स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः १९४
अध्याय १९४
श्रीमार्कण्डेय उवाच -
तच्छ्रुत्वानान्तदेवेन विश्वरूपमुदाहृतम्  ।
देवराजस्तथा देवाः परं विस्मयमागताः  ॥ १९४.१ ॥
दृष्ट्वा चाप्सरसं पुण्यामुर्वशीं कमलाननाम्  ।
संत्रस्तो विस्मितश्चाभूदिन्द्रो राजश्रिया वृतः  ॥ १९४.२ ॥
न किंचिदुत्तरं वाक्यमुक्तवाञ्जोषमास्थितः  ।
इति वृत्तान्तभूतं हि नारायणविचेष्टितम्  ॥ १९४.३ ॥
भृगोः खात्यां(?) समुत्पन्ना लक्ष्मीः श्रुत्वा तु वै नृप  ।
वैश्वरूपं परं रूपं विस्मिताचिन्तयत्तदा  ॥ १९४.४ ॥
केनोपायेन स स्यान्मे भर्ता नारायणः प्रभुः  ।
व्रतेन तपसा वापि दानेन नियमेन च  ॥ १९४.५ ॥
वृद्धानां सेवनेनाथ देवताराधनेन वा  ।
इति चिन्तापरां कन्यां सती ज्ञात्वा युधिष्ठिर  ॥ १९४.६ ॥
प्राह प्राप्तो मया भर्ता शङ्करस्तपसा किल  ।
प्रजापतिश्च गायत्र्या ह्यन्याभिरभिवाञ्छिताः  ॥ १९४.७ ॥
तपसैव हि ते प्राप्यस्तस्मात्तच्चर सुव्रते  ।
तपस्त्वं हि महच्चोग्रं सर्ववाञ्छितदायकम्  ॥ १९४.८ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
सागरान्तं समासाद्य लक्ष्मीः परपुरंजय  ।
चचार विपुलं कालं तपः परमदुश्चरम्  ॥ १९४.९ ॥
स्थाणुवत्संस्थिता साभूद्दिव्यं वर्षसहस्रकम्  ।
तत इन्द्रादयो देवाः शङ्खचक्रगदाधराः  ॥ १९४.१० ॥
भूत्वा जग्मुस्तदर्थं ते सा तु पृष्टवती सुरान्  ।
विश्वरूपं वैष्णवं यत्तद्दर्शयत माचिरम्  ॥ १९४.११ ॥
विलक्षा व्रीडिता देवा गत्वा नारायणं तदा  ।
अब्रुवन् वैश्वरूपं नो शक्ता दर्शयितुं वयम्  ॥ १९४.१२ ॥
ततो यथेष्टं ते जग्मुः स च विष्णुरचिन्तयत् ।
उग्ररूपा स्थिता देवी देहं दहति भार्गवी  ॥ १९४.१३ ॥
तां तस्मात्तत्र गत्वाहं वरं दत्त्वा तु वाञ्छितम्  ।
पुनस्तपः करिष्यामि दर्शयिष्यामि वा पुनः  ।
वैष्णवं विश्वरूपं यद्दुर्दश्यं देवदानवैः  ॥ १९४.१४ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
ततो गत्वा हृषीकेशः सागरान्तस्थितां श्रियम्  ।
प्राह तुष्टोऽस्मि ते देवि वरं वृणु यथेप्सितम्  ॥ १९४.१५ ॥

श्रीरुवाच -
यदि तुष्टोऽसि मे देव प्रपन्नाया जनार्दन  ।
तदा दर्शय यद्दृष्टमप्सरोभिस्तवानघ  ॥ १९४.१६ ॥
विश्वरूपमनन्तं च भूतभावन केशव  ।
गन्धमादनमासाद्य कृतं यच्च तपस्त्वया  ॥ १९४.१७ ॥
तद्वदस्व विभो विष्णो न मिथ्या यदि केशव  ।
श्रद्दधामि न चैवाहं रूपस्यास्य कथंचन  ॥ १९४.१८ ॥
बहुभिर्यक्षरक्षोभिर्मायाचारिप्रचारिभिः  ।
छन्दिता मम जानद्भिर्भावमन्तर्गतं हरौ  ॥ १९४.१९ ॥
भूत्वा विष्णुस्वरूपास्ते चक्रिणश्च चतुर्भुजाः  ।
सुव्रीडिता गताः सर्वे विश्वरूपो सहायतः  ॥ १९४.२० ॥

