधा-लोपिनः सञ्ज्ञायां विषये छन्दसि च नित्यं ङीप्प्रत्ययो भवति   ।
विकल्पस्य अपवादः   ।
सुराज्ञी, अतिराज्ञी नामः ग्राम   ।
छन्दसि - गौः पञ्चदाम्नी   ।
एकदाम्नी   ।
द्विदाम्नी   ।
एकमूर्ध्नी   ।
समानमूर्ध्नी  । ।



<केवल-मामक-भागधेय-पाप-अपर-समान-आर्यकृत-सुमङ्गल-भेषजाच्च>#   । । PS_४,१.३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.३०ः

सञ्ज्ञा-छन्दसोः इत्येव   ।
केवल-आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः सञ्ज्ञायां, छन्दसि विषये स्त्रियां ङीप्प्रत्ययो भवति   ।
केवली   ।
केवला इति भाषायां  ।
मामकी   ।
मामिका इति भाषायां  ।
मित्रावरुणयोर्भागधेयीः स्थ   ।
भागधेया इति भाषायां  ।
सा पापी   ।
पापा इति भाषायां  ।
उता+अपरीभ्यो मघवा विजिग्ये   ।
अपरा इति भाषायां  ।
समानी प्रवाणी   ।
समाना इति भाषायां  ।
आर्यकृती   ।
आर्यकृता इति भाषायां  ।
सुमङ्गली   ।
सुमङ्गला इति भाषायां  ।
भेषजी   ।
भेषजा इति भाषायां  । ।



<रात्रेश्च अजसौ>#   । । PS_४,१.३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.३१ः

जस्विषयादन्यत्र सञ्ज्ञायां छन्दसि च रात्रि-शब्दात्ङीप्प्रत्ययो भवति   ।
या च रात्री सृष्टा   ।
रात्रीभिः   ।
अजसौ इति किं ? यास्ता रात्रयः   ।
अजसादिष्विति वक्तव्यं  ।
रात्रिं सहोषित्वा   ।
कथं तिमिरपटलैरवगुण्ठिताश्च रत्र्यः ? ङीषयं बह्वादि-लक्षणः   ।
तत्र हि पठ्यते कृदिकारादक्तिनः, सर्वतोऽक्तिन्न्-अर्थातित्येके इति  । ।



[#३२६]

<अन्तर्वत्-पतिवतोर्नुक्>#   । । PS_४,१.३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.३२ः

प्रकृतिर्निपात्यते, नुगागं अस्तु विधीयते   ।
अन्तर्वत्-पतिवतोर्नुक्भवति ङीप्च प्रत्ययः, स तु नकारान्तत्वादेव सिद्धः   ।
निपातन-सामर्थ्याच्च विशेषे वृत्तिर्भवति   ।
अन्तर्वत्पतिवतिति गर्भ-भर्तृ-संयोगे   ।
इह न भवति, अन्तरस्यां शालायां विद्यते   ।
पतिमती प्éथीवी   ।
अन्तर्वतिति मतुब्निपात्यते, वत्वं सिद्धं  ।
पतिवतिति वत्वं निपात्यते, मतुप्सिद्धः   ।
अन्तर्वत्नी गर्भिणी   ।
पतिवत्नी जीवपतिः   ।
अन्तर्वत्-पतिवतोस्तु मतुब्वत्वे निपातनाथ् ।
गर्भिण्यां जीवपत्यां च वा छन्दसि तु नुग्-विधिः  । ।
सान्तर्वत्नी देवानुपैथ् ।
सान्तर्वती देवानुपैत   ।
पतिवत्नी तरुणवत्सा   ।
पतिवती तरुणवत्सा  । ।



<पत्युर्नो यज्ञसंयोगे>#   । । PS_४,१.३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.३३ः

पतिशब्दस्य नकारादेशः स्त्रियां विधीयते, ङीप्प्रत्ययस्तु नकारान्तत्वादेव सिद्धः यज्ञसंयोगे   ।
यज्ञेन संयोगः यज्ञसंयोगः   ।
तत्साधनत्वात्फलग्रहीतृत्वात्वा यजमानस्य पत्नी   ।
पत्नी वाचं यच्छ   ।
यज्ञसंयोगे इति किं ? ग्रामस्य पतिरियं ब्राह्मणी कथं वृषलस्य पत्नी ? उपमानाद्भविष्यति  । ।



<विभाषा सपूर्वस्य>#   । । PS_४,१.३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.३४ः

पत्युर्नः इति वर्तते   ।
पति-शब्द-अन्तस्य प्रातिपदिकस्य सपूर्वस्य अनुपसर्जनस्य स्त्रियां विभाषा नकार-आदेशो भवति, ङीप्तु लभ्यते एव   ।
वृद्धप्त्नी, वृद्धपतिः   ।
स्थूलपत्नी, स्थूलपतिः   ।
अप्राप्तविभाषेयमयज्ञसंयोगत्वाथ् ।
सपूर्वस्य इति किं ? पतिरियं ब्राह्मणी ग्रामस्य  । ।



<नित्यं सपत्न्यादिषु>#   । । PS_४,१.३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.३५ः

सप्त्न्यादिषु नित्यं पत्युर्नकारादेशो भवति, ङीप्तु लभ्यते एव   ।
पूर्वेण विकल्पे प्राप्ते वचनं  ।
नित्य-ग्रहणं वस्पष्ट-अर्थं  ।
समानः पतिरस्याः सप्त्नी   ।
एकप्त्नी   ।
समानादिष्विति वक्तव्ये समानस्य सभाव-अर्थं वचनं  ।
समान   ।
एक   ।
वीर   ।
पिण्ड   ।
भ्रातृ   ।
पुत्र   ।
दासाच्छन्दसि  । ।



[#३२७]

<पूतक्रतोरै च>#   । । PS_४,१.३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.३६ः

पूतक्रतु-शब्दस्य स्त्रियां ऐकारश्चान्तादेशो भवति, ङीप्प्रत्ययः   ।
पूतक्रतोः स्त्री पूतक्रतायी   ।
त्रय एते योगाः पुंयोग-प्रकरने द्रष्टव्याः   ।
यया हि पूताः क्रतवः पूतक्रतुः सा भवति  । ।



<वृषाकप्य्-अग्नि-कुसित-कुसिदानां उदात्तः>#   । । PS_४,१.३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.३७ः

वृषाकप्य्-आदीनां उदात्त ऐकारादेशो भवति स्त्रियाम्, ङीप्च प्रत्ययः   ।
वृषाकपि-शब्दो मद्योदात्त उदात्तत्वं प्रयोजयति   ।
अग्न्य्-आदिषु पुनरन्तोदात्तेषु स्थानिवद्भावादेव सिद्धं  ।
वृषाकपेः स्त्री वृषाकपायी   ।
अग्नायी   ।
कुसितायी   ।
कुसिदायी   ।
पुंयोगे इत्येव, वृषाकपिः स्त्री  । ।



<मनोरौ वा>#   । । PS_४,१.३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.३८ः

ऐ उदात्तः इति वर्तते   ।
मनु-शब्दात्स्त्रियां ङीप्प्रत्ययो भवति, औकारश्चान्तादेशः, ऐकारश्च उदात्तः   ।
वाग्रहणेन द्वावपि विकल्प्येते   ।
तेन त्रैरूप्यं भवति   ।
मनोः स्त्री मनायी   ।
मनावी   ।
मनुः   ।
मनु-शब्दः आद्युदात्तः  । ।



<वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः>#   । । PS_४,१.३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.३९ः

वा इति वर्तते   ।
वर्ण-वाचिनः प्रातिपदिकातनुदात्तान्तात्तकारोपधाद्वा ङीप्प्रत्ययो भवति, तकारस्य नकारादेशो भवति   ।
एता, एनीं  ।
श्येता, श्येनी   ।
हरिता, हरिणी   ।
सर्वे एते आद्युदात्ताः, वर्णानां तणतिनितान्तानां इति वचनाथ् ।
वर्णातिति किं ? प्रकृता   ।
प्ररुता   ।
गतिस्वरेणाद्युदात्तः   ।
अनुदात्तातिति किं ? श्वेता   ।
घृतादित्वादन्तोदात्तः   ।
तोपधातिति किं ? अन्यतो ङीषं वक्ष्यति   ।
अतः इत्येव, शितिर्ब्रह्मणी   ।
पिशङ्गादुपसङ्ख्यानं  ।
पिशङ्गी   ।
असितपलितयोः प्रतिषेधः   ।
असिता   ।
पलिता   ।
छन्दसि क्नं इत्येके   ।
असिक्नी   ।
पलिक्नी   ।
भाषायां अपि इष्यते   ।
गतो गणस्तूर्णमसिक्निकानां  । ।



[#३२८]

<अन्यतो ङीष्>#   । । PS_४,१.४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.४०ः

वा इति निवृत्तं  ।
वर्णादनुदात्तातिति वर्तते, तोपधापेक्षं अन्यत्वं  ।
वर्ण-वाचिनः प्रातिपदिकादनुदात्तान्तात्स्त्रियां ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
स्वरे विशेषः   ।
सारङ्गी   ।
कल्माषी   ।
शबली   ।
वर्णातित्येव, खट्वा   ।
अनुदात्तातित्येव, कृष्णा   ।
कपिला  । ।



<षिद्-गौरादिभ्यश्च>#   । । PS_४,१.४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.४१ः

ङीषनुवर्तते   ।
षिद्भ्यः प्रातिपदिकेभ्यो गौरादिभ्यश्च स्त्रियां ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
शिल्पिनि ष्वुन्(*३,१.१४५) - नर्तकी   ।
खनकी   ।
रजकी   ।
गौरादिभ्यः - गौरी   ।
मत्सी   ।
गौर   ।
मत्स्य   ।
मनुष्य   ।
शृङ्ग   ।
हय   ।
गवय   ।
मुकय   ।
ऋष्य   ।
पुट   ।
द्रुण   ।
द्रोण   ।
हरिण   ।
कण   ।
पटर   ।
उकण   ।
आमलक   ।
कुवल   ।
बदर   ।
बम्ब   ।
तर्कार   ।
शर्कार   ।
पुष्कर   ।
शिखण्ड   ।
सुषम   ।
सलन्द   ।
गडुज   ।
आनन्द   ।
सृपाट   ।
सृगेठ   ।
आढक   ।
शष्कुल   ।
सूर्म   ।
सुब   ।
सूर्य   ।
पूष   ।
मूष   ।
घातक   ।
सकलूक   ।
सल्लक   ।
मालक   ।
मालत   ।
साल्वक   ।
वेतस   ।
अतस   ।
पृस   ।
मह   ।
मठ   ।
छेद   ।
श्वन्  ।
तक्षन्  ।
अनडुही   ।
अनड्वाही   ।
एषणः करणे   ।
देह   ।
काकादन   ।
गवादन   ।
तेजन   ।
रजन   ।
लवण   ।
पान   ।
मेध   ।
गौतम   ।
आयस्थूण   ।
भौरि   ।
भौलिकि   ।
भौलिङ्गि   ।
औद्गाहमानि   ।
आलिङ्गि   ।
आपिच्छिक   ।
आरट   ।
टोट   ।
नट   ।
नाट   ।
मलाट   ।
शातन   ।
पातन   ।
सवन   ।
आस्तरन   ।
आधिकरण   ।
एत   ।
अधिकार   ।
आग्रहायणी   ।
प्रत्यवरोहिणी   ।
सेवन   ।
सुमङ्गलात्सञ्ज्ञायां  ।
सुन्दर   ।
मण्डल   ।
पिण्ड   ।
विटक   ।
कुर्द   ।
गूर्द   ।
पट   ।
पाण्ट   ।
लोफाण्ट   ।
कन्दर   ।
कन्दल   ।
तरुण   ।
तलुन   ।
बृहथ् ।
महथ् ।
सौधर्म   ।
रोहिणी नक्षत्रे   ।
रेवती नक्षत्रे   ।
विकल   ।
निष्फल   ।
पुष्कल   ।
कटाच्छ्रोणिवचने   ।
पिप्पल्यादयश्च   ।
पिप्पली   ।
हरीतकी   ।
कोशातकी   ।
शमी   ।
करीरी   ।
पृथिवी   ।
क्रोष्ट्री   ।
मातामह   ।
पितामह   ।
मातामह-पितामहयोः मातरि षिच्च (*४,२.३६) इति षित्त्वादेव सिद्धे ज्ञापन-अर्थं वचनम्, अनित्यः षिल्-लक्षणो ङीषिति, तेन दंष्ट्रा इत्युपपन्नं भवति  । ।



<जानपद-कुण्ड-गोण-स्थल-भाज-नाग-काल-नील-कुश-कामुक-कबराद्वृत्त्य्-अमत्र-आवपन-अकृत्रिमा-श्राणा-स्थौल्य-वर्ण-अनाच्छादन-अयोविकार-मैथुनेच्छा-केशवेशेषु>#   । । PS_४,१.४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.४२ः

जानपद-आदिभ्य एकादशभ्यः प्रातिपदिकेभ्य एकादशसु वृत्त्यादिष्वर्थेषु यथासङ्ख्यं ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
जानपदी भवति,

[#३२९]

वृत्तिश्चेथ् ।
जानपदी अन्या   ।
स्वरे विशेसः   ।
उत्सादिपाठादञि कृते ङीपाद्य्-उदात्तत्वं भवति   ।
कुण्डी भवति, अमत्रं चेथ् ।
कुण्डाऽन्या   ।
गोणी भवति, आवपनं चेथ् ।
गोणा अन्या   ।
स्थली भवति, अकृत्रिमा चेथ् ।
स्थला अन्या   ।
भाजी भवति, श्राणा चेथ् ।
पक्वा इत्यर्थः   ।
भाजा अन्या   ।
नागी भवति, स्थौल्यं चेथ् ।
नागा अन्या   ।
नागशब्दो गुणवचनः स्थौल्ये ङीषमुत्पादयति, अन्यत्र गुण एव टापं  ।
जातिवचनात्तु जातिलक्षणो ङीषेव भवति   ।
नागी   ।
काली भवति, वर्णश्चेथ् ।
काला अन्या   ।
नीली भवति, अनाच्छादनं चेथ् ।
नीला अन्या   ।
न च सर्वस्मिन्ननाच्छादन इष्यते   ।
किं तर्हि ? नीलादोषधौ प्राणिनि च   ।
नीली ओषधिः   ।
नीली गौः   ।
नीली वडवा   ।
सञ्ज्ञायां वा   ।
नीली, नीला   ।
कुशी भवति, अयोविकारश्चेथ् ।
कुशा अन्या   ।
कामुकी भवति मैथुनेच्छा चेथ् ।
कामुका अन्या   ।
मैथुनेच्छावती भण्यते, नेच्छामात्रं  ।
कबरी भवति, केशवेशश्चेथ् ।
कबरा अन्या  । ।



<शोणात्प्राचाम्>#   । । PS_४,१.४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.४३ः

शोण-शब्दात्प्राचां आचार्याणां मतेन स्त्रियां ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
शोणी, शोणा वडवा  । ।



<वा+उतो गुणवचनात्>#   । । PS_४,१.४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.४४ः

गुणं उक्तवान्गुणवचनः   ।
गुणवचनात्प्रातिपदिकादुकारान्तात्स्त्रियां वा ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
पट्वी, पटुः   ।
मृद्वी, मृदुः   ।
उतः इति किं ? शुचिरियं ब्राहमणी   ।
गुणवचनातिति किं ? आखुः   ।
वसु-शब्दाद्गुणवचनाद्ङीबाद्य्-उदात्तार्थं  ।
वस्वी   ।
खरुसंयोगोपधात्प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
खरुरियं ब्राह्मणी   ।
पाण्डुरियं ब्राह्मणी   ।
सत्त्वे निविशतेऽपैति पृथग्जातिषु दृश्यते   ।
आधेयश्च अक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः  । ।



<बह्व-आदिभ्यश्च>#   । । PS_४,१.४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.४५ः

बहु इत्येवं आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां वा ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
बह्वी, बहुः   ।
बहु   ।
पद्धति   ।
अङ्कति   ।
अञ्चति   ।
अंहति   ।
वंहति   ।
शकटि   ।
शक्तिः शस्त्रे   ।
शारि   ।
वारि   ।
गति   ।
अहि   ।
कपि   ।
मुनि   ।
यष्टि   ।
इतः प्राण्यङ्गाथ् ।
कृदिकारादक्तिनः   ।
सर्वतोऽक्तिन्नर्थादित्येके   ।
चण्ड   ।
अराल   ।
कमल   ।
कृपाण   ।
विकट   ।
विशाल   ।
विशङ्कट   ।
भरुज   ।
ध्वज   ।
चन्द्रभागान्नद्यां  ।
कल्याण   ।
उदार   ।
पुराण   ।
अहन्  ।
बहुशब्दो गुणवचन एव   ।
तस्य+इह पाठ उत्तरार्थः  । ।



[#३३०]

<नित्यं छन्दसि>#   । । PS_४,१.४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.४६ः

बह्व्-आदिभ्यः छन्दसि विषये नित्यं स्त्रियां ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
बह्वीषु हित्वा प्रपिबन्  ।
बह्वी नाम ओषधी भवति   ।
नित्य-ग्रहणं उत्तरार्थं  । ।



<भुवश्च>#   । । PS_४,१.४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.४७ः

छन्दसि विषये स्त्रियां भुवो नित्यं ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
विभ्वी च   ।
प्रभ्वी च   ।
संभ्वी च   ।
इह कस्मान्न भवति, स्वयम्भूः ? उतः इति तपरकरणं अनुवर्तते   ।
ह्रस्वादेव+इयं पञ्चमी   ।
भुवः इति सौत्रो निर्देशः  । ।



<पुंयोगादाख्यायाम्>#   । । PS_४,१.४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.४८ः

पुंसा योगः पुंयोगः   ।
पुंयोगाद्धेतोर्यत्प्रातिपदिकं स्त्रियां वर्तते पुंस आख्याभूतं तस्माद्ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
गणकस्य स्त्री गणकी   ।
महामात्री   ।
प्रष्ठी   ।
प्रचरी   ।
पुंसि शब्दप्रवृत्ति-निमित्तस्य सम्भवात्पुंशब्दा एते, तद्योगात्स्त्रियां वर्तन्ते   ।
पुंयोगातिति किं ? देवदत्ता   ।
यज्ञदत्ता   ।
आख्या-ग्रहणात्किं ? परिसृष्टा   ।
प्रजाता   ।
पुंयोगादेते शब्दाः स्त्रियां वर्तन्ते, न तु पुमांसमाचक्षते   ।
गोपालिकादीनां प्रतिषेधः   ।
गोपालकस्य स्त्री गोपालिका   ।
सूर्याद्देवतायां चाब्वक्तव्यः   ।
सूर्यस्य स्त्री देवता सूर्या   ।
देवतायां इति किं ? सुरी  । ।



<इन्द्र-वरुण-भव-शर्व-रुद्र-मृड-हिम-अरण्य-यव-यवन-मातुल-आचार्याणामानुक्>#   । । PS_४,१.४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.४९ः

इन्द्रादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां ङीष्प्रत्ययो भवति, आनुक्च आगमः   ।
येषां अत्र पुंयोग एव इष्यते, तेषां आनुगागममात्रं विधीयते   ।
रत्ययस्तु पूर्वेण+एव सिद्धः   ।
अन्येषां तूभयं विधीयते   ।
इन्द्राणी   ।
वरुणानी   ।
भवानी   ।
शर्वाणी   ।
रुद्राणी   ।
मृडानी   ।
हिमारण्ययोर्महत्त्वे   ।
महद्धिमं हिमानी   ।
महदरण्यं अरण्यानी   ।

[#३३१]

यवाद्दोषे   ।
दुष्टो यवः यवानी   ।
यवनाल्लिप्यां  ।
यवनानी लिपिः   ।
उपाध्यायमातुलाभ्यां वा   ।
उपाध्यायानी, उपाध्यायी   ।
मतुलानी, मतुली   ।
आचार्यादणत्वं च   ।
आचार्यानी, आचार्या   ।
अर्यक्षत्रियाभ्यां वा   ।
अर्याणी, अर्या   ।
क्षत्रियाणी, क्षत्रिया   ।
विना पुंयोगेन स्वार्थ एव अयं विधिः   ।
पुंयोगे तु ङीषा एव भवितव्यं  ।
अर्यी   ।
क्षत्रियी   ।
मुद्गलाच्छन्दसि लिच्च   ।
रथीरभून्मुद्गलानी गविष्टौ  । ।



<क्रीतात्करण-पूर्वात्>#   । । PS_४,१.५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.५०ः

करणं पूर्वं अस्मिन्निति करणपूर्वं प्रतिपदिकं  ।
क्रीत-शब्दान्तात्प्रातिपदिकात्करण-पूर्वात्स्त्रियां ङीप्प्रत्ययो भवति   ।
वस्त्रेण क्रियते सा वस्त्रक्रीती   ।
वसनक्रीती   ।
करणपूर्वातिति किं ? सुक्रीता   ।
दुष्क्रीता   ।
इह कस्मान्न भवति, सा ही तस्य धनक्रीती प्राणेभ्योऽपि गरीयसी इति ? टाबन्तेन समसः   ।
अतः इति चातुवर्तते   ।
गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः इति बहुलं तदुच्यते, कर्तृकरणे कृता बहुलं (*२,१.३२) इति  । ।



<क्तादल्पाअख्यायाम्>#   । । PS_४,१.५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.५१ः

करणपूर्वातित्येव   ।
करणपूर्वात्प्रातिपदिकात्क्तान्तादल्पाख्यायां ङीष्प्रत्ययो भव्ति   ।
अल्पाख्यायां इति समुदायोपाधिः   ।
अभ्रविलिप्ती ख्यौः   ।
सूपविलिप्ती पात्री   ।
अल्पसूपा इत्यर्थः   ।
अल्पाख्यायां इति किं ? चन्दनानुलिप्ता ब्राह्मणी  । ।



[#३३२]

<बहुव्रीहेश्च अन्तोदत्तात्>#   । । PS_४,१.५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.५२ः

क्तातित्येव   ।
बहुव्रीहिर्योऽन्तोदात्तः, तस्मात्स्त्रियां ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
स्वाङ्ग-पूर्व-पदो बहुव्रीहिरिह+उदाहरणं  ।
अस्वाङ्ग-पूर्वपदाद्विकल्पं वक्ष्यति   ।
शङ्ख्यभिन्नी   ।
ऊरुभिन्नी   ।
गललोत्कृत्ती   ।
केशलूनी   ।
बहुव्रीहेः इति किं ? पादपतिता   ।
अन्तोदात्ताज्जातप्रतिषेधः   ।
दन्तजाता   ।
स्तनजाता   ।
पाणिगृहीत्यादीनां अर्थविशेषे   ।
पाणिगृहीती भार्या   ।
यस्य अस्तु कथञ्चित्पाणिर्गृह्यते पाणिगृहीता सा भवति   ।
अबहुनञ्सुइआलसुखादि-पूर्वादिति वक्तव्यं  ।
बहुकृता   ।
नङ्- अकृता   ।
सु - सुकृता   ।
काल - मासजाता   ।
संवत्सर-जाता   ।
सुखादि - सुखजाता   ।
दुःखजाता   ।
जाति-काल-सुख-आदिभ्योऽनाच्छादनात्क्तोऽकृत-मित. प्रतिपन्नाः (*६,२.१७०) इत्येवं आदिना भौव्रीहेरन्तोदात्तत्वं  । ।



<अस्वाङ्ग-पूर्वपदाद्वा>#   । । PS_४,१.५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.५३ः

अन्तोदात्तात्क्तातिति अनुवर्तते   ।
अस्वाङ्गपूर्वपदादन्तोदात्तात्क्तान्ताद्बहुव्रीहेः स्त्रियां वा ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प उच्यते   ।
शार्ङ्गजग्धी, शार्ङ्गजग्धा   ।
पलाण्डुभक्षिती, पलाण्डुभक्षिता   ।
सुरापीती, सुरापीता   ।
अस्वाङ्गपूर्वपदातिति किं ? शङ्खभिन्नी   ।
ऊरुभिन्नी   ।
अन्तोदात्तातित्येव, वस्त्रच्छन्ना   ।
वसनच्छन्न   ।
बहुलं सञ्ज्ञाछन्दसोरिति वक्तव्यं  ।
प्रवृद्धविलूनी, प्रवृद्धविलूना   ।
प्रवृद्धा च असौ विलूना च इति   ।
न अयं बहुव्रीहिः  । ।



<स्वाङ्गाच्च+उपसर्जनादसंयोग-उपधात्>#   । । PS_४,१.५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.५४ः

बहुव्रीहेः क्तान्तादन्तोदात्तातिति सर्वं निवृत्तं  ।
वा-ग्रहणं अनुवर्तते   ।
स्वाङ्गं यदुपसर्जनं असंयोगोपधं तदन्तात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां वा ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
चन्द्रमुखी, चन्द्रमुखा   ।
अतिक्रान्ता केशानतिकेशी, अतिकेशा माला   ।
स्वाङ्गातिति किं ? बहुयवा   ।
उपसर्जनातिति किं ? अशिखा   ।
असंयोगोपधातिति किं ? सुगुल्फा   ।
सुपार्श्वा   ।

[#३३३]

अङ्गगात्रकण्ठेभ्य इति वक्तव्यं  ।
मृद्वङ्गी, मृद्वङ्गा   ।
सुगात्री, सुगात्रा   ।
स्निग्धकण्ठी, स्निग्धकण्ठा   ।
अद्रवं मूर्तिमत्स्वाङ्गं प्राणिस्थमविकारजं  ।
अतत्स्थं तत्र दृष्टं चेत्तेन चेत्तत्तथायुतं  । ।



<नासिका-उदर-ओष्ठ-जङ्घा-दन्त-कर्ण-शृङ्गाच्च>#   । । PS_४,१.५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.५५ः

स्वाङ्गाच्च+उपसर्जनातित्येव   ।
बह्वज्-लक्षणे संयोगोपध-लक्षणे च प्रतिषेधे प्राप्ते वचनं  ।
सहनञ्-विद्यमान-लक्षणस्तु प्रतिषेधो भवत्येव   ।
नासिका-आद्यन्तात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां वा ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
तुङ्गनासिकी, तुङ्गनासिका   ।
तिलोदरी, तिलोदरा   ।
बम्बोष्ठी, बम्बोष्ठा   ।
दीर्घजङ्घी, दीर्घजङ्घा   ।
समदन्ती, समदन्ता   ।
चारुकर्णी, चारुकर्णा   ।
तीक्षणशृङ्गी, तीक्ष्णशृङ्गा   ।
पुच्छाच्च+इति वक्तवयं  ।
कल्याणपुच्छी, कल्याणपुच्छा   ।
कबर-मणि-विष-शरेभ्यो नित्यं  ।
कबरपुच्छी   ।
मणिपुच्छी   ।
विषयुच्छी   ।
शरपुच्छी   ।
उपमानात्पक्षाच्च पुच्छात्च   ।
उलूकपक्षीसेना   ।
उलूकपुच्छी शाला  । ।



<न क्रोडादि-बह्वचः>#   । । PS_४,१.५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.५६ः

स्वाङ्गातिति ङिष्प्राप्तः प्रतिषेध्यते   ।
क्रोडाद्यन्तात्बह्वजन्तात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां ङीष्प्रत्ययो न भवति   ।
कल्याणक्रोडा   ।
कल्याणाखुरा   ।
कल्याणोखा   ।
कल्याणबाला   ।
कल्याणशफा   ।
कल्याणगुदा   ।
कल्याणघोणा   ।
कल्याणनखा   ।
कल्याणमुखा   ।
क्रोडादिराकृतिगणः   ।
सुभगा   ।
सुगला   ।
बह्वचः खल्वपि - पृथुजघना   ।
महाललाटा  । ।



<सह-नञ्-विद्यमान-पूर्वाच्च>#   । । PS_४,१.५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.५७ः

स्वाङ्गाच्च+उपसर्जनातिति, नासिक-उदर-ओष्ठ-जङ्घा-दन्त-कर्ण. शृग्गाच्च (*४,१.५५) इति च प्राप्तो ङीष्प्रतिषिध्यते   ।
सह नञ्विद्यमान एवं पूर्वात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां ङीष्प्रत्ययो न भवति   ।
सकेशा   ।
अकेशा   ।
विद्यमानकेशा   ।
सनासिका   ।
अनासिका   ।
विद्यमाननासिका  । ।



[#३३४]

<नख-मुखात्सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_४,१.५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.५८ः

नख-मुखान्तात्प्रातिपदिकात्सञ्ज्ञायां विषये स्त्रियां ङीष्प्रत्ययो न भवति   ।
शूर्पणखा   ।
वज्रनखा   ।
गौरमुखा   ।
कालमुखा   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? ताम्रनखी कन्या   ।
चन्द्रमुखी  । ।



<दीर्घजिह्वी च च्छन्दसि>#   । । PS_४,१.५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.५९ः

दीर्घजिह्वी इति छन्दसि विषये निपात्यते   ।
संयोगोपधत्वादप्राप्तो ङीष्विधीयते   ।
दीर्घजिह्वी वै देवानां हव्यमवालेठ् ।
चकारः सञ्ज्ञ-अनुकर्षण-अर्थः   ।
दीर्घजिह्वी इति निपातनं नित्य-अर्थं  । ।



<दिक्-पूर्वपदान्ङीप्>#   । । PS_४,१.६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.६०ः

स्वाङ्गाच्च+उपसर्जनातित्येवं आदिविधि-प्रतिषेध-विषयः सर्वोऽप्यपेक्ष्यते   ।
यत्र ङीष्विहितस्तत्र तदपवादः   ।
दिक्-पूर्वपदात्प्रातिपदिकात्ङीप्प्रत्ययो भवति   ।
स्वरे विशेषः   ।
प्राङ्मुखी, प्राङ्मुखा   ।
प्राङ्नासिकी, प्राङ्नासिका   ।
इह न भवति, प्राग्गुल्फा, प्राक्क्रोडा, प्राग्जघना इति  । ।



<वाहः>#   । । PS_४,१.६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.६१ः

ङीषेव स्वर्यते, न ङीप्  ।
वहेरयं ण्वि-प्रत्ययान्तस्य निर्देशः   ।
सामार्थ्यात्तदन्तनिधेर्विज्ञानं  ।
बहन्तात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
दित्यौही   ।
प्रष्ठौही  । ।



<सख्यशिष्वी इति भाषायाम्>#   । । PS_४,१.६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.६२ः
सखी अशिश्वी इत्येतौ शब्दौ ङीषन्तौ भाषायां निपात्येते   ।
सखीयं मे ब्राह्मणी   ।
न अस्याः शिशुरस्ति इति अशिश्वी   ।
भाषायां इति किं ? सखा सप्तपदी भव   ।
अशिशुं इव मामयं शिशुरभिमन्यते  । ।



<जातेरस्त्रीविषयादय-उपधात्>#   । । PS_४,१.६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.६३ः

जातिवाचि यत्प्रातिपदिकं न च स्त्रियां एव नियतं अस्त्रीविषयं अयकारोपधं च तस्मात्स्त्रियां ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
आकृति-ग्रहणा जातिर्लिङ्गानां च न सर्वभाक्  ।
सकृदाख्यातनिर्गाह्या गोत्रं च चरणैः सह  । ।

[#३३५]

कुक्कुटी   ।
सूकरी   ।
ब्राह्मणी   ।
वृषली   ।
नाडायनी   ।
चारायणी   ।
कठी   ।
बह्वृची   ।
जातेः इति किं ? मुण्डा   ।
अस्त्रीविषयातिति किं ? मक्षिका   ।
अयोपधातिति किं ? क्षत्रिया   ।
योपध-प्रतिषेधे हयगवयमुकयमत्स्यमनुष्याणं अप्रतिषेधः   ।
हयी   ।
गवयी   ।
मुकयी   ।
मत्सी   ।
मनुषी  । ।



<पाक-कर्ण-पर्ण-पुष्प-फल-मूल-वाल-उत्तरपदाच्च>#   । । PS_४,१.६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.६४ः

पाक-आद्य्-उत्तरपदात्जातिवाचिनः प्रातिपदिकात्स्त्रियां ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
स्त्री-विषयत्वादेतेषां पूर्वेण अप्राप्तः प्रत्ययो बिधीयते   ।
ओदनपादी   ।
शङ्कुकर्णी   ।
शालपर्णी   ।
शङ्खपुष्पी   ।
दासीफली   ।
दर्भमूली   ।
गोबाली   ।
पुष्प-फल-मूल-उत्तरपदात्तु यतो नेष्यते तदजादिषु पठ्यते, सत्प्राक्काण्डप्रान्तशतैकेभ्यः पुष्पात्, सम्भस्त्राजिनशणपिण्डेभ्यः फलात्, मूलान्नञः इति  । ।



<इतो मनुस्य-जातेः>#   । । PS_४,१.६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.६५ः

इकारान्तात्प्रातिपदिकात्मनुष्यजाति-वाचिनः स्त्रियां ङीष्प्रत्ययो भवति   ।
अवन्ती   ।
कुन्ती   ।
दीक्षी   ।
प्लाक्षी   ।
इतः इति किं ? विठ् ।
दरथ् ।
मनुष्य-ग्रहणं किं ? तित्तिरिः   ।
जातेः इति वर्तमाने पुनर्जाति-ग्रहणं योपधादपि यथा स्याथ् ।
औदमेयी   ।
इञ उपसङ्ख्यानं अजात्य्-अर्थं  ।
सौतङ्गमी   ।
मौनचित्ती   ।
सुतङ्गमादिभ्यश्चातुरर्थिक इञ्न जातिः  । ।



<ऊङुतः>#   । । PS_४,१.६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.६६ः

मनुस्यजातेः इति वर्तते   ।
उकारान्तात्मनुस्यजाति-वाचिनः प्रातिपदिकात्स्त्रियां ऊङ्प्रत्ययो भवति   ।
कुरूः   ।
बह्मबन्धूः   ।
वीरबन्धूः   ।
ङकारो नोङ्धात्वोः (*६,१.१७५) इति विशेषण-अर्थः   ।
दीर्घोच्चारणं कपो बाधन-अर्थं  ।
अयोपधातित्येतदत्र अपेक्ष्यते   ।
अध्वर्युर्ब्राह्मणी   ।
अप्राणिजातेश्चारज्ज्वादीनां इति वक्तव्यं  ।
अलाबूः   ।
कर्कन्धूः   ।
अप्राणि-ग्रहणं किं ? कृकवाकुः   ।
अरज्ज्वादीनां इति किं ? रज्जुः   ।
हनुः  । ।



<बाह्वन्तात्सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_४,१.६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.६७ः

बाहु-शब्दान्तात्प्रातिपदिकात्सञ्ज्ञायां विषये स्त्रियां ऊङ्प्रत्ययो भवति   ।
भद्रबाहूः   ।
जालबाहूः   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? वृत्तौ बाहू अस्याः वृत्तबाहुः  । ।



[#३३६]

<पङ्गोश्च>#   । । PS_४,१.६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.६८ः

पङ्गु-शब्दात्स्त्रियां ऊङ्प्रत्ययो भवति   ।
पङ्गूः   ।
श्वशुरस्य+उकाराकारलोपश्च वक्तव्यः   ।
श्वश्रूः  । ।



<ऊरु-उत्तरपदादौपम्ये>#   । । PS_४,१.६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.६९ः

ऊरु-उत्तरपदात्प्रातिपदिकातौपम्ये गम्यमाने स्त्रियां ऊङ्प्रत्ययो भवति   ।
कदलीस्तम्भोरूः   ।
नागनासोरूः   ।
करभोरूः   ।
औपम्ये इति किं ? वृत्तोरुः स्त्री  । ।



<संहित-शफ-लक्षण-वाम-आदेश्च>#   । । PS_४,१.७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.७०ः

संहित शफ लक्षण वाम इत्येवं आदेः प्रातिपदिकादूरु-उत्तरपदात्स्त्रियां ऊङ्प्रत्ययो भवति   ।
अनौपम्य-अर्थ आरम्भः   ।
संहितोरूः   ।
शफोरूः   ।
लक्षणोरूः   ।
वामोरूः   ।
सहितसहाभ्यां च+इति वक्तव्यं  ।
सहितोरूः   ।
सहोरूः  । ।



<कद्रु-कमण्डल्वोश्छन्दसि>#   । । PS_४,१.७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.७१ः

कद्रु-शब्दात्कमण्डलु-शब्दाच्च छन्दसि चिषये स्त्रियां ऊङ्प्रत्ययो भवति   ।
कद्रूश्च वै सुपर्णी अ   ।
मा स्म कमण्डलूं शूद्राय दद्याथ् ।
छन्दसि इति किं ? कद्रुः   ।
कमण्दलुः   ।
गुग्गुलुमधुजतुपतयालूनां इति वक्तव्यं  ।
गुगुलूः   ।
मधूः   ।
जतूः   ।
पतयालूः  । ।



<सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_४,१.७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.७२ः

कद्रु-कमण्डलु-शब्दाभ्यां सञ्ज्ञायां विषये स्त्रियां ऊङ्प्रत्ययो भवति   ।
अच्छन्दोर्थं वचनं  ।
कद्रूः   ।
कमण्डलूः   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? कद्रुः   ।
कमण्डलुः  । ।



[#३३७]

<शार्ङ्गरव-आद्य्-अञो ङीन्>#   । । PS_४,१.७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.७३ः

शार्ङ्गरवादिभ्योऽञन्तेभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां ङीन्प्रत्ययो भवति   ।
शार्ङ्गरवी   ।
कापटवी   ।
अञनतेभ्यः - बैदी   ।
और्वी   ।
जातिग्रहणं अत्र अनुवर्तते   ।
तेन जाति-लक्षणो ङीषनेन बाध्यते, न पुंयोग-लक्षणः, बैदस्य स्त्री बैदी   ।
शार्ङ्गरव   ।
कापटव   ।
गौगुलव   ।
ब्राह्मण   ।
गौतम   ।
एतेऽणन्ताः   ।
कामण्डलेय   ।
ब्राहमकृतेय   ।
आनिचेय   ।
आनिधेय   ।
आशोकेय   ।
एते ढगन्ता   ।
वात्स्यायन   ।
मौञ्जायन   ।
एतौ फगन्तौ जातिः   ।
कैकसेयो ढगन्तः   ।
काव्यशैव्यौ यञन्तौ   ।
एहि, पर्येहि कृदिकारान्तौ   ।
आश्मरथ्यो यञन्तः   ।
औदपानः   ।
उदपानशब्दः शुण्डिकाद्यणन्तः प्रयोजयति   ।
अराल   ।
चण्डाल   ।
वतण्ड   ।
जातिः   ।
भोगवद्गौरिमतोः सञ्ज्ञायां घादिषु नित्यं ह्रस्वार्थं  ।
नृनरयोर्वृद्धिश्च   ।
अत्र यथायोगं ङीबादिषु प्राप्तेषु ङीन्विधीयते  । ।



<यङश्चाप्>#   । । PS_४,१.७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.७४ः

यङन्तात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां चाप्प्रत्ययो भवति   ।
ञ्यङः ष्यङश्च सामान्य-ग्रहणं एतथ् ।
आम्बष्ठ्या   ।
सौवीर्या   ।
कौसल्या   ।
ष्यङ्- कारीषगन्ध्या   ।
वाराह्या   ।
बालाक्या   ।
षाच्च यञः   ।
षात्परो यो यञ्तदन्ताच्चाप्वक्तव्यः   ।
शार्कराक्ष्या   ।
अपुतिमाष्या   ।
गौकक्ष्या   ।
उत्तरसूत्रे चकारोऽनुक्त-समुच्चय-अर्थः, तेन वा भविष्यति  । ।



<आवङ्याच्च>#   । । PS_४,१.७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.७५ः

अवट-शब्दो गर्गादिः, तस्माद्यञि कृते ङीपि प्राप्ते वचनं एतथ् ।
आवट्याच्च स्त्रियां चाप्प्रत्ययो भवति   ।
आवट्या प्राचां ष्फ एव, सर्वत्र ग्रहणाथ् ।
आवट्यायनी  । ।



<तद्धिताः>#   । । PS_४,१.७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.७६ः

अधिकारोऽयं  ।
आपञ्चमाध्यायपरिसमाप्तेः यानित ऊर्ध्वं अनुक्रमिस्यामः तद्धितसञ्ज्ञास्ते वेदितव्याः   ।
वक्ष्यति, यूनस्तिः (*४,१.७७) - युवतिः   ।
बहुवचनं अनुक्त-तद्धित-परिग्रह-अर्थं  ।
पृथिव्या ञाञौ (*४,१.८५), अग्रादिपश्चाड्डिमच्(*४,३.२३) इत्येवं आदि लब्धं भवति   ।
तद्धित-प्रदेशाः - कृत्-तद्धित-समासाश्च (*१,२.४६) इत्येवं आदयः  । ।



[#३३८]

<यूनस्तिः>#   । । PS_४,१.७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.७७ः

युवन्-शब्दात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां तिः प्रत्ययो भवति   ।
स च तद्धितसञ्ज्ञो भवति   ।
ङीपोऽपवादः   ।
युवतिः  । ।



<अण्-इञोरनार्षयोर्गुरु-उपोत्तमयोः ष्यङ्गोत्रे>#   । । PS_४,१.७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.७८ः

गोत्रे यावणिञौ विहितावनार्षौ तदन्तयोः प्रातिपदिकयोर्गुरूपोत्तमयोः स्त्रियां ष्यङादेशो भवति   ।
निर्दिष्यमानस्य आदेशा भवन्ति इत्यणिञोरेव विज्ञायते, न तु समुदायस्य   ।
ङकारः सामान्य-ग्रहण-अर्थः   ।
षकारस्तदविघातार्थः, यङश्चाप्(*४,१.७४) इति   ।
उत्तम-शब्दः स्वभावात्त्रिप्रभृतीनामन्त्यमक्षरमाह   ।
उत्तमस्य समीपं उपोत्तमं  ।
गुरु उपोत्तमं यस्य तद्गुरूपोत्तमं प्रातिपदिकं  ।
करीषस्य+इव गन्धोऽस्य करीषगन्धिः   ।
कुमुदगन्धिः   ।
तस्यापत्यं इत्यण्  ।
तस्य ष्यङादेशः   ।
कारीषगन्ध्या   ।
क्ॐउदगन्ध्या   ।
वराहस्यापत्यं  ।
अत इञ्(*४,१.९५)   ।
वाराहिः   ।
तस्य ष्यङादेशः   ।
वाराह्या   ।
बालाक्या   ।
अणिञोः इति किं ? ऋतभागस्यापत्यं, बदादित्वादञ्, आर्तभागी   ।
गुरूपोत्तमादिकं सर्वं अस्ति इति न स्तणिञौ   ।
टिड्ढाणञ्(*४,१.१५) इति ङीबेव भवति   ।
अनार्षयोः इति किं ? वासिष्ठी   ।
वैश्वामित्री   ।
गुरूपोत्तमयोः इति किं ? औपगवी   ।
कापटवी   ।
गोत्रे इति किं ? तत्र जाताः (*४,३.२५) - आहिच्छत्री   ।
कान्यकुब्जी  । ।



<गोर-अवयवात्>#   । । PS_४,१.७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.७९ः

अण्-इञोः इत्येव   ।
गोत्र-अवयवाः गोत्राभिमताः कुलाख्याः पुणिकभुणिकमुखरप्रभृतयः   ।
ततो गोत्रे विहितयोरणिञोः स्त्रियां ष्यङादेशो भवति   ।
अगुरूपोत्तमार्थ आरम्भः   ।
पौणिक्या   ।
भौणिक्या   ।
मौखर्या   ।
येषां स्वनन्तरापत्येऽपि इष्यते दैवदत्त्या, याज्ञादत्त्या इति , ते क्रौड्यादिषु द्रष्टव्याः  । ।



<क्रौड्य्-आदिभ्यश्च>#   । । PS_४,१.८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.८०ः

क्रौडि इत्येवं आदिभ्यश्च स्त्रियां ष्यङ्प्रत्ययो भवति   ।
अगुरूपोत्तम-अर्थ आरम्भः   ।
अनणिञर्थश्च   ।
कौड्या   ।
लाड्या   ।
कौडि   ।
लाडि   ।
व्याडि   ।
आपिशलि   ।
आपक्षिति   ।
चौपयत   ।
चैटयत   ।
शैकयत   ।
बैल्वयत   ।
वैकल्पयत   ।
सौधातकि   ।
सूत युवत्यां  ।
भोज क्षत्रिये भौरिकि   ।
भौलिकि   ।
शाल्मकि   ।
शालास्थलि   ।
कापिष्ठलि   ।
गौलक्ष्य   ।
गौकक्ष्य  । ।



[#३३९]
<दैवयज्ञि-शौचिवृक्षि-सात्यमुग्रि-काण्ठेविद्धिभ्योऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_४,१.८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.८१ः

दैवयज्ञि शौचिवृक्षि सात्यमुग्रि काण्ठेविद्धि इत्येतेषां अन्यतरस्यां ष्यङ्प्रत्ययो भवति   ।
इञन्ता एते, गोत्र-ग्रहणं च न अनुवर्तते   ।
तेन+उभयत्रविभाषेयं  ।
गोत्रे पूर्वेण ष्यङादेशः प्राप्तो विकल्प्यते, अगोत्रे त्वनन्तरेऽपत्ये पक्षे विधीयते   ।
तेन मुक्ते इतो मनुस्यजाते (*४,१.६५) इति ङीषेव भवति   ।
दैवयज्ञ्या, दैवयज्ञी   ।
शौचिवृक्ष्या, शौचिवृक्षी   ।
सात्यमुग्र्या, सात्यमुग्री   ।
काण्ठेविद्ध्या, काण्ठेविद्धी  । ।



<समर्थानां प्रथमाद्वा>#   । । PS_४,१.८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.८२ः

त्रयं अप्यधिक्रियते समर्थानां इति च, प्रथमादिति च, वा इति च   ।
स्वार्थिक-प्रत्ययावधिश्चायं अधिकारः, प्राग्दिशो विभक्तिः (*५,३.१) इति वावथ् ।
स्वार्थिकेषु ह्यस्य+उपयोगो न अस्ति, विकल्पोऽपि तत्र अनवस्थितः   ।
केचिन्नित्यं एव भवन्ति   ।
लक्षणवाक्यानि तस्य अपत्यं (*४,१.९२), तेन रक्तं रागात्(*४,२.१) तत्र भवः (*४,३.५३) इत्येवं आदीनि भविष्यन्ति   ।
तेषु सामर्थ्ये सति प्रथम-निर्दिष्टादेव विकल्पेन प्रत्ययो भवति इति वेदितव्यं  ।
समर्थानां इति विर्धारणे षष्ठी   ।
समर्थानां मद्ये प्रथमः प्रत्यय-प्रकृतित्वेन निर्धार्यते   ।
तस्य इति सामान्यं विशेषलक्षण-अर्थं  ।
तदीयं प्राथम्यं विशेषाणां विज्ञायते   ।
उपगोः अपत्यं औपगवः   ।
समर्थानां इति किं ? कम्बल उपगोः, अपत्यं देवदत्तस्य   ।
प्रथमातिति किं ? षष्ठ्यान्ताद्यथा स्यात्, प्रथमान्तान्मा भूथ् ।
वा इति किं ? वाक्यं अपि यथा स्यातुपगोरपत्यं इति   ।
यद्येवं समास-वृत्तिः तद्धित-वृत्त्या बाध्येत उपग्वपत्यं इति   ।
न+एष दोषः   ।
पूर्वसूत्रादन्यतरस्यां ग्रहणं अनुवर्तते   ।
तेन+एतदपि भविष्यति  । ।



<प्राग्दीव्यतोऽण्>#   । । PS_४,१.८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.८३ः

तेन दीव्यति इति वक्ष्यति   ।
तदेकदेशो दीव्यच्छब्दो अवधित्वेन गृह्यते   ।
प्राग्- दीव्यत्संशब्दनाद्यानित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यमः, अण्प्रत्ययस्तत्र भवति इति वेदितव्यं  ।
अधिकारः, परिभाषा, चिधिर्वा इति त्रिष्वपि दर्शनेष्वपवादविषयं परिगृत्य अण्प्रवर्तते   ।
वक्ष्यति, तस्य अपत्यं (*४,१.९२) - औपगवः   ।
कापटवः  । ।



<अश्वपत्यादिभ्यश्च>#   । । PS_४,१.८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.८४ः

अश्वपत्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु अण्प्रत्ययो भवति   ।
पत्युत्तरपदाद्ण्यं वक्ष्यति, तस्य अपवादः   ।
आश्वपतं  ।
शातपतं  ।
अश्वपति   ।
शतपति   ।
धनपति   ।
गणपति   ।
राष्ट्रपति   ।
कुलपति   ।
गृहपति   ।
धान्यपति   ।
पशुपति   ।
धर्मपति   ।
सभापति   ।
प्राणपति   ।
क्षेत्रपति  । ।



[#३४०]

<दित्य्-अदित्य्-आदित्य-पत्य्-उत्तरपदाण्ण्यः>#   । । PS_४,१.८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.८५ः

प्राग्दीव्यतः इत्येव   ।
दिति अदिति आदित्य इत्येतेभ्यः, पत्युत्तरपदात्च प्रातिपदिकात्प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु ण्यः प्रत्ययो भवति   ।
दैत्यः   ।
आदित्यः   ।
आदित्यं  ।
पत्युत्तरपदात्- प्राजापत्यं  ।
सैनापत्यं  ।
यमाच्चेति वक्तव्यं  ।
याम्यं  ।
वाङ्मतिपितृमतां छन्दस्युपसंख्यानं  ।
वाच्यः   ।
मात्या   ।
पैतृमत्यं  ।
पृथिव्या ञाञौ   ।
पार्थिवा   ।
पार्थिवी   ।
देवाद्यञञौ   ।
दैव्यं  ।
दैवं  ।
बहिषष्टिलोपश्च   ।
बाह्याः   ।
ईकक्च   ।
वाहीकः   ।
ईकञ्छन्दसि   ।
बाहीकः   ।
स्वरे विशेषः   ।
टिलोपवचनं अव्ययानां भमात्रे टिलोपस्य अनित्यत्वज्ञापनार्थं  ।
आरातीयः   ।
स्थाम्नोऽकारः   ।
अश्वत्थामः   ।
लोम्नोऽपत्येषु बहुषु   ।
उडुलोमाः   ।
शरलोमाः   ।
बहुषु इति किं ? औडुलोमिः   ।
शारलोमिः   ।
सर्वत्र गोरजादिप्रत्ययप्रसङ्गे यथ् ।
गव्यं  ।
अजादि-प्रत्यय-प्रसङ्गे इति किं ? गोभ्यो हेतुभ्य आगतं गोरूप्यं  ।
गोमयं  ।
ण्यादयोऽर्थविशेषलक्षणादपवादात्पूर्वविप्रतिषेधेन   ।
दितेरपत्यं दैत्यः   ।
वनस्पतीनां समूहः वानस्पत्यं  ।
कथं दैतेयः ? दिति-शब्दात्कृदिकारादक्तिनः, सर्वतोऽक्तिन्न्-अर्थादित्येके इति ङीषं कृत्वा स्त्रीभ्यो ढक्क्रियते   ।
लिङ्गविशिष्ट-परिभाषा च अनित्या  । ।



[#३४१]

<उत्स-आदिभ्योऽञ्>#   । । PS_४,१.८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.८६ः
प्राग्दीव्यतः इत्येव   ।
उत्सादिभ्यः प्राग्दीव्यतीयेषु अर्थेषु अञ्प्रत्ययो भवति   ।
अणस्तदपवादानां च बाधकः   ।
औत्सः   ।
औदपानः   ।
उत्स   ।
उदपान   ।
विकर   ।
विनोद   ।
महानद   ।
महानस   ।
महाप्राण   ।
तरुण   ।
तलुन   ।
बष्कयाऽसे   ।
धेनु   ।
पृथिवी   ।
पङ्क्ति   ।
जगती   ।
तिर्ष्टुप्  ।
अनुष्टुप्  ।
जनपद   ।
भरत   ।
उशीनर   ।
ग्रीष्म   ।
पीलु   ।
कुल   ।
उदस्थानात्देशे   ।
पृषदंशे   ।
भल्लकीय   ।
रथान्तर   ।
मध्यन्दिन   ।
बृहथ् ।
महथ् ।
सत्त्वन्तु   ।
सच्छब्दो मतुबन्त आगतनुङ्को गृह्यते सत्त्वन्तु इति   ।
कुरु   ।
पञ्चाल   ।
इन्द्रावसान   ।
उष्णिक्  ।
ककुबः   ।
सुवर्ण   ।
देव   ।
ग्रीष्माच्छन्दसि इति वक्तव्यं  ।
इह मा भूथ् ।
ग्रैषंई त्रिष्टुप्  ।
छन्दश्च+इह वृत्तं गृह्यते, न वेदः  । ।



<स्त्री-पुंसाभ्यां नञ्-स्नञौ भवनात्>#   । । PS_४,१.८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.८७ः

धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ्(*५,२.१) इति वक्ष्यति   ।
तस्य प्रागित्यनेन+एव सम्बन्धः   ।
प्राग्भवनसंशब्दनाद्येऽर्थास्तेषु स्त्री-शब्दात्पुंस्-शब्दाच्च यथाक्रमं नञ्स्नञौ प्रत्ययु भवतः   ।
स्त्रीषु भवं स्त्रैणं  ।
प्ॐस्नं  ।
स्त्रिणां समूहः स्त्रैणं  ।
प्ॐस्नं  ।
स्त्रीभ्य आगतं स्त्रैणं  ।
अपुंस्नं  ।
स्त्रीभ्यो हितं स्त्रैणं  ।
प्ॐस्नं  ।
स्त्रियाः पुंवतिति ज्ञापकाद्वत्यर्थे न भवति   ।
योग-अपेक्षं च ज्ञापकं इति स्त्रीवदित्यपि सिद्धं  । ।



<द्विगोर्लुग्-अनपत्ये>#   । । PS_४,१.८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.८८ः

प्राग्दीव्यतः इति वर्तते, न भवनातिति   ।
द्विगोः इति षष्ठी   ।
द्विगोर्यः सम्बन्धी निमित्तत्वेन तद्धितः प्राग्दीव्यतीयोऽपत्य-प्रत्ययं वर्जयित्वा तस्य लुग्भवति   ।
पज्चसु कपालेषु संस्कृतः पज्चकपालः   ।
दशकपालः   ।
द्वौ देवादधीते द्विवेदः   ।
त्रिवेदः   ।
अनपत्ये इति किं ? द्वैदेवदत्तिः   ।
त्रैदेवदत्तिः   ।
प्राग्दिव्यतः इत्येव, द्वैपारायणिकः   ।
द्विगु-निमित्तविज्ञानादिह न भवति, पञ्चकपालस्य+इदं पाञ्चकपालं  ।
अथ वा द्विगोरेव अयं लुग्विधीयते   ।
द्विगोः इति स्थान-षष्ठी   ।
ननु च प्रत्ययादर्शनस्य+एषा सञ्ज्ञा ? सत्यं एतथ् ।
उपचारेण तु लक्षणया द्विगु-निमित्त-भूतः प्रत्यय एव द्विगुः, तस्य लुग्भवति   ।
द्विगु-निमित्तकोऽपि तर्हि गुणकल्पनया कस्मान्न द्विगुरुच्यते पाज्चकपालं इति ? न तस्य द्विगुत्वं निमित्तं  ।
इतरस्तु द्विगुत्वस्य+एव निमित्तं इत्यस्ति विशेषः   ।
यद्येवं इह कथं पञ्चकपाल्यां संस्कृतः पञ्चकपालः इति ? न+एव अत्र तद्धित उत्पद्यते   ।

[#३४२]

वाक्यं एव भवति   ।
त्रैशब्द्यं हि साध्यं, पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः, पञ्चकपाल्यां संस्कृतः पञ्चकपालः इति   ।
तत्र द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोरेकेन विग्रहः   ।
अपरस्मादुत्पत्तिर्भविष्यति   ।
अथ+इह कस्मान्न भवति, पञ्चभ्यो गर्गेभ्य आगतं पज्चगर्गरूपयम्, पञ्चगर्गं अयं इति वा इत्यनुवर्तते   ।
सा च व्यवस्थित-विभाषा विज्ञायते  । ।



<गोत्रेऽलुग्-अचि>#   । । PS_४,१.८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.८९ः

प्राग्दीव्यतः इत्येव   ।
यस्कादिभ्यो गोत्रे (*२,४.६३)   ।
इत्यादिना येषां गोत्रप्रत्ययानां लुगुक्तः, तेषामजादौ प्राग्दीव्यतीये विशयभूते प्रतिषिध्यते   ।
गर्गाणां छात्राः गार्गीयाः   ।
वात्सीयाः   ।
आत्रेयीयाः   ।
खारपायणीयाः   ।
गोत्रे इति किं ? कौबलं  ।
बादरं  ।
अचि इति किं ? गर्गेभ्य आगतं गर्गरूप्यं  ।
गर्गमयं  ।
प्राग्दीव्यतः इत्येव, गर्गेभ्यो हि तं गार्गीयं  ।
गोत्रस्य बहुषु लोपिनो बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ द्व्येकयोरलुक्  ।
बिदानां अपत्यं युवा, युवानौ बैदः, बैदौ   ।
वैद-शब्दाततः इञ्कृते तस्य च इञः ण्य-क्षत्रिय-आर्ष-ञितो यूनि लुग्-अण्-इञोः (*२,४.५८) इति लुकि रूपं  ।
एकवचन-द्विवचन-अन्तस्य प्रवृत्तौ बहुषु लोपो यूनि, बैदस्य बैदयोर्वा अपत्यं बहवो माणवकाः बिदाः   ।
नह्यत्राण्बहुषूत्पन्नः  । ।



