व्युत्पत्तिवादः
शाब्दबोधे चैकपदार्थेऽपरपदार्थस्य संसर्गः  संसर्गमर्यादया भासते।

स च क्वचिदभेदः, क्वचिच्च तदतिरिक्त एवाधाराधेय-प्रतियोग्यनुयोगि-विषयविषयिभावादिः।

अभेदान्वयबोधः अभेदश्च प्रातिपदिकार्थे स्वसमानविभक्तिकेन स्वाव्यवहितपूर्ववर्तिना च पदेनोपस्थापितस्यैव संसर्गमर्यादया भासते। यथा "नीलो घटः" "नीलघटमानय" इत्यादौ घटादौ नीलादेः। न तु विरुद्धविभक्तिमत्पदार्थस्य। "नीलस्य घटः" इत्यादौ नीलघटाभेदान्वयबोधस्य सर्वानुभवविरुद्धत्वात्। स्वसमानविभक्तिकत्वञ्च स्वप्रकृतिकविभक्तिसजातीयविभक्तिकत्वम्। साजात्यञ्च विभक्तिविभाजकप्रथमात्वादिना, न तु समानानुपूर्वीकत्वेन । "वेदाः प्रमाणम्" "शतं ब्राह्मणाः" इत्यादावन्वयबोधानुपपत्तेः। ननु "विंशत्याद्याः सदैकत्वे" इत्यनुशासनात् "शतं ब्राह्मणाः" इत्यादेः साधुत्वेऽपि "वेदाः प्रमाणम्" इत्यादयः कथं प्रयोगाः। विशेष्यविशेषणवाचकपदयोरसति विशेषानुशासने समानवचनकत्वनियमात्। अन्यथा "घटा नीलः" इत्यादेरपि साधुताप्रसङ्गात्। समानलिङ्गकस्थले तथानियमोपगमेन "वेदाः प्रमाणम्" इत्यादेः साधुत्वोपपादनेऽपि "इति हेतुस्तदुद्भवे" इति कारिकाया "इति त्रयः समुदिता हेतुः" इति काव्यप्रकाशव्याख्याया असंगतिर्दुर्वारैव। एवमसमानलिङ्गकस्थले विशेष्यवाचकपदासमानवचनस्यापि विशेषणपदस्य साधुत्वे तादृशस्थले औत्सर्गिकमेकवचनमेव सर्वत्र विशेषणपदानन्तरं प्रयोक्तुमुचितमिति "प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि" "पितरो देवताः" इत्यादेरनुपपत्तिः। मैवम्। यत्र विशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्तितात्पर्यविषयसंख्याविरुद्धसंख्याया अविवक्षितत्त्वं तत्र विशेष्यविशेषण पदयोः समानवचनकत्व नियमः। अत एव "पुरूरवोमाद्रवसौ विश्वेदेवाः" इत्यादौ द्वित्वविशिष्टयोः पुरूरवोमाद्रवःप्रभृत्योर्विशेषणतया विवक्षितत्वात् तद्वाचकस्य पदस्य द्विवचनन्तता। "वेदाः प्रमाणम्" इत्यत्र च विशेषणपदोत्तरविभक्त्या बहुत्वविरुद्धमेकत्वं विवक्षितम्। तच्च प्रकृत्यर्थतावच्छेदके प्रमितिकरणत्वेऽन्वेति। शाब्दप्रमाकरणत्वञ्च शब्दत्वावच्छिन्नं यावच्छब्दनिष्ठमेकमेवेति नायोग्यता। न च "पदार्थः पदार्थेनान्वेति" इति व्युत्पत्तिविरोधः। "सम्पन्नो व्रीहिः" इत्यनेकव्रीहितात्पर्यके ऽप्येकवचनदर्शनेन तादृशव्युत्पत्तिसंकोचस्यावश्यकत्वात्। यदि च स्वाश्रयप्रकृत्यर्थतावच्छेदकवत्त्वसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थ एवैकत्वान्वयः, व्रीहित्वजातेः स्वरूपत एव व्रीह्यादिपदशक्यतावच्छेदकतयाऽन्वयितावच्छेदकरूपेणानुपस्थितेस्तत्र पदार्थान्तरस्यान्वयानुपपत्तेरिति मन्यते तदा प्रकृतेऽपीदृश्येव गतिः। यत्तु "सम्पन्नो व्रीहिः" इत्यादावेकवचनोपस्थितानि नानैकत्वानि प्रत्येकं नानाव्रीहिष्वन्वीयन्ते इत्युक्त्यैव सामञ्जस्ये जातावेकत्वभानोपगमो निरर्थक इति। तदसत्। यतः स्वसजातीयनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकैकत्वरूपं सजातीयद्वितीयरहितत्वमेकवचनार्थः। न त्वेकत्वमात्रम्। तस्य वस्तुमात्रसाधारण्येनार्थत एव लाभादनुपयोगाच्च। अत एव "पशुना यजेत" इत्यादौ पशुनिष्ठतादृशैकत्वस्य विवक्षितत्वादनेकपशुकरणकयागान्नादृष्टसिद्धिः। साजात्यं च स्वसमभिव्याहृतपदार्थसंसर्गित्वविशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकवत्त्व रूपेण। अतः "अत्र घटोऽस्ति" इत्यादौ घटनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकैकत्वाप्रसिद्धावपि न क्षतिः। 
एतद्देशविद्यमानघटनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकैकत्वस्यैव तत्र बोधादिति। तस्य च प्रसिद्धत्वात्। एतद्देशे बहुघटसत्त्वदशायां तादृशप्रयोगस्तु जात्येकत्वादेव समर्थनीयः। यत्तु एकत्वाविवक्षायामपि भावाख्यातस्थले एकवचनस्य साधुत्वदर्शनात्संख्याया अविवक्षणेऽपि "सम्पन्नो व्रीहिः" इत्यादावेकवचनोपत्तेरलं जात्येकत्वपरतया तत्र समर्थनेनेति। तदप्यकिञ्चित्करम्। भावाख्यातस्थले गत्यन्तरविरहेण विभक्तेर्निरर्थकत्वोपगमात्। अत्र च सार्थकत्वोपगमसम्भवे तत्परित्यागस्यानुचितत्वात्। सति तात्पर्ये तद्वोधस्यानुभविकत्वाच्चेति। एवं "त्रयः समुदिता हेतुः" इत्यत्र हेतुपदं कार्योत्पादप्रयोजकतावच्छेदकसमुदायत्वावच्छिन्नपरम्, तादृशसमुदायत्वान्वितमेकत्वमेकवचनार्थः। अत एव शक्त्यादीनां त्रयाणां तृणारणिमणिन्यायेन हेतुत्वशङ्कानिरासः। तथा सत्येषाम् एकैकसमवधानदशायामपि कार्योत्पत्तेरावश्यकतया तत्त्रितयपर्याप्तसमुदायत्वस्य कार्योत्पत्तिप्रयोजकतानवच्छेदकतया तेषां त्रयाणां तथाविधैकसमुदायत्वाश्रयत्वानुपपत्तेः। एवं "व्यक्त्याकृतिजातयः पदार्थः" इत्यत्र त्रितयनिष्ठस्य पदशक्तिरूपपदार्थत्वस्यैकत्वं विवक्षितमिति तत्र विशेष्यपदस्य बहुवचनान्तत्वेऽपि विशेषणपदस्यैकवचनान्तत्वोपपत्तिः। "प्रत्यक्षानुमान" इत्यादिसूत्रे प्रमाकरणत्वरूपप्रकृत्यर्थतावच्छेदकस्य प्रत्यक्षानुमानादिनिष्ठस्यैकताया बाधितत्वेन अविवक्षितत्वात् प्रमाणपदस्य बहुवचनान्ततेति। एवं "पितरो देवताः" इत्यत्रापि पितृपितामहादीनां सहितानामेकरूपेण देवतात्वविरहेण पितृत्वपितामहत्वादिना पृथगेव त्यागोद्देश्यत्वरूपदेवतात्वम् । उद्देश्यतावच्छेदक भेदेनैवोद्देश्यताभेदात्। तत्रैकत्वस्याविवक्षया देवतापदस्य बहुवचनान्ततेति दिक्। स्वप्रकृतिकत्वञ्च स्वाव्यवहितोत्तरत्वेन प्रतिसन्धीयमानत्वम्। तेन दधि सुन्दरम् इत्यादौ विशेष्यपदानन्तरं विभक्तेरसत्त्वेऽपि न क्षतिः। तत्र विभक्तेरनुसन्धानं विना शाब्दबोधानुगमात्। एवं तादृशविभक्तिसजातीयविभक्तिकत्वमपि तथाविधविभक्त्यव्यवहितपूर्ववर्तितया प्रतिसन्धीयमानत्वम्। तेन "इदं दधि" इत्यादौ विशेषणपदानन्तरं विभक्तेरसत्त्वेऽपि न क्षतिः।
अथ "नीलस्य घटः" इत्यादावपि पदार्थोपस्थित्यादिकारणसमवधानसम्भवात्कथं न नीलघटाद्योरभेदान्वयबोधः। सामग्र्या कार्यजनने उक्तनियमभङ्गप्रसङ्गरूपबाधकस्याकिञ्चित्करत्वादिति चेत्।
न । तथाविधान्वयबोधौपयिकाकाङ्क्षाविरहात्।
तथाहि तादृशान्वयबोधे प्रथमाविभक्त्यन्तघटादिपदसमभिव्याहृत- प्रथमान्तनीलादिपदत्वमेव  असमस्त
नीलघटपदाद्याकाङ्क्षा। 
समास स्थले च घटपदाव्यवहितपूर्ववर्तिनीलादिपदत्वं नीलादिपदाव्यवहितोत्तरवर्तिघटादिपदत्वं वाऽऽकाङ्क्षा।
उक्तस्थले च तादृश्या एकस्या अप्याकाङ्क्षाया विरहान्नापत्तिः। कार्यतावच्छेदककोटावव्यवहितोत्तरत्वनिवेशान्न उक्ताकाङ्क्षाज्ञानयोः परस्परजन्य बोधे व्यभिचारः। 
यत्तु समासव्याससाधारणं विशेषणपदस्य विशेषष्यवाचकपदाप्रकृतिकविभक्त्यप्रकृतित्वरूपं
विरुद्धविभक्तिराहित्यमेव तादृशान्वयबोधौपयिकाकाङ्क्षा। विशेष्यवाचकपदनिष्ठं   
