भृगुसंहिता/चतुर्विंशोऽध्यायः
अथ चतुर्विंशोऽध्यायः.	
उत्सवः	
अतःपरं प्रवक्ष्यामि देवेशस्योत्सवक्रमं  ।	
वर्षदं सर्वलोकस्य शान्तिदं सर्वपुष्टिदं  ।। २४.१  ।।	
राज्ञां विजयदानाय शत्रूणां नाशहेतवे   ।	
व्याधिदुर्भिक्षशा न्त्यर्थमुत्सवं कारयेद्बुधः   ।। २४.२  ।।	
कालश्रद्धानिमित्तार्था(ख्या)उत्सवास्त्रिविधास्स्मृताः   ।	
मासेतु यस्मिन्कस्मिंश्छित्प्रतिसंवत्सरं चरेथ् ।। २४.३  ।।	
एकस्मिन्समयेचैव स तु कालोत्सवो भवेथ् ।	
इष्टमासे दिने चेष्टे श्रद्धया क्रियते तु यः   ।। २४.४  ।।	
स तु श्रद्धोत्सवोज्ञेय स्तस्मात्कालोत्सवो गुरुः   ।	
भयप्रदनिमित्तेषु तथानावृष्टिकादिषु   ।। २४.५  ।।	
क्रियते तत्र शान्त्यर्थं स निमित्तोत्सवस्स्मृतः   ।	
प्रतिष्ठादिवसे तीर्थं प्रति संवत्करं चरेत्,   ।। २४.६  ।।	
कालोत्सव इतिज्ञेयश्शान्त्यर्थं सप्रकीर्तितः   ।	
राजराष्ट्राभिवृद्ध्यर्थं राज्ञां चैवाभिवृद्धये   ।। २४.७  ।।	
अत्मनश्चैव पुत्राणां कुर्यादुक्तेषु मङ्गलं  ।	
राज्ञो जन्मदिने चैव यस्स श्रद्धोत्सवो भवेथ् ।। २४.८  ।।	
अद्भुताद्युद्भवेशान्तिस्सतु नैमित्तिकोत्सवः   ।	
ग्रामादौ चोत्सवस्स्याच्चेत्क्रमेणैवं तु कारयेथ् ।। २४.९  ।।	
सर्वदुःखार्तिशान्त्यर्थमादौ काल्युत्सवं चरेथ् ।	
अन्वेषां क्रूरदेवानां शिष्टभूतगणस्य च   ।। २४.१०  ।।	
शान्त्यर्थं कारयेत्पश्छास्त्रोक्तं शङ्करोत्सवं  ।	
विशस्त्रिगणसान्त्यर्थं स्ॐयमार्गेण वास्तुषु   ।। २४.११  ।।	
चक्रसेनेश संयुक्तं कुर्याद्दुर्गोत्सवं पुनः   ।	
सर्वेषामपि देवानां मुनीनामपि सर्वशः   ।। २४.१२  ।।	
पितॄणां च ग्रहाणां च तत्पत्नीनां च सर्वशः   ।	
द्विजानामपि शान्त्यर्थं लोकानामपि सर्वशः   ।। २४.१३  ।।	
पुष्ट्यर्थं कारयेत्पश्चाद्देवेशस्योत्सवं क्रमाथ् ।	
अन्यधा चेद्विनाशस्स्यात्सर्वेषां च न संशयः   ।। २४.१४  ।।	
तस्मात्परिहरेद्विद्वान्ग्रामादौतं विशेषतः   ।	
विषुवायनभूपर्क्षप्रतिष्ठाकर्तृभेषु च   ।। २४.१५  ।।	
ग्रहणेमासनक्षत्रे विष्णुपञ्चदिनेषु च   ।	
उत्सवस्यान्तदिवसे तेषु तीर्थं प्रकल्पयेथ् ।। २४.१६  ।।	
एतेष्वेकं परिग्राह्यं यजमानस्य चेच्छया   ।	
विषुवे चायने चैव ग्रहणे सोमसूर्ययोः   ।। २४.१७  ।।	
तत्तत्काले प्रकुर्वीत तीर्थस्नारन्तु नान्यधा   ।	
अन्यर्क्षेष्वथ पूर्वाह्णेमध्याह्ने वा गुणान्विते   ।। २४.१८  ।।	
एकस्मिन्नेव मासेतु यदि तीर्थदिनद्वयं  ।	
तयोरन्त्यदिने तीर्थमिति पूर्वजदर्शनं  ।। २४.१९  ।।	
तदेव यदि सूर्यस्य विद्धं चेत्संक्रमादिभिः   ।	
वर्जनीयं तथा पूर्वं प्रशस्तमभिधीयते   ।। २४.२०  ।।	
वारद्वयानुषक्ते चेत्तिथौ स्यात्तुपरे तथा   ।	
अधिमासः परित्याज्यः कालोत्सवविधौहरेः   ।। २४.२१  ।।	
अर्कवारर्क्ष संयोगस्सर्वदा संप्रशस्यते   ।	
श्रवणद्वादशीयोगस्सर्वकर्मफलप्रदः   ।। २४.२२  ।।	
