स्कन्दपुराणम्/खण्डः ८ (अम्बिकाखण्डः)/०७
पूर्ववर्ती पृष्ठः (अध्यायाः ५१-६०)           आगामी पृष्ठः (अध्यायाः ८१- ९०)

सनत्कुमार उवाच
अथ दानवमुख्यानां लोकनाशाय निर्ययौ ।
मत्तवारणसम्बाधं१ रथाश्ववलितं बलम्२ ।। १ ।।
तत्तदा३ दानवानीकं विससार दिशो दिशः४।
प्रलये मारुतोद्धूतमौदन्वतमिवोदकम् ।। २ । ।
निजघ्नुर्ब्राह्मणान् केचित् केचिन्निष्पिपिषुर्विशः५ ।
तुस्तुभुः क्षत्रियानन्ये शूद्रानन्ये बभक्षिरे६ । । ३ । ।
जग्लसु७र्ल्लिलिहुर्न्नेदुर्बभञ्जुश्च समन्ततः ।
यज्ञेष्वन्नं हविर्नादान्८ यूपाँश्चामरविद्विषः । ।४। ।'
स्वधीतवेदाध्ययनाभिनादितान् मुनिप्रवेकाचितगुल्मपादपान् । 
प्रभूतचीराजिनदर्भसंचयान् निकामपर्यन्तहिमाम्बुनिर्झरान् । । ५।। 
उपान्तनीवारगवेधुकाचितान्९ प्रसुप्तविश्वस्तमृगर्क्षवानरान् । 
हबिर्भुजो१० धूमवितानसंकुलान् विसृत्य चान्ये प्रविजघ्नुराश्रमान्११ ।।६।। 
केचिन्मुनीनामसुरा जीर्णोरगसमत्विषः१२ ।
जटाः संगृह्य लुलुचुः क्षालितास्तीर्थवारिणा । ।७ । ।
 
११०....
त्तमाङ्गो ( ? ।
१ मत्तैरावणसम्बाध 
- घ । २.. कलितं बलम् -
घ । ३ तत्तथा - घ. । ४ दश - घ । ५ च्चिक्षिपुश्च दिशो दश -
घ- । ६ बभञ्जिरे (?)
। ७ जग्रसु - घ । ८ बहिर्दानान् -
क । ९ उपात्तनीवारगवेधुकाचितान् - ख । १० 
हविर्भुजां (? । ११ परिजघ्नुराश्रमान् -
ख । १२.. मिव द्विप (ा 
). - ख ।
 
349
पातयित्वासुराः१३ केचिच्चरणैः पिपिषुः क्षितौ ।
ऋषीनात्मविनाशाय हुताशान् ज्वलितानिव१४ ।।८।। 
शिरांसि मुनिपत्नीनां करैः केचित् तलैस्तथा१५ । 
पूतानि१६ वारिभिः पुण्यैः पस्पृशुर्दानवाधमाः ।।९। । 
अथ ते जगृहुर्यात्रां१७ ज्ञात्वाभ्युदयमात्मनः ।
विक्षिप्तं१८ लोकनाशाय बलमाहूय सर्वशः ।।8.61.१ 
० । । 
प्रशस्तेहनि नक्षत्रे मुहूर्त्ते च जयान्विते१९ ।
सन्नाहभेरीराहत्य क्रियाश्चक्रुर्जयावहाः ।। ११ ।।
सन्नाह्यान् बलिनो सत्तानानाय्य वरवारणान् ।
सम्यगभ्यर्च्य वर्माणि बबन्धुर्विधिनासुराः ।। १ २।।
यन्त्राणि धौतैर्नाराचैः पूर्णान्यासनपार्श्वयोः ।
बबन्धुः शक्तिपूर्णाँश्च वेणून् तिर्यगवस्थितान् ।।१ ३ ।। 
तोमरान् कणपान्२० शंकून् शूलचक्रपरश्वधान् ।
आबबन्धुर्नियुक्ताश्च मध्यमासनपार्श्वयोः । । १४।।
सज्जानि परमास्त्राणि बालधीँश्च सुसंस्कृतान् ।
संपूर्णान् गन्धवासोभिर्निशिताग्रैः शिलीमुखैः ।।१ ५।। 
सन्नाह्यानकुशाँल्लौहान् बालेन्दुसदृशद्युतीन् ।
ग्रैवेयेषु सिताँश्चक्रुर्मध्ये मस्तकपिण्डयोः । ।१ ६ ।।
क्षुरप्रमालां२१ संयस्तां शातकुम्भमयीं शुभाम् ।
आबबन्धुश्च कुम्भेषु गजानां गजसादिनः२२ ।।१७।। 
वैजयन्तीपताकाश्च विचित्राः स्वभिलक्षिताः ।
उच्छ्रयामासुरायत्ता दन्त्यनीकस्य दानवाः ।।१८।।
घण्टा वारणमुख्यानामाससज्जु२३ र्महास्वनाः ।
चामराणि सुदीर्घाणि हंसांशुरुचिराणि२४ च । ।१ ९। ।
 
१३ पाटयित्यासुराः 
- घ । १४ हुतानाञ्जिलतानिव - ख.
। १५ चलैस्तथा - क. ख. । १६ युतानि - घ.
। १७... र्गोत्रां -
क, र्यज्ञं - घ.
। १८ विक्षिप्ता - ख.
। १९ विजयान्विते - घ.
। २०... यान् - क.
। २१ क्षुरप्रमाणाः-घ.
। २२.. सादिभिः - घ.
। २३,. मानसंजु-क,.
माससर्ज ( र्जु) -घ.
। २४ हंसांगरूचिराणि घ. ।
 
350
एकैकस्य चतस्रश्च करेण्वश्चारुदर्शनाः ।
स्थापिताः पुरतो दैत्यैः परवारणवारणाः । ।8.61.२ 
० ।।
यूनो युवभिरारूढान् शिक्षितानस्त्रकोविदैः२५ ।
चक्रुरग्रेसरानश्वान् वर्मिणो लोहजालिनः ।।२१ ।।
वर्मिणो बद्धकवचाञ्छितनिस्त्रिंशधारिणः ।
तेषां पुरस्सरान् पत्तीननुयाताँश्च धन्विभिः ।। २२। ।
दैत्ययोधास्ततश्चान्ये२६ वर्मिणो लोहजालिनः ।
आरूढा बद्धनिस्त्रिंशाः स्नातपीताँस्तुरङ्गःमान्२७ । ।२३ ।। 
केचिद्विनीतैर्युवभिः स्नपितैः२८ 
कृतमङ्गलैः ।
रथान् संयोजयामासुरश्वैरग्रजवैस्तदा२९ । ।२४।।
आयुधान् सपताकाँश्च किंकिणीजालनादितान् ।
अधितस्थुस्तदा केचिद् रथान् हाटकसंस्कृतान् ।।२५ । । 
एवं तत् कल्पितं श्रुत्वा सैन्यं सैन्यनमस्कृतः ।
सुन्दो दानवशार्दूलो निर्ययौ कृतमङ्गलः । । २६ । ।
स्वीषं सुकूबरं३० स्वक्षं शातकुम्भमयं वरम् ।
नानामणिमयैश्चित्रैर्भक्तिपुष्पमृगद्विजैः३१ । । २७। ।
युक्तं परमसंहृष्टैर्मनोवेगैस्तुरङ्गमैः ।
आरुह्याथ रथं दिव्यं पताकाध्वजशोभितम् ।।२८।।
कवची बद्धनिस्त्रिंशो विधूतसितचामरः३२ ।
अभितः स्तूयमानश्च सूतमागधबन्दिभिः ।।२९ ।।
निसुन्दोपि३३ मदश्यामकपोलालीनषट्पदम्३४ ।
आरुह्य निर्जगामाशु सांग्रामिकमनेकपम्३५ ।। 
8.61.३० । । 
अन्ये च दानवास्तत्र रथैरश्वैर्मतङ्गजैः ।
निर्ययुः परमप्रीता३६ युद्धशौण्डाः सुदंशिताः ।।३ १ । ।
 
२५ वासितामस्त्रकोविदैः 
- ख. । २६ स्तथा चान्ये -
घ । २७ स्नातपीतास्तुरङ्गमाः - क.
। २८ स्नापितैः - क.
ख. । २९... स्तथा 
- घ. । ३० सुकुरवं -
क. । ३१ भक्तापुष्पसुगंधिजैः -
घ । ३२ बद्धनिस्त्रिंश उद्धूतशितचामरः - घ.
। ३३ उपसुन्दो - ख. । ३४ नीरदश्यामकपालानीलषट्पदम् - घ. । ३६ संग्रामिकमनीकपम् - क., महाद्विपं - ख । ३६ परमप्रीत्या - क 
घ. ।
 
 
351
बलस्याग्रेसरं कृत्वा तारकाक्षं३७ महासुरम् ।
सहितं बहुभिः शूरै रथनागाश्वपत्तिभिः । । ३ २।।
पृष्ठतः संविधायाशु बलोन्मत्तं महासुरम् ।
बलेन चतुरङ्गेण३८ महिषं पार्ष्णिरक्षिणम्३९ । ।३ ३ । । 
पार्श्वयोरुभयोर्न्यस्य४० मेघस्वनमहास्वनौ ।
सैन्येन महता दृप्तौ४१ दानवावरिसूदनौ ।।३४। ।
मध्ये सुन्दो निसुन्दश्च मयः शम्भुः खरो मुरः ।
सन्नद्धा बलिनः शूरा परसैन्यविदारणाः४२ । ।३ ५। । 
प्रतस्थिरे सुसंयत्ता दिवं दानवसत्तमाः ।
प्रलये मारुतोद्धूता घनाः संवर्त्तका इव । ।३ ६। ।
तेषामागमनं ज्ञात्वा सह स्वर्लोकवासिभिः ।
अपसृत्य जगामाशु जनस्थानं शतक्रतुः । । ३७। ।
मेरो शिखरमारुह्य सर्वेथ सहितास्तदा ।
सेना निवेशयामासुर्नन्दने ते सुरद्विषः४३ ।। ३८।।
अथ सैन्यस्य दैत्येन्द्रा४४ रक्षामाधाय सर्वशः४५ । 
प्रविभक्तानसंबाधानावासान्४६ जगृहुस्ततः ।।३ ९ ।। 
दत्तानुज्ञास्ततः सर्वे दानवा दानवोत्तमैः ।
सन्नाह्यमपनिन्युस्ते सर्वोपकरणं तदा ।।8.61.४० 
।।
आरूढा गजकन्यासु४७ वर्माणि मुमुचुः शनैः ।
आयुधान्यपनीयाशु४८ सैनिका मत्तदन्तिनाम् ।।४१ ।। 
सन्नाहानपनिन्युश्च४९ मुमुचुः कवचानि च ।
तनुत्राणि च चित्राणि५० तदा दानवसैनिकाः । ।४२।।
 
३७ तारकाख्यं 
- घ. । ३८ बलेन च तुरङ्गेण -
क. ख. । ३९ 
पारिरक्षिणम् - क., परिरक्षिणम् 
- ख. घ. । ४०...
स्तस्य - ख. । ४१ 
गुप्तौ - क. घ.
। ४२.. निवारणा - क 
ख. । ४३ निर्जरद्विजः - (षः) 
- घ. । ४४ दैत्यास्ते -
घ. । ४५ सर्वतः - क.
घ. । ४६... वासं 
- क. ख., वासास्ते 
- घ. । ४७... जगकन्यासु - क. । ४८.. .न्युपनीतानि 
- ख. । ४९ परिनिन्युश्च -
घ. । ५० विचित्राणि -
ख. घ ।
 
352
अपेत कक्षान्५१ मातङ्गान्५२ स्नातपीतान् गतक्लमान्५३ । 
बबन्धुः कल्पवृक्षेषु५४ केचिद्दानवसैनिकाः । ।४३ ।।
केचित् कल्पद्रुमान्नागा मदसंलीनषटपदाः५५ ।
बभंजुर्बलिनस्त्रस्तमत्तोद्भ्रान्तविहङ्गमान् ।।४४।।
चुक्रशुर्बलिनः केचिन्मदश्यामान्५६ मतङ्गजाः ।
कपोलान् कल्पवृक्षेषु पुष्पालीनालिपंक्तिषु ।।४५।।
नागा जगाहिरे केचिन्मत्ता मन्दाकिनीं नदीम् ।
हैमवारिजकिञ्जल्कपिञ्जरोपान्तरोधसम् ।।४६।।
विमुक्तसाङ्ग्रामिकवर्मजालान्५७ प्रसन्नचित्तान् परिघृष्टकायान् । 
निपीततोयानपनीतखेदान् बबन्धुरश्वान्पृथगश्वबन्धाः ।।४७।। 
अथ सूक्ष्माणि वासांसि चित्राश्च परमाःस्रजः५८ ।
आनिन्युः कल्पवृक्षेभ्यः फलानि मधुराणि च५९ ।।४८।। 
हैमानि केचित् पद्मानि तद्रजोरुणमूर्त्तयः६०।
बभञ्जुर्दानवा हृष्टा गता मन्दाकिनीं नदीम् । ।४९।। 
आनिन्युः सैनिकाः केचिन्मन्दारकुसुमोत्करान् ।
फलान्याजह्रिरे केचित् स्वादूनि च बहूनि च ।।8.61.५० 
।। 
तत्रोष्य रजनीमेकां भेरीराहत्य दानवाः ।
तेनैव विधिना यत्ताः प्रजग्मुरमरावतीम् ।।५१ ।।
ततस्तूर्यनिनादेन गजानां बृंहितेन च ।
सिंहनादैश्च दैत्यानां चचालेवामरावती ।।५२।।
अथ शून्यां समुद्वीक्ष्य पुरीं दानवसत्तमाः ।
इत्थमूचुः सुसंहृष्टा६१ नदन्तो भैरवस्वनम्६२ ।।५३ । ।
 
५१ अपेतभक्ष्यान् 
- क. । ५२ अपेतकक्षास्तान्नागान् -
घ. । ५३ स्नपितान्विगतक्लमान् -
घ. । ५४ वृक्षकल्पेषु -
क. । ५५... षट्पदान् - ख । ५६ मदश्यानान् - (?) । ५७... सङ्ग्रामिकवर्मजालान् - क.
। ५८ विचिक्नुयिरय... - क.
ख. । ५९ मुमुचासुराः-- -
क. ख. । ६० भद्राणि 
रणमूर्धनि - घ. । ६१ संप्रहृष्टा 
- घ. । ६२ भैरवं रवं (?)
।
 
353
जयति विबुधशत्रुः सुन्ददैत्येन्द्रसिंहः
कठिनरुचिरबाहुः पीनविस्तीर्णवक्षाः ।
शतमखपुरजेता चारुपृथ्वायताक्षः
सजलघननिनादो मत्तनागेन्द्रगामी ।।५४।।
तदनु जयति चारुप्रान्तरक्तायताक्षो
मृगपतिगतिलीलः संयुगेष्वप्रधृष्यः ।
त्रिदशवरविजेता दानवेन्द्रो निसुन्दः
प्रहतमुरजनादः पीनदीर्घोरुबाहुः । ।५५।।
इति स्कन्दपुराणे अमरावतीप्रवेशो नाम एकषष्टितमोध्यायः
 
सनत्कुमार उवाच
अथ निर्जित्य दैत्येन्द्रौ दिवं१ विक्रमशालिनौ ।
जग्मतुः सहितौ दैत्यैर्विन्ध्यं तुङ्गशिलोच्चयम् ।।१ ।।
संपूज्य विधिवद्दैत्यान् प्रस्थाप्य भ्रातरौ तदा ।
रेमाते विन्ध्यपादेषु फुल्लपादपसानुषु ।।२।।
दैत्याभ्यामथ विज्ञाय ब्रह्मा सुरपराभवम् ।
विचिन्त्यैकमनाः सम्यग् वधोपायं तयोस्तदा ।।३ ।।
तिलं तिलं समादाय रत्नेभ्यश्चारुदर्शनाम् ।
ससर्ज कमनीयाङ्गीमङ्गनां वल्गुनिस्वनाम् ।।४।।
तिलोत्तमेति तस्याश्च नाम चक्रे पितामहः ।
दिव्यानामपि सा स्त्रीणामुपमेव३ तदा बभौ ।।५।।
अतिसंपूर्णवक्त्रां४ तामतींदीवरलोचनाम् ।
अतिहंसस्वनालापामतिमत्तेभगामिनीम् ।।६।।
लक्ष्मीर्निरीक्ष्य सव्रीडा पङ्कजेनावृणोन्मुखम् ।
वपुर्भिश्चैव चार्वङ्ग्यास्त्रेपुरुद्यानदेवताः ।।७।।
 
१ देवान् 
- घ. । २... मनङ्गां - क. । ३...
मतिरूपा : - च. । ४ 
सिन्दूरवक्त्रां - घ. । ५.
स्स्वैश्च - क ख. ।
 
354
तामुत्पाद्य ततो धाता६ पाकशासनमब्रवीत् ।
शम्भुना मदनः पूर्वं निर्दग्धो लोचनाग्निना७ । ।८।।
तस्य प्रोद्भूतये८ याम सर्वे९ पार्श्व पिनाकिनः ।
तमाराध्य ततः१० कुर्म्मो यथा स्यान्मदनः पुनः । ।९।।
अथ ते ब्रह्मणा सार्धं तया चासुरविद्विषः ।
जग्मुर्विन्ध्यगिरेः शृङ्गं यत्रास्ते भगवान् हरः ।।8.62.१० 
।। 
तत्र शर्वमपश्यन्तो दध्युस्ते सुरसत्तमाः ।
गृणन्तः प्रणवं सर्वे शिवसन्यस्तचेतसः ।। ११ ।।
अथ लिङ्गं समुत्तस्थौ तेषां मध्ये दिवौकसाम् ।
सुसंहतं११ सुसंश्लिष्टं समूहस्तेजसामिव । ।१२। ।
उच्चचार तदा तस्मादुच्चैर्वाग्१२ विशदाक्षरा ।
निर्दग्धोयं मया पापस्तपस्विजनकण्टकः ।। १३ । ।
युष्मदर्थे विमोक्ष्यामि कार्यं वोयं१३ करिष्यति ।
करोतु परितश्चेयं मां प्रदक्षिणमङ्गना ।। १४।।
एवमुक्ता महेशेन सा चकार प्रदक्षिणाम्१४ ।
सन्निधायाञ्जलिं मूर्ध्नि रक्तेन्दीवरकोमलम्१५ ।।१५।।
नेमे१६ मूर्तिं तदा पूर्वां निस्ससार ततो मुखम्१७ ।
त्र्यक्षं प्रसन्नबिम्बोष्ठममितद्युति कान्तिमत् । । १ ६। ।
अथ तेजो विनिःसृत्य१८ वदनेन्दोः पिनाकिनः ।
तां विवेशाङ्गनामाशु१९ शरद्भास्करभास्वरम् । ।१७।।
अथ सा दक्षिणां मूर्त्तिं प्रणेमे चारुदर्शना ।
निर्जगाम तदा दीप्तं मुखं सुरगुरोस्ततः । ।१ ८।।
वारिभारालसाम्भोदरुचिमद्२० भीमनिस्वनम् ।
करालदशशनोद्भासि दीप्तरक्तान्तलोचनम् ।। १९ ।।
 
६ तां समुत्पाद्य धाता तु 
- घ. । ७ नेत्रवह्निना -
घ । ८ प्रोद्धृतये - घ । ९ यामस्सर्वे 
- क. घ. । १० तथा 
- क. ख । ११ सुसंघातं -
क ख, । १२ दुर्बोध... -
ख । १३ यः - क. ख.
। १४ प्रदक्षिणं - क घ.
। १५... लोचनं - घ.
। १६ रेमे - घ. । 
१७ तदा - क. ख । १८.. .भिनिःसृत्य 
- घ. । १९ आविवेशाङ्गनामाशु -
घ. । २०... धारालसाम्मोदरुचिरं - घ. ।
 
355
अत्यादित्यं ततस्तेजो मुखान्निःसृत्य दक्षिणात् ।
दृश्यमानं सुरैस्सर्वैर्विवेश प्रमदोत्तमाम् । । 
8.62.२० । ।
प्रणेमे सा ततस्तस्य पश्चिमां मूर्त्तिमञ्जसा ।।
निश्चक्राम ततस्तस्या२१ मुखं त्र्यक्षमनुत्तमम् ।। २१ ।।
ततस्तेजो विनिःसृत्य मुखेन्दोर्मदनद्विषः२२ ।
दीप्यमानं विवेशाशु तामेव प्रमदोत्तमाम् । ।२२ । ।
उत्तरां मूतिमागत्य प्रणेमे सा कृताञ्जलिः ।
तस्या२३ मुखं सुसंपूर्णं सुप्रसन्नं विनिर्ययौ ।।२ ३ । ।
तस्मात्तेजो विनिःसृत्य सूर्यदीप्तानलप्रभम्३४।
विवेश प्रमदामाशु तामेव वरवर्णिनीम् ।।२४। ।
मुखानि देवदेवस्य सुराणामर्थसिद्धये ।
चत्वारि निर्ययुर्दिक्षु न तस्या रूपविस्मयात् । ।२५।।
आत्मसंस्थं पुरा तेजो दग्ध्वा यन्मदनं कृतम् ।
अनुजग्राह देवेशस्तेन तां प्रमदोत्तमाम् ।।३ ६।।
अब्रवीच्च सुरान् सर्वाँस्तत्रेदं वचनं शिवः ।
यस्मादियं मां युष्मांश्च मण्डलेन प्रदक्षिणम् । ।२७। ।
चक्रे सर्वान् सुरश्रेष्ठाः स्थानं तस्मादिदं मम ।
भविष्यति गिरौ विन्ध्ये मण्डलेश्वरसंज्ञितम् । । २८ ।।
मंडलेश्वरमेतच्च यः करोति प्रदाक्षिणम् ।
प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा मही भवेत्२५ ।
सान्निध्यं सर्वदा ह्यस्मिन् करिष्यामि वरप्रदः२६ ।।२९। ।
मण्डलेश्वरमीशानं दृष्टवा तु प्रयतो नरः ।
अश्वमेधफलं प्राप्य मम लोकमवाप्स्यति । ।8.62.३ 
० । ।
नैकसिद्धसमाकीर्णं किन्नरोरगसेवितम् ।
युष्माभिः सर्वदा युक्तं भविष्यति मम प्रियम् ।। ३१ ।।
 
