मानसोल्लासः
॥ श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम् ॥

प्रथमोल्लाससंग्रहः
विश्वं दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यं निजान्तर्गतं 
पश्यन्नात्मनि मायया बहिरिवोद्भूतं यथा निद्रया । 
यः साक्षात्कुरुते प्रबोधसमये स्वात्मानमेवाद्वयं 
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ १॥ 
बीजस्यान्तरिवाङ्कुरो जगदिदं प्राङ्निर्विकल्पं पुनः 
मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम् । 
मायावीव विजृम्भयत्यपि महायोगीव यःस्वेच्छया  
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ २॥ 
यस्यैव स्फुरणं सदात्मकमसत्कल्पार्थगं भासते  
साक्षात्तत्त्वमसीति वेदवचसा यो बोधयत्याश्रितान् । 
यत्साक्षात्करणाद्भवेन्नपुनरावृत्तिर्भवाम्भोनिधौ 
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ३॥ 
नानाच्छिद्रघटोदरस्थितमहादीपप्रभाभास्वरं 
ज्ञानं यस्य तु चक्षुरादिकरणद्वारा बहिःस्पन्दते । 
जानामीति तमेव भान्तमनुभात्येतत्समस्तं जगत् 
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ४॥ 
देहं प्राणमपीन्द्रियाण्यपि चलां बुद्धिं च शून्यं विदुः 
स्त्रीबालान्धजडोपमास्त्वहमिति भ्रान्ता भृशं वादिनः । 
मायाशक्तिविलासकल्पितमहाव्यामोहसंहारिणे 
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ५॥ 
राहुग्रस्तदिवाकरेन्दुसदृशो मायासमाच्छादनात् 
सन्मात्रः करणोपसंहरणतो योऽभूत्सुषुप्तः पुमान् । 
प्रागस्वाप्समिति प्रबोधसमये यः प्रत्यभिज्ञायते  
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ६॥ 
बाल्यादिष्वपि जाग्रदादिषु तथा सर्वास्ववस्थास्वपि 
व्यावृत्तास्वनुवर्तमानमहमित्यन्तः स्फुरन्तं सदा । 
स्वात्मानं प्रकटीकरोति भजतां यो मुद्रया भद्रया 
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ७॥ 
विश्वं पश्यति कार्यकारणतया स्वस्वामिसंबन्धतः 
शिष्याचार्यतया तथैव पितृपुत्राद्यात्मना भेदतः । 
स्वप्ने जाग्रति वा एष पुरुषो मायापरिभ्रामितः 
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ८॥ 
भूरम्भांस्यनलोऽनिलोऽम्बरमहर्नाथो हिमांशुः पुमान् 
इत्याभाति चराचरात्मकमिदं यस्यैव मूर्त्यष्टकम् । 
नान्यत्किञ्चन विद्यते विमृशतां यस्मात्परस्माद्विभोः 
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ९॥ 
सर्वात्मत्वमिति स्फुटीकृतमिदं यस्मादमुष्मिंस्तवे 
तेनास्य श्रवणात्तदर्थमननाद्ध्यानाच्च संकीर्तनात् । 
सर्वात्मत्वमहाविभूतिसहितं स्यादीश्वरत्वं स्वतः  
सिद्ध्येत्तत्पुनरष्टधा परिणतं चैश्वर्यमव्याहतम् ॥ १०॥ 
॥ मानसोल्लास ॥ 
विश्वं दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यं निजान्तर्गतं 
पश्यन्नात्मनि मायया बहिरिवोद्भूतं यथा निद्रया । 
यः साक्षात्कुरुते प्रबोधसमये स्वात्मानमेवाद्वयं 
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ १॥ 
मङ्गळं दिशतु मे विनायको 
मङ्गळं दिशतु मे सरस्वती । 
मङ्गळं दिशतु मे महेश्वरो 
मङ्गळं दिशतु मे सदाशिवः ॥ १॥ 
आत्मलाभात्परो लाभो नास्तीति मुनयो विदुः । 
तल्लाभार्थं कविः स्तौति स्वात्मानं परमेश्वरम् ॥ २॥ 
स्वेच्छया सृष्टमाविश्य विश्वं यो मनसि स्थितः । 
स्तोत्रेण स्तूयतेऽनेन स एव परमेश्वरः ॥ ३॥ 
अस्ति प्रकाशत इति व्यवहारः प्रवर्तते । 
तच्चास्तित्वं प्रकाशत्वं कस्मिन्नर्थे प्रतिष्ठितम् ॥ ४॥ 
किं तेषु तेषु वाऽर्थेषु किं वा सर्वात्मनीश्वरे । 
ईश्वरत्वं च जीवत्वं सर्वात्मत्वं च कीदृशम् ॥ ५॥ 
जानीयात्कथं जीवः किं तज्ज्ञानस्य साधनम् । 
ज्ञानात्तस्य फलं किं स्यादेकत्वं च कथं भवेत् ॥ ६॥ 
सर्वज्ञः सर्वकर्ता च कथमात्मा भविष्यति । 
शिष्यं प्रतीत्थं पृच्छन्तं वक्तुमारभते गुरुः ॥ ७॥ 
अन्तरस्मिन्निमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत् । 
बहिर्वन्माययाऽऽभाति दर्पणे स्वशरीरवत् ॥ ८॥ 
स्वप्ने स्वान्तर्गतं विश्वं यथा पृथगिवेक्ष्यते । 
तथैव जाग्रत्कालेऽपि प्रपञ्चोऽयं विविच्यताम् ॥ ९॥ 
स्वप्ने स्वसत्तैवार्थानां सत्ता नान्येति निश्चिता । 
को जाग्रति विशेषोऽस्ति जडानामाशु नाशिनाम् ॥ १०॥ 
स्वप्ने प्रकाशो भावानां स्वप्रकाशान्न हीतरः । 
जाग्रत्यपि तथैवेति निश्चिन्वन्ति विपश्चितः ॥ ११॥ 
निद्रया दर्शितानर्थान्न पश्यति यथोत्थितः । 
सम्यग्ज्ञानोदयादूर्ध्वं तथा विश्वं न पश्यति ॥ १२॥ 
अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते । 
अजन्मनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुध्यते तदा ॥ १३॥ 
श्रुत्याऽऽचार्यप्रसादेन योगाभ्यासवशेन च । 
ईश्वरानुग्रहेणापि स्वात्मबोधो यदा भवेत् ॥ १४॥ 
भुक्तं यथाऽन्नं कुक्षिस्थं स्वात्मत्वेनैव पश्यति । 
पूर्णाहन्ताकबळितं विश्वं योगीश्वरस्तथा ॥ १५॥ 
यथा स्वप्ने नृपो भूत्वा भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् । 
चतुरङ्गबलोपेतः शत्रुं जित्वा रणाङ्गणे ॥ १६॥ 
परात्पराजितो भूत्वा वनं प्राप्य तपश्चरन् । 
मुहूर्तमात्रमात्मानं मन्यते कल्पजीविनम् ॥ १७॥ 
तथैव जाग्रत्कालेऽपि मनोराज्यं करोत्यसौ । 
कालनद्योघयोगेन क्षीणमायुर्न पश्यति ॥ १८॥ 
मेघच्छन्नोंऽशुमालीव मायया मोहितोऽधिकम् । 
किञ्चित्कर्ता च किञ्चिज्ज्ञो लक्ष्यते परमेश्वरः ॥ १९॥ 
यद्यत्करोति जानाति तस्मिन्तस्मिन्परेश्वरः । 
राजा विद्वान् स्वसामर्थ्यादीश्वरोऽयमितीर्यते ॥ २०॥ 
ज्ञानक्रिये शिवेनैक्यात्सङ्क्रान्ते सर्वजनुषु । 
ईश्वरत्वं च जीवानां सिद्धं तच्छक्तिसङ्गमात् ॥ २१॥ 
अयं घटोऽयं पट इत्येवं नानाप्रतीतिषु । 
अर्कप्रभेव स्वज्ञानं स्वयमेव प्रकाशते ॥ २२॥ 
ज्ञानं न चेत्स्वयं सिद्धं जगदन्धं तमो भवेत् । 
न चेदस्य क्रिया काचित् व्यवहारः कथं भवेत् ॥ २३॥ 
क्रिया नाम परिस्पन्दपरिणामस्वरूपिणी । 
स्पन्दमाने बहिर्ज्ञाने तदङ्कुरवदुद्भवेत् ॥ २४॥ 
उत्पाद्यप्राप्यसंस्कार्यविकार्योपाश्रया क्रिया । 
करोति गच्छत्युन्मार्ष्टि छिनत्तीति प्रतीयते ॥ २५॥ 