योगाश्च सुप्रशस्तास्स्युस्सिद्धामृतवराह्वयाः   ।	
तिथिद्वयानुषक्तं चेऽन्नक्षत्रं स्यात्परेऽहनि   ।। २४.२३  ।।	
परस्मिन्दिवसे स्याच्चेद्यावच्च दशनाडिकाः   ।	
हीनं चेत्पूर्वदिवसे संकल्प्यावभृथं चरेथ् ।। २४.२४  ।।	
उत्तमं तु त्रिसप्ताहं मध्यमं स्याच्चतुर्दश   ।	
नवाहं वाथसप्ताहं अधमं परिचक्षते   ।। २४.२५  ।।	
त्रिगुणान्युत्सवाहानि कृत्वादौ घोषणं चरेथ् ।	
मध्यमे द्विगुणादौ स्यादुत्सवादि दिनेऽधमे   ।। २४.२६  ।।	
अथवावभृथात्पूर्वमेकविंशतिके दिने   ।	
ध्वजस्यारोहणं कृत्वा सर्वमुत्सवमाचरेथ् ।। २४.२७  ।।	
राहुदर्शनसंक्रान्त्योः स्नानं श्रेष्ठं निशास्वपि   ।	
क्रियां समाप्य मध्याह्ने रात्रौचेत्सकलं बुधः   ।। २४.२८  ।।	
तावत्कालं विनोदेव नीत्वा तत्तीर्थमाचरेथ् ।	
पक्षन्त्रयोदशाहं वा दिनान्येकादश क्रमाथ् ।। २४.२९  ।।	
नवाहं वाथ सप्ताहं पञ्चाहमथ वा पुनः   ।	
त्रिदिनं द्विदिनं चैव कुर्यादेकाहमेव वा   ।। २४.३०  ।।	
न ध्वजारोहणं कुर्यात्त्षहादौतु विशेषतः   ।	
उत्सवस्य दिनादौतु घोषये द्विधिपूर्वकं  ।। २४.३१  ।।	
घोषणादिवसात्पूर्यं कालयेदङ्कुरार्ऽपणं  ।	
ध्वजदण्डं ततोवक्ष्ये विप्रादीनां यथाक्रमं  ।। २४.३२  ।।	
वेणुं च जातिवृक्षं च चंपकं क्रमुकं तथा   ।	
ध्वजदण्डार्थमाहृत्य सर्वेषां क्रमुकं तु वा   ।। २४.३३  ।।	
अन्यैर्वाशुभवृक्षैर्वाकारयेदिति के च न   ।	
चतुर्विंशाङ्गुलं नाहं ध्वजदण्डमथोत्तमं  ।। २४.३४  ।।	
तस्मात्तु द्व्यङ्गुलं हीनं ध्वजदण्डन्तु मध्यमं  ।	
विंशत्यङ्गुलनाहे तदधमं दण्डमुच्यते   ।। २४.३५  ।।	
यथालाभपरीणाहमवक्रं परिगृह्य च   ।	
ध्वजदण्डमृजुं कुर्वाद्विमानसमयायतं  ।। २४.३६  ।।	
विमानस्याधिकं कुर्यात्पादहीन मथार्ऽधकं  ।	
अध्यर्थं वाधिपादं वा मूलादग्रं क्रमात्कृशं  ।। २४.३७  ।।	
वेणुकं यदि संग्राह्यं भूतवेदांगुलायतं  ।	
षडङ्गुलपरीणाहं वेणुदण्डं सुसंस्थितं  ।। २४.३८  ।।	
तन्मध्ये द्वियमं हित्वा तन्मध्ये वलयं दृढं  ।	
तालद्वयमथायामं यममात्रन्तु विस्तृतं  ।। २४.३९  ।।	
उत्सेधं भागमुद्दिष्टं दारुभिर्याज्ञिकैस्तुवा   ।	
तच्चतुर्थांशकं कृत्वा मूलेऽग्रेद्व्यंशकन्त्यजेथ् ।। २४.४०  ।।	
मध्ये द्व्यंशं तु कर्तव्यं सुषिरद्वयसंयुतं  ।	
शकलानि त्रीणियोज्य मूलमध्याग्रतःक्रमाथ् ।। २४.४१  ।।	
प्रक्षाल्यमूलमन्त्रेण तन्मन्त्रैःप्रोक्षणं चरेथ् ।	
दशदर्भयुतं कूर्चमग्रेचैव तु योजयेथ् ।। २४.४२  ।।	
दर्भमालान्तरावेष्ट्य दण्डोचाश्वद्थपत्रयुक्  ।	
मध्याङ्गुलिपरीणाहं दण्डद्विगुणमायतं  ।। २४.४३  ।।	
दण्डाग्रे तत्र संयोज्य रज्जुं तत्रैव बन्धयेथ् ।	
संव्यपोह्य चतुस्तालं पृष्ठे यूधाधिपस्यतु   ।। २४.४४  ।।	
खानयित्वा ध्वजस्थानं त्रितालं गाढयेव च   ।	
मेदिनीं तु समभ्यर्च्य रत्नं बीजानि च क्षिपेथ् ।। २४.४५  ।।	
स्थापयित्वा ध्वजं तत्र ध्वजमन्त्रेण मन्त्रविथ् ।	