<यूनि लुक्>#   । । PS_४,१.९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.९०ः

प्राग्दीव्यतः इति वर्तते, अचि च   ।
प्राग्दीव्यतीये अजादौ प्रत्यये विवक्षिते बुद्धिस्थेऽनुत्पन्न एव युव-प्रत्ययस्य लुग्भवति   ।
तस्मन्निवृत्ते सति यो यतः प्राप्नोति स ततो भवति   ।
फाण्टाहृतस्य अपत्यं फाण्टाहृतिः   ।
तस्य अपत्यं युवा, फाण्टाहृति-मिमताभ्यां ण-फिञौ (*४,१.१५०), फाण्टागृतः   ।
तस्य छाअत्राः इति विवक्षितेऽर्थे बुद्धिस्थे युव-प्रत्यय्स्य लुग्भवति   ।
तस्मिन्निवृत्ते इञन्तं प्रकृति-रूपं सम्पन्नं  ।
तस्मातिञश्च (*४,२.११२) इत्यण्भवति, फाण्टाहृताः   ।
भागवित्तस्य अपत्यं भागवित्तिः   ।
तस्य अपत्यं युवा, वृद्धाट्ठक्सौवीरेषु बहुलं (*४,१.१४८) इति ठक्, भागवित्तिकः   ।
तस्य छात्राः, पूर्ववद्युवप्रत्यये निवृत्ते, इञश्च (*४,२.११२) इत्यण्, भागवित्ताः   ।
तिकस्य अपत्यं, तिकादिभ्यः फिञ्(*४,१.१५४), तैकायनिः   ।
तस्य अपत्यं युवा, फेश्छ च (*४,१.१४९) इति छः, तैकायनीयः   ।
तस्य छात्रः, युव-प्रत्यये निवृत्ते वृद्धाच्छः (*४,२.११४), तैकायनीयाः   ।
कपिञ्जलादस्य अपत्यं कापिञ्जलादिः   ।
तस्य अपत्यं युवा, कुर्वादिभ्यो ण्यः (*४,१.१५१), कापिञ्जलाद्यः   ।
तस्य छात्राः, ण्ये निवृत्ते इञश्च (*४,२.११२) इत्यण्, कापिञ्जलादाः   ।
ग्लुचुकस्य अपत्यं, प्राचां अवृद्धात्फिन्बहुलं (*४,१.१६०) इति ग्लुचुकायनिः   ।
तस्य अपत्यं युवा, प्राग्दीव्यतोऽण्(*४,१.८३), ग्लौचुकायनः   ।
तस्य छात्राः, युव-प्रत्यये निवृत्ते स एव अण्, ग्लौचुकायनाः   ।
अचि इत्येव, फाण्टाहृतरूप्यं  ।
फाण्टाहृतमयं  ।
प्राग्दीव्यतः इत्येव, भागवित्तिकाय हितं भागवित्तिकीयं  । ।



[#३४३]

<फक्-फिञोरन्यतरस्याम्>#   । । PS_४,१.९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.९१ः

यूनि इत्येव   ।
पूर्वसूत्रेण नित्ये लुकि प्राप्ते विकल्प उच्यते   ।
फक्फिञोर्युव-प्रत्यययोः प्राग्दीव्यतीयेऽजादौ प्रत्यये विवक्षितेऽन्यतरस्यां लुग्भवति   ।
गर्गादिभ्यो यञि कृते यञिञोश्च (*४,१.१०१) इति फक्, गार्ग्यायणः   ।
तस्य छात्राः गार्गीयाः, गार्ग्यायणीयाः   ।
वात्सीयाः, वात्स्यायनीयाः   ।
फिञः खल्वपि यस्कस्य अपत्यं, शिवादिभ्योऽण्(*४,१.११२), यास्कः   ।
तस्य अपत्यं युवा, अणो द्व्यचः (*४,१.१५६) इति फिञ्, यास्कायनिः   ।
तस्य छात्राः यास्कीयाः, यास्कायनीयाः  । ।



<तस्य अपत्यम्>#   । । PS_४,१.९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.९२ः

अर्थ-निर्देशोऽयं, पूर्वैरुत्तरैश्च प्रत्ययैरभिसम्बध्यते   ।
तस्य इति षष्ठीसमर्थातपत्यं इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
प्रकृत्यर्थ-विशिष्टः षष्ठ्यर्थोऽपत्यं आत्रञ्चेह गृह्यते   ।
लिङ्गवचनादिकमन्यत्सर्वमविवक्षितं  ।
उपगोरपत्यं औपगवः   ।
आश्वपतः   ।
दैत्यः   ।
औत्सः   ।
स्त्रैणः   ।
प्ॐस्नः   ।
तस्य+इदं अपत्येऽपि बाधन-अर्थं कृतं भवेथ् ।
उत्सर्गः शेष एव असौ वृद्धान्यस्य प्रयोजनं  । ।
भानोरपत्यं भानवः   ।
श्यामगवः  । ।



<एको गोत्रे>#   । । PS_४,१.९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.९३ः

अपत्यं पौत्र-प्रभृति गोत्रं (*४,१.१६२)   ।
तस्मन्विवक्षिते भेदेन प्रत्यपत्यं प्रत्ययोत्पत्ति-प्रस्ङ्गे नियमः क्रियते, गोत्रे एक एव प्रत्ययो भवति, सर्वेऽपत्येन युज्यन्ते   ।
अपतनादपत्यं  ।
योऽपि व्यवहितेन जनितः, सोऽपि प्रथमप्रकृतेरपत्यं भवत्येव   ।
गर्गस्य अपत्यं गार्गिः   ।
गार्गेरपत्यं गार्ग्यः   ।
तत्पुत्रोऽपि व्यवहितेन जनितः, सोऽपि प्रथमप्रकृतेरपत्यं भवत्येव   ।
गर्गस्य अपत्यं गार्गिः   ।
गार्गेरपत्यं गार्ग्यः   ।
तत्पुत्रोऽपि गार्ग्यः   ।
सर्वस्मिन्व्यवहितजनितेऽपि गोत्रापत्ये गर्ग-शब्दाद्यञेव भवति इति प्रत्ययो नियम्यते   ।
अथवा गोत्रापत्ये विवक्षिते एक एव शब्दः प्रथमा प्रकृतिः प्रत्ययं उत्पादयति इति प्रकृतिर्नियम्यते   ।
गार्ग्यः   ।
नाडायनः  । ।



<गोत्राद्यून्यस्त्रियां>#   । । PS_४,१.९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.९४ः

अयं अपि नियमः   ।
यून्यपत्ये विवक्षिते गोत्रादेव प्रत्ययो भवति, न परमप्रकृत्यनन्तरयुवभ्यः   ।
गार्ग्यस्य अपत्यं युवा गार्ग्यायणः   ।
वात्स्यायनः   ।
दाक्षायणः   ।
प्लाक्षायणः   ।
औपगविः   ।
नाडायनिः   ।
अस्त्रियां इति किं ? दाक्षी   ।
प्लाक्षी   ।
किं पुनरत्र प्रतिषिध्यते ? यदि नियमः, स्त्रियां अनियमः प्राप्नोति   ।
अथ युवप्रत्ययः, स्त्रिया गोत्रप्रययेन अभिधानं न प्राप्नोति गोर-सञ्ज्ञायाः युव-सञ्ज्ञया बाधितत्वाथ् ।
तस्माद्योगविभागः कर्तव्यः   ।
गोत्राद्यूनि प्रत्ययो भवति   ।
ततोऽस्त्रियां  ।
यूनि यदुक्तं तत्स्त्रियां न भवति   ।
युवसञ्ज्ञा+एव प्रतिषिध्यते, तेन स्त्री गोत्रप्रत्ययेन अभिधास्यते  । ।



[#३४४]

<अत इञ्>#   । । PS_४,१.९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.९५ः

तस्य अपत्यं इत्येव   ।
अकारान्तात्प्रातिपदिकातिञ्प्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
दक्षस्य अपत्यं दाक्षिः   ।
तपरकरणं किं ? शुभंयाः, कीलालपाः इत्यतो मा भूथ् ।
कथं प्रदीयतां दाशरथाय मैथिलि ? शेषविवक्षया भविष्यति  । ।



<बाह्व्-आदिभ्यश्च>#   । । PS_४,१.९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.९६ः

बाहु इत्येवं आदिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये इञ्प्रत्ययो भवति   ।
बाहविः   ।
औपबाहविः   ।
अनकारार्थ आरम्भः   ।
क्वचिद्बाधकवाधनार्थः   ।
बाहु   ।
उपबाहु   ।
विवाकु   ।
शिवाकु   ।
बटाकु   ।
उपबिन्दु   ।
वृक   ।
चूडाला   ।
मूषिका   ।
बलाका   ।
भगला   ।
छगला   ।
घ्रुवका   ।
धुवका   ।
सुमित्रा   ।
दुर्मित्रा   ।
पुष्करसथ् ।
अनुहरथ् ।
देवशर्मन्  ।
अग्निशर्मन्  ।
कुनामन्  ।
सुनामन्  ।
पञ्चन्  ।
सप्तन्  ।
अष्टन्  ।
अमितौजसः सलोपश्च   ।
उदञ्चु   ।
शिरस्  ।
शराविन्  ।
क्षेमवृद्धिन्  ।
शृङ्खलातोदिन्  ।
खरनादिन्  ।
नगरमर्दिन्  ।
प्राकारमर्दिन्  ।
लोमन्  ।
अजीगर्त   ।
कृष्ण   ।
सलक   ।
युधिष्ठिर   ।
अर्जुन   ।
साम्ब   ।
गद   ।
प्रद्युम्न   ।
राम   ।
उदङ्कः सञ्ज्ञायां  ।
अम्भूयोऽम्भसोः सलोपश्च   ।
बाह्वादिप्रभृतिषु येषां दर्शनं गोत्रभावे लौकिके ततोऽन्यत्र तेषां प्रतिषेधः   ।
बाहुर्नाम कश्चित्, तस्य अपत्यं बाहवः   ।
सम्बन्धिशब्दानां च तत्सदृशात्प्रतिषेधः   ।
सञ्ज्ञा - श्वशुरस्य अपत्यं श्वाशुरिः   ।
चकारोऽनुक्त-समुच्चय-अर्थः आकृतिगणतामस्य बोधयति   ।
जाम्बिः   ।
ऐन्द्रशर्मिः   ।
आजधेनविः   ।
आजबन्धविः   ।
औडुलोमिः  । ।



<सुधातुरकङ्च>#   । । PS_४,१.९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.९७ः

सुधातृ-शब्दादपत्ये इञ्प्रत्ययो भवति, तत्संनियोगेन च तस्य अकङदेशो भवति   ।
सुधातुरपत्यं सौधातकिः   ।
व्यासवरुडनिषादचण्डालबिम्बानां इति वक्तव्यं  ।
वैयासकिः   ।
बारुडकिः   ।
नैषादकिः   ।
चाण्डालकिः   ।
बैम्बकिः  । ।



[#३४५]

<गोत्रे कुञ्ज-आदिभ्यश्च्फञ्>#   । । PS_४,१.९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.९८ः

तस्य अपत्यं इत्येव   ।
गोत्रसञ्ज्ञकेऽपत्ये वाच्ये कुञ्जादिभ्यः च्फञ्प्रत्ययो भवति   ।
इञोऽपवादः   ।
चकारो विशेषण-अर्थः व्रात-च्फञोरस्त्रियां (*५,३.११३) इति   ।
ञकारो वृद्ध्य्-अर्थः   ।
कौञ्जायन्यः, कौजायन्यौ, कौञ्जायनाः   ।
ब्राध्नायन्यः, ब्राध्नायन्यौ, ब्राध्नायनाः   ।
गोत्रे इति किं ? कुञ्जस्य अपत्यं अनन्तरं कौञ्जिः   ।
एकवचन-द्विवचनयोः सतिशिष्टत्वात्ञित्स्वरेण+एव भवितव्यं  ।
बहुवचने तु कौञ्जायनाः इति, परं अपि ञित्स्वरं त्यक्त्वा चित्स्वर एव+इष्यते   ।
गोत्र-अधिकारश्च शिवादिभ्योऽण्(*४,१.११२) इति यावथ् ।
कुञ्ज   ।
ब्रध्न   ।
शङ्ख   ।
भस्मन्  ।
गण   ।
लोमन्  ।
शठ   ।
शाक   ।
शाकट   ।
शुण्डा   ।
शुभ   ।
विपाश   ।
स्कन्द   ।
स्तम्भ  । ।



<नडादिभ्यः फक्>#   । । PS_४,१.९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.९९ः

नडित्येवं आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः गोत्रापत्ये फक्प्रत्ययो भवति   ।
नाडायनः   ।
चारायणः   ।
गोत्रे इत्येव, नाडिः   ।
शलङ्कु शलङ्कं च इत्यत्र पठ्यते   ।
शालङ्कायनः   ।
पैलादिषु शालङ्कि-शब्दः पठ्यते   ।
शालङ्किः पिता   ।
शालङ्किः पुत्रः   ।
तत्कथं ? गोत्र-विशेषे कौशिके फकं स्मरन्ति, इञेव अन्यत्र शालङ्किः इति   ।
अथवा पैलादिपाठ एव ज्ञापकः इञो भावस्य   ।
नड   ।
चर   ।
बक   ।
मुञ्ज   ।
इतिक   ।
इतिश   ।
उपक   ।
लमक   ।
शलङ्कु शलङ्कं च   ।
सप्तल   ।
वाजप्य   ।
तिक   ।
अग्निशर्मन्वृशगणे   ।
प्राण   ।
नर   ।
सायक   ।
दास   ।
मित्र   ।
द्वीप   ।
पिङ्गर   ।
पिङ्गल   ।
किङ्कर   ।
किङ्कल   ।
कातर   ।
कातल   ।
काश्य   ।
काश्यप   ।
काव्य   ।
अज   ।
अमुष्य   ।
कृष्णरणौ ब्राह्मणवासिष्ठयोः   ।
अमित्र   ।
लिगु   ।
चित्र   ।
कुमार   ।
क्रोष्टु क्रोष्टं च   ।
लोह   ।
दुर्ग   ।
स्तम्भ   ।
शिंशिपा   ।
अग्र   ।
तृण   ।
शकट   ।
सुमनस्  ।
सुमत   ।
मिमत   ।
ऋक्  ।
जथ् ।
युगन्धर   ।
हंसक   ।
दण्डिन्  ।
हस्तिन्  ।
पञ्चाल   ।
चमसिन्  ।
सुकृत्य   ।
स्थिरक   ।
ब्राह्मण   ।
चटक   ।
बदर   ।
अश्वक   ।
खरप   ।
कामुक   ।
व्रह्मदत्त   ।
उदुम्बर   ।
शोण   ।
अलोह   ।
दण्ड  । ।



<हरित-आदिभ्योऽञः>#   । । PS_४,१.१००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१००ः

हरितादिर्बिदाद्यन्तर्गणः   ।
हरितादिभ्योऽञन्तेभ्योऽपत्ये फक्प्रत्ययो भवति   ।
इञोऽपवादः   ।
हरितस्य अपत्यं हारितायनः   ।
कैन्दासायनः   ।
ननु च गोत्रे इति वर्तते   ।
न च गोत्रादपरो गोत्रप्रत्ययो भवति एको गोत्रे (*४,१.९३) इति वचनात्? सत्यं एतथ् ।

[#३४६]

इह तु गोत्राधिकारेऽपि सामर्थ्याद्यूनि प्रत्ययो विज्ञायते   ।
गोत्राधिकारस्तु उत्तरार्थः  । ।



<यञ्-इञोश्च>#   । । PS_४,१.१०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१०१ः

यञन्तातिञन्ताच्च प्रातिपदिकादपत्ये फक्प्रत्ययो भवति   ।
गार्ग्यायणः   ।
वात्स्यायनः   ।
इञन्तात्- दाक्षायणः   ।
प्लाक्षायणः   ।
द्वीपादनुसमुद्रं यञ्(*४,३.१०), सुतङ्-गमादिभ्य इञ्(*४,२.८०) इत्यतो न भवति   ।
गोत्र-ग्रहणेन यञिञौ विशेष्येते   ।
तदन्तात्तु यून्येव अयं प्रत्ययः, गोत्राद्यूनि प्रत्ययो भवति इति वचनात् । ।



<शरद्वच्-छुनक-दर्भाद्भृगु-वत्स-आग्रायणेषु>#   । । PS_४,१.१०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१०२ः

गोत्रे इत्येव   ।
शरद्वत्शुनक दर्भ इत्येतेभ्यो गोत्रापत्ये फक्प्रत्ययो भवति यथासङ्ख्यं भृगुवत्साग्रायणेषु अर्थेषु अपत्य-विशेषेषु   ।
शारद्वतायनो भवति भार्गवश्चेथ् ।
शारद्वतोऽन्यः   ।
शौनकायनो भवति वात्स्यश्चेथ् ।
शौनकोऽन्यः   ।
दार्भायणो भवति आग्रायणश्चेथ् ।
दार्भिरन्यः   ।
शरद्वच्-छुनक-शब्दौ बिदादी   ।
ताभ्यां अञोऽपवादः फक् । ।



<द्रोण-पर्वत-जीवन्तादन्यतरस्याम्>#   । । PS_४,१.१०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१०३ः

गोत्रे इत्येव   ।
द्रोणादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो गोत्रापत्येऽन्यतरस्यां फक्प्रत्ययो भवति   ।
इञोऽपवादः   ।
द्रौणायनः, द्रौणिः   ।
पार्वतायनः, पार्वतिः   ।
जैवन्तायनः, जैवन्तिः   ।
कथं अनन्तरः अश्वत्थामा द्रौणायनः इत्युच्यते   ।
न+एव अत्र महाभारतद्रोणो गृह्यते   ।
किं तर्हि ? अनादिः   ।
तत इदं गोत्रे प्रत्ययविधानं  ।
इदानींतनात्तु श्रुतिसामान्यादध्यारोपेण तथाभिधानं भवति  । ।



<अनृष्य्-आनन्तर्ये बिद-आदिभ्योऽञ्>#   । । PS_४,१.१०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१०४ः

गोत्रे इत्येव   ।
बिदादिभ्यो गोत्रापत्ये अञ्प्रत्ययो भवति   ।
बैदः   ।
और्वः   ।
ये पुनरत्र अनृषि-शब्दाः पुत्रादयस्तेभ्योऽनन्तरापत्ये एव भवति   ।
पौत्रः   ।
दौहित्रः   ।
अनृष्यानन्तर्यस्य अयं अर्थः, अनृषिभ्योऽनन्तरे भवति इति   ।
यद्ययं अर्थः, ऋष्यपत्ये नैरन्तर्य-प्रतिषेधो न कृतः स्यात्? तत्र+इदं न सिध्यति, इन्द्रभूः सप्तमः काश्यपानां  ।
अनन्तरापत्यरूपेण+एव ऋष्यणाभिधानं भविष्यति   ।
अवश्यं च+एतदेवं विज्ञेयं  ।
ऋष्यपत्ये नैरन्तर्यविषये प्रतिषेधे विज्ञायमाने कौशिको विश्वामित्रः इति दुष्यति   ।
गोत्रे इत्येव, बैदिः   ।
ननु च ऋष्यणा भवितव्यं ? बाह्वादिः आकृतिगणः, तेन इञेव भवति   ।
बिद   ।
उर्व   ।
कश्यप   ।
कुशिक   ।
भरद्वाज   ।
उपमन्यु   ।
किलालप   ।
किदर्भ   ।
विश्वानर ऋष्टिषेण   ।
ऋतभाग   ।
हर्यश्व   ।
प्रियक   ।
आपस्तम्ब   ।
कूचवार   ।
शरद्वथ् ।
शुनक   ।
धेनु   ।
गोपवन   ।
शिग्रु   ।
बिन्दु   ।
भाजन   ।
अश्वावतान   ।
श्यामाक   ।
श्यमाक   ।
श्यापर्ण   ।
हरित   ।
किन्दास   ।
वह्यस्क   ।
अर्कलूष   ।
वध्योष   ।
विष्णुवृद्ध   ।
प्रतिबोध   ।
रथान्तर   ।
रथीतर   ।
गविष्ठिर   ।
निषाद   ।
मठर   ।
मृद   ।
पुनर्भू   ।
पुत्र   ।
दुहितृ   ।
ननान्दृ   ।
परस्त्री परशुं च  । ।



[#३४७]

<गर्ग-आदिभ्यो यञ्>#   । । PS_४,१.१०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१०५ः

गोत्रे इत्येव   ।
गर्गादिभ्यो गोत्रापत्ये यञ्प्रत्ययो भवति   ।
गार्ग्यः   ।
वात्स्यः   ।
मनु-शब्दोऽत्र पठ्यते   ।
तत्र कथं मानवी प्रजा ? गोत्रे इत्युच्यते   ।
अपत्यसामान्ये भविष्यति   ।
कथं अनन्तरो रामो जामदग्न्यः, व्यासः पाराशर्यः इति ? गोत्ररूपाध्यारोपेण भविष्यति   ।
अनन्तरापत्यविवक्षायां तु ऋष्यणैव भवितव्यं जामदग्नः, पाराशरः इति   ।
गर्ग   ।
वत्स   ।
वाजाऽसे   ।
संकृति   ।
अज   ।
व्याघ्रपाथ् ।
विदभृथ् ।
प्राचीनयोग   ।
अगस्ति   ।
पुलस्ति   ।
रेभ   ।
अग्निवेश   ।
शङ्ख   ।
शठ   ।
घूम   ।
अवट   ।
चमस   ।
धनञ्जय   ।
मनस   ।
वृक्ष   ।
विश्वावसु   ।
जनमान   ।
लोहित   ।
शंसित   ।
बभ्रु   ।
मण्डु   ।
मक्षु   ।
अलिगु   ।
शङ्कु   ।
लिगु   ।
गुलु   ।
मन्तु   ।
जिगीषु   ।
मनु   ।
तन्तु   ।
मनायी   ।
भूत   ।
कथक   ।
कष   ।
तण्ड   ।
वतण्ड   ।
कपि   ।
कत   ।
कुरुकत   ।
अनडुः   ।
कण्व   ।
शकल   ।
गोकक्ष   ।
अगस्त्य   ।
कुण्डिन   ।
यज्ञवल्क   ।
उभय   ।
जात   ।
विरोहित   ।
वृषगण   ।
रहूगण   ।
शण्डिल   ।
वण   ।
कचुलुक   ।
मुद्गल   ।
मुसल   ।
पराशर   ।
जतूकर्ण   ।
मान्त्रित   ।
संहित   ।
अश्मरथ   ।
शर्कराक्ष   ।
पूतिमाष   ।
स्थूण   ।
अररक   ।
पिङ्गल   ।
कृष्ण   ।
गोलुन्द   ।
उलूक   ।
तितिक्ष   ।
भिषज्  ।
भडित   ।
भण्डित   ।
दल्भ   ।
चिकित   ।
देवहू   ।
इन्द्रहू   ।
एकलू   ।
पिप्पलू   ।
वृदग्नि   ।
जमदग्नि   ।
सुलोभिन्  ।
उकत्थ   ।
कुटीगु  । ।



<मधु-बभ्व्रोर्ब्राह्मण-कौशिकयोः>#   । । PS_४,१.१०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१०६ः

मधु-शब्दाद्बभ्रु-शब्दाच्च गोत्रापत्ये यञ्प्रत्ययो भवति यथासङ्ख्यं ब्राह्मणे कौशिके वाच्ये   ।
माध्व्यो भवति बाह्मणः चेथ् ।
माधव एव अन्यः   ।
बाभ्रव्यो भवति कौशिकश्चेथ् ।
बाभ्रव एव अन्यः   ।
बभ्रु-शब्दो गर्गादिषु पठ्यते, ततः सिद्धे यञि कौशिके नियम-अर्थं वचनं  ।
गर्गादिषु पठोऽप्यन्तर्गणकार्यार्थः, सर्वत्र लोहितादि-कतन्तेभ्यः (*४,१.१८) इति   ।
बाभ्रव्यायणी  । ।



<कपि-बोधादाङ्गिरसे>#   । । PS_४,१.१०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१०७ः

कपि-बोध-शब्दाभ्यां आङ्गिरसेऽपत्य-विशेषे गोत्रे यञ्प्रत्ययो भवति   ।
काप्यः   ।
बौध्यः   ।
आङ्गिरसे इति किं ? कापेयः   ।
बौधिः   ।
कपि-शब्दो गर्गादिषु पठ्यते   ।
तस्य नियमर्थं वचनम्, आङ्गिरसे यथा स्याथ् ।
लोहितादिकार्यार्थं गणे पाठः   ।
काप्यायनी  । ।



<वतण्डाच्च>#   । । PS_४,१.१०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१०८ः

आङ्गिरसे इत्येव   ।
वतण्ड-शब्दादाङ्गिरसेऽपत्यविशेषे गोत्रे यञ्प्रत्ययो भवति   ।
वातण्ड्यः   ।
आङ्गिरसे इति किं ? वातण्डः   ।
किं अर्थं इदं यावता गर्गादिष्वयं पठ्यते ? शिवादिषु अपि अयं पठ्यते   ।
तत्र आङ्गिरसे शिवाद्यणोऽपवाद-अर्थं पुनर्वचनं  ।
अनाङ्गिरसे तु उभयत्र पाठसामर्थ्यात्प्रत्ययद्वयं अपि भवति   ।
वातण्ड्यः, वातण्डः  । ।



[#३४८]

<लुक्स्त्रियाम्>#   । । PS_४,१.१०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१०९ः

आङ्गिरसे इत्येव   ।
वतण्ड-शब्दादाङ्गिरस्यां स्त्रियां यप्रत्ययस्य लुक्भवति   ।
लुकि कृते शार्ङ्गरवादिपाठान्ङीन्भवति   ।
वतण्डी   ।
आङ्गिरसे इति किं ? वातण्ड्यायनी   ।
शिवाद्यणि तु वातण्डी  । ।



<अश्वादिभ्यः फञ्>#   । । PS_४,१.११०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.११०ः

आङ्गिरस इति निवृत्तं  ।
अश्वादिभ्यः गोत्रापत्ये फञ्प्रत्ययो भवति   ।
आश्वायनः   ।
आश्मायनः   ।
ये त्वत्र प्रत्ययान्ताः पठ्यन्ते तेभ्यः सामार्थ्याद्यूनि प्रत्ययो विज्ञायते   ।
अश्व   ।
अश्मन्  ।
शङ्ख   ।
बिद   ।
पुट   ।
रोहिण   ।
खर्जूर   ।
खर्जूल   ।
पिञ्जूर   ।
भडिल   ।
भण्डिल   ।
भडित   ।
भण्डित   ।
भण्डिक   ।
प्रहृत   ।
रामोद   ।
क्षत्र   ।
ग्रीवा   ।
काश   ।
गोलाङ्क्य   ।
अर्क   ।
स्वन   ।
ध्वन   ।
पाद   ।
चक्र   ।
कुल   ।
पवित्र   ।
गोमिन्  ।
श्याम   ।
धूम   ।
धूम्र   ।
वाग्मिन्  ।
विश्वानर   ।
कुट   ।
वेश   ।
शप आत्रेये   ।
नत्त   ।
तड   ।
नड   ।
ग्रीष्म   ।
अर्ह   ।
विशम्य   ।
विशाला   ।
गिरि   ।
चपल   ।
चुनम   ।
दासक   ।
वैल्य   ।
धर्म   ।
आनडुह्य   ।
पुंसिजात   ।
अर्जुन   ।
शूद्रक   ।
सुमनस्  ।
दुर्मनस्  ।
क्षान्त   ।
प्राच्य   ।
कित   ।
काण   ।
चुम्प   ।
श्रविष्ठा   ।
वीक्ष्य   ।
पविन्दा   ।
आत्रेय भारद्वाजे   ।
कुत्स   ।
आतव   ।
कितव   ।
शिव   ।
खदिर   ।
भारद्वाज आत्रेये  । ।



<भर्गात्त्रैगर्ते>#   । । PS_४,१.१११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१११ः

भर्ग-शब्दादपत्ये विशेषे त्रैगर्ते गोत्रे फञ्प्रत्ययो भवति   ।
भार्गायणो भवति त्रैगर्तः चेथ् ।
भार्गिः अन्यः  । ।



<शिव-आदिभ्योऽण्>#   । । PS_४,१.११२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.११२ः

गोत्रे इति निवृत्तं  ।
अतः प्रभृति सामान्येन प्रत्ययाः विज्ञायन्ते   ।
शिवादिभ्योऽपत्ये अण्प्रत्ययो भवति   ।
यथायथं इञादीनां अपवादः   ।
शैवः   ।
प्रौष्ठः   ।
तक्षन्शब्दोऽत्र पठ्यते कारिलक्षणमुदीचामिञं बाधितुं  ।
ण्यत्प्रत्यय्स्य तु बाधो निष्यते   ।
ताक्ष्णः, ताक्षण्यः   ।
गङ्गा-शब्दः पठ्यते तिकादिफिञा शुम्रादिढका च समावेश-अर्थं  ।
तेन त्रैरूप्यं भवति   ।
गाङ्गः, गाङ्गायनिः , गाङ्गेयः   ।
विपाशशब्दः पठ्यते कुञ्जादिलक्षणेन च्फञा समावेश-अर्थं  ।
वैपाशः, वैपाशायन्यः   ।
शिव   ।
प्रौष्ठ   ।
प्रौष्ठिक   ।
चण्ड   ।
जम्भ   ।
मुनि   ।
सन्धि   ।
भूरि   ।
कुठार   ।
अनभिम्लान   ।
ककुत्स्थ   ।
कहोड   ।
लेख   ।
रोध   ।
खञ्जन   ।
कोहड   ।
पिष्ट   ।
हेहय   ।
खञ्जार   ।
खञ्जाल   ।
सुरोहिका   ।
पर्ण   ।
कहूष   ।
परिल   ।
वतण्ड   ।
तृण   ।
कर्ण   ।
क्षीरह्रद   ।
जलह्रद   ।
परिषिक   ।
जटिलिक   ।
गोफिलिक   ।
बधिरिका   ।
मञ्जीरक   ।
वृष्णिक   ।
रेख   ।
आलेखन   ।
विश्रवण   ।
रवण   ।
वर्तनाक्ष   ।
पिटक   ।
पिटाक   ।
तृक्षाक   ।
नभाक   ।
ऊर्णनाभ   ।
जरत्कारु   ।
उत्क्षिपा   ।
रोहितिक   ।
आर्यश्वेत   ।
सुपिष्ट   ।
खर्जूरकर्ण   ।
मसूरकर्ण   ।
तूणकर्ण   ।
मयूरकर्ण   ।
खडरक   ।
तक्षन्  ।
ऋष्टिषेण   ।
गङ्गा   ।
विपाश   ।
यस्क   ।
लह्य   ।
द्रुघ   ।
अयःस्थूण   ।
भलन्दन   ।
विरूपाक्ष   ।
भूमि   ।
इला   ।
सपत्नी   ।
द्व्यचो नद्याः   ।
त्रिवेणी त्रिवणं च  । ।



[#३४९]

<अवृद्धाभ्यो नदी-मानुषीभ्यस्तन्नामिकाभ्यः>#   । । PS_४,१.११३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.११३ः

वृद्धिर्यस्य अचां आदिस्तद्वृद्धं (*१,१.७३)   ।
अवृद्धाभ्यः इति शब्द-धर्मः, नदी-मानुषीभ्यः इति अर्थधर्मः, तेन अभेदात्प्रकृतयो निर्दिश्यन्ते   ।
तन्नामिकाभ्यः इति सर्वनाम्ना प्रत्यय-प्रकृतेः परामर्शः   ।
अवृद्धानि यानि नदीनां मानुषीणां च नामधेयानि, तेभ्योऽपत्ये अण्प्रत्ययो भवति   ।
ढकोऽपवादः   ।
यमुनाया अपत्यं यामुनः   ।
इरावत्याः अपत्यं ऐरावतः   ।
वैतस्तः   ।
नार्मदः   ।
मानुषीभ्यः खल्वपि - शिक्षितायाः अपत्यं शैक्षितः   ।
चिन्तितायाः अपत्य चैन्तितः   ।
अवृद्धाभ्यः इति किं ? चन्द्रभागायाः अपत्यं चान्द्रभागेयः   ।
वासवद्त्तेयः   ।
नदीमानुषीभ्यः इति किं ? सौपर्णेयः   ।
वैनतेयः   ।
तन्नामिकाभ्यः इति किं ? शोभनायाः, शौभनेयः  । ।



<ऋष्य्-अन्धक-वृष्णि-कुरुभ्यश्च>#   । । PS_४,१.११४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.११४ः

ऋषयः प्रसिद्धा वसिष्ठादयः   ।
अन्धकाः वृष्णयः कुरवः इति वंशाख्याः   ।
ऋष्यादि-कुर्वन्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽपत्ये अण्प्रत्ययो भवति   ।
इञो+आवादः   ।
अत्र्यादिभ्यस्तु परत्वाड्ढगादिभिरेव भवितव्यं  ।
ऋषिभ्यस्तावत्- वासिष्ठः   ।
वैश्वामित्रः   ।
अन्धकेभ्यः - श्वाफल्कः   ।
रान्धसः   ।
वृष्णिभ्यः - वासुदेवः   ।
आनिरुद्धः   ।
कुरुभ्यः - नाकुलः   ।
साहदेवः   ।
कथं पुनर्नित्यानां शब्दानामन्धकादिवंशसमाश्रयेण अन्वाख्यानं युज्यते ? केचिदाहुः कथं अपि काकतालीयन्यायेन कुर्वादिवंशेष्वसंकरेण+एव नकुलसहदेवादयः शब्दाः सुबहवः सङ्कलिताः, तानुपादाय पाणिनिना स्मृतिरुपनिबद्धा इति   ।
अथवान्धकवृष्णिकुरुवंशा अपि नित्या एव, तेषु ये शब्दाः प्रयुज्यन्ते नकुलसहदेवादयः, तत्र+इदं प्रत्ययविधानं इत्यदोषः  । ।



<मातुरुत्सङ्ख्या-सं-भद्र-पूर्वायाः>#   । । PS_४,१.११५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.११५ः

मतृ-शब्दात्सङ्ख्या-पूर्वात्सं-पूर्वात्भद्र-पूर्वाच्च अपत्ये अण्प्रत्ययो भवति, उकारश्च अन्तादेशः   ।
द्वयोर्मात्रोरपत्यं द्वैमातुरः   ।
षाण्मातुरः   ।
सांमातुरः   ।
भाद्रमातुरः   ।
उकार-अदेश-अर्थं वचनं, प्रत्ययः पुनरुत्सर्गेण+एव सिद्धः   ।
स्त्रीलिङ्ग-निर्देशोऽर्थ-अपेक्षः, तेन धान्यमातुर्ग्रहणं न भवति   ।
सङ्ख्या-सं-भद्र-पूर्वायाः इति किं ? स्ॐआत्रः  । ।



<कन्यायाः कनीन च>#   । । PS_४,१.११६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.११६ः

कन्या-शब्दादपत्येऽण्प्रत्ययो भवति   ।
ढकोऽपवादः   ।
तत्सन्नियोगेन कनीन-शब्द आदेशो भवति   ।
कन्यायाः अपत्यं कानीनः कर्णः   ।
कानीनो व्यासः  । ।



[#३५०]

<विकर्ण-शुङ्ग-छङ्गलाद्वत्स-भरद्वाज-अत्रिषु>#   । । PS_४,१.११७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.११७ः

विकर्ण्-अशुङ्ग-छङ्गल-शब्देभ्यः यथासङ्ख्यं वत्सभरद्वाजात्रिषु अपत्य-विशेषेषु अण्प्रत्ययो भवति   ।
वैकर्णो भवति वात्स्यश्चेथ् ।
वैकर्णिः अन्यः   ।
शौङ्गो भवति भारद्वाजश्चेथ् ।
शौङ्गिः अन्यः   ।
छागलो भवति आत्रेयश्चेथ् ।
छागलिः अन्यः   ।
शुङ्गा-शब्दं स्त्रीलिङ्ग-मन्ये पठन्ति, ततो ढकं प्रत्युदाहरन्ति शौङ्गेयः इति   ।
द्वयं अपि च+एतत्प्रमाणम्, उभयथा सूत्र-प्रणयनात् । ।



<पीलाया वा>#   । । PS_४,१.११८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.११८ः

तन्नामिकाणो बाधके द्व्यच इति ढकि प्राप्ते अण्प्रत्ययः पक्षे विधीयते   ।
पीलायाः अपत्ये वा अण्प्रत्ययो भवति   ।
पीलायाः अपत्यं पैलः, पैलेयः  । ।



<ठक्च मण्डूकात्>#   । । PS_४,१.११९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.११९ः

मण्डूक-शब्दातपत्ये ढक्प्रत्ययो भवति   ।
चकारातण्च वा   ।
तेन त्रैरूप्यं भवति   ।
माण्डूकेयः, माण्डूकः, माण्डूकिः  । ।



<स्त्रीभ्यो ढक्>#   । । PS_४,१.१२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१२०ः

स्त्री-ग्रहणेन टाबादि-प्रत्ययान्ताः शब्दा गृह्यन्ते   ।
स्त्रीभ्योऽपत्ये ढक्प्रत्ययो भवति   ।
सौपर्णेयः   ।
वैनतेयः   ।
स्त्रीप्रत्यय-विज्ञापनादसत्यर्थ-ग्रहणे इह न भवति, इडबिडोऽपत्यं ऐडविडः, दरदोऽपत्यं दारदः इति   ।
वडवाया वृषे वाच्ये   ।
वाडवेयो वृषः स्मृतः   ।
अपत्ये प्राप्तः ततोऽपकृष्य विधीयते   ।
तेन अपत्ये वाडवः इति   ।
अण्क्रुञ्चाकोकिलात्स्मृतः   ।
क्रुञ्चाया अपत्यं क्रौञ्चः   ।
कौकिलः  । ।



<द्व्यचः>#   । । PS_४,१.१२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१२१ः
स्त्रीभ्यः इत्येव   ।
द्व्यचः स्त्री-प्रत्ययान्तादपत्ये ढक्प्रत्ययो भवति   ।
तन्नामिकाणोऽपवादः   ।
दत्ताया अपत्यं दात्तेयः   ।
गौपेयः   ।
द्व्यचः इति किं ? यामुनः  । ।



<इतश्-च-अनिञः>#   । । PS_४,१.१२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१२२ः

स्त्री-ग्रहणं निवृत्तं  ।
चकारो द्व्यचः इत्यस्य अनुकर्षण-अर्थः   ।
इकारान्तात्प्रातिपदिकादनिञ्-अन्तादपत्ये ढक्प्रत्ययो भवति   ।
आत्रेयः   ।
नैधेयः   ।
इतः इति किं ? दाक्षिः   ।
प्लाक्षिः   ।
अनिञः इति किं ? दाक्षायणः   ।
प्लाक्षायणः   ।
द्व्यचः इत्येव, मरीचेरप्त्यं मारीचः  । ।



[#३५१]

<शुभ्र-आदिभ्यश्च>#   । । PS_४,१.१२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१२३ः

शुभ्र इत्येवं आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः ढक्प्रत्ययो भवति   ।
यथायोगं इञादीनां अपवादः   ।
शौभ्रेयः   ।
वैष्टपुरेयः   ।
चकारोऽनुक्तसमुच्चय-अर्थः आकृतिगणतामस्य बोधयति, तेन गाङ्गेयः, पाण्डवेयः इत्येवं आदि सिद्धं भवति   ।
शुभ्र   ।
विष्टपुर   ।
ब्रह्मकृत   ।
शतद्वार   ।
शतावर   ।
शतावर   ।
शलाका   ।
शालाचल   ।
शलाकाभ्रू   ।
लेखाभ्रू   ।
विमातृ   ।
विधवा   ।
किंकसा   ।
रोहिणी   ।
रुक्मिणी   ।
दिशा   ।
शालूक   ।
अजबस्ति   ।
शकन्धि   ।
लक्ष्मणश्यामयोर्वासिष्ठे   ।
गोधा   ।
कृकलास   ।
अणीव   ।
प्रवाहण   ।
भरत   ।
भारम   ।
मुकण्डु   ।
मघष्टु   ।
मकष्टु   ।
कर्पूर   ।
इतर   ।
अन्यतर   ।
आलीढ सुदत्त   ।
सुचक्षस्  ।
सुनामन्  ।
कद्रु   ।
तुद   ।
अकाशाप   ।
कुमारीका   ।
किशोरिका   ।
कुवेणिका   ।
जिह्माशिन्  ।
परिधि   ।
वायुदत्त   ।
ककल   ।
खट्वा   ।
अम्बिका   ।
अशोका   ।
शुद्धपिङ्गला   ।
खडोन्मत्ता   ।
अनुदृष्टि   ।
जरतिन्  ।
बालवर्दिन्  ।
विग्रज   ।
वीज   ।
श्वन्  ।
अश्मन्  ।
अश्व   ।
अजिर  । ।



<विकर्ण-कुषीतकात्काष्यपे>#   । । PS_४,१.१२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१२४ः

विकर्ण-शब्दात्कुषीतक-शब्दाच्च काष्यपेऽपत्य-विशेषे ढक्प्रत्ययो भवति   ।
वैकर्णेयः   ।
कौषीतकेयः   ।
काश्यपे इति किं ? वैकर्णिः   ।
कौषीतकिः  । ।



<भ्रवो वुक्च>#   । । PS_४,१.१२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१२५ः

भ्रूशब्दादप्त्ये ढक्प्रत्ययो भवति, तत्सन्नियोगेन च वुगागमः   ।
भ्रौवेयः  । ।



<कल्याण्यादीनां इनङ्>#   । । PS_४,१.१२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१२६ः

कल्याणी इत्येवं आदीनां शब्दानां अपत्ये ढक्प्रत्ययो भवति, तत्संनियोगेन च इनङ्-आदेशः   ।
स्त्रीप्रत्यय-अन्तानां आदेश-अर्थं ग्रहणं, प्रत्ययस्य सिद्धत्वाद् ।
अन्येषां उभयार्थं  ।
काल्याणिनेयः   ।
सौभागिनेयः   ।
दौर्भागिनेयः   ।
हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च (*७,३.१९) इत्युभयपदवृद्धिः   ।
कल्याणी   ।
सुभगा   ।
दुर्भगा   ।
बन्धकी   ।
अनुदृष्टि   ।
अनुसृष्टि   ।
जरती   ।
बलीवर्दी   ।
ज्येष्ठा   ।
कन्ष्ठा   ।
मध्यमा   ।
परस्त्री  । ।



<कुलटाया>#   । । PS_४,१.१२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१२७ः

कुलान्यटति इति कुलता   ।
पररूपं निपातनाथ् ।
कुलटायाः अपत्ये ढक्प्रत्ययो भवति, तत्सन्नियोगेन च वा इनङादेशो भवति   ।
आदेश-अर्थं वचनं, प्रत्ययश्च पूर्वेण+एव सिद्धः   ।
कौलटिनेयः, कौलटेयः   ।
या तु कुलान्यटन्ती शीलं भिनत्ति, ततः क्षुद्राभ्यो वा (*४,१.१३१) इति परत्वाड्ढ्रका भवितव्यं  ।
कौलटेरः  । ।



[#३५२]

<चटकाया ऐरक्>#   । । PS_४,१.१२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१२८ः

चटकायाः अपत्ये ऐरक्प्रत्ययो भवति   ।

[#३५१]
चाटकैरः   ।
चटकाच्च+इति वक्तव्यं  ।
चटकस्य अपत्यं चाटकैरः   ।
स्त्रियां अपत्ये लुग्वक्तव्यः   ।
चटकाया अपत्यं स्त्री चटका  । ।



[#३५२]

<गोधाया ढ्रक्>#   । । PS_४,१.१२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१२९ः

गोधायाः अपत्ये ड्रक्प्रत्ययो भवति   ।
गौधेरः   ।
शुभ्रादिष्वयं पठ्यते, तेन गौधेयः अपि भवति  । ।



<आरगुदीचाम्>#   । । PS_४,१.१३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१३०ः

गोधायाः अपत्ये उदीचां आचार्याणां मतेन आरक्प्रत्ययो भवति   ।
गौधारः   ।
आचार्य-ग्रहणं पूज-अर्थं, वचनसाम्र्थ्यादेव पूर्वेण समावेशो भवति   ।
आरग्-वचनं अनर्थकं, रका सिद्धत्वात्? ज्ञापकं त्वयं अन्येभ्योऽपि भवति इति   ।
जाडारः   ।
पाण्डारः  । ।



<क्षुद्राभ्यो वा>#   । । PS_४,१.१३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१३१ः

ढ्रकनुवर्तते, न आरक्  ।
क्षुद्राः अङ्गहीनाः शीलहीनाश्च   ।
अर्थधर्मेण तदभिधायिन्यः स्त्रीलिङ्गाः प्रकृतयो निर्दिष्यन्ते   ।
क्षुद्राभ्यो वा अपत्ये दृअक्प्रत्ययो भवति   ।
ढकोऽ पवादः   ।
काणेरः, काणेयः   ।
दासेरः, दासेयः  । ।



<पितृष्वसुश्छण्>#   । । PS_४,१.१३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१३२ः

पितृष्वसृ-शब्दातपत्ये छण्प्रत्ययो भवति   ।
पैतृष्वस्त्रीयः  । ।



<ठकि लोपः>#   । । PS_४,१.१३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१३३ः

पितृष्Vअसुः अपत्य-प्रत्यये ढकि परतो लोपो भवति   ।
पैतृष्वसेयः   ।
कथं पुनरिह ढक्प्रत्ययः ? एतदेव ज्ञापकं ढको भावस्य  । ।



[#३५३]

<मातृ-ष्वसुश्च>#   । । PS_४,१.१३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१३४ः

पितृ-ष्वसुः इत्येतदपेक्षते   ।
पितृष्वसुर्यदुक्तं तन्मातृष्वसुरपि भवति, छन्ण्-प्रत्ययो ढकि लोपश्च   ।
मातृष्वस्त्रीयः   ।
मातृष्वसेयः  । ।



<चतुष्पाद्भ्यो ढञ्>#   । । PS_४,१.१३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१३५ः

चतुष्पादभिधायिनीभ्यः प्रकृतिभ्योऽपत्ये ढञ्-प्रत्ययो भवति   ।
अणादीनां अपवादः   ।
कामण्डलेयः   ।
शौन्तिबाहेयः   ।
जाम्बेयः  । ।



<गृष्ट्य्-आदिभ्यश्च>#   । । PS_४,१.१३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१३६ः

गृष्ट्यादिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये ढञ्प्रत्ययो भवति   ।
अणादीनां अपवादः   ।
गार्ष्टेयः   ।
हार्ष्टेयः   ।
गृष्टिशब्दो यश्चतुष्पादवचनः, ततः पूर्वेण+एव सिद्धः   ।
अच्तुष्पाद्-अर्थं वचनं  ।
गृष्टि   ।
हृष्टि   ।
हलि   ।
बलि   ।
विश्रि   ।
कुद्रि   ।
अजबस्ति   ।
मित्रयु  । ।



<राज-श्वशुराद्यत्>#   । । PS_४,१.१३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१३७ः

राजन्-श्वशुर-शब्दाभ्यां अपत्ये यत्प्रत्ययो भवति   ।
यथाक्रमं अणिञोरपवादः   ।
राजन्यः   ।
श्वशुर्यः   ।
राज्ञोऽपत्ये जाति-ग्रहणं  ।
राजन्यो भवति क्षत्रियश्चेथ् ।
राजनोऽन्यः  । ।



<क्षत्राद्घः>#   । । PS_४,१.१३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१३८ः

क्षत्र-शब्दादपत्ये घः प्रत्ययो भवति   ।
क्षत्रियः   ।
अयं अपि जाति-शब्द एव   ।
क्षात्रिरन्यः  । ।



<कुलात्खः>#   । । PS_४,१.१३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१३९ः

उत्तर-सूत्रे पूर्व-प्रतिषेधादिह तदन्तः केवलश्च दृश्यते   ।
कुल-शब्द-अन्तात्प्रातिपदिकात्केवलाच्च अपत्ये खः प्रत्ययो भवति   ।
आढ्यकुलीनः   ।
श्रोत्रियकुलीनः   ।
कुलीनः  । ।



<अपूर्वपदादन्यत्रस्यां यङ्-ढकञौ>#   । । PS_४,१.१४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१४०ः

कुलादित्येव   ।
अविद्यमानं पूर्वपदं यस्य तदपूर्वपदं  ।
समाससम्बन्धि-पूर्वपदस्य अभावेन कुल-शब्दो विशेष्यते   ।
अपूर्वपदात्कुल-शब्दातन्यतरस्यां यत्ढकञित्येतौ प्रत्ययौ भवतः   ।
ताभ्यां मुक्ते क्योऽपि भवति   ।
कुल्यः, कौलेयकः, कुलीनः   ।
पद-ग्रहणं किं ? बहुच्पूर्वादपि यथा स्याथ् ।
बहुकुल्यः, बाहुकुलेयकः, बहुकुलीनः  । ।



[#३५४]

<महाकुलादञ्-खञौ>#   । । PS_४,१.१४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१४१ः

अन्यतरस्यां इति अनुवर्तते   ।
महाकुल-शब्दातञ्-खञौ प्रत्ययौ भवतः   ।
पक्षे खः   ।
माहाकुलः, माहाकुलीनः, माहाकुलीनः  । ।



<दुष्कुलाड्ढक्>#   । । PS_४,१.१४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१४२ः

दुष्कुल-शब्दातपत्ये ढक्प्रत्ययो भवति   ।
अन्यत्रस्यां इत्यनुवृत्तेः खश्च   ।
दौष्कुलेयः, दुष्क्लीनः  । ।



<स्वसुश्छः>#   । । PS_४,१.१४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१४३ः

स्वसृ-शब्दादपत्ये छनः प्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
स्वसुरपत्यं स्वस्रीयः  । ।



<भ्रातुर्व्यच्च>#   । । PS_४,१.१४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१४४ः

भ्रातृ-शब्दादपत्ये व्यत्प्रत्ययो भवति   ।
चकाराच्छश्च   ।
अणोऽपवादः   ।
भ्रातृव्यः, भ्रात्रीयः   ।
तकारः स्वरार्थः  । ।



<व्यन्सपत्ने>#   । । PS_४,१.१४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१४५ः

सपत्न-शब्दः शत्रुपर्यायः शब्द-अन्तर-व्युत्पन्नं एव   ।
सप्त्नी-शब्दादपरेऽकारं इव अर्थे निपातयन्ति   ।
सप्त्नीव सपत्नः   ।
भ्रातृ-शब्दाद्व्यन्प्रत्ययो भवति समुदायेन च+इदं इत्रः सपत्न उच्यते   ।
अपत्य-अर्थोऽत्र न अस्त्येव   ।
पाप्मना भ्रातृव्येण   ।
भ्रातृव्यः कण्टकः  । ।



<रेवत्य्-आदिभ्यष्ठक्>#   । । PS_४,१.१४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१४६ः

रेवती इत्येवं आदिभ्योऽपत्ये ठक्प्रत्ययो भवति   ।
यथा योगं ढगादीनां अपवादः   ।
रैवतिकः   ।
आश्वपालिकः   ।
रेवती   ।
अश्वपाली   ।
मणीपाली   ।
द्वारपाली   ।
वृकवञ्चिन्  ।
वृकग्राह   ।
कर्णग्राह   ।
दण्डग्राह   ।
कुक्कुटाक्ष  । ।



<गोत्र-स्त्रियाः कुत्सने ण च>#   । । PS_४,१.१४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१४७ः

अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रं गृह्यते   ।
गोत्रं या स्त्री तदभिधायिनः शब्दादपत्ये णः प्रत्ययो भवति, चकाराट्ठक्च, कुत्सने गम्यमाने   ।
पितुरसंविज्ञाने मात्रा व्यपदेशोऽपत्यस्य कुत्सा   ।
गार्ग्याः अपत्यं गार्गः जाल्मः, गार्गिकः   ।
ग्लुचुकायन्याः अपत्यं ग्लौचुकायनः, ग्लौचुकायनिकः   ।
गोत्राद्यूनि इति यूनि प्रत्ययो भवति   ।
गोत्रं इति किं ? कारिकेयो जाल्मः   ।
स्त्रियाः इति किं ? औपगविर्जाल्मः   ।
कुत्सने इति किं ? गार्गेयो माणवकः  । ।



[#३५५]

<वृद्धाट्ठक्सौवीरेषु बहुलम्>#   । । PS_४,१.१४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१४८ः

कुत्सने इत्येव   ।
सौवीरेषु इति प्रकृति-विशेषणं  ।
वृद्धात्सौवीरगोत्रादपत्ये बहुलं ठक्प्रत्ययो भवति कुत्सने गम्यमने   ।
भागवित्तेः भागवित्तिकः   ।
तार्णबिन्दवस्य तार्णबिन्दविकः   ।
पक्षे यथाप्राप्तं फक्, भागवित्तायनः   ।
पक्षे तार्णबिन्दविः   ।
अकशापः शुभ्रादिः, आकशापेयः   ।
तस्य अपत्यं आकशापेयिकः   ।
पक्षे आकशापेयिः   ।
भागपूर्वपदो वित्तिर्द्वितीयस्तार्णबिन्दवः   ।
तृतीयस्त्वाकशापेयो गोत्राट्ठग्बहुलं ततः  । ।
वृद्ध-ग्रहणं स्त्री-निवृत्त्य्-अर्थं  ।
सौवीरेषु इति किं ? औपगविर्जाल्मः   ।
कुत्सने इत्येव, भागवित्तायनो माणवकः   ।
बहुल-ग्रहणं उपाधिवैचित्र्य-अर्थं  ।
गोत्रस्त्रियाः इत्यारभ्य चत्वारो योगास्तेषु प्रथमः कुत्सन एव, अन्त्यः सौवीरगोत्र एव, मध्यमौ द्वयोरपि   ।
तदेतद्बहुल-ग्रहणाल्लभ्यते  । ।



<फेश्छ च>#   । । PS_४,१.१४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१४९ः

कुत्सने इत्येव, सौवीरेषु इति च   ।
फेः इति फिञो ग्रहणं न फिनः, वृद्ध-अधिकाराथ् ।
फिञन्तात्प्रातिपदिकात्सौवीरगोत्रादपत्ये छः प्रत्ययो भवति, चकाराट्ठक्, कुत्सने गम्यमाने   ।
यमुन्दस्य अपत्यं, तिकादिभ्यः फिञ्(*४,१.१५४)   ।
तस्यपत्यं यामुन्दायनीयः, यामुन्दायनिकः   ।
कुत्सने इत्येव, यामुन्दायनिः   ।
फिञन्तादौत्सर्गिकस्य अण आगतस्य ण्य-क्षत्रिय-अर्ष-ञितो यूनि लुगण्-इञोः (*२,४.५८) इति लुक्  ।
सौवीरेसु इत्येव, तैकायनिः   ।
यमुन्दश्च सुयामा च वार्ष्यायणिः फिञः स्मृताः   ।
सौवीरेषु च कुत्सायां द्वौ योगौ शब्दवित्समरेत् । ।



<फाण्डाहृति-मिमताभ्यां ण-फिञौ>#   । । PS_४,१.१५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१५०ः

सौवीरेषु इत्येव   ।
कुत्सने इति निवृत्तं  ।
फाण्टाहृतिमिमतशब्दाभ्यां सौवीर-विषयाभ्यां अपत्ये ण-फिञौ प्रत्ययु भवतः   ।
फकोऽपवादः   ।
अल्पाच्तरस्य अपूर्वनिपातो लक्षण-व्यभिचार-चिह्नं, तेन यथासङ्ख्यं इह न भवति इति   ।
फाण्टाहृतः, फाण्टाहृतायनिः   ।
मैमतः, मैमतायनिः   ।
सौवीरेषु इत्येव, फाण्टाहृतायनः   ।
मैमतायनः  ।
फाण्टाहृतेः यञ्-इञोश्च (*४,१.१०१) इति फक्  ।
मिमत-शब्दोऽपि नडादिषु पठ्यते  । ।



<कुर्वादिभ्यो ण्यः>#   । । PS_४,१.१५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१५१ः

