स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/केदारखण्डः/अध्यायः १३
॥लोमश उवाच॥	
ततस्ते गर्ज्जमानाश्च आक्षिपंतः सुरान्रणे॥	
शतक्रतुप्रमुख्यांस्तन्महाबलपराक्रमान्॥ १३.१ ॥	
विमानमारुह्य तदा महात्मा वैरोचनिः सर्वबलेन सार्द्धम्॥	
दैत्यैः समेतो विविधैर्महाबलैः सुरान्प्रदुद्राव महाभयावहम्॥ १३.२ ॥	
स्वानि रूपाणि बिभ्रंतः समापेतुः स हस्रशः॥	
केचिद्व्याघ्रान्समारूढा महिषांश्च तथा परे॥ १३.३ ॥	
अश्वान्केचित्समारूढा द्विपान्केचित्तथा परे॥	
सिंहांस्तथा परे रूढाः शार्दूलाञ्छरभांस्तथा॥ १३.४ ॥	
मयूरान्राजहंसांश्च कुक्कुटांश्च तथा परे॥	
केचिद्धयान्समारूढा उष्ट्रानश्वतरानपि॥ १३.५ ॥	
गजान्खरान्परे चैव शकटांश्च तथा परे॥	
पादाता बहवो दैत्याः खङ्गशक्त्यृष्टिपाणयः॥ १३.६ ॥	
परिघायुधिनः पाशशूलमुद्गरपाणयः॥	
असिलोमान्विताः केचिद्भुशुंडीपरिघायुधाः॥ १३.७ ॥	
हयनागरथाश्चान्ये समारूढाः प्रहारिणः॥	
विमानानि समारूढा बलिमुख्याः सहस्रशः॥ १३.८ ॥	
स्पर्द्धमानास्ततान्योन्यं गर्जंतश्च मुहुर्मुहुः॥	
वृषपर्वा ह्युवा चेदं बलिनं दैत्यपुंगवम्॥ १३.९ ॥	
त्वया कृतं महाबाहो इंद्रेण सह संगमम्॥	
विश्वासो नैव कर्तव्यो दुर्हृदा च कथंचन॥ १३.१० ॥	
ऊनेनापि हि तुच्छेन वैरिणापि कथंचन॥	
मैत्री बुद्धिमता कार्या आपद्यपि निवर्तते॥ १३.११ ॥	
न विश्वसेत्पूर्वविरोधिना क्वचित्पराजिताः स्मोऽथ बले त्वयाधुना॥	
पुराणदुष्टाः कथमद्य वै पुनर्मंत्रं विकर्तुं न च ते यतेरन्॥ १३.१२ ॥	
इत्यूचुस्ते दुराधर्षा योद्धुकामा व्यवस्थिताः॥	
ध्वजैश्छत्रैः पताकैश्च रणभूमिममंडयन्॥ १३.१३ ॥	
चामरैश्च दिशः सर्वा लोपितं च रणस्थलम्॥	
तथा सर्वे सुरास्तत्र दैत्यान्प्रति समुत्सुकाः॥ १३.१४ ॥	
पीत्वामृतं महाभागा वाहान्यारुह्य दंशिताः॥	
गजारूढो महेंद्रोपि वज्रपाणिः प्रतापवान्॥	
सूर्यश्चोच्चैः श्रवारूढो मृगा रूढश्च चन्द्रमाः॥ १३.१५ ॥	
छत्रचामरसंवीताः शोभिता विजयश्रिया॥	
प्रणम्य विष्णुं ते सर्व इंद्राद्या जयकांक्षिणः॥ १३.१६ ॥	
ते विष्णुना ह्यनुज्ञाता असुरान्प्रति वै रुषा॥	
असुराश्च महाकाया भीमाक्षा भीमविक्रमाः॥ १३.१७ ॥	
तेषां बोरमभूद्युद्धं देवानां दानवैः सह॥	
तुमुलं च महाघोरं सर्वभूतभयावहम्॥ १३.१८ ॥	
शरधारान्वितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम्॥	
