अर्थशास्त्रम्/अधिकरणम् १०/अध्यायः ५
पञ्च-धनुः-शत-अपकृष्टं दुर्गं अवस्थाप्य युद्धं उपेयात् । भूमि-वशेन वा   ।। १०.५.०१  ।।
 विभक्त-मुख्यां अचक्षुर्-विषये मोक्षयित्वा सेनां सेना-पति-नायकौ व्यूहेयातां   ।। १०.५.०२  ।।
 शम-अन्तरं पत्तिं स्थापयेत् । त्रि-शम-अन्तरं अश्वम् । पञ्च-शम-अन्तरं रथं हस्तिनं वा   ।। १०.५.०३  ।।
 द्वि-गुण-अन्तरं त्रि-गुण-अन्तरं वा व्यूहेत   ।। १०.५.०४  ।।
 एवं यथा-सुखं असम्बाधं युध्येत   ।। १०.५.०५  ।।
 पञ्च-अरत्नि धनुः   ।। १०.५.०६  ।।
 तस्मिन्धन्विनं स्थापयेत् । त्रि-धनुष्यश्वम् । पञ्च-धनुषि रथं हस्तिनं वा   ।। १०.५.०७  ।।
 पञ्च-धनुरनीक-संधिः पक्ष-कक्ष-उरस्यानां   ।। १०.५.०८  ।।
 अश्वस्य त्रयः पुरुषाः प्रतियोद्धारः   ।। १०.५.०९  ।।
 पञ्च-दश रथस्य हस्तिनो वा । पञ्च चाश्वाः   ।। १०.५.१०  ।।
 तावन्तः पाद-गोपा वाजि-रथ-द्विपानां विधेयाः   ।। १०.५.११  ।।
 त्रीणि त्रिकाण्यनीकं रथानां उरस्यं स्थापयेत् । तावत्कक्षं पक्षं चौभयतः   ।। १०.५.१२  ।।
 पञ्च-चत्वारिंशदेवं रथा रथ-व्यूहे भवन्ति । द्वे शते पञ्च-विंशतिश्चाश्वाः । षट्-शतानि पञ्च-सप्ततिश्च पुरुषाः प्रतियोधारः । तावन्तः पाद-गोपाः   ।। १०.५.१३  ।।
 एष सम-व्यूहः   ।। १०.५.१४  ।।
 तस्य द्वि-रथ-उत्तरा वृद्धिरा-एक-विंशति-रथादिति   ।। १०.५.१५  ।।
 एवं ओजा दश सम-व्यूह-प्रकृतयो भवन्ति   ।। १०.५.१६  ।।
 पक्ष-कक्ष-उरस्यानां मिथो विषम-संख्याने विषम-व्यूहः   ।। १०.५.१७  ।।
 तस्यापि द्वि-रथौत्तरा वृद्धिरा-एक-विंशति-रथादिति   ।। १०.५.१८  ।।
 एवं ओजा दश विषम-व्यूह-प्रकृतयो भवन्ति   ।। १०.५.१९  ।।
 अतः सैन्यानां व्यूह-शेषं आवापः कार्यः   ।। १०.५.२०  ।।
 रथानां द्वौ त्रि-भागावङ्गेष्वावापयेत् । शेषं उरस्यं स्थापयेत्  ।। १०.५.२१  ।।
 एवं त्रि-भाग-ऊनो रथानां आवापः कार्यः   ।। १०.५.२२  ।।
 तेन हस्तिनां अश्वानां आवापो व्याख्यातः   ।। १०.५.२३  ।।
 यावद्-अश्व-रथ-द्विपानां युद्ध-सम्बाधनं न कुर्यात्तावदावापः कार्यः   ।। १०.५.२४  ।।
 दण्ड-बाहुल्यं आवापः   ।। १०.५.२५  ।।
 पत्ति-बाहुल्यं प्रत्यापावः   ।। १०.५.२६  ।।
 एक-अङ्ग-बाहुल्यं अन्वावापः   ।। १०.५.२७  ।।
 दूष्य-बाहुल्यं अत्यावापः   ।। १०.५.२८  ।।
 पर-आवापात्प्रत्यावापाच्च चतुर्-गुणादा-अष्ट-गुणादिति वा विभवतः सैन्यानां आवापः   ।। १०.५.२९  ।।
 रथ-व्यूहेन हस्ति-व्यूहो व्याख्यातः   ।। १०.५.३०  ।।
 व्यामिश्रो वा हस्ति-रथ-अश्वानां  चक्र-अन्तेषु हस्तिनः पार्श्वयोरश्वा रथा उरस्ये   ।। १०.५.३१  ।।
 हस्तिनां उरस्यं रथानां कक्षावश्वानां पक्षाविति मध्य-भेदी   ।। १०.५.३२  ।।
 विपरीतोअन्त-भेदी   ।। १०.५.३३  ।।