विशेषणवाचकपदाप्रकृतिकविभक्त्यप्रकृतित्वं च न तथा, "नीलघटमानय" इत्यादावसम्भवादिति। 
तदसत्। विशेष्यवाचकपदाप्रकृतिकत्वस्य तादृशपदानुत्तरत्वस्य तदुत्तरत्वेनाप्रतिसन्धीयमानत्वरूपस्य वा "नीलो  घटः" इत्यादौ नीलादिपदसमभिव्याहृतविभक्तौ घटपदसमभिव्याहृतविभक्तिभिन्नतया  सत्त्वात्। अथ विशेष्यवाचकपदो त्तरावृत्तिविभक्तिविभाजकधर्मवद्विभक्तिराहित्यस्य विवक्षणान्न दोष इति चेत् 
तर्हि विभक्तित्वादिकमजानतः पुरुषस्य तादृशधर्मज्ञानासम्भवात् शाब्दबोधानुपपत्तिः।
"नीलो घटः" इत्यादावपि सुपदस्य अम्पदत्वादिभ्रमदशायां तादृशबोधस्यानुदयात्, "नीलस्य घटः"
इत्यादावपि षष्ठ्यादेः  सुपदत्वादिभ्रमदशायां शाब्दबोधोत्पत्त्या स्वरूपतो विरुद्धविभक्तिराहित्यस्याप्रयोजकत्वात्। अथ "नीलो घटः" "नीलघटः" इत्यादिद्विविधबोधसाधारणं स्वोत्तरसु पदभिन्नपदानुत्तरत्वविशिष्ट स्वोत्तरत्वादिरूपस्वाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन नीलादिपदवत्स्वन्त घटादिपदत्वमेव तथास्त्विति चेन्न। 
"नीलघटरूपम्" इत्यादिवाक्यसाधारण्यानुरोधेनान्यादृश्या अप्याकाङ्क्षायाः  समासस्थले उपगन्तव्यतया उपदर्शितसमासव्याससाधारणानुगताकाङ्क्षानुसरणस्याप्रयोजकत्वादिति।
अथ "नीलं घटमानय" इत्यादौ  नीलादिपदोत्तरविभक्त्यर्थकर्मत्वादेः
कुत्रान्वय इति चेत्,
न कुत्रापि। विभक्तिपदं साधुत्वार्थमेव  प्रयुज्यते।  
अभेद एव वा विशेषणविभक्तेरर्थः।
अभेदस्य संसर्गमर्यादया भानन्तु समासस्थल एव। तत्र लुप्तविभक्त्यनुसन्धानं विनापि शाब्दबुद्धेरानुभविकत्वादित्यपि वदन्ति।
	 अथैतन्मते अभेदो यदि भेदत्वावच्छिन्नाभावः, तदाऽप्रसिद्धिः। 
	यदि च भेदप्रतियोगिकोऽभावस्तदा "नीलं जलम्" इत्यादिवाक्यस्यापि प्रामाण्यापत्तिः। जले द्वित्वादिना नीलभेदाद्यभावस्य सत्त्वात्।
	नीलभेदत्वावच्छिन्नाभावस्य विभक्त्यर्थत्वे नीलादिपदार्थानन्वयप्रसङ्गः। 
	न च भेदप्रतियोगिकाभाव एव विभक्त्यर्थः, नीलपदसमभिव्याहारात् नीलभेदत्वावच्छिन्नाभावः  प्रतीयत इति वाच्यम्। 
	पदार्थद्वयससर्गभानस्यैवाकाङ्क्षानियम्यत्वान्नीलभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता न्तर्भावेण वृत्तिं विना भेदरूपपदार्थतावच्छेदकस्याभावे तादृशसम्बन्धेन भानासम्भवात्। 
	 मैवम्। भेदोऽभावश्च विशेषणविभक्तेरर्थः। विशिष्टलाभस्त्वाकाङ्क्षादिवशात्। 
	एतेन भेदे नीलादिपदार्थान्वये एकदेशान्वयप्रसङ्ग इति निरस्तम्। 
	 न च विशेषणविभक्तेरभेदार्थकत्वे "नीलं घटः" इत्यादावप्यभेदान्वयबोधापत्तिः। 
"धान्येन धनवान्" इत्यादौ तृतीययाऽभेदबोधनात् अभेदप्रकारकबोधे विरुद्धविभक्तिराहित्यस्यानपेक्षणादिति वाच्यम्। 
	 द्वितीयादिनाऽभेदबोधने द्वितीयाद्यन्तविशेष्यवाचकपदसमभिव्याहारस्य प्रयोजकत्वमित्युपगमात्। 
	 अथ "प्रमेयो घटः" इत्यादौ प्रमेयत्वावच्छिन्नभेदाप्रसिद्ध्या, लघुधर्मसमनियतगुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन "कम्बुग्रीवादिमान् घटः" इत्यादावपि कम्बुग्रीवादिमत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाप्रसिद्ध्या विशेषणविभक्तेरभेदार्थकत्वासम्भवः।
	एवं नीलपटादि परनीलादिपदघटितस्य "नीलो घटः" इत्यादिवाक्यस्यापि प्रामाण्यापत्तिः। नीलत्वादिना पटादेर्भेदाभावस्य  नीलघटा दौ सत्त्वात्। 
	एतेन "विशेषणतावच्छेदकीभूतनीलत्वप्रमेयत्वादिकमेव विशेषणविभक्त्यर्थः। नीलत्वादेर्नीलत्वावच्छिन्नभेदाभावरूपतया अभेदार्थकत्वप्रवादोपपत्तिः" इत्यपि निरस्तम्। 
	नीलत्वादौ नीलत्वादिमतः स्ववृत्तित्वसंबन्धेनान्वये आकाङ्क्षाविरहाच्च। यथा हि तद्विशिष्टेऽधिकरणे तदधिकरणतया  तदन्वयोऽनुभवविरुद्धः, तथा तद्धर्मे आश्रयतया  तद्धर्मवदन्वयोऽपि। अत एव "कर्म गच्छति"  इति वाक्यस्य निराकाङ्क्षता। 
	 न चैवं संसर्गतामतेऽप्यनिस्तारः। "नीलो घटः" इत्यादौ स्ववृत्तिनीलत्वादेः संसर्गतास्वीकारे उक्तस्थले प्रामाण्यापत्तेर्दुर्वारत्वादिति वाच्यम्। 
	 स्ववृत्तिनीलत्वादेः स्वस्मिन्नेव सम्बन्धतोपगमेन पटादिवृत्तिनीलत्वादेर्घटादौ पटादिसंबन्धताविरहेण तादृशातिप्रसङ्गाभावात्। 
	वस्तुतस्तु  तत्तद्‌व्यक्तित्वावच्छिन्नभेदाभाव एव नीलत्वादिप्रकारेण भासमानानां तत्तद्‌व्यक्तीनां स्वस्मिन् सम्बन्धतया भासते इति न काप्यनुपपत्तिः। सम्बन्धता च तस्य भेदप्रतियोगिताकाभावत्वेन, तत्तद्‌व्यक्तिभेदप्रतियोगिताकाभावत्वेन वेत्यन्यदेतत्। 
	 न चैवं विशेषणविभक्तेरभेदार्थकत्वमतेऽपि तत्तद्‌व्यक्तित्वावच्छिन्नाभेद एव विभक्त्यर्थो वक्तव्य इति वाच्यम्। 
	 तथा सति अपूर्वव्यक्तिनिष्ठतद्‌व्यक्तित्वस्य कथञ्चिदपि भानासम्भवेन तदवच्छिन्नभेदाभावे शक्तिग्रहासम्भवेन अपूर्वव्यक्तीनामभेदान्वयबोधानुपपत्तेः। 
	संसर्गज्ञानस्य विशिष्टबुद्धावहेतुत्वेन अनुपस्थितस्यापि संसर्गस्य  भानसंभवेन संसर्गतामते अनुपपत्त्यभावात्। 
	 न च विभक्त्यर्थेऽपि भेदे तत्तद्‌व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंबन्धेन  नीलत्वादिना तत्तद्‌व्यक्तीनामन्वयः। तादृशभेदानामपि तत्तद्‌व्यक्तिभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंबन्धेनाभावेऽन्वय उपेयते, तावतैव तत्तद्‌व्यक्तित्वावच्छिन्नाभेदलाभ इति न किंचिदनुपपन्नमिति वाच्यम्। 
	 विशेषणतावच्छेदकावच्छिन्नाया एव प्रतियोगिताया अभावे प्रतियोगिनः  संबन्धतया भानात्। अन्यथा विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धित्वानुपपत्तेः। "प्रतियोगिविशेषिताभावज्ञानं च विशिष्टवैशिष्ट्यबोधमर्यादां नातिशेते" इति दर्शनात् , केवलं "विशेष्ये विशेषणम्" इति रीत्या न कश्चिदभ्युपैति इति चेत् 
	 सत्यम्। अभेदस्तादात्म्यम्। तच्च स्ववृत्त्यसाधारणो धर्मः। असाधारण्यञ्च एकमात्रवृत्तित्वम्। तच्च स्वसामानाधिरण्य-स्वप्रतियोगिवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन भेदविशिष्टं यत्तदन्यत्वम्, इत्येकमात्रवृत्तिधर्म एव विशेषणविभक्तेरर्थः। वृत्तिश्च तत्र प्रकृत्यर्थस्य संसर्गमर्यादया भासते। तादृशधर्मस्तत्तद्‌व्यक्तित्वादिरूप एव। अपूर्वव्यक्तिनिष्ठतादृशधर्मस्य विशिष्य ज्ञातुमशक्यत्वेऽप्येकमात्रवृत्तिधर्मत्वादिना सामान्य प्रत्यासत्तितः सुग्रहत्वमेव। 	
	 अभेदस्य संसर्गतामतेऽप्येतादृशानुगताभेदस्यैव तथात्वमुचितम्। तत्तद्‌व्यक्तित्वावच्छिन्नभेदाभावकूटस्य विशिष्य तथात्वे "घटो न नीलः" इति वाक्यजन्यबोधे "प्रतियोग्यभावान्वयौ च तुल्ययोगक्षेमौ" इति न्यायेन तादृशाननुगतसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाननुगताभावा एव भासेरन्। न तु नीलादिमदेको ऽभावः। तथा सति यत्किंचित्तादृशाभावतात्पर्येण प्रयुक्तस्य नीलेऽपि "न नीलः" इत्यादिवाक्यस्य प्रामाण्यं स्यात्। 