ततश्च टचटाशब्दा बभूवुश्च दिशोदश॥ १३.१९ ॥	
ततो निमिषमात्रेण शरघातयुता भवन्॥	
शरतोमरनाराचैराहताश्चापतन्भुवि॥ १३.२० ॥	
विध्यमानास्तथा केचिद्विविधुश्चापरान्रणे॥	
भल्लैर्भग्नाश्च पतिता नाराचैः शकलीकृताः॥ १३.२१ ॥	
क्षुरप्रहारिताः केचिद्दैत्या दानवराक्षसाः॥	
शिलीमुखैर्मारिताश्च भग्नाः केचिच्च दानवाः॥ १३.२२ ॥	
एवं भग्नं दानवानां च सैन्यं दृष्ट्वा देवा गर्जमानाः समंतात्॥	
हृष्टाः सर्वे संमिलित्वा तदानीं लब्ध्वा युद्धे ते जयं श्लाघयन्ते॥ १३.२३ ॥	
शंखवादित्रघोषेण पूरितं च जगत्त्रयम्॥	
देवान्प्रति कृतामर्षा दानवास्ते महाबलाः॥ १३.२४ ॥	
बलिप्रभृतयः सर्वे संभ्रमेणोत्थिताः पुनः॥	
विमानैः सूर्यसंकासैरनेकैश्च समन्विताः॥ १३.२५ ॥	
द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलं देवानां दानवैः सह॥	
संप्रवृत्तं पुनश्चैव परस्परजिगीषया॥ १३.२६ ॥	
बलिना दानवेंद्रेण महेंद्रो युयुधे तदा॥	
तथा यमो महाबाहुर्नमुच्या सह संगतः॥ १३.२७ ॥	
नैर्ऋतः प्रघसेनैव पाशी कुंभेन संगतः॥	
निकुंभेनैव सुमहद्युद्धं चक्रे सदारयः॥ १३.२८ ॥	
सोमेन सह राहुश्च युद्धं चक्रे सुदारुणम्॥	
राहुणा चन्द्रदेहोत्थममृतं भक्षितं तदा॥	
संपर्कादमृस्यैव यथा राहुस्तथाऽभवत्॥ १३.२९ ॥	
तानि सर्वाणि दृष्टानि शंभुना परमेष्ठिना॥	
आश्रयोऽहं च सर्वेषां भूतानां नात्र संशयः॥	
असुराणां सुराणां च सर्वेषामपि वल्लभः॥ १३.३० ॥	
एवमुक्तस्तदा राहुः प्रणम्य शिरसा शिवम्॥	
मौलौ स्थितस्तदा चंद्रो अमृतं व्यसृजद्भयात्॥ १३.३१ ॥	
तेन तस्य हि जातानि शिरांसि सुबहून्यपि॥	
एकपद्येन तेषां च स्रजं कृत्वा मनोहराम्॥	
बबंध शंभुः शिरसि शिरोभूषणवत्कृतम्॥ १३.३२ ॥	
अशनात्कालकूटस्य नीलकंठोऽभवत्तदा॥	
देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मुंडमाला तथा कृता॥ १३.३३ ॥	
दधार शिरसा तां च मुण्डमालां महेश्वरः॥ १३.३४ ॥	
तया स्रजाऽसौ शुशुभे महात्मा देवादिदेवस्त्रिपुरांतको हरः॥	
गजासुरो येन निपातितो महानथांधको येन कृतश्च चूर्णः॥ १३.३५ ॥	
गंगा धृता येन शिरस्सुमध्ये चंद्रं च चूडे कृतवान्भयापहः॥	
वेदाः पुराणानि तथागमाश्च तथैव नानाश्रुतयोऽथ शास्त्रम्॥ १३.३६ ॥	
जल्पंति नानागमभेदैर्मीमांसमानाश्च भवंति मूकाः॥	
नानागमार्चायमतप्रभेदैर्निरूप्यमाणो जगदेकबंधुः॥ १३.३७ ॥	
