काशिकावृत्तिः/षष्टोध्यायः
षष्टोऽध्यायः प्रथमः पादः   ।



[#५९४]

<एक-अचो द्वे प्रथमस्य>#   । । PS_६,१.१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१ः

अधिकारोऽयं  ।
एकाचः इति च, द्वे इति च, प्रथमस्य इति च त्रितयं अधिकृतं वेदितव्यं  ।
इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः प्राक्संप्रसारणविधानात्तत्र एकाचः प्रथमस्य द्वे भवतः इत्येवं तद्वेदितव्यं  ।
वक्ष्यति - लिटि धातोरनभ्यासस्य (*६,१.८) इति   ।
तत्र धातोरवयवयस्य अनभ्यासस्य प्रथमस्य+एकाचो द्वे भवतः   ।
जजागार   ।
पपाच   ।
इयाय   ।
आर   ।
एकाच इति बहुव्रीहिनिर्देशः   ।
एकोऽच्यस्य सोऽयं एकाचित्यवयवेन विग्रहः   ।
तत्र समुदायः समासार्थः   ।
अभ्यन्तरश्च समुदायेऽवयवो भवति इति साच्कस्य+एव द्विर्वचनं भवति   ।
एवं च पचित्यत्र येन+एव अचा समुदायः एकाच्, तेना+एव तदवयवोऽच्छब्दः पशब्दश्च   ।
तत्र पृथगवयवैकाच्न द्विरुच्यते, किं तर्हि, समुदायैकाजेव   ।
तथा हि सकृच्छास्त्रप्रवृत्त्या सावयवः समुदायोऽनुगृह्यते   ।
पपाच इत्यत्र प्रथमत्वं व्यपदेशिवद्भावाथ् ।
इयाय, आर इत्यत्र एकाच्त्वं अपि व्यपदेशिभावादेव   ।
द्विःप्रयोगश्च द्विर्वचनं इदं  ।
आवृत्तिसङ्ख्या हि द्वे इति विधीयते   ।
तेन स एव शब्दो द्विरुचार्यते, न च शब्दान्तरं तस्य स्थाने विधीयते  । ।



<अजादेर्द्वितीयस्य>#   । । PS_६,१.२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२ः

प्रथम-द्विर्वचन-अपवादोऽयं  ।
अजादेर्द्वितियस्य एकचो द्विर्वचनं अधिक्रियते   ।
अचादिर्यस्य धातोः तदवयवस्य द्वितीयस्य एकाचो द्वे भवतः   ।
अटिटिषति   ।
अशिशिषति   ।
अरिरिषति   ।
अर्तेः स्मि-पूङ्-र्-अञ्ज्व्-अशां सनि (*७,२.७४) इति इट्क्रियते   ।
तस्मिन्कृते गुणे च रपरत्वे च द्विर्वचनेऽचि (*१,२.५९) इति स्थानिवद्भावः प्राप्नोति   ।
तत्र प्रतिविधानं द्विर्वचननिमित्तेऽचि इति उच्यते   ।
न च अत्र द्विर्वचननिमित्तमिठ् ।
किं तर्हि ? कार्यी   ।
न च कार्यी निमित्तत्वेन अश्रीयते   ।
तथा हि - क्ङिनिमित्तयोर्गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधो विधीयमानः शयिता इत्यत्र न भवति, न हि कार्यिणः शीङो गुणं प्रति निमित्तभावः इति   ।
अत्र केचिदजादेः इति कर्मधारयात्पञ्चमीं इच्छन्ति   ।
अच्च असौ आदिश्च इत्यजादिः, तस्मातजादेरुत्तरस्य एकाचो द्वे भवतः इति   ।
तेषां द्वितीयस्य इति विस्पष्टर्थं द्रष्टाव्यं  । ।



<न न्द्राः संयोगादयः>#   । । PS_६,१.३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.३ः

द्वितीयस्य इति वर्तते   ।
द्वितीयस्य एकाचोऽवयवभूतानां न्द्राणां तदन्तर्भावात्प्राप्तं द्विर्वचनं प्रतिषिध्यते   ।
नकारदकाररेफा द्वितीयैकाचोऽवयवभूताः संयोगादयो न द्विरुद्यन्ते   ।
उन्दिदिषति   ।
अड्डिडिषति   ।

[#५९५]

अर्चिचिषति   ।
न्द्राः इति किं ? ईचिक्षिषते   ।
संयोगादयः इति किं ? प्राणिणिषति   ।
अनितेः (*८,४.१९) उभौ साभ्यासस्य (*८,४.२१) इति णत्वं  ।
अजादेः इत्येव, दिद्रासति   ।
केचिदजादेः इत्यपि पञ्चम्यन्तं कर्मधारयं अनुवर्तयन्ति   ।
तस्य प्रयोजनम्, इन्दिद्रीयिषति इति   ।
अजादेरनन्तरत्वाभावाद्दकारो द्विरुच्यत एव, नकारो न द्विरुच्यते   ।
इन्द्रं इच्छति इति क्यछ् ।
तदन्तातिन्द्रीयितुं इच्छति इति सन्  ।
बकारस्य अप्ययं प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
उब्जिजिषति   ।
यदा बकरोपध उब्जिरुपदिश्यते तदा अयं प्रतिषेधः   ।
दकारोपधोपदेशे तु न वक्तव्यः   ।
बत्वं तु दकारस्य विधातव्यं  ।
यकारपरस्य रेफस्य प्रतिषेधो न भवति इति वक्तव्यं  ।
अरार्यते   ।
अर्तेः अट्यर्तिशूर्णोतीनां उपसंख्यानं (*७,४.८२) इति यङ् ।
तत्र यङि च (*७,४.३०) इति गुणः, ततो द्विर्वचनं  ।
ईर्ष्यतेस्तृतीयस्य द्वे भवत इति वक्तव्यं  ।
कस्य तृतीयस्य ? केचिदाहुर्व्यञ्जनस्य इति   ।
ईर्ष्यियिषति   ।
अपरे पुनः तृतीयस्य एकाचः इति व्याचक्षते   ।
ईर्ष्यिषिषति   ।
कण्ड्वादीनां तृतीयस्य+एअकाचो द्वे भवत इति वक्त्व्यं  ।
कण्डूयियिषति   ।
असुयियिषति   ।
वा नामधातूनां तृतीयस्य+एकाच्द्वे भवत इति वक्तव्यं  ।
अश्वीयियिषति   ।
अशिश्वीयिषति   ।
अपर आह - यथा+इष्टं नामधातुष्विति वक्तव्यं  ।
पुपुत्रीयिषति   ।
पुतित्रीयिषति   ।
पुत्रीयियिषति   ।
पुपुतित्रीयियिषति   ।
पुत्रीयिषिषति  । ।



[#५९६]

<पूर्वोऽभ्यासः>#   । । PS_६,१.४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.४ः

द्वे इति प्रथमन्तं यदनुवर्तते तदर्थादिह षष्ठ्यन्तं जायते   ।
तत्र प्रत्यासत्तेरस्मिन्प्रकरणे ये द्वे विहिते तयोर्यः पूर्वोऽवयवः सोऽभ्याससञ्ज्ञो भवति   ।
पपाच   ।
पिपक्षति   ।
पापच्यते   ।
जुहोति   ।
अपीपचथ् ।
अभ्यासप्रदेशास्तु अत्र लोपोऽभ्यासस्य (*७,४.५८) इत्येवं आदयः  । ।



<उभे अभ्यस्तम्>#   । । PS_६,१.५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.५ः

द्वे इति वर्तमाने उभेग्रहणं समुदायसञ्जाप्रतिपत्त्यर्थं  ।
ये एवे विहिते ते उभे अपि समुदिते अभ्यस्तसञ्ज्ञे भवतः   ।
ददति   ।
ददथ् ।
दधतु   ।
उभेग्रहणं किं ? नेनिजति इत्यत्र अभ्यस्तानां आदिः इति समुदाये उदात्तत्वं यथा स्यात्, प्रत्येकं पर्यायेण वा मा भूतिति   ।
अभ्यस्तप्रदेशाः - अभ्यस्तानां आदिः (*६,१.१८९) इत्येवं आदयः  । ।



<जक्षित्य्-आदयः षट्>#   । । PS_६,१.६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.६ः

अभ्यस्तं इति वर्तते   ।
जक्ष इत्ययं धातुः इत्यादयश्च अन्ये षट्धातवः अभ्यस्तसञ्ज्ञा भवन्ति   ।
सेयं सप्तानां धातूनां अभ्यस्तसञ्ज्ञा विधीयते   ।
जक्ष भक्षहसन्योः इत्यतः प्रभृति वेवीङ्वेतिना तुल्ये इति यावथ् ।
जक्षति   ।
जाग्रति   ।
दरिद्रति   ।
चकासति   ।
शासति   ।
दीध्यते, वेव्यते इत्यत्र अभ्यस्तानां आदिः इत्येष स्वरः प्रयोजनं  ।
दीध्यतिति च शतरि व्यत्ययेन सम्पादिते न अभ्यस्ताच्छतुः (*७,१.७८) इति नुमः प्रतिषेधः  । ।



<तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य>#   । । PS_६,१.७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.७ः

तुजादीनां इति प्रकारे आधिशब्दः   ।
कश्च प्रकारः ? तुजेर्दीर्घोऽभ्यासस्य न विहितः, दृश्यते च   ।
ये तथाभूताः ते तुजादयः, तेषां अभ्यासस्य दीर्घः साधुर्भवति   ।
तूतुजानः   ।
मामहानः   ।
अनड्वान्दाधार   ।
व्रतं मीमाय   ।
दाधार   ।
स तूताव दीर्घश्च+एषां छन्दसि प्रत्ययविशेषे एव दृश्यते, ततोऽन्यत्र न भवति   ।
तुतोज शबलान्हरीन् । ।



<लिटि धातोरनभ्यासस्य>#   । । PS_६,१.८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.८ः

लिटि परतोऽनभ्यासस्य धातोरवयवस्य प्रथमस्य+एकाचो द्वितीयस्य वा यथायोगं द्वे भवतः   ।
पपाच   ।
पपाठ   ।
प्रोर्णुनाव   ।
वाच्य ऊर्णोर्णुवद्भावः इति वचनादूर्णोतेः इजादेः इति आं न भवति   ।
लिटि इति किं ? कर्ता   ।
हर्ता   ।
धातोः इति किं ? ससृवांसो विशृण्विरे इम इन्द्राय सुन्विरे अनभ्यासस्य इति किं ? कृष्णो नोनाव वृषभो यदीदं नोनूयतेर्नोनाव   ।

[#५९७]

समान्या मरुतः संमिमिक्षुः   ।
लिटि उसन्तः   ।
द्विर्वचनप्रकरणे छन्दसि वेति वक्तव्यं  ।
यो जागार तमृचः कामयन्ते   ।
दाति प्रियाणि इति  । ।



<सन्-यङोः>#   । । PS_६,१.९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.९ः

धातोरनभ्यासस्य इति वर्तते   ।
सन्यङोः इति च षष्ठ्यन्तं एतथ् ।
सनन्तस्य यङन्तस्य च अनभ्यासस्य धातोरवयवस्य प्रथमस्य+एकाचो द्वितीयस्य वा यथायोगं द्वे भवतः   ।
पिपक्षति   ।
पिपतिषति   ।
अरिरिषति   ।
उन्दिदिषति   ।
यङन्तस्य - पापच्यते   ।
अटाट्यते   ।
यायज्यते   ।
अरार्यते   ।
प्रोर्णोनूयते   ।
अनभ्यासस्य इत्येव जुगुप्सिषते   ।
लोलूयिषते  । ।



<श्लौ>#   । । PS_६,१.१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१०ः

श्लौ परतः अनभ्यासस्य धातोरवयवस्य प्रथमस्य+एकाचो द्वितियस्य वा यथायोगं द्वे भवतः   ।
जुहोति   ।
बिभेति   ।
जिह्नेति  । ।



<चङि>#   । । PS_६,१.११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.११ः

चङि परतोऽनभ्यासस्य धातोरवयवस्य प्रथमस्य एकाचो द्वितीयस्य वा यथायोगं द्वे भवतः   ।
अपीपचथ् ।
अपीपठथ् ।
आटिटथ् ।
आशिशथ् ।
आर्दिदथ् ।
पचादीनां ण्यनतानां चङि कृते णिलोपः, उपधाह्रस्वत्वं, द्विर्वचनं इत्येषां कार्याणां प्रवृत्तिक्रमः   ।
तथा च सन्वल्लघुनि चङ्परे इति सन्वद्भावो विधीयमानो ह्रस्वस्य स्थानिवद्भावान्न प्रतिषिध्यते   ।
यो ह्यनादिष्टादचः पूर्वः तस्य विधिं प्रति स्थानिवद्भावो भवति   ।
न च अस्मिन्कार्याणां क्रमेणानिष्टादचः पूर्वोऽभ्यासो भवति इति   ।
आटिटतिति द्विर्वचनेऽचि (*१,१.५९) इति स्थानिवद्भावात्द्वितीयस्य+एकाचः द्विर्वचनं भवति  । ।



<दाश्वान्साह्वान्मीड्वांश्च>#   । । PS_६,१.१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१२ः

दाश्वान्साह्वान्मीड्वानित्येते शदाः छन्दसि भाषायां च अविशेषेण निपायने   ।
दाश्वानिति दाशृ दाने इत्येतस्य धातोः क्वसौ अद्विर्वचनं अनिट्त्वं च निपात्यते   ।
दाश्वांसो दाशुषः सुतं इति   ।

[#५९८]

साह्वानिति षह मर्षणे इत्येतस्य परस्मैपदम्, उपधादीर्घत्वम्, अद्विर्वचनं अनिट्त्वं च निपातनाथ् ।
साह्वान्बलाहकः  ।
मीड्वानिति मिह सेचने इत्येतस्य अद्विर्वचनम्, अनिट्त्वम्, उपधादीर्घत्वं ढत्वं च निपातनाथ् ।
मीड्वस्तोकाय तनयाय मृल   ।
एकवचनं अतन्त्रं  ।
कृञादीनां के द्वे भवत इति वक्तव्यं  ।
क्रियतेऽनेन इति चक्रं  ।
चिक्लिदं  ।
कृञः क्लिदेश्च घञर्थे कविधानं इति कः प्रत्ययः   ।
चरिचलिपतिवदीनां द्वित्वमच्याक्च अभ्यासस्य   ।
चरादीनां धातूनां अपि प्रत्यये परतः द्वे भवतः   ।
अभ्यासस्य आगागमो भवति   ।
आगागमविधानसामर्थ्याच्च हलादिशेषो न भवति   ।
हलादिशेषे हि सयागमस्य आदेशस्य च विशेषो न अस्ति   ।
चराचरः   ।
चलाचल   ।
पतापतः  ।
वचावदः   ।
वेति वक्तव्यं  ।
तेन चरः पुरुषः, चलो रथः , पतं यानम्, वदो मनुष्यः इत्येवं आदि सिद्धं भवति   ।
हन्तेर्घत्वं च   ।
हन्तेरचि प्रत्यये परतो द्वे भवतः, अभ्यासस्य च हकारस्य च घत्वम्, आक्चागमो भवति   ।
परस्य अभ्यासाच्च (*७,३.५५) इति कुत्वं घनाघनः क्षोभणश्चर्षणीनां  ।
पाटेर्णिलुक्चोक्च दीर्घश्च अभ्यासस्य   ।
पाटेरचि परतो द्वे भवतो णिलुक्च भवति   ।
अभ्यासस्य च ऊगागमो दीर्घश्च भवति   ।
पाटूपटः  । ।



<ष्यङः सम्प्रसारणं पुत्र-पत्योस्तत्पुरुषे>#   । । PS_६,१.१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१३ः
पुत्र पति इत्येतस्योरुत्तरपदयोस्तत्पुरुषे समासे ष्यङः संप्रसारणं भवति   ।
यणः स्थाने इग्भवति इत्यर्थः   ।
कारीषगन्धीपुत्रः   ।
कारिषगन्धीपति   ।
क्ॐउदगन्धीपुत्रः   ।
क्ॐउदगन्धीपतिः   ।
करीषस्य+इव गन्धोऽस्य, कुमुदस्य+इव गन्धोऽस्य इति बहुव्रीहिः, तत्र उपमानाच्च (*५,४.१३७) इति गन्धस्य+इदन्तादेशः   ।
करीषगन्धेः अपत्यं इत्यण्, तदन्तात्स्त्रियां अण्-इञोरन्नर्षयोर्गुरूपत्तमयोः ष्यङ्गोत्रे (*४,१.७८) इति ष्यङ्, ततश्च अपि विहिते षष्ठीसमासः, सम्प्रसारणस्य (*६,३.१३९) इति दीर्घत्वं  ।
ष्यङः इति इं ? भ्यापुत्रः   ।
क्षत्रियापुत्रः   ।
पुत्रपत्योः इति किं ? कारीषगन्ध्याकुलं  ।
क्ॐउदगन्ध्याकुलं  ।
तत्पुरुषे इति किं ? कारीषगन्ध्या पतिरस्य ग्रामस्य कारीषगन्ध्यापतिः अयं ग्रामः   ।

[#५९९]

ष्यङः इति स्त्रीप्रत्ययग्रहणं न स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने इति प्रत्ययग्रहणपरिभाषया यस्मात्स विहितः तदादेः इत्येष नियमो न अस्ति, तेन परमकारीषगन्ध्यायाः पुत्रः परमकारीषगन्धीपुत्रः, परमकारीषगन्धीपतिः इत्यपि भवति   ।

[#५९८]

उपसर्जने तु ष्यङि न भवति   ।
अतिक्रान्ता कारीषगन्ध्यां अतिकारीषगन्ध्या, तस्य पुत्रः अतिकारीषगन्ध्यापुत्रः   ।
अतिकारीषगन्ध्यापति   ।
पुत्रपत्योः केवलयोः उत्तरपदयोः इदं सम्प्रसारणं, तदादौ तदन्ते च न भवति, कारीषगन्ध्यापुत्रकुलम्, कारिषगन्ध्यापरमपुत्रः इति   ।
ष्यङन्ते च यद्यप्यन्ये यणः सन्ति, तथापि ष्यङः एव सम्प्रसारणं, निर्दिश्यमानस्य आदेशा भवन्ति इति   ।
सम्प्रसारणं इति चाधिक्रियते विभाषा परेः (*६,१.४४) इति यावत् । ।



[#५९९]

<बन्धुनि बहुव्रीहौ>#   । । PS_६,१.१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१४ः

स्यङः संप्रसारणं इति अनुवर्तते   ।
बन्धुशब्दे उत्तरपदे बहुव्रीहौ समासे ष्यङः सम्प्रसारणं भवति   ।
कारीषगन्ध्या बन्धुः अस्य कारीषगन्धीबन्धुः   ।
क्ॐउदगन्धीबन्धुः   ।
बहुव्रीहौ इति किं ? कारीषगन्ध्यायाः बन्धुः कारीषगन्ध्याबन्धुः   ।
अत्र अपि पूर्ववदेव   ।
परमकारीषगन्धीबन्धुः इत्यत्र भवति   ।
अतिकारीषगन्ध्याबन्धुः इति च न भवति, तथा कारीषगन्ध्याबन्धुधनः, कारीषगन्ध्यापरमबन्धुः इति   ।
बन्धुनि इति नपुंसकालिङ्गनिर्देशः शब्दरूपापेक्षया, पुंलिङ्गाभिधेयस्तु अयं बन्धुशब्दः   ।
मातच्मातृकमातृषु   ।
ष्यङः सम्प्रसारणं भवति विभाषया बहुव्रीहावेव   ।
कारीषगन्ध्या माता अस्य इत्येवं बहुव्रीहौ कृते एतस्मादेव उपसङ्ख्यानात्पक्षे मतृशब्दस्य मातजादेशः   ।
तत्र चित्करनसमर्थ्याद्बहुव्रीहिस्वरं अन्तोदात्तत्वं बाधते   ।
मातृमातृकशब्दयोश्च भेदेन+उपादानात्नद्यृतश्च (*५,४.१५३) इति कबपि विकल्प्यते   ।
कारीषगन्धीमातः, कारीषगन्ध्यमातः, कारीषगन्धीमातृकः, कारिषगन्ध्यामातृकः, कारीषगन्धीमाता, कारीषगन्ध्यामाता  । ।



<वचि-स्वपि-यजादीनां किति>#   । । PS_६,१.१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१५ः

सम्प्रसारणं इति वर्तते   ।
ष्यङः इति निवृत्तं  ।
वचि - वच परिभाषणे, ब्रुवो वचिः (*२,४.५३) इति च   ।
स्वपि - ञिष्वप शये   ।
यजादयः - यज देवपूजासंगतिकरनदानेसु इत्यतः प्रभृति आगणान्ताः   ।
तेषां वचिस्वपि यजादीनां किति प्रत्यये परतः सम्प्रसारणं भवति   ।

[#६००]

वचि - उक्तः   ।
उक्तवा   ।
स्वपि - सुप्तः   ।
सुप्तवान्  ।
यज - इष्टः   ।
इष्टवान्  ।
वप - उप्तः   ।
उप्तवान्  ।
वह-ऊढः   ।
ऊढवान्  ।
वस-उषितः   ।
उषितवान्  ।
वेञ्-उतः   ।
उतवान्  ।
व्येञ्- संवीतः   ।
संवीतवान्  ।
ह्वेञ्- आहूतवान्  ।
वद - उदितः   ।
उदितवान्  ।
टुओश्वि - शूनः   ।
शूनवान्  ।
धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्ययेकार्यं विज्ञायते   ।
तेन+इह न भवति, वाच्यते, वाचिकः इति  । ।



<ग्रहि-ज्या-वयि-व्यधि-वष्टि-विचति-वृश्चति-पृच्छति-भृज्जतीनां ङिति च>#   । । PS_६,१.१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१६ः

ग्रह उपादाने, ज्या वयोहानौ, वेञो वयिः (*२,४.४१), व्यध ताडने, वश कान्तौ, व्यच्व्याजीकरणे, ओव्रश्चू छेदने, प्रच्छ ज्ञीप्सायाम्, भ्रस्ज पाके इत्येतेषां धातूनां ङीति प्रत्यये परतः चकारात्कति च संप्रसारणं भवति   ।
ग्रह - गृहीतः   ।
गृहीतवान्  ।
ङिति - गृह्णाति जरीगृह्यते   ।
ज्या - जीनः   ।
जीनवान्  ।
ल्वादिभ्यः (*८,२.४४) इति निष्ठानत्वं  ।
ङिति- जिनाति   ।
जेजीयते   ।
हलः (*६,४.२) इति सम्प्रसारणदीर्घे कृते प्वादीनां इति ह्रस्वः क्रियते   ।
वयि - लिटि परतः वेञो वयिः आदेशः, तस्य ङिदभावात्किदेवोदाह्रियते   ।
ऊयतुः   ।
ऊयुः   ।
यद्येवं वयिग्रहणं अनर्थकम्, यजादिषु वेञ्पठ्यते ? न+एवं शक्यं  ।
लिटि तस्य वेञः (*६,१.४०) इति प्रतिषेधो वक्ष्यते, तत्र यथा+एव स्थानिवद्भावाद्व्येर्विधिः एवं प्रतिषेधोऽपि प्राप्नोति ? न+एष दोषः   ।
लिटि वयो यः (*६,१.३८) इति यकारस्य संप्रसारणप्रतिषेधाद्वयेर्विधौ ग्रहणं प्रतिषेधे चाग्रहणमनुमास्यते ? सत्यं एतथ् ।
एष एव अर्थः साक्षान्निर्देशेन व्येः स्पष्टीक्रियते   ।
व्यध - विद्धः   ।
विद्धवान्  ।
ङिति - विध्यति   ।
वेविध्यते   ।
वश - उशितः   ।
उशितवान्  ।
ङिति - उष्टः   ।
उशन्ति   ।
व्यच - विचितः   ।
विचितवान्  ।
ङिति - विचति   ।
वेविच्यते   ।
व्यचेः कुटादित्वमनसि प्रतिपादितम्, तेन सर्वत्र अञ्णिति प्रत्यये सम्प्रसारणं भवति, उद्विचिता, उद्विचितुम्, उद्विचितव्यं इति   ।
व्रश्चेः - वृक्णः   ।
वृक्णवान्  ।
अथ कथं अत्र कुत्वं, व्रश्चभ्रस्ज इति हि षत्वेन भवितव्यं ? निष्ठादेशः षत्वस्वरप्रत्ययविधीड्विधिषु सिद्धो वक्तव्यः   ।

[#६०१]

तत्र ष्त्वं प्रति नत्वस्य सिद्धत्वाद्ज्ञलादिर्निष्ठा न भवति   ।
कुत्वे तु कर्तव्ये तदसिद्धं एव इति प्रवर्तते कुत्वं  ।
ङिति - वृश्चति   ।
वरीवृश्च्यते   ।
प्रच्छ - पृष्टः   ।
पृष्टवन्  ।
ङिति - पृच्छति   ।
परीपृछ्यते   ।
प्रश्नः   ।
नङि तु प्रश्ने च आसन्नकाले (*३,२.११७) इति निपातनादसंप्रसारणं  ।
भ्रस्ज - भृष्टः   ।
भृष्टवान्  ।
ङिति - भृज्जति   ।
बरीभृज्यते   ।
सकारस्य ज्ञलां जश्ज्ञशि (*७,४.५३) इति जश्त्वेन दकारः, स्तोः श्चुना श्चुः (*८,४.४०) इति श्चुत्वेन जकारः  । ।



<लिट्यभ्यासस्य+उभयेषाम्>#   । । PS_६,१.१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१७ः

उभयेषां वच्यादीनां ग्रह्यादीनां च लिटि परतोऽभ्यासस्य सम्प्रसारणं भवति   ।
वचि - उवाच   ।
उवचिथ   ।
स्वपि - सुष्वाप   ।
सुष्वपिथ   ।
यज इयाज   ।
इयजिथ   ।
डुवप्- उवाप   ।
उअवपिथ   ।
ग्रह्यादीनां - तत्र ग्रहेरविशेषः   ।
जग्राह   ।
जग्रहिथ   ।
ज्या - जिज्यौ   ।
जिज्यिथ   ।
वयि - उवाय   ।
उवयिथ   ।
व्यध - विव्याध   ।
विव्यधिथ   ।
वश - उवाश   ।
उवशिथ   ।
व्यच - विव्याच   ।
विव्यचिथ   ।
वृश्चतेः सत्यसति वा योगे न अस्ति विशेषः   ।
योगारम्भे तु सति यदि सम्प्रसारणं अकृत्वा हलादिशेषेण रेफो निवर्त्यते, तदा वकारस्य सम्प्रसारणं प्राप्नोति   ।
अथ रेफस्य सम्प्रसारणं कृत्वा उरदत्वं रपरत्वं च क्रियते, तदानी - मुरदत्वस्य स्थानिवद्भावात्न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणं (*६,१.३७) इति प्रतिषेधो भवति इत्यस्ति विशेषः   ।
वव्रश्च   ।
वव्रश्चिथ   ।
पृच्छति भृज्जत्योरविशेषः   ।
अकिदर्थं च+इदं अभ्यासस्य सम्प्रसारणं विधीयते   ।
किति हि परत्वाद्धातोः सम्प्रसारणे कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानाद्द्विर्वचनम्, ऊचतुः, ऊचुः इति   ।
अधिकारादेव+उभयेषां ग्रहणे सिद्धे पुनरुभयेषां इति वचनं हलादिः शेषं अपि बाधित्वा सम्प्रसारणं एव यथा स्यातिति   ।
विव्याध  । ।



<स्वापेश्चङि>#   । । PS_६,१.१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१८ः

स्वापेः इति स्वपेर्ण्यन्तस्य ग्रहणं  ।
तस्य चङि परतः संप्रसारणं भवति   ।
असूषुपत्, असूषुपताम्, असूषुपन्  ।
द्विर्वचनात्पूर्वं अत्र संप्रसारणम्, तत्र कृते लघूपधगुणः, तस्य णौ चङ्युपधायाः ह्रस्वत्वम्, ततो द्विर्वचनम्, दीर्घो लघोः (*७,४.९४) इति दीर्घत्वं  ।
चङि इति किं ? स्वाप्यते   ।
स्वापितः   ।
किति इति निवृत्तं  ।
ङिति इति केवलं इह अनुवर्तते इत्येतद्दुर्विज्ञानं  । ।



[#६०२]

<स्वपि-स्यमि-व्येञां यङि>#   । । PS_६,१.१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१९ः

ञिष्वप शये, स्यमु, स्वन, ध्वन शब्दे, व्येञ्संवरणे इत्येतेषां धातूनां यङि परतः सम्प्रसारणं भवति   ।
सोषुप्यते   ।
सेसिम्यते   ।
वेवीयते   ।
यङि इति किं ? स्वप्नक् । ।



<न वशः>#   । । PS_६,१.२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२०ः

यगि इति वर्तते   ।
वशेर्धातोर्यङि परतः संप्रसारणं न भवति   ।
वावश्यते, वावश्येते, वावश्यन्ते   ।
यगि इति किं ? उष्टः   ।
उशन्ति  । ।



<चायः की>#   । । PS_६,१.२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२१ः

यगि इति वर्तते   ।
चायृ पूजानिशामनयोः इत्येतस्य धातोः यगि परतः की इत्ययं आदेशो भवति   ।
चेकीयते, चेकीयेते, चेकीयन्ते   ।
दीर्घोच्चारणं यङ्लुगर्थं  ।
चेकीतः  । ।



<स्फायः स्फी निष्ठायाम्>#   । । PS_६,१.२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२२ः

स्फायी ओप्यायी वृद्धौ इत्यसय्धातोः निष्ठायां परतः स्फी इत्ययं आदेशो भवति   ।
स्फीतः   ।
स्फीतवान्  ।
निष्थायां इति किं ? शातिः   ।
स्फातीभवति इत्येतदपि क्तिन्नन्तस्य+एव रूपं, न निष्थान्तस्य   ।
निष्ठायां इत्येतदधीक्रीयते लिङ्यङोश्च (*६,१.२९) इति प्रागेतस्मात्सूत्रात् । ।



<स्त्यः प्रपूर्वस्य>#   । । PS_६,१.२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२३ः

निष्ठायां इति वर्तते, संप्रसारणं इति च   ।
स्फी इत्येतन्न स्वर्यते   ।
स्त्यै ष्ट्यै शब्दसंघातयोः   ।
द्वयोरप्येतयोः धात्वोः स्त्यारूपमापन्नयोः सामान्येन ग्रहणं  ।
स्त्या इत्यस्य प्रपूर्वस्य धातोर्निष्ठायां परतः सम्प्रसारणं भवति   ।
प्रस्तीतः   ।
प्रस्तीतवान्  ।
सम्प्रसारणे कृते यण्वत्त्वं विहतं इति   ।
निष्ठानत्वं न भवति   ।
प्रस्त्योऽन्यतरस्यां (*८,२.५४) इति तु पक्षे मकारः क्रियते   ।
प्रस्तीमः प्रस्तीमवान्  ।
प्रपूर्वस्य इति किं ? संस्त्यानः   ।
संस्त्यानवान्  ।
प्रस्त्यः इत्येव सिद्धे पूर्वग्रहणं इह अपि य्था स्यात्, प्रसंस्तीतः, प्रसंस्तीतवान्  ।
तत्कथं प्रपूर्वस्य इति षष्ठ्यर्थे बहुव्रीहिः ? प्रः पूर्वो यस्य धातूपसर्गसमुदायस्य स प्रपूर्वः तदवयवस्य स्त्यः इति व्यधिकरणे षष्ठ्यौ   ।
तत्र प्रसंस्तीतः इत्यत्र अपि प्रपूर्वसमुदायावयवः स्त्याशब्दो भवति  । ।



[#६०३]

<द्रवमूर्ति-स्पर्शयोः श्यः>#   । । PS_६,१.२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२४ः

द्रवमूर्तौ द्रवकाठिन्ये, स्पर्शे वर्तमानस्य श्यैङ्गतौ इत्यस्य धातोर्निष्ठायां परतः सम्प्रसारणं भवति   ।
शिनं घृतं  ।
शीना वसा   ।
शीनं मेदः   ।
द्रवावस्थायाः काठिन्यं गतं इत्यर्थः   ।
श्योऽस्पर्शे (*८,२.४७) इति निष्थानत्वं  ।
स्पर्शे - शीतं वर्तते   ।
शीतो वायुः   ।
शीतमुदकं  ।
गुणमात्रे तद्वति च अस्य शीतशब्दस्य वृत्तिर्द्रष्टव्या   ।
द्रवमूर्तिस्पर्शयोः इति किं ? संश्यानो वृश्चिकः  । ।



<प्रतेश्च>#   । । PS_६,१.२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२५ः

श्यः इति वर्तते   ।
प्रतेरुत्तरस्य श्यायतेर्निष्ठायां परतः सम्प्रसरणं भवति   ।
प्रतिशीनः   ।
प्रतिशीनवान्  ।
द्रवमूर्तिस्पर्शाभ्यां अन्यत्र अपि यथा स्यातिति सूत्रारम्भः  । ।



<विभाषाऽभ्य्-अव-पूर्वस्य>#   । । PS_६,१.२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२६ः

श्यः इति वर्तते   ।
अभि अव इत्येवं पूर्वस्य श्यायतेर्निष्थायां विभाषा सम्प्रसारणं भवति   ।
अभिशीनं अभिश्यानं  ।
अवशीनम्, अवश्यानं  ।
द्रवमूर्तिस्पर्शविवक्षायां अपि विकल्पो भवति   ।
अभिशीनं घृतम्, अभिश्यानं घृतं  ।
अवशीनं मेदः, अवश्यानं मेदः   ।
अभिशीतो वायुः, अभिश्यानः   ।
अवशीतमुदकं , अवश्यानमुदकं  ।
सेयमुभयत्रविभाषा द्रष्टव्या   ।
पूर्वग्रहणस्य च प्रयोजनम्, सम्भिश्यानं, समवश्यानं इत्यत्र मा भूतिति केचिद्व्यचक्षते , नकिलायं अभ्यवपूर्वः समुदायः इति योऽत्र अभ्यवपूर्वः समुदायस्तदाश्रयो विक्लपः कस्मान्न भवति ? तस्मातत्र भवितव्यं एव   ।
यदि तु न+इष्यते ततो यत्नानतरमास्थेयं अस्माद्विह्बाषाविज्ञानाथ् ।
व्यवस्थेयं  ।
पूर्वग्रहणस्य च अन्यत्प्रयोजनं वक्तव्यं  । ।



<शृतं पाके>#   । । PS_६,१.२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२७ः

विभाषा इत्यनुवर्तते   ।
श्रा पाके इत्येतस्य धातोः ण्यन्तस्य अण्यन्तस्य च पाकेऽभिधेये क्तप्रत्यये परतः शृभावो निपात्यते विभाषा   ।
शृतं क्षीरं  ।
शृतं हविः   ।
व्यवस्थितविभाषा च+इयम्, तेन क्षीरहविषोर्नित्यं शृभावो भवति, अन्यत्र न भवति श्राणा यवागूः श्रपिता यवागूः इति   ।
यदा अपि बाह्ये प्रयोजके द्वितीयो णिचुत्पद्यते तदा अपि निष्यते, श्रपितं क्षीरं देवदत्तेन यज्ञदत्तेन इति   ।
श्रातिरयं अकर्मकः कर्मकर्तृविषयस्य पचेरर्थे वर्तते, स ण्यन्तः अपि प्राकृतं पच्यर्थमाहुः   ।
तदत्र द्वयोरपि शृतं इति इष्यते   ।
शृतं क्षीरं स्वयं एव   ।
शृतं क्षीरं देवदत्तेन   ।
पाकग्रहणं निपातनविषयप्रदर्शनार्थम्, तेन क्षीरहविषोरेव  । ।



[#६०४]

<प्यायः पी>#   । । PS_६,१.२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२८ः

विभाषा इत्येव   ।
ओप्यायी वृद्धौ इत्यस्य धातोः निष्ठायां विभाषा पी इत्ययं आदेशो भवति   ।
पीनं मुखं  ।
पीनौ बाहू   ।
पीनमुरः   ।
इयं अपि व्यवस्थितविभाषा+एव   ।
तेन अनुपसर्गस्य नित्यं भवति, सोपसर्गस्य तु न+एस्व भवति   ।
आप्यानश्चन्द्रमाः   ।
आङ्पूर्वस्यान्धूधसोः भवत्येव, आपीनोऽन्धुः, आपीनमूधः इति  । ।



<लिड्-यङोश्च>#   । । PS_६,१.२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२९ः

विभाषा इति निवृत्तं  ।
प्यायः पी (*६,१.२८) इत्येतत्चशब्देन अनुकृष्यते   ।
लिटि यङि च परतः प्यायः पी इत्ययं आदेशो भवति   ।
आपिप्ये, आपिप्याते, आपिप्यिरे   ।
परत्वात्पीभावे कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानात्द्विर्वचनम्, एरनेकाचः इति यणादेशः   ।
यङि - आपेपीयते, आपेपीयेते, अपेपीयन्ते  । ।



<विभाषा श्वेः>#   । । PS_६,१.३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.३०ः

लिड्य्ङोः इति वर्तते, सम्प्रसरणं इति च   ।
लिटि यङि च श्वयतेर्धातोः विभाषा सम्प्रसारणं भवति   ।
शुशाव, शिश्वाय   ।
शुशुवतुः, शिश्वियतुः   ।
यगि - शोशूयते, शेश्वीयते   ।
तदत्र यङि सम्प्रसारणं अप्राप्तं विभाष विधीयते   ।
लिटि तु किति यजादित्वात्नित्यं प्राप्तं, तत्र सर्वत्रविकल्पो भवति इत्येषा उभयत्रविभाषा   ।
यदा च धातोर्न भवति तदा लिट्यभ्यासस्य+उभयेषां (*६,१.१७) इत्यभ्यासस्य अपि न भवति  । ।



<णौ च संश्-चङोः>#   । । PS_६,१.३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.३१ः

विभाषा श्वेः (*६,१.३०) इति वर्तते   ।
सन्परे चङ्परे च णौ परतः श्वयतेर्धातोः विभाषा सम्प्रसारणं भवति   ।
शुशावयिषति   ।
चङि - अशूशवत्, अशिश्वयथ् ।
सम्प्रसारणं सम्प्रसारणाश्रयं च बलीयो भवति इति वचनादन्तरङ्गं अपि वृद्ध्यादिकं सम्प्रसारणेन बाध्यते   ।
कृते तु संप्रसारणे वृद्धिरावादेशश्च   ।
ततः ओः पु-यण्-ज्य्-अपरे (*७,४.८०) इत्येतद्वचनं ज्ञापकं णौ कृतस्थानिवद्भावस्य, इति स्थानिवद्भावात्शुशब्दो द्विरुच्यते  । ।



<ह्वः संप्रसारणम्>#   । । PS_६,१.३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.३२ः

णौ च संश्चङोः (*६,१.३१) इति वर्तते   ।
सन्परे चङ्परे च नौ परतो ह्वः संप्रसारणं भवति   ।
जुहावयिषति, जुहावयिष्तः, जुहावयिषन्ति   ।
अजूहवत्, अजूहवताम्, अजूहवन्  ।
संप्रसारणस्य बलीयस्त्वात्शाच्छासाह्वाव्यावेपां युक्(*७,३.३७) इति प्रागेव युक्न भवति   ।
सम्प्रसारणं इति वर्तमाने पुनः सम्प्रसारणं इत्युक्तं विभाषा इत्यस्य निवृत्त्यर्थं  ।
ह्वः सम्प्रसारणं अभ्यस्तस्य इत्येकयोगेन सिद्धे पृथग्योगकरनं अनभ्यस्तनिमित्तप्रत्ययव्यवधाने सम्प्रसारणाभावज्ञापनार्थं  ।
ह्वयकं इच्छति ह्वायकीयते   ।
ह्वायकीयतेः सन्जिह्वायकीयिषति  । ।



[#६०५]

<अभ्यस्तस्य च>#   । । PS_६,१.३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.३३ः

ह्वः इति वर्तते, तदभ्यस्तस्य इत्यनेन व्यधिकरणं  ।
अभ्यस्तस्य यो ह्वयतिः   ।
कश्च अभ्यस्तस्य ह्वयतिः ? कारणं  ।
तेन अभ्यस्तकारणस्य ह्वयतिः प्रागेव द्विर्वचनात्सम्प्रसारणं भवति   ।
जुहाव   ।
जुहूयते   ।
जुहूषति  । ।



<बहुलं छन्दसि>#   । । PS_६,१.३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.३४ः

हवः इति वर्तते   ।
छन्दसि विषये ह्वयतेर्धातोर्बहुलं संप्रसारणं भवति   ।
इन्द्राग्नी हुवे   ।
देवीं सरस्वतीं हुवे   ।
ह्वेञो लटि आत्मनेपदोत्तमैकवचने बहुलं छन्दसि इति शपो लुकि कृते सम्प्रसारणमुवङादेशश्च   ।
न च भवति   ।
ह्वयामि मरुतः शिवान्  ।
ह्वयामि देवां  । ।



<चायः की>#   । । PS_६,१.३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.३५ः

बहुलं छन्दसि इति वर्तते   ।
चायतेर्धातोः छन्दसि विषये बहुलं की इत्ययं आदेशो भवति   ।
वियन्ता न्यन्यं चिक्युर्न निचिक्युरन्यं  ।
लिटि उसि रूपं  ।
न भवति   ।
अग्नेर्ज्योतिर्निचाय्यः  । ।



<अपस्पृधेथाम्-आनृचुर्-आनृहुश्-चिच्युषेतित्याज-श्राताः श्रितम्-आशीराशीर्ताः>#   । । PS_६,१.३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.३६ः

छन्दसि इति वर्तते   ।
अपस्पृधेथां इति स्पर्ध सङ्घर्षे इत्यस्य लङि आथामि द्विवर्चनं रेफस्य संप्रसारणं अकारलोपश्च निपातनाथ् ।
इन्द्रश्च विष्णो यदपस्पृधेथां  ।
अपस्पर्धेथां इति भाषायां  ।
अपर आह - स्पर्धेः अपपूर्वस्य लिङि आथामि सम्प्रसरणं अकारलोपश्च निपातनाथ् ।
बहुलं छन्दस्यमङ्योगेऽपि (*६,४.७५) इत्यडागमाभावः   ।
अत्र प्रत्युदाहरणं अपास्पर्धेथां इति भषायां  ।
आनृचुः, आनृहुः इति   ।
अर्च पूजायाम्, अर्ह पूजायं इत्यनयोर्धात्वोलिट्युसि सम्प्रसारणं अकारलोपश्च निपातनाथ् ।
ततो द्विर्वचनम्, उरदत्वम्, अत आदेः (*७,४.७०) इति दीर्घत्वं  ।
तस्मान्नुड्द्विहलः (*७,४.७१) इति नुडागमः   ।
य उग्रा अर्कमानृचुः   ।
न वसून्यानृहुः   ।
आनर्चुः, आनर्हुः इति भाषायां  ।

[#६०६]

चिच्युषे   ।
च्युङ्गतौ इत्यस्य धातोः लिति सेशब्दे अभ्यासय सम्प्रसारणं अनिट्च निपातनाथ् ।
चिच्युषे   ।
चुच्युविषे इति भाषायां  ।
तित्याज   ।
त्यज हानौ इत्यसय्धातोः लिटि अभ्यासस्य सम्प्रसारणं निपात्यते   ।
तित्याज   ।
तत्याज इति भाषायां  ।
श्राताः इति   ।
श्रीञ्पाके इत्येतस्य धातोः निष्ठायां श्राभावः   ।
श्रातास्त इन्द्रसोमाः   ।
श्रितं इति तस्य+एव श्रीणातेः ह्रस्वत्वं  ।
सोमो गौरी अधिश्रितः   ।
श्रिता नो गृहाः   ।
अनयोः श्राभावश्रिभावयोर्विषयविभागं इच्छति, सोमेषु बहुषु श्राभाव एव, अन्यत्र श्रिभावः इति   ।
सोमादन्यत्र क्वचिदेकस्मिन्नपि श्राभावो दृश्यते   ।
यदि श्रातो जुहोतन   ।
तस्य श्राताः इति बहुवचनस्य अविवक्षितत्वादुपसंग्रहो द्रष्टव्यः   ।
आशीः, आशीर्तः इति   ।
तस्य+एव श्रीणातेराङ्पूर्वस्य क्विपि निष्ठायां च शीरादेशः, निष्ठायाश्च नत्वाभावो निपातनाथ् ।
तामाशीरा दुहन्ति   ।
आशीर्त ऊर्जं  ।
क्षीरैर्मध्यत आशीर्तः  । ।



<न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्>#   । । PS_६,१.३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.३७ः

सम्प्रसारने परतः पूर्वस्य यणः सम्प्रसारणं न भवति   ।
व्यध - विद्धः   ।
व्यच - विचितः   ।
व्येञ्- संवीतः   ।
एकयोगलक्षनं अपि सम्प्रसारणं अत एव वचनात्प्रथमं परस्य यणः क्रियते, पूर्वस्य च प्रसक्तं प्रतिषिध्यते   ।
सम्प्रसारणं इति वर्तमाने पुनः सम्प्रसारनग्रहणं विदेशस्थस्य अपि सम्प्रसारणस्य प्रतिषेधो यथा स्यातिति   ।
श्व-युव-मघोनां अतद्धिते (*६,४.१३३) - यूनः   ।
यूना   ।
सम्प्रसारणग्रहणसामर्थ्यातेव पूर्वस्य प्रतिषेधे वक्तव्ये स्वर्णदीर्घत्वं एकादेशो न स्थानिवद्भवति   ।
सति वा स्थानिवत्त्वे व्यवधानमेतावदाश्रयिष्यते   ।
ऋचि त्रेरुत्तरपदादिलोपश्छन्दसि   ।
ऋचि परतः त्रेः सम्प्रसारणं भवति उत्तरपदादिलोपश्च छन्दसि विषये   ।
तिस्र ऋचः यस्मिन्तत्तृचं सूक्तं  ।
तृचं साम   ।
ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे (*५,४.७४) इति समासान्तः   ।
छन्दसि ति किं ? त्यृचं कर्म   ।
रयेर्मतौ बहुलं  ।
रयिशब्दस्य छन्दसि विषये मतौ परतो बहुलं सम्प्रसारणं भवति   ।
आ रेवानेतु नो विशः   ।
न च भवति   ।
रयिमान्पुष्टिवर्धनः  । ।



[#६०७]

<लिटि व्यो यः>#   । । PS_६,१.३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.३८ः

न सम्प्रसारणं इति अनुवर्तते   ।
लिटि परतो वयो यकारस्य सम्प्रसारणं न भवति   ।
उवाय, ऊयतुः, ऊयुः   ।
लिड्ग्रहणं उत्तरार्थं  । ।



<वश्च अस्य अन्यतरस्यां किति>#   । । PS_६,१.३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.३९ः

अस्य वयो यकारस्य किति लिटि परतो वकारादेशो भवति अन्यतरस्यां  ।
ऊवतुः, ऊवुः   ।
ऊयतुः, ऊयुः   ।
किति इति किं ? उवाय   ।
उवयिथ  । ।



<वेञः>#   । । PS_६,१.४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.४०ः

लिटि इत्यनुवर्तते   ।
वेञ्तन्तुसन्ताने इत्यस्य धातोः लिति परतः सम्प्रसारणं न भवति   ।
ववौ, ववतुः, ववुः   ।
किति यजादित्वात्धातोः प्राप्तं अकित्यपि लिट्यभ्यासस्य+उभयेषां (*६,१.१७) इत्यभ्यासस्य, अतः उभयं प्रतिषिध्यते  । ।



<ल्यपि च>#   । । PS_६,१.४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.४१ः

वेञः इत्यनुवर्तते   ।
ल्यपि च पर्तो वेञः सम्प्रसारणं न भवति   ।
प्रवाय   ।
उपवाय   ।
पृथग्योगकरणं उत्तरार्थं  । ।



<ज्यश्च>#   । । PS_६,१.४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.४२ः

ल्यपि इत्येव   ।
ज्या वयोहानौ इत्यस्य धातोः ल्यपि परतः सम्प्रसारणं न भवति   ।
प्रज्याय   ।
उपज्याय  । ।



<व्यश्च>#   । । PS_६,१.४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.४३ः

ल्यपि इत्येव   ।
व्येञ्संवरणे इत्येतस्य धातोः ल्यपि परतः सम्प्रसारणं न भवति   ।
प्रव्याय   ।
उपव्याय   ।
योगविभागः उत्तरार्थः  । ।



<विभाषा परेः>#   । । PS_६,१.४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.४४ः

ल्यपि च व्यश्च इति अनुवर्तते   ।
परेरुत्तरस्य व्येञित्येतस्य धातोः ल्यपि परतः विभाषा सम्प्रसारणं न भवति   ।
परिवीय यूपम्, परिव्याय   ।
सम्प्रसारणे कृते परपूर्वत्वे च ह्रस्वस्य इति तुक प्राप्नोति, स हलः (*६,४.२) इति दीर्घत्वेन परत्वाद्बाध्यते  । ।



[#६०८]

<आदेच उपदेशेऽशिति>#   । । PS_६,१.४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.४५ः

धातोः इति वर्तते   ।
एजन्तो यो धातुरुपदेशे तस्य अकारादेशो भवति, शिति तु प्रत्यये न भवति   ।
ग्लै - ग्लाता   ।
ग्लातुं  ।
ग्लातव्यं  ।
शो - निशाता   ।
निशातुं  ।
निशातव्यं  ।
एचः इति किं ? कर्ता   ।
हर्ता   ।
उपदेशे इति किं ? चेता   ।
स्तोता   ।
अशिति इति किं ? ग्लायति   ।
म्लायति   ।
कथं जग्ले, मम्ले ? न+एवं विज्ञायते, शकार इद्यस्य सोऽयं शितिति, किं तर्हि, श एव इत्शिथ् ।
तत्र यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे इति शिदादौ प्रत्यये प्रतिषेधः   ।
एश्शकारान्तो भवति   ।
अशिति इति प्रसज्यप्रतिषेधोऽयम्, तेन एतदात्त्वं अनैमित्तिकं प्रागेव प्रत्ययोत्पत्तेर्भवति इति, सुग्लः, सुम्लः इति आतश्चोपसर्गे (*३,१.१३६) इति कप्रत्ययः, सुग्लानः, सुम्लानः इति आतो युच्(*३,३.१२८) इत्येवं आदि सिद्धं भवति इति   ।
आकाराधिकारस्त्वयं नित्यं सम्यतेः (*६,१.५७) इति यावत् । ।



<न व्यो लिटि>#   । । PS_६,१.४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.४६ः

व्येञित्येतस्य धातोः लिटि परत आकारादेशो न भवति   ।
संविव्याय   ।
सविव्ययिथ   ।
लिट्यभ्यासस्य+उभयेषां (*६,१.१७) इति अभ्यासस्य सम्प्रसारणं  ।
णलि अचो ञ्णिति (*७,२.११५) इति वृद्धिः  । ।



<स्फुरति-स्फुलत्योर्घञि>#   । । PS_६,१.४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.४७ः

अदेचः इति वर्तते   ।
स्फुर स्फुल चलने इत्येतयोर्धात्वोः एचः स्थाने घञि परतः आकारादेशो भवति   ।
विस्फारः   ।
विस्फालः   ।
विष्फारः   ।
विष्फालः स्फुरतिस्फुलत्योर्निर्-नि-विभ्यः (*८,३.७६) इति वा षत्वं  । ।



<क्री-इङ्-जीनां णौ>#   । । PS_६,१.४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.४८ः

डुक्रीञ्द्रव्यविनिमये, इङध्ययने जि जये इत्येतेषां धातूनां एचः स्थाने णौ परतः आकारादेशो भवति   ।
क्रापयति   ।
अध्यापयति   ।
जापयति  । ।



[#६०९]

<सिध्यतेरपारलौकिके>#   । । PS_६,१.४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.४९ः

णौ इत्यनुवर्तते   ।
षिधु हिंसासम्राध्योः इत्यस्य धातोः अपारलौकिकेऽर्थे वर्तमानस्य एचः स्थाने णौ परतः आकारादेशो भवति   ।
अन्नं साधयति   ।
ग्रामं साधयति   ।
अपारलौकिके इति किं ? तपस्तापसं सेधयति   ।
स्वान्येवैनं कर्माणि सेधयन्ति   ।
अत्र हि सिध्यतिः पारलौकिके ज्ञानविशेषे वर्तते   ।
तापसः सिध्यति ज्ञानविशेषमासादयति, तं तपः प्रयुङ्क्ते   ।
स च ज्ञानविशेषः उत्पन्नः परलोके जन्मान्तरे फलं अभ्युदयलक्षणं उपसंहरन्परलोकप्रयोजनो भवति   ।
इह कस्मान्न भवति, अन्नं साधयति ब्राह्मनेभ्यो दास्यामि इति ? सिध्यते - रत्रार्थो निष्पत्तिः   ।
तस्याः प्रयोजनं अन्नं  ।
तस्य यद्दानं तत्पारलौकिकम्, न पुनः सिद्धिरेव इति न आत्वं पर्युदस्यते   ।
सक्षात्परलोकप्रयोजने च सिध्यर्थे कृतवकाशं वचनं एवं विषयं न अवगाहते   ।
सिध्यतेः इति श्यना निर्देशः, षिध गत्यां इत्यस्य भौवादिकस्य निवृत्त्यर्थः  । ।



<मीनाति-मिनोति-दीङां ल्यपि च>#   । । PS_६,१.५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.५०ः

आदेच उपदेशे (*६,१.४५) इति वर्तते   ।
मीञ्हिंसायाम्, डुमिञ्प्रक्षेपणे, दीङ्क्षये इत्येतेषं धातूनां ल्यपि विषये, चकारादेचश्च विषये उपदेशे एव प्राक्प्रत्ययोत्पत्तेः अलोऽन्यस्य स्थाने आकारादेशो भवति   ।
प्रमाता   ।
प्रमातव्यं  ।
प्रमातुं  ।
प्रमाय   ।
निमाता   ।
निमातव्यं  ।
निमातुं  ।
निमाय   ।
उपदाता   ।
उपदातव्यं  ।
उपदातुं  ।
उपदाय   ।
उपदेशे एव आत्वविधानादिवर्णान्तलक्षणः प्रत्ययो न भवति   ।
आकारलक्षणश्च भवति, उपदायो वर्तते   ।
ईषदुपदानं इति घञ्युचौ भवतः  । ।



<विभाषा लीयतेः>#   । । PS_६,१.५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.५१ः

ल्यपि इति वर्तते, आदेच उपदेशे इति च   ।
लीङ्श्लेषणे इति दिवादिः   ।
ली श्लेषणे इति क्र्यादिः   ।
तयोः उभयोः अपि यका निर्देशः स्मर्यते   ।
लीयतेर्धतोः ल्यपि च एचश्च विषये उपदेशे एव अलोऽन्त्यस्य स्थाने विभाषा आकारादेशो भवति   ।
विलता   ।
विलातुं  ।
विलातव्यं  ।
विलाय   ।
विलेता   ।
विलेतुं  ।
विलेतव्यं  ।
विलीय   ।
निमिमीलियं खलचोः प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
ईषत्प्रमयः   ।
प्रमयो वर्तते   ।
ईषन्निमयः   ।
निमयो वर्तते   ।
ईषद्विलयः   ।
विलयो वर्तते   ।
अत्र तु लियो व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात्सिद्धं  ।
एवं च प्रलम्भनशालीनीकरनयोश्च णौ नित्यमात्त्वं भवति, कस्त्वामुल्लापयते, श्येनो वर्तिकामुल्लापयते  । ।



[#६१०]

<खिदेश्छन्दसि>#   । । PS_६,१.५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.५२ः

विभाषा इति वर्तते   ।
खिद दैन्ये इत्यस्य धातोः एचः स्थाने छन्दसि विषये विभाषा आकारः आदेशो भवति   ।
चित्तं चिखाद   ।
चित्तं चिखेद   ।
छन्दसि इति किं ? चित्तं खेदयति  । ।



<अपगुरो णमुलि>#   । । PS_६,१.५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.५३ः

गुरी उद्यमने इत्यस्य धातोः अपपूरस्य णमुलि परतः एचः स्थाने विभाषा आकारः आदेशो भवति   ।
अपगारमपगारं  ।
अपगोरमपगोरं  ।
आभीक्ष्ण्ये णमुल्च (*३,४.२२) इति णमुल्  ।
अस्यपगारं युध्यन्ते, अस्यपगोरं युध्यन्ते इत्यत्र द्वितीयायां च (*३,४.५६) इति णमुल् । ।



<चि-स्फुरोर्णौ>#   । । PS_६,१.५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.५४ः

चिञ्स्फुर इत्येतयोः धात्वोः णौ परतः एचः स्थाने विभाष आकारादेशो भवति   ।
चापयति, चययति   ।
स्फारयति, स्फोरयति  । ।



<प्रजने वीयतेः>#   । । PS_६,१.५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.५५ः

णौ इति वर्तते   ।
वी गतिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु इत्यस्य धातोः प्रजने वर्तमानस्य णौ परतः विभाषा आकारादेशो भवति   ।
पुरोवातो गः प्रवापयति, पुरोवातो गाः प्रवाययति   ।
गर्भं ग्राहयति इत्यर्थः   ।
प्रजनो हि जन्मन उपक्रमो गर्भग्रहणं  । ।



<बिभेतेर्हेतुभये>#   । । PS_६,१.५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.५६ः

णौ इति वर्तते, विभाषा इति च   ।
हेतुरिह पारिभाषिकः स्वतन्त्रस्य प्रयोजकः, ततो यद्भयम्, स यस्य भयस्य साक्षाद्हेतुः, तद्भयं हेतुभयं  ।
तत्र वर्तमानस्य ञिभी भये इत्यस्य धातोः णौ परतः विभाषा आकारादेशो भवति   ।
मुण्डो भापयते, मुण्डो भीषयते   ।
जटिलो भापयते, जटिलो भीषयते   ।
भीस्म्योर्हेतुभये (*१,३.३८) इत्यात्मनेपदं  ।
भियो हेतुभये षुक्(*७,३.४०)   ।
स च आत्त्वपक्षे न भवति   ।
लिभियोः ईकारप्रश्लेषनिर्देशादीकारान्तस्य भियः षुक्विधीयते   ।
हेतुभये इति किं ? कुञ्चिकयैनं भाययति   ।
अत्र हि कुञ्चिकातो भयं करणात्, न हेतोर्देवदत्तात् । ।



<नित्यं स्मयतेः>#   । । PS_६,१.५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.५७ः

णौ इति वर्तते, हेतुभये इति च   ।
नित्यग्रहणाद्विभाषा इति निवृत्तं  ।
ष्मिङीषद्धसने इत्यस्य धातोः हेतुभयेऽर्थे णौ परतो नित्यमकारादेशो भवति   ।
मुण्डो विस्मापयते   ।
जटिलो विस्मापयते   ।
भये इति किं ? कुञ्चिकया एनं विस्मापयति   ।
भयशब्देन हेत्वर्थसामान्या, इह स्मयतेरर्थोऽभिधीयते   ।
न हि मुख्ये भये स्मयतेर्वृत्तिरस्ति  । ।



[#६११]

<सृजि-दृशोर्ज्ञल्यं अकिति>#   । । PS_६,१.५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.५८ः

सृज विसर्गे, दृशिर्प्रेक्षणे इत्येतयोः धात्वोः ज्ञलादावकिति प्रत्यये परतः अं आगमो भवति   ।
स्रष्टा   ।
स्रष्टुं  ।
स्रष्टव्यं  ।
द्रष्टा   ।
द्रष्टुं  ।
द्रष्टव्यं  ।
लघूपधगुणापवादोऽयं अमागमः   ।
अस्राक्षीथ् ।
अद्राक्षीथ् ।
सिचि वृद्धिः अमि कृते भवति, पूर्वं तु बाध्यते   ।
ज्ञलि इति किं ? सर्जनं  ।
दर्शनं  ।
अकिति इति किं ? सृष्टः   ।
दृष्टः   ।
धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रतये कार्यविज्ञानादिह न भवति, रज्जुसृड्भ्याम्, देवदृग्भ्यां इति  । ।



<अनुदात्तस्य च र्दुपधस्य अन्यतर्स्याम्>#   । । PS_६,१.५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.५९ः

उपदेशे इति वर्तते, ज्ञल्यं अकिति इति च   ।
उपदेशेऽनुदात्तस्य धातोः ऋकारोपधस्य ज्ञलादावकिति प्रत्यये परतोऽन्यतरस्यां अमागमो भवति   ।
त्रप्ता, तर्पिता, तर्प्ता   ।
द्रप्ता, दर्पिता, दर्प्ता   ।
तृप प्रीणने, दृप हर्षमोचनयोः, इत्येतौ रधादी धतू, तयोः इडागमः रधादिभ्यश्च (*७,२.४५) इति विकल्प्यते   ।
अनुदात्तोपदेशः पुनरमर्थ एव   ।
अनुदात्तस्य इति किं ? वर्ढा, वर्ढुम्, वर्ढव्यं  ।
वृहू उद्यमने इत्ययं उदात्तोपदेशः ऊदित्वाच्चास्येड्विकलोप्यते   ।
ऋदुपधस्य इति किं ? भेत्ता   ।
छेत्ता   ।
ज्ञलि इत्येव, तर्पणं  ।
दर्पणं  ।
अकिति इत्येव, तृप्तः   ।
दृप्तः  । ।



<शीर्षंश्छन्दसि>#   । । PS_६,१.६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.६०ः

शीर्षनिति शब्दान्तरं शिरःशब्देन समानार्थं छन्दसि विषये निपात्यते, न पुनरयं आदेशः शिरःशब्दस्य   ।
शोऽपि हि छन्दसि प्रयुज्यत एव   ।
शीर्ष्णा हि तत्र सोमं क्रीतं हरन्ति   ।
यत्ते शीर्ष्णो दौर्भाग्यं  ।
छन्दसि इति किं ? शिरः  । ।



<ये च तद्धिते>#   । । PS_६,१.६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.६१ः

शीर्षनिति वर्तते   ।
आदेशोऽयं इष्यते   ।
स कथं ? तद्धिते इति हि परं निमित्तं उपादीयते, स तदनुरूपां प्रकृतिं शिरःशब्दं आक्षिपति   ।
यकारादौ तद्धिते परतः शिरःशब्दस्य शीर्षन्नादेशो भवति   ।
शिर्षण्यो हि मुख्यो भवति   ।
शीर्षण्यः स्वरः   ।
शिरसि भवः इति शरीर-अवयवाच्च (*४,३.५५) इति यत्, ये च अभाव-कर्मणोः (*६,४.१३८) इति प्रकृतिभावः   ।
तद्धिते इति किं ? शिरः इच्छति शिरस्यति   ।
वा केशेषु   ।
शिरसः शीर्षन्नादेशो वक्तव्यः   ।
शीषर्ण्याः केशाः, शिरस्याः केशाः  । ।



[#६१२]

<अचि शीर्षः>#   । । PS_६,१.६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.६२ः

श्जादौ तद्धिते शिरसः शीर्षशब्दः आदेशो भवति   ।
हस्तिशिरसः अपत्यं हास्तिशीर्षिः   ।
बाह्वादिभ्यश्च (*४,१.९६) इति इञ्  ।
स्थूलशिरसः इदं स्थौ लशीर्षं  ।
शीर्षन्भावे हि अन्(*६,४.१६७) इति प्रकृतिभावः स्याथ् ।
हास्तिशीर्षिशब्दात्स्त्रियां इञोऽण्-इञोरनार्षयोः ष्यङादेशे कृते शीर्षस्य शिरःशब्दग्रहणेन ग्रहणात्शीर्षन्नादेशः प्राप्नोति   ।
तत्र प्रकृतिभावे सति हास्तिशीर्षण्या इत्यनिष्टं रूपं स्याथ् ।
इष्यते तु हास्तिशीर्ष्या इति   ।
तत्कथं ? कर्तव्योऽत्र यत्नः   ।
अणिञन्ताद्वा परः प्रत्ययः ष्यङाश्रयितव्यः, तत्र यस्य+इति लोपस्य स्थानिवद्भावाद्व्यवधानं  । ।



<पद्-दन्-नो-मास्-हृन्-निश्-असन्-यूषन्-दोषन्-यकञ्-छकन्न्-उदन्न्-आसञ्छस्प्रभृतिषु>#   । । PS_६,१.६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.६३ः

पाद दन्त नासिका मास हृदय निशा असृज्यूष दोष यकृत्शकृतुदक आसन इत्येतेषां शब्दानां स्थाने शस्प्रभृतिप्रत्ययेषु परतः पद्दत्नस्माशृद्निशसन्यूषन्दोषन्यकन्शकनुदनासनित्येते आदेशाः यथासङ्ख्यं भवन्ति   ।
पद्- निपदश्चतुरो जहि   ।
पदा वर्तय गोदुहं  ।
पादः पत्(*६,४.१३०)   ।
दत्- या दतो धावते तस्यै श्यावदन्  ।
नस्- सूकरस्त्वा खनन्नसा   ।
मास्- मासि त्वा पश्यामि चक्षुषा   ।
हृद्- हृदा पूतं मनसा जातवेदो   ।
निश्- अमावास्यायां निशि यजेथ् ।
असन्- असिक्तोऽस्नाऽवरोहति   ।
यूषन्- या पात्राणि यूष्ण आसेचनानि   ।
दोषन्- यत्ते दोष्णो दौर्भाग्यं  ।
यकन्- यक्नोऽवद्यति   ।
शकन्- शक्नोऽवद्यति   ।
उदन्- उद्नो दिव्यस्य नो देहि   ।
आसन्- आसनि किं लभे मधूनि   ।
शस्प्रभृतिषु इति किं ? पादौ ते प्रतिपीड्यौ   ।
नासिके ते कृशे   ।
केचिदत्र छन्दसि इत्यनुवर्तयन्ति   ।
अपरे पुनरविशेषेण+इच्छन्ति   ।
तथा हि भाषायां अपि पदादयः शब्दाः प्रयुज्यन्ते   ।
व्यायामक्षुण्णगात्रस्य पद्भ्यामुद्वर्तितस्य च   ।
व्याधयो न+उपसर्पन्ति वैनतेर्यामवोरगाः  । ।
इत्येवं आदयः   ।
अन्यतरस्यां इत्येतदनुवर्तयन्ति   ।
तेन पादादयोऽपि प्रयुज्यन्ते   ।
शस्प्रभृतिषु इति प्रकारार्थे प्रभृतिशब्द इति शला दोषणी इत्यत्र अपि दोषन्नादेशो भवति   ।
पदादिषु मांस्पृत्स्नूनां उपसङ्ख्यानं  ।
मांस पृतना सानु इत्येतेषां स्थाने यथासङ्ख्यं मांस्पृत्स्नु इत्येते आदेशाः भवन्ति   ।
मांस्पचन्या उखायाः   ।
मांसपचन्या इति प्राप्ते   ।
पृत्सु मर्त्यं  ।
पृतनासु मर्त्यं इति प्राप्ते   ।
न ते दिवो न पृथिव्या अधिस्नुषु   ।
अधिसानुषु इति प्राप्ते   ।

[#६१३]

नस्नासिकाया यत्तस्क्षुद्रेषु   ।
नासिकाया नस्भावो वक्तव्यः यत्तस्क्षुद्र इत्येतेषु परतः   ।
नस्यं  ।
नस्तः   ।
नःक्षुः   ।
यति वर्णनगरयोर्न+इति वक्तव्यं  ।
नासिक्यो वर्णः   ।
नासिक्यं नगरं  । ।



<धात्वादेः षः सः>#   । । PS_६,१.६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.६४ः

धातोरादेः षकारस्य स्थाने सकारादेशो भवति   ।
षह - सहते   ।
षिच - सिञ्चति   ।
धातुग्रहणं किं ? सोडश   ।
षोडन्  ।
षण्डः   ।
षडिकः   ।
आदेः इति किं ? कषति   ।
लषति   ।
कृषति   ।
आदेश प्रत्यययोः (*८,३.५९) इत्यत्र षत्वव्यवस्थार्थं षादयो धातवः केचिदुपदिष्टाः   ।
के पुनस्ते ? ये तथा पठ्यन्ते   ।
अथवा लक्षणं क्रियते, अज्दन्त्यपराः सादयः षोपदेशाः स्मिस्विदिस्वदिस्वञ्जिस्वपितयश्च, सृपिसृजिस्तृस्त्यासेक्षृवर्जं  ।
सुब्धातुष्ठिवुष्वष्कतीनां सत्वप्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
षोडीयति   ।
षण्डीयति   ।
ष्ठीवति   ।
ष्वष्कते   ।
ष्ठिवु इत्यस्य द्वितीयस्थकारष्ठकारश्च+इष्यते   ।
तेन तेष्ठीव्यते, टेष्ठीव्यते इति च अभ्यासरूपं द्विधा भवति  । ।



<णो नः>#   । । PS_६,१.६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.६५ः

धातोरादेः इत्यनुवर्तते   ।
धातोरादेर्णकारस्य नकार आदेशो भवति   ।
णीञ्- नयति   ।
णम - नमति   ।
णह - नह्यति   ।
धात्वादेः इत्येव, अणति   ।
सुब्धातोरयं अपि नेष्यते, णकारं इच्छति णकारीयति   ।
उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य (*८,४.१४) इत्यत्र णत्वविधेर्व्यवस्थार्थं णादयो धात्वः केचिदुपदिष्यन्ते   ।
के पुनस्ते ? ये तथा पठ्यन्ते   ।
अथवा लक्षणं क्रियते, सर्वे णादयो णोपदेशाः, नृतीनन्दिनर्दिनक्कनाटिनाथृनाधृवर्जं  । ।



<लोपो व्योर्वलि>#   । । PS_६,१.६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.६६ः

धतोः इति प्रकृतं यत्तद्धात्वादेः इति पुनर्धातुग्रहणान्निवृत्तं  ।
तेन धातोरधातोश्च वकारयकारयोः वलि परतो लोपो भवति   ।
दिव्- दिदिवान्, दिदिवांसौ, दिदिवांसः   ।
ऊयी - ऊतं  ।
क्नूयी - क्नूतं  ।
गोधाया ढ्रक्(*४,१.१२९)   ।
घौधेरः   ।
पचेरन्  ।
यजेरन्  ।
वकारस्य - जीवेरदानुक्, जीरदानुः   ।
स्रिवेः - आस्रेमाणं  ।
उणादयो बहुलं (*३,३.१) इति बहुलवचनाच्च्चः-वोः श्-ऊड्-अनुनासिके च (*६,४.१९) इति ऊटः न भवति   ।
बलि इति किं ? ऊय्यते   ।
क्नूय्यते   ।
ऊर्वं लोपग्रहणं किं ? वेरपृक्तलोपात्पूर्वं वलि लोपो यथा स्याथ् ।
कण्डूयतेः क्विप्-कण्डूः   ।
लोलूयतेः - लोलूः   ।
व्रश्चादीनां उपदेशसामर्थ्यात्वलि लोपो न भवति   ।
वृश्चति   ।
ववृश्च इत्यत्र अपि हि सम्प्रसारणहलादिःशेषयोर्बहिरङ्गत्वात्प्राप्नोति  । ।



[#६१४]

<वेरपृक्तस्य>#   । । PS_६,१.६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.६७ः

लोपः इति वर्तते   ।
वेः इति क्विबादयो विशेषाननुबन्धानुत्सृज्य सामान्येन गृह्यन्ते   ।
वेरपृक्तस्य लोपो भवति   ।
ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप्(*६,२.८७)   ।
ब्रह्महा   ।
म्रूणहा   ।
स्पृशोऽनुदके क्विन्(*६,२.५८)   ।
घृतस्पृक्  ।
तैलस्पृक्  ।
भजो ण्विः (*३,२.६२)   ।
अर्धभाक्  ।
पादभाक्  ।
तुरीयभाक्  ।
अपृक्तस्य इति किं ? वृदृभ्यां क्विन्दर्विः   ।
कृगृशृसृजागृभ्यः क्वि   ।
जागृविः  । ।



<हल्-ङ्य्-आब्भ्यो दीर्घात्सु-ति-स्य्-अपृक्तं हल्>#   । । PS_६,१.६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.६८ः

लोप इति वर्तते   ।
तदिह लौकिकेन अर्थवत्कर्मसाधनं द्रष्टव्यं  ।
लुप्यते इति लोपः   ।
हलन्ताद्, ङ्यन्तादाबन्ताच्च दीर्घात्परं सु ति सि इत्येतदपृक्तं हल्लुप्यते   ।
हलन्तात्सुलोपः - राजा   ।
तक्षा   ।
उखास्रथ् ।
पर्णध्वथ् ।
ङ्यन्तात्- कुमारी   ।
गौरी   ।
शार्ङ्गरवी   ।
आबन्तात्- खट्वा   ।
बहुराजा   ।
कारीषगन्ध्या   ।
हलन्तादेव तिलोपः सिलोपश्च   ।
तत्र तिलोपस्तावत्- अबिभर्भवाथ् ।
भृञो लङि तिपि श्लौ भृञामितित्यभ्यासस्य इत्त्वं  ।
अजागर्भबान्  ।
सिलोपः-अभिनोऽत्र अच्छिनोऽत्र   ।
दस्य रेफः   ।
हल्ङ्याब्भ्यः इति किं ? ग्रामणीः   ।
सेननीः   ।
दीर्घातिति किं ? निष्कौशाम्बिः   ।
अतिखट्वः   ।
सुतिसि इति किं ? अभैत्सीथ् ।
तिपा सहचरितस्य सिशब्दस्य ग्रहणात्सिचो ग्रहणं न अस्ति   ।
अपृक्तं इति किं ? भिनत्ति   ।
छिनत्ति   ।
हलि इति किं ? बिभेद   ।
चिच्छेद   ।
अथ किमर्थं हलन्तात्सुतिसिनां लोपो विधीयते, संयोगान्तलोपेन+एव सिद्धं ? न सिध्यति   ।
राजा, तक्षा इत्यत्र संयोगान्तलोपस्य असिद्धत्वान्नलोपो न स्याथ् ।
उखास्रत्, पर्णध्वतित्यत्र अपदन्तत्वाद्दत्त्वं च न स्याथ् ।
अभिनोऽत्र इत्यत्र अतो रोरप्लुतादप्लुते (*६,१.११३) इत्युत्त्वं न स्याथ् ।
अबिभर्भवानित्यत्र तु रात्सस्य (*८,३.२४) इति नियमाल्लोप एव न स्याथ् ।
संयोगान्तस्य लोपे हि नलोपादिर्न सिध्यति   ।
रात्तु ते न+एव लोपः स्याद्धलस्तस्माद्विधीयते  । ।



<एङ्ह्रस्वात्सम्बुद्धेः>#   । । PS_६,१.६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.६९ः

लोपः इति वर्तते, हलिति च   ।
अपृक्तं इति न अधिक्रियते, तथा च पूर्वसूत्रे पुनरपृक्तग्रहणं कृतं  ।
एङन्तात्प्रातिपदिकात्ह्रस्वन्ताच्च परो हल्लुप्यते स चेत्सम्बुद्धेर्भवति   ।
एङन्तात्- हे अग्ने   ।
हे वायो   ।
ह्रस्वान्तात्- हे देवदत्त   ।
हे नदि   ।
हे वधु   ।
हे कुण्ड   ।
कुण्डशब्दाततोऽं (*७,१.२४) इति अं  ।
अमि पूर्वः (*६,१.१०७) इति पूर्वत्वे क्र्ते लह्मात्रस्य मकारस्य लोपः   ।
हे कतरतित्यत्र डिदयं अद्डादेशः, तत्र टिलोपे सति ह्रस्वाभावान्न अस्ति सम्बुद्धिलोपः   ।
एङ्ग्रहणं क्रियते सम्बुद्धिगुणबलीयस्त्वात् । ।



[#६१५]

<शेः छन्दसि बहुलम्>#   । । PS_६,१.७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.७०ः

शि इत्येतस्य बहुलं छन्दसि विषये लोपो भवति   ।
या क्षेत्रा   ।
या वना   ।
यानि क्षेत्राणि   ।
यानि वनानि  । ।



<ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्>#   । । PS_६,१.७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.७१ः

पिति कृति परतो ह्रस्वान्तस्य धातोः तुगागमो भवति   ।
अग्निचिथ् ।
सोमसुथ् ।
प्रकृत्य   ।
प्रहृत्य   ।
उपस्तुत्य   ।
ह्रस्वस्य इति किं ? आलूय   ।
ग्रामणीः   ।
पिति इति किं ? कृतं  ।
हृतं  ।
कृति इति किं ? पटुतरः   ।
पटुतमः   ।
ग्रामणि ब्राह्मणकुलं इत्यत्र ह्रस्वस्य बहिरङ्गस्य असिद्धत्वात्तुग्न भवति  । ।



<संहितायाम्>#   । । PS_६,१.७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.७२ः

अधिकारोऽयं अनुदात्तं पदं एकवर्जं (*६,१.१५८) इति यावथ् ।
प्रागेतस्मत्सूत्रादित उत्तरं यद्वक्ष्यामः संहितायां इत्येवं तद्वेदितव्यं  ।
वक्ष्यति - इको यणचि (*६,१.७७), दध्यत्र   ।
मध्वत्र   ।
संहितायां इति किं ? दधि अत्र   ।
मधु अत्र  । ।



<छे च>#   । । PS_६,१.७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.७३ः

ह्रस्वस्य तुकिति वर्तते   ।
छकारे परतः संहितायां विषये ह्रस्वस्य तुगागमो भवति   ।
इच्छति   ।
यच्छति   ।
ह्रस्व एव अत्र आगमी, न तु तदन्तः   ।
तेन चिच्छदतुः, चिच्छिदुः इत्यत्र तुकभ्यासस्य ग्रहणेन न गृह्यते इति हलदिःशेषेण न निवर्त्यते, नावयवावयवः समुदायावयवो भवति इति  । ।



<आङ्-माङोश्च>#   । । PS_६,१.७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.७४ः

तुकिति अनुवर्तते, छे इति च   ।
आङो ङित ईषदादिषु चतुर्ष्वर्थेषु वर्तमानस्य, माङश्च प्रतिषेधवचनस्य छकारे परतस्तुगागमो भवति   ।
पदान्ताद्वा (*६,१.७६) इति विकल्पे प्राप्ते नित्यं तुगागमो भवति   ।
ईषदर्थे - ईषच्छाया आच्छाया   ।
क्रियायोगे - आच्छादयति   ।
मर्यादाभिविध्योः - आ च्छायायाः आच्चायं  ।
माङः खल्वपि - मा च्छैत्सीथ् ।
मा च्छिदथ् ।
ङिद्विशिष्टग्रहणं किं ? आछाया, आच्छाया   ।
प्रमाछन्दः, प्रमाच्छन्दः  । ।



[#६१६]

<दीर्घात्>#   । । PS_६,१.७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.७५ः

छे तुकिति वर्तते   ।
दीर्घात्परो यः छकारः तस्मिन्पूर्वस्य तस्य+एव दीर्घस्य तुगागमो भवति   ।
ह्रीच्छति   ।
म्लेच्छति   ।
अपचाच्छायते   ।
विचाच्छायते  । ।



