अभिषेकनाटकम्/षष्ठोऽङ्कः
<poem>
अथ षष्ठोऽङ्क:।
(तत: प्रविशन्ति विद्याधरास्त्रय:।)32
सर्वे - एते स्मो भो! एते स्म:।
प्रथम: - इक्ष्वाकुवंशविपुलोज्ज्वलदीप्तकेतो:
द्वितीय: - रामस्य रावणवधाय कृतोद्यमस्य।
तृतीय: - सङ्ग्रामदर्शनकुतूहलबद्धचित्ता:
सर्वे - प्राप्ता वयं हिमवत: शिखरात् प्रतूर्णम् ।। 1 ।।
प्रथम: - चित्ररथ! एते देवदेवर्षिसिद्धविद्याधरादयो निरन्तरं नभ: कृत्वा स्थिता:। तस्माद् वयमप्येतेषामेतान् गणान् परिहरन्त: स्वैरमेकान्ते
स्थित्वा रामरावणयोर्युद्धविशेषं पश्याम:।
उभौ - बाढम्।
(तथा कृत्वा)
प्रथम: - अहो प्रतिभयदर्शनीया खल्वियं युद्धभूमि:। इह हि,
रजनिचरशरीरनीरकीर्णा
कपिवरवीचियुता वरासिनक्रा ।
उदधिरिव विभाति युद्धभूमी
रघुवरचन्द्रशरांशुवृद्धवेगा ।। 2 ।।
द्वितीय: - एवमेतत्।
एते पादपशौलभग्नशिरसो मुष्टिप्रहारैर्हता:
क्रुद्धैर्वानरयूथपैरतिबलैरुत्पुच्छकर्णैर्वृता: ।
कण्ठग्राहविवृततुङ्गनयनैर्दंष्ट्रोष्ठतीव्रैर्मुखै:
शैला वज्रहता इवाशु समरे रक्षोगणा: पातिता: ।। 3 ।।
तृतीय: - एते चापि द्रष्टव्या भवद्भ्यां,
निशितविमलखङ्गा: क्रोधविस्फारिताक्षा
विमलविकृतदंष्ट्रा नीलजीमूतकल्पा: ।
हरिगणपतिसैन्यं हन्तुकामा: समन्ताद्
रभसविवृतवक्त्रा राक्षसा: सम्पतन्ति ।। 4 ।।
प्रथम: - अहो नु खलु,
बाणा: पात्यन्ते राक्षसैर्वानरेषु
द्वितीय: - शैला क्षिप्यन्ते वानरैर्नैऋतेषु।
तृतीय: - मुष्टिप्रक्षेपैर्जानुसङ्घट्टनैश्च
सर्वे - भीमश्चित्रं भो:! सम्प्रमर्द: प्रवृत्त: ।।5।।
प्रथम: - रावणमपि पश्येतां भवन्तौ,
कनकरचितदण्डां शक्तिमुल्लालयन्तं
विमलविकृतदंष्ट्रं स्यन्दनं वाहयन्तम् ।
उदयशिखरिमध्ये पूर्णबिम्बं शशाङ्कं
ग्रहमिव भगणेशं राममालोक्य रुष्टम् ।। 6 ।।33
द्वितीय: - राममपि पश्येतां भवन्तौ।
सव्येन चापमवलम्ब्य करेण वीर-
मन्येन सायकवरं परिवर्तयन्तम् ।
भूमौ स्थितं रथगतं रिपुमीक्षमाणं
क्रौञ्चं यथा गिरिवरं युधि कार्त्तिकेयम् ।। 7 ।।
तृतीय: - हहह।
रावणेन विमुक्तेयं शक्ति: कालान्तकोपमा ।
रामेण स्मयमानेन द्विधा छिन्ना धनुष्पता ।। 8 ।।
प्रथम: - शकिं्त निपातितां दृष्ट्वा क्रोधविस्फारितेक्षण:।
रामं प्रत्यैषवं वर्षमभिवर्षति रावण: ।। 9 ।।
द्वितीय: - अहो रामस्य शोभा।
एता रावणजीमूताद् बाणधारा विनिस्सृता: ।
विभान्ति राममासाद्य वारिधारा वृषं यथा ।। 10।।