शिवं हि नित्यं परमात्मदैवं वेदैकवेद्यं परमात्मदिव्यम्॥	
विहाय तं मूढजनाः प्रमत्ताः शिवं न जानंति परात्मरूपम्॥ १३.३८ ॥	
येनैव सृष्टं विधृतं च येन येन श्रितं येन कृतं समग्रम्॥	
यस्यांशभूतं हि जगत्कदाचिद्वेदांतवेद्यः परमात्मा शिवश्च॥ १३.३९ ॥	
आढ्यो वापि दरिद्रो वा उत्तमो ह्यधमोऽपि वा॥	
शिवभक्तिरतो नित्यं शिव एव न संशयः॥ १३.४० ॥	
यो वा परकृतां पूजां शिवस्योपरि शोभिताम्॥	
दृष्ट्वा संतोषमायाति दायं प्राप्नोति तत्समम्॥ १३.४१ ॥	
ये दीपमालां कुर्वंति कार्तिक्यां श्रद्धयान्विताः॥	
यावत्कालं प्रज्वलंति दीपास्ते लिंगमग्रतः॥	
तावद्युगसहस्राणि दाता स्वर्गे महीयते॥ १३.४२ ॥	
कौसुंभतैलसंयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये॥	
दातारस्तेऽपि कैलासे मोदन्ते शिवसंनिधौ॥ १३.४३ ॥	
अतसीतैलसंयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये॥	
ते शिवं यांति संयुक्ताः कुलानां च शतेन वै॥ १३.४४ ॥	
ज्ञानिनोऽपि हि जायंते दीपदानफलेन हि॥ १३.४५ ॥	
तिलतैलेन संयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये॥	
ते शिवं यांति संयुक्ताः कुलानां च शतेन वै॥ १३.४६ ॥	
घृताक्ता यैः कृता दीपा दीपिताश्च शिवालये॥	
ते यांति परमं स्थानं कुललक्षसमन्विताः॥ १३.४७ ॥	
कर्पूरागुरुधूपैश्च ये यजंति सदा शिवम्॥	
आरार्तिकां सकर्प्पूरां ये कुर्वंति दिनेदिने॥	
ते प्राप्नुवंति सायुज्यं नात्र कार्या विचारणा॥ १३.४८ ॥ 	
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं ये ह्यतंद्रिताः॥	
लिंगार्चनं प्रकुर्वंति ते रुद्रा नात्र संशयः॥ १३.४९ ॥	
रुद्राक्षधारणं ये च कुर्वंति शिवपूजने॥	
दाने तपसि तीर्थे च पर्वकाले ह्यतंद्रिताः॥	
तेषां यत्सुकृतं सर्वमनंतं भवति द्विजाः॥ १३.५० ॥	
रुद्राक्षा ये शिवेनोक्तास्ताच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः॥	
आरम्भैकमुखं तावद्याबद्वक्त्राणि षोडश॥	
एतेषां द्वौ च विज्ञेयौ श्रेष्ठौ तारयितुं द्विजाः॥ १३.५१ ॥	
रुद्राक्षाणां पंचमुखखस्तथा चैकमुखः स्मृतः॥	
ये धारयंत्येकमुखं रुद्राक्षमनिशं नराः॥	
रुद्रलोकं च गच्छंति मोदन्ते रुद्रसंनिधौ॥ १३.५२ ॥	
जपस्तपः क्रिया योगः स्नानं दानार्चनादिकम्॥	
क्रियते यच्छृभं कर्म्म ह्यनंतं चाक्षधारणात्॥ १३.५३ ॥	