इदन्तु बोध्यम्। विशेषणविभक्तेरभेदार्थकत्वे "घटो न नीलः" इत्यादौ नञा नीलाद्यभेदाभाव एव प्रत्याययिष्यते, न तु नीलादिभेदः। यादृशसमभिव्याहारस्थले येन सम्बन्धेन यत्र धर्मिणि येन रूपेण यद्वत्वं नञसत्त्वे प्रतीयते, तादृशस्थले नञा तद्धर्मिणि तादृशसम्बन्धावच्छिन्नतादृशधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक-तदभावबोधस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात्। "प्रतियोग्यभावान्वयौ च" इत्यादेरप्ययमेवार्थः। एवञ्च नञो भेदबोधकत्वं न कुत्रापि सम्भवति। "अनीलं घटमानय" इत्यादौ घटपदसामानाधिकरण्यानुरोधेन अनीलपदस्य नीलभिन्नपरतया नञो भेदवत्येव लक्षणाया उपगन्तव्यत्वात्।
इदन्त्वत्रावधेयम्। अभेदस्य प्रकारतामतेपि घटो न नील इत्यादिवाक्यस्य नीलाभेदाभावबोधकत्वेपि तृतीयाभावस्य प्रतियोगिस्वरूपतया नञो भेदबोधकत्वं नानुपपन्नम्, परन्तु भेदत्वप्रकारेण भेदबोधो भवति न वेत्यन्यदेतत्।
	 इदन्तु तत्त्वम्। असमस्त"नीलो घटः" इत्यादिस्थलेऽभेदस्य संसर्गतोपगमेऽपि गौरवविरहात्, तत्र विशेषणविभक्तेः वृत्तिकल्पनमनुचितम्। 
	 न च यत्राभेदे विशेषणविभक्तेः शक्तिभ्रमः, स्वारसिकलक्षणाग्रहो वा, तत्र सर्वमते एवाभेदप्रकारकबोधस्य "नीलघटः" इत्यादिवाक्यादुत्पत्या तादृशसमभिव्याहारज्ञानस्य द्विविधबोधे हेतुताद्वयं कल्पनीयम् अभेदस्य संसर्गवादिनेति गौरवम्। एवं तादृशसमभिव्याहारज्ञानघटितसामग्र्या भिन्नविषय योग्यताज्ञानघटितत्वेन द्वैविध्यमिति भिन्नविषयकप्रत्यक्षादिकं प्रति तादृशशाब्दसामग्रीप्रतिबन्धकताया अप्याधिक्यमिति वाच्यम्। 
	 अभेदस्य संसर्गतावादिनोक्तस्थलेऽपि तत्संसर्गकबोधस्यैवोपगमादिति दिक्।
"स्तोकं पचति" "मृदु पचति" इत्यादौ विरुद्धविभक्त्यवरुद्धपदोपस्थापितस्यापि स्तोकमृद्वादेः धात्वर्थपाकादावभेदान्वयोऽपि व्युत्पत्तिसिद्धः। तदनुरोधेन च द्वितीयान्तपदधातुपदयोः समभिव्याहारस्याप्यभेदान्वयबोधौपयिकाकाङ्क्षात्वमुपगम्यते। क्रियाविशेषणस्थले च न द्वितीयातिरिक्तविभक्तिरुत्पद्यते। "क्रियाविशेषणानां क्लीबत्वं कर्मता च"  इत्यनुशासनेन तत्र कर्मत्वातिदेशात्। 
	 न चैवं "स्तोकः पाकः" इत्यादावपि द्वितीयाप्रसङ्गः, तत्रापि स्तोकादेः क्रियायामेव विशेषणत्वात्, भावकृतां प्रयोगसाधुत्वमात्रार्थकतया धातुनैव तत्र पाकादिप्रतिपादनादिति वाच्यम्। 
	 क्रियापदस्य तत्र सार्थकप्रत्ययान्तधातूपस्थाप्यार्थपरत्वात्। "स्तोकं स्थीयते" इत्यादौ आख्यातस्यापि  वर्तमानत्वार्थकतया सार्थकत्वात्। 
	न च वर्तमानत्वाद्यविवक्षायां द्वितीयानुपपत्तिरिति वाच्यम्। 
	वर्तमानत्वादिविवक्षास्थले इव अर्थबोधप्रयोजकाकाङ्क्षाशालित्वेनैव तदविवक्षास्थलेऽपि तदविवक्षास्थलेऽपि भावाख्यातस्यार्थवत्त्वात्।

केचित्तु धातोरिव घञन्तस्यापि पाकादौ शक्तिरुपेयते। अन्यथा सुब्विभक्त्यर्थसंख्याकर्मत्वादीनां तत्र पाकादावन्वयानुपपत्तेः। "प्रकृत्यर्थान्वितस्वार्थबोधकत्वं प्रत्ययानाम्" इति व्युत्पत्तेः, धातूनां च सुब्विभक्त्यप्रकृतित्वात्। प्रकृत्येकदेशार्थेऽपि प्रत्ययार्थान्वयोपगमे "पचन्तं पश्यति" इत्यादितः "पचमानं पश्यति" इत्यादितश्च पाकादौ द्वितीयाद्यर्थकर्मत्वाद्यन्वयबोधप्रसङ्गात्। 
	 एकत्र विशेषणत्वेनोपस्थितस्यान्यत्र विशेषणत्वेनान्वयस्याव्युत्पन्नतया तत्र प्रत्ययार्थविशेषणपाकादेर्न  कर्मत्वे विशेषणतयान्वय इति चेत् 
	 तथापि पाकादिविशेषणतया सुबर्थसङ्ख्याया अन्वयसम्भवात्, यत्र पाककर्त्रादेर्द्वित्वादिकं बाधितं पाकादेश्च तदबाधितं, तत्र "पचन्तौ पश्यति" "पचमानौ पश्यति" इत्यादिप्रयोगप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात्।
	धातूपस्थाप्यार्थे सुबर्थान्वयबोधं प्रति तत्तद्धातूत्तरप्रत्ययधर्मिककिञ्चिदर्थपरत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकतामभ्युपगम्यैतादृशातिप्रसङ्गवारणे च गौरवात्। 
	एवं "शोभनं पचनम्‌" इत्यादौ धातुमात्रेण पाकाद्युपस्थितौ च तत्र शोभनाद्यभेदान्वयबोधानुपपत्तिः, विशेषणविभक्तिसजातीयविभक्तिप्रकृत्यनुपस्थाप्यत्वात्। 
	प्रकृत्येकदेशसाधारणतादृशविभक्तिप्रकृतित्वस्य प्रयोजकत्वे तत्र ल्युडादेरधिकरणपरत्वेऽपि तथाविधान्वयबोधापत्तेः। 
	कस्यचित्प्रतिबन्धकतां कल्पयित्वा तद्वारणे च गौरवात्। 
	 न चैवम् उपकुम्भ-अर्धपिप्पल्यादिरूपपूर्वपदार्थप्रधानसमासपदात् कुम्भसमीप-पिप्पल्यर्धादौ विभक्त्यर्थान्वयस्य प्रातिपदिकान्तरार्थाभेदान्वयस्य चानुपपत्तिः। पूर्वपदस्य समासोत्तरविभक्त्यप्रकृतित्वादिति वाच्यम्।
	 तदनुरोधेनैव तत्र कुम्भ-पिप्पल्यादिपदानामेव कुम्भसमीप-पिप्पल्यर्धादौ लक्षणायाः, पूर्वपदस्य तात्पर्यग्रहमात्रोपयोगितायाश्च स्वीकारात्। 
	वस्तुतस्तु तत्रोत्तरपदार्थविशेषितपूर्वपदार्थसमीप-अर्धादौ प्रत्ययार्थान्वयबोधे तादृशसमस्तपदप्रत्ययपदयोरव्यवहितपूर्वापरीभावोऽप्याकाङ्क्षा। एवं तत्र प्रातिपदिकान्तरार्थाभेदान्वयबोधे समानविभक्तिकयोस्तादृशसमस्तपद-पदान्तरयोश्च समभिव्याहारोऽप्याकाङ्क्षा। तथा सत्यतिप्रसङ्गविरहात्। 
	धात्वर्थपाकादौ प्रत्ययार्थान्वयबोधे प्रातिपदिकान्तरार्थाभेदान्वयबोधे च 
ल्युड्घञाद्यन्तसमुदायप्रत्यययोरानुपूर्वीरूपाव्यवहितपूर्वापरीभावस्य समानविभक्तिकयोस्तादृशसमस्त पद-पदान्तरयोः समभिव्याहारस्य चाकाङ्क्षात्वोपगमे दर्शिताधिकरणार्थकल्युट्प्रत्ययस्थलीयातिप्रसङ्गस्य दुरुद्धरतया न तत्सम्भवः। 
	 अथ घञन्तसमुदायस्य पाकाद्यर्थकत्वे घञन्तसमुदायस्य संयोगविभागत्वादिविशिष्टा वाचकत्वं व्युत्पाद्य, संयोगविभागादिपदानां नैमित्तकसंज्ञात्वनिराकरणं दीधितिकृतां विरुद्धमिति चेत् 
	 का क्षतिः। न हि कस्यचिद्ग्रन्थकृतो विपरीतलेखनं युक्तिबलाद्वस्तुसिद्धौ बाधकम्। 
	एवं च यत्र धातुमात्रस्यैव पाकादौ तात्पर्यं, तत्र तद्विशेषणवाचक पदाद् द्वितीयैव। यत्र तु कृदन्तसमुदायस्य पाकादौ तात्पर्यं तत्र तादृशपदं तथाविधकृदन्तसमुदायसमानविभक्तिकमेव। तदुक्तं कातन्त्रपरिशिष्टकृता "कथं स्तोकः पाकः? कृदन्तविशेषणत्वात्"। 
	धात्वर्थैकाधिकरण्ये तु "स्तोकमोदनस्य पाकः" इति स्यादेव इति वदन्ति।। (केचिन्मतसमाप्तिः)
	तदर्थकपदोत्तरविभक्त्या संख्याबोधने अभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताभिन्नतदर्थ- विषयताशालिशाब्दबोधसामग्र्यपेक्षिता। तादृशश्च बोधस्तदर्थविशेष्यकः, तदर्थनिरूपितभेदान्वयविषयकश्च। 
	"नीलौ घटौ" इत्यादौ च विशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्त्यैव द्वित्वादिकं प्रत्याय्यते। 
