गरुडपुराणम्/ब्रह्मकाण्डः (मोक्षकाण्डः)/अध्यायः २३
श्रीगरुडमहापुराणम् २३
श्रीकृष्ण उवाच  ।
सोमस्य पुत्री पूर्वसर्गे बभूव भार्या मदीया जाम्बवती मम प्रिया  ।
तासां मध्ये ह्यधिका वीन्द्र किञ्चिद्रुद्रादिभ्यः पञ्चगुणैर्विहीना  ॥ ३,२३.१ ॥
यदावेशो बलवान्स्याद्रमायां तदानास प्रियते केशवोलम्  ।
यदावेशाद्ध्रासमुपैति काले तदा तासां साम्यमाहुर्महान्तः  ॥ ३,२३.२ ॥
लक्ष्म्यावेशः किञ्चिदस्त्येव नित्यमतस्ताभ्यः किञ्चिदाधिक्यमस्ति  ॥ ३,२३.३ ॥
गरुड उवाच  ।
तासां मध्ये जाम्बवन्ती तु कृष्ण आराधनं कीदृशं सा चकार  ।
तन्मे ब्रूहि कृपया विश्वमूर्ते आधिक्ये वै कारणं ताभ्य एव  ॥ ३,२३.४ ॥
गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान् देवकीसुतः  ।
मेघगंभीरया वाचा उवाच विनतासुतम्  ॥ ३,२३.५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच  ।
या पूर्वसर्गे सोमपुत्री बभूव पितुर्गृहे वर्तमानापि साध्वी  ।
जन्म स्वकीयं सार्थकं वै चकार पित्रा साकं विष्णुशुश्रूषणे न च  ॥ ३,२३.६ ॥
शुश्राव नित्यं सत्पुराणानि चैवं चक्रे सदा विष्णुपादप्रणामम्  ।
चक्रे सदा तारकस्यापि विष्णोः प्रदक्षिणं स्मरणं कुर्वती सा  ॥ ३,२३.७ ॥
पित्रा साकं सा तु कन्या खगेन्द्र वैराग्ययुक्ता श्रवणात्संबभूव  ।
केशं च मित्रं द्विरदादिकं च अनर्घ्यरत्नानि गृहादिकं च  ॥ ३,२३.८ ॥
सर्वं ह्येतन्नश्वरं चैव मेने ममाधीनं हरिणा वै कृतं च  ।
येनैव दत्तं पुत्रमित्रादिकं च तेना हृतं वेदनां नैव चक्रे  ॥ ३,२३.९ ॥
अद्यैव विष्णुः परमो दयालुः दयां मयि कृतवांस्तेन सुष्ठु  ।
पित्रा साकं कन्यका सा तु वीन्द्र सदात्मनि ह्यमले वासुदेवे  ॥ ३,२३.१० ॥
एकान्तत्वं सुष्ठु भक्त्या गता सा यदृच्छया सोपपन्नेन देवी  ।
अकल्पयन्त्यात्मनो वीन्द्र वृत्तिं चकार यत्सावधिराधं प्रथैव  ॥ ३,२३.११ ॥
सा वै वित्तं विष्णुपादारविन्दे दुः खार्णवात्तराके संचकार  ।
वागीन्द्रिद्रियं खग सम्यक्चकार हरेर्गुणानां वर्णने वा सदैव  ॥ ३,२३.१२ ॥
हस्तौ च विष्णोर्गृहसंमार्जनादौ चकार देवी गात्रमलापहारम्  ।
श्रोत्रं च चक्रे हरिसत्कथोदये मोक्षादिमार्गे ह्यमृतोपमे च  ॥ ३,२३.१३ ॥
नेत्रं च चक्रे प्रतिमादिदर्शने अनादिकालीनमलापहरिणी  ।
सद्वैष्णवानां स्पर्शने चैव संगे निर्माल्यगन्धानुविलेपने त्वक् ॥ ३,२३.१४ ॥
घ्रार्णेद्रियं सा हरिपादसारे चकार संसारविमुक्तिदे च  ।
जिह्वेन्द्रियं हरिनैवेद्यशेषे श्रीमत्तुलस्यादिविमिश्रिते च  ॥ ३,२३.१५ ॥
पादौ हरेः क्षेत्रपथानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने  ।
कामं हृदास्ये तु हरिदास्यकाम्या तथोत्तमश्लोकजनाश्चरन्ति  ॥ ३,२३.१६ ॥
निष्कामरूपे च मतिं चकार वागिन्द्रियं स्तवनं स्वीचकार  ।