शुनः कंठनिबद्धोऽपि रुद्राक्षो यदि वर्तते॥	
सोऽपि संतारितस्तेन नात्र कार्या विचारणा॥ १३.५४ ॥	
तथा रुद्राक्षसंबंधात्पापमपिक्षयं व्रजेत्॥	
एवं ज्ञात्वा शुभं कर्म कार्यं रुद्राक्षबंधनात्॥ १३.५५ ॥	
त्रिपुण्ड्रधारणं येषां विभूत्वा मन्त्रपूतया॥	
ते रुद्रलोके रुद्राश्च भविष्यंति न संशयः॥ १३.५६ ॥	
कपिलायाश्च संगृह्य गोमयं चांतरिक्षगम्॥	
शुष्कं कृत्वाथ संदाह्यं विभूत्यर्थं शिवप्रियैः॥ १३.५७ ॥	
विभूतीति समाख्याता सर्वपापप्रणाशिनी॥	
ललाटेंऽगुष्ठरेखा च आदौ भाव्या प्रयत्नतः॥ १३.५८ ॥	
मध्यमां वर्जयित्वा तु अंगुलीक्द्वयेन च॥	
एवं त्रिरेखासंयुक्तो ललाटे यस्य दृश्यते॥ 	
स शैवः शिववज्ज्ञेयो दर्शनात्पापनाशनः॥ १३.५९ ॥	
जटाधराश्च ये शैवाः सप्त पंच तथा नव॥	
जटा ये स्थापियिष्यंति शैवेन विधिना युताः॥ १३.६० ॥	
ते शिवं प्राप्नुवं तीह नात्र कार्या विचारणा॥	
रुद्राक्षधारणं कार्यं शिवभक्तैर्विशेषतः॥ १३.६१ ॥	
अल्पेन वा महत्त्वेन पूजितो वा सदाशिवः॥	
कुलकोटिं समुद्धृत्य शिवेन सह मोदते॥ १३.६२ ॥	
तस्माच्छिवात्परतरं नास्ति किंचिद्द्विजोत्तमाः॥	
यदैवमुच्यते शास्त्रे तत्सर्वं शिवकारणम्॥ १३.६३ ॥	
शिवो दाता हि लोकानां कर्ता चैवानुमोदिता॥	
शिवशक्त्यात्मकं विश्वं जानीध्वं हि द्विजोत्तमाः॥ १३.६४ ॥	
शिवेति द्व्यक्षरं नाम त्रायते महतो भयात्॥	
तस्माच्छिवश्चिंत्यतां वै स्मर्यतां च द्विजोत्तमाः॥ १३.६५ ॥	॥ऋषय ऊचुः॥	
सोमनाथस्य माहात्म्यं ज्ञातं तस्य प्रसादतः॥	
राहोः शिरोभयात्सर्वे रक्षिताः परमेष्ठिना॥ १३.६६ ॥	
सुराश्चेंद्रादयश्चान्ये तस्मिन्युद्धे सुदारुणे॥	
अत ऊर्ध्वं सुराः सर्वे किमकुर्वत उच्यताम्॥ १३.६७ ॥	
शिवस्य महिमा सर्वः श्रुतस्तव मुखोद्गतः॥	
अथ युद्धस्य वृत्तान्तः कथ्यतां परमार्थतः॥ १३.६८ ॥	
॥लोमश उवाच॥	
यदा हि दैत्यैश्च पराजिताः सुराः शम्भुं च सर्वे शरणं प्रपन्नाः॥	
शिवं प्रणेमुः सहसा सुरोत्तमा युद्धाय सर्वे च मनो दधुस्तदा॥ १३.६९ ॥	
तथैव दैत्या अपि युध्यमाना उत्साहयुक्तातिबलाश्च सर्वे॥	
देवैः समेताश्च पुनः पुनश्च युद्धं प्रचक्रुः परमास्त्रयुक्ताः॥ १३.७० ॥	
एवं च सर्वे ह्यसुराः सुराश्च शक्त्यृष्टिशूलैः परिघैः परश्वधैः॥	
जयार्थिनोमर्षयुताः परस्परं सिंहा यथा हैमवतीं दुरात्ययाः॥	
निहन्यमाना ह्यसुराः सुरैस्तदा नानास्त्रयोगैः परमैर्निपेतुः॥ १३.७१ ॥	