	एवञ्च क्रियाविशेषणवाचकपदोत्तरविभक्त्या अबाधितयोरपि द्वित्वबहुत्वयोः प्रत्यायनासम्भवात्तादृशपदोत्तरमौत्सर्गिकमेकवचनमेव भावाख्यातस्थलवदित्यवधेयम्। 
दान्वये नियमः 
"घटो घटः" इत्यत्र अभेदान्वयबोधविचारः
	अभेदान्वयबोधश्च विरूपोपस्थितयोरेवेति व्युत्पत्तिः। "घटो घटः" "दण्डवान् दण्डवान्" "पाकं पचति" इत्यादौ घटत्व-दण्डवत्त्व-पाकत्वाद्यवच्छिन्ने तत्तद्रूपावच्छिन्नस्य तथाविधान्वयबोधानुदयात्। 
	 अथ तत्प्रयोजकसमानविभक्तिकत्वादेः सत्त्वात्कथं न तादृशान्वयबोधः। 
	 अत्राहुः। यादृशं फलं क्वचित्प्रसिध्यति तादृशस्यैवापत्तिः सम्भवति, क्लृप्तसामग्रीबलात्। यादृशं च फलं सर्वथैवाप्रसिद्धं तादृशस्य चापादकाप्रसिद्धेरापत्तिरशक्यैवेति  घटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकाभेदसंसर्गकघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारकशाब्दबोधस्य क्वचिदप्यनुदयात्कथं  तदापत्तिः।
	 अथ "घटो नीलघटः" "दण्डवान् रक्त दण्डवान्" इत्यादौ तादृशशाब्दबोधस्य
प्रसिद्धिः, विधेयकोटावधिकावगाहिनः शाब्दबोधस्य नवीनैः स्वीकारादिति  चेत् 
	 तर्हि घटाद्यंशे विशेषणतावच्छेदकविधया नीलादिभाननियामकनीलाद्युपस्थितितात्पर्यज्ञानविशेषादि घटितैव सामग्री घटत्वावच्छिन्नविशेष्यकनीलघटत्वाद्यवच्छिन्नाभेदान्वयबोधप्रयोजिका। तदभावादेव "घटो घटः" इत्यादिषु न तादृशशाब्दबोधापत्तिरिति केचित् । 
	 अथ  द्रव्यत्वादौ धर्मितावच्छेदतासंसर्गेण  प्रसिद्धस्य शुद्धघटत्वावच्छिन्नप्रकारकाभेदान्वयबोधस्य घटत्वादावापत्तिसंभवः । 
	 न च तत्रापादकाभावः। 
	 तात्पर्यज्ञानविशेषादिघटिताया धर्मितावच्छेदकतया द्रव्यत्वादौ तदुत्पादनियामकसामग्र्या एवापादकत्वात्। 
	 न च धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन द्रव्यत्वादौ तादृशान्वयबोधोत्पत्तिप्रयोजिका द्रव्यपदजन्यद्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नविषयकोपस्थिति-तदवच्छिन्नविशेष्यकयोग्यताज्ञानादिघटितसामग्र्येव। धर्मितावच्छेदकतायास्तत्कार्यतावच्छेदकसंबन्धता विरहेऽपि द्रव्यत्वादिनिष्ठायास्तत्कार्यतावच्छेदकधर्मघटकत्वात्।  तादृशसामग्रयाश्चात्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकघटत्वाद्यवच्छिन्नाभेदबुद्धित्वरूप- स्वीय कार्यतावच्छेदकावच्छिन्नोत्पत्तेरेव व्याप्यतया घटत्वादौ धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन घटत्वावच्छिन्नाभेदबोधापादकत्वं न सम्भवतीति वाच्यम्।
	 योग्यताज्ञानस्य धर्मितावच्छेदकं निवेश्य तद्भेदेनानन्तकारणताकल्पनमपेक्ष्य लाघवाद्धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धौ तादृशसम्बन्धेन तस्य धर्मितावच्छेदकमविवेश्य हेतुताकल्पनस्यैव  युक्तत्वात्, घटत्वादिधर्मितावच्छेदककघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारकयोग्यताज्ञानबलादेव घटत्वादौ धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन तदापत्तेः।
	 न च योग्यताज्ञानस्य धर्मितावच्छेदकनिष्ठप्रत्यासत्त्या हेतुत्वोपगमे द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नस्य पदादनुपस्थितत्वेऽपि द्रव्यत्वादौ तादृशप्रत्यासत्त्या प्रत्यासन्नयोग्यताज्ञानात्तत्र तादृशप्रत्यासत्त्या शाब्दबोधापत्तिः । आत्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या हेतुभूतां द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नोपस्थितिमन्तरेणापि तादृशप्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नोपस्थित्यादिदशायां प्रमेयत्वादौ धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन योग्यताज्ञानस्य फलजनकत्वात्, तादृशद्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नोपस्थितिविरहस्याकिञ्चित्करत्वादिति वाच्यम्। 
	 समानप्रकारताप्रत्यासत्त्या पदार्थोपस्थितेः शाब्दबोधे हेतुत्वोगमात्। येन सम्बन्धेन यद्धर्मावच्छिन्नकार्यं प्रति येन सम्बन्धेन यद्धर्मावच्छिन्नकार्यस्य व्यापकता, तेन सम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नकार्योत्पादकसामग्र्या अपि तेन सम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नकार्योत्पत्ता वपेक्षिततया प्रकारतासम्बन्धेन द्रव्यत्वादौ द्रव्यपदजन्यपदार्थोपस्थित्यसत्त्वे तत्र धर्मितावच्छेदतासम्बन्धेन शाब्दबोधापत्तेरयोगात्। 
	 न च यत्र प्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकवृत्तिज्ञानजन्यप्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नविषयकोप- स्थितावेव उद्बोधकान्तरात् द्रव्यत्वाद्यवच्छिस्य भानं, तत्र द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नविषयकशाब्दापत्तिवारणाय 
तद्धर्मावच्छिन्नकशाब्दबोधं प्रति तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकवृत्तिज्ञानजन्यतद्धर्मप्रकारकपदार्थोपस्थितेर्हेतुता वाच्या। तथा च प्रकारविशेष निवेशस्यावश्यकत्वे  विषयनिष्ठप्रत्यासत्त्या हेतुत्वकल्पनमयुक्तम्। तथा सति पुरुषभेदेन कार्यकारणभावबाहुल्यप्रसङ्ग इति वाच्यम्। 
	 स्वजनकज्ञानीयवृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकताविशिष्टप्रकारतासम्बन्धेन उपस्थितेर्हेतुतां स्वीकृत्य तादृशापत्तेर्वारणात्। 
	 न च पदार्थेऽपि प्रकारतासंबन्धेन शाब्दबोधोत्पत्त्या  तत्र तादृशप्रकारतासम्बन्धेन पदार्थोपस्थितेरभावात्प्रकारनिष्ठप्रत्यासत्त्या पदार्थोपस्थितेर्हेतुता व्यभिचारेण कल्पयितुमशक्येति वाच्यम्।
	 परामर्शकारणताविचारदर्शितदिशा व्यभिचारस्य वारणीयत्वात् इति चेत् 
	 तर्हि तद्धर्मावच्छिन्नाभेदसंसर्गावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धित्वच्छिन्नं प्रति तद्धर्मभेदस्यापि हेतुतायाः स्वीकरणीयतया न "घटो घटः" इत्यादिशाब्दबोधापत्तिः।
	"स घटः" इत्यादिवाक्याज्जातित्वादिना घटत्वादिधर्मितावच्छेदकक-स्वरूपतो-घटत्वादिप्रकारतावच्छेदककस्य, "घटः सः" इत्यादिवाक्यात् स्वरूपतो घटादिधर्मितावच्छेदककस्य जातित्वादिविशिष्टघटत्वावच्छिन्नप्रकारताकस्य शाब्दबोधस्योपपत्तये विशेष्यत्वप्रकारत्वयोरवच्छेदकत्वे निरवच्छिन्नत्वेन विशेषणीये। 
	"घटो नीलघटः" इत्याद्यन्वयबोधस्य प्रामाणिकत्वे ऽन्यत्र दर्शितरीत्या सोऽप्युपपादनीयः। 
	"सः सः" इत्यादिवाक्याज्जातित्वाद्यवच्छिन्नधर्मितावच्छेदकताक- तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकताकाभेदान्वयबोधस्य वारणाय तद्धर्मावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रकारतानिरूपितधर्मितावच्छेदकतावच्छेदकत्वप्रत्यासत्त्या शाब्दबोधं प्रति तद्धर्मभेदस्यापि पृथक्कारणत्वं कल्पनीयम्। 
