विष्णुस्मृतिः/प्रथमोऽध्यायः
ब्रह्मरात्र्यां व्यतीतायां प्रबुद्धे पद्मसंभवे   ।
विष्णुः सिसृक्षुर्भूतानि ज्ञात्वा भूमिं जलानुगाम्  । । १.१  । ।

जलक्रीडारुचि शुभं कल्पाधिषु यथा पुरा   ।
वाराहं आस्थितो रूपं उज्जहार वसुंधराम्  । । १.२  । ।

वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदन्तश्चितीमुखः   ।
अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः   । । १.३  । ।

अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः   ।
आज्यनासः स्रुवतुण्डः सामघोषस्वनो महान्  । । १.४  । ।

धर्मसत्यमयः श्रीमान्क्रमविक्रमसत्कृतः   ।
प्रायश्चित्तमहाघोणः पशुजानुर्महाकृतिः   । । १.५  । ।

उद्गात्रान्त्रो होमलिङ्गो बीजौषधिमहाफलः   ।
वेद्यन्तरात्मा मन्त्रस्फिग् विकृतः सोमशोणितः   । । १.६  । ।

वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यादिवेगवान्  ।
प्राग्वंषकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरन्वितः   । । १.७  । ।

दक्षिणाहृदयो योग महामन्त्रमयो महान्  ।
उपाकर्मोष्ठरुचिरः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः   । । १.८  । ।

नानाच्छन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः   ।
छायापत्नीसहायो वै मणिशृङ्ग इवोदितः   । । १.९  । ।

महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम्  ।
एकार्णवजलभ्रष्टां एकार्णवगतः प्रभुः   । । १.१०  । ।

दंष्ट्राग्रेण समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया   ।
आदिदेवो महायोगी चकार जगतीं पुनः   । । १.११  । ।

एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना   ।
उद्धृता पृथिवी देवी रसातलगता पुरा   । । १.१२  । ।

उद्धृत्य निश्चले स्थाने स्थापयित्वा तथा स्वके   ।
यथास्थानं विभज्यापस्तद्गता मधुसूदनः   । । १.१३  । ।

सामुद्र्यश्च समुद्रेषु नादेयीश्च नदीषु च   ।
पल्वलेषु च पाल्वल्यः सरःसु च सरोभवाः   । । १.१४  । ।

पातालसप्तकं चक्रे लोकानां सप्तकं तथा   ।
द्वीपानां उदधीनां च स्थानानि विविधानि च   । । १.१५  । ।

स्थानपालान्लोकपालान्नदीः शैलवनस्पतीन्  ।
ऋषींश्च सप्त धर्मज्ञान्वेदान्सान्ङान्सुरासुरान्  । । १.१६  । ।

पिशाचोरगगन्धर्व यक्षराक्षसमानुषान्  ।
पशुपक्षिमृगाद्यांश्च भूतग्रामं चतुर्विधम्  ।
मेघेन्द्रचापशम्पाद्यान्यज्ञांश्च विविधांस्तथा   । । १.१७  । ।

एवं वराहो भगवान्कृत्वेदं सचराचरम्  ।
जगज्जगाम लोकानां अविज्ञातां तदा गतिम्  । । १.१८  । ।

अविज्ञातां गतिं याते देवदेवे जनार्दने   ।
वसुधा चिन्तयां आस का धृतिर्मे भविष्यति   । । १.१९  । ।

पृच्छामि कश्यपं गत्वा स मे वक्ष्यत्यसंशयम्  ।
मदीयां वहते चिन्तां नित्यं एव महामुनिः   । । १.२०  । ।

एवं सा निश्चयं कृत्वा देवी स्त्रीरूपधारिणी   ।
जगाम कश्यपं द्रष्टुं दृष्टवांस्तां च कश्यपः   । । १.२१  । ।

नीलपङ्कजपत्राक्षीं शारदेन्दुनिभाननाम्  ।
अलिसंघालकां शुभ्रां बन्धुजीवाधरां शुभाम्  । । १.२२  । ।

सुभ्रूं सुसूक्ष्मदशनां चारुनासां नतभ्रुवम्  ।
कम्बुकण्ठीं संहतोरूं पीनोरुजघनस्थलाम्  । । १.२३  । ।