सौवीरेषु बहुलं इति निवृत्तं  ।
कुरु इत्येवं आदिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये ण्यः प्रत्ययो भवति   ।
कौरव्यः   ।
गार्ग्यः   ।
कुरुनादिभ्यो ण्यः (*४,१.१७२)   ।
इति कुरु-शब्दादपरो ण्यप्रत्ययो भविष्यति   ।
स तु क्षत्रियात्तद्राजसञ्ज्ञकः   ।
तस्य बहुषु लुका भवितव्यम्, अयं तु श्रूयत एव   ।
कौरव्याः   ।
कौरव्यशब्दस्य क्षत्रिय-वचनस्य तिकादिषु पाठात्फिञपि भवति, फौरव्यायणिः   ।
रथकार-शब्दोऽत्र पठ्यते, स जाति-वचनः   ।
त्रैवर्णिकेभ्यः किंचिन्न्यूना रथकारजातिः   ।
कारिणस्तु रथकार-शब्दादुत्तरसूत्रेण+एव ण्यः सिद्धः   ।
केशिनी-शब्दः पठ्यते, तस्य कैशिन्यः   ।
पुंवद्भावो न भवति, स्त्रीप्रत्यय-निर्देशसामर्थ्याथ् ।

[#३५६]

वेनाच्छन्दसि इति पठ्यते   ।
कथं भाषायां वैन्यो राजा इति ? छन्दस एव अयं प्रमादात्कविभिः प्रयुक्तः   ।
वामरथ-शब्दः पठ्यते, तस्य कण्वादिवत्कार्यं इष्यते   ।
स्वरं वर्जयित्वा लुग्-आदिकं अतिदिश्यते   ।
बहुसु वामरथाः   ।
स्त्री वामरथी   ।
वामरथ्यायनी   ।
युवा वामरथ्यायनः   ।
वामरथ्यस्य छात्राः वामरथाः   ।
वामरथानि सङ्घाङ्कलक्षणानि   ।
स्वरस्तु ण्यप्रत्ययस्य+एव भवति, न अतिदेशिकमाद्युदात्तत्वं  ।
कुरु   ।
गर्ग   ।
मङ्गुष   ।
अजमारक   ।
रथकार   ।
वावदूक   ।
सम्राजः क्षत्रिये   ।
कवि   ।
मति   ।
वाक्  ।
पितृमथ् ।
इन्द्रजालि   ।
दामोष्णीषि   ।
गणकारि   ।
कैशोरि   ।
कापिञ्जलादि   ।
कुट   ।
शलाका   ।
मुर   ।
एरक   ।
अभ्र   ।
दर्भ   ।
केशिनी   ।
वेनाच्छन्दसि   ।
शूर्पणाय   ।
श्यावनाय   ।
श्यावरथ   ।
श्यावपुत्र   ।
सत्यङ्कार   ।
बडभीकार   ।
शङ्कु   ।
शाक   ।
पथिकारिन्  ।
मूढ   ।
शकन्धु   ।
कर्तृ   ।
हर्तृ   ।
शाकिन्  ।
इनपिण्डी   ।
वामरथस्य कन्वादिवत्स्वरवर्जं  । ।



<सेनान्त-लक्षण-कारिभ्यश्च>#   । । PS_४,१.१५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१५२ः

सेनान्तात्प्रातिपदिकात्लक्षण-शब्दात्कारि-वचनेभ्यश्च अपत्ये ण्यः प्रत्ययो भवति   ।
कारि-शब्दः कारूणां तन्तुवायादीनां वाचकः   ।
कारिषेण्यः   ।
हारिषेण्यः   ।
लाक्षण्यः   ।
कारिभ्यः - तान्तुवाय्यः   ।
क्ॐभकार्यः   ।
नापित्यः  । ।



<उदीचां इञ्>#   । । PS_४,१.१५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१५३ः

ण्ये प्राप्ते इञपरो विधीयते   ।
सेनान्त-लक्षण-कारिभ्योऽपत्ये इञ्प्रत्ययो भवति उदीचां मतेन   ।
कारिषेणिः   ।
हारिषेणिः   ।
लाक्षणिः   ।
तान्तुवायिः   ।
क्ॐभकारिः   ।
वचनसामर्थ्यादेव प्रत्यय-समावेशे लब्धे आचार्य-ग्रहणं वैचित्र्य्-आर्थं  ।
तक्षन्-शब्दः शिवादिः, तेन अणा अयं इञ्बाध्यते, न तु ण्यः   ।
तक्ष्णोऽपत्यं ताक्ष्णः, ताक्षण्यः  । ।



<तिकादिभ्यः फिञ्>#   । । PS_४,१.१५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१५४ः

तिक इत्येवं आदिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये फिञ्प्रत्ययो भवति   ।
तैकायनिः   ।
कैतवायनिः   ।
वृष-शब्दोऽत्र पठ्यते, तस्य प्रत्यय-सन्नियोगेन यकारन्तत्वं इष्यते   ।
वार्ष्यायणिः   ।
कौरव्य-शब्दः पठ्यते, स च क्षत्रय-वचनः, औरस-शब्देन क्ष्त्रिय-प्रत्ययान्तेन साहचर्याथ् ।
यस्तु कुर्व्-आदिह्यो ण्यः (*४,१.१५१) , तदन्तादिञैव भवितव्यं  ।
तथा च ण्यक्षत्रियार्षञितो यूनि लुगणिञोः (*२,४.५८) इत्यत्र उदाहृतं कौरव्यः पित, कौरव्यः पुत्रः इति   ।
तिक   ।
कितव   ।
सञ्ज्ञा   ।
बाल   ।
शिखा   ।
उरस्  ।
शाट्य   ।
सैन्धव   ।
यमुन्द   ।
रूप्य   ।
ग्राम्य   ।
नील   ।
अमित्र   ।
गौकक्ष्य   ।
कुरु   ।
देवरथ   ।
तैतिल   ।
औरस   ।
कुअरव्य   ।
भैरिकि   ।
भौलिकि   ।
चौपयत   ।
चैतयत   ।
चैटयत   ।
शैकयत   ।
क्षैतयत   ।
ध्वाजवत   ।
चन्द्रमस्  ।
षुभ   ।
गङ्गा   ।
वरेण्य   ।
सुयामन्  ।
आरद   ।
वह्यका   ।
खल्या   ।
वृष   ।
लोमका   ।
उदन्य   ।
यज्ञ  । ।



[#३५७]

<कौशल्य-कार्मार्याभ्यां च>#   । । PS_४,१.१५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१५५ः

कौशल्य-कार्मार्य-शब्दाभ्यां अपत्ये फिञ्प्रत्ययो भवति   ।
इञोऽपवादः   ।
कौशल्यायनिः   ।
कार्मार्यायणिः   ।
परमप्रकृतेरेव अयं प्रतययः इष्यते, कौशलस्य अपत्यं, कर्मारस्य पत्यं इति   ।
प्रत्ययसन्नियोगेन तु प्रकृति-रूपं निपात्यते   ।
यथा च स्मृत्यन्तरम्, दगुकोसलकर्मारच्छागवृषाणां युट्वादिष्टस्य इति   ।
दागव्यायनिः   ।
कौसल्यायनिः   ।
कार्मार्यायणिः   ।
छग्यायनिः   ।
वार्ष्यायणिः  । ।



<अणो द्व्यचः>#   । । PS_४,१.१५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१५६ः

अणन्ताद्द्व्यचः प्रातिपदिकादपत्ये फिञ्प्रत्ययो भवति   ।
इञोऽपवादः   ।
कार्त्रायणिः   ।
हार्त्रायणिः   ।
अणः इति किं ? दाक्षायणः   ।
द्व्यचः इति किं ? औपगविः   ।
त्यदादीनां वा फिञ्वक्तवयः   ।
त्यादायनिः, त्यादः   ।
यादायनिः, यादः   ।
तादायनिः, तादः   ।
अणत्र प्राप्तः  । ।



<उदीचां वृद्धादगोत्रात्>#   । । PS_४,१.१५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१५७ः

वृद्धं यच्छब्द-रूपं अगोत्रं, तस्मादपत्ये फिञ्प्रत्ययो भवति उदीचां आचार्याणां मतेन   ।
आम्रगुप्तायनिः   ।
ग्रामरक्षायणिः   ।
कारिशब्दादपि वृद्धादगोत्रात्परत्वादनेन+एव भवितव्यं  ।
नापितायनिः   ।
उदीचां इति किं ? आम्रगुप्तिः   ।
वृद्धादिति किं ? याज्ञदत्तिः   ।
अगोत्रादिति किं ? औपगविः  । ।



<वाकिन-अदीनां कुक्च>#   । । PS_४,१.१५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१५८ः

वाकिन इत्येवं आदिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये फिञ्प्रत्ययो भवति, तत्संनियोगेन च+एषां कुग्-आगमः   ।
यदिह वृद्धं अगोत्रं शब्दरूपं तस्य आगम-अर्थं एव ग्रहणम्, अन्येषां उभय-अर्थं  ।
वाकिनकायनिः   ।
गारेधकायनिः   ।
इञाद्यपवादो योगः   ।
उदीचां इत्यधिकारात्पक्षे तेऽपि भवन्ति   ।
वाकिनिः   ।
गारेधिः   ।
वाकिन   ।
गारेध   ।
कार्कट्य   ।
काक   ।
लङ्का   ।
चर्मिवर्मिणोर्नलोपश्च  । ।



<पुत्रान्तादन्यतरस्याम्>#   । । PS_४,१.१५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१५९ः

उदीचां वृद्धातिति वर्तते   ।
पुत्रान्तं अगोत्रं इति पूर्वेण+एव प्रत्ययः सिद्धः, तस्मिन्ननेन कुग्-आगमोऽन्यतरस्यां विधीयते   ।
पुत्रान्तात्प्रातिप्दिकात्यः फिञ्प्रत्ययः, तस्मिन्परभूतेऽन्यतरस्यां कुग्-आगमो भवति पुत्रान्तस्य   ।
तेन त्रैरूप्यं सम्पद्यते   ।
गार्गीपुत्रकायणिः, गार्गीपुत्रायणीः, गार्गीपुत्रिः   ।
वात्सीपुत्रकाय्णिः, वात्सीपुत्रायणिः, वात्सीपुत्रिः  । ।



[#३५८]

<प्राचां अवृद्धात्फिन्बहुलम्>#   । । PS_४,१.१६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१६०ः

अवृद्धाच्छब्दरूपादपत्ये फिन्प्रत्ययो भवति बहुलं प्राचां मतेन   ।
ग्लुचुकायनिः   ।
अहिचुम्बकायनिः   ।
प्राचां इति किं ? ग्लौचुकिः   ।
अवृद्धातिति किं ? राजदन्तिः   ।
उदीचां प्राचां अन्यतरस्यां बहुलं इति सर्व एते विकल्प-अर्थस्तेषां एकेन+एव सिध्यति   ।
तत्र आचार्य-ग्रहणं पूज-अर्थं  ।
बहुल-ग्रहणं वैचित्र्य-अर्थं  ।
कव्चिन्न भवत्येव, दाक्षिः   ।
प्लाक्षिः  । ।



<मनोर्जातावञ्-अयतौ षुक्च>#   । । PS_४,१.१६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१६१ः

मनु-शब्दादञ्यतित्येतौ प्रत्यौ भवतः, तत्सन्नियोगेन षुग्-आगमः, समुदायेन चेज्जातिर्गम्यते   ।
मानुषः, मनुष्यः   ।
जाति-शब्दावेतौ   ।
अपत्य-अर्थोऽत्र न अस्त्येव   ।
तथा च मानुषाः इति बहुषु न लुग्भवति   ।
अपत्य-विवक्षायां तु अणैव भवितव्यं  ।
मानवी प्रजा   ।
अपत्ये कुत्सिते मूढे मनोरौत्सर्गिकः स्मृतः   ।
नकारस्य च मूर्धन्यस्तेन सिध्यति माणवः  । ।



<अपत्येअं पौत्रप्रभृति गोत्रम्>#   । । PS_४,१.१६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१६२ः

पौत्रप्रभृति यदपत्यं तद्गोत्र-सञ्ज्ञं भवति   ।
सम्बन्धि-शब्दत्वादपत्य-शब्दस्य यदपत्यं तदपेक्षया पौत्र-प्रभृतेर्गोत्र-सञ्ज्ञा विधीयते   ।
गर्गस्य अपत्यं पौत्र-प्रभृति गार्ग्यः   ।
वात्सयः   ।
अपत्यं इति व्यपदेशोऽयं पौत्र-प्रभृतेः   ।
पौत्र-प्रभृति इति किं ? अन्यस्य मा भूथ् ।
कौञ्जिः   ।
गार्गिः   ।
गोत्र-प्रदेशाः - एको गोत्रे (*४,१.९३) इत्येवं आदयः  । ।



<जीवति तु वंश्ये युवा>#   । । PS_४,१.१६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१६३ः

अभिजनप्रबन्धो वंशः   ।
तत्र भवो वंश्यः पित्रादिः   ।
तस्मिन्जीवति सति पौत्रप्रभृत्य्-अपत्यं युव-सञ्ज्ञं भवति   ।
पौत्रप्रभृति इति च न सामानाअधिकरण्येन अपत्यं विशेषयति, किं तर्हि, षष्ठ्या विपरिणम्यते पौत्र-प्रभृतेर्यदपत्यं इति   ।
तेन चतुर्थादारभ्य युव  ।
सञ्ज्ञा विधीयते   ।
गार्ग्यायणः   ।
वात्स्यायनः   ।
तु-शब्दोऽवधारण-अर्थो युव+एव न गोत्रं इति  । ।



<भ्रातरि च ज्यायसि>#   । । PS_४,१.१६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१६४ः

भ्रतरि ज्ययसि जीवति कनीयान्भ्राता युव-सञ्ज्ञो भवति पौत्र-प्रभृतेरपत्यं  ।
गार्ग्यस्य द्वौ पुत्रौ, तयोः कनीयान्मृते पित्रादौ वंश्ये भ्रातरि ज्यायसि जीवति युव-सञ्ज्ञो भवति   ।
अवंश्य-अर्थोऽयं आरम्भः   ।
पूर्वजाः पित्रादयो वंश्या इत्युच्यते   ।
भ्राता तु न वंश्यः   ।
अकारणत्वाथ् ।
गार्ग्ये जीवति, गार्ग्यायणो अस्य कनीयान्भ्राता   ।
वात्स्यायनः   ।
दाक्षायणः   ।
प्लाक्षायणः  । ।



[#३५९]

<वा अन्यस्मिन्सपिण्डे स्थविरतरे जिवति>#   । । PS_४,१.१६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१६५ः

सप्तमपुरुषावधयः सपिण्डाः स्मर्यन्ते   ।
येषां उभयत्र दशाहानि कुलस्यन्नं न भुज्यते इत्येवं आदिकायां क्रियायां अनधिकारः   ।
भ्रातुरन्यस्मिन्सपिण्डे स्थविरतरे जीवति पौत्रप्रभृतेरपत्यं जीवदेव युवसञ्ज्ञं वा भवति   ।
प्रकृतं जीवति-ग्रहणं सपिण्डस्य विशेषणम्, इदं तु सञ्ज्ञिनः   ।
तरब्-निर्देश उभयोत्कर्षार्थः   ।
स्थानेन वयसा च+उत्कृष्टे यथा स्यात्पितृव्ये पितामहे भ्रातरि वयसाधिके जिवति   ।
गर्गस्य अपत्यं गार्ग्यायणः गार्ग्यो वा   ।
वात्स्ययनः वात्स्यो वा   ।
दक्षायणः दाक्षिर्वा   ।
स्थविरतरे इति किं ? स्थानवयोनयूने गार्ग्य एव भवति   ।
जीवति इति किं ? मृते मृतो वा गार्ग्य एव भवति  । ।



<वृद्धस्य च पूजायाम्>#   । । PS_४,१.१६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१६६ः

अपत्यं अन्तर्हितं वृद्धं इति शास्त्रान्तरे परिभाषणाद्गोत्रं वृद्धं इत्युच्यते   ।
वृद्धस्य युवसञ्ज्ञा वा भवति पूजायां गम्यमानायां  ।
सञ्ज्ञसामर्थ्याद्गोत्रं युवप्रत्ययेन पुनरुच्यते   ।
वृद्धस्य इति षष्ठी-निर्देशो विचित्रा सूत्रस्य कृतिः इति   ।
तत्र भवान्गार्ग्यायणः गार्ग्यो वा   ।
तत्र भवान्वात्स्यायनः वात्स्यो वा   ।
तत्र भवान्दाक्षायणः दाक्षिर्वा   ।
पूजायां इति किं ? गार्ग्यः   ।
वात्स्यः  । ।



<यूनश्च कुत्सायाम्>#   । । PS_४,१.१६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१६७ः

कुत्सायां गम्यमनायां यूनो वा युवसञ्ज्ञा भवति   ।
निवृत्तिप्रधानो विकल्पः   ।
युवसञ्ज्ञायां प्रतिषिद्धायां पक्षे गोत्रसञ्ज्ञा+एव भवति, प्रतिपक्षाभावाथ् ।
गार्ग्यो जाल्मः   ।
गार्ग्यायणो वा   ।
वात्स्यो जाल्मः वात्स्यायनो वा   ।
दाक्षिर्जाल्मः दाक्षायणो वा   ।
कुत्सायां इति किं ? गार्ग्यायणः  । ।



<जनपद-शब्दात्क्षत्रियादञ्>#   । । PS_४,१.१६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१६८ः

जनपदशब्दो यः क्षत्रिय-वाची, तस्मादपत्ये अञ्प्रत्ययो भवति   ।
पाज्चालः ऐक्ष्वाकः   ।
वैदेहः   ।
जनपदशब्दातिति किं ? द्रुह्योरपत्यं द्रौह्यवः   ।
पुरवः   ।
क्षत्रियातिति किं ? ब्राह्मणस्य पञ्चालस्य अपत्यं पाञ्चालिः   ।
वैदेहिः   ।
क्षत्रियसमानशब्दाज्जनपदशब्दात्तस्य राजन्यप्त्यवथ् ।
पञ्चालानां राजा पाञ्चालः   ।
वैदेहः   ।
मागधः  । ।



<साल्वेय-गान्धारिभ्यां च>#   । । PS_४,१.१६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१६९ः

साल्वेय-गान्धारि-शब्दाभ्यां अपत्ये अञ्प्रत्ययो भवति   ।
जनपदशब्दावेतौ क्षत्रियाभिधायिनौ ताभ्यां अञपवादे वृद्धादिति ञ्यङि प्राते पुनरञ्विधीयते   ।
साल्वेयः   ।
गान्धारः   ।
तस्य राजनि इत्येव, साल्वेयो राजा   ।
गान्धारो राजा  । ।



[#३६०]

<द्व्य्-अञ्-मगध-कलिङ्ग्-असूरमसादण्>#   । । PS_४,१.१७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१७०ः

जनपदशब्दात्क्षत्रियाभिधायिनो द्व्य्-अचः, मगध कलिङ्ग सूरमस इति एतेभ्यश्च अपत्ये अण्प्रत्ययो भवति   ।
अञोऽपवादः   ।
आङ्गः   ।
वाङ्गः   ।
अपुण्ड्रः सौह्मः   ।
मगधः   ।
कालिङ्गः   ।
सौरमसः   ।
तस्य राजनि इत्येव, आङ्गो राजा  । ।



<वृद्ध-इत्-कोसल-अजादाञ्ञ्यङ्>#   । । PS_४,१.१७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१७१ः

जनपदशब्द्दत्क्षत्रियातित्येव   ।
वृद्धात्प्रातिपदिकातिकारान्तात्च, कोसल-अजाद-शब्दाभ्यां च अप्त्य ञ्यङ्प्रत्ययो भवति   ।
अञोऽपवादः   ।
वृद्धात्तावत्- आम्बष्ठ्यः   ।
सौवीर्यः   ।
इकारान्तात्- आवन्त्यः   ।
कौन्त्यः   ।
कौसल-अजादयोरवृद्धार्थं वचनं  ।
कौसल्यः   ।
आजाद्यः   ।
तपरकरनं किं ? कुमारी नाम जनपदसमानशब्दः क्षत्रियः, तस्य अपत्यं क्ॐआरः   ।
पाण्डोर्जनपदाब्दात्क्षत्रियाड्ड्यण्वक्तव्यः   ।
पाण्ड्यः   ।
अन्यस्मात्पाण्डव एव   ।
तस्य राजनि इत्येव, आम्बष्ठ्यो राजा   ।
आवन्त्यः   ।
कौन्त्यः   ।
कुअसल्यः   ।
आजाद्यः  । ।



<कुरु-नादिभ्यो ण्यः>#   । । PS_४,१.१७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१७२ः

जनपदशब्दात्क्षत्रियातित्येव   ।
कुरुशब्दात्नादिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यो ण्यः प्रत्ययो भवति   ।
अणञोरपवादः   ।
कौरव्यः   ।
नकारादिभ्यः - नैषध्यः   ।
नैपथ्यः   ।
तस्य राजनि इत्येव, कौरव्यो राजा  । ।



<साल्वावयव-प्रत्यग्रथ-कलकूट-अश्मकादिञ्>#   । । PS_४,१.१७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१७३ः

जनपदशब्दात्क्षत्रियातित्येव   ।
सल्वा नाम अक्षत्रिया तन्नामिका, तस्या अपत्यं, द्व्यचः (*४,२.१२१) इति ढक्, साल्वेयः   ।
अणपीष्यते, साल्वः   ।
तस्य निवासः साल्वो जनपदः   ।
तदव्यवा उदुम्बरादयः, तेभ्यः क्षत्रिय-वृत्तिभ्य इदं प्रत्यय-विधानं  ।
साल्वावयवेभ्यः प्रत्यग्रथ-कलकूट-अश्मक-शब्देभ्यश्चापत्ये इञ्प्रत्ययो भवति   ।
अञोऽपवादः   ।
औदुम्बरिः   ।
तैलखलिः   ।
माद्रकारिः   ।
यौगन्धरिः   ।
भौलिङ्गिः   ।
शारदण्डिः   ।
प्रत्यग्रथिः   ।
कालकूटिः   ।
आश्मकिः   ।
तस्य राजनि इत्येव, औदुम्बरी राजा   ।
उदुम्बरास्तिलखला मद्रकारा युगन्धराः   ।
भुलिङ्गाः शरदण्डाश्च साल्वावयवसञ्ज्ञिताः  । ।



[#३६१]

<ते तद्राजाः>#   । । PS_४,१.१७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१७४ः

जन्पदशब्दात्क्षत्रियादञ्(*४,१.१६८) इत्येवं आदयः प्रत्ययाः सर्वनाम्ना प्रत्यवमृश्यन्ते, न तु पूर्वे, गोत्रयुवसञ्ज्ञाकान्डेन व्यवहितत्वाथ् ।
तेऽञादयः तद्राजसञ्ज्ञा भवन्ति   ।
तथा चोदाहृतं  ।
तद्राजप्रदेशाः - तद्राजस्य बहुषु तेन+एव अस्त्रियां (*२,४.६२) इत्येवं आदयः  । ।



<कम्बोजाल्लुक्>#   । । PS_४,१.१७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१७५ः

जनपदशब्दात्क्षत्रियातित्यनेन विहितस्य अञो लुगुच्यते   ।
कम्बोजात्प्रत्ययस्य लुक्भवति   ।
कम्बोजः   ।
कम्बोजादिभ्यो लुग्-वचनं चोलाद्यर्थं  ।
चोलः   ।
केरलः   ।
शकः   ।
यवनः   ।
तस्य राजनि इत्येव, कम्बोजो राजा  । ।



<स्त्रियां अवन्ति-कुन्ति-कुरुभ्यश्च>#   । । PS_४,१.१७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१७६ः

अवन्ति-कुन्ति-कुरु-शब्देभ्य उत्पन्नस्य तद्राजस्य स्तिर्यां अभिधेयायां लुग्भवति   ।
अवन्ति-कुन्तिभ्यां ञ्यङः, कुरोर्ण्यस्य   ।
अवन्ती   ।
क्न्ती   ।
कुरूः   ।
स्त्रियां इति किं ? आवन्त्यः   ।
कौन्त्यः   ।
कौरव्यः  । ।



<अतश्च>#   । । PS_४,१.१७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१७७ः

स्त्रियां इत्येव   ।
अकार-प्रत्ययस्य तद्राजस्य स्त्रियां अभिधेयायां लुग्भवति   ।
तकारो विस्पष्टार्थः   ।
शूरसेनी   ।
मद्री   ।
दरथ् ।
अवन्त्यादिभ्यो लुग्वचनात्तदन्तविधिरत्र नास्ति, तेनेह न भवति, आम्बष्ठ्या   ।
सौवीर्या  । ।



<न प्राच्य-भर्ग-आदि-यौधेय-आदिभ्यः>#   । । PS_४,१.१७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,१.१७८ः

प्राच्येभ्यः भर्गादिभ्यः यौधेयादिभ्यश्च उत्पन्नस्य लुग्न भवति   ।
अतश्च (*४,१.१७७) इत्यनेन स्त्रियां लुक्प्राप्तः प्रतिषिध्यते   ।
प्राच्येभ्यः क्षत्रियेभ्यस्तावत्- पाञ्चाली   ।
वैदेही   ।
आङ्गी   ।
वाङ्गी   ।
मगधी   ।
भर्गादिभ्यः - भार्गी   ।
कारूषी   ।
कैकेयी   ।
यौधेयादिभ्यः - यौधेयी   ।
शौभ्रेयी   ।
शौक्रेयी   ।
कस्य पुनरकारस्य प्रत्ययस्य यौधेयादिभ्यो लुक्प्राप्तः प्रतिषिध्यते ? पाञ्चमिकस्यञः, पर्श्वादियौधेयादिभ्यां अनञौ इत्येतस्य   ।
कथं पुनस्तस्य भिन्नप्रकरणस्थस्य अनेन लुक्प्राप्नोति ? एतदेव विज्ञापयति पाश्चमिकस्य अपि तद्राजस्य अतश्च इत्यनेन लुग्भवति इति   ।
किं एतस्य ज्ञापनेन प्रयोजनं ? पर्श्वाद्याणः स्त्रियां लुक्सिद्धो भवति   ।
पर्शूः   ।
रक्षाः   ।
असुरी   ।
तथा च+उक्तं यौधेयादि-प्रतिषेधो ज्ञापकः पर्श्वाद्यणो लुकिति   ।

[#३६२]

भर्ग   ।
करूष   ।
केकय   ।
कश्मीर   ।
साल्व   ।
सुस्थाल   ।
उरश   ।
कौरव्य   ।
इति भर्गादिः   ।
यौधेय   ।
शौभ्रेय   ।
शौक्रेय   ।
ज्याबानेय   ।
धार्तेय   ।
धार्तेय   ।
त्रिगर्त   ।
भरत   ।
उशीनर   ।
यौधेयादिः  । ।
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः  । ।

__

चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः   ।



[#३६३]

<तेन रक्तं रागात्>#   । । PS_४,२.१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१ः

शुक्लस्य वर्णान्तरापादनं इह रञ्जेरर्थः   ।
रज्यतेऽनेन इति रागः   ।
तेन इति तृतीयासमर्थाद्रागविशेष-वाचिनः शब्दाद्रक्तं इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
कषायेण रक्तं वस्त्रं काषायं  ।
माञ्जिष्ठं  ।
कौसुम्भं  ।
रागातिति किं ? देवदत्तेन रक्तं वस्त्रं  ।
कथं काषायौ गर्दभस्य कर्णौ, हारिद्रौ कुक्कुटस्य पदौ इति ? उपमानाद्भविष्यति, काषायौ इव काषायौ, हारिद्राविव हारिद्रौ   ।
द्वैप-वैयाघ्रादञ्(*४,२.१२) इति यावत्तृतीयासमर्थ-विभक्तिरनुवर्तते  । ।



<लाक्षा-रोचना-शकल-कर्दमाट्ठक्>#   । । PS_४,२.२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.२ः

लाक्षादिभ्यो रागवचनेभ्यस्तृतीयासमर्थेभ्यो रक्तं इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
लाक्षया रक्तं वस्त्रं लाक्षिकं  ।
रौचनिकं  ।
शाकलिकं  ।
कार्दमिकं  ।
शकलकर्दमाभ्यामणपीष्यते   ।
शाकलं  ।
कार्दं  ।
नील्या अन्वक्तव्यः   ।
नील्या रक्तं नीलं वस्त्रं  ।
पीतात्कन्वक्तव्यः   ।
पीतेन रक्तं पीतकं  ।
हरिद्रामहारजनाभ्यामञ्वक्तव्यः   ।
हारिद्रं  ।
माहरजनं  । ।



<नक्षत्रेण युक्तं कालः>#   । । PS_४,२.३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.३ः

तृतीयासमर्थ-विभक्तिः अनुवर्तते   ।
तेन इति तृतीयासमर्थाद्नक्षत्रविशेष-वाचिनः शब्दाद्युक्तः इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
योऽसौ युक्तः   ।
कालश्चेत्स भवति   ।
कथं पुनर्नक्षत्रेण पुष्यादिना कालो युज्यते ? पुष्यादि-समीपस्थे चन्द्रमसि वर्तमानाः पुष्यादि-शब्दाः प्रत्ययमुत्पादयन्ति पुष्येण युक्तः कालः   ।
पुष्य-समीपस्थेन चन्द्रमसा युक्तः इत्यर्थः   ।
पौषी रात्रिः   ।
पौषमहः   ।
माघी रात्रिः   ।
माघमहः   ।
नक्षत्रेण इति किं ? चन्द्रमसा युक्ता रात्रिः   ।
कालः इति किं ? पुष्येण युक्तश्चन्द्रमाः  । ।



[#३६४]

<लुबविशेषे>#   । । PS_४,२.४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.४ः

पूर्वेण विहितस्य प्रत्ययस्य लुब्भवति अविशेषे   ।
न चेन्नक्षत्र-युक्तस्य कालस्य रात्र्यादि-विशेषोऽभिधीयते   ।
यावन्काले नक्षत्रेण युज्यते अहोरात्रः, तस्य अविशेषे लुब्भवति   ।
अद्य पुष्यः   ।
अद्य कृत्तिकाः   ।
अविशेषे इति किं ? पौषी रात्रिः   ।
पौषमहः  । ।



<सञ्ज्ञायां श्रवण-अश्वत्थाभ्याम्>#   । । PS_४,२.५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.५ः

अविशेषे लुप्विहितः पूर्वेण, विशेष-अर्थोऽयं आरम्भः   ।
श्रवन-शब्दादश्वत्थ-शब्दाच्च+उत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुब्भवति सञ्ज्ञायां विषये   ।
श्रवणारात्रिः   ।
अश्वत्थो मुहूर्तः   ।
लुपि युक्तवद्-भावः कस्मान्न भवति ? निपातनात्विभाषा फाल्गुनी-श्रवणा-कार्तिकी-चैत्रीभ्यः (*४,२.२३) इति   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? श्रावणी, आश्वत्थी रात्रिः  । ।



<द्वन्वाच्छः>#   । । PS_४,२.६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.६ः

नक्षत्रद्वन्द्वात्तृतीयासमर्थाद्युक्ते काले छः प्रत्ययो भवति, विशेषे च अविशेषे च   ।
राधानुराधीया रात्रिः   ।
तिष्यपुनर्वसवीयमहः   ।
अविशेषे - राधानुराधीयं  ।
अद्य तिष्यपुनर्वसवीयं  ।
लुपं परत्वाद्बाधते  । ।



<दृष्टं साम>#   । । PS_४,२.७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.७ः

तेन इति तृतीयासमर्थाद्दृष्टं साम इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यद्दृष्टं साम चेत्तद्भवति   ।
क्रुञ्चेन दृष्तं कौञ्चं साम   ।
वासिष्ठं  ।
वैश्वामित्रं  । ।



<कलेर्ढक्>#   । । PS_४,२.८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.८ः

कलि-शब्दात्तृतीयासमर्थाद्दृष्टं साम इत्येतस्मिन्नर्थे ढक्प्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
कलिना दृष्टं साम कालेयं  ।
सर्वत्र अग्निकलिभ्यां ढग्वक्तव्यः   ।
अग्निना दृष्टं आग्नेयं  ।
एवं अग्नौ भवम्, अग्नेरागतम्, अग्नेः स्वं इति सर्वत्र ढगेव भवति   ।
आग्नेयं  ।
तथा कालेयं अपि प्रतिपत्तव्यं  ।
दृष्टे सामनि अण्वा डिद्भवति इति वक्तव्यं  ।
उशनसा दृष्टं साम औशनसम्, औशनं  ।
जाते च अर्थे योऽन्येन बाधितः पुनरण्विधीयते स वा डिद्भवति इति वक्तव्यं  ।

[#३६५]

प्राग्दीव्यतोऽण्प्राप्तः कालठञा बाधितः संधिवेलाद्य्-ऋतु-नक्षत्रेभ्यः इति पुनर्विधियते स वा डिद्भवति इति वक्तव्यं  ।
शतभिषजि जातः   ।
शातभिषजः, शातभिषः   ।
तीयादीकक्स्वार्थे वा वक्तव्यः   ।
द्वैतीयीकं  ।
तार्तीयीकं  ।
द्वितीयकं  ।
तृतीयकं  ।
न विद्यायः   ।
द्वितीया, तृतीया विद्या   ।
गोत्रादङ्कवदिष्यते   ।
दृष्टं साम इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
औपगवेन दृष्टं साम औपगवकं  ।
कापटवकं  ।
गोत्रचरणाद्वुञ्भवति   ।
दृष्टे सामनि जाते च द्विरण्डिद्वा विधीयते   ।
तीयादीकक्न विद्याया गोत्रादङ्कवदिष्यते  । ।



<वामदेवाड्ड्यड्-ड्यौ>#   । । PS_४,२.९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.९ः

वामदेव-शब्दात्तृतीयासमर्थात्दृष्टं साम इत्येतस्मिन्नर्थे ड्यत्ड्य इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः   ।
अणोऽपवादः   ।
वामदेवेन दृष्टं साम वामदेव्यं साम   ।
तित्करणं स्वरार्थं  ।
डित्करणं किं अर्थं ? य-यतोश्च अतदर्थे (*६,२.१५६) इति नञ उत्तरस्य अन्तोदात्तत्वे विधीयमानेऽन्योर्ग्रहणं मा भूथ् ।
अननुबन्धकग्रहण-परिभाषया एकानुबन्धकग्रहणपरिभाषया च अनयोर्निवृत्तिः क्रियते   ।
अवामदेव्यं  ।
सिद्धे यस्य+इति लोपेन किमर्थं ययतौ डितौ   ।
ग्रहणं माऽतदर्थे भूद्वामदेव्यस्य नञ्स्वरे  । ।



<परिवृतो रथः>#   । । PS_४,२.१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१०ः

तेन इति तृतीयासमर्थात्परिवृतः इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, योऽसौ परिवृतः रथश्चेत्स भवति   ।
वस्त्रेण प्रतिवृतो रथः वास्त्रो रथः   ।
काम्बलः   ।
चार्मणः   ।
रथः इति किं ? वस्त्रेण परिवृतः कायः   ।
समन्तात्वेष्टितः परिवृत उच्यते   ।
यस्य कश्चिदवयवो वस्त्रादिभिरवेष्टितः, तत्र न भवति   ।
तेन+इह न, छात्रैः परिवृतो रथः  । ।



[#३६६]
<पाण्डुकम्बलादिनिः>#   । । PS_४,२.११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.११ः

पाण्डुकम्बल-शब्दात्तृतीयासमर्थात्परिवृतो रथः इत्येतस्मिन्नर्थे इनिः प्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
पाण्डुकम्बली, पाण्डुकम्बलिनौ, पाण्डुकम्बलिनः   ।
पाण्डुकम्बलशब्दो राजास्तरणस्य वर्णकम्बलस्य वाचकः   ।
मत्वर्थीयेन+एव सिद्धे वचनमणो निवृत्त्यर्थं  । ।



<द्वैप-वैयाघ्रादञ्>#   । । PS_४,२.१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१२ः

द्वीपि-व्याघ्रयोर्विकरभूते चर्मणो द्वैप-वैयाघ्रे, ताभ्यां तृतीयासमर्थाभ्यां परिवृतो रथः इत्येतस्मिन्नर्थे अञ्प्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
स्वरे विशेषः   ।
द्वैपेन परिवृतो रथः द्वैपः   ।
वैयाघ्रः  । ।



<क्ॐआर-अपूर्ववचने>#   । । PS_४,२.१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१३ः

क्ॐआर इत्येतदण्प्रत्ययन्तं निपात्यतेऽपूर्ववचने   ।
पाणिग्रहणस्य अपूर्ववचनं  ।
उभ्यतः स्त्रियाः अपूर्वत्वे निपातनं एतथ् ।
अपूर्वपतिं कुमारीं पतिरुपपन्नः क्ॐआरः पतिः   ।
कुमारी-शब्दाद्द्वितीयासमर्थादुपयन्तरि प्रत्ययः   ।
अपूर्वपतिः कुमारी पतिं उपपन्ना क्ॐआरी भार्या   ।
प्रथमान्तादेव स्वार्थे प्रत्ययोऽपूर्वत्वे द्योत्ये   ।
क्ॐआरापूर्ववचने कुमार्या अण्विधीयते   ।
अपूर्वत्वं यदा तस्याः कुमार्यां भवति इति वा  । ।
कुमार्यां भवः क्ॐआरः पतिः, तस्य स्त्री क्ॐआरी भार्या इति सिद्धं  । ।



<तत्र+उद्धृतं अमत्रेभ्यः>#   । । PS_४,२.१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१४ः

तत्र इति सप्तमीसमर्थादमत्र-वाचिनः शब्दादुद्धृतं इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
भुक्तोच्छिष्टं उद्धृतं उच्यते, यस्य+उद्धरणं इति प्रसिद्धिः   ।
अमत्रं भाजनं पात्रं उच्यते   ।
शरावेषु उद्धृतः शाराव ओदनः   ।
माल्लिकः   ।
कार्परः   ।
अमत्रेभ्यः इति किं ? पाणावुद्धृत ओदनः   ।
तत्र इति सप्तमी समर्थविभक्तिः क्षीराड्ढञ्(*४,२.२०) इति यावदनुवर्तते  । ।



<स्थण्डिलाच्छयितरि व्रते>#   । । PS_४,२.१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१५ः

स्थण्डिल-शब्दात्सप्तमीसमर्थात्शयितर्यभिधेये यथाविहितं प्रत्ययो भवति, समुदायेन चेत्व्रतं गम्यते   ।
व्रतं इति शास्त्रितो नियमः उच्यते   ।
स्थण्डिले शयितुं व्रतमस्य स्थाण्डिलो भिक्षुः   ।
स्थाण्डिलो ब्रह्मचारी   ।
व्रते इति किं ? स्थाण्डिले शेते ब्रह्मदत्तः  । ।



[#३६७]

<संस्कृतं भक्षाः>#   । । PS_४,२.१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१६ः

तत्र इति सप्तमीसमर्थात्संस्कृतं इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्संस्कृतं भक्षाः चेत्ते भवन्ति   ।
खरविशदं अभ्यवहारार्थं भक्षं इत्युच्यते   ।
सतुत्कर्षाधानं संस्कारः   ।
भ्राष्ट्रे संस्कृता भक्षाः भ्राष्ट्रा अपूपाः   ।
कालशाः   ।
क्ॐभाः   ।
भक्षाः इति किं ? पुष्पपुटे संस्कृतो मालागुणः  । ।



<शूल-उखाद्यत्>#   । । PS_४,२.१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१७ः

शूल-शब्दादुखा-शब्दाच्च सप्तमीसमर्थात्संस्कृतं भक्षाः इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
शूले संस्कृतं शूल्यं मांसं  ।
उख्यं  । ।



<दध्नष्ठक्>#   । । PS_४,२.१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१८ः

दधि-शब्दात्सप्तमीसमर्थात्संस्कृतं भक्षाः इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
दधनि संस्कृतं दाधिकं  ।
ननु च संस्कृत-अर्थे प्राग्वहतेः ठकं वक्ष्यति, तेन+एव सिद्धं ? न सिध्यति   ।
दध्ना हि तत्संस्कृतं यस्य दधिकृतं एव+उत्कर्षाधानम्, इह तु दधि केवलमाधारभूतं, द्रव्यान्तरेण लवणादिना संस्कारः क्रियते  । ।



<उदश्वितोऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_४,२.१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१९ः

उदश्विच्-छब्दात्सप्तमीसमर्थात्संस्कृतं भक्षाः इत्येतस्मिन्नर्थे अन्यतरस्यां ठक्प्रत्ययो भवति, पक्षे यथाप्राप्तमण्भवति   ।
औदश्वित्कम्, औदश्वितं  । ।



<क्षीराड्ढञ्>#   । । PS_४,२.२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.२०ः

क्षीर-शब्दात्सप्तमीसमर्थात्संस्कृतं भक्षाः इत्येतस्मिन्नर्थे ढञ्प्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
क्षीरे संस्कृता क्षैरेयी यवागूः  । ।



<साऽस्मिन्पौर्णमासी इति सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_४,२.२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.२१ः

सा इति प्रथमासमर्थादस्मिन्निति सप्तम्य्-अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थं पौर्णमासी चेद्भवति   ।
इति-करणः ततश्चेद्विवक्षा भवति   ।
सञ्ज्ञायां इति समुदायोपाधिः, प्रत्ययान्तेन चेत्सञ्ज्ञा गम्यते इति   ।
मासार्धमाससंवत्सराणां एषा सञ्ज्ञा   ।
पौषी पौर्णमासी अस्मिन्पौषो मासः   ।
पौषोऽर्धमासः   ।

[#३६८]

पौषः संवत्सरः   ।
इह न भवति, पौषी पौर्णमासी अस्मिन्दशरात्रे इति   ।
भृतकमासे च न भवति   ।
इतिकरणस्य सञ्ज्ञाशब्दस्य च तुल्यं एव फलं प्रयोग-अनुसरणं, तत्र किमर्थं द्वयं उपादीयते ? सञ्ज्ञाशब्देन तुल्यतां इति करणस्य ज्ञापयितुं, न ह्ययं लोके तथा प्रसिद्धः   ।
सञ्ज्ञार्थत्वे तु सम्प्रति ज्ञापिते यत्तत्र तत्र+उच्यते इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षा इति तदुपपन्नं भवति   ।
अथ पौर्णमासी इति कोऽयं शब्दः   ।
पूर्णमासादण्पौर्णमासी   ।
अथवा पूर्णो माः पूर्णमाः, पूर्णमास इयं पौर्णमासी   ।
मा इति चन्द्र उच्यते  । ।



<आग्रहायण्य्-अश्वत्थाट्ठक्>#   । । PS_४,२.२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.२२ः

सा अस्मिन्पौर्णमासी इति सर्वं अनुवर्तते   ।
आग्रहायणी-शब्दादश्वत्थ-शब्दाच्च प्रथमसमर्थात्पौर्णमास्य्-उपाधिकादस्मिन्निति सप्तम्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
आग्रहायणिको मासः, सर्धमासः, संवत्सरः   ।
एवं आश्वत्थिकः  । ।



<विभाषा फाल्गुनी-श्रवणा-कार्तिकी-चैत्रीभ्यः>#   । । PS_४,२.२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.२३ः

फल्गुन्य्-आदयः पौर्णमासी-शब्दाः तेभ्यो विभाषा ठक्प्रत्ययो भवति, साऽस्मिन्पौर्णमासी इति सज्ञायां (*४,२.२१) इत्येतस्मिन्विषये   ।
नित्यं अणि प्राप्ते पक्षे ठग्विधीयते   ।
फाल्गुनो मासः, फाल्गुनिकः   ।
श्रावणः, श्रावणिकः   ।
कार्तिकः, कार्तिकिकः   ।
चैत्रः, चैत्रिकः  । ।



<साऽस्य देवता>#   । । PS_४,२.२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.२४ः

सा इति प्रथमासमर्थादस्य इति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्प्रथमासमर्थं देवता चेत्सा भवति   ।
यागसंप्रदानं देवता, देयस्य पुरोडाशादेः स्वामिनी, तस्मिन्नभिधेये प्रत्ययः   ।
इन्द्रो देवता अस्य ऐन्द्रं हविः   ।
आदित्यं  ।
बार्हस्पत्यं  ।
प्राजापत्यं  ।
देवता इति किं ? कन्या देवता अस्य   ।
कथं ऐन्द्रो मन्त्रः ? मन्त्रस्तुत्यं अपि देवता इत्युपचरन्ति   ।
कथं आग्नेयो वै ब्राह्मणो देवता इति ? उपमानाद्भविष्यति   ।
महाराजप्रोष्ठपदाट्ठञ्(*४,२.३५) इति यावत्साऽस्य देवता इत्यधिकारः   ।
सा इति प्रकृते पुनः समर्थ-विभक्ति निर्देशः सञ्ज्ञा-निवृत्त्य्-अर्थः  । ।



<कस्य+इत्>#   । । PS_४,२.२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.२५ः

क-शब्दो देवतायां प्रजापतेर्वाचकः, ततः पूर्वेन+एव अण्प्रत्ययः सिद्धः, इ-कारादेश-अर्थं वचनं  ।
कस्य इ-कारादेशो भवति प्रत्यय-सन्नियोगेन   ।
कायं हविः   ।
कायं एककपालं निर्वपेत् । ।



<शुक्राद्घन्>#   । । PS_४,२.२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.२६ः

शुक्र-शब्दात्साऽस्य देवता इत्यसिन्न्नर्थे घन्प्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
शुक्रियं हविः   ।
शुक्रियोऽध्यायः  । ।



[#३६९]

<अपोनप्त्र्-अपांनप्तृभ्यां घः>#   । । PS_४,२.२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.२७ः
अपोनप्तृ अपांनप्तृ इत्येताभ्यां घः प्रत्ययो भवति साऽस्य देवता इत्यस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
अपोनप्त्रियं हविः, अपांनप्त्रियं  ।
अपोनपादपांनपादिति देवताया नामधेये एते   ।
तयोस्तु पत्ययसन्नियोगेन रूपं इदं निपत्यते  । ।



<छ च>#   । । PS_४,२.२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.२८ः

अपोनप्तृ अपांनप्तृ इत्येताभ्यां छ-कारः प्रत्ययो भवति सा अस्य देवता इति यस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
अपोनप्त्रीयं हविः, अपांनप्त्रीयं  ।
योगविभागः सङ्ख्यातानुदेशपरिहारार्थः   ।
छप्रकरणे पैङ्गाक्षीपुत्रादिभ्य उपसङ्ख्यानं  ।
पैङ्गाक्षीपुत्रीयं  ।
तार्णबिन्दवीयं  ।
शतरुद्राच्छश्च घश्च   ।
शतरुद्रीयम्, शतरुद्रियं  । ।



<महेन्द्राद्घाणौ च>#   । । PS_४,२.२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.२९ः

महेन्द्र-शब्दात्घाणौ प्रत्ययौ भवतः, चकाराच्छश्च, साऽस्य देवता इत्यस्मिन्विषये   ।
महेन्द्रो देवता अस्य महेन्द्रियं हविः, माहेन्द्रम्, महेन्द्रीयं  । ।



<सोमाट्ट्यण्>#   । । PS_४,२.३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.३०ः

सोम-शब्दात्ट्यण्प्रत्ययो भवति साऽस्य देवता इत्यस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
ण-कारो वृद्ध्य्-अर्थः   ।
ट-कारो ङीब्-अर्थः   ।
सोमो देवता अस्य स्ॐयं हविः   ।
स्ॐयं सूक्तं  ।
स्ॐयी ऋक् । ।



<वाय्व्-ऋतु-पित्र्-उषसो यत्>#   । । PS_४,२.३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.३१ः

वाय्व्-आदिभ्यः शब्देभ्यः यत्प्रत्ययो भवत्साऽस्य देवता इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
वायुः देवता अस्य वायव्यं  ।
ऋतव्यं  ।
पित्र्यं  ।
उषस्यं  । ।



[#३७०]

<द्यावापृथिवी-शुनासीर-मरुत्वद्-अग्नीषोम-वास्तोष्पति-गृहमेधाच्छ च>#   । । PS_४,२.३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.३२ः

द्यावापृथिव्य्-आदिब्भ्यः छः प्रत्ययो भवति साऽस्य देवता इत्यस्मिन्विषये, चकाराद्यच्च   ।
अणो ण्यस्य च अपवादः   ।
द्यौश्च पृथिवी च द्यावापृथिव्यौ देवते अस्य द्यावापृथिवीयम्, द्यावापृथिव्यम्,  ।
शुनश्च सीरश्च तौ देवते अस्य इति शुनासीरीयम्, शौनासीर्यं  ।
शुनो वायुः   ।
सीरः आदित्यः   ।
मरुत्वान्देवता अस्य मरुत्वतीयम्, मरुत्वत्यं  ।
अग्नीषोमीयम्, अग्नीशोम्यं  ।
वास्तोष्पतीयम्, वास्तोष्पत्यं  ।
गृहमेधीयम्, गृहमेध्यं  । ।



<अग्नेर्ढक्>#   । । PS_४,२.३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.३३ः

अग्नि-शब्दाद्ढक्प्रत्ययो भवति सा+अस्य देवता इत्यस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
अग्निर्देवता अस्य आग्नेयोऽष्टाकपालः   ।
प्राग्दीव्यतीयेषु तद्धितार्थेषु सर्वत्राग्निकलिभ्यां ढग्वक्तव्यः   ।



<कालेभ्यो भववत्>#   । । PS_४,२.३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.३४ः
कालविशेष-वाचिभ्यः शब्देभ्यो भववत्प्रत्यया भवन्ति साऽस्य देवता इत्यस्मिन्विषये   ।
कालाट्ठञ्(*४,३.११) इति प्रकरणे भवे प्रत्यया विधास्यन्ते ते साऽस्य देवता इत्यस्मिनर्थे तथा+एव+इष्यन्ते, तदर्थं इदं उच्यते   ।
वत्-करणं सर्वसादृश्य-परिग्रह-अर्थं  ।
मासे भवं मासिकं  ।
आर्धमासिकं  ।
सांवत्सरिकं  ।
वासन्तं  ।
प्रावृषेण्यं  ।
तथा मासो देवताऽस्य मासिकं  ।
आर्धमासिकं  ।
सांवत्सरिकं  ।
वासन्तं  ।
प्रावृषेण्यं  । ।



<महाराज-प्रोष्ठपदाट्ठञ्>#   । । PS_४,२.३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.३५ः

महाराज-शब्दात्प्रोष्ठपद-शब्दाच्च ठञ्प्रययो भवति साऽस्य देवता इत्यस्मिन्विषये   ।
महाराजो देवता अस्य माहाराजिकं  ।
प्रौष्ठपदिकं  ।

[#३७१]

ठञ्-प्रकरणे तदस्मिन्वर्तत इति नवयज्ञादिभ्य उपसङ्ख्यानं  ।
नवयज्ञोऽस्मिन्वर्तते नावयज्ञिकः कालः   ।
पाकयज्ञैकः   ।
पूर्णमासादण्  ।
पूर्णमासोऽस्यां वर्तते पौर्णमासी तिथिः  । ।



<पितृव्य-मातुल-मातामह-पितामहाः>#   । । PS_४,२.३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.३६ः

पितृव्यादयो निपात्यन्ते   ।
समर्थविभक्तिः, प्रत्ययः, प्रत्ययार्थोऽनुबन्धः इति सर्वं निपातनाद्विज्ञेयं  ।
पितृमातृभ्यां भ्रातर्यभिधेये व्यत्डुलचित्येतौ प्रत्ययु निपात्येते   ।
पित्रुर्भ्राता पितृव्यः   ।
मातुर्भ्राता मातुलः   ।
ताभ्यां पितरि डामहच्मातरि षिच्च   ।
ताभ्यां एव पितरि डामहच्प्रत्ययो भवति   ।
पितुः पिता पितामहः   ।
मातुः पिता मातामहः   ।
मातरि षिच्च   ।
पितामही   ।
मातामही   ।
अवेर्दुग्धे सोढदूसमरीसचो वक्तव्याः   ।
अवेर्दुग्धं अविसोढम्, अविदूसम्, अविमरीसं  ।
तिलान्निष्फलात्पिञ्जपेजौ प्रत्ययौ वक्तव्यौ   ।
निष्फलस्तिलः तिलपिञ्जः, तिलपेजः   ।
पिञ्जश्छन्दसि डिच्च   ।
तिल्पिञ्जं दण्डनं नडं  । ।



<तस्य समूहः>#   । । PS_४,२.३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.३७ः

तस्य इति षष्ठीसमर्थात्समूहः इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
किं इह+उदाहरणं ? चित्तवदद्युदात्तमगोत्रं यस्य च न अन्यत्प्रतिपदं ग्रहणं  ।
अचित्तात्ठकं वक्ष्यति, अनुदात्तादेरञ्(*४,२.४४), गोत्राद्वुञ्, प्रतिपदं च केदाराद्यञ्च (*४,२.४०) इत्येवं आदि, तत्परिहारेण अत्र+उदाहरणं द्रष्टव्यं  ।
काकानां समूहः काकं  ।
बाकं  ।
इनि-त्र-कट्यचश्च (*४,२.५१) इति यावत्समूहाधिकारः   ।
गुणादिभ्यो ग्रामज्वक्तव्यः   ।
गुणग्रामः   ।
करणग्रामः   ।
गुण   ।
करण   ।
तत्त्व   ।
शब्द   ।
इन्द्रिय   ।
आकृतिगनः  । ।



[#३७२]

<भिक्षा-आदिभ्योऽण्>#   । । PS_४,२.३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.३८ः

भिक्षा इत्येवं आदिभ्यः शब्देभ्योऽण्प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अण्-ग्रहनं बाधक-बाधन-अर्थं  ।
भिक्षाणां समूहः भैक्षं  ।
गार्भिणं युवति-शब्दोऽत्र पठ्यते, तस्य ग्रहण-सामर्थ्याद्पुम्बद्भावो न भवति भस्याढे तद्धिते (*६,३.३५) इति   ।
युवतीनां समूहो यौवतं  ।
भैक्षा   ।
गर्भिणी   ।
क्षेत्र   ।
करीष   ।
अङ्गार   ।
चर्मिन्  ।
धर्मिन्  ।
सहस्र   ।
युवति   ।
पदाति   ।
पद्धति   ।
अथर्वन्  ।
दक्षिणा   ।
भूत  । ।



<गोत्र-उक्ष-उष्ट्र-उरभ्र-राज-राजन्य-राजपुत्र-वत्स-मनुष्य-अजाद्वुञ्>#   । । PS_४,२.३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.३९ः

गोत्रादिभ्यो वुञ्प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अपत्य-अधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्रं गृह्यतेऽपत्यमात्रं, न तु पौत्रप्रभृत्येव   ।
औपगवानां समूहः औपगवकं  ।
कापटवकं  ।
उक्षन्- औक्षकं  ।
उष्ट्र - औष्ट्रकं  ।
उरभ्र - औरभ्रकं  ।
राजन्- राजकं  ।
राजन्य - राजन्यकं  ।
राजपुत्र - राजपुत्रकं  ।
वत्स - वात्सकं  ।
मनुष्य - मानुष्यकं  ।
अज - आजकं  ।
प्रकृत्याऽके राजन्यमनुष्ययुवानः इति यलोपो न भवति, आपत्यसय्च तद्धितेऽनाति (*६,४.१५१) इति   ।
वृद्धाच्चेति वक्तव्यं  ।
वृद्धानां समूहो वार्धकं  । ।



<केदाराद्यञ्च>#   । । PS_४,२.४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.४०ः
केदार-शब्दाद्यञ्प्रत्ययो भवति, च-काराद्वुञ्च, तस्य समूहः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अचित्त-लक्षनस्य ठकः अपवादः   ।
केदाराणां समूहः कैदार्यम्, कैदारकं  ।
गणिकायाश्च यज्वक्तव्यः   ।
गनिकानां समूहः गाणिक्यं  । ।



<ठञ्कवचिनश्च>#   । । PS_४,२.४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.४१ः

कवचिन्शब्दात्ठञ्प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्येतस्मिन्विषये   ।
कवचिनां समूहः कावचिकं  ।
चकारः केदारातित्यस्य अनुकर्षण-अर्थः   ।
केदाराणां समूहः कैदारिकं  । ।



[#३७३]

<ब्राह्मण-माणव-वाडवाद्यन्>#   । । PS_४,२.४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.४२ः

ब्राह्मणादिभ्यः शब्देभ्यो यन्प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्येतस्मिन्विषये   ।
नकारः स्वरार्थः   ।
ब्राह्मणानां समूहः ब्राह्मण्यं  ।
माणव्यं  ।
वाडव्यं  ।
यन्-प्रकरणे पृष्ठादुपसङ्ख्यानं  ।
पृष्ठानां समूहः पृष्ठ्यः   ।
अह्नः खः क्रतौ   ।
अह्णां समूहः अहीनः क्रतुः   ।
क्रतौ इति किं ? आह्नः   ।
खण्डिकादिषु दर्शनादञ्भवति   ।
पर्श्वा णस्वक्तव्यः   ।
पर्शूनां समूहः पार्श्वं  ।
पदसञ्ज्ञकत्वाद्गुणो न भवति   ।
वातादूलः   ।
वातानां समूहः वातूलः  । ।



<ग्राम-जन-बन्धु-सहायेभ्यस्तल्>#   । । PS_४,२.४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.४३ः

