बृहस्पतिस्मृतिः/भुक्तिः


पीठिका
<table>		
<td><p>		
	धनमूलाः क्रियाः सर्वा यत्नास्तत्साधने मताः   ।वर्धनं रक्षणं भोग इति तस्य विधिक्रमः   ।। १,७.१  ।।	</p>
</table>

धनप्रभेदाः
<table>			
<td><p>		
	तत्पुनस्त्रिविधं ज्ञेयं शुक्लं शबलं एव च   ।कृष्णं च तत्र विज्ञेयः प्रभेदः सप्तधा पुनः   ।। १,७.२  ।।	</p>
<td><p>		
	श्रुतशौर्यतपः कन्या शिष्ययाज्यान्वयागतम्  ।धनं सप्तविधं शुल्कं उभयो ह्यस्य तद्विधः   ।। १,७.३  ।।	</p>
<td><p>		
	कुसीदकृषिवाणिज्य शुल्कशिल्पानुवृत्तिभिः   ।कृतोपकारादाप्तं च शबलं समुदाहृतम्  ।। १,७.४  ।।	</p>
<td><p>		
	पाशकद्यूतदूतार्थ प्रतिरूपकसाहसैः   ।व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्  ।। १,७.५  ।।	</p>
<td><p>		
	तेन क्रयो विक्रयश्च दानं ग्रहणं एव च   ।विविधाश्च प्रयुज्यन्ते क्रियासंभोगं एव च   ।। १,७.६  ।।	</p>
<td><p>		
	यथाविधेन द्रव्येण यत्किञ् चित्कुरुते नरः   ।तथाविधं अवाप्नोति तत्फलं प्रेत्य चेह च   ।। १,७.७  ।।	</p>
<td><p>		
	तत्पुनर्द्वादशविधं प्रतिवर्णाश्रयं स्मृतम्  ।साधारणं स्यात्त्रिविधं शेषं नवविधं स्मृतम्  ।। १,७.८  ।।	</p>
<td><p>		
	क्रमागतं प्रीतिदायं प्राप्तं च सह भार्यया   ।अविशेषेण सर्वेषां वर्णानां त्रिविधं स्मृतम्  ।। १,७.९  ।।	</p>
<td><p>		
	वैशेषिकं धनं ज्ञेयं ब्राह्मणस्य त्रिलक्षणं [पृष्ठ ७१]   ।प्रतिग्रहणलब्धं यद्याज्यं तच्छिष्यतस्तथा   ।। १,७.१०  ।।	</p>
<td><p>		
	त्रिविधं क्षत्रियस्यापि प्राहुर्वैशेषिकं धनम्  ।युद्धोपलब्धं करतो दण्डाच्च व्यवहारतः   ।। १,७.११  ।।	</p>
<td><p>		
	वैशेषिकं धनं ज्ञेयं वैश्यस्यापि त्रिलक्षणम्  ।कृषिगोरक्षवाणिज्यं शूद्रस्यैषां अनुग्रहात् ।। १,७.१२  ।।	</p>
<td><p>		
	सर्वेषां एव वर्णानां एवं धर्म्यो धनागमः   ।विपर्ययादधर्मः स्यान्न चेदापद्गरीयसी   ।। १,७.१३  ।।	</p>
<td><p>		
	आपत्स्वनन्तरावृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते   ।वैश्यवृत्तिश्च तस्योक्ता न जघन्या कथं चन   ।। १,७.१४  ।।	</p>
<td><p>		
	कथं चन न कुर्वीत ब्राह्मणः कर्म वार्षलम्  ।वृषलः कर्म न ब्राह्मं पतनीये हि ते तयोः   ।। १,७.१५  ।।	</p>
<td><p>		
	उत्कृष्टं चापकृष्टं तयोः कर्म न विद्यते   ।मध्यमे कर्मणी हित्वा सर्वसाधारणी हि ते   ।। १,७.१६  ।।	</p>
<td><p>		
	आपदं ब्राह्मणस्तीर्त्वा क्षत्रवृत्त्या भृते जने   ।उत्सृजेत्क्षेत्रवृत्तिं तां कृत्वा पावनं आत्मनः   ।। १,७.१७  ।।	</p>
