सुभाषितरत्नकोशः/४२ निर्वेदव्रज्या
ततो निर्वेदव्रज्या 

धन्यानां गिरिकन्दरोदरभुवि ज्योतिः परं ध्यायताम् आनन्दाश्रुजलं पिबन्ति शकुना निःशङ्कम् अङ्कस्थिताः /  
अस्माकं तु मनोरथोपरचितप्रासादवापीतट- क्रीडाकाननकेलिमण्डपसदाम् आयुः परं क्षीयते     ४२.१    (१४६१)  

आस्वाद्य स्वयम् एव वच्मि महतीर् मर्मच्छिदो वेदना मा भूत् कस्यचिद् अप्य् अयं परिभवो याञ्छेति संसारिणः /  
पश्य भ्रातर् इयं हि गौरवजराधिक्कारकेलिस्थली मानम्लानिमसी गुणव्यतिकरप्रागल्भ्यगर्भच्युतिः     ४२.२    (१४६२)  

पश्य गोभट किं कुर्मः कर्मणां गतिर् ईदृशी /  
दुषेर् धातोर् इवास्माकं दोषनिष्पत्तये गुणः     ४२.३    (१४६३)  

अनादृत्यौचित्यं ह्रियम् अविगणय्यातिमहतीं यद् एतस्याप्य् अर्थे धनलवदुराशातरलिताः /  
अलीकाहंकारज्वरकुटिलितभ्रूणि धनिनां मुखानि प्रेक्ष्यन्ते धिग् इदम् अतिदुष्पूरम् उदरम्     ४२.४    (१४६४)  

जातिर् यातु रसातलं गुणगणस् तस्याप्य् अधो गच्छतु शीलं शैलतटात् पताव् अभिजनः संदह्यतां वह्निना /  
शौर्ये वैरिणि वज्रम् आशु निपतत्व् अर्थो ऽस्तु नः केवलं येनैकेन विना गुणास् तृणलवप्रायाः समस्ता इमे     ४२.५    (१४६५)  

निष्कन्दाः किम् उ कन्दरोदरभुवः क्षीणास् तरूणां त्वचः किं शुष्काः सरितः स्फुरद्गिरिगुरुग्रावस्खलद्वीचयः /  
प्रत्युत्थानम् इतस् ततः प्रतिदिनं कुर्वद्भीर् उद्गीतिभिर् यद् धारार्पितदृष्टिभिः क्षितिभुजां विद्वद्भिर् अप्य् आस्यते     ४२.६    (१४६६)  

अमीषां प्राणानां तुलितबिसिनीपत्रपयसां कृते किं नास्माभिर् विगलितविवेकैर् व्यवसितम् /  
यदीशानाम् अग्रे द्रविणकणमोहान्धमनसां कृतं वीतव्रीडैर् निजगुणकथापातकम् अपि     ४२.७    (१४६७)  

यद् एते साधूनाम् उपरि विमुखाः सन्ति धनिनो न चैषावज्ञैषाम् अपि तु निजवित्तव्ययभयम् /  
अतः खेदो नास्मिन्न् अपरम् अनुकम्पैव भवति स्वमांसत्रस्तेभ्यः क इव हरिणेभ्यः परिभवः     ४२.८    (१४६८)  

नो बद्धं शरदिन्दुधामधवलं पाणौ मुहुः कङ्कणं व्रीडामन्थरकोमलं नववधूवक्त्रं च नास्वादितम् /  
नीतं नैव यशः सुरेन्द्रभवनं शस्त्रेण शास्त्रेण वा कालो जीर्णमठेषु धृष्टपिशुनैश् छात्रैः सह प्रेरितः     ४२.९    (१४६९)  

वयम् अकुशलाः कर्णोपान्ते निवेशयितुं मुखं कृतकचरितैर् भर्तुश् चेतो न वञ्चयितुं क्षमाः /  
प्रियम् अपि वचो मिथ्या वक्तुं जडैर् न च शिक्षितं क इव हि गुणो यो ऽस्मान् कुर्यान् नरेश्वरवल्लभान्     ४२.१०    (१४७०)  