ग्रामादिभ्यः तल्प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्येतस्मिन्विषये   ।
ग्रामाणां समूहः ग्रामता   ।
जनता   ।
बन्धुता   ।
सहायता   ।
गजाच्चेति वक्तव्यं  ।
गजानां समूहः गजता  । ।



<अनुदात्तादेरञ्>#   । । PS_४,२.४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.४४ः

अनुदात्तादेः शब्दादञ्प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्येतस्मिन्विषये   ।
कपोतानां समूहः कापोतं  ।
मायूरं  ।
तैत्तिरं  । ।



[#३७४]

<खण्डिक-आदिभ्यश्च>#   । । PS_४,२.४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.४५ः

खण्दिका इत्येवं आदिभ्यः शब्देभ्योऽञ्प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्येतस्मिन्विषये   ।
आद्य्-उदात्त-अर्थं अचित्तार्थं च वचनं  ।
खण्दिकानां ममूहः खाण्डिकं  ।
वाडवं  ।
क्षुद्रक-मालव-शब्दोत्र पठ्यते   ।
क्षुद्रकाश्च मालवाश्च इति क्षत्रिय-द्वन्द्वः   ।
ततः पूर्वेण+एव अञि सिद्धे वचनं गोत्रवुञ्बाधन-अर्थं  ।
ननु च परत्वादञा वुञ्बाधिष्यते, न च गोत्रसमुदायो गोत्रं, न च तदन्तविधिरत्र अस्ति ? एवं तर्हि एतज्ज्ञापयति वुञि पूर्वविप्रतिषेधः, समूहिकेषु च तदन्तविधिरस्ति इति   ।
प्रत्योजनं औपगवकं कापटवकं इति वुञ्भवति, वानहस्तिकं गौधेनुकं इति च तदन्तविधिः   ।
क्षुद्रकमालवातित्येतावता योगविभागेन पूर्वविप्रतेषेधस्तदन्तविधिश्च ज्ञापितः, पुनरस्या+एव नियमार्थं उच्यते सेनासञ्ज्ञायां इति   ।
क्षुद्रकमालवात्सेनासंज्ञायां एव अञ्भवति   ।
क्षौद्रकमालवी सेना   ।
क्षौद्रकमालवमन्यथ् ।
अञ्सिद्धिरनुदातादेः कोऽर्थः क्षुद्रकमालवाथ् ।
गोत्राद्वुञ्न च तद्गोत्रं तदन्तान्न च सर्वतः  । ।
ज्ञापकं स्यात्तदन्तत्वे तथा च अपि शलिएर्विधिः   ।
सेनायां नियम-अर्थं च यथा बध्येत चाञ्वुञा  । ।
खण्दिका   ।
वडवा   ।
क्षुद्रकमालवात्सेनासञ्ज्ञायां  ।
भिक्षुक   ।
शुक   ।
उलूक   ।
श्वन्  ।
युग   ।
अहन्  ।
वरत्रा   ।
हलबन्ध  । ।



<चरणेभ्यो धर्मवत्>#   । । PS_४,२.४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.४६ः

चरण-शब्दाः कठकलापादयः, तेभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः समूहे धर्मवत्प्रत्यया भवन्ति   ।
गोत्रचरणाद्वुञित्यारभ्य प्रत्यया वक्ष्यन्ते, तत्र चेदमुच्यते चरणाद्धर्माम्नाययोः इति, तेन धर्मवतित्यतिदेशः क्रियते   ।
वतिः सर्वसादृश्यार्थः   ।
कठानां धर्मः काठकं  ।
कालापकं  ।
छन्दोग्यं  ।
औक्थिक्यं  ।
आथर्वणं  ।
तथा समूहेऽपि - काठकं  ।
कालापकं  ।
छन्दोग्यं  ।
औक्थिक्यं  ।
आथर्वणं  । ।



<अचित्त-हस्ति-धेनोष्ठक्>#   । । PS_४,२.४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.४७ः

अचित्त-अर्थेभ्यो हस्ति-धेनु-शब्दाभ्यां च ठक्प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणञोरपवादः   ।
अपूपानां समूहः आपूपिकं  ।
शाष्कुलिकं  ।
हास्तिकं  ।
धैनुकं  ।
धेनोरनञ इति वक्तव्यं  ।
आधेनवं  । ।



[#३७५]

<केश-अश्वाभ्यां यञ्-छावन्यतरस्याम्>#   । । PS_४,२.४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.४८ः

केश अश्व इत्येत्याभ्यां यथासङ्ख्यं यञ्छ इत्येतौ प्रत्ययौ भवतोऽन्यतरस्यां तस्य समूहः इत्येतस्मिन्विषये   ।
केशानां समूहः कैश्यम्, कैशिकं  ।
अश्वानां समूहः अश्वीयम्, आश्वं  । ।



<पाशादिभ्यो यः>#   । । PS_४,२.४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.४९ः

पाशदिभ्यः यः प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्येतस्मिन्विषये   ।
पाशानां समूहः पाश्या   ।
तृण्या   ।
पाश   ।
तृण   ।
धूम   ।
वात   ।
अङ्गार   ।
पोत   ।
बालक   ।
पिटक   ।
पिटाक   ।
शकट   ।
हल   ।
नड   ।
वन  । ।



<खल-गो-रथात्>#   । । PS_४,२.५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.५०ः

खल-गो-रथ-शब्देभ्यः यः प्रत्यय भवत्तस्य समूहः इत्येतस्मिन्विषये   ।
खलानां समूहः खल्या   ।
गव्या   ।
रथ्या   ।
पाशादिष्वपाठः उत्तरार्थः  । ।



<इनि-त्र-कट्यचश्च>#   । । PS_४,२.५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.५१ः

खल-गो-रथ-शब्देभ्यो यथासङ्ख्यं इनि त्र कट्यचित्येते प्रत्यया भवन्ति तस्य समूहः इत्येतस्मिन्विषये   ।
खलिनी   ।
गोत्रा   ।
रथाकट्या   ।
खलादिभ्य इनिर्वक्तव्यः   ।
डाकिनी   ।
कुण्डलिनी   ।
कुटुम्बिनी   ।
कमलादिभ्यः खण्डच्प्रत्ययो भवति   ।
कमलखण्डं  ।
अम्भोजखण्डं  ।
कमल   ।
अम्भोज   ।
पद्मिनी   ।
कुमुद   ।
सरोज   ।
पद्म   ।
नलिनी   ।
कैरविणी   ।
कमलादिराकृतिगणः   ।
नरकरितुरङ्गाणां स्कन्धच्प्रत्ययः   ।
नरस्कन्धः   ।
करिस्कन्धः   ।
तुरङ्गस्कन्धः   ।
पूर्वादिभ्यः काण्डः प्रत्ययो भवति   ।
पूर्वकाण्डं  ।
तृणकाण्डं  ।
कर्मकाण्डं  । ।



[#३७६]

<विषयो देशे>#   । । PS_४,२.५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.५२ः

समूहः इति निव्éत्तं  ।
षष्ठी समर्थविभक्तिरनुवर्तते   ।
तस्य इति षष्ठीसमर्थाद्विषयः इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, योऽसौ विषयः देशश्चेत्स भवति   ।
विषय-शब्दो बह्वर्थः   ।
क्वचिद्ग्रामसमुदाये वर्तते, विषयो लब्धः इति   ।
क्वचिदिन्द्रियग्राह्ये, चक्षुर्विषयो रूपं इति   ।
क्वचिदत्यन्तशीलिते ज्ञेये, देवदत्तस्य विषयोऽनुवाकः इति   ।
क्वाचिदन्यत्र अभावे, मत्स्यानां विषयो जलं इति   ।
तत्र देश-ग्रहणं ग्रामसमुदाय-प्रतिपत्त्य्-अर्थं  ।
शिबीनां विषयो देशः शैबः   ।
औष्ट्रः   ।
देशे इति किं ? देवदत्तस्य विषयोऽनुवाकः  । ।



<राजन्यादिभ्यो वुञ्>#   । । PS_४,२.५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.५३ः

राजन्यादिभ्यः शब्देभ्यो वुञ्प्रत्ययो भवति विषयो देशे इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
अणोऽपवादः   ।
राजन्यानां विषयो देशः राजन्यकः   ।
दैवयानकः   ।
आकृतिगणश्च अयं  ।
मालवानां विषयो देशः मालवकः   ।
वैराटकः   ।
त्रैगर्तकः   ।
राजन्य   ।
देवयान   ।
शालङ्कायन   ।
जालन्धरायण   ।
आत्मकामेय   ।
अम्बरीषपुत्र   ।
वसाति   ।
बैल्ववन   ।
शैलूष   ।
उदुम्बर   ।
बैल्वत   ।
आर्जुनायन   ।
संप्रिय   ।
दाक्षि   ।
ऊर्णनाभ  । ।



<भौरिक्याद्य्-ऐषुकार्यादिभ्यो विधल्भक्तलौ>#   । । PS_४,२.५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.५४ः

भैरिक्यादिभ्यः ऐषुकार्यादिभ्यश्च यथासङ्ख्यं विधल्भक्तलित्येतौ प्रत्ययौ भवतः विषयो देशे इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
भौरिकिविधः   ।
वैपेयविधः   ।
ऐषुकार्यादिभ्यः - ऐषुकारिभक्तः   ।
सारस्यायनभक्तः   ।
भौरिकि   ।
वैपेय   ।
भौलिकि   ।
चैटयत   ।
काणेय   ।
वाणिजक   ।
वालिज   ।
वालिज्यक   ।
शैकयत   ।
वैकयत   ।
ऐषुकारि   ।
सारस्यायन   ।
चान्द्रायण   ।
द्व्याक्षायण   ।
त्र्याक्षायण   ।
औडायन   ।
जौलायन   ।
खाडायन   ।
सौवीर   ।
दासमित्रि   ।
दासमित्रायण   ।
शौद्राण   ।
दाक्षायण   ।
शयण्ड   ।
तार्क्ष्यायण   ।
शौभ्रायण   ।
सायण्डि   ।
शौण्दि   ।
वैश्वमाणव   ।
वैश्वधेनव   ।
नद   ।
तुण्डदेव   ।
विशदेव  । ।



<सोऽस्य-आदिरिति च्छन्दसः प्रगाथेषु>#   । । PS_४,२.५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.५५ः

स इति समर्थविभक्तिः   ।
अस्य इति प्रत्यय-अर्थः   ।
आदिः इति प्रकृतिविशेषनं  ।
इति-करणो विवक्षार्थः   ।
छन्दसः इति प्रकृतिनिर्देशः   ।
प्रगाथेषु इति प्रत्ययार्थविशेषणं  ।
स इति प्रथमासमर्थादस्य ति षष्ट्यार्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्प्रथमासमर्थं छन्दश्चेत्तदादिर्भवति, यत्तदस्य इति निर्दिष्टं प्रगाथाश्चेत्ते भवन्ति, इति-करणस्ततश्चेद्विवक्षा   ।

[#३७७]

पङ्क्तिरादिरस्य पाङ्कतः प्रगाथः   ।
आनुष्टुभः   ।
जागतः   ।
आदिः इति किं ? अनुष्टुबः मध्यं अस्य प्रगाथस्य   ।
छन्दसः इति किं ? उदुत्य-शब्द आदिरस्य प्रगाथस्य   ।
प्रगाथेषु इति किं ? पङ्क्तिरादिरस्य अनुवाकस्य   ।
प्रगाथ-शब्दः क्रियानिमित्तकः क्वचिदेव मन्त्रविशेषे वर्तते   ।
यत्र द्वे ऋचौ प्रग्रथनेन तिस्रः क्रियन्ते, स प्रग्रथनात्प्रकर्षगानाद्वा प्रगाथः इत्युच्यते   ।
छन्दसः प्रत्ययविधाने नपुंसके स्वार्थ उपसङ्ख्यानं  ।
त्रिष्टुबेव त्रैष्टुभं  ।
जागतं  । ।



<सङ्ग्रामे प्रयोजन-योद्धृभ्यः>#   । । PS_४,२.५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.५६ः

सोऽस्य इति समर्थविभक्तिः, प्रत्ययार्थश्च अनुवर्तते   ।
प्रथमासमर्थविशेषणं प्रयोजनं योद्धारश्च   ।
प्रत्ययार्थविशेषनं सङ्ग्रामः   ।
प्रयोजनवाचिभ्यः योद्धृवाचिभ्यश्च शब्देभ्यः प्रथमासमर्थेभ्यः अस्य इति षष्ठ्यर्थे सङ्ग्रामेऽभिधेये यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
भद्रा प्रयोजनं अस्य सङ्ग्रामस्य भद्रः सङ्ग्रामः   ।
सौभद्रः   ।
गौरिमित्रः   ।
योद्धृभ्यः - आहिमाला योद्धारोऽस्य सङ्ग्रामस्य आहिमालः   ।
स्यान्दनाश्वः   ।
भारतः   ।
सङ्ग्रामे इति किं ? सुभद्रा प्रयोजनं अस्य दानस्य   ।
प्रयोजन-योद्धृभ्यः इति किं ? सुभद्रा प्रेक्षिकाऽस्य सङ्ग्रामस्य  । ।



<तदस्यां प्रहरणं इति क्रीडायां णः>#   । । PS_४,२.५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.५७ः

ततिति प्रथमासमर्थादस्यां इति सप्तम्य्-अर्थे णः प्रत्ययो भवति, यत्ततिति निर्दिष्टं प्रहरणं चेत्भवति   ।
यदस्यां इति निर्दिष्टं क्रीडा तद्चेत्सा भवति   ।
इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षा   ।
दण्डः प्रहरणं अस्यां क्रीडायां दाण्डा   ।
मौष्टा   ।
प्रहरणं इति किं ? माला भूषणं अस्यां क्रीडायां  ।
क्रीडायां इति किं ? खङ्गः प्रहरणं अस्यां सेनायां  । ।



<घञः सास्यां क्रियेति ञः>#   । । PS_४,२.५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.५८ः

सा इति समर्थविभक्तिः   ।
अस्यां इति प्रत्ययार्थः स्त्रीलिङ्गः   ।
क्रिया इति प्रकृत्यर्थ-विशेषणं  ।
घञः इति प्रकृतिनिर्देशः   ।
इति करणो विवक्षार्थः   ।
घञन्तात्कियावाचिनः प्रथमासमर्थादस्यां इति सप्तम्यर्थे स्त्रीलिङ्गे ञः प्रययो भवति   ।
घञः इति कृद्-ग्रहणम्, तत्र गतिकारक-पूर्वं अपि गृह्यते   ।
श्येनपातोऽस्यां वर्तते श्यैनंपाता   ।
तैलंपाता घञः इति किं ? श्येनपतनं अस्यां वर्तते   ।
क्रिया इति किं ? प्राकारोऽस्यां वर्तते   ।
अथ समर्थविभक्तिः प्रत्ययार्थश्च कस्मात्पुनरुपादियते, यावता द्वयं अपि प्रकृतं एव ? क्रीडायां इत्यनेन तत्सम्बद्धम्, अतस्तदनुवृत्तौ क्रीडानुवृत्तिरपि सम्भाव्येत   ।
सामान्येन च+इदं विधानं  ।
दण्डपातोऽस्यां तिथौ वर्तते दाण्डपाता तिथिः   ।
मौसलपाता तिथिः  । ।



<तदधीते तद्वेद>#   । । PS_४,२.५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.५९ः

ततिति द्वितीयासमर्थातधीते वेद इत्येतयोः अर्थयोः यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
छन्दोऽधीते छान्दसः   ।
वैयाकरणः   ।
नैरुक्तः   ।
निमित्तानि वेद नैमित्तः   ।
मौहूर्तः   ।
औत्पातः   ।
द्विस्तद्-ग्रहणं अधीयानविदुषोः पृथग्-निधान-अर्थं  । ।



[#३७८]

<क्रतु-उक्थादि-सूत्रान्ताट्ठक्>#   । । PS_४,२.६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.६०ः

क्रतुविशेष-वाचिभ्यः उक्थादिभ्यश्च सूत्रान्ताच्च ठक्प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वेद इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
अग्निष्टोमं अधीते वेद वा आग्निष्टोमिकः   ।
वाजपेयिकः   ।
उक्थादिभ्यः - औक्थिकः   ।
लौकायतिकः   ।
सूत्रान्तात्- वार्त्तिकसूत्रिकः   ।
साङ्ग्रहसूत्रिकः   ।
सूत्रान्तादकल्पादेरिष्यते   ।
कल्पसूत्रं अधीते काल्पसूत्रः   ।
अणेव भवति   ।
उक्थ-शब्दः केषुचिदेव सामसु रूढः   ।
यज्ञायज्ञीयात्परेण यानि गीयन्ते, न च तान्यधीयाने प्रत्यय इष्यते, किं तर्हि, सामलक्षणे औक्थिक्ये वर्तमानः उक्थ-शब्दः प्रत्ययं उत्पादयति   ।
उक्थं अधीते औक्थिकः   ।
औक्थिक्यं अधीते इत्यर्थः   ।
औक्थिक्य-शब्दाच्च प्रत्ययो न भवत्येव, अनभिधानाथ् ।
विद्यालक्षण-कल्पसूत्रान्तादिति वक्तव्यं  ।
वायसविद्यिकः   ।
सार्पविद्यिकः   ।
गौलक्षणिकः   ।
आश्वलक्षणिकः   ।
मातृकल्पिकः   ।
पाराशरकल्पिकः   ।
विद्या च न अङ्ग-क्षत्र-धर्म-संसर्ग-त्रि-पूर्वा   ।
अङ्गविद्यां अधीते आङ्गविद्यः   ।
क्षात्रविद्यः   ।
धार्मविद्यः   ।
सांसर्गविद्यः   ।
त्रैविद्यः   ।
आख्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यष्ठग्वक्तव्यः   ।
आख्यानाख्यायीकयोरर्थ-ग्रहणम्, इतिहास-पुराणयोः स्वरूप-ग्रहणं यावक्रीतिकः   ।
प्रैयङ्गविकः   ।
वासवदत्तिकः   ।
स्ॐअनोत्तरिकः   ।
ऐतिहासिकः   ।
पौराणिकः   ।
सर्वसादेर्द्विगोश्च लः   ।
सर्ववेदः   ।
सर्वतन्त्रः   ।
सादेः - सवार्त्तिकः   ।
ससङ्ग्रहः   ।
द्विगोः - द्विवेदः   ।
पञ्चव्याकरणः   ।
अनुसूर्लक्ष्यलक्षणे च   ।
अनुसूर्नामग्रन्थः, तं अधीते आनुसुकः   ।
लाक्षिकः   ।
लाक्षणिकः   ।
इकन्बहुलं पदोत्तरपदाथ् ।
पूर्वपदिकः   ।
शतषष्टेः षिकन्पथो बहुलं  ।
शतपथिकः   ।
शतपथिकी   ।
षष्टिपथिकः   ।
षष्टिपथिकी   ।
बहुल-ग्रहणादणपि भवति   ।
शातपथः   ।
षाष्टिपथः   ।
उक्थ   ।
लोकायत   ।
न्याय   ।
न्यास   ।
निमित्त   ।
पुनरुक्त   ।
निरुक्त   ।
यज्ञ   ।
चर्चा   ।
धर्म   ।
क्रमेतर   ।
श्लक्ष्ण   ।
संहिता   ।
पद   ।
क्रम   ।
सङ्घात   ।
वृत्ति   ।
सङ्ग्रह   ।
गुणागुण   ।
आयुर्वेद   ।
सूत्रान्तादकल्पादेः   ।
विद्यालक्षणकल्पान्ताथ् ।
विद्याचानङ्गक्षत्रधर्मसंसर्गत्रिपूर्वा   ।
आख्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यष्ठक्  ।
सर्वसादेर्द्विगोश्च लः   ।
अनुसूर्लक्ष्यलक्षणे च   ।
द्विपदि ज्योतिषि   ।
अनुपद   ।
अनुकल्प   ।
अनुगुण   ।
इकन्बहुलं पदोत्तरपदाथ् ।
शतषष्टेः षिकन्  ।
पथो बहुलं  । ।



<क्रमादिभ्यो वुन्>#   । । PS_४,२.६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.६१ः

क्रम इत्येवं आदिभ्यः शब्देभ्यः वुन्प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वेद इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
क्रमकः   ।
पदकः   ।
क्रम   ।
पद   ।
शिक्षा   ।
मीमंसा   ।
सामन् । ।



[#३७९]

< अनुब्राह्मणादिनिः>#   । । PS_४,२.६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.६२ः

अनुब्राह्मण-शब्दातिनिः प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वेद इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
ब्राह्मण-सदृशोऽयं ग्रन्थः अनुब्राह्मणं  ।
तदधीते अनुब्राह्मणी   ।
अनुब्राह्मणिनौ, अनुब्राह्मणिनः   ।
मत्त्वर्थेन अत इनि-ठनौ (*५,२.११५) इति इनिना सिद्धं ? तत्र+एतस्माट्ठन्नपि प्राप्नोति   ।
अनभिधानान्न भविष्यति ? अणो निवृत्त्य्-अर्थं तर्हि वचनं  । ।



< वसन्तादिभ्यष्ठक्>#   । । PS_४,२.६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.६३ः

वसन्त इत्येवं आदिभ्यः ठक्प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वेद इत्यस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
वसन्त-सहचरितोऽयं ग्रन्थः वसन्तः   ।
तं अधीते वासन्तिकः   ।
वार्षिकः   ।
वसन्त   ।
वर्षाशरदं  ।
हेमन्त   ।
शिशिर   ।
प्रथम   ।
गुण   ।
चरम   ।
अनुगुण   ।
अपर्वन्  ।
अथर्वन् । ।



<प्रोक्ताल्लुक्>#   । । PS_४,२.६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.६४ः

प्रोक्त-सहचरितः प्रत्ययः प्रोक्तः   ।
प्रोक्त-प्रत्ययान्तादध्येतृवेदित्रोः उत्पन्नस्य लुग्भवति   ।
पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयं  ।
तदधीते पाणिनीयः   ।
आपिशलः   ।
स्त्रियां स्वरे च विशेषः   ।
पाणिनीया ब्राह्मणी  । ।



< सूत्राच्च क+उपधात्>#   । । PS_४,२.६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.६५ः

सूत्र-वाचिनः क-कार+उपधादुपन्नस्य प्रत्ययस्य लुग्भवति   ।
अप्रोक्त-अर्थ आरम्भः   ।
पाणिनीयं अष्टकं सूत्रं  ।
तदधीयते अष्टकाः पाणिनीयाः   ।
दशका वैयघ्रपदीयाः   ।
त्रिकाः काशकृत्स्नाः   ।
सङ्ख्याप्रकृतेरिति वक्तव्यं  ।
इह मा भूत्, महावार्त्तिकं सूत्रं अधीते माहावार्त्तिकः   ।
कालापकं अधीते कालापकः   ।
कोपधातिति किं ? चतुष्टयं अधीते चातुष्टयः  । ।



< छन्दो-ब्राहमणानि च तद्-विषयाणि>#   । । PS_४,२.६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.६६ः

प्रोक्त-ग्रहणं अनुवर्तते   ।
छन्दांसि ब्राह्मणानि च प्रोक्तप्रत्ययान्तानि तद्विषयाण्येव भवन्ति   ।
अध्येतृवेदितृरत्ययविषयाणि   ।
अनन्यभावो विषय-अर्थः   ।
तेन स्वातन्त्र्यं उपाध्यान्तरयोगो वक्यं च निवर्तते   ।

[#३८०]

कठेन प्रोक्तं अधीयते कठाः   ।
मौदाः   ।
पैप्पलादाः   ।
आर्चाभिनः   ।
वाजसनेयिनः   ।
ब्राहमणानि खल्वपि - ताण्डिनः   ।
भाल्ल्लविनः   ।
शाट्यायनिनः   ।
ऐतरेयिणः   ।
ब्राह्मण-ग्रहणं किं, यावता छन्द एव तद्? ब्राह्मणविशेष-प्रतिपत्त्य्-अर्थं  ।
इह तद्विषयता मा भूत्, याज्ञवल्क्येन प्रोक्तानि ब्राह्मन्णानि याज्ञवल्क्यानि   ।
सौलभानि   ।
चकारोऽनुक्त-समुच्चय-अर्थः   ।
कल्पे - काश्यपिनः   ।
कौशिकिनः   ।
सूत्रे - पाराशरिणो भिक्षवः   ।
शैलालिनो नटाः   ।
कर्मन्दिनः   ।
कृशाश्विनः   ।
छन्दो-ब्राह्मणानि इति किं ? पाणिनीयं व्याकरणं  ।
पैङ्गी कल्पः  । ।



<तदस्मिन्नस्ति इति देशे तन्नाम्नि>#   । । PS_४,२.६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.६७ः

ततिति प्रथमा समर्थविभक्तिः   ।
अस्मिनिति प्रत्ययार्थः   ।
अस्ति ईत्प्रकृत्यर्थ-विशेषणं  ।
इति-करणो विवक्ष-अर्थः   ।
देशे तन्नम्नि इति प्रत्ययार्थ-विशेषणं  ।
ततिति रथमासमर्थादस्मिनिति सप्तम्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्प्रथमासमर्थं अस्ति चेत्तद्भवति यदस्मिनिति निर्दिष्टं देशश्चेत्स तन्नामा भवति, प्रत्ययान्तनामा, इति-करणस्ततश्चेद्विवक्षा   ।
उदुम्बरा अस्मिन्देशे सन्ति औदुम्बरः   ।
बाल्बजः   ।
पार्वतः   ।
मत्वर्थीयापवादो योगः  । ।



<तेन निर्वृत्तम्>#   । । PS_४,२.६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.६८ः

तेन इति तृतीयासमर्थात्निर्वृत्तं इत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति देशनामधेये गम्यमाने   ।
देशे तन्नम्नि इति चतुर्ष्वपि योगेषु सम्बध्यते   ।
सहस्रेण निर्वृत्ता साहस्री परिखा   ।
कुशाम्बेन निर्वृत्ता कौशाम्बी नगरी   ।
हेतौ कर्तरि च यथायोगं तृतीया समर्थ-विभक्तिः  । ।



<तस्य निवासः>#   । । PS_४,२.६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.६९ः

तस्य इति षष्ठीसमर्थान्निवासः इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति देशनामधेये गम्यमाने   ।
निवसन्त्यस्मिन्निति निवासः   ।
ऋजुनावां निवासो देशः आर्जुनावो देशः   ।
शैबः   ।
शुदिष्ठः  । ।



<अदूरभवश्च>#   । । PS_४,२.७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.७०ः

पूर्वा समर्थविभक्तिरनुवर्तते   ।
तस्य इति षष्ठीसमर्थातदूरभवः इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
विदिशायाः अदूरभवं नगरं वैदिशं  ।
हैमवतं  ।
चकारः पूर्वेषां त्रयाणां अर्थानां इह सन्निधान-अर्थः   ।
तेन+उत्तरेषु   ।
चत्वारोऽप्यर्थाः सम्बध्यन्ते  । ।



[#३८१]

<ओरञ्>#   । । PS_४,२.७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.७१ः

चत्वारोऽर्थाः अनुवर्तन्ते   ।
उ-वर्णान्तात्प्रातिपदिकात्यथविहितं समर्थविभक्ति-युक्तातञ्प्रत्ययो भवति तदस्मिन्नस्ति इत्येवं आदिष्वर्थेषु   ।
अणोऽपवादः   ।
अरडु - आरडवं  ।
कक्षतु - काक्षतवं  ।
कर्कटेलु - कार्कटेलवं  ।
नद्यां तु परत्वान्मतुब्भवति   ।
इक्षुमती   ।
अञधिकारः प्राक्सुबास्त्वादिभ्योऽणः  । ।



<मतोश्च बह्व्-अज्-अङ्गात्>#   । । PS_४,२.७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.७२ः

बह्वचङ्गं यस्य असौ बह्वजङ्गओ मतुप्, तदन्तात्प्रातिपदिकातञ्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः   ।
अणोऽपवादः   ।
ऐषुकावतं  ।
सैध्राकावतं  ।
बह्वजङ्गातिति किं ? आहिमतं  ।
यावमतं  ।
अङ्ग-ग्रहणं बह्वजिति तद्विशेषणं यथा विज्ञायते, मत्वन्त-विशेषणं मा विज्ञायि इति   ।
मालावतां निवासो मालावतं  । ।



<बह्व्-अचः कूपेषु>#   । । PS_४,२.७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.७३ः

बह्वचः प्रातिपदिकातञ्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः कूपेष्वभिधेयेसु   ।
अणोऽपवादः   ।
यथासम्भवमर्थाः सम्बध्यन्ते   ।
दीर्घवरत्रेण निर्वृत्तः कूपः दैर्घवरत्रः   ।
कापिलवरत्रः  । ।



<उदक्च विपाशः>#   । । PS_४,२.७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.७४ः

विपाशः उत्तरे कूले ये कूपास्तेष्वभिधेयेषु अञ्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः   ।
अणोऽपवादः   ।
अबह्वज्-अर्थ आरम्भः   ।
दत्तेन निर्वृतः कूपः दात्तः   ।
गौप्तः   ।
उदकिति किं ? दक्षिणतो विपाशः कूपेषु अणेव दात्तः   ।
गौप्तः   ।
स्वरे विशेषः   ।
महती सूक्ष्मेक्षिका वर्तते सूत्रकारस्य  । ।



<सङ्कलादिभ्यश्च>#   । । PS_४,२.७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.७५ः

कूपेषु इति निवृत्तं  ।
सङ्कल इत्येवं आदिभ्यः अञ्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः   ।
अणोऽपवादः   ।
यथासम्भवं अर्थसम्बन्धः   ।
सङ्गतः कलः सङ्कलः   ।
सङ्क्लेन निर्वृत्तः साङ्कलः   ।
पौष्कलः   ।

[#३८२]

सङ्कल   ।
पुष्कल   ।
उद्वप   ।
उडुप   ।
उत्पुट   ।
कुम्भ   ।
विधान   ।
सुदक्ष   ।
सुदत्त   ।
सुभूत   ।
सुनेत्र   ।
सुपिङ्गल   ।
सिकता   ।
पूतीकी   ।
पूलस   ।
कूलास   ।
पलाश   ।
निवेश   ।
गवेष   ।
गम्भीर   ।
इतर   ।
शर्मन्  ।
अहन्  ।
लोमन्  ।
वेमन्  ।
वरुण   ।
बहुल   ।
सद्योज   ।
अभिषिक्त   ।
गोभृथ् ।
राजभृथ् ।
गृह   ।
भृत   ।
भल्ल   ।
माल   ।
वृत् । ।



<स्त्रीषु सौवीर-साल्व-प्राक्षु>#   । । PS_४,२.७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.७६ः
देशे तन्नम्नि इत्यस्य विशेषनं सौवीरादयः, स्त्रीत्वं च   ।
ङ्याप्प्रातिपदिकातञ्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः, अणोऽपवादः, सौवीरे स्त्रीलिङ्गे देशे वाच्ये साल्वे प्राचि   ।
सौवीरे तावत्- दत्तमित्रेण निर्वृत्ता नगरी दात्तामित्री   ।
साल्वे - विधूमाग्निना निर्वृत्ता वैधूमाग्नी   ।
प्राचि खल्वपि - ककन्देन निर्वृत्ता काकन्दी   ।
माकन्दी   ।
मणिचरी   ।
जारुषी  । ।



<सुवास्त्व्-आदिभ्योऽण्>#   । । PS_४,२.७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.७७ः

सुबास्तु इत्येवं आदिभ्यः अण्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः   ।
अञ उ-वर्णान्त-लक्षणस्य कूप-लक्षणस्य च अपवादः   ।
सुवास्तोः अदूरभवं नगरं सौवास्तवं  ।
वार्णवं  ।
अण्ग्रहणं नद्यां मतुपो बाधन-अर्थं  ।
सौवास्तवी नदी   ।
सुवास्तु   ।
वर्णु   ।
भण्डु   ।
खण्डु   ।
सेचालिन्  ।
कर्पूरिन्  ।
शिखण्दिन्  ।
गर्त   ।
कर्कश   ।
शटीकर्ण   ।
कृष्ण   ।
कर्क   ।
कर्ङ्कधू मती   ।
गोह्य   ।
अहिसक्थ   ।
वृत् । ।



<रोणी>#   । । PS_४,२.७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.७८ः

रोणीशब्दादन्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः   ।
यथासम्भवं अर्थसम्बन्धः   ।
कूपलक्षणस्य अञोऽपवादः   ।
रोणी इति कोऽयं निर्देशो, यावता प्रत्ययविधौ पञ्चमी युक्ता ? सर्वावस्थप्रतिपत्त्यर्थं एवं उच्यते   ।
रोणी-शब्दः सर्ववस्थोऽण्-प्रत्ययं उत्पादयति, केवलस्तदन्तश्च   ।
रौणः   ।
आजकरोणः   ।
सैहिकरोणः  । ।



[#३८३]

<क-उपधाच्च>#   । । PS_४,२.७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.७९ः

क-कार-उपधात्च प्रातिपदिकातन्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः   ।
यथासम्भवं अर्थसम्बन्धः   ।
कूप-लक्षणस्य+उवर्नल्-अक्षणस्य च अञोऽपवादः   ।
कार्णच्छिद्रिकः कूपः   ।
कार्णवेष्टकः   ।
कृकवाकुना निर्वृत्तं कार्कवाकवं  ।
त्रैशङ्कवं  । ।



<वुञ्-छण्-क-ठज्-इल-स-इनि-र-ढ ण्य-य-फक्-फिञ्-इञ्-ञ्य-कक्-ठकोऽरीहण-कृशाश्व-र्श्य-कुमुद-काश-तृण-प्रेक्षा-अश्म-सखि-सङ्काश-बल-पक्ष-कर्ण-सुतङ्गम-प्रगदिन्-वराह-कुमुद-आदिभ्यः>#   । । PS_४,२.८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.८०ः

वुञादयः स्पतदश प्रत्ययाः, अरीहणादयोऽपि सप्तदश+एव प्रातिपदिकगणाः   ।
आदि-शब्दः प्रत्येकं अभिसम्बध्यते   ।
तत्र यथासङ्ख्यं सप्तदशभ्यः प्रातिपदिकगणेभ्यः सप्तदश प्रत्ययाः भवन्ति चातुरर्थिकाः   ।
अणोऽपवादः   ।
यथासम्भवमर्थसम्बन्धः   ।
अरीहणादिभ्यो वुञ्प्रत्ययो भवति   ।
आरीहणकं  ।
द्रौघणकं  ।
अरीहण   ।
द्रुघण   ।
खदिर   ।
सार   ।
भगल   ।
उलन्द   ।
साम्परायण   ।
क्रौष्ट्रायण   ।
भास्त्रयण   ।
मैत्रायण   ।
त्रैगर्तायन   ।
रायस्पोष   ।
विपथ   ।
उद्दण्ड   ।
उदञ्चन   ।
खाडायन   ।
खण्ड   ।
वीरण   ।
काशकृत्स्न   ।
जाम्बवन्त   ।
शिंशिपा   ।
किरण   ।
रैवत   ।
बैल्व   ।
वैमतायन   ।
सौसायन   ।
शाण्दिल्यायन   ।
शिरीष   ।
बधिर   ।
अरीहणादिः   ।
कृशाश्वादिभ्यः छण्प्रत्ययो भवति   ।
कार्शाश्वीयः   ।
आरिष्टीयः   ।
कृशाश्व   ।
अरिष्ट   ।
अरीश्व   ।
वेश्मन्  ।
विशाल   ।
रोमक   ।
शबल   ।
कूट   ।
रोमन्  ।
वर्वर   ।
सुकर   ।
सूकर   ।
प्रतर   ।
सुदृश   ।
पुरग   ।
सुख   ।
धूम   ।
अजिन   ।
विनता   ।
अवनत   ।
विकुघास   ।
अरुस्  ।
अवयास   ।
मौद्गल्य   ।
कृशाश्वादिः   ।
ऋश्यादिभ्यः कः प्रत्ययो भवति   ।
ऋश्यकः   ।
न्यग्रोधकः   ।
ऋश्य   ।
न्यग्रोध   ।
शिरा   ।
निलीन   ।
निवास   ।
निधान   ।
निवात   ।
निबद्ध   ।
विबद्ध   ।
परिगूढ   ।
उपगूढ   ।
उत्तराश्मन्  ।
स्थूलबाहु   ।
खदिर   ।
शर्करा   ।
अनडुः   ।
परिवंश   ।
वेणु   ।
वीरण   ।
ऋश्यादिः   ।
कुमुदादिभ्यः ठच्प्रत्ययो भवति   ।
कुमुदिकं  ।
शर्करिकं  ।
कुमुद   ।
शर्करा   ।
न्यग्रोध   ।
इत्कट   ।
गर्त   ।
बीज   ।
अश्वत्थ   ।
बल्वज   ।
परिवाप   ।
शिरीष   ।
यवाष   ।
कूप   ।
विकङ्कत   ।
कुमुदादिः   ।

[#३८४]

काशादिभ्य इलः प्रत्ययो भवति   ।
काशिलं  ।
वाशिलं  ।
काश   ।
वाश   ।
अश्वत्थ पलाश   ।
पीयूष   ।
विश   ।
तृण   ।
नर   ।
चरण   ।
कर्दम   ।
कर्पूर   ।
कण्टक   ।
गृह   ।
काशादिः   ।
तृणादिभ्यः शः प्रत्ययो भवति   ।
तृणशः   ।
नडशः   ।
तृण   ।
नड   ।
बुस   ।
पर्ण   ।
वर्ण   ।
चरण   ।
अर्ण   ।
जन   ।
बल   ।
लव   ।
वन   ।
तृणादिः   ।
प्रेक्षादिभ्य इनि-प्रत्ययो भवति   ।
प्रेक्षी   ।
हलकी   ।
प्रेक्षा   ।
हलका   ।
बन्धुका   ।
ध्रुवका   ।
क्षिपका   ।
न्यग्रोध   ।
इर्कुट   ।
प्रेक्षादिः   ।
अश्मादिभ्यो रप्रत्ययो भवति   ।
अश्मरः   ।
अश्मन्  ।
यूष   ।
रूष   ।
मीन   ।
दर्भ   ।
वृन्द   ।
गुड   ।
खण्ड   ।
नग   ।
शिखा   ।
अश्मादिः  ।
सख्यादिभ्यो ढञ्प्रत्ययो भवति   ।
साखेयं  ।
साखिदत्तेयं  ।
सखि   ।
सखिदत्त   ।
वायुदत्त   ।
गोहित   ।
भल्ल   ।
पाल   ।
चक्रपाल   ।
चक्रवाल   ।
छङ्गल   ।
अशोक   ।
करवीर   ।
सीकर   ।
सकर   ।
सरस   ।
समल   ।
सख्यादिः   ।
संकाशादिभ्यो ण्यप्रत्ययो भवति   ।
सांकाश्यं  ।
कम्पिल्यं  ।
संकाश   ।
काम्पिल्य   ।
समीर   ।
कश्मर   ।
शूरसेन   ।
सुपथिन्  ।
सक्थच   ।
यूप   ।
अंश   ।
एग   ।
अश्मन्  ।
कूट   ।
मलिन   ।
तीर्थ   ।
अगस्ति   ।
विरत   ।
चिकार   ।
विरह   ।
नासिका   ।
संकाशादिः   ।
बलादिभ्यो यः प्रत्ययो भवति   ।
बल्यः   ।
कुल्यं  ।
बल   ।
वुल   ।
तुल   ।
उल   ।
डुल   ।
कवल   ।
वन   ।
कुल   ।
बलादिः   ।
पक्षादिभ्यः फक्प्रत्ययो भवति   ।
पाक्षायणः   ।
तौषायनः   ।
पक्ष   ।
तुष   ।
अण्ड   ।
कम्बलिक   ।
चित्र   ।
अश्मन्  ।
अतिस्वन्  ।
पथिन्पन्थ च   ।
पक्षादिः   ।
कर्णादिभ्यः फिञ्प्रत्ययो भवति   ।
कार्णायनिः   ।
वासिष्ठायनिः   ।

[#३८५]

कर्ण   ।
वसिष्ठ   ।
अलुश   ।
शल   ।
डुपद   ।
अनडुह्य   ।
पाञ्चजन्य   ।
स्थिरा   ।
कुलिश   ।
कुम्भी   ।
जीवन्ती   ।
जित्व   ।
अण्डीवथ् ।
कर्णादिः   ।
सुतङ्गमादिभ्य इञ्प्रत्ययो भवति   ।
सौतङ्गमिः   ।
मौनिचित्तिः   ।
सुतङ्गम   ।
मुनिचित्त   ।
विप्रचित्त   ।
महापुत्र   ।
श्वेत   ।
गडिक   ।
शुक्र   ।
विग्र   ।
बीजवापिन्  ।
श्वन्  ।
अर्जुन   ।
अजिर   ।
जीव   ।
सुतङ्गमादिः   ।
प्रगदिन्नादिभ्यः ज्यः प्रत्ययो भवति   ।
प्रागद्यं  ।
प्रगदिन्  ।
मगदिन्  ।
शरदिन्  ।
कलिव   ।
खडिव   ।
गडिव   ।
चूडार   ।
मार्जार   ।
कोविदार   ।
प्रगद्यादिः   ।
वराहादिभ्यः कक्प्रत्ययो भवति   ।
वाराहकं  ।
पालाशकं  ।
वराह   ।
पलाश   ।
शिरीष   ।
पिनद्ध   ।
स्थूण   ।
विदग्ध   ।
विजग्ध   ।
विभग्न   ।
बाहु   ।
खदिर   ।
शर्करा   ।
वराहादिः   ।
कुमुदादिभ्यः ठक्प्रत्ययो भवति   ।
क्ॐउदिकं  ।
कुमुद   ।
गोमथ   ।
रथकार   ।
दशग्राम   ।
अश्वत्थ   ।
शाल्मली   ।
कुण्डल   ।
मुनिस्थूल   ।
कूट   ।
मुचुकर्ण   ।
कुमुदादिः   ।
शिरीष-शब्दोऽरीहणादिषु, कुमुदादिषु, वराहादिषु च पठ्यते, औत्सर्गिकोऽपि तत इष्यते, तस्य च वरणादिषु दर्शनाल्लुब्भवति   ।
तथा च+उक्तम्, शिरीषाणामदूरभवो ग्रामः शिरीषाः, तस्य वनं शिरीषवनं इति  । ।



<जनपदे लुप्>#   । । PS_४,२.८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.८१ः

देशे तन्नाम्नि यश्चातुरर्थिकः प्रत्ययः भवति, तस्य देशविशेषे अनपदेऽभिधेये लुब्भवति   ।
ग्रामसमुदायो जनपदः   ।
पञ्चालानां निवासो जनपदः पञ्चालाः   ।
कुरवः   ।
मत्स्याः   ।
अङ्गाः   ।
बङ्ङाः   ।
मगधाः   ।
सुह्माः   ।
पुण्ड्राः   ।
इह कस्मान्न भवति, उदुम्बराः अस्मिन्सन्ति औदुम्बरो जनपदः, वैदिशो जनपदः इति ? तन्नाम्नि इति वर्तते   ।
न च अत्र लुबन्तं तन्नामधेयं भवति  । ।



<वरण-आदिभ्यश्च>#   । । PS_४,२.८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.८२ः

वरण इत्येवं आदिभ्यः उत्पन्नस्य चातुरर्थिकस्य प्रत्ययस्य लुप्भवति   ।
अजनपदार्थ आरम्भः   ।
वरणानां अदूरभवं नगरं वरणाः   ।
शृङ्गी   ।
शाल्मलयः   ।
चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थ आकृतिगणतामस्य बोधयति   ।
कटुकबदर्या अदूरभवो ग्रामः कटुकबदरी   ।
शिरीषाः   ।
काञ्ची   ।
वरणाः   ।
पूर्वौ गोदौ   ।
आलिङ्ग्यायन   ।
पर्णी   ।
शृङ्गी   ।
शाल्मलयः   ।
सदाण्वी   ।
वणिकि   ।
वणिक   ।
जालपद   ।
मथुरा   ।
उज्जयिनी   ।
गया   ।
तक्षशिला   ।
उरशा   ।
अकृत्या  । ।



[#३८६]

<शर्कराया वा>#   । । PS_४,२.८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.८३ः

शर्करा-शब्दादुत्पन्नस्य चातुरर्थिकस्य प्रत्ययस्य वा लुब्भवति   ।
वा-ग्रहणं किम्, यावता शर्करा-शब्दः कुमुदादिषु वराहादिषु च पठ्यते, तत्र पाठसमर्थ्यात्प्रत्ययस्य पक्षे श्रवणं भविष्यति ? एवं तर्ह्येतज्ज्ञापयति, शर्करा-शब्दादौत्सर्गिको भवति, तस्य अयं विकल्पितो लुपिति   ।
शर्करा   ।
शार्करं  ।
गणपाठाच्च श्रवणं उत्तरसूत्रे विहितौ च द्वौ प्रत्ययौ, तदेवं षड्रूपाणि भवन्ति   ।
शर्करा, शार्करम्, शर्करिकम्, शार्करकं , शार्करिकम्, शर्करीयं इति  । ।



<ठक्-छौ च>#   । । PS_४,२.८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.८४ः

शर्करा-शब्दात्ठक्छ इत्येतौ प्रत्ययौ भवतश्चातुरर्थिकौ   ।
यथासम्भवं अर्थसम्बन्धः   ।
शार्करिकं  ।
शर्करीयं  । ।



<नद्यां मतुप्>#   । । PS_४,२.८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.८५ः

नद्यां अभिधेयायां मतुप्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः   ।
तन्नाम्नो देशस्य विशेषणं नदी   ।
उदुम्बरा यस्यां सन्ति उदुम्बरवती   ।
मशकावती   ।
वीरणावती   ।
पुष्करावति   ।
इक्षुमती   ।
द्रुमती   ।
इह कस्मान्न भवति, भागीरथी, भैमरथी ? मतुबन्तस्य अतन्नामधेयत्वात् । ।



<मध्वादिभ्यश्च>#   । । PS_४,२.८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.८६ः

मधु इत्येवं आदिभ्यः शब्देभ्यो मतुप्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः   ।
अनद्यर्थ आरम्भः   ।
मधुमान्  ।
बिसवान्  ।
मधु   ।
बिस   ।
स्थाणु   ।
मुष्टि   ।
इक्षु   ।
वेणु   ।
रम्य   ।
ऋक्ष   ।
कर्कन्धु   ।
शमी   ।
किरीर   ।
हिम   ।
किशरा   ।
शर्पणा   ।
मरुथ् ।
मरुव   ।
दार्वाघाट   ।
शर   ।
इष्टका   ।
तक्षशिला   ।
शक्ति   ।
आसन्दी   ।
आसुति   ।
शलाका   ।
आमिधी   ।
खडा   ।
वेटा   ।
मध्वादिः  । ।



<कुमुद-नड-वेतसेभ्यो ड्मतुप्>#   । । PS_४,२.८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.८७ः

कुमुद नड वेतस इत्येतेभ्यः शब्देभ्यः ड्मतुप्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः   ।
कुमुद्वान्  ।
नड्वान्  ।
वेतस्वान्  ।
महिषाच्च+इति वक्तव्यं  ।
महिष्मान्नाम देशः  । ।



[#३८७]

<नड-शादाड्ड्वलच्>#   । । PS_४,२.८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.८८ः

नड-शाद-शब्दाभ्यां ड्वलच्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः   ।
यथासम्भवं अर्थसम्बन्धः   ।
नड्वलं  ।
शाद्वलं  । ।



<शिखाया वलच्>#   । । PS_४,२.८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.८९ः

शिखा-शब्दात्वलच्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः   ।
यथासम्भवं अर्थसम्बन्धः   ।
शिखावलं नाम नगरं  ।
मतुप्-प्रकरणेऽपि शिखाया वलचं वक्ष्यति, तददेशार्थं वचनं  । ।



<उत्करादिभ्यश्छः>#   । । PS_४,२.९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.९०ः

उत्कर इत्येवं आदिभ्यः छः प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः   ।
यथासम्भवं अर्थसम्बन्धः   ।
उत्करीयं  ।
शफरीयं  ।
उत्कर   ।
संफल   ।
शफर   ।
पिप्पल   ।
पिप्पलीमूल   ।
अश्मन्  ।
अर्क   ।
पर्ण   ।
सुपर्ण   ।
खलाजिन   ।
इडा   ।
अग्नि   ।
तिक   ।
कितव   ।
आतप   ।
अनेक   ।
पलाश   ।
तृणव   ।
पिचुक   ।
अश्वत्थ   ।
शकाक्षुद्र   ।
भस्त्रा   ।
विशाला   ।
अवरोहित   ।
गर्त   ।
शाल   ।
अन्य   ।
जन्य   ।
अजिन   ।
मञ्च   ।
चर्मन्  ।
उत्क्रोश   ।
शान्त   ।
खदिर   ।
शूर्पणाय   ।
श्यावनाय   ।
नैव   ।
बक   ।
नितान्त   ।
वृक्ष   ।
इन्द्रवृक्ष   ।
आर्द्रवृक्ष   ।
अर्जुनवृक्ष   ।
उत्करादिः  । ।



<नडादीनां कुक्च>#   । । PS_४,२.९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.९१ः

नड इत्येवं आदीनां कुगागमो भवति, छश्च प्रत्ययश्चातुरर्थिकः   ।
यथासम्भवमर्थसम्बन्धः   ।
नडकीयं  ।
प्लक्षदीयं  ।
नड   ।
प्लक्ष   ।
बिल्व   ।
वेणु   ।
वेत्र   ।
वेतस   ।
तृण   ।
इक्षु   ।
काष्ठ   ।
कपोत   ।
क्रुञ्चायां ह्रस्वत्वं च   ।
तक्षन्नलोपश्च  । ।



<शेषे>#   । । PS_४,२.९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.९२ः

शेषे इत्यधिकारोऽयं  ।
यानित ऊर्ध्वं प्रत्ययाननुक्रमिष्यामः, शेषेऽर्थे ते वेदितव्याः   ।
उपयुक्तादन्यः शेषः   ।
अपत्यादिभ्यश्चतुरर्थ-पर्यन्तेभ्योऽन्योऽर्थः   ।
शेषः   ।
तस्य इदं विशेषा ह्यपत्यसमूहादयः, तेषु घादयो मा भूवनिति शेषाधिकारः क्रियते   ।
किं च सर्वेषु जातादिषु घादयो यथा स्युः अनन्तरेण+एवार्थादेशेन सम्बन्धित्वेन कृतार्थता मा ज्ञायि इति साकल्यार्थं शेष-वचनं  ।



वक्ष्यति -

<राष्ट्र-अवारपाराद्घ-खौ>#   । । PS_४,२.९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.९३ः

राष्ट्रियः   ।
अवारपारीणः   ।

[#३८८]

शेषे इति लक्षणं च अधिकारश्च   ।
चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषं रूपं  ।
श्रावणः शब्दः   ।
दृषदि पिष्टाः दार्षदाः सक्तवः   ।
उलूखले क्षुण्णः औलूखलो यावकः   ।
अश्वैरुह्यते आश्वो रथः   ।
चतुर्भिरुह्यते चातुरं शकटं  ।
चतुर्दश्यां दृश्यते चातुर्दशं रक्षः इति  । ।



<राष्ट्र-अवारपाराद्घ-खौ>#   । । PS_४,२.९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.९४ः

राष्ट्र अवारपार इत्येताभ्यां यथासङ्ख्यं घ-खौ इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः   ।
राष्ट्रियः   ।
अवारपारीणः   ।
विगृहीतादपि इष्यते   ।
अवारीणः   ।
पारीणः   ।
विपरीताच्च   ।
पारावारीणः   ।
प्रकृति-विशेष+उपादान-मात्रेण तावत्प्रत्यया विधीयन्ते   ।
तेषां तु जातादयोऽर्थाः समर्थ-विभक्तयश्च पुरस्ताद्वक्ष्यन्ते  । ।
ग्रामाद्यखञौ (*४,२.९३)   ।
ग्राम-शब्दात्य खञित्येतौ प्रत्ययौ भवतः   ।
ग्राम्यः, ग्रामीणः  । ।



<कत्र्य्-आदिभ्यो ढकञ्>#   । । PS_४,२.९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.९५ः

कत्रि इत्येवं आदिभ्यो ढकञ्प्रत्ययो भवति   ।
कात्रेयकः   ।
ॐभेयकः   ।
कत्रि   ।
उम्भि   ।
पुष्कर   ।
मोदन   ।
कुम्भी   ।
कुण्डिन   ।
नगर   ।
वञ्जी   ।
भक्ति   ।
माहिष्मती   ।
चर्मण्वती   ।
ग्राम   ।
उख्या   ।
कुड्याया यलोपश्च   ।
कत्र्यादिः  । ।



<कुल-कुक्षि-ग्रीवाभ्यः श्व-अस्य्-अलङ्कारेषु>#   । । PS_४,२.९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.९६ः

कुल-कुक्षि-ग्रीवा-शब्देभ्यो यथासङ्ख्यं श्वनसि अलङ्कार इत्येतेषु जतादिष्वर्थेषु ढकञ्प्रत्ययो भवति   ।
कौलेयको भवति श्वा चेथ् ।
कौलोऽन्यः   ।
कौक्षेयको भवति असिश्चेथ् ।
कौक्षोऽन्यः   ।
ग्रैवेयको भवति अलङ्कारश्चेथ् ।
ग्रैवोऽन्यः  । ।



[#३८९]

<नद्य्-आदिभ्यो ढक्>#   । । PS_४,२.९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.९७ः

नदी इत्येवं आदिभ्यो ढक्प्रत्ययो भवति   ।
नादेयं  ।
माहेयं  ।
पूर्वनगरी-शब्दोऽत्र पठ्यते   ।
पौर्वनगरेयं  ।
केचित्तु पूर्वनगिरी इति पठन्ति, विच्छिद्य च प्रत्ययं कुर्वन्ति, पौरेयम्, वानेयम्, गैरेयं इति   ।
तदुभयं अपि दर्शनं प्रमाणं  ।
नदी   ।
मही   ।
वाराणसी   ।
श्रावस्ती   ।
कौशाम्बी   ।
नवकौशाम्बी   ।
काशफरी   ।
खादिरी   ।
पूर्वनगरी   ।
पावा   ।
मावा   ।
साल्वा   ।
दार्वा   ।
दाल्वा   ।
वासेनकी   ।
वडवाया वृषे  । ।



<दक्षिणा-पश्चात्-पुरसस्त्यक्>#   । । PS_४,२.९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.९८ः

दक्षिणा पश्चात्पुरसित्येतेभ्यः त्यक्प्रययो भवति शैषिकः   ।
दाक्षिणात्यः   ।
पाश्चात्यः   ।
पौरस्त्यः  । ।



<कापिश्याः ष्फक्>#   । । PS_४,२.९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.९९ः

कापिशी-शब्दात्ष्फक्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
षकारो ङीष्-अर्थः   ।
कापिशायनं मधु   ।
कापिशायनी द्राक्षा   ।
बाह्ल्युर्दिपर्दिभ्यश्च+इति वक्तव्यं  ।
बाह्लायनी   ।
और्दायनी   ।
पार्दायनी  । ।



<रङ्कोरमनुष्येऽण्च>#   । । PS_४,२.१००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१००ः

रङ्कु-शब्दादण्प्रत्ययो भवति, चकारात्ष्फक्च शैषिकोऽमनुस्येऽभिधेये   ।
राङ्कवो गौः, राङ्कवायणो गौः   ।
अमनुस्ये इति किं ? राङ्कवको मनुस्यः   ।
ननु च रङ्कु-शब्दः कच्छादिषु पठ्यते, तत्र च मनुष्य-तस्थयोर्वुञ्(*४,२.१३४) इति मनुस्ये परत्वाद्वुञैव भवितव्यं, कच्छादिपाठादमनुस्ये अणपि सिद्धः, किं इह मनुस्य-प्रतिषेधेन अण्ग्रहनेन च ? तदुच्यते, न+एव अयं मनुस्यप्रतिषेधः, किं तर्हि, नञिवयक्तन्यायेन मनुस्यसदृशे प्राणिनि प्रतिपत्तिः क्रियते   ।
तेन राङ्कवः कम्बलः इति ष्फक्न भवति   ।
विशेषविहितेन च ष्फका अणो बाधा मा भूतित्यण्-ग्रहणं अपि क्रियते  । ।



<द्यु-प्राग्-अपाग्-उदक्-प्रतीचो यत्>#   । । PS_४,२.१०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१०१ः
दिव्प्राचपाचुदच्प्रत्यचित्येतेभ्यो यत्प्रत्ययो भवति शैसिकः   ।
दिव्यं  ।
प्राच्यं  ।
अपाच्यं  ।
उदीच्यं  ।
प्रतीच्यं  ।
अव्ययात्तु कालवाचिनः परत्वात्ट्युट्युलौ भवतः   ।
प्राक्तनं  । ।



[#३९०]

<कन्थायाष्ठक्>#   । । PS_४,२.१०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१०२ः

कन्था-शब्दात्ठक्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
कान्थिकः  । ।



<वर्णौ वुक्>#   । । PS_४,२.१०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१०३ः

