स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ०७२
अध्याय ७२

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र मणिनागेश्वरं शुभम्  ।
उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयंकरम्  ।
स्थापितं मणिनागेन लोकानां हितकाम्यया  ॥ ७२.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -
आशीविषेण सर्पेण ईश्वरस्तोषितः कथम्  ।
क्षुद्राः सर्वस्य लोकस्य भयदा विषशालिनः  ॥ ७२.२ ॥
कथ्यतां तात मे सर्वं पातकस्योपशान्तिदम्  ।
मम सन्तापजं दुःखं दुर्योधनसमुद्भवम्  ॥ ७२.३ ॥
कर्णभीष्मोद्भवं रौद्रं दुःखं पाञ्चालिसम्भवम्  ।
तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितं निर्वृतिं गतः  ॥ ७२.४ ॥
श्रुत्वा तव मुखोद्गीतां कथां वै पापनाशिनीम्  ।
अयुक्तमिदमस्माकं द्विज क्लेशो न शाम्यति  ॥ ७२.५ ॥
अथवा प्राप्स्यते तात विद्यादानस्य यत्फलम्  ।
तत्फलं प्राप्यते नित्यं कथाश्रवणतो हरेः  ॥ ७२.६ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
यथायथा त्वं नृप भाषसे च तथातथा मे सुखमेति भारती  ।
शैथिल्यता वा जरयान्वितस्य त्वत्सौहृदं नश्यति नैव तात  ।
शृणुष्व तस्मात्सह बान्धवैश्च कथामिमां पापहरां प्रशस्ताम्  ॥ ७२.७ ॥
कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम्  ॥ ७२.८ ॥
कथितं पूर्वतो वृत्तैः पारम्पर्येण भारत  ॥ ७२.९ ॥
द्वे भार्ये कश्यपस्यास्तां सर्वलोकेष्वनुत्तमे  ।
गरुत्मन्तं च विनतासूत कद्रूरहीनथ  ॥ ७२.१० ॥
संतोषेण च ते तात तिष्ठतः काश्यपे गृहे  ।
कद्रूश्च विनता नाम हृष्टे च वनिते सदा  ॥ ७२.११ ॥
ताभ्यां सार्द्धं क्रीडते च कश्यपोऽपि प्रजापतिः  ।
ततस्त्वेकदिने प्राप्ते आश्रमस्था शुभानना  ॥ ७२.१२ ॥
उच्चैःश्रवं हयं दृष्ट्वा मनोवेगसमन्वितम्  ।
पश्य पश्य हि तन्वङ्गी हयं सर्वत्र पाण्डुरम्  ॥ ७२.१३ ॥
धावमानमविश्रान्तं जवेन मनसोपमम्  ।
तं दृष्ट्वा सहसा चाश्वमीर्ष्याभावेन चाब्रवीत् ॥ ७२.१४ ॥

कद्रूरुवाच -
ब्रूहि भद्रे सहस्रांशोरश्वः किंवर्णको भवेत् ।
अहं ब्रवीमि कृष्णोऽयं त्वं किं वदसि तद्वद  ॥ ७२.१५ ॥

विनतोवाच -
पश्यसे ननु नेत्रैश्च कृष्णं श्वेतं न पश्यसि  ।
असत्यभाषणाद्भद्रे यमलोकं गमिष्यसि  ॥ ७२.१६ ॥
सत्यानृते तु वचने पणस्तव ममैव तु  ।
सहस्रं चैव वर्षाणां दास्यहं तव मन्दिरे  ॥ ७२.१७ ॥
असत्या यदि मे वाणी कृष्ण उच्चैःश्रवा यदि  ।
तदाहं त्वद्गृहे दासी भवामि सर्पमातृके  ॥ ७२.१८ ॥
यदि उच्चैःश्रवाः श्वेतोऽहं दासी च तवैव तु  ।
एवं परस्परं द्वाभ्यां संवादोऽयं व्यवर्धत  ॥ ७२.१९ ॥
आश्रमेषु गता बाला रात्रौ चिन्तापरा स्थिता  ।
बन्धुवर्गस्य कथितं समस्तं तद्विचेष्टितम्  ॥ ७२.२० ॥
पुत्राणां कथितं पार्थ पणं चैव मया कृतम्  ।
हाहाकारः कृतः सर्पैः श्रुत्वा मात्रा पणं कृतम्  ॥ ७२.२१ ॥
जाता दासी न सन्देहः श्वेतो भास्करवाहनः  ।
उच्चैःश्रवा हयः श्वेतो न कृष्णो विद्यते क्वचित् ॥ ७२.२२ ॥