२१ ततस्तस्मान्मुखं 
- घ. । २२... र्वदनत्विषः - क. । २३ तस्मान् 
- घ. । २४ सूर्यानलप्रभामिव -
घ. । २५ इति पद्यं दृश्यते घ.
पुस्तके, न तु मण्लेश्वरमीशानमिति
। २६ वरप्रदम् - क. ।
 
356
एषा तिलोत्तमा चैव यदर्थं सुरसत्तमाः ।
सृष्टा युष्माभिरव्यग्रा तद्वः कार्यं करिष्यति । ।३ २ । ।
एतामवेक्ष्य तौ दैत्यौ मोहितौ मदनार्दितौ ।
अन्योन्यं यास्यतो नाशमेषा चैव भविष्यति । ।३ ३ ।।
अजरा चामरा२७ चैव सर्वाप्सरवरा शुभा ।
पूज्या चेह सदा स्थाने वन्द्या चैव भविष्यति ।।३४। ।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्ते२८ महेशेन सुराः सुप्रीतचेतसः ।
तां स्त्रियं प्रेषयामासु२९र्वधार्थं दैत्ययोस्तदा ।। ३५।।
सहायान् प्रददौ चास्यै ब्रह्मा कमलवाहनः ।
क्रोधं दर्पमृतूत्सर्वान्३० मात्सर्यं मदमेव चः३१ । ।३ ६।।
कालं मृत्युं च मोहञ्च विषादञ्चामितद्युतिः ।
अथ संप्रेषयित्वा तु देवतास्तां तिलोत्तमाम् ।।३७। ।
आत्मानं पिण्डयामासुर्देवास्ते सर्व एव हि ।
कः कः कतम आयात इहाद्येति सुरर्षभाः । । ३८।।
ततो मध्ये स्थितं नत्वा भूयस्ते परमेश्वरम् ।
पिण्ड्यमानेषु देवेषु यस्मान्मध्ये समास्थितः । ।३ ९। ।
पिण्डारेश्वर इत्येव तत्रासावभवत्ततः३२ ।
पिण्डारेश्वरमीशानं दृष्ट्वा भक्त्या तु३३ मानवः । ।8.62.४० 
।। 
सर्वाशुभविनिर्मुक्तो३४ देहभेदे गणो भवेत् ।
पृथिव्यां यानि लिङ्गानि३५ चतुर्मुखायतनानि च३६ । ।४१ । ।
 
२७ ह्यमरा 
- घ । २८ एवमुक्ता - घ । २९ शंसयामासु 
- घ. । ३० क्रोधदर्पादिकान् सर्वान् 
- घ. । ३१ रागं मदनमेव च -
क. ख । ३२ तदा - घ.
। ३३ च - घ. । ३४ 
शुभाशुभविनिर्मुक्तो - घ. । ३५ 
सर्वाणि - क. ख । ३६ चतुर्मुखानि मे 
सुराः - घ ।
 
357
तानि सर्वाणि दृश्यानि इदं दृष्ट्वा भवन्ति हि ।
ततस्ता देवताः सर्वाः कृत्वा कार्यमतन्द्रिताः ।।४२।।
प्रणस्य(म्य) 
परमेशानं स्वानि सद्मानि भेजिरे ।
सापि चारुमुखापाङ्गी पीनोन्नतपयोधरा३७ ।।४३ ।।
आक्षिपन्तीव३८ चेतांसि सुराणां विभ्रमैस्तदा३९ ।
प्रतस्थे दक्षिणामाशामासाते यत्र दानवौ ।।४४।।
विन्ध्यपादेषु रम्येषु विहगोद्गीतसानुषु ।
भ्रमन्तावथ दैत्येन्द्रौ स्थितां ददृशतुस्तु ताम्४० ।।४५।। 
अशोकशाखामुत्फुल्लामालम्ब्योन्मत्तषट्पदाम् ।
वसानामंशुकं चित्रमाबद्ध४१ मणिमेखलाम् ।।४६। ।
गायन्तीं मधुरं रक्तं समं कलमनाकुलम्४२ ।
तारमन्द्रातितारैश्च स्वरैः सम्यगलंकृतम् । ।४७।।
साक्षादिव तपःसिद्धिं श्रियं मूर्त्तिमतीमिव ।
प्राप्तामिव रतिं साक्षात् कान्तिं चान्द्रमसीमिव ।।४८। ।
ममैवेयं४३ ममैवेय४४ मिति तौ दानवोत्तमौ४५ ।
अभिसृत्य तु तौ४६ देवीं पाण्योर्जगृहतुः समम्४७ ।।४९।। 
अथ दर्पमदक्रोधमात्सर्याविष्टचेतसौ ।
तौ चुक्रुधतुरत्यर्थमन्योन्यस्यासुरोत्तमौ ।। 
8.62.५० । ।
तयोर्गदेन्तकः४८ कालो मृत्युश्चाविविशुर्द्रुतम् ।
प्रगृह्याथ गदे क्रुद्धावन्योन्यमभिजघ्नतुः । । ५१ ।।
अथैकैकेन४९ तौ तत्र प्रहारेणाभिताडितौ ।
विषण्णौ भिन्नसर्वाङ्गौ५० शिवशापविमोहितौ५१ ।।५२ ।।
 
३७ पीनोत्थितपयोधरा 
- क. ख । ३८ आपिक्षन्ती च -
क. घ. । ३९ 
विद्रुमैस्तदा - घ । ४०... स्ततः 
- घ. । ४१.. मालम्ब्य (म्ब) - क,...
मानस्या - घ । ४२ समदकगुण्या -
घ. । ४३ ममैवैषा - घ. । ४४ ममैवेति - घ.
। ४५ दानवौ रूपमोहितौ - घ,
तौ तदा दानवोत्तमौ - घ.
। ४६ च तां - घ., शुभां - क । ४७ स्वयं - क.
। ४८ तयोर्दं (र्दे)
हेन्तकः - घ । ४९ यथ त्वैकेन -
ख. । ५० विषण्णास्धितसर्वाङ्गौ क.,
विसंज्ञौ - घ. । ५१ 
शिरसा परिमौहितौ - घ. ।
 
358
विसंज्ञौ पतितौ भूमौ छिन्नमूलाविव द्रुमौ ।
अथ निर्ययतुस्तत्र५२ कामोपहतचेतसौ ।।५३।।
आत्मानौ सह शुक्रेण तयोर्दानवमुख्ययोः ।
तौ तदा५३ निर्गतौ तत्र तयोर्जीवौ दुरात्मनोः ।।५४।। 
बलिनौ चारुसर्वाङ्गौ बालावाशु बभूवतुः ।
एकस्तत्राब्रवीद्बालः शुंभोहं द्विषतामिति ।।५५।।
निशुंभोप्यहमन्यस्तु बालस्तत्रावदत्तदा ।
अथ विन्ध्यः५४ समासाद्य बालौ तावमितद्युती ।।५६।। 
आदिदेशात्मनः पत्नीं पाहि त्वं बालकाविति ।
ववृधातेथ तौ तत्र दानवेन्द्रसुतावुभौ ।।५७।।
कृष्णपक्षक्षये यद्वद् युगपच्छशिसागरौ५५ ।
बुद्ध्वा तौ च तदा जन्म५६ दानवाभ्यामरिन्दमौ ।।५८।। 
तपश्चेरतुरत्युग्रं५७ पर्णाम्बुपवनाशनौ ।
तपसाराधितस्ताभ्यां तत्रागत्याब्रवीत्प्रभुः ।।५९।।
तुष्टास्मि युवयोः पुत्रौ वरं किं'५८ 
वा ददान्यहम्५९ । 
वव्राते तौ वरं वीरावजय्या६० वध्यतां सदा ।।8.62.६०।।
प्रार्थनां तां तयोः श्रुत्वा प्रत्युवाच पितामहः ।
अवश्यं पुत्रयोरेष्यं मरणं येनकेनचित् ।।६१।।
सुरेभ्योन्यत्र दैत्येन्द्रावमरत्वं न विद्यते ।
इत्युक्तवन्तं ब्रह्माणं वव्राते दानवौ वरम् ।।६२।।
उभावपि६१ सुनिश्चित्य संप्रहृष्टतनूरुहौ ।
जगन्मातुश्च६२ या कन्या विना तस्याः पितामह ।।६३। । 
मा६३ भूतामावयोर्देव सदा मृत्युपराजयौ ।
एवमस्त्विति तौ प्रोच्य दैत्येन्द्रतनयावुभौ ।।६४।।
 
५२ निर्ववतुस्तत्र 
- घ. । ५३ ततस्तौ - घ । ५४ विन्ध्यं - ख घ । ५५. च्छणिभास्करौ - क. ख.,  ...
त्सिन्धुसागरौ - घ. । ५६ जग्मुर् - घ । ५७ तपश्चरतुरत्युग्रं -
घ. । ५८ कं (?) । 
५९ ददाम्यहं - क. ख.
। ६०... वजेया - ख 
। ६१ हतावपि - घ- । ६२ जगन्मातेव 
- घ,... न्माते च - क., जगत्पते - ख.
। ६३ न - ख. ।
 
359
विश्वस्य जगतः स्रष्टा तत्रैवान्तरधीयत ।
अथ तौ तपसस्तीव्राद्विरम्य कृतमङ्गलौ।।६५। ।
मौलिनौ६४ बद्धकवचौ६५ हाराङ्गदविभूषितौ । 
हरिचन्दनदिग्धाङ्गौ पीतकौशेयवाससौ ।।६६।।
विन्ध्यप्रस्थेषु रम्येषु चेरतु६६र्दानवोत्तमौ ।
पितामहाद् वरप्राप्तिं श्रुत्वा शुंभनिशुंभयोः ।।६७।। 
आजग्मुर्दानवा हृष्टाः पातालतलवासिनः ।
शंभुर्मयो घनः केशिर्नरको नमुचिर्द्रुमः । ।६८ ।।
अन्ये च कोटिशो दृप्ता हतशेषाः सुरद्विषः ।
विन्ध्यप्रस्थे निषेदुस्ते समेताः सर्वदानवाः । ।६९।। 
नानाद्रुमलतागुल्मविकीर्णकुसुमोत्करे६७ ।
धन्विनो बद्धनिस्त्रिंशाश्चित्राभरणभूषिताः ।।8.62.७० 
।। 
सेन्द्रचापास्तडित्वन्तो नभसीव बलाहकाः ।
अथोवाच मयस्तत्र दानवो दानवोत्तमौ ।।७१ ।। 
पितृभ्यां युवयोर्भुक्तं त्रैलोक्यमखिलं पुरा ।
युवाभ्यामधुना दैत्यो कस्मान्नादीयते पुनः । ।७२।। 
समेतानमरान्६८ सर्वान्निर्जित्य रणमूर्धनि ।
ये सहाया हि वां पित्रो६९ र्बभूवुः सुरविद्विषः ।।७३ ।। 
त एवामी बलोन्मत्ताः सहाया युवयोर्युधि ।
इत्युक्तवति दैत्येन्द्रे मये शुम्भो महासुरः । ।७४। । 
निशुम्भस्य मुखं प्रेक्ष्य वाक्यमित्थं तदाब्रवीत् ।
भूर्लोकमखिलं दैत्या युष्माभिः सह सांप्रतम् । ।७५। । 
संविभज्य सुरान्सर्वाञ्जेष्यामो रणमूर्धनि ।
जम्बूद्वीपं स्वयं सोथ जग्राहासुरसत्तमः ।।७६ । ।
 
६४ भौमिनौ 
- ध. । ६५ बद्धकेयूरौ -
घ. । ६६ चरतु..  - घ. । ६७..  कीर्णे 
विस्तीर्णकुसुमोत्करे - ख. । ६८ 
... व्रमरान् - घ. । ६९ पुत्रौ - ख. घ.
।
 
360
शाकद्वीपं निशुम्भाय ददौ भ्रात्रे कनीयसे ।
शाल्मलिद्वीपगोमेदौ७० दानवेभ्यो ददौ प्रभुः । ।७७।।
क्रौञ्चद्वीपकुशद्वीपौ दैत्येभ्यः प्रददौ च सः ।
दैत्येन्द्रः पुष्करद्वीपं भार्गवाय न्यवेदयत् ।।७८। ।
एवं प्रतिविभज्याशु७१ भूर्लोकमखिलं तदा ।
इज्याञ्जलिनमस्कारान् यज्ञान् सर्वा७२श्च सत्क्रियाः७३ ।।७९।। 
आच्छिद्य दैवतेभ्यस्ते जगृहुर्दैत्यदानवाः ।
बभूवाथ ततो यज्ञः कश्यपस्य७४ महात्मनः ।।8.62.८० 
। ।
आगत्य तं७५ तदा यज्ञं ममृदुः७६ सुरशत्रवः ।
आधिपत्यं हि नः कृत्स्ने७७ भूर्लोके कश्यपाधुना । ।८ १ । । 
सर्वावस्थासु यज्ञे७८स्मिन्नस्मान् त्वं यष्टुमर्हसि ।
एवमुक्तस्ततो दैत्यैर्मारीचः कश्यपस्तदा । ।८२। ।
गम्भीरमर्थवद्वाक्यमुवाचेत्थं स्मयन्निव ।
त्रैलोक्यमात्मनः७९ कृत्वा जित्वा सर्वामरान् रणे ।।८३ । । 
यज्ञभागाँस्ततो दैत्याः सर्वानादातुमर्हथ ।
एवमुक्तास्तदा तेन दैत्यदानवसत्तमाः । ।८४।।
बलं सर्वं समादाय८० कृत्वा साङग्रामिकीः८१ क्रियाः । 
प्रशस्तेषु कृताचारा मुहूर्त्त८२ र्क्षदिनेषु ते ।।८५। ।
रथैर्नागैस्तुरङ्गैश्च निर्ययुर्दैत्यदानवाः ।
पृष्ठतः पुरतः सम्यक् पार्श्वयोरुभयोरपि । ।८६। ।
विधाय रक्षो संयत्ता ययुर्देवान् जिगीषवः ।
तेषामागमनं ज्ञात्वा द्विषतां पाकशासनः । ।८७।।
संहतानां८३ सुसंयत्तो८४ युद्ध्वा नाकं जिगीषताम्८५ । 
विधिं विधाय स्वपुरे८६ समस्तं दौर्गकर्मिकम् । ।८८।।
 
७० शाल्मलिप्लक्षद्वीपौ च 
(?),... गोमेया (?) - ख.
। । ७१ प्रतिविभज्याथ - घ.
। ७२ सर्वां - क. । 
७३ सत्क्रियां - क. । ७४ काश्यपस्य 
- क । ७५ तु - घ. । 
७६ संगृह्य - घ- । ७७ कृत्स्नं 
- ख. घ. । ७८ 
तस्मात्त्वं दानवान् - घ । ७९ मन्विलं? -
घ । ८० समानाय्य - घ.
। ८१ संग्रामिकीः - क.
। ८२ मूहूर्ते - ख. । .८ ३ संघातानां - ख.
। ८४ दानवानां - घ । ८५ योधानां 
विजिगीषताम् - घ. । ८६ समरे 
- घ. ।
 
361
पुण्येषु८७ तिथिनक्षत्र८८ 
-मुहूर्त्त८९ करणेषु सः९० । 
मुनीन् विधिवदभ्यर्च्य नमस्कृत्वा पिनाकिने । ।८९।। 
सार्धं सुरगणैः सर्वेर्निर्ययौ कृतमङ्गलः ।
हिमवच्छिखराकारं चतुर्दन्तमनेकपम् ।।8.62.९० 
।।
आरुह्यैरावतं शश्वन्मदतोयौघवर्षिणम् ।
महताहैमदण्डेन९१ रत्नांशुपरिवेषिणा । ।९१ ।।
उच्छ्रितेनातपत्रेण ध्रियमाणेन भास्वता९२ ।
वीज्यमानः शरच्चन्द्रकिरणोत्करनिर्मलैः ।।९२।।
चामरै रत्नदण्डांशुसमूहखचितोदरैः ।
आशीर्भिर्जयशब्दैश्च मुनिभिः परिवर्द्धितः ।९३ ।।
अभितः स्तूयमानश्च सूतमागधबन्दिभिः ।
अथावकाशे विस्तीर्णे९३ समे पादपवर्जिते ।।९४।। 
रचयामास देवानां पद्मव्यूहं९४ बृहस्पतिः ।
मरुद्भिः सहितं कृत्वा कणिकायां शतक्रतुम्र९५।।९५।। 
पत्रेषु च वसून् रुद्रानादित्याँश्च न्यवेशयत् ।
केशरेषु यमं९६ कालं कुबेरवरुणावपि । ।९६ ।।
अनन्तं सहितं नागैर्नाले९७ गुरुरकल्पयत् ।
देवानन्यान् समेताँश्च रक्षोगन्धर्वसेनया ।।९७।।
पुनः सरः९८ स पद्मस्य परितः९९ पर्यकल्पयत् । 
अथ दानवतूर्याणां शब्दं श्रुत्वा दिवौकसः । ।९८।। 
आजघ्नुर्मुदिता भेरीर्नेदुर्नादाँश्च संघशः ।
विमिश्रान्१०० तूर्यशब्देन श्रुत्वा नादान्१०१ दिवौकसाम् ।।९९।। 
संयत्ताः१०२ सुतरां चक्रुः प्रयत्नं दानवेश्वराः । 
अथ ते दानवा दृष्ट्वा पद्मव्यूहं दिवौकसाम् ।।8.62.१ 
० ०।।
 
८७ पुण्ये च 
- ख. । ८८ तिथिनक्षत्रे -
ख । ८१ मूहूर्ते - ख.
। ९० च सः - (?) । ९१ हेमदण्डेन -
ख. घ. । ९२ मूर्धनि 
- च. । ९३ - अथाकाशे सुविस्तीर्णे - घ । ९४ प्रतिव्यूह -
घ. । ९५ शतक्रतुः - क. घ. । ९६ मयं -
क । ९७ नलि  क., नाले समुपकल्पयत् - घ. । ९८ पुरः 
सरान् - क. घ.,
पुरस्तात्स - ख. । 
९९ सरितः - क. । १०० विमिश्र 
- घ. । २०१ नादं घ. । १०२ संयतौ - घ ।
 
362
पप्रच्छुर्भार्गवं तत्र तद्भेदममितौजसः ।
स पृष्टो दानवश्रेष्ठैर्व्यूहभेदमनाकुलः१०३ । । १०१ । ।
विचिन्त्य भार्गवो धीमानीत्थमाहासुराँस्तदा ।
विकीर्णाः१०४ परितः१०५ सर्वे तुषारनिकरा इव१०६ । । १०२ । । 
पद्मव्यूहं सुरेन्द्राणां हत१०७ सम्यक् सुरद्विषः ।
एवमुक्तास्ततो१०८ दैत्या भार्गवेण महात्मना । । १०३ ।। 
सिंहनादं१०९ विनद्याशु परितस्तेभिसंपतन्११० ।
ततो युद्धं समभवद् देवदानवसैन्ययोः । । १ ०४। ।
आयुधैर्विविधैस्तीक्ष्णैः परस्परमभिध्नतोः ।
सादिनः सादिभिः सार्धं नागा नागै रथा रथैः ।। १० ५। । 
पत्तयः पत्तिभिर्दृप्तैर्दृप्ता युयुधिरे१११ युधि ।
केचिद्विभिन्ना नाराचैश्छिन्नाः केचित् परश्वधैः ।। १० ६। । 
निपेतुर्व्यसवो११२ यौधाः सेनयोरुभयोरपि ।
छिन्धि भिन्धि सहेदानीं तिष्ठ मूढ क्व गच्छसि । । १०७ ।। 
इति वाचः सुमुत्तस्थुर्युधि योधैरुदीरिताः११३ ।
वसारुधिरसंसिक्तं११४ तनुत्रावरणाचितम् । । १० ८। ।
हतनागाश्वकललं११५ तद्बभूव रणाजिरम् ।
अथ तैर्दानवैस्तत्र११६ पीड्यमाना दिवौकसः । । १०९ । । 
सव्रणा हतभूयिष्ठाः शक्रमेवाभिशिश्रियुः११७ ।
अनन्तं नागमुख्याश्च कुबेरं यक्षराक्षसाः । । 
8.62.११० । ।
भिन्ने व्यूहेय देवानां प्रहृष्टा दैत्यदानवाः ।
सिंहनादान् विनद्योच्चै११८ स्तूर्याण्याहत्य भूयशः । । १११ । । 
अभ्यद्रवन्तः संयत्ताः समरे पाकशासनम् ।
अथोत्थाप्य गजं शक्रो वज्रेण शतपर्वणा । । ११२ । ।
 
१०३ मेनाकुलम् 
- ख । १०४ वीस्तींर्णाः  -ख। १०५ पततः 
क। १०६ तुषारेण हिमागमे  ख। १०७ हतं 
- घ., हता - ख.,
हताः - क । १०८ स्तदा -
ख. । १०९ सिंहनादान् -
घ. । ११०.. भ्यपेत्य च - घ. । १११ संयुयु? 
ख । ११२ र्बहवो - घ.
। प १३... रुदाहृताः -
घ. । ११४ संसक्तं - क., स?- - - । । ११५    ? 
। ११६ ते दानवैस्तत्र - क.
ख. । ११७ .संश्रयुः 
- क., संश्रिताः - ख. घ. ।  ११८ वदन्त्युच्चै - घ
 