कन्थायाः इत्येव   ।
वर्णौ या कन्था तस्या वुक्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
ठकोऽपवादः   ।
वर्णुर्नाम नदः, तत्समीपो देशो वर्णुः   ।
तद्विषयार्थ-वाचिनः कन्था-शब्दादयं प्रत्ययः   ।
तथा हि - जातं हिमवत्सु कान्थकं  । ।



<अव्ययात्त्यप्>#   । । PS_४,२.१०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१०४ः

अव्ययात्त्यप्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
अमेहक्वतसित्रेभ्यस्त्यद्विधिर्योऽव्ययात्स्मृतः  ।
निनिर्भ्यां घ्रुवगत्योश्च प्रवेशो नियमे तथा  । ।
अमात्यः   ।
इहत्यः   ।
क्वत्यः   ।
इतस्त्यः   ।
तत्रत्यः   ।
यत्रत्यः   ।
परिगणनं किं ? औपरिष्टः पौरस्तः   ।
पारस्तः   ।
वृद्धात्तुधो भवति   ।
आरातीयः   ।
त्यब्नेर्घ्रुवे   ।
नियतं घ्रुवं नित्यं  ।
निसो गते   ।
निर्गतो वर्णाश्रमेभ्यः निष्ट्यः चण्डालादिः   ।
आविसश्छन्दसि   ।
आविस्शब्दाच्छन्दसि त्यप्प्रत्ययो भवति   ।
आविष्ट्यो वर्धते चारुरासु   ।
अरण्याण्णो वक्तव्यः   ।
आरण्याः सुमनसः   ।
दूरादेत्यः   ।
दूरेत्यः पथिकः   ।
उत्तरादाहञ्  ।
औत्तराहं  । ।



[#३९१]

<ऐषमेओ-ह्यः-श्वसोऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_४,२.१०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१०५ः

ऐषमश्यस्श्वसित्येतेभ्योऽन्यतरस्यां त्यप्पत्ययो भवति शैषिकः   ।
ऐषमस्त्यम्, ऐषमस्तनं  ।
ह्यस्त्यम्, ह्यस्तनं  ।
श्वस्त्यम्, श्वस्तनं  ।
श्वसस्तुट्च (*४,३.१५) इति ठञपि तृतीयो भवति   ।
शौवस्तिकं  । ।



<तीर-रूप्य-उत्तरपदादञ्-ञौ>#   । । PS_४,२.१०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१०६ः

तीर-उत्तरपदात्रूप्य-उत्तरपदाच्च प्रातिपदिकाद्यथासङ्ख्यं अञ्ञ इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः शैषिकौ   ।
अणोऽपवादौ   ।
काकतीरं  ।
पाल्वलतीरं  ।
रूप्योत्तरपदात्- वार्करूप्यं  ।
शैवरूप्यं  ।
तीररूप्यान्तातिति नोक्तं बहुच्-प्रत्यय-पूर्वाद्मा भूतिति   ।
बाहुरूप्यं  ।
अणेव भवति  । ।



<दिक्-पूर्वपदादसञ्ज्ञायां ञः>#   । । PS_४,२.१०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१०७ः

असञ्ज्ञायां इति प्रकृति-विशेषणं  ।
दिक्-पूर्वपदात्प्रातिपदिकातसञ्ज्ञा-विषयात्ञः पत्ययो ह्बवति शैषिकः   ।
अणोऽपवदः   ।
पौर्वशालः   ।
दाक्षिणशालः   ।
आपरशालः   ।
असञ्ज्ञायां इति किं ? पूर्वैषुकामशमः   ।
अपरैषुकामशमः   ।
दिक्षङ्ख्ये सञ्ज्ञायां (*२,१.५०) इति समासः   ।
प्राचां ग्रामनगराणां इति उत्तरपद-वृद्धिः   ।
पद-ग्रहणं स्वरूपविधिनिरासार्थं  । ।



<मद्रेभ्योऽञ्>#   । । PS_४,२.१०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१०८ः

दिक्-पूर्वपदातित्येव   ।
दिक्-पूर्वपदात्मद्र-शब्दादञ्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
पौर्वमद्रः   ।
आपरमद्रः   ।
दिशोऽमद्राणां (*७,३.१३) इति पर्युदासादादिवृद्धिरेव  । ।



<उदीच्यग्रामाच्च बह्वचोऽन्तोदात्तात्>#   । । PS_४,२.१०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१०९ः

दिग्-ग्रहणं निवृत्तं  ।
उदीच्यग्रामवाचिनः प्रातिपदिकाद्बह्वचोऽन्तोदात्तादञ्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
अणोऽपवादः   ।
शैवपुरं  ।
माण्डवपुरं  ।
उदीच्यग्रामातिति किं ? माथुरं  ।
बह्वचः इति किं ? ध्वजी   ।
ध्वाजं  ।
अन्तोदात्तातिति किं ? शार्करीधानं  ।
शर्करीधान-शब्दे लित्-स्वरेण धान-शब्द उदात्तः  । ।



[#३९२]

<प्रस्थ-उत्तरपद-पलद्यादि-क-उपधादण्>#   । । PS_४,२.११०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.११०ः

प्रस्थोत्तरपदात पलद्यादिभ्यः ककारोपधात्च प्रातिपदिकादण्प्रत्ययो भवति शैसिकः   ।
उदीच्यग्रामलक्षणस्य अञोऽपवादः   ।
माद्रीप्रस्थः   ।
माहकीरस्थः   ।
पलद्यादिभ्यः - पालदः   ।
पारिषदः   ।
ककारोपधात्- नैलीनकः   ।
चैयातकः   ।
पलद्यादिषु यो वाहीकग्रामः, ततः ठञ्ञिठयोः अपवादः   ।
यथा - गौष्ठी, नैतकी इति   ।
गोमती-शब्दः पठ्यते, ततो रोपधेतोः प्राचां (*४,२.१२३) इति वुञोऽपवादः   ।
वाहीक-शब्दः कोपधोऽपि पुनः पठ्यते परं छं (*४,२.११४) बाधितुं  ।
अण्ग्रहणं बाधकबाधनार्थं  ।
पलदी   ।
परिषथ् ।
यकृल्लोमन्  ।
रोमक   ।
कालकूट   ।
पटच्चर   ।
वाहीक   ।
कलकीट   ।
मलकीट   ।
कमलकीट   ।
कमलभिदा   ।
गोष्ठी   ।
कमलकीर   ।
बाहुकीत   ।
नैतकी   ।
परिखा   ।
शूरसेन   ।
गोमती   ।
उदयान   ।
पलद्यादिः  । ।



<कण्व-आदिभ्यो गोत्रे>#   । । PS_४,२.१११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१११ः

गोत्रं इह न प्रत्यय-अर्थो न च प्रकृतिविशेषणं  ।
तर्ह्येवं सम्बध्यते, कण्वादिभ्यो गोत्रे यः प्रत्ययो विहितः, तदन्तेभ्य एव अण्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
छस्य अपवादः   ।
काण्वाः छात्राः   ।
गौकक्षाः  । ।



<इञश्च>#   । । PS_४,२.११२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.११२ः

गोत्रे इत्येव   ।
गोत्रे य इञ्विहितः तदन्तात्प्रातिप्दिकातण्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
छस्य अपवादः   ।
दाक्षाः   ।
प्लाक्षाः   ।
माहकाः   ।
गोरे इत्येव, सौतङ्गमेरिदं सौतङ्गमीयं  । ।



<न द्व्य्-अचः प्राच्य-भरतेसु>#   । । PS_४,२.११३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.११३ः

द्व्य्-अचः प्रातिपदिकात्प्राच्य-भरत-गोत्रादिञन्तादण्प्रत्ययो न भवति   ।
पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिध्यते   ।
पैङ्गीयाः   ।
पौष्ठीयाः   ।
चैदीयाः   ।
पौष्कीयाः   ।
काशीयाः   ।
पाशीयाः   ।
द्व्यचः इति किं ? पान्नागाराः   ।
प्राच्यभरतेषु इति किं ? दाक्षाः   ।
काशीयाः इति कथं उदाहृतं, यावता काश्यादिभ्यष्ठञ्- ञिठाभ्यां भवितव्यं ? न+एतदस्ति   ।
देशवाचिनः काशिशब्दस्य तत्र ग्रहणं चैदि-शब्देन साहचर्याथ् ।
गोत्रात्तु वृद्धाच्छः एव भवति   ।
ज्ञापकादन्यत्र प्राच्य-ग्रहणेन भरत-ग्रहणं न भवति इति स्व-शब्देन भरतानां उपादानं कृतं  । ।



[#३९३]

<वृद्धाच्छः>#   । । PS_४,२.११४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.११४ः

गोत्रे इति न अनुवर्तते   ।
सामान्येन विधानं  ।
वृद्धात्प्रातिपदिकात्छः प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
अणोऽपवादः   ।
गार्गीयः   ।
वात्सीयः   ।
शालीयः   ।
मालीयः   ।
अव्यय-तीर-रूप्य-उत्तरपद-उदीच्य-ग्राम. क-उपध-विधीन्तु परत्वाद्बाधते  । ।



<भवतष्ठक्-छसौ>#   । । PS_४,२.११५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.११५ः

वृद्धातित्येव   ।
भवच्-छब्दाद्वृद्धात्ठक्-छसौ प्रत्ययौ भवतः शैषिकौ   ।
छस्य अपवादौ सकारः पदसञ्ज्ञ-अर्थः   ।
भवतस्त्यदादित्वाद्वृद्ध-सञ्ज्ञा   ।
भावत्कः   ।
भवदीयः   ।
अवृद्धात्तु भवतः शतुरणेव भवति   ।
भावतः  । ।



<काश्यादिभ्यष्ठञ्-ञिठौ>#   । । PS_४,२.११६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.११६ः

काशि इत्येवं आदिभ्यः ठञ्ञिठ इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः शैषिकौ   ।
इकार उच्चारनार्थः   ।
ञकार एवोभयत्र विपर्यस्तदेशोऽनुबन्धः   ।
स्त्रीप्रत्यये विशेषः   ।
काशिकी   ।
काशिका   ।
बैदिकी   ।
बैदिका   ।
वृद्धातित्यत्र अनुवर्तते   ।
ये तु अवृद्धाः पठ्यन्ते, वचनप्रामाण्यात्तेभ्यः प्रत्यय-विधिः   ।
देवदत्त-शब्दः पठ्यते, तस्य एङ्प्राचां देशे (*१,१.७५) इति वृद्धसञ्ज्ञा   ।
दैवदत्तिकः   ।
वाहीकग्रामस्य तु न अस्ति वृद्धसञ्ज्ञा   ।
दैवदत्तः   ।
कथं भाष्ये उदाहृतं वा नामधेयस्य वृद्धसञ्ज्ञा वेदितव्या देवदत्तीयाः, दैवदत्ताः इति, यावता वृद्धसञ्ज्ञा-अपक्षे काश्यादित्वात्ठञ्ञिठाभ्यां भवितव्यं ? तत्र+एवं वर्णयन्ति, वा नामधेयस्य इति व्यवस्थित-विभाषेयम्, सा छे कर्तव्ये भवति, ठञ्ञिठयोर्न भवति इति   ।
काशि   ।
चेति   ।
सञ्ज्ञा   ।
संवाह   ।
अच्युत   ।
मोहमान   ।
शकुलाद   ।
हस्तिकर्षू   ।
कुदामन्  ।
हिरण्य   ।
करण   ।
गोधाशन   ।
भौरिकि   ।
भौलिङ्गि   ।
अरिन्दम   ।
सर्वमित्र   ।
देवदत्त   ।
साधुमित्र   ।
दासमित्र   ।
दासग्राम   ।
सौधावतान   ।
युवराज   ।
उपराज   ।
सिन्धुमित्र   ।
देवराज   ।
आपदादिपूर्वपदात्कालाथ् ।
आपत्कालिकी, आपत्कालिका   ।
और्ध्वकालिकी, और्ध्वकालिका   ।
तात्कालिकी, तात्कालिका  । ।



<वाहीकग्रामेभ्यश्च>#   । । PS_४,२.११७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.११७ः

वृद्धातित्येव   ।
वाहीकग्राम-वाचिभ्यः वृद्धेभ्यः ठञ्ञिठौ प्रत्ययौ भवतः शैषिकौ   ।
छस्य अपवादौ   ।
शाकलिकी, शाकलिका   ।
मान्थविकी, मान्थविका  । ।



[#३९४]

<विभाषा+उशीनरेषु>#   । । PS_४,२.११८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.११८ः

वृद्धातिति वर्तते, वाहीकग्रामेभ्यः इति च   ।
उशीनरेसु ये वाहीकग्रामाः, तद्वाचिभ्यो वृद्धेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः विभाषा ठञ्ञिठौ प्रत्ययौ भवतः   ।
आह्वजालिकी, आह्वजालिका, आह्वजालीया   ।
सौदर्शनिकी, सौदर्शनिका, सौदर्शनीया  । ।



<ओर्देशे ठञ्>#   । । PS_४,२.११९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.११९ः

वृद्धातेति नावुवर्तते, उत्तरसूत्रे पुनर्वृद्धग्रहणाथ् ।
उ-वर्णान्तात्देशवाचिनः प्रातिपदिकात्ठञ्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
नैषादकर्षुकः   ।
शावरजम्बुकः   ।
देशे इति किं ? पटोश्छात्राः पाटवाः   ।
ठञ्ञिठयोः प्रकरणे ठञः केवलस्य अनुवृत्तिः न लभ्यते इति ठञ्-ग्रहणं कृतं  । ।



<वृद्धत्प्राचाम्>#   । । PS_४,२.१२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१२०ः

ओर्देशे इत्येव   ।
उ-वर्णान्तात्वृद्धात्प्राग्देशब्-वाचिनः   ।
प्रातिपदिकात्ठञ्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
आढकजम्बुकः   ।
शाकजम्बुकः   ।
नापितवास्तुकः   ।
पूर्वेण+एव ठञि सिद्धे नियमार्थं वचनम्, वृद्धादेव प्राचां अवृद्धान्न भवति इति   ।
मल्लवास्तु - माल्लवास्तवः  । ।



<धन्व-य-उपधाद्वुञ्>#   । । PS_४,२.१२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१२१ः

वृद्धातिति वर्तते, देशे इति च   ।
धन्व-वाचिनो य-कार-उपधाच्च देश-अभिधायिनो वृद्धात्प्रातिपदिकात्वुञ्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
धन्व-शब्दो मरुदेश-वचनः   ।
पारेधन्वकः   ।
ऐरावतकः   ।
योपधात्- सांकाश्यकः   ।
कम्पिल्यकः  । ।



<प्रस्थ-पुर-वहान्ताच्च>#   । । PS_४,२.१२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१२२ः

वृद्धातित्येव, देशे इति च   ।
अन्त-शब्दः प्रत्येकं अभिसम्बध्यते   ।
प्रस्थपुर वह इत्येवं अन्तात्देश-वाचिनः प्रातिपदिकाद्वृद्धाद्वुञ्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
छस्य अपवादः   ।
मालाप्रस्थकः   ।
नान्दीपुरकः   ।
कान्तीपुरकः   ।
पैलुवहकः   ।
फाल्गुनीवहकः   ।
पुरान्तो रोपधस्ततः उत्तरसूत्रैणैव सिद्धं अप्रागर्थं इह ग्रहणं  । ।



<र-उपध-इतोः प्राचाम्>#   । । PS_४,२.१२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१२३ः

वृद्धतित्येव, देशे इति च   ।
तद्विशेसणं प्राग्ग्रहणं  ।
र-उपधातीकारान्ताच्च प्रग्देश-वाचिनो वृद्धाद्वुञ्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
छस्य अपवादः   ।
पाटलिपुत्रकाः ऐकचक्रकाः   ।
ईतः खल्वपि - काकन्दी   ।
काकन्दकः   ।
माकन्दी   ।
माक्नदकः   ।
प्राचां इति किं ? दात्तामित्रीयः   ।
तपरकराणं विस्पष्टार्थं  । ।



[#३९५]

<जनपद-तदवध्योश्च>#   । । PS_४,२.१२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१२४ः

वृद्धातित्येव, देशे इति च   ।
तद्विशेषनं जनपद-तदवधी   ।
वृद्धाज्जनपद-वाचिनः तदवधि-वाचिनश्च प्रातिपदिकात्वुञ्प्रत्ययो भवति शैसिकः   ।
छस्य अपवादः   ।
आभिसारकः   ।
आदर्शकः   ।
जनपदावधेः खल्वपि औपुष्टकः   ।
श्यामायनकः   ।
तदवधेरपि जनपा एव गृह्यते न ग्रामः   ।
किं अर्थं तर्हि ग्रहणं ? बाधकबाधन-अर्थं  ।
गर्तोत्तरपदाच्छं बाधित्वा वुञेव जनपद-अवधेर्भवति   ।
त्रैगर्तकः  । ।



<अवृद्धादपि बहुवचन-विषयात्>#   । । PS_४,२.१२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१२५ः

जनपद-तदवध्योः इत्येव   ।
अवृद्धाद्वृद्धाच्च जनपदात्तदवधि-वाचिनश्च बहुवनच-विषयात्प्रातिपदिकाद्वुञ्प्रत्ययो भवति शैसिकः   ।
अण्छयोरपवादः   ।
अवृद्धाज्जनपदात्तावत्- अङ्गाः   ।
वङ्गाः   ।
कलिङ्गाः   ।
आङ्गकः   ।
वाङ्गकः   ।
कालिङ्गकः   ।
अवृद्धाज्जनपद-अवधेः - अजमीढाः   ।
अजक्रन्द्राः   ।
आजमीढकः   ।
आजक्रन्दकः   ।
वृद्धाज्जनपदात्- दार्वाः   ।
जाम्ब्वाः   ।
दार्वकः   ।
जाम्ब्वकः   ।
वृद्धाज्जनपदावधेः - कालञ्जराः   ।
वैकुलिशाः   ।
कालञ्जरकः   ।
वैकुलिशकः   ।
विषय-ग्रहणमनयत्र भावार्थं  ।
जनपद-एकशेष-बहुत्वे मा भूथ् ।
वर्तन्यः   ।
वार्तनः   ।
अपिग्रहणं किं यावता वृद्धात पूर्वेण+एव सिद्धं ? तक्रकौण्डिन्यन्यायेन बाधा मा विज्ञायि इति समुच्चीयते  । ।



<कच्छ-अग्नि-वक्त्र-गर्त-उत्तरपदात्>#   । । PS_४,२.१२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१२६ः

देशे इत्येव उत्तरपद-शब्दः प्रत्येकं अभिसम्बध्यते   ।
कच्छ-अद्य्-उत्तरपदाद्देशवाचिनः   ।
प्रातिपदिकाच्च अवृद्धाद्वृद्धाच्च वुञ्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
छणोरपवादः   ।
दारुकच्छकः   ।
पैप्पलीकच्छकः   ।
काण्डाग्नकः   ।
वैभुजाग्नकः   ।
ऐन्द्रवक्त्रकः   ।
सैन्धुवक्त्रकः   ।
बाहुगर्तकः   ।
चाक्रगर्तकः  । ।



<धूमादिभ्यश्च>#   । । PS_४,२.१२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१२७ः

धूमादिभ्यो देशवचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः वुञ्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
अणादेरपवादः   ।
ध्ॐअकः   ।
खाण्डकः   ।
पाथेय-शब्दः पठ्यते, तस्य योपधात्वादेव वुञि सिद्धे सामर्थ्याददेशार्थं ग्रहणं  ।
तथा विदेह-अनर्तशब्दयोः जनपद-लक्षणे वुञि सिद्धेऽदेशार्थः पाठः   ।
विदेहानां क्षत्रियाणां स्वं वैदेहकं  ।
आनर्तकं  ।
समुद्र-शब्दः पठ्यते, तस्य नावि मनुष्ये च वुञिष्यते   ।
सामुद्रिका नौः   ।
सामुद्रको मनुस्यः   ।
अन्यत्र न भवति, सामुद्रं जलं इति   ।
धूम   ।
खण्ड   ।
शशादन   ।
आर्जुनाद   ।
दाण्डायनस्थली   ।
माहकस्थली   ।
घोषस्थली   ।
माषस्थली   ।
राजस्थली   ।
राजगृह   ।
सत्रासाह   ।
भक्षास्थली   ।
मद्रकूल   ।
गर्तकूल   ।
आञ्जीकूल   ।
द्व्याहाव   ।
त्र्याहाव   ।
संहीय   ।
वर्वर   ।
वर्चगर्त   ।
विदेह   ।
आनर्त   ।
माठर   ।
पाथेय   ।
घोष   ।
शिष्य   ।
मित्र   ।
वल   ।
आराज्ञी   ।
धर्तराज्ञी   ।
अवयात   ।
तीर्थ   ।
कूलात्सौवीरेषु   ।
समुद्रान्नावि मनुस्ये च   ।
कुक्षि   ।
अन्तरीप   ।
द्वीप   ।
अरुण   ।
उज्जयिनी   ।
दक्षिणापथ   ।
साकेत  । ।



[#३९६]

<नगरात्कुत्सन-प्रावीण्ययोः>#   । । PS_४,२.१२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१२८ः

नगर-शब्दात्वुञ्प्रत्ययो भवति शैसिकः कुत्सने प्रावीण्ये च गम्यमाने   ।
प्रत्ययार्थ-विशेषणं च+एतत्, कुत्सने प्रावीण्ये च जातादौ प्रत्ययार्थ इति   ।
कुत्सनं निन्दनं  ।
प्रावीण्यं नैपुण्यं  ।
केन अयं मुषितः पन्था गात्रे पक्षमालिधूसरः   ।
इह नगरे मनुष्येण सम्भाव्यत एतन्नागरकेण   ।
चोरा हि नागरका भवन्ति   ।
केन+इदं लिखितं चित्रं मनोनेत्रविकाशि यथ् ।
इह नगरे मनुष्येण सम्भाव्यत एतन्नागरकेण   ।
प्रवीणा हि नागरका भवन्ति   ।
कुत्सनप्रावीण्ययोः इति किं ? नागरा ब्राह्मणाः   ।
कत्र्यादिषु तु सञ्ज्ञाशब्देन साहचर्यात्सञ्ज्ञानागरं पठ्यते, तस्मिन्नागरेयकं इति प्रत्युदाहार्यं  । ।



<अरण्यान्मनुस्ये>#   । । PS_४,२.१२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१२९ः

अरण्य-शब्दाद्वुञ्प्रत्ययो भवति शैसिको मनुस्येऽभिधेये   ।
औपसङ्ख्यानिकस्य णस्य अपवादः   ।
आरण्यको मनुस्यः   ।
पथ्याध्यायन्यायविहारमनुस्यहस्तिषु इति वक्तव्यं  ।
आरण्यकः पन्थाः   ।
आरण्यकोऽध्यायः   ।
आरण्यको न्यायः   ।
आरण्यको विहारः   ।
आरण्यको मनुष्यः   ।
आरण्यको हस्ती   ।
वा गोमयेसु   ।
आरण्याः, आरण्यका गोमयाः   ।
एतेसु इति किं ? आरण्याः पशवः  । ।



<विभाषा कुरु-युगन्धराभ्याम्>#   । । PS_४,२.१३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१३०ः

कुरु युगन्धर इत्येताभ्यां विभाषा वुञ्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
कौरवकः, कौरवः   ।
यौगन्धरकः , यौगन्धरः   ।
जनपद-शब्दावेतौ, ताभ्यां अवृद्धादपि इति नित्ये वुञि प्राप्ते विकल्प उच्यते   ।
कुरु-शब्दः कच्छादिष्वपि पठ्यते, तत्र वचनादणपि भविष्यति   ।
सैषा युगन्धर-अर्था विभाष   ।
मनुष्यतत्स्थयोः तु कुरु-शब्दान्नित्य एव वुञ्प्रत्ययो भवति, कौरवको मनुस्यः, कौरवकमस्य हसितं इति  । ।



<मद्र-वृज्योः कन्>#   । । PS_४,२.१३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१३१ः

मद्र-वृजि-शब्दाभ्यां कन्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
जनपदवुञोऽपवादः   ।
मद्रेसु जातः मद्रकः   ।
वृजिकः  । ।



[#३९७]

<कोपधादण्>#   । । PS_४,२.१३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१३२ः

देशे इत्येव   ।
क-कार-उपधात्प्रातिपदिकादण्प्रत्ययो भवति शैसिकः   ।
जनपदवुञोऽपवादः   ।
अन्यत्र जनपदं मुक्त्वा पूर्वेण+एव कोपधादणि सिद्धं  ।
ऋषिकेषु जातः आर्षिकः   ।
माहिषिकः   ।
अण्-ग्रहणं उ-वर्णान्तादपि यथा स्यात्, इक्ष्वाकुषु जातः ऐक्ष्वाकः  । ।



<कच्छ-आदिभ्यश्च>#   । । PS_४,२.१३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१३३ः

देशे इत्येव   ।
कच्छ इत्येवं आदिभ्यो देशवाचिभ्यः अण्प्रत्ययो भवति शैसिकः   ।
वुञादेरपवादः   ।
काच्छः   ।
सैन्धवः   ।
वार्णवः   ।
कच्छ-शब्दो न बहुवचन-विषयः, तस्य मनुस्य-तत्स्थयोर्वुञर्थः पाठः   ।
विजापक-शब्दः पठ्यते, तस्य कोपधत्वादेव अणि सिद्धे ग्रहनं उत्तरार्थं  ।
कच्छ   ।
सिन्धु   ।
वर्णु   ।
गन्धार   ।
मधुमथ् ।
कम्बोज   ।
कश्मीर   ।
साल्व   ।
कुरु   ।
रङ्कु   ।
अणु   ।
खण्ड   ।
द्वीप   ।
अनूप   ।
अजवाह   ।
विजापकः   ।
कुलून   ।
कच्छादिः  । ।



<मनुस्य-तत्स्थयोर्वुञ्>#   । । PS_४,२.१३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१३४ः

कच्छादिभ्यः इत्येव   ।
मनुष्ये मनुष्यस्थे च जातादौ प्रत्ययार्थे कच्छादिभ्यो वुञ्प्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
काछको मनुस्यः   ।
काच्छकं अस्य हसितं, जल्पितं  ।
काच्छिका चूडा   ।
सैन्धवको मनुस्यः   ।
सैन्धवनस्य हसितं, जल्पितं  ।
सैन्धविका चूडा   ।
मनुष्य-तत्स्थयोः इति किं ? काच्छो गौः   ।
सैन्धवो वार्णवः  । ।



<अपदातौ साल्वात्>#   । । PS_४,२.१३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१३५ः

साल्व-शब्दः कच्छादिसु पठ्यते, ततः पूर्वेण+एव मनुस्य-तत्स्थयोः वुञि सिद्धे नियमार्थं वचनं  ।
अपदातावेव मनुस्ये मनष्यस्थे च साल्व-शब्दाद्वुञ्प्रत्ययो भवति   ।
साल्वको मनुस्यः   ।
सल्वकं अस्य हसितम्, जल्पितं  ।
अपदातौ इति किं ? साल्वः पदातिर्व्रजति  । ।



<गो-यवग्वोश्च>#   । । PS_४,२.१३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१३६ः

गवि यवाग्वां च जातादौ प्रत्ययार्थे साल्व-शब्दाद्बुञ्प्रत्ययो भवति शैसिकः   ।
कच्छाद्यणोऽपवादः   ।
साल्वको गौः   ।
साल्विका यवागूः   ।
साल्वमन्यत् । ।



[#३९८]

<गर्त-उत्तरपदाच्छः>#   । । PS_४,२.१३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१३७ः

देशे इत्येव   ।
गर्त-उत्तरपदात्देश-वाचिनः प्रातिपदिकात्छः प्रत्ययो भवति शैसिकः   ।
अणोऽपवादः   ।
वाहीकग्रामलक्षणं च प्रत्ययं परत्वाद्बाधते   ।
वृकगर्तीयं  ।
शृगालगर्तीयं  ।
श्वाविद्गर्तीयं  ।
उत्तरपद-ग्रहणं बहुच्पूर्वनिरासार्थं  ।
बाहुगर्तं  । ।



<गह-आदिभ्यश्च>#   । । PS_४,२.१३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१३८ः

गह इत्येवं आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः छः प्रत्ययो भवति शैसिकः   ।
अणादेरपवादः   ।
गहीयः   ।
अन्तःस्थीयः   ।
देशाधिकारेऽपि संभव-अपेक्षं विशेषणं, न सर्वेषां  ।
मध्यमध्यमं चाण्चरणे इति पठ्यते, तस्यायमर्थः   ।
मध्य-शब्दः प्रत्ययसंनियोगेन मध्यमं आपद्यते   ।
मध्यमीयाः   ।
चरणे तु प्रत्ययर्थे अण्भवति, माध्यमाः इति   ।
तदेतद्विशेष एव स्मर्यते   ।
पृथिवीमध्यस्य मध्यमभावः   ।
चरणसम्बन्धेन निवासलक्षणोऽणिति च   ।
मुखपार्श्वतसोर्लोपश्च   ।
मुखतीयं  ।
पार्श्वतीयं  ।
कुग्जनस्य परस्य च   ।
जनकीयं  ।
परकीयं  ।
देवस्य च+इति वक्तव्यं  ।
देवकीयं  ।
वेणुकादिभ्यश्छण्वक्तव्यः   ।
आकृतिगणोऽयं  ।
वैणुकीयं  ।
वैत्रकीयं  ।
औत्तरपदकीयं  ।
प्रास्थकीयं  ।
माध्यमकीयं  ।
गह   ।
अन्तःस्थ   ।
सम   ।
विषम   ।
मध्यमध्यमं चाण्चरणे   ।
उत्तम   ।
अङ्ग   ।
वङ्ग   ।
मगध   ।
पूर्वप्क्ष   ।
अपरपक्ष   ।
अधमशाख   ।
उत्तमशाख   ।
समानशाख   ।
एकग्राम   ।
एकवृक्ष   ।
एकपलाश   ।
एष्वग्र   ।
इष्वनी   ।
अवस्यन्दी   ।
कामप्रस्थ   ।
खाडायनि   ।
कावेरणि शैशिरि   ।
शौङ्गि   ।
आसुरि   ।
आहिंसि   ।
आमित्रि   ।
व्याडि   ।
वैदजि   ।
भौजि   ।
आढ्यश्वि   ।
आनृशंसि   ।
सौवि   ।
पारकि   ।
अग्निशर्मन्  ।
देवशर्मन्  ।
श्रौति   ।
आरटकि   ।
वाल्मीकि   ।
क्षेमवृद्धिन्  ।
उत्तर   ।
अन्तर   ।
मुखपार्श्वतसोर्लोपः   ।
जनपरयोः कुक्च   ।
देवस्य च   ।
वेणुकादिभ्यश्छण्  ।
गहादिः  । ।



<प्राचां कटादेः>#   । । PS_४,२.१३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१३९ः

देशे इत्येव   ।
तद्विशेषनं प्राग्-ग्रहणं  ।
प्राग्देश-वाचिनः कटादेः प्रातिपदिकात्छः प्रत्ययो भवति शैसिकः   ।
अणोऽपवादः   ।
कटनगरीयं  ।
कठघोषीयं  ।
कटपल्वलीयं  । ।



<राज्ञः क च>#   । । PS_४,२.१४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१४०ः

असंभवाद्देशाधिकारो न विशेषणं  ।
राज्ञः ककारश्च अन्तादेशो भव्ति छश्च प्रत्ययः   ।
राजकीयं  ।
आदेशमात्रं इह विधेयं, प्रत्यय्स्तु वृद्धाच्छः (*४,२.११४) इत्येव सिद्धः  । ।



[#३९९]

<वृद्धादक-इक-अन्त-ख-उपधात्>#   । । PS_४,२.१४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१४१ः

देशे इत्येव   ।
वृद्धाद्देश-वाचिनः अक इक इत्येवं अन्तात्खकारोपधाच्च प्रातिपदिकात्छः प्रत्ययो भवति शैसिकः   ।
कोपध-लक्षणस्य अणोऽपवादः   ।
वाहीकग्राम-लक्षणस्य च प्रत्ययस्य, रोपधेतोः प्राचां (*४,२.१२३) इति च   ।
अकान्तात्तावत्- आरीहणकीयं  ।
द्रौघणकीयं  ।
इकान्तात्- आश्वपथिकीयं  ।
शाल्मलिकीयं  ।
खोपधात्- कौटिशिखीयं  ।
आयोमुखीयं  ।
अकेकान्त-ग्रहणे कोपध-ग्रहणं सौसुकाद्यर्थं  ।
सौसुकीयं  ।
मौसुकीयं  ।
ऐन्द्रवेणुकीयं  । ।



<कन्था-पलद-नगर-ग्राम-ह्रद-उत्तरपदात्>#   । । PS_४,२.१४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१४२ः

देशे इत्येव, वृद्धातिति च   ।
कन्थाद्य्-उत्तरपदाद्देश-वाचिनो वृद्धात्प्रातिपदिकाच्छः प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
वाहीकग्रमादि-लक्षणस्य प्रत्ययस्य अपवादः   ।
दाक्षिकन्थीयं  ।
माहिकिकन्थीयं  ।
दाक्षिपलदीयं  ।
माहिकिपलदीयं  ।
दाक्षिनगरीयं  ।
माहिकिनगरीयं  ।
दाक्षिग्रामीयं  ।
माहिकिग्रामीयं  ।
दाक्षिह्रदीयं  ।
माहिकिह्रदीयं  । ।



<पर्वताच्च>#   । । PS_४,२.१४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१४३ः

पर्वत-शब्दाच्छः प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
अणोऽपवदः   ।
पर्वतीयो राजा   ।
पर्वतीयः पुरुषः  । ।



<विभाषाऽमनुष्ये>#   । । PS_४,२.१४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१४४ः

पर्वतशब्दाच्छः प्रत्ययो भवति वा अमनुष्ये वाच्ये   ।
पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प उच्यते   ।
पर्वतीयानि फलानि, पार्वतानि फलानि   ।
पर्वतीयमुदकम्, पार्वतमुदकं  ।
अमनुष्ये इति किं ? पर्वतीयो मनुष्यः  । ।



<कृकण-पर्णाद्भरद्वाजे>#   । । PS_४,२.१४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,२.१४५ः

देशे इत्येव   ।
भारद्वाज-शब्दोऽपि देश-वचन एव, न गोत्र-शब्दः   ।
प्रकृति-विशेषणं च+एतन्, न प्रत्ययार्थः   ।
कृकणपर्ण-शब्दाभ्यां भारद्वाजदेश-वाचिभ्यां छः प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
कृकणीयं  ।
पर्णीयं  ।
भारद्वाजे इति किं ? कार्कणं  ।
पार्णं  । ।
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः  । ।

__

चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः   ।



[#४००]

<युष्मद्-अस्मदोरन्यतरस्यां खञ्च>#   । । PS_४,३.१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१ः

देशाधिकारो निवृत्तः   ।
युष्मद्-अस्मदोः खञ्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
चकाराच्छः च   ।
अन्यतरस्यां-ग्रहणाद्यथाप्राप्तं  ।
तदेते त्रयः प्रत्ययाः भवन्ति, तत्र वैषम्याद्यथासङ्ख्यं न भवति   ।
त्यदादित्वाद्वृद्ध-सञ्ज्ञकयोर्युष्मद्-अस्मदोः छे प्राप्ते प्रत्येकं प्रत्ययत्रयं विधीयते   ।
यौष्माकीणः   ।
आस्माकीनः   ।
युष्मदीयः   ।
अस्मदीयः   ।
यौष्माकः   ।
आस्माकः   ।



<तस्मिन्नणि च युष्माक-अस्माकौ>#   । । PS_४,३.२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.२ः

तस्मिनिति साक्षाद्विहितः खञ्निर्दिष्यते, न चकार-अनुकृष्टः छः   ।
तस्मिन्खञि अणि च युष्मद्-अस्मदोर्यथासङ्ख्यं युष्माक अस्माक इत्येतावादेशौ भवतः   ।
निमित्तयोरादेशौ प्रति यथासङ्खं कस्मान्न भवति ? योगविभागः करिष्यते, तस्मिन्खञि युष्मद्-अस्मदोः युष्माक-अस्माकौ भवतः, ततोऽणि च इति   ।
यौष्माकीणः   ।
आस्माकीनः   ।
यौष्माकः   ।
आस्माकः   ।
तस्मिनणि च इति किं ? युष्मदीयः   ।
अस्मदीयः  । ।



<तवक-ममकावेकवचने>#   । । PS_४,३.३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.३ः

एकवचन-परयोर्युष्मद्-अस्मदोः तवक ममक इत्येतावादेशौ भवतः यथासङ्ख्यं तस्मिन्खञि अणि च परतः   ।
निमित्तयोस्तु यथासङ्ख्यं पूर्ववदेव न भवति   ।
ननु च न लुमता अङ्गस्य (*१,१.६३) इति प्रत्ययलक्षण-प्रतिषेधादेकवचन-परता युष्मद्-अस्मदोर्न सम्भवति ? वचनात्प्रत्ययलक्षणं भविष्यति   ।
अथ वा न+एव+इदं प्रत्ययलक्षणं, किं तर्ह्यन्वर्थ-ग्रहणं  ।
एकवचने युष्मद्-असमादी एकस्य अर्थस्य वाचके तवक-ममकावादेशौ प्रतिपद्येते इति सूत्र-अर्थः   ।
तावकीनः   ।
मामकीनः   ।
तावकः   ।
मामकः   ।
तस्मिन्नणि च इत्येव, त्वदीयः   ।
मदियः  । ।



<अर्धाद्यत्>#   । । PS_४,३.४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.४ः

अर्ध-शब्दात्यत्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
अणोऽपवादः   ।
अर्ध्यं  ।
सपूर्वपदाट्ठञ्वक्तव्यः   ।
बालेयार्धिकं  ।
गौतमार्धिकं  । ।



[#४०१]

<पर-अवर-अधम-उत्तम-पूर्वाच्च>#   । । PS_४,३.५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.५ः

पर अवर अधम उत्तम इत्येवं पूर्वाच्च अर्धात्यत्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
परार्ध्यं  ।
अवरार्ध्यं  ।
अधमार्ध्यं  ।
उत्तमार्ध्यं  ।
पूर्व-ग्रहणं किं ? पर-अवर-अधम-उत्तमेभ्यः इत्येव+उच्यते, अर्धातिति वर्तते, तस्य तत्पूर्वता विज्ञास्यते ? पर-अवर-शब्दावदिग्-ग्रहणावपि स्तः परं सुखम्, अवरं सुखं इति   ।
तत्र कृत-अर्थत्वाद्दिक्-शब्दपक्षे परेण ठञ्यतौ स्यातां  ।
अस्मात्पूर्व-ग्रहणाद्यत्प्रत्ययो भवति परार्ध्यम्, अवरार्ध्यं इति  । ।



<दिक्-पूर्वपदाट्ठञ्च>#   । । PS_४,३.६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.६ः

दिक्-पूर्वपदादर्धान्तात्प्रातिपदिकात्ठञ्प्रत्ययो भवति, चकाराद्यत्च शैषिकः   ।
अणोऽपवादः   ।
पौर्वार्धिकं  ।
पूर्वार्ध्यं  ।
दाक्षिणार्धिकम्, दक्षिणार्ध्यं  ।
पद-ग्रहणं स्वरूप-विधिनिवारण-अर्थं  । ।



<ग्राम-जनपद+एकदेशादञ्-ठञौ>#   । । PS_४,३.७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.७ः

दिक्-पूर्वपदातित्येव   ।
ग्राम-एकदेश-वाचिनो जनपद-एकदेशवाचिनश्च प्रातिपदिकाद्दिक्-पूर्वपदादर्धान्तादञ्-ठञौ प्रत्ययौ भवतः शैषिकौ   ।
यतोऽपवदौ   ।
इमे खल्वस्माकं ग्रामस्य जनपदस्य वा पौर्वार्धः, पौर्वार्धिकाः   ।
दाक्षिणार्धाः, दाक्षिणार्धिकाः  । ।



<मध्यानमः>#   । । PS_४,३.८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.८ः

मध्य-शब्दान्मः प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
अणोऽपवादः   ।
मध्यमः   ।
आदेश्च+इति वक्तव्यं  ।
आदिमः   ।
अवोऽधसोर्लोपश्च   ।
अवमं  ।
अधमं  । ।



<अ साम्प्रतिके>#   । । PS_४,३.९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.९ः

अ-कारः प्रत्ययो भवति मध्य-शब्दात्साम्प्रतिके जातादौ प्रत्यय-अर्थे   ।
मस्य अपवादः   ।
साम्प्रतिकं न्याय्यं, युक्तं उचितं, सममुच्यते   ।
नातिदीर्घं नातिह्रस्वं मध्यं काष्ठं  ।
नात्युत्कृष्टो नात्यवकृष्टो मध्यो वैयाकरणः   ।
मध्या स्त्री  । ।



[#४०२]

<द्वीपादनुसमुद्रं यञ्>#   । । PS_४,३.१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१०ः

समुद्र-समीपे यो द्वीपः, तस्माद्यञ्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
कच्छादिपाठातणो, मनुष्यवुञः चापवादः   ।
द्वैप्यं  ।
द्वैप्यं भवन्तोऽनुचरन्ति चक्रं  ।
अनुसमुद्रं इति किं ? द्वैपकं  ।
द्वैपमन्यत् । ।



<कालाट्ठञ्>#   । । PS_४,३.११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.११ः

काल-विशेष-वाचिनः प्रातिपदिकात्ठञ्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
अणोऽपवादः   ।
वृद्धात्तु छं परत्वाद्बाधते   ।
मासिकः   ।
आर्धमासिकः   ।
सांवत्सरिकः   ।
यथाकथञ्चिद्गुण-वृत्त्या अपि काले वर्तमानात्प्रत्यय इष्यते   ।
कादम्बपुष्पिकं  ।
व्रैहिपलालिकं  ।
तत्र जातः (*४,३.२५) इति प्रागतः कालाधिकारः  । ।



<श्राद्धे शरदः>#   । । PS_४,३.१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१२ः

शरच्-छब्दात्ठञ्प्रत्ययो भवति श्राद्धेऽभिधेये शैषिकः   ।
ऋत्वणः अपवादः   ।
श्राद्धे इति च कर्म गृह्यते, न श्रद्धावान्पुरुषः, अनभिधानाथ् ।
शारदिकं श्राद्धं  ।
शारदं अन्यत् । ।



<विभाषा रोग-आतपयोः>#   । । PS_४,३.१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१३ः

शरदः इत्येव   ।
रोगे आतपे च अभिधेये शरच्-छब्दाट्ठञ्प्रत्ययो वा भवति शैषिकः   ।
ऋत्वणोऽपवादः   ।
शारदिको रोगः   ।
शारदिकः आतपः   ।
शारदो रोगः   ।
शारदः आतपः   ।
रोगातपयोः इति किं ? शारदं दधि  । ।



<निशा-प्रदोषाभ्यां च>#   । । PS_४,३.१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१४ः

निशा-प्रदोष-शब्दाभ्यां च विभाषा ठञ्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
कालाट्ठञ्(*४,३.११) इति नित्ये ठञि प्राप्ते विकल्प उच्यते   ।
नैशिकम्, नैशं  ।
प्रादोषिकम्, प्रादोषं  । ।



<श्वसस्तुट्च>#   । । PS_४,३.१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१५ः

विभाषा इत्येव   ।
श्वः-शब्दाद्विभाष ठञ्प्रत्ययो ह्बवति, तस्य च तुड्-आगमो भवति   ।
त्यप्-प्रत्ययोऽप्यतो विहितः, ऐषमोह्यः श्वसोऽन्यत्रस्यां (*४,२.१०५) इति   ।
एताभ्यां मुक्ते ट्युट्युलावपि भवतः   ।
शैवस्तिकः, श्वस्त्यः, श्वस्तनः  । ।



[#४०३]

<सन्धिवेल-आद्य्-ऋतु-नक्षत्रेभ्योऽण्>#   । । PS_४,३.१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१६ः

कालातित्येव   ।
सन्धिवेल-आदिभ्यः ऋतुभ्यो नक्षत्रेभ्यश्च काल-वृत्तिभ्योऽण्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
ठञोऽपवादः   ।
अण्-ग्रहणं वृद्धाच्छस्य (*४,२.११४) बाधन-अर्थं  ।
सन्धिवेलादिभ्यस्तावत्- सान्धिवेलं  ।
सांध्यं  ।
ऋतुभ्यः - ग्रैष्मं  ।
शैशिरं  ।
नक्ष्त्रेभ्यः - तैषं  ।
पौषं  ।
सन्धिवेला   ।
सन्ध्या   ।
अमावास्या   ।
त्रयोदशी   ।
चतुर्दशी   ।
पञ्चदशी   ।
पौर्णमसी   ।
प्रतिपद् ।
संवत्सरात्फलपर्वणोः - सांवत्सरं फलं  ।
सांवत्सरं पर्व  । ।



<प्रावृष एण्यः>#   । । PS_४,३.१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१७ः

प्रावृष्-शब्दादेण्यः प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
ऋत्वणोऽपवादः   ।
प्रावृषेण्यः बलाहकः  । ।



<वर्षाभ्यष्ठक्>#   । । PS_४,३.१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१८ः

वर्ष-शब्दाट्ठक्प्रत्ययो भवति शैषिकः ऋत्वणोऽपवादः   ।
वार्षिकं वासः   ।
वार्षिकमनुलेपनं  । ।



<छन्दसि ठञ्>#   । । PS_४,३.१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१९ः

वर्ष-शब्दात्छन्दसि विषये ठञ्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
ठकोऽपवादः   ।
स्वरे भेदः   ।
नभश्च अभस्यश्च वार्षिकावृतू  । ।



<वसन्ताच्च>#   । । PS_४,३.२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.२०ः

छन्दसि इत्येव   ।
वसन्त-शब्दाच्छन्दसि विषये ठञ्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
ऋत्वणोऽपवादः   ।
मधुश्च माधवश्च वासन्तिकावृतू  । ।



<हेमन्ताच्च>#   । । PS_४,३.२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.२१ः

छन्दसि इत्येव   ।
हेमन्त-शब्दाच्छन्दसि विषये ठज्प्रत्ययो भवति शैषिकः   ।
ऋत्वणोऽपवादः   ।
सहश्च सहस्यश्च हैमन्तिकावृतू   ।
योगविभागः उत्तरार्थः  । ।



<सर्वत्र अण्च तलोपश्च>#   । । PS_४,३.२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.२२ः

हेमन्त-शब्दादण्प्रत्ययो भवति, तत्संनियोगेन च अस्य तकार-लोपः   ।
हैमनं वासः   ।
हेइमनं उपलेपनं  ।
सर्वत्र-ग्रहणं छन्दोऽधिकारनिवृत्त्य्-अर्थं  ।
छन्दसि भाषायां च सर्वत्र+एतद्भवति   ।
ननु च छन्दसि इति न अनुवर्तिष्यते ? सैवाननुवृत्तिः शब्देन अख्यायते प्रत्यत्नाधिक्येन पूर्वसूत्रेऽपि सम्बन्ध-अर्थं  ।

[#४०४]

हैमन्तिकं इति भाषायां अपि ठञं स्मरन्ति   ।
अथ अण्च इति चकारः किं अर्थः ? अण्, यथाप्राप्तं च ऋत्वणिति   ।
कः पुनरनयोर्विशेषः ? ऋत्वणि हि तकारलोपो न अस्ति हैमन्ति पङ्क्ती पङ्क्तिः इति   ।
तदेवं त्रीणि रूपाणि भवन्ति, हैमन्तिकम्, हैमन्तम्, हैमनं इति  । ।



<सायं-चिरं-प्राह्णे-प्रगेऽव्ययेभ्यष्ट्यु-ट्युलौ तुट्च>#   । । PS_४,३.२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.२३ः

कालातित्येव   ।
सायं चिरं प्राह्णे प्रगे इत्येतेभ्यः अव्ययेभ्यश्च कालवाचिभ्यः ट्यु-ट्युलौ प्रत्ययौ भवतः, तयोश्च अदिष्टयोः तुडागमो भवति   ।
सायन्तनं  ।
चिरन्तनं  ।
प्राह्णेतनं  ।
प्रगेतनं  ।
अव्ययेभ्यः - दोषातनं  ।
दिवातनं  ।
सायं इति मकारान्तं पदं अव्ययम्, ततोऽव्ययादेव सिद्धः प्रत्ययः   ।
यस्तु स्यतेरन्तकर्मणो घञि साय-शब्दस्तस्य+इदं मकारान्तत्वं प्रत्यय-सन्नियोगेन निपात्यते   ।
दिवसावसानं सायः   ।
चिर-शब्दस्य अपि मकारान्तत्वं निपात्यते   ।
प्राह्णे, प्रगे इत्येकारान्तत्वं  ।
चिरपरुत्परारिभ्यस्त्नो वक्तव्यः   ।
चिरत्नं  ।
परुत्नं  ।
परारित्नं  ।
प्रगस्य छन्दसि गलोपश्च   ।
प्रत्नं  ।
अग्रपश्चाड्डिमछ् ।
अग्रिमं  ।
पश्चिमं  ।
अन्ताच्च+इति वक्तव्यं  ।
अन्तिमं  । ।



<विभाषा पूर्वाह्ण-अपराह्णाभ्याम्>#   । । PS_४,३.२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.२४ः

पूर्वाह्ण-अपराह्णा-शब्दाभ्यां विभाषा ट्यु-ट्युलौ प्रत्ययौ भवतः, तुट्च तयोरागमः   ।
कालाट्ठञ्(*४,३.११) इति ठञि प्राप्ते वचनं, पक्षे सोऽपि भवति   ।
पूर्वाह्णेतनं  ।
अपराह्णेतनं  ।
पौर्वाह्णिकं  ।
आपराह्णिकं  ।
घकालतनेषु कालनाम्नः (*६,३.१७) इति सप्तम्या अलुक्  ।
यदा तु न सप्तमी समर्थ-विभक्तिः पूर्वाह्णः सोढः अस्य इति तदा पूर्वाह्णतनः इति भवितव्यं  । ।



[#४०५]

<तत्र जातः>#   । । PS_४,३.२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.२५ः

अण्-आदयो घादयश्च प्रत्ययाः प्रकृताः, तेषां अतः प्रभृति अर्थाः समर्थ-विभक्तयः च निर्दिश्यन्ते   ।
तत्र इति सप्तमीसमर्थात्जातः इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
स्रुघ्ने जातः स्त्रौघ्नः   ।
माथुरः   ।
औत्सः   ।
औदपानः   ।
राष्ट्रियः   ।
अवारपारीणः   ।
शाकलिकः   ।
माकलिकः   ।
ग्राम्यः   ।
ग्रामीणः   ।
कात्रेयकः   ।
ॐभेयकः  । ।



<प्रावृषष्ठप्>#   । । PS_४,३.२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.२६ः

प्रावृट्-शब्दात्सप्तमीसमर्थाज्जातः इत्येतस्मिन्नर्थे ठप्प्रत्ययो भवति   ।
एण्यस्य अपवादः   ।
पकारः स्वरार्थः   ।
प्रावृषि जातः प्रावृषिकः  । ।



<सञ्ज्ञायां शरदो वुञ्>#   । । PS_४,३.२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.२७ः

शरच्-छब्दात्सप्तमी-समर्थाज्जातः इत्येतस्मिन्नर्थे वुञ्प्रत्ययो भवति ऋत्वणः अपवादः, समुदायेन चेत्सञ्ज्ञा गम्यते   ।
शारदका दर्भाः   ।
शारदका मुद्गाः   ।
दर्भ-विशेषस्य मुद्ग-विशेषस्य च+इयं सञ्ज्ञा   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? शारदं सस्यं  ।
सञ्ज्ञाधिकारं केचित्कृतलब्धक्रीतकुशलाः (*४,३.३८) इति यावदनुवर्तयन्ति  । ।



<पूर्वाह्ण-अपराह्ण-आर्द्रा-मूल-प्रदोष-अवस्कराद्वुन्>#   । । PS_४,३.२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.२८ः

पूर्वाह्ण-आदिभ्यः शब्देभ्यः वुन्प्रत्ययो भवति तत्र जातः (*४,३.२५) इत्येतस्मिन्विषये सञ्ज्ञायां गम्यमानायां  ।
पूर्वाह्णकः   ।
अपराह्णकः   ।
विभाषा पूर्वाह्ण-अपरह्णाभ्यां (*४,३.२४) इत्यस्य अपवादः   ।
आर्द्रकः   ।
मूलकः   ।
नक्षत्राणः अपवादः   ।
प्रदोषकः   ।
निशाप्रदोषाभ्यं च (*४,३.१४) इत्यस्य अपवादः   ।
अवस्करकः   ।
औत्सर्गिकस्याणः (*४,१.७३) अपवादः   ।
असञ्ज्ञायां तु यथाप्राप्तं ठञादयः एव भवन्ति  । ।



<पथः पन्थ च>#   । । PS_४,३.२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.२९ः

पथि-शब्दाद्वुन्प्रत्ययो भवति, तत्र जातः इत्येतस्मिन्विषयेऽणोऽपवादः   ।
प्रत्यय. संनियोगेन च पथः पन्थ इत्ययं आदेशः भवति   ।
पथि जातः पन्थकः  । ।



[#४०६]

<अमावास्याया वा>#   । । PS_४,३.३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.३०ः

अमावास्या-शब्दाद्वुन्प्रत्ययो भवति वा तत्र जातः इत्येतस्मिन्विषये   ।
सन्दिवेलद्य्-ऋतु-नक्षत्रेभ्योऽण्(*४,३.१६) इत्यादिषु पाठातणोऽपवादः   ।
अमावस्यकः, आमावास्यः   ।
एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादमावस्यशब्दादपि भवति   ।
अमावस्यकः, आमावस्यः  । ।



<अ च>#   । । PS_४,३.३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.३१ः

अमावास्या-शब्दातकारः प्रत्ययो भवति तत्र जातः (*४,३.२५) इत्येतस्मिन्विषये   ।
पूर्वेण वुन्नणोः प्राप्तयोः अयं तृतीयः विधीयते   ।
अमावास्यः, अमावास्यकः, अमावास्यः   ।
अमावस्यः, अमावस्यकः, आमावस्यः  । ।



<सिन्ध्व्-अपकराभ्यां कन्>#   । । PS_४,३.३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.३२ः

सिन्धु-शब्दादपकर-शब्दाच्च कन्प्रत्ययो भवति तत्र जात (*४,३.२५) इत्येतस्मिन्विषये   ।
सिन्धु-शब्दः कच्छादिः, ततोऽणि मनुष्यवुञि च प्राप्ते विधानं  ।
अपकर-शब्दादपि औत्सर्गिकेऽणि   ।
सिन्धुकः   ।
अपकरकः  । ।



<अणञौ च>#   । । PS_४,३.३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.३३ः

सिन्ध्व्-अपकर-शब्दाभ्यां यथासङ्ख्यं अणञौ प्रत्ययौ भवतः तत्र जातः (*४,३.२५) इत्येतस्मिन्विषये   ।
पूर्वेण कनि प्राप्ते वचनं  ।
सैन्धवः   ।
आपकरः  । ।



<श्रविष्ठा-फल्गुन्य्-अनुराधा-स्वाति-तिष्य-पुनर्वसु-हस्त-विशाखा-अषाढा-बहुलाल्लुक्>#   । । PS_४,३.३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.३४ः

श्रविष्ठा-आदिभ्यः शब्देभ्यः नक्षत्रेभ्यः आगतस्य जातार्थे लुग्भवति   ।
तस्मिन्स्त्रीप्रत्ययस्य अपि लुक्तद्धितलुकि (*१,२.४९) इति भवति   ।
श्रविष्ठासु जातः श्रविष्ठः   ।
फल्गुनः   ।
अनुराधः   ।
स्वातिः   ।
तिष्यः   ।
पुनर्वसुः   ।
हस्तः   ।
विशाखः   ।
अषाढः   ।
बहुलः   ।
लुक्प्रकरणे चित्रारेवतीरोहिणीभ्यः स्त्रियां उपसङ्ख्यानं  ।
चित्रायां जाता चित्रा   ।
रेवती   ।
रोहिणी   ।
स्त्रीपर्त्ययस्य लुकि कृते गौरादित्वात्ङीष् ।
फल्गुन्यषाढाभ्यां टानौ वक्तव्यौ   ।
फल्गुनी   ।
अषाढा   ।
श्रविष्ठाषाढाभ्यां छणपि वक्तव्यः   ।
श्राविष्ठीयः   ।
आषाढीयः  । ।



[#४०७]

<स्थानानत-गोशाल-खरशालाच्च>#   । । PS_४,३.३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.३५ः

स्थानान्तात्प्रातिपदिकात्गोशाल-शब्दात्खरशाल-शब्दात्च जात-अर्थे प्रत्ययस्य लुग्भवति   ।
गोस्थाने जातः गोस्थानः   ।
अश्वस्थानः   ।
गोशालः   ।
खरशालः  । ।



<वत्सशाला-अभिजिद्-अश्वयुक्-छतभिषजो वा>#   । । PS_४,३.३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.३६ः

