हठयोगप्रदीपिका/उपदेशः २
अथासने दृधे योगी वशी हितमिताशनः   ।	
गुरूपदिष्टमार्गेण प्राणायामान्समभ्यसेत् ॥ २.१  ॥	
चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत् ।	
योगी स्थाणुत्वं आप्नोति ततो वायुं निरोधयेत् ॥ २.२  ॥	
यावद्वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनं उच्यते   ।	
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत् ॥ २.३  ॥	
मलाकलासु नाडीषु मारुतो नैव मध्यगः   ।	
कथं स्यादुन्मनीभावः कार्यसिद्धिः कथं भवेत् ॥ २.४  ॥	
शुद्धं एति यदा सर्वं नाडीचक्रं मलाकुलम्  ।	
तदैव जायते योगी प्राणसंग्रहणे क्षमः   ॥ २.५  ॥	
प्राणायामं ततः कुर्यान्नित्यं सात्त्विकया धिया   ।	
यथा सुषुम्णानाडीस्था मलाः शुद्धिं प्रयान्ति च   ॥ २.६  ॥	
बद्धपद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत् ।	
धारयित्वा यथाशक्ति भूयः सूर्येण रेचयेत् ॥ २.७  ॥	
प्राणं सूर्येण चाकृष्य पूरयेदुदरं शनैः   ।	
विधिवत्कुम्भकं कृत्वा पुनश्चन्द्रेण रेचयेत् ॥ २.८  ॥	
येन त्यजेत्तेन पीत्वा धारयेदतिरोधतः   ।	
रेचयेच्च ततोऽन्येन शनैरेव न वेगतः   ॥ २.९  ॥	
प्राणं चेदिडया पिबेन्नियमितं भूयोऽन्यथा रेचयेत्	
पीत्वा पिङ्गलया समीरणं अथो बद्ध्वा त्यजेद्वामया   ।	
सूर्यचन्द्रमसोरनेन विधिनाभ्यासं सदा तन्वतां	
शुद्धा नाडिगणा भवन्ति यमिनां मासत्रयादूर्ध्वतः   ॥ २.१०  ॥	
प्रातर्मध्यन्दिने सायं अर्धरात्रे च कुम्भकान्  ।	
शनैरशीतिपर्यन्तं चतुर्वारं समभ्यसेत् ॥ २.११  ॥	
कनीयसि भवेद्स्वेद कम्पो भवति मध्यमे   ।	
उत्तमे स्थानं आप्नोति ततो वायुं निबन्धयेत् ॥ २.१२  ॥	
जलेन श्रमजातेन गात्रमर्दनं आचरेत् ।	
दृढता लघुता चैव तेन गात्रस्य जायते   ॥ २.१३  ॥	
अभ्यासकाले प्रथमे शस्तं क्षीराज्यभोजनम्  ।	
ततोऽभ्यासे  दृढीभूते न तादृङ्नियमग्रहः   ॥ २.१४  ॥	
यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद्वश्यः शनैः शनैः   ।	
तथैव सेवितो वायुरन्यथा हन्ति साधकम्  ॥ २.१५  ॥	
प्राणायामेन युक्तेन सर्वरोगक्षयो भवेत् ।	
अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वरोगसमुद्गमः   ॥ २.१६  ॥	
हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरःकर्णाक्षिवेदनाः   ।	
भवन्ति विविधाः रोगाः पवनस्य प्रकोपतः   ॥ २.१७  ॥	
युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तं युक्तं च पूरयेत् ।	
युक्तं युक्तं च बध्नीयादेवं सिद्धिं अवाप्नुयात् ॥ २.१८  ॥	
यदा तु नाडीशुद्धिः स्यात्तथा चिह्नानि बाह्यतः   ।	
कायस्य कृशता कान्तिस्तदा जायते निश्चितम्  ॥ २.१९  ॥	
यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम्  ।	
नादाभिव्यक्तिरारोग्यं जायते नाडिशोधनात् ॥ २.२०  ॥	
मेदश्लेष्माधिकः पूर्वं षट्कर्माणि समाचरेत् ।	
अन्यस्तु नाचरेत्तानि दोषाणां समभावतः   ॥ २.२१  ॥	
धौतिर्बस्तिस्तथा नेतिस्त्राटकं नौलिकं तथा   ।	
कपालभातिश्चैतानि षट्कर्माणि प्रचक्षते   ॥ २.२२  ॥	
कर्म षट्कं इदं गोप्यं घटशोधनकारकम्  ।	
विचित्रगुणसन्धाय पूज्यते योगिपुङ्गवैः   ॥ २.२३  ॥	
	
