काव्यालङ्कारः/द्वितीयपरिच्छेदः
माधुर्यमभिवाञ्छन्तः प्रसादं च सुमेधसः   ।	
समासवन्ति भूयांसि न पदानि प्रयुञ्जते   ।। २.१  ।।	
केचिदोजोऽभिधित्सन्तः समस्यन्ति बहून्यपि   ।	
यथा मन्दारकुसुम- रेणुपिञ्जरितालका   ।। २.२  ।।	
श्रव्यं नातिसमस्तार्थं काव्यं मधुरमिष्यते   ।	
आविद्वदङ्गनाबाल- प्रतीतार्थं प्रसादवत् ।। २.३  ।।	
अनुप्रासः सयमको रूपकं दीपकोपमे   ।	
इति वाचामलंकाराः पञ्चैवान्यैरुदाहृताः   ।। २.४  ।।	
सरूपवर्णविन्यासं अनुप्रासं प्रचक्षते   ।	
किं तया चिन्तया कान्ते नितान्तेति यथोदितम्  ।। २.५  ।।	
ग्राम्यानुप्रासमन्यत्तु मन्यन्ते सुधियोऽपरे   ।	
स लोलमालानीलालि- कुलाकुलगलो बलः   ।। २.६  ।।	
नानार्थवन्तोऽनुप्रासा न चाप्यसदृशाक्षराः   ।	
युक्त्यानया मध्यमया जायन्ते चारवो गिरः   ।। २.७  ।।	
लाटीयमप्यनुप्रासं इहेच्छन्त्यपरे यथा   ।	
दृष्टिं दृष्टिसुखां धेहि चन्द्रश्चन्द्रमुखोदितः   ।। २.८  ।।	
आदिमध्यान्तयमकं पादाभ्यासं तथावली   ।	
समस्तपादयमकं इत्येतत्पञ्चधोच्यते   ।। २.९  ।।	
सन्दष्टकसमुद्गादेरत्रैवान्तर्गतिर्मता   ।	
आदौ मध्यान्तयोर्वा स्यादिति पञ्चैव तद्यथा   ।। २.१०  ।।	
साधुना साधुना तेन राजता राजता भृता   ।	
सहितं सहितं कर्तुं संगतं संगतं जनम्  ।। २.११  ।।	
साधुः संसाराद्बिभ्यदस्मादसारात्कृत्वा क्लेशान्तं याति वर्त्म प्रशान्तम्  ।	
जातिं व्याधीनां दुर्दमानामधीनां वाञ्छञ्ज्यायस्त्वं छिन्धि मुक्तानयस्त्वम्  ।। २.१२  ।।	
न ते धिर्धीर भोगेषु रमणीयेषु संगता   ।	
मुनीनपि हरन्त्येते रमणी येषु संगता   ।। २.१३  ।।	
सितासिताक्षीं सुपयोधराधरां सुसंमदां व्यक्तमदां ललामदाम्  ।	
घनाघना नीलघना घनालकां प्रियामिमामुत्सुकयन्ति यन्ति च   ।। २.१४  ।।	
अमी नृपा दत्तसमग्रशासनाः कदाचिदप्यप्रतिबद्धशासनाः   ।	
कृतागसां मार्गभिदां च शासनाः पितृक्रमाध्यासिततादृशासनाः   ।। २.१५  ।।	
अनन्तरैकान्तरयोरेवं पादान्तयोरपि   ।	
कृत्स्नं च सर्वपादेषु दुष्करं साधु तादृशम्  ।। २.१६  ।।	
तुल्यश्रुतीनां भिन्नानां अभिधेयैः परस्परम्  ।	
वर्णानां यः पुनर्वादो यमकं तन्निगद्यते   ।। २.१७  ।।	
प्रतीतशब्दमोजस्वि सुश्लिष्टपदसन्धि च   ।	
प्रसादि स्वभिधानं च यमकं कृतिनां मतम्  ।। २.१८  ।।	
नानाधात्वर्थगम्भीरा यमकव्यपदेशिनी   ।	
प्रहेलिका सा ह्युदिता रामशर्माच्युतोत्तरे   ।। २.१९  ।।	