शिवो ब्रह्मादिदेहेषु सर्वज्ञ इति भासते । 
देवतिर्यङ्मनुष्येषु किञ्चिज्ज्ञस्तारतम्यतः ॥ २६॥ 
जरायुजोऽण्डजश्चैव स्वेदजः पुनरुद्भिदः । 
एते चतुर्विधाः देहाः क्रमशो न्यूनवृत्तयः ॥ २७॥ 
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता स्वप्नकल्पैव कल्पना । 
साक्षात्कृतेऽनवच्छिन्नप्रकाशे परमात्मनि ॥ २८॥ 
अणोरणीयान्महतो महीयानिति वेदवाक् । 
रुद्रोपनिषदप्येतं स्तौति सर्वात्मकं शिवम् ॥ २९॥ 
ईश्वरो गुरुरात्मेति मूर्तिभेदविभागिने । 
व्योमवद्व्याप्तदेहाय दक्षिणामूर्तये नमः ॥ ३०॥ 
इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके  । 
प्रबन्धे मानसोल्लासे प्रथमोल्लाससंग्रहः ॥ ३१॥

द्वितीयोल्लाससंग्रहः
बीजस्यान्तरिवाङ्कुरो जगदिदं प्राङ्निर्विकल्पं पुनः 
मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम् । 
मायावीव विजृम्भयत्यपि महायोगीव यःस्वेच्छया  
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ २॥ 
उपादानं प्रपञ्चस्य संयुक्ताः परमाणवः । 
मृदन्वितो घटस्तस्माद्भासते नेश्वरान्वितः ॥ १॥ 
परमाणुगता एव गुणा रूपरसादयः । 
कार्ये समानजातीयमारभन्ते गुणान्तरम् ॥ २॥ 
कार्यं यत्र समन्वेति कारणं समवायि तत् । 
चक्राद्यं साधनं यत्तु घटस्यासमवायि तत् ॥ ३॥ 
समवायिनि तिष्ठेद्यत् समवाय्याश्रये तथा । 
कार्येऽवधृतसामर्थ्यं कल्प्यतेऽसमवायि तत् ॥ ४॥ 
निमित्तं कारणं तेषामीश्वरश्च कुलालवत् । 
यत्कार्यं जायते यस्मात्तस्मिन् तत्प्रतितिष्ठति ॥ ५॥ 
मृत्तिकायां घटस्तन्तौ पटः स्वर्णेऽङ्गुलीयकम् । 
इति वैशेषिकाः प्राहुस्तथा नैयायिका अपि ॥ ६॥ 
रजः सत्त्वं तमश्चेति प्रधानस्य गुणास्त्रयः । 
रजो रक्तं चलं तेषु सत्त्वं शुक्लं प्रकाशकम् ॥ ७॥ 
तमः कृष्णं चावरकं सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः । 
इति सांख्याश्च भाषन्ते तेषां दूषण उच्यते ॥ ८॥ 
अङ्कुरादिफलान्तेषु कार्येष्वस्तित्वमिष्यते । 
कुत आगत्य सम्बद्धा वटबीजेषु ते कणाः ॥ ९॥ 
कारणानुगतं कार्यमिति सर्वैश्च सम्मतम् । 
तस्मात्सत्ता स्फुरत्ता च सर्वत्राप्यनुवर्तते ॥ १०॥ 
पुष्पे फलत्वमापन्ने क्षीरे च दधितां गते । 
विजातीयाः प्रतीयन्ते गुणा रूपरसादयः ॥ ११॥ 
कारणं कार्यमंशोंऽशी जातिव्यक्ती गुणी गुणः । 
क्रिया क्रियावानित्याद्याः प्रकाशस्यैव कल्पनाः ॥ १२॥ 
चैतन्यं परमाणूनां प्रधानस्यापि नेष्यते । 
ज्ञानक्रिये जगत्क्लृप्तौ दृश्येते चेतनाश्रये ॥ १३॥ 
कालरूपक्रियाशक्त्या क्षीरात्परिणमेद्दधि । 
ज्ञातृज्ञानज्ञेयरूपं ज्ञानशक्त्या भवेज्जगत् ॥ १४॥ 
ज्ञानं द्विधा वस्तुमात्रद्योतकं निर्विकल्पकम् । 
सविकल्पन्तु संज्ञादिद्योतकत्वादनेकधा ॥ १५॥ 
सङ्कल्पसंशयभ्रान्तिस्मृतिसादृश्यनिश्चयाः । 
ऊहोऽनध्यवसायश्च तथाऽन्येनुभवा अपि॥ १६॥ 
प्रत्यक्षमेकं चार्वाकाः कणादसुगतौ पुनः । 
अनुमानञ् च तच्चापि सांख्याः शब्दं च ते अपि ॥ १७॥ 
न्यायैकदर्शिनोप्यवेमुपमानं च के चन । 
अर्थापत्त्या सहैतानि चत्वार्याह प्रभाकरः ॥ १८॥ 
अभावषष्ठान्येतानि भाट्टा वेदान्तिनस्तथा । 
सम्भवैतिह्ययुक्तानि तानि पौराणिका जगुः ॥ १९॥ 
द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामन्यं च विशेषकम् । 
समवायं च काणादाः पदार्थान्षट्प्रचक्षते ॥ २०॥    
नव द्रव्याणि भूतानि दिक्कालात्ममनांसि च । 
चतुर्विंशतिरेव स्युर्गुणाः शब्दादिपञ्चकम् ॥ २१॥ 
परिमाणं च सङ्ख्या च द्वौ संयोगविभागकौ । 
स्वभावतः पृथक्त्वं च गुरुत्वं द्रवता पुनः ॥ २२॥ 
परत्वं चापरत्वं च स्नेहः संस्कार इत्यपि । 
धीर्द्वेषसुखदुःखेच्छाधर्माधर्मप्रयत्नकाः ॥ २३॥ 
संस्कारस्त्रिविधो वेग इष्वादेर्गतिकारणम् । 
दृष्टश्रुतानुभूतार्थस्मृतिहेतुश्च भावना ॥ २४॥ 
स्थितस्थापकता नाम पूर्ववत्स्थितिकारणम् । 
आकृष्टशाखाभूर्जादौ स्पष्टमेवोपलक्ष्यते ॥ २५॥ 
उत्क्षेपणमवक्षेपो गमनं च प्रसारणम् । 
आकुञ्चनमिति प्राहुः कर्म पञ्चविधं बुधाः ॥ २६॥ 
सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परं चापरमेव च । 
परं सत्तैव सर्वत्र तदनुस्यूतवर्तनम् ॥ २७॥ 
द्रव्यत्वं च गुणत्वाद्यं सामान्यमपरं तथा । 
विशेषाः स्युरनन्तास्ते व्यावृत्तिज्ञानहेतवः ॥ २८॥ 
रूपस्येव घटे नित्यः सम्बन्धः समवायकः । 
कालाकाशदिगात्मानो नित्याश्च विभवश्च ते ॥ २९॥ 
चतुर्विधाः परिच्छिन्ना नित्याश्च परमाणवः । 
इति वैशेषिकमते पदार्थाः षट् प्रकीर्तिताः ॥ ३०॥ 
माया प्रधानमव्यक्तमविद्याऽज्ञानमक्षरम् । 
अव्याकृतं च प्रकृतिः तम इत्यभिधीयते ॥ ३१॥ 
मायायां ब्रह्मचैतन्यप्रतिबिम्बानुषङ्गतः । 
महत्कालपुमांसः स्युः महत्तत्त्वादहंकृतिः ॥ ३२॥ 
तामसात्स्युरहङ्कारात्खानिलाग्न्यम्बुभूमयः । 
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धोप्यनुक्रमात् ॥ ३३॥ 
इन्द्रियाणां च विषया भूतानामपि ते गुणाः । 
देवाः सदाशिवश्चेशो रुद्रो विष्णुश्चतुर्मुखः ॥ ३४॥ 
सात्त्विकात्स्यादहङ्कारादन्तःकरणधीन्द्रियम् । 
मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तं करणमान्तरम् ॥ ३५॥ 
संशयो निश्चयो गर्वः स्मरणं विषया अमी । 
चन्द्रः प्रजापती रुद्रः क्षेत्रज्ञ इति देवताः ॥ ३६॥ 
श्रोत्रं त्वक्चक्षु जिह्वा घ्राणं ज्ञानेन्द्रियं विदुः । 
दिग्वातसूर्यवरुणा नासत्यौ देवताः स्मृताः ॥ ३७॥ 
राजसात्स्युरहङ्कारात्कर्मेन्द्रियसमीरणाः । 
कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिः पादः पायुरुपस्थकम् ॥ ३८॥ 
वचनादानगमनविसर्गानन्दसंज्ञकाः । 
विषया देवतास्तेषां वह्नीन्द्रोपेन्द्रमृत्युकाः ॥ ३९॥ 
प्राणोपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः । 
भूतैस्तु पञ्चभिः प्राणैः चतुर्दशभिरिन्द्रियैः ॥ ४०॥  
चतुर्विंशतितत्त्वानि साङ्ख्यशास्त्रविदो विदुः । 
महान्कालः प्रधानं च मायाविद्ये च पूरुषः ॥ ४१॥ 
इति पौराणिकाः प्राहुस्त्रिंशत्तत्त्वानि तैः सह । 
बिन्दुनादौ शक्तिशिवौ शान्तातीतौ ततः परम् ॥ ४२॥ 