चक्रुस्ते सकलामुर्वी मांसशोणितकर्दमाम्॥	
महीं वृक्षाद्रिसंयुक्तां ससागरवनाकराम्॥ १३.७२ ॥	
शिरांसि च कबन्धानि कवचानि महांति च॥	
ध्वजारथाः पताकाश्च गजवाजिशिरांसि च॥ १३.७३ ॥	
बहन्त्यश्चापगा ह्यासन्नद्यो भीरुभयावहाः॥	
अगाधाः शोणितोदाश्च तरंतो ब्रह्मराक्षसाः॥	
तयंति परान्भूतप्रतप्रमथराक्षसान्॥ १३.७४ ॥	
शाकिनीडाकिनीसंघा यक्षिण्योऽथ सहस्रशः॥	
नानाकेलिषु संयुक्ताः परस्परमुदान्विताः॥ १३.७५ ॥	
एवं संक्रीडमानास्ते भूतप्रमथराक्षसाः॥	
रणे तस्मिन्महारौद्रे देवासुरसमागमे॥ १३.७६ ॥	
बलिना सह देवेन्द्रो युयुधेऽद्भुतविक्रमः॥	
शक्त्या जघान देवेंद्रं वैरोचनिरमर्षणः॥ १३.७७ ॥	
तां शक्तिं वञ्चयामास महेन्द्रो लघुविक्रमः॥	
जघान स बलिं यत्नाद्दैत्येंद्रं परमेण हि॥ १३.७८ ॥	
वज्रेण शितधारेण बाहुं चिच्छेद विक्रमी॥	
गातासुरपतद्भूमौ विमानात्सूर्यसंन्निभात्॥ १३.७९ ॥	
पतितं च बलिं दृष्ट्वा वृषपर्वा रूपान्वितः॥	
ववर्ष शरधाराभिः पयोद इव पर्वतम्॥ १३.८० ॥	
महेंद्रं सगजं चैव सहमानं शिताञ्छरान्॥	
तदा युद्धमभूद्वोरं महेन्द्रवृषपर्वणोः॥ १३.८१ ॥	
निपात्य वृषपर्वाणमिंद्रः परबलार्दनः॥ १३.८२ ॥	
ततो वज्रेण महता दानवानवधीद्रणे॥	
शिरसि च्छेदिताः केचित्केचित्कंधरतो हताः॥ १३.८३ ॥	
विह्वलाश्च कृताः केचिदिंद्रेण कुपितेन च॥	
तथा यमेन निहता वायुना वरुणेन च॥ १३.८४ ॥	
कुबेरेण हताश्चान्ये नैर्ऋतेन तथा परे॥	
अग्निना निहताः केचिदीशेनैव विदारिताः॥ १३.८५ ॥	
एवं तदा तैर्निहता बलीयसो महासुरा विक्रमशानिनश्च॥	
सुरैस्तु सर्वैः सह लोकपालैः शिवप्रसादा भिहतास्तदानीम्॥ १३.८६ ॥	
ततो महादैत्यवरो दुरात्मा स कलानेमिः परमास्त्रयुक्तः॥	
ययौ तदानीं सुरसत्तमांस्तान्हंतुं सदा क्रूरमतिः स एकः॥ १३.८७ ॥	
सिंहारूढो दंशितश्च त्रिशुलेन हि संयुतः॥	
दैत्यानामर्बुदेनैव सिंहारूढेन संवृतः॥ १३.८८ ॥	
ते सिंहा दंशिताः सर्वे महाबलपराक्रमाः॥	
तेषु सिंहेषु चारूढा महादैत्याश्च तत्समाः॥ १३.८९ ॥	
आयांतीं दैत्यसेनां तां सर्वां सिंहविभूषिताम्॥	
कालनेमियुतां दृष्ट्वा देवा इंद्रपुरोगमाः॥ 	
भयमाजग्मुरतुलं तदा ध्यानपरा भवन्॥ १३.९० ॥	
किं कुर्मोऽद्य वयं सर्वे कथं जेष्याम चाद्भुतम्॥	
एतादृशमसंख्याकमनीकं सिंहसंवृतम्॥ १३.९१ ॥	
एवं विचिंत्यमानास्ते ह्यागतस्तत्र नारदः॥	