वत्सशालादिभ्यः परस्य जात-अर्थे प्रत्ययस्य लुग्वा भवति   ।
वत्सशालायां जातः वत्सशालः, वात्सशालः   ।
अभिजित्, आभिजितः   ।
अश्वयुक्, आश्वयुजः   ।
शतभिषक्, शातभिषजः   ।
बहुल-ग्रहणस्य अयं प्रपञ्चः  । ।



<नक्षत्रेभ्यो बहुलम्>#   । । PS_४,३.३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.३७ः

नक्षत्रेभ्यः उत्तरस्य जात-अर्थे प्रत्ययस्य बहुलं लुग्भवति   ।
रोहिणः, रौहिणः   ।
मृगशिराः, मार्गशीर्षः  । ।



<कृत-लब्ध-क्रीत-कुशलाः>#   । । PS_४,३.३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.३८ः

तत्र इत्येव   ।
सप्तमी-समार्थात्कृतादिष्वर्थेषु यथाविहितं प्रत्ययः भवति   ।
स्रुध्ने कृतो वा लब्धो वा क्रीतो वा कुशलो वा स्रौघनः   ।
माथुरः   ।
राष्ट्रियः   ।
ननु च यद्यत्र कृतं जातं अपि तत्र भवति, यच्च यत्र क्रीतं लब्धं अपि तत्र+एव भवति किमर्थं भेदेन+उपादानं क्रियते, शब्द-अर्थस्य अभिन्नत्वात्? वस्तुमात्रेण क्रीतं लब्धं भवति, शब्द-अर्थस्तु भिद्यते एव  । ।



<प्रायभवः>#   । । PS_४,३.३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.३९ः

तत्र इत्येव   ।
सप्तमी-समर्थात्ङ्य्-आप्-प्रातिपदिकात्प्रायभवः इत्येतस्मिन्विषये यथा-विहितं प्रत्ययो भवति   ।
प्राय-शब्दः साकल्यस्य किंचिन्नयूनतां आह   ।
स्रुघ्ने प्रायेण बहुल्येन भवति स्रौघनः   ।
माथुरः   ।
राष्ट्रियः   ।
प्रायभव-ग्रहणं अनर्थकं तत्र भवेन कृतत्वाथ् ।
अनित्यभवः प्रायभवः इति चेद्, मुक्त-संशयेन तुल्यं  । ।



[#४०८]
<उपजानु-उपकर्ण-उपनीवेष्ठक्>#   । । PS_४,३.४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.४०ः

उपजान्व्-आदिभ्यः शब्देभ्यः सप्तमी-समर्थेभ्यः प्रायभव इत्येतस्मिन्विषये ठक्प्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
औपजानुकः   ।
औपक्र्णिकः   ।
औपनीविकः  । ।



<सम्भूते>#   । । PS_४,३.४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.४१ः

तत्र इत्येव   ।
सप्तमी-समर्थाद्ङ्य्-आप्-प्रातिपदिकात्सम्भूते इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
अवक्लृप्तिः प्रमाणानतिरेकश्च सम्भवत्यर्थः इह गृह्यते, न+उत्पत्तिः सत्ता वा, जातभवाभ्यां गतत्वाथ् ।
स्रुघ्ने सम्भवति स्रौघनः   ।
माथुरः   ।
राष्ट्रियः  । ।



<कोशाड्ढञ्>#   । । PS_४,३.४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.४२ः

कोश-शब्दात्ठञ्प्रत्ययो भवति तत्र सम्भूते इत्यस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
कोशे सम्भूतं कौशेयं वस्त्रं  ।
रूढिरेषा, तेन क्रिमौ न भवति, खङ्गकोशाच्च  । ।



<कालात्साधु-पुष्प्यत्-पच्यमानेषु>#   । । PS_४,३.४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.४३ः

तत्र इत्येव काल-विशेष-वाचिभ्यः सप्तमी-समार्थेभ्यः साध्व्-आदिष्वर्थेषु यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
हेमन्ते साधुः हैमन्तः प्राकारः   ।
शैशिरमनुलेपनं  ।
वसन्ते पुष्प्यन्ति वासन्त्यः कुन्दलताः   ।
ग्रैष्म्यः पाटलाः   ।
शरदि पच्यन्ते शारदाः शालयः   ।
ग्रैष्म यवाः  । ।



<उप्ते च>#   । । PS_४,३.४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.४४ः

तत्र इत्येव, कालातिति च   ।
सप्तमी-समर्थात्कालवाचिनः प्रातिपदिकातुप्तेऽर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
हेमन्ते उप्यन्ते हैमन्ता यवाः   ।
ग्रैष्माः व्रीहयः   ।
योगविभाग उत्तरार्थः  । ।



<आश्वयुज्या वुञ्>#   । । PS_४,३.४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.४५ः

आश्वयुजी-शब्दात्वुञ्प्रत्ययो भवति उप्तेऽर्थे   ।
ठञोऽपवादः   ।
आश्वयुज्यामुप्ताः आश्वयुजकाः माषाः   ।
अश्विनीभ्यां युक्ता पौर्णमासी आश्वयुजी   ।
अश्विनीपर्यायोऽश्वयुक्-शब्दः  । ।



[#४०९]

<ग्रीष्म-वसन्तादन्यत्रस्याम्>#   । । PS_४,३.४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.४६ः

ग्रीष्म-वसन्त-शब्दाभ्यां अन्यतरस्यां वुञ्प्रत्ययो भवति उप्तेऽर्थे   ।
ऋत्वणोऽपवादः   ।
ग्रीष्मं सस्यम्, ग्रैष्मकं  ।
वासन्तम्, वासन्तकं  । ।



<देयं ऋणे>#   । । PS_४,३.४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.४७ः

तत्र इत्येव, कालातिति च   ।
सप्तमी-समार्थात्कालवाचिनः प्रातिपदिकात्देयं इत्यस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यद्देयं ऋणं चेत्तद्भवति   ।
मासे देयं ऋणं मासिकं  ।
आर्धमासिकं  ।
सांवत्सरिकं  ।
ऋणे इति किं ? मासे देया भिक्षा  । ।



<कलाप्य्-अश्वत्थ-यवबुसाद्वुन्>#   । । PS_४,३.४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.४८ः

कालातित्येव   ।
कलापिनश्वत्थ यवबुस इत्येतेभ्यः कालवाचिभ्यः सप्तमी-समर्थेभ्यो देयं ऋणं इत्येतस्मिन्नर्थे वुन्प्रत्ययो भवति   ।
कलाप्यादयः शब्दाः साहचर्यात्काले वर्तन्ते   ।
यस्मिन्काले मयूशः कलापिनो भवन्ति स कलापी   ।
यस्मिनश्वत्थाः फलन्ति सोऽश्वत्थः   ।
यस्मिन्यवबुसं सम्पद्यते स यवबुस-शब्देन+उच्यते   ।
कलापिनि काले देयं ऋणं कलापकं  ।
अश्वत्थकं  ।
यवबुसकं  । ।



<ग्रीष्म-अवरसमाद्वुञ्>#   । । PS_४,३.४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.४९ः

ग्रीष्म अवरसम-शब्दाभ्यां वुञ्प्रत्ययो भवति देयं ऋणं इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
अण्ठञोरपवादः   ।
ग्रीष्मे देयं ऋणं ग्रैष्मकं  ।
आवरसमकं  ।
प्रत्ययान्तरकरणं वृद्ध्य्-अर्थं  ।
समा-शब्दो वर्षपर्यायः  । ।



<संवत्सर-आग्रहायणीभ्यां ठञ्च>#   । । PS_४,३.५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.५०ः

संवत्सर-आग्रहायणी-शब्दाभ्यां ठञ्प्रत्ययो भवति, चकाराद्वुञ्च देयं ऋणं इत्येतस्मिन्नर्थे संवत्सरे देयं ऋणं सांवत्सरिकम्, सांवत्सरकं  ।
आग्रहयणिकम्, आग्रहायणकं  ।
वा इति वक्तव्ये ठञ्-ग्रहणं सन्धिवेलादिषु संवत्सरात्फलपर्वणोः इति पठ्यते, तत्र फले ऋणत्वेन विवक्षितेऽणं बाधित्वा ठञेव यथा स्यातिति  । ।



[#४१०]

<व्याहरति मृगः>#   । । PS_४,३.५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.५१ः

तत्र इत्येव, कालातिति च   ।
कालवाचिनः सप्तमी-समर्थात्प्रातिपदिकात्व्याहरति मृगः इत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
निशायां व्याहरति मृगः वैशः, नैशिकः   ।
प्रादोषः, प्रादोसिकः   ।
मृगः इति किं ? निशायां व्याहरति उलूकः  । ।



<तदस्य सोढम्>#   । । PS_४,३.५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.५२ः

कालातित्येव   ।
तदिति प्रथमा-समर्थात्कालवाचिनः प्रातिपदिकातस्य इति षष्ठ्य्-अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्प्रथमा-समर्थं सोढं चेत्तद्भवति   ।
सोढं जितमभ्यस्तं इत्यर्थः   ।
निशासहचरितं अध्ययनं निशा, तत्सोढं अस्य छात्रस्य नैशः, वैशिकः   ।
प्रादोषः, प्रदोषिकः  । ।



<तत्र भवः>#   । । PS_४,३.५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.५३ः

कालातिति निवृत्तं  ।
तत्र इति सप्तमी-समर्थात्ङ्य्-आप्-प्रातिपदिकात्भवः इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
सत्ता भवत्यर्थो गृह्यते, न जन्म, तत्र जातः (*४,३.२५) इति गतार्थत्वाथ् ।
स्रुघ्ने भवः स्रौघ्नः   ।
माथुरः   ।
राष्ट्रियः   ।
पुनस्तत्र-ग्रहणं तदस्य इति निवृत्त्य्-अर्थं  । ।



<दिग्-आदिभ्यो यत्>#   । । PS_४,३.५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.५४ः

दिशित्येवं आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः यत्प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणश्छस्य च अपवादः   ।
दिशि भवं दिश्यं  ।
वर्ग्यं  ।
मुख-जघन-शब्दयोरशरीर-अवयव-अर्थः पाठः, सेनामुख्यम्, सेनाजघन्यं इति   ।
दिश् ।
वर्ग   ।
पूग   ।
गण   ।
पक्ष   ।
धाय्या   ।
मित्र   ।
मेधा   ।
अन्तर   ।
पथिन्  ।
रहस्  ।
अलीक   ।
उखा   ।
साक्षिन्  ।
आदि   ।
अन्त   ।
मुख   ।
जघ्न   ।
मेघ   ।
यूथ   ।
उदकात्सञ्ज्ञयां  ।
न्याय   ।
वंश   ।
अनुवंश   ।
विश   ।
काल   ।
अप्  ।
आकाश   ।
दिगादिः  । ।



<शरीर-अवयवाच्च>#   । । PS_४,३.५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.५५ः

शरीरं प्राणिकायः शरीर-अवयव-वाचिनः प्रातिपदिकाद्यत्प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
दन्तेषु भवं दन्त्यं  ।
कर्ण्यं  ।
ओष्ठ्यं  । ।



[#४११]

<दृति-कुक्षि-कलशि-वस्त्य्-अस्त्य्-अहेर्ढञ्>#   । । PS_४,३.५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.५६ः

दृत्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः ढञ्प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
दृतौ भवं दार्तेयं  ।
कौक्षेयं  ।
कालशेयं  ।
वास्तेयं  ।
आस्तेयं  ।
आहेयं अजरं विषं  ।
अस्ति-शब्दः प्रातिपदिकं, न तिङ्-अन्तः  । ।



<ग्रीवाभ्योऽण्च>#   । । PS_४,३.५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.५७ः

ग्रीवा-शब्दादण्प्रत्ययो भवति, चकाराड्ढञ्च, तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
शरीर-अवयवाद्यतोऽपवादः   ।
ग्रीवासु भवं ग्रैवम्, ग्रैवेयं  ।
ग्रीवा-शब्दो धमनीवचनस्तासां बहुत्वाद्बहुवचनं कृतं  । ।



<गम्भीराञ्ञ्यः>#   । । PS_४,३.५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.५८ः

गम्भीर-शब्दाद्ञ्यः प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
गम्भीरे भवं गाम्भीर्यं  ।
बहिर्देवपञ्चजनेभ्यश्चेति वक्तव्यं  ।
बाह्यं  ।
दैव्यं  ।
पाञ्चजन्यं  । ।



<अव्ययीभावाच्च>#   । । PS_४,३.५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.५९ः

अव्ययीभाव-सञ्ज्ञाकात्प्रातिपदिकाच्च ञ्यः प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
न च सर्वस्मादव्ययीभावाद्भवति, किं तर्हि, परिमुखादेः   ।
परिमुखादीनां च गणपाठस्य एतदेव प्रयोजनं  ।
तेषां विशेषणं अव्ययीभाव-ग्रहणं  ।
परिमुखं भवं पारिमुखं  ।
पारिहनव्यं  ।
परिमुखादेरन्यत्र न भवति, औपकूलं  ।
परिमुख   ।
परिहनु   ।
पर्योष्ठ   ।
पर्युलूखल   ।
परिसीर   ।
अनुसीर   ।
उपसीर   ।
उपस्थल   ।
उपकलाप   ।
अनुपथ   ।
अनुखड्ग   ।
अनुतिल   ।
अनुशीत   ।
अनुमाष   ।
अनुयव   ।
अनुयूप   ।
अनुवंश  । ।



<अन्तः-पूर्वपदाट्ठञ्>#   । । PS_४,३.६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.६०ः

अव्ययीभावातित्येव   ।
अन्य्तः-शब्दो विभक्त्य्-अर्थे समस्यते   ।
अतपूर्वपदातव्ययीभावाट्ठञ्प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
आन्तर्वेश्मिकं  ।
आन्तर्गेहिकं  ।

[#४१२]

समानशब्दाद्ठञ्वक्तव्यः   ।
समाने भवं सामानिकं  ।
तदादेश्च   ।
सामानग्रामिकं  ।
सामानदेशिकं  ।
अध्यात्मादिभ्यश्च   ।
आध्यात्मिकं  ।
आधिदैविकं  ।
आधिभौतिकं  ।
अध्यात्मादिराकृतिगणः   ।
ऊर्ध्वन्दमाच्च ठञ्वक्तव्यः   ।
और्ध्वन्दमिकः   ।
ऊर्ध्व-शब्देन समानार्थ ऊर्ध्वन्दम-शब्दः   ।
ऊर्ध्वदेहाच्च   ।
और्ध्वदेहित्कं  ।
लोकोत्तरपदाच्च   ।
ऐहलौकिकं  ।
पारलौकिकं  ।
मुखपार्श्व-शब्दाभ्यां तसन्ताभ्यामीयः प्रत्ययो वक्तव्यः   ।
मुखतीयं  ।
पार्श्वतीयं  ।
जनपरयोः कुक्च   ।
जनकीयं  ।
परकीयं  ।
मध्यशब्दादीयः   ।
मध्यीयः मण्मीयौ च प्रत्ययौ वक्तव्यौ   ।
माध्यमं  ।
ंध्यमीयं  ।
मध्यो मध्यं दिनण्च अस्माथ् ।
मध्ये भवं माध्यन्दिनं  ।
स्थम्नो लुग्वक्तव्यः   ।
अश्वत्थामा   ।
अजिनान्ताच्च   ।
वृकाजिनः   ।
सिंहाजिहः   ।

[#४१३]

समानस्य तदादेश्च अध्यात्मादिषु च+इष्यते   ।
ऊर्ध्वन्दमाच्च देहाच्च लोकोत्तरपदस्य च  । ।
मुखपार्श्वतसोरीयः कुग्जनस्य परस्य च   ।
ईयः कार्योऽथ मध्यस्य मण्मीयौ प्रत्ययौ तथा  । ।
मध्यो मध्यं दिनण्च अस्मात्स्थाम्नो लुगजिनात्तथा  । ।



<ग्रामात्पर्य्-अनु-पूर्वात्>#   । । PS_४,३.६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.६१ः

अव्ययीभवातित्येव   ।
ग्राम-शब्दान्तादव्ययीभावात्परि अनु इत्येवं पूर्वात्ठञ्प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
पारिग्रामिकः   ।
आनुग्रामिकः  । ।



<जिह्वामूल-अङ्गुलेश्छः>#   । । PS_४,३.६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.६२ः

जिह्वामूल-शब्दादङ्गुलि-शब्दात्च छनः प्रतयो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
यतोऽपवादः   ।
जिह्वामूलीयं  ।
अङ्गुलीयं  । ।



<वर्गान्ताच्च>#   । । PS_४,३.६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.६३ः
वर्ग-शब्दान्तात्च प्रातिपदिकाच्छः प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
क-वर्गीयं  ।
च-वर्गीयं  । ।



<अशब्दे यत्-खावन्यतरस्याम्>#   । । PS_४,३.६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.६४ः

वर्गान्तातित्येव   ।
शब्दादन्यस्मिन्प्रत्यय-अर्थे वर्गान्तात्प्रातिपदिकादन्यतरस्यां यत्खौ प्रत्ययौ भवतः तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
छे प्राप्ते वचनं  ।
पक्षे सोऽपि भवति   ।
वासुदेववर्ग्यः, वासुदेववर्गीणः, वासुदेववर्गीयः   ।
युधिष्ठिरवर्ग्यः, युधिष्ठिरवर्गीणः, युधिष्ठिरवर्गीयः   ।
अशब्दे इति किं ? कवर्गीयो वर्णः  । ।



<कर्ण-ललाटात्कनलङ्कारे>#   । । PS_४,३.६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.६५ः

कर्णललाट-शब्दाभ्यां कन्प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषयेऽलङ्कारेऽभिधेये   ।
यतोऽपवादः   ।
कर्णिका   ।
ललाटिका   ।
अलङ्कारे इति किं ? कर्ण्यं  ।
ललाट्यं  । ।



<तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्यनाम्नः>#   । । PS_४,३.६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.६६ः

व्याख्यायतेऽनेन इति व्याख्यानं, व्याख्यातव्यस्य नाम व्याख्यातव्यनाम   ।
तस्य इति षष्ठीसमर्थात्व्याखयातव्यनाम्नः प्रातिपदिकाद्व्याख्यानेऽभिधेये यथाविहितं प्रत्ययो भवति तत्र भवे च   ।
वाक्यार्थसमीपे चकारः श्रूयमाणः पूर्ववाख्य-अर्थं एव समुच्चिनोति तत्र भव (*४,३.५३) इति   ।

[#४१४]

सुपां व्याख्यानः सौपो ग्रन्थः   ।
तैङः   ।
कार्त्तः   ।
सुप्सु भवं सौपं  ।
तैङं  ।
कार्तं  ।
व्याख्यातव्यनाम्नः इति किं ? पातलिपुत्रस्य व्याख्यानी सुकोशला, पाटलिपुत्रः सुकोशलया व्याख्यायते, एवं संनिवेशं पाटलिपुत्रं इति, न तु पाटलिपुत्रो व्याख्यातव्यनाम   ।
भवव्याख्यानयोर्युगपदधिकारोऽपवादविधानार्थः   ।
कृत-निर्देशौ हि तौ  । ।



<बह्वचोऽन्तोदात्ताट ठञ्>#   । । PS_४,३.६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.६७ः

बह्वचो व्याख्यातव्यनाम्नः प्रातिपदिकादन्तोदात्ताद्भवव्याख्यानयोः ठञ्प्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
षात्वणत्विकं  ।
नातानतिकं  ।
समासस्वरेण अन्तोदात्ताः प्रकृतयः   ।
बह्वचः इति किं ? द्व्यचः ठकं वक्ष्यति   ।
एकाच्प्रयुदाह्रियते   ।
सौपं  ।
तैङं  ।
कार्तं  ।
अन्योदात्तातिति किं ? संहितायाः सांहितं  ।
संहिताशब्दो हि गतिस्वरेण अद्युदात्तः  । ।



<क्रतु-यज्ञेभ्यश्च>#   । । PS_४,३.६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.६८ः

क्रतुभ्यो यज्ञेभ्यश्च व्याख्यातव्यनमभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः भवव्याख्यानयोरर्थयोः ठञ्प्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
क्रतुभ्यस्तावत्- अग्निष्टोमस्य व्याख्यानः, तत्र भवः आग्निष्टोमिकः   ।
वाजपेयिकः   ।
राजसूयिकः   ।
यज्ञेभ्यः - पाकयज्ञिकः   ।
नावयज्ञिकः   ।
अनन्तोदात्तार्थ आरम्भः   ।
क्रतुभ्यः इत्येव सिद्धे यज्ञ-ग्रहणं असोमयागेभ्योऽपि यथा स्याथ् ।
पाञ्चौदनिकः   ।
दाशौदनिकः   ।
बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थं  । ।



<अध्यायेष्वेव र्षेः>#   । । PS_४,३.६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.६९ः

ऋषि-शब्दाः प्रवर्नामधेयानि, तेभ्यः ऋषि-शब्देभ्यो भवव्याख्यानयोः अर्थयोः ठञ्प्रतयो भवति अणोऽपवादः अध्यायेष्वेव प्रत्ययार्थे विशेषणेषु   ।
व्याख्यातव्यनाम्नः इत्यनुवर्तते, तत्साहचर्यादृषिशब्दैर्ग्रन्थ उच्यते   ।
वसिष्ठस्य व्याख्यानः तत्र भवो वा वासिष्ठिकोऽध्यायः   ।
वैश्वामित्रिकः   ।
अध्यायेषु इति किं ? वासिष्ठी ऋक् । ।



<पौराडाश-पुरोडाशात्ष्ठन्>#   । । PS_४,३.७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.७०ः

पौराडाश-शब्दात्पुरोडाश-शब्दाच्च भवव्याख्यानयोरर्थयोः ष्ठन्प्रत्ययो भवति   ।
पुरोडाशाः पिष्टपिण्डाः, तेषां संस्कारको मन्त्रः पौरोडाशः, तस्य व्याख्यानः तत्र भवो वा पौरोडाशिकः, पौरोडाशिकी   ।
पुरोडाशसहचरितो ग्रन्थः पुरोडाशः, तस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वा पुरोडाशिकः, पुरोडाशिकी   ।
षकारो ङीषर्थः  । ।



[#४१५]

<छन्दसो यदणौ>#   । । PS_४,३.७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.७१ः

छन्दः-शब्दाद्भवव्याख्यानयोरर्थयोः यदणौ प्रत्ययौ भवतः   ।
द्व्यचः इति ठकि प्राप्ते वचनं  ।
छन्दस्यः छान्दसः  । ।



<द्व्यज्-ऋद्-ब्राह्मण-र्क्-प्रथम-अध्वर-पुरश्चरण-नामाख्याताट्ठक्>#   । । PS_४,३.७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.७२ः

द्व्यजादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो व्याख्यातव्यनामभ्यो भवव्याख्यानयोरर्थयोः ठक्प्रत्ययो भवति   ।
अणादेरपवादः   ।
द्व्यचस्तावत्- ऐष्टिकः   ।
पाशुकः   ।
ऋकारान्तात्- चातुर्होतृकः   ।
पाञ्चहोतृकः   ।
ब्राह्मण - ब्राह्मणिकः   ।
ऋक्- आर्चिकः   ।
प्रथम - प्राथमिकः   ।
अध्वर - आध्वरिकः   ।
पुरश्चरण - पौरश्चरणिकः   ।
नामाख्यात-ग्रहणं सङ्घातविगृहीतार्थं  ।
नामिकः   ।
आख्यातिकः   ।
नामख्यातिकः  । ।



<अणृगयन-आदिभ्यः>#   । । PS_४,३.७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.७३ः

ऋगयन-आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो भवव्याख्यानयोरर्थयोः अण्प्रत्ययो भवति   ।
ठञादेरपवादः   ।
आर्गयनः   ।
पादव्याख्यानः   ।
अण्-ग्रहणं बाधकबाधन-अर्थं  ।
वास्तुविद्यः   ।
ऋगयन   ।
पदव्याख्यान   ।
छन्दोमान   ।
छग्दोभाषा   ।
छन्दोविचिति   ।
न्याय   ।
पुनरुक्त   ।
व्याकरण   ।
निगम   ।
वास्तुविद्या   ।
अङ्गविद्या   ।
क्षत्रविद्या   ।
उत्पात   ।
उत्पाद   ।
संवत्सर   ।
मुहूर्त   ।
निमित्त   ।
उपनिषथ् ।
शिक्षा   ।
ऋगयनादिः  । ।



<तत आगतः>#   । । PS_४,३.७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.७४ः

ततः इति पञ्चमी-समर्थादागतः इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
स्रुघ्नातागतः स्रौघनः   ।
माथुरः   ।
राष्ट्रियः   ।
ततः इति मुख्यं अपादानं विवक्षितं यत्तदिह गृह्यते, न नान्तरीयकं  ।
स्रुघ्नादाग्च्छन्वृक्षमूलादागतः इति  । ।



<ठगायस्थानेभ्यः>#   । । PS_४,३.७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.७५ः

आय इति स्वामिग्राह्यो भाग उच्यते, स यस्मिन्नुत्पद्यते तदायस्थानं  ।
आयस्थनवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः ठक्प्रत्ययो भवति तत आगतः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
छं तु परत्वाद्बाधते   ।
शुल्कशालाया आगतः शौल्कशालिकः   ।
आकरिकं  ।
बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थं  । ।



[#४१६]

<शुण्डिकादिभ्योऽण्>#   । । PS_४,३.७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.७६ः

शुण्डिक इत्येवं आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः अण्प्रत्ययो भवति ततः आगतः इत्येतस्मिन्विषये   ।
आयस्थानठकोऽपवादः   ।
शुण्डिकादागतः शौण्डिकः   ।
कार्कणः   ।
अण्-ग्रहणं बाधकबाधनार्थं  ।
औदपानः   ।
शुण्डिक   ।
कृकण   ।
स्थण्डिल   ।
उदपान   ।
उपल   ।
तीर्थ   ।
भूमि   ।
तृण   ।
पर्ण   ।
शुण्दिकादिः  । ।



<विद्या-योनि-सम्बन्धेभ्यो वुञ्>#   । । PS_४,३.७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.७७ः

विद्या-योनि-कृतः सम्बन्धो येषां ते विद्या-योनि-सम्बन्धाः   ।
तद्वाचिभ्यः शब्देभ्यो वुञ्प्रत्ययो भवति तत आगतः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
छं तु परत्वाद्बाधते   ।
विद्या-सम्बन्धेभ्यस्तावत्- उपाध्यायादागतं औपाध्यायकं  ।
शौष्यकं  ।
आचार्यकं  ।
योनि-सम्बन्धेभ्यः - मातामहकः   ।
पैतामहकः   ।
मातुलकः  । ।



<ऋतष्-ठञ्>#   । । PS_४,३.७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.७८ः
विद्या-योनि-सम्बन्धेभ्यः इत्येव   ।
ऋ-कारान्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो विद्यायोनिसम्बन्ध-वाचिभ्यः ठञ्प्रत्ययो भवति तत आगतः इत्येतस्मिन्विषये   ।
वुञोऽपवादः   ।
विद्या-सम्बन्ध-वाचिभ्यस्तावत्- होतुरागतं हौतृकं  ।
पौतृकं  ।
योनि-सम्बन्ध-वाचिभ्यः - भ्रातृकं  ।
स्वासृकं  ।
मातृकं  ।
तपरकरणं मुखसुख-अर्थं  ।
विद्यायोनिभ्यां अन्यत्र, सावित्रं  । ।



<पितुर्यच्च>#   । । PS_४,३.७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.७९ः

पितृ-शब्दाद्यत्प्रत्ययो भवति, च-काराट्ठञ्च ततागतः इत्येतस्मिन्विषये   ।
पितुरागतं पित्र्यम्, पैतृकं  । ।



<गोत्रादङ्कवत्>#   । । PS_४,३.८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.८०ः

अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्रं अपत्यमात्रं गृह्यते   ।
गोत्र-प्रत्ययान्तात्प्रातिपदिकादङ्कवत्प्रत्यय-विधिर्भवति ततः आगतः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अङ्क-ग्रहणेन तस्य+इदं अर्थसामान्यं लक्ष्यते   ।
तस्माद्वुञतिदिष्यते, न अण्, सङ्घ-अङ्क-लक्षणेष्वञ्-यञ्-इञां अण्(*४,३.१२७) इति   ।
औपगवानां अङ्कः औपगवकः   ।
कापटवकः   ।
नाडायनकः   ।
चारायणकः   ।
एवं औपगवेभ्य आगतं औपगवकं  ।
कापटवकं  ।
नाडायनकं  ।
चारायणकं  । ।



[#४१७]

<हेतु-मनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः>#   । । PS_४,३.८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.८१ः

हेतुभ्यो मनुस्येभ्यश्च अन्यतरस्यां रुप्यः प्रत्ययो भवति तत आगतः इत्येतस्मिन्विषये   ।
मनुष्य-ग्रहणं अहेत्वर्थं  ।
हेतुः कारणं  ।
हेतुभ्यस्तावत्- समादागतं समरूप्यम्, समीयं  ।
विषमरूप्यम्, विषमीयं  ।
गहादित्य्वाच्छः   ।
मनुस्येभ्यः - देवदत्तरूप्यं  ।
यज्ञदत्तरूप्यं दैवदत्तं  ।
याज्ञदत्तं  ।
बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थं  । ।



<मयट्च>#   । । PS_४,३.८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.८२ः

हेतुभ्यो मनुष्येभ्यः च मयट्प्रत्ययो भवति ततः आगतः इत्येतस्मिन्विषये   ।
सममयं  ।
विषममयं  ।
मनुस्येभ्यः - देवदत्तमयं  ।
यज्ञदत्तमयं  ।
ट-कारो ङीब्-अर्थः   ।
सममयी   ।
योगविभागो यथासङ्ख्यनिरासार्थः  । ।



<प्रभवति>#   । । PS_४,३.८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.८३ः

ततः इत्येव   ।
पञ्चमी-समर्थात्ङ्याप्-प्रातिपदिकात्प्रभवति इत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
प्रभवति प्रकाशते, प्रथमत उपलभ्यते इत्यर्थः   ।
हिमवतः प्रभवति गैमवती गङ्गा   ।
दारदी सिन्धुः  । ।



<विदूराञ्ञ्यः>#   । । PS_४,३.८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.८४ः

विदूर-शब्दात्ञ्यः प्रत्ययो भवति ततः प्रभवति इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
विदूरात्प्रभवति वैदूर्यो मणिः   ।
ननु च वालवायादसौ प्रभवति, न विदूरात्, तत्र तु संस्क्रियते ? एवं तर्हि - वालवायो विदूरं च प्रकृत्यनतरं एव वा   ।
न वै तत्र इति चेद्ब्रूयाज्जित्वरीवदुपाचरेत् । ।



<तद्गच्छति पथि-दूतयोः>#   । । PS_४,३.८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.८५ः

तदिति द्वितीया-समर्थाद्गच्छति इत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति, योऽसौ गच्छति पन्थाश्चेत्स भवति दूतो वा   ।
स्रुघ्नं गच्छति स्रौघ्नः पन्था दूतो वा   ।
माथुरः   ।
तत्स्थेषु गच्छत्सु पन्था गच्छति इत्युच्यते   ।
अथ वा स्रुघ्न-प्राप्तिः पथो गमनं  ।
पथिदूतयोः इति किं ? स्रुघ्नं गच्छति सार्थः  । ।



[#४१८]

<अभिनिष्क्रामति द्वारम्>#   । । PS_४,३.८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.८६ः

तदित्येव   ।
तदिति द्वितीया-समर्थादभिनिष्क्रामति इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यतभिनिष्क्रामति द्वारं चेद्तद्भवति   ।
आभिमुख्येन निष्क्रामति अभिनिष्क्रामति   ।
स्रुघ्नं अभिनिष्क्रामति कान्यकुब्जद्वारं स्रौघ्नं  ।
माथुरं  ।
राष्ट्रियं  ।
द्वारं अभिनिष्क्रमणक्रियायां करणं प्रसिद्धं, तदिह स्वातन्त्र्येण विवक्ष्यते, यथा साध्वसिश्छिनत्ति इति   ।
द्वारं इति किं ? स्रुघ्नं अभिनिष्क्रामति पुरुषः  । ।



<अधिकृत्य कृते ग्रन्थे>#   । । PS_४,३.८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.८७ः

तदित्येव   ।
अधिकृत्य+एतदपेक्ष्य द्वितीया   ।
अधिकृत्य प्रस्तुत्य, आगूर्य इत्यर्थः   ।
तदिति द्वितीयासमर्थादधिकृत्य कृते इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्तत्कृतं ग्रन्थश्चेत्स भवति   ।
सुभद्रामधित्य कृतो ग्रन्थः सौभद्रः   ।
गैरिमित्रः   ।
यायातः   ।
ग्रन्थे इति किं ? सुभ्द्रां अधिकृत्य कृतः प्रासादः   ।
लुबाख्यायिकार्थस्य प्रत्ययस्य बहुलं  ।
वासवदत्तां अधिकृत्य कृता आख्यायिका वासवदत्ता   ।
सुमनोत्तरा   ।
उर्वशी   ।
न च भवति   ।
भिमरथी  । ।



<शिशुक्रन्द-यमसभ-द्वन्द्व-इन्द्रजनन-आदिभ्यश्छः>#   । । PS_४,३.८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.८८ः

तदित्येव, अधिकृत्य कृते ग्रन्थे इति च   ।
शिशुक्रन्द-आदिभ्यो द्वितिया-समर्थेभ्यः छः प्रत्ययो भवति अधिकृत्य कृते ग्रन्थे   ।
अणोऽपवादः   ।
शिशूनां क्रन्दनं शिशुक्रन्दः, तं अधिकृत्य कृतो ग्रन्थः शिशुक्रन्दीयः   ।
यमस्य सभा यमसभम्, यमसभीयः   ।
द्वन्द्वात्- इन्द्रजननीयं  ।
प्रद्युम्नागमनीयं  ।
इन्द्रजननादिराकृतिगणः प्रयोगतोऽनुसर्तव्यः, प्रातिपदिकेषु न पठ्यते   ।
द्वन्द्वे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधः   ।
दैवासुरं  ।
राक्षोऽसुरं  ।
गौणमुख्यं  ।
इन्द्रजनादेराकृतिगणत्वात्शिशुक्रन्दादयोऽपि तत्र+एव द्रष्टव्याः   ।
प्रपञ्च-अर्थं एषां ग्रहणं  ।
एवं सति देवासुरादि-प्रतिषेधोऽपि न वक्तव्यः, ततश्छ-प्रत्ययस्य अदर्शनात् । ।



[#४१९]

<सोऽस्य निवासः>#   । । PS_४,३.८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.८९ः

सः इति प्रथमा-समर्थातस्य इति षष्ठ्य्-अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्प्रथमा-समर्थं निवासः चेत्स भवति   ।
निवसन्त्यस्मिन्निवासो देश उच्यते   ।
स्रुघ्नो निवासोऽस्य स्रौघ्नः   ।
माथुरः   ।
राष्ट्रियः  । ।



<अभिजनश्च>#   । । PS_४,३.९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.९०ः

सोऽस्य इत्येव   ।
स इति प्रथमा-समर्थादस्य+इति षष्ठ्य्-अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्प्रथमा-समर्थं अभिजनश्चेत्स भवति   ।
अभिजनः पूर्वबान्धवः   ।
तत्सम्बन्धाद्देशोऽपि अभिजनः इति उच्यते, यस्मिन्पूर्वबान्ध-वैरुषितं  ।
तस्मादिह देशवाचिनः प्रत्ययः, न बन्धुभ्यो, निवासप्रत्यासत्तेः   ।
स्रुघ्नोऽभिजनोऽस्य स्रौघ्नः   ।
माथुरः   ।
राष्टियः   ।
निवासाभिजनयोः को विशेषः ? यत्र संप्रत्युष्यते स निवासः, यत्र पूर्वैरुषितं सोऽभिजनः   ।
योगविभाग उत्तरार्थः  । ।



<आयुधजीविभ्यश्छः पर्वते>#   । । PS_४,३.९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.९१ः

सोऽस्य अभिजनः इति वर्तते   ।
आयुधजीविभ्यः इति तादर्थ्ये चतुर्थी, पर्वते इति प्रकृति-विशेषणं  ।
पर्वतवाचिनः प्रथमा-समर्थादभिजनादस्य+इति षष्ठ्यर्थे छनः प्रत्ययो भवति   ।
आयुधजीविभ्यः आयुधजीव्यर्थं आयुधजीविनोऽभिधातुं प्रत्ययो भवति इत्यर्थः   ।
हृद्गोलः पर्वतोऽभिजनः एषां आयुधजीविनां हृद्गोलीयाः   ।
अन्धकवर्तीयाः   ।
रोहितगिरीयाः   ।
आयुधजीविभ्यः इति किं ? ऋक्षोदः पर्वतोऽभिजनः एशां ब्रह्मणानां आर्क्षोदा ब्राह्मणाः   ।
पर्वते इति किं ? सांकाश्यका आयुधजीविनः  । ।



<शण्दिक-आदिभ्यो ञ्यः>#   । । PS_४,३.९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.९२ः

शण्डिक इत्येवं आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः ञ्यः प्रत्ययो भवति सोऽस्य अभिजनः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणादेरपवादः   ।
शाण्डिक्यः   ।
सार्वसेन्यः   ।
शण्डिक   ।
सर्वसेन   ।
सर्वकेश   ।
शक   ।
सट   ।
रक   ।
शङ्ख   ।
बोध   ।
शण्डिकादिः  । ।



<सिन्धु-तक्षशिला-आदिभ्योऽण्-अञौ>#   । । PS_४,३.९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.९३ः

आदि-शब्दः प्रत्येकं अभिसम्बध्यते   ।
सिन्ध्व्-आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः तक्षशिलादिभ्यश्च यथासङ्ख्यं अण्-अञौ प्रत्ययौ भवतः सोऽस्य अभिजनः इत्येतस्मिन्विषये   ।
सैन्धवः   ।
वार्णवः   ।

[#४२०]

सिन्धु   ।
वर्णु   ।
गन्धार   ।
मधुमथ् ।
कम्बोज   ।
कश्मीर   ।
साल्व   ।
किष्किन्धा   ।
गदिका   ।
उरस   ।
दरथ् ।
ये तु कच्छादिषु पठ्यन्ते सिन्धु-वर्णु-प्रभृतयः, तेभ्यस्तत एव अणि सिद्धे मनुष्यवुञो बाधनार्थं वचनं  ।
तक्षशिलादिभ्यः खल्वपि - ताक्षशिलः   ।
वात्सोद्धरणः   ।
तक्षशिला   ।
वत्सोद्धरण   ।
क्ॐएदुर   ।
कण्डवारण   ।
ग्रामणी   ।
सरालक   ।
कंस   ।
किन्नर   ।
संकुचित   ।
सिंहकोष्ठ   ।
कर्णकोष्ठ   ।
बर्बर   ।
अवसान  । ।



<तूदी-शलातुर-वर्मती-कूचवाराड्ठक्-छण्-ढञ्-यकः>#   । । PS_४,३.९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.९४ः

तूद्यादिभ्यश्चतुर्भ्यः शब्देभ्यो यथासङ्ख्यं चत्वार एव ढक्छण्ढञ्यकित्येते प्रत्यया भवन्ति सोऽस्य अभिजनः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
तौदेयः   ।
शालातुरियः   ।
वार्मतेयः   ।
कौचवार्यः  । ।



<भक्तिः>#   । । PS_४,३.९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.९५ः

समर्थ-विभक्तिः प्रत्ययार्थश्च अनुवर्तते   ।
अभिजन इति निवृत्तं  ।
स इति प्रथमा-समर्थातस्य इति षष्ठ्य्-अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्प्रथमा-समर्थं भक्तिश्चेद्तद्भवति   ।
भज्यते सेव्यते इति भक्तिः   ।
स्रुघ्नो भक्तिरस्य स्रौघ्नः   ।
माथुरः   ।
राष्ट्रियः  । ।



<अचित्ताददेश-कालाट्ठक्>#   । । PS_४,३.९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.९६ः

देश-काल-व्यतिरिक्तादचित्तवाचिनः प्रातिपदिकाट्ठक्प्रत्ययो भवति सोऽस्य भक्तिरित्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
वृद्धाच्छं परत्वाद्बाधते   ।
अपूपो भक्तिरस्य आपूपिकः   ।
पायसिकः   ।
शाष्कुलिकः   ।
अचित्तादिति किं ? दैवदत्तः   ।
अदेशादिति किं ? स्रौघ्नः   ।
अकालातिति किं ? ग्रैष्मः  । ।



<महाराजाट्ठञ्>#   । । PS_४,३.९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.९७ः
महाराज-शब्दात्ठज्प्रत्ययो भवति सोऽस्य भक्तिः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
महाराजो भक्तिरस्य माहाराजिकः   ।
प्रत्ययान्तरकरणं स्वरार्थं  । ।



[#४२१]

<वासुदेव-अर्जुनाभ्यां वुन्>#   । । PS_४,३.९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.९८ः

वासुदेव-अर्जुन-शब्दाभ्यां वुन्प्रत्ययो भवति सोऽस्य भक्तिः इत्येतस्मिन्विषये   ।
छाणोरपवादः   ।
वासुदेवो भक्तिरस्य वासुदेवकः   ।
अर्जुनकः   ।
ननु च वासुदेव-शब्दाद्गोत्र-क्षत्रिय-आख्येभ्यः इति वुञस्त्येव, न च अत्र वुन्-वुञोर्विशेषो विद्यते, किमर्थं वासुदेव-ग्रहणं ? सञ्ज्ञैषा देवता-विशेषस्य न क्षत्रियाख्या   ।
अल्प-अच्तर (*२,२.३४), अजाद्य्-अदन्तं (*२,२.३३) इति च अर्जुन-शब्दस्य पूर्व-निपातं अकुर्वन्ज्ञापयति अभ्यर्हितं पूर्वं निपतति इति  । ।



<गोत्र-क्षत्रिय-आख्येभ्यो बहुलं वुञ्>#   । । PS_४,३.९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.९९ः

गोत्र-आख्येभ्यः क्षत्रिय-आख्येभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः बहुलं वुञ्प्रत्ययो भवति सोऽस्य भक्तिः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
वृद्धाच्छां परत्वाद्बाधते   ।
ग्लुचुकायनिर्भक्तिरस्य ग्लौचुकायनकः   ।
औपगवकः   ।
कापटवकः   ।
क्षत्रिय-आख्येभ्यः - नाकुलकः   ।
साहदेवकः   ।
साम्बकः   ।
आख्या-ग्रहणं प्रसिद्ध-क्षत्रिय-शब्द-परिग्रह-अर्थं, यथाकथंचित्क्षत्रिय-वृत्तिभ्यो मा भूथ् ।
बहुल-ग्रहणात्क्वचिदप्रवृत्तिरेव   ।
पाणिनो भक्तिरस्य पाणिनीयः   ।
पौरवीयः  । ।



<जनपदिनां जनपदवत्सर्वं जनपदेन समानशब्दानां बहुवचने>#   । । PS_४,३.१००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१००ः

जनपदिनो ये बहुवचने जनपदेन समानशब्दास्तेषां जनपदवत्सर्वं भवति, प्रत्ययः प्रकृतिश्च सोऽस्य भक्तिः इत्येतस्मिन्विषये   ।
जनपदतदवध्योश्च इत्यत्र प्रकरणे ये प्रत्यया विहिताः, ते जनपदिभ्योऽस्मिन्नर्थेऽतिदिश्यन्ते   ।
जनपदिनो जनपदस्वामिनः क्षत्रियाः   ।
अङ्गा जनपदो भक्तिरस्य आङ्गकः   ।
वाङ्गकः   ।
सौह्मकः   ।
पौण्ड्रकः   ।
तद्वतङ्गाः क्षत्रिया भक्तिरस्य आङ्गकः   ।
वाङ्गकः   ।
सौह्मकः   ।
पौण्ड्रकः   ।
जनपदिनां इति किं ? पञ्चालाः ब्राह्मणा भक्तिरस्य पाज्चालः   ।
सर्व-ग्रहणं प्रकृत्य्-अतिदेश-अर्थं, स च द्व्येकयोः प्रयोजयति, वृद्धि-निमित्तेषु च वुञादिषु विशेषो न अस्ति इति   ।
मद्रवृज्योः कनि विशेषः   ।
मद्रस्यापत्यं, द्व्यञ्-मगध-कलिङ्ग-सूरमसादण्(*४,१.१७०), माद्रः   ।
वृजि-शब्दादपि, वृद्ध-इत्-कोसल-अजादाञ्ञ्यङ्(*४,१.१७१), वार्ज्यः   ।
स भक्तिरस्य इति प्रकृतिनिर्ह्रासे कृते, मद्रकः   ।
वृजिकः   ।
जनपदेन समानशब्दानां इति किं ? अनुष्ण्डो जनपदः पौरवो राजा, स भक्तिरस्य, पौरवीयः   ।
बहुवचन-ग्रहणं समानशब्दताविषयलक्षणार्थं  ।
अन्यथा हि यत्र+एव समानशब्दता तत्र+एव अतिदेशः स्यात्, एकवचन्-अद्विवचनयोर्न स्यात्, वाङ्गो वङ्गौ वा भक्तिरस्य इति   ।
बहुवचने तु, बहुवचने समानशब्दानां एकवचन-द्विवचनयोः सत्यपि शब्दभेदेऽतिदेशो भवति   ।
वाङ्गः वाङ्गौ वा भक्तिरस्य वाङ्गक  । ।



[#४२२]

<तेन प्रोक्तम्>#   । । PS_४,३.१०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१०१ः

तेन इति तृतीया-समर्थात्प्रोक्तं इत्यस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
प्रकर्षेण+उक्तं प्रोक्तं इत्युच्यते, न तु कृतम्, कृते ग्रन्थे (*४,३.११६) इत्यनेन गतार्थत्वाथ् ।
अन्येन कृता माथुरेण प्रोक्ता माथुरी वृत्तिः   ।
पाणिनीयं  ।
आपिशलं  ।
काशकृत्स्नं  । ।



<तित्तिरि-वरतन्तु-खण्डिक-उखाच्छण्>#   । । PS_४,३.१०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१०२ः

तित्तिर्यादिभ्यः शब्देभ्यः छण्प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तं इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
तित्तिरिणा प्रोक्तं अधीयते तैत्तिरीयाः   ।
वारतन्तवीयाः   ।
खाण्दिकीयाः   ।
औखीयाः   ।
छन्दसि च अयं इष्यते   ।
तित्तिरिणा प्रोक्तः श्लोकः इत्यत्र न भवति   ।
शौनकादिभ्यश्छन्दसि (*४,३.१०६) इत्यत्र अस्य अनुवृत्तेः छन्दोऽधिकार-विहितानां च तद्विषयता इष्यते  । ।



<काश्यप-कौशिकाभ्यां ऋषिभ्यां णिनिः>#   । । PS_४,३.१०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१०३ः

काश्यप-कौशिकाभ्यां ऋषिभ्यां णिनिः प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तं इत्येतस्मिन्विषये   ।
छस्य अपवादः   ।
णकार उत्तरत्र वृद्ध्य्-अर्थः   ।
कल्पस्ताभ्यां प्रोक्तः इति स्मर्यते   ।
तस्य अपि तद्विषयता भवत्येव   ।
शौनकादिभ्यश्छन्दसि (*४,३.१०६) इत्यत्र अनुवृत्तेः छन्दोऽधिकार-विहितानां च तत्र तद्विषयता इष्यते   ।
काश्यपेन प्रोक्तं कल्पमधीयते काश्यपिनः   ।
कौशिकिनः   ।
ऋषिभ्यां इति किं ? इदानींतनेन गोत्रकाश्यपेन प्रोक्तं काश्यपीयं  । ।



<कलापि-वैशम्पायन-अन्तेवासिभ्यश्च>#   । । PS_४,३.१०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१०४ः

कलाप्यन्तेवासिनां वैशम्पायनान्तेवासिनां च ये वाचकाः शब्दास्तेभ्यो णिनिः प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तं इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
छं तु परत्वाद्बाधते   ।
तत्र कलाप्यन्तेवासिनश्चत्वारः - हरिद्रुः, छगली, तुम्बुरुः, उलपः इति   ।
वैशम्पायनान्तेवसिनः नव - आलम्बिः, पलङ्गः, कमलः, ऋचाभः, आरुणिः, ताण्ड्यः, श्यामायनः, कठः, कलापी इति   ।
प्रत्यक्ष-कारिणो गृह्यन्ते न तु व्यवहिताः शैष्यशिष्याः   ।
कुतः ? कलापिखाण्डायन-ग्रहणाथ् ।
तथा हि वैशम्पायनान्तेवासी कलापी, तदन्तेवासिनो वैशम्पायनान्तेवासिन एव भवन्ति, किं कलापि-ग्रहणेन ? तथा वैशम्पायनान्तेवासी कठस्तदन्तेवासी खाण्डायनः, तस्य किं शौनकादिसु पाठेन ? तदेतत्प्रत्यक्षकारि-ग्रहणस्य लिङ्गं  ।
कलाप्यनतेवासिभ्यः तावत्- हरिद्रुणा प्रोक्तं अधीयते हारिद्रविणः   ।
त्ॐबुरविणः   ।
औलपिनः   ।
छङ्गलिनः ढिनुकं वक्ष्यति   ।
वैशम्पायनान्तेवासिभ्यः - आलम्बिनः   ।
पालङ्गिनः   ।
कामलिनः   ।
आर्चाभिनः   ।
आरुणिनः   ।
ताण्डिनः   ।
श्यामायनिनः   ।
कठाल्लुकं वक्ष्यति, कलापिनश्चाणं  ।

[#४२३]

हरिद्रुरेषां प्रथमस्ततश्छगलितुम्बुरू   ।
उलपेन चतुर्थेन कालापकं इह+उच्यते  । ।
आलम्बिश्चरकः प्राचां पलङ्गकमलावुभौ   ।
ऋचाभारुणिताण्ड्याश्च मध्यमीयास्त्रयोऽपरे  । ।
श्यामायन उदिच्येषु उक्तः कठकलापिनोः   ।
चरकः इति वैशम्पायनस्याख्या, तत्सम्बन्धेन सर्वे तदन्तेवासिनश्चरकाः इत्युच्यन्ते  । ।



<पुराण-प्रोक्तेषु ब्राह्मण-कल्पेषु>#   । । PS_४,३.१०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१०५ः

प्रत्ययार्थ-विशेषणं एतथ् ।
तृतीया-समर्थात्प्रोक्ते णिनिः प्रत्ययो भवति यत्प्रोक्तं पुराण-प्रोक्ताश्चेद्ब्राह्मण-कल्पास्ते भवन्ति   ।
पुराणेन चिरन्तनेन मुनिना प्रोक्ताः   ।
ब्राह्मणेषु तावत्- भाल्लविनः   ।
शाट्यायनिनः   ।
ऐतरेयिणः   ।
कल्पेषु - पैङ्गी कल्पः   ।
आरुणपराजी   ।
पुराण-प्रोक्तेषु इति किं ? याज्ञवल्कानि ब्राह्मणानि   ।
आश्मरथः कल्पः याज्ञवल्क्यादयोऽचिरकाला इत्याख्यानेषु वार्ता   ।
तथा व्यवहरति सूत्रकारः   ।
तद्विषयता कस्मान्न भवति ? प्रतिपदं ब्राह्मणेसु यः प्रत्ययस्तस्य तद्विषयता विधीयते णिनेः   ।
अयं तु याज्ञवल्क्य-शब्दस्य कण्वादिषु पाठादण्  ।
न वाऽयं योगश्छन्दोऽधिकारं अनुवर्तयति, तेन कल्पेष्वपि न भवति   ।
पुराण इति निपातनात्तुडभावः   ।
न वा+अत्यन्तबाधैव, तेन पुरातनं इत्यपि भवति  । ।



<शौनक-आदिभ्यश्छन्दसि>#   । । PS_४,३.१०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१०६ः

शौनक इत्येवं आदिभ्यः णिनिः प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तं इत्येतस्मिन्विषये छन्दस्यभिधेये   ।
छाणोरपवादः   ।
शौनकेन प्रोक्तं अधीयते शौनकिनः   ।
वाजसनेयिनः   ।
छन्दसि इति किं ? शौनकीया शिक्षा   ।
कठशाठ इत्यत्र पठ्यते तत्संहतार्थं, केवलाद्धि लुकं वक्ष्यति   ।
कटशाठाभ्यां प्रोक्तं अधीयते काठशाठिनः   ।
शौनक   ।
वाजसनेय   ।
साङ्गरव   ।
शाअर्ङ्गरव   ।
साम्पेय   ।
शाखेय   ।
खाण्डायन   ।
स्कन्ध   ।
स्कन्द   ।
देवदत्तशठ   ।
रज्जुकण्ठ   ।
रज्जुभार   ।
कठशाठ   ।
कशाय   ।
तलवकार   ।
पुरुषांसक   ।
अश्वपेय   ।
शौनकादिः  । ।



[#४२४]

<कठ-चरकाल्लुक्>#   । । PS_४,३.१०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१०७ः

कठ-चरक-शब्दाभ्यां परस्यप्रोक्त-प्रत्ययस्य लुग्भवति   ।
कठ-शब्दाद्वैशम्पायन-अन्त्तेवासिभ्यः इति णिनेः, चरक-शब्दादप्यणः   ।
कठेन प्रोक्तं अधीयते कठाः   ।
चरकाः   ।
छन्दसि इत्येव   ।
काठाः   ।
चारकाः  । ।



<कलापिनोऽण्>#   । । PS_४,३.१०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१०८ः

कलापि-शब्दादण्प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तं इत्येतस्मिन्विषये   ।
वैशम्पायनान्तेवासित्वाण्णिनेरपवादः   ।
कलापिना प्रोक्तं अधीयते कालापाः   ।
इनण्यनपत्ये (*६,४.१६४) इति प्रकृतिभावे प्राप्ते, न अन्तस्य टिलोपे सब्रह्मचारिपीठसर्पिकलापिकुथुमितैतलिजाजलिजाङ्गलि. लाङ्गलिशिलालिशिखण्डिसूकरसद्मसुपर्वणां उपसङ्ख्यानं  ।
इति टिलोपः   ।
अथाण्-ग्रहणं किम्, यथाप्राप्तं इत्येव सिद्धं ? अधिकविधानार्थं, तेन माथुरी वृत्तिः, सौलभानि ब्राह्मणानि इत्येवं आदि सिद्धं  । ।



<छगलिनो ढिनुक्>#   । । PS_४,३.१०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१०९ः

छङ्गलिन्-शब्दात्ढिनुक्प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तं इत्येतस्मिन्विषये   ।
कलाप्यन्तेवासित्वाण्णिनेरपवादः   ।
छङ्गलिना प्रोक्तं अधीयते छागलेयिनः  । ।



<पाराशर्य-शिलालिभ्यां भिक्षु-नटसूत्रयोः>#   । । PS_४,३.११०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.११०ः

णिनिरिह अनुवर्तते, न ढिनुक्  ।
पाराशर्यशिलालिभ्यां णिनिः प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तं इत्येतस्मिन्विषये   ।
भिक्षु-नटसूत्रयोः इति यथासङ्ख्यं प्रत्ययार्थ-विशेषणं  ।
सूत्र-शब्दः प्रत्येकं अभिसम्बध्यते   ।
तद्विषयता चात्रेष्यते, तदर्थें छन्दो-ग्रहणं अनुवर्त्यं, गुणकल्पनया च भिक्षु-नटसूत्रयोः छन्दस्त्वं  ।
पाराशर्येण प्रोक्तं अधीयते पराशरिणो भिक्षवः   ।
शैलालिनो नटाः   ।
भिक्षुनटसूत्रयोः इति किं ? पाराशरं  ।
शैलालं  । ।



<कर्मन्द-कृशाश्वादिनिः>#   । । PS_४,३.१११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१११ः

भिक्षु-नटसूत्रयोः इत्येव   ।
कर्मन्द-कृशाश्व-शब्दाभ्यां इनिः प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तं इत्येतस्मिन्विषये यथासङ्ख्यं भिक्षु-नटसूत्रयोरभिधेययोः   ।
अणोऽपवादः   ।
अत्र अपि तद्विषयतार्थं छन्दो-ग्रहणं अनुवर्त्यं  ।
कर्मन्देन प्रोक्तं अधीयते कर्मन्दिनो भिक्षवः   ।
कृशाश्विनो नटाः   ।
भिक्षु-नटसूत्रयोः इत्येव, कार्मन्दं  ।
कार्शाश्वं  । ।



[#४२५]

<तेन+एकदिक्>#   । । PS_४,३.११२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.११२ः

तेन इति तृतीया-समर्थादेकदिकित्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
एकदिक्तुल्यदिक्समानदिकित्यर्थः   ।
सुदाम्ना एकदिक्सौदामनी विद्युथ् ।
हैमवती   ।
त्रैककुदि   ।
पैलुमूली   ।
तेन इति प्रकृते पुनः समर्थविभक्ति-ग्रहणं छन्दोऽधिकारनिवृत्त्य्-अर्थं  ।
पूर्वत्र हि छन्दोऽधिकारात्तद्विषयता साध्यते  । ।



<तसिश्च>#   । । PS_४,३.११३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.११३ः