षट्त्रिंशत्तत्वमित्युक्तं शैवागमविशारदैः । 
सर्वे विकल्पाः प्रागासन् बीजेऽङ्कुर इवात्मनि ॥ ४३॥ 
इच्छाज्ञानक्रियारूपमायया ते विजृम्भिताः । 
इच्छाज्ञानक्रियापूर्वा यस्मात्सर्वाः प्रवृत्तयः ॥ ४४॥ 
सर्वेऽपि जन्तवस्तस्मादीश्वरा इति निश्चिताः । 
बीजाद्वृक्षस्तरोबीजं पारम्पर्येण जायते ॥ ४५॥ 
इतिशङ्कानिवृत्त्यर्थं योगिदृष्टान्तकीर्तनम् । 
विश्वामित्रादयः पूर्वे परिपक्वसमाधयः ॥ ४६॥ 
उपादानोपकरणप्रयोजनविवार्जिताः । 
स्वेच्छया ससृजुः सर्गं सर्वभोगोपबृंहितम् ॥ ४७॥ 
ईश्वरोऽनन्तशक्तित्वात्स्वतन्त्रोऽन्यानपेक्षकः । 
स्वेच्छामात्रेण सकलं सृजत्यवति हन्ति च ॥ ४८॥ 
न कारकाणां व्यापारात्कर्ता स्यान्नित्य ईश्वरः । 
नापि प्रमाणव्यापरात् ज्ञाताऽसौ स्वप्रकाशकः ॥ ४९॥ 
ज्ञातृत्वमपि कर्तृत्वं स्वातन्त्र्यात्तस्य केवलम् । 
या चेच्छाशक्तिवैचित्री साऽस्य स्वच्छन्दकारिता ॥ ५०॥  
यया कर्तुं न वा कर्तुमन्यथा कर्तुमर्हति । 
स्वतन्त्रामीश्वरेच्छां के परिच्छेतुमिहेशते ॥ ५१॥ 
श्रुतिश्च सोऽकामयतेतीच्छया सृष्टिमीशितुः । 
तस्मादात्मन आकाशः सम्भूत इति चाब्रवीत् ॥ ५२॥ 
निमित्तमात्रं चेदस्य जगतः परमेश्वरः । 
विकारित्वं विनाशित्वं भवेदस्य कुलालवत् ॥ ५३॥ 
बुद्ध्यादयो नव गुणाः नित्या एवेश्वरस्य चेत् । 
नित्येच्छावानं जगत्सृष्टौ प्रवतेतैव सर्वदा ॥ ५४॥ 
प्रवृत्त्युपरमाभावात्संसारो नैव नश्यति । 
मोक्षोपदेशो व्यर्थः स्यादागमोऽपि निरर्थकः ॥ ५५॥ 
तस्मान्मायाविलासोऽयं जगत्कर्तृत्वमीशितुः । 
बन्धमोक्षोपदेशादिव्यवहारोऽपि मायया ॥ ५६॥ 
इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके । 
प्रबन्धे मानसोल्लासे द्वितीयोल्लाससंग्रहः ॥ ५७॥

तृतीयोल्लाससंग्रहः
यस्यैव स्फुरणं सदात्मकमसत्कल्पार्थगं भासते  
साक्षात्तत्त्वमसीति वेदवचसा यो बोधयत्याश्रितान् । 
यत्साक्षात्करणाद्भवेन्नपुनरावृत्तिर्भवाम्भोनिधौ 
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ३॥ 
सत्तास्फुरत्ते भावेषु कुत आगत्य सङ्गते । 
बिम्बादिदर्पणन्यायादित्थं पृच्छन् प्रबोध्यते ॥ १॥ 
असत्कल्पेषु भावेषु जडेषु क्षणनाशिषु । 
अस्तित्वं च प्रकाशत्वं नित्यात्संक्रामतीश्वरात् ॥ २॥ 
आत्मसत्तैव सत्तैषां भावानां न ततोऽधिका । 
तथैव स्फुरणं चैषां नात्मस्फुरणतोऽधिकम् ॥ ३॥ 
ज्ञानानि बहुरूपाणि तेषं च विषया अपि । 
अहङ्कारेऽनुषज्यन्ते सूत्रे मणिगणा इव ॥ ४॥ 
प्रकाशाभिन्नमेवैतद्विश्वं सर्वस्य भासते । 
लहरीबुद्बुदादीनां सलिलान्न पृथक्स्थितिः ॥ ५॥ 
जानामित्येव यज्ज्ञानं भावानाविश्य वर्तते । 
ज्ञातं मयेति तत्पश्चाद्विश्राम्यत्यन्तरात्मनि ॥ ६॥ 
घटादिकानि कार्याणि विश्राम्यन्ति मृदादिषु । 
विश्वं प्रकाशाभिन्नत्वाद्विश्राम्येत्परमेश्वरे ॥ ७॥ 
स्वगतेनैव काळिम्ना दर्पणं मलिनं यथा ॥  
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ८॥ 
घटाकाशो महाकाशो घटोपाधिकृतो यथा । 
देहोपाधिकृतो भेदो जीवात्परमात्मनोः ॥ ९॥ 
तत्त्वमस्यादिवाक्यैस्तु तयोरैक्यं प्रदर्श्यते । 
सोयं पुरुष इत्युक्ते पुमानेको हि दृश्यते ॥ १०॥ 
यज्जगत्कारणं तत्त्वं तत्पदार्थः स उच्यते । 
देहादिभिः परिच्छिन्नो जीवस्तु त्वंपदाभिधः ॥ ११॥ 
तद्देशकालावस्थादौ दृष्टः स इति कथ्यते । 
तथैतद्देशकालादौ दृष्टोऽयमिति कीर्त्यते ॥ १२॥ 
मुख्यं तदेतद्वैशिष्ट्यं विसृज्य पदयोर्द्वयोः । 
पुम्मात्रं लक्षयत्येकं यथा सोयं पुमान्वचः ॥ १३॥ 
प्रत्यक्त्वं च पराक्त्वं च त्यक्त्वा तत्त्वमसीति वाक् । 
तथैव लक्षयत्यैकं जीवात्मपरमात्मनोः ॥ १४॥ 
सामानाधिकरणाख्यः सम्बन्धः पदयोरिह । 
विशेषणविशेष्यत्वं सम्बन्धः स्यात्पदार्थयोः ॥ १५॥ 
लक्ष्यलक्षणसंयोगाद्वाक्यमैक्यं च बोधयेत् । 
गङ्गायां घोष इतिवन्न जहल्लक्षणा भवेत् ॥ १६॥ 
नाजहल्लक्षणाऽपि स्याच्छ्वेतोधावतिवाक्यवत् । 
तत्त्वमस्यादिवाक्यानां लक्षणा भागलक्षणा ॥ १७॥ 
सोऽयं पुरुष इत्यादिवाक्यानामिव कीर्तिता । 
भिन्नवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकवस्तुनि ॥ १८॥ 
प्रवृत्तिस्तु समानाधिकरणत्वमिहोच्यते । 
परस्यांशो विकारो वा जीवो वाक्येन नोच्यते ॥ १९॥ 
जीवात्मना प्रविष्ठत्वात्स्वमायासृष्टमूर्तिषु । 
निरंशो निर्विकारोऽसौ श्रुत्या युक्त्या च गम्यते ॥ २०॥  
घटाकाशो विकरो वा नांशो वा वियतो यथा । 
त्वमिन्द्रोसीतिवद्वाक्यं न खलु स्तुतितत्परम् ॥ २१॥ 
न सादृश्यपरं वाक्यमग्निर्माणवकादिवत् । 
न कार्यकारणत्वस्य साधनं मृद्घटादिवत् ॥ २२॥ 
न जाति व्यक्तिगमकं गौः खण्ड इतिवद्वचः । 
गुणगुण्यात्मकं वाक्यं नैतन्नीलोत्पलादिवत् ॥ २३॥ 
नोपासनापरं वाक्यं प्रतिमास्वीशबुद्धिवत् । 
न वौपचारिकं वाक्यं राजवद्राजपूरुषे ॥ २४॥ 
जीवात्मना प्रविष्टोऽसावीश्वरः श्रूयते यतः । 
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारसंहतौ ॥ २५॥ 
आत्मसङ्कलनादज्ञैरात्मत्वं प्रतिपाद्यते । 
वह्निधीः काष्ठलोहादौ वह्निसङ्कलनादिव ॥ २६॥ 
देहमन्नमयं कोशमाविश्यात्मा प्रकाशते । 
स्थूलो बालः कृशः कृष्णो वर्णाश्रमविकल्पवान् ॥ २७॥ 
प्राणकोशेऽपि जीवामि क्षुधितोऽस्मि पिपासितः । 
संशितो निश्चितो मन्ये इति कोशे मनोमये ॥ २८॥ 
विज्ञानमयकोशस्थो विजानामीति तिष्ठति । 
आनन्दमयकोशाख्ये त्वहङ्कारे पुराकृतैः ॥ २९॥ 
पुण्यैरुपासनाभिश्च सुखितोऽस्मीति मोदते । 
एवं कंचुकितः कोशैः कंचुकैरिव पञ्चभिः ॥ ३०॥ 
परिच्छिन्न इवाभाति व्याप्तोऽपि परमेश्वरः । 
यथा सलिलमाविश्य बहुधा भाति भस्करः ॥ ३१॥ 
तथा शरीराण्याविश्य बहुधा स्फुरतीश्वरः । 
कारणत्वं च कार्यत्वं तटस्थं लक्षणं तयोः ॥ ३२॥ 
शाखायां चन्द्र इतिवन्नैव मुख्यमिदं मतम् । 
महाप्रकाश इत्युक्तं स्वरूपं चन्द्रलक्षणम् ॥ ३३॥ 
सच्चिदानन्दरूपत्वं स्वरूपं लक्षणं तयोः । 
एकलक्षणयोरैक्यं वाक्येन प्रतिपाद्यते ॥ ३४॥ 
तस्मादेकप्रकाशत्वं सर्वात्मत्वमिति स्थितम् । 
देवतिर्यङ्मनुष्याणां प्रकाशान्न पृथक्स्थितिः ॥ ३५॥ 