<td><p>		
	तस्यां एव तु यो भुक्तौ ब्राह्मणो रमते रसात् ।काण्डपृष्ठश्च्युतो मार्गादङ्कितोऽयं प्रकीर्तितः   ।। १,७.१८  ।।	</p>
<td><p>		
	स्वकुलं पृष्ठतः कृत्वा यो वै परकुलं व्रजेत् ।तेन दुश्चरितेनासौ काण्डपृष्ठ इति स्मृतः   ।। १,७.१९  ।।	</p>
<td><p>		
	दिवाकृते कार्यविधौ ग्रामेषु नगरेषु च   ।संभवे साक्षिणां चैव न दिव्या भवति क्रिया   ।। १,७.२०  ।।	</p>
<td><p>		
	द्वारमार्गक्रियाभोग जलवाहादिके तथा   ।भुक्तिरेव तु गुर्वो स्यान्न लेख्यं न च साक्षिणः   ।। १,७.२१  ।।	</p>
<td><p>		
	एतद्विधानं आख्यातं साक्षिणां लिखितस्य च   ।संप्रति स्थावरप्राप्तेर्भुक्तेश्च विधिरुच्यते   ।। १,७.२२  ।।	</p>
<td><p>		
	विद्यया क्रयबन्धेन शौर्यभागान्वयागतम्  ।सपिण्डस्याप्रजस्यांशं स्थावरं स्पतधाप्यते   ।। १,७.२३  ।।	</p>
</table>

भोगाः सप्तविधः
<table>		
		
<td><p>		
	पित्र्ये लभ्दक्रयाधाने रिक्थशौर्यप्रवेदनात् ।प्राप्ते सप्तविधे भोगः सागमः सिद्धिं आप्नुयात् ।। १,७.२४  ।।	</p>
<td><p>		
	क्रमागतः शासनिकः क्रयाधानसमन्वितः   ।एवंविधस्तु यो भोगः स तु सिद्धिं अवाप्नुयात् ।। १,७.२५  ।।	</p>
<td><p>		
	संविभागक्रयप्राप्तं पित्र्यं लब्धं च राजतः [पृष्ठ ७३]   ।स्थावरं सिद्धिं आप्नोति भुक्त्वा हानिं उपेक्षया   ।। १,७.२६  ।।	</p>
<td><p>		
	प्राप्तमात्रं येन भुक्तं स्वीकृत्यापरिपन्थितम्  ।तस्य तत्सिद्धिं आप्नोति हानिं चोपेक्षया यथा   ।। १,७.२७  ।।	</p>
<td><p>		
	अध्यासनात्समारभ्य भुक्तिर्यस्याविघातिनी   ।त्रिंशद्वर्षाण्यविच्छिन्ना तस्य तां न विचालयेत् ।। १,७.२८  ।।	</p>
<td><p>		
	न स्त्रीणां उपभोगः स्याद्विना लेख्यं कथं चन   ।राजश्रोत्रियवित्ते च जडबालधनेन च   ।। १,७.२९  ।।	</p>
<td><p>		
	भुक्त्या केवलया नैव भुक्तिः सिद्धिं अवाप्नुयात् ।आगमेनापि शुद्धेन द्वाभ्यां सिध्यति नान्यथा   ।। १,७.३०  ।।	</p>
<td><p>		
	बालश्रोत्रियवित्ते च प्राप्ते च पितृतः क्रमात् ।नोपभोगे बलं कार्यं आहर्त्रा तत्सुतेन वा   ।। १,७.३१  ।।	</p>
<td><p>		
	पशुस्त्रीपुरुषादीनां इति धर्मो व्यवस्थितः   ।यद्येकशासने ग्राम क्षेत्रारामाश्च लेखिताः   ।। १,७.३२  ।।	</p>
<td><p>		
	एकदेशोपभोगेऽपि सर्वे भुक्ता भवन्ति ते   ।आगमोऽपि बलं नैव भुक्तिः स्तोकापि यत्र नो   ।। १,७.३३  ।।	</p>
<td><p>		
	अनुमानाद्वरः साक्षी साक्षिभ्यो लिखितं गुरु   ।अव्याहता त्रिपुरुषी भुक्तिरेभ्यो गरीयसी   ।। १,७.३४  ।।	</p>