तसिश्च प्रत्ययो भवति तेन+एकदिकित्येतस्मिन्विषये   ।
पूर्वेण्घादिसु अणादिषु च प्राप्तेषु अयं अपरः प्रत्ययो विधीयते   ।
स्वरादि-पाठादव्ययत्वं  ।
सुदामतः   ।
हिमवत्तः   ।
पिलुमूलतः  । ।



<उरसो यच्च>#   । । PS_४,३.११४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.११४ः

उरस्-शब्दात्यत्प्रत्ययो भवति, चकारात्तसिश्च, तेन एकदिकित्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
उरसा एकदिगुरस्यः, उरस्तः  । ।



<उपज्ञाते>#   । । PS_४,३.११५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.११५ः

तेन इत्येव   ।
तृतीया-समर्थातुपज्ञाते इत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
विना उपदेशेन ज्ञातमौपज्ञातं, स्वयं अभिसम्बद्धं इत्यर्थः   ।
पाणिनिना उपज्ञातं पाणिनीयं अकालकं व्याकरणं  ।
काशकृत्स्नं गुरुलाघवं  ।
आपिशलं दुष्करणं  । ।



<कृते ग्रन्थे>#   । । PS_४,३.११६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.११६ः

तेन इत्येव   ।
तृतीया-समर्थात्कृते इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्तत्कृतं ग्रन्थश्चेत्स भवति   ।
वररुचिना कृताः वाररुचाः श्लोकाः   ।
हैकुपादो ग्रन्थः   ।
भैकुराटो ग्रन्थः   ।
जालूकः   ।
ग्रन्थे इति किं ? तक्षकृतः प्रासादः   ।
उत्पादितं कृतं, विद्यामानां एव ज्ञातं औपज्ञातं इत्ययं अनयोर्विशेषः  । ।



<सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_४,३.११७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.११७ः

तृतीया-समर्थात्कृते इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति समुदायेन चेत्सञ्ज्ञा ज्ञायते   ।
मक्षिकाभि कृतं माक्षिकं  ।
कार्मुकं  ।
सारघं  ।
पौत्तिकं  ।
मधुनः सञ्ज्ञाः एताः  । ।



[#४२६]

<कुलाल-आदिभ्यो वुञ्>#   । । PS_४,३.११८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.११८ः

तेन, कृते, सञ्ज्ञायां इति च+एतत्सर्वं अनुवर्तते   ।
कुलालादिभ्यः वुञ्प्रत्ययो भवति तेन कृतं इत्येतस्मिन्नर्थे सञ्ज्ञायां गम्यमानायां  ।
कौलालकं  ।
वारुडकं  ।
कुलाल   ।
वरुद   ।
चण्डाल   ।
निषाद   ।
कर्मार   ।
सेना   ।
सिरघ्र   ।
सेन्द्रिय   ।
देवराज   ।
परिषथ् ।
वधू   ।
रुरु   ।
ध्रुव   ।
रुद्र   ।
अनडुः   ।
ब्रह्मन्  ।
कुम्भकार   ।
श्वपाक   ।
कुलालादिः  । ।



<क्षुद्रा-भ्रमर-वटर-पादपादञ्>#   । । PS_४,३.११९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.११९ः

तेन, कृते, सञ्ज्ञायां इति सर्वं अनुवर्तते   ।
क्षुद्रादिभ्यः अञ्प्रत्ययो भवति तेन कृते इत्येतस्मिन्विषये सञ्ज्ञायां गम्यमानायां  ।
अणोऽपवादः   ।
स्वरे विशेषः   ।
क्षुद्रादिभिः कृतं क्षौद्रं  ।
भ्रामरं  ।
वाटरं  ।
पादपं  । ।



<तस्य+इदम्>#   । । PS_४,३.१२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१२०ः

तस्य इति षष्ठी-समर्थादिदं इत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
अणादयः पञ्च महोत्सर्गाः   ।
घादयश्च प्रत्यया यथाविहितं विधीयन्ते   ।
प्रकृतिप्रत्यय-अर्थयोः षष्ठ्य्-अर्थमात्रं तत्सम्बन्धिमात्रं च विवक्षितं, यदपरं लिङ्ग-सङ्ख्या-प्रत्यक्ष-परोक्षादिकं तत्सर्वं अविवक्षितं  ।
उपगोरिदं औपगवं  ।
कापटवं  ।
राष्ट्रियं  ।
अवारपारीणं  ।
अनन्तरादिष्वनभिधानान्न भवति, देवदत्तस्य अनन्तरं इति   ।
संवहेस्तुरणिट्च   ।
संवोढुः स्वं सांवहित्रं  ।
सिद्धः एवात्राण्, इडर्थं उपसङ्ख्यानं  ।
आग्नीधः शरणे रण्भं च   ।
आग्नीध्रं  ।
समिधामाधाने षेण्यण्  ।
सामिधेन्यो मन्त्रः   ।
सामिधेनी ऋक् । ।



<रथाद्यत्>#   । । PS_४,३.१२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१२१ः

रथ-शब्दात्यत्प्रत्ययो भवति तस्य+इदं इत्येतस्म्न्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
रथस्य इदं रथ्यं, चक्रं वा युगं वा   ।
रथाङ्ग एव+इष्यते, न अन्यत्र अनभिधानाथ् ।
रथसीताहलेभ्यो यद्विधाविति तदन्तविधिरुपसङ्ख्यायते   ।
परमरथ्यं  ।
उत्तमरथ्यं  । ।



[#४२७]

<पत्रपूर्वा दञ्>#   । । PS_४,३.१२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१२२ः

पतन्ति तेन इति पत्रं अश्वादिकं वाहनं उच्यते   ।
तत्पूर्वाद्रथ-शब्दातञ्प्रत्ययो भवति तस्य+इदं इत्येतस्मिन्विषये   ।
पूर्वस्य यतोऽपवादः   ।
आश्वरथं चक्रं  ।
औष्ट्ररथं  ।
गार्दभरथं  । ।



<पत्र-अध्वर्यु-परिषदश्च>#   । । PS_४,३.१२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१२३ः

पत्रं वाहनम्, तद्वाचिनः प्रातिपदिकातध्वर्यु-परिषच्-छब्दाभ्यां च अञ्प्रत्ययो भवति तस्य+इदं इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
पत्राद्वाह्ये   ।
अश्वस्य इदं वहनीयं आश्वं  ।
औष्ट्रं  ।
गार्दभं  ।
आध्वर्यवं  ।
पारिषदं  । ।



<हल-सीराट्ठक्>#   । । PS_४,३.१२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१२४ः

हल-सीर-शब्दाभ्यां ठक्प्रत्ययो भवति तस्य+इदं इत्यस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
हलस्य इदं हालिकं  ।
सैरिकं  । ।



<द्वन्द्वाद्वुन्वैर-मैथुनिकयोः>#   । । PS_४,३.१२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१२५ः

द्वन्द्व-सञ्ज्ञाकात्वुन्प्रत्ययो भवति तस्य+इदं इत्येतस्मिन्विषये, वैर-मैथुनिकयोः प्रत्ययार्थ-विशषणयोः   ।
अणोऽपवादः   ।
छं तु परत्वाद्बाधते   ।
वैरे तवत्- बाभ्रव्यशालङ्कायनिका   ।
काकोलूकिका   ।
मैथुनिकायां - अत्रिभरद्वाजिका   ।
कुत्सकुशिकिका   ।
विवहनमैथुनिका   ।
वैरस्य नपुंसकत्वेऽप्यमी स्वभावतः स्त्रीलिङ्गाः   ।
वैरे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
दैवासुरं  ।
राक्षोऽसुरं वैरं  । ।



<गोत्र-चरणाद्वुञ्>#   । । PS_४,३.१२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१२६ः

गोत्र-वाचिभ्यः चरण-वाचिभ्यः च प्रातिपदिकेभ्यो वुञ्प्रत्ययो भवति तस्य+इदं इत्येतस्मिन्विषये अणोऽपवादः   ।
छं तु प्रत्वाद्बाधते   ।
गोत्रात्तावद्- ग्लौचुकायनकं  ।
औपगवकं  ।
चरणाद्धर्माम्नाययोरिष्यते   ।
काठकं  ।
कालापकं  ।
मौदकं  ।
पैप्पलादकं  । ।



[#४२८]

<सङ्घ-अङ्क-लक्षणेष्वञ्-यञ्-इञां अण्>#   । । PS_४,३.१२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१२७ः

सङ्घ-आदिषु प्रतयार्थ-विशेषणेषु अञनताद्, यञन्ताद्, इञन्ताच्च प्रातिपदिकादण्प्रत्ययो भवति तस्य+इदं इत्येतस्मिन्विषये   ।
पूर्वस्य वुञोऽपवादः   ।
घोष-ग्रहणं अत्र कर्तव्यं  ।
तेन वैषम्याद्यथासङ्ख्यं न भवति   ।
अञनतात्बैदः सङ्घः   ।
बैदाऽङ्कः   ।
बैदं लक्षणं  ।
बैदो घोषः   ।
यञन्तात्गार्गः सङ्घः   ।
गार्गोऽङ्कः   ।
गार्गं लक्षणं  ।
गार्गो घोषः   ।
इञन्तात्दाक्षः सङ्घः   ।
दाक्षोऽङकः   ।
दाक्षं लक्षणं  ।
दाक्षो घोषः   ।
अङ्कलक्षणयोः को विशेषः ? लक्षणं लक्ष्यभूतस्य+एव चिह्नभूतं स्वं यथा विद्या बिदानाम्, अङ्कस्तु गवादिस्थोऽपि गवादीनां स्वं न भवति   ।
णित्करणं ङीबर्थं पुंवद्भाव-प्रतिषेध-अर्थं च   ।
वैदी विद्या अस्य वैदीविद्यः  । ।



<शाकलाद्वा>#   । । PS_४,३.१२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१२८ः

शाकल-शब्दात्सङ्घादिषु प्रत्ययार्थ-विशेषनेषु वा अण्-प्रत्ययो भवति तस्य+इदं इत्येतस्मिन्विषये   ।
वुञोऽपवादः   ।
शाकलेन प्रोक्तं अधीयते शाकलाः   ।
तेषां सङ्घः शाकलः, शाकलकः   ।
शाकलोऽङ्कः, शाकलकोऽङ्कः   ।
शाकलं लक्षणम्, शाकलकं लक्षणं  ।
शाकलो घोषः, शाकलको घोषः  । ।



<छन्दोग-औक्थिक-याज्ञिक-बह्वृच-नटाज्ञ्यः>#   । । PS_४,३.१२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१२९ः

सङ्घादयो निवृत्ताः, सामान्येन विवानं  ।
छन्दोग-आदिभ्यः शब्देभ्यो ञ्यः प्रत्ययो भवति तस्य+इदं इत्येतस्मिन्विषये   ।
वुञणोरपवादः   ।
चरणाद्धर्माम्नाययोः, तत्साहचर्यान्नटशब्दादपि धर्माम्नाययोरेव भवति   ।
छन्दोगानां धर्मो वा आम्नायो वा छन्दोग्यं  ।
औक्थिक्यं  ।
याज्ञिक्यं  ।
बाह्वृच्यं  ।
नाट्यं  ।
अन्यत्र छान्दोगं कुलं इत्यादिः  । ।



<न दण्डमाणव-अन्तेवासिषु>#   । । PS_४,३.१३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१३०ः

दण्ड-प्रधाना मानवाः दण्ड-माणवाः, अन्तेवासिनः शिष्याः   ।
तेष्वभिधेयेषु वुञ्प्रत्ययो न भवति   ।
गोत्र-ग्रहणं इह अनुवर्तते, तेन वुञ्-प्रतिषेधो विज्ञायते   ।
गौकक्षाः दण्डमाणवाः अन्तेवासिनो वा   ।
दाक्षाः   ।
माहकाः  । ।



<रैवतिक-आदिभ्यश्छः>#   । । PS_४,३.१३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१३१ः

दैवतिक-आदिभ्यः छः प्रतयो भवति तस्य+इदं इत्येतस्मिन्विषये   ।
गोत्र-प्रत्ययान्ता एते, ततः पूर्वेण वुञि प्राप्ते छ-विधान-अर्थं वचनं  ।
रैवतिकीयः   ।
स्वपिशीयः   ।
रैवतिक   ।
स्वापिशि   ।
क्षैमवृद्धि   ।
गौरग्रीवि   ।
औदमेयि   ।
औदवाहि   ।
बैजवापि  । ।



[#४२९]

<कौपिञ्जल-हासितपदादण्>#   । । PS_४,३.१३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१३२ः

कौपिञ्जल-हास्तिपद-शब्दाभ्यं अण्प्रत्ययो भवति तस्य+इदं इत्येतस्मिन्विषये   ।
गोत्र-वुञोऽपवादः, गोत्र-अधिकाराथ् ।
कौपिञ्जलः   ।
हास्तिपदः  । ।



<आथर्वणिकस्य+इक-लोपश्च>#   । । PS_४,३.१३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१३३ः

अणित्येव   ।
आथर्वणिक-शब्दादण्प्रत्ययो भवति, तत्संनिहोगेन च इक-लोपः, तस्य+इदं इत्येतस्मिन्विषये   ।
चरनवुञोऽपवादः   ।
आथर्वणिकस्यायं आथर्वणो धर्मः आम्नायो वा   ।
चरणाद्धर्माम्नाययोः  । ।



<तस्य विकारः>#   । । PS_४,३.१३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१३४ः

तस्य इति षष्ठी-समर्थाद्विकारः इत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
प्रकृतेरवस्थान्तरं विकारः   ।
किं इह+उदाहरणं ? अप्राण्याद्य्-उदात्तं अवृद्धं, यस्य च न अन्यत्प्रतिपदं विधानं  ।
अश्मनो विकारः आश्मनः, आश्मः   ।
अश्मनो विकारे   ।
इति टिलोपः पाक्षिकः   ।
भास्मनः   ।
मार्त्तिकः   ।
नित्स्वरेणाद्युदात्ता एते   ।
तस्य प्रकरणे तस्य इति पुनर्वचनं शैषिक-निवृत्त्य्-अर्थं  ।
विकारावयवयोर्धादयो न भवन्ति   ।
हालः   ।
सैरः  । ।



<अवयवे च प्राण्य्-ओषधि-वृक्षेभ्यः>#   । । PS_४,३.१३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१३५ः

प्राण्-योषधि-वृक्ष-वाचिभ्यः शब्देभ्यः षष्ठी-समर्थेभ्यः अवयवे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, चकाराद्विकारे च   ।
तत्र प्राणिभ्यः अञं वक्ष्यति   ।
कपोतस्य विकारो अवयवो वा कापोतः   ।
मायूरः   ।
तैत्तिरः   ।
ओषधिभ्यः -- मौर्वं काण्डं  ।
मौर्वं भस्म   ।
वृक्षेभ्यः -- कारीरं काण्डं  ।
कारीरं भस्म   ।
इत उत्तरे प्रत्ययाः प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः विकारावयवयोः भवन्ति   ।
अन्येभ्यस्तु विकारमात्रे   ।
कथं द्वयं अप्यधिक्रियते तस्य विकारः, अवयवे च प्राण्य्-ओषधि-वृक्षेभ्यः इति ? विकारावयवयोर्युगपदधिकारोऽपवाद  ।
विधान-अर्थः   ।
कृत-निर्देशौ हि तौ  । ।



<बिल्व-आदिभ्योऽण्>#   । । PS_४,३.१३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१३६ः

बिल्व इत्येवं आदिभ्योऽण्प्रत्ययो भवति विकार-अवयवयोरर्थयोः   ।
यथायोगं अञ्मयटोरपवादः   ।
बिल्वस्य विकारोऽवयवो वा बैल्वः   ।
गवेधुका-शब्दोऽत्र पठ्यते, ततः कोपधातेव सिद्धे मयड्बाधनार्थं ग्रहणं  ।
विल्व   ।
व्रीहि   ।
काण्ड   ।
मुदङ् ।
मसूर   ।
गोधूम   ।
इक्षु   ।
वेणु   ।
गवेधुका   ।
कर्पासी   ।
पाटली   ।
कर्कन्धू   ।
कुटीर   ।
बिल्वादिः  । ।



[#४३०]

<क-उपाधाच्च>#   । । PS_४,३.१३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१३७ः

क-कार-उपधात्प्रातिपदिकादण्प्रत्ययो भवति यथायोगं विकार-अवयवयोरर्थयोः   ।
अञोऽपवादः   ।
तर्कु - तार्कवं  ।
तित्तिडीक-तैत्तिडीकं  ।
माण्डूकं  ।
दार्दुरूकं  ।
माधूकं  । ।



<त्रपु-जतुनोः षुक्>#   । । PS_४,३.१३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१३८ः

त्रपु-जतु-शब्दाभ्यां अण्प्रत्ययो भवति विकरे, तत्सन्नियोगेन तयोः षुगागमो भवति   ।
ओरञोऽपवादः   ।
त्रपुणो विकारः त्रापुषं  ।
जातुषं  ।
अप्राण्यादित्वान्न अवयवे  । ।



<ओरञ्>#   । । PS_४,३.१३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१३९ः

उ-वर्णान्तात्प्रातिपदिकातञ्प्रतयो भवति विकार-अवयवयोरर्थयोः   ।
अणोऽपवादः   ।
अनुदात्तादेरन्यदिहोदाहरणं  ।
दैवदारं  ।
भाद्रदारवं  । ।



<अनुदात्त-आदेश्च>#   । । PS_४,३.१४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१४०ः

अनुदात्तादेः प्रातिपदिकातञ्प्रत्ययो भवति विकार-अवयवयोरर्थयोः   ।
अणोऽपवादः   ।
दाधित्थं  ।
कापित्थं  ।
माहित्थं  । ।



<पलाश-आदिभ्यो वा>#   । । PS_४,३.१४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१४१ः

पलाश-आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः वा अञ्प्रत्ययो भवति विकार-अवयवयोरर्थयोः   ।
पालाशं  ।
खादिरं  ।
यवासं  ।
उभयत्र विभाषेयं  ।
पलाशखदिरशिंशिपास्पन्दनानां अनुदत्तादित्वात्प्राप्ते अन्येषां अप्राप्ते   ।
पलाश   ।
खदिर   ।
शिंशिपा   ।
स्पन्दन   ।
करीर   ।
शिरीष   ।
यवास   ।
विकङ्कत   ।
पलाशादिः  । ।



<शम्याष्ट्लञ्>#   । । PS_४,३.१४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१४२ः

शमी-शब्दाट्ट्लञ्प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः   ।
अञोऽपवादः   ।
शामीलं भस्म   ।
शामीलीस्रुक् । ।



[#४३१]

<मयड्वऽ+एतयोर्भाषायां अभक्ष्य आच्छादनयोः>#   । । PS_४,३.१४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१४३ः

प्रकृतिमात्राद्वा मयट्प्रत्ययो भवति भक्ष्याच्छादनवर्जितयोः विकारावयवयोरर्थयोर्भाषायां विषये यथायथं प्रत्ययेषु प्राप्तेषु   ।
अश्ममयम्, आश्मनं  ।
मूर्वामयम्, मौर्वां  ।
भाषायां इति किं ? बैल्वः खादिरो वा यूपः स्याथ् ।
अभक्ष्याच्छादनयोः इति किं ? मौद्गः सूपः   ।
कार्पासमाच्छादनं  ।
एतयोः इत्यनेन किं यावता विकार-अवयवौ प्रकृतावेव ? ये विशेष-प्रत्ययाः प्राणिरजतादिभ्योऽञ्(*४,३.१५४) इत्येवं आदयस्तद्विषयेऽपि यथा स्यात्, कपोतमयम्, कापोतम्, लोहमयम्, लौहं इति  । ।



<नित्यं वृद्ध-शर-आदिभ्यः>#   । । PS_४,३.१४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१४४ः

भाषायां अभक्ष्याच्छादनयोः इत्येव   ।
वृद्धेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः शरादिभ्यश्च अभक्ष्याच्छादनयोः विकारावयवयोः भाषायां विषये नित्यं मयट्प्रत्ययो भवति   ।
वृद्धेभ्यस्तावत्- आम्रमयं  ।
शालमयं  ।
शाकमयं  ।
शरादिभ्यः - शरमयं  ।
दर्भमयं  ।
मृन्मयं  ।
नित्य-ग्रहणं किं यावता आरम्भ-सामर्थ्यादेव नित्यं भविस्यति ? एक-अचो नित्यं मयटमिच्छन्ति, तदनेन क्रियते, त्वङ्मयम्, स्रङ्मयं , वाङ्मयं इति   ।
शर   ।
दर्भ   ।
मृथ् ।
कुटी   ।
तृण   ।
सोम   ।
बल्वज   ।
शरादिः  । ।



<गोश्च पुरीषे>#   । । PS_४,३.१४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१४५ः

गो-शब्दात्पुरीषेऽभिधेये मयट्प्रत्ययो भवति   ।
गोमयं  ।
पुरीषे इति किं ? गव्यं पयः   ।
पुरीषं न विकारो न च अवयवः, तस्य+इदं विषये विधानं  ।
विकारावयवयोस्तु गोपयसोर्यतं वक्ष्यति  । ।



<पिष्टाच्च>#   । । PS_४,३.१४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१४६ः

पिष्ट-शब्दान्नित्यं मयट्प्रत्ययो भवति तस्य विकारः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणोऽपवादः   ।
पिष्टमयं भस्म  । ।



<सञ्ज्ञायां कन्>#   । । PS_४,३.१४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१४७ः

पिष्ट-शब्दात्कन्प्रत्ययो भवति विकारे सञ्ज्ञायां विषये   ।
मयटोऽपवादः   ।
पिष्टकः  । ।



<व्रीहेः पुरोडाशे>#   । । PS_४,३.१४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१४८ः

व्रीहि-शब्दान्मयट्प्रत्ययो भवति पुरोडशे विकारे   ।
बिल्वाद्यणोऽपवादः   ।
व्रीहिमयः पुरोडाशः   ।
व्रैहं अन्यत् । ।



[#४३२]

<असञ्ज्ञायां तिल-यवाभ्याम्>#   । । PS_४,३.१४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१४९ः

तिल-यव-शब्दाभ्यां असञ्ज्ञाविषये मयट्प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः   ।
तिलमयं  ।
यवमयं  ।
असञ्ज्ञायां इति किं ? तैलं  ।
यावकः   ।
यावादिभ्यः कन्(*५,४.२९)  । ।



<द्व्यचश्छन्दसि>#   । । PS_४,३.१५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१५०ः

द्व्यचः प्रातिपदिकात्छन्दसि विषये मयट्प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः   ।
भाषायां मयडुक्तः, छन्दस्यप्राप्तो विधीयते   ।
यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति   ।
दर्भमयं वासो भवति   ।
शरमयं बहिर्भवति  । ।



<न+उत्त्वद्-वर्ध्र-बिल्वात्>#   । । PS_४,३.१५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१५१ः

उत्वतः प्रातिपदिकाद्वर्ध्र-बिल्व-शब्दाभ्यां च मयट्प्रत्ययओ न भवति   ।
द्व्यचश्छन्दसि (*४,३.१५०) इति प्राप्तः प्रतिषिध्यते   ।
मौञ्जं शिक्यं  ।
गार्मुतं चरुं  ।
वार्ध्री बालप्रग्रथिता भवति   ।
बैल्वो ब्रह्मवर्चसकामेन कार्यः   ।
तपरकरणं तत्कालार्थं धूममयानि अभ्राणि   ।
मतुब्-निर्देशस्तदन्तविधिनिरासार्थः   ।
इह+एव स्यात्वैणवी यष्टिः इति  । ।



<ताल-आदिभ्योऽण्>#   । । PS_४,३.१५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१५२ः

ताल-आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः अण्प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः   ।
मयडादीनां अपवादः   ।
तालं धनुः   ।
बार्हिणं  ।
ऐन्द्रालिशं  ।
तालाद्धनुषि   ।
बार्हिण   ।
इन्द्रालिश   ।
इन्द्रादृश   ।
इन्द्रायुध   ।
चाप   ।
श्यामाक   ।
पीयुक्षा   ।
तालादिः  । ।



<जातरूपेभ्यः परिमाणे>#   । । PS_४,३.१५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१५३ः

जातरूपं सुवर्णं  ।
बहुवचन-निर्देशात्तद्वाचिनः सर्वे गृह्यन्ते   ।
जातरूप-वाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः अण्प्रत्ययो भवति परिमाणे विकारे   ।
मयडादीनं अपवादः   ।
हाटको निष्कः   ।
हाटकं कार्षापणं  ।
जातरूपं  ।
तापनीयं  ।
परिमाणे इति किं ? यष्टिरियं हाटकमयी  । ।



[#४३३]

<प्राणि-रजत-आदिभ्योऽञ्>#   । । PS_४,३.१५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१५४ः

प्राणि-वाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो रजतदिभ्यश्च अञ्प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः   ।
अणादिनां अपवादः   ।
अनुदात्तादेः अञ्विहित एव परिशिष्टं इह+उदाहरणं  ।
प्राणिभ्यस्तावत्- कापोतं  ।
मायूरं  ।
तैत्तिरं  ।
रजतादिभ्यः - राजतं  ।
सैसं  ।
लौहं  ।
रजतादिषु येऽनुदात्तादयः पट्यन्ते रजतकण्डकरप्रभृतयस्तेभ्योऽञि सिद्धे पुनर्वचनं मयड्वाधनार्थं  ।
रजत   ।
सीस   ।
लोह   ।
उदुम्बर   ।
नीलदारु   ।
रोहितक   ।
बिभीतक   ।
पीतदास   ।
तीव्रदारु   ।
त्रिकण्टक   ।
कण्टकार   ।
रजतादिः  । ।



<ञितश्च तत्प्रत्ययात्>#   । । PS_४,३.१५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१५५ः

अञित्येव   ।
तदिति विकारावयवयोरर्थयोः प्रत्यवमर्शः   ।
ञिद्यो विकारावयवप्रत्ययस्तदन्तात्प्रातिपदिकातञ्प्रत्ययो भवति विकारवयवयोः एव   ।
मयटोऽपवादः   ।
ओरञ्(*४,२.७१), शम्याष्ट्लञ्(*४,३.१४२), प्राणिरजतादिभ्योऽञ्(*४,३.१५४), उष्ट्राद्वुञ्(*४,३.१५७), एण्या ढञ्(*४,३.१५९), कंसीय-परशव्ययोर्यञ्-अञौ लुक्च (*४,३.१६८) इत्येते प्रत्ययाः गृह्यन्ते   ।
दैवदारवस्य विकारोऽवयवो वा दैवदारवं  ।
दाधित्थस्य दाधित्थं  ।
पालाशस्य पालाशं  ।
शामीलस्य शामीलं  ।
कापोतस्य कापोतं  ।
औष्ट्रकस्य औष्ट्रकं  ।
ऐणेयस्य ऐणेयं  ।
कांस्यस्य कांस्यं  ।
पारशवस्य पारशवं  ।
ञितः इति किं ? बैल्वमयं  ।
तत्प्रत्ययातिति किं ? बैदमयं  । ।



<क्रीतवत्प्रैमाणात्>#   । । PS_४,३.१५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१५६ः

प्राग्वतेष्ठञ्(*४,१.१८) इत्यत आरभ्य क्रीतार्थे ये प्रत्ययाः परिमाणाद्विहिताः, ते विकारेऽतिदिश्यन्ते   ।
परिमाणात्क्रीत इव प्रत्यया भवन्ति तस्य विकारः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अणादीनां अपवादः   ।
सङ्ख्या अपि परिमाण-ग्रहणेन गृह्यते, न रूढिपरिमाणं एव   ।
निष्केण क्रीतं नैष्किकं  ।
एवं निष्कस्य विकारो नैष्किकः   ।
शतेन क्रीतं शत्यम्, शतिकं  ।
शतस्य विकारः शत्यः, शतिकः   ।
साहस्रः   ।
वतिः सर्वसादृश्यार्थः   ।
अध्यर्धपूर्वाद्द्विगोर्लुगसञ्ज्ञायां (*५,१.२८) इत्येवं आदिकं अप्यतिदिश्यते   ।
द्विसहस्रः, द्विसाहस्रः   ।
द्विनिष्कः, द्विनैष्किकः  । ।



<उष्ट्राद्वुञ्>#   । । PS_४,३.१५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१५७ः

उष्ट्र-शब्दाद्वुञ्प्रत्ययो विकारावयवयोरर्थ्योः   ।
प्राण्यञोऽपवादः   ।
उष्ट्रस्य विकारोऽवयवो वा औष्ट्रकः  । ।



[#४३४]

<उमा-ऊर्णयोर्वा>#   । । PS_४,३.१५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१५८ः

उमा-शब्दादूर्णा-शदच्च वा वुञ्प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः   ।
ॐअकम्, ॐअं  ।
और्णकं और्णं  । ।



<एण्या ढञ्>#   । । PS_४,३.१५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१५९ः

एणी-शब्दाद्ढञ्प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः   ।
प्राण्यञोऽपवादः   ।
ऐणेयं मांसं  ।
पुंसस्तु अञेव भवति   ।
एणस्य मांसं ऐणं  । ।



<गोपयसोर्यत्>#   । । PS_४,३.१६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१६०ः

गोपयस्-शब्दाभ्यां यत्प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः   ।
गव्यं  ।
पयस्यं  ।
सर्वत्र गोरजादि-प्रसङ्गे यदस्त्येव, मय्ड्विषये तु विधीयते  । ।



<द्रोश्च>#   । । PS_४,३.१६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१६१ः
द्रु-शब्दाद्यत्प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः   ।
ओरञोऽपवादः   ।
द्रव्यं  । ।



<माने वयः>#   । । PS_४,३.१६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१६२ः

द्र-शब्दान्माने विकार-विशेषे वयः प्रत्ययो भवति   ।
यतोऽपवादः   ।
द्रुवयं  । ।



<फले लुक्>#   । । PS_४,३.१६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१६३ः

विकारावयवयोरुत्पन्नस्य फले तद्विषये विवक्षिते लुग्भवति   ।
आमलक्याः फलं आमलकं  ।
कुवलं  ।
वदरं  ।
फलितस्य वृक्षास्य फलं अवयवो भवति विकारश्च, पल्लवितस्य+इव पल्लवः  । ।



<प्लक्ष-आदि-भ्योऽण्>#   । । PS_४,३.१६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१६४ः

फले इत्येव   ।
प्लक्ष-आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः फले विकारावयवत्वेन विवक्षिते अण्प्रत्ययो भवति   ।
अञोऽपवादः   ।
विधान-सामर्थ्यात्तस्य न लुग्भवति   ।
प्लाक्षं  ।
नैयग्रोधं  ।
प्लक्ष   ।
न्यग्रोध   ।
अश्वत्थ   ।
इङ्गुदी   ।
शिग्रु   ।
ककर्न्धु   ।
वुहती   ।
प्लक्ष-आदिः  । ।



[#४३५]

<जम्ब्वा वा>#   । । PS_४,३.१६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१६५ः

फले इत्येव   ।
जम्बू-शब्दात्फलेऽभिधेये वा अण्प्रत्ययो भवति   ।
अञोऽपवादः   ।
अत्र अणो विधान - समार्थ्याल्लुग्न भवति, अञस्तु भवत्येव   ।
जाम्बवानि फलानि, जम्बूनि वा  । ।



<लुप्च>#   । । PS_४,३.१६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१६६ः

वा इत्येव   ।
जम्ब्वाः फलेऽभिधेये प्रत्ययस्य वा लुप्भवति   ।
युक्तवद्भावे विशेषः   ।
जम्ब्वाः फलं जम्बूः फलम्, जम्बु फलम्, जाम्बवं इति वा   ।
लुप्-प्रकरणे पह्ल-पाकशुषां उपसङ्ख्यानं  ।
व्रीहयः   ।
यवाः   ।
माषाः   ।
मुद्गाः   ।
तिलाः   ।
पुष्पमूलेसु बहुलं  ।
मल्लिकायाः पुष्पं मल्लिका   ।
नवमल्लिका जातिः   ।
बिदार्याः मूलं बिदारी   ।
अंशुमती   ।
बृहती   ।
न च भवति   ।
पाटलानि पुष्पाणि   ।
शाल्वानि मूलनि   ।
बहुलवचनात्क्वचिदन्यदपि भवति, कदम्बं पुष्पम्, अशोकम्, करवीरम्, बैल्वानि फलानि इति  । ।



<हरीतक्य्-आदिभ्य श्च>#   । । PS_४,३.१६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१६७ः

हरीतकी इत्येवं आदिभ्यः शब्देभ्यः फले प्रत्ययस्य लुब्भवति   ।
लुकि प्राप्ते लुपो विधाने युक्तवद्भावे स्त्री-प्रत्ययश्रवणे च विशेषः   ।
हरीतक्याः फलं हरीतकी   ।
कोशातकी   ।
नखरजनी   ।
अत्र च व्यक्तिर्युक्तवद्भावेन+इष्यते, वचनं त्वभिधेयवदेव भवति   ।
हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः   ।
हरीतकी   ।
कोशातकी   ।
नखरजनी   ।
शष्कण्डी   ।
दाडी   ।
दोडी   ।
दीडी   ।
श्वेतपाकी   ।
अर्जुनपाकी   ।
काला   ।
द्राक्षा   ।
ध्वङ्क्षा   ।
गर्गरिका   ।
कण्टकारिका   ।
शेफालिका   ।
येषां च फलपाक-निमित्तः शोषः   ।
पुष्पमुलेषु बहुलं  ।
हरीतक्यादिः  । ।



<कंसीय-परशव्ययोर्यञ्-अञौ लुक्च>#   । । PS_४,३.१६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,३.१६८ः

प्राक्क्रीताच्छः (*५,१.१), कंसीयः   ।
उ-गव्-आदिभ्यो यत्(*५,१.२), परशव्यः   ।
कंसीय-परशव्य-शब्दाभ्यां यथासङ्ख्यं यञ्-अञौ प्रत्ययौ भवतः तस्य विकारः इत्येतस्मिन्विषये, तत्संनियोगेन च कंसीय-परशव्ययोः लुग्भवति   ।

[#४३६]

कंसीयस्य विकारः कांस्यः   ।
परशव्यस्य विकारः पारशवः   ।
प्रातिपदिक-अधिकाराद्धातुप्रत्ययस्य न लुग्भवति   ।
परशव्य-शब्दादनुदात्त-आदित्वादेव अञि सिद्धे लुग्-अर्थं वचनं  ।
ननु च यस्य+इति च (*६,४.१४८) इति लोपे कृते हलस्तद्धितस्य (*६,४.१५०) इति य-लोपो भविष्यति ? ना+एअदस्ति, ईति इति तत्र वर्तते  । ।
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः

__

[#४३७]

चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः   ।



<प्राग्वहतेष्ठक्>#   । । PS_४,४.१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१ः

तद्वहति रथ-युग-प्रासङ्गं (*४,४.७६) इति वक्ष्यति   ।
प्रागेतस्माद्वहतिसंशब्दनाद्यानर्थाननुक्रममिष्यामः, ठक्प्रत्ययस्तेष्वधिकृतो वेदितव्यः   ।
वक्ष्यति - तेन दीव्यति खनति जयति जितं (*४,४.२) इति   ।
अक्षैर्दीव्यति आक्षिकः   ।
ठक्-प्रकरणे तदाहेति माशब्दादिभ्य उपसङ्ख्यानं  ।
माशब्दः इत्याह माशब्दिकः   ।
नैत्यशब्दिकः कार्यशब्दिकः   ।
वाक्यादेतत्प्रत्ययविधानं  ।
आहौ प्रभूतादिभ्यः   ।
प्रभूतं आह प्राभूतिकः   ।
पार्याप्तिकः   ।
क्रियाविशेषणत्प्रत्ययः   ।
पृच्छतौ सुस्नातादिभ्यः   ।
सुस्नतं पृच्छति सौस्नातिकः   ।
सौखरात्रिकः   ।
सौखशायनिकः   ।
गच्छति परदारादिभ्यः   ।
परदारान्गच्छति पारदारिकः   ।
गौरुतल्पिकः  । ।



<तेन दीव्यति खनति जयति जितम्>#   । । PS_४,४.२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.२ः

तेन इति तृतीया-समर्थाद्दीव्यति खनति जयति जितं इत्येतेष्वर्थेषु ठक्प्रत्ययो भवति   ।
अक्षैर्दीव्यति आक्षिकः   ।
शालाकिकः   ।
अभ्र्या खनति आभ्रिकः   ।
कौद्दालिकः   ।
अक्षैर्जयति आक्षिकः   ।
अक्षैर्जितं आक्षिकं  ।
शालाकिकं  ।
सर्वत्र करणे तृतीया समर्थविभक्तिः   ।
देवदत्तेन जितं इति प्रत्ययो न भवति, अनभिधानाथ् ।
अङ्गुल्या खनति इति च   ।
प्रत्ययार्थे सङ्ख्याकालयोरविवक्षा   ।
क्रियाप्रधानत्वेऽपि चाख्यातस्य तद्धितः स्वभावात्साधनप्रधानः  । ।



[#४३८]

<संस्कृतम्>#   । । PS_४,४.३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.३ः

तेन इति तृतीया-समर्थात्संस्कृतं इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
सत उत्कर्षाधानं संस्कारः   ।
दध्ना संस्कृतं दाधिकं  ।
शार्ङ्गवेरिकं  ।
मारीचिकं  ।
योगविभाग उत्तरार्थः  । ।



<कुलत्थ-क-उपधादण्>#   । । PS_४,४.४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.४ः

कुलत्थ-शब्दात्क-कारोपधात्शब्दाच्च प्रातिपदिकादण्प्रत्ययो ह्बवति संस्कृतं इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादः   ।
कुलत्थैः संस्कृतं कौलत्थं  ।
ककारोपधात्- तैत्तिडीकं  ।
दार्दभकं  । ।



<तरति>#   । । PS_४,४.५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.५ः

तेन इति तृतीयासमर्थात्तरति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो ह्बवति   ।
तरति प्लवते इत्यर्थः   ।
काण्डप्लवेन तरति काण्डप्लविकः   ।
औडुपिकः  । ।



<गोपुच्छाट्ठञ्>#   । । PS_४,४.६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.६ः

गोपुच्छ-शब्दाट्ठञ्प्रत्ययो भवति तरति इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
ठकोऽपवादः   ।
स्वरे विशेषः   ।
गौपुच्छिकः  । ।



<नौ-द्व्यचष्ठन्>#   । । PS_४,४.७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.७ः

नौ-शब्दाद्द्व्यचश्च प्रातिपदिकाट्ठन्प्रत्ययो ह्बवति तरति इत्येतस्मिनर्थे   ।
ठकोऽपवादः   ।
नावा तरति नाविकः   ।
द्व्यचः खल्वपि - घटिकः   ।
प्लविकः   ।
बाहुकः   ।
षकारः सांहितिको नानुबन्धः   ।
बाहुका स्त्री   ।
आकर्षात्पर्पादेर्भस्त्रादिभ्यः कुसीद-सूत्राच्च   ।
आवसथात्किशरादेः षितः षडेते ठग्-अधिकारे  । ।
विधिवाक्यापेक्षं च षट्त्वं, प्रत्ययास्तु सप्त  । ।



<परति>#   । । PS_४,४.८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.८ः

तेन इति तृतीयासमर्थाच्चरति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्पत्ययो भवति   ।
चरतिर्भक्षणे गतौ च वर्तते   ।
दध्ना चरति दधिकः   ।
हास्तिकः   ।
शाकटिकः  । ।



[#४३९]

<आकर्षात्ष्ठल्>#   । । PS_४,४.९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.९ः

आकर्ष-शब्दाद्ष्थल्प्रत्ययो भवति चरति इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
ठकोऽपवादः   ।
लकारः स्वरार्थः   ।
षकारो ङीषर्थः   ।
आकर्षेण चरति आकर्षिकः   ।
आकर्षिकी   ।
आकर्षः इति सुवर्ण-परीक्षार्थो निकषोपलः उच्यते  । ।



<पर्प-आदिभ्यः ष्ठन्>#   । । PS_४,४.१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१०ः

पर्प इत्येवं आदिभ्यः ष्ठन्प्रत्ययो भवति चरति इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
ठकोऽपवादः   ।
नकारः स्वरार्थः   ।
षकारो ङीषर्थः   ।
पर्पिकः   ।
पर्पिकी   ।
अश्विकः   ।
अश्विकी   ।
पर्प   ।
अश्व   ।
अश्वत्थ   ।
रथ   ।
जाल   ।
न्यास   ।
व्याल   ।
पाद   ।
पञ्च   ।
पदिक   ।
पर्पादिः  । ।



<श्वगणाट्ठञ्च>#   । । PS_४,४.११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.११ः

श्वगण-शब्दात्ठञ्प्रत्ययो भवति, चकारात्ष्ठन्, चरति इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
ठकोऽपवादः   ।
श्वगणेन चरति श्वागणिकः   ।
श्वागणिकी   ।
ठन्- श्वगणिकः   ।
श्वगणिका   ।
श्व-आदेरिञि (*७,३.८) इत्यत्र वक्ष्यति, इकारादि-ग्रहणं च कर्तव्यं श्वागणिकाद्य्-अर्थं (*७,३.८) इति   ।
तेन थत्रि द्वरादिकार्यं न भवति  । ।



<वेतन-आदिभ्यो जीवति>#   । । PS_४,४.१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१२ः

तेन इति तृतीयासमर्थेभ्यः वेतनादिभ्यः शब्देभ्यः जीवति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
वेतनेन जीवति वैतनिकः कर्मकरः   ।
धनुर्दण्डग्रहणं अत्र सङ्घातविगृहीतार्थं  ।
धनुर्दण्डिकः   ।
धानुष्कः   ।
दाण्डिकः   ।
वेतन   ।
वाह   ।
अर्धवाह   ।
धनुर्दण्ड   ।
जाल   ।
वेस   ।
उपवेस   ।
प्रेषन   ।
उपस्ति   ।
सुख   ।
शय्या   ।
शक्ति   ।
उपनिषथ् ।
उपवेष   ।
स्रक्  ।
पाद   ।
उपस्थान   ।
वेतनादिः  । ।



<वस्न-क्रय-विक्रयाट्ठन्>#   । । PS_४,४.१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१३ः

वस्न-क्रयविक्रय-शब्दाभ्यां तृतीयासमर्थाभ्यां ठन्प्रत्ययो भवति जीवति इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादः   ।
वस्नेन जीवति वस्निकः   ।
क्रय-विक्रय-ग्रहणं सङ्घातविगृहीत-अर्थं  ।
क्रयविक्रयीकः   ।
क्रयिकः   ।
विक्रयिकः  । ।



[#४४०]

<आयुधच्छ च>#   । । PS_४,४.१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१४ः

आयुध-शब्दात्छ प्रत्ययो भवति, चकाराट्ठंश्च, जीवति इत्येतस्मिन्विषये   ।
आयुधेन जीर्वात आयुधीयः, आयुधिकः  । ।



<हरत्युत्सङ्ग-आदिभ्यः>#   । । PS_४,४.१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१५ः
तेन इत्येव   ।
उत्सङ्गादिभ्यस्तृतियासमर्थेभ्यो हरति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
हरतिर्देशान्तरप्रापणे वर्तते   ।
उत्सङ्गेन हरति औत्सङ्गिकः   ।
औडुपिकः   ।
उत्सङ्ग   ।
उडुप   ।
उत्पत   ।
पिटक   ।
उत्सङ्गादिः  । ।



<भस्त्रादिभ्यः ष्ठन्>#   । । PS_४,४.१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१६ः

भस्त्रा इत्येवं आदिभ्यः तृतीयासम्र्थेभ्यः हरति तियेतस्मिन्नर्थे ष्ठन्प्रत्ययो भवति   ।
भस्त्रया हरति भस्त्रिकः   ।
भस्त्रिकी   ।
भरटिकः   ।
भरटिकी   ।
भस्त्रा   ।
भरट   ।
भरण   ।
शीर्षभार   ।
शीर्षेभार   ।
अंसभार   ।
अंसेभार   ।
भस्त्रादिः  । ।



<विभाषा विवध-वीवधात्>#   । । PS_४,४.१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१७ः

हरति इत्येव   ।
विवध-वीवध-शब्दाभ्यां तृतीयासमर्थाभ्यां विभाषा ष्ठन्प्रत्ययो भवति   ।
तेन मुक्ते प्रकृतः ठग्भवति   ।
विवधेन हरति विवधिकः   ।
विवधिकी   ।
वीवधिकः   ।
विवधिकी   ।
ठक्खल्वपि - वैवधिकः   ।
वैवधिकी   ।
विवध-वीवध-शब्दौ समानार्थौ पथि पर्याहारे च वर्तेते  । ।



<अण्कुटिलिकायाः>#   । । PS_४,४.१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१८ः

हरति इत्येव   ।
कुटिलिका-शब्दात्तृतीयासमर्थादण्प्रत्ययो ह्बवति हरति इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
कुटिलिकाया हरति मृगो व्याधं कौटिलिको मृगः   ।
कुटिलिकया हरत्यङ्गारात्कौटिलिकः कर्मारः   ।
कुटिलिका वक्रगतिः, कर्माराणामायुधकर्षणी लोहमयी यष्टिश्च+उच्यते  । ।



[#४४१]

<निर्वृत्तेऽक्षद्यूत-आदिभ्यः>#   । । PS_४,४.१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१९ः

तेन इत्येव   ।
अक्षद्यूतादिभ्यः तृतीयासमर्थेभ्यो निर्वृत्ते इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
अक्षद्यूतेन निर्वृत्तं आक्षद्यूतिकं वैरं  ।
जानुप्रहृतिकं  ।
अक्षद्यूत   ।
जानुप्रहृत   ।
जङ्घाप्रहृत   ।
पादस्वेदन   ।
कण्टकमर्दन   ।
गतागत   ।
यातोपयात   ।
अनुगत   ।
अक्षद्यूतादिः  । ।



<त्रेर्मं नित्यम्>#   । । PS_४,४.२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.२०ः

निर्वृत्त इत्येव   ।
ड्वितः क्त्रिः (*३,३.८८) इत्ययं त्रिशब्दो गृह्यते   ।
त्र्यन्तान्नित्यं मप्प्रत्ययो भवति तेन विर्वृत्ते इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
डुपचष्पाके - पक्त्रिमं  ।
डुवप्- उप्त्रिमं  ।
डुकृञ्- कृत्रिमं  ।
नित्य-ग्रहणं स्वातन्त्र्यनिवृत्त्य्-अर्थम्, तेन त्र्यन्तं नित्यं मप्-प्रत्ययान्तं एव भवति, विषयान्तरे न प्रयोक्तव्यं इति   ।
भाव-प्रत्ययान्तादिं अब्वक्तव्यः   ।
पाकेन निर्वृत्तं पाकिमं  ।
त्यागिमं  ।
सेकिमं  ।
कुट्टिमं  । ।



<अपमित्य-याचिताभ्यां कक्कनौ>#   । । PS_४,४.२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.२१ः

निर्वृत्त इत्येव   ।
अपमित्य-याचित-शब्दाभ्यां यथासङ्ख्यं कक्कनित्येतौ प्रत्ययौ भवतः निर्वृत्ते इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
आपमित्यकं  ।
याचितकं  । ।



<संसृष्टे>#   । । PS_४,४.२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.२२ः

तेन इत्येव   ।
तृतीयासमर्थात्संसृष्टे इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
संसृष्टं एकीभूतं अभिन्नं इत्यर्थः   ।
दध्ना संसृष्टं दाधिकं  ।
मारिचिकं  ।
शार्ङ्गवेरिकं  ।
पैप्पलिकं  । ।



<चूर्णादिनिः>#   । । PS_४,४.२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.२३ः

चूर्ण-शब्दादिनिः प्रत्ययो भवति संसृष्ते   ।
ठकोऽपवादः   ।
चूर्णैः संसृष्टाः चूर्णिनोऽपूपाः   ।
चूर्णिनो धानाः  । ।



[#४४२]

<लवणाल्लुक्>#   । । PS_४,४.२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.२४ः

संसृष्ते (*४,३.२२) इत्यनेन+उत्पन्नस्य ठको लवण-शब्दाल्लुक्भवति   ।
लवणः सूपः   ।
लवणं शाकं  ।
लवणा यवागूः   ।
द्रव्य-वाची लवण-शब्दो लुकं प्रयोजयति, न गुणवाची  । ।



<मुद्गादण्>#   । । PS_४,४.२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.२५ः

मुद्ग-शब्दादण्प्रत्ययो भवति संसृष्टे इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादः   ।
मौद्ग ओदनः   ।
मौद्गी यवागूः  । ।



<व्यञ्जनैरुपसिक्ते>#   । । PS_४,४.२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.२६ः

तेन इत्येव   ।
व्यञ्जन-वाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः तृतीयासमर्थेभ्यः उपसिक्ते इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
दध्ना उपसिक्तं दाधिकं  ।
सौपिकं  ।
खारिकं  ।
व्यञ्जनैः इति किं ? उदकेन+उपसिक्त ओदनः  । ।



<ओजःसहोऽम्भसा वर्तते>#   । । PS_४,४.२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.२७ः

ओजस्सहसम्भसित्येतेभ्यः तृतीयासमर्थेभ्यो वर्तते इत्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
ओजसा वर्तते औजसिकः शूरः   ।
साहसिकश्चौरः   ।
आम्भसिको मत्स्यः  । ।



<तत्प्रत्य्-अनु-पूर्वं ईप-लोम-कूलम्>#   । । PS_४,४.२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.२८ः

तदिति द्वितीयासमर्थ-विभक्तिः   ।
प्रति अनु इत्येवं पूर्वेभ्यः ईप-लोम-कूल-शब्देभ्यो द्वितियासमर्थेभ्यो वर्तते इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
ननु च वृतिरकर्मकः, तस्य कथं कर्मणा सम्बन्धः ? क्रियाविश्षणं अकर्मकाणां अपि कर्म भवति   ।
प्रतीपं वर्तते प्रातीपिकः   ।
आन्वीपिकः   ।
प्रातिलोमिकः   ।
आनुलोमिकः   ।
प्रातिकूलिकः   ।
आनुकूलिकः  । ।



<परिमुखं च>#   । । PS_४,४.२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.२९ः

परिमुख-शब्दाद्द्वितीयासमर्थाद्वर्तते इत्येअस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
परिमुखं वर्तते पारिमुखिकः   ।
चकारोऽनुक्त-समुच्चयार्थः   ।
पारिपार्श्विकः  । ।



[#४४३]

<प्रयच्छति गर्ह्यम्>#   । । PS_४,४.३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.३०ः

ततिति द्वितीयासमर्थात्प्रयच्छति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति, यत्तद्द्वितीयासमर्थं गर्ह्यं चेत्तद्भवति   ।
द्विगुणार्थ द्विगुणं, तादर्थ्यात्ताच्छब्द्यं  ।
द्विगुणं प्रयच्छति द्वैगुणिकः   ।
त्रिगुणिकः   ।
वृद्धेर्वृधुशिभावो वक्तव्यः   ।
वार्धुषिकः   ।
प्रकृत्यनतरं वा वृद्धिपर्यायो वृधुषिशब्दः   ।
गर्ह्यं इति किं ? द्विगुणं प्रयच्छत्यधमर्णः  । ।



<कुसीद-दश-एकादशात्ष्ठन्ष्ठचौ>#   । । PS_४,४.३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.३१ः

प्रयच्छति गर्ह्यं इत्येव   ।
कुसीदं वृद्धिः, तदर्थं द्रव्यं कुसिदं  ।
एकादशार्था दश दशैकादशशब्देन+उच्यन्ते   ।
कुसीद-दश-एकादशशब्दाभ्यां यथासङ्ख्यं ष्ठन्ष्ठचित्येतौ प्रत्ययौ भवतः प्रयच्छति गर्ह्यं इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादौ   ।
कुसिदं प्रयच्छति कुसीदिकः   ।
कुसीदिकी   ।
दशैकादशिकः   ।
दशैकादशिकी  । ।



<उच्छति>#   । । PS_४,४.३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.३२ः

तदिति द्वितीयासमर्थादुच्छति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
बदराणि उच्छति बादरिकः   ।
श्यामाकिकः   ।
भूमौ पतितस्यैकैकस्य कणस्योपादानमुञ्छः   ।
कणानुञ्छति काणिकः  । ।



<रक्षति>#   । । PS_४,४.३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.३३ः

तदिति द्वितीयासमर्थाद्रक्षति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
समाजं रक्षति सामाजिकः   ।
सांनिवेशिकः  । ।



<शब्द-दर्दुरं करोति>#   । । PS_४,४.३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.३४ः

तदिति द्वितीयासमर्थाभ्यां शब्द-दर्दुर-शब्दाभ्यां करोति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
शब्दं करोति शाब्दिको वैयाकरणः   ।
दार्दुरिकः कुम्भकारः  । ।



<पक्षि-मत्स्य-मृगान्हन्ति>#   । । PS_४,४.३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.३५ः

तदित्येव   ।
पक्ष्यादिभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यो हन्ति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
स्वरूपस्य पर्यायाणां तद्विशेषाणां च ग्रहणं इह+इस्यते   ।
पक्षिणो हन्ति पाक्षिकः   ।
शाकुनिकः   ।
मायूरिकः   ।
तैत्तिरिकः   ।
मत्स्य - मात्स्यिकः   ।
मैनिकः   ।
शाफरिकः   ।
शाकुलिकः   ।
मृग - मार्गिकः   ।
हारिणिकः   ।
सौकरिकः   ।
सारङ्गिकः  । ।



[#४४४]

<परिपन्थं च तिष्ठति>#   । । PS_४,४.३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.३६ः

परिपन्थ-शब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थात्तिष्ठति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
परिपन्थं तिष्ठति पारिपन्थिकश्चौरः   ।
चकारो भिन्नक्रमः प्रत्ययार्थं समुच्चिनोति   ।
परिपन्थं हन्ति पारिपन्थिकः   ।
समर्थविभक्तिप्रकरणे पुनर्द्वितियोच्चारणं लौकिकवाक्य-प्रदर्शन-अर्थं  ।
परिपथशब्द-पर्यायः परिपन्थ-शब्दोऽस्ति इति ज्ञापयति   ।
स विषयान्तरेऽपि प्रयोक्तव्यः  । ।



<माथ-उत्तरपद-पदव्य्-अनुपदं धावति>#   । । PS_४,४.३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.३७ः

माथ-शब्द-उत्तरपदात्प्रातिपैकात्पदवी अनुपद इत्येताभ्यां च धावति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
दण्डमाथं धावति दाण्डमाथिकः   ।
शौल्कमाथिकः   ।
पादविकः   ।
आनुपदिकः   ।
मथशब्दः पथिपर्यायः  । ।



<आक्रन्दाट्ठञ्च>#   । । PS_४,४.३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.३८ः

आक्रन्दन्ति एतस्मिन्नित्याक्रन्दो देशः   ।
अथ वा आक्रन्द्यते इत्याक्रन्दः आर्तायनं उच्यते   ।
विशेषाभावाद्द्वयोरपि ग्रहणं  ।
आक्रन्द-शब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थाद्धावति इत्येतस्मिन्नर्थे ठञ्प्रत्ययो भवति, चकाराट्ठक्च   ।
स्वरे विशेषः   ।
आक्रन्दं धावति आक्रन्दिकः   ।
आक्रन्दिकी  । ।



<पद-उत्तरपदं गृह्णाति>#   । । PS_४,४.३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.३९ः

पदशब्दः उत्तरपदं यस्य तस्मात्पदोत्तरपद-शब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थाद्गृह्णाति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
पूर्वपदं गृह्णाति पौर्वपदिकः   ।
औत्तरपदिकः   ।
पदानतातिति न+उक्तं, बहुच्पूर्वान्मा भूतिति  । ।



<प्रतिकण्ठ-अर्थ-ललामं च>#   । । PS_४,४.४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.४०ः

प्रतिकण्ठ-अर्थ-ललाम-शब्देभ्यः तदिति द्वितीयासमर्थेभ्यः गृह्णाति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
प्रतिकण्ठं गृह्णाति प्रातिकण्ठिकः   ।
आर्थिकः   ।
लालामिकः  । ।



<धर्मं चरति>#   । । PS_४,४.४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.४१ः

धर्म-शब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थाच्चरति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
चरतिरासेबायां नानुष्ठानमात्रे   ।
धर्मं चरति धार्मिकः   ।
अधर्माच्च+इति वक्तव्यं  ।
आधर्मिकः  । ।



[#४४५]

<प्रतिपथं एति ठंश्च>#   । । PS_४,४.४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.४२ः

प्रतिपथ-शब्दाद्द्वितीयासमर्थादेति इत्यस्मिन्नर्थे ठन्प्रत्ययो भवति, चकाराट्ठक्च   ।
प्रतिपथं एति प्रतिपथिकः, प्रातिपथिकः  । ।



<समवायान्समवैति>#   । । PS_४,४.४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.४३ः

समवाया-वाचिभ्यः शब्देभ्यः तदिति द्वितीयासमर्थेभ्यः समवैति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
समवायः समूहः उच्यते, न संप्रधारणा   ।
समवायानिति बहुवचनं सरूपविधिनिरासार्थं  ।
समवैति आगत्य तदेकदेशी भवति इत्यर्थः   ।
समवायान्समवैति सामवायिकः   ।
सामाजिकः   ।
सामूहिकः   ।
सान्निवेशिकः  । ।