काव्यान्यपि यदीमानि व्याख्यागम्यानि शास्त्रवत् ।	
उत्सवः सुधियामेव हन्त दुर्मेधसो हताः   ।। २.२०  ।।	
उपमानेन यत्तत्त्वं उपमेयस्य रूप्यते   ।	
गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः   ।। २.२१  ।।	
समस्तवस्तुविषयं एकदेशविवर्ति च   ।	
द्विधा रूपकमुद्दिष्टं एतत्तच्चोच्यते यथा   ।। २.२२  ।।	
शीकराम्भोमदसृजस्तुङ्गा जलददन्तिनः   ।	
निर्यान्तो मदयन्तीमे शक्रकार्मुकवारणाः   ।। २.२३  ।।	
तडिद्वलयकक्ष्याणां बलाकामालभारिणाम्  ।	
पयोमुचां ध्वनिर्धीरो दुनोति मम तां प्रियाम्  ।। २.२४  ।।	
आदिमध्यान्तविषयं त्रिधा दीपकमिष्यते   ।	
एकस्यैव त्र्यवस्थत्वादिति तद्भिद्यते त्रिधा   ।। २.२५  ।।	
अमूनि कुर्वतेऽन्वर्थां अस्याख्यामर्थदीपनात् ।	
त्रिभिर्निदर्शनैश्चेदं त्रिधा निर्दिश्यते यथा   ।। २.२६  ।।	
मदो जनयति प्रीतिं सानङ्गं मानभङ्गुरम्  ।	
स प्रियासंगमोत्कण्ठां सासह्यां मनसः शुचम्  ।। २.२७  ।।	
मालिनीरंशुकभृतः स्त्रियोऽलंकुरुते मधुः   ।	
हारीतशुकवाचश्च भूधराणामुपत्यकाः   ।। २.२८  ।।	
चीरीमवतीररण्यानीः सरितः शुष्यदम्भसः   ।	
प्रवासिनां च चेतांसि शुचिरन्तं निनीषति   ।। २.२९  ।।	
विरुद्धेनोपमानेन देशकालक्रियादिभिः   ।	
उपमेयस्य यत्साम्यं गुणलेशेन सोपमा   ।। २.३०  ।।	
यथेवशब्दौ सादृश्यं आहतुर्व्यतिरेकिणोः   ।	
दूर्वाकाण्डमिव श्यामं तन्वी श्यामालता यथा   ।। २.३१  ।।	
विना यथेवशब्दाभ्यां समासाभिहिता परा   ।	
यथा कमलपत्राक्षी शशाङ्कवदनेति च   ।। २.३२  ।।	
वतिनापि क्रियासाम्यं तद्वदेवाभिधीयते   ।	
द्विजातिवदधीतेऽसौ गुरुवच्चानुशास्ति नः   ।। २.३३  ।।	
समानवस्तुन्यासेन प्रतिवस्तूपमोच्यते   ।	
यथेवानभिधानेऽपि गुणसाम्यप्रतीतितः   ।। २.३४  ।।	
साधुसाधारणत्वादिर्गुणोऽत्र व्यतिरिच्यते   ।	
स साम्यमापादयति विरोधेऽपि तयोर्यथा   ।। २.३५  ।।	
कियन्तः सन्ति गुणिनः साधुसाधारणश्रियः   ।	
स्वादुपाकफलानम्राः कियन्तो वाध्वशाखिनः   ।। २.३६  ।।	
यदुक्तं त्रिप्रकारत्वं तस्याः कैश्चिन्महात्मभिः   ।	
निन्दाप्रशंसाचिख्यासा- भेदादत्राभिधीयते   ।। २.३७  ।।	
सामान्यगुणनिर्देशात्त्रयमप्युदितं ननु   ।	
मालोपमादिः सर्वोऽपि न ज्यायान्विस्तरो मुधा   ।। २.३८  ।।	
हीनतासम्भवो लिङ्ग- वचोभेदो विपर्ययः   ।	
उपमानाधिकत्वं च तेनासदृशतापि च   ।। २.३९  ।।	