तत्र धौतिः	

चतुरङ्गुलविस्तारं हस्तपञ्चदशायतम्  ।	
गुरूपदिष्टमार्गेण सिक्तं वस्त्रं शनैर्ग्रसेत् ।	
पुनः प्रत्याहरेच्चैतदुदितं धौतिकर्म तत् ॥ २.२४  ॥	
कासश्वासप्लीहकुष्ठं कफरोगाश्च विंशतिः   ।	
धौतिकर्मप्रभावेण प्रयान्त्येव न संशयः   ॥ २.२५  ॥	
	अथ बस्तिः	

नाभिदघ्नजले पायौ न्यस्तनालोत्कटासनः   ।	
आधाराकुञ्चनं कुर्यात्क्षालनं बस्तिकर्म तत् ॥ २.२६  ॥	
गुल्मप्लीहोदरं चापि वातपित्तकफोद्भवाः   ।	
बस्तिकर्मप्रभावेण क्षीयन्ते सकलामयाः   ॥ २.२७  ॥	
धान्त्वद्रियान्तःकरणप्रसादं 	
दधाच्च कान्तिं दहनप्रदीप्तम्  ।	
अशेषदोषोपचयं निहन्याद्	
अभ्यस्यमानं जलबस्तिकर्म   ॥ २.२८  ॥	
	
अथ नेतिः	

सूत्रं वितस्तिसुस्निग्धं नासानाले प्रवेशयेत् ।	
मुखान्निर्गमयेच्चैषा नेतिः सिद्धैर्निगद्यते   ॥ २.२९  ॥	
कपालशोधिनी चैव दिव्यदृष्टिप्रदायिनी   ।	
जत्रूर्ध्वजातरोगौघं नेतिराशु निहन्ति च   ॥ २.३०  ॥	
	अथ त्राटकम्	

निरीक्षेन्निश्चलदृशा सूक्ष्मलक्ष्यं समाहितः   ।	
अश्रुसम्पातपर्यन्तं आचार्यैस्त्राटकं स्मृतम्  ॥ २.३१  ॥	
मोचनं नेत्ररोगाणां तन्दाद्रीणां कपाटकम्  ।	
यत्नतस्त्राटकं गोप्यं यथा हाटकपेटकम्  ॥ २.३२  ॥	
	
अथ नौलिः	

अमन्दावर्तवेगेन तुन्दं सव्यापसव्यतः   ।	
नतांसो भ्रामयेदेषा नौलिः सिद्धैः प्रशस्यते   ॥ २.३३  ॥	
मन्दाग्निसन्दीपनपाचनादिसन्धापिकानन्दकरी सदैव   ।	
अशेषदोषमयशोषणी च हठक्रिया मौलिरियं च नौलिः   ॥ २.३४  ॥	
	अथ कपालभातिः	

भस्त्रावल्लोहकारस्य रेचपूरौ ससम्भ्रमौ   ।	
कपालभातिर्विख्याता कफदोषविशोषणी   ॥ २.३५  ॥	
षट्कर्मनिर्गतस्थौल्यकफदोषमलादिकः   ।	
प्राणायामं ततः कुर्यादनायासेन सिद्ध्यति   ॥ २.३६  ॥	
प्राणायामैरेव सर्वे प्रशुष्यन्ति मला इति   ।	
आचार्याणां तु केषांचिदन्यत्कर्म न संमतम्  ॥ २.३७  ॥	
	
अथ गजकरणी	

उदरगतपदार्थं उद्वमन्ति 	
पवनं अपानं उदीर्य कण्ठनाले   ।	
क्रमपरिचयवश्यनाडिचक्रा	
गजकरणीति निगद्यते हठज्ञैः   ॥ २.३८  ॥	
ब्रह्मादयोऽपि त्रिदशाः पवनाभ्यासतत्पराः   ।	
अभूवन्नन्तकभ्यात्तस्मात्पवनं अभ्यसेत् ॥ २.३९  ॥	
यावद्बद्धो मरुद्देहे यावच्चित्तं निराकुलम्  ।	
यावद्दृष्टिर्भ्रुवोर्मध्ये तावत्कालभयं कुतः   ॥ २.४०  ॥	
विधिवत्प्राणसंयामैर्नाडीचक्रे विशोधिते   ।	
सुषुम्णावदनं भित्त्वा सुखाद्विशति मारुतः   ॥ २.४१  ॥	
	अथ मनोन्मनी	