363
चूर्णयामास संक्रुद्धो वेत्यदानववाहिनीम् ।
ददाह दानवामाकं परितः११९ पाकशासनः । । ११ ३ । ।
निदाघसमये दीप्तः शुष्ककक्षमिवानलः१२० ।
अथ शुम्भः समभेत्य समरे शक्रमब्रवीत् । ।१ १४।।
दृष्टोस्यद्य१२१ मया शक्र न१२२ जीवन् प्रतियास्यसि१२३ ।
अथागत्य तदा ब्रह्मा प्राहेत्थं सुरसत्तमान् । ।१ १५। ।
न योद्धव्यं सुरा दैत्यैरवध्या वः सुरद्विषः ।
न योद्धव्यं न योद्धव्यं सुरा दैत्यैर्महाबलैः । । ११ ६।।
पूर्वलब्धवरा ह्येते अवध्याश्च सुरद्विषः ।
अन्तर्दधुस्ततस्तस्य वाक्यं श्रुत्वा दिवौकसः ।
विहाय समरं सर्वे क्षिप्रं सबलवाहनाः । । ११७ ।।
अथ दैत्याः सुसंहृष्टास्तूर्याण्याहत्य भूयशः१२४ ।
नेदुरुच्चैर्वचश्चेदमूचुः समरशालिनः१२५ । । १ १८।।
तुरगखुरपुटान्तक्षुण्णरेण्वन्धकारे१२६
द्विरदरथनिनादत्रस्तपादातवृन्दे१२७ ।
विगतभयविषादः संयुगे शुंभसिंहो
जयति सुरविजेता वारिवाहोरुनादः । । १ १९। ।
तदनु जयति दीर्घपीनथुबाहुः पृथुरुचिरोन्नतसंहतोरुवक्षाः ।
मृगपतिगमनोम्बुवाहनादः समरवरे१२८ विजयी निशुंभसिंहः१२९ । ।8.62.१ 
२० ।। 
इति स्कन्दपुराणे देवासुरसंग्रामे शुंभनिशुंभविजयो नाम१३० द्विषष्टितमोध्यायः
 
११९ पतितः 
- घ. । १२० शुष्ककाष्ठमिवानलः -
घ । १२१ तुष्टोस्म्यद्य - घ । १२२ स 
- ख. । १२३ त्वं क्व यास्यसि -
ख । १२४ सर्वशः - घ । १२५ समरपालिनः 
- क । १२६ क्षिप्तरेण्वन्धकारे - क.
। १२७.. .पादातिवृन्दे -
क. । १२ न सुरसमरे (?)
।
१२९ तदनु जयति दीर्घः 
पीनबाहूरुपादः पृथुरुचिरसुवक्षाश्चोन्नतांसः सुनेत्रः ।
मृगपतिसमगामी तोयदध्वाननादी 
सुरसमरविजेता दैत्यनाथो निशुम्भः । । इतिः ख.
पुस्तकपाठ.
दनकुलभयहंता 
दैत्यनाथोसुरेन्द्रस्तदनु जयति धीमान् पीत 
(न ?) बाहूरुवक्षाः ।
मृगपतिगतिलीलो दीर्घनेत्रो 
विशालः पृथुऽरुचिरललाटो दैत्यनाथो निशुंभः । । इति 
घ. पुस्तकपाठः । ।
१३० असुरविजयो नाम 
- घ. ।
 
364
अथ निर्जित्य समरे देवान् देवद्विषस्तदा१ ।
आजग्मुः सहिता विन्ध्यं शिखरालीनतोयदम्२ । । १ । ।
प्रस्थाप्य विधिवत् सर्वान् तौ तदा३ दैत्यदानवान् ।
रेमाते सहितौ विन्ध्ये किन्नरोद्गीतकन्दरे । २ । ।
आरक्षिकस्तयोस्तत्र मूको नाम महासुरः ।
अपश्यच्छिखरे देवीं४ ज्वलन्तीमिव५ 
तेजसा । ।३ । । 
पुण्यलक्षणसंपूर्णां पुण्याभरणभूषिताम्६ ।
आगतां तत्र तां सिद्धिं पुण्यानां कर्मणामिव । ।४।। 
अथ मूकस्तदा देवीं विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।
दृष्ट्वा जगाम मनसा शुंभं दानवसत्तमम् ।।५ । ।
यथेयं चारुसर्वाङ्गी प्रधाना सर्वयोषिताम् ।
तथा पुंसां प्रधानोसौ७ शुम्भो दैत्येन्द्रचन्द्रमाः । । ६। । 
विस्तीर्णवक्षसस्तस्य८ विशालजघनस्थला ।
अनुरूपा भवेत् पत्नी दीर्घाक्षस्यासितेक्षणा । ।७। ।
इति संचिन्त्य मनसा तामुवाच९ सुमध्यमाम् ।
का त्वं त्रस्त१० समुद्भ्रान्तसृगशाव११ विलोचने१२ । ।८। । 
कः पिता तेनवद्याङ्गि का वा१३ माता तवानघे ।
किमर्थं वा वसस्यत्र१४ गिरौ दानवसेविते ।।९। ।
एवमुक्ताश्च मूकेन महायोगा सुरेश्वरी ।
विज्ञाय मनसा कालं प्राप्तं शुंभनिशुंभयोः ।। 
8.63.१० । । 
स्मितपूर्वमिदं प्राह वाक्यं वाक्यविशारदा ।
मानुषीं मां विजानीहि गिरावस्मिन् कृतालयाम् । । ११ ।। 
आत्रेयः स्वर्गतो विद्वान् पिता चक्रचरो१५ मम ।
विहाय मां पुरो बालां माताप्यनुगता पतिम् ।। १२ । ।
 
१..
स्सदा - घ । २ शिशिरे नीलतोयदम् -
ख., शिखरं नीलतोयदम् -
घ. । ३ पुनः संस्थाप्य विधिवत् सर्वांस्ते-
घ. । ४ रम्ये - क । 
५ स्वेन । - ख  घ। । ६ 
दिव्याभरणभूषिताम् - ख । ७ प्रधानोयं -
घ. । ८ वपुषस्तस्य -
घ. । ९ तां वाचमिदमाह -
घ. । १० त्वमत्र - घ. । ११ शावक - घ । १२ लोचना 
- घ. १३ का च - घ,
माता वा कस्तव - ख. । १४ - किमर्थमागतास्यत्र - ख.
। १५ चक्रधरो - घ ।
 
365
आज्ञप्तास्मि तदा मात्रा प्रदायास्त्राणि दानव ।
वस विन्ध्ये गिरौ रम्ये योगं१६ च कुरु सर्वदा । ।१ ३ । । 
साहं वचनमार्यायाः१७ पालयन्ती नगोत्तमे ।
वसामि सिंहशार्दूल मातङ्गमृगसेविते ।।१४। ।
इति देव्या वचः श्रुत्वा मूकः१८ संहृष्टमानसः ।
जगाम दानवश्रेष्ठं शुम्भं द्रष्टुं कृतत्वरः । । १ ५। ।
अथ शुंभं समासाद्य हर्षेणोत्फुल्ललोचनः ।
आचचक्ष इवाकारैरपूर्वं रत्नदर्शनम् । । १ ६।।
तं दृष्टवा विस्मयोत्फुल्लं रक्तायतविलोचनः१९ ।
मूकमाह तदा शुंभः कस्मात्तुष्टोसि दानव । । १७।।
एवमुक्तः स शुंभेन मूको वचनमब्रवीत् ।
अपूर्वमद्य दृष्टं मे स्त्रीरत्नं शिखरे गिरेः२० । ।१८।। 
न तादृशी मनुष्येषु न देवेष्वपि२१ सुन्दरी ।
न रक्षस्सु२२ न यक्षेषु न गन्धर्वपुरेषु वा । । १ ९।।
न नागेषु न सिद्धेषु न दैत्यपतिवेश्मसु ।
दृष्टपूर्वा मया राजन् यादृशी सा२३ वरांगना । ।8.63.२ 
०। । 
का त्वं कस्य किमर्थं वा वससीह गिराविति२४ । पृ
ष्टाब्रवीन्मया वाक्यमात्रेयदुहिता ह्यहम् । ।२ १ । ।
वसामि चात्र२५ विन्ध्यस्य शिखरे मातुराज्ञया ।
इति भर्त्तुः समाख्याय विरराम स दानवः२६ । । २२।। 
अथ शुंभस्य हृदये मूकस्य वचसा सह ।
कामोवकाशमकरोद्विनाशाय सुरद्विषाम् ।।२ ३ । ।
ततः प्रोवाच दैत्येन्द्रः कामाकुलितमानसः२७ ।
गच्छ मूक मदर्थे तां२८ प्रलोभय सुमध्यमाम् । ।२४।।
 
१९ योग्यं 
- घ, योज्या - क,
द्यां  ख।  १७ 
माद्ययाः  घ। १८ ऋतः (दूतः?) 
- ख । १९ विस्मयोत्फुल्लरक्तान्तायतलोचनम - घ । : २० गिरौ - क,
ख । २१ देवेष्वस्ति - क.
। २२ राक्षसेषु - घ.
। २३ यादृशा तादृशा - क ख.
। २४ गिरावपि - क ख.
। २५ चित्रे - घ. । 
२६ विरेमे मूकदानवः - क. ख.
घ । २७ समाकुलितमानसः - घ.
। २८ त्वं - ख, न 
- क. ।
 
366
एवमुक्तः स शुंभेन द्रुतमुत्थाय दानवः ।
प्रययौ यत्र सा देवी प्रागनेनाभिलक्षिता ।।२५।।
तं दृष्टवा दानवं देवी कृताञ्जलिमुपस्थितम् ।
किमर्थमागतोसीति मूकं पृष्टवती तदा । ।२६।।
एवं पृष्टोथ कौशिक्या प्राहेत्थं मूकदानवः ।
आर्ये दूतोस्मि शुम्भस्य त्वत्समीपमुपागतः ।।२७।।
अथ देवी स्मितं कृत्वा प्रसन्नमभिवीक्ष्य तम् ।
इत्थमाहागतं दूतं२९ किं स आहा३० सुरेश्वरः ।।२८।। 
इति पृष्टस्तदा देव्या प्राह मूकः कृताञ्जलिः ।
आर्ये दैत्येश्वरः शुंभः पत्नीत्वेन वृणोति ते ।।२९।।
तस्य दानवसिंहस्य जेतुः शक्रस्य संयुगे ।
भवाग्र्या सर्वपत्नीनां पत्नी मृगविलोचने ।।8.63.३ 
० ।।
एवमुक्ता तदा तेन विहस्याहामरेश्वरी३१ ।
स्वबाहूनवलोक्येत्थं युद्धशुल्का३२ मवेहि माम् ।।३१। । 
मां विनिर्जित्य दैत्योसौ पत्नीं वै कर्तुमर्हति ।
मया वा निहतो३३ यातु काकगोमायुभक्ष्यताम्३४ ।।३२।। 
एवमुक्तवतीं देवीमाह मूको हसन्निव ।
पत्या दानवदैत्यानां किं ते युद्धेन भामिनि । ।३३।।
क्रुद्धस्य यस्य३५ समरे न शशाक निरीक्षितुम् ।
मुखमैरावतस्कन्धगतोपि बलवृत्रहा ।।३४।।
श्रुत्वा तद् वचनं तस्य प्राह देवी स्मयन्निव३६ 
(?) । 
तृणानि मम दैत्येन्द्राः सर्वेपि रणमूर्धनि ।।३५। ।
निवेदयस्व शुंभस्य गच्छ त्वं दानवाधम ।
दौत्येनासि यतः प्राप्तो मयातो३७ न विहन्यसे ।।३६।।
 
२९ किम्मा... 
- ख. । ३० किमाहासौ -
क, दानवोसौ - ख.
। ३१ महेश्वरा - क.,...
मरेश्वरा - ख. । ३२ 
स्वान् बाहूनवलोक्याहमवैहि - क. । 
३३ विनिहतो - ख. । ३८ भोज्यताम् 
- क. ख । ३५ तस्य - क. ख, । ३६ स्मयादिव (?)
। ३७ त्वं - क ।
 
367
अथ प्रणम्य तां मूको ययौ पार्श्वं सुरद्विषः ।
अनुज्ञातश्च तेनासावाख्यातुमुपचक्रमे ।।३७।।
सा मया प्रार्थिता कन्या त्वदर्थे३८ दानवोत्तम ।
उवाच युद्धशुल्कास्मि जित्वा मां नेतुमर्हसि ।।३८।।
भूयश्चोक्तवती राजन् गर्वमालम्ब्य साङ्गना ।
तृणानि मम संग्रामे दैत्या इति सविस्मया । ।३९।।
तत्तदा वचनं तस्या मूकेनोक्तं निशाम्य सः ।
क्रोधाद्दर्पाच्च कामाच्च ममृषे नासुरोत्तमः३९ ।।8.63.४०।।
अथोत्थाय सभां रम्यामगच्छद्दानवाधिपः ।
स्फाटिकस्तम्भनिर्व्यूहां४० विचित्रमणितोरणाम्४१ ।।४१ ।। 
तस्यां४२ सिंहासने हैमे स्वास्तीर्णे महति स्थिरे ।
निषसाद महाबाहुः सुखायां४३ वरुणो यथा ।।४२।। 
अनु तस्य निशुंभोपि निषसाद वरासने ।
रत्नाङ्गदांशुनिवहच्छुरितोरःस्थलस्तदा ।।४३।।
तयोरनु महासत्वा विविशुर्दैत्यदानवाः ।
दरीं हिमवतो रम्यां वारिश्यामा४४ इवाम्बुदाः ।।४४।। 
अथ तेषूपविष्टेषु दैत्यदानवराजसु ।
प्रोवाच वचनं शुम्भो घनस्तनितनिस्वनः ।।४५।।
आरक्षिको गिरो विन्ध्ये मदीयो मूकदानवः ।
विन्ध्यस्य शिखरे कन्यां दृष्टवान् चारुरूपिणीम् ।।४६।। 
युद्धशुल्काहमित्याह न मदर्थेनेन४६ सार्थिता४७ ।
तृणानि मम दैत्येन्द्रा भूयश्चोक्तवती किल ।।४७।।
जित्वा तां प्रसभं कन्यां समरे गर्वशालिनीम् ।
विचेष्टमाना४८ मवशामद्यैवानेतुमुत्सहे ।।४८।।
 
३८ त्वदर्थं 
- ख. । ३९ क्रोधो दर्पश्च कामश्च समं सर्वे 
(र्वं) समुत्थितम् -
ख. । ४० निर्व्यूहे -
क, निर्यूहे ख. । 
४१... मणितोरणे - क.,...
णं - ख. । ४२ 
तस्मिन् - ख. । ४३ भूषितो -
ख. । ४४ करिश्यामा -
क, सविद्युतः - ख । 
४५ युद्धशौल्किकमित्याह - ख । ४६ मदर्थेनेह -
ख. । ४७ श्राविता - क., सा वृता - ख.
। ४८ विवेष्टमाना क, विवेष्ट्यमाना 
- ख. ।
 
368
अथ तस्य वचः श्रुत्वा शंभुर्नाम महासुरः ।
प्रहस्योच्चैर्महाबाहुरिदमाहासुरेश्वरम् । ।४९।।
वामप्रकृतयः सर्वाः स्वभावेन वराङ्गनाः ।
परिसान्त्व्या सकृद् राजन्४९ तां त्वमादातुमर्हसि ।।8.63.५०।।
श्रुत्वाथ वचनं शम्भोर्मयो दानवसत्तमः ।
प्रोवाचाभिनवोत्फुल्लनीलनीरजलोचनः ।।५१।।
आकारः कः पुनस्तस्याः का वा चेष्टा सुराधिप५० । 
पार्श्वस्थानि च कान्यस्याः सदोपकरणानि वा । ।५२।। 
इत्युक्तवति दैत्येन्द्रे मये मत्तेभविक्रमे ।
अथ दैत्यपतिर्मूकं पार्श्वस्थं समचोदयत् । ।१३ । ।
यं प्रश्नं पृष्टवाँस्तत्र मयो मतिमतां वरः ।
मूकस्तु तं तदा सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।।५४।।
सदा सुसंस्थिता व्यक्षा करालदशनानना ।
अष्टबाहुर्घनश्यामा सुनासा वल्गुनिस्वना५२ । ।५५।। 
सार्श्वस्थानि 
सदा तस्याः सर्वप्रहरणानि५३ च । 
तनुत्राणि च मुख्यानि चित्राण्याभरणानि च ।।५६।। 
अत्यादित्यं वपुस्तस्याः कान्तिश्चातिनिशाकरा५४ । 
इत्याख्याय तदा मूको विरेमे दैत्यसंसदि ।।५७।। 
अथ दीर्घं विनिःश्वस्य तदा मय महासुरः ।
प्रोवाच सदसि५५ स्वन्तं वचो वचनकोविदः । ।५८।। 
नूनमुत्पादिता देवैः कृत्या युधि पराजितैः ।
विन्ध्यं महीध्रमायाता विनाशाय सुरद्विषाम् ।।५९।। 
तदलं ते तया राजन् सन्ति कन्याः सुमध्यमाः ।
दीर्घाक्ष्यश्चारुसर्वाङ्ग्यो दैत्यदानववेश्मसु ।।8.63.६० 
।।
 
४९ गर्व 
- क. । ५० वद मूक महामते -
घ- । ५१ सुरया - ख.
। ५२ वल्गुभाषिणी - ख.
। ५३ सर्वप्रकरणानि - क.,
सदोपरकराणि - घ. । 
४ निशाकर - क ख. । ५५ वचसि -
क. ख. ।
 
369
सम्यगाहृत्य ता राजन्ननुरूपाः कलस्वनाः ।
यथेष्टं क्रीड सततं प्रासादोदरसंस्थितः५६ ।।६१ ।। 
एवमुक्ते तदा वाक्ये मयेनासुरसंसदि ।
प्राह वाक्यं तदा शुम्भो विहस्येत्थं महासुरः ।।६२।। 
यदि सा दैवतैः५७ सृष्टा कृत्या५८ दानवशासने । 
अहत्वा दानवानाशु तदा सा न विरंस्यते५९ ।।६३।। 
यावदेव न६० कृत्यास्मानभियुंक्ते कृतोद्यमा ।
तावदेव प्रसह्याशु तां वशे कर्तुमर्हथ ।।६४।।
ततोनुमेनिरे सर्वे दैत्यदानवसत्तमाः ।
वचनं दैत्यराजस्य कालेनाभिप्रचोदिताः ।।६५।।
अथ सदसि समस्तान् दैत्यसिंहाँस्तदानीं
त्रिदशपतिविजेता वाक्यमेतद् विहृत्य६१ ।
उदपतदवलम्बिस्वच्छशुभ्रोरुहारो
नवजलभरनम्रः प्रावृषीवाम्बुवाहः६२ ।।६६।। 
इति स्कन्दपुराणे 
(महदर?) संवादे त्रिषष्टितमोध्यायः 
 
सनत्कुमार उवाच
आहत्य भेरीः सन्नह्य१ दितिजा दानवाश्च ते ।
तदा सन्नाहयामासू२ रथनागतुरङ्गमान् ।।१।।
गृहीततोयानानीय ततो दैत्या मतङ्गजान्३ ।
मदस्फातिकरान् दत्त्वा धूपाँश्च कवलानि च ।।२।।
तथा कक्षाश्च४ सन्नाह्या ग्रैवेयाँश्च सुसंस्कृतान् ।
अंकुशान् सर्वलोहाँश्च हेमरत्नपरिष्कृतान् ।।३।।
 
५६...
संस्थिताः - क.,.. संस्थितं - क. । ५७ देवतैस्तदा 
- क ख । ५८ कन्या- क.
। ५९ सापि विरंस्यति - ख.
। ६० न्न - क. । ६१. 
.विजेतुर्वाक्यमेतद् विधृत्य - क.
। ६२ उदपतनविलम्ब्य स्वच्छशुभ्रोरुहारन्नवजलधरनम्रा 
प्रावृषेवाम्बुवाहः  - क., उदपतदथ 
शुंभः स्वच्छशुभ्रोरुहारो नवजलधरमत्तः - घ,
प्रावृषीवाम्बुधारा - ख.
। १ सन्नाह्याः - क.
। २ सन्नाहमायासू - क.
ख. । ३ दैत्येयान्मत्तदिग्गजां (न्) 
- क. । ४ कक्ष्याश्च -
क. ।
 
370
करेणुषु समारूढाः समन्ताद् गजसादिनः ।
आबबन्धुर्विचित्राणि वर्माणि विधिवत्तदा । ।४।। 
तिर्यगूर्ध्वमुखान् सस्यग्५ बबन्धुस्तोमरेषुधीन् ।
आयुधानि च सर्वाणि बबन्धुरुभयोरपि । ।५। ।
पार्श्वयोरासनानां तु त्रयाणामपि भागशः ।
वैजयन्तीपताकाश्च समुच्छिश्रियिरे ततः । ।६।। 
तुरङ्गान् स्नातपीताँश्च वर्मिणो बद्धबालधीन् । 
आरूढा बद्धनिस्त्रिंशा७ दानवा लोहजालिनः । ।७।। 
आरूढा रथिनः केचिद् रथान् युक्ततुरङ्गमान् । 
सायुधान्सपताकाँश्च प्रयस्तान् स्वक्षकूबरान् । ।८। । 
अथ शुंभो निशुंभश्च भ्रातरौ दानवेश्वरौ८ ।
आरुह्य बद्धकवचौ बलोन्मत्तौ महासुरौ । ।९ । ।
सांग्रामिकौ सुसंयत्तौ रथौ वल्गत्तुरङ्गमौ९ ।
सायुधौ सपताकौ च कार्त्तस्वरमयौ पृथक् । । 
8.64.१० । । 
निर्जग्मतुर्महोरस्कौ प्रयुक्तजयमङ्गलौ ।
मागधैर्वन्दिभिः सूतैः स्तूयमानौ पुरःसरैः । । ११ । । 
ततो यातुं समारब्धास्तूर्याण्याहत्य संघशः ।
यत्रास्ते कौशिकी देवी तं शैलमभितोसुराः ।। १ २।। 
अथ दानवसिंहानां ध्वजाः पेतुर्यियासताम् ।
अशिवञ्च शिवा नेदुर्दीप्तायां दिशि संस्थिताः ।। १३ । । 
पपात नभसो रेणुः कपोतोदरधूसरः ।
उपरिष्टाच्च सेनाया बभ्रमुर्गृध्रवायसाः ।। १४।। 
प्रतीपञ्च ववौ तेषां रजोगर्भः समीरणः ।
ररास परुषं व्योम चचाल च वसुन्धरा । ।१ ५।।
 