खलोल्लापाः सोढाः कथम् अपि पराराधनपरैर् निगृह्यान्तर् दुःखं हसितम् अपि शून्येन मनसा /  
कृतो वित्तस्तम्भप्रतिहतधियाम् अञ्जलिर् अपि त्वम् आशे मोघाशे किम् अपरम् अतो नर्तयसि माम्     ४२.११    (१४७१)  

जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्वितधिया वचो वैदेहीति प्रतिदिशम् उदश्रु प्रलपितम् /  
कृता लङ्गाभर्तुर् वदनपरिपाटीषु घटना मयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्व् अधिगता     ४२.१२    (१४७२)  

सृजति तावद् अशेषगुणालयं पुरुषरत्नम् अलंकरणं भुवः /  
तदनु तत् क्षणभङ्गि करोति चेद् अहह कष्टम् अपण्डितता विधेः     ४२.१३    (१४७३)  

सत्पुरुषपक्षपातिनि भगवति भवितव्यते नमस् तुभ्यम् /     
या त्वं स्वयम् अकृतज्ञं जडम् अकुलीनं न संस्पृशति     ४२.१४    (१४७४)        

दाता बलिः प्रार्थयिता च विष्णुर् दानं मही वाजिमखस्य कालः /  
नमो ऽस्तु तस्यै भवितव्यतायै यस्याः फलं बन्धनम् एव जातम्     ४२.१५    (१४७५)  

प्रिया दुहितरो धातुर् विपदः प्रतिभान्ति नः /  
गुणवत्यः कुलीनेभ्यो दीयन्ते कथम् अन्यथा     ४२.१६    (१४७६)  

भद्रे वाणि विधेहि तावद् अमलां वर्णानुपूर्वीं मुखे चेतः स्वास्थ्यम् उपेहि गच्छ गुरुते यत्र स्थिता मानिनः /  
लज्जे तिष्ठ पराङ्मुखी क्षणम् इतस् तृष्णु पुरः स्थीयतां पापो यावद् अहं ब्रवीमि धनिने देहीति दीनं वचः     ४२.१७    (१४७७)  

प्रियां हित्वा बालाम् अभिनवविसालव्यसनिनीम् अधीते भिक्षाभुग् भुवम् अधिशयानश् चिरतरम् /  
अपि ज्ञात्वा शास्त्रं कटकम् अटतो जीर्यति वपुस् ततो रे पाण्डित्यं यद् इह न सुखं नो ऽपि च तपः     ४२.१८    (१४७८)  

विद्यालते तपस्विनि विकसितसितकुसुमवाक्यसम्पन्ने /     
विरम वरं भ्रमरहिते न फलसि भुक्तिं च मुक्तिं च     ४२.१९    (१४७९)       

उन्मादगद्गदगिरो मदविह्वलाक्ष्या भ्रश्यन्निजप्रकृतयः कृतम् अस्मरन्तः /  
ऐश्वर्यसीधुरसपानविघूर्णमानाः के नाम न प्रतिपदं पुरुषाः स्खलन्ति     ४२.२०    (१४८०)  

स्वल्पद्रविणकणा वयम् अमी च गुणिनो दरिद्रति सहस्रम् /     
दानव्यसनलवो हृदि धिग् धातः किं विडम्बयसि     ४२.२१    (१४८१)       

विद्यावान् अपि जन्मवान् अपि तथा युक्तो ऽपि चान्यैर् गुणैर् यन् नाप्नोति मनः समीहितफलं दैवस्य सा वाच्यता /  
एतावत् तु हृदि व्यथां वितनुते यत् प्राक्तनैः कर्मभिर् लक्ष्मीं प्राप्य जडो ऽप्य् असाधुर् अपि च स्वां योग्यतां मन्यते     ४२.२२    (१४८२)  