<परिषदो ण्यः>#   । । PS_४,४.४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.४४ः

परिषदः ण्यः प्रत्ययो भवति समवायान्समवैति इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादः   ।
परिषदं समवैति पारिषद्यः  । ।



<सेनाया वा>#   । । PS_४,४.४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.४५ः

सेना-शब्दाद्वा ण्यः प्रत्ययो भवति समवायान्समवैति इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
ठकोऽपवादः   ।
पक्षे सोऽपि भवति   ।
सेनां समवैति सैन्यः, सैनिकः  । ।



<सञ्ज्ञायां ललाट-कुक्कुट्यौ पश्यति>#   । । PS_४,४.४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.४६ः

ललाट-कुक्कुटी-शब्दाभ्यां तदिति द्वितीयासमर्थाभ्यां पश्यति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति सञ्ज्ञायां विषये   ।
सञ्ज्ञा-ग्रहणं अभिधेय-नियम-अर्थं, न तु रूढ्यर्थं  ।
ललाटं पश्यति लालाटिकः सेवकः   ।
कौक्कुटिको भिक्षुः   ।
सर्वावयवेभ्यो ललाटं दूरे दृश्यते   ।
तदनेन ललाट-दर्शनेन सेवकस्य स्वामिनं प्रति अनुपश्लेषः कार्येषु अनुपस्थायित्वं लक्ष्यते   ।
लालाटिकः सेवकः   ।
स्वामिनः कार्येषु न+उपतिष्ठते इत्यर्थः   ।
कुक्कुटी-शब्देन अपि कुक्कुटीपातो लक्ष्यते   ।
देशस्य अल्पतया हि भिक्षुरविक्षिप्तदृष्टिः पादविक्षेपदेशे चक्षुः संयम्य गच्छति स उच्यते कौक्कुटिकः इति  । ।



[#४४६]

<तस्य धर्म्यम्>#   । । PS_४,४.४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.४७ः

तस्य इति षष्ठीसमर्थाद्धर्म्यं इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
धर्म्यं न्याय्यं  ।
आचारयुक्तं इत्यर्थः   ।
शुल्कशालायाः धर्म्यं शौल्कशालिकं  ।
आकरिकं  ।
आपणिकं  ।
गौल्मिकं  । ।



<अण्महिष्य्-आदिभ्यः>#   । । PS_४,४.४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.४८ः

महिषी इत्येवं आदिभ्यः अण्प्रत्ययो भवति तस्य धर्म्यं इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादः   ।
महिस्याः धर्म्यं माहिषं  ।
प्राजावतं  ।
महिषी   ।
प्रजावती   ।
प्रलेपिका   ।
विलेपिका   ।
अनुलेपिका   ।
पुरोहित   ।
मणिपाली   ।
अनुचारक   ।
होतृ   ।
यजमान   ।
महिष्यादिः  । ।



<ऋतोऽञ्>#   । । PS_४,४.४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.४९ः

ऋकारान्तात्प्रातिपदिकातञ्प्रत्ययो भवति तस्य धर्म्यं इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादः   ।
पोतुर्ध्र्म्यं पौत्रं  ।
औद्गात्रं  ।
नरच्च+एति वक्तव्यं  ।
नरस्य धर्म्या नारी   ।
विशसितुरिड्लोपश्च   ।
विशसितुः धर्म्यं वैशस्त्रं  ।
विभाजयितुर्णिलोपश्च   ।
विभाजयितुर्ध्र्म्यं वैभाजित्रं  । ।



<अवक्रयः>#   । । PS_४,४.५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.५०ः

तस्य इत्येव   ।
षष्ठीसमर्थातवक्रय इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
अवक्रीणितेऽनेन इति अवक्रयः पिण्डकः उच्यते   ।
शुल्कशालायाः अवक्रयः औल्कशालिकः   ।
आकरिकः   ।
आपणिकः   ।
गौल्मिकः   ।
ननु अवक्रयोऽपि धर्म्यं एव ? न+एतदस्ति   ।
लोकपीडया धर्मतिक्रमेण अप्यवक्रयो भवति  । ।



[#४४७]

<तदस्य पण्यम्>#   । । PS_४,४.५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.५१ः

तदिति प्रथमासमर्थादस्य इति षष्ठ्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थं पण्यं चेत्तद्भवति   ।
अपूपाः पण्यं अस्य आपूपिकः   ।
शाष्कुलिकः   ।
मौदकिकः   ।
पण्यं इति विशेषनं तद्धितवृत्तावन्तर्भूतं अतः पण्य-शब्दो न प्रयुज्यते  । ।



<लवणाट्ठञ्>#   । । PS_४,४.५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.५२ः

लवण-शब्दाट्ठञ्प्रत्ययो भवति तदस्य पण्यं इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादः   ।
स्वरे विशेषः   ।
लवणं पण्यं अस्य लावणिकः  । ।



<किशरादिभ्यः ष्ठन्>#   । । PS_४,४.५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.५३ः

किशर इत्येवं आदिभ्यः ष्ठन्प्रत्ययो तदस्य पण्यं इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादः   ।
किशरादयो गन्धविशेष-वचनाः   ।
किशराः पण्यं अस्य किशरिकः   ।
किशरिकी   ।
निरदिकः   ।
नरदिकी   ।
किशर   ।
नरद   ।
नलद   ।
सुमङ्गल   ।
तगर   ।
गुग्गुलु   ।
उशीर   ।
हरिद्रा   ।
हरिद्रायणी   ।
किशरादिः  । ।



<शलालुनोऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_४,४.५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.५४ः

शलालु-शब्दादन्यतरस्यां ष्ठन्प्रत्ययो भवति तदस्य पण्यं इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादः   ।
पक्षे सोऽपि भवति   ।
शलालु-शब्दो गन्धविशेष-वचनः   ।
शलालु पण्यं अस्य शलालुकः   ।
शलालुकी   ।
शालालुकः  ।
शालालुकी  । ।



<शिल्पम्>#   । । PS_४,४.५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.५५ः

तदिति प्रथमासमर्थादस्य इति षष्ठ्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थं शिल्पं चेत्तद्भवति   ।
शिल्पं कौशलं  ।
मृदङ्गवादनं शिल्पं अस्य मार्दङ्गिकः   ।
पाणविकः   ।
वैणिकः   ।
मृदङ्गवादने वर्तमानो मृदङ्गशब्दः प्रत्ययं उत्पादयति   ।
शिल्पं तद्धितवृत्तावन्तर्भवति  । ।



[#४४८]

<मड्डुक-झर्झरादणन्यतरस्याम्>#   । । PS_४,४.५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.५६ः

मड्डुक-झर्झर-शब्दाभ्यां अन्यतरस्यां अण्प्रत्ययो भवति तदस्य शिल्पं इत्येतस्मिन्विषये   ।
पक्षे सोऽपि भवति   ।
मड्डुकवादनं शिल्पमस्थ माड्डुकः, माड्डुकिकः   ।
झार्झरः, झार्झरिकः  । ।



<प्रहरणम्>#   । । PS_४,४.५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.५७ः

तदस्य इत्येव   ।
तदिति प्रथमासमर्थादस्य इति षष्ठ्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थं प्रहरणं चेत्तद्भवति   ।
असिः प्रहरणं अस्य आसिकः   ।
प्रासिकः   ।
चाक्रिकः धानुष्कः  । ।



<परश्वधाट्ठञ्च>#   । । PS_४,४.५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.५८ः

परश्वध-शब्दात्ठञ्प्रत्ययो भवति, चकारात्ठक्  ।
स्वरे विशेषः   ।
परश्वधः प्रहरणं अस्य पारश्वधिकः  । ।



<शक्ति-यष्ट्योरीकक्>#   । । PS_४,४.५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.५९ः

शक्ति-यष्टि-शब्दाभ्यां ईकक्प्रत्ययो भवति तदस्य प्रहरणं इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादः   ।
शक्तिः प्रहरणं अस्य शाक्तीकः   ।
याष्टीकः  । ।



<अस्ति-नास्ति-दिष्टं मतिः>#   । । PS_४,४.६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.६०ः

तदस्य इत्येव   ।
तदिति प्रथमासमर्थेभ्यः अस्ति नास्ति दिष्ट इत्येतेभ्यः शब्देभ्यः अस्य इति षष्ठ्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थं मतिश्चेत्तद्भवति   ।
अस्ति मतिः अस्य आस्तिकः   ।
नास्ति मतिः अस्य नास्तिकः   ।
दैष्टिकः   ।
न च मतिसत्तामात्रे प्रत्यय इष्यते, किं तर्हि, परलोकोऽस्ति इति यस्य मतिः स आस्तिकः   ।
तद्विपरीतो नास्तिकः   ।
प्रमाण-अनुपातिनी यस्य मतिः स दैष्टिकः   ।
तदेतदभिधान-शक्ति-स्वभावाल्लभ्यते   ।
अस्ति-नास्ति-शब्दौ निपातौ, वचनसामर्थ्याद्वा आख्याताद्वाक्याच्च प्रत्ययः  । ।



<शीलं>#   । । PS_४,४.६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.६१ः

तदस्य इत्येव   ।
तदिति प्रथमासमर्थादस्य इति षष्ट्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थं शीलं चेद्तद्भवति   ।
शीलं स्वभावः   ।
अपूपभक्षणं शीलं अस्य आपूपिकः   ।
शाष्कुलिकः   ।
मौदकिकः   ।
भक्षणक्रिया तद्विशेषणं च शीलं तद्धितवृत्तावन्तर्भवति  । ।



[#४४९]

<छत्रादिभ्यो णः>#   । । PS_४,४.६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.६२ः

छत्र इत्येवं आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो णः प्रत्ययो भवति तदस्य शीलं इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादः   ।
छत्रं शीलं अस्य छात्रः   ।
छादनादावरणाच्छत्रं  ।
गुरुकार्येष्वहितः तच्छिद्रावरणप्रवृत्तः छत्रशीलः शीष्यः छात्रः   ।
स्था-शब्दोऽत्र पठ्यते, स उपसर्ग-पूर्वोऽत्र गृह्यते आस्था संस्था अवस्था इति   ।
छत्र   ।
बुभुक्षा   ।
शिक्षा   ।
पुरोह   ।
स्था   ।
चुरा   ।
उपस्थान   ।
ऋषि   ।
कर्मन्  ।
विश्वधा   ।
तपस्  ।
सत्य   ।
अनृत   ।
शिबिका   ।
छत्रादिः  । ।



<कर्माध्ययने वृत्तम्>#   । । PS_४,४.६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.६३ः

तदस्य इत्येव   ।
तदिति प्रथमासमर्थादस्य इति षष्ठ्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमास्मर्थं कर्म चेत्तद्वृत्तं अध्ययनविषयं भवति   ।
एकमन्यदध्ययने कर्म वृत्तं अस्य ऐकान्यिकः   ।
द्वैयन्यिकः   ।
त्रैयन्यिकः   ।
एकमन्यतिति विगृह्य तद्धितार्थ इति समासः   ।
ततश्च ठक्प्रत्ययः   ।
अध्ययने कर्म वृत्तं इत्येतत्सर्वं तद्धितवृत्तावन्तर्भवति   ।
यस्य अध्ययनप्रयुक्तस्य परीक्षाकाले पठतः स्खलितं अपपाठरूपं एकं जातं स उच्यते ऐकान्यिकः इति   ।
एवं द्वैयन्यिकः त्रैयन्यिक इति  । ।



<बह्व्-अच्-पूर्वपदाट्ठच्>#   । । PS_४,४.६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.६४ः

बह्वच्पूर्वपदं यस्य तस्माद्बह्वच्पूर्वपदात्प्रातिपदिकात्ठच्प्रत्ययो भवति तदस्य कर्माध्ययने वृत्तं इत्येतस्मिन्नर्थे ठकोऽपवादः   ।
द्वादशान्यानि कर्माण्यध्ययने वृत्तान्यस्य द्वादशान्यिकः   ।
त्रयोदशान्यिकः   ।
चतुर्दशान्यिकः   ।
चतुर्दशापपाठा अस्य जाता इत्यर्थः   ।
उदात्ते कर्तव्ये योऽनुदात्तं करोति स उच्यते अन्यत्त्वं करोषि इति  । ।



<हितं भक्षाः>#   । । PS_४,४.६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.६५ः

तदस्य इत्येव   ।
तदिति प्रथमासमर्थादस्य इति षष्ठ्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थं हितं चेत्तद्भवति, तच्च भक्षाः   ।
ननु च हितयोगे चतुर्थ्या भवितव्यं, तत्र कथं षष्ठ्यर्थे प्रत्ययो विधीयते ? एवं तर्हि सामर्थ्याद्विभक्तिविपरिणामो भविष्यति   ।
अपूपभक्षणं हितं अस्मै आपूपिकः   ।
शाष्कुलिकः   ।
मौदकिकः   ।
हितार्थक्रिया च तद्धितवृतावन्तर्भवति  । ।



[#४५०]

<त दस्मै दीयते नियुक्तम्>#   । । PS_४,४.६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.६६ः

ततिति प्रथमासमर्थादस्मा इति चतुर्थ्यर्थ ठक्प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थं तच्चेद्दीयते नियुक्तं  ।
नियोगेन अव्यभिचारेण दीयते इत्यर्थः   ।
अव्यभिचारो नियोगः   ।
अग्रे भोजनं अस्मै नियुक्तं दीयते आग्रभोजनिकः   ।
आपूपिकः   ।
शाष्कुलिकः   ।
केचित्तु नियुक्तं नित्यं आहुः   ।
अपूपा नित्यं अस्मै दीयन्ते आपूपिकः  । ।



<श्राणा-मांस-ओदनाट्टिठन्>#   । । PS_४,४.६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.६७ः

श्राणा-मांस-ओदन-शब्दाभ्यां टिठन्प्रत्ययो भवति तदस्मै दीयते नियुक्तं इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
ठकोऽपवादः   ।
इकार उच्चारण-अर्थः   ।
टकारो ङीब्-अर्थः   ।
श्राणा नियुक्तं अस्मै दीयते श्राणिकः   ।
श्राणिकी   ।
मांसौदनिकः   ।
मांसौदनिकी   ।
अथ ठञेव कस्मान्न+उक्तः, न ह्यत्र ठञष्टिठनो वा विशेषोऽस्ति ? मांसौदन-ग्रहणं सङ्घातविगृहीत-अर्थं केचिदिच्छन्ति, तत्र वृद्ध्यभावो विशेषः   ।
ओदनिकः   ।
ओदनिकी  । ।



<भक्टादणान्यतरस्याम्>#   । । PS_४,४.६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.६८ः

भक्त-शब्दादण्प्रत्ययो भवति अन्यत्रस्यां तदसमि दीयते नियुक्तं इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादः   ।
पक्षे सोऽपि भवति   ।
भक्तं अस्मै दीयते नियुक्तं भाक्तः, भक्तिकः  । ।



<तत्र नियुक्तः>#   । । PS_४,४.६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.६९ः

तत्र इति सप्तमीसमर्थान्नियुक्त इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
नियुक्तः आधिकृतो व्यापारितः इत्यर्थः   ।
शुल्कशालायां नियुक्तः शौल्कशालिकः   ।
आकरिकः   ।
आपणिकः   ।
गौल्मिकः   ।
दौवारिकः  । ।



<अगार-अन्ताट्ठन्>#   । । PS_४,४.७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.७०ः

अगार-शब्दान्तात्प्रातिपदिकात्ठन्प्रत्ययो भवति तत्र नियुक्तः इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादः   ।
देवागारे नियुक्तः देवागारिकः   ।
कोष्ठागारिकः   ।
भाण्डागारिकः  । ।



[#४५१]

<अध्यायिन्यदेश-कालात्>#   । । PS_४,४.७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.७१ः

तत्र इत्येव   ।
सप्तमीसमर्थाददेश-वाचिनः परतिपदिकादकाल-वाचिनः च अध्यायिन्यभिधेये ठक्प्रत्ययो भवति   ।
अध्ययनस्य यौ देशकालौ शास्त्रण प्रतिषिद्धौ तावदेशकाल-शब्देन+उच्येते, तत इदं प्रत्ययविधानं  ।
श्माशानेऽधीते श्माशानिकः   ।
चातुष्पथिकः   ।
अकालात्- चतुरदश्यमधीते चातुर्दशिकः   ।
आमावास्यिकः   ।
अदेशकालातिति किं ? स्रुघ्नेऽधीते   ।
पूर्वाह्णेऽधीते  । ।



<कठिनान्त-प्रस्तार-संस्थानेषु व्यवहरति>#   । । PS_४,४.७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.७२ः

तत्र इत्येव   ।
कठिन-शब्दान्तात्सप्तमीसमर्थात्प्रस्तार-संस्थान-शब्दाभ्यां च ठक्प्रत्ययो भवति व्यवहरति इत्येतस्म्न्नर्थे   ।
व्यवहारः क्रियातत्त्वं यथा लौकिकव्यवहारः इति   ।
वंशकठिने व्यवहरति वांशकठिनिकः चक्रचरः   ।
वार्ध्रकठिनिकः   ।
प्रास्तारिकः   ।
सांस्थानिकः  । ।



<निकटे वसति>#   । । PS_४,४.७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.७३ः

निकट-शाब्दात्सप्तमीस्मर्थात्वसति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
यस्य शास्त्रतो निकटवासस्तत्र अयं विधिः   ।
आरण्यकेन भिक्षुणा ग्रामात्क्रोशे वस्तव्यं इति शास्त्रं  ।
निकटे वसति नैकटिको भिक्षुः  । ।



<आवसथात्ष्ठल्>#   । । PS_४,४.७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.७४ः

तत्र इत्येव   ।
आवसथ-शब्दात्सप्तमीसमर्थात्वसति इत्येतस्मिन्नर्थे ष्ठल्प्रत्ययो भवति   ।
लकारः स्वरार्थः   ।
षकारो ङीषर्थः   ।
आवसथे वसति आवसथिकः   ।
आवसथिकी   ।
ठकः पूर्णोऽवधिः, अतः परमन्यः प्रत्ययो विधीयते  । ।



<प्राग्घिताद्यत्>#   । । PS_४,४.७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.७५ः

तस्मै हितं (*५,१.५) इति वक्ष्यति   ।
प्रागेतस्माद्धितसंशब्दनाद्यानित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामो यत्प्रत्ययस्तेष्वधिकृतो वेदितव्यः   ।



वक्ष्यति -

<तद्वहति रथयुगप्रासङ्गम्>#   । । PS_४,४.७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.७६ः

रथ्यः   ।
युग्यः   ।
प्रासङ्ग्यः  । ।
तद्वहति रथयुगप्रासङ्गं (*४,४.७६)   ।
तदिति द्वितीयासमर्थेभ्यो रथयुगप्रासङ्गेभ्यो वहति इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
रथं वहति रथ्यः   ।
युग्यः   ।
प्रासङ्ग्यः   ।
रथसीताहलेभ्यो यद्विधौ इति तदनतविध्य्-उपसङ्ख्यानात्परमरथ्यः इत्यपि भवति  । ।



[#४५२]

<धुरो यड्-ढकौ>#   । । PS_४,४.७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.७७ः

तद्वहति इत्येव   ।
धुरित्येतस्माद्द्वितीयासमर्थाद्वहति इत्येतस्मिन्नर्थे यत्ढकित्येतौ प्रत्ययौ भवतः   ।
धुरं वहति धुर्यः, धौरेयः  । ।



<खः सर्वधुरात्>#   । । PS_४,४.७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.७८ः

तद्वहति इत्येव   ।
सर्वधुरा-शब्दाद्द्वितीयासमर्थात्वहति इत्येतस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति   ।
सर्वधुरां वहति सर्वधुरीणः   ।
स्त्रीलिङ्गे न्याय्ये सर्वधुरातिति प्रातिपदिकमात्र-अपेक्षो निर्देशः   ।
खः इति योगविभागः कर्तव्यः इष्टसङ्ग्रहार्थः   ।
उत्तरधुरीणः   ।
दक्षिणधुरीणः  । ।



<एकधुराल्लुक्च>#   । । PS_४,४.७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.७९ः

तद्वहति इत्येव   ।
एकधुरा-शब्दाद्द्वितीयासमर्थाद्वहति इत्येतस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति, तस्य च लुग्भवति   ।
वचनसमार्थ्यात्पक्षे लुग्विधीयते   ।
एकधुरां वहति एकधुरीणः, एकधुरः  । ।



<शकटादण्>#   । । PS_४,४.८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.८०ः

तद्वहति इत्येव   ।
शकट-शब्दाद्द्वितीयासमर्थाद्वहति इत्येतस्मिन्नर्थे अण्प्रत्ययो भवति   ।
शकटं वहति शाकटो गौः  । ।



<हलसीराट्ठक्>#   । । PS_४,४.८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.८१ः
तद्वहति इत्येव   ।
हल-सीर-शब्दाभ्यां द्वितीयास्मर्थाभ्यां वहति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
हलं वहति हालिकः   ।
सैरिकः  । ।



<सञ्ज्ञायां जन्याः>#   । । PS_४,४.८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.८२ः

तद्वहति इत्येव   ।
जनी-शब्दाद्द्वितीयासमर्थाद्वहति इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति, समुदायेन चेत्सञ्ज्ञागम्यते   ।
जनीं वहति जन्या, जामातुर्वयस्या   ।
सा हि विहारादिषु जमातृसमीपं प्रापयति   ।
जनी वधूरुच्यते  । ।



[#४५३]

<विध्यत्यधनुषा>#   । । PS_४,४.८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.८३ः

ततिति द्वितीयासमर्थाद्विध्यति इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति, न चेद्धनुष्करणं भवति   ।
पादौ विध्यन्ति पद्याः शर्कराः   ।
ऊरव्याः कण्टकाः   ।
अधनुषा इति किं ? पादौ विध्यति धनुषा   ।
ननु असमर्थत्वादनभिधानाच्च प्रत्ययो न भवति, न हि धनुषा पद्य इति विवक्षितोऽर्थः प्रतीयते ? एवं तर्हि धनुष्प्रतिषेधेन व्यधनक्रिया विशेष्यते, यस्यां धनुष्करणं न सम्भाव्यते इति   ।
तेन इह न भवति, चौरं विध्यति, शत्रुं विध्यति देवदत्तः इति  । ।



<धन-गणं लब्धा>#   । । PS_४,४.८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.८४ः

तदित्येव   ।
धनगण-शब्दाभ्यां द्वितीयासमर्थाभ्यां लब्धा इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
धन्यः   ।
गण्यः   ।
लब्धा इति तृन्नन्तं, तेन द्वितीया समर्था विभक्तिर्युज्यते  । ।



<अन्नाण्णः>#   । । PS_४,४.८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.८५ः

अन्न-शब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थात्लब्धा इत्येतस्मिनर्थे णः प्रत्ययो भवति   ।
अन्नं लब्धा आन्नः  । ।



<वशं गतः>#   । । PS_४,४.८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.८६ः

वश-शब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थाद्गतः इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
वशं गतः वश्यः   ।
कामप्राप्तो विधेयः इत्यर्थः  । ।



<पदं अस्मिन्दृश्यम्>#   । । PS_४,४.८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.८७ः

निर्देशातेव प्रथमा समर्थविभक्तिः   ।
पदशब्दात्प्रथमासमर्थाद्दृश्यार्थोपाधिकादस्मिन्निति सप्तम्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
पदं दृश्यं अस्मिन्पद्यः कर्दमः   ।
पद्याः पांसवः   ।
शक्यार्थे कृत्यः   ।
शक्यते यस्मिन्पदं मूल्याः, सुष्ठु द्रष्टुं प्रतिमुद्रोत्पादनेन स पद्यः कर्दमः   ।
कर्दमस्य अवस्था+उच्यते नातिद्रवो नातिशुष्क इति  । ।



<मूलं अस्य आवर्हि>#   । । PS_४,४.८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.८८ः

मुल-शब्दात्प्रथमासमर्थादावर्हि इत्येवं उपाधिकादस्य+इति षष्ठ्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
मूलं एषां आवर्हि मूल्या माषाः   ।
मूल्या मुद्गाः   ।
वृहू उद्यमने   ।
येषां मूलं आवृह्यते उत्पाट्यते ते मूल्याः, सुष्ठु निष्पन्नाः   ।
मूलोत्पाटनेन विना सङ्ग्रहीतुं न शक्यन्ते इत्यर्थः  । ।



[#४५४]
<सञ्ज्ञायां धेनुष्या>#   । । PS_४,४.८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.८९ः

धेनुष्या इति निपात्यते सञ्ज्ञायां विषये   ।
सञ्ज्ञा-ग्रहणं अभिधेयनियम-अर्थं  ।
धेनोः सुगागमो यश्च प्रत्ययः निपात्यते   ।
अन्तोदात्तोऽपि ह्ययं इष्यते   ।
या धेनुरुत्तमर्णाय ऋणप्रदानाद्दोहनार्थं दीयते सा धेनुष्या   ।
पीतदुग्धा इति यस्याः प्रसिद्धिः   ।
धेनुस्यां भवति ददाअमि  । ।



<गृहपतिना संयुक्ते ञ्यः>#   । । PS_४,४.९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.९०ः

निर्देशादेव तृतीया समर्थविभक्तिः   ।
गृहपति-शब्दात्तृतीयासमर्थात्संयुक्ते इत्येतस्मिन्नर्थे ञ्यः प्रत्ययो भवति   ।
गृहपतिना संयुक्तः गार्हपत्योऽग्निः   ।
अन्यस्य अपि गृहपतिना संयोगोऽस्ति, तत्र सञ्ज्ञाधिकारादतिप्रसङ्ग-निवृत्तिः  । ।



<नौ-वयो-धर्म-विष-मूल-मूल-सीता-तुलाभ्यस्तार्य-तुल्य-प्राप्य-वध्य-आनाम्य-सम-समित-संमितेषु>#   । । PS_४,४.९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.९१ः

नावाधिभ्योऽष्टभ्यः शब्देभ्योऽष्टस्वेव तार्यादिष्वर्थेषु यथासङ्ख्यं यत्प्रत्ययो भवति   ।
प्रत्ययार्थद्वारेण तृतीया समर्थविभक्तिर्लभ्यते   ।
नावा तार्यं नव्यं उदकं  ।
नव्या नदी   ।
शक्यार्थे कृत्यः   ।
वयसा तुल्यः वयस्यः सखा   ।
सञ्ज्ञाधिकारोऽभिधेयनियमार्थः   ।
तेन वयसा तुल्ये शत्रौ न भवति   ।
धर्मेण प्राप्यं धर्म्यं  ।
ननु च धर्मादनपेते इति वक्ष्यमाणेन+एव सिद्धं ? न+एतदस्ति   ।
धर्मं यदनुवर्तते तद्धर्मादनपेतं इत्युच्यते   ।
फलं तु धर्मादपेत्येव, कार्यविरोधित्वाद्धर्मस्य   ।
विषेण वध्यः विष्यः   ।
विषेण वधं अर्हति इत्यर्थः   ।
मूलेन आनाम्यं मूल्यं  ।
आनाम्यं अभिभवनीयं  ।
पटादीनां उत्पत्तिकारणं मूलं तेन तदभिभूयते शेषीक्रियते   ।
मूलं हि सगुणं मुल्यं करोति   ।
पोरदुपधात्(*३,१.९८) इति यति प्राप्ते आनाम्यं इति निपातनात्ण्यथ् ।
मूलेन समः मूल्यः पटः   ।
उपदानेन समानफलः इत्यर्थः   ।
सीतया समितं सीत्यं क्षेत्रं  ।
समितं सङ्गतं इत्यर्थः   ।
रथसीताहलेभ्यो यद्विधौ इति तदन्तविधिरपि इष्यते   ।
परमसीत्यं  ।
उत्तरसीत्यं  ।
द्विसीत्यं  ।
त्रिसीत्यं  ।
तुल्या संमितं तुल्यं  ।
संमितं समानं, सदृशं इत्यर्थः   ।
यथा तुला परिच्छिनत्ति परं एवं तदपि इति  । ।



<धर्म-पथ्य्-अर्थ-न्यायादनपेते>#   । । PS_४,४.९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.९२ः
निर्देशादेव पञ्चमी समर्थविभक्तिः   ।
धर्मादिभ्यः पञ्चमीसमर्थेभ्योऽनपेतः इत्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
धर्मातनपेतं धर्म्यं  ।
पथ्यं  ।
अर्थ्यं  ।
न्याय्यं  ।
सञ्ज्ञाधिकारादभिधेयनियमः  । ।



[#४५५]

<छन्दसो निर्मिते>#   । । PS_४,४.९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.९३ः

प्रत्ययार्थसामर्थ्यलभ्या समर्थ-विभक्तिः   ।
छन्दः-शब्दात्तृतीयासमर्थान्निर्मिते इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
निर्मितः उत्पादितः   ।
छन्दसा निर्मितः छन्दस्यः   ।
छन्दसा इच्छया कृतः इत्यर्थः   ।
इच्छा-पर्याय छन्दः-शब्दः इह गृह्यते  । ।



<उरसोऽण्च>#   । । PS_४,४.९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.९४ः

उरःशब्दात्तृतीयासमर्थान्निर्मिते इत्येतस्मिन्नर्थेऽण्प्रत्ययो भवति, चकारात्यत्च   ।
उरसा निर्मितः औरसः पुत्रः, उरस्यः पुत्रः   ।
सञ्ज्ञाधिकारादभिधेयनियमः  । ।



<हृदयस्य प्रियः>#   । । PS_४,४.९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.९५ः

निर्देशादेव समर्थविभक्तिः   ।
हृदय-शब्दात्षष्ठीसमर्थात्प्रियः इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
हृदयस्य प्रियः हृद्यः देशः   ।
हृद्यं वनं  ।
सञ्ज्ञाधिकारादभिधेयनियमः   ।
इह न भवति, हृदयस्य प्रियः पुत्रः इति  । ।



<बन्धने चर्षौ>#   । । PS_४,४.९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.९६ः

हृदयस्य इत्येव   ।
बन्धने इति प्रत्ययार्थः   ।
तद्विशेषणं ऋषिग्रहनं  ।
वध्यते येन तद्बन्धनं  ।
हृदय-शब्दात्षष्ठीसमर्थाद्बन्धने ऋषावभिधेये यत्प्रत्ययो भवति   ।
ऋषिर्वेदो गृह्यते   ।
हृदयस्य बन्धनं ऋषिः हृद्यः   ।
परहृदयं येन बध्यते वशीक्रियते स वशीकरणमन्त्रो हृद्यः इत्युच्यते  । ।



<मतजनहलात्करणजल्पकर्षेषु>#   । । PS_४,४.९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.९७ः

मतादिभ्यः त्रिभ्यः शब्देभ्यः त्रिष्वेव करणादिष्वर्थेषु यथासङ्ख्यं यत्प्रत्ययो भवति   ।
प्रत्ययार्थसामर्थ्याल्लब्धा षष्ठी समर्थविभक्तिः   ।
मतं ज्ञानं तस्य करणं मत्यं  ।
भावसाधनं वा   ।
जनस्य जल्पः जन्यः   ।
हलस्यः कर्षः हल्यः   ।
द्विहल्यः   ।
त्रिहल्यः   ।
कर्षणं कर्षः, भावसाधनं वा  । ।



<तत्र साधुः>#   । । PS_४,४.९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.९८ः

तत्र इति सप्तमीसमर्थात्साधुः इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
सामसु साधुः सामन्यः   ।
वेमन्यः   ।
कर्मण्यः   ।
शरण्यः   ।
साधुः इह प्रवीणो योग्यो वा गृह्यते, न+उपकारकः   ।
तत्र हि परत्वात्तस्मै हितं (*५,१.५) इत्यनेन विधिना भवितव्यं  । ।



[#४५६]

<प्रतिजन-आदिभ्यः खञ्>#   । । PS_४,४.९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.९९ः

प्रतिजनादिभ्यः शब्देभ्यः खञ्प्रत्ययो भवति तत्र साधुः इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
यतोऽपवादः   ।
प्रतिजने साधुः प्रातिजनीनः   ।
जने जने साधुः इत्यर्थः   ।
ऐदंहुगीनः   ।
सांयुगीनः   ।
प्रतिजन   ।
इदंयुग   ।
संयुग   ।
समयुग   ।
परयुग   ।
परकुल   ।
परस्यकुल   ।
अमुष्यकुल   ।
सर्वजन   ।
विश्वजन   ।
पञ्चजन   ।
महाजन   ।
प्रतिजनादिः   ।
यत्र हितार्थ एव साध्वर्थस्तत्र वचनात्प्राक्क्रीतीया बाध्यन्ते  । ।



<भक्ताण्णः>#   । । PS_४,४.१००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१००ः

भक्त-शब्दात्णः प्रत्ययो भवति तत्र साधुः इत्येतस्मिन्विषये   ।
यतोऽपवादः   ।
भक्ते साधुः भक्तः शालिः   ।
भाक्ताः तण्डुलाः  । ।



<परिषदो ण्यः>#   । । PS_४,४.१०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१०१ः

परिषच्-छब्दाद्ण्यः प्रत्ययो भवति तत्र साधुः इत्येतस्मिन्विषये   ।
यतोऽपवादः   ।
परिषदि साधुः पारिषद्यः   ।
ण-प्रत्ययोऽप्यत्र+इष्यते   ।
तदर्थं योगविभागः क्रियते   ।
परिषदः णो भवति, परिषदि साधुः पारिषदः   ।
ततः ण्यः   ।
परिषदः इत्येव  । ।



<कथादिभ्यष्ठक्>#   । । PS_४,४.१०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१०२ः

कथादिभ्यः शब्देभ्यः ठक्प्रत्ययो भवति तत्र साधुः इत्येतस्मिन्विषये   ।
यतोऽपवादः   ।
कथायां साधुः काथिकः   ।
वैकथिकः   ।
कथा   ।
विकथा   ।
वितण्डा   ।
कुष्टचिथ् ।
जनवाद   ।
जनेवाद   ।
वृत्ति   ।
सद्गृह   ।
गुण   ।
गण   ।
आयुर्वेद   ।
कथादिः  । ।



<गुड-आदिभ्यष्ठञ्>#   । । PS_४,४.१०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१०३ः

गुड-आदिभ्यः शब्देभ्यः ठञ्प्रत्ययो भवति तत्र साधुः इत्येतस्मिन्विषये   ।
यतोऽपवादः   ।
गुडे साधुः गौदिकः इक्षुः   ।
कौल्माषिको मुद्गः   ।
साक्तुको यवः   ।
गुड   ।
कुल्माष   ।
सक्तु   ।
अपूप   ।
मांसौदन   ।
इअक्षु   ।
वेणु सङ्ग्राम   ।
सङ्घात   ।
प्रवास   ।
निवास   ।
उपवास   ।
गुडादिः  । ।



<पथ्य्-अतिथि-वसति-स्वपतेर्ढञ्>#   । । PS_४,४.१०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१०४ः

पथ्य्-आदिभ्यः शब्देभ्यः ढञ्प्रत्ययो भवति तत्र साधुः इत्येतस्मिन्विषये   ।
यतोऽपवादः   ।
पथि साधु पाथेयं  ।
आतिथेयं  ।
वासतेयं  ।
स्वापतेयं  । ।



[#४५७]

<सभायाः यः>#   । । PS_४,४.१०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१०५ः

सभा-शब्दाद्यः प्रत्ययो भवति तत्र साधुः इत्येतस्मिन्विषये   ।
यतोऽपवादः   ।
स्वरे विशेषः   ।
सभायां साधुः सभ्यः  । ।



<ढश्छन्दसि>#   । । PS_४,४.१०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१०६ः

सभा-शब्दाड्ढः प्रत्ययो भवति तत्र साधुः इत्येतस्मिन्विषये छन्दसि   ।
यस्य अपवादः   ।
सभेयो युवाऽस्य यजमानस्य वीरो जायतां  । ।



<समानातीर्थे वासी>#   । । PS_४,४.१०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१०७ः

साधुः इति निवृत्तं  ।
वासी इति प्रत्ययार्थः   ।
समाअनतीर्थ-शब्दात्तत्र इति सप्तमीसमर्थाद्वासि इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
समानतीर्थे वासी इति सतीर्थ्यः   ।
समनोपध्यायः इत्यर्थः   ।
तीर्थश्-अब्देन+इह गुरुरुच्यते  । ।



<समान-उदरे शयित ओ चोदात्तः>#   । । PS_४,४.१०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१०८ः

समानोदर-शब्दात्सप्तमीसमर्थात्शयितः इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति, ओकारश्च+उदात्तः   ।
शयितः स्थितः इत्यर्थः   ।
समानोदरे शयितः समानोदर्यः भ्राता  । ।



<सोदराद्यः>#   । । PS_४,४.१०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१०९ः

सोदर-शब्दात्सप्तमीसमर्थात्शयितः इत्येत्स्मिन्नर्थे यः प्रत्ययो भवति   ।
विभाषोदरे (*६,३.८८)   ।
इति सूत्रेण यकारादौ प्रत्यये विवक्षिते प्रागेव समानस्य सभावः   ।
समानोदरे शयितः सोदर्यः भ्राता   ।
ओ च+उदात्तः इति न अनुवर्तते   ।
यकारे स्वरः  । ।



<भवे छन्दसि>#   । । PS_४,४.११०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.११०ः

तत्र इत्येव   ।
स्प्तमीसमर्थात्भव इत्येतस्मिन्नर्थे छन्दसि विषये यत्प्रत्ययो भवति   ।
अणादीनां घादीनां चापवादः   ।
सति दर्शने तेऽपि भवन्ति, सर्वविधीनां छन्दसि व्यभिचाराथ् ।
नमो मेध्याय च विद्युत्याय च नमः   ।
आपादपरिसमाप्तेः छन्दोऽधिकारः   ।
भवाधिकारश्च समुद्र-अभ्राद्धः (*४,४.११८) इति यावत् । ।



[#४५८]

<पाथो-नदीभ्यां ड्यण्>#   । । PS_४,४.१११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१११ः

पाथः-शब्दान्नदी-शब्दाच्च ड्यण्प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
यतोऽपवादः   ।
पाथसि भवः पाथ्यो वृषा   ।
च नो दधीत नाद्यो गिरो मे   ।
पाथः अन्तरिक्षं  । ।



<वेशन्त-हिमवद्भ्यां अण्>#   । । PS_४,४.११२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.११२ः

वेशन्त-शब्दाद्धिमवच्छ-शब्दाच्च अण्प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
यतोऽपवादः वैशन्तीभ्यः स्वाहा   ।
हैमवतीभ्यः स्वाहा  । ।



<स्रोतसो विभाषा ड्यड्-ड्यौ>#   । । PS_४,४.११३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.११३ः

स्रोतः-शब्दाद्विभाषा ड्यत्द्य इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
यतोऽपवादः   ।
पक्षे सोऽपि भवति   ।
स्रोतसि भवः स्रोत्यः   ।
स्रोतस्यः   ।
ड्यड्-ड्ययोः स्वरे विशेषः  । ।



<सगर्भ-सयूथ-सनुताद्यन्>#   । । PS_४,४.११४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.११४ः

सगर्भ-सयूथ-सनुत-शब्देभ्यो यन्प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
यतोऽपवादः   ।
स्वरे विशेषः   ।
अनु भ्राता सगर्भ्यः   ।
अनु सहा सयूथ्यः   ।
यो नः सनुत्यः   ।
सर्वत्र समानस्य छन्दसि इति सभावः  । ।



<तुग्राद्घन्>#   । । PS_४,४.११५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.११५ः

तुग्र-शब्दाद्घन्प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
यतोऽपवादः   ।
त्वमग्ने वृषभस्तुग्रियाणां  ।
अन्नाकाशयज्ञविरिष्ठेषु तुग्रशब्दः  । ।



<अग्राद्यत्>#   । । PS_४,४.११६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.११६ः

अग्र-शब्दात्यत्प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अग्रे भवं अग्र्यं  ।
किं अर्थं इदं यावता सामान्येन यद्विहित एव ? घच्छौ च (*४,४.११७) इति वक्ष्यति ताभ्यां बाधा मा भूतिति पुनर्विधीयते  । ।



<घ-च्छौ च>#   । । PS_४,४.११७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.११७ः

अग्र-शब्दात्यत्घ-च्छौ च प्रत्यया भवन्ति तत्र भवः इत्येतस्मिन्विषये   ।
अग्र्यम्, अग्रियम्, अग्रीयं  ।
चकारः तुग्राद्घन्(*४,४.११५) इत्यस्य अनुकर्षण-अर्थः   ।
अग्रियं  ।
स्वरे विशेषः  । ।



[#४५९]

<समुद्र-अभ्राद्घः>#   । । PS_४,४.११८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.११८ः

समुद्र-शब्दातभ्र-शब्दाच्च घः प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
यतोऽपवादः   ।
समुद्रिया नदीनां  ।
अभ्रियस्येव घोषाः   ।
अभ्र  ।
शब्दस्य अपूर्वनिपातः, तस्य लक्षणस्य व्यभिचारित्वात् । ।



<बर्हिषि दत्तम्>#   । । PS_४,४.११९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.११९ः

भवः इति निवृत्तं  ।
बर्हिः-शब्दात्सप्तमीसमर्थात्दत्तं इत्येतस्मिनर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
बर्हिष्येषु निधिसु प्रियेषु  । ।



<दुतस्य भाग-कर्मणी>#   । । PS_४,४.१२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१२०ः

निर्देशादेव समर्थविभक्तिः   ।
दूत-शब्दात्षष्ठीसमर्थाद्भागे कर्मणि च अभिधेये यत्प्रत्ययो भवति   ।
भागः अंशः   ।
कर्म क्रिया   ।
यदग्ने यासि दूत्यं  ।
दूतभागः दूतकर्क्म वा  । ।



<रक्षो-यातूनां हननी>#   । । PS_४,४.१२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१२१ः

निर्देशादेव समर्थविभक्तिः   ।
रक्षः-शब्दाद्यातु-शब्दाच्च षष्ठीसमर्थाद्हननी इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
हन्यतेऽन्या इति हननी   ।
या वां मित्रावरुणौ रक्षस्या तनू यातव्या   ।
रक्षसां हननी   ।
यातूनां हननी   ।
बहुवचनं स्तुतिवैशिष्ट्यज्ञापनार्थं  ।
बहुनां रक्षसां हननेन तनूः स्तूयते  । ।



<रेवती-जगती-हविष्याभ्यः प्रशस्ये>#   । । PS_४,४.१२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१२२ः

रेवत्य्-आदिभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः प्रशस्ये वाच्ये यत्प्रत्ययो भवति   ।
प्रशंसनं प्रशस्यम्, भावे क्यप्प्रत्ययो भवति   ।
यद्वो रेवती रेवत्यं  ।
यद्वो जगती जगत्यं  ।
यद्वो हविष्या हविष्यं  ।
हविषे हिता हविष्याः, तासां प्रशंस्नं हविष्यं  ।
यस्य+इति च (*६,४.१४८) इति लोपे कृते हलो यमां यमि लोपः (*८,४.६४) इति लोपः  । ।



<असुरस्य स्वम्>#   । । PS_४,४.१२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१२३ः

असुर-शब्दात्षष्ठीसमर्थात्स्वं इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
असुर्यं वा एतत्पात्रं यत्कुलालकृतं चक्रवृत्तं  । ।



[#४६०]

<मायायां अण्>#   । । PS_४,४.१२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१२४ः

असुर-शब्दात्षष्ठीसमर्थात्मायायां स्वविशेषे अण्प्रत्ययो भवति   ।
पूर्वस्य यतोऽपवादः   ।
आसुरी माया स्वधया कृतासि  । ।



<तद्वानासां उपधानो मन्त्र इति इष्टकासु लुक्च मतोः>#   । । PS_४,४.१२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१२५ः

तद्वानिति निर्देशादेव समर्थविभक्तिः   ।
मतुब्-अन्तात्प्रातिपदिकात्प्रथमासमर्थादासां इति षष्ठ्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति, यत्प्रथमासमर्थं उपधानो मन्त्रश्चेत्स भवति, यत्तदासां इति निर्दिष्टं इष्टकाश्चेत्ता भवन्ति   ।
लुक्च मतोः इति प्रकृतिनिर्हृआसः   ।
इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षा   ।
तद्वानित्यवयवेन समुदायो व्यपदिश्यते   ।
वर्चः-शब्दो यस्मिन्मन्त्रेऽस्ति स वर्चस्वान्  ।
उपधीयते येन स उपधानः   ।
चयनवचनः इत्यर्थः   ।
वर्चस्वानुपधानमन्त्रः आसां इष्टकानां इति विगृह्य यति विहिते मतोर्लुकि कृते, वर्चस्या उपदधाति, तेजस्या उपदधाति   ।
पयस्याः   ।
रेतस्याः   ।
तद्वानिति किं ? मन्त्रसमुदायादेव मा भूथ् ।
उपधानः इति किं ? वर्चस्वानुपस्थानमन्त्रः आसां इत्यत्र मा भूथ् ।
मन्त्रः इति किं ? अङ्गुलिमानुपधानो हस्तः आसां इत्यत्र मा भूथ् ।
इष्टकासु इति किं ? अङ्गुलिमानुपधानो हस्त आसां इत्यत्र मा भूथ् ।
इति-करणो नियमार्थः   ।
अनेकपदसम्भवेऽपि केनचिदेव पदेन तद्वान्मन्त्रो गृह्यते, न सर्वेण  । ।



<अश्विमानण्>#   । । PS_४,४.१२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१२६ः

अश्वि-शब्दो यस्मिन्मन्त्रेऽस्ति सोऽश्विमान्  ।
अश्विमच्छब्दादण्प्रत्ययो भवति   ।
पूर्वस्य यतोऽपवादः   ।
अश्विमानुपधानो मन्त्रः आसामि ष्टकानां इति विगृह्याण्विधीयते, तत्र मतुपो लुकि कृते इनण्यनपत्ये (*६,४.१६४) इति प्रकृतिभावः   ।
आश्विनीरुपदधाति  । ।



<वयस्यासु मूर्ध्नो मतुप्>#   । । PS_४,४.१२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१२७ः

वयस्वानुपधानो मन्त्रो यासां ता वयस्याः, तास्वभिधेयासु मूर्ध्नो मतुप्प्रत्ययो भवति   ।
पूर्वस्य यतोऽपवादः   ।
यस्मिन्मन्त्रे वयः-शब्दो मूर्धन्-शब्दश्च विद्यते स वयस्वानपि भवति मूर्धन्वानपि, यथा मूर्धा वयः प्रजापतिश्छन्दः इति   ।
तत्र वयस्वच्छब्दादिव मूर्धवच्छब्दादपि यति प्राप्ते मतुप्विधास्यते   ।
मूर्धन्वतीर्भवन्ति   ।
वयस्या एव मूर्धन्वत्यः   ।
वयस्यासु इति किं ? यत्र मूर्धन्-शब्द एव केवलो न वयः-शब्दस्न्तत्र मा भूथ् ।
मूर्धन्वतः इति वक्तव्ये मूर्ध्नः इत्युक्तं, मतुपो लुकं भाविनं चित्ते कृत्वा  । ।



[#४६१]

< मत्व्-अर्हे मास-तन्वोः>#   । । PS_४,४.१२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१२८ः

यस्मिन्नर्थे मतुब्विहितः, तस्मिन्श्छन्दसि विषये यत्प्रत्ययो भवति मासतन्वोः प्रत्ययार्थ-विशेषणयोः   ।
प्रथमासमर्थादस्त्युपाधिकात्षष्ठ्यार्थे सप्तम्यर्थे च यत्प्रत्ययो भवति   ।
मत्वर्थीयानां अपवादः   ।
नभांसि विद्यन्ते अस्मिन्मासे अभस्यो मासः   ।
सहस्यः   ।
तपस्यः   ।
मधव्यः   ।
नभःशदोऽभ्रेषु वर्तते   ।
तन्वा खल्वपि - ओजोऽस्यां विद्यते ओजस्या तनूः   ।
रक्षस्या तनूः   ।
मासतन्वोः इति किं ? मधुमता पात्रेण चरति मासतन्वोरनन्तरार्थे वा   ।
मध्वस्मिन्नस्ति मध्वस्मिन्ननन्तरं इति वा मध्व्यो मासः   ।
लुगकारेकाररेफाश्च वक्तव्याः   ।
लुक्तावत्- तपश्च तपस्यश्च   ।
नभश्च नभस्यश्च   ।
सहश्च सहस्यश्च   ।
नपुंसकलिङ्गं छन्दसत्वाथ् ।
अकारः - इषो मासः   ।
ऊर्जो मासः   ।
इकारः - शुचिर्मासः   ।
रेफः - शुक्रो मासः  । ।



<मधोर्ञ च>#   । । PS_४,४.१२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१२९ः

मधु-शब्दान्मत्वर्थे ञः प्रत्ययो भवति, चकाराद्यत्च   ।
उअप्सङ्ख्यानाल्लुक्च   ।
माधवः, मधव्यः, मधुः   ।
तन्वां खल्वपि माधवा, मधव्या, मधुः तनूः  । ।



<ओजसोऽहनि यत्खौ>#   । । PS_४,४.१३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१३०ः

मत्वर्थे इत्येव   ।
ओजः-शदान्मत्वयर्थे यत्खौ प्रत्ययौ भवतोऽहन्यभिधेये   ।
ओजस्यमहः   ।
ओजसीनमहः  । ।



<वेशो-यश-आदेर्भगाद्यल्>#   । । PS_४,४.१३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१३१ः

मत्वर्थे इत्येव वेशोयशसी आदौ यस्य प्रातिपदिकस्य तस्माद्वेशोयशाअदेर्भगान्तात्प्रातिपदिकात्मत्वर्थे यल्प्रत्ययो भवति   ।
लकारः स्वरार्थः वेशोभगो विद्यते यस्य स वेशोभग्यः   ।
यशोभग्यः   ।
वेशः इति वलं उच्यते   ।
श्रीकामप्रयत्नमाहात्म्यवीर्ययशस्सु भगशब्दः   ।
वेशश्च असौ भगश्च श्रीप्रभृतिर्वेशोभगः, सोऽस्य अस्ति इति वेशोभग्यः  । ।



[#४६२]
<ख च>#   । । PS_४,४.१३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१३२ः

वेशोयशाअदेर्भगान्तात्प्रातिपदिकात्मत्वर्थे खः प्रत्ययो भवति   ।
योगविभागो यथासङ्ख्यनिरासार्थः उत्तरार्थश्च   ।
चकारात्यथ् ।
वेशोभगीनः, वेशोभग्यः   ।
यशोभगीनः, यशोभग्यः  । ।



<पूर्वैः कृतं इन-यौ च>#   । । PS_४,४.१३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१३३ः

मत्वर्थे इति निवृत्तं  ।
निर्देशादेव समर्थविभक्तिः   ।
पूर्वशब्दात्तृतीयासमर्थात्कृतं इत्येतस्मिन्नर्थे इन य इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः   ।
चकारात्ख च   ।
गम्भीरेभिः प्रथिभिः पूर्विणेभिः   ।
पूर्व्यैः   ।
पूर्वीणैः   ।
पूर्वैः इति बहुवचनान्तेन पूर्वपुरुषाः उच्यन्ते   ।
तत्कृताः पन्थानः प्रशस्ता इति पथां प्रशंसा  । ।



<अद्भिः संस्कृतम्>#   । । PS_४,४.१३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१३४ः
निर्देशादेव समर्थविभक्तिः   ।
अप्-शब्दात्तृतीयासमर्थात्संस्कृतं इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
यस्य+इदं अप्यं हविः   ।
अद्भिः संस्कृतं इति  । ।



<सहस्रेण संमितौ घः>#   । । PS_४,४.१३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१३५ः

निर्देशादेव समर्थविभक्तिअः   ।
सहस्र-शब्दात्तृतीयासमर्थात्सम्मित इत्येतस्मिन्नर्थे घः प्रत्ययो भवति   ।
सम्मितः तुल्यः, सदृशः   ।
अयम ग्निः सहस्रियः   ।
सहस्रतुल्यः इत्यर्थः   ।
केचित्तु समितौ इति पठन्ति   ।
तत्र अपि समित्या सम्मितः एव लक्षयितव्यः   ।
तत्र छन्दसि प्रयोगदर्शनात् । ।



<मतौ च>#   । । PS_४,४.१३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१३६ः

मत्वर्थे च सहस्र-शब्दात्घः प्रत्ययो भवति   ।
सहस्रं अस्य विद्यते सहस्रियः   ।
तपः-सहस्राभ्यां विनि-इनी (*५,२.१०२), अण्च (*५,२.१०३) इत्यस्य अपवादः  । ।



<सोमं अर्हति यः>#   । । PS_४,४.१३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१३७ः

निर्देशादेव समर्थविभक्तिः   ।
सोम-शब्दात्द्वितीयासमर्थातर्हति इत्येतस्मिन्नर्थे यः प्रत्ययो भवति   ।
सोमं अर्हन्ति सोम्या ब्राह्मणाः   ।
यज्ञार्हाः इत्यर्थः   ।
यति प्रकृते य-ग्रहणं  ।
स्वरे विशेषः  । ।



[#४६३]

<मये च>#   । । PS_४,४.१३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१३८ः

सोम-ग्रहणं यश्च अनुवर्तते   ।
मय इति मयडर्थो लक्ष्यते   ।
सोम-शब्दान्मयडर्थे यः प्रत्ययो भवति   ।
आगतविकारावयवप्रकृता मयडर्थाः  ।
हेतुं अनुष्येभ्योऽन्यत्रस्यां रूप्यः (*४,३.८१) मयट्च (*४,३.८२), मयड्-वा+एतयोर्भाषायां अभक्ष्य आच्छादनयोः (*४,३.१४३), तत्प्रकृतवचने मयट्(*५,४.२१) इति   ।
तत्र यथायोगं समर्थविभक्तिः   ।
पिबाति सोम्यं मधु   ।
सोमं अयं इत्यर्थः  । ।



<मधोः>#   । । PS_४,४.१३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१३९ः

यशब्दो निवृत्तः   ।
मधु-शब्दान्मयडर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
मधव्यान्स्तोकान्  ।
मधुमयानित्यर्थः  । ।



<वसोः समूहे च>#   । । PS_४,४.१४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१४०ः

वसु-शब्दात्समूहे वाच्ये यत्प्रत्ययो भवति, चकारान्मयडर्थे च   ।
यथायोगं समर्थविभक्तिः   ।
वसव्यः समूहः   ।
मयडर्थो वा   ।
अक्षरसमूहे छन्दसः स्वार्थ उपसङ्ख्यानं  ।
ओ श्रावय इति चतुरक्षरं  ।
अस्तु श्रौषटिति चतुरक्षरं  ।
यज इति द्व्यक्षरं  ।
ये यजामहे इति पञ्चाक्षरं  ।
द्व्यक्षरो वषट्कारः   ।
एश वै सप्तदशाक्षरश्छन्दस्यः प्रजापतिरंर्यज्ञो मन्त्रे विहितः   ।
सप्तदशाक्षराण्येव छन्दस्यः इत्यर्थः   ।
छन्दःशब्दादक्षरसमूहे वर्तमानात्स्वार्थे यत्प्रत्ययः   ।
वसुशब्दादपि यद्वक्तव्यः   ।
हस्तो पृणस्व बहुभिर्वसव्यैः   ।
वसुभिः इत्यर्थः   ।
आग्निराशे वसव्यस्य   ।
वसोः इत्यर्थः  । ।



<नक्षत्राद्घः>#   । । PS_४,४.१४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१४१ः

नक्षत्र-शब्दाद्घः प्रत्ययो भवति स्वार्थे   ।
समूहे इति न अनुवर्तते   ।
नक्षत्रियेभ्यः स्वाहा  । ।



<सर्वदेवात्तातिल्>#   । । PS_४,४.१४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१४२ः

सर्वदेव-शब्दाभ्यां तातिल्प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये स्वार्थिकः   ।
सर्वतातिं  ।
देवतातिं  । ।



[#४६४]

<शिव-शम्-अरिष्टस्य करे>#   । । PS_४,४.१४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१४३ः

करोति इति करः प्रत्ययार्थः   ।
तत्सामर्थ्यलभ्या षष्ठी समर्थविभक्तिः   ।
शिवादिभ्यः शब्देभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः करे इत्येतस्मिन्नर्थे तातिल्प्रत्ययो भवति   ।
शिवं करोति इति शिवतातिः   ।
शंतातिः   ।
अरिष्टतातिः  । ।



<भावे च>#   । । PS_४,४.१४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_४,४.१४४ः

भावे चार्थे छन्दसि विषये शिवादिभ्यः तातिल्प्रत्ययो भवति   ।
शिवस्य भावः शिवतातिः   ।
शंतातिः   ।
श्रिष्टतातिः   ।
यतः पूर्णोऽवधिः   ।
अतः परमन्यः प्रत्ययोऽधिक्रियते  । ।
इति श्रिजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः  । ।
प्रथमो भागः समाप्तः