तृतीय: - एष एष:,
कनकरचितचापं तीक्ष्णमुद्यम्य शीघ्रं
रणशिरसि सुघोरं बाणजालं विधून्वन् ।
रथगतमभियान्तं रावणं याति पद्भयां
गजपतिमिव मत्तं तीक्ष्णदंष्ट्रो मृगेन्द्र:।। 19 ।।
सर्वे - अये ज्वलित इव प्रभायायं देश:। किन्नु खल्विदम् ।
प्रथम: - आ युद्धसामान्यजनितशङ्केन महेन्द्रेण प्रेषितो मातलिवाहितो रथ:।
द्वितीय: - उपस्थितं मातलिं दृष्ट्वा तस्य वचनाद् रथमारूढवान् राम:।
तृतीय: - एष हि,
सुरवरजयदर्पदेशिकेऽस्मिन्
दितिसुतनाशकरे रथे विभाति ।
रजनिचरविनाशकारण: सं
स्त्रिपुरवधाय यथा पुरा कपर्दी ।। 12 ।।
प्रथम: - अहो महत् प्रवृत्तं युद्धम्।
शरवरपरिपीततीव्रबाणं
नरवरनैर्ऋतयो: समीक्ष्य युद्धम् ।
विरतविविधशस्त्रपातमेते
हरिवरराक्षससैनिका: स्थिताश्च ।। 13 ।।
द्वितीय: - अहो नु खलु,
चारीभिरेतौ परिवर्तमानौ
रथे स्थितौ बाणगणान् वमन्तौ ।
स्वरश्मिजालैर्धरणिं दहन्तौ
सूर्याविव द्वौ नभसि भ्रमन्तौ ।। 14 ।।34
तृतीय: - रावणमपि पश्येतां भवन्तौ ।
शरैर्भीमवेगैर्हयान् मर्दयित्वा
ध्वजं चापि शीघ्रं बलेेनाभिहत्य ।
महद् बाणवर्षं सुजन्तं नदन्तं
हसन्तं नृदेवं भृशं भीषयन्तम् ।। 15 ।।
प्रथम: - एष हि राम:,
स्थानाक्रामणवामनीकृततनु: किञ्चित् समाश्वास्य वै
तीव्रं बाणमवेक्ष्य रक्तनयनो मध्याह्नसूर्यप्रभ: ।
व्यक्तं मातलिना स्वयं नरपतिर्दत्तास्पदो वीर्यवान्
क्रुद्ध: सहितवान् वरास्त्रममितं पैतामहं पार्थिव: ।। 16 ।।
द्वितीय: - एतदस्त्रं
रघुवरभुजवेगविप्रमुक्तं
ज्वलनदिवाकरयुक्ततीक्ष्णधारम् ।
रजनिचरवरं निहत्य सङ्ख्ये
पुनरभिगच्छति राममेवशीघ्रम् ।। 17 ।।
सर्वे - हन्त निपातितो रावण:।
प्रथम: - रावणं निहतं दृष्ट्वा पुष्पवृष्टिर्निपातिता ।
एता नदन्ति गम्भीरं भेर्यस्त्रिदिवसद्मनाम् ।। 18 ।।
द्वितीय: - भवतु। सिद्धं देवकार्यम्।
प्रथम: - तदागम्यताम्। वयमपि तावत् सर्वहितं रामं सम्भावयिष्याम:।
उभौ - बाढम्। प्रथम: कल्प:।
(निष्क्रान्ता: सर्वे।)
विष्कम्भक:।
(तत: प्रविशति राम:।)
राम: - हत्वा रावणमाहवेऽद्य तरसा मद्बाणवेगार्दितं
कृत्वा चापि विभीषणं शुभमतिं लङ्केश्वरं साम्प्रतम् ।
तीत्र्वा चैवमनल्पसत्त्वचरितं दोभ्र्यां प्रतिज्ञार्णवं
लङ्कामभ्युपयामि बन्धुसहित: सीतां समाश्वासितुम् ।। 19 ।।
(प्रविश्य)
लक्ष्मण: - जयत्वार्य:। आर्य! एषा ह्यार्यार्यस्य समीपमुपसर्पति।
राम: - वत्स! लक्ष्मण!