देवदेवं समीक्ष्यैव यष्टिं तत्प्र मुखे न्यसेथ् ।। २४.४६  ।।	
ध्वजदण्डमृजुं कुर्याद्दृढं तत्रैव कारयेथ् ।	
मूलं त्रितालमुत्सेधं तदध्यर्धन्तु विस्तृतं  ।। २४.४७  ।।	
तदूर्ध्वे रत्निमात्रन्तु साष्टपत्रं सकर्णिकं  ।	
शुद्धकार्पासवस्त्रन्तु समाहृत्य नवं दृढं  ।। २४.४८  ।।	
उत्तमं षोडशं हस्तं मध्यमं तिथिहस्तकं  ।	
अधमं चतुर्दशं हस्तं त्रिविधं वस्त्रमुच्यते   ।। २४.४९  ।।	
पञ्चतालं चतुस्तालं त्रितालं विस्तृतं क्रमाथ् ।	
अग्रं पादं विदित्वा तु मुखं पृष्ठं तथैव च   ।। २४.५०  ।।	
चतुर्भागं पटं कुर्यादेकभागं शिरो भवेथ् ।	
वीशस्थानं द्विभागं तु पुच्छमेकांशमुच्यते   ।। २४.५१  ।।	
मध्यमस्याग्रमूलं च यष्टिं सम्यक्प्रयोजयेथ् ।	
तन्मध्ये तु लिखेद्वीशं पञ्चवर्णैरलङ्कृतं  ।। २४.५२  ।।	
ध्रुवबेरस्य कण्ठास्त मुत्तमे चोत्तमं भवेथ् ।	
अधमेऽन्त्यन्तु नाभ्यन्तं तयोर्मध्येष्टधा भवेथ् ।। २४.५३  ।।	
एकै मगथमान्तं च नवधा मानमुच्यते   ।	
ध्वजदण्डस्य वीशस्य षट्शुभानि निरीक्षयेथ् ।। २४.५४  ।।	
यजमानानुकूले च नक्षत्रे च विशेषतः   ।	
नवार्धतालमानं वा नवतालमथापि वा   ।। २४.५५  ।।	
अतिभङ्गं नतं चैव भङ्गत्रयसमन्वितं  ।	
वामपादे समाकुञ्च्य दक्षिणं संप्रसार्य च   ।। २४.५६  ।।	
किञ्चित्संकुचितं पीठात्पर्ष्णीपार्श्वं समुद्धृतं  ।	
पक्षद्वयसमायुक्तं करण्डमुकुटान्वितं  ।। २४.५७  ।।	
श्यामं श्वेतं तथा कृष्णं रक्तं पीतं तथैव तु   ।	
एतैस्तु पञ्चभिर्वर्णैरनुरूपैस्तु शोभनैः   ।। २४.५८  ।।	
गरुडं प्राञ्जलिं कुर्यात्किञ्चित्कं प्रेक्षयेद्बुधः   ।	
भूषणैरष्टनागैश्च वामहस्ते त्वनन्तकः   ।। २४.५९  ।।	
वासुकिर्यज्ञ सूत्रन्तु कटीसूत्रन्तु तक्षकं  ।	
हारं कर्कोटकं चैव पद्मं दक्षिणकर्णके   ।। २४.६०  ।।	
महापद्मं वामकर्णे शङ्ख च शिरसि क्रमाथ् ।	
गुलिकं दक्षिणे हस्ते क्रमात्सर्वविभूषणं  ।। २४.६१  ।।	
मूर्ध्नश्चोपरि कर्तव्यं श्वेतछत्रं तु सुन्दरं  ।	
पार्श्वयोरुभयोश्चापि चामरद्वय संयुतं  ।। २४.६२  ।।	
पादपार्श्वद्वयेचैव दीपद्वय समन्वितं  ।	
पूर्णकुंभं तयोर्मध्ये लिखित्वा तु विशेषतः,   ।। २४.६३  ।।	
तस्याधस्शङ्खचक्रे च समालिख्य विशेषतः   ।	
मुक्तादामाद्यलङ्कृत्य पार्श्वयोः कदलीकृतं  ।। २४.६४  ।।	
पूर्वस्मिन्नेव दिवसे कृत्वा नयनमोक्षणं  ।	
देवालयस्याभिमुखे प्रपायां मण्डपे-थ वा   ।। २४.६५  ।।	
पञ्चवर्णैरलङ्कृत्य वितानस्तंभवेष्टनैः   ।	
शालिराशिं च कृत्वैव तत्पटन्तु सुसन्न्यसेथ् ।। २४.६६  ।।	
वास्तुहोमं ततःकृत्वा पर्यग्नीकरणं चरेथ् ।	
पुण्याहं वाचयित्वैव प्रोक्षयेत्पञ्चगव्यकैः   ।। २४.६७  ।।	
ऐशान्यामग्निकुण्डे तु चौवासन विधानतः   ।	
आघारं विधिवद्धुत्वा वैष्णवं च सुहूयते   ।। २४.६८  ।।	
हैमपात्रस्थवर्णेन हैमतूल्या विशेषतः   ।	