	एवं "दण्डवान् दण्डवान्" इत्यादिवाक्यात् दण्डसंयोगत्वाद्यवच्छिन्नवति तदवच्छिन्नवदभेदान्वयबोधस्य वारणाय दण्डसंयोगत्वाद्यवच्छिन्नावच्छेदकताकप्रकारतानिरूपितविशेष्यता निरूपित- संयोगत्वाद्यवच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन शाब्दबोधे दण्डत्वादिभेदस्यापि पृथक्कारणत्वं कल्पनीयम्। अवच्छेदकतायां निरवच्छिन्नत्वनिवेशोऽपि पूर्ववद्बोध्यः।
वस्तुतस्तु तद्धर्मान्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानं प्रति तद्धर्मभेदत्वेन हेतुता लाघवात्। एवञ्च 
घटत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासंबन्धेन शाब्दबोधं प्रति
घटत्वाद्यन्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानत्वाद्यवच्छिन्नस्य व्यापकतया घटत्वादौ तादृशविषयतासम्बन्धेन ज्ञानत्वावच्छिन्नोत्पादकसामग्रीविरहेण न तत्र तादृशविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधापत्तिः। 
	एवञ्च "घटवान् घटवान्" इत्यादिशाब्दबोधवारणानुरोधेन धर्मितावच्छेदकतावच्छेदकादिनिष्ठप्रत्यासत्त्या कारणत्वान्तरमपि न कल्प्यते। 
	एवमुद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्येन "एकः" "द्वौ" इत्यादिवाक्यादेकत्वद्वित्वाद्यवच्छिन्ने एकत्वद्वित्वादीनां भेदान्वयबोधानुदयात् एकत्वत्वद्वित्वत्वाद्यवच्छिन्नसमवायादिसंसर्गावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यता- निरूपितसमवायादिसंसर्गावच्छिन्नावच्छेदकतावच्छेदकत्वादिसम्बन्धेन शाब्दबुद्धौ एकत्वत्वद्वित्वत्वादिभेदस्य, 
	एवं "कर्म गच्छति" इत्यादौ च कर्मत्वत्वाद्यवच्छिन्ने आधेयतासम्बन्धेन तद्वतोऽन्वयबोधवारणाय 
कर्मत्वत्वाद्यवच्छिन्नावच्छेदकताकाधेयतासम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितधर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधे कर्मत्वत्वादिभेदस्य,
	"घटो न घटः" इत्याद्यनुमितेः शाब्दबोधस्य च वारणाय घटत्वाद्यवच्छिन्नभेदप्रकारतानिरूपितधर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेनानुमितौ शाब्दबोधे च घटत्वादिभेदस्य हेतुत्वान्तरकल्पनमनादेयमेव। 
	तद्धर्मभेदस्यै ककारणतयैव सकलातिप्रसङ्गवारणसम्भवादिति कृतं पल्लवितेन।

भेदान्वयबोधविचारः
	भेदान्वयबोधश्च प्रातिपदिकार्थधात्वर्थयोः प्रत्ययार्थेन क्वचिन्निपातार्थेन च  सममेव जायते न त्वन्येन। सत्यपि पदार्थोपस्थितयोग्यताज्ञानादिरूपकारणकलापे "राजा पुरुषः" "भूतलं घटः" इत्यादौ पुरुषघटाद्यंशे राजभूतलादेः स्वत्वाधेयत्वादिसम्बन्धेन, "तण्डुलः  पचति" "चैत्रः पच्यते " इत्यादौ कर्मत्वकर्तृत्वादिसम्बन्धेन तण्डुलचैत्रादौ पाकादेः, स्वकर्मकत्वस्वकर्तृकत्वादिसम्बन्धेन पाकाद्यंशे वा तण्डुलचैत्रादेः अन्वयाबोधात्, निपातातिरिक्तप्रातिपदिकार्थयोः क्रियातादृशप्रातिपदिकार्थयोश्च  भेदेन साक्षादन्वयवोधस्य अव्युत्पन्नत्वात्। विभक्त्यर्थमन्तराकृत्य तयोरप्यन्वयबोधात्साक्षादिति। निपातातिरिक्तत्वादिविशेषणात् "भूतले न घटः" "घटो न पटः" इत्यादौ घटादेर्नञर्थाभावेन, "मुखं चन्द्र इव " इत्यादौ मुखचन्द्रादीनामिवार्थसादृश्यादिना, "न कलञ्जं भक्षयेत्" इत्यादौ नैयायिकमते नञुपस्थाप्येन बलवदनिष्टाननुवन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्वादिरूपविध्यर्थाभावेन धात्वर्थभक्षणादेरनुयोगितया, गुरुमते तु  विध्यर्थापूर्वांशे विशेषणतयाऽन्वितेन नञुपस्थाप्याभावेन धात्वर्थभक्षणादेः प्रतियोगितयान्वयेऽपि न क्षतिः। 
	"राजपुरुषः" इत्यादिसमासस्थले तु पुरुषादिपदार्थेन समं राजादिपदार्थस्य न भेदान्वयबोधः, किंतु तेन समं विभक्त्यन्तार्थविशिष्टलाक्षणिकराजादिपदोपस्थाप्यराज सम्बन्ध्यादेरभेदान्वयबोध एवेति न दोषः।
	एवं "मुखं चन्द्रः" इत्यादिरूपकस्थले चन्द्रादिपदस्य चन्द्रादिसदृशलक्षणया  चन्द्रादिसदृशाभेदान्वयबोध एव, न तु सादृश्यादिसम्बन्धेन चन्द्रादेर्मुखादावन्वय इति न तत्र व्यभिचारः। 
	केचित्तु रूपकस्थले चन्द्रादिपदस्य चन्द्रादिसदृशे न लक्षणा, किन्तु तत्र मुख्यार्थचन्द्रादेरभेदभ्रमो मुखादौ, "मुखं न चन्द्रः" इत्यादिविशेषदर्शनदशायाञ्च न तत्र शाब्दोऽभेदप्रत्ययः, अपि तु शब्दजन्यविशकलितपदार्थोपस्थितिमूलको मानस एवाहार्याभेदभ्रम इत्याहुः। 
	परे तु  तादात्म्यातिरिक्तसम्बन्धेन नामार्थयोर्नान्वयबोधः। तादात्म्यं च प्रकृते तद्वृत्तिधर्मवत्त्वम्। एवञ्च "नीलो घटः" इत्यादौ स्ववृत्तिनीलत्वादि मत्त्वसम्बन्धेन घटाद्यंशे नीलादिपदार्थस्येव, "मुखं चन्द्रः" इत्यादौ स्ववृत्त्याह्लादकत्वादिमत्त्वसम्बन्धेन मुखादौ चन्द्रादेरन्वयबोधः। तादृशार्थान्वयबोधेऽपि समानविभक्तिकत्वं तन्त्रमित्यतो नातिप्रसङ्ग इति वदन्ति।
अथ "राजा पुरुषः" इत्यादौ पदार्थोपस्थित्यादिसत्त्वेन कथं न भेदान्वयबोधः। सामग्र्या कार्यजनने उक्तनियमभङ्गरूपायाः  प्रयोजनक्षतेरकिञ्चित्करत्वात्, सामग्रीसत्त्वेऽवश्यं कार्यमिति नियमात्। 
	न च तत्र भेदान्वयबोधौपयिकाकाङ्क्षाविरहात् शाब्दसामग्र्येवासिद्धेति वाच्यम्।
	समभिव्याहाररूपाया आकाङ्क्षायास्तत्रापि सत्त्वात्। 
	न च तादृशाकाङ्क्षायास्तत्र सत्त्वेऽपि राजादिपदार्थप्रकारकभेदान्वयबोधे राजादिपदाव्यवहितोत्तरङस्- पदत्वादिरूपानुपूर्वीविशेषरूपाया आकाङ्क्षाया अपि प्रयोजकत्वात्, तदभावादेव न तत्र शाब्दसामग्रीति वाच्यम्। 
	सम्बन्धादिविशेष्यकराजादिप्रकारकान्वयबोध एव तादृशाकाङ्क्षाज्ञानस्य हेतुतया पुरुषादौ राजादिपदार्थप्रकारकान्वयबोधोत्पत्तौ तादृशाकाङ्क्षाज्ञानरूपकारणविरहस्याकिञ्चित्करत्वात्।

राजपुरुषवादे  केचिन्मतम्
	अत्र केचित् नामार्थप्रकारकभेदान्वयबोधं प्रति समानविशेष्यत्वप्रत्यासत्त्या प्रत्ययजन्योपस्थितेर्हेतुत्वकल्पनात्, नामार्थप्रकारकभेदान्वयबोधे विशेष्यतया प्रत्ययार्थस्यैव भानं, न तु नामार्थान्तरस्य, तत्र विशेष्यतासम्बन्धेन प्रत्ययजन्योपस्थितेरसत्त्वात्। 
	 न च सम्बन्धादेरपि नामार्थतया तत्प्रकारकान्वयबोधे पुरुषादिपदार्थस्य विशेष्यतया भानानुपपत्तेः , तत्तन्नामपदजन्य-तत्तन्नामार्थप्रकारकशाब्दबोधत्वावच्छिन्नं प्रति प्रत्ययजन्योपस्थितित्वेन  हेतुत्वेऽपि "राजसम्बन्धः प्रमेयः" "राज्ञः पुरुषः" इत्येतादृशवाक्यद्वयजन्यवाक्यार्थद्वयान्वयबोधे पुरुषस्य राजसम्बन्धिविशेष्यतया भानानुपपत्तिरिति वाच्यम्। 
	 प्रत्ययाधीनतत्तत्पदार्थोपस्थित्यजन्यतत्तदर्थप्रकारकशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रत्येव प्रत्ययजन्योपस्थितेः समानविशेष्यताप्रत्यासत्त्या हेतुत्वोपगमात्। 