जीवः प्रकाशाभिन्नत्वात्सर्वात्मेत्यभिधीयते । 
एवं प्रकाशरूपत्वपरिज्ञाने दृढीकृते ॥ ३६॥   
पुनरावृत्तिरहितं कैवल्यं पदमश्नुते । 
सकृत्प्रसक्तमात्रोऽपि सर्वात्मत्व यदृच्छया ॥ ३७॥ 
सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते । 
सर्वात्मभावना यस्य परिपक्वा महात्मनः । 
संसारतारकः साक्षात्स एव परमेश्वरः ॥ ३८॥ 
इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके । 
प्रबन्धे मानसोल्लासे तृतीयोल्लाससंग्रहः ॥ ३९॥

चतुर्थोल्लाससंग्रहः
नानाच्छिद्रघटोदरस्थितमहादीपप्रभाभास्वरं 
ज्ञानं यस्य तु चक्षुरादिकरणद्वारा बहिःस्पन्दते । 
जानामीति तमेव भान्तमनुभात्येतत्समस्तं जगत् 
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ४॥ 
स्वतः सन्तः प्रकाशन्ते भावा घटपटादयः । 
नेश्वरस्य समावेशादित्यस्योत्तरमुच्यते ॥ १॥ 
अहमित्यनुसन्धाता जानामीति न चेत्स्फुरेत् । 
कस्य को वा प्रकाशेत जगच्च स्यात्सुषुप्तवत् ॥ २॥ 
प्रागूर्ध्वं चासतां सत्त्वं वर्तमानेऽपि न स्वतः । 
तस्मादीशे स्थितं सत्त्वं प्रागूर्ध्वत्वविवर्जिते ॥ ३॥ 
स्वयमेव प्रकाशेरन् जडा यदि विनेश्वरम् । 
सर्वं सर्वस्य भासेत न वा भासेत किञ्चन ॥ ४॥ 
तस्मात्सर्वज्ञमज्ञं वा जगत्स्यादेकरूपकम् । 
तुल्ये स्वयंप्रकाशत्वे जडचेतनयोर्मिथः ॥ ५॥ 
तुल्यमेव प्रसज्येरन् ग्राह्यग्राहकतादयः । 
इन्द्रियाणामनियमाच्चाक्षुषा स्यू रसादयः ॥ ६॥ 
मलिनामलिनादर्शपश्चात्प्राग्भागतुल्ययोः । 
क्रियाशक्तिज्ञानशक्त्येरन्तःकरणभागयोः ॥ ७॥ 
प्रतिबिम्बे स्फुरन्नीशः कर्ता ज्ञातेति कथ्यते । 
बुद्धिः सत्त्वगुणोत्कर्षान्निर्मलो दर्पणो यथा ॥ ८॥ 
गृह्णाति विषयच्छायामात्मच्छायानुभावतः । 
अन्तःकरणसम्बन्धान्निखिलानीन्द्रियाण्यपि ॥ ९॥ 
रथाङ्गनेमिवलये कीलिता इव कीलकाः । 
नाड्योऽन्तःकरणे स्यूता जलसंस्यूतसूत्रवत् ॥ १०॥  
ताभिस्तु गोळकान्ताभिः प्रसर्पन्ति स्फुलिङ्गवत् । 
करणानि समस्तानि यथास्वं विषयं प्रति ॥ ११॥ 
देहस्य मध्यमं स्थानं मूलाधार इतीर्यते । 
गुदात्तु द्व्यङ्गुलादूर्ध्वं मेढ्रात्तु द्व्यङ्गुलादधः ॥ १२॥ 
त्रिकोणोऽधोमुखाग्रश्च कन्यकायोनिसन्निभः । 
यत्र कुण्डलिनी नाम पराशक्तिः प्रतिष्ठिता ॥ १३॥ 
प्राणाग्निबिन्दुनादानां सवित्री सा सरस्वती । 
मूलाधाराग्रकोणस्था सुषुम्ना ब्रह्मरन्ध्रगा ॥ १४॥ 
मूलेऽर्धच्छिन्नवंशाभा षडाधारसमन्विता । 
तत्पार्श्वकोणयोर्जाते द्वे इडापिङ्गले स्थिते ॥ १५॥ 
नाडीचक्रमिति प्राहुः तस्मान्नाड्यः समुद्गताः । 
गान्धारी हस्तिजिह्वा च नयनान्तं प्रधावतः ॥ १६॥ 
नाडीचक्रेण संस्यूते नासिकान्तमुभे गते । 
नाभिमण्डलमाश्रित्य कुक्कुटाण्डमिव स्थितम् ॥ १७॥ 
नाडीचक्रमिति प्राहुस्तस्मान्नाड्यः समुद्गताः । 
पूषा चालाम्बुषा नाडी कर्णद्वयमुपाश्रिते । 
नाडी शुक्लाह्वया तस्माद् भ्रूमध्यमुपसर्पति ॥ १८॥ 
सरस्वत्याह्वया नाडी जिह्वान्ता वाक्प्रसारिणी । 
नाडी विश्वोदरी नाम भुङ्क्तेऽन्नं सा चतुर्विधम् ॥ १९॥ 
पीत्वा पयस्विनी तोयं कण्ठस्था कुरुते क्षुतम् । 
नाडीचक्रात्समुद्भूता नाड्यस्तिस्रस्त्वधोमुखाः ॥ २०॥ 
राका शुक्लं सिनीवाली मूत्रं मुञ्चेत्कुहुर्मलम् । 
भुक्तान्नरसमादाय शङ्खिनी धमनी पुनः ॥ २१॥ 
कपालकुहरं गत्वा मूर्ध्नि सञ्चिनुते सुधाम् । 
शतं चैका च नाड्यः स्युस्तासामेका शिरोगता ॥ २२॥ 
तयोर्ध्वमायन्मुक्तः स्यादिति वेदान्तशासनम् । 
यदा बुद्धिगतैः पुण्यैः प्रेरितेन्द्रियमार्गतः ॥ २३॥ 
शब्दादीन् विषयान् भुङ्क्ते तदा जागरितं भवेत् । 
संहृतेष्विन्द्रियेष्वेषु जाग्रत्संस्कारजान्पुमान् ॥ २४॥ 
मानसान्विषयान्भुङ्क्ते स्वप्नावस्था तदा भवेत् । 
मनसोप्युपसंहारः सुषुप्तिरिति कथ्यते ॥ २५॥ 
तत्र मायासमाच्छन्नः सन्मात्रो वर्तते पुमान् । 
मूढो जडोऽज्ञ इत्येवं मायावेशात्प्रकाशते ॥ २६॥ 
सुखमस्वाप्समित्येवं प्रबोधसमये पुमान् । 
सच्चिदानन्दरूपः सन् सम्यगेव प्रकाशते ॥ २७॥ 
इत्थं जगत्समाविश्य भासमाने महेश्वरे । 
सूर्यादयोऽपि भासन्ते किमुतान्ये घटादयः ॥ २८॥ 
तस्मात्सत्ता स्फुरत्ता च भावानामीश्वराश्रयात् । 
सत्यं ज्ञानमनन्तं च श्रुत्या ब्रह्मोपदिश्यते ॥ २९॥ 
जाग्रत्स्वप्नोद्भवं सर्वमसत्यं जडमन्धवत् । 
ईश्वरश्चाहमित्येवं भासते सर्वजन्तुषु ॥ ३०॥ 
निर्विकल्पश्च शुद्धश्च मलिनश्चेत्यहं त्रिधा । 
निर्विकल्पं परं ब्रह्म निर्धूताखिलकल्पनम् ॥ ३१॥ 
धूल्यन्धकारधूमाभ्रनिर्मुक्तगगनोपमम् । 
विवेकसमये शुद्धं देहादीनां व्यपोहनात् ॥ ३२॥ 
यथाऽन्तरिक्षं संक्षिप्तं नक्षत्रैः किञ्चिदीक्ष्यते । 
देहेन्द्रियादिसंसर्गान्मलिनं कलुषीकृतम् ॥ ३३॥ 
यथाऽऽकाशं तमोरूढं स्फुरत्यनवकाशवत् । 
अहमित्यैश्वरं भावं यदा जीवः प्रबुध्यते ॥ ३४॥ 
सर्वज्ञः सर्वकर्ता च तदा जीवो भविष्यति । 
माययाधिकसम्मूढो विद्ययेशः प्रकाशते ॥ ३५॥ 
निर्विकल्पानुसन्धाने सम्यगात्मा प्रकाशते । 
अविद्याख्यतिरोधानव्यपाये परमेश्वरः । 
दक्षिणामूर्तिरूपोसौ स्वयमेव प्रकाशते ॥ ३६॥ 
इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके । 
प्रबन्धे मानसोल्लासे चतुर्थोल्लाससंग्रहः ॥ ३७॥

पंचमोल्लाससंग्रहः
देहं प्राणमपीन्द्रियाण्यपि चलां बुद्धिं च शून्यं विदुः 
स्त्रीबालान्धजडोपमास्त्वहमिति भ्रान्ता भृशं वादिनः । 
मायाशक्तिविलासकल्पितमहाव्यामोहसंहारिणे 
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ५॥ 
प्रमाणमेकं प्रत्यक्षं तत्त्वं भूतचतुष्टयम् । 
मोक्षश्च मरणान्नान्यः कामार्थौ पुरुषार्थकौ ॥ १॥ 
न हि खल्वीश्वरः कर्ता परलोककथा वृथा ।  
देहं विनाऽस्ति चेदात्मा कुम्भवद्दृश्यतां पुरः ॥ २॥ 
ह्रस्वो दीर्घो युवा बाल इति देहो हि दृश्यते । 
अस्ति जातः परिणतो वृद्धः क्षीणो जरन्मृतः ॥ ३॥ 
इत्येवमुक्ताः षड्भावविकारा देहसंश्रयाः । 
वर्णाश्रमविभागश्च देहेष्वेव प्रतिष्ठितः ॥ ४॥ 
जातकर्मादिसंस्कारो देहस्यैव विधीयते । 
शतं जीवेति देहस्य प्रयुञ्जन्त्याशिषं शुभाम् ॥ ५॥ 
इति प्रपञ्चं चार्वाको वंचयत्यल्पचेतनः । 