कद्रूरुवाच -
यथाहं न भवे दासी तत्कार्यं च विचिन्त्यताम्  ।
विशध्वं रोमकूपेषु ह्युच्चैःश्रवहयस्य तु  ॥ ७२.२३ ॥
एकं मुहूर्तमात्रं तु यावत्कृष्णः स दृश्यते  ।
क्षणमात्रेण चैकेन दासी सा भवते मम  ॥ ७२.२४ ॥
दासीं कृत्वा तु तां तन्वीं विनतां सत्यगर्विताम्  ।
ततः स्वस्थानगाः सर्वे भविष्यथ यथासुखम्  ॥ ७२.२५ ॥
सर्पा ऊचुः  ।
यथा त्वं जननी चाम्ब सर्वेषां भुवि पूजिता  ।
तथा सापि विशेषेण वञ्चितव्या न मातरः  ॥ ७२.२६ ॥
माता च पितृभार्या च मातृमाता पितामही  ।
कर्मणा मनसा वाचा हितं तासां समाचरेत् ॥ ७२.२७ ॥
सा ततस्तेन वाक्येन क्रुद्धा कालानलोपमा  ।
मम वाक्यमकुर्वाणा ये केचिद्भुवि पन्नगाः  ॥ ७२.२८ ॥
हव्यवाहमुखे सर्वे ते यास्यन्त्यविचारितम्  ।
मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे चैव भुजङ्गमाः  ॥ ७२.२९ ॥
केचित्प्रविष्टा रोमेषु उच्चैःश्रवहयस्य च  ।
नष्टाः केचिद्दशदिशं कद्रूशापभयात्ततः  ॥ ७२.३० ॥
केचिद्गङ्गाजले नष्टाः केचिन्नष्टाः सरस्वतीम्  ।
केचिन्महोदधौ लीनाः प्रविष्टा विन्ध्यकन्दरे  ॥ ७२.३१ ॥
आश्रित्य नर्मदातोये मणिनागोत्तमो नृप  ।
तपश्चचार विपुलमुत्तरे नर्मदातटे  ॥ ७२.३२ ॥
मातृशापभयात्पार्थ ध्यायते कामनाशनम्  ।
अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्  ॥ ७२.३३ ॥
वायुभक्षः शतं साग्रं तदर्धं रविवीक्षकः  ।
एवं ध्यानरतस्यैव प्रत्यक्षस्त्रिपुरान्तकः  ॥ ७२.३४ ॥
साधु साधु महाभाग सत्त्ववांस्तु भुजंगम  ।
त्वया भक्त्या गृहीतोऽहं प्रीतस्ते ह्युरगेश्वर  ।
वरं याचय मे क्षिप्रं यस्ते मनसि वर्तते  ॥ ७२.३५ ॥

मणिनाग उवाच -
मातृशापभयान्नाथ क्लिष्टोऽहं नर्मदातटे  ।
त्वत्प्रसादेन मे नाथ मातृशापो भवेद्वृथा  ॥ ७२.३६ ॥

ईश्वर उवाच -
हव्यवाहमुखं वत्स न प्राप्स्यसि ममाज्ञया  ।
मम लोके निवासश्च तव पुत्र भविष्यति  ॥ ७२.३७ ॥

मणिनाग उवाच -
अत्र स्थाने महादेव स्थीयतामंशभागतः  ।
सहस्रांशेन भागेन स्थीयतां नर्मदाजले  ।
उपकाराय लोकानां मम नाम्नैव शङ्कर  ॥ ७२.३८ ॥

