आर्यभटीयम्/पादः ३
कालक्रियापाद
	
 वर्षम्  द्वादशमासास् त्रिंशत्दिवसस् भवेत्सस्मासस्तु ।	
  षष्टिस्नाड्यस्दिवसस् षष्टिस्च विनाडिका नाडी ।।	३.१ ।। 
 गुरुअक्षराणि  षष्टिस्विनाडिका आर्क्षी  षटेव वा प्राणास् ।	
 एवं कालविभागस्क्षेत्रविभागस्तथा भगणात् ।।	३.२ ।। 
 भगणास् द्वयोस् द्वयोस्ये विशेषशेषास्युगे  द्वियोगास्ते ।	
 रविशशिनक्षत्रगणास्सम्मिश्रास्च व्यतीपातास् ।।	३.३ ।। 
 स्वौच्चभगणास्स्वभगणैस्विशेषितास्स्वौच्चनीचपरिवर्तास् ।	
 गुरुभगणास्राशिगुणासश्वयुजऽद्यास्गुरोरब्दास् ।।	३.४ ।। 
 रविभगणास्रविअब्दास्रविशशियोगास् भवन्ति शशिमासास् ।	
 रविभूयोगास्दिवसास्भऽवर्तास्च अपि नाक्षत्रास् ।।	३.५ ।। 
 अधिमासकास्युगे ते रविमासेभ्यसधिकास्तु ये चान्द्रास् ।	
 शशिदिवसास्विज्ञेयास्भूदिवसऊनास्तिथिप्रलयास् ।।	३.६ ।। 
 रविवर्षं मानुष्यं ततपि त्रिंशत्गुणं  भवति पित्र्यम् ।	
 पित्र्यं  द्वादशगुणितं दिव्यं वर्षं विनिर्दिष्टम् ।।	३.७ ।। 
 दिव्यं वर्ष सहस्रं ग्रहसामान्यं युगं  द्वि५षट्कगुणम् ।	
  अष्टौत्तरं  सहस्रं ब्राह्मस्दिवसस्ग्रहयुगानाम् ।।	३.८ ।। 
 उत्सर्पिणी युग अर्धं पश्चातपसर्पिणी युग अर्धं च ।	
 मध्ये युगस्य सुषमा आदौ अन्ते दुष्षमा इन्दुउच्चात् ।।	३.९ ।। 
  षष्टिअब्दानां  षष्टिस्यदा व्यतीतास्त्रयस्च युगपादास् ।	
  त्रिअधिका  विंशतिसब्दास्तदा इह मम जन्मनसतीतास् ।।	३.१० ।। 
 युगवर्षमासदिवसास्समं प्रवृत्तास्तु चैत्रशुक्लऽदेस् ।	
 कालसयं अनादिअन्तस्ग्रहभैस् अनुमीयते क्षेत्रे ।।	३.११ ।। 
  षष्ट्या सूर्याब्दानां  प्रपूरयन्ति ग्रहास्भपरिणाहम् ।	
 दिव्येन नभस्परिधिं समं भ्रमन्तस्स्वकक्ष्यासु ।।	३.१२ ।। 
 मण्डलं अल्पं अधस्तात्कालेन अल्पेन  पूरयति चन्द्रस् ।	
 उपरिष्टात्सर्वेषां महत्च महता शनैश्चारी ।।	३.१३ ।। 
 अल्पे हि मण्डले अल्पा महति महान्तस्च राशयस्ज्ञेयास् ।	
 अंशास्कलास्तथा एवं विभागतुल्यास्स्वकक्ष्यासु ।।	३.१४ ।। 
 भानां अधस्शनैश्चरसुरगुरुभौमार्कशुक्रबुधचन्द्रास् ।	
 एषां अधस्च भूमिस्मेधीभूता खमध्यस्था ।।	३.१५ ।। 
  सप्त एते होराईशास्शनैश्चरऽद्यास्यथाक्रमं शीघ्रास् ।	
 शीघ्रक्रमात् चतुर्थास् भवन्ति सूर्यौदयात्दिनपास् ।।	३.१६ ।। 
 कक्ष्याप्रतिमण्डलगास् भ्रमन्ति सर्वे ग्रहास्स्वचारेण ।	
 मन्दौच्चातनुलोमं प्रतिलोमं च एव शीघ्रौच्चात् ।।	३.१७ ।। 
 कक्ष्यामण्डलतुल्यं स्वं स्वं प्रतिमण्डलं  भवति एषाम् ।	
 प्रतिमण्डलस्य मध्यं घनभूमध्याततिक्रान्तम् ।।	३.१८ ।। 
 प्रतिमण्डलभूविवरं व्यास अर्धं स्वौच्चनीचवृत्तस्य ।	
 वृत्तपरिधौ ग्रहास्ते मध्यमचारात् भ्रमन्ति एवम् ।।	३.१९ ।। 
 यस्शीघ्रगतिस्स्वौच्चात्प्रतिलोमगतिस्स्ववृत्तकक्ष्यायाम् ।	
 अनुलोमगतिस्वृत्ते मन्दगतिस्यस्ग्रहस् भवति ।।	३.२० ।। 
 अनुलोमगानि मन्दात्शीघ्रात्प्रतिलोमगानि वृत्तानि ।	
 कक्ष्यामण्डललग्नस्ववृत्तमध्ये ग्रहस्मध्यस् ।।	३.२१ ।। 
 क्षयधनधनक्षयास् स्युर्मन्दौच्चात्व्यत्ययेन शीघ्रौच्चात् ।	
 शनिगुरुकुजेषु मन्दात् अर्धं ऋणं धनं  भवति पूर्वे ।।	३.२२ ।। 
 मन्दौच्चात्शीघ्रौच्चात् अर्धं ऋणं धनं ग्रहेषु मन्देषु ।	
 मन्दौच्चात्स्फुटमध्यास्शीघ्रौच्चात्च स्फुटास्ज्ञेयास् ।।	३.२३ ।। 
 शीघ्रौच्चात् अर्धऊनं कर्तव्यं ऋणं धनं स्वमन्दौच्चे ।	
 स्फुटमध्यौ तु भृगुबुधौ सिद्धात्मन्दात्स्फुटौ  भवतस् ।।	३.२४ ।। 
 भूताराग्रहविवरं व्यास अर्धहृतस्स्वकर्णसंवर्गस् ।	
 कक्ष्यायां ग्रहवेगस्यस् भवति सस्मन्दनीचौच्चे ।।	३.२५ ।।