बृहत्संहिता/अध्यायः ७८
७८  शय्यासनलक्षणाध्यायः ।।
 सर्वस्य सर्वकालं यस्मादुपयोगं एति शास्त्रं इदम् ।	
 राज्ञां विशेषतो +अतः शयनऽसनलक्षणं वक्ष्ये ।।	७८.०१ ।। 
 असनस्पन्दनचन्दनहरिद्रसुरदारुतिन्दुकीशालाः ।	
 काश्मर्यञ्जनपद्मकशाका वा शिंशपा च शुभाः ।।	७८.०२ ।। 
 अशनिजलानिलहस्तिप्रपातिता मधुविहङ्गकृतनिलयाः ।	
 चैत्यश्मशानपथिजऊर्ध्वशुष्कवल्लीनिबद्धाश्च ।।	७८.०३ ।। 
 कण्टकिनो *ये च[क्.वा ये] स्युर्महानदीसङ्गमौद्भवा ये च ।	
 सुरभवनजाश्च न शुभा ये चापरयाम्यदिक्पतिताः ।।	७८.०४ ।। 
 प्रतिषिद्धवृक्षनिर्मितशयनऽसनसेवनात्कुलविनाशः ।	
 व्याधिभयव्ययकलहा भवन्त्यनर्था[क्.अनर्थाश्च] अनेकविधाः ।।	७८.०५ ।। 
 पूर्वच्छिन्नं यदि वा दारु भवेत्तत्परीक्ष्यं आरम्भे ।	
 यद्यारोहेत्तस्मिन्कुमारकः पुत्रपशुदं तत् ।।	७८.०६ ।। 
 सितकुसुममत्तवारणदध्यक्षतपूर्णकुम्भरत्नानि ।	
 मङ्गल्यान्यन्यानि च दृष्ट्वाआरम्भे शुभं ज्ञेयम् ।।	७८.०७ ।। 
 कर्माङ्गुलं यवाष्टकं उदरऽसक्तं तुषैः परित्यक्तम् ।	
 अङ्गुलशतं नृपाणां महती शय्या जयाय कृता ।।	७८.०८ ।। 
 नवतिः सैव षडूना द्वादशहीना त्रिषट्कहीना च ।	
 नृपपुत्रमन्त्रिबलपतिपुरोधसां स्युर्यथासङ्ख्यम् ।।	७८.०९ ।। 
 अर्धं अतो +अष्टांशोनं विष्कम्भो विश्वकर्मणा प्रोक्तः ।	
 आयामत्र्यंशसमः पादौच्छ्रायः सकुक्ष्य[क्.सकुक्षि]शिराः ।।	७८.१० ।। 
 यः सर्वः श्रीपर्ण्या पर्यङ्को निर्मितः स धनदाता ।	
 असनकृतो रोगहरस्तिन्दुकसारेण वित्तकरः ।।	७८.११ ।। 
 यः केवलशिंशपया विनिर्मितो बहुविधं स वृद्धिकरः ।	
 चन्दनमयो रिपुघ्नो धर्मयशोदीर्घजीवितकृत् ।।	७८.१२ ।। 
 यः पद्मकपर्यङ्कः स दीर्घं आयुः श्रियं श्रुतं वित्तम् ।	
 कुरुते शालेन कृतः कल्याणं शाकरचितश्च ।।	७८.१३ ।। 
 केवलचन्दनरचितं काञ्चनगुप्तं विचित्ररत्नयुतम् ।	
 अध्यासन्पर्यङ्कं विबुधैरपि पूज्यते नृपतिः ।।	७८.१४ ।। 
 अन्येन समायुक्ता न तिन्दुकी शिंशपा च शुभफलदा ।	
 न *श्रीपर्णेन[क्.श्रीपर्णी न] च देवदारुवृक्षो न चाप्यसनः ।।	७८.१५ ।। 
 शुभदौ तु शालशाकौ[क्.शाकशालौ] परस्परं संयुतौ पृथक्चएव ।	
 तद्वत्पृथक्प्रशस्तौ सहितौ च हरिद्रककदम्बौ ।।	७८.१६ ।। 
 सर्वः स्पन्दनरचितो न शुभः प्राणान्हिनस्ति चाम्बकृतः ।	
 असनो +अन्यदारुसहितः क्षिप्रं दोषान्करोति बहून् ।।	७८.१७ ।। 
 अम्बस्पन्दनचन्दनवृक्षाणां स्पन्दनात्शुभाः पादाः ।	
 फलतरुणा शयनासनं इष्टफलं भवति सर्वेण ।।	७८.१८ ।। 
 गजदन्तः सर्वेषां प्रोक्ततरूणां प्रशस्यते योगे ।	
 कार्यो +अलङ्कारविधिर्गजदन्तेन प्रशस्तेन ।।	७८.१९ ।। 
 दन्तस्य मूलपरिधिं द्विरायतं प्रोह्य कल्पयेत्शेषम् ।	