ईश्वरगृहम् इदम् अत्र हि विषं च वृषभश् च भस्म चाद्रियते /     
यस् तु न विषं न वृषभो न भस्म तस्यात्र का गणना     ४२.२३    (१४८३)       

कामघ्नाद् विषसदृशो भूत्यवलिप्ताद् भुजङ्गसङ्गरुचेः /     
को भृङ्गीव न शुष्यति वाञ्छ न फलम् ईश्वराद् अगुणात्     ४२.२४    (१४८४)       

अपि वज्रेण संघर्षम् अपि पद्भ्यां पराभवम् /  
सहन्ते गुणलोभेन त एव मणयो यदि     ४२.२५    (१४८५)  

लभन्ते कथम् उत्थानम् अस्थानं गुणिनो गताः /  
दृष्टः किं क्वापि केनापि कर्दमात् कन्दुकोद्गमः     ४२.२६    (१४८६)  

हृत्पट्टके यद् यद् अहं लिखामि तत् तद् विधिर् लुम्पति सावधानः /     
भूयोविलोपान् मसृणे त्व् इदानीं रेखापि नोदेति मनोरथस्य     ४२.२७    (१४८७)       

कुर्यान् न किं धनवतः स्वजनस्य वार्ता किं तत्क्रिया नयनयोर् न धृतिं विदध्यात् /  
माम् एष याचितुम् उपागत इत्य् असत्य- सम्भावनाविकलम् अस्य न चेन् मनः स्यात्     ४२.२८    (१४८८)  

अस्मादृशां नूनम् अपुण्यभाजां न स्वोपयोगी न परोपयोगी /  
सन्न् अप्य् असद्रूपतयैव वेद्यो दारिद्र्यमुद्रो गुणरत्नकोषः     ४२.२९    (१४८९)  

तावत् कथं कथय यासि गृहं परस्य तत्रापि चाटुशतम् आरभसे कथं च /  
स्वं वर्णयस्य् अथ कथं कुलपुत्र मानी हा मुग्ध दग्धजठरेण विडम्बितो ऽसि     ४२.३०    (१४९०)  

सारसवत्ता विहता न बका विलसन्ति चरति नो कङ्कः /     
सरसीव कीर्तिशेषं गतवति भुवि विक्रमादित्ये     ४२.३१    (१४९१)       
सुबन्धोः 
उचितकर्म तनोति न सम्पदाम् इतरद् अप्य् असद् एव विवेकिनाम् /  
इति निरस्तसमस्तसुखान्वयः कथम् अतो न विषीदतु पण्डितः     ४२.३२    (१४९२)  

छित्वा पाशम् अपास्य कूटरचनां भङ्क्त्वा बलाद् वागुरां पर्यस्ताग्निशिखाकलापजटिलान् निःसृत्य दूरं वनात् /  
व्याधानां शरगोचराद् अतिजवेनोत्प्लुत्य गच्छन् मृगः कूपान्तःपतितः करोति विगुणे किं वा विधौ पौरुषम्     ४२.३३    (१४९३)  

कामं वनेषु हरिणास् तृणेन जीवन्त्य् अयत्नसुलभेन /     
विदधति धनिषु न दैन्त्यं ते किल पशवो वयं सुधियः     ४२.३४    (१४९४)       

वसुमति वसुमति बन्धौ धनलवलोभेन ये निषीदन्ति /     
तांश् च तृणान् इव दधती कलयसि वद गौरवं कस्य     ४२.३५    (१४९५)       

कपोलेभ्यो बद्धः कथम् अखिलविश्वप्रभुर् असाव् अनार्यैर् अस्माभिः परम् इयम् अपूर्वैव रचना /  
यद् इन्दोः पीयूषद्रवमयमयूखोत्करकिरः कलङ्को रत्नं तु प्रतिफणम् अनर्घं विषभृताम्     ४२.३६    (१४९६)  
वित्तोकस्य 