ईश्वर उवाच -
स्थापयस्व परं लिङ्गमाज्ञया मम पन्नग  ।
इत्युक्त्वान्तर्हितो देवो जगाम ह्युमया सह  ॥ ७२.३९ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
तत्र तीर्थे तु ये गत्वा शुचिप्रयतमानसाः  ।
पञ्चम्यां वा चतुर्दश्यामष्टम्यां शुक्लकृष्णयोः  ॥ ७२.४० ॥
अर्चयन्ति सदा पार्थ नोपसर्पन्ति ते यमम्  ।
दध्ना च मधुना चैव घृतेन क्षीरयोगतः  ॥ ७२.४१ ॥
स्नापयन्ति विरूपाक्षमुमादेहार्धधारिणम्  ।
कामाङ्गदहनं देवमघासुरनिषूदनम्  ॥ ७२.४२ ॥
स्नाप्यमानं च ये भक्त्वा पश्यन्ति परमेश्वरम्  ।
ते यान्ति च परे लोके सर्वपापविवर्जितैः  ॥ ७२.४३ ॥
श्राद्धं प्रेतेषु ये पार्थ चाष्टम्यां पञ्चमीषु च  ।
ब्राह्मणैश्च सदा योग्यैर्वेदपाठकचिन्तकैः  ॥ ७२.४४ ॥
स्वदारनिरतैः श्लक्ष्णैः परदारविवर्जितैः  ।
षट्कर्मनिरतैस्तात शूद्रप्रेषणवर्जितैः  ॥ ७२.४५ ॥
खञ्जाश्च दर्दुराः षण्ढा वार्द्धुष्याश्च कृषीवलाः  ।
भिन्नवृत्तिकराः पुत्र नियोज्या न कदाचन  ॥ ७२.४६ ॥
वृषलीमन्दिरे यस्य महिषीं यस्तु पालयेत् ।
स विप्रो दूरतस्त्याज्यो व्रते श्राद्धे नराधिप  ॥ ७२.४७ ॥
काणाष्टुंटाश्च मण्टाश्च वेदपाठविवर्जिताः  ।
न ते पूज्या द्विजाः पार्थ मणिनागेश्वरे शुभे  ॥ ७२.४८ ॥
यदीच्छेदूर्ध्वगमनमात्मनः पितृभिः सह  ।
सर्वाङ्गरुचिरां धेनुं यो दद्यादग्रजन्मने  ॥ ७२.४९ ॥
स याति परमं लोकं यावदाभूतसम्प्लवम्  ।
ततः स्वर्गाच्च्युतः सोऽपि जायते विमले कुले  ॥ ७२.५० ॥
ये पश्यन्ति परं भक्त्या मणिनागेश्वरं नृप  ।
न तेषां जायते वंशे पन्नगानां भयं नृप  ॥ ७२.५१ ॥
पन्नगः शङ्कते तेषां मणिनागप्रदर्शनात् ।
सौपर्णरूपिणस्ते वै दृश्यन्ते नागमण्डले  ॥ ७२.५२ ॥
फलानि चैव दानानां शृणुष्वाथ नृपोत्तम  ।
अन्नं संस्कारसंयुक्तं ये ददन्ते नरोत्तमाः  ॥ ७२.५३ ॥
तोयं शय्यां तथा छत्रं कन्यां दासीं सुभाषिणीम्  ।
पात्रे देयं यतो राजन् यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः  ॥ ७२.५४ ॥
सुरभीणि च पुष्पाणि गन्धवस्त्राणि दापयेत् ।
दीपं धान्यं गृहं शुभ्रं सर्वोपस्करसंयुतम्  ॥ ७२.५५ ॥
ये ददन्ते परं भक्त्या ते व्रजन्ति त्रिविष्टपम्  ।
मणिनागे नृपश्रेष्ठ यच्च दानं प्रदीयते  ॥ ७२.५६ ॥
तस्य दानस्य भावेन स्वर्गे वासो भवेद्ध्रुवम्  ।
पातकानि प्रलीयन्ते आमपात्रे यथा जलम्  ॥ ७२.५७ ॥
नर्मदातोयसंसिद्धं भोज्यं विप्रे ददाति यः  ।
सोऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः क्रीडते दैवतैः सह  ॥ ७२.५८ ॥
ततः स्वर्गच्युतानां हि लक्षणं प्रवदाम्यहम्  ।
दीर्घायुषो जीवपुत्रा धनवन्तः सुशोभनाः  ॥ ७२.५९ ॥
सर्वव्याधिविनिर्मुक्ताः सुतभृत्यैः समन्विताः  ।
त्यागिनो भोगसंयुक्ता धर्माख्यानरताः सदा  ॥ ७२.६० ॥
देवद्विजगुरोर्भक्तास्तीर्थसेवापरायणाः  ।
मातापितृवशा नित्यं द्रोहक्रोधविवर्जिताः  ॥ ७२.६१ ॥
एभिरेव गुणैर्युक्ता ये नराः पाण्डुनन्दन  ।
सत्यं ते स्वर्गादायाताः स्वर्गे वासं व्रजन्ति ते  ॥ ७२.६२ ॥
सर्वतीर्थवरं तीर्थं मणिनागं नृपोत्तम  ।
तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं यः पठेच्छृणुयादपि  ॥ ७२.६३ ॥
सोऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते  ।
न विषं क्रमते तेषां विचरन्ति यथेच्छया  ॥ ७२.६४ ॥
भाद्रपद्यां च यत्षष्ठ्यां पुण्यं सूर्यस्य दर्शने  ।
तत्फलं समवाप्नोति आख्यानश्रवणेन तु  ॥ ७२.६५ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