	 अथैवमपि यत्र "राजा पुरुषः" इत्यत्र पुरुषपदाधीनपुरुषोपस्थितौ प्रत्ययवशात्  कश्चित्प्रत्ययार्थोऽपि विषयीभूतः, तत्र प्रत्ययजन्यतथाविधसमूहालम्बनोपस्थितेर्विशेष्यतासम्बन्धेन 
पुरुषेऽपि सत्त्वात्तस्य राजप्रकारकान्वयबोधे विशेष्यतया भानापत्तिर्दुर्वारैव। 
	 न च प्रत्ययजन्यतावच्छेदकीभूतविशेष्यतासम्बन्धेनोपस्थितेर्हेतुत्वोपगमान्नानुपपत्तिः, तादृशसमूहालम्बनोपस्थितिनिरूपितपुरुषनिष्ठविशेष्यताया नाम्न एव जन्यतावच्छेदकत्वादिति वाच्यम्।
	 ज्ञानभेदेन विशेष्यताभेदाभावात्। यत्र कुत्रचित्प्रत्ययादेव लक्षणादिना पुरुषाद्युपस्थितिस्तत्र तादृशोपस्थितिनिरूपितप्रत्ययजन्यतावच्छेदकीभूतविशेष्यतातः  पुरुषादिपदजन्यपुरुषाद्यु पस्थितिविशेष्यताया अभिन्नतया तावताऽप्युक्तातिप्रसङ्गवारणासम्भवादिति चेन्न। 
	 स्वजनकज्ञानीयप्रत्ययवृत्तिप्रकारतानिरूपितविशेष्यताविशिष्टविशेष्यतासंबन्धेनैवो-पस्थितेर्हेतुतया, उक्तसमूहालम्बनोपस्थितिनिरूपितपुरुषनिष्ठविशेष्यतायाश्च तादृशोपस्थितिजनकज्ञानीयप्रत्ययवृत्ति प्रकारतानिरूपितविशेष्यतासामानाधिकरण्यविरहान्नातिप्रसङ्ग इति वदन्ति।

राजपुरुषवादे  केचिन्मतनिरासः
	तदसत्। प्रत्ययत्वस्यानुगतानतिप्रसक्तस्य दुर्वचतया उक्तकार्यकारणभावकल्पनाया असम्भवात्। "राजसम्बन्धः पुरुषः" इत्यादौ सम्बन्धादिपदे ङस्‌पदत्वादिभ्रमदशायां सम्बन्धादिविशेष्यकराजादिपदार्थप्रकारकान्वयबोधानुपपत्तेः। "राज्ञः पुरुषः" इत्यादौ ङस्‌पदादिषु सम्बन्धादिपदत्वभ्रमदशायां सम्बन्धांशे राजादिप्रकारकान्वयबोधापत्तेश्च। 
	न च प्रत्ययत्वेन ज्ञातं  यत्पदं तत्पदजन्योपस्थितेः कारणत्वादेतद्दोषद्वयस्य नावकाश इति वाच्यम्।
	"राज्ञः पुरुषः" इत्यादौ षष्ठ्यादेः  प्रत्ययत्वाद्यनुपस्थितिदशायामपि आनुपूर्वीविशेषप्रकारकज्ञानाधीनतदर्थोपस्थितिसत्त्वे शाब्दबोधोत्पत्त्या प्रत्ययत्वप्रकारकज्ञाननिवेशासंभवात्।

राजपुरुषवादे स्वकीयं समाधानम्
	इदं पुनरत्र तत्त्वम्।  "राजा पुरुषः" इत्यादौ पुरुषादिविशेष्यकराजादिप्रकारकभेदान्वयबोधस्याप्रसिद्ध्यैव नापत्तिसम्भवः। 
	यत्र षष्ठ्यादिविभक्तेरेव स्वारसिकलक्षणया शक्तिभ्रमेण वा पुरुषाद्युपस्थितिस्तत्र तद्विशेष्यकराजादिपदार्थप्रकारकभेदान्वयबोधः प्रसिद्ध इति चेत् 
	तर्हि तादृशबोधे तथाविधप्रकृतिप्रत्ययानुपूर्वीविशेषरूपाङ्क्षाज्ञानसहकृततत्तद्धिभक्ति- जन्यपुरुषाद्युपस्थितिघटितसामग्र्या एव तादृशबोधोत्पत्तिनियामकतया तदभावादेव न तदापत्तिः। 
	अत एव स्वत्वादिसम्बन्धेन राजादिविशिष्टपुरुषादितात्पर्यकतदादिपदघटितात् "स सुन्दरः" इति वाक्यात् पुरुषादिविशेष्यकस्वत्वादिसंसर्गकराजादिप्रकारकशाब्दबोधस्य च  प्रसिद्ध्या "राजा पुरुषः सुन्दरः" इत्यादौ पदार्थोपस्थितियोग्यताज्ञानादिबलात्तादृशशाब्दबोधापत्तिरित्यपि निरस्तम्। 
	"स सुन्दरः" इत्यादिवाक्याधीनशाब्दबोधसामग्र्याः तत्पदत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकसुन्दरादिपदसमभि- व्याहारज्ञानसहकृततदादिपदजन्यतादृशविशिष्टार्थोपस्थितिघटिततया तदभावादेवापत्त्यभावात्।

संसर्गतावादिनां पूर्वपक्षः
	 अथैतादृशरीत्याऽऽपत्तिवारणे "राज्ञः पुरुषः" इत्यादौ स्वत्वादिसम्बन्धेन पुरुषादौ राजाद्यन्वयबोधस्वीकारेऽपि क्षतिविरहादुक्तव्युत्पत्तिर्नियुक्तिका। विभक्तीनां सम्बन्धादिवाचकत्वमपि निर्युक्तिकम्, "नीलो घटः" इत्यादौ विशेषणवाचकपदसमभिव्याहृतविभक्तेरिव सर्वविभक्तीनां साधुत्वमात्रार्थकत्वस्यौवोचितत्वात्। न हि तत्र तथाविधान्वयबोधोपगमे तत्स्थलीयसामग्रीबलात् "राजा पुरुषः" इत्यादिष्वपि तथाविधान्वयबोधप्रसङ्गः सम्भवति। तत्स्थलीयसामग्र्याः षष्ठ्यन्तराजपदत्वाद्यवच्छिन्नधर्मिकपुरुषादिपदसमभिव्याहाररूपाकाङ्क्षाज्ञानघटिततया तदभावादेव तत्र तादृशसामग्र्या अभावात्। 
	एवञ्च "राजपुरुषः" इत्यादिसमासे राजादिपदस्य राजसम्बन्ध्यादिलक्षणास्वीकारोऽपि व्यर्थः, तत्र भेदान्वयबोधस्वीकारेऽपि क्षतिविरहात्। 
	 न च तत्र भेदान्वयबोधाभ्युपगमे तत्स्थलीयसामग्रीबलात् “राजा पुरुषः” इत्यादावपि तादृशान्वयबोधापत्तिरिति वाच्यम्।
तत्स्थलीयशाब्दबोधे राज पदाव्यवहितोत्तरपुरुषादिपदत्वरूपानुपूर्वीविशेषज्ञानस्य हेतुतयाऽसमासस्थले पुरुषादिपदस्य विभक्त्या राजादिपदव्यवहितत्वात्तादृशानुपूर्वीविशेषज्ञानासम्भवेन तत्र तादृशबोधसामग्र्या असिद्धेः। 
	 न च प्रकृतिप्रत्यययो रानुपूर्वीविशेषरूप स्याकाङ्क्षात्वात्, प्रातिपदिकद्वयाव्यवधान-घटितोक्तानुपूर्वीविशेषज्ञानस्य हेतुत्वमेव निष्प्रामाणिकमिति वाच्यम्।
	 भवन्मतेऽपि "राजपुरुषः" इत्यादौ यादृशसामग्रीबलाद्राजपदार्थ-राजसम्बन्धिपुरुषपदार्थयोरभेदान्वयबोधः, तादृशसामग्रीबलात् “राज्ञः पुरुषः” इत्यादावपि राजादिपदस्य राजसम्बन्ध्यादौ लक्षणाग्रहसत्त्वे तादृशाभेदान्वयबोधप्रसङ्ग वारणाय तथाविधानुपूर्वीविशेषज्ञानस्य समासजन्यबोधे हेतुताकल्पनस्यावश्यकत्वात्। अस्माभिर्भेदान्वयबोध एव तादृशानुपूर्वीविशेषज्ञानस्य हेतुतायाः कल्पनीयत्वात्। 
	 न चोभयमत एव राजसम्बन्धिनि राजपदस्य स्वारसिकलक्षणाग्रहेण  "राजपुरुषः" इत्यत्र राजसम्बन्धिपुरुषयोरभेदान्वयबोधो भवति। इयांस्तु विशेषः, यदस्मन्मतेऽसौ 
समासः षष्ठीतत्पुरुषः, भवन्मते कर्मधारय इति। एवञ्च पुरुषविशेष्यकाभेदसंसर्गकराजसम्बन्धिप्रकारकबोधे राजपदाव्यवहितोत्तरवर्तिपुरुषपदत्वप्रकारकज्ञानत्वेन  हेतुत्वमुभयवादिसिद्धमेव, भेदान्वयबोधे तादृशीनुपूर्वीज्ञानहेतताकल्पनमधिकमिति वाच्यम्। 
	 उक्ताभेदान्वयबोधे तथाविधानु पूर्वीज्ञानहेतुतायां पर्यायशब्दान्तरघटितानुपूर्वीज्ञानजन्यतथाविधान्वयबोधे व्यभिचारवारणाय तादृशानुपूर्वीज्ञानानन्तर्यस्य कार्यतावच्छेदककोटाववश्यं निवेशनीयतया तत्र विषयनिवेशे प्रयोजनाभावेन तादृशकार्यतावच्छेदकस्यैव भेदान्वयबोधसाधारण्येनानुपूर्वीज्ञानस्य भेदान्वयबोधे हेतुताया  अनाधिक्यात्। 
	एवं "तण्डुलं पचति" इत्यादावपि पाकादिरूपधात्वर्थे कर्मत्वादिसम्बन्धेन तण्डुलादेरन्वयबोधः स्वीकर्तुमुचितः, कर्मत्वस्य पाकाद्यंशे प्रकारत्वे तत्र  द्वितीयादेः शक्तिकल्पने, तादृशवाक्यजन्यशाब्दबोधे कर्मत्वादिसंसर्गस्याधिकस्य विषयता कल्पने च गौरवात्। 
	"तण्डुलं पचति" इत्यादिवाक्यजन्यशाब्दबोधसामग्रीबलात् "तण्डुलः पचति" इत्यादावपि तथाविधान्वयबोधापत्तिस्तु न सम्भवति। तादृशान्वयबोधे द्वितीयान्ततण्डुलपदत्वाद्यवच्छिन्नधर्मिक "पचति"इत्यादिसमभिव्याहारज्ञानस्य हेतुतया "तण्डुलः पचति" इत्यादौ तादृशसामग्र्या अप्रसिद्धेः । 
एवं “पचति चैत्रः” इत्यादावपि कृतिसंबन्धेन पाकादेश्चैत्राद्यंशे अन्वयबोधस्वीकार उचितः। अन्यथा उक्तरीत्या गौरवात्। तत्र तादृशान्वयबोधस्वीकारे तत्स्थलीयसामग्रीबलात् “पच्यते  चैत्रः” “पाकश्चैत्रः” इत्यादौ तथाविधान्वयबोधापत्तेरप्युक्तरीत्यैव वारणसम्भवादिति।

