महाभारतम्-13-अनुशासनपर्व-001
युधिष्ठिरेण भीष्मंप्रति पुनः शमादिकथनप्रार्थना।। 1।।
	भीष्मादिनिधने स्वस्यैव हेतुत्वबुद्ध्या स्वोपालम्भनपूर्वकं शोचन्तं युधिष्ठिरंप्रति भीष्मेण जीवस्य कर्मण्यस्वातन्त्रयमभिधाय तन्निदर्शनतया गौतमीलुब्धकादिसंवादानुवादः।। 2 ।।

13-1-2	धर्मो बहुविधाकार इति ट. पाठ।।
13-1-5	सीदे सीदामि सदा वर्षमिवाम्बुदम् इति थ.पाठः।।
13-1-6	मत्कृते मन्निमित्तम्। प्रत्यमित्रैः अमित्राणां प्रतिकूलैरस्मदीयैरर्जुनशिखण्डिप्रभृतिभिः।। 
13-1-19	अथ तं साधुपाशेनेति ध. पाठ।।
13-1-20	केन हेतुना केनोपायेन।।
13-1-21	हेतुमेवाह अग्नाविति।।
13-1-22	प्राप्तव्यमविचिन्तयन्निति झ.पाठः।।
13-1-23	प्लवन्ते दुःखार्णवं तरन्ति। मज्जन्ति च तत्रैव। वस्त्रं क्लिन्नमिवोदके इति ट. पाठः
13-1-24	उत्सर्गे प्राणोत्सर्गे।।
13-1-29	श्रेयः परलोकहितं तदेवाऽव्ययो लाभः सच शत्रून् हत्वैव लभ्य इत्यध्याहृत्य योज्यम्। बलिभ्यः सर्वेभ्यः प्रशस्तः श्रेष्ठश्च स्यात्। शत्रुवधाल्लोकत्रयेपि मान्यो भवतीत्यर्थः।।
13-1-31	त्यजन्ति नाशयन्ति।।
13-1-32	मे पुत्रको जीवितं न सम्प्राप्स्यते। गुणं पुण्यम्। जीवं जीवन्तम्।।
13-1-33	शूली यज्ञं हत्वेति सम्बन्धः।।
13-1-35	संस्तभ्य धैर्यमालम्ब्य।।
13-1-36	अचूचुदत् प्रेरितवान्।।	
13-1-37	दष्टो दष्टवान्। किल्बिषं चेदस्ति तर्हि प्रयोक्तुरेव न प्रयोज्यस्य मम शरस्येवेत्यर्थः।।
13-1-39	चेतनत्वात्किल्बिषीत्यवश्यं वध्योऽसीत्यर्थः।।
13-1-42	आयुधं हि अयस्कान्तवत्प्रहर्तारं प्रयोजयति। तेनायुधकर्तापि प्रयोजकस्तस्य चायं कारयिता प्रहर्तुकामः प्रयोजक इत्यन्योन्यप्रयोज्यत्वान्न कस्यचिद्धन्तृत्वमित्यर्थः।। 
13-1-43	समवाये समुदाये।।
13-1-45	यतः कृतेऽपि असति दुष्टे कार्ये दोषे हेतुः कर्ता न लिप्यते तवमते। तस्मात् चोरादिरत्रैव राज्ञां वध्यः प्रायश्चित्ती च न स्यात्।। 
13-1-46	कारणे कर्तरि सति कुठारोद्यमनादिकार्येण छिदिक्रिया जायते असत्यपि कर्तरि तरुशाखान्तनिघर्षेण कार्येण तज्जेनाग्निना वनदाहक्रिया जायते। तस्माच्छाखाया इव ममापि कर्तृत्वं अप्रयोजकत्वान्न दोषहेतुः विशेषाभावादित्यर्थः।।
13-1-49	एवमृत्विगादिवदन्यप्रेर्यत्वान्नाहं किल्बिषी किन्तु मम प्रयोजक एवेति भावः।।
13-1-53	कालात्मकाः कालस्येवाऽऽत्मा स्वभावो येषां ते। कालानुसारिण इत्यर्थः।। 
13-1-57	भावाभावावैश्वर्यानैश्वर्ये।।
13-1-63	मे मया।।
13-1-67	भो मृत्युपन्नगौ यदि युवां कालवशौ तर्हि मे मम तटस्तस्य परोपकर्तरि हर्षः अपकर्त्रोश्च युवयोरुपरि द्वेषो वा यता स्यातां तथा ब्रूतम्। एतदहं वेदितुमिच्छामीत्यध्याहारपूर्वकं योज्यम्। एवं सर्वस्य परवशत्वे उपकर्त्रपकर्त्रोः स्तुतिनिन्दे न स्यातामिति भावः 
13-1-68	ईश्वराधीनो जनः सदसद्वा कुर्वाणो न स्तुत्यो न वा निन्द्य इति भावः।।
13-1-69	दोषेण युक्ताविति शेषः। गन्तव्यौ ज्ञातव्यौ।।
13-1-70	धर्मस्यार्थः फलं तत्र विषये।।
13-1-74	कर्मैव दायादः पुत्रवत्तारकं तद्वान्। कर्मसम्बन्धः कर्मफलयोगः तदेव लक्षणं पुण्यपापवत्ताज्ञापकं यस्य तथा।।
13-1-78	कर्मैव प्रत्ययः कारणं येषां तान् लोकान् स्वर्गनरकादीन्।।
13-1-80	तत्कर्म पुत्रशोकप्रदम्।।

महाभारतम्/अनुशासनपर्व