केचिच्छ्वसिमि जीवामि क्षुधितोस्मि पिपासितः ॥ ६॥ 
इत्यादिप्रत्ययबलात्प्ताणमात्मेति मन्वते । 
केचिच्छृणोमि पश्यामि जिघ्राम्या स्वादयाम्यहम् ॥ ७॥ 
इतीन्द्रियाणामात्मत्वं प्रतियन्ति ततोधिकम् । 
जानामिप्रत्ययबलाद्बुद्धिरित्यपरे जगुः ॥ ८॥ 
मायाव्यामूढचित्तानां तेषां दूषणमुच्यते । 
देहादीनां जडार्थानां पाषाणवदनात्मनाम् ॥ ९॥ 
कथं भवेदहम्भावः समावेशं विनेशितुः । 
देहस्तावदयं नात्मा दृश्यत्वाच्च जडत्वतः ॥ १०॥ 
रूपादिमत्त्वात्सांशत्वाद्भौतिकत्वाच्च कुम्भवत् ॥ 
मूर्च्छासुषुप्तिमरणेश्वपि देहः प्रतीयते ॥ ११॥ 
देहादिव्यतिरिक्तत्वात्तदाऽऽत्मा न प्रकाशते । 
यथा जगत्प्रवृत्तीनामादिकारणमंशुमान् ॥ १२॥ 
पुमांस्तथैव देहादिप्रवृत्तौ कारणं परम् । 
मम देहोयमित्येवं स्त्रीबालान्धाश्च मन्वते ॥ १३॥ 
देहोहमिति नावैति कदाचिदपि कश्चन । 
इन्द्रियाण्यपि नात्मानः करणत्वात्प्रदीपवत् ॥ १४॥ 
वीणादिवाद्यवच्छ्रोत्रं शब्दग्रहणसाधनम् । 
चक्षुस्तेजस्त्रितयवद्रूपग्रहणसाधनम् ॥ १५॥ 
गन्धस्य ग्राहकं घ्राणं पुष्पसम्पुटकादिवत् । 
रसस्य ग्राहिका जिह्वा दधिक्षौद्रघृतादिवत् ॥ १६॥ 
इन्द्रियाणि न मे सन्ति मूकोन्धो बधिरोस्म्यहम् । 
इत्याहुरिन्द्रियैर्हीना जनाः किं ते निरात्मकाः ॥ १७॥ 
प्राणोप्यात्मा न भवति ज्ञानाभावात्सुषुप्तिषु । 
जाग्रत्स्वप्नोपभोगोत्थश्रमविच्छित्तिहेतवे ॥ १८॥ 
सुषुप्तिं पुरुषे प्राप्ते शरीरमभिरक्षितुम् । 
शेषकर्मोभोगार्थं प्राणश्चरति केवलम् ॥ १९॥  
प्राणस्य तत्राचैतन्यं करणोपरमे यदि । 
प्राणे व्याप्रियमाणे तु करणोपरमः कथम् ॥ २०॥ 
सम्राजि हि रणोद्युक्ते विरमन्ति न सैनिकाः । 
तस्मान्न करणस्वामी प्राणो भवितुमर्हति ॥ २१॥ 
मनसः प्रेरके पुंसि विरते विरमन्त्यतः । 
करणानि समस्तानि तेषां स्वामी ततः पुमान् ॥ २२॥ 
बुद्धिस्तु क्षणिका वेद्या गमागमसमन्विता । 
आत्मनः प्रतिबिम्बेन भासिता भासयेज्जगत् ॥ २३॥ 
आत्मन्युत्पद्यते बुद्धिरात्मन्येव प्रलीयते । 
प्रागूर्ध्वं चासती बुद्धिः स्वयमेव न सिध्यति ॥ २४॥ 
ज्ञानाच्चेत्पूर्वपूर्वस्मादुत्तरोत्तरसम्भवः । 
युगपद्बहुबुद्धित्वं प्रसज्येत क्षणे क्षणे ॥ २५॥ 
बुद्ध्यन्तरं न जनयेन्नाशोत्त्रमसत्त्वतः । 
एषां सङ्घात आत्मा चेदेकदेशे पृथक्कृते ॥ २६॥ 
न चैतन्यं प्रसज्येत सङ्घाताभावतस्तदा । 
भिन्नदृग्गत्यभिप्राये बहुचेतनपुञ्जितम् ॥ २७॥ 
सद्यो भिन्नं भवेदेतन्निष्क्रियं वा भविष्यति । 
देहस्यान्तर्गतोप्यात्मा व्याप्त एवेति बुध्यते ॥ २८॥ 
अणुप्रमाणश्चेदेष व्याप्नुयान्नाखिलं वपुः । 
देहप्रमाणश्चेन्न स्याद्बालस्य स्थविरादिता ॥ २९॥ 
देहवत्परिणामी चेत्तद्वदेव विनङ्क्ष्यति । 
कर्मणाअं परिणामेन क्रिमिहस्त्यादिमूर्तिषु ॥ ३०॥  
व्याप्तत्वात्प्रविशत्यात्मा घटादिष्वन्तरिक्षवत् । 
परमाणुप्रमाणेऽपि मनसि प्रतिभासते ॥ ३१॥ 
स्वप्ने चराचरं विश्वमात्मन्येव प्रतिष्ठितम् । 
देहादिष्वहमित्येवं भ्रमः संसारहेतुकः ॥ ३२॥ 
अन्तः प्रविष्टः शास्तेति मोक्षायोपादिशच्छ्रुतिः । 
एवमेषा महामाया वादिनामपि मोहिनी ॥ ३३॥ 
यस्मात्साक्षात्कृते सद्यो लीयते च सदाशिवे । 
देहेन्द्रियासुहीनाय मानदूरस्वरूपिणे । 
ज्ञानानन्दस्वरूपाय दक्षिणामूर्तये नमः ॥ ३४॥ 
इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थ प्रतिपादके । 
प्रबन्धे मानसोल्लासे पञ्चमोल्लाससङ्ग्रहः ॥ ३५॥

षष्टोल्लाससंग्रहः
राहुग्रस्तदिवाकरेन्दुसदृशो मायासमाच्छादनात् 
सन्मात्रः करणोपसंहरणतो योऽभूत्सुषुप्तः पुमान् । 
प्रागस्वाप्समिति प्रबोधसमये यः प्रत्यभिज्ञायते  
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ६॥ 
स्वप्ने विश्वं यथाऽन्तस्थं जाग्रत्यपि तथेति चेत् । 
सुषुप्तौ कस्य किं भाति कः स्थायी तत्र चेतनः ॥ १॥ 
सर्वं च क्षणिकं शून्यं सर्वमेव स्वलक्षणम् । 
सङ्घातः परमाणूनां मह्यम्ब्वग्निसमीरणाः ॥ २॥ 
मनुष्यादिशरीराणि स्कन्धपंचकसंहतिः । 
स्कन्धाश्च रूपविज्ञानसंज्ञासंकारवेदनाः ॥ ३॥ 
रूप्यन्त इति रूपाणि विषयाश्चेन्द्रियाण्यपि । 
विषयेन्द्रिययोर्ज्ञानं विज्ञानस्कन्ध उच्यते ॥ ४॥ 
संज्ञागुणक्रियाजातिविशिष्टप्रत्ययात्मिका । 
पञ्चधा कल्पना प्रोक्ता संज्ञास्कन्धस्य सौगतैः ॥ ५॥ 
गवां गौरिति संज्ञोक्ता जातिर्गोत्वं तु गोगतम् । 
गुणाः शुक्लादयस्तस्य गच्छत्याद्यास्तथा ॥ ६॥ 
शृङ्गी चतुष्पाल्लाङ्गूली विशिष्टप्रत्ययो ह्यसौ । 
एवं पञ्चविधा क्लृप्तः संज्ञास्कन्ध इतीर्यते ॥ ७॥ 
रागाद्याः पुण्यपापे च संस्कारस्कन्ध उच्यते । 
सुखं दुःखं च मोक्षश्च स्कन्धः स्याद्वेदनाह्वयः ॥ ८॥ 
पञ्चभ्य एव स्कन्धेभ्यो नान्य आत्मास्ति कश्चन । 
न कश्चदीश्वरः कर्ता स्वगतातिशयं जगत् ॥ ९॥ 
स्कन्धेभ्यः परमाणुभ्यः क्षणिकेभ्योऽभिजायते । 
पूर्वपूर्वक्षणादेव क्षणः स्यादुत्तरोत्तरः ॥ १०॥ 
पूर्वस्मादेव हि ज्ञानाज्जायते ज्ञानमुत्तरम् । 
स एवायमिति ज्ञानं सेयं ज्वालेव विभ्रमः ॥ ११॥ 
अस्ति भातीतिधीभ्रान्तैरात्मानात्मसु कल्प्यते । 
हानोपादानराहित्यादाकाशः किं प्रकाशते ॥ १२॥ 
इत्येवं बौद्धसिद्धान्ती भाषमाणो निषिद्ध्यते । 
शून्यं चेज्जगतो हेतुः जगदेव न सिद्ध्यति ॥ १३॥ 
घटः शून्यः पटः शून्यः इति कैः प्रतिपाद्यते । 
नैव भासेत शून्यं चेज्जगन्नरविषाणवत् ॥ १४॥ 
वस्त्वर्थी किमुपादद्याद्भारार्थः किं परित्यजेत् । 
को विदध्यान्निषिद्ध्येद्वा शून्यत्वात्स्वस्य चात्मनः ॥ १५॥ 
अवसीदेन्नीराकूतं तस्मात्सर्वमिदं जगत् । 
स्कन्धानां परमाणूनां न सङ्घातयितास्ति चेत् ॥ १६॥ 
सङ्घातो न विना हेतुं जडा घटपटादयः । 
महानुभावो भूयासमिति भ्रान्तश्च मन्यते ॥ १७॥ 
आत्मापलापको बौद्धः किमर्थं चरति व्रतम् । 
प्रत्यभिज्ञा यदि भ्रान्तिः भोजनादि कथं भवेत् ॥ १८॥ 
इष्टसाधनमेवैतदन्नं गतदिनान्नवत् । 
इति निश्चित्य बालोऽपि भोजनादौ प्रवर्तते ॥ १९॥ 
अवकाशप्रदातृत्वमाकाशार्थक्रिया यथा । 
तथैवार्थक्रिया पुंसः कर्तृत्वज्ञातृतादिका ॥ २०॥  