प्रकारतावादिनां समाधानम्
	 मैवम्। "राज्ञः पुरुषः" इत्यादौ षष्ठ्यादेः स्वत्वादिवाचकत्वमावश्यकम्। अन्यथा "पुरुषो न राज्ञः" इत्यादौ पुरुषे राजस्वत्वाद्यभावबोधानुपपत्तेः। न हि तत्र स्वत्वादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाद्यभाव एव प्रतीयते , न तु राजस्वत्वाद्यभाव इति सम्भवति। स्वत्वादिसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतया प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाप्रसिद्धेः। अत एव स्वामित्वादिकं परित्यज्य स्वत्वादेः षष्ठ्यर्थतां नवीनाः स्वीकुर्वन्ति । स्वामित्वादेः षष्ठ्यर्थत्वे तस्य निरूपकतासम्बन्धेन पुरुषांशे ऽन्वयसम्भवेऽपि तादृशसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतया संसर्गाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य नञा प्रत्ययनासम्भवात्। आश्रयतासम्बन्धाद्य वच्छिन्नाभावबोधस्य  एतादृशसमभिव्याहारस्थलेऽभ्युपगमे चैत्रादिसम्बन्धिनि धनेऽपि आश्रयतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकचैत्रवृत्तिस्वामित्वाभावसत्त्वात् "नेदं चैत्रस्य" इति प्रयोगापत्तिः। 
	 न च नञ्‌समभिव्याहारस्थलानुरोधेन षष्ठ्यादेः स्वत्वादिवाचकत्वेऽपि "राज्ञः पुरुषः" इत्यादौ षष्ठ्याद्यर्थस्य संसर्गमर्यादया भानमुचितम्। तस्य प्रकारत्वोपगमे तत्सम्बन्धस्याधिकस्य भानकल्पनेन गौरवात्। नञ्‌समभिव्याहारस्यैव तत्प्रकारकबोधनियामकत्वाभ्युपगमेन सामग्री बलात् तत्प्रकारकबोधस्य तदसमभिव्याहारस्थलेऽसम्भवादिति वाच्यम्। 
	 एवं सति नञ्‌पदं विना यादृशसमभिव्याहारस्थले यत्र धर्मिणि येन सम्बन्धेन यस्य विशेषणतया भानं, तत्र नञ्‌समभिव्याहारे तत्र धर्मिणि तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतदभावः प्रतीयते इति सर्वजनानुभवस्यापलापापत्तेः। "राज्ञः पुरुषः" इत्यादिवाक्यजन्याप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितबोधदशायां "पुरुषो न राज्ञः" इत्यादिवाक्यादपि शाब्दबोधापत्तेः, स्वत्वाभावबुद्धौ स्वत्वसंसर्गकज्ञानस्य विरोधित्वे मानाभावात्। 
	वृत्त्यनियामकसंबन्धस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि "राज्ञः पुरुषः" इत्यादौ स्वत्वादेः प्रकारताभ्युपगमः समुचितः। अन्यथा तादृशसमभिव्याहारज्ञानघटितशाब्दसामग्रीकाले "राजस्वत्वाभाववान् पुरुषः सुन्दरः" इत्याकारकविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिप्रत्यक्षवारणाय तत्र तादृशसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पनाधिक्येन गौरवात्। अस्मन्मते तादृशसमभिव्याहारघटितसामग्र्या "राजस्वत्वाभाववान् पुरुषः" इत्यादिबाधाभावघटिततया तत्सत्त्वे विशेषणता वच्छेदकादिं प्रकारकनिश्चयरूपकारणविरहादेव तथाविधविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिप्रत्यक्षोत्पत्त्यसम्भवेन तादृशसामग्र्यास्तत्र प्रतिबन्धकत्वस्याकल्पनात्। 
	अन्यादृशप्रत्यक्षस्थलीयप्रतिबन्धकतया च न त्वन्मते निर्वाहः, अन्यत्र अन्यविधप्रत्यक्षेच्छानामुत्तेजकतया तादृशेच्छायामसत्यां चो पदर्शितविशिष्टवैशिष्ट्यबोधत्वप्रकारकेच्छाबलादुपदर्शितविशिष्टवैशिष्ट्यबोधोपपत्तये अन्यादृशविषयताया एव प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वोपगमावश्यकत्वात्। 
	 न च स्वत्वादेः प्रकारतामतेऽपि स्वत्वादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाद्यभावविशिष्टपुरुषादिवैशिष्ट्यबोधे तथाविधसामग्र्याः 
प्रतिबन्धकत्वाधिक्येन गौरवम्। तत्संसर्गतामते तादृशसामग्र्याः स्वत्वादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाद्यभाववत्तानिश्चयाभावघटिततया तत्सत्त्वे कारणविरहादेव तथाविधप्रत्यक्षवारणसम्भवादिति वाच्यम्।
	 मन्मते तादृशप्रत्यक्षं प्रति तथाविधसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वाधिक्येऽपि 
निरूपितत्वादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाद्यभावविशिष्टस्वत्वादिवैशिष्ट्यबोधे तथाविधसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वाकल्पनेन तदंशे साम्यात्। तथा च पूर्वोक्त"राजस्वत्वाभाववान् पुरुषः सुन्दरः" इत्यादिविशिष्टवैशिष्ट्यप्रत्यक्षं प्रति "राज्ञः पुरुषः" इत्यादिसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पनं संसर्गतावादिनां  मतेऽधिकमिति। 
	 न च स्वत्वादेः प्रकारता मते घटप्रत्यक्षादिकं प्रति तादृशसामग्रीप्रतिबन्धकतायां विभक्तिजन्यस्वत्वाद्युपस्थितिनिवेशाधिक्येन "राजस्वत्वाभाववान् पुरुषः" इत्यादिबाधाद्यभाव निवेशाधिक्येन च गौरवम्।  अस्मन्मते तादृशोपस्थितितथाविध बाधाभावादीनां तथाविधवाक्यजन्यशाब्दबोधं प्रत्यहेतुतया तादृशवाक्यघटितसामग्रीप्रतिबन्धकतायां तेषामनिवेशादिति वाच्यम्। 
	 भवन्मतेऽपि "स्वत्व सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभाव व्याप्यराजस्वत्वाभाववान् पुरुषः" इत्यादिनिश्चयस्य तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयमुद्रया तादृशवाक्यजन्यशाब्दधीविरोधितया तादृशनिश्चयाभावस्य तथाविधसामग्री प्रतिबन्धकतायां निवेशनस्याधिक्येन लाघवानवकाशात्।  मन्मते "राजस्वत्वाभाववान् पुरुषः" इत्यादिबाधाभावनिवेशेनैव तादृशनिश्चयकाले प्रत्यक्षोपपत्तेस्तदभावानिवेशात्। 
	 यत्तु "राज्ञः पुरुषः" इत्यादौ "राजस्वत्ववान् पुरुषः" इत्याद्यन्वयबोधोपगमे "राजकीयं स्वत्वं" "राजस्वत्ववान् पुरुषः" इत्याकारकद्विविधानुमितेरेव तदतिरिक्ताविषयकत्वेन तादृशानुमितिं प्रति प्रत्येकं तादृशवाक्यघटितसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वद्वयम्। अस्मन्मते च तादृशानुमित्योस्तथाविधवाक्यजन्यात् "राजकीयः पुरुषः" इत्येतादृशबोधादतिरिक्तविषयकतया तत्र तादृशसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पनं नास्ति, तथाविधानुमिति-तथाविधशाब्दसामग्र्योश्च  सत्योरनुमितेरेवोत्पत्तेः, अपि तु "राजकीयः पुरुषः" इत्याकारकस्वत्वसंसर्गकैकविधानुमितिं प्रत्येव तादृशसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वमेकं कल्पनीयमिति लाघवमिति।
	तदप्यकिञ्चित्करम्। भवद्भिर्यत्र यादृशानुमितिः स्वीक्रियते, अस्माभिरपि तत्र तादृशानुमितेः स्वीकरणीयतया अनुमितौ शाब्दसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वसाम्यात्। उपदर्शितस्थले भवद्भिरनुमितिः स्वीक्रियते, अस्माभिरपि  स्वीक्रियते, कुतः प्रतिबन्धकताद्वयकल्पनमिति। भवतापि तादृशशाब्दं प्रति तादृशानुमितिद्वयसामग्रीद्वयस्य  प्रतिबन्धकताया वाच्यतया साम्याच्च । 