नारदेन च तत्सर्वं पुरावृत्तं महत्तरम्॥ १३.९२ ॥	
कथितं च महेंद्राय कालनेमेस्तपोबलम्॥	
अजेयत्वं च संग्रामे वरदानबलेन तु॥ १३.९३ ॥	
विष्णुं विना वयं देवा अशक्ता रणमंडले॥	
जेतुं च स ततो विष्णुः स्मर्यतां परमेश्वरः॥	
तमालनीलो वरदः सर्वैर्विजयकांक्षिभिः॥ १३.९४ ॥	
नारदस्य वचः श्रुत्वा तदा देवास्त्वरान्विताः॥	
ध्यानेन च महाविष्णुं ततः परबलार्द्दनम्॥	
स्मरंतः परमात्मानमिदमूचुश्च तं विभुम्॥ १३.९५ ॥	॥ देवा ऊचुः॥	
नमस्तुभ्यं भगवते नमस्ते विश्वमंगलम्॥	
श्रीनिवास नमस्तुभ्यं श्रीपते ते नमोनमः॥ १३.९६ ॥	
अद्यास्मान्भयभीतांस्त्वं कालनेमिभयार्दितान्॥	
त्रातुमर्हसि दैत्याच्च देवानामभयप्रद॥ १३.९७ ॥	
एवं ध्यातः संस्मृतश्च प्रादुर्भूतो हरिस्तदा॥	
नीलो गरुडमारुह्य जगतामभयप्रदः॥ १३.९८ ॥	
चक्रपाणिस्तदायातो देवानां विजयाय च॥	
गगनस्थं महाविष्णुं गरुडोपरि संस्थितम्॥	
श्रीवासमेनं दुर्द्धर्षं योद्धुकामं ददर्शिरे॥ १३.९९ ॥	
तथा दृष्ट्वा कालनेमिस्तदानीं प्रहस्यमानोऽतिरुषा बलान्वितः॥	
कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपः श्यामो युवा वारणमत्तविक्रमः॥	
करे गृहीतं निशितं महाप्रभं चक्रं च कस्मात्कथयस्व मे प्रभो॥ १३.१०० ॥	
'''॥श्रीभगवानुवाच॥	
युद्धार्थमिह चायातो देवानां कार्यसिद्धये॥	
त्वं स्थिरो भव रे मंद दहाम्यद्य न संशयः॥ १३.१०१ ॥	
श्रुत्वा भगवतो वाक्यं कालनेमिः प्रतापवान्॥	
उवाच रुषितो भूत्वा भगवंतमधोक्षजम्॥ १३.१०२ ॥	
मूलभूतो हि देवानां भगवान्युद्धदुर्मदः॥	
युद्धं कुरु मया सार्द्धं यदि शूरोऽसि संप्रति॥ १३.१०३ ॥	
प्रहस्य भगवान्विष्णुरुवाचेदं महाप्रभः॥	
गगनस्थो भव त्वं हि महीस्थोऽहं भवामि वै॥ १३.१०४ ॥	
अप्रशस्तं च विषमं युद्धं चैव यथा भवेत्॥	
तथा कुरु महाबाहो गगनो वा महीतले॥ १३.१०५ ॥	
तथेति मत्वा हि महानुभावो दैत्यैः समेतोऽर्बुदसंख्यकैश्च॥	
सिंहोपरिस्थैश्च महानुभावैर्महाबलैः क्रूरतरैस्तदानीम्॥ १३.१०६ ॥	
गगनमथ जगाहे मंदमंदं महात्मा ह्यसुरगणसमेतो विश्वरूपं जिघांसुः॥	
त्रिशिखमपरमुग्रं गृह्य संदेशचेष्टादशनविकृतवक्त्रो योद्धुकामो हरिं सः॥ १३.१०७ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे समुद्रमंथनाख्याने देवासुरसंग्रामवर्णनंनाम त्रयोदशोऽध्यायः॥ १३ ॥	

केदारखण्डः