५ मथो सम्यग् 
- ख. । ६ आरूढां (न्) 
- क । ७... शा (न्) 
- क. । ८ देवकण्टकौ -
क. । ९ वल्गुतुरङ्गमौ -
क. ख. ।
 
371
पराजयनिमित्तानि बुध्यमानाः सुरद्विषः ।
अभिजग्मुः कृतान्तेन कृष्यमाणा इवावशाः ।।१६।।
आदिदेशाथ दैत्येन्द्रो मूकमारक्षिकं तदा ।
गृहाण शुल्कमिति तां ब्रूहि गत्वा सुमध्यमाम् । । १७।। 
स गत्वा वचनात्तस्य प्रणम्योवाच कौशिकीम् ।
शुल्कं किल गृहाणार्ये दीयमानं सुरद्विषा ।। १८। ।
एवमस्त्विति सा प्रोच्य तं विसृज्य च दानवम् ।
व्यवर्धत महायोगा योगमास्थाय कौशिकी ।।१९।।
अथ तस्याः समुत्पेदु१० र्गात्रेभ्यः प्रमदोत्तमाः ।
बद्धगोधांगुलित्राणाः सायुधा भीमदर्शनाः । ।8.64.२० 
। ।
वायसी वायसास्यानां स्त्रीणां कोट्या११ समावृता१२ । 
उपका१३ कोकिला१४ स्याभिस्तावतीभिर्महाबला । ।२१ ।। 
प्रचण्डा सिंहवक्त्राभिर्देवीभिरभिसंवृता ।
उग्रा१५ व्याघ्रमुखाभिश्च परितः परिरक्षिता ।।२२ ।। 
जया च गजवक्त्राभिर्जयन्ती१६ च महाबला ।
देवीभिः शिखिवक्त्राभिरमेया१७ भिर्वृतानघा ।।२३ । । 
जयमाना१८श्ववक्त्राभिर्हंसास्याभिः प्रभावृता१९ ।
प्रभावती च चक्राह्ववदनाभिर्महाबला ।।२४। ।
शिवा गोमायुवक्त्राभिरशिवा विद्विषां रणे ।
सरमा श्वमुखीभिश्च२० वृता परमदुर्जया ।।२५।।
विजया श्येनवक्त्राभिः सर्वतः परिरक्षिता ।
कंकास्याभिर्वृता मृत्युर्हन्त्रीभिः समरे रिपून् ।।२६।।
नियतिर्मद्गुवक्त्राभि२१ र्दुर्जयाभिः परैर्युधि ।
अशनिः२२ कुक्कुटास्याभिर्बह्वीभिरभिनादिता२३ । । २७। ।
 
१.
समुत्पेतु... - ख. । ११ कोट्यः - ख । १२ समाश्रिताः - ख. । १३ उलूका (?) । १४ कौशिका... 
- ख. । १५ उषा - क.
। १६... र्महाबलः - ख. । १७ रामया - क.
। १८ जयमाला - ख । १९,?.
स्समावृता - क । २० सुमुखीभिश्च -
ख. । २१ नियती मद्गुवक्त्राभि -
क. । २२ शकुनिः - ख.
। २३. .रभिपालिता - क. ।
 
372
रेवती वृषदंशा च पूतना कटपूतना ।
आलम्बा२४ किन्नरी षष्ठी शकुनिर्मुखमण्डिका२५ । ।२८। । 
अलक्ष्मीरधृतिर्लक्ष्मीः पोतकी वानरी स्पृहा२६ । 
एताश्चान्याश्च कौशिक्याः संबभूवुर्महाबलाः । ।२९। । 
नानावेषधराभिश्च बह्वीभिः परितो वृता ।
बिभ्रतीभिर्विचित्राणि कवचान्यायुधानि च ।।8.64.३ 
० । । 
ससर्ज कौशिकी तूर्णं२७ हैमान्सांग्रामिकान् रथान् । 
युक्तानश्वैर्मनोवेगैः सायुधानुच्छ्रितध्वजान् । ।३ १ ।। 
वाजिनः सोपकरणान् मदोन्मत्तान्२८ मतङ्गजान् ।
आयुधानि तनुत्राणि तूर्याणि विविधानि च । ।३ २। । 
उवाच च महायोगा ता देवीः२९ पुरतः स्थिताः३० । 
देव्यः शुंभो निशुंभश्च भ्रातरौ देवकण्टकौ ।।३ ३ । । 
नेतुं मां३१ किल संग्रामे विजित्य रणमूर्धनि ।
आगतौ तौ बलोन्मत्तौ सहितौ दैत्यदानवैः३२ । । ३४। । 
तावहं३३ विनिहंस्यामि शेषान् हत सुरद्विषः ।
अजराश्चामराश्चैव भविष्यथ महाबलाः ।।३ ५। ।
इति ताभ्यो वरं दत्त्वा समादिश्य च तास्तदा३४ । 
देवीर्देवी महाभागा युद्धाय कृतनिश्चया३५ । ।३ ६।। 
अथ सा स्वरथं महारथं३६ मनसाचिन्तयदच्युता तदा ।
तमुपस्थितमाशु चिन्तितं प्रददौ यं गिरिराजनन्दना ।।३७। । 
ज्वलदग्निसमानवर्च्चसं परितो रत्नमयूखमालिनम् ।
पुरतः समवेक्ष्य कौशिकी सुकृतं हेममयं नभश्चरम् । ।३८। । 
विविधायुधवर्मसंयुतं प्रचलत्पिङ्गसटाकलापिभिः ।
समरे जयिभिर्द्विषद्बलं३७ युक्तं केसरिभिर्महाबलैः ।।३ ९। ।
 
२४ अलक्ष्मीः 
- ख. । २५ मुखमण्डिता -
क. । २६ स्मृता - ख.
। २७ सिंहं (शीघ्रं?) -
क. । २८ मनोन्मत्तान् -
क. ख. । २९ देवी 
- क ख । - ३० स्थितां -
क. ख. । ३१ मे 
- क. । ३२ शशिसूर्य (ा)
इवा बभौ - ख. । ३३ 
तानहं - क । ३४ ततः पुनः - ख.
। ३५ कृतनिश्चयाः - क.
। ३६ साश्वरथं महारथा - ख.
। ३७... द्विषां बलं -
ख. ।
 
373
नृत्यन्मयूरेण विकीर्णभासा समुच्छ्रितेनातितरां दृढेन ।
हैमेन रत्नद्युतिभास्वरेण ध्वजप्रवेकेण विराजमानम् । ।8.64.४० 
। ।
जग्राह विजया छत्रं सिंही सूता तदाभवत् ।
जयन्ती च जया चास्या दधतुश्चामराण्यथ । ।४१ । ।
ततः सा बद्धकवचा विविधायुधधारिणी ।
आरुरोह रथं दिव्यं स्रुताशीर्जयमङ्गला३८ । ।४२ । ।
संपूर्णचन्द्रद्युतिनाथ मूर्ध्नि समुच्छ्रितेनातपवारणेन ।
संवीज्यमाना च विचित्रदण्डैः सुचामरैरिन्दुमरीचिगौरैः । ।४३ । ।
ततस्तास्तूर्यमाहत्य नेदुर्नादान् पृथग्विधान् ।
देव्या देव्यः सुसंयुक्ता३९ बभूवुश्च पुरस्सराः । ।४४। ।
तेन नादेन दैत्यानां हृदयानि चकम्पिरे ।
विससर्ज शकृन्मूत्रं हस्त्यश्वञ्चासुरे बले । ।८५। ।
चकम्प इव भूर्लोकश्चुक्षुभुः सागरा इव ।
विचेलुरिवशैलेन्द्राः पूरितं व४० नभस्तलम् । ।४६।।
तदा तद्देवतानीकं पताकाध्वजशोभितम् ।
विरेजे विनदत्तूर्यं सितनिस्त्रिंशसंकुलम्४१ । ।४७।।
बलाकापंक्तिशबलं सेन्द्रचापं महास्वनम् ।
नभस्ये मासि सतडिद् वृन्दं जलमुचामिव । ।४८।।
ततो जगाम संयच्छद्४२ दैत्येन्द्राभिमुखं तदा ।
जवेन देवतानीकं संक्षिप्येव दिशो दश४३ । ।४९ । ।
अथ ददृशुरनीकमागतं सुररिपवो विविधोच्छ्रितध्वजम् ।
प्रतिभयजननं महास्वनं प्रलय इवाम्बुदवृन्दमुन्नतम् ।। 
8.64.५० । ।
इति स्कन्दपुराणे शुम्भनिशुम्भयुद्धे सैन्यवर्णनं नाम चतुःषष्टितमोध्यायः
 
३८ कृतार्था जयमङ्गला 
- ख । ९ सुसंयत्ताः - ख । ४० प्रस्फोटेत 
- ख., पूरिरतेनेव - क. । ४१ शितनिस्त्रिंशसंकुलम् - ख.
। ४२ संयत्तं - ख । ४३ ददर्श ह -
ख, दशो दिशः - क.
।
 
374
सनत्कुमार उवाच
अथ ता देवताः क्रुद्धा दैत्यानग्रेसराँस्तदा ।
निजघ्नु१र्विविधैः शस्त्रैस्ते च ता विभिदु२ र्युधि । । १ । ।
दैत्या नानायुधोपेता देवीर्जघ्नु३ स्तदा रणे ।
अबला५ बलिनो वीराः समरेमरविद्विषः ।।२ ।।
तुरङ्गिणस्तुरङ्गस्थाः पदातींश्च७ पदातयः ।
रथिनो रथसंस्थाश्च गजस्था८ गजसादिनः९ ।।३ । ।
रथा१० नागास्तुरङ्गाश्च११ रथान्१२ नागान् तुरङ्गमान् ।
पदातीः१३ सादिनः शूराः सादिनीश्च१४ पदातयः ।।४। ।
देव्योपि युधि संक्रुद्धाः पत्तिसादिरथ१५ द्विपान् ।
निर्जघ्नु१६र्दानवेन्द्राणां प्रासशक्ति परश्वधैः१७ ।।५।।
पादैश्च पिपिषुः शूरान्निपात्य भुवि दानवान् ।
विभिदुर्मुष्टिभिः काश्चिच्छिरांसि सुरविद्विषाम् ।।६।।
विदार्योरःस्थलं काश्चित् समरे दर्पशालिनाम् ।
पपुश्च रुधिरं देव्यः प्राणैस्सह सुरद्विषाम् ।।७। ।
छिन्नाँश्च खण्डशः केचिद्१८ हेतीनुत्थाय१९ वेगिताः ।
निर्जघ्नु२० र्देवताः क्रुद्धा मुष्टिभिर्वज्रसंहतैः ।।८। ।
केचिन्मदाम्बुनिष्यन्दश्यामगण्डस्थला गजाः ।
पिपिषुः परमक्रुद्धाः समरे देवतारथान्२१ ।।९ ।।
कपोलभित्तिसंलीनमत्तषट्पदपंक्तयः ।
हतारोहा गजाः केचिन्निर्जघ्नुर्दैत्यदेवताः ।। 
8.65.१ ०।।
वर्मिणः केचिदुद्भ्रान्तशितनिस्त्रिंशपाणयः ।
चिच्छिदुर्देवतानीकं देवता दानवानपि । ।१ १ ।।
 
१ निर्जघ्नु 
- क. । २ ताम्बिभिदु.. -
क., मिमृदुः - ख.
। ३ देवीं जघ्नु - क.
। ४ भयाद् - ख. । ५ 
जवना - घ. । ६ धीराः -
क. । ७ पदातीश्च - ख । ८ गजाश्च - ख. । ९...
ङ्गजसादिनः - क- । 
१० रत्ना - क. । ११ तुरङ्गाश्च 
- क । १२ रथौ - क. ख । १३ पादातीः - क. । १४ सादिनश्च 
- ख. । १५ रथान् द्विपान् -
क. । १६ निजघ्नु - क. । १७ प्राशशक्तिपरश्वधैः - क.
। १८ काश्चिद् - ख. । १९ नुच्छ्राय - ख. । २० निजघ्नु 
- ख. । २१ देवदानवान् -
ख ।
 
375
मत्ताः प्रतिच्छन्न२२मुखाँश्च२३ केचिद् गन्धेन विज्ञाय गजान्२४ गजेन्द्राः ।
घ्रात्वा तु गन्धं सहसाभिजघ्नुराधोरणैरप्यभिसंगृहीताः२ ५ ।। १ २। ।
विस्फार्यमाणानि महाधनूंषि महाबलैर्दानक्योधमुख्यैः ।
तारं विरेसुः२६ समराजिरेषु क्रौञ्चा इव व्योम्नि शरन्निशासु२७ । ।१ ३ ।। 
तूर्यस्वनैर्ज्यातलसन्निपातैर्नागाश्वनादै रथनेमिघोषैः ।
संपूर्णकुञ्जोदर२८ कन्दरोसौ२९ विन्ध्यश्चचालेव तदा समग्रः३० ।।१४। ।
देव्यः समुत्सार्य रणे रिपूणामुच्चैर्विनेदुः प्रसभं बलानि ।
नेदुश्च नादान् परिहृष्टचित्ताः प्रोत्सार्य देवीर्युधि दैत्ययोधाः ।। १५ । ।
बलानि किञ्चित्क्षतजोक्षितानि प्रचक्रिरे तत्र गतागतानि ।
महावनानीव समीरणेन समीरितान्युद्गतपल्लवानि ।। १ ६। ।
छिन्नानि वक्त्राणि पुरस्सराणां विचित्रहैमाभरणोज्ज्वलानि ।
देवीभिराजौ पतितानि रेजुर्निकृत्तनालानि यथाम्बुजानि ।। १७।।
प्रत्याहता विद्रुतभीतनागा सा देवताभिर्निहताश्वयोधा ।
दैत्येन्द्रसिंहैः प्रतिसन्निवृत्तैर्दोलायमानेव चमूर्बभूव । ।१८। ।
हता निपेतुः समरे नदन्तो देवद्विषामञ्जनशैलकल्पाः ।
देवोभिराबद्धविचित्रघण्टा मर्मातिगैर्वाणवरैर्गजेन्द्राः । ।१ ९ ।।
बलानि तेषामभिसृत्य वेगादभ्याहतान्याश्वपसेरुराजौ ।
महोदधिं प्राप्य विवृद्धिकाले प्रत्याहतानीव सरिज्जलानि ।।8.65.२० 
।।
देव्यश्च दैत्याश्च महासमाजे विरेजिरेन्योन्यविसक्तवाणाः३१ ।
संसक्तभासोपगमे घनानामभ्रे समूहा इव तारकाणाम् ।।२१ । ।
उद्घुष्य नामान्यथ३२ दानवेन्द्रा निर्जग्मुराशु३३ स्वबलाद्रथस्थाः ।
क्रुद्धाः सुयत्ता रथिनां वरिष्ठा विस्फार्य३४ चित्राणि शरासनानि ।।२२।।
देव्योपि संयत्ततरा रथस्थाः क्रुद्धा जवेनाथ तदाभिसस्रुः ।
मेघस्वनं प्रत्युदियाय षष्ठी कार्तस्वरं मृत्युरुदीर्णकोपा३५ । । २३।।
 
२२ प्रतिच्छिन्न 
ख। २३ मुखाश्च  क. ख. ।  २४ गजं  
क ।   २५    रस्तुतिसंगृहीताः २६ विनेदुः - ख. । 
२७ क्रौञ्चा इव व्योम शरन्निशान्ते - क.,
व्योमसरा (?). शरद्व्योमशरन्निशान्ते 
- ख । २८ कुमभोदर - ख.
। २९ कन्दरेषु - क. । ३० समग्रं - क. । ३१ विषक्तबाणः 
- क., विभक्तबाणाः -
ख । ३२... माणान्यथ -
क. । ३३ राजौ - ख.
। ३४ विस्तार्य - ख.
। ३५ वेगं - ख, वेगा (?) ।
 
376
द्रुमेण लक्ष्मीरथ३६ संयुगस्था३६ मयेन कान्तिः सरमा मुरेण ।
घनेन चण्डा नियतिः खरेण प्रभावती धुन्धुमयात् सरोषा३८ ।।२४। ।
दैत्या युयुत्सोत्सुकमानसास्ते३९ देवीः समायास्सभुजैस्सशस्त्रैः४० ।
अभ्याययुः शीघ्रममृष्यमाणाः ख्यातावलेपाः स्वरथैस्सुयत्ताः ।। २५ । । 
ज्योतिःप्रकाशान्तपनीयपुंखानाकर्णपूर्णायतचापमुक्तान् ।
संप्रेषयामासुरदीनसत्वा बाणप्रवेकान्युधि देवतानाम् । । २६। ।
देव्योथ तेषां निशितान्सुपुंखान्मर्मच्छिदो दूरगमान्सुपत्रान् ।
आगच्छतां दानवयूथपानां बाणाननन्तान्ससृजुस्तथैव । ।२७ ।।
ते बाणमुख्या विविधा विरेजुरन्योन्यमुक्ता व्यतिषज्यमानाः ।
ते पूर्णमास्यां विघने दिनान्ते भासः४१ समूढा इव४२ चान्द्रसौराः४३ ।। २८। ।
छिन्ना निपेतुर्युधि देवताभिर्भुजाः सशस्त्रा दितिजाधिपानाम् ।
निरस्तभोगा निबिडा बृहन्तो निगीर्णजिह्वा इव पन्नगेन्द्राः । ।२९। ।
मेघस्वनस्याथ रणे तदानीं क्रुद्धा शरौघान्विससर्ज षष्ठी ।
आगच्छतस्तानभितः पृषत्कैश्चिच्छेद दैत्यः शतशोन्तरिक्षे । । 
8.65.३० । ।
बाणानथोद्वीक्ष्य तदा निकृत्तान् लघीयसोन्यान्विससर्ज तूर्णम् ।
दैत्योपि तानापततः पृषत्कान्व्रातैः शराणां बहुशश्चकर्त्त । । ३१ ।।
निकृत्य४४ बाणान्दितिजः पुनस्तान्४५ चिक्षेप षष्ठ्या दश रुक्मपुंखान्४६ ।
तानाशु षष्ठी प्रतिवार्य दैत्यं विव्याध षष्ठ्या तपनीयपुंखैः ।।३ २।।
स तैर्विभिन्नो रुधिराक्तमूर्तिः प्रविह्वलः४७ च किंचिदवाग् बभूव ।
अपाकरोत्तं समरात् स्वसूतो४८ रथेन जाम्बूनदचित्रितेन ।।३ ३ । ।
कार्तस्वनः४९ काञ्चनचित्रपुंखान्५० ससर्ज देव्याः५१ समरे पृषत्कान् ।
चिच्छेद तान् मृत्युरुदारपुंखैरनागता५२ नेव शराञ्छरौघैः ।।३४।।
 
३६..
र्युधि - ख । ३७ संयुजस्थे -
ख. । ३८ मियाय रोषाद् -
ख. । ३९ ययुः सोत्सुकमानसास्ते -
क. । ४०... त्स 
भुजैः सहस्रै - - क. । ४१ भासां 
- क. । ४२ समूहा - क । ८३ चन्द्रसौराः - क. ख.
। ४४ विकृत्य - क. । ४५ पुरस्तात् - क ख । ४६ रूक्षपुंखान् -
क । ४७ सुविह्वलः - ख.
। ४८ स सूतो - ख. । 
४९ कार्तस्वरः - ख । ५० कार्मुकाश्चित्राणः? -
ख. । ५१ दैत्याः (त्यः) 
- ख. । ५२... रनाशयं - ख.,... र्नभोगता 
(?) ।
 