तन्मन्त्रं च समुच्चार्य नयनोन्मिलनं चरेथ् ।। २४.६९  ।।	
अङ्गहोमं ततःकृत्वा दर्शनीयैश्च दर्शयेथ् ।	
विष्णुसूक्तं च हुत्वातु तथा पुरुषसूक्तकैः   ।। २४.७०  ।।	
व्याहृत्यंन्तं च हुत्वातु ततः कुंभं प्रगृह्यच   ।	
तन्तुना परिवेष्टै व कूर्चयुक्तं सहाक्षतं  ।। २४.७१  ।।	
वदन्वै विष्णुगायत्रीं गायत्रीं गरुडस्य च   ।	
"इषे त्वोर्ज्येऽत्वादि जपन्"आप उन्दन्त्विऽति क्रमाथ् ।। २४.७२  ।।	
ततः पुरुषसूक्तं च मन्त्रानपि च वैष्मवान्  ।	
कूर्चेनैव तु तत्तोयमभिमृश्य समाहितः   ।। २४.७३  ।।	
तदंबुना कुशाग्रेण प्रोक्षणैः प्रोक्षणं चरेथ् ।	
अपो हिरण्यवर्णाभिः पवमानादिभिस्त्रिभिः   ।। २४.७४  ।।	
"शन्नो देवीऽरभीत्युक्त्वा पुरुषसूक्तेन वैष्णपैः   ।	
शुद्ध्यर्थं प्रोक्षयित्वा तु पुण्याहमपि वाचयेथ् ।। २४.७५  ।।	
परिषिच्य पावकं पश्चात्तन्मन्त्रेण सुहूयतां  ।	
सायमर्चावसाने तु कुंभपूजां समाचरेथ् ।। २४.७६  ।।	
कलशैस्सप्तभिः प्रोक्ष्य बद्ध्वाप्रतिसरं ततः   ।	
अण्डजादीनि पञ्चैव धान्यान्यास्तीर्य वस्त्रयुक्  ।। २४.७७  ।।	
शयने शाययेच्चैव देववादे शिरस्तथा   ।	
हौत्रं प्रशंस्य तत्काले होता हौत्रक्रमेण वै   ।। २४.७८  ।।	
वैनतेयस्य मन्त्रेण तन्मूर्त्यावाहनं चरेथ् ।	
मूर्तिमन्त्रैस्समावाह्य निरुप्याज्याहुतीर्यजेथ् ।। २४.७९  ।।	
"शतधारं कदाऽवीति वीशमन्त्रमुदाहृतं  ।	
तथाद्वादशपर्यायं वैष्णवं च सुहूयतां  ।। २४.८०  ।।	
व्याहृत्यन्तं च कृत्वा तु रात्रिशेषं व्यपोह्य च   ।	
आग्नेय्यां न्यस्य भेर्यां च नन्दिकेश्वरमाह्वयेथ् ।। २४.८१  ।।	
पुनः प्रभाते धर्मात्वास्नात्मास्नानविधानतः   ।	
मुहूर्ते समनुप्राप्ते हृदि बीजाक्षरं न्यसेथ् ।। २४.८२  ।।	
कुंभाच्छक्तिं समावाह्यचार्ऽचयित्वा विधानतः   ।	
पुण्याहं वाचयित्वैव समभ्यर्च विवेदयेथ् ।। २४.८३  ।।	
अग्निं प्रज्वाल्य तन्मन्त्रैर्जुहुयाद्दशशःक्रमाथ् ।	
अन्तहोमं वाचयित्वैव समभ्यर्च्य निवेदयेथ् ।। २४.८४  ।।	
उपलिप्य पटं पश्चात्पञ्चवर्णैरलङ्कृतं  ।	
धूपदीपैरलङ्कृत्य शालिपीधं प्रकल्पयेथ् ।। २४.८५  ।।	
चतुरश्रं समं कृत्वा विस्तारं चैकभागकं  ।	
शाल्यर्धं तण्डुलं प्रोक्तं तदर्धं तिलमाहरेथ् ।। २४.८६  ।।	
चक्रं पश्चिमतो न्यस्य धान्यपीठोपरि स्थितं  ।	
तस्यैवोत्तरतः पार्श्वेविष्वक्सेनं तथैव च   ।। २४.८७  ।।	
धान्यपीठे सुसंस्थाप्य गरुडं पश्चिमामुखं  ।	
न्यस्य भेरीं च पार्श्वे यष्टिं सुसन्न्यसेथ् ।। २४.८८  ।।	
देवदेवं सुसंपूज्य द्विगुणं पूजयेत्ततः   ।	
द्विगुणं हविरेवोक्तं देवीभ्यां च तथा भवेथ् ।। २४.८९  ।।	
चक्रादीनां पृथक्कुर्यादासनादीन्पृथक्पृथक्  ।	
नन्दीश्वरं तथाभ्यर्च्य हविर्भिश्च निवेदयेथ् ।। २४.९०  ।।	
आचार्यो यष्टिमादाय "भूर्भुवस्सुवऽ रीरयन्  ।	
"उप श्वासयऽ मन्त्रं च जप्त्वा भेरीं सुताडयेथ् ।। २४.९१  ।।	