<पदान्ताद्वा>#   । । PS_६,१.७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.७६ः

दीर्घात्छे तुकिति वर्तते   ।
पदान्ताद्दीर्घात्परो यः छकारः तस्मिन्पूर्वस्य तस्य+एव दीर्घस्य पूर्वेण नित्यं प्राप्तो वा तुगागमो भवति   ।
कुटीच्छाया, कुटीछाया   ।
कुवलीच्छाया, कुवलीछाया   ।
विश्वजनादीनां छदसि वा तुगागमो भवति इति वक्तव्यं  ।
विश्वजनच्छत्रम्, विश्वजनछत्रं  ।
नच्छायां करवोऽपरं  ।
न छायां करवोऽपरं  । ।



<इको यणचि>#   । । PS_६,१.७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.७७ः

अचि परतः इको यणादेशो भवति   ।
दध्यत्र   ।
मध्वत्र   ।
कर्त्रर्थं  ।
लाकृतिः   ।
इकः प्लुतपूर्वस्य सवर्नदीर्घबाधनार्थं यणादेशो वक्तव्यः   ।
भो३इ इन्द्रं  ।
भो३यिन्द्रं  ।
अचि इति च अयं अधिकारः संप्रसारणाच्च (*६,१.१०८) इति यावत् । ।



<एचोऽय्-अव्-आय्-आवः>#   । । PS_६,१.७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.७८ः

एचः स्थाने अचि परतः अयवायावित्येते आदेशाः यथासङ्ख्यं भवन्ति   ।
चयनं  ।
लवनं  ।
चायकः   ।
लावकः   ।
कयेते   ।
ययेते   ।
वायाववरुणद्धि  । ।



<वान्तो यि प्रत्यये>#   । । PS_६,१.७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.७९ः

योऽयं एचः स्याने वन्तादेशः ओकारस्य अव्, औकारस्य आव्, स यकारादौ प्रत्यये परतो भवति   ।
बाभ्रव्यः   ।
माण्डव्यः   ।
शङ्कव्यं दारु   ।
पिचव्यः कार्पासः   ।
नाव्यो ह्रदः   ।
वान्तः इति किं ? रायं इच्छति रैयति   ।
यि इति किं ? योभ्यां  ।
नौभ्यां  ।
प्रत्यये इति किं ? गोयानं  ।
नौयानं  ।

[#६१७]

गोर्यूतौ छन्दसि   ।
गोशब्दस्य यूतौ परतः छन्दसि विसये वान्तादेशो वक्तव्यः   ।
आ नो मित्रावरुणा घृतैर्गव्यूतिमुक्षतं  ।
छन्दसि इति किं ? गोयूतिः   ।
अध्वपरिमाणे च   ।
गोर्यूतौ परतो वान्तादेशो वक्तव्यः   ।
गव्यूतिमात्रं अध्वानं गतः  । ।



<धातोस्तन्निमित्तस्य+एव>#   । । PS_६,१.८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.८०ः

एचः इति वर्तते, वान्तो यि प्रत्यये इति च   ।
धातोर्य एच्तन्निमित्तो यकारादिप्रत्ययनिमित्तः, तस्य यकारादौ प्रत्यये परतो वान्तादेशो भवति   ।
लव्यं  ।
पव्यं  ।
अवश्यलाव्यं  ।
अवश्यपाव्यं  ।
धातोः इति किं ? प्रातिपदिकस्य नियमो म भूथ् ।
तत्र को दोषः ? बाभ्रव्यः इत्यत्रा+एव स्यात्, इह न स्यात्गव्यम्, नाव्यं इति   ।
तन्निमित्तस्य इति किं ? अतन्निमित्तस्य मा भूथ् ।
उपोयते   ।
औयत   ।
लौयमानिः   ।
पौयमानिः   ।
अत इञ्(*४,१.९५)   ।
एवकारकरणं किं ? धात्ववधारणं यथा स्यात्, तन्निमित्तावधारणं मा भूतिति तानिमित्तस्य हि धातोश्च अधातोश्च भवति   ।
बाभ्रव्यः   ।
अवश्यलाव्यं  ।
लवं  । ।



<क्षय्य-जय्यौ शक्यार्थे>#   । । PS_६,१.८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.८१ः

क्षि जि इत्येतयोर्धात्वोः यति रत्यये परतः शक्यार्थे गम्यमाने एकारस्य अयादेशो निपात्यते   ।
शक्यः क्षेतुं क्षय्यः   ।
शक्यो जेतुं जय्यः   ।
शक्यार्थे इति किं ? क्षेयं पापं  ।
जेयो वृषलः  । ।



<क्रय्यस्तदर्थे>#   । । PS_६,१.८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.८२ः

क्रीणातेः धातोः तदर्थे क्रयार्थें यत्तस्मिन्नभिधेये यति प्रत्यये परतः अयादेशो निपात्यते   ।
क्रय्यो गौः   ।
क्रय्यः कम्बलः   ।
क्रयार्थं यः प्रसारितः स उच्यते   ।
तदर्थे इति किं ? क्रेयं नो धान्यं, न च अस्ति क्रय्यं  । ।



<भ्य्यप्रवय्ये च च्छन्दसि>#   । । PS_६,१.८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.८३ः

बिभेतेर्धातोः रपुर्वस्य च वी इत्येतस्य्यति प्रत्यये परतः छन्दसि विषये अयादेशः निपात्यते   ।
भ्य्यं किलासीथ् ।
वत्सतरी प्रवय्या   ।
भय्येति कृत्यल्युटो बहुलं (*३,३.११३) इत्यपदाने यत्प्रत्ययः   ।
बिभेत्यस्मादिति भ्य्यं  ।
प्रव्य्या इति स्त्रियां एव निपातनं  ।
अन्यत्र प्रवेयं इत्येव भवति   ।
छन्दसि इति किं ? भेयं प्रवेयं  ।
ह्रदय्या आप उपसङ्ख्यानं  ।
ह्रदय्या आपः   ।
ह्रदे भवा, भवे छन्दसि (*४,४.११०) इति यत्प्रत्ययः  । ।



[#६१८]
<एकः पूर्वपरयोः>#   । । PS_६,१.८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.८४ः

अधिकारोऽयं  ।
ख्यत्यात्परस्य (*६,१.११२) इति प्रागेतस्मात्सूत्रातिति उत्तरं यद्वक्ष्यामस्तत्र पूर्वस्य परस्य द्वयोरपि स्थाने एकादेशो भवति इत्येतद्वेदितव्यं  ।
वक्ष्यति आद्गुणः (*६,१.८७) इति   ।
तत्र अचि पूर्वस्य अवर्णात्च परस्य स्थाने एको गुणो भवति   ।
खट्वेन्द्रः मालेन्द्रः   ।
पूर्वपरग्रहणं द्वयोरपि युगपदादेशप्रतिपत्त्यर्थम्, एकस्य+एव हि स्यात्, नोभे सप्तमीपञ्चम्यौ युगपत्प्रकल्पिके भवतः इति   ।
एकग्रहणं पृथगादेशनिवृत्त्यर्थं, स्थानिभेदाद्धि भिन्नादिषु नत्ववद्द्वावादेशौ स्यातां  । ।



<अन्तादिवच्च>#   । । PS_६,१.८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.८५ः

एकः इति वर्तते, पूर्वपरयोः इति च   ।
एकः पूर्वपरयोः (*६,१.८४) इति योऽयं एकादेशो विधीयते स पूर्वस्य अन्तवद्भवति, परस्यादिवद्भवति   ।
यथा तस्यान्तः आदिर्वा तदन्तर्भूतः तद्ग्रहणेन गृह्यते, तद्वदेकादेशोऽपि तद्ग्रहणेन ग्र्ह्यते इत्येषोऽतिदेशार्थः   ।
ब्रह्मबन्धूः इत्यत्र ब्रह्मबन्धु इति प्रातिपदिकम्, ऊङिति अप्रातिपदिकम्, तयोः प्रातिपदिकाप्रातिपदिकयोर्यः एकादेशः स प्रातिपदिकस्य अन्तवद्भवति, यथा शक्यते कर्तुं ङ्याप्प्रातिपदिकात्(*४,१.१) इति स्वादिविधिः   ।
वृक्षौ इत्यत्र सुबौकारः असुबकारः, तयोः सुबसुपोरेकादेशः सुपः आदिवद्भवति, यथा शक्यते वक्तुं सुबन्तं पदं इति   ।
वर्णाश्रयविधौ अयं अनतादिवद्भावो निस्यते   ।
तथा हि खट्वाभिः इत्यत्र अन्तवद्भावाभावाततो भिस ऐस्(*७,१.९) इति न भवति   ।
ह्वयतेः जुहाव इति सम्प्रसारणपूर्वत्वस्य आदिवद्भावाहावातात औ णलः (*७,१.३४) इति न भर्वात   ।
अस्यै अश्वः, अस्या अश्वः इति वृद्धिरेचि (*६,१.८८) इति वृद्धिः, एङः पदान्तादति (*६,१.१०९) इत्यत्र विधौ आदिवन्न भवति   ।
पूर्वपरसमुदाय एकादेशस्य स्थानी, स हि तेन निवर्तयते   ।
तत्र अवयवयोरानुमानिकं स्थानित्वं इति तदाश्रयं कार्यं स्थानिवद्भावादप्राप्तं इत्यन्तादिवद्भावो विधीयते  । ।



<षत्व-तुकोरसिद्धः>#   । । PS_६,१.८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.८६ः

षत्वे तुकि च कर्तव्ये एकदेशोऽसिद्धो भवति, सिद्धकार्यं न करोति इत्यर्थः   ।
असिद्धवचनं आदेशलक्षणप्रतिषेधर्थम्, उत्सर्गलक्षणभावार्थं च   ।
कोऽसिचतित्यत्र एङः पदान्तादति (*६,१.१०९) इति एकादेशस्य परं प्रत्यादिवद्भावातपदादेरिण उत्तरस्य आदेशस्य सकारस्य षत्वं प्राप्नोति, तदसिद्धत्वान्न भवति   ।
कोऽस्य, योऽस्य, कोऽस्मै, योऽस्मै इत्येकादेशस्य असिद्धत्वातिणः इति षत्वं न भवति   ।
तुग्विधौ - अधीत्य, प्रेत इत्यत्र+एकादेशस्य असिद्धत्वात्ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्(*६,१.७१) इति तुग्भवति   ।
सम्प्रसारनङीट्सु प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।

[#६१९]

सम्प्रसारणे - ब्रह्महूषु   ।
सम्प्रसारणपूर्वत्वस्य असिद्धत्वात्षत्वं न प्राप्नोति   ।
ङौ - वृक्षे च्छत्रम्, वृक्षे छत्रं  ।
इटि - अपचे च्छत्रम्, अपचे छत्रं  ।
आद्गुणस्य असिद्धत्वाद्ह्रस्वलक्षणो नित्योऽत्र तुक्प्राप्नोति, दीर्घात्, पदान्ताद्वा (*६,१.७६) इति तुग्निकल्प इष्यते  । ।



<आद्गुणः>#   । । PS_६,१.८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.८७ः

अचि इत्यनुवर्तते   ।
अवर्नात्परो योऽच्च पूर्वो योऽवर्णः तयोः पूर्वपरयोः अवर्णाचोः स्थाने एको गुण आदेशो भवति   ।
तवेदं  ।
खट्वेन्द्रः   ।
मालेन्द्रः   ।
तवेहते   ।
खट्वेहते   ।
तवोदकं  ।
खट्वोदकं  ।
तवर्श्यः   ।
खट्वर्श्यः   ।
तवल्कारः   ।
खट्वल्कारः   ।
लृकारस्य स्थाने योऽने योऽण्तस्य लप्रत्वं इष्यते  । ।



<वृद्धिरेचि>#   । । PS_६,१.८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.८८ः

आतिति वर्तते   ।
अवर्णात्परो य एच्, एचि च पूर्वो यः अवर्णः, तयोः पूर्वपरयोः अवर्णैचोः स्थाने वृद्धिरेकादेशो भवति   ।
आद्गुणस्य अपवादः   ।
ब्रहमैडका   ।
खट्वैडका   ।
ब्रह्मैतिकायनः   ।
खट्वैतिकायनः   ।
ब्रह्मौदनः   ।
खट्वौदनः   ।
ब्रह्मौपगवः   ।
खट्वौपगवः  । ।



<एत्य्-एधत्य्-ऊठ्सु>#   । । PS_६,१.८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.८९ः

वृद्धिरेचि इति वर्तते, आतिति च   ।
तदेततेज्ग्रहणं एतेरेव विशेषणं , न पुनरेधतेः, अव्यभिचारात्, ऊठश्च सम्भवाथ् ।
इण्गतौ इत्येतस्मिन्धातौ एचि, एध वृद्धौ इत्येतस्मिनूठि च पूर्वं यदवर्णं ततश्च परो योऽच्, तयोः पूर्वपर्योः अवर्णाचोः स्थाने वृद्धिरेकादेशो भवति   ।
उपैति   ।
उपैषि   ।
उपैमि   ।
उपैधते   ।
प्रैधते   ।
प्रष्ठौहः   ।
प्रष्ठौहा   ।
प्रष्ठौहे   ।
ऊठि आद्गुणापवादो वृद्धिर्विधीयते   ।
एत्येधत्योः तु एङि पररूपापवादः   ।
ओम्-आङोश्च (*६,१.९५) इत्येतत्तु पररूपं न बाध्यते, येन न अप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधको भवति इति, पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्बधन्ते इति वा   ।
तेन+इह न भवति, उप आ इतः उपेतः इति   ।
एचि इतेव, उप इतः उपेतः   ।
अक्षादूहिन्यां वृद्धिर्वक्तव्या   ।
अक्षौहिणी   ।
स्वादीरेरिण्योर्वृद्धिर्वक्तव्या   ।
स्वैरं  ।
स्वैरिणी   ।
प्रादूढोढ्येषैष्येषु वृद्धिर्वक्तव्या   ।
प्रौढः   ।
प्रौढिः   ।
प्रैषः   ।
प्रैष्यः   ।

[#६२०]

ऋते च तृतीयासमासेऽवर्णाद्वृद्धिर्वक्तव्या   ।
सुखेन ऋतः सुखार्तः   ।
दुःखेन ऋतः दुःखार्तः   ।
ऋतः इति किं ? सुखेन इतः सुखेतः   ।
तृतीया इति किं ? परमर्तः   ।
समासे इति किं ? सुखेनर्तः   ।
प्रवत्सतरकम्बलवसनानाम्र्णे वृद्धिर्वक्तव्या   ।
प्र - प्रार्णं  ।
वत्सतर - वत्सतरार्णं  ।
कम्बल - कम्बलार्णं  ।
वसन - वसनार्णं  ।
ऋणदशाभ्यां वृद्धिर्वक्तव्या   ।
ऋणार्णं  ।
दशार्णं  । ।



<आटश्च>#   । । PS_६,१.९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.९०ः

एचि इति निवृत्तं  ।
अचि इत्यनुवर्तते   ।
आटः परो यो अच्, अचि च पूर्वो य आट्, तयोः पूर्वपरयोः आडचोः स्थाने वृद्धिरेकादेशो भवति   ।
ऐक्षिष्ट   ।
ऐक्षत   ।
ऐक्षिष्यत   ।
औभीथ् ।
आर्ध्नोन्  ।
औब्जीथ् ।
चकारोऽधिकविधानार्थः, उसि ओम्-आङोश्च (*६,१.९५) इति पररूपबाधनार्थः   ।
औस्रीयथ् ।
औङ्कारीयथ् ।
आ ऊढा ओढा, तामैच्छतौढीयत् । ।



<उपसर्गादृति धातौ>#   । । PS_६,१.९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.९१ः

आतित्येव   ।
अवर्णान्तादुपसर्गातृकारादौ धातौ परतः पूर्वपरयोः स्थाने वृद्धिरेकादेशो भवति   ।
आद्गुणापवादः   ।
उपार्च्छति   ।
प्रार्च्छति   ।
उपार्ध्नोति   ।
उपसर्गातिति किं ? खट्वर्च्छति   ।
मालर्च्छति   ।
प्रगता ऋ च्छका अस्माद्देशात्प्रर्च्छको देशः   ।
यत्क्रियायुक्ताः प्रादयः तं प्रति गत्युपसर्गसञ्ज्ञकाः इति   ।
ऋति इति किं ? उप इतः उपेतः   ।
तपरकरणं किं ? उप ऋकरीयति उपर्कारीयति   ।
वा सुप्यापिशलेः (*६,१.९२) इति विकल्पः स्याथ् ।
उपसर्गग्रहणादेव धातुग्रहणे सिद्धे धातुग्रहणं शाकलनिवृत्त्यर्थं  ।
ऋत्यकः (*६,१.१२८) इति हि शाकल्यस्य प्रक्र्तिभावः प्राप्नोति  । ।



<वा सुप्यापिशलेः>#   । । PS_६,१.९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.९२ः

आतित्येव, उपसर्गातृति धातौ इति च   ।
सुबन्तावयवे धातौ ऋकारादौ परतः अवर्णान्तातुपसर्गात्पूर्वपरयोः आपिशलेराचार्यस्य मतेन वा वृद्धिरेकादेशो भवति   ।
उपर्शभीयति, उपार्षभीयति   ।
उपल्कारीयति, उपाल्कारीयति   ।
ऋकारलृकारयोः सावर्ण्यविधिः इति ऋति इति लृकारोऽपि गृह्यते   ।
आपिशलिग्रहणं पूजर्थम्, वा इति ह्युच्यते एव  । ।



[#६२१]

<आ-ओतोऽम्-शसोः>#   । । PS_६,१.९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.९३ः

ओतः अमि शसि च परतः पूर्वपरयोः आकारः आदेशो भवति   ।
गां पश्य   ।
गाः पश्य   ।
द्यां पश्य   ।
द्याः पश्य   ।
द्योशब्दोऽपि ओकारान्त एव विद्यते, ततोऽपि परं सर्वनामस्थानं णितिष्यते, तेन नाप्राप्तायां वृद्धौ अयं आकारो विधीयमानस्तां बाधते   ।
अं इति द्वितीयैकवचनं गृह्यते, शसा साहचर्यात्, सुपि इति चाधिकाराथ् ।
तेन अचिनवम्, असुनवं इत्यत्र न भवति  । ।



<एङि पररूपम्>#   । । PS_६,१.९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.९४ः

आतित्येव, उपसर्गाद्धातौ इति च   ।
अवर्णान्तातुपसर्गातेङादौ धातौ पूर्वपरयोः पररूपं एकादेशो भवति   ।
वृद्धिरेचि (*६,१.८८) इत्यस्य अपवादः   ।
उपेलयति   ।
प्रेलयति   ।
उपोषति   ।
प्रोषति   ।
केचित्वा सुप्यापिशलेः (*६,१.९२) इत्यनुवर्त्यन्ति, तच्च वाक्यभेदेन सुब्धातौ विकल्पं करोति   ।
उपेडकीयति, उपैडकीयति   ।
उपोदनीयति, उपौदनीयति   ।
शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यं  ।
शक अन्धुः शकन्धुः   ।
कुल अटा कुलटा   ।
सीमन्तः केशेषु   ।
सीम्नोऽन्तः सीमन्तः   ।
अन्यत्र सीमान्तः   ।
एवे चानियोगे पररूपं वक्तव्यं  ।
इह एव इहेव   ।
अद्य एव अद्येव   ।
अनियोगे इति किं ? इहैअ भव, मा अन्यत्र गाः   ।
ओत्वोष्ठयोः समासे वा पररूपं वक्तव्यं  ।
स्थूल ओतुः स्थूलौतुः, स्थूलोतुः   ।
बिम्बौष्ठी, बिम्बोष्ठी   ।
समासे इति किं ? तिष्ठ देवदत्तौष्ठं पश्य   ।
एमन्नादिषु छन्दसि पररूपं वक्तव्यं  ।
अपां त्वा एमनपां त्वेमन्  ।
अपां त्वा ओद्मनपां त्वोद्मन् । ।



[#६२२]

<ओम्-आङोश्च>#   । । PS_६,१.९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.९५ः

आतित्येव   ।
अवर्णान्तातोमि आङि च परतः पूर्वपरयोः स्थाने पररूपं एकादेशो भवति   ।
का ओं इत्यवोचत्, कों इत्यवोचथ् ।
यों इत्यवोचथ् ।
आगि खल्वपि - आ ऊढा ओढा   ।
अद्य ओढा अद्योढा   ।
कदा ओढा कदोढा   ।
तदा ओढा तदोढा   ।
वृद्धिरेचि (*६,१.८८) इत्यस्य पवादः   ।
इह तु आ ऋश्यातर्श्यात्, अद्य अर्श्यातद्यर्श्यातिति अकः सवर्णे दीर्घत्वं बाधते  । ।



<उस्यपदान्तात्>#   । । PS_६,१.९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.९६ः

आतित्येव   ।
अवर्णातपदान्तातुसि पूर्वपरयोः आद्गुणापवादः पररूपं एकादेशो भवति   ।
भिन्द्या उस्भिन्द्युः   ।
छिन्द्या उस्छिन्द्युः   ।
अदा उसदुः   ।
अया उसयुः   ।
अपदान्तातिति किं ? का उस्रा कोस्रा   ।
का उषिता कोषिता   ।
आतित्येव, चक्रुः   ।
अबिभयुः  । ।



<अतो गुणे>#   । । PS_६,१.९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.९७ः

अपदान्तातिति वर्तते   ।
अकारातपदन्तात्गुणे परतः पूर्वपरयोः स्थने पररूपं एकादेशो भवति   ।
पचन्ति   ।
यजन्ति   ।
अकः सवर्ने दीर्घस्य अपवादः   ।
पचे, यजे इत्यत्र वृद्धिरेचि इति वृद्धिः प्राप्नोति   ।
अतः इति किं ? यान्ति   ।
वान्ति   ।
गुणे इति किं ? अपचे   ।
अयजे   ।
अपदान्तातित्येव, दण्डाग्रं  ।
युपाग्रं  । ।



<अव्यक्त-अनुकरणस्य अत इतौ>#   । । PS_६,१.९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.९८ः

अव्यक्तं अपरिस्फुटवर्णम्, तदनुकरणं परिस्फुटवर्णं एव केनचित्सादृश्येन तदव्यक्तं अनुकरोति, तस्य यो अत्शब्दः तस्मातितौ पूर्वपरयोः स्थाने पररूपं एकादेशो भवति   ।
पटतिति पटिति   ।
घटतिति घटिति   ।
ज्ञटतिति ज्ञतिति   ।
छमितिति छमिति   ।
अव्यक्तानुकरणस्य इति किं ? जगतिति जगदिति   ।
अतः इति किं ? मरटिति मरडिति   ।
इतौ इति किं ? पटतत्र पटदत्र   ।
अनेकाच इति वक्तव्यं  ।
इह मा भूत्, श्रतिति श्रदिति   ।
कथं घटदिति गम्भीरमम्बुदैर्नदितं इति ? दकारान्तं एतदनुकरणं द्रष्टव्यं  । ।



[#६२३]

<न आम्रेडितस्य अनत्यस्य तु वा>#   । । PS_६,१.९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.९९ः

अव्यक्तानुकरणस्य आम्रेडितस्य यो अत्शब्दः इतौ तस्य पररूपं न भवति, तस्य योऽन्त्यस्तकारस्तस्य वा भवति   ।
पटत्पटदिति, पटत्पटेति करोति   ।
नित्यवीप्सयोः (*८,१.४) इति द्विर्वचनं  ।
यदा तु समुदायानुकरणं तदा भवत्येव पूर्वेण पररूपम्, पटत्पटेति करोति  । ।



<नित्यं आम्रेडिते डाचि>#   । । PS_६,१.१००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१००ः

अव्यक्तानुकरणस्य, अतः, अन्त्यस्य इति च अनुवर्तते   ।
डाच्परं यदम्रेदितं तस्मिन्पूर्वस्य अव्यक्तानुकरनस्य अच्छब्दस्य योऽन्त्यः तकारः तस्य पूर्वस्य परस्य चाद्यस्य वर्णस्य नित्यं पररूपं एकदेशो भवति   ।
पटपटा करोति   ।
दमदमा करोति   ।
पटदित्यस्मातव्यक्तानुकरणातिति डाचि विहिते डाचि बहुलं इति द्विर्वचनम्, तच्च टिलोपात्पूर्वं एव+इष्यते  । ।



<अकः सवर्णे दीर्घः>#   । । PS_६,१.१०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१०१ः

अकः सवर्णे अचि परतः पूर्वपरयोः स्थाने दीर्घ एकादेशो भवति   ।
दण्डाग्रं  ।
दधीन्द्रः   ।
मधूदके   ।
होत्éश्यः   ।
अकः इति किं ? अग्नये   ।
सवर्ने इति किं ? दध्यत्र   ।
अचि इत्येव, कुमारी शेते   ।
नाज्झलौ (*१,१.१०) इत्यत्र यतचिति प्रत्याहारग्रहणं तत्र ग्रहणकशास्त्रस्य अनभिनिर्वृत्तत्वात्सवर्णा न गृह्यन्त इति सवर्नत्वमीकारशकारयोरप्रतिषिद्धं  ।
सवर्णदीर्घत्वे ऋति ऋ वा वचनं  ।
ऋति सवर्णे परभूते तत्र ऋ वा भवति इति वक्तव्यं  ।
होतृ ऋकारः होतृकारः   ।
यदा न ऋ तदा दीर्घ एव होत्éकारः   ।
लृति लृ वा वक्तव्यं  ।
ल्ट्ति सवर्णे परतो लृ वा भवति इति वक्तव्यं  ।
होतृ लृकारः होत्लृकारः   ।
होत्éकारः   ।
ऋकारलृकारयोः सवर्णासञ्ज्ञाविधिरुक्तः   ।
दीर्घपक्षे तु समुदायान्तरतमस्य लृवर्णस्य दीर्घस्य अभावातृकारः क्रियते  । ।



<प्रथमयोः पूर्वसवर्णः>#   । । PS_६,१.१०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१०२ः

अकः इति दीर्घः इति वर्तते   ।
प्रथमाशब्दो विभक्तिविशेषे रूढः, तत्साहचर्याद्द्वितीयाऽपि प्रथमा इति उक्ता   ।
तस्यां प्रथमायां द्वितीयायां च विभक्तौ अचि अकः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वसवर्णदीर्घः एकादेशो भवति   ।
अग्नी   ।
वायू   ।
वृक्षाः   ।
प्लक्षाः   ।
वृक्षान्  ।
प्लक्षान्  ।
अतो गुणे (*६,१.९७) इति यदकारे पररूपं ततकः सवर्णे दीर्घत्वं एव बाधते, न तु पूर्वसवर्नदीर्घत्वम्, पुरस्तादपवाद अनन्तरान्विधीन्बाधन्ते न+उत्तरातिति   ।
अचि इत्येव, वृक्षः   ।
प्लक्षः   ।
अकः इत्येव, नावौ   ।
पूर्वसवर्नग्रहणं किं ? अग्नी इत्यत्र पक्षे परसवर्णो मा भूथ् ।
दीर्घग्रहणं किं ? त्रिमात्रे स्थानिनि त्रिमात्रादेशनिवृत्त्यर्थं  । ।



[#६२४]

<तस्माच्छसो नः पुंसि>#   । । PS_६,१.१०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१०३ः

तस्मात्पूर्वसवर्णदीर्घातुत्तरस्य शसोऽवयवस्य सकारस्य पुंसि नकारादेशो भवति   ।
वृक्षान्  ।
अग्नीन्  ।
वायून्  ।
कर्त्éन्  ।
हर्त्éन्  ।
षण्डकान्  ।
षण्ढकान्  ।
षण्ढकान्  ।
स्थूरान्  ।
अररकान्पश्य   ।
सर्व एते पुंलिङ्गविशिष्टं स्वार्थं प्रतिपादयन्ति   ।
इह तु चञ्चेव चञ्चा, लुम्मनुष्ये इति कनो लुपि कृते लुपि युक्तवद्व्यक्तिवचने (*१,२.५) इति पुंसोऽपि स्त्रीलिङ्गत, तेन नत्वं न भवति, चञ्चाः पश्य, वध्रिकाः पश्य इति   ।
तस्मातिति किं ? एतांश्चरतो गाः पश्य   ।
शासः इति किं  ।
वृक्षाः   ।
प्लक्षाः   ।
पुंसि इति किं ? धेनूः   ।
बह्वीः   ।
कुमरीः  । ।



<नादिचि>#   । । PS_६,१.१०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१०४ः

अवर्णातिचि पूर्वसवर्णदीर्घो न भवति   ।
वृक्षौ   ।
प्लक्षौ खट्वे   ।
कुण्डे   ।
आतिति किं ? अग्नी   ।
इचि इति किं ? वृक्षाः  । ।



<दीर्घाज्जसि च>#   । । PS_६,१.१०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१०५ः

दीर्घात्जसि इचि च परतः पूर्वसवर्णदीर्घः न भवति   ।
कुमार्यौ   ।
कुमार्यः   ।
ब्रह्मबन्ध्वौ   ।
ब्रह्मबन्ध्वः  । ।



<वा छन्दसि>#   । । PS_६,१.१०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१०६ः

दीर्घात्छन्दसि विषये जसि च इचि च परतो वा पूर्वसवर्नदीर्घो न भवति   ।
मारुतीश्चतस्रः पिण्डीः   ।
मारुत्यश्चतस्रः पिण्ड्यः   ।
वाराही   ।
उपानही   ।
वाराह्यौ   ।
उपानह्यौ  । ।



<अमि पूर्वः>#   । । PS_६,१.१०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१०७ः

अकः इत्येव   ।
अमि परतोटकः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरुपं एकादेशो भवति   ।
वृक्षं  ।
प्लक्षं  ।
अग्निं  ।
वायुं  ।
पूर्वग्रहणं किं ? पूर्व एव यथा स्यात्, पूर्वसवर्णोऽन्तरतमो मा भूतिति, कुमारीं इत्यत्र हि त्रिमात्रः स्याथ् ।
वा छन्दसि (*६,१.१०६) इत्येव, शमीं च, शम्यं च   ।
गौरीं च, गौर्यं च  । ।



[#६२५]

<सम्प्रसारणाच्च>#   । । PS_६,१.१०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१०८ः

पूर्वः इत्येव   ।
सम्प्रसारणातचि परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरूपं एकादेशो भवति   ।
यजि - इष्टं  ।
वपि - उप्तं  ।
ग्रहि - गृहीतं  ।
सम्प्रसरणविधानसामर्थ्यात्विगृहीतस्य श्रवणे प्राप्ते पूर्वत्वं विधीयते   ।
वा छन्दसि (*६,१.१०६) इत्येव, मित्रो नो अत्र वरुणो यज्यमानः   ।
परपूर्वत्वविधाने सत्यर्थवत्सम्प्रसारणविधानं इति इष्ट इत्येवं आदिषु पूर्वत्वभावे यणादेशो भवत्येव   ।
अन्तरङ्गे च अचि इऋतार्थं वचनं इति बाह्ये पश्चात्सन्निपतिते पूर्वत्वं न भवति   ।
शकह्वौ   ।
शकह्वर्थं  । ।



<एङः पदान्तादति>#   । । PS_६,१.१०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१०९ः

एङ्यः पदान्तः तस्मादति परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरूपं एकाद्शो भवति   ।
अग्नेऽत्र   ।
वायोऽत्र   ।
अयवादेशयोरयं अपवादः   ।
एङः इति किं  ।
दध्यत्र   ।
मध्वत्र   ।
पदान्तातिति किं ? चयनं  ।
लवनं  ।
अति इति इं  ।
वायो इति   ।
भानो इति   ।
वायविति   ।
भानविति   ।
तपरकरणं इति किं ? वायवायाहि  । ।



<ङसिङसोश्च>#   । । PS_६,१.११०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.११०ः

एङः इति वर्तते, अति इति च   ।
एङः उत्तरयोः ङसिङसोः अति परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरूपं एकादेशो भवति   ।
अग्नेरागच्छति   ।
वायोरागच्छति   ।
अग्नेः स्वं  ।
वायोः स्वं  ।
अपदान्तार्थः आरम्भः  । ।



<ऋत उत्>#   । । PS_६,१.१११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१११ः

ङसिङसोः इत्येव   ।
ऋकारान्तादुत्तरयोः ङ्सिङसोः अति परतः पूर्वपरयोः उकार एकादेशो भवति   ।
होतुरागच्छति   ।
होतुः स्वं  ।
द्वयोः षष्ठीनिर्दिष्टयोः स्थाने यः स लभतेऽन्यतरव्यपदेशं इति उरण्रपरः (*१,१.५१) इति रपरत्वं अत्र कृत्वा रात्सस्य (*८,२.२४) इति सलोपः कर्तव्यः  । ।



<ख्यत्यात्परस्य>#   । । PS_६,१.११२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.११२ः

ङसिङसोः इति वर्तते, उतिति च   ।
ख्यत्यातिति खिशब्दखीशब्दयोः तिशब्दतीशब्दयोश्च कृतयणादेशयोरिदं ग्रहणं, ताभ्यां परस्य ङसिङसोः अत उकारादेशो भवति   ।
सख्युरागच्छति   ।
सख्युः स्वं  ।
पत्युरागच्छति   ।
पत्युः स्वं  ।
खीशब्दस्य+उदाहरणं - सह खेन वर्तते इति सखः, तं इच्छति इति क्यच्सखीयति   ।
सख यतेः क्विप्सखीः, तस्य ङसिङसोः सख्युः इति   ।

[#६२६]

तीशब्दस्य अपि - लूनं इच्छति लूनीयति, लूनीयतेः क्विपि लुप्ते, लून्युराग्च्छति   ।
लून्युः स्वं  ।
निष्ठानत्वं पूर्वत्रासिद्धं (*८,२.१) इत्यसिद्धं  ।
विकृतनिर्देशादेव इह न भवति, अतिसखेरागच्छति, सेनापतेरागच्छति इति   ।
सखिशब्दस्य केवलस्य घिसञ्ज्ञा प्रतिषिध्यते, न तदन्तस्य  । ।



<अतो रोरप्लुतादप्लुते>#   । । PS_६,१.११३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.११३ः

अति, उतिति वर्तते   ।
अकारादप्लुतादुत्तरस्य रो रेफस्य उकारानुबन्धविशिष्टस्य अकारेऽप्लुते परत उकारादेशो भवति   ।
वृक्षोऽत्र   ।
प्लक्षोऽत्र   ।
भो-भगो-अघो-अपूर्वस्य योऽशि (*८,३.१७) इत्यस्मिन्प्राप्ते उत्वं विधीयते   ।
रुत्वं अपि आश्रयात्पूर्वत्र असिद्धं (*८,२.१) इति असिद्धं न भवति   ।
अतः इति किं ? अग्निरत्र   ।
तपरकरणं किं ? वृक्षा अत्र   ।
सानुबन्धग्रहणं किं ? स्वरत्र   ।
प्रातरत्र   ।
अति इत्येव, वृक्ष इह   ।
तस्य अपि तपरत्वादत्र न भवति   ।
वृक्ष आश्रितः   ।
अलुतातिति किं ? सुस्रोता३अत्र न्वसि   ।
अप्लुते इति किं ? तिष्ठतु पय अ३च्श्विन्  ।
अत्र प्लुतस्य असिद्धत्वातुत्वं प्राप्नोति इति अप्लुतादप्लुते इति उच्यते  । ।



<हशि च>#   । । PS_६,१.११४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.११४ः

हशि च परतः अत उत्तरस्य रोरुकारादेशो भवति   ।
पुरुषो याति   ।
पुरुषो हसति   ।
पुरुषो ददाति  । ।



<प्रकृत्याऽन्तःपादं अव्यपरे>#   । । PS_६,१.११५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.११५ः

एङोऽति (*६,१.१०९) इत्येव   ।
एङः इति यत्पञ्चम्यन्तं अनुवर्तते, तदर्थादिह प्रथमान्तं भवति   ।
प्रकृतिः इति स्वभावः कारणं वाऽभिधीयते   ।
अन्तरिति अव्ययं अधिकरनभूतं मध्यं आचष्टे   ।
पादशब्देन च ऋक्पादस्य+एव ग्रहणं इष्यते, न तु श्लोकपदस्य   ।
अवकारयकारपरे अति परतः एङ्प्रकृत्या भवति   ।
स्वभावेन अवतिष्ठते कारणात्मना वा भवति, न विकारं आपद्यते   ।
तौ चेन्निमित्तकार्यिणौ अन्तःपादमृक्पादमध्ये भवतः   ।
ते अग्रे अश्वमायुञ्जन्  ।
ते अस्मिञ्जवमादधुः   ।
उपप्रयन्तो अध्वरं  ।
शिरो अपश्यं सुजाते अश्वसूनृते   ।
अध्वर्त्यो अद्रिभिः सुतं  ।
अन्तःपादं इति किं  ।
कया मती कुत एतास एतेऽर्चन्ति   ।
अव्यपरे इति किं  ।
तेऽवदन्  ।
तेजोऽयस्मयं  ।
एङिति किं ? अन्वग्निरुषसामग्रमख्यथ् ।
केचिदिदं सूत्रं न अन्तःपादं अव्यपरे इति पठन्ति, ते संहितायां इह यदुच्यते तस्य सर्वस्य प्रतिषेधं वर्णयन्ति  । ।



[#६२७]

<अव्याद्-अवद्याद्-अवक्रमुर्-अव्रत-अयम्-अवन्त्व्-अवस्युसु च>#   । । PS_६,१.११६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.११६ः

अव्यातवद्यातवक्रमुः अव्रत अयं अवन्तु अवस्यु इत्येतेषु वकार-यकारपरेऽप्यति परतः अन्तःपादं एङ्प्रकृत्या भवति   ।
अग्निः प्रथमो वसुभिर्नो अव्याथ् ।
मित्रमहो अवद्याथ् ।
मा शिवासो अवकृअमुः   ।
ते नो अव्रताः   ।
शतधारो अयं मणिः   ।
ते नो अवन्तु पितरः   ।
कुशिकासो अवस्यवः  । ।



<यजुष्युरः>#   । । PS_६,१.११७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.११७ः

उरःशब्दः एङन्तः यजुषि विषये अति रकृत्या भवति   ।
उरो अन्तरिक्षं  ।
अपरे यजुष्युरो इति सूत्रं पठन्ति, उकारान्तं उरुशब्दं सम्बुद्ध्यन्तं अधीयते, ते इदं उदाहरन्ति उरो अन्तरिक्षं सजूः इति   ।
यजुषि पादानां अभावातनन्तःपादर्थं वचनं  । ।



<आपो-जुषणो-वृष्णो-वर्षिष्ठेऽम्बेऽम्बालेऽम्बिकेपूर्वे>#   । । PS_६,१.११८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.११८ः

यजुषि इत्येव   ।
आपो जुषाणो वृष्णो वर्षिष्ठे इत्येते शब्दाः अम्बे अम्बाले इत्येतौ च यावम्बिके शब्दात्पूर्वौ यजुषि पठितौ ते अति परतः प्रकृत्या भवन्ति   ।
आपो अस्मान्मातरः शुन्धयन्तु   ।
जुषणो अप्तुराज्यस्य   ।
वृष्णो अंशुभ्यां गभस्तिपूतः   ।
वषिष्ठे अधि नाके   ।
अम्बे अम्बाल्यम्बिके यजुषीदमीदृशं एव पठ्यते   ।
अस्मादेव निपातनातम्बार्थनद्योर्ह्रस्वः (*७,६.१०७) इति ह्रस्वत्वं न भवति  । ।



<अङ्ग इत्यादौ च>#   । । PS_६,१.११९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.११९ः

अङ्गशब्दे य एङ्तदादौ चाकारे यः पूर्वः स यजुसि विषये अति प्रकृत्या भवति   ।
ऐन्द्रः प्राणो अङ्गे अङ्गे अदीध्यथ् ।
ऐन्द्रः प्राणो अङ्गे अङ्गे निदीध्यथ् ।
ऐन्द्रः प्राणो अङ्गे अङ्गे अरोचिषं  । ।



<अनुदात्ते च कुधपरे>#   । । PS_६,१.१२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१२०ः

यजुषि इत्येव   ।
अनुदात्ते च अति कवर्गधकारपरे परतो यजुसि विषये एङ्प्रकृत्या भवति   ।
अयं सो अग्निः   ।
अयं सो अध्वरः   ।
अनुदात्ते इति किं ? अधोग्रे   ।
अग्रशब्द आद्युदात्तो निपात्यते   ।
कुधपरे इति किं ? सोऽयं अग्निः सहस्रियः  । ।



[#६२८]

<अवपथासि च>#   । । PS_६,१.१२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१२१ः

यजुषि इत्येव   ।
अनुदात्ते इति चशब्देन अनुकृष्यते   ।
अवपथाःशब्देऽनुदात्ते अकारादौ परतो यजुषि विषये एङ्प्रकृत्या भवति   ।
त्री रुद्रेभ्यो अवपथाः   ।
वपेर्लङि थासि तिङ्ङ्-अतिङः (*८,१.२८) इति निघातेन अनुदात्तत्वं  ।
अनुदात्ते इत्येव, यद्रुद्रेभ्योऽवपथाः   ।
निपातैर्यद्-यदि-हन्त इति निघातः प्रतिषिध्यते  । ।



<सर्वत्र विभाषा गोः>#   । । PS_६,१.१२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१२२ः

सर्वत्र छन्दसि भाषायां च अति परतो गोः एङ्प्रकृत्या भवति विभाषा   ।
गोऽग्रम्, गो अग्रं  ।
छन्दसि - अपशवो वा अन्ये गोअश्वेभ्यः पशवो गोअश्वान् । ।



<अवङ्स्फोटायनस्य>#   । । PS_६,१.१२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१२३ः

अति इति निवृत्तं  ।
अचि इत्येतत्त्वनुवर्तत एव   ।
अचि परतः गोः स्फोटायनस्य आचार्यस्य मतेन अवङादेशो भवति   ।
गवाग्रम्, गोऽग्रं  ।
गवाजिनम्, गोऽजिनं  ।
गवौ दनम्, गवोदनं  ।
गवोष्ट्रम्, गवुष्ट्रं  ।
आद्युदात्तश्च अयं आदेशो निपात्यते, स निपातनस्वरो बहुव्रीहौ प्रकृतिस्वरविधाने भवति   ।
गावः अग्रं अस्य गवाग्रः इति   ।
अन्यत्र तु समासान्त-उदात्तत्वेन बाध्यते   ।
स्फोटायनग्रहणं पूजार्थं, विभाषा इत्येव हि वर्तते   ।
व्यवस्थितविभाषा इयं, तेन गवाक्षः इत्यत्र नित्यं अवङ्भवति  । ।



<इन्द्रे च नित्यम्>#   । । PS_६,१.१२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१२४ः

इन्द्रशब्दस्थे अचि परतो गोर्नित्यं अवङादेशो भवति   ।
गवेन्द्रः   ।
गवेन्द्रयज्ञस्वरः  । ।



<प्लुत-प्रगृह्या अचि>#   । । PS_६,१.१२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१२५ः

प्लुताश्च प्रगृह्याश्च अचि प्रकृत्या भवन्ति   ।
देवदत्त३अत्र न्वसि   ।
यज्ञदत्त३इदं आनय   ।
आश्रयादत्र प्लुतः सिद्धः   ।
प्रगृह्याः - अग्नी इति   ।
वायू इति   ।
खट्वे इति   ।
माले इति   ।
अचि इत्यनुवर्तमाने पुनरज्ग्रहणं आदेशनिमित्तस्य अचिः परिग्रहार्थं  ।
तेन+इह न भवति, जानु उ अस्य रुजति जान्वस्य रुजति   ।
प्रगृह्यादुकारात्परस्य अकारस्य सवर्णदीर्घत्वं प्रत्यनिमित्तत्वादत्र प्रकृतिभावो न भवति   ।
नित्यग्रहणं इह अनुवर्तते   ।
प्लुतप्रगृह्याणां नित्यं अयं एव प्रकृतिभावो यथा स्याद्, इकोऽसवर्णे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च (*६,१.१२७) इत्येतन्मा भूतिति  । ।



[#६२९]

<आङोऽनुनासिकश्छन्दसि>#   । । PS_६,१.१२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१२६ः

आङोऽचि परतः संहितायां छन्दसि विषयेऽनुनासिकादेशो भवति, स च प्रकृत्या भवति   ।
अभ्र ॐ अपः   ।
गभीर ॐ उग्रपुत्रे जिघांसतः   ।
केचिदाङोऽनुनासिकश्छन्दसि बहुलं इत्यधीयते   ।
तेन+इह न भवति, इन्द्रो बाहुभ्यामातरथ् ।
आ अतरत् । ।



<इकोऽसवर्णे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च>#   । । PS_६,१.१२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१२७ः

इकोऽसवर्ने अचि परतः शाकल्यस्य आचार्यस्य मतेन प्रकृत्या भवन्ति, ह्रस्वश्च तस्य इकः स्थाने भवति   ।
दधि अत्र, दध्यत्र   ।
मधु अत्र, मध्वत्र   ।
कुमारि अत्र, कुमार्यत्र   ।
किशोरि अत्र, किशोर्यत्र   ।
इकः इति किं ? खट्वेन्द्रः   ।
असवर्णे इति किं  ।
कुमारीन्द्रः   ।
शाकल्यस्य ग्रहणं पूजार्थं  ।
आरम्भसामर्थ्यादेव हि यणादेशेन सह विकल्पः सिद्धः   ।
सिन्नित्यसमासयोः शाकलप्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
सिति - अयं ते योनिरृत्वियः   ।
नित्यसमासे - व्याकरनं  ।
कुमार्यर्थं  ।
ईषा अक्षादिषु छन्दसि प्रकृतिभावमात्रं वक्तव्यं  ।
ईषा अक्षो हिरण्ययः   ।
का इमरे पिशङ्गिला   ।
पथा अगमन् । ।



<ऋत्यकः>#   । । PS_६,१.१२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१२८ः

शाकल्यस्य ह्रस्वश्च इत्येतदनुवर्तते   ।
ऋकारे परतः शाक्ल्यस्य आचार्यस्य मतेन अकः प्रकृत्या भवन्ति ह्रस्वश्च तस्यकः स्थाने भवति   ।
खट्व ऋश्यः   ।
माल ऋश्यः   ।
कुमारि ऋश्यः   ।
होतृ ऋश्यः   ।
ऋति इति किं ? खट्वेन्द्रः   ।
अकः इति किं  ।
वृक्षावृश्यः   ।
सवर्णार्थमनिगर्थं च वचनं  । ।



<अप्लुतवद्-उपस्थिते>#   । । PS_६,१.१२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१२९ः

उपस्थितं नाम अनार्षः अतिकरणः, समुदायादवच्छिद्य पदं येन स्वरूपेऽवस्थाप्यते   ।
तस्मिन्परतः प्लुतः अप्लुतवद्भवति   ।
प्लुतकार्यं प्रकृतिभावं न करोति   ।
सुश्लोक३ इति सुश्लोकेति   ।
सुमङ्गल३ इति सुमङ्गलेति   ।
वत्करणं किं ? अप्लुत इति उच्यमाने प्लुत एव प्रतिषिद्यते   ।
तत्र को दोषः ? प्रगृह्याश्रये प्रकृतिभावे प्लुतस्य श्रवणं न स्यात्, अग्नी३ इति, वायू३ इति  । ।



[#६३०]

<ई३ चाक्रवर्मणस्य>#   । । PS_६,१.१३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१३०ः

ई३कारः प्लुतोऽचि परतः चाक्रवर्मणस्य आचार्यस्य मतेन प्लुतवद्भवति   ।
अस्तु हीत्यब्रूताम्, अस्तु ही३ इत्यब्रूतां  ।
चिनु हीदं  ।
चिनु ही३ इदं  ।
चाक्रवर्मणग्रहणं विकल्पार्थम्, तदुपस्थिते निवृत्त्यर्थं अनुपस्थिते प्राप्त्यर्थं इत्युभयत्रविभाषा इयं  ।
ईकारादन्यत्र अप्ययं अप्लुतवद्भाव इष्यते   ।
वशा३ इयं वशेयं  । ।



<दिव उत्>#   । । PS_६,१.१३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१३१ः

एङः पदान्तादति (*६,१.१०९) इत्यतः पदग्रहणं अनुवर्तते   ।
दिवः इति प्रातिपदिकं गृह्यते, न धातुः, सानुबन्धकत्वाथ् ।
दिवः पदस्य उकारादेशो भवति   ।
दिवि कामो यस्य द्युकामः   ।
द्युमान्  ।
विमलद्यु दिनं  ।
द्युभ्यां  ।
द्युभिः   ।
निरनुबन्धकग्रहणादिह न भवति, अक्षद्यूभ्याम्, अक्षद्यूभिः इति   ।
तपरकरनं ऊठो निवृत्त्यर्थम्, द्युभ्याम्, द्युभिः इति   ।
अत्र हि परत्वातूटः प्राप्नोति   ।
पदस्य इति किं ? दिवौ   ।
दिवः  । ।



<एतत्-तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि>#   । । PS_६,१.१३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१३२ः

एतत्तदौ यावककारौ नञ्समासे न वर्तते तयोर्यः सुशब्दः, कश्च तयोः सुशब्दः ? यः तदर्थेन सम्बद्धः, तस्य संहितायां विषये हलि परतो लोपो भवति   ।
एष ददाति   ।
स ददाति   ।
एष भुङ्क्ते   ।
स भुङ्क्ते   ।
एतत्तदोः इति किं ? यो ददाति   ।
यो भुङ्क्ते   ।
सुग्रहणं किं ? एतौ गावौ चरतः   ।
अकोः इति किं ? एषको ददाति   ।
सको ददाति   ।
तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते इति रूपभेदेऽपि साकच्कावेतत्तदावेव भवतः   ।
अनञ्समासे इति किं ? अनेषो ददाति   ।
असो ददाति   ।
उत्तरपदार्थप्रधानत्वान्नञ्समासस्य एतत्तदोरेव अत्र सम्बद्धः सुशब्दः   ।
हलि इति किं ? एषोऽत्र सोऽत्र  । ।



<स्यश्छन्दसि बहुलम्>#   । । PS_६,१.१३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१३३ः

स्य इत्येतस्य छन्दसि हलि परतः बहुलं सोर्लोपो भवति   ।
उत स्य वाजी क्षिपणिं तुरण्यति ग्रीवायां बद्धो अपि कक्ष आसनि   ।
एष स्य ते पवत इन्द्र सोमः   ।
न च भवति, यत्र स्यो निपतेत् । ।



[#६३१]

<सोऽचि लोपे चेत्पादपूरणम्>#   । । PS_६,१.१३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१३४ः

सः इत्येतस्य अचि परतः सुलोपो भवति, लोपे सति चेत्पादः पूर्यते   ।
सेदु राजा क्षयते चर्षणीनां  ।
सौषधीरनुरुध्यसे   ।
लोपे चेत्पादपूरणं इति किं ? स इव व्याघ्रो भवेथ् ।
अचि इति वस्पष्टार्थं  ।
पादग्रहणेन अत्र श्लोकपादस्य अपि ग्रहणं केचिदिच्छन्ति, तेन+इदं सिद्धं भवति   ।
सैष दाशरथी रामः सैष राजा युधिष्ठिरः   ।
सैष कर्णो महात्यागी सैषा भीमो महाबलः  । ।



<सुट्कात्पूर्वः>#   । । PS_६,१.१३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१३५ः

अधिकारोऽयं पारस्करप्रभृतीनां च सञ्ज्ञायां (*६,१.१७५) इति यावथ् ।
इत उत्तरं यद्वक्ष्यामस्तत्र सुटिति , कात्पूर्वः इति च+एतदधिकृतं वेदितव्यं  ।
वक्ष्यति - सम्पर्युपेभ्यः करोतौभूषणे (*६,१.१३७)   ।
संस्कर्ता   ।
संस्कर्तुं  ।
संस्कर्तव्यं  ।
कात्पूर्वग्रहणं सुटोऽभक्तत्वज्ञापनार्थं  ।
तथा हि संस्कृषीष्ट, संस्क्रियते इति संयोगादिलक्षणौ इड्गुणौ न भवतः   ।
तिङ्ङतिङः (*८,१.१८) इति निघातोऽपि तर्हि न प्राप्नोति, सुटा व्यवहितत्वात्? स्वरविधौ व्यञ्जनं अविद्यमानवतिति वचनान्न अस्ति व्यवधानं संचस्करतुः, संचस्करुः इति गुणः कथं ? तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते इति   ।
संयोगोपधग्रहणं च ऋतश्च संयोगादेर्गुणः (*७,४.१०) इत्यत्र कर्तव्यं  ।
टित्करणं सुट्स्तुस्वञ्जां इत्यत्र विशेषणार्थं  । ।



<अड्-अभ्यास-व्यवायेऽपि>#   । । PS_६,१.१३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१३६ः

अड्व्यवाये, अभ्यासव्यवाये अपि सुट्कात्पूर्वः भवति   ।
संस्करोथ् ।
समस्कार्षीथ् ।
सञ्चस्कर   ।
परिचस्कार   ।
किमर्थं पुनरिदं उच्यते, पूर्वं धातुरुपसर्गेण युज्यते इति तत्र धातूपसर्गयोः कर्यं अन्तरङ्गं इति पूर्वं सुट्क्रियते पश्चादङभ्यासौ ? अभक्तश्च सुटित्युक्तम्, ततः सकारादुत्तरावडभ्यासौ अनिष्टे देशे स्यातां  ।
एतस्मिंस्तु सत्यत एव वचनात्कृतयोरडभ्यासयोः तद्व्यवाये अपि सुट्कात्पूर्वः क्रियते इति सिद्धं इष्टं भवति  । ।



<सम्पर्युपेभ्यः करोतौ भूषणे>#   । । PS_६,१.१३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१३७ः

सं परि उप इत्येतेभ्यः भुषणार्थे करोतौ परतः सुट्कात्पूर्वो भवति   ।
संस्कर्ता   ।
संस्कर्तुं  ।
संस्कर्तव्यं  ।
अत्र संपुंकानां सत्वं इति समो मकारस्य सकारः, पूर्वस्य चाकारस्य अनुनासिकः   ।
परिष्कर्ता   ।
परिष्कर्तुं  ।
परिष्कर्तव्यं  ।
सुट्स्तुस्वञ्जां इति षत्वं  ।
उपस्कर्ता   ।
उपस्कर्तुं  ।
उपस्कर्तव्यं  ।
भूषणे इति किं ? उपकरोति   ।
सम्पूर्वस्य क्वचिदभूषणेऽपि सुडिष्यते, संस्कृतमन्नं इति  । ।



[#६३२]

<समवाये च>#   । । PS_६,१.१३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१३८ः

समवायः समुदायः, तस्मिंश्चार्थे करोतौ सम्पर्युपेभ्यः कात्पूर्वः सुडागमो भवति   ।
तत्र नः संस्कृतं  ।
तत्र नः परिष्कृतं  ।
तत्र न उपस्कृतं  ।
समुदितं इत्यर्थः  । ।



<उपात्प्रतियत्न-वैकृत-वाक्य-अध्याहारेसु>#   । । PS_६,१.१३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१३९ः

सतो गुणान्तराधानमाधिक्याय वृद्धस्य वा तादवस्थ्याय समीहा प्रतियत्नः   ।
विकृतं एव वैकृतं  ।
प्रज्ञादित्वादण्  ।
गम्यमानार्थस्य वाक्यस्य स्वरूपेण+उपादानं वाक्यस्य अध्याहारः   ।
एतेष्वर्थेषु गम्यमानेसु करोतौ धातौ परतः उपात्सुट्कात्पूर्वः भवति   ।
प्रतियत्ने तावत्- एधो दकस्य+उपस्कुरुते   ।
काण्डगुणस्य+उपस्कुरुते   ।
वैकृते - उपस्कृतं भुङ्क्ते   ।
उपस्कृतं गच्छति   ।
वाक्याध्याहारे - उपस्कृतं जल्पति   ।
उपस्कृतं अधीते   ।
एतेषु इति किं ? उपकरोति  । ।



<किरतौ लवने>#   । । PS_६,१.१४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१४०ः

उपातित्येव   ।
उपादुत्तरस्मिन्किरतौ धातौ लवनविषये सुत्कत्पूर्वः भवति   ।
उपस्कारं मद्रका लुनन्ति   ।
उपस्कारं काश्मीरका लुनन्ति   ।
विक्षिप्य लुनन्ति इत्यर्थः   ।
णमुलत्र वक्तव्यः   ।
लवने इति किं ? उपकिरति देवदत्तः  । ।



<हिंसायां प्रतेश्च>#   । । PS_६,१.१४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१४१ः

किरतौ इत्येव   ।
उपात्प्रतेश्च उत्तरस्मिन्किरतौ सुट्कात्पूर्वः भवति हिंसयां विषये   ।
उपस्कीर्णं हं ते वृषल भूयाथ् ।
प्रतिस्कीर्णं हं ते वृषल भूयाथ् ।
तथा ते वृषल विक्षेपो भूयात्यथा हिंसामनुबध्नाति इत्यर्थः   ।
हिंसायां इति किं  ।
प्रतिकीर्णं  । ।



<अपाच्चतुष्पाच्-छकुनिष्वालेखने>#   । । PS_६,१.१४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१४२ः

किरतौ इत्येव   ।
अपातुत्तरस्मिन्किरतौ चतुष्पाच्छकुनिषु यदालेखनं तस्मिन्विसये सुत्कात्पूर्वः भवति   ।
अपस्किरते वृषभो हृष्टः   ।
अपस्किरते कुक्कुटो भक्ष्यार्थी   ।
अपस्किरते श्वा आश्रयार्थी   ।
आलिख्य विक्षिपति इत्यर्थः   ।
चतुष्पाच्छकुनिषु इति किं ? अपकिरति देवदत्तः   ।
हर्षजीविकाकुलायकरणेष्विति वक्तव्यं  ।

[#६३३]

इह मा भूत्, अपकिरति श्वा ओदनपिण्डमाशितः   ।
हर्षजीविकाकुलायकरणेष्वेव किरतेरात्मनेपदस्य+उपसंख्यानं  । ।



<कुस्तुम्बुरूणि जातिः>#   । । PS_६,१.१४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१४३ः

कुस्तुम्बुरूणि इति सुट्निपात्यते जातिश्चेद्भवति   ।
कुस्तुम्बुरुर्नामौषधिजातिः धान्यकं  ।
तत्फलान्यपि कुसुम्बुरुणि सूत्रनिर्देशे नपुंसकमविवक्षितं  ।
जातिः इति किं ? कुत्सितानि तुम्बुरूणि कुतुम्बुरूणि   ।
तुम्बुरुशब्देन तिन्दुकीफलान्युच्यन्ते, समासेन तेषां कुत्सा  । ।



<अपरस्पराः क्रियासातत्ये>#   । । PS_६,१.१४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१४४ः

अपरास्परा इति सुट्निपात्यते क्रियासातत्ये गम्यमाने   ।
अपरस्पराः सार्थाः गच्छन्ति   ।
सन्ततमविच्छेदेन गच्छन्ति इत्यर्थः   ।
क्रियासातत्ये इति किं ? अपरपराः सार्थाः गच्छन्ति   ।
अपरे च परे च सकृदेव गच्छन्ति इत्यर्थः   ।
न अत्र गमनस्य सातत्यप्रबन्धो विवक्षितः   ।
किं इदं सातत्यं इति ? सततस्य भावः सातत्यं  ।
कथं सततं ? समस्तते विकल्पेन मकारलोपो विधीयते   ।
लुम्पेदवश्यमः कुत्ये तुंकाममनसोरपि   ।
समो वा हितततयोर्मांसस्य पचियुड्घञोः  । ।



<गोष्पदं सेवित-असेवित-प्रमाणेसु>#   । । PS_६,१.१४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१४५ः

गोष्पदं इति सुट्निपात्यते, तस्य च षत्वं सेविते असेविते प्रमाने च विषये   ।
गोष्पदो देशः   ।
गावः पद्यन्ते यस्मिन्देशे स गोभिः सेवितो देशो गोष्पदः इत्युच्यते   ।
असेविते - अगोष्पदान्यरण्यानि   ।
असेविते गोष्पदशब्दो न सम्भवति इत्यगोष्पदशब्दार्थं निपातनं  ।
यद्येवं न अर्थ एतेन, गोष्पदप्रतिषेधादगोष्पदं भविस्यति ? सत्यं एतत्, यत्र तु सेवितप्रसङ्गोऽस्ति तत्र+एव स्यादगोष्पदं इति, यत्र त्वत्यन्तासम्भव एव तत्र न स्यात्, अगोष्पदान्यरण्यानि इति ? असेवितग्रहणात्तत्र अपि भवति   ।
यानि हि महान्त्यरणानि येषु गवां अत्यन्तासम्भवस्तान्येवं उच्यन्ते   ।
प्रमाणे - गोस्पदमात्रं क्षेत्रं  ।
गोष्पदपूरं वृष्टो देवः   ।
न अत्र गोष्पदं स्वार्थप्रतिपादनार्थं उपादीयते, किं तर्हि, क्षेत्रस्य वृष्टेश्च परिच्छेत्तुमियत्तां  ।
सेवितासेवितप्रमाणेसु इति किं ? गोः पदं गोपदं  । ।



[#६३४]

<आस्पदं प्रतिष्ठायाम्>#   । । PS_६,१.१४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१४६ः

आत्मयापनाय स्थानं प्रतिष्ठा, तस्यां आस्पदं इति सुट्निपात्यते   ।
आस्पदं अनेन लब्धं  ।
प्रतिष्थायां इति किं ? आ पदातापदं  । ।



<आश्चर्यं अनित्ये>#   । । PS_६,१.१४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१४७ः

अनित्यतया विषयभूतया अद्भुतत्वं इह उपलक्ष्यते, तस्मिन्नाचर्यं निपात्यते   ।
चरेराङि चागुरौ इति यत्प्रत्यये कृते निपातनात्सुठ् ।
आश्चर्यं यदि स भुञ्जीत   ।
आश्चर्यं यदि सोऽधीयीत   ।
चित्रं अद्भुतं इत्यर्थः   ।
अनित्ये इति किं ? आचर्यं कर्म शोभनं  । ।



<वर्चस्केऽवस्करः>#   । । PS_६,१.१४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१४८ः

कुत्सितं वर्चः वर्चस्कं अन्नमलम्, तस्मिन्नभिधेयेऽवस्करः इति निपात्यते   ।
अवपूर्वस्य किरतेः कर्मणि ऋदोरप्(*३,३.५७) इत्यप्, निपातनाप्सुठ् ।
अवकीर्यते इत्यवस्करोऽन्नमलम्, तत्सम्बन्धात्देशोऽपि तथा+उच्यते   ।
वर्चस्के इति किं ? अवकरः  । ।



<अपस्करो रथाङ्गम्>#   । । PS_६,१.१४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१४९ः

अपस्करः इति निपात्यते रथाङ्गं चेद्भवति   ।
अपपूर्वात्किरतेः ऋदोरप्(*६,६.५७) इत्यप्, निपातनात्सुठ् ।
अपस्करो रथावयवः   ।
रथाङ्गं इति किं ? अपकरः  । ।



<विष्किरः शुकुम्निर्विकिरो वा>#   । । PS_६,१.१५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१५०ः

विष्किरः इति किरतेः विपूर्वस्य इग्-उपध-ज्ञा-प्री-किरः कः (*३,१.१३५) इति कप्रत्यये विहिते सुट्निपात्यते शुकुनिश्चेद्भवति   ।
विकिरशब्दाभिधेयो वा शकुनिर्भवति   ।
सर्वे शकुनयो भक्ष्या विष्किराः कुक्कुटादृते   ।
विष्किरो वा शकुनौ इति व ग्रहणादेव सुड्विकल्पे सिद्धे विकिरग्रहणं इह तस्य अपि शकुनेरन्यत्र प्रयोगो म भूत् । ।



<ह्वस्वाच्चन्द्र-उत्तरपदे मन्त्रे>#   । । PS_६,१.१५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१५१ः

चन्द्रशब्दे उत्तरपदे ह्रस्वात्परः सुडागमो भवति मन्त्रविसये   ।
सुश्चन्द्रः युष्मान्  ।
ह्रस्वातिति किं ? सूर्याचन्द्रमसाविव   ।
मन्त्रे इति किं ? सुचन्द्रा पौर्णमासी   ।
उत्तरपदं समास एव भवति इति प्रसिद्धम्, तत इह न भवति, शुक्रमसि, चन्द्रमसि  । ।



[#६३५]

<प्रतिष्कशश्च कशेः>#   । । PS_६,१.१५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१५२ः

कश गतिशासनयोः इत्येतस्य धातोः प्रतिपूर्वस्य पचाद्यचि कृते सुट्निपात्यते, तस्य+एव षत्वं  ।
ग्राममद्य प्रवेक्ष्यामि भव मे त्वं प्रतिष्कशः   ।
वार्तापुरुषः, सहायः, पुरोयायी वा प्रतिष्कशः इत्यभिधीयते   ।
कशेः इति किं  ।
प्रतिगतः कशां प्रतिकशोऽश्वः   ।
अत्र यद्यपि कशेरेव कशाशब्दः, तथा अपि कशेरिति धातोरुपादानं तदुपसर्गस्य प्रतेः प्रतिपत्त्यर्थं  ।
तेन धात्वन्तरोपसर्गान्न भवति  । ।



<प्रस्कण्व-हरिश्चन्द्रावृषी>#   । । PS_६,१.१५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१५३ः

प्रस्कण्व हरिश्चन्द्र इति सुट्निपात्यते ऋषी चेदभिधेयौ भवतः   ।
प्रस्कण्व ऋषिः   ।
हरिश्चन्द्र ऋषिः   ।
हरिश्चन्द्रग्रहणं अमन्त्रार्थं  ।
ऋषी इति किं ? प्रकण्वो देशः   ।
हरिचन्द्रो माणवकः  । ।



<मस्करमस्करिणौ वेणुपरिव्राजकयोः>#   । । PS_६,१.१५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१५४ः

मस्कर मस्करिनित्येतौ यथासङ्ख्यं वेणौ परिव्राजके च निपात्येते   ।
मकरशब्दो ह्यव्युत्पन्नं प्रातिपदिकम्, तस्य वेणौ अभिधेये सुट्निपात्यते, परिव्राजके त्विनिः अपि   ।
मस्करः वेणुः   ।
मस्करी परिव्राजकः   ।
वेणुपरिव्राजकयोः इति किं ? मकरो ग्राहः   ।
मकरी समुद्रः   ।
केचित्पुनरत्र माङि उपपदे करोतेः करणेऽच्प्रत्ययं अपि निपातयन्तिक्माङ्श्च ह्रस्वत्वं सुट्च   ।
मा क्रियते येन प्रतिषिध्यते स मस्करो वेणुः   ।
वेणुग्रहणं च प्रदर्शनार्थं अन्यत्र अपि भवति, मस्करो दण्डः इति   ।
परिव्राजके अपि माङि उपपदे करोतेस्ताच्छील्ये इनिर्निपात्यते, माङो ह्रस्वत्वं सुट्च तथा+एव   ।
माकरणशीलो मस्करी कर्मापवादित्वात्परिव्राज्क उच्यते   ।
स ह्येवं आह - मा कुरुत कर्माणि शान्तिर्वः श्रेयसी इति  । ।



<कास्तीराजस्तुन्दे नगरे>#   । । PS_६,१.१५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१५५ः

कास्तीर अजस्तुन्द इत्येतौ शब्दौ निपात्येते नगरेऽभिधेये   ।
ईषत्तीरमस्य, अजस्येव तुन्दमस्य इति व्युत्पत्तिरेव क्रियते, नगरं तु वाच्यं एतयोः   ।
कास्तीरं नाम नगरं  ।
अजस्तुन्दं नाम नगरं  ।
नगरे इति किं ? कातीरं  ।
अजतुनदं  । ।



<कारस्करो वृक्षः>#   । । PS_६,१.१५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१५६ः

कारस्कर इति सुट्निपात्यते व्र्क्षश्चेद्भवति   ।
कारं करोति इति दिवाविभानिशाप्रभाभास्करान्त इति टप्रत्ययः   ।
कारस्करो वृक्षः   ।
वृक्षः इति किं ? कारकरः   ।
केचिदिदं नाधीयते, पारस्करप्रभृतिष्वेव कारस्करो वृक्षः इति पठन्ति  । ।



[#६३६]
<पारस्करप्रभृतीनि च सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_६,१.१५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१५७ः

पारस्करप्रभृतीनि च शब्दरूपाणि निपात्यन्ते सञ्ज्ञायां विषये   ।
पारस्करो देशः   ।
कारस्करो वृक्षः   ।
रथस्पा नदी   ।
किष्कुः प्रमाणं  ।
किष्किन्धा गुहा   ।
तद्बृहतोः करपत्योश्चोरदेवतयोः सुट्तलोपश्च   ।
तस्करश्चोरः   ।
वृहस्पतिदेवता   ।
चोरदेवतयोः इति किं ? तत्करः   ।
बृहत्पतिः   ।
सञ्ज्ञाग्रहणादुपाधिपरिग्रहे सिद्धे गणे चोरदेवताग्रहणं प्रपञ्चार्थं  ।
प्रात्तुम्पतौ गवि कर्तरि   ।
तुम्पतौ धातौ प्रशब्दात्परः सुट्भवति गवि कर्तरि   ।
प्रस्तुम्पति गौः   ।
गवि इति किं ? प्रतुम्पति वनस्पतिः   ।
पारस्करप्रभृतिराकृतिगणः   ।
अविहितलक्षणः सुट्पारस्करप्रभृतिषु द्रष्टव्यः   ।
प्रायश्चित्तं  ।
प्रायश्चित्तिः   ।
यदुक्तं प्रायस्य चितिचित्तयोः सुडस्कारो वा इति तत्सङ्गृहीतं भवति  । ।



<अनुदात्तं पदं एकवर्जम्>#   । । PS_६,१.१५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१५८ः

परिभाषा+इयं स्वरविधिविषया   ।
यत्र अन्यः स्वरः उदात्तः स्वरितो वा विधीयते, तत्र अनुदात्तं पदं एकं वर्जयित्वा भवति इत्येतदुपस्थितं द्रष्टव्यं  ।
अनुदात्ताच्कं अनुदात्तं  ।
कः पुनरेको वर्ज्यते ? यस्य असौ स्वरो विधीयते   ।
वक्ष्यति - धातोः (*६,१.१६२) अन्तः उदात्तो भवति   ।
गोपायति   ।
धूपायति   ।
धातोरन्त्यं अचं वर्जयित्वा परिशिष्टं अनुदात्तं भवति   ।
धातुस्वरं श्नाश्वरो बाधते   ।
लुनाति   ।
पुनाति   ।
श्नाश्वरं तस्स्वरः   ।
लुनीतः   ।
पुनीतः   ।
तस्स्वरमांस्वरः   ।
लुनीतस्तरां  ।
पुनीतस्तरां  ।
आगमस्य विकारस्य प्रकृतेः प्रत्ययस्य च   ।
पृथक्ष्वरनिवृत्त्यर्थं एकवर्जं पदस्वरः  । ।
आगमस्य - चितुरनुडुहोरामुदात्तः (*७,१.९८)   ।
चत्वारः   ।
अनड्वाहः   ।
आगमस्वरः प्रकृतिस्वरं बाधते   ।
विकारस्य - अस्थनि, दधनि इत्यनङ्स्वरः प्रकृतिस्वरं बाधते   ।
प्रकृतेः - गोपायति   ।
धूपायति   ।
प्रकृतिस्वरः प्रत्ययस्वरं बाधते   ।
प्रत्ययस्य - कर्तव्यं  ।
हर्तव्यं  ।
प्रत्ययस्वरः प्रकृतेः स्वरस्य बाधकः   ।
परनित्यान्तरङ्गापवादैः स्वरैर्व्यावस्था सतिशिष्टेन च   ।
यो हि यस्मिन्सति शिष्यते स तस्य बाधको भवति   ।
तथा हि - गोपायति इत्यत्र धातुस्वरापवादः प्रत्ययस्वरः, तेन+एव धातुस्वरेण प्रत्ययान्तस्य धातोः सतिशिष्टत्वाद्बाध्यते   ।
कार्ष्णोत्तरासङ्गपुत्रः इत्यत्र च समासस्वरापवादो बहुव्रिहिस्वरः सतिशिष्टेन समासान्तोदात्तत्वेन वाध्यते   ।
विकरणस्वरस्तु सतिशिष्टोऽपि सार्वधातुकस्वरं न बाधते   ।
लुनीतः इति तस एव स्वरो भवति   ।
विभक्तिस्वरान्नञ्स्वरो बलीयानिति वक्तव्यं  ।
अतिस्रः इत्यत्र तिसृभ्यो जसः (*६,१.१६६) इति सतिशिष्टोऽपि विभक्तिस्वरो नञ्स्वरेण बाध्यते   ।

[#६३७]

विभक्तिनिमित्तस्वराच्च नञ्स्वरो बलीयानिति वक्तव्यं  ।
अचत्वारः, अनन्ड्वाहः इति   ।
यस्य विभक्तिर्निमित्तमामः, तस्य यदुदात्तत्वं तनप्रस्वरेण बाद्यते   ।
पदग्रहनं किं ? देवदत्त गामभ्याज शुक्लां इति वाक्ये हि प्रतिपदं स्वरःपृथग्भवति   ।
परिमाणार्थं च+इदं पदग्रहणं पदाधिकारस्य निवृत्तिं करोति   ।
तेन प्रागेव पदव्यपदेशात्स्वरविधिसमकालें एव शिष्टस्य अनुदात्तत्वं भवति   ।
तथा च कुवल्या विकारः कौवलं इत्यत्र अनुदात्तादिलक्षणोऽञ्सिद्धो भवति   ।
तथा गर्भिणीशब्दश्च अनुदात्तादिलक्षणस्य अञो बाधनर्थं भिक्षादिषु पठ्यते   ।
कुवलगर्भशब्दौ आद्युदात्तौ  । ।



<कर्ष-आत्वतो घञोऽन्त उदात्तः>#   । । PS_६,१.१५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१५९ः

कर्षतेर्धातोराकारवतश्च घञन्तस्यान्त उदात्तो भवति   ।
कर्षः   ।
पाकः   ।
त्यागः   ।
रागः   ।
दायः   ।
धायः   ।
ञ्नित्यादिर्नित्यं (*६,१.१९७) इत्यस्य अपवादः   ।
कर्षः इति विकृतनिर्देशः कृषतेर्निवृत्त्यर्थः   ।
तौदादिकस्य घञन्तस्य कर्षः इत्याद्युदात्तः एव भवति  । ।



<उच्छादीनां च>#   । । PS_६,१.१६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१६०ः

उच्छ इत्येवं आदीनां अन्त उदात्तो भवति   ।
उञ्छः, म्लेच्छः, जञ्जः, जल्पः एते घञन्ताः इति ञित्स्वरः प्राप्तः   ।
जपः, व्यधः इत्यबन्तौ, तयोर्धातुस्वरः प्राप्तः   ।
केचित्तु वधः इति पठन्ति   ।
युगः   ।
युजेर्घञन्तस्य निपातनादगुणत्वं विशिष्टविषये च निपातनं इदं इष्यते   ।
कालविशेषे रथाद्युपकरणे च युगशब्दस्य प्रयोगः अन्यत्र हि योगः एव भवति   ।
गरो दूष्येऽबन्तः   ।
गरशब्दोऽबन्तः, स दूष्य एव अन्तोदात्तः   ।
गरो विषं  ।
अन्यत्राद्युदात्त एव   ।
वेदवेगवेष्टबन्धाः करणो   ।
हलश्च (*३,३.१२१) इति घञन्ता एते करणोऽन्तोदात्ता भवन्ति   ।
भावे आद्युदात्ता एव   ।
स्तुयुद्रुवश्छन्दसि   ।
उपसमस्तार्थं एतथ् ।
परिष्टुथ् ।
संयुथ् ।
परिद्रुथ् ।
वर्तनिः स्तोत्रे   ।
स्तोत्रं साम   ।
तत्स्थो वर्तनिशब्दोऽन्तोदात्तो भवति, अन्यत्र मध्योदात्तः   ।
श्वभ्रे दरः   ।
श्वभ्रेऽभिधेये दरशब्दोऽन्तोदत्तः, अन्यत्राबन्तत्वादाद्युदात्तः   ।
साम्बतापौ भावगर्हायां  ।
अन्तोदातौ अन्यत्राद्युदात्तौ   ।
उत्तमशश्वत्तमौ सर्वत्र   ।
केचित्तु भावगर्हायां इत्यत्र अपि अनुवर्तयन्ति   ।
भक्षमन्थभोगदेहाः एते घञन्ताः   ।
भक्षिर्ण्यन्तोऽपि घञन्त एव, एरच्(*३,३.५६) अण्यन्तानां इति वचनात् । ।



[#६३८]

<अनुदात्तस्य च यत्र+उदात्तलोपः>#   । । PS_६,१.१६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१६१ः

उदात्तः इति वर्तते   ।
यस्मिन्ननुदात्ते परतः उदात्तो लुप्यते तस्य अनुदात्तस्यादिरुदात्तो भवति   ।
कुमार ई कुमारी   ।
कुमारशब्दोऽन्तोदात्तः, तस्य ङीप्यनुदाते उदात्तो लुप्यते   ।
अनुदात्तो ङीपुदात्तः   ।
भस्य टेर्लोपः (*७,१.८८)   ।
पथः   ।
पथा   ।
पथे   ।
पथिन्शब्दोऽन्तोदात्तः   ।
कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप्  ।
कुमुद्वान्  ।
नड्वान्  ।
वेतस्वान्  ।
कुमुदादयोऽन्तोदात्ताः   ।
ड्मतुबनुदात्तः   ।
अनुदात्तस्य इति किं ? प्रासङ्गं वहति प्रासङ्ग्यः   ।
प्रासङ्गशब्दस्थाथादिस्वरेण अन्तोदात्तः   ।
तस्य यति तित्स्वरितं इति स्वरिते उदात्तो लुप्यते ? न+एतदस्ति, स्वरिते हि विधीयमाने परिशिष्टं अनुदात्तम्, तत्कुत उदात्तलोपः   ।
तदेतदनुदात्तग्रहणमादेरनुदात्तस्य+उदात्तार्थं  ।
अन्तः इति हि प्रकृतत्वादन्तस्य स्यात्, मा हि धुक्षाताम्, मा हि धुक्षाथां  ।
यत्र इति किं ? भर्गवः, भार्गवौ, भृगवः   ।
प्राक्सुबुत्पत्तेर्गोत्रप्रत्ययस्य लुक्  ।
उदात्तग्रहणं किं ? बैदी और्वी  । ।



<धातोः>#   । । PS_६,१.१६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१६२ः

अन्तः इत्येव   ।
धातोरन्त उदात्तो भवति   ।
पचति   ।
पठति   ।
ऊर्णोति   ।
गोपायति   ।
याति  । ।