सर्वः प्राणविनाशसंशयकरीं प्राप्यापदं दुस्तरां प्रत्यासन्नभयो न वेत्ति विभवं स्वं जीवितं काङ्क्षति /  
उत्तीर्णस् तु ततो धनार्थम् अपरां भूयो विशत्य् आपदं प्राणानां च धनस्य चायम् अधियाम् अन्योन्यहेतुः पणः     ४२.३७    (१४९७)  

नो मेघायितम् अर्थवारिविरहक्लिष्टे ऽर्थशस्ये मया नोद्वृत्तप्रतिपक्षपर्वतकुले निर्घातवातायितम् /  
नो वा वामविलोचनामलमुखाम्भोजेषु भृङ्गायितं मातुः केवलम् एव यौवनवनच्छेदे कुठारायितम्     ४२.३८    (१४९८)  
भर्तृहरेः 

ये कारुण्यपरिग्रहाद् अपणितस्वार्थाः परार्थान् प्रति प्राणैर् अप्य् उपकुर्वते व्यसनिनस् ते साधवो दूरतः /  
विद्वेषानुगमाद् अनर्जितकृपो रूक्षो जनो वर्तते चक्षुः संहर बाष्पवेगम् अधुना कस्याग्रतो रुद्यते     ४२.३९    (१४९९)  
मातृगुप्तस्य 

नरेन्द्रैः श्रीचन्द्रप्रभृतिभिर् अतीतं सहृदयैर् अतिक्रान्तं तैस् तैः कविभिर् अभिनन्दादिभिर् अपि /  
इदानीं वाक् तूष्णीं भव किम् उ मुधैव प्रलपसि क्व पूजासम्भारः क्व च तव गुणोल्लासरभसः     ४२.४०    (१५००)  
वाक्कूटस्य 

सुधासूतिः क्षीणो गणपतिर् असाव् एकदशनः पदभ्रष्टा देवी सरिद् अपि सुराणां भगवती /  
द्विजिह्वाद् अन्येषां क्व ननु गुणिनाम् ईश्वरजुषां त्वया दृष्टो भोगः किम् इह विफलं क्लिश्यसि मनः     ४२.४१    (१५०१)  

गच्छ त्रपे विरम धैर्य धियः किम् अत्र मिथ्या विडम्बयसि किं पुरुषाभिमान /  
प्रध्वस्तसर्वगुणम् अर्जितदोषसैन्यं दैन्यं यद् आदिशति तद् वयम् आचरामः     ४२.४२    (१५०२)  

निरानन्दा दारा व्यसनविधुरो बान्धवजनो जनीभूतं मित्रं धनविरहदीनः परिजनः /  
असंतुष्टं चेतः कुलिशकठिनं जीवितम् इदं विधिर् वामारम्भस् तद् अपि च मनो वाञ्छति सुखम्     ४२.४३    (१५०३)  

दुर्वासो मलिनाङ्गयष्टिर् अबला दृष्टो जनः स्वे गृहे नीचात् कर्णकटु श्रुतं धनम् अदाद् आरुढगर्वं वचः /  
अन्यो मन्दिरम् आगतः परिचयाद् अप्राप्तकामो गतः खिन्नाः स्मः स्वपरोपकारकरणक्लीबां वहन्तस् तनुम्     ४२.४४    (१५०४)  

क्व पङ्कः क्वाम्भोजं क्वणदलिकुलालापमधुरं शिरो रौद्रं क्वाहेः स्फुरदुरुमयूखः क्व च मणिः /  
कलिः क्वायं पापः क्व च गुणनिधेर् जन्म भवतो विधिः सत्यं सत्यं सदृशविनियोगेष्व् अकुशलः     ४२.४५    (१५०५)  

नमस्यः प्रज्ञावान् परिकलितलोकत्रयगतिः सुखी मूर्खः सो ऽपि स्वगतमहिमाद्वैतहृदयः /  
अयं मा भूत् कश्चित् प्रतनुमतिकिर्मीरितमनः- समाधानोन्मीलत्सदसदितिसंदेहविधुरः     ४२.४६    (१५०६)  
वल्लणस्य 