मारुते मध्यसंचारे मनःस्थैर्यं प्रजायते   ।	
यो मनःसुस्थिरीभावः सैवावस्था मनोन्मनी   ॥ २.४२  ॥	
तत्सिद्धये विधानज्ञाश्चित्रान्कुर्वन्ति कुम्भकान्  ।	
विचित्र कुम्भकाभ्यासाद्विचित्रां सिद्धिं आप्नुयात् ॥ २.४३  ॥	
	
अथ कुम्भकभेदाः	

सूर्यभेदनं उज्जायी सीत्कारी शीतली तथा   ।	
भस्त्रिका भ्रामरी मूर्च्छा प्लाविनीत्यष्टकुम्भकाः   ॥ २.४४  ॥	
पूरकान्ते तु कर्तव्यो बन्धो जालन्धराभिधः   ।	
कुम्भकान्ते रेचकादौ कर्तव्यस्तूड्डियानकः   ॥ २.४५  ॥	
अधस्तात्कुञ्चनेनाशु कण्ठसङ्कोचने कृते   ।	
मध्ये पश्चिमतानेन स्यात्प्राणो ब्रह्मनाडिगः   ॥ २.४६  ॥	
आपानं ऊर्ध्वं उत्थाप्य प्राणं कण्ठादधो नयेत् ।	
योगी जराविमुक्तः सन्षोडशाब्दवया भवेत् ॥ २.४७  ॥	
	अथ सूर्यभेदनम्	

आसने सुखदे योगी बद्ध्वा चैवासनं ततः   ।	
दक्षनाड्या समाकृष्य बहिःस्थं पवनं शनैः   ॥ २.४८  ॥	
आकेशादानखाग्राच्च निरोधावधि कुम्भयेत् ।	
ततः शनैः सव्यनाड्या रेचयेत्पवनं शनैः   ॥ २.४९  ॥	
कपालशोधनं वातदोषघ्नं कृमिदोषहृत् ।	
पुनः पुनरिदं कार्यं सूर्यभेदनं उत्तमम्  ॥ २.५०  ॥	
	
अथ उज्जायी	

मुखं संयम्य नाडीभ्यां आकृष्य पवनं शनैः   ।	
यथा लगति कण्ठात्तु हृदयावधि सस्वनम्  ॥ २.५१  ॥	
पूर्ववत्कुम्भयेत्प्राणं रेचयेदिडया तथा   ।	
श्लेष्मदोषहरं कण्ठे देहानलविवर्धनम्  ॥ २.५२  ॥	
नाडीजलोदराधातुगतदोषविनाशनम्  ।	
गच्छता तिष्ठता कार्यं उज्जाय्याख्यं तु कुम्भकम्  ॥ २.५३  ॥	
	अथ सीत्कारी	

सीत्कां कुर्यात्तथा वक्त्रे घ्राणेनैव विजृम्भिकाम्  ।	
एवं अभ्यासयोगेन कामदेवो द्वितीयकः   ॥ २.५४  ॥	
योगिनी चक्रसंमान्यः सृष्टिसंहारकारकः   ।	
न क्षुधा न तृषा निद्रा नैवालस्यं प्रजायते   ॥ २.५५  ॥	
भवेत्सत्त्वं च देहस्य सर्वोपद्रववर्जितः   ।	
अनेन विधिना सत्यं योगीन्द्रो भूमिमण्डले   ॥ २.५६  ॥	
	
अथ शीतली	

जिह्वया वायुं आकृष्य पूर्ववत्कुम्भसाधनम्  ।	
शनकैर्घ्राणरन्ध्राभ्यां रेचयेत्पवनं सुधीः   ॥ २.५७  ॥	
गुल्मप्लीहादिकान्रोगान्ज्वरं पित्तं क्षुधां तृषाम्  ।	
विषाणि शीतली नाम कुम्भिकेयं निहन्ति हि   ॥ २.५८  ॥	
	अथ भस्त्रिका	

ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य शुभे पादतले उभे   ।	
पद्मासनं भवेदेतत्सर्वपापप्रणाशनम्  ॥ २.५९  ॥	
सम्यक्पद्मासनं बद्ध्वा समग्रीवोदरः सुधीः   ।	
मुखं संयम्य यत्नेन प्राणं घ्राणेन रेचयेत् ॥ २.६०  ॥	
यथा लगति हृत्कण्ठे कपालावधि सस्वनम्  ।	
वेगेन पूरयेच्चापि हृत्पद्मावधि मारुतम्  ॥ २.६१  ॥	
पुनर्विरेचयेत्तद्वत्पूरयेच्च पुनः पुनः   ।	
यथैव लोहकारेण भस्त्रा वेगेन चाल्यते   ॥ २.६२  ॥	
तथैव स्वशरीरस्थं चालयेत्पवनं धिया   ।	
यदा श्रमो भवेद्देहे तदा सूर्येण पूरयेत् ॥ २.६३  ॥	
यथोदरं भवेत्पूर्णं अनिलेन तथा लघु   ।	
धारयेन्नासिकां मध्यातर्जनीभ्यां विना दृढम्  ॥ २.६४  ॥	
विधिवत्कुम्भकं कृत्वा रेचयेदिडयानिलम्  ।	
वातपित्तश्लेष्महरं शरीराग्निविवर्धनम्  ॥ २.६५  ॥	
कुण्डली बोधकं क्षिप्रं पवनं सुखदं हितम्  ।	
ब्रह्मनाडीमुखे संस्थकफाद्यर्गलनाशनम्  ॥ २.६६  ॥	
सम्यग्गात्रसमुद्भूतग्रन्थित्रयविभेदकम्  ।	
विशेषेणैव कर्तव्यं भस्त्राख्यं कुम्भकं त्विदम्  ॥ २.६७  ॥	
	
अथ भ्रामरी	

वेगाद्घोषं पूरकं भृङ्गनादं 	
भृङ्गीनादं रेचकं मन्दमन्दम्  ।	
योगीन्द्राण्¸अं एवं अभ्यासयोगाच्	
चित्ते जाता काचिदानन्दलीला   ॥ २.६८  ॥	
	अथ मूर्च्छा	

पूरकान्ते गाढतरं बद्ध्वा जालन्धरं शनैः   ।	
रेचयेन्मूर्च्छाख्येयं मनोमूर्च्छा सुखप्रदा   ॥ २.६९  ॥	
	
'''अथ प्लाविनी	

अन्तः प्रवर्तितोदारमारुतापूरितोदरः   ।	
पयस्यगाधेऽपि सुखात्प्लवते पद्मपत्रवत् ॥ २.७०  ॥	
प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः   ।	
सहितः केवलश्चेति कुम्भको द्विविधो मतः   ॥ २.७१  ॥	
यावत्केवलसिद्धिः स्यात्सहितं तावदभ्यसेत् ।	
रेचकं पूरकं मुक्त्वा सुखं यद्वायुधारणम्  ॥ २.७२  ॥	
प्राणायामोऽयं इत्युक्तः स वै केवलकुम्भकः   ।	
कुम्भके केवले सिद्धे रेचपूरकवर्जिते   ॥ २.७३  ॥	
न तस्य दुर्लभं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते   ।	
शक्तः केवलकुम्भेन यथेष्टं वायुधारणात् ॥ २.७४  ॥	
राजयोगपदं चापि लभते नात्र संशयः   ।	
कुम्भकात्कुण्डलीबोधः कुण्डलीबोधतो भवेत् ।	
अनर्गला सुषुम्णा च हठसिद्धिश्च जायते   ॥ २.७५  ॥	
हठं विना राजयोगो राजयोगं विना हठः   ।	
न सिध्यति ततो युग्मं आनिष्पत्तेः समभ्यसेत् ॥ २.७६  ॥	
कुम्भकप्राणरोधान्ते कुर्याच्चित्तं निराश्रयम्  ।	
एवं अभ्यासयोगेन राजयोगपदं व्रजेत् ॥ २.७७  ॥	
वपुः कृशत्वं वदने प्रसन्नता	
नादस्फुटत्वं नयने सुनिर्मले   ।	
अरोगता बिन्दुजयोऽग्निदीपनं	
नाडीविशुद्धिर्हठसिद्धिलक्षणम्  ॥ २.७८  ॥	
	
इति हठप्रदीपिकायां द्वितीयोपदेशः   ।