<चितः>#   । । PS_६,१.१६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१६३ः

चितोऽन्त उदात्तो भवति   ।
भञ्ज-भास-मिदो घुरच्(*३,२.१६१) भङ्गुरं  ।
भासुरं  ।
मेदुरं  ।
आगस्त्य-कौण्डिनययोरगस्ति-कुण्डिनच्(*२,४.७०)   ।
कुण्डिनाः   ।
चिति प्रत्यये प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य अन्त उदात्त इष्यते   ।
बहुपटुः   ।
उच्चकैः  । ।



<तद्धितस्य>#   । । PS_६,१.१६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१६४ः

चितः इत्येव   ।
चितस्तद्धितस्य अन्त उदात्तो भवति   ।
गोत्रे कुञ्ज-आदिभ्यश्च्फञ्(*४,१.९८) - कौञ्जायनाः   ।
मौञ्जायनाः   ।
किं अर्थं इदं ? परं अपि ञित्स्वरं बाधित्वाऽन्तोदात्तत्वं एव यथा स्यादिति  । ।



<कितः>#   । । PS_६,१.१६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१६५ः
तद्धितस्य इत्येव   ।
तद्धितस्य कितोऽन्त उदात्तो भवति   ।
नडादिभ्यः फक्(*४,१.९९) - नाडायनः   ।
चारायणः   ।
प्राग्वहतेष्ठक्(*४,४.१) - आक्षिकः   ।
शालाकिकः  । ।



[#६३९]

<तिसृभ्यो जसः>#   । । PS_६,१.१६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१६६ः

तिसृभ्य उत्तरस्य जसोऽन्त उदात्तो भवति   ।
तिस्रस्तिष्ठन्ति   ।
उदात्त-स्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य (*८,२.४) इत्यस्य अपवादः   ।
शसि उदात्तयणो हल्-पूर्वात्(*६,१.१७४) इति सिद्धेऽन्यत्र बहुवचने षट्त्रिचतुर्भ्यो हलादिः (*६,१.१७९) इति विधानात्जसेव लभ्यते इति जस्ग्रहणं उपसमस्तार्थं एके इच्छन्ति अतितिस्त्रौ इत्यत्र स्वरो मा भूतिति  । ।



<चतुरः शसि>#   । । PS_६,१.१६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१६७ः

चतुरः शसि परतोऽन्त उदात्तो भवति   ।
चतुरः पश्य   ।
चतस्रादेशे आद्युदात्तनिपातनाद्यणादेशस्य च पूर्वविधौ स्थानिवत्त्वादयं स्वरो न भवति चतस्रः पश्य इति  । ।



<सावेक-अचस्तृतीया-आदिर्विभक्तिः>#   । । PS_६,१.१६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१६८ः

सौ इति सप्तमीबहुवचनस्य सुशब्दस्य ग्रहणं  ।
तत्र सौ य एकाच्तस्मत्परा तृतीयादिर्विभक्तिरुदात्ता भवति   ।
वाचा   ।
वाग्भ्यां  ।
वाग्भिः   ।
वाग्भ्यः   ।
याता   ।
याद्भ्यां  ।
याद्भिः   ।
सौ इति किं ? राज्ञा   ।
रज्ञे   ।
एकाचः इति किं ? हरिणा   ।
गरिणा   ।
राजसु   ।
तृतीयादिः इति किं ? वाचौ   ।
वाचः   ।
विभक्तिः इति किं ? वाक्तरा   ।
वाक्तमा   ।
सप्तमीबहुवचनस्य ग्रहणादिह न भवति त्वया, त्वयि इति  । ।



<अन्त-उदात्तादुत्तरपदादन्यतरस्यां अनित्यसमासे>#   । । PS_६,१.१६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१६९ः

एकाचः इति वर्तते, तृतीयादिर्विभक्तिरिति च   ।
नित्यशब्दः स्वर्यते, तेन नित्याधिकारविहितः समासः पर्युदस्यते   ।
नित्यसमासादन्यत्रानित्यसमासे यदुत्तरपदं अन्तोदात्तं एकाच्च तस्मात्परा तृतीयादिर्विभक्तिरन्यतरस्यां उदात्ता भवति   ।
परमवाच, परमवाचा   ।
परमवाचे, परमवाचे   ।
परमत्वचा, पर्मत्वचा   ।
परमत्वचे, परमत्वचे   ।
यदा विभक्तिरुदात्ता न भवति, तदा समासान्तोदात्तत्वं एव   ।
अन्तोदात्तातिति किं ? अवाचा   ।
सुवाचा   ।
सुत्वचा   ।
तत्पुरुषोऽयं  ।
तत्र तत्पुरुषे तुल्यार्थ-तृतीया-सप्तम्य्-उपमान. अव्ययय (*६,-२.२.) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः   ।
उत्तरपदग्रहणं एकाच्त्वेन+उत्तरपदं विशेषयितुम्, अन्यथा हि समासविशेषणं एतत्स्याथ् ।
तत्र शुनः ऊर्क, श्वोर्जा इत्यत्र+एव अयं विधिः स्याथ् ।
अनित्यसमासे इति किं  ।
अग्निचिता   ।
सोमसुता उपपदं अतिङ्(*२,२.१९) इत्ययं नित्याधिकारे समासो विधीयते   ।
तत्र गतिकारक-उपपदात्कृत्(*६,२.१३९) इत्युत्तरपदप्रकृतिस्वरेन चित्शब्दः उदात्तः   ।
यस्तु विग्रहाभावेन नित्यसमासस्तत्र भवत्येव विकल्पः, अवाचा ब्राह्मणेन, सुबाचा ब्राह्मणेन इति   ।
बहुव्रीहौ नञ्सुभ्यां (*६,२.१७२) इत्युत्तरपदान्त-उदात्तत्वं भवति  । ।



[#६४०]

<अञ्चेश्छन्दस्यसर्वनामस्थानम्>#   । । PS_६,१.१७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१७०ः

अञ्चेः परा असर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्ता भवति छन्दसि विषये   ।
इन्द्रो दधीचो अस्थभिः   ।
चौ इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वं प्राप्तं  ।
तृतीयादिः इति वर्तमानेन्शसोऽपि परिग्रहार्थं असर्वनामस्थानग्रहणं  ।
इह अपि यथा स्यात्, प्रतीचो बाहून्प्रतिभङ्ग्ध्येषां इति  । ।



<ऊड्-इदं-पदाद्य्-अप्-पुम्-रै-द्युभ्यः>#   । । PS_६,१.१७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१७१ः
ऊटः इदं पदादि अप्पुं रै दिवित्येतेभ्योऽसर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्ता भवति   ।
ऊटः - प्रष्टौहः   ।
प्रष्ठौहा   ।
ऊठ्युपधाग्रहणं कर्तव्यं  ।
इह मा भूत्, अक्षद्युवा   ।
अक्षद्युवे   ।
इदं - आभ्यां  ।
एभिः   ।
अन्तोदात्तातित्यधिकारादन्वादेशे न भवति, अथो आभ्यां निपुणमधीतं इति   ।
पदादयः पद्दन्नोमास (*६,१.६३) इत्येवं आदयो निश्पर्यन्ता इह गृह्यन्ते   ।
नि पदश्चतुरो जहि   ।
या दतो धावते   ।
असन्प्रभृतिभ्यो विभक्तिरनुदात्तैव भवति   ।
ग्रीवायां बद्धो अपि कक्ष आसनि   ।
मत्स्यं न दीन उदनि क्षियन्तं  ।
अप्- अपः पश्य   ।
अद्भिः   ।
अद्भ्यः   ।
पुं - पुंसः   ।
पुम्भ्यां  ।
पुम्भ्यः   ।
पुंसा   ।
पुंसे   ।
रै - रायः पश्य   ।
राभ्यां  ।
राभिः   ।
दिव्- दिवः पश्य   ।
दिवा   ।
दिवे  । ।



<अष्टनो दीर्घात्>#   । । PS_६,१.१७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१७२ः
अष्टनो दीर्घान्तादसर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्ता भवति   ।
अष्टाभिः   ।
अष्टाभ्यः   ।
अष्टासु   ।
घृतादिपाठातष्टन्शब्दोऽन्तोदात्तः, तत्र ज्ञल्युपोत्तमं (*६,१.१८०) इत्यस्य अपवादो विभक्तिरेव+उदात्तत्वं विधीयते   ।
दीर्घातिति किं ? अष्टसु प्रक्रमेषु ब्राह्मणोऽग्नीनादधीत   ।
इदं एव दीर्घग्रहणं अष्टन आत्त्वविकल्पं ज्ञापयति, कृतात्वस्य च षट्सञ्ज्ञां ज्ञापयति   ।
अन्यथा ह्यात्वपक्षे सावकाशोऽष्टनः   ।
स्वरः परत्वादनात्वपक्षे षट्स्वरेण बाधिष्यते इति किं दीर्घग्रहणेन  । ।



[#६४१]

<शतुरनुमो नद्य्-अज्-आदी>#   । । PS_६,१.१७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१७३ः

अद्न्तोदात्तातिति वर्तते   ।
अनुं यः शतृप्रत्ययस्तदन्तात्परा नदी अजादिर्विभक्तिरसर्वनामस्थानं उदात्ता भवति   ।
तुदती   ।
नुदती   ।
लुनती   ।
पुनती   ।
तुदता   ।
लुनता   ।
पुनता   ।
अनुमः   ।
इति किं ? तुदन्ती   ।
नुदन्ती   ।
अत्र अप्युपदेशातिति लसार्वधातुकादनुदात्तत्वे एकादेशः, तस्य एकादेश उदात्तेन+उदात्तः (*८,२.५) इत्युदात्तत्वं , तस्य पूर्वत्र असिद्धत्वं न+इष्यते इति शत्रन्तं अन्तोदात्तं भवति   ।
नद्यजादी इति किं ? तुदद्भ्यां  ।
नुदद्भ्यां  ।
तुदद्भिः   ।
अन्तोदात्तातित्येव, ददती   ।
दधतः   ।
अभ्यस्तानां आदिः (*६,१.१८९) इत्याद्युदात्तवेतौ   ।
बृहन्महतोरुपसङ्ख्यानं  ।
बृहती   ।
महती   ।
बृहता   ।
महता  । ।



<उदात्तयणो हल्पूर्वात्>#   । । PS_६,१.१७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१७४ः

उदात्तस्थाने यो यण्हलपूर्वस्तस्मात्परा नदी अजादिर्या असर्वनामविद्भक्तिरुदात्ता भवति   ।
कर्त्री   ।
हर्त्री   ।
प्रलवित्री   ।
प्रसवित्री   ।
कर्त्रा   ।
हर्त्रा   ।
प्रलवित्रा   ।
प्रसवित्रा   ।
तृजन्ता एतेऽन्तोदात्ताः   ।
उदात्तग्रहणं किं ? कर्त्री   ।
हर्त्री   ।
कर्त्रा   ।
हर्त्रा   ।
तृन्नन्तोऽयं आद्युदात्तः   ।
हल्पूर्वातिति किं ? बहुतितवा ब्राह्मण्या   ।
नकारग्रहणं कर्तव्यं  ।
वाक्पत्नी इयं कन्या  । ।



<न+उङ्-धात्वोः>#   । । PS_६,१.१७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१७५ः

ऊङो धातोश्च य उदात्तयण्हलपूर्वः, तस्मात्परा तृतीयादिर्विभक्तिर्न+उदात्ता भवति   ।
ब्रह्मबन्ध्वा   ।
ब्रह्मबन्ध्वे   ।
वीरबन्ध्वा   ।
वीरबन्ध्वे   ।
ऊङ्प्रत्ययस्वरेण उदात्तः   ।
तेन सह य एकादेशः सोऽप्युदात्तः इति उदात्तयण्वकारः, तस्मादुदात्तत्वे प्रतिषिद्धे उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य (*८,२.४) इति विभक्तिः स्वर्यते   ।
धातुयणः खल्वपि - सकृल्ल्वा   ।
सकृल्ल्वे   ।
खलप्वे   ।
क्विबन्द्तस्य कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण अन्तोदात्तस्य ओः सुपि (*६,४.८३) यणादेशः  । ।



<ह्रस्व-नुड्भ्यां मतुप्>#   । । PS_६,१.१७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१७६ः

अन्तोदात्तातित्येव   ।
ह्रस्वान्तादन्तोदात्तान्नुटश्च परो मतुबुदात्तो भवति   ।
अग्निमाथ् ।
वायुमान्  ।
कर्तृमान्  ।
हर्तृमान्  ।
नुटः खल्वपि - अक्षण्वता   ।
शीर्षण्वता   ।
अन्तोदात्तातित्येव, वसुमान्  ।
वसुशब्द आद्युदात्तः, तस्मान्मतुबनुदात्त एव भवति   ।
अत्र च स्वरविधौ व्यञ्जनं अविद्यमानवतित्येषा परिभाषा न अश्रीयते नुड्ग्रहणात्, तेन मरुत्वानित्यत्र न भवति   ।
[#६४२]

रेशब्दाच्च मतुप उदात्तत्त्वं वक्तव्यं  ।
आरेवान्  ।
त्रेश्च प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
त्रिवतीर्याज्यानुवाक्या भवति इति  । ।



<नां अन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,१.१७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१७७ः

ह्रस्वग्रहणां अनुवर्तते, मतुब्-ग्रहणं च   ।
तेन मतुपा ह्रस्वो विशेष्यते   ।
मतुपि यो ह्रस्वः, तदन्तादन्तोदात्तादन्यतरस्यां नां उदात्तो भवति   ।
अग्नीनाम्, अग्नीनां  ।
वायूनां वायूनां  ।
कर्त्éणाम्, कर्त्éणां  ।
मतुपा ह्रस्वविशेषनं किं ? भूतपूर्वेऽपि ह्रस्वे यथा स्याथ् ।
अन्यथा हि साम्प्रतिक एव स्यात्, तिसृणाम्, चतसृणां इति   ।
सनुट्कस्य ग्रहणं किं ? धेन्वां  ।
शकट्यां  ।
उदात्तयणो हल्पूर्वात्(*६,१.१७४) इत्ययं अन्तोदात्तः   ।
ह्रस्वातित्येव, कुमारीणां  ।
अन्तोदात्तातित्येव, त्रपूणां  ।
वसूनां  । ।



<ङ्याश्छन्दसि बहुलम्>#   । । PS_६,१.१७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१७८ः

ङ्यन्तात्छन्दसि विषये नामुदात्तो भवति बहुलं  ।
देवसेनानामभिभञ्जतीनां  ।
बह्वीनां पिता   ।
न च भवति, नदीनां पारे   ।
जयनतीनां मरुतः  । ।



<षट्त्रिचतुर्भ्यो हलादिः>#   । । PS_६,१.१७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१७९ः

अन्तोदात्तातित्येतन्निवृत्तं  ।
षट्सञ्ज्जाकेभ्यः, त्रि चतुरित्येताभ्यां च परा हलादिर्विभक्तिरुदात्ता भवति   ।
षङ्भिः   ।
षङ्ह्यः   ।
पञ्चानां  ।
षण्णां  ।
सप्तानां  ।
त्रि - त्रिभिः   ।
तिर्भ्यः   ।
त्रयाणां  ।
चतुर्- चतुर्भ्यः   ।
चतुर्णां  ।
हलादिः इति किं ? चतस्रः पश्य  । ।



<ज्ञल्युपोत्तमम्>#   । । PS_६,१.१८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१८०ः

षट्त्रिचतुर्भ्यो या ज्ञालादिर्विभक्तिः तदन्ते पदे उपोत्तमं उदात्तं भवति   ।
त्रिप्रभृतीनां अन्त्यं उत्तमम्, तत्समीपे च यत्तदुपोत्तमं  ।
पञ्चभिः तपस्तपति   ।
सप्तभिः पराञ्जयति   ।
तिसृभिश्च वहसे त्रिंशता   ।
चत्रुभिः   ।
ज्ञलि इति किं ? पञ्चानां  ।
सप्तानां  ।
उपोत्तमं इति किं ? षड्भिः   ।
षड्भ्यः  । ।



[#६४३]

<विभाषा भाषायाम्>#   । । PS_६,१.१८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१८१ः

षट्-त्रि-चतुर्भ्यो या झलादिर्विभक्तिस्तदन्ते पदे उपोत्तमं उदात्तं भवति विभाषा भषायां विषये   ।
पञ्चभिः, पञ्चभिः   ।
सप्तभिः, सप्तभिः   ।
तिसृभिः, तिसृभिः   ।
चतुर्भिः, चतुर्भिः  । ।



<न गो-श्वन्-साववर्ण-राड्-अङ्-क्रुङ्-कृद्भ्यः>#   । । PS_६,१.१८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१८२ः
गो श्वन्, साववर्णः सौ प्रथमैकवचने यदवर्णान्तम्, राडङ्क्रुङ्कृदित्येतेभ्यो यदुक्तं तन्न भवति   ।
गवा, गवे, गोभ्यां इति   ।
सावेकाचस्तृतीयादिर्विभक्तिः (*६,१.१६८) इति प्राप्तिः प्रतिषिध्यते   ।
सुगुना, सुगवे, सुगुभ्यां  ।
अन्तोदात्तादुत्तरपदातिति प्राप्तिः   ।
श्वन्- शुना, शुने, श्वभ्यां  ।
परमशुना, परमशुने, परमश्वभ्यां  ।
पूर्ववत्प्राप्तिः   ।
साववर्णः - सौ प्रथमैकवचने यदवर्णान्तं तस्य ग्रहणं  ।
येभ्यः   ।
तेभ्यः   ।
केभ्यः   ।
राट्- राजतिः क्विबन्तः   ।
राजा   ।
परमराजः   ।
अङ्- अञ्चतिः क्विबन्तः, तस्य सनकारस्य ग्रहणं विषयावधारणार्थम्, यत्र अस्य नलोपो न अस्ति तत्र प्रतिषेधो यथा स्याथ् ।
नाञ्चेः पूजायां (*६,४.६०)   ।
इति प्रतिषिध्यते नलोपः   ।
प्राञ्चा   ।
प्राङ्भ्यां  ।
नलोपविषये तु भवत्येव विभक्तेरुदात्तत्वं  ।
प्राचा   ।
प्राचे   ।
प्राग्भ्यां  ।
क्रुङ्क्विन्नन्त एव -क्रुञ्चा   ।
परमक्रुञ्चा   ।
कृत्- करोति कृतिर्वा क्विबन्तः   ।
कृता   ।
परमकृता  । ।



<दिवो झल्>#   । । PS_६,१.१८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१८३ः
दिवः परा झलादिर्विभक्तिः न+उदात्ता भवति   ।
द्युभ्यां  ।
द्युभिः   ।
सावेकाचः (*६,१.१६८) इति ऊड्-इदं-पदाद्य्-अप्-पुम्-रै-द्युभ्यः (*६,१.१७१) इति वा प्राप्तिः प्रतिषिध्यते   ।
झलि इति किं ? दिवा  । ।



<नृ च अन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,१.१८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१८४ः

नृ इत्येतस्मात्परा झलादिर्विभक्तिः अन्यतरस्यां न+उदात्ता भवति   ।
नृभ्यां  ।
नृभिः   ।
नृभ्यः   ।
नृषु झलित्येव -न्रा   ।
न्रे  । ।



<तित्स्वरितम्>#   । । PS_६,१.१८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१८५ः

तित्स्वरितं भवति   ।
सन्नन्ताद्यत्- चिकीर्ष्यं  ।
जिहीर्ष्यं  ।
ऋ-हलोर्ण्यत्(*३,१.१२४) - कार्यं  ।
हार्यं  ।
प्रत्ययाद्य्-उदात्तस्य अपवादः  । ।



[#६४४]

<तास्य्-अनुदातेन्-ङिद्-अद्-उपदेशाल्ल-सार्वधातुकं अनुदात्तं अह्न्विङोः>#   । । PS_६,१.१८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१८६ः

तासेरनुदात्तेतो ङितोऽकारान्तोपदेशाच्च शब्दात्परं लसार्वधातुकं अनुदात्तं च भवति ह्नुङिङित्येताभ्यां परं वर्जयित्वा   ।
तासेस्तावत्- कर्ता, कर्तारौ, कर्तारः   ।
प्रत्ययस्वरापवादोऽयं  ।
अनुदात्तेतः - आस - आस्ते   ।
वस - वस्ते   ।
ङित्- षूङ्- सूते   ।
शीङ्- शेते   ।
अदुपदेशात्- तुदतः   ।
नुदतः   ।
पचतः   ।
पठतः   ।
अनुबन्धस्य अनैकान्तिकत्वादकारान्तोपदेश एव शप्  ।
पचमानः   ।
यजमानः   ।
यद्यत्र मुककारमात्रस्य स्यात्तदा लसार्वधातुकं अदुपदेशादनन्तरं इति सिद्धो निघातः   ।
अथाकारान्तस्य अङ्गस्य, तथा अपि लसार्वधातुकानुदात्तत्वे कर्तव्ये बहिरङ्गत्वातसिद्धः इति सिद्धं  ।
चित्स्वरोऽप्यनेन लसार्वधातुकानुदात्तत्वेन परत्वाद्बाध्यते   ।
तास्यादिभ्यः इति किं ? चिनुतः   ।
चिन्वन्ति   ।
ङिदयं श्नुः पूर्वस्य कार्यं प्रति न तु परस्य   ।
उपदेशग्रहणं किं ? इह च यथा स्यात्, पचावः, पचामः इति   ।
इह च मा भूत्, हतो, हथः इति   ।
लग्रहणं किं ? कतीहपचमानाः   ।
सार्वधातुकं इति किं ? शिश्ये, शिश्याते, शिशियरे   ।
अह्न्विङोः इति किं ? ह्नुते   ।
यदधीते  । ।



<आदिः सिचोऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,१.१८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१८७ः

उदात्तः इति वर्तते   ।
सिजन्तस्य अन्यतरस्यां आदिरुदात्तो भवति   ।
मा हि कार्ष्टाम्, मा हि कार्ष्टां  ।
एकोऽत्र आद्युदात्तः, अपरोऽन्तोदात्तः   ।
मा हि लाविष्टाम्, मा हि लाविष्टां  ।
एकोऽत्र आद्युदात्तः, अपरो मद्योदात्तः   ।
सिचश्चित्करणादागमानुदात्तत्वं हि वाध्यते   ।
सिच आद्युदात्तत्वेऽनिटः पितः पक्षे उदात्तत्वं वक्तव्यं  ।
मा हि कर्षम्, मा हि कार्षं  ।
अनिटः इति किं ? मा हि लाविसं  ।
मध्योदात्त एव आद्युदात्ताभावपक्षे भवति  । ।



<स्वपादि-हिंसां अच्यनिटि>#   । । PS_६,१.१८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१८८ः

लसार्वधातुकग्रहणं यदनुवर्तते तदचि अनिटि इति सम्बन्धादिह सप्तम्यन्तं उपजायते स्वपादिरावृत्करणाथ् ।
स्वपादीनां हिंसेश्च अजादवनिटि लसार्वधातुके परतोऽन्यतरस्यां आदिरुदात्तो भवति   ।
स्वपन्ति, स्वपन्ति   ।
श्वसन्ति, श्वसन्ति   ।
हिंसेः खल्वपि - हिंसन्ति, हिंसन्ति   ।
प्रत्ययस्वरेण पक्षे मध्योदात्तः   ।
अचि इति किं ? स्वप्याथ् ।
हिंस्याथ् ।
अनिटि इति किं ? स्वपितः   ।
श्वसितः   ।
ङित्यजादावयं विधिरिष्यते   ।
इह न भवति, स्वपानि, हिनसानि  । ।



[#६४५]

<अभ्यस्तानां आदिः>#   । । PS_६,१.१८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१८९ः

अभ्यस्तानां अजादावनिति लसार्वधातुके परतः आदिरुदात्तो भवति   ।
ददति   ।
ददतु   ।
अधति   ।
दधतु   ।
जक्षति   ।
जक्षतु   ।
जाग्रति   ।
जाग्रतु   ।
अचि इत्येव, दद्याथ् ।
अनिटि इत्येव, जक्षितः   ।
आदिः इति वर्तमाने पुनरादिग्रहणं नित्यार्थं  । ।



<अनुदाते च>#   । । PS_६,१.१९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१९०ः

अविद्यमानोदात्ते च लसार्वधातुके परतोऽभ्यस्तानां आदिरुदात्तो भवति   ।
अनजाद्यर्थ आरम्भः   ।
ददाति   ।
जहाति   ।
दधाति   ।
जहीते   ।
मिमीते   ।
अनुदात्ते इति बहुव्रीहिनिर्देशो लोपयणादेशार्थः   ।
मा हि स्म दधाथ् ।
दधात्यत्र  । ।



<सर्वस्य सुपि>#   । । PS_६,१.१९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१९१ः

सर्वशब्दस्य सुपि परतः आद्युदात्तो भवति   ।
सर्वः, सर्वौ, सर्वे   ।
सुपि इति किं ? सर्वतरः   ।
सर्वतमः   ।
प्रत्ययलक्षणेऽप्ययं स्वर इष्यते सर्वस्तोमः इति   ।
सर्वस्वरोऽनकच्कस्य+इति वक्तव्यं  ।
सर्वकः   ।
चित्स्वरेण अन्तोदात्तो भवति  । ।



<भी-ह्री-भृ-हु-मद-जन-धन-दरिद्रा-जागरां प्रत्ययात्पूर्वं पिति>#   । । PS_६,१.१९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१९२ः

भी ह्री भृ हु मद जन धन दरिद्रा जागृ इत्येतेषां अभ्यस्तानां लसार्वधातुके पिति प्रत्ययात्पूर्वं उदात्तं भवति   ।
विभेति   ।
जिह्रेति   ।
विभर्ति   ।
जुहोति   ।
ममत्तु नः परिज्मा   ।
मदेः बहुलं छन्दसि इति विकरणस्य श्लुः   ।
जजनदिन्द्रं  ।
जन जनने इत्यस्य पञ्चमे लकारे रूपं  ।
धन धान्ये इत्यस्य पञ्चमे लकारे दधनथ् ।
दरिद्राति   ।
जागति   ।
भ्यादीनां इति किं ? ददाति   ।
पिति इति किं ? दरिद्रति  । ।



<लिति>#   । । PS_६,१.१९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१९३ः

लिति प्रत्ययात्पूर्वं उदात्तं भवति   ।
चिकीर्षकः   ।
जिहीर्षकः   ।
भौरिकिविधं  ।
भौलिकिविधं  ।
ऐषुकारिभक्तं  । ।



[#६४६]

<आदिर्णमुल्यन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,१.१९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१९४ः

णमुलि परतोऽन्यतरस्यां आदिरुदात्तो भवति   ।
लोलूयं लोलूयम्, लोलूयं लोलूयं  ।
पोपूयं पोपूयम्, पोपूयं पोपूयं  ।
आम्रेडितानुदात्तत्वे कृते पूर्वो लोलूयंशब्द एकत्राद्युदात्तः, अपरत्र लित्स्वरेण मध्योदात्तः  । ।



<अचः कर्तृयकि>#   । । PS_६,१.१९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१९५ः

उपदेशे इति वर्तते   ।
अजन्ता ये उपदेशे धातवः तेषां कर्तृयकि अन्यतरस्यां आदिरुदात्तो भवति   ।
लूयते केदारः स्वयं एव, लूयते केदारः स्वयं एव   ।
स्तीर्यते केदारः स्वयं एव, स्तीर्यते केदरः स्वयं एव   ।
यदा आद्युदात्तत्वं न भवति तदा लसर्वधातुकनिघाते कृते यक एव स्वरो भवति   ।
जनादीनां उपदेशे एवात्वं द्रष्टव्यं  ।
तत्र अप्ययं स्वर इष्यते   ।
जायते स्वयं एव   ।
सायते स्वयं एव   ।
खायते स्वयं एव   ।
अचः इति किं ? भिद्यते स्वयं एव   ।
कर्तृग्रहणं किं ? लूयते केदारो देवदत्तेन  । ।



<थलि च सेटीडन्तो वा>#   । । PS_६,१.१९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१९६ः

सेटि थलि इट्वा उदात्तो भवति अन्तो वा आदिर्वा अन्यतरस्यां  ।
लुलविथ, लुलविथ, लुलविथ   ।
यदा न+एते त्रयः स्वराः , तदा लिति प्रत्ययात्पूर्वं उदात्तं भवति   ।
तेन+एते चत्वारः स्वरा पर्यायेण भवन्ति   ।
सेटि इति किं ? ययाथ   ।
लिति प्रत्ययात्पूर्वं उदात्तं इत्ययं एव स्वरो भवति  । ।



<ञ्नित्यादिर्नित्यम्>#   । । PS_६,१.१९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१९७ः

ञिति निति च नित्यं आदिरुदात्तो भवति   ।
गर्गादिभ्यो यञ्- गार्ग्यः   ।
वात्स्यः   ।
वासुदेव-अर्जुनाभ्यां वुन्(*४,३.९८) - वासुदेवकः   ।
अर्जुनकः   ।
प्रत्ययस्वरापवादोऽयं योगः   ।
प्रत्ययलक्षणं अत्र न+इष्यते, तेन गर्गाः, बिदाः, चञ्चाः इत्यत्र यञि कनि च लुप्ते न भवति  । ।



<आमन्त्रितस्य च>#   । । PS_६,१.१९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१९८ः

आमन्त्रितस्य आदिरुदात्तो भवति   ।
देवदत्त, देवदत्तौ, देवदत्ताः   ।
अत्र कारकाद्दत्त-श्रुतयोरेव आशिषि (*६,२.१४८)   ।
इति प्राप्तिर्बाध्यते   ।
लुमताऽपि लुप्ते प्रत्ययलक्षणं अत्र+इष्यते, सर्पिरागच्छ, सप्तागच्छ इति  । ।



[#६४७]

<पथि-मथोः सर्वनामस्थाने>#   । । PS_६,१.१९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.१९९ः

पथि-मथि-शब्दावौणादिकाविनिप्रत्ययान्तौ प्रत्ययस्वरेण अन्तोदात्तौ, तयोः सर्वनामस्थाने परतः आदिरुदात्तो भवति   ।
पन्थाः, पन्थानौ, पन्थानः   ।
मन्थाः, मन्थानौ, मन्थानः   ।
सर्वनामस्थाने इति किं ? पथः पश्य   ।
मथः पश्य   ।
उदात्तनिवृत्तिस्वरेण अन्तोदात्तो भवति   ।
प्रत्ययलक्षणं अत्र अपि न+इष्यते   ।
पथिप्रियः इत्यत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण अन्तोदात्तः पथिशब्दः  । ।



<अन्तश्च तवै युगपत्>#   । । PS_६,१.२००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२००ः

तवैप्रत्ययान्तस्य अन्तः, चशब्दादादिश्च युगपदुदात्तौ भवतः   ।
कर्तवै   ।
हर्तवै   ।
प्रत्ययाद्युदात्तत्वापवादः   ।
युगपद्ग्रहणं पर्यायनिवृत्तयर्थं  ।
एकवर्जं इति वचनाद्यौगपद्यं न स्यात् । ।



<क्षयो निवासे>#   । । PS_६,१.२०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२०१ः

क्षयशदो निवासेऽभिधेये आद्युदात्तो भवति   ।
क्षियन्ति निवसन्ति अस्मिनिति क्षयः   ।
पुंसि सञ्ज्ञायां घः प्रयेण (*३,३.११८) इति घप्रत्ययान्तस्य प्रत्ययस्वरः प्राप्तः   ।
क्षये जागृहि प्रप्श्यन्  ।
निवासे इति किं ? क्षयो वर्तते दस्यूनां  ।
एरच्(*३,३.५६) इत्ययं अजन्तः  । ।



<जयः करणम्>#   । । PS_६,१.२०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२०२ः

जयशब्दः करणवाची आद्युदात्तो भवति   ।
जयन्ति तेन इति जयः   ।
पुंसि सञ्ज्ञायां घः प्रायेण (*३,३.११८) इति घः, तस्य प्रत्ययस्वरः प्राप्तः   ।
जयोऽश्वः   ।
करणं इति किं ? जयो वर्तते ब्राह्मणानां  ।
अत्र अपि एरच्(*३,३.५६) इत्ययं अजन्तः  । ।



<वृष-आदीनां च>#   । । PS_६,१.२०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२०३ः

वृषः इत्येवं आदीनां आदिरुदात्तो भवति   ।
वृषः   ।
जनः   ।
ज्वरः   ।
ग्रहः   ।
हयः   ।
गयः   ।
एते सर्वे पचाद्यच्प्रत्ययान्ताः   ।
गयः इत्यत्र गायतेर्निपातनादेत्वं  ।
नयः   ।
तयः   ।
अयः   ।
वेदः   ।
अंशः   ।
अशः   ।
दवः   ।
एतेऽपि तथा+एव अच्प्रत्ययान्ताः   ।
सूदः   ।
इगुपधातिति कप्रत्ययान्तः   ।
गुहा   ।
भिदादिरङ्प्रत्ययान्तः   ।
शमरणौ सञ्ज्ञायां सम्मतौ भावकर्मणोः   ।
शमो भावे   ।
रणः करमणि   ।
अजन्तावेतौ निपातनाद्भावकर्मणोः भवतः   ।
मन्त्रः पचाद्यजन्तः   ।
शान्तिः इति क्तिजन्तः   ।
कामः   ।
यामः   ।
घञन्तावेतौ   ।
आरा   ।
धारा   ।
कारा   ।
भिदादयः   ।
वहः   ।
गोचरादिषु घप्रत्ययान्तः   ।
कल्पः   ।
अजन्तः   ।
पादः   ।
घञन्तः   ।
तत्र क्वचित्प्रत्ययस्वरः प्राप्तः, क्वचित्कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः (*६,१.१५९) इति   ।
वृषादिराकृतिगणः   ।
अविहितं आद्युदात्तत्वं वृषादिषु द्रष्टव्यं  । ।



[#६४८]

<सञ्ज्ञायां उपमानम्>#   । । PS_६,१.२०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२०४ः

उपमानशब्दः सञ्ज्ञायां आद्युदातो भवति   ।
चञ्चा   ।
वध्रिका   ।
खरकुटी   ।
दासी   ।
उपमानशब्दा एते उपमेयस्य सञ्ज्ञाः   ।
तत्र इवे प्रतिकृतौ (*५,३.९६) इति यः कन्, तस्य लुम्मनुष्ये (*५,३.९८) इति लुप्  ।
यद्येवं किं अर्थं इदं उच्यते प्रत्ययलक्षणेन सिद्धं आद्युदात्तत्वं ? एतदेव ज्ञापयति क्वचिदिह स्वरविधौ प्रत्ययलक्षणं न भवति इति   ।
तथा च पूर्वत्र+उदाहृतं  ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? अग्निर्माणवकः   ।
उपमानं इति किं ? देवदत्तः  । ।



<निष्ठा च द्व्यजनात्>#   । । PS_६,१.२०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२०५ः

निष्ठान्तं द्व्यच्सञ्ज्ञायां विषये आद्युदात्तं भवति स चेदादिराकारो न भवति   ।
दत्तः   ।
गुप्तः   ।
बुद्धः   ।
प्रत्ययस्वरापवादः   ।
निष्ठा इति किं ? देवः   ।
भीमः   ।
द्व्यचिति किं ? चिन्तितः   ।
रक्षितः   ।
अनातिति किं ? त्रातः   ।
आप्तः   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? कृतं  ।
हृतं  । ।



<शुष्क-धृष्तौ>#   । । PS_६,१.२०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२०६ः

आदिः उदात्तः इति वर्तते   ।
शुष्क धृष्ट इत्येतावाद्युदात्तौ भवतः   ।
शुष्कः   ।
धृष्टः   ।
असञ्ज्ञार्थ आरम्भः  । ।



<आशितः कर्ता>#   । । PS_६,१.२०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२०७ः

आशितशब्दः कर्तृवाचि आद्युदात्तो भवति   ।
आशितो देवदत्तः   ।
अशेरयमाङ्पूर्वादविवक्षिते कर्मणि कर्तरि क्तः   ।
तत्र थाऽथघञ्(*६,२.१४४) इति प्राप्तः स्वरो बाध्यते   ।
कर्तरि इति किं ? आशितमन्नं  ।
आशितं देवदत्तेन   ।
पूर्वत्र कर्मणि क्तः, उत्तरत्र भावे  । ।



<रिक्ते विभाषा>#   । । PS_६,१.२०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२०८ः

रिक्तशब्दे विभाष आदिरुदात्तो भवति   ।
रिक्तः, रिक्तः   ।
सञ्ज्ञायाम्, निष्ठा च द्व्यजनात्(*६,१.२०५) इत्यनेन पूर्वविप्रतिषेधेन नित्यं आद्युदात्तः  । ।



<जुष्ट-अर्पिते च च्छन्दसि>#   । । PS_६,१.२०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२०९ः

जुष्ट अर्पित इति शब्दरूपे छन्दसि विषये विभाषा आद्युदात्ते भवतः   ।
जुष्टः, जुष्टः   ।
अर्पितः, अर्पितः   ।
छन्दसि इति किं ? भाषायां प्रत्ययस्वरेण अन्तोदात्तवेतौ  । ।



[#६४९]

<नित्यं मन्त्रे>#   । । PS_६,१.२१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२१०ः

जुष्ट अर्पित इत्येते शब्दरूपे मन्त्रविषये नित्यं आद्युदात्ते भवतः   ।
जुष्टं देवानां  ।
अर्पितं पित्éणां  ।
पूर्वेण अत्र विकल्पः प्राप्तः   ।
केचिदत्र जुष्ट इत्येतदेव अनुवर्तयन्ति   ।
अर्पितशब्दस्य विभाषा मन्त्रेऽपि इच्छन्ति   ।
अन्तोदात्तोऽपि ह्ययं मन्त्रे पठयते, तस्मिन्साकं त्रिशता न शङ्कवोऽर्पिताः इति  । ।



<युष्मद्-अस्मदोर्ङसि>#   । । PS_६,१.२११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२११ः

युष्मदस्मदी मदिक्प्रत्ययान्तेऽन्तोदात्ते, तयोर्ङसि परतः आदिः उदात्तो भवति   ।
तव स्वं  ।
मम स्वं  । ।



<ङयि च>#   । । PS_६,१.२१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२१२ः

युष्मदस्मदोः इति वर्तते, आदिरुदात्तः इति च   ।
ङे इत्येतस्मिंश्च परतो युष्मदस्मदोः आदिरुदात्तो भवति   ।
तुभ्यं  ।
मह्यं  ।
पृथग्योगकरणं यथासङ्ख्यशङ्कानिवृत्त्यर्थं  । ।



<यतोऽनावः>#   । । PS_६,१.२१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२१३ः

निष्था च द्व्यजनात्(*६,१.२०५)   ।
इत्यतो द्व्यज्ग्रहणं अनुवर्तते   ।
यत्प्रत्ययान्तस्य द्व्यच आदिरुदात्तो भवति न चेन्नौशब्दात्परो भवति   ।
अचो यत्(*३,१.९७) - च+इयं  ।
जेयं  ।
शरीरावयवाद्यत्(*५,१.६) - कण्ठ्यं  ।
ओष्ठ्यं  ।
तस्वरितं (*६,१.१८५) इत्यस्य अपवादः   ।
अनावः इति किं ? नाव्यं  ।
द्व्यचः इत्येव, चिकीर्ष्यं  ।
ललाट्यं  । ।



<ईड-वन्द-वृ-शंस-दुहां ण्यतः>#   । । PS_६,१.२१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२१४ः

ईड वन्द वृ शंस दुह इत्येतेषां यो ण्यत्तदन्तस्य आदिरुदात्तो भवति   ।
ईड्यं  ।
वन्द्यं  ।
वार्यं  ।
शंस्यं  ।
दोह्या धेनुः   ।
द्व्यनुबन्धकत्वात्ण्यतो यद्ग्रहणेन ग्रहणं न अस्ति इति तित्स्वरितं (*६,१.१८५) इत्येतत्प्राप्तं  ।
वार्यं इति वृङ्सम्भक्तौ इत्यस्य अयं ण्यथ् ।
क्यब्विधौ हि वृञ एव ग्रहणं इष्यते  । ।



<विभाषा वेण्व्-इन्धानयोः>#   । । PS_६,१.२१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२१५ः

वेणु इन्धान इत्येतयोः विभाषा आदिरुदात्तो भवति   ।
वेणुः, वेणुः   ।
इन्धानः, इन्धानः, इन्धानः   ।
वेणुशब्दोऽयं अजिवृरीभ्यो निच्च इति णुप्रत्ययान्तो नित्वान्नित्यं आद्युदात्तः प्राप्तः   ।
इन्धानशब्दोऽपि यदा चानशन्तस्तदा चित्त्वदन्तोदात्तः   ।
अथ शानजन्तस्तदा लसार्वधतुक-अनुदात्तत्वे कृते उदात्तनिवृत्तिस्वरेण मध्योदात्तः   ।
तदेवं इन्धाने सर्वथा अप्राप्तं उदात्तत्वं पक्षे विधीयते   ।
वेणुरिव वेणुः इत्युपमानं यदा सञ्ज्ञा भवति, तदा सञ्ज्ञायां उपमानं (*६,१.२०४) इति नित्यं आद्युदात्तत्वं इष्यते  । ।



[#६५०]

<त्याग-राग-हास-कुह-श्वठ-क्रथानाम्>#   । । PS_६,१.२१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२१६ः

त्याग राग हास कुह श्वठ क्रथ इत्येतेषां विभाषा आदिरुदात्तो भवति   ।
त्यागः तयागः   ।
रागः, रागः   ।
हासः, हासः   ।
एते घञन्ताः, तेषां पक्षे कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः (*६,१.१५९) इत्युदात्तत्वं एव भवति   ।
कुहः, कुहः   ।
श्वठः, श्वठः   ।
क्रथः, क्रथः   ।
एते पचाद्यजन्ताः  । ।



<उपोत्तमं रिति>#   । । PS_६,१.२१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२१७ः

रिदन्तस्य उपोत्तमं उदात्तं भवति   ।
त्रिप्रभृतीनां अन्त्यं उत्तमं तस्य समीपे यत्तदुपोत्तमं  ।
करणीयं  ।
हरणीयं  ।
पठुजातीयः   ।
मृदुजातीयः   ।
प्रत्ययस्वरापवादोऽयं  । ।



<चङ्यन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,१.२१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२१८ः

चङन्तेऽन्यतरस्यां उपोत्तमं उदात्तं भवति   ।
मा हि चीकरताम्, मा हि चीकरतां  ।
न माङ्योगे (*६,४.७४) इत्यटि प्रतिषिद्धे हि च (*८,१.३४) इति निघातेऽदुपदेशातिति लसार्वधातुकानुदात्तत्वे इऋते चङ एव स्वरे प्राप्ते पक्षे धात्वकार उदात्तो भवति   ।
उपोत्तमग्रहणाद्द्व्यचो न भवति, मा हि दधत् । ।



<मतोः पूर्वमात्सञ्ज्ञायां स्त्रियाम्>#   । । PS_६,१.२१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२१९ः

मतोः पूर्वः आकार उदात्तो भवति तच्चेन्मत्वन्तं स्त्रीलिङ्गे सञ्ज्ञा भवति   ।
उदुम्बरावती   ।
पुष्करावती   ।
वीरणावती   ।
शरावती   ।
शरादीनां च (*६,३.१२०) इति दीर्घः   ।
आतिति किं ? इक्षुमती   ।
द्रुमवती   ।
सञ्ज्ञायं इति किं ? खट्वावती   ।
स्त्रियां इति किं ? शरावान्  ।
मतोः इति किं ? गवादिनी  । ।



<अन्तोऽवत्याः>#   । । PS_६,१.२२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२२०ः

सञ्ज्ञायां इत्येव   ।
अवतीशब्दान्तस्य सञ्ज्ञायां अन्त उदात्तो भवति   ।
अजिरवती   ।
खदिरवती   ।
हंसवती   ।
कारण्डवती   ।
ङीपः पित्त्वादनुदात्तत्वं प्राप्तं  ।
अवत्याः इति किं उच्यते, न वत्या इत्येवं उच्येत ? न+एवं शक्यं इह अपि स्यात्, राजवती   ।
स्वरविधौ नलोपस्य असिद्धत्वान्न अयं अवतीशब्दः   ।
वत्वं पुनराश्रयात्सिद्धं  । ।



<ईवत्याः>#   । । PS_६,१.२२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२२१ः

ईवतीशब्दान्तस्य अन्त उदातो भवति स्त्रियां सञ्ज्ञायां विषये   ।
अहीवती   ।
कृषीवती   ।
मुनीवती  । ।



[#६५१]

<चौ>#   । । PS_६,१.२२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२२२ः

चौ इति अञ्चतिर्लुप्तनकारो गृह्यते   ।
तस्मिन्परतः पूर्वस्य अन्त उदात्तो भवति   ।
दधीचा   ।
दधीचे   ।
मधूचः पश्य   ।
मधूचा   ।
मधूचे   ।
उदात्तनिवृत्तिस्वरापवादोऽयं  ।
चावतद्धित इति वक्तव्यं  ।
दाधीचः   ।
माधूचः   ।
प्रत्ययस्वर एव अत्र भवति  । ।



<समासस्य>#   । । PS_६,१.२२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,१.२२३ः

समासस्यन्त उदात्तो भवति   ।

[#६५०]

राजपुरुषः   ।
ब्रहमणकम्बलः   ।
कन्यास्वनः   ।
पटहशब्दः   ।
नदीघोषः   ।
राजपृषथ् ।
ब्राह्मणसमिथ् ।
स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवतिति हलन्तेष्वप्यन्तोदात्तत्वं भवति   ।
नानापदस्वरस्य अपवादः  । ।
इति काशिकायां वृत्तौ षष्ठाध्यायस्य प्रथमाः पादः  । ।

__

[#६५२]

षष्ठाध्यायस्य द्वितीयः पादः   ।



<बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम्>#   । । PS_६,२.१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१ः

पूर्वपदग्रहणं अत्र पूर्वपदस्थे स्वरे उदात्ते स्वरिते वा वर्तते   ।
बहुव्रीहौ समासे पूर्वपदस्य यः स्वरः स प्रकृत्या भवति, स्वभावेन अवतिष्ठते, न विकारमनुदात्तत्वं आपद्यते   ।
समासान्तोदात्तत्वे हि सति अनुदात्तं पदं एकवर्जं (*६,१.१५८) इति सोऽनुदात्तः स्यातिति समासान्तोदात्तत्वापवादोऽयं आरभ्यते   ।
कार्ष्णोत्तरासङ्गाः   ।
कृष्णो मृगः तस्य विकारः कार्ष्णः, प्राणि-रजत-आदिभ्योऽञ्(*४,३.१५४) इति अञ्प्रत्ययान्तो ञिस्वरेण आद्युदात्तः   ।
यूपवलजः   ।
यूपशब्दः उणादिषु कुसुयुभ्यश्च इति पप्रत्ययान्तः   ।
तत्र च दीर्घः इति निदिति च वर्तते तेन आद्युदात्तः   ।
ब्रह्मचारिपरिस्कन्दः   ।
ब्रहमचारिशब्दः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण अन्तोदात्तः   ।
स्नातकपुत्रः   ।
स्नातकशब्दः कन्प्रत्ययान्तो नित्स्वरेण आद्युदात्तः   ।
अध्यापकपुत्रः   ।
लित्स्वरेण अध्यापकशब्दो मध्योदात्तः   ।
श्रोत्रियपुत्रः   ।
श्रोत्रियशब्दो नित्वादाद्युदात्तः   ।
मन्ष्यनाथः   ।
मनुष्यशब्दः तित्स्वरितं (*६,१.१८५) इति स्वरितान्तः   ।
उदात्तग्रहणं स्वरितग्रहणं च अत्र अनुवर्तते, तेन सर्वानुदात्ते पूर्वपदे विधिरेव न अस्ति इति समासान्तोदात्तत्वं भवति   ।
समाभ्यागः इति समशब्दो हि सर्वानुदातः  । ।



<तत्पुरुषे तुल्यार्थ-तृतीया-सप्तम्य्-उपमान-अव्यय-द्वितीया-कृत्याः>#   । । PS_६,२.२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.२ः

तत्पुरुषे समासे तुल्यार्थं तृतीयान्तं सप्तम्यन्तं उपमानवाचि अव्ययं द्वितीयान्तं कृत्यान्तं च यत्पूर्वपदं तत्प्रकृतिस्वरं भवति   ।
तुल्यार्थ - तुल्यार्थ - तुल्यश्वेतः   ।
तुल्यलोहितः   ।
तुल्यमहान्  ।
सदृक्श्वेतः   ।
सदृशमहान्  ।
एते कृत्य-तुल्य-आख्या अजात्या (*२,१.६८) इति कर्मधरयाः   ।
तत्र तुल्यशब्दः यतोऽनावः (*६,१.२१३) इत्याद्युदात्तः   ।
सदृक्शब्दः समानान्ययोश्च इति क्विन्प्रत्ययान्तः, कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण अन्तोदात्तः   ।
सदृशशब्दोऽपि कञन्तो मध्योदात्तः   ।
तुल्यार्थ   ।
तृतीया - शङ्कुलया खण्डः शङ्कुलाखण्डः   ।
किरिणा काणः किरिकाणः   ।
शङ्कुपूर्वाल्लातेः घञर्थे कविधानं इति वा कप्रत्ययान्तः शङ्कुलाशब्दोऽन्तोदात्तः   ।
किरिशब्दोऽपि किरतेः क्éग्éश्éप्éकुटि भिदिच्छिदिभ्यश्च इति इकारप्रत्ययः किदौणादिकः, तेन असावन्तोदात्तः   ।
तृतीया   ।
सप्तमी - अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्डः   ।
पानशौण्डः   ।
अशेर्देवने इति सप्रत्ययान्तोऽक्षशब्दोऽन्तोदात्तः   ।
पानशब्दो ल्युडन्तो लित्स्वरेण आद्युदात्तः   ।
सप्तमी   ।

[#६५३]

उपमान - शस्त्रीश्यामा   ।
कुमुदश्येनी   ।
हंसगद्गदा   ।
न्यग्रोधपरिमण्डला   ।
दूर्वाकाण्डश्यामा   ।
शरकाण्डगौरी   ।
उपमानानि सामान्यवचनैः (*२,१.५५) इति समासः   ।
शस्त्रीशब्दो ङीष्प्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः   ।
कुमुदशब्दोऽपि कौ मोदते इति मूलविभुजादित्वात्कप्रत्ययान्तः, नब्विषयस्य अनिसन्तस्य इति वा आद्युदात्तः   ।
हंसशब्दो व्éत्éविदिहनिकमिकशिभ्यः सः इति सप्रत्ययन्तः   ।
न्यग्रोहति इति न्यग्रोधः, पचादित्वादच्प्रत्ययान्तः तस्य न्यग्रोधस्य च केवलस्य (*७,३.५) इति निपातनाद्हकारस्य धकारो मध्योदात्तत्वं च   ।
दूर्वाकाण्डशरकाण्डशब्दौ षष्ठीतत्पुरुषावुत्तरपदाद्युदातौ   ।
उपमान   ।
अव्यय - अब्राह्मणः   ।
अवृषलः   ।
कुब्राह्मणः   ।
कुवृषलः   ।
निष्कौशाम्बिः   ।
निर्वाराणसिः   ।
अतिखट्वः   ।
अतिमालः   ।
एतान्यव्ययान्याद्युदात्तानि   ।
अव्यये नञ्कुनिपातानां इति वक्तव्यं  ।
इह मा भूत्, स्नत्वाकालकः इति   ।
अव्यय   ।
द्वितीया - मुहूर्तसुखं  ।
मुहूर्तरमणीयं  ।
सर्वरात्रकल्याणी   ।
सर्वरात्रशीभना   ।
अत्यन्तसंयोगे च (*२,२.२१) इति द्वितीयासमसः   ।
मुहूर्तशब्दः पृषोदरादिरन्तोदात्तः   ।
सर्वरात्रशब्दोऽप्यच्प्रत्ययान्तः   ।
द्वितीया   ।
कृत्य - भोज्योष्णं  ।
भोज्यलवणं  ।
पानीयशीतं  ।
हरणीयचूर्णं  ।
भोज्यशब्दो ण्यदन्तोऽन्तस्वरितः   ।
पाणीयहरणीयशब्दयोः उपोत्तमं रिति (*६,१.२१७) इति ईकार उदात्तः  । ।



<वर्णो वर्नेष्वनेते>#   । । PS_६,२.३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.३ः

प्रकृत्या पूर्वपदम्, तत्पुरुषे इति च वर्तते   ।
वर्णं वर्णवाचि पूर्वपदं वर्नवाचिष्वेव+उत्तरपदेषू एतशब्दवर्जितेषु परतस्तत्पुरुषे समसे प्रकृतिस्वरं भवति   ।
कृष्णसारङ्गः   ।
लोहितसारङ्गः   ।
कृष्णकल्माषः   ।
लोहितकल्माषः   ।
कृषेर्वर्ने इति कृष्णशब्दो नक्प्रत्ययान्तः अन्तोदात्तः   ।
लोहितशब्दोऽपि रुहेरश्च लो वा इति इतन्प्रययान्तः आद्युदात्तः   ।
वर्नः इति किं ? परमकृष्णः   ।
वर्नेषु इति किं ? कृष्णतिलाः   ।
अनेते इति किं ? कृष्णैतः   ।
लोहितैतः  । ।



[#६५४]

<गाध-लवनयोः प्रमाणे>#   । । PS_६,२.४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.४ः

प्रमाणवाचिनि तत्पुरुषे समासे गाध लवण इत्येतयोरुत्तरपदयोः पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
शम्बगाधमुदकं  ।
अरित्रगाधमुदकं  ।
तत्प्रमाणं इत्यर्थः   ।
गोलवणं  ।
अश्वलवणं  ।
अश्वलवणं  ।
यावद्गवे दीयते तावदित्यर्थः   ।
षष्ठीसमासा एते   ।
तत्र शमेर्बनिति बन्प्रत्ययान्तत्वाच्छम्बशब्द आद्युदात्तः   ।
अरित्रशब्दः अर्तिलूधूसू इति इत्रप्रत्ययान्तो मध्योदात्तः   ।
गोशब्दो डोप्रत्ययान्तः अन्तोदातः   ।
अश्वशब्दो अशूप्रुषिलटिकणिखतिविशिभ्यः क्वनिति क्वन्प्रत्ययान्तः आद्युदात्तः   ।
प्रमाणं इयत्तापरिच्छेदमात्रं इह द्रष्टव्यं न पुनरायाम एव   ।
स्वरव्यङ्ग्यं च प्रमानविशेषविषयत्वं एतेषां  ।
प्रमाणे इति किं ? परमगाधं  ।
परमलवणं  । ।



<दायाद्यं दायादे>#   । । PS_६,२.५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.५ः

तत्पुरुषे समासे दायादशब्दे उत्तरपदे दायाद्यवाचि पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
विद्यादायादः   ।
धनदायादः   ।
सञ्ज्ञायां समजनिषद इति विद्याशब्दः क्यप्प्रत्ययान्तः   ।
उदात्तः इति च तत्र वर्तते, तेन अयं अन्तोदात्तः   ।
क्éप्éवृजिमन्दिनिधाञ्भ्यः क्युः इति बहुलवचनात्केवलादपि धाञः क्युः प्रत्ययः, तेन धनशब्दः प्रत्ययस्वरेण आद्युदात्तः   ।
अथ विद्यादायादः इति केन षष्ठी ? स्वामीरीश्वराधिपतिदायाद इति   ।
यद्येवं प्रतिपदविधाना च षष्ठी न समस्यते इति समासप्रतिषेधः प्राप्नोति ? एवं तर्हि शेषलक्षणैवात्र षष्ठी, तस्यस्तु सप्तमी विधीयमाना बाधिका मा विज्ञायि इति पुनरभ्यनुज्ञायते   ।
दायाद्यं इति किं ? परमदायादः   ।
अत्र समासान्तोदातत्वं एव भवति  । ।



<प्रतिबन्धि चिर-कृच्छ्रयोः>#   । । PS_६,२.६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.६ः

तत्पुरुषे समासे चिरकृच्छ्रयोरुत्तरपदयोः प्रतिबन्धिवाचि पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
गमनचिरं  ।
गमनकृच्छ्रं  ।
व्याहरणचिरं  ।
व्याहरणकृच्छ्रं  ।
गमनव्याहरनशब्दौ ल्युडन्तौ, तयोर्लित्स्वरः   ।
गमनं च यच्चिरं च इति विशेषणसमासोऽयम्, मयूरव्यंसकादिर्वा एष द्रष्टव्यः   ।
गमनं हि कारणविकलतया विरकालभावि कृच्छ्रयोगि वा प्रतिबन्धि जायते   ।
प्रतिबन्धि इति किं ? मूत्रकृच्छ्रं  । ।



<पदेऽपदेशे>#   । । PS_६,२.७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.७ः

अपदेशो व्याजः, तद्वाचिनि तत्पुरुषे समासे पदशब्दे उत्तरपदे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
मूत्रपदेन प्रस्थितः   ।
उच्चारपदेन प्रस्थितः   ।
मूत्रशब्दः सिविमुच्योष्टेरू च इति ष्ट्रन्प्रत्ययान्तः, मूत्रयतेर्वा घञन्तः आद्युदात्तः   ।
उच्चारशब्दोऽपि घञन्तः थ-अथ-घञ्-क्त-अज्-अब्-इत्र-काणां (*६,२.१४४) इत्यन्तोदात्तः   ।
विशेषनसमासोऽयं मयूरव्यंसकादिर्वा   ।
अपदेशे इति किं ? विष्णोः पदं विष्णुपदं  । ।



[#६५५]

<निवाते वातत्राणे>#   । । PS_६,२.८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.८ः

निवातशब्दे उत्तरपदे वातत्राणवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
कुट्येव निवातं कुटीनिवातं  ।
शमीनिवातं  ।
कुड्यनिवातं  ।
वातस्याभावो निवातम्, अर्थाभावः इत्यव्ययीभावः   ।
निरुद्धो वातोऽस्मिनिति वा निवातं इति बहुव्रीहिः   ।
तत्र कुड्यादिहेतुके निवाते कुड्यादयो वर्तमानाः समानाधिकरणेन निवातशब्देन सह समस्यन्ते   ।
कुटीशमीशब्दौ गौरादिङोषन्तावन्तोदातौ   ।
कुड्यशब्दोऽपि कवतेर्यत्डक्किच्च इति यत्प्रत्ययान्त आद्युदात्त इत्येके   ।
ड्यक्प्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः इत्यपरे   ।
वातत्राने इति किं ? राजनिवाते वसति   ।
सुखं मातृनिवातं  ।
निवातशब्दोऽयं पार्श्ववाची रूढिशब्दस्तत्रोभयत्र षष्ठीसमासः  । ।



<शारदेऽनार्तवे>#   । । PS_६,२.९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.९ः

ऋतौ भवमार्तवं  ।
अनार्तववाचिनि शारदशब्दे उत्तरपदे उत्तरपदे तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
रज्जुशारदमुदकं  ।
दृषत्शारदाः सक्तवः   ।
शारदशब्दोऽयं प्रत्यग्रवाची, तस्य नित्यसमासोऽस्वपदविग्रह इष्यते   ।
सद्यो रज्जूद्धृतमुदकं प्रत्यग्रमनुपहतं रज्जुशारां उच्यते   ।
रज्जुशदः सृजेरसुं च इति उप्रत्ययान्तः आदिलोपश्च   ।
धान्ये नितिति च तत्र वर्तते, तेन आद्युदात्तः   ।
दृषत्शब्दः दृणातेः षुख्रस्वश्च इति अदिप्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः   ।
अनार्तवे इति किं ? पर्मशारदं  ।
उत्तरमशारदं  ।
शरदि ऋतुविशेषे भवं यत्तदिह शारदं  । ।



<अध्वर्यु-कषाययोर्जातौ>#   । । PS_६,२.१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१०ः

अध्वर्यु कषाय इत्येतयोः जातिवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
प्राच्याध्वर्युः   ।
कठाद्वर्युः   ।
कलापाध्वर्युः   ।
एते समानाधिकरणसमासाः जातिवाचिनो नियतविषयाः   ।
तत्र प्राच्यशब्दः यत्प्रत्ययान्त आद्युदात्तः   ।
कठशब्दः पचाद्यचि व्युत्पादितः   ।
ततः कठेन प्रोक्तं इति वैशम्पायन-अन्तेवासिभ्यश्च (*४,३.१०४) इति णिनिः, तस्य कठ-चरकाल्लुक्(*४,३.१०७) इति लुक्  ।
कलापिना प्रोक्तं इति कलापिनोऽण्(*४,३.१०८), तस्मिनिनण्यनपत्ये (*६,४.१६४) इति प्रकृतिभावे प्राप्ते नान्तस्य टिलोपे सब्रह्मचारिपीठसर्पिकलापिकौथुमितैतिलिजाजलिल. अङ्गलिशिलालिशिखण्डिसूकरसद्मसुपर्वणां उपसङ्ख्यानं इति टिलोपः   ।
तदेवं कलापशब्दोऽन्तोदात्तः   ।
सर्पिर्मण्डकषायं  ।
उमापुष्पकषायं  ।
दौवारिककषायं  ।
षष्ठीसमासव्युत्पादिता रूढिशब्दा एते   ।
तत्र सर्पिर्मण्डशब्दः उमापुष्पशब्दश्च षष्ठीसमासाबन्दोदात्तौ   ।
दौवारिकशब्दोऽपि द्वारि नियुक्तः इति ठकि सत्यन्तोदात्तः एव   ।
जातौ इति किं ? परमाध्वर्युः   ।
परमकषायः  । ।



<स-दृश-प्रतिरूपयोः सादृश्ये>#   । । PS_६,२.११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.११ः

सदृश प्रतिरूप इत्येतयोः उत्तरपदयोः सादृश्यवाचिनि तत्प्रुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
पितृसदृशः   ।
मातृसदृशः   ।
पितृ-मातृ-शब्दावुणादिष्वन्तोदात्तौ निपातितौ   ।
षष्ठीसमासार्थं च सदृशग्रहणं इह तदलुकि षष्ठ्याः प्रयोजयति, दास्याः सदृशः, वृषल्याः सदृशः इति   ।

[#६५६]

अत्र दासीवृषलीशब्दयोरन्तोदात्तत्वादुदात्तयणो हल्पूर्वत्(*६,१.१७४) इति विभक्तिरन्तोदात्ता   ।
पितृप्रतिरूपः   ।
मातृप्रतिरूपः   ।
सादृश्ये इति किं ? परमसदृशः   ।
उत्तमसदृशः   ।
समासार्थोऽत्र पूज्यमानता न सादृश्यं  । ।



<द्विगौ प्रमाणे>#   । । PS_६,२.१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१२ः

द्विगावुत्तरपदे प्रमणवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
प्राच्यसप्तशमः   ।
गान्धारिसप्तशमः   ।
सप्तशमाः प्रमाणं अस्य इति मात्रचः उत्पन्नस्य प्रमाणे लः द्विगोर्नित्यं इति लुक्  ।
प्राच्यश्च असौ सप्तशमश्च प्राच्यसप्तशमः   ।
प्राच्यशब्दः आद्युदात्तः   ।
गान्धरिशब्दः कर्दमादित्वादाद्युदात्तो मद्योदत्तो वा   ।
द्विगौ इति किं ? व्रीहिप्रस्थः प्रमाणे इति किं ? परमसप्तशमं  । ।



<गन्तव्य-पण्य वाणिजे>#   । । PS_६,२.१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१३ः

वाणिजशब्दे उत्तरपदे तत्पुरुषे समासे गन्तव्यवाचि पण्यवाचि च पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
मद्रवाणिजः   ।
काश्मीरवाणिजः   ।
गान्धारिवाणिजः   ।
मद्रादिषु गत्वा व्यवहरन्ति इत्यर्थः   ।
सप्तमीसमासा एते   ।
तत्र मद्रशब्दो रक्प्रत्ययान्तत्वादन्तोदात्तः   ।
काश्मीरशब्दोऽपि पृषोदरादिषु मद्योदातः   ।
गान्धारिशब्दः कर्दमादिषु पठ्यते, तत्र कर्दमादीनां च इति पक्षे आद्युदात्तो भवति, द्वितीयो वा   ।
पण्ये - गोवाणिजः   ।
अश्ववाणिजः   ।
गोशब्दोऽन्तोदात्तः   ।
अश्वशब्दः आद्युदात्तः   ।
गन्तव्याण्यं इति किं ? परमवाणिजः   ।
उत्तमवाणिजः  । ।



<मात्रोपज्ञोपक्रमच्छाये नपुंसके>#   । । PS_६,२.१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१४ः

मात्रा उपज्ञा उपक्रम छाया एतेषु उत्तरपदेषु नपुंसकवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
भिक्षामात्रं न ददाति याचितः   ।
समुद्रमात्रं न सरोऽस्ति किंचन   ।
मात्रशब्दोऽयं वृत्तिविषय एव तुल्यप्रमाणे वर्तते   ।
तत्र भिक्षायास्तुल्यप्रमाणं इति अस्वपदविग्रहः षष्ठीसमासः   ।
तत्र भिक्षाशब्दः गुरोश्च हलः (*३,३.१०३) इत्यप्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः   ।
समुद्रशब्दोऽपि फिषि पाटलापालङ्काम्बासागरार्थानां इत्यन्तोदात्त एव   ।
उपज्ञा - पाणिनोपज्ञं अकालकं व्याकरणं  ।
व्याङ्युपज्ञं दुष्करणं  ।
आपिशल्युपज्ञं गुरुलाघवं  ।
षष्ठीसमासा एते   ।
तत्र पणिनोऽप्त्यं इत्यणन्तः पाणिनशब्दः प्रत्ययस्वरेण अन्तोदात्तः   ।
व्याडिरिञन्तत्वादाद्युदात्तः   ।
तद्वदापिशलिः   ।
उपक्रं - आढ्योपक्रमं प्रासादः   ।
दर्शनीयूपक्रमं  ।
सुकुमारोपक्रमं  ।
नन्दोपक्रमाणि मानानि   ।
एतेऽपि षष्ठीसमासा एव   ।
तत्रैत्यैनं ध्यायन्ति इत्याढ्याः   ।
घञर्थे कविधानं इति कप्रत्ययः   ।
आङ्पूर्वाद्ध्यायतेः पृषोदरादित्वाद्धस्य ढत्वं  ।
तदयं आढ्यशब्दः थाथादिस्वरेण अन्तोदात्तः   ।
दर्शनीयशब्दो रित्वादुपोत्तमोदात्तः   ।
सुकुमारशब्दः नञ्सुभ्यां (*६,२.१७२) इत्यन्तोदात्तः   ।
दर्शनियशब्दो रित्वादुपोत्तमोदात्तः   ।
सुकुमारशब्दः नञ्सुभ्यां (*६,२.१७२) इत्यन्तोदात्तः   ।
नन्दशब्दः पचाद्यचि व्युत्पादितः   ।
उपज्ञोपक्रमान्तस्य तत्पुरुषस्य नपुंसकलिङ्गता उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायां (*२,३.२१) इति   ।

[#६५७]

छाया - इषुच्छायं  ।
धनुश्छायं  ।
इषुशब्दः ईषेः किच्च इत्युप्रत्ययान्तः, तत्र च धान्ये नितिति वर्तते, तेन आद्युदात्तः   ।
धनुः शब्दोऽपि नब्विषयस्य अनिसन्तस्य इत्याद्युदात्त एव   ।
इषूणां छाया इति षष्ठीसमासः   ।
छाया बाहुल्ये (*२,४.२२) इति नपुंसकलिङ्गता   ।
नपुंसके इति किं ? कुड्यच्छाया  । ।



<सुख-प्रिययोर्हिते>#   । । PS_६,२.१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१५ः

सुख प्रिय इत्येतयोरुत्तरपद्योर्हितवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
गमनसुखं  ।
वचनसुखं  ।
व्याहरणसुखं  ।
प्रिय - गमनप्रियं  ।
वचनप्रियं  ।
व्याहरणप्रियं  ।
समानाधिकरणसमासा एते   ।
तत्र सुखप्रियशब्दौ तद्धेतावायत्यां प्रीतिकरे वर्तते   ।
तद्धि हितं यदायत्यं प्रीतिं करोति   ।
गमनादिषु ल्युडन्तेषु लित्वरः   ।
हिते इति किं ? परमसुखं  ।
परमप्रियं  । ।



<प्रीतौ च>#   । । PS_६,२.१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१६ः

प्रीतौ गमयमानायां सुख प्रिय इत्येतयोः उत्तपदयोः तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
ब्राह्मणसुखं पायसं  ।
छात्रप्रियोऽनध्यायः   ।
कन्यप्रियो मृदङ्गः   ।
सुखप्रिययोः प्रीत्यव्यभिचारादिह प्रीतिग्रहणं तदतिशयप्रतिपत्त्यर्थं  ।
ब्राह्मणछात्रशब्दौ प्रत्ययस्वरेण अन्तोदातौ   ।
कन्याशब्दः स्वरितान्तः   ।
प्रीतौ इति किम्? राजसुखं  ।
राजप्रियं  । ।



<स्वं स्वामिनि>#   । । PS_६,२.१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१७ः

स्वामिशब्दे उत्तरपदे तत्पुरुषे समासे स्ववाचि पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
गोस्वामी   ।
अश्वस्वामी   ।
धनस्वामी   ।
अश्वधनगवां कथित एव स्वरः   ।
स्वं इति किं ? परमस्वामी  । ।



<पत्यावैश्वर्ये>#   । । PS_६,२.१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१८ः

पतिशब्दे उत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
गृहपतिः   ।
सेनापतिः   ।
नरपतिः   ।
धान्यपतिः   ।
गेहे कः (*३,१.१४४) इति प्रकृतिस्वरेण अन्तोदात्तो गृहशब्दः   ।
सह इनेन वर्तते इति बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदं (*६,२.१) इति सेनाशब्द आद्युदात्तः   ।
न्é नये एतस्मादृदोरप्(*३,३.५७) इति अप्प्रत्ययान्त आद्युदात्तो नरशब्दः   ।
धान्यं अन्तस्वरितं  ।
ऐश्वर्यं इति किं ? ब्राह्मणो वृषलीपतिः   ।
वृषल्या भर्ता इत्यर्थः  । ।



[#६५८]

<न भू-वाक्-चिद्-दिधिषु>#   । । PS_६,२.१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१९ः

पतिशब्दे उत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे समासे भू वाक्चित्दिधिषू इत्येतानि पूर्वपदानि प्रकृतिस्वराणि न भवन्ति   ।
पूर्वेण प्राप्तः स्वरः प्रतिषिध्यते   ।
भूपतिः   ।
वाक्पतिः   ।
चित्पतिः   ।
दिधिषूपतिः   ।
षष्ठीसमासा एते समासस्वरेण अन्तोदात्ता भवन्ति  । ।



<वा भूवनम्>#   । । PS_६,२.२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.२०ः

पतिशब्दे उत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुष समासे भुवनशब्दः पूर्वपदं वा प्रकृतिस्वरं भवति   ।
भुवनपतिः, भुवनपतिः   ।
पूर्वपद-प्रकृतिस्वरपक्षे आदिरुदात्तः   ।
रञ्जेः क्युनिति वर्तमाने भुसूधूभ्रास्जिभ्यश्छन्दसि इति क्युन्प्रत्ययान्तो भुवनशब्दः आद्युदात्तो व्युत्पादितः   ।
कथं भुवनपतिरादित्यः इति ? उणादयो बहुलं (*३,३.१) इति बहुलवचनाद्भषायां अपि प्रयुज्यते  । ।



<आशङ्क-आबाध-नेदीयस्सु सम्भावने>#   । । PS_६,२.२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.२१ः

प्रकृत्या पूर्वपदम्, तत्पुरुषे इति वर्तते   ।
आशङ्क आबाध नेदियसित्येतेषु उत्तरपदेषु सम्भावनवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
अस्तित्वाध्यवसायः सम्भावनं  ।
गमनाशङ्कं वर्तते   ।
गमनमाशङ्क्यते इति सम्भाव्यते   ।
वचनाशङ्कं  ।
व्याहरणाशङ्कं  ।
आबाध - गमनाबाधं  ।
वचनाबाधं  ।
व्यहरणाबाधं  ।
गमनं बाध्यते इति सम्भाव्यते   ।
नेदीयस्- गमननेदीयः   ।
व्याहरणनेदीयः   ।
गमनमतिनिकटतरं इति सम्भाव्यते   ।
सम्भावने इति किं ? परमनेदियः   ।
पूर्वपदानि ल्युडन्तान्युक्तस्वराणि  । ।



<पूर्वे भूतपूर्वे>#   । । PS_६,२.२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.२२ः

पूर्वशदे उत्तरपदे भूतपूर्ववाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
आढ्यो भूतपूर्वः आढ्यपूर्वः   ।
पूर्वशब्दो वृत्तिविषये भूतपूर्वे वर्तते, तत्र विशेषणं विशेष्येण इति समासः, मयूरव्यंसकादिर्वा द्रष्टव्यः   ।
दर्शनीयपूर्वः   ।
सुकुमारपूर्वः   ।
भूतपूर्वे इति किं ? परमपूर्वः   ।
उत्तमपूर्वः   ।
अत्र प्रमश्चासौ पूर्वश्च इति समासो, न तु परमो भूतपूर्वः इति   ।
तथा हि सति उदाहरणं एव भवति  । ।



<सविध-सनीड-समर्याद-सवेश-सदेशेषु सामीप्ये>#   । । PS_६,२.२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.२३ः

सविध सनीड समर्याद सवेश सदेश इत्येतेषु सामीप्यवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
मद्रसविधं  ।
गान्धारिसविधं  ।
काश्मीरसविधं  ।
मद्रसनीडं  ।
गान्धारिसनीडं  ।
काश्मीरसनीडं  ।
मद्रसमर्यादं  ।
गान्धरिसमर्यादं  ।
काश्मीरसमर्यादं  ।
मद्रसवेशं  ।
गान्धारिसवेशं  ।
काश्मीरसवेशं  ।
मद्रसदेशं  ।
गान्धरिसदेशं  ।
काश्मीरसदेशं  ।
पूर्वपदान्युक्तस्वराणि   ।
सविधादीनां सह विधया इत्येवं आदिका व्युत्पत्तिरेव केवलं  ।
समीपवाचिनस्त्वेते समुदायाः   ।
मद्राणां सविधं समीपं इत्यर्थः   ।
समीप्ये इति किं ? सह मर्यादया वर्तते समर्यादं क्षेत्रं  ।
देवदत्तस्य समर्यादं देवदत्तसमर्यादं  ।
सविधादिसु इति किं ? देवदत्तसमया  । ।



[#६५९]

<विस्पष्ट-आदीनि गुणवचनेषु>#   । । PS_६,२.२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.२४ः

विस्पष्टादिनि पूर्वपदानि गुनवानेषु उत्तरपदेषु प्रकृतिस्वराणि भवन्ति   ।
विस्पष्टकटुकं  ।
विचित्रकटुकं  ।
व्यक्तकटुकं  ।
विस्पष्टलवणं  ।
विचित्रलवणं  ।
व्यक्तलवणं  ।
विस्पष्टं कटुकं इति विगृह्य सुप्सुपा इति समासः   ।
विस्पष्टादयो ह्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तस्य विशेषणं  ।
कटुकादिभिश्च शब्दैर्गुनवद्द्रव्यं अभिधीयते इत्यसामानाधिकरन्यं अतो न अस्ति कर्मधारयः   ।
विस्पष्टशब्दो गतिरनन्तरः (*६,२.४९) इत्याद्युदात्तः   ।
विचित्रशब्दोऽपि अव्ययस्वरेण   ।
विचित्तशब्दमन्ये अहन्ति   ।
सोऽपि बहुव्रीहिस्वरेण आद्युदात्त एव   ।
व्यक्तशब्दः उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य (*८,२.४) इत्यादिस्वरितः   ।
ये च अत्र अपरे पठ्यन्ते तत्र सम्पन्नशब्दस्थाथादिस्वरेण अन्तोदात्तः   ।
पटुपण्डितशब्दौ प्रत्ययस्वरेण   ।
कुशलशब्दः कृत्स्वरेण अन्तोदत्तः   ।
चपलशब्दश्चित्स्वरेण अन्तोदात्तः, चुपेरच्चोपधायाः इत्यत्र हि चिदिति वर्तते   ।
निपुणशब्दस्थाथादिस्वरेण अन्तोदत्तः, पुणेरिगुपधलक्षणः कप्रत्ययोऽयं  ।
विस्पष्टादीनि इति किं ? परमलवणं  ।
उत्तमलवणं  ।
गुणवचनेषु इति किं ? विस्पष्टब्राह्मणः   ।
विस्पष्ट   ।
विचित्र   ।
व्यक्त   ।
सम्पन्न   ।
पटु   ।
पण्डित   ।
कुशल   ।
चपल   ।
निपुण   ।
विस्पष्टादिः  । ।



<श्र-ज्य-अवम-कन्-पाप-वत्सु भावे कर्मधारये>#   । । PS_६,२.२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.२५ः

श्र ज्य अवम कनित्येतेषु पापशब्दवति च+उत्तरपदे कर्मधार्ये समासे भाववाचि पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
गमनश्रेष्ठं  ।
गमनश्रेयः   ।
ज्य - वचनज्येष्ठं  ।
वचनज्यायः   ।
अवम - गमनावमं  ।
वचनावमं  ।
कन्- गमनकनिष्ठं  ।
गमनकनीयः   ।
पापवत्- गमनपापिष्ठं  ।
गमनपापीयः   ।
ल्युडन्तान्येतानि पूर्वपदानि लित्स्वरेण आद्युदात्तानि   ।
श्रज्यकनां आदेशानां ग्रहणं इति सामर्थ्यात्तद्वदुत्तरपदं गृह्यते   ।
आदिष्विति किं ? गमनशोभनं  ।
भावे इति किं ? गम्यतेऽनेन इति गमनं तत्श्रेयः, गमनश्रेयः   ।
कर्मधारये इति किं ? गमनं श्रेयः गमनश्रेयः  । ।



<कुमारश्च>#   । । PS_६,२.२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.२६ः

कुमारशब्दः पूर्वपदं कर्मधारये समासे प्रकृतिस्वरं भवति   ।
कुमारश्रमणा   ।
कुमारकुलटा   ।
कुमारतापसी   ।
कुमारशब्दोऽन्तोदात्तः   ।
अत्र केचित्लक्षणप्रतिपदोकयोः प्रतिपदोक्तस्य+एव ग्रहणं इत्परिभाषया कुमारः श्रमणादिभिः (*२,१.७०) इत्यत्र+एव समासे स्वरं एतं इच्छन्ति   ।
केचित्पुनरविशेषेण सर्वत्र+एव कर्मधारये  । ।



<आदिः प्रत्येनसि>#   । । PS_६,२.२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.२७ः

कर्मधारये इति वर्तते   ।
प्रतिगत एनसा, प्रतिगतमेनो वा यस्य स प्रत्येनाः   ।
तस्मिन्नुत्तरपदे कर्मधारये कुमारस्य आदिरुदात्तो भवति   ।
कुमारप्रत्येनाः   ।
उअदात्तः इत्येतदत्र सामर्थ्याद्वेदितव्यं  ।
पूर्वपदप्रकृतिस्वर एव ह्ययं आदेरुपदिश्यते  । ।



