अर्थशास्त्रम्/अधिकरणम् ३/अध्यायः १
धर्मस्थास्त्रयस्त्रयोअमात्या जन-पद-संधि-संग्रहण-द्रोण-मुख-स्थानीयेषु व्यावहारिकानर्थान्कुर्युः   ।। ०३.१.०१  ।।
 तिरोहित-अन्तर्-अगार-नक्त-अरण्य-उपध्य्-उपह्वर-कृतांश्च व्यवहारान्प्रतिषेधयेयुः   ।। ०३.१.०२  ।।
 कर्तुः कारयितुः पूर्वः साहस-दण्डः   ।। ०३.१.०३  ।।
 श्रोतृऋणां एक-एकं प्रत्यर्ध-दण्डाः   ।। ०३.१.०४  ।।
 श्रद्धेयानां तु द्रव्य-व्यपनयः   ।। ०३.१.०५  ।।
 परोक्षेणाधिक-ऋण-ग्रहणं अवक्तव्य-करा वा तिरोहिताः सिध्येयुः   ।। ०३.१.०६  ।।
 दाय-निक्षेप-उपनिधि-विवाह-युक्ताः स्त्रीणां अनिष्कासिनीनां व्याधितानां चामूढ-संज्ञानां अन्तर्-अगार-कृताः सिध्येयुः   ।। ०३.१.०७  ।।
 साहस-अनुप्रवेश-कलह-विवाह-राज-नियोग-युक्ताः पूर्व-रात्र-व्यवहारिणां च रात्रि-कृताः सिध्येयुः   ।। ०३.१.०८  ।।
 सार्थ-व्रज-आश्रम-व्याध-चारण-मध्येष्वरण्य-चराणां अरण्य-कृताः सिध्येयुः   ।। ०३.१.०९  ।।
 गूढ-आजीविषु चौपधि-कृताः सिध्येयुः   ।। ०३.१.१०  ।।
 मिथः-समवाये चौपह्वर-कृताः सिध्येयुः   ।। ०३.१.११  ।।
 अतोअन्यथा न सिध्येयुः । अपाश्रयवद्भिश्च कृताः । पितृमता पुत्रेण । पित्रा पुत्रवता । निष्कुलेन भ्रात्रा । कनिष्ठेनाविभक्त-अंशेन । पतिमत्या पुत्रवत्या च स्त्रिया । दास-आहितकाभ्याम् । अप्राप्त-अतीत-व्यवहाराभ्याम् । अभिशस्त-प्रव्रजित-न्यङ्ग-व्यसनिभिश्च । अन्यत्र निषृष्ट-व्यवहारेभ्यः   ।। ०३.१.१२  ।।
 तत्रापि क्रुद्धेनऽर्तेन मत्तेन-उन्मत्तेनावगृहीतेन वा कृता व्यवहारा न सिध्येयुः   ।। ०३.१.१३  ।।
 कर्तृ-कारयितृ-श्रोतृऋणां पृथग्यथा-उक्ता दण्डाः   ।। ०३.१.१४  ।।
 स्वे स्वे तु वर्गे देशे काले च स्व-करण-कृताः सम्पूर्ण-आचाराः शुद्ध-देशा दृष्ट-रूप-लक्षण-प्रमाण-गुणाः सर्व-व्यवहाराः सिध्येयुः   ।। ०३.१.१५  ।।
 पश्चिमं चएषां करणं आदेश-आधिवर्जं श्रद्धेयं   इति व्यवहार-स्थापना  । ।। ०३.१.१६  ।।
 संवत्सरं ऋतुं मासं पक्षं दिवसं करणं अधिकरणं ऋणं वेदक-आवेदकयोः कृत-समर्थ-अवस्थयोर्देश-ग्राम-जाति-गोत्र-नाम-कर्माणि चाभिलिख्य वादि-प्रतिवादि-प्रश्नानर्थ-आनुपूर्व्या निवेशयेत्  ।। ०३.१.१७  ।।
 निविष्टांश्चावेक्षेत   ।। ०३.१.१८  ।।
 निबद्धं वादं उत्सृज्यान्यं वादं संक्रामति । पूर्व-उक्तं पश्चिमेनार्थेन नाभिसंधत्ते । पर-वाक्यं अनभिग्राह्यं अभिग्राह्यावतिष्ठते । प्रतिज्ञाय देशं निर्दिशैत्युक्ते न निर्दिशति । हीन-देशं अदेशं वा निर्दिशति । निर्दिष्टाद्देशादन्यं देशं उपस्थापयति । उपस्थिते देशेअर्थ-वचनं नएवं इत्यपव्ययते । साक्षिभिरवधृतं नैच्छति । ।। ०३.१.१९  ।।
 ।। असम्भाष्ये देशे साक्षिभिर्मिथः सम्भाषते । इति परा-उक्त-हेतवः   ।।
 परा-उक्त-दण्डः पञ्च-बन्धः   ।। ०३.१.२०  ।।
 स्वयं-वादि-दण्डो दश-बन्धः   ।। ०३.१.२१  ।।
