सुभाषितरत्नकोशः/५० कविस्तुतिव्रज्या
ततः कविस्तुतिव्रज्या 

सुबन्धौ भक्तिर् नः क इह रघुकारे न रमते धृतिर् दाक्षीपुत्रे हरति हरिचन्द्रो ऽपि हृदयम् ।  
विशुद्धोक्तिः शूरः प्रकृतिसुभगा भारवगिरस् तथाप्य् अन्तर्मोदं कम् अपि भवभूतिर् वितनुते     ५०.१    (१६९८)  

तातः सृष्टिम् अपूर्ववस्तुविषयाम् एको ऽत्र निर्व्यूढवान् निष्णातः कविकुञ्जरेन्द्रचरिते मार्गे गिरां वागुरः ।  
रेवाविन्ध्यपुलीन्द्रपामरवधूझञ्झानिलप्रेषित- प्राये ऽर्थे वचनानि पल्लवयितुं जानाति योगेश्वरः     ५०.२    (१६९९)  
अभिनन्दस्य 

पातुं कर्णरसायनं रचयितुं वाचः सतां संमतां व्युत्पत्तिं परमाम् अवाप्तुम् अवधिं लब्धुं रसस्रोतसः ।  
भोक्तुं स्वादुफलं च जीविततरोर् यद्य् अस्ति ते कौतुकं तद् भ्रातः शृणु राजशेखरकवेः सूक्तीः सुधास्यन्दिनीः     ५०.३    (१७००)  
शंकरवर्मणः 

देवीं वाचम् उपासते हि बहवः सारं तु सारस्वतं जानीते नितराम् असौ गुरुकुलक्लिष्टो मुरारिः कविः ।  
अब्धिर् लङ्घित एव वानरभटैः किं त्व् अस्य गम्भीरताम् आपातालविलग्नपीवरवपुर् जानाति मन्थाचलः     ५०.४    (१७०१)  

तत् तादृग् उज्ज्वलककुत्स्थकुलप्रशस्ति- सौरभ्यनिर्भरगभीरमनोहराणि ।  
वाल्मीकिवागमृतकूपनिपातलक्ष्मीम् एतानि बिभ्रति मुरारिकवेर् वचांसि     ५०.५    (१७०२)  
मुरारेर् एतौ 

धिग् धिक् तान् समयान् परिश्रमरुजो धिक् ता गिरो निष्फला यत्रामूर् न भवन्ति वल्लणगुणोत्खातामृतप्रीतयः ।  
रोम्णां नृत्यभुवो विलोचनपयःपूराब्धिचन्द्रोदयाः साहित्यप्रतिगण्डगर्वगलनग्लानिक्रियाहेतवः     ५०.६    (१७०३)  

उत्तानोल्लपितप्रतारितनवश्रोत्रैः कथं भाव्यतां वाक्प्रत्यंशनिवेशिताखिलजगत्तत्त्वा कवीनां कला ।  
रथ्यागर्तविगाहनाद्भुतकृतैर् गाह्यः क्व रत्नाकरो यस्यान्तःशफरावमाननटतीमज्जद्गिरीन्द्राः श्रियः     ५०.७    (१७०४)  

अनुद्घुष्टः शब्दैर् अथ च घटनातः स्फुटरसः पदानाम् अर्थात्मा रमयति न तूत्तानितरसः ।  
यथा किंचित् किंचित् पवनचलचीनांशुकतया स्तनाभोगः स्त्रीणां हरति न तथोन्मुद्रिततनुः     ५०.८    (१७०५)  
वल्लणस्यैते 

अस्तंगतभारविरवि कालवशात् कालिदासविधुविधुरम् ।     
निर्वाणबाणदीपं जगद् इदम् अद्योति रत्नेन     ५०.९    (१७०६)       

जानकीहरणं कर्तुं रघुवंशे पुरःस्थिते ।  
कविः कुमारदासो वा रावणो वा यदि क्षमः     ५०.१०    (१७०७)  

शब्दास् ते न तथाविधाः पथि धियां लोकस्य ये नासते नार्थात्मापि स को ऽपि धावति गिरां भूपालमार्गे न यः ।  
अस्त्य् अन्यस् तु स संनिवेशशिशिरः शब्दार्थयोः संगमो येनामी स्ववशेन दग्धकवयो मथ्नन्ति चेतांसि नः     ५०.११    (१७०८)  

जयति कविकण्ठहरः श्रीरघुकारः प्रमेयकेदारे ।     
यन्मतिदात्रविलूने शिलोञ्छम् इव कुर्वते कवयः     ५०.१२    (१७०९)       

कवीनाम् अगलद् दर्पो नूनं वासवदत्तया ।  
शक्त्येव पाण्डुपुत्राणां गतया कर्णगोचरम्     ५०.१३    (१७१०)  

कीर्तिः प्रवरसेनस्य प्रयाता कुसुमोज्ज्वला ।  
समुद्रस्य परं पारं कपिसेनेव सेतुना     ५०.१४    (१७११)  