377
छित्त्वा शराँस्तस्य शरैर्विचित्रैर्विव्याध तं वक्षसि पञ्चषष्ठ्या५३ ।
भिन्नः स तैराशु तथा विरेजे व्योम्न्यर्कपादैरिव५४ वारिवाहः ।।३५।।
अश्वांश्च तस्याशु जघान मृत्युः पृथक् पृषत्कै५५ स्तपनीयपुंखैः ।
आप्लुत्य दैत्योथ रथाद्धताश्वात्प्रगृह्य चर्मासिवरञ्च धौतम् । ।३ ६। ।
क्रुद्धो नितान्तायतरक्तनेत्रो वेगेन देवीमभितः ससार ।
तच्चर्म तस्यापततः५६ शरौघैश्चकर्त्त मृत्युः शतशश्शिताग्रैः ।।३७। ।
स कृत्तचर्मावरणो५७ सुरेन्द्रो निस्त्रिंशमुद्यम्य निशातधारम्५८ ।
अभ्यद्रवन्मृत्युमभूत्तदानीं खे रोहिणीं मेघ इवाभिविद्युत् ।। ३८।।
तमापतन्तं युधि कालकल्पं मृत्युः शरैरुग्रभुजङ्गकल्पैः५९ ।
जघान मर्मस्वभिलक्षितेषु व्ययोजयच्चासुभिरेनमाशु । । ३ ९।।
लक्ष्मीर्द्रुमं बाणवरैरजय्या६० समाकिरद्वारणराजलीलम्६१ ।
कर्णान्तमुक्तै६२ र्निशितैरजिह्मै रणाजिरे चारुसुवर्णपुंखैः ।।8.65.४० 
।।
अजिह्मगास्ते विविधाः सुपत्रिता द्रुमस्य गात्रेषु निपेतुराहवे ।
स तैर्विचित्रैः शुशुभे विषक्तैर्महाद्रुमः पक्षिगणरिवाश्रितैः ।।४१ । ।
लक्ष्मीं ततः किंपुरुषाधिपोसौ विव्याध बाणैर्दशभिः सुपुंखैः ।
वक्त्रे स पूर्णेन्दुसमानवक्त्त्रां बाह्वोः पृथक् चाष्टशतेन६३ धीरः६४ । ।४२ ।।
अचिन्तयन्तीषु६५ वरान्वरास्या मुखेस्य तीक्ष्णान्निचखान बाणान् ।
अन्यानसख्याँश्च६६ पृथक् शरीरे सुपत्रितान् हाटकमृष्टपुंखान्६७ ।।४३ ।। 
लक्ष्म्यास्ततो दैत्यपतिः शितेन भल्लेन चिच्छेद रथे ध्वजाग्रम्६८ । 
अश्वांश्च तस्याश्चतुरश्चतुर्भिः सूतं च विव्याध शरेण तूर्णम् । ।४४। ।
नाराचमादाय ततोस्य लक्ष्मीर्जघान सूतं युधि देवशत्रोः ।
विव्याध वाहाँश्च पृथक्पृषत्कैध्वजञ्च चिच्छेद रथस्य६९ तूर्णम् ।।४५।।
 
५३..
शष्ठ्याः - ख. । ५४ 
यथार्कपदैर्दिवि (?) । ५५ पृथक्तै - क ख. । ५६ तमन्तकस्यापततः - ख.
। ५७ सत्कृत्य - क, कृत्तचर्मावदनो - ख. । ५८ 
निशीतधारैः - क., निशीतधारां 
- ख. । ५९.. तुल्यैः - क. । ६०...
रजय्यं - ख. । ६१ 
वारणराजलीला - क. । ६२...
कृष्टैः (?) । ६३ पृषत्काष्टशतेन -
क. । ६४ वीरः - ख.
। ६५ अचिन्तमानेषु - क.
। ६६ अनेकसंख्यांश्च - क.
। ६७... पृष्टपुंखान् -
ख. । ६८ रथध्वजाग्रे -
ख. । ६९ रथेतथाष्टौ -
क. ।
 
378
यन्त्रा विना तस्य रथं तदानीं ते सायकैरप्रतिमैः प्रतप्ताः७० ।
संग्रामभूमेरपनिन्युरश्वाः७१ प्राणानिव स्वान्७२ परिरक्षमाणाः ।।४६। । 
कान्तिर्मयं बाणशतैरवाकिरन्मयश्च कान्तिं निशितैः शरौघैः ।
नीहारपातैरिव सान्धकारं तदा७३ तयोरन्तरमास तत्र । ।४७। ।
आदानसन्धानविकर्षणेषु स्थानक्रमप्रग्रहतेजनेषु७४ ।
शिक्षागुणैस्तावपरस्परेण विशेषयामासतुराजिमध्ये ।।४८। ।
कान्तिर्मयास्तान्निचकर्त बाणान्मयश्च कान्त्या विशिखान्विमृष्टान् ।
छिद्रं समासेदतुरप्रधृष्यौ किञ्चिन्न तौ यत्र७५ परस्परस्य ।।४९।।
अश्वेषु सूते सरथे७६ ध्वजे च सर्वेषु गात्रावयवेषु चास्य७७ ।
अजिह्मगान् हाटकमृष्टपुंखान्७८ मयस्य कान्तिर्निचखान बाणान् ।।8.65.५० 
।। 
मयश्च कान्तिं सरथा'७९ 
ससूतां८० सचारुचित्रध्वजवाजिमुख्याम् । 
संछादयामास शितैः पृषत्कैर्वनस्थलीं मेघ इवाम्बुवर्षैः । ।५१ । ।
क्रुद्धाथ कान्तिः समरे मयस्य नाराचमुख्येन सुपत्रितेन ।
सूतं जघानाशु रिपोस्तदानीमष्टाभिरष्टौ८१ तुरगाँश्च बाणैः ।।५२।। 
हताश्वसूतो विरथो८२ मयोथ निस्त्रिंशमादाय निशातधारम्८३ । 
ज्ञात्वैव कान्त्या समरे प्रभावं विहाय युद्धं वियदुत्पपात । ।५३ । ।
विव्याध तीक्ष्णैः सरमा रणाजिरे बाणैर्मुरं दानवदैत्ययूथपम् ।
दैत्योपि बाणैः सरमामजिह्मगैरभ्याहनद् गृध्रमयूरपत्रिभिः ।। ५४।।
क्रुद्धाथ देवी निशितेन तस्य चिच्छेद भल्लेन धनुर्विचित्रम् ।
अन्यद्धनुः सोथ तदा८४ गृहीत्वा विव्याध देव्याश्चतुरस्तुरङ्गान् 
.। ।५५। । 
ते विह्वलाः शोणितमुद्वमन्तो दैत्येन्द्रबाणाभिहतास्तुरङ्गाः ।
भूमौ निपेतुः समरे श्वसन्तः प्राणाञ्जहुश्चाशु समं समस्ताः । ।५६ ।।
क्रुद्धाथ देवी सरमासुरस्य निस्त्रिंशमुद्यम्य सुपीतधारम् ।
उत्पत्य खं तस्य तदा जघान यन्तारमश्वाँश्च महाप्रमाणान् ।।५७।।
 
७० सुतप्ताः 
- ख । ७१... राशु - क. ख. । ७२...
वाश्वाः - क. ख.
। ७३ सान्धकारै - ख.
। ७४ स्थान- ग्रहप्रग्रहतेजनेषु -
घ. । ७५ तत्र - ख-
। ७६ सूतेषु रथे. - ख.
। ७७. . वात्र - क.
। ७८ पृष्टपुंखान् - ख.
। ७९ सरथं - क. ख.
। ८० ससूतं - क. ख.
। ८१ रथं तथाष्टौ - घ.
। ८२ हताश्वसूताद्विरथो - क.,
ससूतं सरथं - ख. । 
८३ निपीतधारम् - क. । ८४ शीघ्रतरं 
- ख. ।
 
379
मुरोथ वेगेन तदान्तरिक्षमुत्पत्य कोपान्निहताश्वसूतः ।
विव्याध देवीं दशभिःसुतीक्ष्णैः८५ शरैरुरस्युग्रभुजङ्गकल्पैः । ।५८। ।
अचिन्तयित्वा सरमा शराँस्तान्८६ धनुर्विचिच्छेद तदा मुरस्य ।
स कृत्तधन्वा वियतीन्द्रशत्रुरन्तर्दधे संयुगमाशु हित्वा ।।५९। ।
विव्याध चण्डा घनमापतन्तं शरैः शिताग्रैर्युधि रुक्मपुंखैः ।
विद्धः स तैर्दैत्यपतिर्बभासे करैरिवेन्दोरसितः पयोदः ।।8.65.६ 
०। ।
अभ्यद्रवत्तानविचिन्त्य वाणाँश्चण्डां घनः सायकजालवर्षी ।
आगच्छतस्तस्य शरैस्सुपत्रैर्विव्याध चण्डा रथवाजिमुख्यान् ।।६१ ।।
चिच्छेद दैत्योपि समुच्छ्रिताग्रं ध्वजं तुरङ्गाँश्च जघान देव्याः ।
हित्वा रथौ ताववतीर्य भूमौ८७ गृहीतचर्मासिवरौ प्रयत्तौ ।।६२ ।।
विचेरतुर्मण्डलमाजिमध्ये भूमिं तदाग्राङ्गुलिभिः स्पृशन्तौ ।
ताँस्ताँश्च मार्गान्८८ लघुपादचारौ छिद्रं न चान्योन्यमवापतुस्तौ ।।६३ ।। 
अभिप्लुतोच्चप्लुतसिंहपातान्८९ निवृत्तकाक्रीडितकोर्ध्वबाहून् ।
खगापयाताभिहतापयातान्९० निषण्णकाविद्धशिरोभिघातान्९१ ।।६४। । 
उत्प्लुत्य वेगेन तदाथ तस्य शिरोधरामाशु चकर्त चण्डा ।
स कृत्तमूर्धा निपपात तस्यां संग्रामभूमावुरसाशु दैत्यः । ।६५।।
स शोणितादिग्धवपुस्तदानीं घनः परासुः पतितो धरण्याम्९२ ।
रराज सन्ध्याच्छुरितोरुमूर्त्तिर्वियद्गतो नील इवाम्बुवाहः९३ ।।६६ । । 
विव्याध तीक्ष्णैर्निर्यतिः सुपत्रैः खरं शरैर्वक्षसि हेमपुंखैः ।
आयोधने संमुखमापतन्तं भल्लेन चास्य ध्वजमुच्चकर्त९४ । ।६७।।
विद्धः स तैरभ्यपतन्सरोषो देवीं जिघांसुः समरेरिहन्ता ।
गुर्वी गदां चाशु तदा गृहीत्वा चिक्षेप देव्या रुधिराक्तमूर्त्तिः ।।६८ । ।
सा दानवाग्र्येण गदा९५ प्रमुक्ता९६ विचित्रहेमोज्ज्वलचारुघण्टा ।
संचूर्णयामास रथं नियत्याः९७ सूतं ध्वजं चाशु९८ समुच्छ्रिताग्रम् ।।६९।।
 
८५ शिताग्रैः  
- क. । ८६ सरोषा - ख. । ८७ भूमिं - क.
ख. । ८८ मात्रां - क. । ८९... यातान् -
क. । ९० - पथानाभिहतापयातान् - क. ९१ 
शताभिघातान् - ख. ९२ धरित्र्यां 
- ख. । ९३ नीच इवम्बुवाहः -
क. । ९४ ...माचकर्त 
- ख. । ९५ तदा - क.
। ९६ प्रयुक्ता - ख.
। ९७ नियन्त्री (म्) -
क., नियन्ता - ख.
। ९८ चारु - क. ।
 
 
380
उत्पत्य तूर्णं नियतिः स्ववाहात्९९ 
क्रोधेन संरक्तविलोलनेत्रा ।
अभ्येत्य तं दानवयोधमुख्यं खड्गेन मध्येस्य शिरः पफाल ।।8.65.७० 
।। 
स दानवो विस्फुटितोत्तमाङ्गः क्षितौ विरेजे स्रुतरक्तधारः ।
वज्रेण भिन्नः शिखराग्रदेशे गिरिर्यथा धातुरसप्रवाही ।।७१ । ।
प्रभावती धुन्धुमजिह्मयातैः शिलीमुखैरभ्यहनत्सुपत्रैः ।
उरस्युदारा१०० दशभिः शिताग्रैर्घनाघनव्रातसमानवर्णैः१०१ ।।७२। । 
जघान सा षोडश देवतारेस्तुरङ्गमान् षोडशभिः पृषत्कैः ।
निहत्य चैकेन रथेस्य१०२ सूतमेकेन चास्य ध्वजमुच्चकर्त ।।७३।।
धुन्धुर्गदां भारसहस्रगुर्वी चिक्षेप१०३ कार्तस्वरचारुघण्टाम् ।
तामापतन्तीं शतशश्चकर्त्त प्रभावती दैत्यपतिप्रमुक्ताम्१०४ । ।७४। । 
आदाय दैत्यः परिघं१०५ महान्तमाप्लुत्य१०६ वाहादभितः ससार । 
देवीमसा१०७वञ्जनशैलनीलो रणाजिरे काल इवात्तदण्डः । ।७५। । 
अभ्यापतन्तं युधि दानवेन्द्रं देवी शरैरभ्यहनत् सुपत्रैः ।
देव्या१०८ समस्तानविचिन्त्य बाणानभ्येत्य तामाहवमूर्ध्नि रोषात् ।।७६।। 
उद्भ्राम्य वैवस्वतदण्डकल्पं लौहं प्रयस्तं१०९ परिघोरुबाहुः ।
न्यपातयत्तं परिघं रथेस्या गिरेर्नितम्बे कुलिशं यथेन्द्रः ।।७७। ।
अचूर्णयत्तं रथमाशु देव्याः साश्वं ससूतध्वजहेमचक्रम् ।
कालायसोसौ परिघोसुरास्तो वेगेन तत्रापससार देवी११० ।।७८।।
दृष्टा स तां तत्र तदापयातां तमेव लौहं परिघं गृहीत्वा ।
अभ्यद्रवद् दानवयोधमुख्यो दिवीव चित्रामसितः१११ पयोदः । ।७९। । 
उत्पत्य सा दिव्यवरास्त्रमुक्तैः क्षुरप्रमुख्यैः परिघञ्चकर्त ।
उद्यम्य मुष्टिं निबिडं ततोस्या भूयोथ११२ दैत्यो वियदुत्पपात ।।8.65.८० 
। ।
 
९९ स्वबाहोः 
- क. । १०० उरःसुधारा -
ख. । १०१ घनेन प्रातःसु समानवर्णैः 
- ख- । १०२ रथस्य - क, रथे स - ख.
। १०३ चिच्छेद - ख. । १०८ प्रयुक्ता - ख. । १०५ 
दैत्यम्परिघं - क- । १०६.
मासव्रु - क. । १०७ 
समा - क. ख. । १०८ देव्याः - क. । १०९ प्रयन्ता 
(त्तः?) - क. । ११० 
देवीं - क. । १११...
वसितः - ख. । ११२ 
भुजेथ - ख ।
 
381
तं मर्मगैर्मर्मसु बाणमुख्यैः संताडयद्दानवमाशु देवी । 
भिन्नः स तैर्मर्मगमैः सुपुंखैरन्तर्दधे दानवयोधमुख्यः ।।८१ ।।
अथ समरमपास्य योधमुख्यै-
र्विहतपराक्रमपौरुषैरपेतैः११३ ।
सुरपतिरिपवो विनद्य नादान्
द्विरदवरानधितस्थुरात्तशस्त्राः ।।८२। ।
इति स्कन्दपुराणे शुंभनिशुंभसंग्रामे देवीयुद्ध नाम पञ्चषष्टितमोध्यायः 
 
सनत्कुमार उवाच
देव्योपि तेषां विदितप्रयत्ना गजोत्तमानारुरुहुः सयत्नाः 
।
शुचीन्मदाम्बुस्रवतः२ सुदन्तान् प्रशस्तगात्राम्बरहस्तपक्षान्३ 
(?) ।।१ ।। 
सुपुष्करानुन्नतवृत्तकुम्भान्४ सुबालधीनञ्चितचारुकर्णान् ।
सुदन्तवेष्टान् कलविङ्कनेत्रान्सुवक्षसः स्वासनपृष्ठवंशान् ।।२।।
साङ्ग्रामिकानग्रजवान्५ वयःस्थान्सुशिक्षितानुन्नतपूर्वकायान् ।
आबद्धवर्मायुधचित्रघण्टान्६ समुच्छ्रितोरुध्वजवैजयन्तीन् ।।३ ।।
तासां पताकाध्वजशोभितानि विचित्रनानायुधभूषणानि ।
मातङ्गवृन्दानि तदा बभूवुर्वने वनानीव समागतानि । ।४। ।
दैत्यापि ते वारणमूर्ध्नि षण्णा७ 
विस्फारयन्तो विबभुर्धनूंषि ।
सेन्द्रायुधाः साशनिशब्दगर्भाः शैलेषु मेघा इव सन्निलीनाः ।।५।। 
सैन्यानि तान्याहनने गजानामाधोरणैराश्वभिचोदितानि ।
अन्योन्यमापेतुरभीरितानि८ वातेन वृन्दानि यथा घनानाम्९ । ।६ ।। 
वेगेन नागानभिसृत्य नागा मदान्मदश्याममुखान्विषाणैः ।
लोहाभिनद्धैर्बिसकाण्डगौरैः शम्बूकदेशेष्वभिजघ्नुराजौ१० ।।७। ।
 
११३...
रुपेतैः - क. ख.
।
१ समन्तात् 
- क., प्रमत्तान् - ख. । २ शुचिर्मदा वर्ष्मवतः - क.,
आविर्मदावद्धवैतः - ख.
। ३ प्रशस्त- गात्राम्बरतः सुहस्तान् 
- ख. । ४ वृक्षकुम्भान५ -
क. । ५... नुग्रजवान् - क. । ६ 
चर्मायुधचित्रघण्टान् - क. । ७ 
घण्टा - ख. । ८ समीरितानि -
क ९ घनाघनानाम् - ख । १०...
रभिजघ्नुराजौ - क. ख. ।
 
382
प्रसार्य हस्तानभितश्च केचिद्दानानुगन्धं द्विरदाभिसेरुः ।
आधोरणैरङ्कुशपाशवाग्भि११ रविध्यमानापि मदाभिदृप्ताः१२ ।।८।। 
छिन्नानि पेतुर्निशितैः क्षुरप्रैः समुच्छ्रितान्यातपवारणानि ।
चित्राः पताका विविधा ध्वजाश्च परस्परेणाहनने गजेभ्यः१३ ।।१३ ।। 
योधा निपेतुः परिनिष्टनन्तो विद्धाः शरैर्मर्मसु देवताभिः ।
सफेनमास्यै१४ रुधिरं वमन्तो धनूंषि सज्जानि१५ करैर्दधानाः । ।8.66.१ 
० । । 
नागा निपेतुः१६ परितोभिपद्य१७ मर्मातिगै१८र्बाणवरैर्विभिन्नाः ।
देवीभिराजौ दितिजाधिपानां वाताभिनुन्ना इव गण्डशैलाः ।।१ १ ।।
मातङ्गमुख्यान्पतितान् परासून्१९ रणाजिरे नीलगिरीन्द्रकल्पान् ।
गन्धेन नागाः समदाः२० परीत्य विनम्य केचिद्२१ वदनैर्विनेदुः२२ । ।१२।। 
छिन्नानि वक्त्राणि सकुण्डलानि भुजास्सशस्त्राश्च२३ सुचन्दनाक्ताः ।
पेतुर्गजेभ्योसुरयूथपानां देवीभिराजौ निशितैः क्षुरप्रै२४ ।। १३ । ।
चुकूजुरुच्चैः परितो धनूंषि विनेदुराहत्य सुरारिमुख्याः ।
विपुस्फुरुर्ज्याः परिकृष्य मुक्ताः शराभिविद्धाश्च२५ गजा निषेदुः । । १४।। 
नागैः पतद्भिर्विशिखाभिविद्धैः समुच्छ्रितोरुध्वजचारुपृष्ठैः ।
आस्तीर्यते भूरनिलप्रनुन्नैः सतालवृक्षैरिव शैलपादैः ।। १५।।
नागा गजानाहननेभिजघ्नु२६र्दैत्याश्च देवीर्दितिजाँश्च देव्यः ।
दैत्यान् गजेन्द्रा द्विरदांश्च दैत्याः क्रुद्धाः२७ सरोषानभिसृत्य तत्र ।। १६।।
शस्त्राभितप्तैः पतितैस्समन्तान्मातङ्गवृन्दैर्गिरिसानुकल्पैः ।
सञ्चारयोग्या न बभूव भूमिरायोघने दैवतदानवानाम ।।१७ ।।
अभ्यदितानि स्वबलानि दृष्ट्वा देवीभिराजौ निहतद्विपानि ।
शुम्भो निशुम्भश्च समाजभूमिमाजग्मतुर्दैत्यपती रथस्थौ ।। १८। ।
अग्रेसरैः पत्तितुरङ्गनागैर्व्रातैश्च देवद्विषतामुपेतौ ।
विस्फारयन्तौ धनुषी विचित्रे युद्धाय यत्तौ परिघोरुबाहू । । १ ९।।
 
११ 
... राविध्यमानापि - क ,.. .रासि... 
- ख. । १२. भिमदाविदृप्ताः - क. ख.,...
पि मदावदृप्ताः - ख.
। १३ गजाश्च - क. । 
१४.. न्सै - क.
। १५ सज्यानि - ख. । १६ निषेदुः - क. । १७.. .पद्मा 
- क. ख. । १९ 
पद्मातिगै - क. । १९ गतासून् 
- क. । २० समदान् - क. । २१ किंचिद् - क.
ख. । २२.. .द्दिरेदुः 
- क. । २३ स - क.
ख. । २४ निशितक्षुरप्रैः -
क. । २५ शरातिविद्धाश्च -
क. । २६ जग्मु - क.
। २७ क्रुधा - क. ।
 