सुषुप्तिसमयेप्यात्मा सत्यज्ञानसुखात्मकः । 
सुखमस्वाप्समित्येवं प्रत्यभिज्ञायते यतः ॥ २१॥ 
प्रत्यभिज्ञायत इति प्रयोगः कर्मकर्तरि । 
आत्मा स्वयंप्रकाशात्वाज्जानात्यात्मानमात्मना ॥ २२॥ 
सुषुप्तौ मायया मूढः जडोन्ध इति लक्ष्यते । 
अप्रकाशतया भाति स्वप्रकाशतयापि च ॥ २३॥ 
जडात्मनि च देहादौ साक्षादीशो विविच्यते । 
एषैव मोहिनी नाम मायाशक्तिर्महेशितुः ॥ २४॥ 
मोहापोहः प्रमातॄणां मोक्ष इत्यभिधीयते । 
अवस्थात्रयनिर्मुक्तो दोषदिभिरनाविलः ॥ २५॥ 
इषीक इव सन्मात्रो न्यग्रोधकणिकोपमः । 
बाह्याबाह्यदळोन्मुक्तकदळीकन्दसन्निभः ॥ २६॥ 
निरंशो निर्विकारश्च निराभासो निरञ्जनः । 
पुरुषः केवलः पूर्णः प्रोच्यते परमेश्वरः ॥ २७॥ 
वाचो यत्र निवर्तन्ते मनो यत्र विलीयते । 
एकीभवन्ति यत्रैव भूतानि भुवनानि च ॥ २८॥ 
समस्तानि च तत्त्वानि समुद्रे सिन्धवो यथा । 
कः शोकस्तत्र को मोह एकत्वमनुपश्यतः ॥ २९॥ 
वाच्यवाचकरूपत्वात्सविकल्पोपि सन्नयम् । 
देहादीनां व्यपोहेन सम्भवेन्निर्विकल्पकम् ॥ ३०॥ 
असन्नेव भवेद्विद्वानसद्ब्रह्मेति वेद चेत् । 
अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तेमेनं ततो विदुः ॥ ३१॥ 
इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके । 
प्रबन्धे मानसोल्लासे षष्ठोल्लासस्य सङ्ग्रहः ॥ ३२॥

सप्तमोल्लाससंग्रहः
बाल्यादिष्वपि जाग्रदादिषु तथा सर्वास्ववस्थास्वपि 
व्यावृत्तास्वनुवर्तमानमहमित्यन्तः स्फुरन्तं सदा । 
स्वात्मानं प्रकटीकरोति भजतां यो मुद्रया भद्रया 
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ७॥ 
प्रत्यभिज्ञाबलादात्मा स्थायी निर्धार्यते यदि । 
का नाम प्रत्यभिज्ञैषा किं वा तस्याः प्रयोजनम् ॥ १॥ 
प्रत्यक्षादिप्रमाणेषु प्रत्यभिज्ञा न पठ्यते । 
कथं तस्याः प्रमाणत्वमिति पृच्छन् प्रबोध्यते ॥ २॥ 
भातस्य कस्य चित्पूर्वं भासमानस्य साम्प्रतम् । 
सोऽयमित्यनुसन्धानं प्रत्यभिज्ञानमुच्यते ॥ ३॥ 
तद्देशकालाकारादीनवधूयानुष्ङ्गिकान् । 
यथैकं वस्त्वनुस्यूतं सोऽयमित्यभिधीयते ॥ ४॥ 
मायानुष्ङ्गसञ्जातकिञ्चिज्ज्ञत्वाद्यपोहनात् । 
सर्वज्ञत्वादिविज्ञानं प्रत्यभिज्ञानमात्मनः ॥ ५॥ 
पूर्वजन्मानुभूतार्थस्मरणान्मृगशाबकः । 
जननीस्तन्यपानाय स्वयमेव प्रवर्तते ॥ ६॥ 
तस्मान्निश्चीयते स्थायीत्यात्मा देहान्तरेष्वपि । 
स्मृतिं विना न घटते स्तन्यपानं शिशोर्यतः ॥ ७॥ 
पूर्वत्रानुभवे काले स्मृतिकाले परत्र सन् । 
आत्मा संस्काररूपेण स्मरत्यर्थं स्वनिष्ठितम् ॥ ८॥ 
प्रत्यभिज्ञेति भावानां स्मृतिश्चेदभिधीयते । 
आत्मस्थैर्ये प्रमाणत्वं स्मृतिश्च प्राप्नुयात्कथम् ॥ ९॥ 
स्मृतौ प्रकाशो नार्थस्य न चाप्यर्थस्य निश्चयः । 
न चाप्यर्थानुभवयोरङ्गुल्योरिव सम्भवेत् ॥ १०॥ 
नानुभूतिविशिष्टस्य पदार्थस्य च दण्डिवत् । 
सर्वत्राप्येवमित्येवं प्रसङ्गादिति चेच्छृणु ॥ ११॥ 
प्राक्तनानुभवे नष्टे तदवष्टम्भसम्भवात् । 
संस्कारसंज्ञात्सामग्र्यात् पौरुषाज्जायते स्मृतिः ॥ १२॥ 
आवेद्यानुभवे नष्टे तदीयं विषयं प्रति । 
अनुभावकमात्मानं बोधयत्यनपायिनम् ॥ १३॥ 
विषये च प्रमुषिते नष्टे वाऽनुभवे सति । 
स्वविश्रान्तं स्मरत्यर्थं देवोऽप्रमुषितः सदा ॥ १४॥ 
प्रमोषणं प्रमातॄणां मायया तमसा कृतम् । 
मायाविद्ये प्रभोः शक्ती भानोश्छायाप्रभोपमे ॥ १५॥ 
अर्थानाच्छदयेन्माया विद्या व्याक्षिप्य दर्शयेत् । 
प्रत्यभिज्ञैव सर्वेषां प्रमाणानां च साधनम् ॥ १६॥ 
ईश्वरोन्योहमप्यन्य इति विच्छेदकारिणीम् । 
व्याक्षिप्य विद्यया मायामीश्वरोहमिति स्मृतिः ॥ १७॥ 
ईषत्प्रकाशोभूदीशो मायायवनिकावृतः । 
सम्यगावरणापाये सहस्रांशुरिव स्फुरेत् ॥ १८॥ 
न कारणानां व्यापारः प्रमाणानां न वा पुनः । 
प्रत्यभिज्ञापनं नाम मोहापसरणं परम् ॥ १९॥ 
यावन्ति सन्ति मानानि व्यवहारप्रवृत्तये । 
तेषां मोहापसरणाद्व्यपारोन्यो न विद्यते ॥ २०॥ 
जडानृतपरिच्छिन्नदेहधर्माश्चिदात्मनि । 
सत्यज्ञानसुखात्मत्वं मोहाद्देहेऽपि कल्प्यते ॥ २१॥ 
शुक्तौ रजतमित्येवं यथा व्यामुह्यतेऽन्यथा । 
सएव र्रूप्यं चेद्भाति विलयस्ते न सिध्यति ॥ २२ 
नात्यन्तासत्प्रकाशेत नरशृङ्गादिवत्क्वचित् । 
कान्ताकरादौ रजतमिति स्यात्स्मरणं भ्रमे ॥ २३॥ 
तेनेदं तुल्यमित्येवं स्यात्सादृश्याद्यदि भ्रमः । 
पीतः शङ्खो गुडस्तिक्त इत्यादौ नास्ति तुल्यता ॥ २४॥ 
तादात्म्येन स्फुरति चेद्रजतत्वेन शुक्तिका । 
विभ्रमो निरधिष्ठानो बाधो निरवधिर्भवेत् ॥ २५॥ 
बुद्धिस्थितं चेद्रजतं बाह्यत्वेन प्रतीयते । 
गुञ्जादौ ज्वलनारोपे देहदाहः प्रसज्यते ॥ २६॥ 
युक्तिहीनप्रकाशत्वाद् भ्रान्तेर्न ह्यस्ति लक्षणम् । 
यदि स्याल्लक्षणं किंचिद् भ्रान्तिरेव न सिध्यति ॥ २७॥ 
जलचन्द्रवदेकस्मिन्निर्भये रज्जुसर्पवत् । 
प्रतीयते यथा स्वर्णे कारणे कटकादिवत् ॥ २८॥ 
उपात्ते रूप्यवच्छुक्तौ व्याप्ते यक्षपुरीव खे । 
रश्म्यम्बुवत्स्फुरद्रूपे स्थाणौ चोरवदक्रिये ॥ २९॥ 
असत्कल्पमिदं विश्वमात्मन्यारोप्यते भ्रमात् । 
स्वयंप्रकाशं सद्रूपं भ्रान्तिबाधविवर्जितम् ॥ ३०॥ 
प्रत्यभिज्ञायते वस्तु प्राग्वन्मोहे व्यपोहिते । 
देहाद्युपाधौ निर्धूते स्यादात्मैव महेश्वरः ॥ ३१॥ 
स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमित्यादीन्यपराण्यपि । 
प्रमाणान्याप्तवागाह प्रत्यभिज्ञाप्रसिद्धये ॥ ३२॥ 
इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके । 
प्रबन्धे मानसोल्लासे सप्तमोल्लाससङ्ग्रहः ॥ ३३॥

अष्तमोल्लाससंग्रहः
विश्वं पश्यति कार्यकारणतया स्वस्वामिसंबन्धतः 
शिष्याचार्यतया तथैव पितृपुत्राद्यात्मना भेदतः । 
स्वप्ने जाग्रति वा एष पुरुषो मायापरिभ्रामितः 
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ८॥ 
प्रकाशव्यतिरेकेण पदार्थः कोऽपि नास्ति चेत् । 
परमार्थोपदेशान्तो व्यवहारः कथं भवेत् ॥ १॥ 
कस्य बन्धश्च मोक्षश्च बध्यते केन हेतुना । 
मायया लक्षणं किं स्यादित्येवं परिपृच्छतः ॥ २॥ 
प्रशनः स्यादुत्तरं वक्तुं प्रतिपत्तुं सुखेन च । 