सन्ति श्वान इवासंख्या जातिभाजो गृहे गृहे ।  
उत्पादका न बहवः कवयः शरभा इव     ५०.१५    (१७१२)  
बाणस्यामी 

कवयः कालिदासाद्याः कवयो वयम् अप्य् अमी ।  
पर्वते परमाणौ च वस्तुत्वम् उभयोर् अपि     ५०.१६    (१७१३)  

सौजन्याङ्कुरकन्द सुन्दरकथासर्वस्व सीमन्तिनी- चित्ताकर्षणमन्त्र मन्मथसरित्कल्लोल वाग्वल्लभ ।  
सौभाग्यैकनिवेश पेशलगिराम् आधार धैर्याम्बुधे धर्माद्रिद्रुम राजशेखर सखे दृष्टो ऽसि यामो वयम्     ५०.१७    (१७१४)  

यद् एतद् वागर्थव्यतिकरमयं किंचिद् अमृतं प्रमोदप्रस्यन्दैः सहृदयमनांसि स्नपयति ।  
इदं काव्यं तत्त्वं स्फुरति तु यद् अत्राणु परमं तद् अन्तर्बुद्धीनां स्फुटम् अथ च वाचाम् अविषयः     ५०.१८    (१७१५)  

सुवर्णालंकारा प्रकटितरसाश्लेषनिपुणा स्फुरद्वैदर्भोक्तिर् ललितपदबन्धक्रमगतिः ।  
लसद्भूयोभावा मृदुर् अपि विमर्दोचिततनुः कवीन्द्र त्वद्वाणी हरति हरिणाक्षीव हृदयम्     ५०.१९    (१७१६)  

अम्बा येन सरस्वती सुतवती तस्यार्पयन्ती रसान् नानाचाटुमुखी स दुर्लडितवान् खेलाभिर् उच्छृङ्खलः ।  
जिह्वादुर्व्यसनैर् उपद्रवरुजः कुर्वन्ति ये दुःसुतास् तान् दृष्ट्वार्थम् इतस् ततो निखनति स्वं निःस्वम् आतन्वती     ५०.२०    (१७१७)  
वल्लणस्य 

अविदितगुणापि सत्कविभणितिः कर्णेषु वमति मधुधाराम् ।     
अनधिगतपरिमलापि हि हरति दृशं मालतीमाला     ५०.२१    (१७१८)       
सुबन्धोः 

बभूव वल्मीकभवः पुरा कविस् ततः प्रपेदे भुवि भर्तृमेठताम् ।  
पुनः स्थितो यो भवभूतिरेखया स वर्तते सम्प्रति राजशेखरः     ५०.२२    (१७१९)  

उच्छ्वासो ऽपि न निर्याति बाणे हृदयवर्तिनि ।  
किं पुनर् विकटाटोप- पदबन्धा सरस्वती     ५०.२३    (१७२०)  

यल्लग्नं हृदि पुंसां भूयो भूयः शिरो न घूर्णयति ।     
तद् अपि कवेः किम् उ काव्यं काण्डो वा धन्विनां किम् असौ     ५०.२४    (१७२१)       
तामरसस्य 

कथंचित् कालिदासस्य कालेन बहुना मया ।  
अवगाढेव गम्भीर- मसृणौघा सरस्वती     ५०.२५    (१७२२)  

कश्चिद् वाचं रचयितुम् अलं श्रोतुम् एवापरस् तां कल्याणी ते मतुर् उभयतो विस्मयं नस् तनोति ।  
न ह्य् एकस्मिन्न् अतिशयवतां संनिपातो गुणानाम् एकः सूते कनकम् उपलस् तत्परीक्षाक्षमो ऽन्यः     ५०.२६    (१७२३)  
कालिदास्य।।  
         पोइन्त्स् ओउत् थत् थे अत्त्रिबुतिओन् तो Kआलिदास इस् बसेद् 
             ओन् अ मिसुन्देर्स्तन्दिन्ग् ओf थे रेमर्क्स् wइथ् wहिछ् Rआजशेखर 
             प्रेचेदेस् हिस् चिततिओन् ओf थे वेर्से इन् थे Kआव्यमीमांसा. 

प्रयोगव्युत्पत्तौ प्रतिपदविशेषार्थकथने प्रसत्तौ गाम्भीर्ये रसवति च वाक्यार्थघटने ।  
अगम्यायाम् अन्यैर् दिशि परिणतेश् चार्थवचसोर् मतं चेद् अस्माकं कविर् अमरसिंहो विजयते     ५०.२७    (१७२४)  
शालिकस्य 

इयं गौर् उद्दामा तव निबिडबन्धापि हि कथं न वैदर्भाद् अन्यत् स्पृशति सुलभत्वे ऽपि हि कथम् ।  
अवन्ध्या च ख्याता भुवि कथम् अगम्या कविवृषैः कथं वा पीयूषं स्रवति बहु दुग्धापि बहुभिः     ५०.२८    (१७२५)  
शब्दार्णवस्य 