 हस्तिनां एव तु शुद्धः  साम्नाह्यानां उरस्यं औपवाह्यानां जघनं व्यालानां कोट्याविति   ।। १०.५.३४  ।।
 अश्व-व्यूहो  वर्मिणां उरस्यं शुद्धानां कक्ष-पक्षाविति   ।। १०.५.३५  ।।
 पत्ति-व्यूहः  पुरस्तादावरणिनः पृष्ठतो धन्विनः   ।। १०.५.३६  ।।
 इति शुद्धाः   ।। १०.५.३७  ।।
 पत्तयः पक्षयोरश्वाः पार्श्वयोः हस्तिनः पृष्ठतो रथाः पुरस्तात् । पर-व्यूह-वशेन वा विपर्यासः   ।। १०.५.३८  ।।
 इति द्व्य्-अङ्ग-बल-विभागः   ।। १०.५.३९  ।।
 तेन त्र्-अङ्ग-बल-विभागो व्याख्यातः   ।। १०.५.४०  ।।
 दण्ड-सम्पत्सार-बलं पुंसां  ।। १०.५.४१  ।।
 हस्त्य्-अश्वयोर्विशेषः कुलं जातिः सत्त्वं वयः-स्थता प्राणो वर्ष्म जवस्तेजः शिल्पं स्तैर्यं उदग्रता विधेयत्वं सुव्यञ्जन-आचारताइति   ।। १०.५.४२  ।।
 पत्त्य्-अश्व-रथ-द्विपानां सार-त्रि-भागं उरस्यं स्थापयेत् । द्वौ त्रि-भागौ कक्षं पक्षं चौभयतः । अनुलोमं अनुसारम् । प्रतिलोमं तृतीय-सारम् । फल्गु प्रतिलोमं   ।। १०.५.४३  ।।
 एवं सर्वं उपयोगं गमयेत्  ।। १०.५.४४  ।।
 फल्गु-बलं अन्तेष्ववधाय वेग-अभिहूलिको भवति   ।। १०.५.४५  ।।
 सार-बलं अग्रतः कृत्वा कोटीष्वनुसारं कुर्यात् । जघने तृतियिय-सारम् । मध्ये फल्गु-बलं   ।। १०.५.४६  ।।
 एवं एतत्सहिष्णु भवति   ।। १०.५.४७  ।।
 व्यूहं तु स्थापयित्वा पक्ष-कक्ष-उरस्यानां एकेन द्वाभ्यां वा प्रहरेत् । शेषैः प्रतिगृह्णीयात्  ।। १०.५.४८  ।।
 यत्परस्य दुर्बलं वीत-हस्त्य्-अश्वं दूष्य-अमात्यं कृत-उपजापं वा तत्-प्रभूत-सारेणाभिहन्यात्  ।। १०.५.४९  ।।
 यद्वा परस्य सारिष्ठं तद्-द्वि-गुण-सारेणाभिहन्यात्  ।। १०.५.५०  ।।
 यदङ्गं अल्प-सारं आत्मनस्तद्बहुनाउपचिनुयात्  ।। १०.५.५१  ।।
 यतः परस्यापचयस्ततोअभ्याशे व्यूहेत । यतोत्वा भयं स्यात्  ।। १०.५.५२  ।।
 अभिसृतं परिसृतं अतिसृतं अपसृतं उन्मथ्य-अवधानं वलयो गो-मूत्रिका मण्डलं प्रकीर्णिका व्यावृत्त-पृष्ठं अनुवंशं अग्रतः पार्श्वाभ्यां पृष्ठतो भग्न-रक्षा भग्न-अनुपात इत्यश्व-युद्धानि   ।। १०.५.५३  ।।
 प्रकीर्णिक-आवर्जान्येतान्येव चतुर्णां अङ्गानां व्यस्त-समस्तानां वा घातः । पक्ष-कक्ष-उरस्यानां च प्रभञ्जनं अवस्कन्दः सौप्तिकं चैति हसित्-युद्धानि   ।। १०.५.५४  ।।
 उन्मथ्य-अवधान-वर्जान्येतान्येव स्व-भूमावभियान-अपयान-स्थित-युद्धानिइति रथ-युद्धानि   ।। १०.५.५५  ।।
 सर्व-देश-काल-प्रहरणं उपांशु-दण्डश्चैति पत्ति-युद्धानि   ।। १०.५.५६  ।।
 एतेन विधिना व्यूहानोजान्युग्मांश्च कारयेत् । ।। १०.५.५७अ ब  ।।
 विभवो यावदङ्गानां चतुर्णां सदृशो भवेत्  ।। १०.५.५७च्द्  ।।
 द्वे शते धनुषां गत्वा राजा तिष्ठेत्प्रतिग्रहे  । ।। १०.५.५८अ ब  ।।
 भिन्न-संघातनं तस्मान्न युध्येताप्रतिग्रहः   ।। १०.५.५८च्द्  ।।