उक्तोर्थः सप्तभिः श्लोकैः पुनः संक्षिप्य कथ्यते ॥ ३॥ 
पौनरुक्त्यं न दोषोऽत्र शब्देनार्थेन वा भवेत् । 
अभ्यासेन गरीयस्त्वमर्थस्य प्रतिपाद्यते ॥ ४॥ 
स्वयंप्रकाशे सद्रूपेऽप्येकस्मिन्परमेश्वरे । 
कार्यकारणसम्बन्धाद्यनेकविधकल्पना ॥ ५॥ 
राहोः शिरः सुषिः खस्य ममात्मा प्रतिमावपुः । 
इत्यादिकल्पना तुल्या न पृथग्वस्तुगोचरा ॥ ६॥ 
उपास्योपासकत्वेन गुरुशिष्यक्रमेण च । 
स्वामिभृतादिरूपेण क्रीडति स्वेच्छयेश्वरः ॥ ७॥ 
पितरं प्रति पुत्रो यः पुत्रं प्रति पितैव सः । 
एक एव हि नानेव कल्प्यते शब्दमात्रतः ॥ ८॥ 
तस्मात्प्रकाश एवास्ति परमार्थनिरूपणे । 
भेदप्रतीतिर्मिथ्यैव माययाऽऽत्मनि कल्पिता ॥ ९॥ 
मिथ्यात्वं नाम बाध्यत्वं सम्यग्ज्ञानोदये सति । 
शिष्याचार्योपदेशादि स्वप्नवत्प्रतिभासते ॥ १०॥ 
मिथ्याभूतोऽपि वेदान्तः सत्यमर्थं प्रबोधयेत् । 
देवताप्रतिमावच्च चित्रवत्प्रतिबिम्बवत् ॥ ११॥ 
सर्वोऽपि व्यवहारोऽयं मायया परिजृम्भणम् । 
सुषुप्तिसदृशी माया स्वप्रबोधेन बाध्यते ॥ १२॥ 
युक्तिहीनप्रकाशस्य संज्ञा मायेति कथ्यते । 
नासती दृश्यमाना सा बाध्यमाना न वा सती ॥ १३॥ 
न प्रकाशादियं भिन्ना छायेवार्कस्य तामसी । 
न चाभिन्ना जडत्वेन विरोधान्नोभयात्मिका ॥ १४॥ 
स्वहेत्ववयवाभावान्नेयं सावयवोच्यते । 
न चावयवहीना सा कार्येष्ववयवान्विता ॥ १५॥ 
अविचारितसिद्धेयं मायावेश्याविलासिनी । 
पुरुषं वञ्चयत्येव मिथ्याभूतैः स्वविभ्रमैः ॥ १६॥ 
न तस्या मूलविच्छेदमभिवाञ्छति केचन । 
तेषां पक्षे कथं मोक्षो मनसः सम्भविष्यति ॥ १७॥ 
तिस्रोप्यवस्था मनसो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः । 
चक्रवत्परिवर्तन्ते भेदभ्रान्त्येकहेतवः ॥ १८॥ 
ताभिः करोति कर्माणि पुनस्तैर्बध्यते मनः । 
मनसः केवलः साक्षी भानुवत्पुरुषः परः ॥ १९॥ 
यथा प्राणिकृतैरर्कः कर्मभिर्नैव बध्यते । 
तथा मनःकृतैरात्मा साक्षित्वान्नैव बध्यते ॥ २०॥ 
आत्मा करोति कर्माणि बध्यते मुच्यते च तैः । 
इत्यौपचारिकी क्लृप्तिर्भ्रममात्रैव केवलम् ॥ २१॥ 
धूमाभ्रधूलीनीहारैरस्पृष्टोऽपि दिवाकरः । 
यथा छन्न इवाभाति तथैवात्माऽपि मायया ॥ २२॥ 
यथा लीलावशात्कश्चिद्भ्राम्यमाणः कुमारकः ।  
भ्रमत्तत्पश्यति जगत् शतचन्द्रं नभःस्थलम् ॥ २३॥ 
तथैव मायया जीवो भ्रामितो वासनावशात् । 
नानाकारमिदं विश्वं भ्रममाणं च पश्यति ॥ २४॥ 
संसृज्य मनसा देवः संसरन्निव लक्ष्यते । 
यथाऽर्को जलसंसर्गाच्चलन्नानेव लक्ष्यते ॥ २५॥ 
योगाभ्यासवशाद्येन मनो निर्विषयं कृतम् । 
निवृत्तः स पुमांसद्यो जीवन्मुक्तो भविष्यति ॥ २६॥ 
द्वा सुपर्णौ च सयुजाभवन्मायया शिवः । 
अजामेकां जुषन्नेको नानेवासीदिति श्रुतिः ॥ २७॥ 
इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके । 
प्रबन्धे मानसोल्लासे अष्टमोल्लाससङ्ग्रहः ॥ २८॥

नवमोल्लाससङ्ग्रहः
भूरम्भांस्यनलोऽनिलोऽम्बरमहर्नाथो हिमांशुः पुमान् 
इत्याभाति चराचरात्मकमिदं यस्यैव मूर्त्यष्टकम् । 
नान्यत्किञ्चन विद्यते विमृशतां यस्मात्परस्माद्विभोः 
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ ९॥ 
कथमेवंविधा माया निवर्तेतेति पृच्छतः । 
ईश्वरोपासनारूपस्तदुपायः प्रकीर्त्यते ॥ १॥ 
षट्त्रिंशत्तत्त्वरूपासु परमेश्वरमूर्तिषु । 
प्रत्यक्षेणोपलभ्यन्ते सर्वैरप्यष्टमूर्तयः ॥ २॥ 
अमेयासु मनः क्षिप्रमारोढुं नार्हतीत्यतः । 
मूर्त्यष्टकमयीं ब्रूत गुरुः सर्वात्मभावनाम् ॥ ३॥ 
विराट्छरीरे ब्रह्माण्डे प्राणिनामपि विग्रहे । 
षट्त्रिंशत्तत्त्वसङ्घातः सर्वत्राप्यनुवर्तते ॥ ४॥ 
व्याप्तिर्व्यष्टिशरीरेऽस्मिन्मनसो व्यष्टिरूपिणः । 
तस्मात्सर्वात्मकमिदं स्वशरीरं विचिन्तयेत् ॥ ५॥ 
व्यष्ट्युपासनया पुंसः समष्टिव्याप्तिमाप्नुयात् । 
उपसंक्रामतीत्येवं दशकृत्व उपादिशत् ॥ ६॥ 
ब्रह्माण्डस्योदरे लोकाः सप्तभूरादयः स्मृताः । 
मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तेष्वाधारेषु वसन्ति ते ॥ ७॥ 
वीणादण्डो महामेरुस्थीनि कुलपर्वताः । 
गङ्गा तु पिङ्गळा नाडी यमुनेडा प्रकीर्तिता ॥ ८॥ 
सरस्वती सुषुम्नोक्ता नाड्योन्याः पुण्यनिम्नगाः । 
द्वीपाः स्युर्धातवः सप्त स्वेदबाष्पादयोब्धयः ॥ ९॥ 
मूले तिष्ठति कालाग्निरस्थिमध्ये च बाडबः । 
वैद्युतोग्निः सुषुम्नायां पार्थिवो नाभिमण्डले ॥ १०॥ 
हृदि तिष्ठति सूर्याग्निः कपाले चन्द्रमण्डलम् । 
नक्षत्राण्यपराण्याहुर्नेत्रादीनीन्द्रियाण्यपि ॥ ११॥ 
धार्यन्ते वायुभिर्लोकाः यथा प्रवहणादिभिः । 
प्राणादिभिर्दशविधैर्धार्यते वायुभिर्वपुः ॥ १२॥ 
प्राप्येडापिङ्गळे प्राणो मूलात्सूर्यस्वरूपतः । 
नासिकाभ्यां बहिर्गत्वा लीयते द्विषडङ्गुले ॥ १३॥ 
अष्टाङ्गुळेन सोमात्मा नाडीभ्यामन्तराविशत् । 
मलमूत्रमरुच्छुक्राण्यपानो विसृजेद्बहिः ॥ १४॥ 
अग्नीषोममयो भूत्वा सुषुम्नारन्ध्रमाश्रितः । 
आब्रह्मरन्ध्रमुद्गच्छन्नुदानो वर्धते स्वयम् ॥ १५॥ 
व्यापयेद्वपुषि व्यानो भुक्तान्नरसमन्वहम् । 
सन्धुक्षणं समानस्तु कायाग्नेः कुरुते सदा ॥ १६॥ 
नागो हिक्काकरः कूर्मो निमेषोन्मेषकारकः । 
क्षुतं करोति कृकरो देवदत्तो विजृम्भणम् ॥ १७॥ 
स्थौल्यं धनञ्जयः कुर्यान्मृतं चापि न मुञ्चति । 
आकाशो बहिरप्यन्तरवकाशं प्रयच्छति ॥ १८॥ 
चन्द्रार्कौ कालनेतारौ प्राणापानौ शरीरिणाम् । 
साक्षी पुरुष इत्येवं मूर्त्यष्टकमिदं वपुः ॥ १९॥ 
समनस्कमिदं योगी सेवमान उपासनम् । 
अष्टाङ्गयोगयुक्तः सन्नमनस्कं स गच्छति । २०॥ 
मनः प्रसादः सन्तोषो मौनमिन्द्रियनिग्रहः । 
दया दाक्षिण्यमास्तिक्यमार्जवं मार्दवं क्षमा ॥ २१॥ 
भावशुद्धिरहिंसा च ब्रह्मचर्यं स्मृतिर्धृतिः । 
इत्येवमादयोन्ये च मनः साध्या यमाः स्मृताः ॥ २२॥ 
स्नानं शौचं क्रतुः सत्यं जपो होमश्च तर्पणम् । 
तपो दानं तितिक्षा च नमस्कारः प्रदक्षिणम् ॥ २३॥ 
व्रतोपवासाद्याश्चान्ये कायिका नियमाः स्मृताः । 
स्वस्तिकं गोमुखं पद्यं हंसाख्यं ब्राह्ममासनम् ॥ २४॥ 
नृसिंहं गरुडं कूर्मं नागाख्यं वैष्णवासनम् । 