एवं सदा कार्यसमूहमात्मना समर्पयित्वा परमेशपादयोः  ॥ ३,२३.१७ ॥
तीर्थाटनार्थं तु जगाम पित्रा साकं हरेः प्रीणनाद्यर्थमेव  ।
आराधयित्वा ब्राह्मणान्विष्णुभक्तानादौ गृहे वस्त्रसंभूषणाद्यैः  ॥ ३,२३.१८ ॥
पश्चात्कल्पं कारयामास देवी विष्णोरग्रे तीर्थयात्रार्थमेव  ।
यावत्कालं तीर्थयात्रा मुकुन्द तावत्कालं तूर्ध्वरेता भवामि  ॥ ३,२३.१९ ॥
यावत्कालं तीर्थयात्रां करिष्ये तावद्दत्ताद्वैष्णवानां च संगम्  ।
हरेः कथाश्रवणं स्यान्मुकुन्द नावैष्णवानां संगिनामङ्गसंगम्  ॥ ३,२३.२० ॥
सुहृज्जनैः पुत्रमित्रादिकैश्च दीर्थाटनं नैव कुर्यां मुकुन्द  ।
कुर्वन्ति ये काम्यया तीर्थयात्रां तेषां संगं कुरु दूरे मुकुन्द  ॥ ३,२३.२१ ॥
शालग्रामं ये विहायैव यात्रां कुर्वन्ति तेषां किं फलं प्राहुरार्याः  ।
यदा तीर्थानां दर्शनं स्यात्तदैव शालग्रामं पुरतः स्थापयित्वा  ॥ ३,२३.२२ ॥
तीर्थाटनं पादचैरैः कृतं चेत्पूर्णं फलं प्राहुरार्याः खगेन्द्र  ।
पादत्राणं पादरक्षां च कृत्वा तीर्थाटनं पादहीनं तदाहुः  ॥ ३,२३.२३ ॥
यो वाहने तुरगे चोपविष्टस्तीर्थाटनं कुरुते चार्धहीनम्  ।
वृषादीनां वाहने पादमाहुः परान्नानां भोजने व्यर्थमाहुः  ॥ ३,२३.२४ ॥
महात्मनां वेदविदां यतीनां परान्नानां भोजने नैव दोषः  ।
संकल्पयित्वा परमादरेण जगाम सा तीर्थयात्रार्थमेव  ॥ ३,२३.२५ ॥
आदौ स्नात्वा हरिनिर्मात्यगन्धं विसर्जयित्वा श्रवणं वै चकार  ।
पित्रा साकं भोजनं चापि कृत्वा अग्रे दिने क्रोशमेकं जगाम  ॥ ३,२३.२६ ॥
तत्र द्विजान्पूजयित्वान्नपान रात्रौ तत्त्वं श्रावयामास देवी  ।
एवं यात्रां ये प्रकुर्वन्ति नित्यं तेषां यात्रां सफलां प्राहुरार्याः  ॥ ३,२३.२७ ॥
विना दयां तीर्थयात्रा खगेन्द्रव्यर्थेत्येवं वीन्द्र चाहुर्महान्तः  ।
दिवा रात्रौ ये न शृण्वन्ति दिव्यां हरेः कथां तीर्थमार्गे खगेन्द्र  ॥ ३,२३.२८ ॥
व्यर्थंव्यर्थं तस्य चाहुर्गतं वै अश्वादीनां वाहनानां च विद्धि  ।
अश्वादीनामपराधं वदस्व गङ्गादीनां दर्शनात्पापनाशः  ॥ ३,२३.२९ ॥
क्षेत्रस्थविष्णोर्दर्शनात्पापनाशो मार्जारस्याप्यपराधं वदस्व  ।
क्षेत्रस्थविष्णोः पूजनात्पापनाशः पूजावतामपराधं वदस्व  ॥ ३,२३.३० ॥
जपादीनां कुर्वतां पापनाशो विष्णोर्ध्यानात्सद्य एवाघनाशः  ।
अनुसंधानाद्रहितं सर्वमेव कृतं व्यर्थमेवेति चाहुः  ॥ ३,२३.३१ ॥
अतो हरेः पापविनाशिनीं कथां श्रुत्वा विष्णोर्भक्तिमान्स्यात्खगेन्द्र  ।
दृष्ट्वादृष्ट्वा हरिपादाङ्कितं च स्मृत्वास्मृत्वा भक्तिमान्स्यात्खगेन्द्र  ॥ ३,२३.३२ ॥
पित्रा साकं कन्यका सापि वीन्द्र शेषाचलस्थं श्रीनिवासं च द्रष्टुम्  ।
जगाम सा मार्गमध्ये हरिं च सा चिन्तयामास रमापतिं च  ॥ ३,२३.३३ ॥