 पुरुष-भृतिरष्ट-अंशः   ।। ०३.१.२२  ।।
 पथि-भक्तं अर्घ-विशेषतः   ।। ०३.१.२३  ।।
 तदुभयं नियम्यो दद्यात्  ।। ०३.१.२४  ।।
 अभियुक्तो न प्रत्यभियुञ्जीत । अन्यत्र कलह-साहस-सार्थ-समवायेभ्यः   ।। ०३.१.२५  ।।
 न चाभियुक्तेअभियोगेअस्ति   ।। ०३.१.२६  ।।
 अभियोक्ता चेत्प्रत्युक्तस्तद्-अहरेव न प्रतिब्रूयात्परा-उक्तः स्यात्  ।। ०३.१.२७  ।।
 कृत-कार्य-विनिश्चयो ह्यभियोक्ता नाभियुक्तः   ।। ०३.१.२८  ।।
 तस्याप्रतिब्रुवतस्त्रि-रात्रं सप्त-रात्रं इति   ।। ०३.१.२९  ।।
 अत ऊर्ध्वं त्रि-पण-अवर-अर्ध्यं द्वादश-पण-परं दण्डं कुर्यात्  ।। ०३.१.३०  ।।
 त्रि-पक्षादूर्ध्वं अप्रतिब्रुवतः परा-उक्त-दण्डं कृत्वा यान्यस्य द्रव्याणि स्युस्ततोअभियोक्तारं प्रतिपादयेद् । अन्यत्र वृत्त्य्-उपकरणेभ्यः   ।। ०३.१.३१  ।।
 तदेव निष्पततोअभियुक्तस्य कुर्यात्  ।। ०३.१.३२  ।।
 अभियोक्तुर्निष्पात-सम-कालः परा-उक्त-भावः   ।। ०३.१.३३  ।।
 प्रेतस्य व्यसनिनो वा साक्षि-वचनं असारं   ।। ०३.१.३४  ।।
 अभियोक्ता दण्डं दत्त्वा कर्म कारयेत्  ।। ०३.१.३५  ।।
 आधिं वा स कामं प्रवेशयेत्  ।। ०३.१.३६  ।।
 रक्षोघ्न-रक्षितं वा कर्मणा प्रतिपादयेद् । अन्यत्र ब्राह्मणात्  ।। ०३.१.३७  ।।
 चतुर्-वर्ण-आश्रमस्यायं लोकस्यऽचार-रक्षणात् । ।। ०३.१.३८अ ब  ।।
 नश्यतां सर्व-धर्माणां राजा धर्म-प्रवर्तकः   ।। ०३.१.३८च्द्  ।।
 धर्मश्च व्यवहारश्च चरित्रं राज-शासनं  । ।। ०३.१.३९अ ब  ।।
 विवाद-अर्थश्चतुष्पादः पश्चिमः पूर्व-बाधकः   ।। ०३.१.३९च्द्  ।।
 तत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिषु  । ।। ०३.१.४०अ ब  ।।
 चरित्रं संग्रहे पुंसां राज्ञां आज्ञा तु शासनं   ।। ०३.१.४०च्द्  ।।
 राज्ञः स्व-धर्मः स्वर्गाय प्रजा धर्मेण रक्षितुः  । ।। ०३.१.४१अ ब  ।।
 अरक्षितुर्वा क्षेप्तुर्वा मिथ्या-दण्डं अतोअन्यथा   ।। ०३.१.४१च्द्  ।।
 दण्डो हि केवलो लोकं परं चैमं च रक्षति  । ।। ०३.१.४२अ ब  ।।
 राज्ञा पुत्रे च शत्रौ च यथा-दोषं समं धृतः   ।। ०३.१.४२च्द्  ।।
 अनुशासद्द्हि धर्मेण व्यवहारेण संस्थया  । ।। ०३.१.४३अ ब  ।।
 न्यायेन च चतुर्थेन चतुर्-अन्तां वा महीं जयेत्  ।। ०३.१.४३च्द्  ।।
 संस्था या धर्म-शास्त्रेण शास्त्रं वा व्यावहारिकं  । ।। ०३.१.४४अ ब  ।।
 यस्मिन्नर्थे विरुध्येत धर्मेणार्थं विनिर्णयेत्  ।। ०३.१.४४च्द्  ।।
 शास्त्रं विप्रतिपद्येत धर्मे न्यायेन केनचित् । ।। ०३.१.४५अ ब  ।।
 न्यायस्तत्र प्रमाणं स्यात्तत्र पाठो हि नश्यति   ।। ०३.१.४५च्द्  ।।
 दृष्ट-दोषः स्वयं-वादः स्व-पक्ष-पर-पक्षयोः  । ।। ०३.१.४६अ ब  ।।
 अनुयोग-आर्जवं हेतुः शपथश्चार्थ-साधकः   ।। ०३.१.४६च्द्  ।।
 पूर्व-उत्तर-अर्थ-व्याघाते साक्षि-वक्तव्य-कारणे  । ।। ०३.१.४७अ ब  ।।
 चार-हस्ताच्च निष्पाते प्रदेष्टव्यः पराजयः   ।। ०३.१.४७च्द्  ।।