विरेजतुः स्तनौ यस्याः समौ पीनौ निरन्तरौ   ।
शक्रेभकुम्भसंकाशौ शातकुम्भसमद्युती   । । १.२४  । ।

मृणालकोमलौ बाहू करौ किसलयोपमौ   ।
रुक्मस्तम्भनिभावूरू गूढे श्लिष्टे च जानुनी   । । १.२५  । ।

जङ्घे विरोमे सुसमे पादावतिमनोरमौ   ।
जघनं च घनं मध्यं यथा केसरिणः शिशोः   । । १.२६  । ।

प्रभायुता नखास्ताम्रा रूपं सर्वमनोहरम्  ।
कुर्वाणां वीक्षितैर्नित्यं नीलोत्पलयुता दिशः   । । १.२७  । ।

कुर्वाणां प्रभया देवीं तथा वितिमिरा दिशः   ।
सुसूक्ष्मशुक्लवसनां रत्नोत्तमविभूषिताम्  । । १.२८  । ।

पदन्यासैर्वसुमतीं सपद्मां इव कुर्वतीम्  ।
रूपयौवनसंपन्नां विनीतवदुपस्थिताम्  । । १.२९  । ।

समीपं आगतां दृष्ट्वा पूजयित्वाथ कश्यपः   ।
उवाच तां वरारोहे विज्ञातं हृद्गतं मया   । । १.३०  । ।

धरे तव विशालाक्षि गच्छ देवि जनार्दनम्  ।
स ते वक्ष्यत्यशेषेण भाविनी ते यथा धृतिः   । । १.३१  । ।

क्षीरोदे वसतिस्तस्य मया ज्ञाता शुभानने   ।
ध्यानयोगेन चार्वङ्गि त्वदर्थं तत्प्रसादतः   । । १.३२  । ।

इत्येवं उक्ता संपूज्य कश्यपं वसुधा ततः   ।
प्रययौ केशवं द्रष्टुं क्षीरोदं अथ सागरम्  । । १.३३  । ।

सा ददर्शामृतनिधिं चन्द्ररश्मिमनोहरम्  ।
पवनक्षोभसंजात वीचीशतसमाकुलम्  । । १.३४  । ।

हिमवच्छतसंकाशं भूमण्डलं इवापरम्  ।
वीचीहस्तैः प्रचलितैराह्वयानं इव क्षितिम्  । । १.३५  । ।

तैरेव शुक्लतां चन्द्रे विदधानं इवानिशम्  ।
अन्तरस्थेन हरिणा विगताशेषकल्मषम्  । । १.३६  । ।

यस्मात्तस्माद्धारयन्तं सुशुक्लां तनुं ऊर्जिताम्  ।
पाण्डुरं खगमागम्यं अधोभुवनवर्तिनम्  । । १.३७  । ।

इन्द्रनीलकडाराढ्यं विपरीतं इवाम्बरम्  ।
फलावलीसमुद्भूत वनसंघं इवाचितम्  । । १.३८  । ।

निर्मोकं इव शेषाहेर्विस्तीर्णान्तं अतीव हि   ।
तं दृष्ट्वा तत्र मध्यस्थं दडृशे केशवालयम्  । । १.३९  । ।

अनिर्देश्यपरीमाणं अनिर्देश्यर्द्धिसंयुतम्  ।
शेषपर्यङ्कगं तस्मिन्ददर्श मधुसूदनम्  । । १.४०  । ।

शेषाहिफणरत्नांशु दुर्विभाव्यमुखाम्बुजम्  ।
शशाङ्कशतसंकाशं सूर्यायुतसमप्रभम्  । । १.४१  । ।

पीतवाससमक्षोभ्यं सर्वरत्नविभूषितं [सवरत्न]   ।
मुकुटेनार्कवर्णेन कुण्डलाभ्यां विराजितम्  । । १.४२  । ।

संवाह्यमानाङ्घ्रियुगं लक्ष्म्या करतलैः शुभैः   ।
शरीरधारिभिः शस्त्रैः सेव्यमानं समन्ततः   । । १.४३  । ।

तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं ववन्दे मधुसूदनम्  ।
जानुभ्यां अवनिं गत्वा विज्ञापयति चाप्यथ   । । १.४४  । ।

उद्धृताहं त्वया देव रसातलतलं गता   ।
स्वस्थाने स्थापिता विष्णो लोकानां हितकाम्यया   । । १.४५  । ।

तत्राधुना हि देवेश का धृतिर्मे भविष्यति   ।
एवं उक्तस्तया देव्या देवो वचनं अब्रवीत् । । १.४६  । ।

वर्णाश्रमाचाररताः सन्तः शास्त्रैकतत्पराः   ।
त्वां धरे धारयिष्यन्ति तेषां त्वद्भार आहितः   । । १.४७  । ।

एवं उक्ता वसुमती देवदेवं अभाषत   ।
वर्णानां आश्रमाणां च धर्मान्वद सनातन   । । १.४८  । ।

त्वत्तोऽहं श्रोतुं इच्छामि त्वं हि मे परमा गतिः   ।
नमस्ते देवदेवेश देवारिबलसूदन   । । १.४९  । ।

नारायण जगन्नाथ शङ्खचक्रगदाधर   ।
पद्मनाभ हृषीकेश महाबलपराक्रम   । । १.५०  । ।

अतीन्द्रिय सुदुष्पार देव शार्ङ्गधनुर्धर   ।
वराह भीम गोविन्द पुराण पुरुषोत्तम   । । १.५१  । ।

हिरण्यकेश विश्वाक्ष यज्ञमूर्ते निरञ्जन   ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञदेवेश सलिलार्णवशायक   । । १.५२  । ।

मन्त्र मन्त्रवहाचिन्त्य वेदवेदाङ्गविग्रह   ।
जगतोऽस्य समग्रस्य सृष्टिसंहारकारक   । । १.५३  । ।

धर्माधर्मज्ञ धर्माङ्ग धर्मयोने वरप्रद   ।
विष्वक्सेनामृत व्योम मधुकैटभसूदन   । । १.५४  । ।

बृहतां बृंहणाज्ञेय सर्व सर्वाभयप्रद   ।
वरेण्यानघ जीमूत जगन्निर्माणकारक   । । १.५५  । ।

आप्यायन अपां स्थान चैतन्याधार निष्क्रिय   ।
सप्तशीर्षाध्वरगुरो पुराणपुरुषोत्तम   । । १.५६  । ।

ध्रुवाक्षर सुसूक्ष्मेश भक्तवत्सल पावन   ।
त्वं गतिः सर्वदेवानां त्वं गतिर्ब्रह्मवादिनाम्  । । १.५७  । ।

तथा विदितवेद्यानां गतिस्त्वं पुरुषोत्तम   ।
प्रपन्नास्मि जगन्नाथ ध्रुवं वाचस्पतिं प्रभुम्  । । १.५८  । ।

सुब्रह्मण्यं अनाधृष्यं वसुषेणं वसुप्रदम्  ।
महायोगबलोपेतं पृश्निगर्भं धृतार्चिषम्  । । १.५९  । ।

वासुदेवं महात्मानं पुण्डरीकाक्षं अच्युतम्  ।
सुरासुरगुरुं देवं विभुं भूतमहेश्वरम्  । । १.६०  । ।

एकव्यूहं चतुर्बाहुं जगत्कारणकारणम्  ।
ब्रूहि मे भगवन्धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतान्  । । १.६१  । ।

आश्रमाचारसंयुक्तान्सरहस्यान्ससंग्रहान्  ।
एवं उक्तस्तु देवेशः क्षोण्या क्षोणीं अभाषत   । । १.६२  । ।

शृणु देवि धरे धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतान्  ।
आश्रमाचारसंयुक्तान्सरहस्यान्ससंग्रहान्  । । १.६३  । ।

ये तु त्वां धारयिष्यन्ति सन्तस्तेषां परायणान्  ।
निषण्णा भव वामोरु काञ्चनेऽस्मिन्वरासने   । । १.६४  । ।

सुखासीना निबोध त्वं धर्मान्निगदतो मम   ।
शुश्रुवे वैष्णवान्धर्मान्सुखासीना धरा तदा   । । १.६५  । ।