त एत उपमादोषाः सप्त मेधाविनोदिताः   ।	
सोदाहरणलक्ष्माणो वर्ण्यन्तेऽत्र च ते पृथक्  ।। २.४०  ।।	
स मारुताकम्पितपीतवासा बिभ्रत्सलीलं शशिभासमब्जम्  ।	
यदुप्रवीरः प्रगृहीतशार्ङ्गः सेन्द्रायुधो मेघ इवाबभासे   ।। २.४१  ।।	
शक्रचापग्रहादत्र दर्शितं किल कार्मुकम्  ।	
वासःशङ्खानुपादानाद्धीनमित्यभिधीयते   ।। २.४२  ।।	
सर्वं सर्वेण सारूप्यं नास्ति भावस्य कस्यचित् ।	
यथोपपत्ति कृतिभिरुपमासु प्रयुज्यते   ।। २.४३  ।।	
अखण्डमण्डलः क्वेन्दुः क्व कान्ताननमद्युति   ।	
यत्किंचित्कान्तिसामान्याच्छशिनैवोपमीयते   ।। २.४४  ।।	
किं च काव्यानि नेयानि लक्षणेन महात्मनाम्  ।	
दृष्टं वा सर्वसारूप्यं राजमित्रे यथोदितम्  ।। २.४५  ।।	
सूर्यांशसंमीलितलोचनेषु दीनेषु पद्मानिलनिर्मदेषु   ।	
साध्व्यः स्वगेहेष्विव भर्तृहीनाः केका विनेशुः शिखिनां मुखेषु   ।। २.४६  ।।	
निष्पेतुरास्यादिव तस्य दीप्ताः शरा धनुर्मण्डलमध्यभाजः   ।	
जाज्वल्यमाना इव वारिधारा दिनार्धभाजः परिवेषिणोऽर्कात् ।। २.४७  ।।	
शाकवर्धनस्य	
कथं पातोऽम्बुधाराणां ज्वलन्तीनां विवस्वतः   ।	
असम्भवादयं युक्त्या तेनासम्भव उच्यते   ।। २.४८  ।।	
तत्रासम्भविनार्थेन कः कुर्यादुपमां कृती   ।	
को नाम वह्निनौपम्यं कुर्वीत शशलक्ष्मणः   ।। २.४९  ।।	
यस्यातिशयवानर्थः कथं सोऽसम्भवो मतः   ।	
इष्टं चातिशयार्थत्वं उपमोत्प्रेक्षयोर्यथा   ।। २.५०  ।।	
पुञ्जीभूतमिव ध्वान्तं एष भाति मतङ्गजः   ।	
सरः शरत्प्रसन्नाम्भो नभःखण्डमिवोज्झितम्  ।। २.५१  ।।	
अथ लिङ्गवचोभेदावुच्येते सविपर्ययौ   ।	
हीनाधिकत्वात्स द्वेधा त्रयमप्युच्यते यथा   ।। २.५२  ।।	
अविगाह्योऽसि नारीणां अनन्यमनसामपि   ।	
विषमोपलभिन्नोर्मिरापगेवोत्तितीर्षतः   ।। २.५३  ।।	
क्वचिदग्रे प्रसरता क्वचिदापत्य निघ्नता   ।	
शुनेव सारङ्गकुलं त्वया भिन्नं द्विषां बलम्  ।। २.५४  ।।	
अयं पद्मासनासीनश्चक्रवाको विराजते   ।	
युगादौ भगवान्ब्रह्मा विनिर्मित्सुरिव प्रजाः   ।। २.५५  ।।	
ननूपमीयते पाणिः कमलेन विकासिना   ।	
अधरो विद्रुमच्छेद- भासा बिम्बफलेन च   ।। २.५६  ।।	
उच्यते काममस्तीदं किं तु स्त्रीपुंसयोरयम्  ।	
विधिर्नाभिमतोऽन्यैस्तु त्रयाणामपि नेष्यते   ।। २.५७  ।।	
स पीतवासाः प्रगृहीतशार्ङ्गो मनोज्ञभीमं वपुराप कृष्णः   ।	
शतह्रदेन्द्रायुधवान्निशायां संसृज्यमानः शशिनेव मेघः   ।। २.५८  ।।	
रामशर्मणः	