[#६६०]

<पूगेष्वन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,२.२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.२८ः

पूगा गणाः, तद्वाचिनि उत्तरपदे कर्मधारये समासे कुमारस्य अन्यतरस्यां आदिरुदात्तो भवति   ।
कुमारचातकाः, कुमारचातकाः, कुमारचातकाः   ।
कुमारलोहध्वजाः, कुमारलोहध्वजाः, कुमारलोहध्वजाः   ।
कुमारबलाहकाः, कुमारबलाहकाः, कुमारबलाहकाः   ।
कुमारजीमूताः, कुमारजीमूताः, कुमारजीमूताः   ।
चातकादयः पूगशब्दाः, तेभ्यः पूगाञ्ञ्योऽग्रामणीपूर्वात्(*५,३.११२) इति ञ्यः प्रत्ययः, तस्य तद्राजस्य बहुषु तेन+एव स्त्रियां (*२,४.६२) इति लुक्  ।
अत्र यदा आद्युदात्तत्वं न भवति तदा कुमारश्च (*६,२.२६) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं एके कुर्वन्ति   ।
ये तु तत्र प्रतिपदोक्तस्य ग्रहणं इच्छन्ति तेषां समासान्तोदात्तत्वं एव भवति  । ।



<इगन्त-काल-कपाल-भगाल-शरावेषु द्विगौ>#   । । PS_६,२.२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.२९ः

इगन्ते उत्तरपदे, कालवाचिनि, कपाल भगाल शराव इत्येतेषु च द्विगौ समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
इगन्त - पञ्चारत्निः   ।
दशारत्निः   ।
पञ्चारत्नयः प्रमाणमस्य, दशारत्नयः प्रमाणमस्य इति तद्धितार्थे द्विगुः, प्रमाणे लः द्विगोर्नित्यं इति मात्रचो लोपः   ।
इगन्त   ।
काल - पञ्चमास्यः   ।
दशमास्यः   ।
पञ्च मासान्भृतो भूतो भावी वा इति तद्धितार्थे द्विगोर्यप्(*५,१.८२)   ।
पञ्चवर्षः   ।
दशवर्षः   ।
वर्षाल्लुक्च (*५,१.८८) इति ठञो लुक्  ।
काल   ।
कपाल - पञ्चकपालः   ।
दशकपालः   ।
कपाल   ।
भगाल - पञ्चभगालः   ।
दशभगालः   ।
भगाल   ।
शराव - पञ्चशरावः   ।
दशशरावः   ।
संस्कृतं भक्षाः (*४,२.१६) इति तद्धितार्थे एते समासाः द्विगोर्लुगनपत्ये (*४,१.८८) इति कृताण्प्रत्ययलोपा द्रष्टव्याः   ।
इगन्तादिषु इति किं ? पञ्चभिरश्वैः क्रीतः पञ्चाश्वः   ।
दशाश्वः   ।
द्विगौ इति किं ? परमारत्निः   ।
परमशरावं  ।
पञ्चारत्न्यो दशारत्न्यः इति च यण्गुणयोः बहिरङ्गलक्षणयोरसिद्धत्वात्स्थानिवद्भावाद्वा द्विगुस्वर इगन्तलक्षणः प्रवर्तते  । ।



<बह्व्-अन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,२.३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.३०ः

बहुशब्दः पूर्वपदं इगन्तादिषु उत्तरपदेषु द्विगौ समासेऽन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति   ।
पूर्वेण नित्यं प्राप्ते विकल्पः   ।
बह्वरत्निः, बह्वरत्निः   ।
भ्ॐआस्यः, बहुमास्यः   ।
बहुकपालः, बहुकपालः   ।
बहुभगालः, बहुभगालः   ।
बहुशरावः, बहुशरावः   ।
बहुशब्दोऽन्तोदात्तः, तस्य प्रकृतिस्वरे कृते यत्र यणादेशः तत्र उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य (*८,२.४) इत्येष स्वरो भवति  । ।



<दिष्टि-वितस्त्योश्च>#   । । PS_६,२.३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.३१ः

दिष्टि वितस्ति इत्येतयोरुत्तरपदयोः द्विगौ समासे पूर्वपदं अन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति   ।
पञ्चदिष्टिः, पञ्चदिष्टिः   ।
पञ्चवितस्तिः, पञ्चवितस्तिः   ।
दिष्टिवितस्ती प्रमाणे, तेन अत्र मात्रचो लुक् । ।



[#६६१]

<सप्तमी सिद्ध-शुष्क-पक्व-बन्धेष्वकालात्>#   । । PS_६,२.३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.३२ः

सप्तम्यन्तं पूर्वपदं सिद्ध शुष्क पक्व बन्ध इत्येतेषु उत्तरपदेषु रकृतिस्वरं भवति सा चेत्सप्तमी कालान्न भवति   ।
सांकश्यसिद्धः, सांकाश्यसिद्धः   ।
काम्पिल्यसिद्धः, काम्पिल्यसिद्धः   ।
सांकाश्यकाम्पिल्यशब्दौ ण्यप्रत्ययान्तौ अन्तोदात्तौ   ।
फिषि तु सांकाश्यकाम्पिल्यनसिक्यदार्वाघाटानां अन्तः पूर्वं वा इति पठ्यते, तत्र पक्षे मध्योदात्तावपि भवतः   ।
शुष्क - ऊकशुष्कः   ।
निधनशुष्कः   ।
ऊकशब्दो बहुलवचनादवतेः कक्प्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः   ।
निधनशब्दः निधाञः क्यप्रत्यये मध्योदात्तः   ।
पक्व - कुम्भीपक्वः   ।
कलसीपक्वः   ।
भ्राष्ट्रपक्वः   ।
कुम्भीकलसीशब्दौ ङीषन्तावन्तोदात्तौ   ।
भ्राष्ट्रशब्दः ष्ट्रन्प्रत्ययान्तः आद्युदात्तः   ।
बन्ध - चक्रबन्धः   ।
चारकबन्धः   ।
चक्रशब्दोऽन्तोदात्तः   ।
चारकशब्दो ण्वलन्त आद्युदात्तः   ।
अकालातिति किं ? पूर्वाह्णसिद्धः   ।
अपराह्णसिद्धः   ।
सप्तमीस्वरः कृत्स्वरेण बाधितः पुनरयं विधीयते  । ।



<परि-प्रत्य्-उप-अपा वर्ज्यमान-अहोरात्र-अवयवेषु>#   । । PS_६,२.३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.३३ः

परि प्रति उप अप इत्येते पूर्वपदभूता वर्ज्यमानवाचिनि अहरवयववाचिनि रात्र्यवयववाचिनि च+उत्तरपदे प्रकृतिस्वरा भवन्ति   ।
परित्रिगर्तं वृष्टो देवः   ।
परिसौवीरं  ।
परिसार्वसेनि   ।
प्रति - प्रतिपूर्वाह्णं  ।
प्रत्यपराह्णं  ।
प्रतिपूर्वरात्रं  ।
प्रत्यपररात्रं  ।
उप - उपपूर्वाह्णं  ।
उपापराह्णं  ।
उपपूर्वरात्रं  ।
उपापररात्रं  ।
अप - अपत्रिगर्तं वृष्टो देवः   ।
अपसौवीरं  ।
अपसार्वसेनि   ।
निपाता आद्युदात्ता उपसर्गाश्च अभिवर्जं इति आद्युदात्तानि पूर्वपदानि   ।
तत्पुरुषे बहुव्रीहौ च सिद्धत्वातव्ययईभावार्थोऽयं आरम्भः   ।
तत्र अपपरीवर्जने वर्तेते, इति तयोरेव वर्ज्यमानं उत्तरपदं, नेतरयोः   ।
अहोरात्रावयवा अपि वर्ज्यमाना एव तयोर्भवन्ति इति न पृथगुदाह्रियते   ।
वर्ज्यमानाहोरात्रावयवेषु इति किं ? प्रत्यग्नि शलभाः पतन्ति   ।
परिवनं इत्यत्र वनं समासे (*६,२.१७८) इत्येतद्भवति  । ।



<राजन्य-बहुवचन-द्वन्द्वेऽन्धक-वृष्णिषु>#   । । PS_६,२.३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.३४ः

राजन्यवाचिनां बहुवचनान्तानां यो द्वन्द्वोऽन्धकवृष्णिषु वर्तते तत्र पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
श्वाफल्कचैत्रकाः   ।
चैत्रकरोधकाः   ।
शिनिवासुदेवाः   ।
श्वाफल्कशब्दः चैत्रकशब्दश्च ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च (*४,१.११४) इति अणन्तावन्तोदात्तौ   ।
शिनिशब्द आद्युदात्तः, स तदपत्येष्वभेदेन वर्तते   ।
राजन्य इति किं ? द्वैप्यहैमायनाः   ।
द्वीपे भवाः इति द्वीपादनुसमुद्रं यञ्(*४,३.१०)   ।
हैमेरपत्यं युवा हैमायनः   ।
अन्धकवृष्णय एते न तु राजन्याः   ।
राजन्यग्रहणं इह अभिषिक्तवंश्यानां क्षत्रियाणां ग्रहणार्थं  ।
एते च न अभिषिक्तवंश्याः   ।
बहुवचनग्रहणं किं ? सङ्कर्षणवासुदेवौ   ।
द्वन्द्वे इति किं ? वृष्णीनां कुमाराः वृष्णिकुमाराः   ।
अन्धकवृष्णिषु इति किं ? कुरुपञ्चालाः  । ।



[#६६२]

<सङ्ख्या>#   । । PS_६,२.३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.३५ः

द्वन्द्वसमासे सङ्ख्यावाचि पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
एकादश   ।
द्वादश   ।
त्रयोदश, त्रयोदश   ।
इण्भीकापाशल्यतिमर्चिभ्यः कनिति नित्त्वादाद्युदात्त एकशब्दः   ।
त्रेस्त्रयसदेशोऽन्तोदात्तो निपात्यते  । ।



<आचार्य-उपसर्जनश्च अन्तेवासी>#   । । PS_६,२.३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.३६ः

आचार्योपसर्जनान्तेवासिनां यो द्वन्द्वः, तत्र पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
आपिशलपाणिनीयाः   ।
पाणिनीयरौढीयाः   ।
रौढीयकाशकृत्स्नाः   ।
अपिशलस्यापत्यमापिशलिराचर्यः, अत इञ्(*४,१.९५)   ।
तेन प्रोक्तं आपिशलम्, इञश्च (*४,२.११२) इत्यण्  ।
तदधीयते येऽन्तेवासिनः तेऽप्यापिशलाः, प्रोक्ताल्लुक्(*४,२.६४) इति तस्य तद्धितस्याध्येतरि विहितस्य लुक्क्रियते   ।
आपिशलेर्वा छात्राः आपिशलाः, इत्युभयथाप्याचर्योपसर्जनश्चान्तेवासी भवति   ।
आचार्योपसर्जनग्रहणं द्वन्द्वविशेषणार्थम्, सकलो द्वन्द्वः आचार्योपसर्जनो यथा विज्ञायेत   ।
इह मा भूत्, पाणिनियदेवदत्तौ   ।
आचार्योपसर्जने इति किं ? छान्दसवैयाकरणाः   ।
अन्तेवासी इति किं ? आपिशलपाणिनीये शास्त्रे  । ।



<कार्त-कौजप-आदयश्च>#   । । PS_६,२.३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.३७ः

कार्तकौजपादयो ये द्वन्द्वाः तेषु पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
प्रकृतिस्वरपूर्वपदाः कार्तकौजपादयो भवन्ति   ।
विभक्त्यन्तानां पाठो वचनविवक्षार्थः   ।
चकारो द्वन्द्वाधिकारानुवृत्त्यर्थः   ।
कार्तकौजपौ   ।
कृतस्य अपत्यं, कुजपस्य अपत्यं इत्यणन्तावेतौ   ।
सावर्णिमाण्डूकेयौ   ।
सावर्णिरिञन्तः   ।
अवन्त्यश्मकाः   ।
अवन्तेरपत्यानि वहूनि, तन्निवासो जनपदोऽवन्तयः   ।
तथा अश्मकाः   ।
पैलश्यापर्णेयाः   ।
युवद्वन्द्वोऽयं  ।
पीलायाः अपत्यं पैलः, तस्य अपत्यं युवा इति अणो द्व्यचः (*४,१.१५६) इति विहितस्य फिञः पैलादिभ्यश्च (*२,४.५९) इति लुक्  ।
श्यापर्णशब्दो बिदादिः, तस्य अपत्यं स्त्री श्यापर्णी, तदपत्यं युवा श्यापर्णेयः   ।
बहुवचनमतन्त्रम्, तेन पैलश्यापर्णेयौ इत्यत्र अपि भवति   ।
कपिश्यापर्णेयाः   ।
कपिरन्तोदात्तः, तस्य अपत्यं बहुत्वे कपि-बोध-अङ्गिरसे (*४,१.१०७) इति उत्पन्नस्य यञः यञञोश्च इति लुक्, तेन अत्र बहुत्वं आश्रीयत एव   ।

[#६६३]

शैतिकाक्षपाञ्चालेयाः   ।
शितिकाक्षो नाम ऋषिः, तस्य अपत्यं इति ऋष्यण्, तदपत्ये यूनि य इञ्तस्य ण्यक्षत्रियार्षञितो यूनि लुगणिञोः (*२,४.५८) इति लुक्  ।
पाञ्चालस्य अपत्यं स्त्री पाञ्चाली, तदपत्यं युवा पाञ्चालेयः   ।
अत्र अपि बहुवचनं अविवक्षितं इति शैतिकाक्षपञ्चालेयौ इत्यत्र अपि भवति   ।
कटुकवार्चलेयाः   ।
कटुकस्य अपत्यं इति अत इञ्(*४,१.९५), तस्य बह्वच इञः प्राच्यभरतेषु (*२,४.६६) इति बहुषु लुक्  ।
वर्चलायाः अपत्यं वार्चलेयः   ।
शाकलशुनकाः   ।
शकलस्य अपत्यं शाकल्यः, तस्य छात्राः शाकलाः   ।
कण्वादिभ्यो गोत्रे (*४,२.१११) इत्यण्  ।
शुनकस्य अपतयं इति बिदादिभ्योऽञ्(*४,१.१०४), तस्य बहुषु लुक्  ।
शाकलशणकाः इति केचित्पठन्ति   ।
तेषां शणकशबादुत्पन्नस्य इञः बह्वच इञः प्राच्यभरतेषु (*२,४.६६) इति बहुषु लुक्  ।
शुनकधात्रेयाः   ।
धात्र्या अपत्यं धात्रेयः   ।
शणकबाभ्रवाः   ।
बभ्रोरपत्यं बाभ्रवः   ।
आर्चाभिमौद्गलाः   ।
ऋचाभेन प्रोक्तं अधीयते आर्चाभिनः   ।
वैशम्पायनान्तेवासित्वात्णिनिः   ।
मुद्गलः कण्वादिः, तदपत्यस्य छात्रा मौद्गलाः   ।
कुन्तिसुराष्ट्राः   ।
कुन्तेः सुराष्ट्रस्य च अपत्येषु बहुषु तन्निवासे वा जनपदे द्वन्द्वोऽयं  ।
कुन्तिचिन्तिशब्दौ अन्तोदात्तौ   ।
चिन्तिसुराष्ट्राः कुन्तिसुराष्ट्रवथ् ।
तण्डवतण्डाः   ।
पचाद्यच्प्रत्ययान्तौ अन्तोदात्तौ एतौ गर्गादिषु पठ्येते   ।
तत्र अपत्यबहुत्वे यञो लुक्क्रियते   ।
गर्गवत्साः   ।
अत्र अपि अपत्येषु बहुषु इञः बह्वच इञः प्राच्यभरतेषु (*२,४.६६) इति लुक्क्रियते   ।
बाभ्रवशालङ्कायनाः   ।
बभ्रोरपत्यं बाभ्रवः   ।
शलङ्कु शलङ्कं च इति शालङ्कायनः   ।
बाभ्रवदानच्युताः   ।
दानच्युतशब्दातिञः बह्वचः इति लुक्  ।
कठकालापाः   ।
कठेन प्रोक्तं अधीयते कठाः, वैशम्पायनान्तेवासित्वात्णिनिः, तस्य कठचरकाल्लुक्  ।
कलापिना प्रोक्तमधीयते कालापाः   ।
कलापिनोऽण्(*४,३.१०८) इत्यण्प्रत्ययः, तस्मिनिनण्यनपत्ये (*६,४.१६४) इति प्रकृतिभावे प्राप्ते न अन्तस्य टिलोपे सब्रह्मचारिपीठसर्पि इत्यादिनोपसङ्ख्यानेन टिलोपः   ।
कठकौथुमाः   ।
कुथुमिना प्रोक्तमधीयते इति प्राग्दीव्यतोऽण्(*४,१.८३), तस्य पूर्ववत्टिलोपः   ।
कौथुमलौकाक्षाः   ।
लोकाक्षेण प्रोक्तं अधीयते लौकाक्षाः   ।
लोकाक्षस्य वा अपत्यं लौकाक्षिः, तस्य छात्राः लौकाक्षाः   ।
स्त्रीकुमारं  ।
स्त्रीशब्दोऽन्तोदात्तः   ।
मौदपैप्पलादाः   ।
मुदस्य अपत्यं मौदिः   ।
तस्य छात्रा मौदाः   ।
तथा पैप्पलादाः   ।
मौदपैप्पलादाः इति द्विः पठ्यते, तस्य प्रयोजनं पक्षे समासान्तोदात्तत्वं एव यथा स्यादिति   ।
वत्सजरथ् ।
वत्सश्च जरच्च   ।
वत्सशब्दोऽन्तोदात्तः   ।
सौश्रुतपार्थवाः   ।
सुश्रुतस्य पृथोश्च छात्राः, प्राग्दीव्यतोऽण्(*४,१.८३)   ।
जरामृत्यू   ।
याज्यानुवाक्ये   ।
यजेर्ण्यत्, यजयाचरुचप्रवचर्चश्च (*७,३.६६) इति कुत्वाभावः   ।
तत्स्वरितं (*६,१.१८५) इत्यन्तस्वरितः   ।
अनुवाक्या इति वचेरनुपूर्वात्ण्यथ् ।
आचार्योपसर्जनान्तेवासिनां इह पाठः प्रप्ञ्चार्थः  । ।



[#६६४]

<महान्व्रीह्य्-अपराह्ण-गृष्टि-इष्वास-जाबाल-भार-भारत-हैलिहिल-रौरव-प्रवृद्धेषु>#   । । PS_६,२.३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.३८ः

प्रकृत्या पूर्वपदं इति वर्तते, द्वन्द्वे इति निवृत्तं  ।
महानित्येतत्पूर्वपदं व्रीहि अपराह्ण गृष्टि इष्वास जाबाल भार भारत हैलिहिल लौरव प्रवृद्ध इत्येतेषु उत्तरपदेषु प्रकृतिस्वरं भवति   ।
महव्रीहिः   ।
महापराह्णः   ।
महागृष्टिः   ।
महेष्वासः   ।
महाजाबालः   ।
महाभारः   ।
महाभारतः   ।
महाहैलिहिलः   ।
महारौरवः   ।
महाप्रवृद्धः   ।
महच्छब्दोऽन्तोदात्तः, तस्य रतिपदोक्तो यः समासः सन्महत्परमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः (*२,१.६१) इति तत्र+एष स्वरः   ।
तेन+एषां षष्ठीसमासोऽन्तोदात्त एव भवति, महतो व्रीहिः महद्व्रीहिः इति   ।
कर्मधारयेऽनिष्ठा (*६,२.४६) इत्ययं अपि श्रेण्यादिसमासे विधिः इति प्रवृद्धशब्दः इह पठ्यते  । ।



<क्षुल्लकश्च वैश्वदेवे>#   । । PS_६,२.३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.३९ः
क्षुल्लक इत्येतत्पूर्वपदं महांश्च वैश्वदेवे उत्तरपदे प्रकृतिस्वरं भवति   ।
क्षुल्लकवैश्वदेवं  ।
महावैश्वदेवं क्षुधं लाति इति क्षुल्लः   ।
तस्मादज्ञातादिसु प्रगिवात्केऽन्तोदात्तः क्षुल्लकशब्दः  । ।



<उष्ट्रः सादि-वाम्योः>#   । । PS_६,२.४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.४०ः

उष्ट्रशब्दः पूर्वपदं सादिवाम्योरुत्तरपदयोः प्रकृतिस्वरं भवति   ।
उष्ट्रसादि   ।
उष्ट्रवामि   ।
उष्ट्रशब्द उषेः ष्ट्रन्प्रत्ययान्तः आद्युदात्तः   ।
कर्मधारयोऽयं षष्ठीसमासो वा  । ।



<गौः साद-सादि-सारथिषु>#   । । PS_६,२.४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.४१ः

गोशब्दः पूर्वपदं साद सादि सारथि इत्येतेषु उत्तरपदेषु प्रकृतिस्वरं भवति   ।
गोः सादः गोसादः   ।
गां सादयति इति वा गोसादः   ।
गोः सादिः गोसादिः   ।
गोसारथिः  । ।



[#६६५]

<कुरुगार्हपत-रिक्तगुर्व्-असूतजरत्य्-अश्लीलदृढरूपा-पारेवडवा-तैतिलकद्रू-पण्यकम्बलो दासीभाराणां च>#   । । PS_६,२.४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.४२ः

कुरुगार्हपत रिक्तगुरु असूतजरती अश्लीलदृढरूपा-पारेवडवा तैतिलकद्रू पण्यकम्बल इत्येते समासाः, तेषां दासीभारादीनां च पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
कुरूणां गार्हपतं कुरुगार्हपतं  ।
कृग्रोरुच्च इति कुरुशब्दः कुप्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः   ।
कुरुवृज्योर्गार्हपत इति वक्तव्यं  ।
वृजीनां गार्हपतं वृजिगार्हपतं  ।
वृजिशब्द आद्युदात्तः   ।
रिक्तो गुरुः रिक्तगुरुः, रिक्तगुरुः   ।
रिक्ते विभाषा (*६,१.२०८) इति पूर्वपदं आद्युदात्तं अन्तोदत्तं वा   ।
असूता जरती असूतजरती   ।
अश्लीला दृढरूपा अश्लीलदृढरूपा   ।
अश्लीलशब्दो नञ्समासत्वादाद्युदात्तः   ।
श्रीः यस्य अस्ति तत्श्लीलं  ।
सिध्मादेराकृतिगणत्वाल्लछ् ।
कपिलकादित्वाच्च लत्वं  ।
अश्लीलदृढरूपा इति हि संस्थानमात्रेण शोभना निःश्रीका लावण्यविरहिता उच्यते   ।
पारे वडवा इव पारेवडवा   ।
निपातनादिवार्थे समासो विभक्त्यलोपश्च   ।
पारशदो घृतादित्वादन्तोदात्तः   ।
तैतिलानां कद्रूः तैतिलकद्रूः   ।
तितिलिनोऽपत्यं छात्रो वा तैतिलः इत्यणन्तः   ।
पण्यकम्बलः   ।
पण्यशब्दो यदन्तत्वादाद्युदात्तः   ।
पण्यकम्बलः सञ्ज्ञायां इति वक्तव्यं  ।
अन्यत्र पणितव्ये कम्बले समासान्तोदात्तत्त्वं एव   ।
प्रतिपदोक्ते हि कृत्यानां समासे द्वितीया दृत्या इत्येष विहितः स्वरितः   ।
दास्या भारः दासीभारः   ।
देवहूतिः   ।
देवजूतिः   ।
देवसूतिः   ।
देवनीतिः   ।
अन्तोदात्तं पूर्वपदं  ।
वसुनीतिः   ।
वसुशदः आद्युदात्तः   ।
श्éस्वृस्निहित्रप्यसिवसि इत्यत्र धान्ये नितिति वर्तते   ।
ओषधिः   ।
ओषो धीयतेऽस्यां इति कर्मण्यधिकरणे च (*३,३.९३) इति किप्रत्ययः   ।
ओषशब्दो घञन्तत्वादाद्युदात्तः   ।
चन्द्रमाः   ।
चन्द्रे मो डितिति असिप्रत्ययान्तोऽयं  ।
चन्द्रशब्दस्तु रक्प्रत्यान्तत्वादन्तोदात्तः   ।
यस्य तत्पुरुषस्य पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं इष्यते, न च विहितं, स सर्वो दासीभारादिसु द्रष्टव्यः  । ।



<चतुर्थी तदर्थे>#   । । PS_६,२.४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.४३ः

चतुर्थ्यन्तं पूर्वपदं तदर्थे उत्तरपदे तदभिधेयार्थं यत्तद्वाचिन्युत्तरपदे प्रकृतिस्वरं भवति   ।
ततिति चतुर्थ्यन्तस्य अर्थः परामृश्यते   ।
यूपदारु   ।
कुण्डलहिरण्यं  ।
यूपशब्द आद्युदात्तः   ।
कुसुयुभ्यश्च इत्यत्र नितिति वर्तते   ।
कुन्डलशब्दोऽपि वृषादिभ्यश्चितिति कलप्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः   ।
रथदारु   ।
वल्लीहिरण्यं  ।
रथशब्द आद्युदात्तः   ।

[#६६६]

हनिकुषिनीरमिकाशिभ्यः क्थनित्यादिना क्थन्प्रत्ययः   ।
वल्लीशब्दो ङीषः स्वरेण अन्तोदात्तः   ।
तदर्थे इति किं ? कुबेरबलिः   ।
प्रकृतिविकारभावे स्वरोऽयं इष्यते  । ।



<अर्थे>#   । । PS_६,२.४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.४४ः

चतुर्थी इति वर्तते   ।
अर्थशब्दे उत्तरपदे चतुर्थ्यन्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
मात्रे इदं मात्रर्थं  ।
पित्रर्थं  ।
देवतार्थं  ।
अतिथ्यर्थं  ।
मातृपितृशब्दावन्तोदात्तावुणादिषु निपातितौ   ।
देवताशब्दो लित्स्वरेण मध्योदात्तः   ।
अतिथिः इति अतेरिथिनिति इथिन्प्रत्ययान्तः   ।
तदर्थविशेषा एव दारुहिरण्यादयो भवन्ति, न त्वर्थशब्दवाच्यं सामान्यं इत्यतदर्थार्थोऽयं आरम्भः   ।
केचित्पुनराहुः ज्ञापकार्थं इदं  ।
एतदनेन ज्ञाप्यते, पूर्वो विधिः प्रकृतिविकृत्योः समासे भवति   ।
अश्वघासः, श्वश्रूसुरं इत्यत्र सत्यपि तादर्थ्ये न भवति  । ।



<क्ते च>#   । । PS_६,२.४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.४५ः

क्तान्ते च+उत्तरपदे चतुर्थ्यन्तं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
गोहितं  ।
अश्वहितं  ।
मनुष्यहितं  ।
गोरक्षितं  ।
अश्वरक्षितं  ।
वनं तापसरक्षितं  ।
अश्वशब्द आद्युदात्तः   ।
मनुष्यशब्दोऽन्तस्वरितः   ।
परिशिष्ट - पूर्वपदमन्तोदात्तं  ।
गोभ्यो रक्षितं इति सम्प्रदाने चतुर्थी  । ।



<कर्मधारयेऽनिष्ठा>#   । । PS_६,२.४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.४६ः

कर्मधार्ये समासे क्तान्ते उत्तरपदेऽनिष्ठान्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
श्रेणिकृताः   ।
ऊककृताः   ।
पूगकृताः   ।
निधनकृताः   ।
श्रेणिशब्द आद्युदात्तः   ।
ऊकपूगशब्दावन्तोदात्तौ   ।
निधनशब्दोऽयं मध्योदात्तः   ।
कर्मधारये इति किं ? श्रेण्या कृतं श्रेणिकृतं  ।
अनिष्ठा इति किं ? कृताकृतं  । ।



<अहीने द्वितीया>#   । । PS_६,२.४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.४७ः

अहीनवाचिनि समासे क्तान्ते उत्तरपदे द्वितीयान्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
कष्टश्रितः   ।
त्रिशकलपतितः   ।
ग्रामगतः   ।
कष्टशब्दोऽन्तोदात्तः   ।
त्रीणि शकलानि अस्य त्रिशकलः, बहुव्रीहिस्वरेण आद्युदात्तः   ।
ग्रामशब्दो नित्स्वरेण आद्युदात्तः   ।
अहीने इति किं ? कान्तारातीतः   ।
योजनातीतः   ।
द्वितीयाऽनुपसर्गे इति वक्तव्यं  ।
इह मा भूत्, सुखप्राप्तः   ।
दुःखप्राप्तः   ।
सुखापन्नः   ।
दुःखापन्नः   ।
अन्तः थाथेत्यस्य अपवादोऽयं  । ।



[#६६७]

<तृतीया कर्मणि>#   । । PS_६,२.४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.४८ः

कर्मवाचिनि क्तान्ते उत्तरपदे तृतीयान्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
अहिहतः, अहिहतः   ।
वज्रहतः   ।
महाराजहतः   ।
नखनिर्भिन्ना   ।
दात्रलूना   ।
आङि श्रिहनिभ्यां ह्रस्वश्च इति अहिरन्तोदात्तो व्युत्पादितः   ।
केचिदाद्युदात्तं इच्छन्ति   ।
वज्रो रक्प्रत्ययान्तः   ।
महाराजश्टच्प्रत्ययान्तः   ।
नास्य खमस्तीति बहुव्रीहौ नकुलनखेति नखशब्दो निपातितः   ।
तेन नञ्सुभ्यां (*६,२.१७२) इत्यन्तोदात्तः   ।
दात्रशब्दो दाम्नीशस इति ष्ट्रन्प्रत्ययान्तः   ।
कर्मणि इति किं ? रथेन यातः रथयातः   ।
गत्यर्थत्वात्कर्तरि क्तः  । ।



<गतिरनन्तरः>#   । । PS_६,२.४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.४९ः

क्ते कर्मणि इति वर्तते   ।
कर्मवाचिनि क्तान्ते उत्तरपदे गतिरनन्तरः पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति   ।
प्रकृतः   ।
प्रहृतः   ।
अनन्तरः इति किं ? अभ्युद्धृतः   ।
समुद्धृतः   ।
समुदाहृतः   ।
व्यवहितस्य गतेरयं स्वरो न भवति   ।
अनन्तरे पुनरिष्यते   ।
कारकपूर्वस्य तु सति शिष्टत्वात्थाथादिस्वर एव भवति दूरादागतः इति   ।
अनन्तरग्रहणसामर्थ्यादेव कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि इत्येतन्न अश्रीयते   ।
कर्मणि इत्येव, प्रकृतः कटं देवदत्तः   ।
थाथादिस्वरापवादो योगः  । ।



<त-आदौ च निति कृत्य्-अतौ>#   । । PS_६,२.५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.५०ः

तकारादौ च तुशब्दवर्जिते निति कृति परतो गतिरनन्तरः प्रकृतिस्वरो भवति   ।
प्रकर्ता   ।
प्रकर्तुं  ।
प्रकृतिः   ।
प्रकर्ता इति तृन्नन्तः   ।
कृत्स्वरबाधनार्थं वचनं  ।
तादौ इति किं ? प्रजल्पाकः   ।
निति इति किं ? प्रकर्ता   ।
तृजन्तः   ।
कृद्ग्रहणं उपदेशे ताद्यर्थं  ।
इह अपि यथा स्यात्, प्रलपिता   ।
प्रलपितुं  ।
अतौ इति किं ? आगन्तुः  । ।



<तवै च अन्तश्च युगपत्>#   । । PS_६,२.५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.५१ः

तवैप्रत्ययस्य अन्त उदात्तो भवति गतिश्च अनन्तरः प्रकृतिस्वरः इति एतदुभयं युगपद्भवति   ।
अन्वेतवै   ।
परिस्तरितवै   ।
परिपातवै   ।
तस्मादग्निचिन्न अभिचरितवै   ।
उपसर्गा आद्युदात्ता अभिवर्जं इत्यभिरन्तोदात्तः   ।
कृत्स्वरापवादो योगः  । ।



<अनिगन्तोऽञ्चतौ वप्रत्यये>#   । । PS_६,२.५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.५२ः

अनिगन्तो गतिः प्रकृतिस्वरो भवति अञ्चतौ वप्रत्यये परतः   ।
प्राङ्, प्राञ्चौ, प्राञ्चः   ।
प्राङ्, प्राञ्चौ, प्राञ्चः   ।
स्वरितो वा+अनुदात्ते पदादौ (*८,२.६) इत्ययं एकादेशः उदात्तः स्वरितो वा   ।
[#६६८]

पराङ्, पराञ्चौ, पराञ्चः   ।
अनिगन्तः इति किं ? प्रत्यङ्, प्रत्यञ्चौ, प्रत्यञ्चः   ।
कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वर इह भवति   ।
वप्रत्यये इति किं ? उदञ्चनः   ।
चोरनिगन्तोऽञ्चतौ वप्रत्ययः इत्येव स्वरो भवति वप्रतिषेधेन   ।
पराचः   ।
पराचा  । ।



<न्य्-अधी च>#   । । PS_६,२.५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.५३ः

नि अधि इत्येतौ चाञ्चतौ वप्रत्यये परतः प्रकृतिस्वरौ भवतः   ।
न्यङ्, न्यञ्चौ, न्यञ्चः   ।
उदात्तस्वरितयोर्यनः स्वरितोऽनुदात्तस्य (*८,२.४) इत्यञ्चतेरकारः स्वरितः   ।
अध्यङ्, अध्यञ्चौ, अध्यञ्चः   ।
अधीचः   ।
अधीचा  । ।



<ईषदन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,२.५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.५४ः

ईषतित्येतत्पूर्वपदं अन्यतरस्यां प्रक्र्तिस्वरं भवति   ।
ईषत्कडारः, ईषत्कडारः   ।
ईषत्पिङ्गलः, ईषत्पिङ्गलः   ।
ईषतित्ययं अन्तोदात्तः   ।
ईषद्भेदः इत्येवं आदौ कृत्स्वर एव भवति  । ।



<हिरण्यपरिमाणं धने>#   । । PS_६,२.५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.५५ः

हिरण्यपरिमाणवाचि पूर्वपदं धनशब्दे उत्तरपदेऽन्यतरस्यां प्रक्र्तिस्वरं भवति   ।
द्विसुवर्णधनम्, द्विसुवर्णधनं  ।
द्वौ सुवर्णौ परिमाणं अस्य द्विसुवर्णम्, तदेव धनं इति कर्मधारयः   ।
बहुव्रीहावपि परत्वाद्विकल्प एव भवति   ।
द्विसुवर्नधनः, द्विसुवर्णधनः   ।
हिरण्यग्रहणं किं ? प्रस्थधनं  ।
परिमाणग्रहणं किं ? काञ्चनधनं  ।
धने इति किं ? निष्कमाला  । ।



<प्रथमोऽचिर-उपसम्पत्तौ>#   । । PS_६,२.५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.५६ः

प्रथमशब्दः पूर्वपदं अचिरोपसम्पत्तौ गम्यमानायां अन्यतरस्यां प्रक्र्तिस्वरं भवति   ।
अचिरोपसम्पत्तिः अचिरोपश्लेषः, अभिनवत्वं  ।
प्रथ्मवैयाकरणः, प्रथमवैयाकरणः   ।
अभिनववैयाकरणः, सम्प्रति व्याकरणं अध्येतुं प्रवृत्तः इत्यर्थः   ।
प्रथमशब्दः प्रथेरमचिति चित्त्वादन्तोदात्तः   ।
अचिरोपसम्पत्तौ इति किं ? प्रथमवैयाकरणः   ।
वैयाकरणानामाद्यो मुख्यो वा यः स नित्योऽन्तोदात्तः एव  । ।



[#६६९]

<कतर-कतमौ कर्मधारये>#   । । PS_६,२.५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.५७ः

कतरशब्दः कतमशदश्च पूर्वपदं कर्मधारये समासेऽन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति   ।
कतरकठः, कतरकठः   ।
कतमकठः, कतमकठः   ।
कर्मधारयग्रहणं उत्तरार्थं इह तु प्रतिपदोक्तत्वादेव सिद्धं  । ।



<आर्यो ब्राह्मण-कुमारयोः>#   । । PS_६,२.५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.५८ः

आर्यशब्दः पूर्वपदं ब्रह्मणकुमारयोः कर्मधारये समासेऽन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति   ।
आर्यब्रह्मणः, आर्यब्राह्मणः   ।
आर्यकुमारः, आर्यकुमारः   ।
आर्यशब्दः ण्यदन्तोऽन्तस्वरितः   ।
आर्यः इति किं ? परमब्रह्मणः   ।
परमकुमारः   ।
ब्रह्मणकुमारयोः इति किं ? आर्यक्षत्रियः   ।
कर्मधारये इत्येव, आर्यस्य ब्राह्मणः आर्यब्राह्मणः  । ।



<राजा च>#   । । PS_६,२.५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.५९ः

राजा च पूर्वपदं ब्राह्मणकुमारयोः उत्तरपदयोः कर्मधारये समासे अन्यतरस्यां प्रक्र्तिस्वरं भवति   ।
राजब्राह्मणः, राजब्राह्मणः   ।
राजकुमारः, राजकुमारः   ।
कर्मधारये इत्येव, राज्ञो ब्राह्मणः राजब्रहमणः   ।
राजकुमारः   ।
पृथग्योगकरणं उत्तरार्थं  । ।



<षष्ठी प्रत्येनसि>#   । । PS_६,२.६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.६०ः

राजा इति वर्तते, अन्यतरस्यां इति च   ।
षष्ठ्यन्तो राजशब्दः पूर्वपदं प्रत्येनसि उत्तरपदेऽन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति   ।
राज्ञः प्रत्येनाः राजप्रत्येनाः, राजप्रत्येनाः   ।
षष्ठी इति किं ? राजा चासौ प्रत्येनाश्च राजप्रत्येनाः  । ।



<क्ते नित्य-अर्थे>#   । । PS_६,२.६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.६१ः

क्तान्ते उत्तरपदे नित्यार्थे समासे पूर्वपदं अन्यतरस्यां प्रक्र्तिस्वरं भवति   ।
नित्यप्रहसितः, नित्यप्रहसितः   ।
सततप्रहसितः, सततप्रहसितः   ।
कालाः इति द्वितीयासमासोऽयं  ।
नित्यशब्दः त्यब्नेर्घ्रुवे इति त्यबन्तः आद्युदात्तः   ।
सतत इति यदा भावे क्तः तदा थाथादिस्वरेण अन्तोदात्तः   ।
नित्यार्थे इति किं ? मुहूर्तप्रहसितः  । ।



<ग्रामः शिल्पिनि>#   । । PS_६,२.६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.६२ः

ग्रामशब्दः पूर्वपदं शिल्पिवाचिन्युत्तरपदेऽन्यत्रस्यां प्रकृतिस्वरं भवति   ।
ग्रामनापितः, ग्रामनापितः   ।
ग्रामकुलालः, ग्रामकुलालः   ।
ग्रामशब्दः आद्युदात्तः   ।
ग्रामः इति किं ? परमनापितः   ।
शिल्पिनि इति किं ? ग्रामरथ्या  । ।



[#६७०]

<राजा च प्रशंसायाम्>#   । । PS_६,२.६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.६३ः

राजशब्दः पूर्वपदं शिलिवाचिनि उत्तरपदे प्रशंसायां गम्यमानायां अन्यतरस्यां प्रक्र्तिस्वरं भवति   ।
राजनापितः, राजनापितः   ।
राजकुलालः, राजकुलालः   ।
कर्मधारये राजगुणाध्यरोपेणोत्तरपदार्थस्य प्रशंसा   ।
षष्ठीसमासे च राजयोग्यतया तस्य   ।
राजा इति किं ? परमनापितः   ।
प्रशंसायां इति किं ? राजनापितः   ।
शिल्पिनि इत्येव, राजहस्ती  । ।



<आदिरुदात्तः>#   । । PS_६,२.६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.६४ः

आदिरुदात्तः इत्येतदधिकृतं  ।
इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः तत्र पूर्वपदस्य आदिरुदात्तो भवति इत्येवं तद्वेदितव्यं  ।
वक्ष्यति - सप्तमीहारिणौ धर्म्येऽहरणे (*६,२.६५) इति   ।
स्तूपेशाणः   ।
सुकुटेकार्षापणं  ।
याज्ञिकाश्वः   ।
वैयाकरणहस्ती   ।
दृषदिमाषकः   ।
आदिरिति प्रागन्ताधिकाराथ् ।
उदात्तः इति प्रकृत्या भगालं (*६,२.१३७) इति यावत् । ।



<सप्तमीहारिणौ धर्म्येऽहरणे>#   । । PS_६,२.६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.६५ः

सप्तम्यन्तं हारिवाचि च पूर्वपदं धर्म्येवाचिनि हरणशब्दादन्यस्मिन्नुत्तरपदे आद्युदात्तं भवति   ।
हारि इति देयं यः स्वीकरोति सोऽभिधीयते   ।
धम्र्यं इत्याचारनियतं देयं उच्यते   ।
धर्मो हि अनुवृत्त आचारः, तस्मादनपेतं तेन वा प्राप्यं इति   ।
स्तूपेशाणः   ।
मुकुटेकार्षापणं  ।
हलेद्विपदिका   ।
हलेत्रिपदिका   ।
दृषदिमाषकः   ।
सञ्ज्ञायां इति सप्तमीसमासः, कारनाम्नि च इति विभक्तेरलुक्  ।
हारिणि - याज्ञिकाश्वः   ।
वैयाकरणहस्ती   ।
मातुलाश्वः   ।
पितृव्यगवः   ।
क्वचिदयं आचारो व्यवस्थितः, स्तूपादिषु शाणादि दातव्यम्, याज्ञिकादीनां अश्वादि इति   ।
धर्म्ये इति किं ? स्तम्बेरमः   ।
कर्मकरवर्धितकः   ।
अहरणे इति किं ? वाडवहरणं  ।
वडवायाः अयं वाडवः   ।
तस्य बीजनिषेकादुत्तरकालं शरीरपूष्ट्यर्थं यद्दीयते हरणं इति तदुच्यते   ।
परोऽपि कृत्स्वरो हारिस्वरेण बाध्यते विप्रतिषेधेन इत्येतदहरणे इत्यनेन ज्ञाप्यते, तेन वाडवहार्यं इति हारिस्वरः सिद्धो भवति  । ।



<युक्ते च>#   । । PS_६,२.६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.६६ः

युक्तवाचिनि च समासे पूर्वपदं आद्युदात्तं भवति   ।
गोबल्लवः   ।
अश्वबल्लवः   ।
गोमणिन्दः   ।
अश्वमणिनदः   ।
गोसङ्ख्यः   ।
अश्वसङ्ख्यः   ।
युक्तः इति समाहितः, कर्तव्ये तत्परो यः स उच्यते  । ।



<विभाषा अध्यक्षे>#   । । PS_६,२.६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.६७ः

अध्यक्षशब्दे उत्तरपदे विभाषा पूर्वपदं आद्युदात्तं भवति   ।
गवाद्यक्षः, गवाध्यक्षः   ।
अश्वाध्यक्षः, अश्वाध्यक्षः  । ।



[#६७१]

<पापं च शिल्पिनि>#   । । PS_६,२.६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.६८ः

पापशदः शिल्पिवाचिनि उतरपदे विभाषा आद्युदात्तो भवति   ।
पापनापितः, पापनापितः   ।
पापकुलालः, पापकुलालः   ।
पापाणके कुत्सितैः (*२,१.५४) इति पापशब्दस्य प्रतिपदोक्तः समानाधिकरणसमासः इति षष्ठीसमसे न भवति, पापस्य नापितः पापनापितः इति  । ।



<गोत्र-अन्तेवासि-मानव-ब्राह्मणेसु क्षेपे>#   । । PS_६,२.६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.६९ः

गोत्रवाचिनि अन्तेवासिवाचिनि च+उत्तरपदे मानवब्राह्मनयोश्च क्षेपवाचिनि समासे पूर्वपदं आद्युदात्तं भवति   ।
जङ्घावात्स्यः   ।
यो जङ्घादानं ददान्यहं इति वात्स्यः सम्पद्यते स जङ्घावात्स्यः इति क्षिप्यते   ।
भार्यासौश्रुतः   ।
सुश्रुतापत्यस्य बार्याप्रधानतया क्षेपः   ।
वाशाब्राह्मकृतेयः   ।
ब्रह्मकृतशदः शुभ्रादिसु पठ्यते   ।
गोत्र   ।
अन्तेवासि - कुमारीदाक्षाः   ।
कम्बलचारायणीयाः   ।
घृतरौढीयाः   ।
ओदनपाणिनीयाः   ।
कुमार्यादिलाभकामा ये दाक्षादिभिः प्रोक्तानि शास्त्राण्यधीयते तच्छिष्यतां वा प्रतिपद्यन्ते त एवं क्षिप्यन्ते   ।
अन्तेवासि   ।
माणव - भिक्षामाणवः   ।
भिक्षां लप्स्येऽहमिति माणवो भवति   ।
माणव   ।
ब्राह्मण - दासीब्राह्मणः   ।
वृषलीब्राह्मणः   ।
भयब्राह्मणः   ।
यो भयेन ब्राह्मणः सम्पद्यते   ।
अत्र यस्य अन्यत्समासलक्षणं न अस्ति, सुप्सुपा इत्येव तत्र समासः कर्तव्यः   ।
गोत्रादिषु इति किं ? दासीश्रोत्रियः   ।
क्षेपे इति किं ? महाब्राह्मणः  । ।



<अङ्गानि मैरेये>#   । । PS_६,२.७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.७०ः

मैरेयशब्दे उत्तरपदे तदङ्गवाचिनि पूर्वपदान्याद्युदात्तानि भवन्ति   ।
गुडमैरेयः   ।
मधुमैरेयः   ।
मद्यविशेषो मैरेयस्तस्य गुडविकारस्य गुदोऽङ्गं भवति, मधुविकारस्य तस्य मधु अङ्गं  ।
अङ्गानि इति किं ? परममैरेयः   ।
मैरेये इति किं ? पुष्पासवः   ।
फलासवः  । ।



<भक्त-आख्यास्तदर्थेषु>#   । । PS_६,२.७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.७१ः

भक्तमन्नम्, तदाख्यास्तद्वाचिनः शब्दाः, तदर्थेषु उत्तरपदेषु आद्युदात्ता बवन्ति   ।
भिक्षाकंसः   ।
श्राणाकंसः   ।
भाजीकंसः   ।
भिक्षादयोऽन्नवचनाः   ।
भक्ताख्याः इति किं ? समाशशालयः   ।
समशनं समाशः इति क्रियामात्रं उच्यते, न द्रव्यं  ।
तदर्थेसु इति किं ? भिक्षाप्रियः   ।
बहुव्रीहिरयम्, अत्र पूर्वपदं अन्तोदात्तं  । ।



<गो-बिडाल-सिंह-सैन्धवेषु उपमाने>#   । । PS_६,२.७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.७२ः

गवादिषु उपमानवाचिषु उत्तरपदेषु पूर्वपदं आद्युदात्तं भवति   ।
धान्यगवः   ।
भिक्षाबिडालः   ।
तृणसिंहः   ।

[#६७२]

काष्ठसिंहः   ।
सक्तुसैन्धवः   ।
पानसैन्धवः   ।
धान्यं गौरिव इति विगृह्य व्याघ्रादेराकृतिगणत्वादुपमितं व्याघ्रादिभिः इति समासः   ।
उपमानार्थोऽपि यथासम्भवं यथाप्रसिद्धि च योजयितव्यः   ।
गवाकृत्या संनिवेशितं धान्यं धान्यगवशब्देन+उच्यते   ।
उपमाने इति किं ? परमसिंहः  । ।



<अके जीविका-अर्थे>#   । । PS_६,२.७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.७३ः

अकप्रत्ययान्ते उत्तरपदे जीविकार्थवाचिनि समासे पूर्वपदं आद्युदात्तं भवति   ।
दन्तलेखकः   ।
नखलेखकः   ।
अवस्करशोधकः   ।
रमणीयकारकः   ।
दन्तलेखनादिभिर्येषां जीविका त एवं उच्यन्ते   ।
नित्यं क्रीडाजीविकयोः (*२,२.१७) इति समासः   ।
अके इति किं  ।
रमणीयकर्ता   ।
जीविकार्थे इति किं ? इक्षुभक्षिकां मे धारयसि  । ।



<प्राचां क्रीडायां>#   । । PS_६,२.७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.७४ः

प्राग्देशवर्तिनां या क्रीडा तद्वाचिनि समासे अकप्रत्ययान्ते उत्तरपदे पूर्वपदं आद्युदात्तं भवति   ।
उद्दालकपुष्पभज्जिका   ।
वीरणुपुष्पप्रचायिका   ।
शालभञ्जिका   ।
तालभञ्जिका   ।
सञ्ज्ञायं (*३,३.१०९) इति ण्वुल्  ।
नित्यं क्रीडाजीविकयोः (*२,२.१७) इति षष्ठीसमासः   ।
प्राचां इति किं ? जीवपुत्रप्रचायिका   ।
इयं उदीचां क्रीडा   ।
क्रीडायां इति किं ? तवपुष्पप्रचायिका   ।
पर्याये ण्वुच्प्रत्ययो भवति  । ।



<अणि नियुक्ते>#   । । PS_६,२.७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.७५ः

अणन्ते उत्तरपदे नियुक्तवाचिनि समासे पूर्वपदं आद्युदात्तं भवति   ।
छत्रधारः   ।
तूणीरघारः   ।
कमण्डलुग्राहः   ।
भृङ्गारधारः   ।
नियुक्तोऽधिकृतः, स च कस्मिंश्चित्कर्तव्ये तत्परो न भवति इति नियुक्तः इत्यनेन सिध्यति   ।
नियुक्तः इति किं ? काण्डलावः   ।
शरलावः  । ।



<शिल्पिनि च अकृञः>#   । । PS_६,२.७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.७६ः

शिल्पिवाचिनि समासे अणन्ते उत्तरपदे पूर्वपदं आद्युदात्तं भवति, स चेदण्कृञो न भवति   ।
तन्तुवायः   ।
तुन्नवायः   ।
वालवायः   ।
शिल्पिनि इति किं ? काण्डलावः   ।
शरलावः   ।
अकृञः इति किं ? कुम्भकारः   ।
अयस्कारः  । ।



[#६७३]

<सञ्ज्ञायां च>#   । । PS_६,२.७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.७७ः

सञ्ज्ञायां विषये अणन्ते उत्तरपदे अकृञः पूर्वपदं आद्युदात्तं भवति   ।
तन्तुवायो नाम कीटः   ।
वालवायो नाम पर्वतः   ।
अकृञः इत्येव, रथकारो नाम ब्राह्मणः  । ।



<गोतन्तियवं पाले>#   । । PS_६,२.७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.७८ः

गो तन्ति यव इत्येतानि पूर्वपदानि पालशब्दे अद्युदात्तनि भवन्ति   ।
गोपालः   ।
तन्तिपालः   ।
यवपालः   ।
अनियुक्तार्थ आरम्भः   ।
गोतन्तियवं इति किं ? वत्सपालः   ।
पाले इति किं ? गोरक्षः  । ।



<णिनि>#   । । PS_६,२.७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.७९ः

णिनन्ते उत्तरपदे पूर्वपदं आद्युदात्तं भवति   ।
पुष्पहारी   ।
फलहारी   ।
पर्णहारी  । ।



<उपमनं शब्द-अर्थ-प्रकृतावेव>#   । । PS_६,२.८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.८०ः

उपमानवाचि पूर्वपदं शब्दार्थंप्रकृतौ एव णिनन्ते उत्तरपदे आद्युदात्तं भवति   ।
उपमानं नियम्यते   ।
उष्ट्रक्रोशी   ।
ध्वाङ्क्षरावी   ।
खरनादी   ।
उपमानग्रहनं अस्य पूर्वस च योगस्य विषयविभागार्थं  ।
शब्दार्थप्रकृतौ इति किं ? वृकवञ्ची   ।
वृकप्रेक्षी   ।
प्रकृतिग्रहणं किं ? प्रकृतिरेव यत्र+उपसर्गनिरपेक्षा शब्दार्था भवति तत्र+एव यथा स्याद्, इह मा भूद्गर्दभोच्चारी, कोकिलाभिव्याहारी इति   ।
एवकारकरणं उपमानावधारणार्थं  ।
शब्दार्थं  ।
शब्दार्थप्रकृतौ त्वनुपमानमुपमानं च आद्युदात्तं भवति   ।
सिंहविनर्दी   ।
पुष्कलजल्पी  । ।



<युक्तारोह्य्-आदयश्च>#   । । PS_६,२.८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.८१ः

युक्तारोह्यादयः समासाः आद्युदात्ता भवन्ति   ।
युक्तारोही   ।
आगतरोही   ।
आगतयोधी   ।
आगतवञ्ची   ।
आगतनर्दी   ।
आगतप्रहारी   ।
एते णिनन्ताः णिनि (*६,२.७९) इत्यस्य+एव+उदाहरनार्थं पथ्यन्ते पुर्वोत्तरपदनियमार्था इति केचिथ् ।
इह मा भूत्, वृक्षारोहि, युक्ताध्यायी इति   ।
आगतमत्स्या   ।
क्षीरहोता   ।
भगिनीभर्ता   ।
याजकादित्वात्षष्ठीसमासावेतौ   ।
ग्रामगोधुक्  ।
अश्वत्रिरात्रः   ।
गर्गत्रिरात्रः   ।
व्युष्टत्रिरात्रः   ।
शणपादः   ।
समपादः   ।
षष्ठीसमासा एते   ।
एकशितिपथ् ।
एकः शितिः पादोऽस्य इति त्रिपदो बहुव्रीहिः   ।
तत्र एकशितिशब्दस्तद्धितार्थोत्तरपदः इति तत्पुरुषसञ्ज्ञः, तस्य निमित्तिस्वरबलीयस्त्वादन्तोदात्तत्वं प्राप्तं इत्याद्युदात्तत्वं विधीयते   ।

[#६७४]

एवं अपि न अर्थ एतेन, इगन्त द्विगौ (*६,२.२९) इति सिद्धत्वात्? एवं तर्हि ज्ञापनार्थं  ।
एतज्ज्ञापयति शित्यन्तस्य+उत्तरपदे द्विगुस्वरो न भवति इति   ।
तेन द्विशितिपादित्यत्र तिशब्द उदात्तो भवति   ।
निमित्तिस्वरबलीयस्त्वस्य अप्येकशितिपात्स्वरवचनं एव ज्ञापकं वर्णयन्ति   ।
पात्रेसमितादयश्च युक्तारोह्यादयस्ततस्तेऽप्याद्युदात्ता भवन्ति  । ।



<दीर्घ-काश-तुष-भ्राष्ट्र-वटं जे>#   । । PS_६,२.८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.८२ः

दीर्घान्तं पूर्वपदम्, काश तुष भ्राष्ट्र वट इत्येतानि च जे उत्तरपदे आद्युदात्तानि भवन्ति   ।
कुटीजः   ।
शमीजः   ।
काशजः   ।
तुषजः   ।
भ्राष्ट्रजः   ।
वटजः  । ।



<अन्त्यात्पूर्वं बह्व्-अचः>#   । । PS_६,२.८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.८३ः

जे उत्तरपदे बह्वचः पूर्वपदस्य अन्त्यात्पूर्वं उदात्तं भवति   ।
उपसरजः   ।
मन्दुरजः   ।
आमलकीजः   ।
वडवाजः   ।
बह्वचः इति किं ? दग्धजानि तृणानि  । ।



<ग्रामेऽनिवसन्तः>#   । । PS_६,२.८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.८४ः

ग्रामशब्दे उत्तरपदे पूर्वपदं आद्युदात्तं भवति न चेद्निवसद्वाचि भवति   ।
मल्लग्रामः   ।
विणिग्ग्रामः   ।
ग्रामशब्दोऽत्र समूहवाची   ।
देवग्रामः   ।
देवस्वामिकः इत्यर्थः   ।
अनिवसन्तः इति किं ? दाक्षिग्रामः   ।
माहकिग्रामः   ।
दाक्ष्यादयो निवसन्ति यस्मिन्ग्रामे स तेषां इति व्यपदिश्यते  । ।



<घोष-आदिषु च>#   । । PS_६,२.८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.८५ः

घ्षादिषु च+उत्तरपदेषु पूर्वपदं आद्युदात्तं भवति   ।
दाक्षिघोषः   ।
दाक्षिकटः   ।
दाक्षिपल्वलः   ।
दाक्षिह्रदः   ।
दाक्षिबदरी   ।
दाक्षिपिङ्गलः   ।
दाक्षिपिशङ्गः   ।
दाक्षिशालः   ।
दाक्षिरक्षा   ।
दाक्षिशिल्पी   ।
दाक्ष्यश्वत्थः   ।
कुन्दतृणं  ।
दाक्षिशाल्मली   ।
आश्रममुनिः   ।
शाल्मलिमुनिः   ।
दाक्षिप्रेक्षा   ।
दाक्षिकूटः   ।
यान्यत्र निवासनां अधेयानि तेषु निवसद्वाचीनि अपि पूर्वपदानि आद्युदात्तानि भवन्ति   ।
अनिवसन्तः इति न अनुवर्तयन्ति केचिथ् ।
अपरे पुनरनुवर्तयन्ति  । ।



<छात्र्य्-आदयः शालायाम्>#   । । PS_६,२.८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.८६ः

शालायां उत्तरपदे छात्र्यादयः आद्युदात्ता भवन्ति   ।
छात्रिशाला   ।
ऐलिशाला   ।
भाण्दिशाला छात्रि   ।
ऐलि   ।
भाण्दि   ।
व्याडि   ।
आपिशलि   ।
आख्यण्डि   ।
आपारि   ।
गोमि   ।
यदा शालान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकलिङ्गो भवति तदा अपि तत्पुरुषे शालायां नपुंसके (*६,२.१२३) इत्येतस्मात्पूर्वविप्रतिषेधेन पूर्वपदं आद्युदात्तं भवति   ।
छात्रिशालं  ।
ऐलिशालं  । ।



[#६७५]

<प्रस्थेऽवृद्धं अकर्क्य्-आदीनाम्>#   । । PS_६,२.८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.८७ः

प्रस्थशब्दे उत्तरपदे कर्क्यादिवर्जितं अवृद्धं पूर्वपदं आद्युदात्तं भवति   ।
इन्द्रप्रस्थः   ।
कुण्डप्रस्थः   ।
ह्रदप्रस्थः   ।
सुवर्णप्रस्थः   ।
अवृद्धं इति किं ? दाक्षिप्रस्थः   ।
माहकिप्रस्थः   ।
अकर्क्यादीनां इति किं ? कर्कीप्रस्थः   ।
मघीप्रस्थः   ।
कर्की   ।
मघी   ।
मकरी   ।
कर्कन्धू   ।
शमी   ।
करीर   ।
कटुक   ।
कुरल   ।
बदर   ।
कर्क्यादिः  । ।



<मालादीनां च>#   । । PS_६,२.८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.८८ः

प्रस्थे इति वर्तते   ।
प्रस्थे उत्तरपदे मालादीनं आदिरुदात्तो भवति   ।
मालाप्रस्थः   ।
शालाप्रस्थः   ।
माला   ।
शाला   ।
शोणा   ।
द्राक्षा   ।
क्ष्ॐआ   ।
क्षामा   ।
काञ्ची   ।
एक   ।
काम   ।
मालदिः   ।
वृद्धार्थ आरम्भः   ।
एकाशोणाशब्दयोः एङ्प्राचां देशे (*१,१.७५) इति वृद्धसज्ञा  । ।



<अमहन्-नवं नगरेऽनुदीचाम्>#   । । PS_६,२.८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.८९ः

नगरशब्दे उत्तरपदे महन्नवशब्दवर्जितं पूर्वपदं आद्युदात्तं भवति, तच्चेदुदीचां न भवति   ।
सुह्मनगरं  ।
पुण्ड्रनगरं  ।
अमहन्नवं इति किं ? महानगरं  ।
नवनगरं  ।
अनुदीचां इति किं ? नदीनगरं  ।
कान्तीनगरं  । ।



<अर्मे च अवर्णं द्व्यच्त्र्यच्>#   । । PS_६,२.९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.९०ः

अर्मशब्दे उत्तरपदे द्व्यच्त्र्यच्पूर्वपदं अवर्णान्तं आद्युदात्तं भवति   ।
दत्तार्मं  ।
गुप्तार्मं  ।
कुक्कुटार्मं  ।
वायसार्मं  ।
अवर्णं इति किं ? वृहदर्मं  ।
द्व्यच्त्र्यचिति किं ? कपिञ्जलार्मं  ।
अमहन्नवं इत्येव, महार्मं  ।
नवार्मं  । ।



<न भूत-अधिक-सञ्जीव-मद्र-अश्म-कज्जलम्>#   । । PS_६,२.९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.९१ः

भूत अधिक सञ्जीव मद्र अश्मन्कज्जल इत्येतानि पूर्वपदानि अर्मशब्दे उत्तरपदे नाद्युदात्तानि भवन्ति   ।
भूतार्मं  ।
अधिकार्मं  ।
सञ्जीवार्मं  ।
मद्राश्मग्रहणं सङ्घातविगृहीतार्थं  ।
मद्रार्मं  ।
अश्मार्मं  ।
मद्राश्मार्मं  ।
कज्जलार्मं  ।
समासान्तोदात्तत्वं एव अत्र भवति   ।

[#६७६]

आद्युदात्तप्रकरणे दिवोदासादीनां छन्दस्युपसङ्ख्यानं  ।
दिवोदासं वध्र्यश्वाय दाशुषे  । ।



<अन्तः>#   । । PS_६,२.९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.९२ः

अन्तः इत्यधिकृतं  ।
इत उत्तरं यद्वक्ष्यामस्तत्र पूर्वपदस्य अन्तः उदात्तो भवति इत्येवं वेदितव्यं  ।



<व्क्ष्यति - सर्वं गुणकार्त्स्न्ये>#   । । PS_६,२.९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.९३ः

सर्वश्वेतः   ।
सर्वकृष्णः   ।
प्राकुत्तरपदादिः (*६,२.१११) इत्येतस्मादयं अधिकारो वेदितव्यः  । ।
सर्वं गुणकार्त्स्न्ये (*६,२.९३)   ।
सर्वशब्दः पूर्वपदं गुणकार्त्स्न्ये वर्तमानं अन्तोदात्तं भवति   ।
सर्वश्वेतः   ।
सर्वकृष्णः   ।
सर्वमहान्  ।
सर्वं इति किं  ।
परमश्वेतः   ।
आश्रयव्याप्त्या परमत्वं श्वेतत्वस्य इति गुणकार्त्स्न्ये वर्तते   ।
गुणग्रहणं किं ? सर्वसौवर्णः   ।
सर्वराजतः   ।
कार्त्स्न्ये इति किं ? सर्वेषां श्वेततत्रः सर्वश्वेतः   ।
गुणात्तरेण समासस्तरलोपश्च वक्तव्यः इत्येवं अत्र समासस्तरलोपश्च  । ।



<सञ्ज्ञायां गिरिनिकाययोः>#   । । PS_६,२.९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.९४ः
सञ्ज्ञायां विषये गिरि निकाय इत्येतयोः उत्तरपदयोः पूर्वपदं अन्तोदात्तं भवति   ।
अञ्जनागिरिः   ।
भञ्जनागिरिः   ।
निकाये - शापिण्दिनिकायः   ।
मौण्डिनिकायः   ।
चिखिल्लिनिकायः   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? परमगिरिः   ।
ब्राह्मणनिकायः  । ।



<कुमार्यां वयसि>#   । । PS_६,२.९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.९५ः

कुमार्यां उत्तरपदे वयसि गम्यमाने पूर्वपदं अन्तोदात्तं भवति   ।
वृद्धकुमारी   ।
जरत्कुमारी   ।
कुमारीशब्दः पुंसा सहासंप्रयोगमात्रं प्रवृत्तिनिमित्तं उपादाय प्रयुक्तो वृद्धादिभिर्वयो विशेषवचनैः समानाधिकरणो भवति   ।
तच्च वयः इह गृह्यते, न कुमारत्वं एव   ।
वयसि इति किं ? परमकुमारी  । ।



<उदकेऽकेवले>#   । । PS_६,२.९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.९६ः

अकेवलं मिश्रं  ।
तद्वाचिनि समासे उदकशब्दे उत्तरपदे पूर्वपदं अन्तोदात्तं भवति   ।
गुडमिश्रं उदकं गुडोदकम्, गुडोदकं  ।
तिलोदकम्, तिलोदकं  ।
स्वरे कृते एकादेशः स्वरितो वानुदात्ते पदादौ (*८,२.६) इति पक्षे स्वरितो भवति   ।
अकेवले इति किं ? शीतोदकं  ।
उष्णोदकं  । ।



[#६७७]

<द्विगौ क्रतौ>#   । । PS_६,२.९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.९७ः

द्विगौ उत्तरपदे क्रतुवाचिनि समासे पूर्वपदं अन्तोदात्तं भवति   ।
गर्गत्रिरात्रः   ।
चरकत्रिरात्रः   ।
कुसुरविन्दसप्तरात्रः   ।
गर्गाणां त्रिरात्रः गर्गत्रिरात्रः   ।
द्विगौ इति किं ? अतिरात्रः   ।
अचश्चित्वा दन्तोदात्तः   ।
क्रतौ इति किं ? बिल्वसप्तरात्रः   ।
बिल्वशतस्य बिल्वहोमस्य वा सप्तरात्रः बिल्वसप्तरात्रः  । ।



<सभायां नपुंसके>#   । । PS_६,२.९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.९८ः

सभाशब्दे उत्तरपदे नपुंसकलिङ्गे समासे पूर्वपदं अन्तोदात्तं भवति   ।
गोपालसभं  ।
पशुपालसभं  ।
स्त्रीसभं  ।
दासीसभं  ।
सभायां इति किं ? ब्राह्मणसेनं  ।
नपुंसकं इति किं ? राजसभा   ।
ब्राह्मणसभा   ।
सभायां प्रतिपदोक्तं नपुंसकलिङ्गं गृह्यते इति समणीयसभम्, ब्राह्मणकुलं इत्यत्र न भवति  । ।



<पुरे प्राचाम्>#   । । PS_६,२.९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.९९ः

पुरशब्दे उत्तरपदे प्राचां देशे पूर्वपदं अन्तोदात्तं भवति   ।
ललाटपुरं  ।
काञ्चीपुरं  ।
शिवदत्तपुरं  ।
कार्णिपुरं  ।
नार्मपुरं  ।
प्राचां इति किं ? शिवपुरं  । ।



<अरिष्ट-गौड-पूर्वे च>#   । । PS_६,२.१००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१००ः

अरिष्त गौड इत्येवं पूर्वे समासे पुरशब्दे उत्तरपदे पूर्वपदं अन्तोदात्तं भवति   ।
अरिष्टपुरं  ।
गौडपुरं  ।
पूर्वग्रहणं किं ? इह अपि यथा स्याथ् ।
अरिष्टश्रितपुरं  ।
गौडभृत्यपुरं  । ।



<न हास्तिन-फलक-मार्देयाः>#   । । PS_६,२.१०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१०१ः

हास्तिन फलक मार्देय इत्येतानि पूर्वपदानि पुरशब्दे उत्तरपदे न अन्तोदात्तानि भवन्ति   ।
पुरे प्राचां (*६,२.९९) इति प्राप्तिः प्रतिषिध्यते   ।
हास्तिनपुरं  ।
फलकपुरं  ।
मार्देयपुरं  ।
मृदोरपत्यं मार्देयः   ।
शुभ्रादित्वात्ढक्(*४,१.१२३)  । ।



<कुसूल-कूप-कुम्भ-शालं बिले>#   । । PS_६,२.१०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१०२ः

कुसूल कूप कुम्भ शाला इत्येतानि पूर्वपदानि बिलशब्दे उत्तरपदे अन्तोदात्तानि भवन्ति   ।
कुसूलबिलं  ।
कूपबिलं  ।
कुम्भबिलं शालाबिलं  ।
कुसूलादिग्रहणं किं ? सर्पबिलं  ।
बिले इति किं ? कुसूलस्वामी  । ।



[#६७८]
<दिक्-शब्दा ग्राम-जनपद-आख्यान-चानराटेषु>#   । । PS_६,२.१०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१०३ः

दिक्शब्दाः पूर्वपदानि अन्तोदात्तनि भवन्ति ग्रामजनपदाख्यानवाचिषु उत्तरपदेषु, चानराटशब्दे च   ।
पूर्वेषुकामशमी, पूर्वेषुकामशमी   ।
अपरेषुकामशमी, अपरेषुकामशमी   ।
पूर्वकृष्णमृत्तिका   ।
अपरकृष्णमृत्तिका   ।
जनपद - पूर्वपञ्चालाः   ।
अपरपञ्चालाः   ।
आख्यान - पूर्वाधिरामम्, पूर्वाधिरामं  ।
पूर्वयायातं  ।
अपरयायातं  ।
अधिरामं अधिकृत्य कृतो ग्रन्थः आधिरामं  ।
तथा यायातं  ।
चानराट - पूर्वचानराटं  ।
अपरचानराटं  ।
शब्दग्रहणं कालवाचिनोऽपि दिक्शब्दस्य परिग्रहार्थं  । ।



<आचार्य-उपसर्जनश्च अन्तेवासिनि>#   । । PS_६,२.१०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१०४ः

आचार्योपसर्जनान्तेवासिवाचिनि उत्तरपदे दिक्शब्दा अन्तोदात्ताः भवन्ति   ।
पुर्वपाणिनीयाः   ।
अपरपाणिनीयाः   ।
पूर्वकाशकृत्स्नाः   ।
अपरकाशकृत्स्नाः   ।
आचार्योपसर्जनः इति किं ? पूर्वशिष्याः   ।
अन्तेवासिनि इति किं ? पूर्वपाणिनीयं शास्त्रं  । ।



<उत्तरपदवृद्धौ सर्वं च>#   । । PS_६,२.१०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१०५ः

उत्तरपदस्य (*७,३.१०) इत्यधिकृत्य या विहिता वृद्धिः, तद्वत्युत्तरपदे सर्वशब्दो दिक्शब्दाश्च अन्तोदात्ता भवन्ति   ।
सर्वपञ्चालकः   ।
पूर्वपञ्चालकः   ।
उत्तरपाञ्चालकः   ।
सुसर्वार्धदिक्शब्देभ्यो जनपदस्य+इति तदन्तविधिना जनपदलक्षणो वुञ्प्रत्ययः   ।
सुसर्वार्धाज्जनपदस्य (*७,३.१२) दिशोऽमद्राणां (*७,३.१३) इति च+उत्तरपदवृद्धिः   ।
अधिकारलक्षणादिह न भवति, सर्वमासः, सर्वकारकः इति  । ।



<बहुव्रीहौ विश्वं सञ्ज्ञायां>#   । । PS_६,२.१०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१०६ः

बहुव्रीहौ समासे विश्वशब्दः पूर्वपदं सञ्ज्ञायां विषयेऽन्तोदात्तं भवति   ।
विश्वदेवः   ।
विश्वयशाः   ।
विश्वमहान्  ।
पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन आद्युदात्तत्वं प्राप्तं  ।
बहुव्रीहौ इति किं ? विश्वे च ते देवाः विश्वदेवाः   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? विश्वे देवा अस्य विश्वदेवः   ।
विश्वामित्रः, विश्वाजिनः इत्यत्र सञ्ज्ञायां मित्राजिनयोः (*६,२.१६५) इत्येतद्भवति परत्वाथ् ।
बहुव्रीहौ इत्येतदधिक्रियते प्रागव्ययीभावसञ्ज्ञानात् । ।



<उदर-अश्व-इषुषु>#   । । PS_६,२.१०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१०७ः

उदर अश्व इषु इत्येतेषु उत्तरपदेसु बहुव्रीहौ समासे सञ्ज्ञायांविषये पूर्वपदं अन्तोदात्तं भवति   ।
वृकोदरः   ।
दामोदरः   ।
हर्यश्वः   ।
यौवनाश्वः   ।
सुवर्णपुङ्खेषुः   ।
महेषुः  । ।



[#६७९]

<क्षेपे>#   । । PS_६,२.१०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१०८ः

क्षेपे गम्यमाने उदरादिषु उत्तरपदेषु बहुव्रीहौ समासे सञ्ज्ञायां विषये पूर्वपदं अन्तोदात्तं भवति   ।
कुण्दोदरः   ।
घटोदरः   ।
कटुकाश्वः   ।
स्पन्दिताश्वः   ।
अनिघातेषुः   ।
चलाचलेषुः   ।
अनुदरः, सूदरः इत्यत्र नञ्सुभ्यां (*६,२.१७२) इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन  । ।



<नदी बन्धुनि>#   । । PS_६,२.१०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१०९ः

बहुव्रीहौ समासे बन्धुन्युत्तरपदे नद्यन्तं पूर्वपदं अन्तोदात्तं भवति   ।
गार्गीबन्धुः   ।
वात्सीबन्धुः   ।
नदी इति किं ? ब्रह्मबन्धुः   ।
ब्रह्मशब्द आद्युदात्तः   ।
बन्धुनि इति किं ? गार्गीप्रियः  । ।



<निष्ठा-उपसर्गपूर्वं अन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,२.११०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.११०ः

बहुव्रीहौ समासे निष्ठान्तं उपसर्गपूर्वं पूर्वपदं अनतरस्यां अनतोदात्तं भवति   ।
प्रधौतमुखः, प्रधौतमुखः प्रधौतमुखः   ।
प्रक्षालितपादः, प्रक्षालितपादः   ।
यदि मुखशब्दः स्वाङ्गवाची तदा पक्षे मुखं स्वाङ्गं (*६,२.१६७) इत्येतद्भवति, न चेत्पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन गतिरनन्तरः (*६,२.४९) इत्येतद्भवति   ।
निष्ठा इति किं ? प्रसेचकमुखः   ।
उपसर्गपूर्वं इति किं ? शुष्कमुखः  । ।



<उत्तरपद-आदिः>#   । । PS_६,२.१११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१११ः

उत्तरपदादिः इत्येतदधिकृतं  ।
यदित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्याम उत्तरपदस्य आदिरुदात्तो भवति इत्येवं तद्वेदितव्यं  ।



वक्ष्यति - #<कर्णो वर्णलक्षणात्>#   । । PS_६,२.११२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.११२ः

शुक्लकर्णः   ।
कृष्णकर्णः   ।
उत्तरपदस्य इत्येतदपादपरिसमाप्तेः   ।
आदिः इति प्रकृत्या भगालं (*६,२.१२७) इति यावत् । ।
कर्णो वर्ण-लक्षणात्(*६,२.११२)   ।
बहुव्रीहौ समासे वर्णवाचिनो लक्षणवाचिनश्च कर्णशब्द उत्तरपदं आद्युदात्तं भवति   ।
शुक्लकर्णः   ।
कृष्णकर्णः   ।
लक्षणात्- दात्राकर्णः   ।
शङ्कूकर्णः   ।
लक्षणस्य इति दीर्घत्वं  ।
पशूनां विभागज्ञापनार्थं दात्रशङ्कुप्रतिरूपकं कर्णादिषु चिह्नं यत्क्रियते तदिह लक्षणं गृह्यते, तेन स्थूलकर्णः इत्यत्र न भवति   ।
कर्णः इति किं ? श्वेतपादः   ।
कूटशृङ्गः   ।
वर्णलक्षणातिति किं ? शोभनकर्णः  । ।



<सञ्ज्ञा-औपम्ययोश्च>#   । । PS_६,२.११३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.११३ः

सञ्ज्ञायां औपम्ये च यो बहुव्रीहिर्वर्तते तत्र कर्णशब्द उत्तरपदं आद्युदात्तं भवति   ।
सञ्ज्ञायां - कुञ्चिकर्णः   ।
मणिकर्णः   ।
औपम्ये - गोकर्णः   ।
खरकर्णः  । ।



[#६८०]

<कण्ठ-पृष्थ-ग्रीवा-जङ्घं च>#   । । PS_६,२.११४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.११४ः

कण्ठ पृष्ठ ग्रीवा जङ्घा इत्येतानि उत्तरपदानि बहुव्रीहौ समासे सञ्ज्ञौपम्ययोराद्युदात्तानि भवन्ति   ।
कण्ठः सञ्ज्ञायां - शितिकण्ठः   ।
नीलकण्ठः   ।
औपम्ये - खरकण्ठः   ।
उष्ट्रकण्ठः   ।
पृष्ठः सञ्ज्ञायां - काण्डपृष्ठः   ।
नाकपृष्ठः   ।
औपम्ये - गोपृष्ठः   ।
अजपृष्ठः   ।
ग्रीवा सञ्ज्ञायां - सुग्रीवः   ।
नीलग्रीवः   ।
दशग्रीवः   ।
औपम्ये - गोग्रीवः   ।
अश्वग्रीवः   ।
जङ्घा सञ्ज्ञायां - नाडीजङ्घः   ।
तालजङ्घः   ।
औपम्ये - गोजङ्घः   ।
अश्वजङ्घः   ।
एणीजङ्घः  । ।



<शृङ्गं अवस्थायां च>#   । । PS_६,२.११५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.११५ः

शृङ्गशब्दः उत्तारपदं अवस्थायां सञ्ज्ञौ पम्ययोश्च बहुव्रीहौ आद्युदात्तं भवति   ।
उद्गतशृङः   ।
द्व्यङ्गुलशृङ्गः   ।
अत्र शृङ्गोद्गमनादिकृतो गवादेर्वयोविशेषोऽवस्थ   ।
अस्ञ्ज्ञायां - ऋष्यशृङ्गः   ।
औपम्ये - गोशृङ्गः मेषशृङ्गः   ।
अवस्थादिषु इति किं ? स्थूलशृङ्गः  । ।



<नञो जर-मर-मित्र-मृताः>#   । । PS_६,२.११६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.११६ः

नञ उत्तरे जरमरमित्रमृता बहुव्रीहौ समासे आद्युदात्ता भवन्ति   ।
अजरः   ।
अमरः   ।
अमित्रः   ।
अमृतः   ।
नञः इति किं ? ब्राह्मणमित्रः   ।
जरादयः इति किं ? अशत्रुः, नञ्सुभ्यं (*६,२.१७२) इति उत्तरपदान्तोदात्तत्वं एव अत्र भवति  । ।



<सोर्मन्-असी अलोम-उषसी>#   । । PS_६,२.११७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.११७ः