<td><p>		
	अनुमानं वसत्यत्र साक्षी चामरणाद्भवेत् ।अव्याहतं लेखभोगं प्रमाणं तु त्रिपौरुषम्  ।। १,७.३५  ।।	</p>
<td><p>		
	पितापितामहो यस्य जीवेच्च प्रपितामहः   ।त्रिंशत्समा तु या भुक्ता भूमिरव्याहता परैः   ।। १,७.३६  ।।	</p>
<td><p>		
	भुक्तिः सा पौरुषी ज्ञेया द्विगुणा च द्विपुरुषी   ।त्रिपूरुषी च त्रिगुणा परतः स्याच्चिरन्तना   ।। १,७.३७  ।।	</p>
<td><p>		
	यत्राहर्ताभियुक्तः स्याल्लेख्यं साक्षी तदा गुरुः   ।तदभावे तु पुत्राणां भुक्तिरेका गरीयसी   ।। १,७.३८  ।।	</p>
<td><p>		
	आहर्ता शोधयेद्भुक्तिं आगमं वापि संसदि [पृष्ठ ७५]   ।तत्पुत्रो भुक्तिं एवैकां पौत्रादिस्तु न किंचन   ।। १,७.३९  ।।	</p>
<td><p>		
	रिक्थभिर्वा परैर्द्रव्यं समक्षं यस्य दीयते   ।अन्यस्य भुञ्जतः पश्चान्न स तल्लब्धुं अर्हति   ।। १,७.४०  ।।	</p>
<td><p>		
	पश्यन्नन्यस्य ददतः क्षितिं यो न निवारयेत् ।सतापि लेख्येन भुवं न पुनर्तां अवाप्नुयात् ।। १,७.४१  ।।	</p>
<td><p>		
	ऋक्थिभिर्वापरैर्वापि दत्तं तेनैव तद्भृगुः   ।। १,७.४२  ।।</p>		
<td><p>		
	भुक्तिस्त्रिपुरुषी सिध्येत्परेषां नात्र संशयः   ।अनिवृत्ते सपिण्डत्वे सकुल्यानां न सिध्यति   ।। १,७.४३  ।।	</p>
<td><p>		
	अस्वामिना तु यद्भुक्तं गृहक्षेत्रापणादिकम्  ।सुहृद्बन्धुसकुल्यस्य न तद्भोगेन हीयते   ।। १,७.४४  ।।	</p>
<td><p>		
	धर्मोऽक्षयः श्रोत्रियस्य अभयं राजपूरुषे   ।स्नेहः सुहृद्बान्धवेषु भुक्तं एतैर्न हीयते   ।। १,७.४५  ।।	</p>
<td><p>		
	वैवाह्य श्रोत्रियैर्भुक्तं राज्ञामात्यैस्तथैव च   ।सुदीर्घेनापि कालेन तेषां सिध्यति तन्न तु   ।। १,७.४६  ।।	</p>
<td><p>		
	अशक्तालसरोगार्त बालभीतप्रवासिनाम्  ।शासनारूढं अन्येन भुक्तं भुक्त्या न हीयते   ।। १,७.४७  ।।	</p>
<td><p>		
	छिन्नभोगे गृहे क्षेत्रे संदिग्धं यत्र जायते   ।लेख्येन भोगविद्भिर्वा साक्षिभिः शुद्धिं आहरेत् ।। १,७.४८  ।।	</p>
<td><p>		
	नामघाटागमं संख्यां कालं दिग्भागं एव च   ।भोगच्छेदनिमित्तं च ये विदुस्तत्र साक्षिणः   ।। १,७.४९  ।।	</p>
<td><p>		
	उत्पन्नाश्चात्यासन्ना ये ये च देशान्तरस्थिताः   ।मौलास्ते तु समुद्दिष्टाः प्रष्टव्याः कार्यनिर्णये   ।। १,७.५०  ।।	</p>
<td><p>		
	अदुष्टास्ते तु यद्ब्रूयुः संदिग्धे समदृष्टयः   ।तत्प्रमाणं प्रकर्तव्यं एवं धर्मो न हीयते [पृष्ठ ७७]   ।। १,७.५१  ।।	</p>
<td><p>		
	स्थावरेषु तदाख्यातं लाभभोगप्रसाधनम्  ।प्रमाणहीनवादे तु निर्देश्या दैविकी क्रिया   ।। १,७.५२  ।।	</p>