वादकस्तु शुचिर्भूत्वा वस्त्रमाल्याद्यलङ्कृतः   ।	
सर्ववाद्यसमायुक्तं भेरीमादाय शास्त्रविथ् ।। २४.९२  ।।	
शास्त्रोक्तेन विधानेन चक्राग्रेताडयेत्तदा   ।	
द्रोणैर्द्रेणार्धकैर्वापि आढकैर्वाथ तण्डुलैः   ।। २४.९३  ।।	
पाचयित्वा कटाहेतु प्रक्षिपेद्बलिमुत्तमं  ।	
मुद्गनिष्पावतिल्वांश्च लाजापूपौप्रगृह्य च   ।। २४.९४  ।।	
कटाहे तु सुसन्न्यस्य शिष्यस्तं शिरसा वहेथ् ।	
अभिवन्द्य ध्वचं पूर्वमादाय समलङ्कृतं  ।। २४.९५  ।।	
रथे वा शिबिकायां वा मन्त्रेणारोप्य मङ्गलैः   ।	
सह पुष्पं बलिं पात्रे संगृह्यानुगतं पुनः   ।। २४.९६  ।।	
चक्रवीशामितान्पश्चान्नाथवद्गमयेत्तदा   ।	
आचार्यः पुरतो गत्वा सर्ववाद्यसमायुतं  ।। २४.९७  ।।	
गर्भगेहस्थदेवानां ब्रह्मादीनां यथाक्रमं  ।	
द्वारेषु द्वारपालेभ्यो धामपालेभ्य एव च   ।। २४.९८  ।।	
अन्येषां परिवाराणां स्वेस्वेस्थाने बलिं क्षिपेथ् ।	
आलयस्य बहिर्गत्वा ग्रामे सर्वत्र घोषयेथ् ।। २४.९९  ।।	
मध्यमे चालयं यत्र ब्रह्मादीशान्तमाचरेथ् ।	
यस्यां दिशि भवेद्धाम तद्दिगादि बलिं क्षिपेथ् ।। २४.१००  ।।	
उत्सवभ्रमणं कुर्यात्प्रादक्षिण्यक्रमेण नै   ।	
ग्रामं गत्वातु संप्राप्य संधौ संधौ विशेषतः   ।। २४.१०१  ।।	
ध्यात्वा बुद्ध्वाधिपान्मन्त्री भूम्यामावाह्य पूर्ववथ् ।	
अर्घ्यान्तं च समभ्यर्च्य मुष्ट्यन्नं नामभिर्ददेथ् ।। २४.१०२  ।।	
संधौ तत्संधिमादाय प्राच्यां "भूतेभ्यऽइत्यपि   ।	
देवेभ्यो दक्षिणे पश्चा द्राक्षनेभ्यश्च पश्चिमे   ।। २४.१०३  ।।	
नागेभ्यश्चोत्तरे चाथ ऊर्ध्वायां दिशि चक्रमाथ् ।	
"ये भूताऽइति मन्त्रेण पूर्वं दद्याज्जलं पुनः   ।। २४.१०४  ।।	
पुष्पं बलिं तथाधावं संदद्याच्चक्रसन्निधौ   ।	
यस्यां दिशि विमानं वा ब्रह्माद्येव बलिं ददेथ् ।। २४.१०५  ।।	
आचरेदथ वा तस्य दिगीशाद्यं बलिं क्रमाथ् ।	
पश्चिमस्थ विमानं चेद्वरुणादि बलिं क्षिपेथ् ।। २४.१०६  ।।	
अथ वा ग्राममध्ये चेद्दत्वा ब्रह्मबलिं पुरः   ।	
ततोदिक्पालकानां च तथा भूतबलिं क्षिपेथ् ।। २४.१०७  ।।	
दिगीशयोर्द्वयोर्मध्ये महावीथ्यां विशेषतः   ।	
संधिर्यदि भवेत्तत्र भूतानां च बलिं क्षिपेथ् ।। २४.१०८  ।।	
संध्यन्तरगतां संधिमाचरेद्यदि मोहतः   ।	
कर्मणो वास्तुजातानामनर्धं भवति ध्रुवं  ।। २४.१०९  ।।	
प्रागन्तं पश्चिमाद्यं च एकवीथिं च दण्डकं  ।	
कुर्यात्तत्रैव चक्राद्यैः पश्चिमाद्यं बलिं ततः   ।। २४.११०  ।।	
वरुणनिरृति वायुभ्यः पश्चिमे तु बलिं तथा   ।	
धात्रे यमकुबेराभ्यां सधौ मध्ये बलिं क्षिपेथ् ।। २४.१११  ।।	
इन्द्रवापकरुद्रेभ्यः प्राच्यां दद्यात्ततः क्रमाथ् ।	
उदगन्तैकवीथिश्चेद्दक्षिणाद्यं बलिं क्षिपेथ् ।। २४.११२  ।।	
यमनीलानलेभ्यश्च दक्षिणे मध्यमेऽपि च   ।	
ब्रह्मवारुण शक्रेभ्यश्चोत्तरे च बलिं तथा   ।। २४.११३  ।।	
कुबिल पवने शेभ्यो बलिं दद्यात्क्रमेण च   ।	