शैलैर् बन्धयति स्म वानरहृतैर् वाल्मीकिर् अम्भोनिधिं व्यासः पार्थशरैस् तथापि न तयोर् अत्युक्तिर् उद्भाव्यते ।  
वागर्थौ च तुलाधृताव् इव तथाप्य् अस्मिन् निबन्धान् अयं लोको दूषयति प्रसारितमुखस् तुभ्यं प्रतिष्ठे नमः     ५०.२९    (१७२६)  
धर्मकीर्तेः 

हा कष्टं कविचक्रमौलिमणिना दक्षेण यन् नेक्षितः श्रीमान् उत्पलराजदेवनृपतिर् विद्यावधूवल्लभः ।  
तस्याप्य् अर्थिजनैकरोहणगिरेर् लक्ष्मीर् वृथैवाभवद् दक्षस्यास्य न येन सुन्दरगिरः कर्णावतंसीकृताः     ५०.३०    (१७२७)  
दक्षस्य 

यस्य यथा विज्ञानं तादृक् तस्येह हृदयसद्भावः ।     
उन्मीलति कविपुङ्गवचने च पुराणपुरुषे च     ५०.३१    (१७२८)       

वहति न पुरः कश्चित् पश्चान् न को ऽप्य् अनुयाति मां न च नवपदक्षुण्णो मार्गः कथं न्व् अहम् एककः ।  
भवति विदितं पूर्वव्यूढो ऽधुना खिलतां गतः स खलु बहुलो वामः पन्था मया स्फुटम् उर्जितः     ५०.३२    (१७२९)  
धर्मकीर्तिपदानाम् 

विद्यावधूम् अपरिणीय कुलानुरूपां श्लाघ्यां सुताम् इव ततः श्रियम् अप्रसूय ।  
तां चार्थिने प्रणयपेशलम् अप्रदाय धिक् तं मनुष्यपदम् आत्मनि यः प्रयुङ्क्ते     ५०.३३    (१७३०)  
भर्तृहरेः 

ये नाम केचिद् इह नः प्रथयन्त्य् अवज्ञां जानन्ति ते किम् अपि तान् प्रति नैष यत्नः ।  
उत्पत्स्यते तु मम को ऽपि समानधर्मा कालो ह्य् अयं निरवधिर् विपुला च लक्ष्मीः     ५०.३४    (१७३१)  
चेः। 

निधानं विद्यानां कुलगृहम् अपारस्य यशसः शुचि क्ष्मापालानां सुचरितकथादर्पणतलम् ।  
कलासम्पद्रत्नव्रततिविटपानां सुरतरुः प्रकृत्या गम्भीरः कविर् इह सशब्दो विजयते     ५०.३५    (१७३२)  

उन्नीतो भवभूतिना प्रतिदिनं बाणे गते यः पुरा यश् चीर्णः कमलायुधेन सुचिरं येनागमत् केशटः ।  
यः श्रीवाक्पतिराजपादरजसां सम्पर्कपूतश् चिरं दिष्ट्या श्लाघगुणस्य कस्यचिद् असौ मार्गः समुन्मीलति     ५०.३६    (१७३३)  

परमाद्भुतरसधामन्य् उत्सलिते जगति वल्लनाम्भोधौ ।     
विश्रान्तो रसभागस्तिमितयति यथा गभीरिमा को ऽपि     ५०.३७    (१७३४)       
वल्लणस्य 

आढ्यराजकृतारम्भैर् हृदयस्थैः स्मृतैर् अपि ।  
जिह्वान्तः कृष्यमाणेव न कवित्वे प्रगल्भते     ५०.३८    (१७३५)  
बाणस्य 

वाल्मीकेर् मुकुलीकृतैव कविता कः स्तोतुम् अस्त्य् आदरो वैयासानि वचांसि भारविगिरां भूतैव निर्भर्त्सना ।  
काव्यं चेद् अवतंसभूपम् अभजद् धर्मायणं कर्णयोस् तातः किं बहु वर्ण्यते स भगवान् वैदर्भगर्भेश्वरः     ५०.३९    (१७३६)  
धर्माशोकस्य 

वामाङ्गं पृथुलस्तनस्तबकितं यावद् भवानीपतेर् लक्ष्मीकण्ठहठग्रहव्यसनिता यावच् च दोषाणां हरेः ।  
यावच् च प्रतिसामसारणविधिव्यग्रौ करौ ब्रह्मणः स्थेयासुः श्रुतिशुक्तिलेह्यमधवस् तावत् सतां सूक्तयः     ५०.४०    (१७३७)  

कीर्त्या समं त्रिदिववासम् उपस्थितानां मर्त्यावतीर्णमरुताम् अपि सत्कवीनाम् ।  
जग्रन्थ दुर्लभसुभाषितरत्नकोषं विद्याकरः सुकृतिकण्ठविभूषणाय     ५०.४१    (१७३८)  

        इति कविवर्णनव्रज्या समाप्ता।। 

         समाप्तो ऽयं सुभाषितरत्नकोष इति।। 
        पण्डितश्रीभीमार्जुनसोमस्य।। 

सुभाषितग्रन्थाः