शशिनो ग्रहणादेतदाधिक्यं किल न ह्ययम्  ।	
निर्दिष्ट उपमेयेऽर्थे वाच्यो वा जलजोऽत्र तु   ।। २.५९  ।।	
न सर्वसारूप्यमिति विस्तरेणोदितो विधिः   ।	
अभिप्रायात्कवेर्नात्र विधेया जलजे मतिः   ।। २.६०  ।।	
आधिक्यमुपमानानां न्याय्यं नाधिकता भवेत् ।	
गोक्षीरकुन्दहलिनां विशुद्ध्या सदृशं यशः   ।। २.६१  ।।	
एकेनैवोपमानेन ननु सादृश्यमुच्यते   ।	
उक्तार्थस्य प्रयोगो हि गुरुमर्थं न पुष्यति   ।। २.६२  ।।	
वनेऽथ तस्मिन्वनितानुयायिनः प्रवृत्तदानार्द्रकटा मतङ्गजाः   ।	
विचित्रबर्हाभरणाश्च बर्हिणो बभुर्दिवीवामलविग्रहा ग्रहाः   ।। २.६३  ।।	
ग्रहैरपि गजादीनां यदि सादृश्यमुच्यते   ।	
तथापि तेषां तैरस्ति कान्तिर्वाप्युग्रतापि वा   ।। २.६४  ।।	
इत्युक्त उपमाभेदो वक्ष्यते चापरः पुनः   ।	
उपमादेरलंकाराद्विशेषोऽन्योऽभिधीयते   ।। २.६५  ।।	
आक्षेपोऽर्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना   ।	
समासातिशयोक्ती च षडलंकृतयोऽपराः   ।। २.६६  ।।	
वक्ष्यमाणोक्तविषयस्तत्राक्षेपो द्विधा मतः   ।	
एकरूपतया शेषा निर्देक्ष्यन्ते यथाक्रमम्  ।। २.६७  ।।	
प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया   ।	
आक्षेप इति तं सन्तः शंसन्ति द्विविधं यथा   ।। २.६८  ।।	
अहं त्वां यदि नेक्षेय क्षणमप्युत्सुका ततः   ।	
इयदेवास्त्वतोऽन्येन किमुक्तेनाप्रियेण ते   ।। २.६९  ।।	
स्वविक्रमाक्रान्तभुवश्चित्रं यन्न तवोद्धतिः   ।	
को वा हेतुरलं सिन्धोर्विकारकरणं प्रति   ।। २.७०  ।।	
उपन्यसनमन्यस्य यदर्थस्योदितादृते   ।	
ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासः पूर्वार्थानुगतो यथा   ।। २.७१  ।।	
परानीकानि भीमानि विविक्षोर्न तव व्यथा   ।	
साधु वासाधु वागामि पुंसामात्मैव शंसति   ।। २.७२  ।।	
हिशब्देनापि हेत्वर्थ- प्रथनादुक्तसिद्धये   ।	
अयमर्थान्तरन्यासः सुतरां व्यज्यते यथा   ।। २.७३  ।।	
वहन्ति गिरयो मेघानभ्युपेतान्गुरूनपि   ।	
गरीयानेव हि गुरून्बिभर्ति प्रणयागतान्  ।। २.७४  ।।	
उपमानवतोऽर्थस्य यद्विशेषनिदर्शनम्  ।	
व्यतिरेकं तमिच्छन्ति विशेषापादनाद्यथा   ।। २.७५  ।।	
सितासिते पक्ष्मवती नेत्रे ते ताम्रराजिनी   ।	
एकान्तशुभ्रश्यामे तु पुण्डरीकासितोत्पले   ।। २.७६  ।।	
क्रियायाः प्रतिषेधे या तत्फलस्य विभावना   ।	
ज्ञेया विभावनैवासौ समाधौ सुलभे सति   ।। २.७७  ।।	