नद्यादिषु विमानं चेत्परितः प्राङ्गणे ददेथ् ।। २४.११४  ।।	
पूर्वं क्षिप्त्वा बलिं धीमान्पुनस्तस्य च तस्य च   ।	
मन्त्रमुच्चार्य पूर्वोक्तं गद्यपद्यैश्च घोषयेथ् ।। २४.११५  ।।	
नगरादौ तु गद्यैश्च प्रशंस्योपांशुना बुधः   ।	
तत्तन्मन्त्रं समुच्चार्य घोषयेत्पटहादिभिः   ।। २४.११६  ।।	
"प्रियतां भगवान्विष्णुस्सर्वलोकेश्वरो हरिः   ।	
ब्रह्मेशाभ्यां च सहितश्चोत्सवे नः प्रसीदतु   ।। २४.११७  ।।	
देवाश्च ऋषयस्सर्वे पितरश्च ग्रहादयः   ।	
विष्णुलोकगतास्सर्वेनानालोकनिवासिनः   ।। २४.११८  ।।	
सर्वेन्ये देवतास्सर्वाः परिवारगणैस्सह   ।	
विश्वे ते विष्णुयागेऽर्स्मि समागच्छन्तु सादराः   ।। २४.११९  ।।	
हव्यं बलिं समादाय भुञ्जन्तु शुभदायिनःऽ   ।	
इत्युक्त्वा घोषयेत्संधौ चक्रस्याभिमुखे पुनः   ।। २४.१२०  ।।	
ब्रह्माद्यान्स्वस्वतालैश्च घोषयेद्वादकः पुनः   ।	
बलिमेवं च निर्वाप्य प्रदक्षिणव शेन तु,   ।। २४.१२१  ।।	
जपन्वै शाकुनं सूक्तं प्रविशेदालयं पुनः   ।	
बलिशिष्टं भूतपीठे "सर्वभूतेभ्यऽ इत्यपि   ।। २४.१२२  ।।	
बलिं तत्तोयशेषं च प्रक्षिपेच्चक्रसन्निधौ   ।	
धामप्रदक्षिणं कृत्वा ध्वजाद्यैरनपायिभिः   ।। २४.१२३  ।।	
शान्तं चक्रं च चत्स्थाने स्थापयेन्मतिमान्पुनः   ।	
ध्वजस्थानं प्रविश्यैव ध्वजमादाय मन्त्रविथ् ।। २४.१२४  ।।	
"स्वस्ति दाऽइति मन्त्रेण बध्नीयाद्रज्जुना सह   ।	
मन्त्रेण मतिमान्पश्चात्प्राङ्मुखो वा प्युदङ्मुखः   ।। २४.१२५  ।।	
दण्डाग्रे योजयेत्पश्चाच्छङ्खकाहलसंयुतं  ।	
समाबद्ध्य पुनस्स्निग्धं "भूरिऽसीति जपं स्ततः   ।। २४.१२६  ।।	
अभिमन्त्ष ध्वजं पश्चादासनाद्यैस्समर्चयेथ् ।	
पुण्याहं वाचयेत्पश्चान्मुद्गान्नं तु ध्वजस्य च   ।। २४.१२७  ।।	
निवेद्य मुखवासं च प्रणाममपि कारयेथ् ।	
तत्काले मौद्गिकं चान्नं गरुडस्य निवेदितं  ।। २४.१२८  ।।	
स्त्रियस्सत्बुत्रकामा स्तदश्नीयुर्भक्तिसंयुताः   ।	
आयष्मन्तं बलारोग्यवन्तं दान्तं सुलक्षणं  ।। २४.१२९  ।।	
बुद्धिमन्तं यशोवन्तं प्रसूयेयुस्सुतं ध्रुवं  ।	
(ततन्तु तोषयेद्वीशं स्तोत्रैर्ध्यानयुतो गुरुः   ।। २४.१३०  ।।	
"नमो नमस्ते पक्षीन्द्र स्वाऽध्यायवपुषे नमः   ।	
वाहनाय महाविष्णोस्तार्क्ष्यायामित तेजसे   ।। २४.१३१  ।।	
गरुडाय नमस्तुभ्यं सर्वसर्पेन्द्रमृत्यवे   ।	
वैनतेय महाबाहो महाबल वयोऽधिप   ।। २४.१३२  ।।	
विहगेन्द्र नमस्तेऽस्तु समुत्पाटीतकल्पक   ।	
आहृतामृतकुंभाय जननीदास्यमोचिने   ।। २४.१३३  ।।	
सुरासुरेन्द्रजयिने नागेन्द्राबरणाय ते   ।	
यदाधारमिदं सर्वं तदाधाराय ते नमः   ।। २४.१३४  ।।	
पक्षौ यस्य बृहत्साम रथन्तरमपि द्वयं  ।	
अक्षिणी चापि गायत्री त्रिवृत्साम शिरस्स्वयं  ।। २४.१३५  ।।	
स्तोम आत्मा नमस्तस्मै वामदेव्याङ्गसम्पदे   ।	
नमःप्राणादिवायूनामीशाय गरुडात्मने   ।। २४.१३६  ।।	