383
ज्ञात्वा तयोरागमनं तदानीं देवी चलत्पिङ्गलकेशराढ्यान् ।
सञ्चोदयामास रथस्य सिंहान् विस्फारयन्ती समरे धनूंषि ।।8.66.२ 
०।।
ज्यानिं जवस्याथ तुरङ्गमाणां मदप्रमोषञ्च महाद्विपानाम् ।
चेतोविमोहं सुरविद्विषां च चापस्वनेनैव२८ चकार देवी ।।२१ ।।
आजौ समास्थाय परं प्रयत्नं शराः सुराणां रिपुभिः समस्ताः ।
अप्राप्य देवीं पतिताः पृथिव्यां पराजयं प्राहुरिवासुराणाम्२९ । ।२२। ।
गभस्तिभिः स्थावरजङ्गमानि व्याप्नोति यद्वत् सविता दिनेषु ।
तद्वच्छरौघैर्दितिजाधिपानां रणाजिरे व्याप बलानि देवी ।।२३ । ।
निपेतुराशु व्यसवस्तुरङ्गमा विचस्खलुर्मत्तगजाः क्षरन्मदाः ।
चकम्पिरे योधवराः सुरद्विषां समं३० समस्ताः समरे शराहताः ।।२४।। 
अर्च्चिर्भिरिद्धैर्ज्वलितो यथानलः कक्षाणि शुष्काणि दहत्यवारितः ।
दीप्तैः शरोघैः३१ समरेमरद्विषां सैन्यानि तद्वत् प्रददाह कौशिकी ।।२५।।
छायां३२ यथा स्थावरजंगमानां मध्यन्दिनेल्पां३३ कुरुते विवस्वान् ।
देवी तथा तां ध्वजिनीं रिपूणामल्पावशिष्टां समरे चकार ।।२६।।
आहूय देवीमथ दानवाधिपौ विस्फार्य चापे महती भिसेरतुः ।
तीक्ष्णैः सुपत्रैर्विशिखैश्च कौशिकीं संछादयामासतुराहवाजिरे ।।२७। ।
चापेषु यत्तौ३४ हरिषु ध्वजेषु महाभुजौ क्रोधपरीतचित्तौ ।
दैत्येश्वरौ संयति देवताया निचख्नतुर्वाणवरान्सुपत्रान् । ।२८।।
दैतेश्वरास्तानथ सायकौघानचिन्तयित्वा रिपुदर्पहन्त्री३५ ।
विव्याध दैत्यौ३६ युधि रुक्मपुंखै३७स्सुपर्वभिर्वाणवरैस्तुपत्रैः ।।२९।। 
दैत्यावपीषूनविचिन्त्य३८ शूरौ गदे प्रगृह्योज्ज्वलचारुघण्टे ।
उद्भ्राम्य३९ यत्नातिशयेन देव्या रणाजिरे चिक्षिपतुर्बृहत्यौ ।।8.66.३ 
० । ।
 
२८ चापस्वनेनेव 
- क. । २९ बाहुरिवासुराणाम् -
ख. । ३० समाः - ख.
। ३१ शरैः सा - ख. । ३२ छाया - क. ख.
। ३३ मध्ये दिनेल्पां - ख.
। ३४ यस्त्यान् - क.,
यन्त्रां - ख. । ३५...
हर्त्री - क. । ३६ 
बाणान् - ख. । ३७ रूक्षपुंखैः 
- क. । ३८ दैत्यावपीष्टन्न विचिन्त्य 
- घ., तौ न विचिन्त्य -
ख. ।  ३९ उद्गम्य 
- क. ।
 
384
ते व्योम्नि बाणैश्शतशो निकृत्य सुपर्वभिर्हाटकचारुपुंखैः ।
विच्छेद देवी कवचे विचित्रे तयोः क्षुरप्रैरपरैः शिताग्रैः ।।३ १ ।। 
जघान चाश्वानथ सारथी च४० ध्वजौ च चित्रौ रथयोश्चकर्त्त । 
चखान चान्यानपि सत्पृषत्कान् सुरद्विषो र्मर्मसु हेमपुंखान् ।।३२।। 
शुंभो निशुंभश्च रथावपास्य४१ दैत्येश्वरौ बाणवराभितप्तौ ।
आदाय निस्त्रिंशवरौ तदानीमुत्पेततुर्व्योम शितासिनीलम् ।।३३।। 
अथ नभसि विमेघे धौतनिश्त्रिंशनीले
द्रुततरमभिसृत्य ग्रीवयोः संप्रगृह्य ।
दितितनयपती तौ४२ निष्पिपेषाशु देवी
विगतभयविषादैः स्तूयमाना मुनीन्द्रैः ।।३४। ।
असृगथ वदनाभ्यामुद्वमन्तौ सफेनं
सपदि विहतवीर्यौ४३ पिष्टसर्वाङ्गसन्धी ।
असुभिरपगतैस्तौ रक्तपर्यन्तनेत्रौ४४
क्षितितलमभितस्तौ पेततुर्दैत्यसिंहौ ।।३५। ।
इति स्कन्दपुराणे शुंभनिशुंभनिपातन नाम षट्षष्टितमोध्यायः 
 
सनत्कुमार उवाच
आजग्मुः कौशिकीं द्रष्टुमथ विन्ध्यं दिवौकसः ।
आदित्या वसवो रुद्रा मरुत्वान् मरुतोश्विनौ ।।१ ।।
धर्मा१ङ्गिरोशनो२ दक्षवसिष्ठभृगुकश्यपाः३ ।
पुलस्त्यपुलहागस्त्यसनकात्रिसनन्दनाः४ ।।२।।
अप्सरोयक्षगर्न्वाः५ सिद्धा नागा महोरगाः ।
उपवेदाश्च यज्ञाश्च वेदा६ विद्या सरस्वती ।।३।।
 
४०.
रथसारथीँश्च - क. । 
४१ रथावपात्य - ख. । ८२ 
दितितनयपतिभ्यां - ख. । ४३ 
विहितवीर्यौ - क. । ४४ 
पर्यस्तनेत्रौ - क. ।
१ धर्मो 
- ख. । २ उशना - क.
ख. । ३.. काश्यपाः 
- क. । ४. स्सनन्दनाः - क. । ५ गन्धर्व... 
- क. । ६ देव (बेव?) 
- ख. ।
 
385
समुद्राः सरितः शैलास्तीर्थानि विविधानि च ।
मातरो लोकपालाश्च नक्षत्राणि ध्रुवो ग्रहाः ।।४। । 
अथोचुर्देवता देवीं७ द्युतिमत्यो महाद्युतिम् ।
प्रहृष्टा हृष्टमनसा८मासीनामसुरद्विषः९ ।।५। ।
दानवेन्द्रौ महासत्वौ त्वया त्रैलोक्यकण्टकौ ।
निघ्नत्या देवि लोकानां दुःखशल्यमपाकृतम् ।।६।। 
ऋषयः पावनं देवि हविर्जुह्वति साम्प्रतम् ।
छन्दांस्यधीयते चोच्चैराचरन्ति व्रतानि च ।।७।।
यज्ञोयमधुना विप्रैरिज्यते१० बहुदक्षिणः ।
उटजेषु च विश्वस्ता मुनयः शेरते सुखम् । ।८। ।
आसते११ निर्भया देवि१२ सन्तः सन्मार्गमाश्रिताः । 
आविर्भूतः पुनर्लोके विच्छिन्नः सत्क्रियापथः१३ ।।९।। 
लोकपालाः शिरांस्युच्चैस्त्वत्प्रसादाच्च बिभ्रति । 
पृक्तः पुष्परजोभिश्च सुखो वाति समीरणः ।।8.67.१ 
० ।। 
जलानि देवि सरितः स्वच्छानि शिशिराणि च । 
त्वत्प्रसादान्महायोगे१४ वहन्ति विगतक्लमाः । ।१ १ । । 
इदानीञ्च पुनर्जाता गिरयो गिरिजात्मजे ।
विज्वराः शिशिरस्वादुनिर्ज्झरोदकवाहिनः । ।१ २।। 
फणान्१५ स्वस्तिकचक्राङ्कानुच्चैर्दधति भोगिनः । 
उदन्वन्तश्च१६ विश्वासादिदानीं सुखमासते ।। १३ । । 
भ्रमन्त्यप्सरसो देवि त्वत्प्रसादाच्च सांप्रतम् ।
सच्चेतोविमले व्योम्नि१७ विलासालसलोचनाः । । १४।। 
सिद्धाङ्गनाश्च सेवन्ते विश्वस्ता देवि सांप्रतम् ।
शिखरेषु महीध्राणामुत्फुल्लान् चन्दनद्रुमान् । । १ ५।।
 
७..
र्देवदेवेन्दु - ख. । ८ हृष्टमनस (?) । ९.?. मसुरद्विषाः - क.,... षं -
ख. । १० रीज्यते - ख.  ११ आसाते - क.
। १२ देवी - क. । 
१३ स क्रियापथः - ख. । १४ महासत्वा 
- ख. । १५ फणाः - क.
ख. । १६ उदन्वतश्च -
क. ख. । १७ 
विमलव्योम्नि - क. ।
 
386
स्वभावान्मधुपानाच्च रक्तोत्पलविलोचनाः१८ ।
विचरन्त्यधुना यक्षा गन्धमादनसानुषु ।। १६। ।
सुखं बिभर्त्ति वसुधामिदानीं विगतक्लमः१९ ।
शेषः फणैः स्व२० रत्नांशुवितानपरिवेषिभिः ।। १७।। 
माता त्वमसि लोकानां भीतानामभयप्रदा ।
वृणु२१ देवि वरानिष्टानभिषिच्यस्व चाच्युते । ।१८।। 
एवमुक्ता सुरैर्देवी प्राह किञ्चित् स्मयन्निव ।
इच्छामि पितरं द्रष्टुमसमग्रेन्दुमौलिनम्२२ ।। १ ९। ।
सुप्रसन्नं प्रसन्नाञ्च जननीं शैलनन्दनाम् ।
पितृभ्यां चाध्वनुज्ञाता२३ मभिषेक्ष्यथ मां ततः । ।8.67.२० 
।। 
एवमुक्ताः सुरा दध्युरव्यग्रमनसस्तदा२४ ।
सपत्नीकं महादेवममितद्युतिपौरुषम् ।।२१।।
अथ ते ददृशुर्देवा देवदेवमुमापतिम् ।
तेजसामिव सर्वेषां संघातं पुरतः स्थितम् ।।२२ ।।
जटानां प्रान्तबभ्रूणां शिरसा भारमुन्नतम् ।
बिभ्राणं२५ ज्वलितं२६ वह्निं दीप्तानामर्चिषामिव२७ ।।२३ ।। 
कर्पूरभङ्गगौरेण स्नातं पुण्येन भस्मना ।
प्रान्तहेमलताजालं रौप्यं गिरिमिवोच्छ्रितम्२८ ।।।२४।। 
तेजसा स्वेन तेजांसि तिरयन्तं२९ दिवौकसाम् ।
मध्यन्दिने प्रदीपानामर्चींषीव दिवाकरम्३० ।।२५।। 
सुधाम्बुस्यन्दिनीं३१ तन्वीमेकतः३२ परिवेषिणीम्३३ । 
दधानं३४ मौलिना किञ्चित्कुटिलामैन्दवीं कलाम् ।।२६। ।
 
१८ रक्तशैवललोचनाः 
- क, रक्तशैलविलोचनाः -
ख. । १९ विगतक्लमैः -
क । २० स्वै - (?) । २१ शृणु -
ख. । २२... महमद्येन्दुमौलिनम् - घ. । २३ 
चाभ्यनुज्ञाता - (?) । २४... मनसा 
तदा - क ख. । २५ विभ्रमाणं -
ख. । २६ ज्वलितो - क. ख. । २७ 
वह्निर्दीप्तानामर्चिषामिव - क. ख.
। २८... त्थितम् - ख. । २९ तिरस्कुर्वन् - क.
ख. । ३. दिवाकरः 
- क. ख. । ३१ 
सुधाम्भः स्थन्दिनीं - ख.,... स्यन्दिनीं - क. ख.
। ३२... रेकतः - क.,
एकतः - ख. । ३३ 
परिवेषिणी - क. ख.
। ३४ दधानां - क. ।
 
387
विजिह्मामुज्ज्वलां३५ गुर्वीं धूसरां भस्मरेणुना ।
सैंहीं वसानमालम्बा३६ मीषद्भङ्गवतीं३७ त्वचम् । ।२७। । 
छुरितोपान्तकायेन३८ फणरत्नमरीचिभिः३९ ।
महता भोगपतिना वक्षःस्थलविसर्पिणा ।।२८ ।।
भवानीं४० चास्य पार्श्वस्थां दीप्यमानां स्वतेजसा । 
वसानामंशुकं रक्तं कल्पपादपसंभवम् ।।२९।।
मन्दारमालामुत्फुल्लां मत्तालिकुलसेविताम् ।
दधानामुत्तमाङ्गेन स्वरेणूत्करपिञ्जराम् ।।8.67.३ 
० ।। 
स्वःशिल्पिघटितै४१श्चित्रै रत्नांशुपरिवेषिभिः४२ । 
शातकुंभमयैः श्लाघ्यैर्भूषितां भूषणोत्तमैः । ।३ १ ।। 
बिभ्रतीं रुचिरां शुद्धां शरच्चन्द्रांशुनिर्मलाम् ।
शिरोधरेणामहतीमेकावलिमनुत्तमाम् ।।३२।।
अथोत्थाय सुरास्सर्वे कौशिकीं चानतानना ।
तयोश्चरणपद्मेषु निपेतुस्तुष्टमानसाः । ।३३ । ।
अथोद्वीक्ष्य महादेवः कौशिकीमिदमब्रवीत् ।
अजेया सर्वभूतानां महायोगा महाद्युतिः ।।३४।।
विचरिष्यसि लोकाँस्त्वं सर्वत्राप्रतिघातिनी ।
इमाश्च देवताः सर्वास्त्वत्प्रसादादनिन्दिते ।।३५। । 
भक्त्या बल्युपहारैश्च पूजयिष्यन्ति४३ मानवाः ।
वरदा चापि भक्तानां भविष्यसि सदानघे । ।३ ६। । 
अभिषिच्यस्व च क्षिप्रं सुरैरसुरसूदनि ।
कृत्स्नं रक्ष च भूर्लोकं४४ पूज्यमाना सदाव्यये ।।३७। । 
शर्वाणी च परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय कौशिकीम् । 
प्राह प्रीता महाभागा४५ मत्प्रभावाद्४६ भविष्यसि ।।३८।।
 
३५ विजिह्मनगरां 
- क., विजिह्मं तु -
ख. । ३६ वसानमालम्बी -
क. । ३७ रजोवतीं - ख. । ३८ छुरितोपात्तकायेन - क.
। ३९ नखरत्नमरीचिभिः - क.
। ४. भवानीं - क.
। ४१ सुशिल्पिघटितै - क,
स्वशिल्पिघटितै - ख.
। ४२ परिवेष्टितैः - क.
। ४३ पूजन्ति त्वां तु - ख.
। ४४ भूलोकं - ख. । 
४५ प्राप्तः पिता महाभार्या - ख. । 
४६ मत्प्रसादाद् - ख ।
 
388
अर्चयन्ति यथा मां च सुरा यक्षा महोरगाः ।
गन्धर्वा मुनयः सिद्धास्तथा त्वामप्यनिन्दिते । ।३ ९। । 
अर्चयिष्यन्ति सर्वत्र भक्ताः स्तोस्यन्ति चाव्यये ।
एवं तस्यै वरं४७ दत्त्वा गिरिजावृषभध्वजौ ।।8.67.४० 
।। 
नमस्कृतौ४८ तदा देवैरन्तर्दधतु४९रव्ययौ ।
अथेन्द्रो विश्वकर्माणमादिदेश तदा प्रभुः । ।४१ । ।
सुधर्मेव सभा दिव्या क्रियतामिह साम्प्रतम् ।
ऋतूँश्च सर्वाँ स्तत्रेत्थमादिदेश शतक्रतुः ।।४२।।
नानापुष्पोत्करैः क्षिप्रं भूमिः सम्यग् विभूष्यताम् ।
क्षुपगुल्मलतावृक्ष५० पुष्परेणुसुगन्धयः ।।४३ । ।
आक्षिपन्तो मनांस्यत्र सुखा वान्तु समीरणाः ।
सिञ्चन्तु वारिभिः पुण्यैर्विन्ध्यप्रस्थं पयोमुचः । ।४४।। 
तारं नदन्तु शिखिनः प्रहृष्टाः सर्वतोदिशम्५१ ।
नृत्यन्तु परितश्चित्रान्दर्शयन्तः५२ पृथग्विधान् ।।४५।। 
रसान्भावान्विलासाँश्च सर्वेप्यप्सरसां५३ गणाः । 
प्रतिसार्या सुवीणाश्च गन्धर्वा मधुरस्वरम्५४ । ।४६ ।। 
लयतालसमं गेयं५५ गायन्तु च समन्ततः५६ ।
आहन्यन्तां समन्ताच्च देवदुन्दुभयो भृशम् । ।४७।। 
पाणिभिः कठिनैस्तूर्णं५७ चित्ररूपा महास्वनाः । 
मन्दानिलसमुद्धूता लीनालिकुलपंक्तयः । ।४८।।
पतन्त्वस्मिन्प्रदेशे च दिव्याः कुसुमवृष्टयः ।
उच्छ्रियन्तां समन्ताच्च५८ पताकाश्चित्रमूर्तयः५९ ।।४९। ।
 
४७ वरान् 
(?) । ४८ नमस्कृत्वा - ख.
। ४९ देवीरन्तर्धे च -.. ख.
। ५० लतावृक्षाः - ख.
। ५१ दिशः - ख. । 
५२ दर्शयन्तः - क ख., दर्शयन्तु 
- क. । ५३ चाप्सरसां -
क. ख. । ५४.. 
.स्वनाः - क, स्वराः - ख. । ५५ जयतालसमं -
क., ऋष्यताल समा - ख. । ५६ समं तत इति वा छेदः । ५७... स्तूर्यं - क. ख.
।  ५८ पताकाश्च - ख.
। ५९ समन्ताच्चित्रमूर्तयः - ख ।
 
389
ध्वजाश्च विविधाकारा हेमदण्डाः सुसंस्कृताः ।
अथाशु निर्ममे६० 
तत्र विश्वकर्मा महाद्युतिः६१ । ।8.67.५० । 
। 
नानारत्नोज्ज्वलस्तम्भां विचित्रमणिवेदिकाम्६२ । 
वज्रस्फटिकनिर्यूहां जाम्बूनदमयीं शुभाम् ।।५१ । ।
इन्द्रनीलोरुसोपानां६३ मुक्तादामावलम्बिनीम६४ । 
सध्वजां सपताकां च६५ घण्टास्वन६६ निनादिताम्६७ ।।५२। । 
तपोनियमयज्ञानां साक्षात् सिद्धिमिवोद्गताम्६८ । 
भिन्नकालानि पुष्पाणि ददृशुर्देवतास्तदा ।।५३ ।।
समं सुपुण्यगन्धीनि६९ विचित्राणि बहूनि च ।
पुष्पकिञ्जल्कगर्भाश्च सुखस्पर्शाः सुगन्धयः ।।५४। । 
नादयन्तो मुहुर्घण्टा ववुस्तत्र समीरणाः ।
प्रजगुः७० सुरगन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः । ।५५।। 
ऋषयस्तुष्टुवुर्गीभिः पुण्याभिः कौशिकीं तदा ।
सर्वरत्नौषधैर्गन्धैः पूर्णाः पुण्यैश्च७१ वारिभिः ।। ५६।। 
आनीतास्तत्र कलशा हेमरत्नमयाः शुभाः ।
पद्मरागमयैः सिंहैश्चतुर्भिर्वज्रकेशरैः७२ । ।५७।।
उच्छ्वसद्भिरिव श्रीमदुह्यमानं हिरण्मयम्७३ ।
सर्वरत्नप्रभाजालखचितोपान्तमण्डलम् । ।५८।।
कल्पयामास देव्याश्च विश्वकर्मा वरासनम् ।
स्तुतिभिर्जयशब्दैश्च स्तूयमाना समन्ततः ।।५९।।
ऋषिभिर्देवताभिश्च देवदेवसुता ततः ।
तस्मिन् सिंहासने दिव्ये निषसादाथ कौशिकी । ।8.67.६० 
।।
 
६० निर्मिमे 
- क ख । ६१ महाद्युति - क । ६२ विचित्रां 
मणिवेदिकीम् - ख. । ६३ पलासेकां 
- ख. । ६४ मुक्तादामार्थलम्बिनीम् -
क । ६५ सपताकाश्च - क.
ख. । ६६ स्वर - क.
। ६७ विनादिताम् - ख.
। ६८... वागताम् - क,... रिवोद्गतां - ख.
। ६९ पुण्यगन्धानि - क.
। ७० प्रगीताः - क. ख. । ७१ पूर्णैश्च - क,
पूर्णाश्च - ख । ७२...
र्ध्वजकेशरैः - ख. । ७३.. हिरण्य - ख.
।
 
390
कृतस्वस्त्ययना विप्रैः सुहुते७४ जातवेदसि७५ ।
वसाना वाससी शुक्ले कल्पद्रुमसमुद्भवे ।।६१।।
मुक्तादामावबद्धाङ्गी शुक्लस्रगनुलेपना ।
ततः सप्तर्षयो विष्णुर्धर्मो यज्ञः प्रजापतिः ।।६२।। 
आदित्याः कश्यपो७६ रुद्रा लोकपाला हुताशनाः । 
शैलेन्द्राः पृथिवी गङ्गा७७ चन्द्रमा मरुतोश्विनौ ।।६३ । । 
समुद्रा वसवो लक्ष्मीः सन्ध्या कीर्तिः सरस्वती ।
नागेन्द्रा विहगेशाश्च विविधाश्च सरिद्वराः ।।६४।। 
आदाय कलशान् सर्बानभ्यषिञ्चन्त७८ कौशिकीम् । 
पूर्णेन्दुबिम्बप्रतिमं रत्नदण्डं महाद्युतिम् ।।६५।।
जग्राह विततं छत्रं स्वयमेव शतक्रतुः ।
चामरैर्हेमदण्डैश्च दीर्घैश्चन्द्रांशुनिर्मलैः ।।६६।।
बीजयामासु७९ रायस्तैर्लोकपालास्तदाव्ययाम् ।
उवाच च ततः श्रीमान् कौशिकीं पाकशासनः ।।६७।। 
पाहि कृत्स्नां भुवं देवि भगिनी त्वं ममाव्यये ।
भक्ताननुगृहाणेशे जहि चामरकण्टकान् ।
विचरस्व समस्तांश्च लोकान् सिद्धगणार्चिता । ।६८।। 
इति वचनमथोक्त्वा कौशिकीं देवराज-
स्त्रिदशगणसमेतः शुभ्रलोलोरुहारः८० ।
उदपतदथ विन्ध्याद्विक्षिपन्व्योम्नि नीलान्
सलिलभरविनम्रानम्बुवाहान्समन्तात् । ।६९।। 
य इमं शृणुयान्नित्यं पठेद्वा सत्समागमे८१ ।
इह लोके सुखं प्राप्य स याति परमां गतिम् ।।8.67.७० 
।। 
इति स्कन्दपुराणे कौशिक्यभिषेको नाम सप्तषष्टितमोध्यायः
 