सोः उत्तरं मनन्तं असन्तं च बहुव्रीहौ समासे आद्युदात्तं भवति लोमोषसी वर्जयित्वा   ।
सुकर्मा   ।
सुधर्मा   ।
सुप्रथिमा   ।
असन्तं - सुपयाः   ।
सुयशाः   ।
सुस्रोताः   ।
सुस्रथ् ।
सुध्वथ् ।
सोः इति किं ? कृतक्रमा   ।
कृतयशाः   ।
मनसी इति किं ? सुराजा   ।
सुतक्षा   ।
अलोमोषसी इति किं ? सुलोमा   ।
सूषाः   ।
अनिनस्मङ्ग्रहणान्यर्थवता च अनर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति इत्यनर्थकयोरपि मनसोरिह ग्रहणं  ।
नञ्सुभ्यां (*६,२.१७२) इत्यस्य अयं अपवादः   ।
कपि तु परत्वात्कपि पूर्वं इत्येतद्भवति   ।
सुकर्मकः   ।
सुस्रोतस्कः  । ।



<क्रत्व्-आदयश्च>#   । । PS_६,२.११८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.११८ः

क्रत्वादयः सोरुत्तरे बहुव्रीहौ समासे आद्युदात्ता भवन्ति   ।
सुक्रतुः   ।
सुदृशीकः   ।
क्रतु   ।
दृशीक   ।
प्रतीक   ।
प्रतूर्ति   ।
हव्य   ।
भग   ।
क्रत्वादिः  । ।



[#६८१]

<आद्य्-उदात्तं द्व्यच्छन्दसि>#   । । PS_६,२.११९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.११९ः

यदाद्युदात्तं द्व्यचुत्तरपदं बबुव्रीहौ समासे सोरुत्तरं तदाद्युदात्तं एव भवति छन्दसि विसय   ।
स्वश्वास्त्वा सुरथा मर्जयेम   ।
नित्स्वरेण अश्वरथशब्दावाद्युदात्तौ   ।
आद्युदात्तं इति किं ? या सुबाहुः स्वङ्गुरिः   ।
बाहुशब्दः प्रत्ययस्वरेण अन्तोदात्तः   ।
द्व्यचिति किं ? सुगुरसथ् ।
सुहिरण्यः   ।
नञ्सुभ्यां (*६,२.१६२) इत्यस्य अयं अपवादः  । ।



<वीर-वीर्यौ च>#   । । PS_६,२.१२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१२०ः

वीर वीर्य इत्येतौ च शब्दौ शोरुत्तरौ बहुव्रीहौ समासे छन्दसि विषये आद्युदात्तौ भवतः   ।
सुवीरस्ते   ।
सुवीर्यस्य पतयः स्यम   ।
वीर्यं इति यत्प्रत्ययान्तं तत्र यतोऽनावः (*६,१.१२३) इति आद्युदात्तत्वं न भवति इत्येतदेव वीर्यग्रहणं ज्ञापकं  ।
तत्र हि सति पूर्वेण+एव सिद्धं स्यात् । ।



<कूल-तीर-तूल-मूल-शाला-अक्ष-समं अव्ययीभावे>#   । । PS_६,२.१२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१२१ः

कूल तीर तूल मूल शाला अक्ष सम इत्येतानि उत्तरपदानि अवयीभावसमासे आद्युदात्तानि भवन्ति   ।
परिकूलं  ।
उपकूलं  ।
परितीरं  ।
उपतीरं  ।
परितूलं  ।
उपतूलं  ।
परिमूलं  ।
उपमूलं  ।
परिशालं  ।
उपशालं  ।
पर्यक्षं  ।
उपाक्षं  ।
सुषमं  ।
विषमं  ।
निषमं  ।
दुःषमं  ।
तिष्ठद्गुप्रभृतिषु एते पठ्यन्ते   ।
कूलादिग्रहणं किं ? उपकुम्भं  ।
अव्ययीभावे इति किं ? परमकूलं  ।
उत्तरमकूलं  ।
पर्यादिभ्यः कूलादीनां आद्युदात्तत्वं विप्रतिषेधेन भवति   ।
परिकूलं  ।
उपकूलं  । ।



<किंस-मन्थ-शूर्प-पाय्य-काण्डं द्विगौ>#   । । PS_६,२.१२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१२२ः
कंस मन्थ शूर्प पाय्य काण्ड इत्येतानि उत्तरपदानि द्विगौ समासे आद्युदात्तानि भवन्ति   ।
द्विकंसः   ।
त्रिकंसः   ।
द्विमन्थः   ।
त्रिमन्थः   ।
द्विशूर्पः   ।
त्रिशूर्पः   ।
द्विपाय्यः   ।
त्रिपाय्यः   ।
द्विकाण्डः   ।
त्रिकाण्डः द्विगौ इति किं ? परमकंसः   ।
उत्तरमकंसः  । ।



<तत्पुरुषे शालायां नपुंसके>#   । । PS_६,२.१२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१२३ः

शालाशब्दान्ते तत्पुरुषे समासे नपुंसकलिङ्गे उत्तरपदं आद्युदात्तं भवति   ।
ब्राह्मनशालं  ।
क्षत्रियशालं  ।
विभाषा सेना-सुरा-च्छाया-शाला-निशानां (*२,४.२५) इति नपुंसकलिङ्गता   ।
तत्पुरुषे इति किं ? दृढशालं ब्राह्मणकुलस्  ।
शालायां इति किं ? ब्राह्मणसेनं नपुंसके इति किं ? ब्राह्मणशाला  । ।



[#६८२]

<कन्था च>#   । । PS_६,२.१२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१२४ः

तत्पुरुषे समासे नपुंसकलिङ्गे कन्थाशब्दः उत्तरपदं आद्युदात्तं भवति   ।
सौशमिकन्थं  ।
आह्वकन्थं  ।
चप्पकन्थं  ।
सञ्ज्ञायां कन्थोशीनरेषु (*२,४.२०) इति नपुंसकलिङ्गता   ।
षष्ठीसमासा एते   ।
नपुंसके इत्येव, दाक्षिकन्था  । ।



<आदिश्चिहणादीनां>#   । । PS_६,२.१२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१२५ः

कन्थान्ते तत्पुरुषे समासे नपुंसकलिङ्गे चिहणादीनां आदिरुदात्तो भवति   ।
चिहणकन्थं  ।
मडरकन्थं  ।
मडुर इति केचित्पठन्ति   ।
मडुरकन्थं  ।
चिहण   ।
मडर   ।
मडुर   ।
वैतुल   ।
पटत्क   ।
चैत्तलिकर्णः   ।
वैतालिकर्णिः इत्यन्ये पथन्ति   ।
कुक्कुट   ।
चिक्कण   ।
चित्कण इत्यपरे पथन्ति   ।
आदिः इति वर्तमाने पुनरादिग्रहणं पूर्वपदाद्युदात्तार्थं  । ।



<चेल-खेट-कटुक-काण्डं गर्हायाम्>#   । । PS_६,२.१२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१२६ः

चेल खेट कतुक काण्ड इत्येतानि उत्तरपदानि तत्पुरुसे समासे गर्हायां गम्यमानायां आद्युदात्तानि भवन्ति   ।
पुत्रचेलं  ।
भार्याचेलं  ।
उपानत्खेटं  ।
नगरखेटं  ।
दधिकटुकं  ।
उदश्वित्कटुकं  ।
भूतकाण्डं  ।
प्रजाकाण्डं  ।
चेलाअदिसादृश्येन पुत्रादीनां गर्हा   ।
तत्र पुत्रः चेलं इव इति विगृह्य व्याघ्रादेराकृतिगणत्वादुपमितं व्याघ्रादिभिः इति समासः   ।
गर्हायां इति किं  ।
परमचेलं  । ।



<चीरं उपमानम्>#   । । PS_६,२.१२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१२७ः

चीरमुत्तरपदं उपमानवाचि तत्पुरुषे समासे आद्युदात्तं भवति   ।
वस्त्रं चीरं इव वस्त्रचीरं  ।
पटचीरं  ।
अम्बलचीरं  ।
उपमानं इति किं ? परमचीरं  । ।



<पलल-सूप-शाकं मिश्रे>#   । । PS_६,२.१२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१२८ः

पलल सूप शाक इत्येतान्युत्तरपदानि मिश्रवाचिनि तत्पुरुषे समासे आद्युदात्तनि भवति   ।
गुडपललं  ।
घृतपललं  ।
घृतसूपः   ।
मूलकसूपः   ।
घृतशाकं  ।
मुद्गशाकं  ।
गुडेन मिश्रं पललं गुडपललं  ।
भक्षेण मिश्रीकरणं (*२,१.३५) इति समासः   ।
मिश्रे इति किं ? परमपललं  । ।



[#६८३]

<कूलसूदस्थलकर्षाः सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_६,२.१२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१२९ः

कूल सूद स्थल कर्ष इत्येतानि उत्तरपदानि तत्पुरुषे समासे सञ्ज्ञायां विषये आद्युदात्तनि भवन्ति   ।
दाक्षिकूलं  ।
माहकिकूलं  ।
देवसूदं  ।
भाजीसूदं  ।
दण्डायनस्थली   ।
माहकिस्थली   ।
दाक्षिकर्षः   ।
ग्रामनामधेयानि एतानि   ।
स्थालग्रहणे लिङ्गविशिष्टत्वात्स्थालीशब्दोऽपि गृह्यते   ।
जानपदकुण्ड इत्यनेन ङीष् ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? परमकूलं  । ।



<अकमधारये राज्यम्>#   । । PS_६,२.१३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१३०ः

कर्मधारयवर्जिते तत्पुरुषे समासे राज्यं इत्येतदुत्तरपदं आद्युदात्तं भवति   ।
ब्राह्मणराज्यं  ।
क्षत्रियराज्यं  ।
अकर्मधारये इति किं ? परमराज्यं  ।
चेलराज्यादिस्वरादव्ययस्वरो भवति पूर्वविप्रतिषेधेन   ।
कुचेलं  ।
कुराज्यं  । ।



<वर्ग्य-आदयश्च>#   । । PS_६,२.१३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१३१ः

वग्य इत्येवं आदीनि उत्तरपदानि अकर्मधारये तत्पुरुषे समासे आद्युदत्तानि भवन्ति   ।
वासुदेववर्ग्यः   ।
वासुदेवपक्ष्यः   ।
अर्जुनवर्ग्यः   ।
अर्नपक्ष्यः   ।
अकर्मधारये इत्येव, परमवर्ग्यः   ।
वर्ग्यादयः प्रातिपदिकेसु न पठ्यन्ते   ।
दिगादिषु तु वर्ग पूग गण पक्ष इत्येवं आदयो ये पठिताः, ते एव यत्प्रत्ययान्ता वर्ग्यादयः इह प्रतिपत्तव्या  । ।



<पुत्रः पुम्भ्यः>#   । । PS_६,२.१३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१३२ः
पुत्रशब्दः पुंशब्देभ्य उत्तरस्तत्पुरुषे आद्युदत्तो भवति   ।
कौनटिपुत्रः   ।
दामकपुत्रः   ।
माहिषकपुत्रः   ।
पुत्रः इति किं ? कौनटिमातुलः   ।
पुम्भ्यः इति किं ? गार्गीपुत्रः   ।
वात्सीपुत्रः  । ।



<न आचार्य-राज-र्त्विक्-संयुक्त-ज्ञात्य्-आख्येभ्यः>#   । । PS_६,२.१३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१३३ः

आचर्यः उपाद्यायः   ।
राजा ईश्वरः   ।
ऋत्विजो याजकाः   ।
संयुक्ताः स्त्रीसम्बन्धिनः श्यालादयः   ।
ज्ञातयो मातृपितृसम्बन्धिनो बान्धवाः   ।
आचार्याद्याख्येभ्यः परः पुत्रशब्दो नद्युदात्तो भवति आख्याग्रहणात्स्वरूपस्य पर्यायाणां विशेषाणां च ग्रहणं भवति   ।
आचार्यपुत्रः   ।
उपाध्यायपुत्रः   ।
शाकटायनपुत्रः   ।
राजपुत्रः   ।
ईश्वरपुत्रः   ।
नन्दपुत्रः   ।
ऋत्विक्पुत्रः   ।
याजकपुत्रः   ।
होतुःपुत्रः   ।
संयुक्तपुत्रः   ।
सम्बन्धिपुत्रः   ।
श्यालपुत्रः   ।
जञातिपुत्रः   ।
भ्रातुष्पुत्रः   ।
ऋतो विद्यायोनिसम्बधेभ्यः (*६,३.२३)   ।
इति षष्ठ्या अलुक्  ।
पुत्रस्वरे प्रतिषिद्धे समासान्तोदात्तत्वं एव भवति  । ।



[#६८४]

<चूर्ण-आदीन्यप्राणिषष्ठ्याः>#   । । PS_६,२.१३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१३४ः

उत्तरपदादिः इति वर्तते, तत्पुरुषे इति च   ।
चूर्णादीनि उत्तरपदानि अप्राणिवाचिनः षष्ठ्यन्तात्पराणि तत्पुरुषे समासे आद्युदात्तानि भवन्ति   ।
मुद्गचूर्णं  ।
मसूरचूर्णं  ।
अप्राणिषष्ठ्याः इति किं ? मत्स्यचूर्णं  ।
षष्ठ्याः इति किं ? परमचूर्णं  ।
चूर्ण   ।
करिप   ।
करिव   ।
शाकिन   ।
शाकट   ।
द्राक्षा   ।
तूस्त   ।
कुन्दम   ।
दलप   ।
चमसी   ।
चक्कन   ।
चौल   ।
चूर्णादिः   ।
चूर्णादीन्य्प्राण्युपग्रहातिति सूत्रस्य पाठान्तरं  ।
तत्र+उपग्रहः इति षष्ठ्यन्तं एव पूर्वाचार्योपचारेण गृह्यते  । ।



<षट्च काण्डादीनि>#   । । PS_६,२.१३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१३५ः

षट्पुर्वोक्तानि काण्डादीनि उत्तरपदानि अप्राणिषष्ठ्या आद्युदात्तनि भवन्ति   ।
काण्डं गहार्यां इत्युक्तम्, अगर्हायां अपि भवति   ।
दर्भकाण्डं  ।
शरकाण्डं  ।
चीरं उपमानं (*६,२.१२७) इत्युक्तम्, अनुपमानं अपि भवति   ।
दर्भचीरं  ।
कुशचीरं  ।
पललसूपशाकं मिश्रे (*६,२.१२८) इत्युक्तम्, अनुपमानं अपि भवति   ।
दर्भचीरं  ।
कुशचीरं  ।
पलल-सूप-शाकं मिश्रे (*६,२.१२८) इत्युक्तम्, अमिश्रेऽपि भवति   ।
तिलपललं  ।
मुद्गसूपः   ।
मूलकशाकं  ।
कूलं सञ्ज्ञायां (*६,२.१२९) इत्युक्तम्, असञ्ज्ञायां अपि भवति   ।
नदीकूलं  ।
समुद्रकूलं  ।
षटिति किं ? राजसूदः  । ।



<कुण्डं वनम्>#   । । PS_६,२.१३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१३६ः

कुण्डशब्दोऽत्र कुण्डसादृश्येन वने वर्तते   ।
कुण्डं इत्येततुत्तरपदं वनवाचि तत्पुरुषे समासे आद्युदात्तं भवति   ।
दर्भकुण्डं  ।
शरकुण्डं  ।
वनं इति किं ? मृत्कुण्डं  । ।



<प्रकृत्या भगालम्>#   । । PS_६,२.१३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१३७ः

भगालवाच्युत्तरपदं तत्पुरुषे समासे प्रकृतिस्वरं भवति   ।
कुम्भीभगालं  ।
कुम्भीकपालं  ।
कुम्भीनदालं  ।
भगालादयो मध्योदात्ताः   ।
प्रकृत्या इत्येतदधिकृतं अन्तः (*६,२.१४३) इति यावद्वेदितव्यं  । ।



<शितेर्नित्य-अबह्व्-अज्ब्-अहुव्रीहावभसत्>#   । । PS_६,२.१३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१३८ः

शितेः उत्तरपदं नित्यं यदबह्वज्भसच्छब्दवर्जितं बहुव्रीहौ समासे तत्प्रकृतिस्वरं भवति   ।
शितिपादः   ।
शित्यंसः   ।
शित्योष्ठः   ।
पादशब्दो वृषादित्वादद्युदात्तः   ।
अंसौष्ठशब्दौ च प्रत्ययस्य नित्त्वाथ् ।
शितेः इति किं ? दर्शनीयपादः   ।
नित्यग्रहणं किं ? शितिककुत्ककुदस्य वस्थायां लोपो विधीयते   ।
तत्र अवस्थाया अन्यत्र शितिककुद इति बह्वजुत्तरपदं भवति इति तेन न नित्याबह्वछ् ।
अबह्वचिति किं ? शितिललाटः   ।
बहुव्रीहौ इति किं ? शितेः पादः शितिपादः   ।
अभसतिति किं ? शितिभसद् ।
शितिशब्द आद्युदात्तः   ।
पूर्वपदप्रकृतिस्वरापवादो योगः  । ।



[#६८५]

<गति-कारक-उपपदात्कृत्>#   । । PS_६,२.१३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१३९ः

तत्पुरुषे इति वर्तते, न बहुव्रीहौ इति   ।
गतेः कारकातुपपदात्च कृदन्तं उत्तरपदं तत्पुरुषे समासे प्रकृतिस्वरं भवति   ।
प्रकारकः   ।
प्रकरणं  ।
प्रहारकः   ।
प्रहरणं  ।
कारकात्- इध्मप्रव्रश्चनः   ।
पलाशशातनः   ।
श्मश्रुकल्पनः   ।
उपपदात्- ईषत्करः   ।
दुष्करः   ।
सुकरः   ।
सर्वत्र+एव अत्र लित्स्वरः   ।
गतिकार - कोपपदातिति किं ? देवदत्तस्य कारकः देवदत्तकारकः   ।
देवदत्तस्य इति शेषलक्षण षष्ठी   ।
कृद्ग्रहणं विस्पष्टार्थं  ।
प्रपचतितराम्, प्रपचतितमां इत्यत्र तरबाद्यन्तेन समासे कृते पश्चादां  ।
तत्र सति शिष्टत्वादाम एव स्वरो भवति इत्येके   ।
प्रपचतिदेश्याद्यर्थं कृद्ग्रहणं दृश्यत एव  । ।



<उभे वनस्पत्यादिषु युगपत्>#   । । PS_६,२.१४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१४०ः

प्रकृत्या इति वर्तते   ।
वनस्पत्यादिषु समासेषु उभे पूर्वोत्तरपदे युगपत्प्रकृतिस्वरे भवतः   ।
वनस्पतिः   ।
वनपतिशब्दावाद्युदात्तौ, पारस्करप्रभृतित्वात्सुठ् ।
बृहस्पतिः   ।
बृहतां पतिः   ।
तद्बृहतोः करपत्योश्चोरदेवतयोः सुट्तलोपश्च इति सुट्तकारलोपश्च   ।
बृहदित्येतदन्तोदात्तं निपातयन्ति   ।
तस्य केचिदाद्युदात्तत्वं वर्णयन्ति   ।
शचीपतिः   ।
शचीशब्दः कृदिकारादक्तिनः इति ङीषन्तत्वादन्तोदात्तः   ।
केचित्तु शार्ङ्गरवादिसु पठन्ति तेषां आद्युदात्तः   ।
तनूनपाथ् ।
तनोतेरौणादिकः ऊप्रत्ययः, तेन तनूशब्दोऽन्तोदात्तः   ।
न पाति न पालयति वा नपात्क्विबन्तः   ।
नभ्राण्नपाद्(*६,३.७५) इत्यादिना आद्युदात्तो निपातितः   ।
तन्वा नपात्तनूनपाथ् ।
नराशंसः   ।
नरा अस्मिनासीनाः शंसन्ति, नरा एवं शंसन्ति इति वा नराशंसः   ।
न्é नये   ।
अबन्तो नरशब्दः आद्युदात्तः   ।
शंसशब्दोऽपि घञन्तः   ।
अन्येषां अपि दृश्यते (*६,३.१६७) इति दीर्घत्वं  ।
शुनःशेपः   ।
शुन इत्व शेपः अस्य इति बहुव्रीहिः   ।
तत्र शेपपुच्छलाङ्गूलेषु शुनः सञ्ज्ञायां (*६,३.२१) इति षष्ठ्या अलुक्  ।
उभावाद्युदात्तौ   ।
शण्डामर्कौ   ।
शण्डमर्कशब्दौ घञन्तत्वादाद्युदात्तौ   ।
तयोर्द्वन्द्वे अन्येषां अपि दृश्यते (*६,३.१६७) इति दीर्घत्वं  ।

[#६८६]

तृष्णावरूत्री   ।
तृष्णाशब्द आद्युदात्तः   ।
वरूत्रीशब्दो ग्रसितादिसूत्रे निपातितोऽन्तोदात्तः   ।
तत्र द्वन्द्वे दीर्घत्वं पूर्ववथ् ।
बम्बाविश्ववयसौ   ।
बम्बशब्दोऽन्तोदात्तः   ।
विश्ववयःशब्दोऽपि बहुव्रीहौ विश्वं सञ्ज्ञायां (*६,२.१०६) इति विश्वशदोऽन्तोदात्तः   ।
तयोर्द्वन्द्वे दीर्घत्वं पूर्ववथ् ।
मर्मृत्युः   ।
मरिति मृञो विच्प्रत्ययः   ।
मृत्युशब्दोऽन्तोदात्तः   ।
द्वन्द्वानामदेवताद्वन्द्वार्थोऽनुदात्ताद्युत्तरपदार्थश्च वनस्पत्यादिषु पाठः  । ।



<देवताद्वन्द्वे च>#   । । PS_६,२.१४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१४१ः

देवतावाचिनां यो द्वन्द्वस्तत्र युगपदुभे पूर्वोत्तरपदे प्रकृतिस्वरे भवतः   ।
इन्द्रासोमौ   ।
इन्द्रावरुणौ   ।
इन्द्राबृहस्पती   ।
ऋज्रेन्द्राग्र इति इन्द्रशब्दः आद्युदात्तो निपातितः   ।
सोम इति मन्प्रत्ययान्तः   ।
वरुण उनन्प्रत्ययान्तः, तेन आद्युदात्तः बृहस्पतिशब्दे वनस्पत्यादित्वात्द्वावुदात्तौ, तेन इन्द्राबृहस्पती इत्यत्र त्रय उदात्ता भवन्ति   ।
देवताग्रहणं किं ? प्लक्षन्यग्रोधौ   ।
द्वन्द्वग्रहणं किं ? अग्निष्टोमः  । ।



<न+उत्तरपदेऽनुदात्तादावपृथिवी-रुद्र-पूष-मन्थिषु>#   । । PS_६,२.१४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१४२ः

उत्तरपदेऽनुदात्तादौ पृथिवी रुद्र पूषमन्थिवर्जिते देवताद्वन्द्वे न+उभे युगपत्प्रकृतिस्वरे भवतः   ।
इन्द्राग्नी   ।
इन्द्रवायू   ।
अग्निवायुशब्दौ अन्तोदात्तौ   ।
उत्तरपदग्रहणं अनुदात्तादौ इत्युत्तरपदविशेषणं यथा स्यात्, द्वन्द्वविशेषणं मा भूतिति   ।
अनुदात्तादौ इति विधिप्रतिषेधयोः विषयविभागार्थं  ।
अपृथिव्यादिषु इति किं ? द्यावापृथिव्यौ   ।
द्यावाशब्द आद्युदात्तो निपातितः   ।
पृथिवीशब्दो ङीष्प्रत्ययान्तत्वादन्तोदात्तः   ।
रुद्र - सोमारुद्रौ   ।
रोदेर्णिलुक्च इति रुद्रशब्दो रक्प्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः   ।
पूषन्- इन्द्रापूषणौ   ।
स्वन्नुक्षन्पूषनिति पूषान्तोदात्तो निपात्यते   ।
मन्थिन्- शुक्रामन्थिनौ मन्थोऽस्य अस्ति इति मन्थी   ।
इन्नतत्वादन्तोदात्तः   ।
पृथिव्यादिषु तु उभे युगपत्प्रकृतिस्वरे भवत एव  । ।



<अन्तः>#   । । PS_६,२.१४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१४३ः
अन्तः इत्यधिकारः   ।
यदित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामस्तत्र समासस्य+उत्तरपदस्य अन्तः उदात्तः भवति इत्येवं तद्वेदितव्यं  ।
वक्ष्यति थाथघञ्क्ताजबित्रकाणां (*६,२.१४४) इति   ।
सुनीथः   ।
अवभृथः  । ।



[#६८७]

<थ-अथ-घञ्-क्त-अज्-अब्-इत्र-काणाम्>#   । । PS_६,२.१४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१४४ः

थ अथ घञ्क्त अचपित्र क इत्येवं अन्तानां उत्तरपदानां गतिकारकोपपदात्परेषां अन्तः उदात्तो भवति   ।
सुनीथः   ।
अवभृथः   ।
हनिकुषिनीरमिकाशिभ्यः क्थनिति अवे भृञः इति च क्थन्प्रत्ययान्तावेतौ   ।
तत्र कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेन आद्युदात्तं उत्तरपदं स्याथ् ।
अथ - आवसथः उपवसथः   ।
उपसर्गे वसेः इति अथन्प्रत्ययः घञ्- प्रभेदः   ।
काष्ठभेदः   ।
रज्जुभेदः   ।
क्त - दूरादागतः   ।
आतपशुष्कः   ।
विशुष्कः   ।
अच्- प्रक्षयः   ।
प्रजयः   ।
क्षयो निवासे (*६,१.२०१) जयः करणं (*६,१.२०२) इति च आद्युदात्तौ क्षयजयशब्दौ प्रयोजयतः   ।
अप्- प्रलवः   ।
प्रसवः   ।
इत्र - प्रलवित्रं  ।
प्रसवित्रं  ।
क - गोवृषः   ।
खरीवृषः   ।
गां वर्षति, खरीं वर्षति इति मूलविभुजादित्वात्कप्रत्ययः   ।
प्रवृषः   ।
प्रहृषः   ।
इगुपध इति कप्रत्ययः   ।
वृषादीनां च (*६,१.२०३) इति वृषशब्दः आद्युदात्तः   ।
गतिकारकोपपदातित्येव, सुस्तुतं भवता   ।
कर्मप्रवचनीये अव्ययस्वरः एव भवति  । ।



<सु-उपमानात्क्तः>#   । । PS_६,२.१४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१४५ः

सु इत्येतस्मादुपमानाच्च परं क्तान्तं उत्तरपदं अन्तोदात्तं भवति   ।
सुकृतं  ।
सुभुक्तं  ।
सुपीतं  ।
उपमानात्- वृकावलुप्तं  ।
शशप्लुतं  ।
सिंहविनर्दितं  ।
सुशब्दात्गतिरनन्तरः (*६,२.४९) इति प्राप्ते उपमाना दपि तृतीया कर्मणि (*६,२.४८) इत्ययं अपवादः   ।
गतिकारकोपपदातित्येव, सुस्तुतं भवता  । ।



<सञ्ज्ञायां अनाचितादीनाम्>#   । । PS_६,२.१४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१४६ः

सञ्ज्ञायां विषये गतिकारकोपपदाद्क्तान्तं उत्तरपदं अन्तोदात्तं भवति आचितादीन्वर्जयित्वा   ।
सम्भूतो रामायणः   ।
उपहूतः शाकल्यः   ।
परिजग्धः कौण्डिन्यः   ।
सम्भूतः इति प्रत्यर्थात्भवतेः कर्मणि क्तः   ।
गतिरनन्तरः (*६,२.४९) इत्यत्र हि कर्मणि इत्यनुवर्तते, तद्बाधनार्थं चेदं  ।
धनुष्खाता नदी   ।
कुद्दालखातं नगरं  ।
हस्तिमृदिता भूमिः   ।
तृतीया कर्मणि (*६,२.४८) इति प्राप्तिरिह बाध्यते   ।
अनाचितादीनां इति किं ? आचितं  ।
अप्र्याचितं  ।
आस्वापितं  ।
परिगृहीतं  ।
नरुक्तं  ।
प्रतिपन्नं  ।
प्राश्लिष्टं  ।
उपहतं  ।
उपस्थितं  ।
संहिताऽगवि   ।
संहिताशब्दो यदा गोरन्यस्य सञ्ज्ञा तदा अन्तोदत्तो न भवति   ।
यदा तु गोः सञ्ज्ञा तदा अन्तोदात्त एव  । ।



<प्रवृद्धादीनां च>#   । । PS_६,२.१४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१४७ः

प्रवृद्धादीनां च क्तान्तं उत्तरपदं अन्तोदात्तं भवति   ।
प्रवृद्धं यानं  ।
प्रवृद्धो वृषलः   ।
प्रयुक्ताः सक्तवः आकर्षे अवहितः   ।
अवहितो भोगेसु   ।
खट्वारूढः   ।
कविशस्तः   ।
यानदीनां अत्र गणे पाठः प्रायोवृत्तिप्रदर्शनार्थः, न विषयनियमार्थः   ।
यानादिभ्योऽन्यत्र अपि तेषां अन्तोदात्तत्वं भवत्येव   ।
विषयनियमार्थ एव+इत्येके   ।
असञ्ज्ञार्थोऽयं आरम्भः   ।
आकृतिगणश्च प्रवृद्धादिर्द्रष्तव्यः   ।
तेन पुनरुत्स्यूतं वासो देयम्, पुनर्निष्कृतो रथः इत्येवं आदि सिद्धं भवति  । ।



[#६८८]

<कारकाद्दत्त-श्रुतयोरेव आशिषि>#   । । PS_६,२.१४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१४८ः

सञ्ज्ञायां इति वर्तते, क्तः इति च   ।
सञ्ज्ञायां विषये आशिषि गम्यमानायां कारकादुत्तरयोः दत्तश्रुतयोरेव क्तान्तयोरन्त उदात्तो भवति   ।
देवा एनं देयासुः देवदत्तः   ।
विष्णुरेनं श्रूयात्विष्णुश्रुतः   ।
कारकातिति किं ? कारकान्नियमो मा भूथ् ।
सम्भूतो रामायणः   ।
दत्तश्रुतयोः इति किं ? देवपालितः   ।
एतस्मान्नियमादत्र सञ्ज्ञायां अनाचितादीनां (*६,२.१४६) इत्यन्तोदात्तत्वं न भवति   ।
तृतीया कर्मणि (*६,२.४८) इत्येव अत्र भवति   ।
एवकारकरणं किं ? कारकावधारणं यथा स्यत्, दत्तश्रुतावधारणं मा भूथ् ।
अकारकादपि दत्तश्रुतयोरन्त उदात्तो भवति   ।
संश्रुतः   ।
विश्रुतः   ।
आशिषि इति किं ? अनाअशिषि नियमो मा भूथ् ।
देवैः खाता देवखाता   ।
कारकाद्दत्तश्रुतयोराशिस्येव इत्येवं अत्र नियम इष्यते   ।
तेन आहतो नदति देवदत्तः इत्यत्र न भवति   ।
देवदत्त इति कस्यचिच्छङ्खस्य नाम   ।
तत्र तृतीया कर्मणि (*६,२.४८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं एव भवति  । ।



<इत्थंभूतेन कृतं इति च>#   । । PS_६,२.१४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१४९ः

इमं प्रकारमापन्न इत्थम्भूतः   ।
इत्थंभूतेन कृतं इत्येतस्मिन्नर्थे यः समसो वर्तते तत्र क्तान्तं उत्तरपदं अन्तोदात्तं भवति   ।
सुप्तप्रलपितं  ।
उन्मत्तप्रलपितं  ।
प्रमत्तगीतं  ।
विपन्नश्रुतं  ।
कृतं इति क्रियासामान्ये करोतिर्वर्तते, नाभूतप्रादुर्भाव एव   ।
तेन प्रलपिताद्यपि कृतं भवति   ।
तृतीया कर्मणि (*६,२.४८) इत्यस्य अयं अपवादः   ।
भावे तु यदा प्रलपितादयस्तदा थाथादिस्वरेण+एव सिद्धं अन्तोदात्तत्वं भवति  । ।



<अनो भाव-कर्म-वचनः>#   । । PS_६,२.१५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१५०ः

अनप्रत्ययान्तं उत्तरपदं भाववचनं कर्मवचनं च कारकात्परमन्तोदात्तं भवति   ।
ओदनभोजनं सुखं  ।
पयःपानं सुखं  ।
चन्दनप्रियङ्गुकालेपनं सुखं  ।
कर्मवचनः - राजभोजनाः शालयः   ।
राजच्छादनानि वसांसि   ।
कर्मणि च येन संस्पर्शात्कर्तुः शरीरसुखं (*३,३.११६) इत्ययं योगः उभयथा वर्ण्यते   ।
कर्मण्युपपदे भावे ल्युड्भवति, कर्मण्यभिधेये ल्युड्भवति इति   ।
तत्र पूर्वस्मिन्सूत्रार्थे भाववचनोदाहरणानि, उत्तरत्र कर्मवचनोदाहरणानि   ।
अनः इति किं ? हस्तहार्यमुदश्विथ् ।
भावकर्मवचनः इति किं ? दन्तधावनं  ।
करणे ल्युठ् ।
कारकातित्येव   ।
निदर्शनं  ।
अवलेखनं  ।
सर्वेसु प्रत्युदाहरणेषु प्रकृतिस्वरो भवति  । ।



[#६८९]

<मन्-क्तिन्-व्याख्यान-शयन-आसन-स्थान-याजक-आदि-क्रीताः>#   । । PS_६,२.१५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१५१ः

मन्नन्तं क्तिन्नन्तं व्याख्यान शयन स्थान इत्येतानि याजकादयः क्रीतशब्दश्च+उत्तरपदं अनतोदात्तं भवति   ।
मन्- रथवर्त्म   ।
शकटवर्त्म   ।
क्तिन्- पाणिनिकृतिः   ।
आपिशलिकृतिः   ।
व्याख्यान - ऋगयनव्याख्यानं  ।
छन्दोव्याख्यानं  ।
शयन - राजशयनं  ।
ब्राह्मणशयनं  ।
आसन - राजासनं  ।
ब्राह्मणासनं  ।
स्थान - गोस्थानं  ।
अश्वस्थानं  ।
याजकादिः - ब्राह्मणयाजकः   ।
क्षत्रिययाजकः   ।
ब्राह्मणपूजकः   ।
क्षत्रियपूजकः   ।
याजकादयो ये याजकदिभिश्च (*२,२.९) इति षष्ठीसमासार्थाः पठ्यन्ते त एव+इह गृह्यन्ते   ।
क्रीत - गोत्रीतः   ।
अश्वक्रीतः   ।
कृत्स्वरापवादोऽयं योगः   ।
क्रीतशब्दे तु तृतीया कर्मणि (*६,२.४८) इत्यस्य अपवादः   ।
व्याख्यानशयनासनस्थानानां अभावकर्मार्थं ग्रहणं  ।
कारकातित्येव, प्रकृतिः   ।
प्रहृतिः  । ।



<सप्तम्याः पुण्यम्>#   । । PS_६,२.१५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१५२ः

सप्तम्यन्तात्परं पुण्यं इत्येतदुत्तरपदं अन्तोदात्तं भवति   ।
अध्ययने पुण्यं अध्ययनपुण्य   ।
वेदे पुण्य वेदपुण्यं  ।
सप्तमी इति योगविभागात्समासः   ।
तत्पुरुषे तुल्यार्थ इति पूर्वपदकृतिस्वरत्वं प्राप्तं इत्यन्तोदात्तत्वं विधीयते   ।
उणादीनां तु व्युत्पत्तिपक्षे कृत्स्वरेण आद्युदात्तः पुण्यशब्दः स्यातिति   ।
सप्तम्याः इति किं ? वेदेन पुण्यं वेदपुन्यं  । ।



<ऊनार्थ-कलहं तृतीआयाः>#   । । PS_६,२.१५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१५३ः

ऊनार्थान्युत्तरपदानि कलहशब्दश्च तृतीयान्तात्पराण्यनतोदात्तानि भवन्ति   ।
माषोनं  ।
कार्षापणोनं  ।
माषविकलं  ।
कार्षापणविकलं  ।
कलह - असिकलहः   ।
वाक्कलहः   ।
तृतीयापूर्वपदप्रकृतिस्वरापवदो योगः   ।
अत्र केचिदर्थे इति स्वरूपग्रहणं इच्छन्ति   ।
धान्येन अर्थो धान्यार्थः   ।
ऊनशब्देन+एव त्वर्थनिर्देशर्थेन तदर्थानां ग्रहणं इति प्रतिपदोक्तत्वादेव तृतीयासमासपरिग्रहे सिद्धे तृतीयाग्रहणं विस्पष्टार्थं  । ।



<मिश्रं च अनुपसर्गं असन्धौ>#   । । PS_६,२.१५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१५४ः

तृतीया इति वर्तते   ।
मिश्र इत्येतदुत्तरपदं अनुपसर्गं तृतीयान्तात्परं अन्तोदात्तं भवति असन्धौ गम्यमाने   ।
गुडमिश्राः   ।
तिलमिश्राः   ।
सर्पिर्मिश्राः   ।
मिश्रं इति किं ? गुडधानाः   ।
अनुपसर्गं इति किं ? गुडसंमिश्राः   ।
इह अनुपसर्गग्रहणं ज्ञापकं अन्यत्र मिश्रगहणे सोपसर्गग्रहणस्य   ।
तेन मिश्रश्लक्ष्णैः इति सोपसर्गेण अपि मिश्रशब्देन तृतीयासमासो भवति   ।
असन्धौ इति किं ? ब्राह्मणमिश्रो राजा   ।
ब्राह्मणैः सह संहितः ऐकार्थ्यां आपन्नः   ।
सन्धिः इति हि पणबन्धेन ऐकार्थ्यं उच्यते   ।
केचित्पुनराहुः गृह्यमाणविशेषा प्रत्यासत्तिः सन्धिः इति   ।
अत्र राज्ञो ब्राह्मणैः सह देशप्रत्यासत्तावपि सत्यां मूर्तिविभागो गृह्यते इति ब्राह्मणमिश्रो रजा इति प्रत्युदाह्रियते   ।

[#६९०]

उदाहरणेष्वविभागापत्तिरेव गुडमिश्राः इति  । ।



<नञो गुणप्रतिषेधे सम्पाद्य्-अर्ह-हित-अलमर्थास्तद्धिताः>#   । । PS_६,२.१५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१५५ः

सम्पादि अर्ह हित अलं इत्येवं अर्था ये तद्धिताः तदन्तानि उत्तरपदानि नञो गुणप्रतिषेधे वर्तमानात्पराणि अन्तोदात्तानि भवन्ति   ।
सम्पादि-कर्णवेष्टकाभ्यां सम्पादि मुखं कार्णवेष्टकिकम्, न कार्णवेष्टकिकं अकार्णवेष्टकिकं  ।
अर्हं - छेदमर्हति छैदिकः, न छैदिकः अच्छैदिकः   ।
हित - वत्सेभ्यो हितः वत्सीयः, न वर्सीयः अवर्सीयः   ।
अलमर्थ - सन्तापाय प्रभवति सान्तापिकः, न सान्तापिकः असान्तापिकः   ।
नञः इति किं ? गर्दभरथं अर्हति, गार्दभरथिकः   ।
विगार्दभरथिकः   ।
गुणप्रतिषेधे इति किं ? गार्दभरथिकादन्यः अगार्दभरथिकः   ।
गुण इति तद्धितार्थप्रवृत्तिनिमित्तं सम्पादित्वाद्युच्यते   ।
तत्प्रतिषेधो यत्र+उच्यते समासे तत्र अयं विधिः कर्नवेष्टकाभ्यां  ।
सम्पादि मुखं इति   ।
सम्पाद्यर्हहितालमर्थाः इति किं ? पाणिनीयं अधीते पाणिनीयः, न पाणिनीयः अपाणिनीयः   ।
तद्धिताः इति किं ? अन्यां वोढुमर्हति कन्यावोढा, न वोढा अवोढा   ।
अर्हे कृत्यतृचश्च (*३,३.१६९) इति तृच् । ।



<य-यतोश्च अतदर्थे>#   । । PS_६,२.१५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१५६ः

य यतित्येतौ यौ तद्धितावतदर्थे वर्तते तदन्तस्य+उत्तरपदस्य नञो गुणप्रतिषेधविषयादन्त उदात्तो भवति   ।
पाशानां समूहः पाश्या, न पाश्या अपाश्या   ।
अतृण्या   ।
यत्- दन्तेषु भवं दन्त्यम्, न दन्त्यं अदन्त्यं  ।
अकर्ण्यं  ।
अतदर्थे इति किं ? पादार्थमुदकं पाद्यम्, न पाद्यं अपाद्यं  ।
तद्धिता इत्येव, अदेयं  ।
गुणप्रतिषेधे इत्येव, दन्त्यादन्यददन्त्यं  ।
निरनुबन्धकैकानुबन्धकयोर्ययतोर्ग्रहणादिह न भवति, वामदेवाड्ड्यड्ड्यौ (*४,२.५) वामदेव्यम्, न वामदेव्यं अवामदेव्यं इति  । ।



<अच्-कावशक्तौ>#   । । PS_६,२.१५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१५७ः

अच्क इत्येवं अन्तं अशक्तौ गम्यमानायां उत्तरपदं नञः परमन्तोदत्तं भवति   ।
अपचः यः पक्तुं न शक्नोति   ।
अजयः   ।
कः खल्वपि - अविक्षिपः   ।
अविलिखः   ।
अशक्तौ इति किं ? अपचो दीक्षितः   ।
अपचः परिव्राजकः  । ।



<आक्रोशे च>#   । । PS_६,२.१५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१५८ः

आक्रोशे च गम्यमाने नञः उत्तरमच्कान्तं अन्तोदात्तं भवति   ।
अपचोऽयं जाल्नमः अपठोऽयं जाल्मः   ।
पक्तुं पठितुं शक्तोऽप्येवं आक्रुश्यते   ।
अविक्षिपः   ।
अविलिखः  । ।



[#६९१]

<सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_६,२.१५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१५९ः

अक्रोशे गम्यमाने नञः परं उत्तरपदं सञ्ज्ञायां वर्तमानं अन्तोदात्तं भवति   ।
अदेवदत्तः   ।
अयज्ञदत्तः   ।
अविष्णुमित्रः  । ।



<कृत्य-उक-इष्णुच्-चार्व्-आदयश्च>#   । । PS_६,२.१६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१६०ः

कृत्य उक इष्णुचित्येवं अन्ताश्चार्वादयश्च नञः उत्तरेऽन्तोदात्ताः भवन्ति   ।
कृत्य - अकर्तव्यं  ।
अक-रणीयं  ।
उक - अनागामुकं  ।
अनपलाषुकं  ।
इष्णुच्- अनलङ्करिष्णुः   ।
अनिराकरिष्णुः   ।
इष्णुज्- ग्रहणे कर्तरि भुवः खिष्णुच्(*३,२.५७) इत्यस्य द्व्यनुबन्धकस्य अपि ग्रहणं इकारादेर्विधानसामर्थ्याद्भवति   ।
अनाढ्यम्भविष्णुः   ।
असुभगम्भविष्णुः   ।
चार्वादयः - अचारुः   ।
असाधुः   ।
अयौधिकः   ।
अवदान्यः   ।
चारु   ।
साधु   ।
यौधिक   ।
अनङ्गमेजय   ।
अत्र द्वितीये नञ्समासेऽन्तोदात्तत्वं  ।
अननङ्गमेजयः   ।
वदान्य   ।
अकस्माथ् ।
अत्र अपि द्वितीये नञ्समासेऽन्तोदात्तत्वं  ।
अनकस्माथ् ।
अवर्तमानवर्धमानत्वरमाणध्रियमाण. रोचमानशोभमानाः सञ्ज्ञायां  ।
एते वर्तमानादयः सञ्ज्ञायां द्रष्दव्याः   ।
विकारसदृशे व्यस्तसमस्ते   ।
अविकारः   ।
असदृशः   ।
अविकारसदृशः   ।
गृहपति   ।
गृहपतिक   ।
राजाह्नोश्छन्दसि   ।
अराजा   ।
अनहः   ।
भाषायां नञ्स्वर एव भवति  । ।



<विभाषा तृन्न्-अन्न-तीक्ष्ण-शुचिषु>#   । । PS_६,२.१६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१६१ः

तृन्नन्त अन्न तीक्ष्ण शुचि इत्येतेषु नञ उत्तरेषु विभाषा अन्तः उदात्तो भवति   ।
तृन्- अकर्ता, अकर्ता   ।
अन्न - अनन्नम्, अनन्नं  ।
तीक्ष्ण - अतीक्ष्णम्, अतीक्ष्णं  ।
शुचि - अशुचिः, अशुचिः   ।
पक्षेऽव्ययस्वर एव भवति  । ।



<बहुव्रीहाविदम्-एतत्-तद्भ्यः प्रथम-पूरनयोः क्रियागणने>#   । । PS_६,२.१६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१६२ः

बहुव्रीहौ समासे इदं एतद्तदित्येतेभ्यः उत्तरस्य प्रथमशब्दस्य पूरणप्रत्ययान्तस्य च क्रियागणने वर्तमानस्य अनतः उदात्तः भवति   ।
इदं प्रथमं गमनं भोजनं वा यस्य स इदंप्रथमः   ।
इदंद्वितीयः   ।
इदंतृतीयः   ।
एतत्प्रथमः   ।
एतद्द्वितीयः   ।
एतत्तृतीयः   ।
तत्प्रथमः   ।
तद्द्वितीयः   ।
तत्तृतीयः   ।
बहुव्रीहौ इति किं  ।
अनेन प्रथमः इदंप्रथमः   ।
तृतीया इति योगविभागात्समासः   ।
इदमेतत्तद्भ्यः इति किं ? यत्प्रथमः   ।
प्रथमपूरणयोः इति किं ? तानि बहून्यस्य तद्बहुः   ।
क्रियागणने इति किं ? अयं प्रथम एषां ते इदंप्रथमाः   ।
द्रव्यगणनं एतथ् ।
गणने इति किं ? अयं प्रथम एषां ते इदंप्रथमाः   ।
इदम्प्रधाना इत्यर्थः   ।
उत्तरपदस्य कार्यित्वात्कपि पूर्वं अन्तोदात्तं भवति   ।
इदम्प्रथमकाः   ।
बहुव्रीहौ इत्येतत्वनं समासे (*६,२.१७८) इति प्रागेतस्मादधिकृतं वेदितव्यं  । ।



[#६९२]

<सङ्ख्यायाः स्तनः>#   । । PS_६,२.१६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१६३ः
सङ्ख्यायाः परः स्तनशब्दो बहुव्रीहौ समासेऽन्तोदात्तो भवति   ।
द्विस्तना   ।
त्रिस्तना   ।
चतुःस्तना   ।
सङ्ख्यायाः इति किं ? दर्शनीयस्तना   ।
स्तनः इति किं ? द्विशिराः  । ।



<विभाषा>#   । । PS_६,२.१६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१६४ः

छन्दसि विषये बहुव्रीहौ समासे सङ्ख्यायाः परः स्तनशब्दो विभासाऽन्तोदात्तो भवति   ।
द्विस्तनां करोति द्यावापृथिव्योर्दोहाय चतुःस्तनां करोति पशूनां दोहायाष्टस्तनां करोति छन्दसां दोहाय  । ।



<सञ्ज्ञायां मित्र-अजिनयोः>#   । । PS_६,२.१६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१६५ः

सञ्ज्ञायां विषये बहुव्रीहौ समासे मित्र अजिन इत्येतयोः उत्तरपदयोः अन्तः उदात्तो भवति   ।
देवमित्रः   ।
ब्रह्ममित्रः   ।
वृकाजिनः   ।
कूलाजिनः   ।
कृष्णाजिनः   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? प्रियमित्रः   ।
महाजिनः   ।
ऋषिप्रतिषेधो मित्रे   ।
विश्वामित्र ऋषिः  । ।



<व्यवायिनोऽन्तरम्>#   । । PS_६,२.१६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१६६ः

व्यवायी व्यवधाता, तद्वाचिनः प्रमनतरं बहुव्रीहौ समासे अन्तोदात्तं भवति   ।
वस्त्रान्तरः   ।
पटान्तरः   ।
कम्बलान्तरः   ।
वस्त्रमन्तरं व्यवधायकं यस्य स वस्त्रान्तरः   ।
वस्त्रव्यवधायकः इत्यर्थः   ।
व्यवायिनः इति किं ? आत्मान्तरः   ।
आत्मा स्वभावोऽन्तरोऽन्यो यस्य असौ आत्मान्तरः  । ।



<मुखं स्वाङ्गं>#   । । PS_६,२.१६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१६७ः

मुखं उत्तरपदं स्वाङ्गवाचि बहुव्रीहौ समासेऽन्तोदात्तं भवति   ।
गौरमुखः   ।
भद्रमुखः   ।
स्वाड्गं इति किं ? दीर्घमुखा शाला   ।
स्वाङ्गमद्रवादिलक्षणं इह गृह्यते  । ।



[#६९३]
<न अव्यय-दिक्शब्द-गो-महत्-स्थूल-मुष्टि-पृथु-वत्सेभ्यः>#   । । PS_६,२.१६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१६८ः

अव्यय दिक्शब्द गो महत्स्थूल मुष्टि पृथु वत्स इत्येतेभ्यः परं मुखं स्वाङ्गवाचि बहुव्रीहौ समासे न अन्तोदात्तं भवति   ।
अव्यय - उच्चैर्मुखः   ।
नीचैर्मुखः   ।
दिक्शब्द - प्राङ्मुखः   ।
प्रत्यङ्मुखः   ।
गो - गोमुखः   ।
महत्- महामुखः   ।
स्थूल - स्थूलमुखः   ।
मुष्टि - मुष्टिमुखः   ।
पृथु - पृथुमुखः   ।
वत्स - वत्समुखः   ।
पूर्वपदप्रकृतिस्वरो यथायोगं एषु भवति   ।
गोमुष्टिवत्सपूर्वस्य+उपमानलक्षणो विकल्पः पूर्वविप्रतिषेधेन बाध्यते  । ।



<निष्ठा-उपमानादन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,२.१६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१६९ः

निष्ठान्तातुपमानवाचिनश्च मुखं स्वाङ्गं उत्तरपदं अन्यतरस्यां बहुव्रीहौ समासेऽन्तोदात्तं भवति   ।
प्रक्षालितमुखः, प्रक्षालितमुखः, प्रक्षालितमुखः   ।
यदा+एतदुत्तरपदान्तोदात्तत्वं न भवति तदा निष्ठोपसर्गपूर्वं अन्यतरस्यां (*६,२.११०) इति पक्षे पूर्वपदान्तोदात्तत्वं, तदभावपक्षेऽपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन गतिस्वरः इति त्रीण्युदाहरणानि भवन्ति   ।
उपमानात्- सिंहमुखः, सिंहमुखः   ।
व्याघ्रमुखः, व्याघ्रमुखः  । ।



<जाति-काल-सुख-आदिभ्योऽनाच्छादनात्क्तोऽकृत-मित-प्रतिपन्नाः>#   । । PS_६,२.१७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१७०ः

जातिवाचिनः आच्छादनवर्जितात्कालवाचिनः सुखादिभ्यश्च परं क्तान्तं कृतमितप्रतिपन्नान्वर्जयित्वा बहुव्रीहौ समासेऽन्तोदात्तं भवति   ।
सारङ्गजग्धः   ।
पलाण्डुभक्षितः   ।
सुरापीतः   ।
काल - मासजातः   ।
संवत्सरजातः   ।
द्व्यहजातः   ।
त्र्यहजातः   ।
सुखादिभ्यः - सुखजातः   ।
दुःखजातः   ।
तृप्रजातः   ।
जात्यादिभ्यः इति किं ? पुत्रजातः   ।
आहिताग्न्यादित्वात्परनिपातः   ।
अनाच्छादनातिति किं ? वस्त्रच्छन्नः   ।
वसनच्छन्नः   ।
अकृतमितप्रतिपन्नाः इति किं ? कुण्डकृतः   ।
कुण्डमितः   ।
कुण्डप्रतिपन्नः   ।
एतेसु बहुव्रीहिषु निष्ठान्तस्य पूर्वनिपातो न भवत्येव अस्मादेव ज्ञापकाथ् ।
प्रत्युदाहरणेषु पूर्वपदप्रकृतिस्वरो योजयितव्यः   ।
सुखादयस्तृतीयेऽध्याये पठ्यन्ते  । ।



<वा जाते>#   । । PS_६,२.१७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१७१ः

जातशब्दे उत्तरपदे वा अन्त उदात्तो भवति बहुव्रीहौ समासे जातिकालसुखादिभ्यः   ।
दन्तजातः, दन्तजातः   ।
स्तनजातः, स्तनजातः   ।
कालात्- मासजातः, मासजातः   ।
संवत्सरजातः, संवत्सरजातः   ।
सुखादिभ्यः - सुखजातः, सुखजातः   ।
दुःखजातः, दुःखजातः  । ।



[#६९४]

<नञ्-सुभ्याम्>#   । । PS_६,२.१७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१७२ः

नञ्सुभ्यां परं उत्तरपदं बहुव्रीहौ समासेऽन्तोदात्तं भवति   ।
अयवो देशः   ।
अव्रीहिः   ।
अमाषः   ।
सुयवः   ।
सुव्रीहिः   ।
सुमाषः   ।
समासस्य+एतदन्तोदात्तत्वं इष्यते   ।
समासान्ताश्च अवयवा भवन्ति इति अनृचः, बह्वृचः इत्यत्र कृते समासान्तेऽन्तोदात्तत्वं भवति  । ।



<कपि पूर्वम्>#   । । PS_६,२.१७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१७३ः

नञ्सुभ्या कपि परतः पूर्वं अन्तोदात्तं भवति   ।
अकुमारीको देशः   ।
अवृषलीकः   ।
अब्रह्मबन्धूकः   ।
सुकुमारीकः   ।
सुवृषलीकः   ।
सुब्रह्मबन्धूकः  । ।



<ह्रस्वान्तेऽन्त्यात्पूर्वम्>#   । । PS_६,२.१७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१७४ः

ह्रस्वोऽन्तो यस्य तदिदं ह्रस्वान्तं उत्तरपदं समासो वा, तत्र अन्त्यात्पूर्वं उदात्तं भवति कपि परतो नञ्सुह्यां परं बहुव्रीहौ समासे   ।
अयवको देशः   ।
अव्रीहिकः   ।
अमाषकः   ।
सुयवकः   ।
सुव्रीहिकः सुमाषकः   ।
पूर्वं इति वर्तमने पुनः पूर्वग्रहणं प्रवृत्तिभेदेन नियमप्रतिपत्त्यर्थम्, ह्रस्वान्तेऽन्त्यात्पूर्वं उदात्तं भवति, न कपि पूर्वं इति   ।
तेन अज्ञकः, सुज्ञकः इत्यत्र कबन्तस्य+एव अन्तोदात्तत्वं भवति  । ।



<बहोर्नञ्वदुत्तरपदभूम्नि>#   । । PS_६,२.१७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१७५ः

उतरपदार्थबहुत्वे यो बहुशब्दो वर्तते तस्मात्नञ इव स्वरो भवति   ।
नञ्सुभ्यां (*६,२.१७२) इत्युक्तम्, बहोरपि तथा भवति   ।
बहुयवो देशः बहुव्रीहिः   ।
बहुतिलः   ।
कपि पूर्वं (*६,२.१७३) इत्युक्तम्, बहोरपि तथा भवति   ।
बहुकुमारीको देशः   ।
बहुवृषलीकः   ।
बहुब्रह्मबन्धूकः   ।
ह्रस्वान्तेऽन्तोऽन्त्यात्पूर्वं (*६,२.१७४) इत्युक्तम्, बहोरपि तथा भवति   ।
बहुयवको देशः   ।
बहुव्रीहिकः   ।
बहुमाषकः   ।
नञो जरमरमित्रमृताः (*६,२.११६) इत्युक्तम्, बहोरपि तथा भवति   ।
बहुजरः   ।
बहुमरः   ।
बहुमित्रः   ।
बहुमृतः   ।
उत्तरपदभूम्नि इति किं ? बहुषु मनः अस्य बहुमनाः अयं  । ।



<न गुणादयोऽवयवाः>#   । । PS_६,२.१७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१७६ः

बुणादयोऽवयववाचिनो बहोरुत्तरे बहुव्रीहौ नान्तोदात्ताः भवन्ति बहुगुणा रज्जुः   ।
बह्वक्षरं पदं  ।
बहुच्छन्दो मानं  ।
बहुसूक्तः   ।
बह्वध्यायः   ।
गुणादिराकृतिगणो द्रष्टव्यः   ।
अवयवाः इति किं ? बहुगुणो ब्राह्मणः   ।
अध्ययनश्रुतसदाचारदयोऽत्र गुणाः  । ।



[#६९५]

<उपसर्गात्स्वाङ्गं ध्रुवं अपर्शु>#   । । PS_६,२.१७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१७७ः

उपसर्गात्स्वाङ्गं ध्रुवं पर्शुवर्जितं अन्तोदात्तं भवति बहुव्रीहौ समासे   ।
प्रपृष्ठः   ।
प्रोदरः   ।
प्रललाटः   ।
ध्रुवं इत्येकरूपं उच्यते, ध्रुवं अस्य शीतं इति यथा   ।
सततं यस्य प्रगतं पृष्ठं बह्वति स प्रपृष्ठः   ।
उपसर्गातिति किं ? दर्शनीयललाटः   ।
स्वाङ्गं इति किं ? प्रशाखो वृक्षः   ।
ध्रुवं इति किं ? उद्बाहुः क्रोशति   ।
अपर्शु इति किं ? उत्पर्शुः   ।
विपर्शुः  । ।



<वनं समासे>#   । । PS_६,२.१७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१७८ः

समासमात्रे वनं इत्येतदुत्तरपदं उपसर्गात्परमन्तोदात्तं भवति   ।
प्रवणे यष्टव्यं  ।
निर्वणे प्रणिधीयते   ।
प्रनिरन्तः इति णत्वं  ।
समासग्रहणं समासमात्रपरिग्रहार्थम्, बहुव्रीहावेव हि स्यात् । ।



<अन्तः>#   । । PS_६,२.१७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१७९ः

अन्तःशब्दादुत्तरं वनं अन्तोदात्तं भवति   ।
अन्तर्वणो देशः   ।
अनुपसर्गार्थ आरम्भः  । ।



<अन्तश्च>#   । । PS_६,२.१८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१८०ः

अन्तःशब्दश्च उत्तरपदं उपसर्गादन्तोदात्तं भवति   ।
प्रान्तः   ।
पर्यन्तः   ।
बहुव्रीहिरयं प्रादिसमासो वा  । ।



<न नि-वि-भ्याम्>#   । । PS_६,२.१८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१८१ः

नि वि इत्येताभ्यां उत्तरोऽन्तःशब्दो न अनतोदात्तो भवति   ।
न्यन्तः   ।
व्यन्तः   ।
पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे कृते यणादेशः   ।
तत्र उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य (*८,२.४) इति स्वरितो भवति  । ।



<परेरभितोभावि मण्डलम्>#   । । PS_६,२.१८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१८२ः

परेरुत्तरं अभितोभविवचनं मण्डलं च अन्तोदात्तं भवति   ।
परिकूलं  ।
परितीरं  ।
परिमण्डलं  ।
बहुव्रीहिरयं प्रादिसमासोऽव्ययीभावो वा   ।
अव्ययीभावपक्षेऽपि हि परि-प्रत्य्-उप-अपा वर्ज्यमान-अहोरात्र-अवयवेषु (*६,२.३३) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं प्राप्तं अनेन बाध्यते   ।
अभितः इत्युभयतः   ।
अभितो भावोऽस्य अस्ति इति तदभितोभावि   ।
यच्च+एवं स्वभावं कूलादि तदभितोभाविग्रहणेन गृह्यते  । ।



[#६९६]

<प्राद्-अस्वङ्गं सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_६,२.१८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१८३ः

प्रादुत्तरपदं अस्वाङ्गवाचि सञ्ज्ञायां विषयेऽन्तोदात्तं भवति   ।
प्रकोष्ठं  ।
प्रगृहं  ।
प्रद्वारं  ।
अस्वङ्गं इति किं ? प्रहस्तं  ।
प्रपदं  ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? प्रपीठं  । ।



<निरुदकादीनि च>#   । । PS_६,२.१८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१८४ः

निरुदकादीनि च शब्दरूपाण्यन्तोदात्तानि भवन्ति   ।
निरुदकं  ।
निरुलपं  ।
निरुपलं इत्यन्ये पठन्ति   ।
निर्मशकं  ।
निर्मक्षिकं  ।
एषां प्रादिसमासो बहुव्रीहिर्वा   ।
अव्ययीभावे तु समासान्तोदात्तत्वेन+एव सिद्धं  ।
निष्कालकः   ।
निष्क्रान्तः कालकातिति कन्प्रत्ययान्तेन कालशब्देन प्रादिसमासः   ।
निष्कालिकः इत्यन्ये पथन्ति   ।
निष्पेषः   ।
दुस्तरीपः   ।
अवित्éस्त्éतन्त्रिभ्य ईः, तरीः   ।
तां पाति इति तरीपः   ।
कुत्सितः तरीपः दुस्तरीपः   ।
निस्तरीपः इति केचित्पठन्ति   ।
अपरे निस्तरीकः इति   ।
ते तरीशब्दान्ते बहुव्रीहौ कपं कुर्वन्ति   ।
निरजिनं  ।
उदजिनं  ।
उपाजिनं  ।
परेर्हस्तपादकेशकर्षाः   ।
परिहस्तः   ।
परिपादः   ।
परिकेशः   ।
परिकर्षः   ।
निरुदकादिराकृतिगणः  । ।



<अभेर्मुखम्>#   । । PS_६,२.१८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१८५ः
अभेरुत्तरं मुखं अन्तोदात्तं भवति   ।
अभिमुखः   ।
बहुव्रीहिरयं प्रादिसमासो वा   ।
अव्ययीभावे तु समासान्तोदात्तत्वेन+एव सिद्धं  ।
उपसर्गात्स्वाङ्गं (*६,२.१७७) इति सिद्धे वचनं अबहुव्रीह्यर्थं अध्रुवार्थं अस्वाङ्गार्थं च   ।
अभिमुखा शाला  । ।



<अपाच्च>#   । । PS_६,२.१८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१८६ः

अपाच्च+उत्तरं मुखं अन्तोदात्तं भवति   ।
अपमुखः   ।
अपमुखं  ।
अव्ययीभावोऽप्यत्र प्रयोजयति   ।
तत्र अपि हि परि-प्रत्य्-उप-अपा वर्ज्यमान. अहोरात्र-अव्यवेषु (*६,२.३३) इत्युक्तं  ।
योगविभागः उत्तरार्थः  । ।



<स्फिग-पूत-वीणा-अञ्जोऽध्व-कुक्षि-सीरनाम-नाम च>#   । । PS_६,२.१८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१८७ः

स्फिग पूत वीणा अञ्जसध्वन्कुक्षि इत्येतान्युत्तरपदानि सीरनामानि च नामशब्दश्च अपादुत्तराण्यन्तोदात्तनि भवन्ति   ।
अपस्फिगं  ।
अपपूतं  ।
अपवीणं  ।
अपञ्जः   ।
अपाध्वा   ।
उपसर्गादध्वनः (*५,४.८५) इति यदा समासान्तो न अस्ति तदा अनेन अन्तोदात्तत्वं भवति   ।

[#६९७]

तस्मिन्हि सत्यच्प्रत्ययस्य चित्त्वादेव सिद्धं  ।
अनित्यश्च समासान्तः इत्येतदेव ज्ञापकं  ।
अपकुक्षिः   ।
अपसीरः   ।
अपहलं  ।
अपलाङ्गलं  ।
अपनाम   ।
सर्वत्र प्रादिसमासो, बहुव्रीहिः, अव्ययीभावो वा   ।
स्फिगपूतकुक्षीणां ग्रहणं अबहुव्रीह्यर्थं अध्रुवार्थं अस्वाङ्गार्थं च  । ।



<अधेरुपरिस्थम्>#   । । PS_६,२.१८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१८८ः

अधेरुत्तरं उपरिस्थवाचि अन्तोदात्तं भवति   ।
अधिदन्तः   ।
अधिकर्णः   ।
अधिकेशः   ।
अध्यारूढो दन्तः इति प्रादिसमासः   ।
अध्यारूढो वा दन्तः इति समानाधिकरण उत्तरपदलोपी समस्सः   ।
दन्तस्य+उपरि योऽन्योः दन्तो जायते स उच्यते अधिदन्तः इति   ।
उपरिस्थं इति किं ? अधिकरणं  । ।



<अनोरप्रधानकनीयसी>#   । । PS_६,२.१८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१८९ः

अनोरुत्तरं अप्रधानवाचि कनीयः च अन्तोदात्तं भवति   ।
अनुगतो ज्येष्ठं अनुज्येष्ठः   ।
अनुमध्यमः   ।
पूर्वपदप्रधानः प्रादिसमासोऽयं  ।
अनुगतः कनीयाननुकनीयान्  ।
उत्तरपदार्थप्रधानोऽयं  ।
प्रधानार्थं च कनीयोग्रहणं  ।
अप्रधानकनीयसी इति किं ? अनुगतो ज्येष्ठः अनुज्येष्ठः  । ।



<पुरुषश्च अन्वादिष्टः>#   । । PS_६,२.१९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१९०ः

पुरुषशब्दोऽन्वादिष्टवाची च अनोरुत्तरोऽन्तोदात्तो भवति   ।
अन्वादिष्टः पुरुषः अनुपुरुषः   ।
अन्वादिष्ट अन्वाचितः कथितानुकथितो वा   ।
अन्वादिष्टः इति किं ? अनुगतः पुरुषः अनुपुरुषः  । ।



<अतेरकृत्-पदे>#   । । PS_६,२.१९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१९१ः

अतेः परमकृदन्तं पदशब्दश्च अन्तोदात्तो भवति   ।
अत्यङ्कुशो नागः   ।
अतिकशोऽश्वः   ।
अपदशब्दः खल्वपि - अतिपदा शक्वरी   ।
अकृत्पदे इति किं ? अतिकारकः   ।
अतेर्धातुलोप इति वक्तव्यं  ।
इह माभूत्, शोभनो गार्ग्यः अतिगार्ग्यः   ।
इह च यथा स्यात्, अतिक्रान्तः कारकाततिकारकः इति  । ।



<नेरनिधाने>#   । । PS_६,२.१९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१९२ः

नेः परमुत्तरपदं अन्तोदात्तं भवति अनिधाने   ।
निधानं अप्रकाशता   ।
अनिमूलं न्यक्षं  ।
नितृणं  ।
बहुव्रीहिरयं प्रादिसमासो वा   ।
अव्ययीभावे तु समासान्तोदात्तत्वेन+एव सिद्धं  ।
अनिधाने इति किं ? निवाग्वृषलः   ।
निदण्डः   ।
निहितवाक्, निहितदण्डः इत्यर्थः   ।
निशब्दोऽत्र निधानार्थं ब्रवीति   ।
प्रदयो हि वृत्तिविषये ससाधनां क्रियामाहुः  । ।



[#६९८]

<प्रतेरंश्व्-आदयस्तत्पुरुषे>#   । । PS_६,२.१९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१९३ः

प्रतेरंश्वादयस्तत्पुरुषे समासेऽन्तोदात्ताः भवन्ति   ।
प्रतिगतः अंशुः प्रत्यंशुः   ।
प्रतिजनः   ।
प्रतिराजा   ।
राजशब्दः समासान्तस्य अनित्यत्वाद्यदा टज्न अस्ति तदा प्रयोजयति   ।
तस्मिन्हि सति चित्त्वादेव अन्तोदात्तत्वं सिद्धं  ।
तत्पुरुषे इति किं ? प्रतिगताः अंशवः अस्य प्रत्यंशुः अयं उष्ट्रः   ।
अंशु   ।
जन   ।
राजन्  ।
उष्ट्र   ।
खेटक   ।
अजिर   ।
आर्द्रा   ।
श्रवण   ।
कृत्तिका   ।
अर्ध   ।
पुर  । ।



<उपाद्द्व्यज्-अजिनं अगौरादयः>#   । । PS_६,२.१९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१९४ः

उपादुत्तरं द्व्यचजिनं च अन्तोदात्तं भवति तत्पुरुषे समासे गौरादीन्वर्जयित्वा   ।
उपगतो देवं उपदेवः   ।
उपसोमः   ।
उपेन्द्रः   ।
उपहोडः   ।
अजिन - उपाजिनं  ।
अगौरादयः इति किं  ।
उपगौरः   ।
उपतैषः   ।
तत्पुरुषे इत्येव, उपगतः सोमोऽस्य उपसोमः   ।
गौर   ।
तैष   ।
नैष   ।
तैट   ।
लट   ।
लोट   ।
जिह्वा   ।
कृष्णा   ।
कन्या   ।
गुड   ।
कल्य   ।
पाद   ।
गौरादिः  । ।



<सोरवक्षेपणे>#   । । PS_६,२.१९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१९५ः

सुशब्दात्परमुत्तरपदं तत्पुरुषे समासेऽन्तोदात्तं भवति अवक्षेपणे गम्यमाने   ।
अवक्षेपणं निन्दा   ।
इह खलु इदानीं सुस्थण्डिले सुस्फिगाभ्यां सुप्रत्यवसितः   ।
सुशब्दोऽत्र पूजायां एव   ।
वाक्यार्थस्तु अवक्षेपणमसूयया, तथा अभिधानाथ् ।
सोः इति किं ? कुब्राह्मणः   ।
अवक्षेपणे इति किं ? शोभनेषु तृणेषु सुतृणेषु  । ।



<विभाषा+उत्पुच्छे>#   । । PS_६,२.१९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१९६ः

उत्पुच्छशब्दे तत्पुरुषे विभाषा अन्त उदात्तो भवति   ।
उत्क्रान्तः पुच्छातुत्पुच्छः, उत्पुच्छः   ।
यदा तु पुच्छमुदस्यति उत्पुच्छयति, उत्पुच्चयतेरचुत्पुच्छः, तदा थाथादिसूत्रेण नित्यं अन्तोदात्तत्वे प्राप्ते विकल्पोऽयं इति सेयं उभयत्र विभाष भवति   ।
तत्पुरुषे इत्येव उदस्तं पुच्छं अस्य उत्पुच्छः  । ।



<द्वि-त्रिभ्यां पाद्-दन्-मूर्धसु बहुव्रीहौ>#   । । PS_६,२.१९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१९७ः
द्वि त्रि इत्येताभ्यां उत्तरेसु पाद्दत्मूर्धनित्येतेषु उत्तरपदेषु यो बहुव्रीहिः, तत्र विभाषा अन्तः उदात्तो भवति   ।
द्वौ पादो अस्य द्विपात्, द्विपाथ् ।
त्रिपात्, त्रिपाथ् ।
द्विदन्, द्विदन्  ।
त्रिदन्, त्रिदन्  ।
द्विमूर्धा, द्विमूर्धा   ।
त्रिमूर्धा, त्रिमूर्धा   ।
पादिति कृताकरलोपः पादशब्दो गृह्यते   ।
दतिति कृतददादेशो दन्तशब्दः   ।
मूर्धनिति त्वकृतसमासन्तो नान्त एव मूर्धन्शब्दः   ।
तस्य एतत्प्रयोजनं असत्यपि समासान्तेऽन्तोदात्तत्वं यथा स्याथ् ।
एतदेव ज्ञापकम्, अनित्यः समासान्तो भवति इति   ।
यदाऽपि समासान्तः क्रियते तदा अपि बहुव्रीहेः कार्यित्वात्तदेकदेशत्वाच्च समासान्तस्य अन्तोदात्तत्वं पक्षे भवत्येव   ।
द्विमूर्धः   ।
त्रिमूर्धः   ।
द्वित्रिभ्यां इति किं ? कल्याणमूर्धा   ।
पादादिषु इति किं ? द्विहस्तं  ।
बहुव्रीहौ इति किं ? द्वयोर्मूर्धा द्विमूर्धा  । ।



[#६९९]

<सक्थं च अक्रान्तात्>#   । । PS_६,२.१९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१९८ः

सक्थं इति कृतसमासान्तः सक्थिशब्दोऽत्र गृह्यते   ।

[#६९८]

सः अक्रान्तात्परो विभाषा अन्तोदात्तो भवति   ।
गौरसक्थः, गौरसक्थः   ।
श्लक्ष्णसक्थः, श्लक्ष्णसक्थः   ।
अक्रान्तातिति किं ? चक्रस्क्थः   ।
षचश्चित्वान्नित्यं अन्तोदात्तत्वं भवति  । ।



[#६९९]

<परादिश्छन्दसि बहुलम्>#   । । PS_६,२.१९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,२.१९९ः

छन्दसि विसये परादिः उदात्तो भवति बहुलं  ।
परशब्देन अत्र सक्थशब्द एव गृह्यते   ।
अञ्जिसक्थं आलभेत   ।
त्वाष्ट्रौ लोमशसक्थौ   ।
ऋजुबाहुः   ।
वाक्पतिः   ।
चित्पतिः  । ।
परादिश्च प्रान्तश्च पूर्वान्तश्च अपि दृश्यते   ।
पूर्वादयश्च दृश्यन्ते व्यत्ययो बहुलं स्मृतः  । ।
परादिरुदाहृतः   ।
परान्तश्च -- अन्तोदात्तप्रकरणे त्रिचक्रादीनां छन्दस्युपसङ्ख्यानं  ।
त्रिबन्धुरेण त्रिवृता रथेन त्रिचक्रेण   ।
पूर्वान्तः -- पूर्वपदान्तोदात्तप्रकरणे मरुद्वृद्धादीनां छन्दस्युपसङ्ख्यानं  ।
मरुद्वृद्धः   ।
पूर्वादिः -- पूर्वपदाद्युदात्तप्रकरणे दिवोदासादीनां छन्दस्युपसङ्ख्यानं  ।
दिवोदासाय समगाय ते इत्येवं आदि सर्वं सङ्गृहीतं भवति  । ।
इति काशिकायां वृत्तौ षष्ठाध्यायस्य द्वितीयः पादः  । ।

__

[#७००]

षष्ठाध्यायस्य तृतीयः पादः   ।



<अलुगुत्तरपदे>#   । । PS_६,३.१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१ः

अलुकिति च, उत्तरपदे इति च एतदधिकृतं वेदितव्यं  ।
यदिति ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामोऽलुकुत्तरपदे इत्येवं तद्वेदितव्यं  ।



वक्ष्यति -

<पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः>#   । । PS_६,३.२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.२ः

स्तोकान्मुक्तः   ।
अल्पान्मुक्तः   ।
उत्तरपदे इति किं ? निष्क्रान्तः स्तोकात्निस्तोकः   ।
अन्यार्थं इदं उत्तरपदग्रहणं इह अप्यलुको निवृतिं करोति इत्येवं अर्थं लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषा न अश्रयितव्या   ।
अलुगधिकारः प्रागानङः   ।
उत्तरपदाधिकारः प्रागङ्गाधिकारात् । ।
पञ्चम्याः स्तोक-आदिभ्यः (*६,३.२)   ।
स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि स्तोकादीनि, तेभ्यः परस्याः पञ्चम्याः उत्तरपदे अलुक्भवति   ।
स्तोकान्मुक्तः   ।
अल्पान्मुक्तः   ।
अन्तिकादगतः अभ्याशादागतः   ।
दूरादागतः   ।
विप्रकृष्टादागतः   ।
कृच्छ्रान्मुक्तः   ।
समासे कृते प्रातिपदिकत्वात्सुपो लुकि प्राप्ते प्रतिषेधः क्रियते   ।
द्विवचनबहुवचनान्तानां तु स्तोकादीनां अनभिधानात्समास एव न भवति स्तोकाभ्यां मुक्तः, स्तोकेभ्यो मुक्तः इति   ।
तेन अत्र न कदाचिदैकपद्यं ऐकस्वर्यं च भवति   ।
ब्राह्मणाच्छंसिन उपसङ्ख्यानं कर्तव्यं  ।
ब्राह्मणदादाय शंसति इति ब्राह्मणाच्छंसी इति   ।
ऋत्विग्विशेषस्य रूढिरियं  ।
तस्य व्युत्पत्तिरसता सता वा अवयवार्थेन क्रियते  । ।



<ओजः-सहोऽम्भस्-तमसस्तृतीययाः>#   । । PS_६,३.३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.३ः

ओजस्सहसम्भस्तमसित्येतेभ्य उत्तरस्याः तृतीयायाः अलुक्भवति उत्तरपदे   ।
ओजसाकृतं  ।
सहसाकृतं  ।
अम्भसाकृतं  ।
तमसाकृतं  ।
अञ्जस उपसङ्ख्यानं  ।
अञ्जसाकृतं  ।
पुंसानुजो जनुषान्ध इति वक्तव्यं  ।
पुंसानुजः   ।
जनुषान्धः  । ।



[#७०१]

<मनसः सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_६,३.४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.४ः

मनसः उत्तरस्याः तृतीयायाः सञ्ज्ञायां अलुग्भवति   ।
मनसादत्ता   ।
मनसगुप्ता   ।
मनसासङ्गता   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? मनोदत्ता   ।
मनोगुप्ता  । ।



<आज्ञायिनि च>#   । । PS_६,३.५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.५ः

आज्ञायिन्युत्तारपदे मनसः उत्तरस्य तृतीयायाः अलुग्भवति   ।
मनसा अज्ञातुं शीलमस्य मनसाज्ञायी  । ।



<आत्मनश्च पूरणे>#   । । PS_६,३.६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.६ः

आत्मनश्च पूरणे (*६,३.६)   ।
आत्मनः उत्तरस्याः तृतीयायाः पूरणप्रत्ययान्ते उतारपदेऽलुग्भवति   ।
आत्मनापञ्चमः   ।
आत्मनाषष्ठः   ।
तृतीयाविधाने प्रकृत्यादिभ्य उपसङ्ख्यानं इति तृतीया   ।
तृतीया इति योगविभागात्समासः   ।
आत्मना वा कृतः पञ्चमः आत्मनापञ्चमः   ।
कथं जनार्दनस्त्वात्मचतुर्थ एव इति ? बहुव्रीहिरयं आत्मा चतुर्थोऽस्य असौ आत्मचतुर्थः  । ।



<वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्याः>#   । । PS_६,३.७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.७ः

वैयाकरनानामाख्या वैयाकरणाख्या   ।
आख्या सञ्ज्ञा   ।
यया सञ्ज्ञया वैयाकरणा एव व्यहरन्ति तस्यां आत्मनः उत्तरस्याश्चतुर्थ्या अलुग्भवति   ।
आत्मनेपदं  ।
आत्मनेभषा   ।
तदर्थ्ये चतुर्थी   ।
चतुर्थी इति योगविभागात्समासः  । ।



<परस्य च>#   । । PS_६,३.८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.८ः

परस्य च या चतुर्थी तस्य वैयाकरणाख्यायां अलुग्भवति   ।
परस्मैपदं  ।
परस्मैभाषा  । ।



<हल्-अदन्तात्सप्तम्याः सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_६,३.९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.९ः