<td><p>		
	राजान्तरैस्त्रिभिर्भुक्तं प्रमाणेन विनापि यत् ।ब्रह्मदेयं न हर्तव्यं राज्ञा तस्य कदा चन   ।। १,७.५३  ।।	</p>
<td><p>		
	भुक्तिस्त्रैपुरुषी यत्र चतुर्थे संप्रवर्तिता   ।तद्भोगः स्थिरतां याति न पृच्छेदागमां क्व चित् ।। १,७.५४  ।।	</p>
<td><p>		
	अनिषिद्धेन यद्भुक्तं पुरुषैस्त्रिभिरेव तु   ।तत्र नैवागमः कार्यो भुक्तिस्तत्र गरीयसी   ।। १,७.५५  ।।	</p>
<td><p>		
	स्थावरेषु विवादेषु भुक्तिस्त्रिपुरुषी च या   ।स्वतन्त्रैव हि सा ज्ञेया प्रमाणं साध्यनिर्णये   ।। १,७.५६  ।।	</p>
<td><p>		
	यस्य त्रिपुरुषा भुक्तिः सम्यग्लेख्यसमन्विता   ।एवंविधा ब्रह्मदेया हर्तुं तस्य न शक्यते   ।। १,७.५७  ।।	</p>
<td><p>		
	यस्य त्रिपुरुषा भुक्तिः पारंपर्यक्रमागता   ।न सा चालयितुं शक्या पूर्वकाच्छासनादृते   ।। १,७.५८  ।।	</p>
<td><p>		
	त्रिपुरुषं भुज्यते येन समक्षं भूरवारिता   ।तस्य सा नापहर्तव्या क्षमालिङ्गं न चेद्वदेत् ।। १,७.५९  ।।	</p>
<td><p>		
	भुक्तिर्बलवती शास्त्रे ह्यविच्छिन्ना चिरन्तनी   ।विच्छिन्नापि हि स ज्ञेया या तु पूर्वं प्रसाधिता   ।। १,७.६०  ।।	</p>
<td><p>		
	पित्रा भुक्तं तु यद्द्रव्यं भुक्त्याचारेण धर्मतः   ।तस्मिन्प्रेतेऽपि तत्प्राप्तं भुक्त्या प्राप्तं तु तस्य तत् ।। १,७.६१  ।।	</p>
<td><p>		
	त्रिभिरेव तु या भुक्ता पुरुषैर्भूर्यथाविधि   ।लेख्याभावे तु तां तत्र चतुर्थः समवाप्नुयात् ।। १,७.६२  ।।	</p>
<td><p>		
	सनाभिभिर्बान्धवैश्च भुक्तं यत्स्वजनैस्तथा   ।भोगात्तत्र न सिद्धिः स्याद्भोगं अन्येषु कल्पयेत् ।। १,७.६३  ।।	</p>
<td><p>		
	सागमो दीर्घकालश्च निच्छिद्रोपरवो धनम्  ।प्रत्यर्थिसंनिधानं च परिभोगोऽपि पञ्चधा   ।। १,७.६४  ।।	</p>
<td><p>
चतुष्पाद्धनधान्यादि वर्षाद्धानिं अवाप्नुयात् ।। १,७.६५  ।। </p>
<td><p>		
	भूमेरभुक्तिर्लेख्यस्य यथाकालं अदर्शनम्  ।साक्ष्यस्यास्मरणं चैव स्वार्थहानिकराणि तु   ।। १,७.६६  ।।	</p>
<td><p>		
	तस्माद्यत्नेन कर्तव्यं प्रमाणपरिपालनम्  ।तेन कार्याणि सिध्यन्ति स्थावराणि चराणि च   ।। १,७.६७  ।।	</p>
<td><p>		
	असाक्षिके चिरकृते पृच्छेदुत्तरसाक्षिणः   ।शपथैर्वानुयुञ्जीत उपधां वा प्रयोजयेत् ।। १,७.६८  ।।	</p>
<td><p>
देशनाप्रतिघातं च युक्तिलेशस्तथैव च   ।। १,७.६९  ।।</p>
<td><p>
चोरापहृतं तु सर्वेभ्योऽन्विष्य अर्पणीयम्  ।
अलाभे स्वकोशाद्वा अददच्चोरकिल्बिषी स्यात् ।। १,७.७०  ।।</p>