७४ हुत्वा वै 
- ख. । ७५ जातवेदसं -
ख । ७६ आदित्यकाश्यपो - क.
। ७७ रुद्रा - क. । 
७८ सर्वेप्यभ्यसिञ्चन्त (?) । ७१ बीज्यमाना.. -
क. । ८० शुभ्रलम्बोरुहारः -
ख., वज्रहस्तोरुवाहः -
घ. । ८१ मत्समागमे -
घ. ।
 
391
सनत्कुमार उवाच
अथ ता देवता देवी कौशिकी देहसंभवाः ।
न्यवेशयन्महाभागा देशेषु नगरेषु च ।।१ ।।
बहुपुत्रां प्रलम्बो च लङ्कायां सन्न्यवेशयत् ।
लम्बौष्ठीं१ वृषदंशां च किन्नरीं चैव सिंहले ।।२।।
गोकर्णे रेवतीं देवीं पाण्ड्येषु मुखमण्डिकाम् ।
आभीरेष्वशिवां चैव शान्तिं च वरणातटे ।।३ । ।
वत्सगुल्मे प्रभां देवीं लक्ष्मीं कोलगिरावपि२ ।
उपकां पारसीकेषु वायसीं यवनेषु च ।।४।।
प्रचण्डां च तुषारेषु३ कोशलेषु च लम्बिकाम् ।
जयां च विजयां चैव स्वपुरे संन्यवेशयत् । ।५। ।
प्रभावतीं कलिङ्गेषु जयन्तीं नागसाह्वये ।
काश्मीरेषु४ च सा५ षष्ठीं सरमां मलयेषु च ।।६।। 
पूतनां च सुपीरेषु मृत्युं पृष्टपुरे६ तथा७ ।
कोटीवर्षे८ बाहुमांसां९ पौण्ड्रेषु कटपूतनाम् ।।७।।
अस्पृष्टां मध्यदेशे तु१० किन्नरीं बर्बरेषु च ।
वाराणस्यां निरायास्यां११ चित्रघण्टां च कौशिकीम्१२ ।।८।। 
महाकालीं महाकाले वानरीं शबरेषु१३ च ।
शेषाश्च देवताः सर्वा ग्रामेषु नगरेषु च । ।९।।
कर्वटेषु महीध्रेषु कौशिकी संन्यवेशयत् ।
कस्यचित्त्वथ कालस्य स्वर्णाक्षे हि महातपाः१४ ।। 
8.68.१ ०। । 
यत्र विष्णुर्वरं लेभे१५ देवमाराध्य शङ्करम् ।
चक्रं सुदर्शनं नाम द्विषतामन्तकोपमम् ।। ११ ।।
 
१ लम्बोष्ठीं 
- ख. । २ कौञ्चगिरावपि -
घ. । ३ खारेषु - क.
। ४ कश्मीरेषु - क. । ५ स्थिता - ख. । ६ पिष्टपुरे 
- ख. । ७ तदा - क.
। ८..? से - क.
। ९ बहुमांसां - क. ख. । १० शु ( षु?) -
ख. । ११ निरायासां -
क. । १२ कौशिकी । (?)
। १३ शबलेषु - ख. । 
१४ स्वर्णाकृति - ख, कृष्णाकृतिर्महातपाः - घ. । १५ 
र्वँराँल्लेभे - क. ख.
।
 
392
ऋषिरास्ते महाभागः शरद्वान्नाम१६ गौतमः ।
तस्य यज्ञं१७ जगामाथ देवी तेन निमन्त्रिता । । १ २।।
तस्यास्तत्रागमं ज्ञात्वा सूनुः शुम्भस्य१८ वीर्यवान् ।
आजगामाशु तं देशं महिषो नाम दानवः । । १३ ।।
सुसंहतः पृथूरस्को महाग्रीवः सुबालधिः ।
वक्त्र(क्र?)शृङ्गः 
पृथुखुरो१९ विशालोच्छ्रितमस्तकः । । १४।।
बद्धवैराशयः क्रू रो२० महासत्वोतिदुर्जयः ।
वज्रनिष्पेषपरुषं नर्दमानो महास्वनः । ।१ ५। ।
अञ्जनाद्रिसमप्रख्यो युयुत्सुर्बलदर्पितः ।
देव्याः पन्थानमावार्य२१ दानवेन्द्रसुतः स्थितः । । १६ ।।
विज्ञाय तस्यागमनं योगेशा२२ विन्ध्यवासिनी ।
जगाम त्वरिता तत्र यत्रासौ दानवाधमः२३ । । १७। ।
अथ दृष्ट्वा स तां देवीं क्रोधाद्रक्ततरेक्षणः ।
अभ्याजगाम वेगेन यत्नमास्थाय दानवः ।। १८।।
उद्वालधिस्तीक्ष्णविषाणकोटिः सुपीनवक्षाः कठिनोर्ध्वकर्णः ।
अभ्यापतद् गुग्गुलताम्रनेत्रो जवेन देवीमसिताद्रिकल्पः ।। १ ९।। 
तं कौशिकी वीक्ष्य तदापतन्तं दैत्येन्द्रपुत्रं महिषं सरोषम् ।
चुक्रोध ताम्रायतचारुनेत्रा स्थिता धरण्यामसुरेन्द्रहन्त्री ।। ।।8.68.२० 
। । 
अभ्येत्य तां दानवराजसूनुर्बलेन मत्तः परमेण देवीम् ।
अभ्याहनद्वक्षसि लोलहारे शृंगेण शक्रायुधकर्कशेन । ।२ १ ।।
विषह्य तं तस्य तदा प्रहारं जग्राह शृङ्गे महिषं करेण ।
उद्भ्राम्य चोच्चैः परितः सरोषा न्यपातयद् भूमितले श्वसन्तम् । ।२२।। 
उद्गृह्य सा बालधिमिन्द्रशत्रोः कृत्वा च पादं शिरसि प्रसह्य२४ । 
त्रिशूलमादाय बिभेद पृष्ठे व्ययोजयच्चासुभिराशु दैत्यम् ।।२३ । ।
 
१६ सरस्वान्नाम 
- घ. । १७ संज्ञां -
क. । १८ जम्भस्येति पुराणान्तरसंमतः पाठः । 
१९ पृथुशिरो - ख । २. क्रुद्धो 
- क. । २१.. मावृत्य - ख. । २२ योगेन -
ख. । २३ दानवोधमः - ख. । २४ प्रगृह्य - ख.,
प्रसह्यं - क. ।
 
393
कुलिशकठिनशृङ्गं नीलजीमूतकल्पं
महिषमथ निहत्य प्रौढदर्पन्तदानीम् ।
विविधकुसुमवृष्ट्या२५ सर्वतः कीर्यमाणा
धरणिधरमगच्छत् कौशिकी सन्निवासम् । ।२४।। 
इति स्कन्दपुराणे महिषासुरवधो नामाष्टषष्टितमोध्यायः
 
व्यास उवाच
भगवन् सर्वलोकज्ञ पितामहसमद्युते१ ।
तपः कृत्वा तदा देवी पुष्कलं हिमवत्सुता ।। १ । ।
वरं२ यथेप्सितं३ लब्ध्वा ब्रह्मणो गौरवर्णताम् ।
किमन्यदकरोद्विप्र तपसोन्ते महामुने । ।२ । ।
सोमनन्दी च शार्दूलः किमवाप वरं४ शुभम् ।
एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि भक्ताय प्रणताय च५ । ।३ । ।
सनत्कुमार उवाच
नमस्कृत्य महादेवं परमं ब्रह्म शाश्वतम् ।
यं पठन्ति सदा सांख्याः७ पुरुषं पंचविंशकम् ।।४।।
योगिनश्चैव षड्विंशं ब्रह्माद्याश्च दिवौकसः ।
प्रणम्य परया भक्त्या शिरसा तं त्रिलोचनम् । ।५। ।
गौर्या समागमो व्यास शङ्करस्य यथाभवत् ।
तत् प्रवक्ष्यामि ते८ सर्वं शृणु योगविदां वर । । ६ ।।
तस्मिन् हिमवतः शृङ्गे तपः कृत्वा सुदुष्करम् ।
गौराङ्गी सा तदा भूत्वा शुद्धहेमसमप्रभा ।।७। ।
दर्शने शङ्करस्याथ शर्वाणी मतिमादधे ।
मन्दरं गिरिमागम्य सहिता सोमनन्दिना । ।८। ।
 
२५ कुसुमवर्षैः 
(?) ।
१ महाद्युते 
- क. । २ वरान् - ख.
। ३ यथेप्सितान् - ख.
। ४ रमं - क., परं 
- (?) । ५ प्रणताय प्रियाय च - ख.
। ६ नमस्कृत्वा - क.
ख. । '७ सांख्यं 
- ख. । ८ प्रवक्षाम्यहं -
ख. ।
 
394
अपश्यद्भवने भर्तुर्द्वारमूले समास्थितम् ।
नन्दिनं गणपं देवी दीप्तपट्टिशधारिणम् ।।९।।
ततो नन्दीश्वरं दृष्ट्वा भक्तं प्रेम्णा गिरीन्द्रजा ।
एहि वत्स चिराद् दृष्टस्त्वमित्युक्तवती तदा ।।8.69.१ 
०।। 
नन्दी संप्रेक्ष्य तां चापि गौराङ्गीं हेमसप्रभाम् ।
हर्षेण महता युक्तः पादयोरपतद् भृशम् ।।१ १।।
प्रणम्य स तदा धीमानस्तुवत् पर्वतात्मजाम् ।
नमः सिद्ध्यै महादेव्यै रतये गतये९ नमः ।।१२।।
त्वं क्रिया कारणं त्वं च प्रकृतिर्मुक्तिरेव च१० ।
कान्तिर्द्युतिस्तथा तुष्टिश्शान्तिः स्वस्त्ययनं११ परम् ।।१३ ।।
दक्षिणा नियतिर्मृत्युः सन्ध्या विद्युदहः क्षपा ।
पृथिवी कौशिकी श्रीश्च शर्वाणी शर्ववल्लभा ।।१४।।
गणमाता दितिश्चैव पवित्रा विन्ध्यवासिनी ।
कृष्णा कात्यायनी गौरी भूतमाता तथेश्वरी ।।१५।।
भव देवि प्रसन्ना मे भक्तस्य प्रणतस्य च ।
अथ देवी तदा दृष्ट्वा नन्दिनं पादयोर्नतम् ।।१६।।
प्रोवाच वरदास्मीति स च वव्रे वरं शुभम् ।
प्रसन्नां१२ नित्यमेव त्वामिच्छामि१३ वरमुत्तमम् ।।१७।।
एवमस्त्विति सा प्रोच्य१४ प्रविवेशायतेक्षणा ।
अग्रतोस्या ययौ नन्दी सोमनन्दी च पृष्ठतः ।।१८।।
चन्द्रलेखोभयोर्मध्ये१५ ग्रहयोरिव सा बभौ ।
दूरादेव समालोक्य देवदेवो मुदान्वितः ।।१९।।
आजगाम महातेजाः संभ्रमोत्फुल्ललोचनः ।
पपात पादयोर्देवी देवदेवस्य धीमतः ।।8.69.२०।।
 
९ त 
(ग) तये रतये - ख.
। १०.. र्युक्तिरेव च -
ख. । ११.. स्तुष्ट्ययनं - क. । १२ प्रसन्ना 
- क. ख. । १३ 
त्वमेतो (षो?) स्तु -
ख । १४ प्रोवाच - ख । । ५ चन्द्रलेखा 
तयोर्मध्ये - ख. ।
 
395
अथ देवस्तदायातां देवीं गिरिवरात्मजाम् ।
समुवाच१६ सुरश्रेष्ठः समालोक्य मुहुर्मुहुः ।।२१ ।।
दिष्ट्यासि१७ प्रीतवदना१८ दिष्ट्या च सफलं तपः१९ ।
दिष्ट्या२० चेदं२१ वरं वर्णं गौरं कनकसप्रभम् । ।२२। ।
प्रियन्नः२२ सर्वथा देवि परमं यत्त्वमागता ।
प्रतिज्ञां पूरयित्वेह शार्दूलोयं कुतश्च ते ।।२३ ।।
एवमुक्ता तदा देवी भर्त्रा प्रणयपेशलम् ।
कथयामास देवाय सर्वञ्चरितमात्मनः ।।२४। ।
देव्युवाच
प्रागहं यत्त्वया देव कृष्णवर्णेति भाषिता ।
तदा मन्युपरीताङ्गी गौरवर्णसमीप्सया । ।२५। ।
हिमवच्छिखरं गत्वा तपोहं महदास्थिता ।
चिन्तयन्ती सदैव त्वामेकपादेन संस्थिता ।।२६।।
यस्मिन्निव दिने तत्र तपोहं समुपाश्रिता ।
तस्मिन्नेवैष शार्दूलः सोमनन्दी ममाग्रतः । ।२७।। 
व्यतिष्ठत महादेव भक्त्या परमया युतः ।
दिव्यं वर्षसहस्रं तत्तपोयुक्ताहमास्थिता ।।२८।।
तावन्तं कालमेषोपि ममातिष्ठत् समीपतः ।
स्तब्धलाङ्गूलनेत्रास्यो निराहारो विलोकयन् ।।२९।। 
आगतस्तपसश्चान्ते ब्रह्मा मम वरप्रदः ।
तमहं पूर्वमस्यार्थे वरं संप्रार्थय२४५ 
विभो२५। ।8.69.३ ०।। 
तेनायममरो देव जराशोकविवर्जितः ।
ममैवानुचरः पार्श्वे कृतो योगी च शङ्कर ।
वर्णं चेदमदरव तवादेशात२ ९ पितामहः । ।३ १ ।।
 
१६ तामुवाच 
- क. ख. । १७ 
दृष्ट्वा (ष्टा) सि -
ख. । १८ प्रीतिवदगा -
क । १९ फलमुत्तमा (मुत्तमं?) -
क. । २० दृष्ट्या - ख. । २१ देवं - ख.
। २२ प्रसन्नः - ख. । २३ मह्यं - ख. । २४ वरमप्राथंय 
- क. ख. । २५ विभोः 
- क. ख. । च 
-२ तवादेवा (तदा देवी) -
ख. ।
 
 
396
देवदेव उवाच
परितुष्टोस्मि ते देवि वरं वृणु यथेप्सितम् ।
मृगेन्द्रोयं गणश्रेष्ठः२७ सोमनन्दी महाबलः ।।३ २ ।।
यादृशो मम नन्दीशस्तादृशस्ते२८ भविष्यति ।
यदन्यद् ब्रूहि तत्सर्वं करिष्यामि तव प्रिये२९ । ।३ ३ । ।
देव्युवाच
यस्मिन्देशे महादेव तपश्चरितमुत्तमम्३० ।
तं भूयोपि त्वया सार्द्धं द्रष्टुमिच्छामि शङ्कर । ।३४। ।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्तस्य पार्वत्या प्रोवाच परमेश्वरः ।
रोचते चारुसर्वाङ्गि गन्तुं तत्र ममाव्यये ।।३ ५।।
रम्यं तद्धिमवच्छृङ्ग तप्तं यत्र तपस्त्वया ।
नन्दिनं स तदाहूय गणपाँश्च सहस्रशः ।। ३ ६। ।
जगाम सहितो देव्या हिमवन्तं महागिरिम् ।
देवैर्विद्याधरैस्सिद्धैर्गन्धर्वैर्मुनिसत्तमैः । ।३७। ।
वन्द्यमानोसकृद्देवः स्तूयमानश्च सर्वशः३१ ।
नन्दिनः३२ पृष्ठमारूढः३३ प्रक्रीडितगणेश्वरः३४ ।।३८।।
हिमवद्गिरिमागम्य तं प्रदेशमुपागमत ।
स तं३५ शिखरमासाद्य रम्य३६ धातुविभूषितम् । ।३ ९ ।।
तुतोष परमप्रीतो रेमे च सगणेश्वरः ।
आगतं तमथो दृष्ट्वा मूर्तिमानचलस्तदा ।
उपतस्थे महादेवं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः । ।8.69.४० 
। ।
कृत्वा तदर्घकुण्डन्तु३७ तस्मिञ्छिखरसत्तमे ।
वरदानेन शैलेन्द्रमन्वगृहणात्३८ पिनाकधृक् । ।४१ ।।
 
२७ गणाः श्रेष्ठाः 
- ख । २८ च तादृशस्ते  ख । २९ प्रियं 
(?) ।  ३० तपश्चरणमुत्तमम्  
क।  ३१ सर्वतः - क 
। ३२ नादितं - क., नन्दिनं -
ख । ३३ वृषमारूढः - क.
ख. । ३४ प्रक्रीडति गणेश्वरः -
ख. । ३५ सितं - क.
। ३६ रम्य - क. । 
३७ वरदकुष्ठ(?)न्तु - ख । ३८ 
मनुगृहणात् - क,  ,..
मनुगृह्य - ख. ।
 
397
अमरो जरया त्यक्तः सर्वदुःखविवर्जितः ।
अभेद्यश्चैव वज्रेण मत्प्रसादाद् भविष्यसि ।।४२।।
पुण्यस्त्वमचलश्रेष्ठ भविता पापमोचनः ।
गौरीशिखर इत्येव लोके ख्यातिं गमिष्यसि । ।४३।।
दूरादेव नगश्रेष्ठ दृष्ट्वा त्वामुच्छ्रितं३९ जनाः ।
सवपापैर्विमोक्ष्यन्ते४० यास्यन्ति च परां४१ गतिम् ।।४४।।
त्रिरात्रमुषितो यस्त्वामभिरुह्य शुचिव्रतः ।
दृष्ट्वा गौरीमथाभ्यर्च्य ब्राह्मणं४२ तर्पयिष्यति ।।४५।।
नारी वाथ नरो वापि लोकं गौर्याः स यास्यति ।
यश्चेह त्यक्ष्यते प्राणान्नियमेन समाहितः ।।४६। ।
स गाणपत्यं संप्राप्य मया सार्धं चरिष्यति ।
गौर्याश्चात्रैव सान्निध्यं सर्वदा ते भविष्यति ।।४७ ।।
सनत्कुमार उवाच
इत्युक्त्वा तं४३ नगश्रेष्ठं देवदेवस्त्रिलोचनः ।
पार्वत्या सहितस्तत्र परिचक्राम सर्वतः ।।४८।।
अथापश्यच्छिलां व्यास सौवर्णां मणिभूषिताम् ।
कथयामास तां देव्यै शिलां पश्येति स प्रभुः४४ ।।४९।।
तमाह देवी देवेशमिह तप्तं मया तपः ।
प्रियमेवं४५ मम स्थानं सोमनन्दिन एव च ।।8.69.५०।।
अथ तामनुजग्राह शिलां प्रीत्या भवस्तदा ।
शुचिरस्यां निराहारं त्रिरात्रं४६ यः४७ करिष्यति ।।५१। ।
भवेत्तप्तं तपस्तेन लोकञ्च तव यास्यति ।
एकपादेन यो मर्त्यस्तिष्ठेदेकमहः शुचिः४८ ।।५२।।
तपनाभिमुखो भूत्वा त्वद्भक्तस्त्वत्परायणः ।
सोपि यास्यति ते लोकं गणपश्च भविष्यति । ।५३ ।।
 
३९ तामुच्छ्रितं 
- क ख । ४० विमोक्ष्यन्ति - क ख । ४१ परमां  
क । ४२  ब्रह्माणं  क। ४३ तमित्युक्त्वा - क. ख-
। ४४ सत्प्रभः - क. । ४५  मेतन् - ख.
। ४६ निराहारः - क. टि., निराहारत्रिरात्रं - ख.
। ४७ यत् - क. । ४८ 
च्छचिः - क. ।
 
398
प्राणान् परित्यजेद्यश्च शिलायामिह दुस्त्यजान् ।
सोपि तप्ततपा भूत्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति । ।५४। ।
इमञ्च पर्वतोद्देशमास्पदं सोमनन्दिनः ।
योभिगच्छेदहोरात्रं४९ सोपि नन्दिसमो भवेत् ।।५५।। 
अथापृच्छत् पुनर्देवः पार्वतीं विचरन प्रभुः ।
कथमेतानि कुण्डानि बभूवुरिह शैलजै । ।५६। ।
एवं पृष्टा पुनर्देवी वाक्यमेतज्जगाद ह ।
यदाहमागता देव तपस्तप्तुमिह प्रभो५० । ।५७। ।
स्तनयोः५१ प्रस्रुते५२ धारे महत्यौ मे तदासकृत् ।
एते५३ ताभ्यां कृते कुण्डे सिततोये महाप्लवे५४ । ।५८।। 
तपस्तप्तुमलङ्करानहं त्यक्तवती यदा ।
तदा तेभ्यः स्रुता देव जलधारापतद् द्रुतम् ।। ५९।।
तथा५५ 
चेदमपां कुण्डं५६ द्वितीयं मे कृतं शुभम् ।
ब्रह्मणश्च यदा लब्धं गौरवर्णत्वमुत्तमम्र५७ । ।8.69.६ 
० । ।
शरीरान्मे तदा देव कृष्णा५८ कोशी५९ विनिष्क्रमत्६० । 
तस्यां६१ कोश्यां६२ समुत्पन्नमेतत् कुण्डं तृतीयकम् ।।६१ ।। 
अस्मिन् प्रदेशे देवेश त्वामभ्यर्च्य यथाविधि ।
हविर्भिर्मन्त्रयुक्ताभिरग्निकार्यं कृतं मया ।। ६२।।
इमानि पादपस्थानि वल्कलानि समासते ।
इदं कृष्णाजिनं शुभ्रं स्थापितं तत्६३ पुरा मया । ।६३।। 
अथ श्रुत्वा महादेवः पार्वत्या वचनं प्रभुः ।
प्रत्युवाच तदा देवीं प्रीत्या परमया युतः । ।६४।।
स्तनतोयेन यत्६४ पूर्णे६५ तव कुण्डे शशिप्रभे ।
स्तनकुण्डेति तेनैते६६ यास्येते ख्यातिमुत्तमाम् ।।६५।।
 