हलन्ताददन्ताच्च+उत्तरस्याः सप्तम्याः सञ्ज्ञायां अलुग्भवति   ।
युधिष्ठिरः   ।
त्वचिसारः   ।
गविष्ठिरः इत्यत्र तु गवियुधिभ्यां स्थिरः (*८,३.९५) इत्यत एव वचनादलुक्  ।
अदन्तात्- अरण्येतिलकाः   ।
अरण्येमाषकाः   ।
वनेकिंशुकाः   ।
वनेहरिद्रकाः   ।
वनेबल्बजकाः   ।
पुर्वाह्णेस्फोटकाः   ।
कूपेपिशाचकाः   ।
हलदन्तादिति किं ? नद्यां कुक्कुटिका नदीकुक्कुटिका   ।
भूम्यां पाशाः भूमिपाशाः   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? अक्षशौण्डः   ।
हृद्द्युभां ङेः   ।
हृद्दिवित्येतेभ्यां उत्तरस्य ङेरलुग्भवति   ।
हृदिस्पृक्  ।
दिविस्पृक् । ।



[#७०२]

<कारनाम्नि च प्राचां हल्-आदौ>#   । । PS_६,३.१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१०ः

प्राचां देशे यत्कारनाम तत्र हलादवुत्तरपदे हलदन्तादुत्तरस्याः सप्तम्याः अलुग्भवति   ।
सूपेशाणः   ।
दृषदिमाषकः   ।
हलेद्विपदिका   ।
हलेत्रिपदिका   ।
कारविशेषस्याः सञ्ज्ञा एताः, तत्र पूर्वेण+एव सिद्धे नियमार्थं इदं  ।
एते च त्रयो नियमविकल्पा अत्रेष्यन्ते, कारनाम्न्येव, प्राचां एव, हलादावेव इति   ।
कारनाम्नि इति किं ? अभ्यर्हिते पशुः अभ्यर्हितपशुः   ।
कारादन्यस्या+एतद्देयस्य नाम   ।
प्राचां इति किं ? यूथे पशुः यूथपशुः   ।
हलादौ इति किं ? अविकटे उरणः अविकटोरणः   ।
हलदन्तादित्येव, नद्यां दोहनी नदीदोहनी  । ।



<मध्याद्गुरौ>#   । । PS_६,३.११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.११ः

मध्यादुत्तरस्याः सप्तम्याः गुरावुत्तरपदेऽलुग्भवति   ।
मध्येगुरुः   ।
अन्ताचेति वक्तव्यं  ।
अन्तेगुरुः   ।
सप्तमी इति योगविभागात्समासः  । ।



<अमूर्ध-मस्तकात्स्वाङ्गादकामे>#   । । PS_६,३.१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१२ः

मूर्ध-मस्तक-वर्जितात्स्वाङ्गादुत्तरस्याः सप्तम्याः अकामे उत्तरपदेऽलुग्भवति   ।
कण्ठे कालोऽस्य कण्ठेकालः   ।
उरसिलोमा   ।
उदरेमणिः   ।
अमूर्धमस्तकातिति किं ? मूर्धशिखः   ।
मस्तकशिखः   ।
अकामे इति किं ? मुखे कामोऽस्य मुखकामः   ।
स्वाङ्गातिति किं ? अक्षशौण्डः   ।
हलदन्तातित्येव, अङ्गुलित्राणः   ।
जङ्घावलिः  । ।



<भन्धे च विभाषा>#   । । PS_६,३.१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१३ः

बन्धः इति घञन्तो गृह्यते   ।
तस्मिन्नुत्तरपदे हलदन्त्तदुत्तरस्याः सप्तम्याः विभाषा अलुग्भवति   ।
हस्तेबन्धः, हस्तबन्धः   ।
चक्रेबन्धः, चक्रबन्धः   ।
उभयत्र विभाषेयं  ।
स्वङ्गाद्धि बहुव्रिहौ पूर्वेण नित्यं अलुक्प्राप्नोति, तत्पुरुषे तु स्वङ्गादस्वाङ्गाच्च न-इन्-सिद्ध-बध्नातिसु च (*६,३.१९) इति प्रतिषेधः प्राप्नोति   ।
हलदन्तादित्येव, गुप्तिबन्धः  । ।



<तत्पुरुषे कृति बहुलम्>#   । । PS_६,३.१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१४ः

तत्पुरुषे समासे कृदन्ते उत्तरपदे सप्तम्याः बहुलं अलुग्भवति   ।
स्तम्बेरमः   ।
कर्णेजपः   ।
न च भवति   ।
कुरुचरः   ।
मद्रचरः  । ।



[#७०३]

<प्रावृट्-शरत्-काल-दिवां जे>#   । । PS_६,३.१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१५ः

प्रावृट्शरत्काल दिवित्येतेषां जे उत्तरपदे सप्तम्याः अलुक्भवति   ।
प्रावृषिजः   ।
शरदिजः   ।
शरदिजः   ।
कालेजः   ।
दिविजः   ।
पूर्वस्य+एव अयं प्रपञ्चः  । ।



<विभाषा>#   । । PS_६,३.१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१६ः

वर्ष क्षर शर वर इत्येतेभ्य उत्तरस्यः सप्तम्याः जे उत्तरपदे विभाषा अलुग्भवति   ।
वर्षेजः, वर्षजः   ।
क्षरेजः, क्षरजः   ।
शरेजः, शरजः   ।
वरेजः, वरजः  । ।



<घ-काल-तनेसु कालनाम्नः>#   । । PS_६,३.१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१७ः

घ-सञ्ज्ञके प्रत्यये, कालशब्दे, तनप्रत्यये च परतः कालनाम्नः उत्तरस्याः सप्तम्या विभाषा अलुग्भवति   ।
घ - पूर्वह्णेतरे, पूर्वाह्णतरे   ।
पूर्वाह्णेतमे, पूर्वाह्णतमे   ।
काल - पूर्वाह्णेकाले, पूर्वह्णाकाले   ।
तन - पूर्वाह्णेतने, पूर्वाह्णतने   ।
कालनाम्नः इति किं ? शुक्लतरे   ।
शुक्लतमे   ।
हलदन्तादित्येव, रात्रितरायां  ।
उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिर्न+इष्यते हृदयस्य हृल्लेख इति लेखग्रहणाल्लिङ्गाथ् ।
तेन घतनग्रहणे, तदन्तग्रहनं न भवति   ।
काल इति न स्वरूपग्रहणं  । ।



<शय-वास-वासिष्वकलात्>#   । । PS_६,३.१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१८ः

शय वास वासिनित्येतेषु उत्तरपदेष्वकालवाचिनः उत्तरस्याः सप्तम्या विभाषा अलुक्भवति   ।
खेशयः, खशयः   ।
ग्रामेवासः, ग्रामवासः   ।
ग्रामेवासी, ग्रामवासी   ।
अकालातिति किं ? पूर्वह्णशयः   ।
हलदन्तातित्येव, भूमिशयः   ।
अपो योनियन्मतुसु सप्तम्या अलुग्वक्तव्यः   ।
अप्सुयोनिः   ।
अप्सव्यः   ।
अप्सुमन्तौ   ।
अप्सु भवः इति दिगादित्वाद्यत्प्रत्ययः   ।
सर्वत्र सप्तमी ती योगविभागात्समासः  । ।



<न-इन्-सिद्ध-बध्नातिषु च>#   । । PS_६,३.१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१९ः

इन्नन्ते उत्तरपदे सिद्धशब्दे बध्नातौ च परतः सप्तम्याः अलुग्न भवति   ।
स्थण्दिलवर्ती   ।
सिद्ध - साङ्काश्यसिद्धः   ।
काम्पिल्यसिद्धः   ।
बध्नाति - चक्रबद्धः   ।
चारबद्धः   ।
सप्तमी इति योगविभागात्समासः   ।
चक्रबन्धः इति केचिदुदाहरन्ति, तत्पचाद्यजन्तं द्रष्टव्यं  ।
घञन्ते हि बन्धे च विभाषा (*६,३.१३) इत्युक्तं  । ।



[#७०४]

<स्थे च भाषायाम्>#   । । PS_६,३.२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.२०ः

स्थे च+उत्तरपदे भाषायां सप्तम्या अलुक्न भवति   ।
समस्थः   ।
विषमस्थः   ।
कूटस्थः   ।
पर्वतस्थः   ।
भाषायां इति किं ? कृणोम्यारेष्ठः   ।
पूर्वपदात्(*८,३.१०६) इति षत्वं  । ।



<षष्ठ्या आक्रोशे>#   । । PS_६,३.२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.२१ः

आक्रोशे गम्यमाने उत्तरपदे षष्ठ्या अलुग्भवति   ।
चौरस्यकुलं  ।
वृषलस्यकुलं  ।
आक्रोशे इति किं ? ब्राह्मनकुलं  ।
षष्थीप्रकरने वाग्दिक्पश्यद्भ्यो युक्तिदण्डहरेषु यथासङ्ख्यं अलुग्वक्तव्यः   ।
वाचोयुक्तिः   ।
दिशोदण्डः   ।
पश्यतोहरः  । ।
आमुष्यायणामुष्यपुत्रिकामुष्यकुलिकेति च अलुग्वक्तव्यः   ।
अमुस्यापत्यं आमुस्यायणः   ।
नडादित्वात्फक्  ।
अमुष्य पुत्रस्य भावः आमुस्यपुत्रिका   ।
मनोज्ञादित्वद्वुञ्  ।
तथा आमुस्यकुलिका इति   ।
देवानाम्प्रिय इत्यत्र च षष्ठ्या अलुग्वक्तव्यः   ।
देवानं प्रियः  । ।
शेपपुच्छलङ्कूलेषु शुनः सञ्ज्ञायां अलुग्वक्तव्यः   ।
शुनःशेपः   ।
शुनःपुच्छः   ।
शुनोलाङ्गूलः   ।
दिवश्च दासे षष्ठ्या अलुग्वक्तव्यः   ।
दिवोदासाय गायति  । ।



<पुत्रेऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,३.२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.२२ः

पुत्रशब्दे उत्तरपदे आक्रोशे गम्यमानेऽन्यतरस्यां षष्ठ्याः अलुग्भवति   ।
दास्यःपुत्रः, दासीपुत्रः   ।
वृषल्याःपुत्रः वृषलीपुत्रः   ।
आक्रोशे इत्येव, ब्राह्मणीपुत्रः  । ।



[#७०५]

<ऋतो विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः>#   । । PS_६,३.२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.२३ः

ऋकारान्तेभ्यो विद्यसम्बन्धवचिभ्यो योनिसम्बन्धवाचिभ्यश्च+उत्तरस्याः षष्ठ्या अलुग्भवति   ।
होतुरन्तेवसी   ।
होतुःपुत्रः   ।
पितुरन्तेवासी   ।
पितुःपुत्रः   ।
ऋतः इति किं ? आचर्यपुत्रः   ।
मातुलपुत्रः   ।
विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यस्तत्पूर्वोत्तरपदग्रहणं  ।
विद्यायोनिसम्बन्धवाचिनि एव+उत्तरपदे यथा स्यात्, अन्यत्र मा भूथ् ।
होतृधनं  ।
पितृधनं होतृगृहं  ।
पितृगृहं  । ।



<विभाषा स्वसृ-पत्योः>#   । । PS_६,३.२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.२४ः

स्वसृ पति इत्येतयोः उत्तरपदयोः ऋकारान्तेभ्यः विद्यायोनिसम्बन्धवाचिभ्यः विभाषाऽलुग्भवति   ।
मातुःष्वसा, मातुःस्वसा, मातृष्वसा   ।
पितुःष्वसा, पितुःस्वसा, पितृष्वसा   ।
यदा लुक्तदा मातृपितृभ्यां स्वसा (*८,३.८४) इति नित्यं षत्वं  ।
यदा तु अलुक्तदा मातुः पितुर्भ्यं अन्यतरस्यां (*८,३.८५) इति विकल्पेन षत्वं  ।
दुहितुःपतिः, दुहितृपतिः   ।
ननान्दुःपितिः, ननान्दृपतिः  । ।



<अनङृतो द्वन्द्वे>#   । । PS_६,३.२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.२५ः

ऋकारान्तानां विद्यायोनिसम्भन्धवाचिनां यो द्वन्द्वस्तत्र+उत्तरपदे पूर्वपदस्य आनङादेशो भवति   ।
होतापोतारौ   ।
नेष्टोद्गातारौ   ।
प्रशास्ताप्रतिहर्तारौ   ।
योनिसम्बन्धेभ्यः - मातापितरौ   ।
याताननान्दरौ   ।
मकारोच्चारणं रपरत्वनिवृत्त्यर्थं  ।
ऋतः इति किं ? पितृपितामहौ   ।
पुत्रे इत्यत्र अनुवर्तते, ऋतः इति च   ।
तेन पुत्रशब्देऽप्युत्तरपदे ऋकारान्तस्य अनङादेशो भवति   ।
पितापुत्रौ   ।
मातापुत्रौ  । ।



<देवताद्वन्द्वे च>#   । । PS_६,३.२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.२६ः

देवतावाचिनां यो द्वन्द्वः तत्र+उत्तरपदे पूर्वपदस्य आनङादेशो भवति   ।
इन्द्रावरुणौ   ।
इन्द्रासोमौ   ।
इन्द्राबृहस्पती   ।
द्वन्द्वे इति वर्तमाने पुनर्द्वन्द्वग्रहणं प्रसिद्धसहाचर्यार्थं  ।
अत्यन्तसहचरिते लोकविज्ञाते द्वन्द्वं इत्येतत्निपात्यते   ।
तत्र ये लोके प्रसिद्धसाहचर्या वेदे च ये सहवापनिर्दिष्टास्तेषां इह ग्रहणं भवति   ।
तेन ब्रहमप्रजापती, शिववैश्रवणौ इत्येवं आदौ न भवति   ।
उभ्यत्र वायोः प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
अग्निवायू   ।
वाय्वग्नी  । ।



<ईदग्नेः सोमवरुणयोः>#   । । PS_६,३.२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.२७ः

सोम वरुण इत्येतयोः देवताद्वन्द्वे अग्नेः ईकारादेशो भवति   ।
अग्नीषोमौ   ।
अग्नीवरुणौ   ।
अग्नेः स्तुत्-स्तोम-सोमाः (*८,३.८२) इति षत्वं  । ।



[#७०६]

<इद्वृद्धौ>#   । । PS_६,३.२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.२८ः

कृतवृद्धावुत्तरपदे देवताद्वन्द्वे अग्नेः इकारादेशो भवति   ।
आग्निवारुणीमनड्वहीमालभेत   ।
आग्निमारुतं कर्म क्रियते   ।
अग्नीवरुणौ देवते अस्य, अग्नीअरुतौ देवते अस्य इति तद्धितः   ।
तत्र देवताद्वन्द्वे च (*७,३.२१) इत्युभयपदवृद्धौ कृतायां आनङ्, ईत्वं च बाधितुं इकारः क्रियते   ।
वृद्धौ इति किं ? आग्रेन्द्रः   ।
नेन्द्रस्य परस्य (*७,३.२४) इत्युत्तरपदवृद्धिः प्रतिषिध्यते   ।
इद्वृद्धौ विष्णोः प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
आग्नावैष्णवं चरुं निर्वपेत् । ।



<देवो द्यावा>#   । । PS_६,३.२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.२९ः

दिवित्येतस्य द्यावा इत्ययं आदेशो भवति देवताद्वन्द्वे उत्तरपदे   ।
द्यावाक्षामा   ।
द्यावाभूमी  । ।



<दिवसश्च पृथिव्याम्>#   । । PS_६,३.३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.३०ः

पृथिव्यां उत्तरपदे देवताद्वन्द्वे दिवो दिवसित्ययं आदेशो भवति, चकाराद्द्यावा च   ।
दिवस्पृथिव्यौ   ।
द्यावापृथिव्यौ   ।
अकारोच्चारणं सकारस्य विकाराभावप्रतिपत्त्यर्थं  ।
तेन रुत्वदीनि न भवन्ति   ।
कथं द्यावा चिदस्मै पृथिवी नमेते इति ? कर्तव्योऽत्र यत्नः  । ।



<उषासा-उषसः>#   । । PS_६,३.३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.३१ः

उषसः उषासा इत्ययं आदेशो भवति देवताद्वन्द्वे उत्तरपदे   ।
उषासासूर्यं  ।
उषासानक्ता  । ।



<मातर-पितरावुदीचम्>#   । । PS_६,३.३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.३२ः

मातरपितरौ इत्युदीचामाचार्याणां मतेनारङादेशः मातृशब्दस्य निपत्यते मातरपितरौ   ।
उदीचां इति किं ? मातापितरौ  । ।



<पितरा-मातरा च च्छन्दसि>#   । । PS_६,३.३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.३३ः

पितरामातरा इति छन्दसि निपात्यते   ।
आ मा गन्तां पितरामातरा च   ।
पूर्वपदस्य अराङादेशो निपात्यते   ।
उत्तरपदे तु सुपां सु-लुक्पूर्वसवर्ण-आ-आच्-छे-या-डा-ड्या-याज्-आलः (*७,१.३९) इति आकारादेशः   ।
तत्र ऋतो ङि-सर्वनामस्थानयोः (*७,३.११०) इति गुणः   ।
छन्दसि इति किं ? मातापितरौ  । ।



[#७०७]

<स्त्रियाः पुंवद्-भाषीतपुंस्कादनूङ्समानाधिकरणे स्त्रियां अपूरणी-प्रियादिषु>#   । । PS_६,३.३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.३४ः

भाषितः पुमान्येन समानायामाकृतावेकस्मिन्प्रवृत्तिनिमित्ते स भाषितपुंस्कः शब्दः   ।
तदेतदेवं कथं भवति ? भासितः पुमान्यस्मिन्नर्थे प्रवृत्तिनिमिते स भाषितपुंस्कशब्देन+उच्यते, तस्य प्रतिपादको यः शब्दः सोऽपि भासितपुंस्कः ऊङोऽभावः अनूङ्, भाषितपुंस्कादनूङ्यस्मिन्स्त्रीशब्दे स भाषितपुंस्कादनूङ्स्त्रीशब्दः   ।
बहुव्रीहिरयम्, अलुग्निपातनात्पञ्चम्याः   ।
तस्य भासितपुंस्काअदनूङः स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दस्येव रूपं भवति समानाधिकरणे उत्तरपदे स्त्रीलिङ्गे पूरणीप्रियादिवर्जिते   ।
दर्शनीयभार्यः   ।
शलक्ष्णचूडः   ।
दीर्घजङ्घः   ।
स्त्रिया इति किं ? ग्रामणि ब्राह्मणकुलं दृष्टिरस्य ग्रामणिदृष्टिः   ।
भाषितपुंस्कातिति किं ? खट्वाभार्यः   ।
समानायामाकृतौ इति किं ? द्रोणीभार्यः   ।
कथं गर्भिभार्यः, प्रसूतभार्यः, प्रजातभार्यः इति ? कर्तव्योऽत्र यत्नः   ।
अनूङ इति किं ? ब्रह्मबन्धूभार्यः   ।
समानाधिकरणे इति किं ? कल्याणा माता कल्यणीमाता   ।
स्त्रियां इति किं ? कल्याणी प्रधानं एषा कल्याणीप्रधाना इमे   ।
अपूरणी इति किं ? कल्याणी पञ्चमी यासां ताः कल्याणीपञ्चमा रात्रयः   ।
कल्याणीदशमाः   ।
प्रधानपूरणीग्रहणं कर्तव्यं  ।
इह मा भूत्, कल्याणीपञ्चमीकः पक्षः इति   ।
अप्पूरणीप्रमाण्योः (*५,४.११६) इत्यत्र अपि प्रधानपूरणीग्रहणं एव इत्यप्प्रत्ययो न भवति   ।
अप्रियादिषु इति किं ? कल्याणीप्रियः   ।
प्रिया   ।
मनोज्ञा   ।
कल्याणी   ।
सुभगा   ।
दुर्भगा   ।
भक्ति   ।
सचिवा   ।
अम्बा   ।
कान्ता   ।
क्षान्ता   ।
समा   ।
चपला   ।
दुहिता   ।
वामा   ।
प्रियादिः   ।
दृढभक्तिः इत्येवं आदिषु स्त्रीपूर्वपदस्य अविवक्षित्वात्सिद्धं इति समाधेयं  । ।



<तसिल्-आदिष्वा कृत्वसुचः>#   । । PS_६,३.३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.३५ः

पञ्चम्यास्तसिल्(*५,३.७) इत्यतः प्रभृति सङ्ख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्(*५,४.१७) इति प्रागेतस्माद्ये प्रत्ययाः तेसु भाषितपुंस्कादनूङ्स्त्रियाः पुंवद्भवति   ।
तस्याः शालायाः ततः   ।
तस्यां तत्र   ।
यस्याः यतः   ।
यस्यां यत्र   ।
तसिलादिसु परिगणनं कर्तव्यं  ।
त्रतसौ   ।
तरप्तमपौ   ।
चरट्जातीयरौ   ।
कल्पबदेश्यदेशीयरः   ।
रूपप्पाशपौ   ।
थंथालौ   ।
दार्हिलौ   ।
तिल्तातिलौ   ।
शसि बह्वल्पार्थस्य पुंवद्भावो वक्तव्यः   ।

[#७०८]

बह्वीभ्यो देहि   ।
अल्पाभ्यो देहि   ।
बहुशो देहि   ।
अल्पशो देहि   ।
त्वतलोर्गुणवचनस्य पुंवद्भवो वक्तव्यः   ।
पट्व्याः भावः पटुत्वम्, पटुता   ।
गुणवचनस्य इति किं ? कठ्याः भावः कठित्वं कठीता   ।
भस्याढे तद्धिते पुंवद्भावो वक्तव्यः   ।
हस्तिनीनां समूहो हास्तिकं  ।
अढे इति किं ? श्यैनेयः   ।
रौहिणेयः   ।
कथं आग्नायी देवता अस्य आग्नेयः स्थालीपाकः इति ? कर्तव्योऽत्र यत्नः   ।
ठक्छसोश्च पुंवद्भावो वक्तव्यः   ।
भवत्याः छात्राः भावत्काः   ।
भवदीयाः  । ।



<क्यङ्-मानिनोश्च>#   । । PS_६,३.३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.३६ः

क्यङि परतो मानिनि च स्तिर्या भाषितपुंस्कादनूङ्पुंवत्भवति   ।
एनी - एतायते   ।
श्येनी-श्येतायते   ।
मानिनि - दर्शनीयमानी अयमस्याः   ।
दर्शनीयमानिनी इयमस्याः   ।
मानिनो ग्रहणं अस्त्र्यर्थं असमानाधिकरणार्थं च   ।
इह तु दर्शनीयामात्मानं मन्यते दर्शनीयमानिनी इति पूर्वेण+एव सिद्धं  । ।



<न कोपधायाः>#   । । PS_६,३.३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.३७ः

कोपधायाः स्त्रियाः पुंवद्भावो न भवति   ।
पाचिकाभार्यः   ।
कारिकाभार्यः   ।
मद्रिकाभार्यः   ।
वृजिकाभार्यः   ।
मद्रिकाकल्पा   ।
वृजिकाकल्पा   ।
मद्रिकायते   ।
वृजिकायते   ।
मद्रिकामानिनी   ।
वृजिकामानिनी   ।
वेलिपिकायाः धर्म्यं वैलेपिकं  ।
कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्रहणं कर्तव्यं  ।
इह मा भूत्, पाकभार्यः, भेकभार्यः इति  । ।



<सञ्ज्ञा-पूरण्योश्च>#   । । PS_६,३.३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.३८ः

सञ्ज्ञायाः पूरण्याश्च स्त्रियाः पुंवद्भावो न भवति   ।
दत्तभार्यः   ।
गुप्ताभार्यः   ।
दत्तापाशा   ।
गुप्तापाशा   ।
दत्तायते   ।
गुप्तायते   ।
दत्तामानिनी   ।
गुप्तामानिनी   ।
पुरण्याः - पञ्चमीभार्यः   ।
दशमीभार्यः   ।
पञ्चमीपाशा   ।
दशमीपाशा   ।
पञ्चमीयते   ।
दशमीयते   ।
पञ्चमीमानिनी   ।
दशमीमानिनी  । ।



[#७०९]

<वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे>#   । । PS_६,३.३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.३९ः

न इति वर्तते   ।
वृद्धेर्निमित्तं यस्मिन्स वृद्धिनिमित्तः तद्धितः, स यदि रक्तेऽर्थे विकारे च न विहितः, तदन्तस्य स्त्रीशब्दस्य न पुंवद्भवति   ।
स्त्रौघ्नीभार्यः   ।
माथुरीभार्यः   ।
स्त्रौघनीपाशा   ।
माथुरीपाशा   ।
सौघनीयते   ।
माथुरीयते   ।
स्त्रौघ्नीमानिनी   ।
माथुरीमानिनीइ   ।
वृद्धिनिमित्तस्य इति किं ? मध्यमभार्यः   ।
तद्धितस्य इति किं ? काण्डलावभार्यः   ।
बहुव्रीहिपरिग्रहः कमर्थः ? तावद्भार्यः   ।
यावद्भार्यः   ।
अरक्तविकारे इति किं ? कषायेण रक्ता काषायी, काषायी बृहतिका यस्य स काषायवृहतिकः   ।
लोहस्य विकारो लौहीं लौही ईषा यस्य रथस्य स लौहेषः   ।
खादिरेषः  । ।



<स्वाङ्गाच्च+इतोऽमानिनि>#   । । PS_६,३.४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.४०ः

स्वाङ्गादुत्तरो य ईकारः तदन्तायाः स्त्रियाः न पुंवद्भवति अमानिनि परतः   ।
दीर्घकेशीभार्यः   ।
श्लक्ष्णकेशीभार्यः   ।
दीर्घकेशीपाशा   ।
श्लक्ष्णकेशीपाशा   ।
दीर्घकेशीयते   ।
श्लक्ष्णकेशीयते   ।
स्वाङ्गातिति किं ? पटुभार्यः   ।
ईतः इति किं ? अकेशभार्यः   ।
अमानिनि इति किं ? दीर्घकेशमानिनी  । ।



<जातेश्च>#   । । PS_६,३.४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.४१ः

जातेश्च स्त्रियाः न पुंवद्भवति अमानिनि परतः   ।
कठीभार्यः   ।
बह्वृचिभार्यः   ।
कठीपाशा   ।
बह्वृचीपाशा   ।
कठीयते   ।
बह्वृचीयते   ।
अमानिनि इत्येव, कठमानिनी   ।
बह्वृचमानिनीइ   ।
अयं प्रतिषेध औपसङ्ख्यानिकस्य पुंवद्भावस्य न+इष्यते   ।
हस्तिनीनां समूहो हास्तिकं  । ।



<पुंवत्कर्मधारय-जातीय-देशीयेषु>#   । । PS_६,३.४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.४२ः

कर्मधरये समासे जातीय देशीय इत्येतयोश्च प्रत्यययोः भाषितपुंस्कादनूङ्स्त्रियाः पुंवद्भवति   ।
प्रतिषेधर्थोऽयं आरम्भः   ।
न कोपधायाः (*६,३.३७) इत्युक्तम्, तत्र अपि भवति   ।
पाचकवृन्दारिका   ।
पाचकजातीया   ।
पाचकदेशीया   ।
सञ्ज्ञापूरण्योश्च (*६,३.३८) इत्युक्तम्, तत्र अपि भवति   ।
दत्तवृन्दारिका   ।
दत्तजातीया   ।
दत्तदेशीया   ।
पूरण्याः - पञ्चमवृन्दारिका   ।
पञ्चमजातीया   ।
पञ्चमदेशीया   ।
वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकरे (*६,३.३९) इत्युक्तम्, तत्र अपि भवति   ।
स्रौघ्नजातीया   ।
स्रौघ्नदेशीया   ।
स्वाङ्गाच्च+इतोऽमानिनि (*६,३.४०) इत्युक्तम्, तत्र अपि भवति   ।
श्लक्ष्णमुखवृन्दारिका   ।
श्लक्ष्णमुखजातीया   ।
श्लक्ष्णमुखदेशीया   ।
जातेश्च (*६,३.४१) इत्युक्तम्, तत्र अपि भवति   ।
कठवृन्दारिका   ।
कठजातीया   ।
कठदेशीया   ।
भाषितपुंस्क्कातित्येव, खट्वावृन्दारिका   ।
अनूगित्येव, ब्रह्मबन्धूवृन्दारिका   ।

[#७१०]

कुक्कुट्यादीनामण्डादिषु पुंवद्भावो वक्तव्यः   ।
कुक्कुट्याः अण्डं कुक्कुटाण्डं  ।
मृग्याः पदं मृगपदं  ।
मृग्याः क्षीरं मृगक्षीरं  ।
काक्याः शावः काकशावः   ।
न वा अस्त्रीपूर्वपदस्य विवक्षितत्वाथ् ।
स्त्रीत्वेन विना पूर्वपदार्थोऽत्र जतिः सामान्येन विवक्षितः   ।
पुंवद्भावात्ह्रस्वत्वं खिद्घादिषु भवति विप्रतिषेधेन   ।
खित्- कालिम्मन्या   ।
हरिणिम्मन्या   ।
घादि - पट्वितरा   ।
पट्वितमा   ।
पट्विरूपा   ।
पट्विकल्पा   ।
क - पट्विका   ।
मृद्विका   ।
इह इडबिड्, दरद्, पृथु, उशिजित्येते जनपदशब्दाः क्षत्रियवाचिनः, तत्र तद्राजप्रत्ययस्य स्त्रियमतश्च इति लुकि कृते इडबिड्वृन्दारिका इति विगृह्य समासः क्रियते   ।
ततः पुंवद्भवेन ऐडबिडादयः पुंशब्दाः क्रियन्ते   ।
ऐडबिडवृन्दारिका   ।
औशिजवृन्दारिका  । ।



<घरूपकल्पचेलड्ब्रूवगोत्रमतहतेषु ङ्योऽनेकाचो ह्रस्वः>#   । । PS_६,३.४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.४३ः

घ रूप कोप चेलट्ब्रूव गोत्र मत हत इत्येतेषू परतो भाषितपुंस्कत्परो यो ङीप्रत्ययस्तदन्तस्य अनेकाचो ह्रस्वो भवति   ।
घ - ब्राह्मणितरा   ।
ब्राह्मणितमा   ।
रूप - ब्राह्मन्णिरूपा   ।
कल्प - ब्राह्मणिकल्पा   ।
चेलट्- ब्राह्मणिचेली   ।
ब्रुव - ब्राह्मणिब्रुवा   ।
गोत्र - ब्राह्मणिगोत्रा   ।
मत - ब्राह्मणिमता   ।
हत - ब्राह्मणिहता   ।
घरूपकल्पाः प्रत्ययाश्चेलडादीन्युत्तरपदानि   ।
ब्रौव इति ब्रवीति इति ब्रुवः पचाद्युअचि, वच्यादेशो गुणश्च निपातनान्न भवति   ।
ङ्यः इति किं ? दत्तातरा   ।
गुप्तातरा   ।
अनेकचः इति किं ? नद्याः शेषस्य अन्यतरस्यां (*६,३.४४) इति वक्ष्यति   ।
भाषितपुंस्कादित्येव, आमलकीतरा   ।
कुवलीतरा  । ।



<नद्याः शेषस्य अन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,३.४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.४४ः
नद्याः शेषस्य घादिषु परतो ह्रस्वो भवति अन्यतरस्यां  ।
कश्च शेषः ? अङी च या नदी ङ्यन्तं च यदेकछ् ।
ब्रहमबन्धूतरा, ब्रहमबन्धुतरा   ।
वीरबन्धूतरा   ।
वीरबन्धुतरा   ।
स्त्रितरा, स्त्रीतरा   ।
स्त्रितमा, स्त्रीतमा   ।
कृन्नद्याः प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
लक्ष्मीतरा   ।
तन्त्रीतरा  । ।



<उग्-इतश्च>#   । । PS_६,३.४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.४५ः

उग्-इतश्च परस्याः नद्याः घादिषु अन्यतरस्यां ह्रस्वो भवति   ।
श्रेयसितरा, श्रेयसीतरा, श्रेयस्तरा   ।
विदुषितरा, विदुषीतरा, विद्वत्तरा   ।
पुंवद्भावोऽप्यत्र पक्षे वक्तव्यः   ।
प्रकर्षयोगात्प्राक्स्त्रीत्वस्या विवक्षितत्वाद्वा सिद्धं  । ।



[#७११]

<आन्महतः समानाधिकरनजातीययोः>#   । । PS_६,३.४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.४६ः

समानाधिकरणे उत्तरपदे जातीये च प्रत्यये परतो महतः आकारादेशो भवति   ।
महादेवः   ।
महाब्राह्मणः   ।
महाबाहुः   ।
महाबलः   ।
जातीये - महाजातीयः   ।
समानाधिकरणजातीययोः इति किं ? महतः पुत्रः महत्पुत्रः   ।
लक्षणोक्तत्वादेव अत्र न भविष्यति इति चेद्बहुव्रीहावपि न स्याद्महाबाहुः इति   ।
तदर्थं समानाधिकरणग्रहणं वक्तव्यं  ।
अमहान्महान्सम्पन्नो महद्भूतश्चन्द्रमाः इत्यत्र गौणत्वान्महदर्थस्य न भवत्यात्वं  ।
महदात्वे घासकरविशिष्टेषु उपसङ्ख्यानं पुंवद्वचनं च असमानाधिकरणार्थं  ।
महत्याः घासः महाघासः   ।
महत्याः करः महाकरः   ।
महत्याः विशिष्टः महाविशिष्टः   ।
अष्टनः कपाले हविष्युपसङ्ख्यानं  ।
अष्टकपालं चरुं निर्वपेथ् ।
हविषि इति किं ? अष्टकपालं ब्राह्मणस्य   ।
गवि च युक्तेऽष्टन उपसङ्ख्यानं कर्तव्यं  ।
अष्टागवेन शकटेन   ।
युक्ते इति किं ? अष्टगवं ब्राह्मणस्य तपरकरणं विस्पष्टार्थं  । ।



<द्व्यष्टनः सङ्ख्यायां अबहुव्रीह्य्-अशीत्योः>#   । । PS_६,३.४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.४७ः

द्वि अष्टनित्येतयोः आकारादेशो भवति सङ्ख्यायां उत्तरपदे अबहुव्रीह्यशीत्योः   ।
द्वादश   ।
द्वाविंशतिः   ।
द्वात्रिंशथ् ।
अष्टादश   ।
अष्टाविंशतिः   ।
अष्टात्रिंशथ् ।
द्व्यष्टनः इति किं ? पञ्चदश   ।
सङ्ख्यायां इति किं ? द्वैमातुरः   ।
आष्टमातुरः   ।
अबहुव्रीह्यशित्योः इति किं ? द्वित्राः   ।
त्रिदशाः   ।
द्व्यशीतिः   ।
प्राक्शतादिति वक्तव्यं  ।
इह मा भूत्, द्विशतं  ।
द्विसहस्रं  ।
अश्टशतं  ।
अष्टसहस्रं  । ।



<त्रेस्त्रयः>#   । । PS_६,३.४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.४८ः

त्रि इत्येतस्य त्रयसित्ययं आदेशो भवति सङ्ख्यायां अबहुव्रीह्यशीत्योः   ।
त्रयोदश   ।
त्रयोविंशतिः   ।
त्रयस्त्रिंशत   ।
सङ्ख्यायां इत्येव, त्रैमातुरः   ।
अबहुव्रीह्यशीत्योः इत्येव, त्रिदशाः   ।
त्र्यशीतिः   ।
प्राक्शतातित्येव, त्रिशतं  ।
त्रिसहस्रं  । ।



[#७१२]

<विभाषा चत्वारिंशत्प्रभृतौ सर्वेषाम्>#   । । PS_६,३.४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.४९ः

चत्वारिंशत्प्रभृतौ संख्यायां उत्तरपदेऽबहुव्रीह्यशीत्योः सर्वेषां द्वि अष्टन्त्रि इत्येतेषां यदुक्तं तद्विभाष भवति   ।
द्विचत्वारिंशत्, द्वाचत्वारिंशथ् ।
त्रिपञ्चाशत्, त्रयःपञ्चाशथ् ।
अष्टपञ्चाशत्, अष्टापञ्चाशथ् ।
प्राक्शतातित्येव, द्विशतं  ।
अष्टशतं  ।
त्रिशतं  । ।



<हृदयस्य हृल्लेख-यद्-अण्-लासेषु>#   । । PS_६,३.५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.५०ः

हृदयस्य हृतित्ययं आदेशो भवति लेख यतण्लास इत्येतेषु परतः   ।
हृदयं लिखति इति हृल्लेखः   ।
यत्- हृदयस्य प्रियं हृद्यं  ।
अण्- हृदयस्य इदं हार्दं  ।
लास - हृदयस्य लासः हृल्लासः   ।
लेख इति अणन्तस्य ग्रहणं इष्यते   ।
घञि तु हृदयस्य लेखो हृदयलेखः   ।
एतदेव लेखग्रहणं ज्ञापकम्, उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणस्य  । ।



<वा शोक-ष्यञ्-रोगेषु>#   । । PS_६,३.५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.५१ः

शोक स्यञ्रोग इत्येतेषु परतः हृदयस्य वा हृदादेशो भवति   ।
हृच्छोकः, हृदयशोकः   ।
ष्यञ्- सौहार्द्यम्, सौहृदयं  ।
ब्राह्मणादित्वात्ष्यञ्  ।
हृदादेशपक्षे हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च (*७,३.१९) इत्युभयपदवृद्धिः   ।
रोगे - हृद्रोगः, हृदयरोगः   ।
हृदयशब्देन समानार्थो हृच्छब्दः प्रकृत्यन्तरं अस्ति, तेन+एव सिद्धे विकल्पविधानं प्रपञ्चार्थं  । ।



<पादस्य पद-आज्य्-आति-ग-उपहतेसु>#   । । PS_६,३.५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.५२ः

पादस्य पद इत्ययं आदेशो भवति आजि आति ग उपहत इत्येतेषु उत्तरपदेषु   ।
पादाभ्यं अजति इति पदाजिः   ।
पादाभ्यां अतति इति पदातिः   ।
अज्यतिभ्यां, पादे च इत्यौणादिकः इण्प्रत्ययः   ।
तत्र अजेर्वीभवो न भवति अत एव निपातनाथ् ।
पादाभ्यां गच्छति इति पदगः   ।
पादेन+उपहतः पदोपहतः   ।
पादशब्दो वृषादित्वादाद्युदात्तः, तस्य स्थाने पदादेशः उपदेशे एव अन्तोदात्तो निपात्यते, तेन पदोपहतः इति तृतीया कर्मणि (*६,२.४८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन अन्तोदात्तत्वं भवति   ।
पदाजिः, पदातिः, पदग इत्येतेषु कृत्स्वरेण समासस्य+एव अन्तोदात्तत्वं  । ।



<पद्यत्यतदर्थे>#   । । PS_६,३.५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.५३ः

यत्प्रत्यये परतः पादस्य पदित्ययं आदेशो भवत्यतदर्थे   ।
पादौ विध्यन्ति पद्याः शर्कराः   ।
पद्याः कण्टकाः   ।
अतदर्थे इति किं ? पादार्थं उदकं पाद्यं  ।
पद्भाव इके चरतावुपसङ्ख्यानं  ।
पादभ्यां चरति पदिकः   ।
पर्पादिभ्यः ष्ठन्(*४,४.१०) इति पादशब्दात्ष्ठन्प्रत्ययः   ।
शरीरावयववचनस्य पादशब्दस्य ग्रहणं इह इष्यत्, तेन पणपादमाषशतद्यत्(*५,१.३४) इत्यत्र पदादेशो न भवति   ।
द्विपाद्यं  ।
त्रिपाद्यं  । ।



[#७१३]

<हिम-काषि-हतिसु च>#   । । PS_६,३.५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.५४ः

हिम काषिन्हति इत्येतेषु पादशब्दस्य पदित्ययं आदेशो भवति   ।
हिम - पद्धिमं  ।
काषिन्- अथ पत्काषिणो यन्ति   ।
हति - पद्धतिः  । ।



<ऋचः शे>#   । । PS_६,३.५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.५५ः

ऋक्षम्बन्धिनः पादशब्दस्य शे परतः पदित्ययं आदेशो भवति   ।
पच्छो गायत्रीं शंसति   ।
पादं पादं शंसति इति सङ्ख्यैकवचनाच्च वीप्सायां (*५,४.४३) इति शस्प्रत्ययः   ।
ऋचः इति किं ? पादशः कार्षापणं ददाति इति  । ।



<वा घोषमिश्रशब्देषु>#   । । PS_६,३.५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.५६ः

घोष मिश्र शब्द इत्येतेषु च+उत्तरपदेषु पादस्य वा पदित्ययं आदेशो भवति   ।
पद्घोषः, पादघोषः   ।
पन्मिश्रः, पादमिश्रः   ।
पच्छब्दः, पादशब्दः   ।
निष्के च+इति वक्तव्यं  ।
पन्निष्कः, पादनिष्कः  । ।



<उदकस्य+उदः सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_६,३.५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.५७ः

उदकशब्दस्य सञ्ज्ञायां विषये उद इत्ययं आदेशो भवति उत्तरपदे परतः   ।
उदमेघो नाम यस्य औदमेधिः पुत्रः   ।
उदवाहो नाम यस्य औदवहिः पुत्रः   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? उदकगिरिः   ।
सञ्जायां उत्तरपदस्य्९अ उ)दकशब्दस्य+उदादेशो भवति इति वक्तव्यं  ।
लोहितोदः   ।
नीलोदः   ।
क्षीरोदः  । ।



<पेषम्-वास-वाहन-धिषु च>#   । । PS_६,३.५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.५८ः

पेषं वास वाहन धि इत्येतेषु च+उत्तरपदेसु उदकस्य उद इत्ययं आदेशो भवति   ।
उदपेषं पिनष्टि   ।
स्नेहने पिषः (*३,४.३८) इति णमुल्  ।
वास - उदकस्य वासः उदवासः   ।
वाहन - उदकस्य वाहनः उदवाहनः   ।
उदकं धीयतेऽस्मिनिति उदधिः  । ।



<एकहल्-आदौ पूरयितव्येऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,३.५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.५९ः

उदकस्योद इति वर्तते   ।
एकः, असहायः तुल्यजातीयेन अनन्तरेण हलादिना, हलादिर्यस्य+उत्तरपदस्य तदेकहलादिः, तस्मिन्नेकहलादौ पूरयितव्यवाचिन्यन्यतरस्यां उदकस्य उद इत्ययं आदेशो भवति   ।
उदकुम्भः, उदककुम्भः   ।
उदपात्रम्, उदकपात्रं  ।
एकहलादौ इति किं ? उदकस्थालं  ।
पूरयितव्ये इति किं ? उदकपर्वतः  । ।



[#७१४]

<मन्थ-ओदन-सक्तु-बिन्दु-वज्र-भार-हार-वीवध-गाहेषु च>#   । । PS_६,३.६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.६०ः

मन्थ ओदन सक्तु बिन्दु वज्र भार हार वीवध गाह इत्येतेषु उत्तरपदेसु उदकस्य उद इत्ययं आदेशो भवति अन्यतरस्यां  ।
उदकेन मन्थः उदमन्थः, उदकमन्थः   ।
ओदन - उदकेन ओदनः उदौदनः, उदकौदनः   ।
सक्तु - उदकेन सक्तुः उदसक्तुः, उदकसक्तुः   ।
बिन्दु - उदकस्य बिन्दुः उदबिन्दुः, उदकबिन्दुः   ।
वज्र - उदकस्य वज्रः उदवज्रः, उदकवज्रः   ।
भार - उदकं विभर्ति इति उदभारः, उदकभारः   ।
हार - उदकं हरति इति उदहारः, उदकहारः   ।
वीवध - उदकस्य वीवधः उदवीवधः, उदकवीवधः   ।
गाह - उदकं गाहते इति उदगाहः, उदकगाहः  । ।



<इको ह्रस्वोऽङ्यो गालवस्य>#   । । PS_६,३.६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.६१ः

इगन्तस्य अङ्यन्तस्य उत्तरपदे ह्रस्वः भवति गालवस्य आचर्यस्य मतेन अन्यतरस्यां  ।
ग्रामणिपुत्रः ग्रामणीपुत्रः   ।
ब्रह्मबन्धुपुत्रः, ब्रह्यबन्धूपुत्रः   ।
इकः इति किं ? खट्वापादः   ।
मालापादः   ।
अङ्यः इति किं ? गार्गीपुत्रः   ।
वात्सीपुत्रः   ।
गालवग्रहणं पुजार्थं  ।
अन्यतरस्यां इति हि वर्तते   ।
व्य्वस्थितविभषा च+इयं  ।
तेन+इह न भवति, कारीषगन्धीपुत्रः इति   ।
इयङुवङ्भाविनां अव्ययानां च न भवति   ।
श्रीकुलं  ।
भ्रूकुलं  ।
काण्दीभूतं  ।
वृषलीभूतं  ।
भ्रूकुंसादीनां तु भवत्येव   ।
भ्रुकुंसः   ।
भ्रुकुटिः   ।
अपर आह   ।
भ्रुकुंसादीनां अकारो भवति इति वक्तव्यं  ।
भ्रकुंसः   ।
भ्रकुटिः  । ।



<एक तद्धिते च>#   । । PS_६,३.६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.६२ः

एकशब्दस्य तद्धिते उत्तरपदे ह्रस्वो भवति   ।
एकस्या आगतं एकरूप्यं  ।
एकमयं  ।
एकस्य भावः एकत्वं  ।
एकता   ।
उत्तरपदे - एकस्याः क्षीरं एकक्षीरं  ।
एकदुग्धं  ।
लिङ्गविशिष्टस्य ग्रहणं एकशब्दह्रस्वत्वं प्रयोजयति   ।
अचा हि गृह्यमाणं अत्र विशेष्यते, न पुनरच्गृह्यमाणेन इति  । ।



<ङ्यापोः सञ्ज्ञाछन्दसोर्बहुलम्>#   । । PS_६,३.६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.६३ः

ङ्यन्तस्य अबन्तस्य च सञ्ज्ञाछन्दसोः बहुलं ह्रस्वो भवति   ।
ङ्यन्तस्य सञ्ज्ञायां - रेवतिपुत्रः   ।
रोहिणिपुत्रः   ।
भरणिपुत्रः   ।
न च भवति   ।
नान्दीकरः   ।
नान्दीघोषः   ।
नान्दीविशालः   ।
ग्यन्तस्य छन्दसि - कुमारिदा प्रफर्विदा   ।
न च भवति   ।
फल्गुनीपौर्णमासी   ।
जगतीछदः   ।
आबन्तस्य सञ्ज्ञायां - शिलवहं  ।
शिलप्रस्थं  ।
न च भवति   ।
लोमकागृहं  ।
लोमकाषण्डं  ।
आबन्तस्य छन्दसि - अजक्षीरेण जुहोति   ।
ऊर्णम्रदाः पृथिवी दक्षिणावत   ।
न च भवति   ।
ऊर्णासूत्रेण कवयो वयन्ति  । ।



[#७१५]

<त्वे च>#   । । PS_६,३.६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.६४ः

त्वप्रत्यये परतो ङ्यापोः बहुलं ह्रस्वो भवति   ।
तदजाया भावः अजत्वम्, अजात्वं  ।
तद्रोहिण्या भावः रोहिणित्वम्, रोहिणीत्वं  ।
सञ्ज्ञायां असम्भवाच्छन्दस्येव+उदाहरणानि भवन्ति  । ।



<इष्टका-इषीका-मालानां चिततूलभारिषु>#   । । PS_६,३.६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.६५ः

इष्टकेषीकामालानां चित तूल भारिनित्येतेषु उत्तरपदेषु यथासङ्ख्यं ह्रस्वो भवति   ।
इष्टकचितं  ।
इषीकतूलं  ।
मालभारिणी कन्या   ।
इष्तकादिभ्यस्तदन्तस्य अपि ग्रहणं भवति   ।
पक्वेष्टकचितं  ।
मुञ्जेषीकतूलं  ।
उत्पलमालभारिणी कन्या  । ।



<खित्यनव्ययस्य>#   । । PS_६,३.६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.६६ः

खिदन्ते उत्तरपदेऽनव्ययस्य ह्रस्वो भवति   ।
कालिंमन्या   ।
हरिणिम्मन्या   ।
मुमा ह्रस्वो न बाध्यते, अन्यथा हि ह्रस्वशासनं अनर्थकं स्याथ् ।
अनव्ययस्य इति किं ? दोषामन्यमहः   ।
दिवामन्या रात्रिः   ।
अनव्ययस्य इत्येतदेव ज्ञापकं इह खिदन्तग्रहणस्य  । ।



<अरुर्-द्विषद्-अजन्तस्य मुम्>#   । । PS_६,३.६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.६७ः

अरुस्द्विषतित्येतयोरजनतानां च खिदन्त उत्तरपदे मुमागमो भवति अनव्ययस्य   ।
अरुन्तुदः   ।
द्विषन्तपः   ।
अजन्तानां - कालिम्मन्या   ।
अरुर्द्विषदजन्तस्य इति किं ? विद्वन्मन्यः   ।
अनव्ययस्य इत्येव, दोषामन्यमहः   ।
दिवामन्या रात्रिः   ।
अन्तग्रहणं किं ? कृताजन्तकार्यप्रतिपत्त्यर्थं  ।
अतो ह्रस्वे कृते मुं भवति  । ।



<इच एकाचोऽम्प्रत्ययवच्च>#   । । PS_६,३.६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.६८ः

इजन्तस्य एकाचः खिदन्ते उत्तरपदे अमागमो भवति, अम्प्रत्ययवच्च द्वितीयैकवचनवच्च स भवति   ।
अं इति हि द्विरावर्तते   ।
गाम्मन्यः   ।
स्त्रीम्मन्यः, स्त्रियम्मन्यः   ।
श्रियम्मन्यः   ।
भ्रुवम्मन्यः   ।
अम्प्रत्ययवच्च इत्यतिदेशातात्वपूर्वसवर्णगुणेयङुवङादेशा भवन्ति   ।
इचः इति किं ? त्वङमन्यः   ।
एकाचः इति किं ? लेखाभ्रुम्मन्याः   ।
अथेह कथं भवितव्यम्, श्रियं आत्मानं ब्राह्मणकुलं मन्यते इत्युपक्रम्य श्रिमन्यं इति भवितव्यं इति भाष्ये व्यवस्थितं ? तत्र+इदं भाष्यकारस्य दर्शनम्, अत्र विषये परित्यक्तस्वलिङ्गः श्रीशब्दो ब्राह्मणकुले वर्तते, यथा प्रष्ठादयः स्त्रियां  ।
तत्र स्वमोर्नपुंसकात्(*७,१.२३) इत्यमो लुग्भवति  । ।



<वाचंयम-पुरन्दरौ च>#   । । PS_६,३.६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.६९ः

वाचंयम पुरन्दर इत्येतौ निपात्येते   ।
वाचंयम आस्ते   ।
पुरं दारयति इति पुरन्दरः  । ।



[#७१६]

<कारे सत्य-अगदस्य>#   । । PS_६,३.७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.७०ः

कारशब्द उत्तरपदे सत्य अगद इत्येतयोर्मुमागमो भवति   ।
सत्यं करोति, सत्यस्य व कारः सत्यङ्कारः   ।
एवं - अगदङ्कारः   ।
अस्तुसत्यागादस्य कार इति वक्तव्यं  ।
अस्तुङ्कारः   ।
भक्षस्य छन्दसि कारे मुं वक्तव्यः   ।
भक्षं करोति, भक्षस्य वा करः भक्षङ्कारः   ।
छन्दसि इति किं ? भक्षकारः   ।
धेनोर्भव्यायां मुं वक्तव्यः   ।
धेनुम्भव्या   ।
लोकस्य पृणे मुं वक्तव्यः   ।
लोकम्पृणः   ।
इत्येऽनभ्याशस्य मुं वक्तव्यः   ।
अनभ्याशमित्यः   ।
भ्राष्ट्राग्न्योरिन्धे मुं वक्तव्यः   ।
भृआष्ट्रमिन्धः   ।
अग्निमिन्धः   ।
गिलेऽगिलस्य मुं वक्तव्यः   ।
तिमिङ्गिलः   ।
अगिलस्य इति किं ? गिलगिलः   ।
गिलगिले चेति वक्तव्यं  ।
तिमिङ्गिलगिलः   ।
उष्णभद्रयोः करणे मुं वक्तव्यः   ।
उष्णङ्करणं  ।
भद्रङ्करणं  ।
सूतोग्रराजभोजमेर्वित्येतेभ्य उत्तरस्य दुहितृशब्दस्य पुत्रडादेशो वा वक्तव्यः   ।
सूतपुत्री, सूतदुहिता   ।
उग्रपुत्री, उग्रदुहिता   ।
राजपुत्री, राजदुहिता   ।
भोजपुत्री, भोजदुहिता   ।
मेरुपुत्री, मेरुदुहिता   ।
केचित्तु शार्ङ्गरवादिषु पुत्रशब्दं पठन्ति, तेषां पुत्री इति भवति   ।
अन्यत्र अपि हि दृश्यते शैलपुत्री इति  । ।



[#७१७]

<श्येन-तिलस्य पाते ञे>#   । । PS_६,३.७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.७१ः

श्येन तिल इत्येतयोः पातशब्दे उत्तरपदे ञप्रत्यये परे मुमागमो भवति   ।
श्येनपातोऽस्यां क्रीडायां श्यैनम्पाता   ।
तैलम्पाता   ।
ञे इति किं ? श्येनपातः  । ।



<रात्रेः कृति विभाषा>#   । । PS_६,३.७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.७२ः

रात्रेः कृदन्त उत्तरपदे विभाषा मुमागमो भवति   ।
रात्रिञ्चरः, रात्रिचरः   ।
रात्रिमटः, रात्र्यटः   ।
अप्राप्तविभाषा इयं  ।
खिति हि नित्यं मुं भवति   ।
रत्रिम्मन्यः  । ।



<नलोपो नञः>#   । । PS_६,३.७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.७३ः

नञो नकारस्य लोपो भवति उत्तरपदे   ।
अब्राह्मणः   ।
अवृषलः   ।
असुरापः   ।
असोमपः   ।
नञो नलोपेऽवक्षेपे तिङ्युपसङ्ख्यानं कर्तव्यं  ।
अपचसि त्वं जाल्म   ।
अकरोषि त्वं जाल्म  । ।



<तस्मान्नुडचि>#   । । PS_६,३.७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.७४ः

तस्माल्लुप्तनकारान्नञः नुडागमो भवति अजादवुत्तरपदे   ।
अनजः   ।
अनश्वः   ।
तस्मातिति किं ? नञ एव हि स्याथ् ।
पूर्वान्ते हि ङमो ह्रस्वादचि ङ्मुण्नित्यं (*८,३.३२) इति प्राप्नोति  । ।



<नभ्राण्-नपान्-नवेदा-नासत्या-नमुचि-नकुल-नख-नपुंसक-नक्षत्र-नक्र-नाकेषु प्रकृत्या>#   । । PS_६,३.७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.७५ः

नभ्राट्नपात्नवेदाः नासत्याः नमुचि नकुल नख नपुंसक नक्षत्र नक्र नाक इत्येतेषु नञ्प्रकृत्या भवति   ।
न भ्राजते इति नभ्राठ् ।
भ्राजतेः क्विबन्तस्य नञ्समासः   ।
नपाति इति नपाथ् ।
पातिः शत्रन्तः   ।
नवेत्ति इति नवेदाः   ।
वित्तिरसुन्प्रत्ययान्तः   ।
नासत्याः - सत्सु साधवः सत्याः, न सत्याः असत्याः, न असत्याः नासत्याः   ।
न मुञ्चति इति नमुचिः   ।
मुचेरौणादिकः किप्रत्ययः   ।
न अस्य कुलं अस्ति नकुलः   ।
नख - न अस्य खं अस्ति इति नखं  ।
नपुंसक - न स्त्री न पुमान्नपुंसकं  ।
स्त्रीपुंसयोः पुंसकभावो निपात्यते   ।
नक्षत्र - न क्षरते क्षीयते इति वा नज्ञात्रं  ।
क्षियः क्षरतेर्वा क्षत्रं इति निपात्यते   ।
नक्र - न क्रामति इति नक्रः   ।
क्रमेर्डप्रत्ययो निपातनाथ् ।
नाक - न अस्मिनकमस्ति नाकं  । ।



[#७१८]

<एकादिश्च+एकस्य च आदुक्>#   । । PS_६,३.७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.७६ः

एकादिश्च नञ्प्रकृत्या भवति, एकशब्दस्य च आदुकागमो भवति   ।
एकेन न विंशतिः कान्नविंशतिः   ।
एकान्नत्रिंशथ् ।
तृतीया इति योगविभागात्समासः   ।
पूर्वान्तोऽयं आदुक्क्रियते पदान्तलक्षणोऽत्र अनुनासिको विकल्पेन यथा स्यातिति  । ।



<नगोऽप्राणिष्वन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,३.७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.७७ः

नञ्प्रकृत्या भवति अन्यतरस्यां  ।
नगा वृक्षाः, अगा वृक्षाः   ।
नगाः पर्वताः, अगाः पर्वताः   ।
न गच्छन्ति इति नगाः   ।
गमेर्डप्रत्ययः   ।
अप्राणिषु इति किं ? अगो वृषलः शीतेन  । ।



<सहस्य सः सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_६,३.७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.७८ः

सहशब्दस्य स इत्ययं आदेशो भवति सञ्ज्ञायां विषये   ।
साश्वत्थं  ।
सपलाशं  ।
सशिंशपं  ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? सहयुध्वा   ।
सहकृत्वा   ।
सादेश उदात्तो निपात्यते   ।
उदात्तानुदात्तवतो हि सहशब्दस्य अन्तर्यतः स्वरितः स्याथ् ।
सनिपातनस्वरः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं यत्र तत्र उपयुज्यते   ।
अन्यत्र समासान्तोदात्तत्वेन बाध्यत एव, सेष्टि, सपशुबन्धं इति  । ।



<ग्रन्थान्त-अधिके च>#   । । PS_६,३.७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.७९ः

ग्रन्थान्ते अधिके च वर्तमानस्य सहशब्दस्य स इत्ययं आदेशो भवति   ।
सकलं ज्यौतिषमधीते   ।
समुहूर्तं  ।
ससङ्ग्रहं व्याकरणं अधीयते   ।
कलान्तं, महूर्तान्तं, सङ्ग्रहान्तं इति अन्तवचने इत्यव्ययीभावः समासः   ।
तत्र अव्ययीभावे चाकाले इति कालवाचिन्युत्तरपदे समासो न प्राप्नोति इत्ययं आरम्भः   ।
अधिके - सद्रोणा खारी   ।
समाषः कार्षापणः   ।
सकाकिणीको माषः  । ।



<द्वितीये च अनुपाख्ये>#   । । PS_६,३.८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.८०ः

द्वयोः सहयुक्तयोरप्रधानो यः स द्वितीयः   ।
उपाख्यायते प्रत्यक्षत उपलभ्यते यः स उपाख्यः   ।
उपाख्यादन्यः अनुपाख्यः अनुमेयः   ।
तस्मिन्द्वितीयेऽनुपाख्ये सहस्य स इत्ययं आदेशो भवति   ।
साग्निः कपोतः   ।
सपिशाचा वात्या   ।
सराक्षसीका शाला   ।
अग्न्यादयः साक्षादनुपलभ्यमानाः कपोतादिभिरनुमीयमानाः अनुपाख्या भवन्ति  । ।



<अव्ययीभावे चाकाले>#   । । PS_६,३.८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.८१ः

अव्ययीभावे च समासे अकालवाचिनि उत्तरपदे सहस्य स इत्ययं आदेशो भवति   ।
सचक्रं धेहि   ।
सधुरं प्राज   ।
अकाले इति किं ? सहपूर्वाह्णं  । ।



[#७१९]

<वा+उपसर्जनस्य>#   । । PS_६,३.८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.८२ः

उपसर्जनसर्वावयवः समासः उपसर्जनं  ।
यस्य सर्वेऽवयवा उपसर्जनीभूताः स सर्वोपसर्जनो बहुव्रीहिर्गृह्यते   ।
तदवयवस्य सहशब्दस्य वा स इत्ययं आदेशो भवति   ।
सपुत्रः, सहपुत्रः   ।
सच्छात्रः, सहच्छात्रः   ।
उपसर्जनस्य इति किं ? सहयुध्वा   ।
सहकृत्वा   ।
सहकृत्वप्रियः, प्रियसहकृत्वा इति इह बहुव्रीहौ यदुत्तरपदं तत्परः सहशब्दो न भवति इति सभावो न भवति  । ।



<प्रकृत्या आशिष्यगो-वत्स-हलेषु>#   । । PS_६,३.८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.८३ः

प्रकृत्या सहशब्दो भवति आशिषि विषये अगोवत्सहलेषु   ।
स्वस्ति देवत्ताय सहपुत्राय सहच्छात्राय सहामात्याय   ।
अगोवत्सहलेषु इति किं ? स्वस्ति भवते सहगवे, सगवे   ।
सहवत्साय, सवत्साय   ।
सहहलाय, सहलाय   ।
वोपसर्जनस्य (*६,३.८२) इति पक्षे भवत्येव सह्बावः  । ।



<समानस्य छन्दस्यपूर्ध-प्रभृत्य्-उदर्केषु>#   । । PS_६,३.८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.८४ः

स इति वर्तते   ।
समानस्य स इत्ययं आदेशो भवति छन्दसि विषये मूर्धन्प्रभृति उदकं इत्येतानि उत्तरपदानि वर्जयित्वा   ।
अनुभ्राता सगर्भ्यः   ।
अनुसखा सयूथ्यः   ।
यो नः सनुत्यः   ।
समानो गर्भः सगर्भः, तत्र भवः सगर्थ्यः   ।
सगर्भसयूथसनुताद्यत्(*४,४.११४) इति यत्प्रत्ययः   ।
अमूर्धप्रभृत्युदर्केषु इति किं ? समानमूर्धा   ।
समानप्रभृतयः   ।
समानोदर्काः   ।
समानस्य इति योगविभाग इष्टप्रसिद्ध्यर्थः क्रियते   ।
तेन सपक्षः, साधर्म्यम्, सजातीयः इत्येवं आदयः सिद्धाः भवन्ति  । ।



<ज्योतिर्-जनपद-रात्रि-नाभि-नाम-गोत्र-रूप-स्थान-वर्ण-वर्यो-वचन-बन्धुषु>#   । । PS_६,३.८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.८५ः

ज्योतिस्जनपद रात्रि नाभि नामन्गोत्र रूप स्थान वर्ण वयस्वचन बन्धु इत्येतेषु उत्तरपदेषु समानस्य स इत्ययं आदेशो भवति   ।
सज्योतिः   ।
सजनपदः   ।
सरात्रिः   ।
सनाभिः   ।
सनामा   ।
सगोत्रः   ।
सरूपः   ।
सस्थानः सवर्णः   ।
सवयाः   ।
सवचनः   ।
सबन्धुः  । ।



<चरणे ब्रह्मचारिणि>#   । । PS_६,३.८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.८६ः

चरणे गम्यमाने ब्रह्मचारिणि उत्तरपदे समानस्य स इत्ययं आदेशो भवति   ।
समानो ब्रह्मचारी सब्रहमचारी   ।
ब्रह्म वेदः, तदध्ययनार्थं यद्व्रतं तदपि ब्रह्म, तच्चरति इति ब्रहमचारी   ।
समानः तस्य+एव ब्रह्मणेः समानत्वदित्ययं अर्थो भवति   ।
समाने ब्रह्मणि व्रतचरी सब्रह्मचरी इति  । ।



<तीर्थे ये>#   । । PS_६,३.८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.८७ः

तीर्थशब्द उत्तरपदे यत्प्रत्यये परतः समानस्य स इत्ययं आदेशो भवति   ।
सतीर्थ्यः   ।
समानतीर्थे वासी (*४,४.१०७) इति यत्प्रत्ययः  । ।



[#७२०]

<विभाषा+उदरे>#   । । PS_६,३.८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.८८ः

उदरशब्दे उत्तरपदे यत्प्रत्ययान्ते समानस्य विभाषा स इत्ययं आदेशो भवति   ।
सोदर्यः, समानोदर्यः   ।
समानोदरे शयित ओ च+उदात्तः (*४,४.१०८) इति यत् । ।



<दृग्-दृश-वतुषु>#   । । PS_६,३.८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.८९ः

दृक्दृश वतु इत्येतेषु परतः समानस्य स इत्ययं आदेशो भवति   ।
सदृक्  ।
सदृशः   ।
त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ्च (*३,२.६०) इत्यत्र समानान्ययोश्चेति वक्तव्यं इति कञ्क्विनौ प्रत्ययौ क्रियेते   ।
दृक्षे चेति वक्तव्यं  ।
सदृक्षः   ।
दृशेः क्षप्रत्ययोऽपि तत्र+एव वक्तव्यः   ।
वतुग्रहणं उत्तरार्थं  । ।



<इदं किमोरीश्की>#   । । PS_६,३.९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.९०ः

इदं किं इत्येतयोरीश्की इत्येतौ यथासङ्ख्यं आदेशौ भवतो दृग्दृशवतुषु   ।
ईदृक्  ।
ईदृशः   ।
इयान्  ।
कीदृक्  ।
कीदृशः   ।
कियान्  ।
किमिंदंभ्यां वो घः (*५,२.४०) इति वतुप्  ।
दृक्षे चेति वक्तव्यं  ।
ईदृक्षः   ।
कीदृक्षः  । ।



<आ सर्वनाम्नः>#   । । PS_६,३.९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.९१ः

सर्वनाम्नः आकारादेशो भवति दृग्दृशवतुषु   ।
तादृक्  ।
तादृशः   ।
तावान्  ।
यादृक्  ।
यादृशः   ।
यावान्  ।
दृक्षे चेति वक्तव्यं  ।
तादृक्षः   ।
यादृक्षः  । ।



[#७२१]

<विष्वग्-देवयोश्च टेरद्र्यञ्चतौ वप्रत्यये>#   । । PS_६,३.९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.९२ः
विष्वक्देव इत्येतयोः सर्वनाम्नश्च टेः अद्रि इत्ययं आदेशो भवति अञ्चतौ वप्रत्ययान्ते उत्तरपदे   ।
दिष्वगज्चति इति विष्वद्र्यङ् ।
देवद्र्यङ् ।
सर्वनाम्नः - तद्र्यङ् ।
यद्र्यङद्रिसघ्र्योरन्तोदात्तनिपातनं कृत्स्वरनिवृत्त्यर्थं  ।
तत्र यणादेशे कृते उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य (*८,२.४) इत्येष स्वरो भवति   ।
विष्वग्देवयोः इति किं ? अश्वाची   ।
अञ्चतौ इति किं ? विष्वग्युक्  ।
वप्रत्यये इति किं ? विष्वगञ्चनं  ।
वप्रत्ययग्रहणं अन्यत्र धातुग्रहणे तदादिविधिप्रतिपत्त्यर्थं  ।
तेन अयस्कृतम्, अयस्कारः इत्यत्र अतः कृकमिकंसकुम्भपात्र इति सत्वं भवति   ।
छन्दसि स्त्रियां बहुलं इति वक्तव्यं  ।
विश्वाई च घृताची च इत्यत्र न भवति   ।
कद्रीची इत्यत्र तु भवत्येव  । ।



<समः समि>#   । । PS_६,३.९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.९३ः

सं इत्येतस्य समि इत्ययं आदेशो भवति अञ्चतौ वप्रत्ययन्ते उत्तरपदे   ।
सम्यक्, सम्यञ्चौ, सम्यञ्चः  । ।



<तिरसस्तिर्यलोपे>#   । । PS_६,३.९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.९४ः

तिरसित्येतस्य तिरि इत्ययं आदेशो भवति अञ्चाउ वप्रत्ययान्ते उत्तरपदेऽलोपे, यदा अस्य लोपो न भवति   ।
तिर्यक्, तिर्यञ्चौ, तिर्यञ्चः   ।
अलोपे इति किं ? तिरश्चा   ।
तिरश्चे   ।
अचः इत्यकारलोपः  । ।



<सहस्य सध्रिः>#   । । PS_६,३.९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.९५ः

सह इत्येतस्य सघ्रिः इत्ययं आदेशो भवति अञ्चतौ वप्रत्यान्ते उत्तरपदे   ।
सघ्र्यङ्सघ्र्यज्चौ, सघ्र्यञ्चः   ।
सघ्रीचः   ।
सघ्रीचा  । ।



<सध माद-स्थयोश्छन्दसि>#   । । PS_६,३.९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.९६ः

छन्दसि विषये माद स्थ इत्येतयोरुत्तरपदयोः सहस्य सध इत्ययं आदेशो भवति   ।
सधमादो द्युम्निनीरापः   ।
सधस्था  । ।



[#७२२]

<द्व्य्-अन्तर्-उपसर्गेभ्योऽप ईत्>#   । । PS_६,३.९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.९७ः

द्वि अन्तरित्येताभ्यां उपसर्गाच्च उत्तरस्य अपित्येतस्य ईकारादेशो भवति   ।

[#७२१]

द्वीपं  ।
अन्तरीपं  ।
उपसर्गात्- नीपं  ।
वीपं  ।
समीपं  ।
समाप ईत्वे प्रतिशेधो वक्तव्यः   ।
समापं नाम देवयजनं  ।
अपर आह - ईत्वमनवर्णादिति वक्तव्यं  ।
इह मा भूत्, प्रापम्, परापं  ।
अप्शब्दं प्रति क्रिययोगाभावातुपसर्गग्रहणं प्राद्युपलक्षणार्थं  । ।



[#७२२]

<ऊदनोर्देशे>#   । । PS_६,३.९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.९८ः

अनोरुत्तरस्य अपः ऊकारादेशो भवति देशाभिधाने   ।
अनूपो देशः   ।
देशे इति किं ? अन्वीपं  ।
दीर्घोच्चारणं अवग्रहार्थम्, अनु ऊपः अनूपः इति  । ।



<अषष्थ्य्-अतृतीयास्थस्य अनयस्य दुगाशीर्-आशा-आस्था-आस्थित-उत्सुक-ऊति-कारक-राग-च्छेषु>#   । । PS_६,३.९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.९९ः

अषष्थीस्थस्य अतृतीयास्थस्य च अन्यशब्दस्य दुगागमो भवति आशिसाशा आस्था आस्थित उत्सुक ऊति कारक राग छ इत्येतेषु परतः   ।
अन्या आशीः अन्यदाशीः   ।
अन्या आशा अन्यदाशा   ।
अन्या आस्था अन्यदास्था   ।
अन्य आस्थितः अन्यदास्थितः   ।
अन्य उत्सुकः अन्यदुत्सुकः   ।
अन्या ऊतिः अन्यदूतिः   ।
अन्यः कारकः अन्यत्कारकः   ।
अन्यः रागः अन्यद्रागः   ।
अन्यस्मिन्भवः अन्यदीयः   ।
गहादिष्वन्यशब्दो द्रष्टव्यः   ।
अषष्ठ्यतृतीयास्थस्य इति किं ? अन्यस्य आशीः अन्याशीः   ।
अन्येन आस्थितः अन्यास्थितः   ।
दुगागमोऽविशेषेण वक्तव्यः कारकच्छयोः   ।
षष्ठीतृतीययोर्नेष्ट आशीरादिषु सप्तसु  । ।
अन्यस्य कारकं अन्यत्कारकं  ।
अन्यस्य इदं अन्यदीयं  ।
अस्य च द्विर्नञ्ग्रहणं लिङ्गं  । ।



<अर्थे विभाषा>#   । । PS_६,३.१००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१००ः

अर्थशदे उत्तरपदे अन्यस्य विभाषा दुगागमो भवति   ।
अन्यदर्थः, अन्यार्थः  । ।



<कोः कत्तत्पुरुषेऽचि>#   । । PS_६,३.१०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१०१ः

कु इत्येतस्य क्त इत्ययं आदेशो भवति तत्पुरुषे समासे अजादावुत्तरपदे   ।
कदजः   ।
कदश्वः   ।
कदुष्ट्रः   ।
कदन्नं  ।
तत्पुरुषे इति किं ? कूष्ट्रो राजा   ।
अचि इति किं ? कुब्राह्मणः   ।
कुपुरुषः   ।
कद्भावे त्रावुपसङ्ख्यानं  ।
कुत्सितास्त्रयः कत्त्रयः  । ।



[#७२३]

<रथ-वदयोश्च>#   । । PS_६,३.१०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१०२ः

रथ वद इत्येतयोश्च+उत्तरपदयोः कोः कतित्ययं आदेशो भवति   ।
कद्रथः   ।
कद्वदः  । ।



<दृणे च जातौ>#   । । PS_६,३.१०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१०३ः

दृणशब्दे उत्तरपदे जातावभिधेयायां कोः कतित्यादेशो भवति   ।
कत्तृणा नाम जातिः   ।
जातौ इति किं ? कुत्सितानि तृणानि कुतृणानि  । ।



<का पथ्य्-अक्षयोः>#   । । PS_६,३.१०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१०४ः

पथिनक्ष इत्येतयोरुत्तरपदयोः कोः का इत्ययं आदेशो भवति   ।
कापथः   ।
काक्षः  । ।



<ईषदर्थे च>#   । । PS_६,३.१०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१०५ः

ईषदर्थे वर्तमानस्य कोः का इत्ययं आदेशो भवति   ।
कामधुरं  ।
कालवणं  ।
अजादावपि परत्वात्कादेश एव भवति   ।
काम्लं  ।
कोष्णं  । ।



<विभाषा पुरुषे>#   । । PS_६,३.१०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१०६ः

पुरुषशब्दे उत्तरपदे विभाषा कोः का इत्ययं आदेशो भवति   ।
कापुरुषः, कुपुरुषः   ।
अप्राप्तविभाषेयं  ।
ईषदर्थे तु पूर्वविप्रतिषेधेन नित्यं का भवति   ।
ईषत्पुरुषः कापुरुषः  । ।



<कवञ्चोष्णे>#   । । PS_६,३.१०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१०७ः

उष्णशब्दे उत्तरपदे कोः कवं इत्ययं आदेशो भवति, का च विभाषा   ।
कवोष्णम्, कोष्णम्, कदुष्णं  । ।



<पथि च च्छन्दसि>#   । । PS_६,३.१०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१०८ः

पथिशब्दे उत्तरपदे छन्दसि विषये कोः कवं का इत्येतावादेशौ भवतो विभाषा   ।
कवपथः, कापथः, कुपथः  । ।



[#७२४]

<पृषोदर-आदीनि यथोपदिष्टम्>#   । । PS_६,३.१०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१०९ः

पृषोदरप्रकाराणि शब्दरूपाणि, येषु लोपागमवर्नविकाराः शास्त्रेण न विहिताः दृश्यन्ते च, तानि यथोपदिष्टानि साधूनि भवन्ति   ।
यानि यानि यथोपदिष्टानि, शष्टैरुच्चारितानि प्रयुक्तानि, तानि तथा+एव अनुगन्तव्यानि   ।
पृषदुदरं यस्य पृषोदरं  ।
पृषदुद्वानं यस्य पृषोद्वानं  ।
अत्र तकारलोपो भवति   ।
वारिवाहकः बलाहकः   ।
पूर्वशब्दस्य बशब्द आदेशः, उत्तरपदादेश्च लत्वं  ।
जीवनस्य मूतः जीमूतः   ।
वनशब्दस्य लोपः   ।
शवानां शयनं श्मशानं  ।
शवशब्दस्य श्मादेशः, शयनशब्दस्य अपि शानशब्द आदेशः   ।
ऊर्ध्वं खमस्य इति उलूखलं  ।
ऊर्ध्वखशब्दयोः उलू खल इत्येतावादेशौ भवतः   ।
पिशिताशः पिशाचः   ।
पिशिताशशब्दयोर्यथायोगं पिशाचशब्दौ आदेशौ   ।
ब्रुवन्तोऽस्यां सीदन्ति इति बृसी   ।
सदेरधिकरणे डट्प्रत्ययः   ।
ब्रुवच्छब्दस्य चोपपदस्य बृशब्द आदेशो भवति   ।
मह्यां रौति इति मयूरः   ।
रौतेरचि टिलोपः   ।
महीशब्दस्य मयूभावः   ।
एवमन्येऽपि अश्वत्थकपित्थप्रभृतयो यथायोगं अनुगन्तव्याः   ।
दिक्शब्देभ्य उत्तरस्य तीरस्य तारभावो वा भवति   ।
दक्षिणतीरम्, दक्षिणतारं  ।
उत्तरतीरम्, उत्तरतारं  ।
वाचो वादे डत्वं च लभावश्च+उत्तरपदस्य+इञि प्रत्यये भवति   ।
वाचं वदति इति वाग्वादः   ।
तस्यापत्यं वड्वालिः   ।
षष उत्वं दतृदशधासूत्तरपदादेष्टुत्वं च भवति   ।
षड्दन्ता अस्य षोडन्  ।
षट्च दश च षोडश   ।
धासु वा षष उत्वं भवत्युत्तरपदादेश्च ष्टुत्वं  ।
षोढा, षड्धा कुरु   ।
बहुवचननिर्देशो नानाधिकरणवाचिनो धाशब्दस्य प्रतिपत्त्यर्थः   ।
इह मा भूत्, षट्दधाति धयति वा षड्धा इति   ।
दुरो दाशनाशदभध्येषूत्वं वक्तव्यं उत्तरपदादेश्च ष्टुत्वं  ।
कुच्छ्रेण दाश्यते नाश्यते दभ्यते च यः स दूडाशः   ।
दूणाशः   ।
दूडभ्यः   ।
दम्भेः खल्बनुनासिकलोपो निपातनाथ् ।
दुष्टं ध्यायति इति दूढ्यः   ।
दुःशब्दोपपदस्य ध्यायतेः आतश्चोपसर्गे (*६,१.१३६) इति कप्रत्ययः   ।
[#७२५]

स्वरो रोहतौ छन्दस्युत्वं वक्तव्यं  ।
जाय एहि सुवो रोहाव   ।
पीवोपवसनादीनां च लोपो वक्तव्यः   ।
पीवोपवसनानां  ।
पयोपवसनानां  ।
वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च द्वौ चापरौ वर्णविकारनाशौ   ।
धातोस्तदर्थातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तं  । ।



<सङ्ख्या-वि-साय-पूर्वस्य अह्नस्य अहन्नन्यतरस्यां ङौ>#   । । PS_६,३.११०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.११०ः

सङ्ख्या वि साय इत्येवंपूर्वस्य अह्नशब्दस्य स्थाने अहनित्ययं आदेशो भवत्यन्यतरस्यां ङौ परतः   ।
द्वयोरह्नोर्भवः द्व्यह्नः   ।
त्र्यह्नः   ।
द्व्यह्नि, द्व्यहनि   ।
त्र्यह्नि, त्र्यहनि   ।
द्व्यह्ने   ।
त्र्यह्ने   ।
व्यपगतमहः व्यह्नः   ।
व्यह्नि, व्यहनि, व्यह्ने   ।
सायमह्नः सायाह्नः   ।
सायाह्नि, सायाहनि, सायाह्ने   ।
एकदेशिसमासः पूर्वादिभ्योऽन्यस्य अपि भवति इत्येतदेव विसायपूर्वस्य अह्नस्य ग्रहणं ज्ञापकं  ।
तेन मध्यमह्नः मध्याह्नः इत्यपि भवति   ।
सङ्ख्याविसायपूर्वस्य इति किं ? पूर्वाह्णे   ।
अपराह्णे  । ।



<ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः>#   । । PS_६,३.१११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१११ः

ढकाररेफयोः लोपः यस्मिन्स ढ्रलोपः, तत्र पूर्वस्य अणः दीर्घो भवति   ।
लीढं  ।
मीढं  ।
उपगूढं  ।
मूढः   ।
रलोपे - नीरक्तं  ।
अग्नीरथः   ।
इन्दूरथः   ।
पुना रक्तं वासः   ।
प्राता राजक्रयः   ।
पूर्वग्रहणं अनुत्तरपदेऽपि पूर्वमात्रस्य दीर्घार्थं  ।
अणः इति किं ? आतृढं  ।
आवृढं  । ।



<सहि-वहोरोदवर्णस्य>#   । । PS_६,३.११२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.११२ः

सहि वहि इत्येतयोः अवर्णस्य ओकार आदेशो भवति ढ्रलोपे   ।
सोढा   ।
सोढुं  ।
सोढव्यं  ।
वोढा   ।
वोढुं  ।
वोढव्यं  ।
अवर्णस्य इति किं ? ऊढः   ।
ऊढवान्  ।
वर्णग्रहणं किं ? कृतायां अपि वृद्धौ यथा स्याथ् ।
उदवोढां  ।
उदवोढं  ।
तादपि परः तपरः, तपरत्वादाकारस्य ग्रहणं न स्यात् । ।



<साढ्यै साढ्वा साढ+इति निगमे>#   । । PS_६,३.११३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.११३ः

साध्यै साढ्वा साढा इति निगमे निपात्यनते   ।
साढ्यै समन्तात्साढ्वा शत्रून्  ।
सहेः क्त्वाप्रत्यये ओत्वाभावः   ।
पक्षे क्त्वाप्रत्ययस्य ध्यैभावः   ।
साढा इति तृचि रूपमेतथ् ।
निगमे इति किं ? सोढ्वा, सोढा इति भाषायां  । ।



[#७२६]

<संहितायाम्>#   । । PS_६,३.११४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.११४ः

संहितायां इत्ययं अधिकारः   ।
यदिति ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः संहितायां इत्येवं तद्वेदितव्यं  ।
वक्ष्यति - द्व्यचोऽतस्तिङः (*६,३.१३५) इति   ।
विद्मा हि त्वा गोपतिं शूर गोनां  ।
संहितायां इति किं ? विद्म, हि, त्वा, गोपतिं, शूर, गोनां  । ।



<कर्णे लक्षणस्य अविष्ट-अष्ट-पञ्च-मणि-भिन्न-च्छिन्न-च्छिद्र-स्रुव-स्वस्तिकस्य>#   । । PS_६,३.११५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.११५ः

कर्णशब्दे उत्तरपदे लक्षणवाचिनो दीर्घो भवति विष्ट अष्टन्पञ्चन्मणि भिन्न छिन्न छिद्र स्रुव स्वस्तिक इत्येतान्वर्जयित्वा   ।
दात्राकर्णः   ।
द्विगुणाकर्णः   ।
त्रिगुणाकर्णः   ।
द्व्यङ्गुलाकर्णः   ।
अङ्गुलाकर्णः   ।
यत्पशूनां स्वामिविशेषसम्बन्धज्ञापनार्थं दात्राकारादि क्रियते तदिह लक्षणं गृह्यते   ।
लक्षणस्य इति किं ? शोभनकर्णः   ।
अविष्टादीनां इति किं ? विष्टकर्णः   ।
अष्टकर्णः   ।
पञ्चकर्णः   ।
मणिकर्णः   ।
भिन्नकर्णः   ।
छिन्नकर्णः   ।
छिद्रकर्णः   ।
स्रुवकर्णः   ।
स्वस्तिककर्णः  । ।



<नहि-वृति-वृषि-व्यधि-रुचि-सहि-तनिषु क्वौ>#   । । PS_६,३.११६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.११६ः

नहि वृति वृषि व्यधि रुचि सहि तनि इत्येतेषु क्विप्रत्ययान्तेषु उत्तरपदेषु पूर्वपदस्य दीर्घो भवति संहितायां विषये   ।
नहि - उपानथ् ।
परीणथ् ।
वृति - नीवृथ् ।
उपावृथ् ।
वृषि - प्रावृठ् ।
उपावृठ् ।
व्याधि - मर्माविथ् ।
दृदयाविथ् ।
श्वविथ् ।
रुचि - नीरुक्  ।
अभिरुक्  ।
सहि - ऋतीषठ् ।
तनि - तरीतथ् ।
गमः क्वौ (*६,४.४०) इति गमदीनं इष्यते   ।
ततः तनोतेरप्यनुनासिकलोपः   ।
क्वौ इति किं ? परिणहनं  । ।



<वन-गिर्योः सज्ञायां कोटर-किंशुलुकादीनाम्>#   । । PS_६,३.११७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.११७ः

वन गिरि इत्येतयोरुत्तरपदयोर्यथासङ्ख्यं कोटरदीनां किंशुलुकादीनां च दीर्घो भवति सज्ञायां विषये   ।
वने कोटरादीनां - कोटरवणं  ।
मिश्रकावणं  ।
सिघ्रकावणं  ।
सारिकावणं  ।
गिरौ किंशुलुकादीनां - किंशुलुकागिरिः   ।
अञ्जनागिरिः   ।
कोटरकिंशुलुकादीनां इति किं ? असिपत्रवनं  ।
कृष्णगिरिः   ।
कोटर   ।
मिश्रक   ।
पुरक   ।
सिघ्रक   ।
सारिक   ।
कोटरादिः   ।
किंशुलुक   ।
शाल्वक   ।
अञ्जन   ।
भञ्जन   ।
लोहित   ।
कुक्कुठ् ।
किंशुलुकादिः  । ।



<वले>#   । । PS_६,३.११८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.११८ः

वले परतः पूर्वस्य दीर्घः भवति   ।
आसुतीवलः   ।
कृषीवलः   ।
दन्तावलः   ।
रजःकृष्यासुतिपर्षदो वलच्(*५,२.११२) इति वलच्प्रत्ययो गृह्यते, न प्रातिपदिकं  ।
अनुत्साहभ्रातृपित्éणां इत्येव   ।
उत्साहवलः   ।
भ्रातृवलः   ।
पितृवलः  । ।



[#७२७]

<मतौ बह्वचोऽनजिरादीनाम्>#   । । PS_६,३.११९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.११९ः
मतौ परतो बह्वचोऽजिरादिवर्जितस्य दीर्घो भवति सञ्ज्ञायां विषये   ।
उदुम्बरावती   ।
मशकावती   ।
वीरणावती   ।
पुष्करावती   ।
अमरावती   ।
नद्यां मतुप्(*४,२.८५) इति मतुप्प्रत्ययः   ।
सञ्ज्ञायां (*८,२.११) इति मतोर्वत्वं  ।
बह्वचः इति किं ? व्रीहिमती   ।
अनजिरादीनां इति किं ? अजिरवती   ।
खदिरवती   ।
पुलिनवती   ।
हंसकारण्डववती   ।
चक्रवाकवती   ।
सञ्ज्ञायां इत्येव, वलयवती  । ।



<शरादीनां च>#   । । PS_६,३.१२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१२०ः

शरादीनां च मतौ दीर्घो भवति सञ्ज्ञायां विषये   ।
शरावती   ।
वंशावती   ।
शर   ।
वंश   ।
धूम   ।
अहि   ।
कपि   ।
मणि   ।
मुनि   ।
शुचि   ।
हनु   ।
शरादिः   ।
सञ्ज्ञायां (*८,२.११) इति मतोर्वत्वं  ।
यवादित्वात्व्रीह्यादिभ्यो न भवति  । ।



<इको वहेऽपीलोः>#   । । PS_६,३.१२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१२१ः

इगन्तस्य पूर्वपदस्य पीलुवर्जितस्य वहे उत्तरपदे दीर्घो भवति   ।
ऋषीवहं  ।
कपीवहं  ।
मुनीवहं  ।
इकः इति किं ? पिण्डवहं  ।
अपीलोः इति किं ? पीलुवहं  ।
अपील्वादीनां इति वक्तव्यं  ।
इह मा भूत्, चारुवहं  । ।



<उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्>#   । । PS_६,३.१२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१२२ः

उपसर्गस्य घञन्ते उत्तरपदे अमनुष्येऽभिधेये बहुलं दीर्घो भवति   ।
वीक्लेदः   ।
वीमार्गः   ।
अपामार्गः   ।
न च भवति   ।
प्रसेवः   ।
प्रसारः   ।
सादकारयोः कृत्रिमे दीर्घो भवति   ।
प्रासादः   ।
प्राकारः   ।
कृत्रिमे इति किं ? प्रसादः   ।
प्रकारः   ।
वेशादिषु विभाषा दीर्घो भवति   ।
प्रतिवेशः, प्रतीवेशः   ।
प्रतिरोधः, प्रतीरोधः   ।
अमनुष्ये इति किं ? निषादो मनुष्यः  । ।



<इकः काशे>#   । । PS_६,३.१२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१२३ः

इगन्तस्य उपसर्गस्य काशशब्दे उत्तरपदे दीर्घो भवति   ।
नीकाशः   ।
वीकाशः   ।
अनूकाशः   ।
पचाद्यच्प्रत्ययान्तोऽयं काशशब्दः, न तु घञन्तः   ।
इकः इति किं ? प्रकाशः  । ।



[#७२८]

<दस्ति>#   । । PS_६,३.१२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१२४ः

दा इत्येतस्य यः तकारादिरादेशः तस्मिन्परतः इगन्तस्य+उपसर्गस्य दीर्घो भवति   ।
नीत्तं  ।
वीत्तं  ।
परीत्तं  ।
अच उपसर्गात्तः (*७,४.४७) इत्यन्तस्य यद्यपि तकारः क्रियते तथापि चर्त्वस्याश्रयात्सिद्धत्वं इति तकारादिर्भवति   ।
इकः इत्येव, प्रत्तं  ।
अवत्तं  ।
दः इति किं ? वितीर्णं  ।
नितीर्णं  ।
ति इति किं ? सुदत्तं  । ।



<अष्टनः सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_६,३.१२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१२५ः

अष्टनित्येतस्य उत्तरपदे सञ्ज्ञायां दीर्घो भवति   ।
अष्टावक्रः   ।
अष्टाबन्धुरः   ।
अष्टापदं  ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? अष्टपुत्रः   ।
अष्टभार्यः  । ।



<छन्दसि च>#   । । PS_६,३.१२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१२६ः

छन्दसि विषयेऽष्टनः उत्तरपदे दीर्घो भवति   ।
आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत्चरुं  ।
अष्टाहिरण्या दक्षिणा   ।
अष्टापदी देवता सुमती   ।
अष्टौ पादौ अस्याः इति बहुव्रीहौ पादस्य लोपे कृते पादोऽन्यतरस्यां (*४,१.८) इति ङीप्  ।
गवि च युक्ते भाषायामाष्टनो दीर्घो भवति इति वक्तव्यं  ।
अष्टागवं शकटं  । ।



<चितेः कपि>#   । । PS_६,३.१२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१२७ः

चितिशब्दस्य कपि परतः दीर्घो भवति   ।
एकचितीकः   ।
द्विचितीकः   ।
त्रिचितीकः  । ।



<विश्वस्य वसु-राटोः>#   । । PS_६,३.१२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१२८ः

विश्वशब्दस्य वसु राटित्येतयोः उत्तरपदयोः दिर्घ आदेशो भवति   ।
विश्वावसुः   ।
विश्वाराठ् ।
राटिति विकारनिर्देशो यत्र अस्य एतद्रूपं तत्र+एव यथा स्याथ् ।
इह न भवति, विश्वराजौ   ।
विश्वराजः  । ।



<नरे सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_६,३.१२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१२९ः

नरशब्द उत्तरपदे सञ्ज्ञायां विषये विश्वस्य दीर्घो भवति   ।
विश्वानरो नाम यस्य वैश्वानरिः पुत्रः   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? विश्वे नरा यस्य स विश्वनरः  । ।



[#७२९]

<मित्रे चर्षौ>#   । । PS_६,३.१३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१३०ः

मित्रे च+उत्तरपदे ऋषावभिधेये विश्वस्य दीर्घो भवति   ।
विश्वामित्रो नाम ऋषिः   ।
ऋषौ इति किं ? विश्वमित्रो माणवकः  । ।



<मन्त्रे सोम-अश्व-इन्द्रिय-विश्वदेव्यस्य मतौ>#   । । PS_६,३.१३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१३१ः

मन्रविषये सोम अश्व इन्द्रिय विश्वदेव्य इत्येतेषां मतुप्प्रत्यये परतः दीर्थो भवति   ।
सोमावती   ।
अश्ववती   ।
इन्द्रियावती   ।
विश्वदेव्यावती  । ।



<ओषधेश्च विभक्तावप्रथमायाम्>#   । । PS_६,३.१३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१३२ः

मन्त्रे इति वर्तते   ।
ओषधिशब्दस्य विभक्तावप्रथमायां परतः दीर्घो भवति   ।
ओषधीभिरपीतथ् ।
नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः   ।
विभक्तौ इति किं ? ओषधिपते   ।
अप्रथमायां इति किं ? स्थिरेयमस्त्वोषधिः  । ।



<ऋचि तुनुघमक्षुतङ्कुत्रोरुष्याणाम्>#   । । PS_६,३.१३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१३३ः

ऋचि विषये तु नु घ मक्षु तङ्कु त्र उरुष्य इत्येषां दीर्घो भवति   ।
आ तू न इन्द्र वृत्रहन्  ।
नु - नू करणे   ।
घ - उत वा घा स्यालाथ् ।
मक्षु - मक्षू गोमन्तमीमहे   ।
तङ्- भरता जातवेदसं  ।
तङिति थादेशस्य ङीत्वपक्षे ग्रहणं, तेन+इह न भवति, शृणोत ग्रावाणः   ।
कु - कूमनः   ।
त्र - अत्रा गौः   ।
उरुष्य - उरुष्या णो  । ।



<इकः सुञि>#   । । PS_६,३.१३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१३४ः

सुञ्निपातो गृह्यते   ।
इगन्तरय सुञि परतो मन्त्रविषये दीर्घो भवति   ।
अभी षु णः सखीनां  ।
ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतये   ।
सुञः (*८,३.१०७) इति षत्वम्, नश्च धातुस्थोरुषुभ्यः (*८,४.२७) इति णत्वं  । ।



<द्व्यचोऽतस्तिङः>#   । । PS_६,३.१३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१३५ः

ऋचि इति वर्तते   ।
द्व्यचस्तिङन्तस्य अतः ऋग्विषये दीर्घो भवति   ।
विद्मा हि त्वा गोपतिं शूर गोनां  ।
विद्मा शरस्य पितरं  ।
द्व्यचः इति किं ? अश्वा भवत वाजिनः   ।
अतः इति किं ? आ देवान्वक्षि यक्षि च  । ।



[#७३०]

<निपातस्य च>#   । । PS_६,३.१३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१३६ः
ऋचि इत्येव   ।
निपातस्य च ऋग्विषये दीर्गः आदेशो भवति   ।
एवा ते   ।
अच्छा  । ।



<अन्येषां अपि दृश्यते>#   । । PS_६,३.१३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१३७ः

अन्येषां अपि दीर्घो दृश्यते, स शिष्टप्रयोगादनुगन्तव्यः   ।
यस्य दीर्घत्वं विहितं, दृश्यते च प्रयोगे, तदनेन कर्तव्यं  ।
केशाकेशि   ।
कचाकचि   ।
जलाषाठ् ।
नारकः पूरुषः   ।
शुनो दन्तदंष्ट्राकर्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु   ।
श्वादन्तः   ।
श्वादंष्ट्रः   ।
श्वाकर्णः   ।
श्वाकुन्दः   ।
श्वावराहः   ।
श्वापुच्छः   ।
श्वापदः  । ।



<चौ>#   । । PS_६,३.१३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१३८ः

चौ परतः पूर्वपदस्य दीर्घो भवति   ।
चौ इति अञ्चतिर्लुप्तनकाराकारो गृह्यते   ।
दधीचः पश्य   ।
दधीचा   ।
दधीचे   ।
मधूचः पश्य   ।
मधूचा   ।
मधूचे   ।
अन्तरङ्गोऽपि यणादेशो दीर्घविधानसामर्थ्यान्न प्रवर्तते  । ।



<सम्प्रसारणस्य>#   । । PS_६,३.१३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,३.१३९ः

उत्तरप्दे इति वर्तते   ।
सम्प्रसारणान्तस्य पूर्वपदस्य+उत्तरपदे दीर्घो भवति   ।
कारीषगन्धीपुत्रः   ।
कारीषगन्धीपतिः   ।
क्ॐउदगन्धीपुत्रः   ।
क्ॐउदीगन्धीपतिः   ।
करीषस्य इव गन्धोऽस्य, कुमुदस्य इव गन्धोऽस्य, अल्पाख्यायां (*५,४.१३६), उपमानाच्च (*५,४.१३७) इति इकारः समासान्तः   ।
करीषगन्धेरपत्यं कारीषगन्ध्या   ।
कुमुदगन्धेरपत्यं क्ॐउदगन्ध्या, तस्याः पुत्रः क्ॐउदगन्धीपुत्रः   ।
क्ॐउदगधीपतिः   ।
इको ह्रस्वोऽङ्यो गालवस्य (*६,३.६१) इत्येतन्न भवति   ।
व्यवस्थितविभाषा हि सा   ।
अकृत एव दीर्घत्वे ह्रस्वभावपक्षे कृतार्थेन अपि दीर्घेण पक्षान्तरे परत्वाद्ह्रस्वो बाध्यते   ।
पुनः प्रसङ्गविज्ञानं च न भवति, सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्बाधितं एव इति  । ।
इति श्रीवामनविरचितायां काशिकायां वृत्तौ षष्ठाध्यायस्य तृतीयः पादः  । ।

__

[#७३१]

षष्ठाध्यायस्य चतुर्थः पादः   ।



<अङ्गस्य>#   । । PS_६,४.१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१ः

अधिकारोऽयं आसप्तमाध्यायपरिसमाप्तेः   ।
यदित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः अङ्गस्य इत्येवं तद्वेदितव्यं  ।
वक्ष्यति - हलः (*६,४.२) - हूतः   ।
जीनः   ।
संवीतः   ।
अङ्गस्य इति किं ? निरुतं  ।
दुरुतं  ।
नामि दीर्घः (*६,४.६) - अग्नीनां  ।
वायूनां  ।
अङ्गस्य इति किं ? क्रिमिणां पश्य   ।
पामनां पश्य   ।
अतो भिस ऐस्(*७,१.९) - वृक्षैः   ।
प्लक्षैः   ।
अङ्गस्य इति किं ? ब्राह्मणभिस्सा   ।
ओदनभिस्सिटा   ।
अङ्गाधिकारः कृतोऽन्यार्थो नामि दीर्घत्वाद्यपि व्यवस्थापयति इति तदर्थं अर्थवद्ग्रहणपरिभाषा नाश्रयितव्या भवति   ।
अङ्गस्य इति सम्बन्धसामान्ये एषा षष्ठी यथायोगं विशेषेषु अवतिष्ठते   ।
अथ वा प्रातिपदिकार्थमात्रं अविवक्षितविभक्त्यर्थं अधिक्रियते   ।
ततुत्तरत्र यथायोगं विपरिणम्यते   ।
ततोऽकारान्तादङ्गात्भिस ऐसित्येवं आद्यपि सम्यक्सम्पन्नं भवति  । ।



<हलः>#   । । PS_६,४.२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.२ः

अङ्गावयवाद्धलो यदुत्तरं सम्प्रसारणं तदन्तस्य अङ्गस्य दीर्घो भवति   ।
हूतः   ।
जीनः   ।
संवीतः   ।
हलः इति किं ? उतः   ।
उतवान्  ।
अङ्गावयवातिति किं ? निरुतं  ।
तदन्तस्य इति किं ? विद्धः   ।
विचितः   ।
अणः इत्येव, तृतीयः   ।
तृतीया इति वा निपातनादत्र दीर्घाभावः   ।
अङ्गग्रहणं आवर्तयितव्यं हल्विशेषणार्थम्, अङ्गकार्यप्रतिपत्त्यर्थं च  । ।



<नामि>#   । । PS_६,४.३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.३ः

नां इति एतत्षष्ठीबहुवचनं आगतनुट्कं गृह्यते   ।
तस्मिन्परतोऽङ्गस्य दीर्घो भवति   ।
अग्नीनां  ।
वायुनां  ।
कर्त्éणां  ।
हर्त्éणां  ।
अणः इत्येतदत्र निवृत्तं  ।
आगतनुट्कग्रहणं उत्तरार्थम्, कृते च नुटि दीर्घप्रतिपत्त्यर्थं  ।
अन्यथा हि नुडेव न स्याथ् ।
नामि दीर्घ आमि चेत्स्यात्कृते दीर्घे न नुट्भवेथ् ।
वचनाद्यत्र तन्नास्ति नोपधायाश्च चर्मणां  । ।



[#७३२]

<न तिसृ-चतसृ>#   । । PS_६,४.४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.४ः

तिसृ चतसृ इत्येतयोः नामि दीर्घो न भवति   ।
तिसृणां  ।
चतसृणां  ।
इदं एव नामि इति दीर्घप्रतिषेधवचनं ज्ञापकं अचि र ऋतः (*७,२.१००) इत्येतस्मात्पूर्वविप्रतिषेधेन नुडागमो भवति इति  । ।



<छन्दस्युभयथा>#   । । PS_६,४.५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.५ः

छन्दसि वषये तिसृ-चतस्रोः नामि परतः उभयथा दृश्यते, दीर्घश्चादीर्घश्च   ।
तिसृणां मध्यदिने, तिसृणां मध्यदिने   ।
चतसृणां मध्यदिने, चतस्éणां मध्यदिने  । ।



<नृ च>#   । । PS_६,४.६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.६ः

नृ इत्येतस्य नामि परे उभयथा भवति   ।
त्वं न्éणां नृपते, त्वं नृणां नृपते केचिदत्र छन्दसि इति न अनुवर्तयन्ति, तेन भाषायां अपि विकल्पो भवति  । ।



<न-उपधायाः>#   । । PS_६,४.७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.७ः

नान्तस्य अङ्गस्य उपधायाः नामि परतो दीर्घो भवति   ।
पञ्चानां  ।
सप्तानां  ।
नवानां  ।
दशानां  ।
नः इति किं ? चतुर्णां  ।
नामि इत्येव, चर्माणां  । ।



<सर्वनामस्थाने च असम्बुद्धौ>#   । । PS_६,४.८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.८ः

सर्वनामस्थाने च परतोऽसम्बुद्धौ नोपधायाः दीर्घो भवति   ।
राजा, राजानौ, राजानः   ।
राजानम्, राजानौ   ।
सामानि तिष्ठन्ति   ।
सामानि पश्य   ।
सर्वनामस्थाने इति किं ? राजनि   ।
सामनि   ।
असम्बुद्धौ इति किं ? हे राजन्  ।
हे तक्षन् । ।



<वा षपूर्वस्य निगमे>#   । । PS_६,४.९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.९ः

षपूर्वस्य अचः नोपधायाः निगमविषये सर्वनामस्थाने परतः असम्बुद्धौ वा दीर्घो भवति   ।
स तक्षाणं तिष्ठन्तमब्रवीथ् ।
स तक्षणं तिष्ठन्तमब्रवीथ् ।
ऋभुक्षाणमिन्द्रं  ।
ऋभुक्षणमिन्द्रं  ।
निगमे इति किं ? तक्षा, तक्षाणौ, तक्षाणः  । ।



[#७३३]

<सान्तमहतः संयोगस्य>#   । । PS_६,४.१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१०ः

सकारान्तस्य संयोगस्य यो नकारः महतश्च तस्य+उपधायाः दीर्घो भवति सर्वनामस्थाने परतः असम्बुद्धौ   ।
श्रेयान्, श्रेयांसौ, श्रेयांसः   ।
श्रेयांसि   ।
पयांसि   ।
यशांसि   ।
महतः स्वल्वपि - महान्, महान्तौ, महान्तः   ।
असम्बुद्धौ इति किं ? हे श्रेयन्  ।
हे महन् । ।



<अप्-तृन्-तृच्-स्वसृ-नप्तृ-नेष्टृ-त्वष्टृ-क्षत्तृ-होतृ-पोतृ-प्रशास्त्éणाम्>#   । । PS_६,४.११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.११ः

अपित्येतस्य, तृनन्तस्य, तृजन्तस्य, स्वसृ नप्तृ नेष्टृ त्वष्तृ क्षत्तृ होतृ पोतृ पशास्तृ इत्येतेषां चाङ्गानां उपधाया दीर्घो भवति सर्वनामस्थाने परतोऽसम्बुद्धौ   ।
अप्- आपः   ।
बह्वाम्पि तडागानि इति केचिदिच्छन्ति, तत्र समासान्तो विधिरनित्यः इति समासान्तो न क्रियते   ।
नित्यं अपि च नुममकृत्व दीर्घत्वं इष्यते   ।
तृन्- कर्तारौ कटान्  ।
वदितारौ जनापवादान्  ।
कर्तारः   ।
तृच्- कर्तारौ कटस्य   ।
कर्तारः   ।
हर्तारौ भारस्य   ।
हर्तारः   ।
स्वसृ - स्वसा, स्वसारौ, स्वसारः   ।
नप्तृ - नप्ता, नप्तारौ, नप्तारः   ।
नेष्टृ - नेष्टा, नेष्टारौ, नेष्टारः   ।
त्वष्टृ - त्वष्टा, त्वष्टारौ, त्वष्टारः   ।
क्षत्तृ - क्षत्ता, क्षत्तारौ, क्षत्तारः   ।
होतृ - होता, होतारौ, होतारः   ।
पोतृ - पोता, पोतारौ, पोतारः   ।
प्रशास्तृ - प्रशास्ता, प्रशास्तारौ, प्रशास्तारः   ।
नप्त्रादिनां ग्रहणमव्युत्पत्तिपक्षे विध्यर्थं  ।
व्युत्पत्तिपक्षे नियमार्थम्, एवं भूतानां अन्येषां सञ्ज्ञाशब्दानां दीर्घो मा भूतिति   ।
पितरौ, पितरः   ।
मातरौ,मातरः   ।
असम्बुद्धौ इति किं ? हे कर्तः   ।
हे स्वसः  । ।



<इन्-हन्-पूष-अर्यम्णां शौ>#   । । PS_६,४.१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१२ः

इन्हन्पूषनर्यमनित्येवं अन्तानां अङ्गानां शौ परत उपधाया दीर्घो भवति   ।
बहुदण्डीनि   ।
बहुच्छत्रीणि   ।
बहुवृत्रहाणि   ।
बहुभ्रूणहानि   ।
बहुपूषाणि   ।
बह्वर्यमाणि   ।
सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः, इन्हन्पूषार्यम्णां उपधायः शावेव दीर्घो भवति न अन्यत्र   ।
दण्डिनौ   ।
छत्रिणौ   ।
वृत्रहणौ   ।
पूषणौ   ।
अर्यमणौ   ।
दीर्घविधिर्य इहेन्प्रभृतीनां तं विनियम्य सुटीति सुविद्वान्  ।
शौ नियमं पुनरेव विदध्यात्भ्रूणहनीति तथास्य न दुष्येत् । ।
शास्मि निवर्त्य सुटीत्यविशेषे शौ नियमं कुरु वाप्यसमीक्ष्य   ।
दीर्घविधेरुपधानियमान्मे हन्त यि दीर्घविधौ च न दोषः  । ।
सुट्यपि वा प्रकृतेऽनवकाशः शौ नियमोऽप्रकृतप्रतिषेधे   ।
यस्य हि शौ नियमः सुटि नैतत्तेन न तत्र भवेद्विनियम्यं  । ।
हन्तेः अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति (*२,४.१५) इति दीर्घत्वं यत्तदपि नियमेन बाध्यते वृत्रहणि, भ्रूणहनि इति   ।
कथं ? योगविभागः क्रियते   ।
इन्हन्पूषार्यम्णां सर्वनामस्थाने एव दीर्घो भवति, न अन्यत्र इति   ।
ततः शौ इति द्वितीयो नियमः   ।

[#७३४]

शौ एव सर्वनामस्थाने दीर्घो भवति न अन्यत्र इति   ।
सर्वस्य+उपधालक्षणस्य दीर्घस्य नियमेन निवृत्तिः क्रियते   ।
यस्तु न उपधालक्षणः स भवत्येव   ।
वृत्रहायते   ।
भ्रूणहायते   ।
अथ व अनुवर्तमानेऽपि सर्वनामस्थानग्रहणे सामर्थ्यादयं अविशेषेण नियमः   ।
शिशब्दो हि सर्वनामस्थाअं नपुंसकस्य, न च तस्य अन्यत्सर्वनामस्थानं अस्ति इत्यविशेषेण नियमः   ।
तत्र तु नपुंसकस्य इत्येतन्न अश्रीयते   ।
तेन अनपुंसकस्य अपि दीर्घो न भवति   ।
सर्वनामस्थानसञ्ज्ञाविधाने तु नपुंसकस्य व्यापारोऽस्ति इति तत्र नियमः क्रियमणो नपुंसकस्य स्यात् । ।



<सौ च>#   । । PS_६,४.१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१३ः

सावसम्बुद्धौ परतः इन्हन्पूषर्यम्णां उपधाया दीर्घो भवति   ।
दण्डी   ।
वृत्रहा   ।
पूषा   ।
अर्यमा   ।
असम्बुद्धौ इति किं ? हे दण्डिन्  ।
हे पूषन्  ।
हे अर्यमन् । ।



<अत्व्-असन्तस्य च अधातोः>#   । । PS_६,४.१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१४ः

अतु असित्येवं अन्तस्य अधातोरुपधायाः सावसम्बुद्धौ परतः दीर्घो भवति   ।
डवतु - भवान्  ।
क्तवतु - कृतवान्  ।
मतुप्- गोमान्  ।
यवमान्  ।
अत्र कृते दीर्घे नुमागमः कर्तव्यः   ।
यदि हि परत्वान्नित्यत्वाच्च नुं स्यत्, दीर्घस्य निमित्तमतूपधा विहन्येत   ।
असन्तस्य - सुपयाः   ।
सुयशाः   ।
सुश्रोताः   ।
अधातोः इति किं ? पिण्डं ग्रसते इति पिण्डग्रः   ।
चर्म वस्ते इति चर्मवः   ।
अनर्थकोऽप्यस्शब्दो गृह्यते, अनिनस्मङ्ग्रहणान्यर्थवता च अनर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति इति   ।
अन्तग्रहणं उपदेशप्रयोगैकदेशस्य अप्यत्वन्तस्य परिग्रहार्थम्, अन्यथा मतुपो ग्रहणं न स्याद्, उपदेशे रूपनिर्ग्रहहेतौ नायमत्वन्तः इति   ।
असम्बुद्धौ इत्येव, हे गोमन्  ।
सुपयः  । ।



<अनुनासिकस्य क्वि-झलोः क्ङिति>#   । । PS_६,४.१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१५ः

अनुनासिकान्तस्य अङ्गस्य उपधायाः दीर्घो भवति क्विप्रत्यये परतो झलादौ च क्ङिति   ।
प्रशान्  ।
प्रतान्  ।
झलादौ किति - शान्तः   ।
शान्तवान्  ।
शान्त्वा   ।
शान्तिः   ।
ङिति खल्वपि - शंशान्तः   ।
तन्तान्तः   ।
यङ्लुगन्तादयं तस्  ।
अनुनासिकस्य इति किं ? ओदनपक्  ।
पक्वः   ।
पक्ववान्  ।
क्विझलोः इति किं ? गम्यते   ।
रम्यते   ।
क्ङिति इति किं ? गन्ता   ।
रन्ता  । ।



[#७३५]
<अज्-झन-गमां सनि>#   । । PS_६,४.१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१६ः

अजन्तानां अङ्गानं हनिगम्योश्च सनि झलादौ परे दीर्घो भवति   ।
अजन्तानां - विवीषति   ।
तुष्टूषति   ।
चिकीर्षति   ।
जिहीर्षति   ।
हन्- जिघांसति   ।
गं - अधिजिगांसते   ।
गमेरिङादेशस्य+इति वक्तव्यं  ।
इह मा भूत्सञ्जिगंसते वत्सो मात्र इति   ।
स्वर्गं लोकं समजिगांसतिति छन्दसि यदनिङादेशस्य अपि दीर्घत्वं दृश्यते, तदन्येषां अपि दृश्यते (*६,३.१३७) इत्यनेन भवति   ।
अथ वा इह अज्ग्रहणं न कर्तव्यं  ।
सनि दीर्घो भवति इत्येतावदेव सूत्रं कर्तव्यं  ।
तत्राचा गृह्यमाणस्य विशेषणे सति सिद्धं अजन्तस्य दीर्घत्वं ? तत्क्रियते प्रवृत्तिभेदेन गमेरपि विशेषणार्थम्, अजन्तस्य अङ्गस्य दीर्घो भवति, अजादेशस्य गमेः इति   ।
ततो न वक्तव्यं इदं गमेरिङादेशस्य इति  । ।



<तनोतेर्विभाषा>#   । । PS_६,४.१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१७ः

तनोतेरङ्गस्य सनि झलादौ विभाषा दीर्घो भवति   ।
तितांसति, तितंसति   ।
झलि इत्येव, तितनिषति   ।
सनीवन्तर्ध इत्यत्र तनोतेरुपसङ्ख्यानादिडागमो भवति विकल्पेन  । ।



<क्रमश्च क्त्वि>#   । । PS_६,४.१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१८ः

क्रम उपधाया विभाषा दिर्घो भवति क्त्वा प्रत्यये झलादौ परतः   ।
क्रन्त्वा, क्रान्त्वा   ।
झलि इत्येव, क्रमित्वा   ।
प्रक्रम्य, उपक्रम्य इति बहिरङ्गोऽपि ल्यबादेशोऽन्तरङ्गानपि विधीन्बाधते इति पूर्वं एव दीर्घत्वं न प्रवर्तते  । ।



<च्चः-वोः श्-ऊडः-अनुनासिके च>#   । । PS_६,४.१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१९ः

छ इत्येतस्य सतुक्कस्य, वकारस्य च स्थाने यथासङ्ख्यं शूटः इत्येतावादेशौ भवतः, अनुनासिकादौ प्रत्ययै परतः क्वौ झलादौ च क्ङिति   ।
प्रश्नः   ।
विश्नः   ।
अन्तरङ्गत्वात्छे च (*६,१.७३) इति तुकि कृते सतुक्कस्य शादेशः   ।
वकारस्य ऊटः - स्योनः   ।
सिवेरौणादिके न प्रत्यये लघूपधगुणात्पूर्वमूटः क्रियते   ।
तत्र कृतेऽन्तरङ्गत्वाद्यणादेशो नानाश्रयत्वात्च न वार्णादाङ्गं बलीयः भवति   ।
क्वौ छस्य शब्दप्राठ् ।
क्वब्वचि इत्यादिनौणादिकः क्विप्दीर्घश्च   ।
गोविठ् ।
वकारस्य - अक्षद्यूः   ।
हिरण्यष्ठ्यूः   ।

[#७३६]

असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे इति नाजानन्तर्ये इति प्रतिषिध्यते   ।
झलादौ छस्य - पृष्टः   ।
पृष्टवान्  ।
पृष्ट्वा   ।
वकारस्य - द्यूतः   ।
द्यूतवान्  ।
द्यूत्वा   ।
क्ङिति इत्येव, द्युभ्यास्  ।
द्युभिः   ।
केचिदत्र क्ङिति इति न अनुवर्तयन्ति   ।
कथं द्युभ्याम्, द्युभिः इति ऊठि कृते ? दिव उत्(*६,१.१३१) इति तपरत्वान्मात्राकालो भविष्यति   ।
छशां षः इत्यत्र छग्रहणं न कर्तव्यं  ।
अनेन+एव हि सर्वत्र शकारो विधीयते   ।
ऊठष्ठित्करणं एत्यधत्यूठ्सु (*६,१.१८९) इति विशेषणार्थं  ।
वाह ऊटः (*६,४.१३९) इत्ययं अपि ठिदेव  । ।



<ज्वर-त्वर-स्रिव्य्-अवि-मवां उपधायाश्च>#   । । PS_६,४.२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.२०ः

ज्वर त्वर स्रिवि अव मव इत्येतेषां अङ्गानां वकारस्य उपधायाश्च स्थाने ऊटः इत्ययं आदेशो भवति क्वौ परतोऽनुनासिके झलादौ च क्ङिति   ।
जूः, जूरौ, जूरः   ।
जूर्तिः   ।
त्वर - तूः, तूरौ, तूरः   ।
तूर्तिः   ।
स्रिविस्रूः, स्रुवौ, स्रुवः   ।
स्रूतः   ।
स्रूतवान्  ।
स्रूतिः   ।
अव - ऊः, उवौ, उवः   ।
ऊतिः   ।
मव - मूः, मुवौ, मुवः   ।
मूतः   ।
मूतवान्  ।
मूतिः   ।
ज्वरत्वरोपधा वकारात्परा, स्रिव्यवमवां पूर्वा  । ।



<राल्लोपः>#   । । PS_६,४.२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.२१ः

रेफादुत्तरयोः छ्वोर्लोपो भवति क्वौ परतो झलादौ क्ङिति च परतः   ।
मुर्च्छा - मूः, मुरौ, मुरः   ।
मूर्तः   ।
मूर्तवान्  ।
मूर्तिः   ।
न ध्या-ख्या-प्é-मूर्छि-मदां (*८,२.५७) इति निष्ठानत्वाभावः   ।
हुर्च्छा - हूः, हुरौ, हुरः   ।
हूर्णः   ।
हूर्णवान्  ।
हूर्तिः   ।
राल्लोपे सुतुक्कस्य छस्य अभावात्केवलो गृह्यते   ।
वकारस्य - तुर्वी - तूः, तुरौ, तुरः   ।
तूर्णः   ।
तूर्णवान्  ।
तूर्तिः   ।
धुर्वी - धूः, धुरौ, धुरः   ।
धूर्णः   ।
धूर्णवान्  ।
धूर्तिः  । ।



<असिद्धवत्र-आ भात्>#   । । PS_६,४.२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.२२ः

असिद्धवतित्ययं अधिकारः   ।
यदित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः आ अध्यायपरिसमाप्तेः तदसिद्धवत्भवति इत्येवं वेदितव्यं  ।
आ भातिति विषयनिर्देशः   ।
आभसंशब्दनाद्यदुच्यते तत्र कर्तव्ये   ।
अत्र इत्समानाश्रयत्वप्रतिपत्त्यर्थं  ।
तच्चेदत्र यत्र भवति तदा भात्शास्त्रीयं विधीयते तदाश्रयं एव भवति   ।
व्याश्रयं तु नासिद्धवद्भवति इत्यर्थः   ।
असिद्धवचनं उत्सर्गलक्षणभावार्थम्, आदेशलकषणप्रतिषेधार्थं च   ।
एधि, शाधि इत्यत्र एत्वशाभावयोः कृतयोः झल्लक्षणं धित्वं न प्राप्नोति, असिद्धत्वाद्भवति   ।
आगहि, जहि इत्यत्र अनुनासिक लोपे जभावे च अतो हेः (*६,४.१०५) इति लुक्प्राप्नोति, असिद्धत्वान्न भवति   ।
आ भातिति किं ? अभाजि   ।
रागः   ।
अत उपधायाः (*७,२.११६) इति वृद्धौ कर्तव्यायां नलोपो नासिद्धो भवति   ।
अत्रग्रहणं किं ? पपुषः पश्य   ।
चिच्युषः पश्य   ।
लुलुवुषः पश्य   ।
वसुसंप्रसारणं आल्लोपे यणादेशे उवङादेशे च कर्तव्ये नासिद्धं भवति   ।
आल्लोपादीनि वसौ, वसन्तस्य विभक्तौ संप्रसारणं इति समानाश्रयत्वं न अस्ति   ।
असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे इति ? एतदप्यत्र न भवति   ।

[#७३७]

किं कारणं ? एषा हि परिभाषा आभाच्छास्त्रीया   ।
तस्यां प्रवर्तमानायां वसुसंप्रसारणादीनामाभाच्छास्त्रीयाणां एव असिद्धत्वादन्तरङ्गबहिरङ्गयोः युगपत्समुपस्थापनं न अस्ति इति परिभाष न प्रवर्तते   ।
वुग्युटावुवङ्यणोः सिद्धौ भवत इति वक्तव्यं  ।
वुगुवङादेशे - बभूव, बहूवतुः, बव्हूवुः   ।
युट्यणादेशे - उपदिदीये, उपदिदीयाते, उपदेदीयिरे   ।
आभातित्ययं अभिविधावाङ् ।
तेन भाधिकारेऽप्यसिद्धवद्भवति  । ।



<श्नान्नलोपः>#   । । PS_६,४.२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.२३ः

श्नातिति श्नमयमुत्सृष्टमकारो गृह्यते   ।
तत उत्तरस्य नकारस्य लोपो भवति   ।
अनक्ति   ।
भनक्ति   ।
हिनस्ति   ।
शकारवतो ग्रहणं किं ? यज्ञानां  ।
यत्नानां  ।
सुपि च (*७,३.१०२) इति परत्वात्कृतेऽपि दीर्घत्वे स्थानिवद्भवात्नलोपः स्यादेव   ।
विश्नानाम्, प्रश्नानां इत्यत्र लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य+एव इत्येवं न भवति  । ।



<अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति>#   । । PS_६,४.२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.२४ः

अनिदितां अङ्गानां हलन्तानां उपधायाः नकारस्य लोपो भवति क्ङिति प्रत्यये परतः   ।
स्रस्तः   ।
ध्वस्तः   ।
स्रस्यते   ।
ध्वस्यते   ।
सनीस्रस्यते   ।
दनीध्वस्यते   ।
अनिदितां इति किं ? नन्द्यते   ।
नानन्द्यते   ।
हलः इति किं ? नीयते   ।
नेनीयते   ।
उपधायाः इति किं ? नह्यते   ।
नानह्यते   ।
क्ङिति इति किं ? स्रंसिता   ।
ध्वंसिता   ।
अनिदितां नलोपे लङ्गिकम्प्योरुपतापशरीरविकारयोरुपसङ्ख्यानं कर्तव्यं  ।
विलगितः   ।
विकपितः   ।
उपतापशरीरविकारयोः इति किं ? विलङ्गितः   ।
विकम्पितः   ।
रञ्जेर्णौ मृगरमण उपसङ्ख्यानं कर्तव्यं  ।
रजयति मृगान्  ।
जनीज्éष्क्नसुरञ्जोऽमन्ताश्च इति मित्त्वादुपधाह्रस्वत्वं  ।
मृगरमण इति किं ? रञ्जयति वस्त्राणि   ।
घिनुणि च रञ्जेरुपसङ्ख्यानं कर्तव्यं  ।
रागी   ।
त्यजरजभज इति निपातनाद्वा सिद्धं  ।
रजकरजनरजःसूपसङ्ख्यानं कर्तव्यं  ।
रजकः   ।
रजनं  ।
रजः  । ।



[#७३८]

<दंश-सञ्ज-स्वञ्जां शपि>#   । । PS_६,४.२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.२५ः

दंश सञ्ज ष्वञ्ज इत्येतेषां अङ्गानां शपि परत उपधाया नकारस्य लोपो भवति   ।
दशति   ।
सजति   ।
परिष्वजते  । ।



<रञ्जेश्च>#   । । PS_६,४.२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.२६ः

रञ्जेश्च शपि परतः उपधायाः नकारस्य लोपो भवति   ।
रजति, रजतः, रजन्ति   ।
पृथग्योगकरनं उत्तरार्थं  । ।



<घञि च भावकरनयोः>#   । । PS_६,४.२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.२७ः

भावकरनवाचिनि घञि परतो रञ्जेः उपधाया नकारस्य लोपो भवति   ।
भावे - आश्चर्यो रागः   ।
विचित्रो रागः   ।
करणे - रज्यते अनेन इति रागः   ।
भावकरणयोः इति किं ? रजन्ति तस्मिन्निति रङ्गः  । ।



<स्यदो जवे>#   । । PS_६,४.२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.२८ः

जवेऽभिधेये स्यदः इति घञि निपात्यते   ।
स्यन्देर्नलोपो वृद्ध्यभावश्च   ।
इक्प्रकरणात्न धातुलोपः इति प्रतिषेधो न अस्ति   ।
गोस्यदः   ।
अश्वस्यदः   ।
जव इति किं ? तैलस्यन्दः   ।
घृतस्यन्दः  । ।



<अवोद-एदः-ओद्म-प्रश्रथ-हिमश्रथाः>#   । । PS_६,४.२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.२९ः

अवोद एध ओद्म प्रश्रथ हिमश्रथ इत्येते निपात्यन्ते   ।
अवोद इति उन्देरवपूर्वस्य घञि नलोपो निपात्यते   ।
एध इति इन्धेर्घञि नलोपो गुणश्च निपात्यते   ।
न धातुलोप आर्धधातुके (*१,१.४) इति हि प्रतिषेधः स्याथ् ।
ओद्म इति उन्देरौणादिके मन्प्रत्यये नलोपो गुणश्च निपात्यते   ।
प्रश्रथ इति प्रपूर्वस्य श्रन्थेर्घञि नलोपो वृद्ध्यभवश्च निपात्यते   ।
हिमश्रथ इति हिमपूर्वस्य श्रन्थेः घञ्येव निपातनं  । ।



<न अञ्चेः पूजायाम्>#   । । PS_६,४.३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.३०ः

अञ्चेः पूजायां अर्थे नकारस्य लोपो न भवति   ।
अञ्चिता अस्य गुराः   ।
अञ्चितं एव शिरो वहति   ।
अञ्चेः पूजयां (*७,२.५३) इति इडागमः   ।
पूजायां इति किं ? उदक्तमुदकं कूपाथ् ।
उद्धृतं इत्यर्थः   ।
यस्य विभाषा (*७,२.१५) इति इट्प्रतिषेधः  । ।



[#७३९]

<क्त्वि स्कन्दि-स्यन्दोः>#   । । PS_६,४.३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.३१ः

क्त्वाप्रयये परतः स्कन्द स्यन्द इत्येतयोर्नकारलोपो न भवति   ।
स्कन्त्वा   ।
स्यन्त्वा   ।
स्यन्देरूदित्वात्पक्षे इडागमः   ।
स्यन्दित्वा   ।
तत्र यदा इडागमः तदा न क्त्वा सेट्(*१,२.१८) इति कित्त्वप्रतिषेधादेव नलोपाभावः  । ।



<जान्त-नशां विभाषा>#   । । PS_६,४.३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.३२ः

जान्तानां अङ्गानां नशेश्च क्त्वाप्रत्यये परतः विभाषा नकारलोपो न भवति   ।
रङ्क्त्वा, रक्त्वा   ।
भङ्क्त्वा, भक्त्वा   ।
नश - नंष्ट्वा, नष्ट्वा   ।
इट्पक्षे नशित्वा  । ।



<भञ्जेश्च चिणि>#   । । PS_६,४.३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.३३ः

भञ्जेश्च चिणि परतो विभाषा नकारलोपो भवति   ।
अभाजि, अभञ्जि   ।
अप्राप्तोऽयं नलोपः पक्षे विधीयते, ततो न इति न अनुवर्तते  । ।



<शास इदङ्हलोः>#   । । PS_६,४.३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.३४ः

शास उपधाया इकारादेशो भवति अङि परतो हलादौ च क्ङिति   ।
अन्वशिषत्, अन्वशिषताम्, अन्वशिषन्  ।
हलादौ किति-शिष्टः   ।
शिष्टवान्  ।
ङिति - आवां शिष्वः   ।
वयं शिष्मः   ।
इत्त्वे कृते शासिवसिघसीनां च (*८,३.६०) इति षत्वं  ।
अङ्हलोः इति किं ? शासति   ।
शशासतुः   ।
शशासुः   ।
क्वौ च शास इत्त्वं भवति इति वक्तव्यं  ।
आर्यान्शास्ति इति आर्यशीः   ।
मित्रशीः   ।
यस्मात्शासेः अङ्विहितः शासु अनुशिष्टौ इति, तस्य+एव+इदं ग्रहणं इष्यते   ।
आङः शासु इच्छायां इति अस्य न भवति   ।
आशास्ते   ।
आशास्यमानः   ।
क्विप्प्रत्यये तु तस्य अपि भवति इति वक्तव्यं  ।
आशीः, आशिषौ, आशिषः   ।
क्षियाशीःप्रैषेषु तिङाकाङ्क्षं (*८,२.१०४) इति निपातनाद्वा सिद्धं  । ।



[#७४०]

<शा हौ>#   । । PS_६,४.३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.३५ः

शासो हौ परतः शा इत्ययं आदेशो भवति   ।
अनुशाधि   ।
प्रशाधि   ।
उपधायाः इति निवृत्तम्, ततः शासः इति स्थानेयोगा षष्ठी भवति   ।
क्ङति एतदपि निवृत्तं  ।
तेन यदा वा छन्दसि (*३,४.८८) इति पित्त्वं हिशब्दस्य तदा अप्यादेशो भवत्येव   ।
शाधि इत्याद्युदात्तं अपि छन्दसि दृश्यते  । ।



<हन्तेर्जः>#   । । PS_६,४.३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.३६ः

हन्तेर्धातोः जः इत्ययं आदेशो भवति हौ परत   ।
जहि शत्रून् । ।



<अनुदात्त-उपदेश-वनति-तनोत्य्-आदीनां अनुनासिकलोपो झलि क्ङिति>#   । । PS_६,४.३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.३७ः

अनुदात्तोपदेशानां अङ्गानां वनतेः तनोत्यादीनां च अनुनासिकलोपो भवति झलादौ क्ङिति प्रत्यये परतः   ।
यमु - यत्वा   ।
यतः   ।
यतवान्  ।
यतिः   ।
रमु - रत्वा   ।
रतः   ।
रतवान्  ।
रतिः   ।
अनुदात्तोपदेशा अनुनासिकान्ता यमिरमिनमिगमिहनिमन्यतयः   ।
वनति - वतिः   ।
क्तिनो रूपं एतथ् ।
क्तिचि तु न क्तिचि दीर्घश्च (*६,४.३९) इति भवति   ।
अन्यत्र झलादाविटा भवितव्यं  ।
तनोत्यादयः - ततः   ।
ततवान्  ।
सनोतेरात्वं वक्ष्यति   ।
क्षणु - क्षतः   ।
क्षतवान्  ।
ऋणु - ऋतः   ।
ऋतवान्  ।
तृणु - तृतः   ।
तृतवान्  ।
घृणु - घृतः   ।
घृतवान्  ।
वनु - वतः   ।
वतवान्  ।
मनु - मतः   ।
मतवान्  ।
ङिति - अतत   ।
अतथाः   ।
अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनां इति किं ? शान्तः   ।
शान्तवान्  ।
तान्तः   ।
तान्तवान्  ।
दान्तः   ।
दान्तवान्  ।
अनुनासिकस्य इति किं ? पक्वः   ।
पक्ववान्  ।
झलि इति किं ? गम्यते   ।
रम्यते   ।
क्ङिति इति किं ? यन्ता   ।
यन्तव्यं  ।
उपदेशग्रहणं किं ? इह वयथा स्यात्, गतिः   ।
इह च मा भूत्, शान्तः, शान्तवानिति  । ।



<वा ल्यपि>#   । । PS_६,४.३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.३८ः

ल्यपि परतः अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनां अनुनासिकलोपः वा भवति   ।
व्यवस्थितविभाषा च+इयम्, तेन मकारान्तानां विकल्पो भवति, अन्यत्र नित्यं एव लोपः   ।
प्रयत्य, प्रयम्य   ।
प्ररत्य, प्ररम्य   ।
प्रणत्य, प्रणम्य   ।
आगत्य, आगम्य   ।
आहत्य   ।
प्रमत्य   ।
प्रवत्य   ।
प्रक्षत्य  । ।



<न क्तिचि दीर्घश्च>#   । । PS_६,४.३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.३९ः

क्तिचि परतोऽनुदात्तोपदेशादीनां अनुनासिकलोपः दीर्घश्च न भवति   ।
यन्तिः   ।
वन्तिः   ।
तन्तिः   ।
अनुनासिकलोपे प्रतिषिद्धे अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति (*६,४.१५) इति दीर्घः प्राप्नोति, सोऽपि प्रतिषिध्यते  । ।



[#७४१]

<गमः क्वौ>#   । । PS_६,४.४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.४०ः

गमः क्वौ परतः अनुनासिकलोपो भवति   ।
अङ्गगथ् ।
कलिङ्गगथ् ।
अध्वगतो हरयः   ।
गमादीनां इति वक्तव्यं  ।
इह अपि यथा स्यात्, संयथ् ।
परीतथ् ।
ऊ च गमादीनां इति वक्तव्यं  ।
अग्रेगूः   ।
अग्रेभ्रूः  । ।



<विड्-वनोरनुनासिकस्य आत्>#   । । PS_६,४.४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.४१ः

विटि वनि च प्रत्यये परतः अनुनासिकान्तस्य अङ्गस्य आकार आदेशो भवति   ।
अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा   ।
गोषा इन्दो नृषा असि   ।
कूपखाः   ।
शतखाः   ।
सहस्रखाः   ।
दधिक्राः   ।
अग्रेगा उन्नेत्éणां  ।
जन-सन-खन-क्रम-गमो विट्(*३,२.६७) इति विट्प्रत्ययः   ।
सनोतेरनः (*८,३.१०८) इति षत्वं गोषा इन्दो नृषा असि इत्यत्र   ।
वन - विजावा   ।
अग्रेजावा   ।
अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (*४,३.७५) इति वनिप्प्रत्ययः   ।
अनुनासिकस्य इति वर्तमाने पुनरनुनासिकग्रहणं अनुनासिकामात्रपरिग्रहार्थम्, अन्यथा हि अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनां एव स्यात् । ।



<जन-सन-खनां सञ्-झलोः>#   । । PS_६,४.४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.४२ः

झलि क्ङिति इति च अनुवर्तते   ।
जन सन खन इत्येतेषां अङ्गानां सनि झलादौ क्ङिति झलादौ प्रत्यये परतः आकार आदेशो भवति   ।
जन्- जातः   ।
जातवान्  ।
जातिः   ।
सन्- सनि सिषासति   ।
सातः   ।
सातवान्  ।
सातिः   ।
खन्- खातः   ।
खातवान्  ।
खातिः   ।
झल्ग्रहणं सन्विशेषणार्थं किमर्थं अनुवर्त्यते ? इह मा भूत्, जिजनिषति   ।
सिसनिषति   ।
चिखनिषति   ।
सनोतेः सनीवन्तर्ध इति पक्षे इडागमः   ।
तदिह सनोत्यर्थं एव सङ्ग्रहणं  ।
अत्र झलादौ क्ङिति सनोतेर्विप्रतिषेधादात्वं अनुनासिकलोपं बाधते   ।
घुमस्थागापाजहातिसां हलि (*६,४.६६) इति हल्ग्रहणं ज्ञापकं अस्मिन्नसिद्धप्रकरणे विप्रतिषेधो भवति इति  । ।



[#७४२]
<ये विभाषा>#   । । PS_६,४.४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.४३ः

यकारादौ क्ङिति प्रत्यये परतो जनसनखनां आकार आदेशो भवति विभाषा   ।
जायते, जन्यते   ।
जाजायते, जञ्जन्यते   ।
सायते, सन्यते   ।
सासायते, संसन्यते   ।
खायते, खन्यते   ।
चाखायते, चङ्खन्यते   ।
जनेः श्यनि ज्ञा-जनोर्जा (*७,३.७९) इति नित्यं जादेशो भवति  । ।



<तनोतेर्यकि>#   । । PS_६,४.४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.४४ः

तनोतेः यकि परतो विभाषा आकार आदेशो भवति   ।
तायते, तन्यते   ।
यकि इति किं ? तन्तन्यते  । ।



<सनः क्तिचि लोपश्च अस्य अन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,४.४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.४५ः

सनोतेरङ्गस्य क्तिचि प्रत्यये परत आकार आदेशो भवति, लोपश्च अस्य अन्यतरस्यां  ।
सातिः, सन्तिः, सतिः   ।
अन्यतरस्यांग्रहणं विस्पष्टार्थम्, येसम्बद्धं हि विभाषाग्रहणं इति निवृत्तं इत्याशङ्क्येत  । ।



<आर्धधातुके>#   । । PS_६,४.४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.४६ः

आर्धधातुके इत्यधिकारः   ।
न ल्यपि (*६,४.६९) इति प्रागेतस्माद्यदित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः आर्धह्दातुके इत्येवं तद्वेदितव्यं  ।
वक्ष्यति - अतो लोपः (*६,४.४८)   ।
चिकिर्षता   ।
जिहीर्षिता   ।
आर्धधातुके इति किं ? भवति   ।
भवतः   ।
अदिप्रभृतिभ्यः शपो लुग्वचनं (*२,४.७२) प्रत्ययलोपलक्षणप्रतिषेधार्थं स्यातित्येतन्न ज्ञापकं शपो लोपाभावस्य   ।
यस्य हलः (*६,४.४९)   ।
बेभिदिता   ।
बेभिदितुं  ।
बेभिदितव्यं  ।
आर्धधातुके इति किं ? बेभिद्यते   ।
णेरनिटि (*६,४.५१)   ।
कारणा   ।
हारणा   ।
आर्धधातुके इति किं ? कारयति   ।
हारयति   ।
आतो लोप इटि च (*६,४.६४)   ।
ययतुः   ।
ययुः   ।
ववतुः   ।
ववुः   ।
आर्धधातुके इति किं ? यान्ति   ।
वान्ति   ।
घुमास्थागापाजहातिसां हलि (*६,४.६६)   ।
दीयते   ।
धीयते   ।
आर्धधातुके इति किं ? अदातां  ।
अधातां  ।
वाऽन्यस्य संयोगादेः (*६,४.६८)   ।
स्नेयात्, स्नायाथ् ।
आर्धधातुके इति किं ? स्नायाथ् ।
आशीर्लिङोऽन्यत्र न भवति   ।

[#७४३]

स्यसिच्सीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झनग्रहदृशां वा चिण्वदिट्च (*६,४.६२)   ।
कारिषीष्ट   ।
हारिषीष्ट   ।
आर्धधातुके इति किं ? क्रियेत   ।
ह्रियेत यगन्तस्य अजन्तत्वाच्चिण्वद्भावे सति वृद्धिः स्यात्, ततश्च युक्प्रसज्येत   ।
अतो लोपो यलोपश्च णिलोपश्च प्रयोजनं  ।
आल्लोप ईत्वं एत्वं च चिण्वद्भवश्च सीयुटि  । ।



<भ्रस्जो र-उपधयो रं अन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,४.४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.४७ः

भ्रस्जो रेफस्य उपधायाश्च रं अन्यतरस्यां भवति   ।
रोपधयोः इति स्थानषष्ठीनिर्देशातुपधा रेफश्च निवर्तेते   ।
मित्त्वाच्च अयं अचोऽन्त्यात्परो भवति   ।
भ्रष्टा, भर्ष्टा   ।
भ्रष्टुम्, भर्ष्टुं  ।
भ्रष्टव्यम्, भर्ष्टव्यं  ।
भ्रजजनम्, भ्र्जनं  ।
भृष्टः, भृष्टवानित्यत्र पूर्वविप्रतिषेधेन सम्प्रसारणं भवति   ।
उपदेशे इत्येव, बरीभृज्यते  । ।



<अतो लोपः>#   । । PS_६,४.४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.४८ः

अकारान्तस्य आर्धधातुके लोपो भवति   ।
चिकीर्षिता   ।
चिकीर्षितुं  ।
चिकीर्षितव्यं  ।
धिनुतः   ।
कृणुतः   ।
अतः इति किं ? चेता   ।
स्तोता   ।
तपरकरणं किं ? याता   ।
वाता   ।
आर्धाधातुके इति किं ? वृक्षत्वं  ।
वृक्षता   ।
वृद्धिदीर्घाभ्यां अतो लोपः पूर्वविप्रतिषेधेन   ।
चिकीर्षकः   ।
जिहीर्षकः   ।
चिकीर्ष्यते   ।
जिहीर्ष्यते  । ।



<यस्य हलः>#   । । PS_६,४.४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.४९ः

हल उत्तरस्य यशब्दस्य आर्धधातुके लोपो भवति   ।
बेभिदिता   ।
बेभिदितुं  ।
बेभिदितव्यं  ।
यस्य इति सङ्घातग्रहणं एतथ् ।
तत्र अलोऽन्त्यस्य (*१,१.५२) इत्येतन्न भवति, अतो लोपः (*६,४.४८) इति यकारोऽनेन लुप्यते   ।
सङ्घातग्रहणं किं ? ईर्ष्यिता   ।
मव्यिता   ।
हलः इति किं ? लोलूयिता   ।
पोपूयिता  । ।



<क्यस्य विभाषा>#   । । PS_६,४.५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.५०ः

क्यस्य हल उत्तरस्य विभाषा लोपो भवति आर्धधातुके   ।
समिध्यिता, समिधिता   ।
दृषद्यिता, दृषदिता   ।
समिधमात्मनः इच्छति, समिधं इव आत्मानं आचरति इति वा क्यच्क्यङौ यथायोगं कर्तव्यौ  । ।



<णेरनिटि>#   । । PS_६,४.५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.५१ः

अनिडादावार्धधातुके णेर्लोपो भवति   ।
इयङ्यण्गुणवृद्धिदीर्घाणां अपवादः   ।
अततक्षथ् ।
अररक्षथ् ।
आशिशथ् ।
आटिटथ् ।
कारणा   ।
हारणा   ।
कारकः   ।
हारकः   ।
कार्यते   ।
हार्यते   ।
ज्ञीप्सति   ।
अनिटि इति किं ? कारयिता   ।
हारयिता  । ।



[#७४४]

<निष्ठायां सेटि>#   । । PS_६,४.५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.५२ः

निष्ठायां सेटि परतो णेर्लोपो भवति   ।
कारितं  ।
हारितं  ।
गणितं  ।
लक्षितं  ।
सेटि इति किं ? संज्ञपितः पशुः   ।
सेड्ग्रहणसामर्थ्यादिह पूर्वेण अपि न भवति   ।
सनीवन्तर्ध (*७,२.४९) इति ज्ञपेरिटि विकल्पिते यस्य विभाषा (*७,२.१५) इति निष्ठायां प्रतिषेधः   ।
अथ पुनः एकाचः इति तत्र अनुवर्तते, तदा नित्यं अत्र भवितव्यं एव इडागमेन इति सेड्ग्रहणं अनर्थकं ? तत्क्रियते कालावधारणार्थम्, इडागमे कृते णिलोपो यथा स्याथ् ।
अकृते हि तत्र णिलोपे सति कारितं इत्यत्र एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्(*७,२.१०) इति इटः प्रतिषेधः प्रसज्येत  । ।



<जनिता मन्त्रे>#   । । PS_६,४.५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.५३ः

जनिता इति मन्त्रविषये इडादौ णिलोपो निपात्यते   ।
यो नः पिता जनिता   ।
मन्त्रे इति किं ? जनयिता  । ।



<शमिता यज्ञे>#   । । PS_६,४.५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.५४ः

यज्ञकर्मणि शमिता इति इडादौ तृचि णिलोपो निपात्यते   ।
शृतं हविः शमितः   ।
तृचि सम्बुद्ध्यन्तं एतथ् ।
यज्ञे इति किं ? शृतं हविः शमयितः  । ।



<अयाम्-अन्त-आल्व्-आय्य-इत्न्व्-इष्णुषु>#   । । PS_६,४.५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.५५ः

आं अन्त आलु आय्य इत्नु इष्णु इत्येतेषु परतः णेः अयादेशो भवति   ।
कारयञ्चकार   ।
हारयाज्चकार   ।
अन्त - गण्डयन्तः   ।
मण्डयन्तः   ।
आलु - स्पृहयालुः   ।
गृहयालुः   ।
आय्य - स्पृहयाय्यः   ।
गृहयाय्यः   ।
इत्नु - स्तनयित्नुः   ।
इष्णु - पोषयिष्णुः   ।
पारयिष्णवः   ।
न इति वक्तव्ये अयादेशवचनं उत्तरार्थं  । ।



<ल्यपि लघुपूर्वात्>#   । । PS_६,४.५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.५६ः

ल्यपि परतो लघुपूर्वाद्वर्णादुत्तरस्य णेः अयादेशो भवति   ।
प्रणमय्य, प्रतमय्य, प्रदमय्य, प्रशमय्य, सन्दम्य्य गतः   ।
प्रबेभिदय्य गतः   ।
प्रगणय्य गतः   ।
ह्रस्वयलोपाल्लोपानां असिद्धत्वं न भवति असमानाश्रयत्वात्, ह्रस्वादयो हि णौ, ल्यपि णेरयादेशो भवति   ।
लघुपूर्वातिति किं ? प्रपात्य गतः  । ।



<विभाषा+आपः>#   । । PS_६,४.५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.५७ः

आप उत्तरस्य णेर्ल्यपि परतो विभाषा अयादेशो भवति   ।
प्रापय्य गतः, प्राप्य गतः   ।
इङादेशस्य लाक्षणिकत्वान्न भवति, अध्याप्य गतः  । ।



[#७४५]
<यु-प्लुवोर्दीर्घश्छन्दसि>#   । । PS_६,४.५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.५८ः

यु प्लु इत्येतयोर्ल्यपि परतः छन्दसि विषये दीर्घो भवति   ।
दान्त्यनुपूर्वं वियूय   ।
यत्रा यो दक्षिणा परिप्लूय   ।
छन्दसि इति किं ? संयुत्य   ।
आप्लुत्य  । ।



<क्षियः>#   । । PS_६,४.५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.५९ः

क्षियश्च दीर्घो भवति ल्यपि परतः   ।
प्रक्षीय  । ।



<नष्ठायां अण्यदर्थे>#   । । PS_६,४.६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.६०ः

ण्यतः कृत्यस्य अर्थो भावकर्मणी, ताभ्यां अन्यत्र या निष्ठा तस्यां क्षियो दीर्घो भवति   ।
आक्षीणः   ।
प्रक्षीणः   ।
परिक्षीणः   ।
अकर्मकत्वात्क्षियः कर्तरि क्तः   ।
प्रक्षीणं इदं देवदत्तस्य इति क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्य-गति. प्रत्यवसानार्थेभ्यः (*३,४.७६) इत्यधिकरणे क्तः   ।
अण्यदर्थे इति किं ? अक्षितमसि मा मेक्षेष्ठाः   ।
क्षितं इति भावे दीर्घाभावात्क्षियो दीर्घात्(*८,२.४६) इति निष्ठानत्वं अपि न भवति  । ।



<वा+आक्रोश-दैन्ययोः>#   । । PS_६,४.६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.६१ः

आक्रोशे गम्यमाने दैन्ये च क्षियो निष्ठायां अण्यदर्थे वा दीर्घो भवति   ।
क्षितायुरेधि, क्षीणायुरेधि   ।
दैन्ये - क्षितकः, क्षीणकः   ।
क्षितोऽयं तपस्वी, क्षीणोऽयं तपस्वी  । ।



<स्य-सिच्-सीयुट्-तासिषु भाव-कर्मणोरुपदेशेऽज्-झन-ग्रह-दृशां वा चिण्वद्-इट्च>#   । । PS_६,४.६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.६२ः

स्व सिच्सीयुट्तासि इत्येतेषु भावकर्मविषयेषु परत उपदेशे अजन्तानां अङ्गानां हन्ग्रः दृशित्येतेषां च चिण्वत्कार्यं भवति वा   ।
यदा चिण्वत्तदा इडागमो भवति   ।
कस्य ? स्यसिच्सीयुट्तासीनां एव इति वेदितव्यं  ।
ते हि प्रकृताः   ।
अङ्गस्य तु लक्ष्यविरोधात्न क्रियते   ।
कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि ? चिण्वद्वृद्धिर्युक्च हन्तेश्च घत्वं दीर्घश्च+उक्तो यो मितां वा चिणीति   ।
इट्च असिद्धस्तेन मे लुप्यते णिर्नित्यश्च अयं वल्निमित्तो विघाती  । ।

[#७४६]
अजन्तानां तावत्- चायिष्यते, चेष्यते   ।
अचायिष्यत, अचेष्यत   ।
दायिष्यते, दास्यते   ।
अदायिष्यत, अदास्यत   ।
शामिष्यते, शमिश्यते, शमयिस्यते   ।
अशामिष्यत, अशमिष्यत अशमयिष्यत   ।
हन्- घानिष्यते, हनिष्यते   ।
अघानिष्यत, अहनिष्यत   ।
ग्रः - ग्राहिष्यते, ग्रहीष्यते   ।
अग्राहिष्यत, अग्रहीष्यत   ।
ग्रहोऽलिटि दीर्घः (*७,२.३७) इति प्रकृतस्य इटो दीर्घत्वं  ।
दृश्- दर्शिष्यते, द्रक्ष्यते   ।
अदर्शिष्यत, अद्रक्ष्यत   ।
सिचि अजन्तानां - अचायिषाताम्, अचेषातां  ।
अदायिषाताम्, अदिषातां  ।
अशामिषातम्, अशमिषातम्, अशमयिषातां  ।
हन्- अघानिषाताम्, अवधिषाताम्, अहसातां  ।
ग्रः - अग्राहिषाताम्, अग्रहीषातां  ।
दृश्- अदर्शिषाताम्, अदृक्षातां  ।
सीयुटि अजन्तानां - चायिषीष्त, चेषीष्ट   ।
दायिषीष्ट, दासीष्ट   ।
शामिषीष्ट, शमिषीष्ट, शमयिषीष्ट   ।
हन्- घानिषीष्ट, वधिषीष्ट   ।
ग्रः - ग्राहिषीष्ट, ग्रहीषीष्ट   ।
दृश्- दर्शिषीष्ट, दृक्षीष्ट   ।
तासावजन्तानां - चायिता, चेता   ।
दायिता, दाता   ।
शामिता, शमिता, शमयित   ।
हन्- घानिता, हन्ता   ।
ग्रः - ग्राहिता, ग्रहीता   ।
दृश्- दर्शिता, द्रष्टा   ।
स्यसिच्सीयुट्तासिषु इति किं ? चेतव्यं  ।
दातव्यं  ।
भावकर्मणोः इति किं ? चेष्यति   ।
दास्यति   ।
उपदेशे इति किं ? कारिष्यते इति गुणे कृते रपरत्वे च न प्राप्नोति, उपदेशग्रहणाद्भवति   ।
अज्झनग्रहदृशां इति किं ? पठिष्यते   ।
अङ्गाधिकारविहितं कार्यं इह अतिदिश्यते, तेन हनिणिङामादेशा न भवन्ति   ।
हनिष्यते, घानिष्यते   ।
एष्यते, आयिष्यते   ।
अध्येष्यते, अध्यायिष्यते   ।
हनो वध लिङि (*२,४.४२), लुङि च (*२,४.४३), इणो गा लुङि (*२,४.४५), विभाषा लुङ्लृङोः (*२,४.५०) इत्येते विधयो न भवन्ति  । ।



<दीङो युडचि क्ङिति>#   । । PS_६,४.६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.६३ः

दीङो युडागमो भवति अजादौ क्ङिति प्रत्यये परतः   ।
उपदिदीये, उपदिदीयाते, उपदिदीयिरे   ।
दीङः इति पञ्चमीनिर्देशादजादेर्युडागमो भवति   ।
विधानसामर्थ्याच्च एरनेक-अचोऽसंयोगपूर्वस्य (*६,४.८२) इति यणादेशे कर्तव्ये तस्य सिद्धत्वं न भवति   ।
अचि इति किं ? उपदेदीयते   ।
क्ङिति इति किं ? उपदानं  । ।



<आतो लोप इटि च>#   । । PS_६,४.६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.६४ः

इट्यजादावार्धधातुके क्ङिति च आकारान्तस्य अङ्गस्य लोपो भवति   ।
इटि - पपिथ   ।
तस्थिथ   ।
किति - पपतुः   ।
पपुः   ।
तस्थतुः   ।
तस्थुः   ।
गोदः   ।
कम्बलदः   ।
ङिति - प्रदा   ।
प्रधा   ।
आर्धधातुके इत्येव, यान्ति   ।
वान्ति   ।
व्यत्यरे   ।
व्यत्यले   ।
रातेर्लातेश्च लङि इटि रूपं  ।
अचि इत्येव, ग्लायते   ।
दासीय  । ।



[#७४७]

<ईद्यति>#   । । PS_६,४.६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.६५ः

ईकारः आदेशो भवति आकारन्तस्य अङ्गस्य यति परतः   ।
देयं  ।
धेयं  ।
हेयं  ।
स्तेयं  । ।



<घु-मा-स्था-गा-पा-जहाति-सा हलि>#   । । PS_६,४.६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.६६ः

घुसञ्ज्ञाकानां अङ्गानां, मा स्था गा पा जहाति सा इत्येतेषां हलादौ क्ङिति प्रत्यये परतः ईकारादेशो भवति   ।
दीयते   ।
धीयते   ।
देदीयते   ।
देधीयते   ।
मीयते   ।
मेमीयते   ।
स्थीयते   ।
तेष्टःईयते   ।
गीयते   ।
जेगीयते   ।
अध्यगीष्ट, अध्यगीषाताम्, अध्यगीषत   ।
पीयते   ।
पेपीयते   ।
पातेरिह ग्रहणं न अस्ति, लुग्विकरणत्वाथ् ।
पायते इत्येव तस्य भवति   ।
हीयते   ।
जेहीयते   ।
जहातेरिह निर्देशात्जिहातेर्ग्रहणं न भवति   ।
हायते   ।
षोऽन्तकर्मणि   ।
अवसीयते   ।
अवसेसीयते   ।
हलि इति किं ? ददतुः   ।
ददुः   ।
आतो लोपाद्धि परत्वादीत्वं स्याथ् ।
एतदेव हल्ग्रहणं ज्ञापकं अस्मिन्प्रकरणे विप्रतिषेधेन असिद्धत्वं भवति   ।
क्ङिति इत्येव, दाता   ।
धाता  । ।



<एर्लिङि>#   । । PS_६,४.६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.६७ः

घुमास्थागापाजहातिसामङ्गानां लिङि परतः एकारादेशो भवति   ।
देयाथ् ।
धेया   ।
मेयाथ् ।
स्थेयाथ् ।
गेयाथ् ।
पेयाथ् ।
हेयाथ् ।
अवसेयाथ् ।
क्ङिति इत्येव, दासीष्ट   ।
धासीष्ट  । ।



<वाऽन्यस्य संयोग-आदेः>#   । । PS_६,४.६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.६८ः

घ्वादिभ्यः अन्यस्य संयोगादेराकारान्तस्य वा एकारादेशो भवति लिङि परतः   ।
ग्लेयात्, ग्लायाथ् ।
म्लेयात्, म्लायाथ् ।
अन्यस्य इति किं ? स्थेयाथ् ।
संयोगादेः इति किं ? यायाथ् ।
क्ङिति इत्येव, ग्लासिष्ट   ।
अङ्गस्य इत्येव, निर्वायात् । ।



<न ल्यपि>#   । । PS_६,४.६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.६९ः

ल्यपि प्रत्यये परतः घुमास्थागापाजहातिसां यदुक्तं तन्न   ।
प्रदाय   ।
प्रधाय   ।
प्रमाय   ।
प्रस्थाय   ।
प्रगाय   ।
प्रपाय   ।
प्रहाय   ।
अवसाय  । ।



<मयतेरिद्-अन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,४.७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.७०ः

मयतेरिकारादेशो वा भवति ल्यपि परतः   ।
अपमित्य, अपमाय  । ।



[#७४८]

<लुङ्-लङ्-लृङ्-क्ष्वड्-उदात्तः>#   । । PS_६,४.७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.७१ः

लुङ्लङ्लृङित्येतेषु परतोऽङ्गस्य अडागमो भवति, उदात्तश्च स भवति   ।
लुङ्- अकार्षीथ् ।
अहार्षीथ् ।
लङ्- अकरोथ् ।
अहरथ् ।
लृङ्- अकरिष्यथ् ।
अहरिष्यत् । ।



<आडज्-आदीनाम्>#   । । PS_६,४.७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.७२ः

आडागमो भवति अजादीनां लुङ्-लङ्-लृङ्-क्षु परतः, उदात्तश्च स भवति   ।
ऐक्षिष्ट   ।
ऐहिष्ट   ।
औब्जीथ् ।
ॐभीथ् ।
लङ्- ऐक्षत   ।
ऐहत   ।
औब्जथ् ।
ॐभथ् ।
लृङ्- ऐक्षिष्यत   ।
ऐहिष्यत   ।
औब्जिष्यथ् ।
ॐभिष्यथ् ।
इह ऐज्यत, औप्यत, औह्यत इति लङि कृते लावस्थायां अडागमादन्तरङ्गत्वाल्लादेशः क्रियते, तत्र कृते विकरणो नित्यत्वादडागमं बाधते   ।
शब्दान्तरप्राप्तेरडागमस्य अनित्यत्वम्, कृते हि विकरणान्तस्य अङ्गस्य तेन भवितव्यम्, अकृते तु धातुमात्रस्य शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति   ।
ननु शब्दान्तरादिति विकरणोऽनित्यः ? विकरणे कृते सम्प्रसारणं अडागमान्नित्यत्वादेव भवति, सम्प्रसारणे च कृतेऽजाद्यङ्गं जातं इति आडजादीनां इत्याडागमः  । ।



<छन्दस्यपि दृश्यते>#   । । PS_६,४.७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.७३ः

छन्दसि विषये आडागमो दृश्यते   ।
यत्र हि विहितः ततोऽन्यत्र अपि दृश्यते   ।
आङजादीनां (*६,४.७२) इत्युक्तम्, अनजादीनां अपि दृश्यते   ।
सुरुचो वेन आवः   ।
आनक्  ।
आयुनक्  ।
आवः इति वृञो लुङि मन्त्रे घसह्वर इति लेर्लुकि कृते च भवति   ।
तथा आनकिति नशेः   ।
आयुनकिति युजेर्लङि  । ।



<न माङ्योगे>#   । । PS_६,४.७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.७४ः

माङ्योगे लुङ्लङ्लृङ्क्षु यदुक्तं तन्न भवति   ।
मा भवान्कार्षीथ् ।
मा भवान्हार्षीथ् ।
मा स्म करोथ् ।
मा स्म हरथ् ।
मा भवानीहिष्ट   ।
मा भवानीक्षिष्ट   ।
मा स्म भवानीहत   ।
मा स्म भवानीक्षत  । ।



<बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि>#   । । PS_६,४.७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.७५ः