मार्कण्डेय उवाच -
नारायणोऽथ भगवाञ्छङ्खचक्रगदाभृतम्  ।
तया तथोक्तस्तद्रूपं मुक्त्वा वै सुरपूजितम्  ॥ १९४.२१ ॥
रूपं परं यथोक्तं वै विश्वरूपमदर्शयत् ।
दर्शयित्वा वचः प्राह पञ्चरात्रविधानतः  ॥ १९४.२२ ॥
योऽर्चयिष्यति मां नित्यं स पूज्यः स च पूजितः  ।
धनधान्यसमायुक्तः सर्वभोगसमन्वितः  ॥ १९४.२३ ॥
मूलं हि सर्वधर्माणां ब्रह्मचर्यं परं तपः  ।
तेनाहं तत्र स्थास्यामि मूलश्रीपतिसंज्ञितः  ॥ १९४.२४ ॥
मूलश्रीः प्रोच्यते ब्राह्मी ब्रह्मचर्यस्वरूपिणी  ।
सर्वयोगमयी पुण्या सर्वपापहरी शुभा  ॥ १९४.२५ ॥
पतिस्तस्याः प्रभुरहं वरदः प्राणिनां प्रिये  ।
रेवाजले नरः स्नात्वा योऽर्चयेन्मां यतव्रतः  ॥ १९४.२६ ॥
मूलश्रीपतिनामानं वाञ्छिते प्राप्नुयात्फलम्  ।
दानानि तत्र यो दद्यान्महादानानि च प्रिये  ॥ १९४.२७ ॥
सहस्रगुणितं पुण्यमन्यस्थानादवाप्यते  ।
दृष्टं त्वया तत्र देशे सम्यक्चैवावधारितम्  ।
तदर्चित्वा परान् कामानाप्स्यसि त्वं न संशयः  ॥ १९४.२८ ॥
वरं वृणीष्व देवेशि वाञ्छितं दुर्लभं सुरैः  ।
दुर्गसंसारकान्तारपतितैः परमेश्वरि  ॥ १९४.२९ ॥

श्रीरुवाच -
नारायण जगद्धातर्नारायण जगत्पते  ।
नारायण परब्रह्म नारायणपरायण  ॥ १९४.३० ॥
प्रसीद पाहि मां भक्त्या सम्यक्सर्गे नियोजय  ।
प्रियो ह्यसि प्रियाहं ते यथा स्यां तत्तथा कुरु  ॥ १९४.३१ ॥
गृहं धर्मार्थकामानां कारणं देव संमतम्  ।
तदास्थायाश्रमं पुण्यं मां श्रेयसि नियोजय  ॥ १९४.३२ ॥

नारायण उवाच -
नारायणगिरा देवि विज्ञप्तोऽस्मि यतस्त्वया  ।
नारायणगिरिर्नाम तेन मेऽत्र भविष्यति  ॥ १९४.३३ ॥
नारायणस्मृतौ याति दुरितं जन्मकोटिजम्  ।
यस्माद्गिरति तस्माच्च गिरिरित्येव शब्दितम्  ॥ १९४.३४ ॥
तस्मात्सर्वाश्रयो देवि गिरिः पर्वतराङ्भवेत् ।
सुरासुरमनुष्याणां यथाहमपि चाश्रयः  ॥ १९४.३५ ॥
य एतत्पूजयिष्यन्ति मण्डलस्थं परं मम  ।
नारायणगिरिर्नाम देवरूपं शुभेक्षणे  ॥ १९४.३६ ॥
ते दिव्यज्ञानसम्पन्ना दिव्यदेहविचेष्टिताः  ।
दिव्यं लोकमवाप्स्यन्ति दिव्यभोगसमन्विताः  ॥ १९४.३७ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
तयोरेवं संवदतोर्देवा इन्द्रपुरोगमाः  ।
समागता वनोद्देशं सागरान्ते महर्षयः  ॥ १९४.३८ ॥
ततो भृगुं देवराजो नारायणविचिन्तितम्  ।
वव्रे ज्ञात्वा तु तत्कन्यां धर्मात्मा स ददौ च ताम्  ॥ १९४.३९ ॥
धर्मोऽपि विधिवद्वत्स विवाहं समकारयत् ।
देवदेवस्य राजर्षे देवतार्थे समाहितः  ॥ १९४.४० ॥