अपायाच्च हि वैदेह्या उषिताया रिपुक्षये ।
दर्शनात् साम्प्रतं धैर्यं मन्युर्मे वारयिष्यति ।। 20 ।।
लक्ष्मण: - यदाज्ञापयत्यार्य!। (निष्क्रान्त:।)35
(प्रविश्य)
विभीषण: - जयतु देव:।
एष हि राजंस्तव धर्मपत्नी
त्वद्बाहुवीर्येण विधूतदु:खा ।
लक्ष्मी: पुरा दैत्यकुलच्युतेव
तव प्रसादात् समुपस्थिता सा ।। 21 ।।
राम: - विभीषण! तत्रैव तावत् तिष्ठतु रजनिचरावमर्शजातकल्मषा इक्ष्वाकुकुलस्याङ्कभूता। राजानं दशरथं पितरमुद्दिश्य न युक्तं भो लङ्काधिपते!
मां द्रष्टम्। अपि च,
मज्जमानमकार्येषु पुरुषं विषयेषु वै ।
निवारयति यो राजन्! स मित्रं रिपुरन्यथा ।। 22 ।।
विभीषण: - प्रसीदतु देव:।
राम: - नार्हति भवानत: परं पीडयितुम्।
(प्रविश्य)
लक्ष्मण: - जयत्वार्य:। आर्यस्याभिप्रायं श्रुत्वैवाग्निप्रवेशाय प्रसादं प्रतिपालयत्यार्या।
राम: - लक्ष्मण! अस्या: पतिव्रतायाश्छन्दमनुतिष्ठ।
लक्ष्मण: - यदाज्ञापयत्यार्य:। (परिक्रम्य) भो:! कष्टम्।
विज्ञाय देव्या: शौचं च श्रुत्वा चार्यस्य शासनम् ।
धर्मस्नेहान्तरे न्यस्ता बुद्धिर्दोलायते मम ।। 23 ।।
कोऽत्र।
हनुमान् - जयतु कुमार:।
लक्ष्मण: - हनूमान्! यदि ते शक्तिरस्ति, एवमाज्ञापयत्यार्य:।
हनूमान् - अत्र किं तर्कयति कुमारः।
लक्ष्मण: - निष्फलो मम तर्क:। अथवा वयमार्यस्याभिप्रायमनुवर्तितार:।
हनूमान् - यदाज्ञापयति कुमार:। (निष्क्रान्तौ।)
(प्रविश्य)
लक्ष्मण: - प्रसीदत्वार्य: । आर्य! आश्चर्यम्। एषा ह्यार्या,
विकसितशतपत्रदामकल्पा
ज्वलनमिहाशु विमुक्तजीविताशा ।
श्रममिह तव निष्फलं च कृत्वा
प्रविशति पद्मवनं यथैव हंसी ।। 24 ।।
राम: - आश्चर्यमाश्चर्यम्। लक्ष्मण! निवारय, निवारय।
लक्ष्मण: - यदाज्ञापयत्यार्य: ।36
हनूमान् - जयतु देव:।
एषा कनकमालेव ज्वलनाद् वर्धितप्रभा ।
पावना पावकं प्राप्य निर्विकारमुपागता ।। 25 ।।
राम: - (सविस्मयम्) किमिति किमिति।
लक्ष्मण: - अहो, आश्चर्यम्।
(प्रविश्य)
सुग्रीव: - जयतु देव:।
को नु खल्वेष जीवन्तीमादाय जनकात्मजाम् ।
प्रणम्यरूप: सम्भूतो ज्वलतो हव्यवाहनात् ।। 26 ।।
लक्ष्मण: - अये अयमार्यां पुरस्कृत्येत एवाभिवर्तते भगवान् विभावसु:।
राम: - अये अयं भगवान् हुताशन:। उपसर्पामस्तावत्।
(सर्वे उपसर्पन्ति।)
(तत: प्रविश्यत्यग्नि: सीतां गृहीत्वा।)
अग्नि: - एष भगवान् नारायण:। जयतु देव:।
राम: - भगवान्! नमस्ते।
अग्नि: - न मे नमस्कारं कर्तुमर्हति देवेश:।
इमां गृह्णीष्व राजेन्द्र! सर्वलोकनमस्कृताम् ।
अपापामक्षतां शुद्धां जानकीं पुरुषोत्तम! ।। 27 ।।
अपि च,
इमां भगवती लक्ष्मीं जानीहि जनकात्मजाम् ।
सा भवन्तमनुप्राप्ता मानुषीं तनुमास्थिता ।। 28।।
राम: - अनुगृहीतोऽस्मि।
जानतापि च वैदेह्या: शुचितां धूमकेतन! ।
प्रत्ययार्थं हि लोकानामेवमेव मया कृतम् ।। 21 ।।
(नेपथ्ये दिव्यगन्धर्वा गायन्ति।)
नमो भगवते त्रैलोक्यकारणाय नारायणाय।
ब्रह्मा ते हृदयं जगत्त्रयपते! रुद्रश्च कोपस्तव
नेत्रे चन्द्रदिवाकरौ सुरपते! जिह्वा च ते भारती ।
सब्रह्मेन्द्रमरुद्गणं त्रिभुवनं सृष्टं त्वयैव प्रभो !