अपीतमत्ताः शिखिनो दिशोऽनुत्कण्ठिताकुलाः   ।	
नीपोऽविलिप्तसुरभिरभ्रष्टकलुषं जलम्  ।। २.७८  ।।	
यत्रोक्ते गम्यतेऽन्योऽर्थस्तत्समानविशेषणः   ।	
सा समासोक्तिरुद्दिष्टा संक्षिप्तार्थतया यथा   ।। २.७९  ।।	
स्कन्धवानृजुरव्यालः स्थिरोऽनेकमहाफलः   ।	
जातस्तरुरयं चोच्चैः पातितश्च नभस्वता   ।। २.८०  ।।	
निमित्ततो वचो यत्तु लोकातिक्रान्तगोचरम्  ।	
मन्यन्तेऽतिशयोक्तिं तां अलङ्कारतया यथा   ।। २.८१  ।।	
स्वपुष्पच्छविहारिण्या चन्द्रभासा तिरोहिताः   ।	
अन्वमीयन्त भृङ्गालि- वाचा सप्तच्छदद्रुमाः   ।। २.८२  ।।	
अपां यदि त्वक्छिथिला च्युता स्यात्फणिनामिव   ।	
तदा शुक्लांशुकानि स्युरङ्गेष्वम्भसि योषिताम्  ।। २.८३  ।।	
इत्येवमादिरुदिता गुणातिशययोगतः   ।	
सर्वैवातिशयोक्तिस्तु तर्कयेत्तां यथागमम्  ।। २.८४  ।।	
सैष सर्वैव वक्रोक्तिरनयार्थो विभाव्यते   ।	
यत्नोऽस्यां कविना कार्यः कोऽलङ्कारोऽनया विना   ।। २.८५  ।।	
हेतुश्च सूक्ष्मो लेशोऽथ नालंकारतया मतः   ।	
समुदायाभिधानस्य वक्रोक्त्यनभिधानतः   ।। २.८६  ।।	
गतोऽस्तमर्को भातीन्दुर्यान्ति वासाय पक्षिणः   ।	
इत्येवमादि किं काव्यं वार्तामेनां प्रचक्षते   ।। २.८७  ।।	
यथासंख्यमथोत्प्रेक्षां अलङ्कारद्वयं विदुः   ।	
संख्यानमिति मेधाविन्- ओत्प्रेक्षाभिहिता क्वचित् ।। २.८८  ।।	
भूयसामुपदिष्टानां अर्थानामसधर्मणाम्  ।	
क्रमशो योऽनुनिर्देशो यथासंख्यं तदुच्यते   ।। २.८९  ।।	
पद्मेन्दुभृङ्गमातङ्ग- पुंस्कोकिलकलापिनः   ।	
वक्त्रकान्तीक्षणगति- वाणीवालैस्त्वया जिताः   ।। २.९०  ।।	
अविवक्षितसामान्या किंचिच्चोपमया सह   ।	
अतद्गुणक्रियायोगादुत्प्रेक्षातिशयान्विता   ।। २.९१  ।।	
किंशुकव्यपदेशेन तरुमारुह्य सर्वतः   ।	
दग्धादग्धमरण्यान्याः पश्यतीव विभावसुः   ।। २.९२  ।।	
स्वभावोक्तिरलङ्कार इति केचित्प्रचक्षते   ।	
अर्थस्य तदवस्थत्वं स्वभावोऽभिहितो यथा   ।। २.९३  ।।	
आक्रोशन्नाह्वयन्नन्यानाधावन्मण्डलै रुदन्  ।	
गा वारयति दण्डेन डिम्भः सस्यावतारणीः   ।। २.९४  ।।	
समासेनोदितमिदं धीखेदायैव विस्तरः   ।	
असंगृहीतमप्यन्यदभ्यूह्यमनया दिशा   ।। २.९५  ।।	
स्वयं कृतैरेव निदर्शनैरियं मया प्रक्ल्प्ता खलु वागलङ्कृतिः   ।	
अतः परं चारुरनेकधापरो गिरामलङ्कारविधिर्विधास्यते   ।। २.९६  ।।	

इति भामहालङ्कारे द्वितीयः परिच्छेदः	

काव्यालङ्कारः