युधिष्ठिर उवाच -
धर्मो विवाहमकरोद्विधिवद्यत्त्वयोदितम्  ।
को विधिस्तत्र का दत्ता दक्षिणा भृगुणापि च  ॥ १९४.४१ ॥
विवाहयज्ञे समभूत्स्रुक्स्रुवग्रहणे च कः  ।
ऋत्विजः के सदस्याश्च तस्यासन् द्विजसत्तम  ॥ १९४.४२ ॥
किं तस्यावभृथं त्वासीत्तत्सर्वं वद विस्तरात् ।
त्वद्वाक्यामृतपानेन तृप्तिर्मम न विद्यते  ॥ १९४.४३ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
नारायणविवाहस्य यज्ञस्य च युधिष्ठिर  ।
तपसस्तस्य देवस्य सम्यगाचरणस्य च  ॥ १९४.४४ ॥
वक्तुं समर्थो न गुणान्ब्रह्मापि परमेश्वरः  ।
तथाप्युद्देशतो वच्मि शृणु भूत्वा समाहितः  ॥ १९४.४५ ॥
ब्रह्मा सप्तर्षयस्तत्र स्रुक्स्रुवग्रहणे रताः  ।
अग्नीञ्जुहुविरे राजन्वेदिर्धात्री ससागरा  ॥ १९४.४६ ॥
ददुः समुद्रा रत्नानि ब्रह्मर्षिभ्यो नृपोत्तम  ।
धनदोऽपि ददौ वित्तं सर्वब्राह्मणवाञ्छितम्  ॥ १९४.४७ ॥
विश्वकर्माऽपि देवानां ब्रह्मर्षीणां परंतप  ।
वेश्मानि सुविचित्राणि सर्वरत्नमयानि च  ॥ १९४.४८ ॥
कृत्वा प्रदर्शयामास देवेन्द्राय यशस्विने  ।
शतक्रतुस्ततो विप्रान्कापिष्ठलपुरोगमान्  ॥ १९४.४९ ॥
शौनकादींश्च पप्रच्छ बष्कलाञ्छागलानपि  ।
आत्रेयानपि राजेन्द्र वृणुध्वमभिवाञ्छितम्  ॥ १९४.५० ॥
दृष्ट्वा ते चित्ररत्नानि प्राहुः सर्वेश्वरेश्वरम्  ।
देवानां च ऋषीणां च सङ्गमोऽयं सुपुण्यकृत् ॥ १९४.५१ ॥
अस्मिन्पुण्ये सुरेशान वस्तुं वाञ्छामहे सदा  ।
शतक्रतुः प्राह पुनर्वासो वात्र भविष्यति  ।
सत्यधर्मरता यूयं यावत्कालं भविष्यथ  ॥ १९४.५२ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
पृष्टं यद्राजशार्दूल के मखे होत्रिणोऽभवन्  ।
तत्प्रोच्यमानमधुना शृणु भूत्वा समाहितः  ॥ १९४.५३ ॥
सनत्कुमारप्रमुखाः सदस्यास्तस्य चाभवन्  ।
औद्गात्रमत्र्यङ्गिरसौ मरीचिश्च चकार ह  ॥ १९४.५४ ॥
हौत्रं धर्मवसिष्ठौ च ब्रह्मत्वं सनको मुनिः  ।
षट्त्रिंशद्ग्रामसाहस्रं प्रादात्तेभ्यः शतक्रतुः  ॥ १९४.५५ ॥
लक्ष्मीर्भर्त्रा च संयुक्ताभवत्तत्कृतवान्प्रभुः  ।
ब्रह्मणो जुह्वतो वह्निं यावद्देशस्थितैः सुरैः  ॥ १९४.५६ ॥
दृष्टं ललाटं देशोऽसौ ललाट इति संज्ञितः  ।
स देशः श्रीपतेः क्षेत्रपुण्यं देवर्षिसेवितम्  ॥ १९४.५७ ॥
सर्वाश्चर्यमयं दिव्यं दिव्यसिद्धिसमन्वितम्  ।
ब्राह्मणानां ततः पङ्क्तिं निवेशयितुमुद्यता  ॥ १९४.५८ ॥
लक्ष्मीः श्रीपतिनामानमाह देवं वचस्तदा  ।