 अधिकं अनूपचराणां न्यूनं गिरिचारिणां किञ् चित् ।।	७८.२० ।। 
 *श्रीवृक्ष[क्.श्रीवत्स]वर्धमानच्छत्रध्वजचामरानुरूपेषु ।	
 छेदे दृष्टेष्वारोग्य[क्.अरोग्य]विजयधनवृद्धिसौख्यानि ।।	७८.२१ ।। 
 प्रहरणसदृशेषु जयो नन्द्यावर्ते प्रनष्टदेशऽप्तिः ।	
 लोष्ठे[क्.ऊ.लोष्टे] तु लब्धपूर्वस्य भवति देशस्य सम्प्राप्तिः ।।	७८.२२ ।। 
 स्त्रीरूपे धननाशो[क्.स्वविनाशो] भृङ्गारे +अभ्युत्थिते सुतौत्पत्तिः ।	
 कुम्भेन निधिप्राप्तिर्यात्राविघ्नं च दण्डेन ।।	७८.२३ ।। 
 कृकलासकपिभुजङ्गेष्वसुभिक्षव्याधयो रिपु*वशित्वम्[क्.वशत्वम्] ।	
 गृध्रौलूकध्वाङ्क्षश्येनऽकारेषु जनमरकः ।।	७८.२४ ।। 
 पाशे +अथ वा कबन्धे नृपमृत्युर्जनविपत्स्रुते रक्ते ।	
 कृष्णे श्यावे रूक्षे दुर्गन्धे चाशुभं भवति ।।	७८.२५ ।। 
 शुक्लः समः सुगन्धिः स्निग्धश्च शुभावहो भवेच्छेदः ।	
 अशुभशुभच्छेदा ये शयनेष्वपि ते तथा फलदाः ।।	७८.२६ ।। 
 ईषायोगे दारु प्रदक्षिणाग्रं प्रशस्तं आचार्यैः ।	
 अपसव्यएकदिगग्रे भवति भयं भूतसञ्जनितम् ।।	७८.२७ ।। 
 एकेनावाक्शिरसा[क्.एकेनावाक्च्छिरसा] भवति हि पादेन पादवैकल्यम् ।	
 द्वाभ्यां न जीर्यते +अन्नं त्रिचतुर्भिः क्लेशवधबन्धाः ।।	७८.२८ ।। 
 सुषिरे +अथ वा विवर्णे ग्रन्थौ पादस्य शीर्षगे व्याधिः ।	
 पादे कुम्भो यश्च ग्रन्थौ तस्मिन्नुदररोगः ।।	७८.२९ ।। 
 कुम्भाधस्ताज्जङ्घा तत्र कृतो जङ्घयोः करोति भयम् ।	
 तस्याश्चऽधरो +अधः क्षयकृद्द्रव्यस्य तत्र कृतः ।।	७८.३० ।। 
 खुरदेशे यो ग्रन्थिः खुरिणां पीडाकरः स निर्दिष्टः ।	
 ईषाशीर्षण्योश्च त्रिभागसंस्थो भवेन्न शुभः ।।	७८.३१ ।। 
 निष्कुटं अथ कोलाक्षं सूकरनयनं च वत्सनाभं च ।	
 कालकं अन्यद्धुन्धुकं इति कथितश्छिद्रसंक्षेपः ।।	७८.३२ ।। 
 घटवत्सुषिरं मध्ये सङ्कटं आस्ये च निष्कुटं छिद्रम् ।	
 निष्पावमाषमात्रं नीलं छिद्रं च कोलाक्षम् ।।	७८.३३ ।। 
 सूकरनयनं विषमं विवर्णं अध्यर्धपर्वदीर्घं च ।	
 वामावर्तं भिन्नं पर्वमितं वत्सनाभऽख्यम् ।।	७८.३४ ।। 
 कालकसंज्ञं कृष्णं धुन्धुकं इति यद्भवेद्विनिर्भिन्नम् ।	
 दारुसवर्णं छिद्रं न तथा पापं समुद्दिष्टम् ।।	७८.३५ ।। 
 निष्कुटसण्ज्ञे द्रव्यक्षयस्तु कोलेक्षणे कुलध्वंसः ।	
 शस्त्रभयं सूकरके रोगभयं वत्सनाभाख्ये ।।	७८.३६ ।। 
 कालकधुन्धुकसंज्ञं कीटैर्विद्धं च न शुभदं छिद्रम् ।	
 सर्वं ग्रन्थिप्रचुरं सर्वत्र न शोभनं दारु ।।	७८.३७ ।। 
 एकद्रुमेण धन्यं वृक्षद्वयनिर्मितं च धन्यतरम् ।	
 त्रिभिरात्मजवृद्धिकरं चतुर्भिरर्थं[क्.अर्थो] यशश्चाग्र्यम् ।।	७८.३८ ।। 
 पञ्चवनस्पतिरचिते पञ्चत्वं याति तत्र यः शेते ।	
 षट्सप्ताष्टतरूणां काष्ठैर्घटिते कुलविनाशः ।।	७८.३९ ।।