छन्दसि विषये माङ्योगेऽपि बहुलं अडाटौ भवतः, अमाङ्योगेऽपि न भवतः   ।
अमाङ्योगे तावत्- जनिष्ठा उग्रः   ।
काममूनयीः   ।
काममर्दयीथ् ।
माङ्योगेऽपि भवतः - मा वः क्षेत्रे परबीजान्यवाप्सुः   ।
मा अभित्थाः   ।
मा आवः  । ।



[#७४९]

<इरयो रे>#   । । PS_६,४.७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.७६ः

इरे इत्येतस्य छदसि विषये बहुलं रे इत्ययं आदेशो भवति   ।
गर्भं प्रथमं दध्र आपः   ।
याऽस्य परिदध्रे   ।
धाञो रेभावस्य असिद्धत्वादातो लोपो भवति   ।
न च भवति   ।
परमाया धियोऽग्निकर्माणि चक्रिरे   ।
अत्र रेशब्दस्य सेटों धातूनामिटि कृते पुना रेभावः क्रियते, तदर्थं इरयोः इत्ययं द्विवचननिर्देशः  । ।



<अचि श्नु-धातु-भ्रुवां य्-वोरियङ्-उवङौ>#   । । PS_६,४.७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.७७ः

श्नुप्रत्ययान्तस्य अङ्गस्य धातोः इवर्ण-उवर्णान्तस्य भ्रु इत्येतस्य इयङुवङित्येतावादेशौ भवतोऽजादौ प्रत्यये परतः   ।
आप्नुवन्ति   ।
राध्नुवन्ति   ।
शक्नुवन्ति   ।
धातोः - चिक्षियतुः   ।
चिक्षियुः   ।
लुलुवतुः   ।
लुलुवुः   ।
नियौ   ।
नियः   ।
लुवौ   ।
लुवः   ।
भ्रुवौ   ।
भ्रुवः   ।
अचि इति किं ? आप्नुयाथ् ।
शक्नुयाथ् ।
साध्नुयाथ् ।
श्नुधातुभ्रुवां इति किं ? लक्ष्म्यौ   ।
वध्वै   ।
य्वोः इति किं ? चक्रतुः   ।
चक्रुः   ।
इयङुवङ्भ्यां गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेन   ।
चयनं  ।
चायकः   ।
लवनं  ।
लावकः   ।
इयङुवङ्प्रकरणे तन्वादीनां छन्दसि बहुलं उपसङ्ख्यानं कर्तव्यं  ।
तन्वं पुषेम   ।
तनुवं पुषेम   ।
विष्वं पुषेम   ।
विषुवं पुषेम   ।
स्वर्गो लोकः   ।
सुवर्गो लोकः   ।
त्र्यम्बकं यजामहे   ।
त्रियम्बकं यजामहे  । ।



<अभ्यासस्य असवर्णे>#   । । PS_६,४.७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.७८ः

अभ्यासस्य इवर्णोवर्णान्तस्य अवसर्णेऽचि परतः इयङुवङित्येतावादेशौ भवतः   ।
इयेष   ।
उवोष   ।
इयर्ति   ।
असवर्णे इति किं ? ईषतुः   ।
ईषुः   ।
ऊषतुः   ।
ऊषुः   ।
अचि इत्येव, इयाज   ।
उवाप  । ।



<स्त्रियाः>#   । । PS_६,४.७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.७९ः

स्त्री इत्येतस्य अजादौ प्रत्यये परतः इयङादेशो भवति   ।
स्त्री, स्त्रियौ, स्त्रियः   ।
स्त्रीणां इत्यत्र परत्वानुडागमः   ।
पृथग्योगकरणं उत्तरार्थं  । ।



<वाऽंशसोः>#   । । PS_६,४.८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.८०ः
अमि शसि परतः स्त्रियां वा इयङादेशो भवति   ।
स्त्रीं पश्य, स्त्रियं पश्य   ।
स्त्रीः पश्य, स्त्रियः पश्य  । ।



[#७५०]

<इणो यण्>#   । । PS_६,४.८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.८१ः

इणोऽङ्गस्य यणादेशो भवति अचि परतः   ।
यन्ति   ।
यन्तु   ।
आयन्  ।
इयङादेशापवदोऽयं  ।
मध्येऽपवदाः पूर्वान्विधीन्बाधन्ते इति गुणवृद्धिभ्यां परत्वादयं बाध्यते   ।
अयनं  ।
आयकः  । ।



<एरनेकाचोऽसम्योगपूर्वस्य>#   । । PS_६,४.८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.८२ः

धातोः इति वर्तते, तेन संयोगो विशेष्यते   ।
धातोरवयवः संयोगः पूर्वो यस्मादिवर्णान भवति असावसंयोगपूर्वः, तदन्तस्य अङ्गस्य अनेकाचोऽचि परतो यणादेशो भवति   ।
निन्यतुः   ।
निन्युः   ।
उन्न्यौ   ।
उन्न्यः   ।
ग्रामण्यौ   ।
ग्रामण्यः   ।
एः इति किं ? असंयोगपूर्वग्रहणं इवर्णविशेषणं यथा स्यात्, अङ्गविशेषणं मा भूतिति   ।
लुलुवतुः, लुलुवुः इत्येतत्तु ओः सुपि (*६,४.८३) इति नियमादपि सिध्यति   ।
अनेकाचः इति किं ? नियौ   ।
नियः   ।
असंयोगपूर्वस्य इति किं ? यवक्रियौ   ।
यवक्रियः   ।
धातुना संयोगविशेषणं किं ? इह अपि स्यादुन्न्यौ, उन्न्यः इति   ।
गतिकारकाभ्यां अन्यपूर्वस्य नेष्यते, परमनियौ, परमनियः इति  । ।



<ओः सुपि>#   । । PS_६,४.८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.८३ः

धात्ववयवः संयोगः पूर्वो यस्मादुवर्णान्न भवति, तदन्तस्य अङ्गस्य अनेकाचः अजादौ सुपि परतो यणादेशो भवति   ।
खलप्वौ   ।
खलप्वः   ।
शतस्वौ   ।
शतस्वः   ।
सकृल्ल्वौ   ।
सकृल्ल्वः   ।
सुपि इति किं ? लुलुवतुः   ।
लुलुवुः   ।
अनेकाचः इत्येव, लुवौ   ।
लुवः   ।
असंयोगपूर्वस्य इत्येव, कटप्रुवौ   ।
कटप्रुवः   ।
गतिकारकाभ्यां अन्यपूर्वस्य न+इष्यते, परमलुवौ   ।
परमलुवः  । ।



<वर्षाभ्वश्च>#   । । PS_६,४.८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.८४ः

वर्षाभू इत्येतस्य अजादौ सुपि परतो यणादेशो भवति   ।
वर्षाभ्वौ   ।
वर्षाभ्वः   ।
पुनर्भ्वश्चेति वक्तव्यं  ।
पुनर्भ्वौ   ।
पुनर्भवः   ।
कारापूर्वस्यापीष्यते   ।
काराभ्वौ   ।
काराभ्वः  । ।



<न भूसुधियोः>#   । । PS_६,४.८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.८५ः

भू सुधी इत्येतयोर्यणादेशो न भवति   ।
प्रतिभुवौ   ।
प्रतिभुवः   ।
सुधियौ   ।
सुधियः  । ।



<छन्दस्युभयथा>#   । । PS_६,४.८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.८६ः

छन्दसि विषये भू सुधि इत्येतयोः उभयथा दृश्यते   ।
वनेषु चित्र विभ्वं विशे   ।
विभुवं विशे   ।
सुध्यो हव्यमग्ने   ।
सुधियो हव्यमग्ने  । ।



[#७५१]

<हुश्नुवोः सार्वधातुके>#   । । PS_६,४.८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.८७ः

हु इत्येतस्य अङ्गस्य श्नुप्रत्ययान्तस्य अनेकाचः असंयोगपूर्वस्य अजादौ सार्वधातुके परतो यणादेशो भवति   ।
जुह्वति   ।
जुह्वतु   ।
जुह्वथ् ।
सुन्वन्ति   ।
सुन्वन्तु   ।
असुन्वन्  ।
हुश्नुवोः इति किं ? योयुवति   ।
रोरुवति   ।
इदं एव हुश्नुग्रहणं ज्ञापकं भाषायां अपि यङ्लुगस्ति इति   ।
छन्दसि छन्दस्युभयथा (*६,४.८६) इत्यार्धधातुकत्वादेव यणादेशस्य अप्रसङ्गः   ।
नच यङ्लुगन्तादयत्प्रत्युदाहरणं उवर्णान्तं अनेकाचसंयोगपूर्वं सार्वधातुके विद्यते   ।
सार्वधातुके इति किं ? जुहुवतुः   ।
जुहुवुः   ।
असंयोगपूर्वस्य इत्येव, आप्नुवन्ति   ।
राध्नुवन्ति  । ।



<भुवो वुग्लुङ्लिटोः>#   । । PS_६,४.८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.८८ः

भुवो वुगागमो भवति लुङि लिटि च अजादौ परतः   ।
अभूवन्  ।
अभूवं लिट्- बभूव, बभूवतुः, बभवुः  । ।



<ऊदुपधाया गोहः>#   । । PS_६,४.८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.८९ः

गोहोऽङ्गस्य उपधाया ऊकारादेशो भवति अजादौ प्रत्यये परतः   ।
निगूहति   ।
निगूहकः   ।
साधुनिगूही   ।
निगूहंनिगूहं  ।
निगूहन्ति   ।
गूहो वर्तते   ।
उपधायाः इति किं ? अलः अन्त्यस्य मा भूथ् ।
गोहः इति विकृतग्रहणं विषयार्थं  ।
यत्र अस्य+एतद्रूपं तत्र+एव यथा स्याथ् ।
इह मा भूत्, निजुगुहतुः   ।
निजुगुहुः   ।
अयादेशप्रतिषेधार्थं च केचिदिच्छन्ति   ।
निगूह्य गतः इत्यूत्वस्य असिद्धत्वाद्ल्यपि लघुपूर्वादिति णेरयादेशः स्याथ् ।
व्याश्रयत्वादेव असिद्धत्वं अत्र न अस्ति, णावूत्वं, ण्यन्तस्य च ल्यप्ययादेश इति   ।
अचि इत्येव, निगोढा   ।
निगोढुं  । ।



<दोषो णौ>#   । । PS_६,४.९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.९०ः

दोषः उपधाया ऊकारः आदेशो भवति णौ परतः   ।
दूषयति, दुषयतः, दूषयन्ति   ।
विकृतग्रहणं प्रक्रमाभेदार्थं  ।
पूर्वत्र हि गोहः इत्युक्तं  ।
णौ इति किं ? दोषो वर्तते  । ।



<वा चित्तविरागे>#   । । PS_६,४.९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.९१ः

चित्तविकरार्थे दोष उपधाया वा ऊकारादेशो भवति णौ परतः   ।
चित्तं दूषयति, चित्तं दोषयति   ।
प्रज्ञां दूषयति, प्रज्ञां दोषयति  । ।



[#७५२]

<मितां ह्रस्वः>#   । । PS_६,४.९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.९२ः
मितो धातवः घटादयो मितः इत्येवं आदयो ये प्रतिपादिताः, तेषां उपधाया ह्रस्वो भवति णौ परतः   ।
घटयति   ।
व्यथयति   ।
जनयति   ।
रजयति   ।
शमयति   ।
ज्ञपयति   ।
केचिदत्र वा इत्यनुवर्तयन्ति   ।
सा च व्यवस्थितविभाषा   ।
तेन उत्क्रामयति, सङ्क्रामयति इत्येवं आदि सिद्धं भवति  । ।



<चिण्-णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_६,४.९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.९३ः

चिण्परे णमुल्परे च णौ परतः मितां अङ्गानां उपधायाः दीर्घो भवति अन्यतरस्यां  ।
अशमि, अशामि   ।
अतमि, अतामि   ।
शमंशमम्, शामंशामं  ।
तमन्तमम्, तामन्तामं  ।
दीर्घग्रहणं किं, न ह्रस्वविकल्प एव विधीयते ? न+एवं शक्यम्, शमयन्तं प्रयुङ्क्ते इति द्वितीये णिचि ह्रस्वविकल्पो न स्याथ् ।
णिलोपस्य स्थानिवद्भावाद्दीर्घविधौ त्वजादेशो न स्थानिवथ् ।
शयमन्तं प्रयुक्तवान्  ।
अशमि, अशामि   ।
शमंशमम्, शामंशामं  ।
शंशमयतेः - अशंशमि, अशंशामि   ।
शंशमंशंशमम्, शंशामंशंशामं  ।
योऽसौ णौ णिर्लुप्यते, यश्च यङ्कारः, तयोर्दिर्घविधौ आदेशो न स्थानिवद्भवति इति अस्थानिवद्भावात्दीर्घः सिद्धो भवति   ।
ह्रस्वविकल्पे तु विधीयमाने स्थानिवद्भावः स्याथ् ।
णिण्यन्ते यङ्ण्यन्ते त्वसिद्धिरेव   ।
व्याश्रयत्वादसिद्धत्वं अपि न अस्ति   ।
णौ हि णियङोर्लोपः, चिण्णमुल्परे णावङ्गस्य दीर्घत्वं  । ।



<खचि ह्रस्वः>#   । । PS_६,४.९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.९४ः

खच्परे णौ परतो ह्रस्वो भवति अङ्गस्य उपधायाः   ।
द्विषन्तपः   ।
परन्तपः   ।
पुरंदरः  । ।



<ह्लादो निष्ठायाम्>#   । । PS_६,४.९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.९५ः

ह्लादोऽङ्गस्य उपधायाः ह्रस्वो भवति निष्ठायां परतः   ।
प्रह्लन्नः   ।
प्रह्लन्नवान्  ।
निष्ठायां इति किं ? प्रह्लादयति   ।
ह्लादः इति योगविभागः क्रियते, क्तिन्यपि यथा स्तात्, प्रह्लत्तिः इति  । ।



<छादेर्घेऽद्व्य्-उपसर्गस्य>#   । । PS_६,४.९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.९६ः

छादेरङ्गस्य अद्व्युपसर्गस्य घप्रत्यये परतः उपधायाः ह्रस्वो भवति   ।
उरश्छदः प्रच्छदः   ।
दन्तच्छदः   ।
णिलोपस्य असिद्धत्वं स्थानिवद्भावो वावचनसामर्थ्यादत्र न भवति इति ह्रस्वभाविनी उपधा भवति   ।
अद्व्युपसर्गस्य इति किं ? समुपच्छादः   ।
अद्विप्रभृत्युपसर्गस्य इति वक्तव्यं  ।
समुपातिच्छादः   ।
उत्तरा हि सङ्ख्या पूर्वसङ्ख्याकृतं व्यपदेशं निवर्तयति, नहि त्रिपुत्रो द्विपुत्रः इति व्यपदिश्यते  । ।



[#७५३]

<इस्-मन्-त्रन्-क्विषु च>#   । । PS_६,४.९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.९७ः

इस्मन्त्रन्क्वि इत्येतेषु परतः छादेः उपधायाः ह्रस्वो भवति   ।
छदिः   ।
छद्म   ।
छन्त्त्रं  ।
धामच्छथ् ।
उपच्छत् । ।



<गम-हन-जन-खन-घसां लोपः क्ङित्यनङि>#   । । PS_६,४.९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.९८ः

गम हन जन खा घस इत्येतेषां अङ्गानां उपधाया लोपो भवत्यजादौ प्रत्यये क्ङिति अनङि परतः   ।
जग्मतुः   ।
जग्मुः   ।
जघ्नतुः   ।
जघ्नुः   ।
जज्ञे, जज्ञाते, जज्ञिरे   ।
चख्नतुः   ।
चख्नुः   ।
जक्षतुः   ।
जक्षुः   ।
अक्षन्पितरोऽमोमदन्त पितरः   ।
क्ङिति इति किं ? गमनं  ।
हननं  ।
अनङि इति किं ? अगमथ् ।
अघसथ् ।
अचि इत्येव, गम्यते   ।
हन्यते  । ।



<तनि-पत्योश्छन्दसि>#   । । PS_६,४.९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.९९ः

तनि पति इत्येतयोः छन्दसि विषये उपधाया लोपो भवति अजादौ क्ङिति प्रत्यये परतः   ।
वितत्निरे कवयः   ।
शकुना इव पप्तिम   ।
छन्दसि इति किं ? वितेनिरे   ।
पेतिम  । ।



<घसि-भसोर्हलि च>#   । । PS_६,४.१००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१००ः
घसि भस इत्येतयोः छन्दसि उपधाया लोपो भवति लहादौ अजादौ च क्गिति प्रत्यये परतः   ।
सग्धिश्च मे सपीतिश्च मे   ।
बब्धां ते हरी धानाः   ।
सग्धिः इति अदेः क्तिनि बहुलं छन्दसि इति घस्लादेशे उपधायाः लोपे च कृते झलो झलि (*८,२.२६) इति सकारलोपः   ।
धत्वं तकारस्य, जश्त्वं घकारस्य   ।
ततः समाना ग्धिः सग्धिः इति समासे कृते समानस्य सभावः   ।
बब्धां इति भसेर्लोटि तामि श्लौ द्विर्वचने कृते उपधालोपसलोपधत्वजश्त्वानि कर्तव्यानि   ।
द्विर्वचनात्परत्वान्नित्यत्वाच्च उपधालोपः प्राप्नोति, छान्दसत्वात्स तथा न क्रियते   ।
अजादौ - बप्सति   ।
क्ङिति इत्येव, अंशून्बभस्ति  । ।



<हु-झल्भ्यो हेर्धिः>#   । । PS_६,४.१०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१०१ः

हु इत्येतस्माद्झलन्तेभ्यस्च+उत्तरस्य हलादेः हेः स्थाने धिरादेशो भवति   ।
जुहुधि   ।
झलन्तेभ्यः - भिन्धि   ।
छिन्धि   ।
हुझल्भ्यः इति किं ? क्रीणीहि   ।
प्रीणीहि   ।
हेः इति किं ? जुहुतां  ।
हलि इत्येव, रुदिहि   ।
स्वपिहि   ।
इह जुहुतात्, भिन्तात्त्वं इति परत्वात्तातङि कृते सकृद्गतौ विप्रतिषेधेन यद्बधितं तद्बाधितं एव इति पुनः धिभावो न भवति   ।
भिन्धकि, छिन्धकि इत्यत्र परत्वाद्धिभावे कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानादकच्क्रियते  । ।



[#७५४]

<श्रु-शृणु-प्é-कृ-वृभ्यश्छन्दसि>#   । । PS_६,४.१०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१०२ः

श्रु शृणु प्é कृ वृ इत्येतेभ्य उत्तरस्य हेः धिरादेशो हवति छन्दसि विषये   ।
श्रुधी हवमिन्द्र   ।
शृणुधी गिरः   ।
पूर्धि   ।
उरु णस्कृधि   ।
अपा वृधि   ।
शृणुधि इत्यत्र धिभावविधानसामार्थ्यादुतश्च प्रत्ययातिति हेर्लुक्न भवति   ।
अन्येषां अपि दृश्यते इति दीर्घत्वं  ।
अतोऽन्यत्र व्यत्ययो बहुलं इति शप्, तस्य बहुलं छन्दसि इति लुक् । ।



<अङितश्च>#   । । PS_६,४.१०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१०३ः

अङितश्च हेर्धिरादेशो भवति   ।
वा छन्दसि इति पित्वेनास्य अङित्त्वं  ।
सोमं रारन्दः   ।
असमभ्यं तद्धर्यश्व प्रयन्धि   ।
युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनः   ।
अङितः इति किं ? ह्वयं प्रीणीहि   ।
रारन्धि इति रमेर्व्यत्ययेन परस्मैपदं , शपः श्लु, अभ्यासदीर्घत्वं छान्दसत्वाथ् ।
मलोपाभावस्तु अङित्त्वादेव   ।
प्रयन्धि इति यमेः शपो लुक्  ।
युयोधि इति यौतेः शपः श्लुः  । ।



<चिणो लुक्>#   । । PS_६,४.१०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१०४ः

चिण उत्तरस्य प्रत्ययस्य लुग्भवति   ।
अकारि   ।
अहारि   ।
अलावि   ।
अपाचि   ।
अकारितराम्, अहारितमां इत्यत्र तलोपस्य असिद्धत्वात्तरप्तमपोर्न लुग्भवति   ।
चिणो लुकित्येतद्विषयभेदाद्भिद्यते  । ।



<अतो हेः>#   । । PS_६,४.१०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१०५ः

अकारान्तादङ्गादुत्तरस्य हेः लुग्भवति   ।
पच   ।
पठ   ।
गच्छ   ।
धाब   ।
अतः इति किं ? युहि   ।
रुहि   ।
तपरकरणं किं ? लुनीहि   ।
पुनीहि   ।
ईत्वस्य असिद्धत्वादकार एव भवति  । ।



<उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात्>#   । । PS_६,४.१०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१०६ः

उकारो योऽसंयोगपूर्वः तदन्तात्प्रत्ययादुत्तरस्य हेर्लुक्भवति   ।
चिनु   ।
सुनु   ।
कुरु   ।
उतः इति किं ? लुनीहि   ।
पुनीहि   ।
प्रत्ययातिति किं ? युहि   ।
रुहि   ।
असंयोगपूर्वातिति किं ? प्राप्नुहि   ।
राध्नुहि   ।
तक्ष्णुहि   ।
उतश्च प्रत्ययाच्छन्दोवावचनं  ।
उतश्च प्रत्ययादित्यत्र छन्दसि वा इति वक्तव्यं  ।
आतनुहि यातुधानान्  ।
धिनुहि यज्ञपतिं  ।
तेन मा भगिनं कृणु  । ।



[#७५५]

<लोपश्च अस्य अन्यतरस्यां ंवोः>#   । । PS_६,४.१०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१०७ः

योऽयं उकारोऽसंयोगपूर्वः तदन्तस्य प्रत्ययस्य अन्यतरस्यां लोपो भवति वकारं अकारादौ प्रत्यये परतः   ।
सुन्वः, सुनुवः   ।
सुन्मः, सुनुमः   ।
तन्वः, तनुवः   ।
तन्मः, अनुमः   ।
प्रत्ययस्य इत्येव, युवः   ।
युमः   ।
असंयोगपूर्वस्य इत्येव, शक्नुवः   ।
शक्नुमः   ।
लुकिति वर्तमाने लोपग्रहणं अन्त्यलोपार्थं  । ।



<नित्यं करोतेः>#   । । PS_६,४.१०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१०८ः

करोतेः उत्तरस्य उकारप्रत्ययस्य वकारमकारादौ प्रत्यये परतः नित्यं लोपो भवति   ।
कुर्वः   ।
कुर्मः   ।
उकारलोपस्य दीर्घविधौ अस्थानिवद्भावाद्हलि च (*८,२.७७) इति दीर्घत्वं प्राप्तम्, न भकुर्छुरां (*८,२.७१) इति प्रतिषिध्यते  । ।



<ये च>#   । । PS_६,४.१०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१०९ः

यकारादौच प्रत्यये परतः करोतेः उत्तरस्य उकारप्रत्ययस्य नित्यं लोपो भवति   ।
कुर्यात्, कुर्याताम्, कुर्युः  । ।



<अत उत्सार्वधातुके>#   । । PS_६,४.११०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.११०ः
उकारप्रत्ययान्तस्य करोतेः अकारस्य स्थाने उकारः आदेशो भवति सार्वधातुके क्ङिति परतः   ।
कुरुतः   ।
कुर्वन्ति   ।
सार्वधातुकग्रहणं किं ? भूतपूर्वेऽपि सार्वधातुके यथा स्यात्, कुरु   ।
तपरकरणं लघूपधस्य गुणनिवृत्त्यर्थं  ।
क्ङिति इत्येव, करोति   ।
करोषि   ।
करोमि  । ।



<श्नसोरल्लोपः>#   । । PS_६,४.१११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१११ः

श्नस्य अस्तेश्च अकारस्य लोपो भवति सार्वधातुके क्ङिति परतः   ।
रुन्धः   ।
रुन्धन्ति   ।
भिन्तः   ।
भिन्दन्ति   ।
अस्तेः - स्तः   ।
सन्ति   ।
क्ङिति इत्येव - भिनत्ति   ।
अस्ति   ।
श्नसोः इति आकारस्य पररूपत्वं शकन्ध्वादिसु द्रष्टव्यं  । ।



<श्ना-अभ्यस्तयोरातः>#   । । PS_६,४.११२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.११२ः

श्ना इत्येतस्य अभ्यस्तानां च अङ्गानां आकारस्य लोपो भवति सार्वधातुके क्ङिति परतः   ।
लुनते   ।
लुनतां  ।
अलुनत   ।
अभ्यस्तानां - मिमते   ।
मिमतां  ।
अमिमत   ।
संजिहते   ।
संजिहतां  ।
समजिहत   ।
श्नाभ्यस्तयोः इति किं ? यान्ति   ।
वान्ति   ।
आतः इति किं ? बिभ्रति   ।
क्ङिति इत्येव, अलुनाथ् ।
अजहाथ् ।
आद्ग्रहणं स्पष्टार्थं  । ।



[#७५६]

<ई हल्यधोः>#   । । PS_६,४.११३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.११३ः

श्नान्तानां अङ्गानां अभ्यस्तानां च घुवर्जितानां आतः ईकारादेशो भवति हलादौ सार्वधातुके क्ङिति परतः   ।
लुनीतः   ।
पुनीतः   ।
लुनीथः   ।
पुनीथः   ।
लुनीते   ।
पुनीते   ।
अभ्यस्तानां - मिमीते   ।
मिमीषे   ।
मिमीध्वे   ।
संजिहीते   ।
संजिहीषे   ।
संजिहीध्वे   ।
हलि इति किं ? लुनन्ति   ।
मिमते   ।
अघोः इति किं ? दत्तः   ।
धत्तः   ।
क्ङिति इत्येव, लुनाति   ।
जहाति  । ।



<इद्दरिद्रस्य>#   । । PS_६,४.११४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.११४ः

दरिद्रातेः हलादौ सार्वधातुके क्ङिति परतः इकरादेशो भवति   ।
दरिद्रितः दरिद्रिथः   ।
दरिद्रिवः   ।
दरिद्रिमः   ।
हलि इत्येव, दरिद्रति   ।
क्ङिति इत्येव, दरिद्राति   ।
दरिद्रातेरार्धधातुके लोपो वक्तव्यः   ।
सिद्धश्च प्रत्ययविधौ भवति इति वक्तव्यं  ।
दरिद्राति इति दरिद्रः   ।
आकारान्तलक्षणो णप्रत्ययो न भवति, पचादित्वादजेव भवति   ।
न दरिद्रायके लोपो दरिद्राणे च नेष्यते   ।
दिदरिद्रासतीत्येके दिदरिद्रिषतीति वा  । ।
अद्यतन्यां वेति वक्तव्यं  ।
अदरिद्रीत्, अदरिद्रासीथ् ।
दरिद्रस्य इति निर्देशे छान्दसं ह्रस्वत्वं द्रष्तव्यं  । ।



<भियोऽन्यतरस्यम्>#   । । PS_६,४.११५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.११५ः

भी इत्येतस्य अङ्गस्य अन्यतरस्यां इकारादेशो भवति हलादौ क्ङिति सार्वधातुके परतः   ।
बिभितः, बिभीतः   ।
बिभिथः, बिभीथः   ।
बिभिवः, बिभीवः   ।
बिभिमः, बिभीमः   ।
हलादौ इत्येव, विभ्यति   ।
क्ङिति इत्येव, बिभेति   ।
सार्वधातुके इत्येव, भीयते  । ।



<जहातेश्च>#   । । PS_६,४.११६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.११६ः

जहातेश्च इकारादेशो भवति अन्यतरस्यां हलादौ क्ङिति सार्वधातुके परतः   ।
जहितः, जहीतः   ।
जहिथः, जहीथः   ।
हलादौ इत्येव, जहति   ।
क्ङिति इत्येव, जहाति   ।
सार्वधातुके इत्येव, हीयते   ।
जेहीयते   ।
पृथ्ग्योगकरणं उत्तरर्थं  । ।



[#७५७]
<आ च हौ>#   । । PS_६,४.११७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.११७ः

जहातेराकारश्च अन्तादेशो भवति इकारश्च अन्यतरस्यां हौ परतः   ।
जहाहि, जहिहि, जहीहि  । ।



<लोपो यि>#   । । PS_६,४.११८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.११८ः

लोपो भवति जहातेः यकारादौ क्ङिति सार्वधातुके परतः   ।

[#७५६]

जह्यात्, जह्याताम्, जह्युः  । ।



[#७५७]

<घ्व्-असोरेद्-धावभ्यासलोपश्च>#   । । PS_६,४.११९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.११९ः

घुसञ्ज्ञाकानां अङ्गानां अस्तेश्च एकारादेशो भवति हौ परतः अभ्यासलोपश्च   ।
देहि   ।
धेहि   ।
अस्तेः - श्न-सोरल्-लोपः (*६,४.१११)   ।
इत्यकारलोपः, एधि   ।
शिदयं लोपः, तेन सर्वस्याभ्यासस्य भवति  । ।



<अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि>#   । । PS_६,४.१२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१२०ः

लिटि परत आदेशः आदिर्यस्य अङ्गस्य न अस्ति तस्य एकहल्मध्ये असहाययोर्हलोर्मध्ये योऽकारस्तस्य एकारादेशो भवति, अभ्यासलोपः च लिटि क्ङिति परतः   ।
रेणतुः   ।
रेणुः   ।
येमतुः   ।
येमुः   ।
पेचतुः   ।
पेचुः   ।
देमतुः   ।
देमुः   ।
अतः इति किं ? दिदिवतुः   ।
दिदिवुः   ।
तपरकरणं किं ? ररासे, ररासाते, ररासिरे   ।
एकहल्मध्ये इति किं ? शश्रमतुः   ।
शश्रमुः   ।
तत्सरतुः   ।
तत्सरुः   ।
अनादेशादेः इति किं ? चकणतुः   ।
चकणुः   ।
जगणतुः   ।
जगणुः   ।
बभणतुः   ।
बभणुः   ।
लिटः आदेशविशेषणं किं ? इह अपि यथा स्यात्, नेमतुः   ।
नेमुः   ।
सेहे, सेहाते, सेहिरे   ।
अनैमित्तिके नत्वसत्वे, तदादिर्लिटि आदेशादिर्न भवति   ।
इह अभ्यासजश्त्वचर्त्वयोरसिद्धत्वं नास्ति, तेन तदादिरप्यादेशादिर्भवति   ।
तथा च फलिभजोरेत्वं विधीयते   ।
रूपाभेदे चादेशादिर्न अश्रीयते इति शसिदद्योः प्रतिषेधवचनं ज्ञापकं  ।
अन्यथा हि पेचतुः, पेचुः, देमतुः, देमुः इत्येवं आदीनां अपि प्रकृतिजश्चरादीनां एत्वं न स्याथ् ।
क्ङिति इत्येव, अहं पपच   ।
अहं पपठ   ।
दम्भेरेत्वं वक्तव्यं  ।
देभतुः   ।
देभुः   ।
नलोपस्य असिद्धत्वान्न प्राप्नोति   ।
नशिमन्योरलिट्येत्वं वक्तव्यं  ।
अनेशं  ।
मेनका   ।
अनेशं इति नशेः लुङि पुषादित्वादङ् ।
मेनका इति मनेः आशिषि च (*३,१.१५०) इति वुन्  ।
क्षिपकादिषु प्रक्षेपादित्वं न क्रियते   ।

[#७५८]

छन्दस्यमिपचोरप्यलिट्येत्वं वक्तव्यं  ।
व्येमानं  ।
अमेर्विपूर्वस्य चानशि मुक्न क्रियते   ।
लिङि-पेचिरन्  ।
पचेरनित्येतस्य छान्दसं ह्रस्वत्वं  ।
यजिवप्योश्च   ।
आयेजे   ।
आवेपे   ।
लङि इटि छन्दस्यपि दृश्यते (*६,४.७३) इति अनजादेरपि इडागमः  । ।



<थलि च सेति>#   । । PS_६,४.१२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१२१ः

थलि च सेटि परतोऽनादेशादेः अङ्गस्य एकहल्मध्यगतस्य अतः स्थाने एकार आदेशो भवति, अभ्यासलोपश्च   ।
पेचिथ   ।
शेकिथ   ।
सेटि इति किं ? पपक्थ   ।
थल्ग्रहणं विस्पष्टार्थं  ।
अक्ङिदर्थं एतद्वचनं इति अन्यस्येटोऽसम्भवाथ् ।
अतः इत्येव, दिदेविथ   ।
एकहल्मध्यगतस्य इत्येव, ततक्षिथ   ।
ररक्षिथ   ।
अनादेशादेरित्येव, चकणिथ   ।
बभणिथ  । ।



<त्é-फल-भज-त्रपश्च>#   । । PS_६,४.१२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१२२ः

त्é फल भज त्रप इत्येतेषां अङ्गानां अत एकारादेशो भवति, अभ्यासलोपश्च लिटि क्ङिति परतः थलि च सेटि   ।
तेरतुः   ।
तेरुः   ।
तेरिथ   ।
फेलतुः   ।
फेलुः   ।
फेलिथ   ।
भेजतुः   ।
भेजुः   ।
भेजिथ   ।
त्रेपे, त्रेपाते, त्रेपिरे   ।
तरतेर्गुणार्थं वचनं  ।
फलिभजोरादेशाद्यर्थं  ।
त्रपेरनेकहल्मध्यार्थं  ।
श्रन्थेश्च+इति वक्तव्यं  ।
श्रेथतुः   ।
श्रेथुः  । ।



<रधो हिंसायाम्>#   । । PS_६,४.१२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१२३ः

राधः हिंसायामर्थेऽवर्णस्य एकारः आदेशो भवति, अभ्यासलोपश्च लिटि क्ङिति परतः थलि च सेटि   ।
अपरेधतुः   ।
अपरेधुः   ।
अपरेधिथ   ।
हिंसायां इति किं ? रराधतुः   ।
रराधुः   ।
रराधिथ   ।
अतः इत्येतदिह+उपस्थितं तपरत्वकृतमपास्य कालविशेषं असम्भवादवर्णमात्रं प्रतिपादयति   ।
अथ वा श्नाभ्यस्तयोरातः (*६,४.११२) इत्यनुवर्तते इति व्याख्येयं  ।
एकहल्मध्ये वा यः स स्थानी भविष्यति  । ।



<वा ज्é-भ्रमु-त्रसाम्>#   । । PS_६,४.१२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१२४ः

ज्é भ्रमु त्रस इत्येतेषां अङ्गानां अतः स्थाने वा एकार आदेशो भवति, अभ्यासलोपश्च लिटि क्ङिति परतः थलि च सेटि   ।
जेरतुः   ।
जेरुः   ।
जेरिथ   ।
जजरतुः   ।
जजरुः   ।
जजरिथ   ।
भ्रेमतुः   ।
भ्रेमुः   ।
भ्रेमिथ   ।
बभ्रमतुः   ।
बभ्रमुः   ।
बभ्रमिथ   ।
त्रेसतुः   ।
त्रेसुः   ।
त्रेसिथ   ।
तत्रसतुः   ।
तत्रसुः   ।
तत्रसिथ  । ।



[#७५९]

<फणां च सप्तानाम्>#   । । PS_६,४.१२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१२५ः

फणादीनां सप्तानां धातूनां अवर्णस्य स्थाने वा एकार आदेशो भवति, अभ्यासलोपश्च लिटि क्ङिति परतः थलि च सेटि   ।
फेणतुः   ।
फेणुः   ।
फेणिथ   ।
पफणतुः   ।
पफणुः   ।
पफणिथ   ।
रेजतुः   ।
रेजुः   ।
रेजिथ   ।
रराजतुः   ।
रराजुः   ।
रराजिथ   ।
भ्रेजे, भ्रेजाते, भ्रेजिरे   ।
बभ्राजे, बभ्राजाते, बभ्राजिरे   ।
भ्रेशे, भ्रेशाते, भ्रेशिरे   ।
बभ्राशे, बभ्राशाते, बभ्राशिरे   ।
भ्लेशे, भ्लेशाते, भ्लेशिरे   ।
बभ्लाशे, बभ्लाशाते, बभ्लाशिरे   ।
स्येमतुः   ।
स्येमुः   ।
स्येमिथ   ।
सस्यमतुः   ।
सस्यमुः   ।
सस्यमिथ   ।
स्वेनतुः   ।
स्वेनुः   ।
स्वेनिथ   ।
सस्वनतुः   ।
सस्वनुः   ।
सस्वनिथ   ।
सप्तानां इति किं ? दघ्बनतुः   ।
दध्बनुः   ।
दध्वनिथ  । ।



<न शस-दद-व्-आदि-गुणानाम्>#   । । PS_६,४.१२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१२६ः

शस दद इत्येतयोः वकारादीनां च धातूनां गुण इत्येवं अभिनिर्वृत्तस्य च योऽकारः तस्य स्थाने एकारादेशो न भवति, अभ्यासलोपश्च   ।
विशशसतुः   ।
विशशसुः   ।
विशशसिथ   ।
दददे, दददाते, ददरिरे   ।
वादीनां - ववमतुः   ।
ववमुः   ।
ववमिथ   ।
गुणस्य - विशशरतुः   ।
विशशरुः   ।
विशशरिथ   ।
लुलविथ   ।
पुपविथ   ।
गुणशब्दाभिनिर्वृत्तस्य अर्शब्दस्य ओकारस्य च अयं अकारः इति एत्वं प्रतिषिध्यते  । ।



<अर्वणस्त्र्-असाव्-अनञः>#   । । PS_६,४.१२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१२७ः

अर्वनित्येतस्य अङ्गस्य तृ इत्ययं आदेशो भवति, सुश्चेत्ततः परो न भवति, स च नञ उत्तरो न भवति   ।
अर्वन्तौ   ।
अर्वन्तः   ।
अर्वन्तम्, अर्वतौ, अर्वतः   ।
अर्वता, अर्वद्भ्याम्, अर्वद्भिः   ।
अर्वती   ।
आर्वतं  ।
असौ इति किं ? अर्वा   ।
अनञः इति किं ? अनर्वाणौ   ।
अनर्वाणः   ।
अनर्वाणं वृषभं मन्द्रजिह्वं  । ।



<मघवा बहुलम्>#   । । PS_६,४.१२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१२८ः

मघवनित्येतस्य अङ्गस्य बहुलं तृ इत्ययं आदेशो भवति   ।
मघवान्, मघवन्तौ, मघवन्तः   ।
मघवन्तम्, मघवन्तौ, मघवतः   ।
मघवता   ।
मघवती   ।
माघवतं  ।
न च भवति   ।
मघवा, मघवानौ, मघवानः   ।
मघवानम्, मघवानौ, मघोनः   ।
मघोना, मघवभ्याम्, मघवभिः   ।
मघोनी   ।
माघवनं  । ।



<भस्य>#   । । PS_६,४.१२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१२९ः

भस्य इत्ययं अधिकारः आ अध्यायपरिसमाअप्तेः   ।
यदित ऊर्ध्वं अनुकमिष्यामः भस्य इत्येवं तद्वेदिव्यं  ।



<वक्ष्यति - पादः पत्>#   । । PS_६,४.१३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१३०ः

द्विपदः पश्य   ।
द्विपदा कृतं  ।
भस्य इति किं ? द्विपादौ   ।
द्विपादः  । ।

[#७६०]
पादः पत्(*६,४.१३०)   ।
पादः इति पादशब्दो लुप्ताकारो गृह्यते   ।
तदन्तस्य अङ्गस्य भस्य पतित्ययं आदेशो भवति   ।
स च निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति इति पाच्छब्दस्य+एव भवति, न तदन्तस्य सर्वस्य   ।
द्विपदः पश्य   ।
द्विपदा   ।
द्विपदे   ।
द्विपदिकां ददाति   ।
त्रिपदिकां ददाति   ।
वैयाघ्रपद्यः  । ।



<वसोः सम्प्रसारणं>#   । । PS_६,४.१३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१३१ः

वस्वन्तस्य भस्य सम्प्रसारणं भवति   ।
विदुषः पश्य   ।
विदुषा   ।
विदुषे   ।
पेचुषः   ।
पश्य   ।
पेचुषा   ।
पेचुषे   ।
पपुषः पश्य   ।
आकारलोपे कर्तव्ये वसुसंप्रसारणस्य व्याश्रयत्वादसिद्धत्वं न भवति   ।
वसुग्रहणे क्वसोरपि ग्रहणं इष्यते  । ।



<वाह ऊटः>#   । । PS_६,४.१३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१३२ः

वाहः इत्येवं अन्तस्य भस्य ऊटः इत्येतत्सम्प्रसारणं भवति   ।
प्रष्ठौहः   ।
प्रष्ठौहा   ।
प्रष्ठौहे   ।
दित्यौहः   ।
दित्यौहा   ।
दित्यौहे   ।
एत्य्-एधत्य्-ऊठ्सु (*६,१.८९) इति वृद्धिः   ।
अथ किमर्थमूटः क्रियते, सम्प्रसारणे एव कृते गुणे च वृद्धिरेचि (*६,१.८८) इति वृद्धौ सत्यां सिद्धं रूपं भवति प्रष्ठौहः इति, अनकारान्ते चोपपदे वहेर्ण्विर्न दृश्यते ? झापनार्थं  ।
एतज्ज्ञापयति, भवत्येषा परिभाषा असिद्धं बहिरङ्गं अन्तरङ्गे इति   ।
तस्यां हि सत्यां बहिरङ्गस्य सम्प्रसारणस्य असिद्धत्वातन्तरङ्गो गुणो न स्यात् । ।



<श्व-युव-मघोनां अतद्धिते>#   । । PS_६,४.१३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१३३ः

श्वन्युवन्मघवनित्येतेषां अङ्गानां अतद्धिते प्रत्यये परतः सम्प्रसारणं भवति   ।
शुनः   ।
शुना   ।
शुने   ।
यूनः   ।
यूना   ।
यूने   ।
मघोनः   ।
मघोना   ।
मघोने   ।
अतद्धिते इति किं ? शौवं मांसं  ।
यौवनं वर्तते   ।
माघवनः स्थालीपाकः   ।
शुनो विकारे प्राणिरजतादिभ्योऽञ्(*४,३.१५४), द्वारादित्वादैजागमः   ।
श्वादीनां एतत्सम्प्रसारणं नकारान्तानां इष्यते   ।
इह न भवति, युवतीः पश्य   ।
मघवतः   ।
मघवता   ।
मघवते   ।
तदर्थं उत्तरत्र योगविभागं कुर्वन्ति   ।
अल्लोपः   ।
अनः   ।
अनः इत्युभयोः शेषः इति  । ।



<अल्-लोपोऽनः>#   । । PS_६,४.१३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१३४ः

अनित्येवं अन्तस्य भस्य अकारलोपो भवति   ।
राज्ञः पश्य   ।
राज्ञा   ।
राज्ञे   ।
तक्ष्णः पश्य   ।
तक्ष्णा   ।
तक्ष्णे   ।
अनो नकारान्तस्याय लोप इष्यते   ।
इह न भवति, राजकीयं इति  । ।



[#७६१]

<षपूर्व-हन्-धृतराज्ञां अणि>#   । । PS_६,४.१३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१३५ः
षकारपूर्वो यः अन्हनः धृतराज्ञश्च तस्य अकारलोपो भवति अणि परतः   ।
औक्ष्णः   ।
ताक्ष्णः   ।
भ्रौणघ्नः   ।
धार्तराज्ञः   ।
षपूर्वहन्धृतराज्ञां इति किं ? सामनः   ।
वैमनः   ।
अनिति प्रकृतिभावेन अल्लोपटिलोपौ उभावपि न भवतः   ।
अणि इति किं ? ताक्षण्यः  । ।



<विभाषा ङिश्योः>#   । । PS_६,४.१३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१३६ः

ङौ परतः शीशब्दे च अनो विभाषा अकारलोपो भवति   ।
राज्ञि, राजनि   ।
साम्नि, सामनि   ।
साम्नी, सामनी  । ।



<न संयोगाद्व-म्-अन्तात्>#   । । PS_६,४.१३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१३७ः

वकार-मकारान्तात्संयोगादुत्तरस्य अनः अकारस्य लोपो न भवति   ।
पर्वणा   ।
पर्वणे   ।
अथर्वणा   ।
अथर्वणे   ।
संयोगातिति किं ? प्रतिदीव्ना   ।
प्रतिदीव्ने   ।
साम्ना   ।
साम्ने   ।
वमन्तातिति किं ? तक्ष्णा   ।
तक्ष्णे  । ।



<अचः>#   । । PS_६,४.१३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१३८ः

अचः इत्ययं अञ्चतिर्लुप्तनकारो गृह्यते   ।
तदन्तस्य भस्य अकारस्य लोपो भवति   ।
दधीचः पश्य   ।
दधीचा   ।
दधीचे   ।
मधूचः पश्य   ।
मधूचा   ।
मधूचे  । ।



<उद ईत्>#   । । PS_६,४.१३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१३९ः

उदः उत्तरस्य अचः ईकारादेशो भवति   ।
उदीचः   ।
उदीचा   ।
उदीचे  । ।



<आतो धातोः>#   । । PS_६,४.१४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१४०ः

आकारान्तस्य धातोः भस्य लोपो भवति   ।
कीलालपः पश्य   ।
कीलालपा   ।
कीललपे   ।
शुभंयः पश्य   ।
शुभंया   ।
शुभंये   ।
आतः इति किं ? निया   ।
निये   ।
धातोः इति किं ? खट्वाः पश्य   ।
मालाः पश्य   ।
आतः इति योगविभागः, तेन क्त्वो ल्यप्, हलः श्नः शानचित्येवं आदि सिद्धं भवति  । ।



[#७६२]

<मन्त्रेष्वाङ्यादेरात्मनः>#   । । PS_६,४.१४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१४१ः

मन्त्रेषु आगि परतः आत्मनः आदेर्लोपो भवति   ।
त्मना देवेभ्यः   ।
त्मना सोमेषु   ।
मन्त्रेषु इति किं ? आत्मना कृतं  ।
आङि इति किं ? यदात्मनस्तन्नो वरिष्ठा   ।
आगोऽन्यत्र अपि दृश्यते   ।
त्मन्या समञ्जन् । ।



<ति विंशतेर्डिति>#   । । PS_६,४.१४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१४२ः

भस्य विंशतेः तिशब्दस्यङिति प्रत्यये लोपो भवति   ।
विंशत्या क्रीतः विंशकः   ।
विंशं शतं  ।
विंशतेः पूर्णो विंशः   ।
एकविंशः   ।
डिति इति किं ? विंशत्या  । ।



<टेः>#   । । PS_६,४.१४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१४३ः

टिसञ्ज्ञकस्य डिति प्रत्यये परतः लोपो भवति   ।
कुमुद्वान्  ।
नड्वान्  ।
वेतस्वान्  ।
उपसरजः   ।
मन्दुरजः   ।
त्रिंशता क्रीतः त्रिंशकः   ।
डिति अभस्य अपि अनुबन्धकरणसामर्थ्यत्टिलोपो भवति  । ।



<नस्तद्धिते>#   । । PS_६,४.१४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१४४ः

नकारान्तस्य भस्य टेः लोपो भवति तद्धिते परतः   ।
आग्निशर्मिः   ।
औडुलोमिः   ।
बाह्वादित्वादिञ्प्रत्ययः   ।
नः इति किं ? सात्वतः   ।
तद्धिते इति किं ? शर्मणा   ।
शर्मने   ।
नानतस्य टिलोपे सब्रह्मचारि-पीठसर्पि-कलापि-कुथुमि. तैतिलि-जाजलिलाङ्ग-लिशिलालि-शिखण्डि-सूकरसद्म-सुपर्वणां उपसङ्ख्यानं कर्तव्यं  ।
अत्र ये इन्नन्ताः तेषां इनण्यनपत्ये (*६,४.१६४) इति प्रकृतिभावः प्राप्तः, ये तु अनन्ताः तेषां अन्(*६,४.१६७) इति   ।
सब्रह्मचारिणः इमे साब्रह्मचाराः, पीठसर्पिणः पैठसर्पाः   ।
कलापिना प्रोक्तमधीयते कालापाः, कुथुमिनः कौथुमाः   ।
तैतिलिजाजलिनौ आचार्यौ, तत्कृतो ग्रन्थः उपचारात्तैतिलिजाजलिशब्दाभ्यां अभिधीयते, तं ग्रन्थमधीयते तैतिलाः, जाजलाः   ।
शैशिकेष्वर्थेषु वृद्धत्वादत्र छः प्राप्नोति   ।
एवं लाङ्गलाः   ।
शैलालाः   ।

[#७६३]

शिखण्डिनः शैखण्डाः   ।
सूकरसद्मनः सौकरसद्माः   ।
सुपर्वणः सौपर्णाः   ।
अश्मनो विकार उपसङ्ख्यानं  ।
अश्मनो विकारः आश्मः   ।
अश्मनोऽन्यः   ।
चर्मणः कोश उपसङ्ख्यानं  ।
चार्मः कोशः   ।
चार्मणोऽन्यः   ।
शुनः सङ्कोच उपसङ्ख्यानं  ।
शौवः सङ्कोचः   ।
शौवनोऽन्यः   ।
अव्ययानां च सायंप्रतिकाद्यर्थं उपसङ्ख्यानं  ।
के पुनः सायंप्रातिकादयः ? येषां अव्ययानां अविहितष्टिलोपः, प्रयोगे च दृश्यते, ते सायंप्रातिकप्रकाराः ग्रहीतव्याः   ।
सायंप्रातर्भवः सायंप्रातिकः   ।
पौनःपुनिकः   ।
बाह्यः   ।
कौतस्कुतः   ।
कालाट्ठञ्(*४,३.११) इति ठञ्प्रत्ययः   ।
ट्युट्युलौ तु नेष्येते   ।
आरातीयः, शाश्वतिकः, शाश्वतः इत्येवं आदिषु न दृश्यते टिलोपः  । ।



<अह्नष्ट-खेरेव>#   । । PS_६,४.१४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१४५ः

अहनित्येतस्य टखोरेव परतः टिलोपो भवति   ।
द्वे अहनी समाहृते द्व्यहः त्र्यहः   ।
द्वे अहनी अधीष्टो भृतो भूतो भावी वा द्व्यहीनः   ।
त्र्यहीनः   ।
अह्नां समूहः क्रतुः अहीनः   ।
अह्नः समूहे खो वक्तव्यः   ।
सिद्धे सति आरम्भो नियमार्थः   ।
इह मा भूत्, अह्ना निर्वृत्तं आह्निकं  ।
एवकारकरणं विस्पष्टार्थं  ।
अह्नः एव टखोः इत्येवं नियमो न भविस्यति, आत्माध्वानौ खे (*६,१.१६९) इति प्रकृतिभावविधानात् । ।



<ओर्गुणः>#   । । PS_६,४.१४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१४६ः
उवर्णान्तस्य भस्य गुणो भवति तद्धिते परतः   ।
बाभ्रव्यः   ।
माण्डव्यः   ।
शङ्कव्यं दारु   ।
पिचव्यः कार्पासः   ।
कमण्डलव्या मृत्तिका   ।
परशव्यमयः   ।
औपगवः   ।
कापटवः   ।
ओरोतिति वक्तव्ये गुणग्रहणं सञ्ज्ञापूर्वको विधिरनित्यो यथा स्यात्, तेन स्वायम्भुवः इति सिद्धं भवति  । ।



[#७६४]

<ढे लोपोऽकद्र्वाः>#   । । PS_६,४.१४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१४७ः

ढे परतः उवर्णान्तस्य भस्य अकर्वाः लोपो भवति   ।
कामण्डलेयः   ।
शैतवाहेयः   ।
जांवेयः   ।
माद्रबाहेयः   ।
अकद्र्वाः इति किं ? काद्रवेयो मन्त्रं अपश्यत् । ।



<यस्य+इति च>#   । । PS_६,४.१४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१४८ः

इवर्णान्तस्य अवर्णातस्य च भस्य इकारे परे तद्धिते च लोपो भवति   ।
इवर्णान्तस्य ईकारे - दाक्षी   ।
प्लाक्षी   ।
सखी   ।
सवर्नदीर्घत्वे हि सति अतिसखेरागच्छति इत्यत्र एकादेशस्य अन्तवत्त्वादस्खि इति घिसञ्ज्ञायाः प्रतिषेधः स्याथ् ।
इवर्णान्तस्य तद्धिते - दुलि - दौलेयः   ।
वलि - वालेयः   ।
अत्रि - आत्रेयः   ।
अवर्णान्तस्य ईकारे - कुमारी   ।
गौरी   ।
शार्ङ्गरवी   ।
अवर्णान्तस्य तद्धिते - दाक्षिः   ।
प्लाक्षिः   ।
चौडिः   ।
बालाकिः   ।
स्ॐइत्रिः   ।
यस्येत्यौङः श्यां प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
काण्डे   ।
कुड्ये   ।
सौर्ये हिमवतः शृङ्गे   ।
औङः शीभावे कृते यस्य+इति च इति, सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्यानां य उपधायाः (*६,४.१४९) इति च लोपः प्राप्नोति   ।
इयङुवङ्भ्यां लोपो भवति विप्रतिषेधेन   ।
वत्सान्प्रीणाति वत्सप्रीः, तस्य अपत्यं वात्सप्रेयः   ।
चतुष्पाद्भ्यो डञ्(*४,१.१३५) इति ढञ्प्रत्ययः   ।
लोखाभ्रूः शुभ्रादिः, तस्याः अपत्यं लैखाभ्रेयः  । ।



<सूर्य-तिष्य-अगस्त्य-मत्स्यानां य उपधायाः>#   । । PS_६,४.१४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१४९ः

सूर्य तिस्य अगस्त्य मत्स्य इत्येतेषां यकारस्य उपधायाः भस्य लोपो भवति ईति परतस्तद्धिते च   ।
सूर्येणैकदिक्सौरी बलाका   ।
अणि यो यस्य+इति लोपः तस्य असिद्धत्वं न अस्ति, व्याश्रयत्वाथ् ।
ईकारे तु यस्तस्या - सिद्धत्वादुपधायकारो भस्याणन्तस्य सूर्यस्य सम्बन्धी इति लुप्यते   ।
तिष्य तैष्महः   ।
तैषी रात्रिः   ।
अगस्त्य - अगस्त्यस्य अपत्यं स्त्री, ऋषित्वादणि कृते आगस्ती   ।
आगस्तीयः   ।
मत्स्य - गौरादित्वात्ङीष्, मत्सी   ।
उपधायाः इति किं ? मत्स्यचरी   ।
यग्रहणं उत्तरार्थं  ।
विषयपरिगणनं अत्र कर्तव्यं  ।

[#७६५]

मत्स्यस्य ङ्यां इति वक्तव्यं  ।
इह मा भूत्, मत्स्यस्य+इदं मांसं मात्स्यं  ।
सूर्यागस्त्ययोश्छे च ग्यां च   ।
सौरीयः   ।
सौरी   ।
आगस्तीयः   ।
आगस्ती   ।
इह मा भूत्, सौर्यं चरुं निर्वपेथ् ।
आगस्त्यः   ।
तिष्यपुष्ययोर्नक्षत्राणि   ।
तिष्येण नक्षत्रेण युक्तः कालः तैषः   ।
पौषः   ।
अन्तिकस्य तसि कादिलोप आद्युदात्तं च   ।
अन्तिकशब्दस्य तसिप्रत्यये परतः ककारदेः शब्दस्य लोपः, आद्युदात्तत्वं च   ।
अन्तितो न दूराथ् ।
तमे तादेश्च   ।
तमप्रत्यये अन्तिकशब्दस्य तकारादेः ककारादेश्च लोपो वक्तव्यः   ।
तत्र तादिलोपे - अन्तमः   ।
कादिलोपे - अन्तितमः   ।
कादिलोपे बहुलं इति वक्तव्यं  ।
अन्यत्र अपि हि वृश्यते, अन्तिके सीदति इति अन्तिषथ् ।
पूर्वपदात्(*८,३.१०६) इति षत्वं  ।
ये च   ।
अन्तियः  । ।



<हलस्तद्धितस्य>#   । । PS_६,४.१५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१५०ः

तद्धिते इति निवृत्तं  ।
हल उत्तरस्य तद्धितयकारस्य उपधायाः ईति परतो लोपो भवति   ।
गार्गी   ।
वात्सी   ।
हलः इति किं ? कारिकेयी   ।
तद्धितस्य इति किं ? वैद्यस्य भार्या वैध्यी  । ।



[#७६६]

<आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति>#   । । PS_६,४.१५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१५१ः

आपत्ययकारस्य हलः उत्तरस्य तद्धिते अनाकारादौ लोपो भवति   ।
गार्ग्याणां समूहो गार्गकं  ।
वात्सकं  ।
आपत्यस्य इति किं ? साङ्काश्यकः   ।
काम्पिल्यकः   ।
तद्धितग्रहणं ईत्यनापत्यस्य अपि लोपार्थं  ।
स्ॐई इष्टिः   ।
अनाति इति किं ? गार्ग्यायणः   ।
वात्स्यायनः   ।
हलः इत्येव, कारिकेयस्य अपत्यं कारिकेयिः  । ।



<क्यच्व्योश्च>#   । । PS_६,४.१५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१५२ः

क्य च्वि इत्येतयोश्च परतः आपत्ययकारस्य हल उत्तरस्य लोपो भवति   ।
वात्सीयति   ।
गार्गीयति   ।
वात्सीयते   ।
गार्गीयते   ।
च्वौ - गार्गीभूतः   ।
वात्सीभूतः   ।
आपत्यस्य इत्येव, साङ्काश्यायते   ।
साङ्काश्यभूतः   ।
हलः इत्येव, कारिकेयीयति   ।
कारिकेयीभूतः  । ।



<बिल्वक-आदिभ्यश्छस्य लुक्>#   । । PS_६,४.१५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१५३ः

नडादिषु बल्वादयः पठ्यन्ते   ।
नडादीनां कुक्च (*४,२.९१) इति कृतकुगागमा बिल्वकादयो भवन्ति   ।
तेभ्यः उत्तरस्य छस्य भस्य तद्धिते परतो लुग्भवति   ।
बिल्वा यस्यां सन्ति बिल्वकीया, तस्यां भवाः बैल्वकाः   ।
वेणुकीया - वैणुकाः   ।
वेत्रकीया - वैत्रकाः   ।
वेतसकीया - वैतसका   ।
तृणकीया - तार्णकाः   ।
इक्षुकीया ऐक्षुकाः   ।
काष्ठकीया - काष्ठकाः   ।
कपोतकीया - कापोतकाः   ।
क्रुञ्चायां ह्रस्वत्वं च   ।
क्रुञ्चकीया - क्रौञ्चकाः   ।
छग्रहणं किं ? छमात्रस्य लुग्यथा स्यात्, कुको निवृत्तिर्मा भूतिति   ।
अन्यथा हि संनियोगशिष्टानां अन्यतरापाये उभयोरपि अभावः इति कुगपि निवर्तेत   ।
लुग्ग्रहणं सर्वलोपो यथा स्याद्, यकारमात्रस्य मा भूत् । ।



<तुरिष्ठ-इम-ईयस्सु>#   । । PS_६,४.१५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१५४ः

इष्ठनिमनिचीयसुनित्येतेषु परतः तृशब्दस्य लोपो भवति   ।
आसुतिं करिष्ठः   ।
विजयिष्ठः   ।
वहिष्ठः   ।
दोहीयसी धेनुः   ।
सर्वस्य तृशब्दस्य लोपार्थं वचनं  ।
अन्त्यस्य हि टेः (*६,४.१५५) इत्येव सिद्धः   ।
लुगित्येतदत्र न अनुवर्तते, तथा हि सति न लुमताङ्गस्य (*१,१.६३) इति प्रतिषेधाद्गुणो न स्याथ् ।
इमनिज्ग्रहणं उत्तरार्थं  ।
इतरौ तु तुश्छन्दसि (*५,३.५९) इति भवतः  । ।



[#७६७]

<टेः>#   । । PS_६,४.१५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१५५ः
भस्य टेर्लोपो भवति इष्ठेमेयस्सु परतः   ।
पटु - पटिष्ठः   ।
पटिमा   ।
पटीयान्  ।
लघु - लघिष्ठः   ।
लघिमा   ।
लघीयान्  ।
णाविष्ठवत्प्रातिपदिकस्य कार्यं भवति इति वक्तव्यं  ।
किं प्रयोजनं ? पुंवद्भावरभावटिलोपयणादि. परार्थं  ।
पुंवद्भावः - एनीमाचष्टे एतयति   ।
श्येतयति   ।
तसिलादिष्वाकृत्वसुचः (*६,३.३५) इति इष्ठे पुंवद्भावः उक्तः   ।
रभावः - पृथुमाचष्टे प्रथयति   ।
म्रदयति   ।
टिलोपः - पटुनाचष्टे पटयति   ।
लघयति   ।
यणादिपरं - स्थूलमाचष्टे स्थवयति   ।
भारद्वाजीयास्तु पठन्ति, णाविष्ठवत्प्रातिपदिकस्य पुंवद्भावरभावटिलोपयणादिपरविन्मतोर्लुक्कनर्थं इति   ।
स्रग्विणमाचष्टे स्रजयति   ।
वसुमन्तमाचष्टे वसयति   ।
युवानमाचष्टे यवयति   ।
कन्यति   ।
एतदुभयं अपि उदाहरणमात्रम्, न परिगणनं  ।
प्रादयोऽपि हीष्यन्ते, प्रियमाचष्टे प्रापयति  । ।



<स्थूल-दूर-युव-ह्रस्व-क्षिप्रक्षुद्राणां यणादिपरं पूर्वस्य च गुणः>#   । । PS_६,४.१५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१५६ः

स्थूल दूर युव ह्रस्व क्षिप्र क्षुद्र इत्येतेषां यणादिपरं लुप्यते इष्ठेमेयस्सु परतः, पूर्वस्य च गुणो भवति   ।
स्थूल - स्थविष्ठः   ।
स्थवीयान्  ।
दूर - दविष्ठः   ।
दवीयान्  ।
युवन्- यविष्ठः   ।
यवीयान्  ।
ह्रस्व - ह्रसिष्ठः   ।
ह्रसिमा   ।
ह्रसीयान्  ।
क्षिप्र - क्षेपिष्ठः   ।
क्षेपिमा   ।
क्षेपीयान्  ।
क्षुद्र - क्षोदिष्ठः   ।
क्षोदिमा   ।
क्षोदीयान्  ।
ह्रस्वक्षिप्रक्षुद्रशब्दाः पृथ्वादिषु पठ्यन्ते   ।
परग्रहणं किं ? यविष्ठः, यवीयान्, ह्रसिष्ठः, ह्रसीयानित्यत्र पूर्वस्य यणादेर्लोपो मा भूथ् ।
पूर्वग्रहणं विस्पष्टार्थं  । ।



<प्रिय-स्थिर-स्फिर-उरु-बहुल-गुरु-वृद्ध-तृप्र-दीर्घ-वृन्दारकाणां प्र-स्थ-स्फ-वर्-बंहि-गर्-वर्षि-त्रब्-द्राघि-वृन्दाः>#   । । PS_६,४.१५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१५७ः

प्रिय स्थिर स्फिर उरु बहुल गुरु वृद्ध तृप्र दीर्घ वृन्दारक इत्येतेषां प्र स्थ स्फ वर्बंहि गर्वर्षि त्रप्द्राधि वृन्द इत्येते यथासङ्ख्यं आदेशा भवन्ति इष्ठेमेयस्सु परतः   ।
प्रिय - प्रेष्ठः   ।
प्रेमा   ।
प्रेयान्  ।
स्थिर - स्थेष्ठः   ।
स्थेयान्  ।
स्फिर - स्फेष्ठः   ।
स्फेयान्  ।
उरु - वरिष्ठः   ।
वरिमा   ।
वरीयान्  ।
बहुल - बंहिष्ठः   ।
बंहिमा   ।
बंहीयान्  ।
गुरु - गरिष्थः   ।
गरिमा   ।
गरीयान्  ।
वृद्ध - यर्षिष्ठः   ।
वर्षीयान्  ।
तृप्र - त्रपिष्ठः   ।
त्रपीयान्  ।
दीर्घ - द्राधिष्ठः   ।
द्राधिमा   ।
द्राधीयान्  ।
वृन्दारक - वृन्दिष्ठः   ।
वृन्दीयान्  ।
प्रियोरुगुरुबहुलदीर्घाः पृथ्वादिषु पठ्यन्ते, तेन अन्येषामिमनिज्न भवति इति नोदाह्रियते  । ।



[#७६८]

<बहोर्लोपो भू च बहोः>#   । । PS_६,४.१५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१५८ः

बहोरुत्तरेषां इष्थेमेयसां लोपो भवति, तस्य च बहोः स्थाने भू इत्ययं आदेशो भवति   ।

[#७६७]

भूमा   ।
भूयान्  ।
बहुशब्दः पृथ्वादिषु पठ्यते   ।
बहोरिति पुनर्ग्रहणं स्थानित्वप्रतिपत्त्यर्थम्, अन्यथा हि प्रत्ययानां एव भूभावः स्यात् । ।



[#७६८]

<इष्ठस्य यिट्च>#   । । PS_६,४.१५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१५९ः

बहोरुत्तरस्य इष्ठस्य यिडागमो भवति, बहोश्च भूरादेशो भवति   ।
भूयिष्ठः   ।
लोपापवादो यिडागमः, तस्मिन्निकार उच्चारणार्थः  । ।



<ज्यादादीयसः>#   । । PS_६,४.१६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१६०ः

ज्यदुत्तरस्य ईयसः आकार आदेशो भवति   ।
ज्यायान्  ।
लोपस्य यिटा व्यवहितत्वातातित्युच्यते   ।
लोपे हि सति अकृद्यकार इति दीर्घत्वेन ज्यायानिति सिध्यति  । ।



<र ऋतो हलादेर्लघोः>#   । । PS_६,४.१६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१६१ः

रशब्द आदेशो भवति ऋकारस्य हलादेर्लघोः इष्ठेमेयस्सु परतः   ।
प्रथिष्ठः   ।
प्रथिमा   ।
प्रथीयान्  ।
म्रदिष्ठः   ।
म्रदिमा   ।
म्रदीयान्  ।
ऋतः इति किं ? पटिष्ठः स् ।
पटिमा   ।
पटीयान्  ।
हलादेः इति किं ? ऋजिष्ठः   ।
ऋजिमा   ।
ऋजीयान्  ।
लघोः इति किं ? कृष्णा - कृष्णिष्ठः   ।
कृष्णिमा   ।
कृष्णीयान्  ।
परिगणनं अत्र कर्तव्यं  ।
पृथुं मृदुं भृशं च+एव कृशं च दृढं एव च   ।
परिपूर्वं वृढं च+एव षडेतान्रविधौ स्मरेत् । ।
ततः इह न भवति, कृतमाचष्टे कृतयति   ।
मातरमाचष्टे मातयति   ।
भ्रातयति  । ।



<विभाषा र्जोश्छन्दसि>#   । । PS_६,४.१६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१६२ः

ऋजु इत्येतस्य ऋतः स्थाने विभाषा रेफ आदेशो भवति इष्ठेमेयस्सु परतः छन्दसि विषये   ।
रजिष्ठमनु नेषि पन्थां  ।
त्वमृजिष्ठः  । ।



[#७६९]

<प्रकृत्या+एक-अच्>#   । । PS_६,४.१६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१६३ः

एकाच्यद्भसञ्ज्ञाकं तदिष्ठेमेयस्सु परतः प्रकृत्या भवति   ।
स्रग्विन्नित्येतस्य विन्नन्तस्य स्रजिष्ठः, स्रजीयान्, स्रजयति   ।
स्रुग्वदित्येतस्य मत्वन्तस्य स्रुचिष्थः, स्रुचीयान्, स्रुचयति   ।
एकाचिति किं ? वसुमतित्येतस्य वसिष्ठः, वसीयान्  ।
प्रकृत्याऽके राजन्यमनुष्ययुवानः   ।
अके प्रत्यये परतो राजन्य मनुष्य युवनित्येते प्रकृत्या भवन्ति   ।
राजन्यानां समूहो राजन्यकं  ।
मनुष्याणां समूहो मानुष्यकं  ।
आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति (*६,४.१५१) इति यलोपः प्रकृतिभावेन न भवति   ।
यूनो भावः यौवनिका   ।
मनोज्ञादित्वाद्वुञ्  ।
तस्य नस्तद्धिते (*६,४.१४४) इति टिलोपो न भवति  । ।



<इनण्य्-अनपत्ये>#   । । PS_६,४.१६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१६४ः

इन्नन्तमनपत्यार्थे अणि परतः प्रकृत्या भवति   ।
साङ्कूटिनं  ।
सांराविणं  ।
सांमार्जिनं  ।
अभिविधौ भाव इनुण्(*३,३.४४), अणिनुणः (*५,४.१५) इत्यण्  ।
स्रग्विण इदं स्राग्विणं  ।
अणि इति किं ? दण्डिनां समूहो दाण्डं  ।
अनुदात्तादेरञ्(*४,२.४४) इति अञ्प्रत्ययः   ।
अनपत्ये इति किं ? मेधाविनोऽपत्यं मैधावः  । ।



<गाथि-विदथि-केशि-गणि-पणिनश्च>#   । । PS_६,४.१६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१६५ः

गाथिन्विदथिन्केशिन्गणिन्पणिनित्येते च अणि प्रकृत्या भवन्ति   ।
गाथिनः अपत्यं गाथिनः   ।
वैदथिनः   ।
कैशिनः   ।
गाणिनः   ।
पाणिनः   ।
अपत्यार्थोऽयं आरम्भः  । ।



<संयोग-आदिश्च>#   । । PS_६,४.१६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१६६ः

संयोगादिश्च इनणि प्रकृत्या भवति   ।
शङ्खिनोऽपत्यं शाङ्खिनः   ।
माद्रिणः   ।
वाज्रिणः  । ।



<अन्>#   । । PS_६,४.१६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१६७ः
अन्नन्तमणि प्रकृत्या भवति अपत्ये चानपत्ये च   ।
सामनः   ।
वैमनः   ।
सौत्वनः   ।
जैत्वनः  । ।



[#७७०]

<ये च अभाव-कर्मणोः>#   । । PS_६,४.१६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१६८ः

यकारादौ च तद्धिते अभावकर्मणोरर्थयोः अन्प्रकृत्या भवति   ।
सामसु साधुः सामन्यः   ।
वेमन्यः अभावकर्मणोः इति किं ? राज्ञो भावः कर्म वा राज्यं  ।
राजनिति पुरोहितादिषु पठ्यते, ततोऽयं यक्प्रत्ययः  । ।



<आत्म-अध्वानौ खे>#   । । PS_६,४.१६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१६९ः

आत्मनध्वनित्येतौ खे परतः प्रकृत्या भवतः   ।
आत्मने हितः आत्मनीनः   ।
अध्वानमलङ्गामी अध्वनीनः   ।
खे इति किं ? प्रत्यात्मं  ।
प्राध्वं  ।
प्रत्यात्मं इति अव्ययीभावे अनश्च (*५,४.१०८) इति समासान्तः टच्प्रत्ययः   ।
प्राध्वं इति उपसर्गादध्वनः (*५,४.८५) इति अच्प्रत्ययः  । ।



<न मपूर्वोऽपत्येऽवर्मणः>#   । । PS_६,४.१७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१७०ः

मपूर्वः अनवर्मणोऽणि परतोऽपत्येऽर्थे न प्रकृत्या भवति   ।
सुषाम्णोऽपत्यं सौषामः   ।
चान्द्रसामः   ।
मपूर्वः इति किं ? सौत्वनः   ।
अपत्ये इति किं ? चर्मणा परिवृतो रथः चार्मणः   ।
अवर्मनः इति किं ? चक्रवर्मणोऽपत्यं चाक्रवर्मणः   ।
मपूर्वप्रतिषेधे वा हितनाम्न इति वक्तव्यं  ।
हितनाम्नोऽपत्यं हैतनामः, हैतनामनः  । ।



<ब्राह्मोऽजातौ>#   । । PS_६,४.१७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१७१ः

योगविभागोऽत्र क्रियते   ।
ब्राह्मः इत्येतदपत्याधिकारेऽपि सामर्थ्यादपत्यादन्यत्राणि टिलोपार्थं निपात्यते   ।
ब्राह्मो गर्भः   ।
ब्राह्ममस्त्रं  ।
ब्राह्मं हविः   ।
ततः अजातौ   ।
अपत्ये इत्येव   ।
अपत्ये आतावणि ब्रह्मणष्टिलोपो न भवति   ।
ब्रह्मणोऽपत्यं ब्राह्मणः   ।
अपत्ये इत्येव, ब्राह्मी ओषधिः  । ।



<कार्मस्ताच्छील्ये>#   । । PS_६,४.१७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१७२ः

कार्मः इति ताच्छील्ये टिलोपो निपात्यते   ।
कर्मशीलः कार्मः   ।
शीलम्, छत्रादिभ्यो णः (*४,४.६१) इति णप्रत्ययः   ।
यद्येवं किं अर्थं इदम्, नस्तद्धिते (*६,४.१४४) इत्येव टिलोपः सिद्धः ? सत्यं एतथ् ।
ज्ञापकार्थं तु   ।
एतज्ज्ञापयति ताच्छीलिके णेऽण्कृतानि भवन्ति इति   ।
तेन चौरी, तापसी इति णान्तादपि ईकारः सिद्धो भवति   ।
ताच्छील्ये इति किं ? कर्मणः इदं कार्मणं  । ।



[#७७१]

<औक्षं अनपत्ये>#   । । PS_६,४.१७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१७३ः

औक्षं इति अनपत्येऽणि टिलोपो निपात्यते औक्षं पदं  ।
अनप्त्ये इति किं ? उक्ष्णोऽपत्यं औक्ष्णः   ।
षपूर्वहन्धृतराज्ञां अणि (*६,४.१६५) इत्यलोपः  । ।



<दाण्डिनायन-हास्तिनायन-आथर्वणिक-जैह्माशिनेय-वासिनायनि-भ्रौणहत्य-धैवत्य-सारव-ऐक्ष्वाक-मैत्रेय-हिरण्मयानि>#   । । PS_६,४.१७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१७४ः

दाण्दिनायन हास्तिनायन आथर्वणिक जैह्माशिनेय वासिनायनि भ्रौणहत्य धैवत्य सारव ऐक्ष्वाक मैत्रेय हिरण्मय इत्येतानि निपात्यन्ते   ।
दण्डिन्हस्तिनित्येतौ नडादिषु पठयेते, तयोरायने परतः प्रकृतिभावो निपात्यते   ।
केषांचित्तु हस्तिनिति नडादिषु न पठ्यते, तेषां अत एव निपातनात्फगपि भवति   ।
दण्डिनोऽपत्यं दाण्दिनायनः   ।
हस्तिनोऽपत्यं हास्तिनायनः   ।
अथर्वनिति वसन्तादिषु पठ्यते   ।
अथर्वणा प्रोक्तो ग्रन्थोऽपि उपचारातथर्वनिति उच्यते, तमधीते यः स आथर्वणिकः   ।
इके प्रकृतिभावो निपात्यते   ।
जिह्माशिनिति शुभ्रादिषु पठ्यते, तस्य ण्ये परतः प्रकृतिभावो निपात्यते   ।
जिह्माशिनोऽपत्यं जैह्माशिनेयः   ।
वासिनोऽपत्यं  ।
ज्दीचां वृद्धादगोत्रात्(*४,१.१५७) इति फिञ्  ।
तत्र प्रकृतिभावो निपात्यते   ।
वासिनायनिः   ।
भ्रूणहन्, धीवनित्येतयोः ष्यञि परतः तकारादेशो निपात्यते   ।
भ्रूणघ्नः भावः भ्रौणहत्यं  ।
धीव्नः भावः धैवत्यं  ।
हनस्तोऽचिण्णलोः (*७,३.३२) इति यत्तत्वं तद्धातुप्रत्यय एव इति भ्रौणघ्नः, वार्त्रघ्नः इत्यत्र न भवति, अतः भ्रौणहत्ये तत्वं निपात्यते   ।
सारव इति सरयू इत्येतस्य अणि परतो यूशब्दस्य व इत्यादेशो निपात्यते   ।
सरय्वां भवं सारवं उदकं  ।
ऐक्ष्वाक इति स्वरसर्वनाम्ना एकश्रुत्या पठ्यते   ।
ततोऽयं आद्युदात्तोऽन्तोदात्तश्च निपात्यते   ।
इक्ष्वाकोः उपत्यम्, जनपदशब्दात्क्षत्रियादञ्(*४,१.१६६) इति अञ्, तत्र उकारलोपो निपात्यते   ।
ऐक्ष्वाकः   ।
इक्ष्वाकुषु जनपदेषु भवः, कोपधादण्(*४,२.१३२) इत्यण्  ।
ऐक्ष्वाकः   ।
मैत्रेय इति   ।
मित्रयुशब्दो गृष्ट्यादिषु पठ्यते, ततो ढञि कृते यादेरियादेशापवादो युशब्दलोपो निपात्यते   ।
मित्रयोरपत्यं मैत्रेयः   ।

[#७७२]

अथ किमर्थं मित्रयुशब्दो बिदादिष्वेव न पठ्यते, तत्राञि कृते यादेः इति इयादेशेनैव सिद्धम्, एवं च युलोपार्थं निपातनं कर्तव्यं न भवति, यस्कादिषु च बहुषु लुगर्थः पाठो न कर्तव्यो भवति, मित्रयवः इत्यञः यञञोश्च (*२,४.६४) इत्येव हि लुकः सिद्धत्वात्? न+एतदस्ति   ।
मित्रयूणां सङ्घः इत्यत्र गोत्रचरणाद्वुञं बाधित्वा मैत्रेयकः सङ्घः इत्यत्र सङ्घ-अङ्क-लक्षणेष्वञ्. यञ्-इञां अण्(*४,३.१२७) इति अण्प्राप्नोति   ।
हिरण्मयं इति हिरण्यस्य मयटि यादिलोपो निपात्यते, हिरण्यस्य विकारः हिरण्मयः  । ।



<ऋत्व्य-वास्त्व्य-वास्त्व-माध्वी-हिरण्ययानि च्छन्दसि>#   । । PS_६,४.१७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_६,४.१७५ः

ऋत्व्य वास्त्व्य वास्त्व माध्वी हिरण्यय इत्येतानि निपात्यन्ते छन्दसि विषये   ।
ऋतु वास्तु इत्येतयोः यति यणदेशो निपात्यते   ।
ऋतौ भवं ऋत्व्यं  ।
वास्तौ भवं वास्त्व्यं  ।
वस्तुशब्दस्य अणि यणादेशो निपात्यते   ।
वस्तुनि भवः वास्त्वः   ।
मधुशब्दस्य अणि स्त्रियां यणादेशो निपात्यते   ।
माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः   ।
हिरण्यशब्दाद्विहितस्य मयटो मशब्दस्य लोपो निपात्यते   ।
हिरण्ययं  । ।
इति श्रीवामनविरचितायां काशिकायां वृत्तौ षष्ठाध्यायस्य चतुर्थः पादः  । ।

__