पक्षीन्द्र पक्षविक्षेपतरङ्गानिलसंपदा   ।	
निरस्तासुरसन्नाह समरे शत्रुसूदन   ।। २४.१३७  ।।	
प्रतिष्ठितः पटे तुभ्यं नमःप्रणवमूर्तये   ।	
कर्मणां सिद्धिमाहूतः कुरुष्व विहगेश्वर   ।। २४.१३८  ।।	
दोषानपनयास्माकं गुणानावह सर्वशः   ।	
विघ्नानि जहि सर्वाणि आत्मसात्कुरु मामपि.ऽ   ।। २४.१३९  ।।	
स्तुत्वैवं गारुडं मन्त्रं जपेदेकाग्रमानसः)   ।	
ध्वजस्यारोहणे यावत्तावस्मूर्त्या विशेषतः   ।। २४.१४०  ।।	
त्रिकालं वा द्विकालं वा एक कालमधापि वा   ।	
हविस्सम्यङ्निवेद्यैव सप्तविंशति विग्रहैः   ।। २४.१४१  ।।	
पूजयित्वा ध्वजं पश्चाद्रात्रौ भूतबलिं क्षिपेथ् ।	
"जियमत्युच्छ्रयं धन्यं ध्वजंचेति ध्वजं तथा   ।। २४.१४२  ।।	
ध्वजमूले तथेन्द्रादीन्दण्डे ब्रह्माणमित्यपि   ।	
सूर्येन्द्वग्नींस्तु फलकत्रये यष्ट्यां सुदर्शनं  ।। २४.१४३  ।।	
वलये वानुकिं रज्ज्वां त्रिमूर्तीरर्चयेत्ततः   ।	
घण्टायां चैव ब्रह्माणं दर्भदाम्नि सरस्वतीं  ।। २४.१४४  ।।	
इतिक्रमेण चावाह्य तन्मन्त्रैरर्चनं चरेथ् ।	
ध्वजारोहणमारभ्य चोत्सवादिदिनादधः   ।। २४.१४५  ।।	
सायं प्रातश्च वूजान्ते ध्वजारोहणवद्बलिं  ।	
शिष्येण गुरुणा चाथ चक्रस्याभिमुखे तथा   ।। २४.१४६  ।।	
नित्यं रात्रौ विशेषेण तथा भूतबलिं क्षिपेथ् ।	
वीशामितौ विना धीमान्तीर्थान्तं सर्वरात्रिषु   ।। २४.१४७  ।।	
चक्रमेव नयेद्विद्वान्बलिरक्षणहेतवे   ।	
ध्वजस्यारोपणं यावत्तावन्नित्यं समाहितः   ।। २४.१४८  ।।	
त्रिकालं वा द्विकालं वाप्येककालमथापि वा   ।	
पूर्वोक्तेन क्रमेणैव समभ्यर्च्य निवेदयेथ् ।। २४.१४९  ।।	
ध्वजस्यारोहणं रात्रावपि कुर्वन्ति के च न   ।	
उत्सवारंभदिवसात्तत्र ये ग्रामवासिनः   ।। २४.१५०  ।।	
अन्यकार्यसमासक्तान गच्छेयुस्थ्सलान्तरं  ।	
गच्छेयुरथ वा तीर्थे निवर्तेयुरसंशयं  ।। २४.१५१  ।।	
बहिर्वीथ्यां तु तद्ग्रामे जनास्सर्वे तथैव च   ।	
तावान्न तेषां निर्बन्धस्समीपस्थेषु यस्स्मृतः   ।। २४.१५२  ।।	
अहूतव्या उत्सवार्थे देवास्सम्यक्प्रकीर्तिताः   ।	
देवादीनां च सर्वेषां तेषां स्थानं प्रवक्ष्यते   ।। २४.१५३  ।।	
इन्द्रादयो महादिक्षु विदिक्षु च समाश्रिताः   ।	
तथैकादश रुद्राश्च द्वादशाहस्करा अपि   ।। २४.१५४  ।।	
वसवस्स्युरथाष्टौ च ओङ्कारश्च वषट्कृतं  ।	
एते देवास्त्रयस्त्रिंशाः कथिता ब्रह्मणा पुरा   ।। २४.१५५  ।।	
अश्विनावपि तत्रेति केचिदाहुर्मनीषिणः   ।	
त्रयस्त्रिंशद्देवतानां स्थानमैशान्यमुच्यते   ।। २४.१५६  ।।	
अपरे चापि कर्तव्या नदीपार्श्वे विशेषतः   ।	
अष्टादशगणानान्तु भुतपीठस्य दक्षिणे   ।। २४.१५७  ।।	
देवाश्च ऋषयस्सर्वे पितरो दैत्यदानवाः   ।	
असुराश्चैव गन्धर्वा स्तथैवाप्सरपाङ्गणाः   ।। २४.१५८  ।।	
यक्षाश्च राक्षसाश्चैव नागाभूताः पिशाचकाः   ।	
अनावृष्टिगणाश्चैव तथामृतमुचां गणाः   ।। २४.१५९  ।।	