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य वक्षः श्रीवत्सरत्नैर्भूषितं विस्तृतं च  ।
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य तुन्दं वलित्रयेणाङ्कितं सुंदरं च  ॥ ३,२३.३४ ॥
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य कण्ठं महर्लोकस्याश्रयं कंबुतुल्यम्  ।
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य नाभिं सदान्तरिक्षस्याश्रयं वै सुपूर्णम्  ॥ ३,२३.३५ ॥
कदा द्रक्ष्ये वदनं वै मुरारेर्जनलोकस्याश्रयं सर्वदैव  ॥ ३,२३.३६ ॥
शिरः कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये सत्यस्य लोकस्याश्रयं सर्वदैव  ।
कटिं कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये भूर्लोकस्याश्रयं सर्वदैव  ॥ ३,२३.३७ ॥
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य चोरु तलातलस्याश्रयं सर्वदैव  ।
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जानु सुकोमलं सुतलस्याश्रयं च  ॥ ३,२३.३८ ॥
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जङ्घे रसातलस्याश्रयेः सर्वदैव  ।
कदा द्रक्ष्ये पादतलं हरेश्च पाताललोकस्याश्रयं सर्वदैव  ॥ ३,२३.३९ ॥
इत्थं मार्गे चिन्तयन्ती च देवी शेषाचले शेषदेवं ददर्श  ।
फणैः सहस्रैः सुविराजमानं नानाद्रुमैर्वानरैर्वानरीभिः  ॥ ३,२३.४० ॥
अनन्त जन्मार्जितपुण्यसंचयान्मयाद्य दृष्टः परमाचलो हि  ।
तद्दर्शनाद्वाष्पकलाकुलेक्षणा सद्यः समुत्थाय ननाम मूर्ध्ना  ॥ ३,२३.४१ ॥
मुखं च दृष्ट्वा नमनं च कार्यं पृष्ठादिभागे नमनं न कार्यम्  ।
सापि द्विषट्कं नमनं च चक्रे शालग्रामं स्थापयित्वा पुरोऽस्य  ॥ ३,२३.४२ ॥
इत्थं कार्यं वैष्णवैः पर्वतस्य त्वं वैष्णवैर्विपरीतं च कार्यम्  ।
मध्वान्तःस्थः पर्वताग्रेस्ति नित्यं रमाब्रह्माद्यैः पूजितः श्रीनिवासः  ॥ ३,२३.४३ ॥
सुसत्तमं परमं श्रीनिवासं द्रक्ष्येऽथाहं ह्यारुरुक्षेऽचलञ्च  ।
इत्येवमुक्त्वा कपिलाख्यतीर्थे स्थानं चक्रे सा स्वपित्रा सहैव  ॥ ३,२३.४४ ॥
अत्रैवास्ते श्रीनिवासो हरिस्तु द्रव्येण रूपेण न चान्यथेति  ।
आदौ स्नात्वा मुण्डनं तत्र कृत्वा तीर्थश्राद्धं कारयित्वा सुतीर्थे  ॥ ३,२३.४५ ॥
गोभूहिरण्यादिसमस्तदानं दत्त्वा शैलं चारुरोहाथ साध्वी  ।
शालग्रामं स्थापयित्वा स चाग्रे पुनः प्रणामं सापि चक्रे सुभक्त्या  ॥ ३,२३.४६ ॥
सोपानानां शतपर्यन्तमेवमारुह्य सा ह्युपविष्टा तु तत्र  ।
शुश्राव सा भागवतं पुराणं शुश्राव वै वेङ्कटाद्रेः प्रशंसाम्  ॥ ३,२३.४७ ॥
जैगीषव्याद्गुरुपादात्सुभक्त्या सुश्राव तत्त्वं वेङ्कटाद्रेश्च सर्वम्  ॥ ३,२३.४८ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे वेङ्कटेशगिरियात्राक्रमनिरूपणं नाम त्रयोविंशोध्यायः

ब्रह्मकाण्डः