वीरं मयूरं वज्राख्यं सिद्धाख्यं रौद्रमासनम् ॥ २५॥ 
योन्यासनं विदुः शाक्तं शैवं पश्चिमतानकम् । 
निरालम्बनयोगस्य निरालम्बनमासनम् ॥ २६॥ 
निरालम्बतया ध्यानं निरालम्बः सदाशिवः । 
रेचकः पूरकश्चैव कुम्भकः प्राणसंयमः ॥ २७॥ 
इन्द्रियाणां समस्तानां विषयेभ्यो निवारणम् । 
प्रत्याहार इति प्रोक्तं प्रत्याहारार्थवेदिभिः ॥ २८॥ 
आधारे क्वापि मनसः स्थापनं धारणोच्यते । 
ब्रह्मविष्णुशिवादीनां चिन्ता ध्यानं प्रचक्षते ॥ २९॥ 
ध्यानादस्पन्दनं बुद्धेः समाधिरभिधीयते । 
अमनस्कसमाधिस्तु सर्वचिन्ताविवर्जितम् ॥ ३०॥ 
चित्ते निश्चलतां याते प्राणो भवति निश्चलः । 
चित्तस्य निश्चलत्वाय योगं सध्यानमभ्यसेत् ॥ ३१॥ 
आकुञ्चनमपानस्य प्राणस्य च निरोधनम् । 
लम्बिकोपरि जिह्वायाः स्थापनं योगसाधनम् ॥ ३२॥ 
चित्ते निश्चलतां याते प्राणे मध्यपथं गते । 
चिह्नान्येतानि जायन्ते पञ्चभूतजयात्पृथक् ॥ ३३॥ 
मलमूत्रकफाल्पत्वमारोग्यं लघुता तनोः । 
सुगन्धः स्वर्ण[स्वर] वर्णत्वं प्रथमं योगलक्षणम् ॥ ३४॥ 
कण्टकाग्रेष्वसङ्गत्वं जलपङ्केष्वमज्जनम् । 
क्षुत्तृडादिसहिष्णुत्वं द्वितीयं योगलक्षणम् ॥ ३५॥ 
बह्वन्नपानभोक्तृत्वमातपाग्निसहिष्णुता । 
दर्शनं श्रवणं दूरात्तृतीयं योगलक्षणम् ॥ ३६॥ 
मण्डूकप्लवनं भूमौ मर्कटप्लवनं द्रुमे । 
आकाशगमनं चेति चतुर्थं योगलक्षणम् ॥ ३७॥ 
ज्ञानं त्रिकालविषयमैश्वर्यमणिमादिकम् । 
अनन्तशक्तिमत्वं च पञ्चमं योगलक्षणम् ॥ ३८॥ 
प्राणे सुषुम्नां संप्राप्ते नादोन्तः श्रूयतेष्टधा । 
घण्टादुन्दुभिशङ्खाब्धिवीणावेण्वादितालवत् ॥ ३९॥ 
तनूनपात्तटित्तारातारेशतपनोपमम् । 
ब्रह्मनाडीं गते प्राणे बिम्बरूपं प्रकाशते ॥ ४०॥ 
श्वासाश्चरन्ति यावन्तो मनुष्यस्य दिनं प्रति । 
तावन्ति योजनान्यर्कः श्वासेश्वासे प्रधावति ॥ ४१॥ 
एकविंशतिसाहस्रं षट्छतं श्वाससङ्ख्यया । 
सोऽहमित्युच्चरत्यात्मा मन्त्रं प्रत्यहमायुषे ॥ ४२॥ 
सकारं च हकारं च लोपयित्वा प्रयोजयेत् । 
सन्धिं वै पूर्वरूपाख्यं ततोऽसौ प्रणवो भवेत् ॥ ४३॥ 
अकारश्चाप्युकारश्च मकारो बिन्दुनादकौ । 
पञ्चाक्षराण्यमून्याहुः प्रणवस्थानि पण्डिताः ॥ 
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्चापीश्वरश्च सदाशिवः । 
तेष्वक्षरेषु तिष्ठन्ति षट्त्रिंशत्तत्त्वसंयुताः ॥ ४५॥ 
गुरुप्रसादाल्लभते योगमष्टाङ्गलक्षणम् । 
शिवप्रसादाल्लभते योगसिद्धिं च शाश्वतीम् ॥ ४६॥ 
सच्चिदानन्दरूपाय बिन्दुनादान्तरात्मने । 
आदिमध्यान्तशून्याय गुरूणां गुरवे नमः ॥ ४७॥ 
इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके । 
प्रबन्धे मानसोल्लासे नवमोल्लाससङ्ग्रहः ॥ ४८॥

दशमोल्लाससङ्ग्रहः
सर्वात्मत्वमिति स्फुटीकृतमिदं यस्मादमुष्मिंस्तवे 
तेनास्य श्रवणात्तदर्थमननाद्ध्यानाच्च संकीर्तनात् । 
सर्वात्मत्वमहाविभूतिसहितं स्यादीश्वरत्वं स्वतः  
सिद्ध्येत्तत्पुनरष्टधा परिणतं चैश्वर्यमव्याहतम् ॥ १०॥ 
परिच्छिन्नमहम्भावं परित्यज्यानुषङ्गिकम् । 
पूर्णाहम्भावलाभोस्य स्तोत्रस्य फलमुच्यते ॥ १॥ 
पुत्रपौत्रगृहक्षेत्रधनधान्यसमृद्धयः । 
अर्वाचीनाश्च सिध्यन्ति स्वर्गपाताळभूमिषु ॥ २॥ 
पाके प्रवर्तमानस्य शीतादिपरिहारवत् । 
प्रासङ्गिकाश्च सिध्यन्ति स्तोत्रेणानेन सर्वदा ॥ ३॥ 
ऐश्वर्यमीश्वरत्वं हि तस्य नास्ति पृथक्स्थितिः । 
पुरुषे धावमानेऽपि छाया तमनुधावति ॥ ४॥ 
अनन्तशक्तिरैश्वर्यं निष्यन्दाश्चाणिमादयः । 
स्वस्येश्वरत्वे संसिद्धे सिध्यन्ति स्वयमेव हि ॥ ५॥ 
यदीयैश्वर्यविप्रुड्भिर्ब्रह्मविष्णुशिवादयः । 
ऐश्वर्यवन्तो शासन्ते स एवात्मा सदाशिवः ॥ ६॥ 
पुष्पमानयता गन्धो विनेच्छामनुभूयते । 
पूर्णाहम्भावयुक्तेन परिच्छिन्ना विभूतयः ॥ ७॥ 
अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा । 
प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्टसिद्धयः ॥ ८॥ 
अत्यन्तमणुषु प्राणिष्वात्मत्वेन प्रवेशनम् । 
अणिमासंज्ञमैश्वर्यं व्याप्तस्य परमात्मनः ॥ ९॥ 
ब्रह्माण्डादिशिवान्तायाः षट्त्रिंशत्तत्त्वसंहतेः । 
बहिश्च व्याप्यवृत्तित्वमैश्वर्यं महिमाह्वयम् ॥ १०॥ 
महामेरुसमाङ्गस्य समुद्धरणकर्मणि । 
लाघवे तूलतुल्यत्वं लघिमानं विदुर्बुधाः ॥ ११॥ 
परमाणुसमाङ्गस्य समुद्धरणकर्मणि । 
गुरवे मेरुतुल्यत्वं गरिमाणं विदुर्बुधाः ॥ १२॥ 
पातालवासिनः पुंसो ब्रह्मलोकावलोकनम् । 
प्राप्तिर्नाम महैश्वर्यं सुदुष्प्रापमयोगिनाम् ॥ १३॥ 
आकाशगमनादीनामन्यासं सिद्धिसम्पदाम् । 
स्वेच्छामात्रेण संसिद्धिः प्राकाम्यमभिधीयते ॥ १४॥ 
स्वशरीरप्रकाशेन सर्वार्थानां प्रकाशनम् । 
प्राकाश्यमिदमैश्वर्यमिति केचित्प्रचक्षते ॥ १५॥ 
स्वेच्छामात्रेण लोकानां सृष्टिस्थित्यन्तकर्तृता । 
सूर्यादिनां नियोक्तृत्वमीशित्वमभिधीयते ॥ १६॥ 
सलोकपालाः सर्वेऽपि लोकाः स्ववशवर्तिनः । 
तदैश्वर्यं वशित्वाख्यं सुलभं शिवयोगिनाम् ॥ १७॥ 
यस्त्वेवं ब्राह्मणो वेत्ति तस्य देवा वशे स्थिताः । 
किं पुनः क्ष्मापतिव्याघ्रव्याळस्त्रीपुरुषादयः ॥ १८॥ 
सर्वात्मभावसाम्राज्यनिरन्तरितचेतसाम् । 
परिपक्वसमाधीनां किं किं नाम न सिध्यति ॥ १९॥ 
स्तोत्रमेतत्पठेद्धीमान्सर्वात्मत्वं च भावयेत् । 
अर्वाचीने स्पृहां मुक्त्वा फले स्वर्गादिसम्भवे ॥ २०॥ 
स्वर्गादिराज्यं साम्राज्यं मनुते न हि पण्डितः । 
तदेव तस्य साम्राज्यं यत्तु स्वाराज्यमात्मनि ॥ २१॥ 
सर्वात्मभावनावन्तं सेवन्ते सर्वसिद्धयः । 
तस्मादात्मनि साम्राज्यं कुर्यान्नियतमानसः ॥ २२॥ 
यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । 
तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ २३॥ 
प्रकाशात्मिकया शक्त्या प्रकाशानां प्रभाकरः । 
प्रकाशयति यो विश्वं प्रकाशोऽयं प्रकाशताम् ॥ २४॥ 
इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके । 
प्रबन्धे मानसोल्लासे दशम्मोल्लाससङ्ग्रहः ॥ २५॥ 
इति श्रीमच्छङ्करभगवत्पादाचार्यकृत दक्षिणामूर्तिस्तोत्रभावार्थवार्तिकं सुरेश्वराचार्यकृतं समाप्तम् ॥ 
ॐ तत् सत् ॥ 

स्तोत्राणि