श्रीरुवाच -
य एते ब्राह्मणाः शिष्या भृग्वादीनां यतव्रताः  ॥ १९४.५९ ॥
तान्निवेशयितुमिच्छामि त्वत्प्रसादादधोक्षज  ।
मरीच्यादयः सुरेन्द्रेण स्थापिता गरुडध्वज  ॥ १९४.६० ॥
नैष्ठिकव्रतिनो विप्रा बहवोऽत्र यतव्रताः  ।
प्राजापत्ये व्रते ब्राह्मे केचिदत्र व्यवस्थिताः  ।
तानहं स्थापयिष्यामि त्वत्प्रसादादधोक्षज  ॥ १९४.६१ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
ततः कौतूहलधरो भगवान्वृषभध्वजः  ।
पप्रच्छ व्रतिनः सर्वान्वृत्तिभेदे व्यवस्थितान्  ॥ १९४.६२ ॥
नारदोऽपि महादेवमुपेत्य च सतीपतिम्  ।
प्राह कृष्णाजिनधरो नैष्ठिका ब्राह्मणा ह्यमी  ॥ १९४.६३ ॥
अमी कार्याः सुवस्त्रेण छन्नगुह्या द्विजोत्तमाः  ।
प्राजापत्याश्चतुर्विंशसहस्राणि नरेश्वर  ॥ १९४.६४ ॥
ब्रह्मचर्यव्रतस्थानां व्रतब्रह्मविचारिणाम्  ।
द्वादशैषां सहस्राणि सन्ति वै वृषभध्वज  ॥ १९४.६५ ॥
नारदस्य वचः श्रुत्वा देवा देवर्षयोऽपि च  ।
साधु साध्वित्यमन्यन्त नोचुः केचन किंचन  ॥ १९४.६६ ॥
समाह्वयत्ततो लक्ष्मीस्तान् विप्रान् भक्तिसंयुता  ।
उवाच चरणान्गृह्य प्रसादः क्रियतां मयि  ॥ १९४.६७ ॥
षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वेश्मनामत्र संस्थितिः  ।
विश्वकर्मकृतानां तु तेषु तिष्ठन्तु वोऽखिलाः  ॥ १९४.६८ ॥
ते तथेति प्रतिज्ञाय स्थिताः संप्रीतमानसाः  ।
धनधान्यसमृद्धाश्च वाञ्छितप्राप्तिलक्षणाः  ।
सर्वकामसमृद्धाश्च ह्यनारम्भेषु कर्मणाम्  ॥ १९४.६९ ॥
इति संस्थाप्य तान् विप्रान् सा स्थिता पर्यपालयत् ।
चतुर्धा तु स्थितो विष्णुः श्रिया देव्याः प्रिये रतः  ॥ १९४.७० ॥
एवं वैवाहिकमखे निवृत्ते ऋषयस्तु तम्  ।
ऊचुश्चावभृथस्नानं कुत्र कुर्मो जनार्दन  ॥ १९४.७१ ॥
इति श्रुत्वा तु वचनं श्रीपतिः पादपङ्कजात् ।
मुमोच जाह्नवीतोयं रेवामध्यगमं शुचि  ॥ १९४.७२ ॥
हरेः पादोदकं दृष्ट्वा निःसृतं मुनयस्तु ते  ।
विस्मिताः समपद्यन्त जानन्तस्तस्य गौरवम्  ॥ १९४.७३ ॥
रुद्रेण सहिताः सर्वे देवता ऋषयस्तथा  ।
संकथा विस्मिताश्चक्रुर्विधुन्वन्तः शिरांसि च  ॥ १९४.७४ ॥
ऋषय ऊचुः  ।
ब्रूहि शम्भो किमत्रायं अकस्माद्वारिसम्भवः  ।
विष्णोः पादाम्बुजोत्थश्च सम्मोहकरणः परः  ॥ १९४.७५ ॥

ईश्वर उवाच -
पादोदकमिदं विष्णोरहं जानामि वै सुराः  ।
दशाश्वमेधावभृथैः स्नानमत्रातिरिच्यते  ॥ १९४.७६ ॥
युष्माभिः श्रीपतिः पूज्यः स्नानं चावभृथं कुतः  ।
भविष्यतीति तेनाशु इदं वोऽर्थे विनिर्मितम्  ॥ १९४.७७ ॥
स्नात्वात्र त्रिदशेशाना यत्फलं सम्प्रपद्यते  ।
वक्तुं न केनचिद्याति ततः किमुत्तरं वचः  ॥ १९४.७८ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
एवमुक्त्वा तु ते सर्वे स्नानं कृत्वा यथागतम्  ।
जग्मुर्देवा महेशानपुरोगा भरतर्षभ  ॥ १९४.७९ ॥
ब्राह्मणाश्च ततः सर्वे स्ववेश्मान्येव भेजिरे  ।
देवतीर्थे महाराज सर्वपापप्रणाशने  ॥ १९४.८० ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे श्रीपतिविवाहवर्णनं नाम चतुर्नवत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