सीतेयं जलसम्भवालयरता विष्णुर्भवान् गृह्यताम् ।। 30 ।।
(पुनर्नेपथ्ये अपरे गायन्ति।)37
मग्नेयं हि जले वराहवपुषा भूमिस्त्वयैवोद्धूता
विक्रान्तं भुवनत्रयं सुरपते! पादत्रयेण त्वया।
स्वैरं रूपमुपस्थितेन भवता देव्या यथा साम्प्रतं
हत्वा रावणमाहवे न हि तथा देवा: समाश्वासिता:।। 31 ।।
अग्नि: - भद्रमुख! एते देवदेवर्षिसिद्धविद्याधरगन्धर्वाप्सरोगणा: स्वविभवैर्भवन्तं वर्धयन्ति।
राम: - अनुगृहीतोऽस्मि।
अग्नि: - भद्रमुख! अभिषेकार्थमित इतो भवान्।
राम: - यदाज्ञापयति भगवान्।
(निष्क्रान्तौ)
(नेपथ्ये)
जयतु देव:। जयतु स्वामी। जयतु भद्रमुख:। जयतु महाराज:।
जयतु रावणान्तक:। जयत्वायुष्मान्।
विभीषण: - एष एष महाराज:,
तीत्र्वा प्रतिज्ञार्णवमाहवेऽद्य
सम्प्राप्य देवीं च विधूतपापाम् ।
देवै: समस्तैश्च कृताभिषेको
विभाति शुभ्रे नभसीव चन्द्र: ।। 32 ।।
लक्ष्मण: - अहो तु खल्वार्यस्य वैष्णवं तेज:।
यमवरुणकुबेरवासवाद्यै-
स्त्रिदशगणैरभिसंवृतो विभाति ।
दशरथवचनात् कृताभिषेक -
स्त्रिदशपतित्वमवाप्य वृत्रपहेव ।। 33।।
(तत: प्रविशति कृताभिषेको राम: सीतया सह।)
राम: - वत्स! लक्ष्मण!
येनाहं कृतमङ्गलप्रतिसरो भद्रासनारोपितो
ऽप्यम्बाया: प्रियमिच्छता नृपतिना मित्राभिषेक: कृत: ।
व्यक्तं दैवगतिं गतेन गुरुणा प्रत्यक्षत: साम्प्रतं
तेनैवाद्य पुन: प्रहृष्टमनसा प्राप्ताभिषेक: कृत: ।। 34।।
अग्नि: - भद्रमुख! एता हि महेन्द्रनियोगाद् भरतशत्रुघ्नपुर:सरा: प्रकृतयो भवन्तमुपस्थिता:।
राम: - भगवन्! प्रहृष्टोऽस्मि।
अग्नि: - इमे महेन्द्रादयोऽमृतभुजो भवन्तमभिवर्धयन्ति।
राम: - अनुग्रहीतोऽस्मि।
अग्नि: - भद्रमुख! किं ते भूय: प्रियमुपहरामि।38
राम: - यदि मे भगवान् प्रसन्न:, किमत: परमहमिच्छामि।
(भरतवाक्यम्।)
भवन्त्वरजसो गाव: परचक्रं प्रशाम्यतु ।
इमामपि महीं कृत्स्नां राजसिंह: प्रशास्तु न: ।। 35 ।।
(निष्क्रान्ता: सर्वे)
षष्ठोऽङ्क:।
अभिषेकनाटकं समाप्तम्।