मातरश्चैव रोहिण्यः सूर्या अष्टादश स्मृताः   ।	
अष्टादशगणाश्चैते प्रोक्ता वै देवयोनयः   ।। २४.१६०  ।।	
अनुक्तानन्यदेवांश्च इन्द्रपार्श्वे समर्चयेथ् ।	
देवानां चैव पत्नीश्च तत्तत्पार्श्वे समर्चयेथ् ।। २४.१६१  ।।	
स्कन्दो विघ्नश्च दुर्गा च ज्येष्ठा चैव सरस्वती   ।	
तदालये बलिं दद्यात्प्राकारे चोत्तरेऽपि वा   ।। २४.१६२  ।।	
परिवारोक्तदेशे तु रोहिण्यो मातरस्तथा   ।	
ऋषिपत्नीश्च तास्सप्त ऋषिभिस्सह चार्ऽचयेथ् ।। २४.१६३  ।।	
सिद्धान्विद्याधरांश्चैव गरुडगन्धर्वकिन्नरान्  ।	
किपूरुषांश्चारणान्देवान्महादिक्षु समर्चयेथ् ।। २४.१६४  ।।	
भूतेभ्यश्चाथ यक्षेभ्यः पिशाचेभ्य स्तथैव च   ।	
राक्षसेभ्यश्च नागेभ्यस्संधौ संधौ बलिं ददेथ् ।। २४.१६५  ।।	
राजवेश्माङ्गणे मध्ये इन्द्रं चैव समर्चयेथ् ।	
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु जयश्रीकीर्तीस्समर्चयेथ् ।। २४.१६६  ।।	
उत्सवार्थं विशेषेण संभारानाहरेत्ततः   ।	
रथं च शिबिकां चैव यन्त्रडोलादिकांस्तथा   ।। २४.१६७  ।।	
कारयित्वा च शिल्पोक्तं दीपानन्यान्प्रगृह्य च   ।	
भेर्यादीन्यपि वाद्यानि शङ्खकाहलकानि च   ।। २४.१६८  ।।	
तालवृन्तं ध्वजानन्यान्छत्रचामरबर्हिणः   ।	
नर्तकान्गायकानन्यान्यथोक्तं पूर्वमाहरेथ् ।। २४.१६९  ।।	
आलयं समलङ्कृत्य तोरणाद्यैर्विभूष्य च   ।	
परिचारान्समाहूय स्वस्वकर्म निवेदयेथ् ।। २४.१७०  ।।	
मण्टपादीनि सर्वाणि प्रपादीनि च सर्वशः   ।	
आस्तानार्थं च नृत्यार्थं कारयेच्छिल्पशास्त्रविथ् ।। २४.१७१  ।।	
"अव धूऽतेति मन्त्रेण ग्रामवीथीर्विशेषतः   ।	
विप्रा वेदविदश्शुद्धाश्शोधयेयुर्मनोरमं  ।। २४.१७२  ।।	
"आशासु सप्तऽइत्युक्त्वा गव्याद्यैः सर्वतश्शुभं  ।	
समभ्युक्ष्योपलिप्यैव तण्डुलानवकीरयेथ् ।। २४.१७३  ।।	
कदलीपूगकुंभाद्यैरलङ्कुर्याद्गृहांगणं  ।	
वितानाद्यैर्विशेषेण फूषयेत्सर्वतश्शुभं  ।। २४.१७४  ।।	
तद्ग्रामवासिनः सर्वेऽलङ्कृता नान्यतत्पराः   ।	
नैमित्तिकादिकं हित्वा ध्यायेयुर्मनसा हरिं  ।। २४.१७५  ।।	
तद्ग्रामसीमन्यन्तस्थ्सा नित्यकर्मक्रियां विना   ।	
नैमित्तिकानि काम्यानि तीर्थान्तं नाचरेद्बुधाः   ।। २४.१७६  ।।	
प्रवृत्ते चोत्सवे विष्णोस्स्ॐयमार्गेण वास्तुषु   ।	
अन्यदेवोत्सवं तत्र नाचरेदिति शासनं  ।। २४.१७७  ।।	
अस्मिन्देवोत्सवे यागे तद्वास्तुषु विशेषतः   ।	
संकल्प्य चोत्तरां वेदिं प्रवृत्तेऽन्यानि नाचरेथ् ।। २४.१७८  ।।	
यदि चेत्सर्वनाशस्स्यात्कर्ताभर्ता विनश्यति   ।	
तस्मात्परिहरेद्धीमान्तीर्थान्तं तेषु वान्तुषु   ।। २४.१७९  ।।	
उत्सवादिदिनात्पूर्वं सप्तमे पञ्चमेऽथ वा   ।	
संस्नाप्य देवदेवेशमङ्कुरार्ऽपणमाचरेथ् ।। २४.१८०  ।।	
	
इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्ते भृगुप्रोक्तायां संहितायां प्रकीर्णाधिकारे चतुर्विंशोऽध्यायः.