४९ सोभिगच्छेदहोरात्र 
- ख, योधितिष्ठेदहोरात्रं (?)
। ५० प्रभुः - क । ५१ तयोस्तु -
ख । ५२ प्रस्तुते (?) । ५३ नमे (इमे)। 
- ख । ५४ महाह्रदे - ख.
। ५५ तदा - क. । ५६ 
हीदं महत्कुण्डं । ५७ गौरवर्ण- मनुत्तमं )
। ५८ कृष्ण - क ख. । ५९ कौशी - क. । ६० व्यनीष्क्रमत् 
- क, निरक्रमत्? । 
६१ तस्या (?। ६२ कोश्याः (?) ६३ यत् 
(?) ६४ ये - क. ख.
। ६५ पूर्णं - क. । 
६६ तेनैव - ख. ।
 
399
उपवासी नरो योत्र स्नात्वाभ्यर्च्य च देवताः ।
तर्पयित्वा पितॄन्सर्वान् ब्राह्मणान्भोजयिष्यति ।।६६।।
तद् भवेदक्षयं तस्य गणश्चैव भविष्यति ।
अलंकारात् स्रुता६७ धारा येयं तव वरानने । ।६७।।
एषालंकारधारेति नाम्ना ख्यातिं गमिष्यति ।
अस्यां स्नात्वा नरो यस्तु पितॄन्संतर्पयिष्यति ।।६८।।
अक्षयं तद् भवेच्छ्राद्धमश्वमेधञ्च विन्दति ।
नीलतोयमिदं यत्ते महत् कुण्डं शुभोदकम् ।।६९।।
नीलकुण्डमिति ख्यातिमेतत् सर्वत्र यास्यति ।
योस्मिन्नियमवान् स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः ।।8.69.७० 
।। 
तस्याक्षयं भवेत् सर्वं पापेभ्यस्स६८ प्रमुच्यते ।
मृतश्च स नरो देवि यत्र तत्र यथा तथा ।।७१।।
कौशिक्या विन्ध्यवासिन्या महागणपतिर्भवेत् ।
अग्निकार्यमिह स्नात्वा यः कुर्याद् ब्राह्मणः शुचिः ।।७२।।
अग्निहोत्रं हुतं तेन भवेद् द्वादशवार्षिकम् ।
एवमुक्त्वा महादेवः प्रोत्थाय मुनिसत्तम ।।७३।।
गृहीत्वा पादपस्थानि वल्कलानि तदा प्रभुः ।
नदी भवेति संप्रोच्य चिक्षेप प्रहसन्निव ।।७४। ।
तान्यभूवंस्तदा व्यास नदी स्वच्छजला शुभा६९ ।
तटजैर्विविधैर्वृक्षैर्हंसचक्राह्वशोभिता७० ।।७५।।
तामुवाच सुरश्रेष्ठः पुण्यतोयां महानदीम्७१ ।
चीरेभ्यो निस्सृता७२ यस्मात् त्वमत्र सरितां वरा ।।७६।।
लोके पुण्यतमा तस्मान्निश्चीरेति भविष्यसि७३ ।
त्वयि स्नात्वा नरः क्षिप्रं सर्वपापैर्विमुच्यते७४ ।।७७।।
 
६७ अलंकारस्रुता 
- ख. । ६८ पापेभ्यश्च -
क. ख. । ६९ 
नदीष्वनुजलाशया - ख. । ७० सेविता(?)। 
७१ सुपुण्यतोयवन्नदीं - ख. । ७२ 
चीरेभ्यः प्रसृता - क. ख.
। ७३ भविष्यति - क. ख. । ७४ ...विमोक्ष्यते -क.
।
 
400
पितॄन्सन्तर्पयेद्यस्तु श्राद्धं तस्याक्षयं भवेत् ।
कपिलाञ्चात्र यो दद्याद् ब्राह्मणाय समाहितः । ।७८। ।
गोसहस्रफलं तस्य भविष्यति वरानने ।
अग्रमारुह्य यस्मात्त्वमत्र तप्तवती तपः ।।७९।।
अग्रारण्यमिति ख्यातिमेतद्यास्यति सर्वतः७५ ।
महाफलं७६ महापुण्यं७७ सर्वसिद्धिप्रदं शुभम् । ।8.69.८० 
। ।
पञ्चयोजनसंस्थानं७८ गौरीशिखरमुत्तमम् ।
इहोपोष्य७९ शुचिः स्नात्वा८० भक्त्या परमया युतः ।।८१ ।।
देहभेदं समासाद्य विमानस्थो विराजते ।
कृष्णाजिनं महापुण्यं सर्वपापहरं तव ।।८२ । ।
इदं द्रक्ष्यति यो विप्रः८१ स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः ।
यत्फलं नैमिशारण्ये पुष्करेषु च यत्फलम् । ।८३ ।।
तदेव लभते देवि दृष्टवा कृष्णाजिनं द्विजः ।
वत्स्यामि चैव सततं त्वया सार्धमिह प्रिये ।८४।।
आवामिह स्थितौ देवि योर्चयिष्यति मानवः ।
आवयोर्गणपो भूत्वा जगत् सर्वं चरिष्यति८२ ।।८५ । ।
एवं नगेन्द्रं स तदानुगृह्य मुनीन्द्र सार्धं गिरिराजपुत्र्या ।
देवैस्ससिद्धैरनुगम्यमानः शर्वः पुनर्मन्दरमाजगाम ।।८६ ।।
इति स्कन्दपुराणे देवीसमागमे कोशीशिलास्तनकुण्डाजिनगौरी८३ शिखरवरप्रदानं८४ नाम 
ऊनसप्तति८५ तमोध्यायः
 
व्यास उवाच
स गत्वा मन्दरं भूयो गिरिपुत्र्या सह प्रभुः ।
यच्चकार महादेवस्तन्मे ब्रूहि महामुने । । १ । ।
 
७५ सर्वशः 
- क. । ७६ महत्फलं -
क. ख. । ७७ महत् 
पुण्यं - क. ख.
। ७८ संख्यातं - क. ख. । ७९ इहापोष्य - क,
इहोपाष्य - ख. । ८०.. 
.स्त्वान्तु - क । ८१ विप्र. -
ख. । ८२ स विचरिष्यति -
क. । ८३ गौर्याः - ख. । ८४ समाप्तं- ख.
। ८५ अष्टषष्टि - क.
।
 
401
सनत्कुमार उवाच
मन्दरं गिरिमागत्य१ पार्वत्या सहितो हरः ।
रेमे हिरण्मये दिव्ये सर्वरत्नविभूषिते ।।२ ।।
चारुसोपानसंकीर्णे चित्रपट्टशिलातले ।
तस्मिन् पुरवरे श्रेष्ठे मनसा निर्मिते तदा । ।३ ।।
गणेश्वरैर्महायोगैर्नन्दीश्वरपुरोगमैः ।
सिद्धैर्मुनिवरैश्चैव सेव्यमानो जगत्पतिः ।।४।।
उवास सहितो देव्या वन्द्यमान२स्तथैव च ।
तस्यैवं दीव्यतो व्यास देवदेवस्य धीमतः ।।५।।
सहस्राक्षः शशाङ्कश्च वायुश्चैव तदा गताः ।
समागम्य पुरद्वारं दृष्ट्वा ते नन्दिनं स्थितम् ।। ६।।
ऊचुः प्राञ्जलयो भूत्वा शङ्करं सं४ दिदृक्षवः५ ।
यथा पश्याम देवेशं नन्दिन् तत्कर्तुमर्हसि । ।७। ।
अथ नन्दी समागत्य द्वारमूले समास्थितः ।
शम्भोर्निवेदयामास त्रीन्देवान् तु समागतान् ।।८। ।
विशन्त्विति समाज्ञप्ते देवदेवेन नन्दिनि७ ।
विविशुस्ते त्रयो देवाः शङ्करस्यान्तिकं तदा ।।९।।
प्रणम्य सहितास्तस्थुः पश्यन्तो वरदं विभुम्८ ।
अथ तान्प्राह लोकेशः शिरोभिः प्रणतान् स्थितान् । ।8.70.१०।।
का वः९ कर्तव्यता देवाः किमर्थं यूयमागताः ।
ब्रूत दास्यामि तत्सर्वं यद्यन्मृगयथामराः१० ।। ११ ।।
अथ देवः सहस्राक्षो वचः प्रोवाच शङ्करम् ।
हिरण्यकशिपुं हन्तुमसुरेन्द्रं महाबलम् ।। १२।।
यच्चकार वपुर्विष्णुर्नारसिंहं भयानकम् ।
तं हत्वापि स दैत्येन्द्रं विष्णुः परबलार्दनः ।।१ ३। ।
१ 
...मागम्य, ख. । २ 
न (न्द) मान -
क. । ३ समागत्य - क.
। ४ शङ्करस्य - क. ख । ५ दिदृक्षया(? )। ६ समागम्य - क.
। ७ नन्दिनः - क. । 
८ वदनं (विभो?) - ख.
। ९ च - ख. । १० 
मृगयतामराः - क ख ।
 
402
तद्रूपं नैव११ सन्त्यज्य स्वं वेषमकरोद्१२ विभो ।
तेन रूपेण देवेश क्रूरेणापि हितेप्सुना ।।१४।।
न वयं निर्वृता भूत्वा त्रासात्तिष्ठाम शंकर ।
स यथा सिंहरूपं तत्परित्यजति माधवः ।। १ ५। ।
प्रसादं नस्तथा कर्तुमर्हसि त्वं सुरोत्तम ।
अथ प्रोवाच तं शक्रं देवदेवः पिनाकधृक् ।।१ ६।।
सिंहरूपं यथा शक्र विष्णुस्त्यक्ष्यति भीषणम् ।
करिष्यामि तथा शक्र व्येतु ते मानसो ज्वरः ।।१७।।
अथ वायुस्तदा१३ देवं व्यज्ञापयत शंकरम् ।
अशरीरो यथा न स्यां तथा मे कर्तुमर्हसि । ।१८।।
श्रुत्वा पवनविज्ञप्तिं देवस्तस्मै त्रिलोचनः१४ ।
शरीरं सुमहत् प्रादाद्येनासौ मूर्तिमानभूत् । ।१ ९। ।
विज्ञापितं शशाङ्केन ततो व्यास महात्मना ।
दक्षेणाहं पुरा शप्तो यक्ष्मदेहो भविष्यसि ।।8.70.२०। 
।
स यथा यक्ष्महीनः स्यां प्रसादं मे तथा कुरु ।
विज्ञप्तिं१५ शशिनः श्रुत्वा देवस्तस्मै वचः१६ प्रभुः ।।२१ ।।
इदं१७ प्राह महातेजाः शशिने प्रणताय तु ।
तपः कृत्वा प्रभासे त्वं यक्ष्यहीनो भविष्यसि ।।२२। ।
इति लब्ध्वा वरं सर्वे त्रयोपि सुरसत्तमाः ।
वायुसोमसहस्राक्षाः स्वानि वेश्मानि भेजिरे । ।२३ ।।
व्यास उवाच
भगवन्स कथं तेन नरसिंहेन सूदितः ।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यः किंप्रभावश्च सोभवत् ।
किं वीर्यं१८ किं तपश्चास्य शंसैतत् पृच्छतो मम ।।२४।।
 
११ तद्रूपमेतत् 
- ख. । १२ स्ववेषमकरोद् -
ख., स्वं वेषं नाकरोद् (?)
। १३ स्तथा - ख. । 
१४ श्रुत्वा विज्ञप्तिमेतस्य तस्मै देवस्त्रिलोचनः - ख.
। १५ विज्ञप्तं - क.
ख. । १६ वरं - क.
ख. । १७ इमं - क.
ख. । १८ किं वयाः - क. ख., किं वीर्यं (?)
।
 
403
सनत्कुमार उवाच
दितिर्नामाभवत् पत्नी कश्यपस्य१९ प्रजापतेः ।
दक्षस्य दुहिता व्यास२० सा जज्ञे तनयद्वयम् । ।२५।।
हिरण्यकशिपुं ज्येष्ठं हिरण्याक्षं कनीयसम् ।
अभिषिक्तः स दैत्यानां राजाभूद् ब्रह्मणा पुरा ।।२६ ।।
दानवानामथेन्द्रत्वे विप्रचित्तिर्महाबलः ।
सहस्राक्षश्च देवानामेतदिन्द्रत्रयं बभौ ।।२७। ।
अथ तेषां तदा व्यास त्रैलोक्यं संप्रशासताम् ।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यः शक्रराज्यजिहीर्षया ।।२८। ।
त्रैलोक्यमात्मसात् कर्तुं मतिं तपसि सन्दधे ।
स गत्वा दक्षिणामाशां श्रीपर्वतसमास्थितः ।।२९।।
तपस्तीव्रं महत्तेपे दैत्यराजो महाबलः ।
स्वरक्तेन जुहावाग्नौ संमिश्राः समिधश्चरून्२१ ।।8.70.३ 
० ।।
ऊर्ध्वबाहुनिरालम्बो दिवा सूर्यार्पितेक्षणः ।
एकपादोनिमेषश्च सोतिष्ठत् कृतनिश्चयः ।।३ १ ।।
द्वे सहस्रे तदाब्दानां दिव्यानां स्थितवान्बली ।
महता तपसा तस्य त्रैलोक्यं संप्रचुक्षुभे२२ ।।३२। ।
अथाभ्येत्य सुरश्रेष्ठो ब्रह्मा कमलवाहनः ।
इष्टं२३ वृणु वरं राजन्निति प्रोवाच सादरम् ।।३३ ।।
तं दृष्टत्वा दैत्यराजस्तु ब्रह्माणं वरदं प्रभुम् ।
वरं प्रार्थितवान् व्यास शृणु यादृशमीप्सितम ।।३४। ।
भगवन्यदि तुष्टोसि वर एषोस्तु२४ मे विभो ।
अमरः स्यामवध्यश्च जराहीनो महाबलः ।।३५।।
न शस्त्रेण२५ नचास्त्रेण न रात्रौ न दिवा तथा२६ ।
नैवार्द्रेण न शुष्केण न पुंसा२७ न च योषिता२८ । ।३६।।
 
१९ काश्यपस्य 
- क. । २० तात - घ.
। २१ .श्चरु - क, 
..श्चरं (श्चिर?) - ख. । २२ संप्रवक्षते - ख.
। २३ इदं - क. । 
२४एषोस्ति - ख. । २५ न मन्त्रेण 
- क. ख. । २६ 
...थवा (?) । २७ पुंसा -
क. । २८ योषितां - क. ।
 
404
अब्रवीत्२९ सोन्तरं व्रह्मा३० स चैनं समभाषत ।
अतश्च योन्यथा मृत्यु३१र्भविष्यति स मे प्रभो ।।३७।।
एवमस्त्विति तं प्रोच्य ब्रह्मा सुरवरोत्तमः ।
जगामात्मपुरं३२ क्षिप्रं शान्तः प्रीतः पितामहः ।।३८।।
सोपि सर्वासुरश्रेष्ठो हिरण्यकशिपुस्तदा ।
जित्वा शक्रं स्वयं राज्यं चकार दितिनन्दनः ।।३९।।
त्रैलोक्यमात्मसात् कृत्वा जित्वा सर्वान्दिवौकसः ।
आत्मनैवाभवच्छक्रः स्वयं वायुः स्वयं यमः ।
धनेशो वरुणो वह्निस्सर्व एवाभवत् स्वयम् ।।8.70.४०।।
प्रणमध्वं यजध्वं मां ब्रह्माहं सपुरन्दरः ।
इति प्राह ऋषीन्सर्वान्सिद्धान्विप्रांश्च सोसुरः ।।४१।।
व्यास उवाच
श्रीपर्वत इति प्रोक्तो यस्त्वया३३ मुनिसत्तम ।
कथं श्रीपर्वतोसौ वै३४ किं पुण्यं तत्र किं फलम् ।।४२।।
सनत्कुमार उवाच
हन्त३५ ते कथयिष्यामि यन्मां पृच्छसि सुव्रत ।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यो यत्र तेपे महत्तपः ।।४३।।
गिरौ तस्मिन्महापुण्ये देवदेवो बृषध्वजः ।
उमया सहितो देव्या रेमे नित्यं महाद्युतिः ।।४।।
तिष्ठतस्तत्र३६ देवस्य देवी गिरिवरात्मजा ।
तपःसिद्धान् महायोगान्३७ ज्वलनादित्यवर्च्चसः ।।४५।। 
कृत्वा प्रदक्षिणां३८ शम्भोस्सप्रणामं महामुने ।
गच्छतस्तान्मुहुर्दृष्ट्वा पप्रच्छ भुवनेश्वरम् ।।४६।।
 
२२ सोब्रवीत् 
- ख. । ३. ब्रह्मन 
- ख. । ३१ अधश्चोर्ध्वं न मे मृत्यु 
- घ । ३२ ...मात्मपरं (पदं) 
?- ख. । ३३ यत्त्वया क.
ख. । ३४ सोवै (पर्वतोसौ 
वै?) - क- ख.
। ३५ अहं - क. ख.
। ३६ ..स्तस्य - क.
। ३. महायोगी (गा?) 
- क. ख । ३८ प्रदक्षिणं -
क. ख, ।
 
405
 
क एते देव संसिद्धा योगीशास्त्वां प्रणेमिरे ।
ततो देवः प्रहस्यैनामुवाच परमेश्वरः । ।४७।।
योगसिद्धा महात्मानो योगे पाशुपते स्थिताः ।
य इहाराध्य मां देवि जहुः प्राणान्नरोत्तमाः ।।४८। ।
त एते सिद्धदेहार्थाः३९ स्वछन्दगतिचारिणः ।
मोक्षसिद्धेः परां४० निष्ठां गन्तारः परमं पदम् । ।४९।।
अथ सञ्चिन्त्य सुचिरं विस्मयायतलोचना ।
देवं प्रोवाच शर्वाणी वचः परमपूजितम् ।।8.70.५० 
।।
यथाहमपि देवेश प्राप्नुयां सिद्धिमीदृशीम्४१ ।
करिष्यामि तथा यत्नमेषा चास्मि गता विभो । । ५१ ।।
ततः कृत्वा श्रियो रूपं देवी परमशोभना४२ ।
महत्तत्र तपस्तेपे सहस्रं परिवत्सरान् । ।५२।।
देवश्चास्या वरं प्रादात्तैः समानं४३ महाद्युतिः ।
कृत्स्नस्याध्यात्मतन्त्रस्य४४ मया प्रोक्तस्य भामिनि । ।५३ ।।
महायोगेश्वरी सिद्धा परार्थज्ञा भविष्यसि ।
अयञ्च पर्वतः श्रीमान्नाम्ना तव भविष्यति४५ । ।५४।।
श्रीपर्वत इति ख्यातश्चित्ररूपविभूषितः ।
समन्ताद्योजनशतं महापुण्यो भविष्यति । ।५५। ।
इहागम्य च यो देवि त्वां मां च गिरिनन्दने४७ ।
शुचिः स्नात्वा४८र्चयेन्मर्त्त्यः स लोकं मम यास्यति४९ ।।५६।।
यस्त्विह५० त्यक्ष्यते प्राणाञ्छ्रीगिरावचलोत्तमे ।
त्रिनेत्रः कामगो भूत्वा गाणपत्यमवाप्नुयात्५१ । ।५७। ।
इहागत्य च ये शैलं करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ।
शर्वायतनसंयुक्तं५२ भविष्यन्ति च५३ ते गणाः ।।५८।।
 
३९ एते सिद्धाश्च देहार्थाः 
- ख., ... र्वा (र्षा) 
- क. । ४० मोक्षसिद्धिपरां -
क., सिद्धिं - ख.
। ४१ ..मीदृशं - क., 
...मीश्वरीं - ख । ४२ परमशोभनं -
ख. । ४३ समं स - क 
। ४४ मन्त्रस्य - क । ४९ भविष्यसि  क.
ख । ४६ द्रुमविभूषितः - ख.
। ४७ नन्दिनि (?) । ४८ स्नातो -
ख. । ४९ मम लोकं च यास्यति -
ख. । ५० यश्चेह - ख.
। ५१ स गाणपत्यमाप्नुयात् - क.
। ५२ सर्वायतन- संयुक्तं -
ख. । ५३ हि - क ।
 
406
अतिशयरमणीये सिद्धसंघैरुपेते
सुरभिकुसुमचित्रे श्रीगिरौ ये पुमांसः ।
व्यपगतमलदोषा मां प्रपश्यन्ति शुद्धा
वियति विहगयुक्तैस्ते विमानैः प्रयान्ति ।।५ ९ ।।
 इति 
स्कन्दपुराणे श्रीगिरिवरप्रदानं५४ नाम सप्ततितमो५५ ऽध्यायः