अस्माभिश् चतुरम्बुराशिरशनावच्छेदिनीं मेदिनीं भ्राम्यद्भिर् न स को ऽपि निस्तुषगुणो दृष्टो विशिष्टो जनः /  
यस्याग्रे चिरसंचितानि हृदये दुःखानि सौख्यानि वा संजल्प्य क्षणम् एकम् अर्धम् अथवा निःश्वस्य विश्राम्यते     ४२.४७    (१५०७)  

इतो दावज्वालः स्थलभुव इतो जालजटिला इतो व्याधो धावत्य् अयम् अनुपदं वक्रितधनुः /  
इतो ऽप्य् अग्रे तिष्ठत्य् अयम् अजगरो विस्तृतमुखः क्व यायात् किं कुर्यान् मृगशिशुर् अयं दैववशगः     ४२.४८    (१५०८)  

केनेयं श्रीर् व्यसनरुचिना शोण विश्राणिता ते जाने जानुद्वयसजल एवाभिरामस् त्वम् आसीः /  
वेगभ्रश्यत्तटरुहवनो दुस्तरावर्तवीचिः कस्येदानीं कलुषसलिलः कूलभेदी प्रियो ऽसि     ४२.४९    (१५०९)  
शतानन्दस्य 

सिन्धोर् अर्णः स्थगितगगनाभोगपातालकुक्षः पोतोपाया इह हि बहवो लङ्घनाय क्षमन्ते /  
आहो रिक्तः कथम् अपि भवेद् एष दैवात् तदानीं को नाम स्याद् अतटकुहरालोकनैर् यस्य कल्पः     ४२.५०    (१५१०)  
केशटस्य 

दैवे समर्प्य चिरसंचितमोहभारं स्वस्थाः सुखं वसत किं परयाचनाभिः /  
मेरुं प्रदक्षिणयतो ऽपि दिवाकरस्य ते तस्य सप्त तुरगा न कदाचिद् अष्टौ     ४२.५१    (१५११)  

अर्थो न सम्भृतः कश्चिन् न विद्या काचिद् अर्जिता /  
न तपः संचितं किंचिद् गतं च सकलं वयः     ४२.५२    (१५१२)  

आजन्मानुगते ऽप्य् अस्मिन् नाले विमुखम् अम्बुजम् /  
प्रायेण गुणपूर्णेषु रीतिर् लक्ष्मीवताम् इयम्     ४२.५३    (१५१३)  
सरोकस्य 

दृष्टा साथ कुपीटयोनिमहसा लेलिह्यमानाकृतिः पुष्पोन्मेषवती च किंशुकलता नीतावनीं वायुना /  
रम्भे नोपरि पद्मयोर् बिसलते नाग्रस्फुरत्पल्लवे सौवर्णौ न घटौ न नूतनघनासन्नः शशी पार्वणः     ४२.५४    (१५१४)  
शशीकरस्य 

तोयं निर्मथितं घृताय मधुने निष्पीडितः प्रस्तरः स्नानार्थं मृगतृष्णिकोर्मितरला भूमिः समालोकिता /  
दुग्धा सेयम् अचेतनेन जरती दुग्धस्यता गर्दभी कष्टं यत् खलु दीर्घया धनतृषा नीचो जनः सेवितः     ४२.५५    (१५१५)  
जोयीकस्य 

रत्नाकरस् तव पिता स्थितिर् अम्बुजेषु भ्राता सुधारसमयः पतिर् आद्यदेवः /  
केनापरेण कमले वद शिशिक्षितासि शारङ्गशृङ्गकुटिलानि विचेष्टितानि     ४२.५६    (१५१६)  

अर्थाभावे मृदुता काठिन्यं भवति चार्थबाहुल्ये /     
नैकत्रार्थमृदुत्वे प्रायः श्लोके च लोके च     ४२.५७    (१५१७)       

        इति निर्वेदव्रज्या|| ४२