	एवं "राजपुरुषः" इत्यादिसमासवाक्यात्स्वत्वसंसर्गकशाब्दबोधस्वीकारे तादृशशाब्दबोधसामग्र्याः स्वत्वसंसर्गेण राजविशिष्टपुरुषतात्पर्यज्ञानादिघटिताया भिन्नविषयकप्रत्यक्षादिकं प्रति प्रतिबन्धकत्वाधिक्येन गौरवात्, तत्र राज सम्बन्धिप्रकारकाभेदान्वयबोधस्वीकार एवोचितः।
	न च भवन्मतेऽपि तादृशाभेदान्वयबोधसामग्रयाः प्रतिबन्धकताधिक्येन गौरवमिति वाच्यम्।
	 राजपदस्य राजसम्बन्धिनि स्वारसिकलक्षणाग्रहदशायाम्, अभेदसम्बन्धेन राजसम्बन्धिविशिष्टपुरुषे तात्पर्यग्रहसत्त्वे भवन्मतेऽपि कर्मधारयत्वेनाभिमतात् तथाविधसमासवाक्यात् तादृशशाब्दबोधस्वीकारस्यावश्यकतया तादृशसामग्रीप्रतिबन्धकताया उभयमतसिद्धत्वात्। 
यत्तुमतम्
	यत्तु "दधि पश्य" इत्यादौ लुप्तद्वितीयाविभक्तिस्मरणेन दधिकर्मकदर्शनबोधवत् "राजपुरुषः" इत्यादावपि  लुप्तषष्ठीविभक्तिस्मरणेन  राजसम्बन्धप्रकारकभेदान्वयबोधनिर्वाहे राजसम्बन्धिनि निरूढलक्षणां स्वीकृत्याभेदान्वयबोधोपगमो निरर्थकः। 
	न च षष्ठीतत्पुरुषादिस्थलेऽपि  लुप्तविभक्ति स्मरण एव चेदन्वयबोधः तदा "ऋद्धस्य राजमातङ्गाः" इत्यादिप्रयोगापत्तिः, तत्र मातङ्गादौ राजादीनामन्वयबोधोपपत्तये राजादिपदोत्तरषष्ठ्यादि विभक्त्यनुसन्धानस्यावश्यकत्वेन समानविभक्तिकतया राजादौ ऋद्धादिपदार्थस्याभेदान्वयबोधसम्भवादिति वाच्यम्। 
	यतस्तत्र ऋद्धराजादीनामभेदान्वयबोधानुपपत्त्या नाभियुक्तानामप्रयोगः, अपि तु समासाघटक पदसापेक्षतया राजपदस्या सामर्थ्यातिदेशात्समासासाधुत्वेन। 
	तत्सापेक्षत्वञ्च तदर्थान्वितस्वार्थपरत्वम्। स्वार्थश्च स्वीयवृत्तिग्रहविशेष्यः । अत एव "शरैः शातितपत्रः" "चैत्रस्य दासभार्या" इत्यादौ न समस्यमानशातित-दासपदादेः सापेक्षता। तदर्थैकदेशशातन-दासत्वादावेव  शरकरणकत्व-चैत्रनिरूपितत्वादीनामन्वयात्। "तदर्थान्वित" इत्यत्राभेदान्वयो वा निवेशनीय इति। 
यत्तुमतनिरासः
	तदसत्।  स्वारसिकलक्षणाग्रहस्थलानुरोधेन तादृशसमभिव्याहारज्ञानादेस्तथाविधबोधजनकतायाः क्लृप्तत्वात् तत्र निरूढलक्षणास्वीकारे गौरवाभावात्। यत्र राजपदस्य राजसम्बधिनि स्वारसिकलक्षणाग्रहस्तत्र तादृशबोधस्योभयमतसिद्धतया तादृशसमभिव्याहारज्ञानस्य राजसम्बन्ध्यभिन्नपुरुषबोधे कारणतायाः क्लृप्तत्वात् तयैव निर्वाहेण सर्वत्र लुप्तविभक्तिस्मरणकल्पने मानाभावात्। 
	न च स्वारसिकलक्षणाग्रहस्थले तत्र तादृशान्वयबोधस्योभयवादिसिद्धत्वेऽपि निरूढलक्षणामते सम्बन्धितात्पर्यस्यानादित्वकल्पनागौरवम्, अनादितात्पर्यविषयीभूतार्थनिष्ठलक्षणाया एव निरूढलक्षणात्वादिति वाच्यम्।
	"राजपुरुषः" इत्यादिवाक्यजन्यशाब्दबोधात्पूर्वं नियमतो लुप्तविभक्तिस्मरणकल्पनापेक्षया  तात्पर्यस्यानादित्वकल्पनायां गौरवविरहादिति । 
	न चैवं "दधि पश्यति" इत्यादावपि दध्यादिपदस्य दधिकर्मकादौ लक्षणां स्वीकृत्य धात्वर्थेन समं 
तस्याभेदान्वयबोधोपपादनसम्भवात् तत्रापि लुप्तविभक्तिस्मरणकल्पनमनुचितमिति वाच्यम्।
	दध्यादिपदस्य दधिकर्मकादौ लक्षणाग्रहदशायामपि तस्य द्वितीयेतरविभक्त्यन्तत्त्वभ्रम दशायां "दधिकर्मकः  पश्यति" "दधिकर्मकेण पश्यति" इत्यादाविवो क्तस्थलेऽपि दधिकर्मकदर्शनान्वयबोधानुदयात्। भवन्मते  "दधि पश्यति" इत्यादिस्थलीयदधिपदोत्तर"पश्यति"पदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानादिघटितसामग्रीसत्त्वाद् ‌दधिकर्मकदर्शनान्वयस्यापत्तेः , द्वितीयान्तदध्यादिपदत्वावच्छिन्नधर्मिकतादृशधात्वादिसमभिव्याहारज्ञानस्य तादृशान्वयबोधे हेतुताया आवश्यकत्वात्, "दधि पश्यति" इत्यादौ लुप्तद्वितीयानुसन्धानस्यावश्यकत्वात्। 
राजसम्बन्धिपुरुषाद्यन्वयबोधे  च राजपदाव्यवहितोत्तरपुरुषादिपदत्वप्रकारकज्ञानस्य हेतुतायाः स्वारसिकलक्षणाग्रहस्थलानुरोधेन अवश्यकल्पनीयतया "राजपुरुषः" इत्यादौ राजादिपदस्य तृतीयाद्यन्तत्वभ्रमदशायां राजसम्बन्धिपुरुषाद्यन्वयबोधापत्त्यसम्भवात्, तृतीयादिविभक्त्या व्यवधानात्। 
"दधि पश्यति" इत्यादौ दधिपदाव्यवहितोत्तरत्वप्रकारकधातुपदज्ञानस्य हेतुताया अक्लृप्तत्वात्। "पश्यति दधि" "पश्यति चैत्रो दधि" इत्यादावपि दधिकर्मकदर्शनान्वयबोधात् तादृशज्ञानहेतुताया अशक्यकल्पनीयत्वाच्चेति ।

पक्षान्तरम्	
	"तण्डुलं पचति" इत्यादौ तण्डुलादिपदस्यैव तण्डुलादिकर्मके लक्षणा, विभक्तिस्तु साधुत्वार्था । एवं "राज्ञः पुरुषः" इत्यादावपि राजादिपदस्य सम्बन्ध्यादौ लक्षणा, विभक्तिः साधुत्वार्था। तत्तद्विभक्त्यन्तसमभिव्याहारस्य तत्तल्लाक्षणिकार्थबोधनियामकत्वान्नातिप्रसङ्गः। 
	विभक्तेरेव प्रकृत्यर्थविशेषितस्वार्थे लक्षणेति  तु न सम्भवति। विभक्तेः कुत्रापि शक्तेरक्लृप्ततया तत्र शक्यसम्बन्धरूपलक्षणाया असम्भवात्। "तण्डुलः प्रमेयः" इत्यादौ विभक्त्यर्थामिश्रितस्यैव प्रकृत्यर्थस्य भानात्। प्रकृतिशक्तेः स्वार्थे क्लृप्ततया तत्र लक्षणाऽसम्भवात् इति तु तन्निरासः
	 चिन्तनीयम्। राजादिपदस्य राजसम्बन्ध्यादौ  शक्तत्वभ्रमदशायामिव तदर्थलक्षणाग्रहदशायामपि "राजसम्बन्धिसंबन्धी पुरुषः " इत्यादाविव "राजसम्बन्धिसम्बन्धी पुरुषः" इत्याद्यन्वयबोधस्य सर्वजनानुभवसिद्धत्वात्। "पचति चैत्रः" इत्यादावपि कृतिसम्बन्धेन पाकादेश्चैत्राद्यंशे विशेषणत्वोपगमे "चैत्रो  न पचति" इत्यादान्वयबोधानुपपत्तिर्द्रष्टव्या। कृतिसम्बन्धस्यापि वृत्त्यनियामकतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्याप्रसिद्ध्या तद्वोधनासम्भवात्। 
	अथैवमपि "चैत्रो जानाति" इत्यादौ चैत्राद्यंशे ज्ञानादेराश्रयतासम्बन्धेनान्वयबोधोपगमे क्षतिविरहः। आश्रयतासम्बन्धस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतया "न जानाति चैत्रः" इत्यादौ आश्रयतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकज्ञानाद्यभावस्यैव भानसम्भवात्। तथा च तत्राख्यातस्याश्रयत्वार्थकत्वं  निर्युक्तिकम्। 
	न च धात्वर्थज्ञानादेराश्रयतासम्बन्धेन चैत्रादिरूपप्रातिपदिकार्थे साक्षात्प्रकार त्वोपगमे "ज्ञानं चैत्रः" इत्यादावपि तथान्वयबोधापत्तिरिति वाच्यम्।
	तादृशान्वयबोधे आख्यातान्तधातुसमभिव्याहारज्ञानस्य हेतुत्वात् ।भवतोप्याश्रयताप्रकारकबोधे तादृशसमभिव्याहारज्ञानस्य हेतुताया आवश्यकत्वात्।
यत्तुमतम्
	यत्तु "पचति चैत्रः" इत्यादौ "पाककृतिमांश्चैत्रः" इत्याकारकाख्यातार्थप्रकारकशाब्दबोधोत्पत्त्या तत्राख्यातजन्यकृत्युपस्थितेर्हेतुत्वकल्पनमावश्यकम्। तथा च तत्तदर्थविशेषान् निवेश्यात्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या पदार्थोपस्थितेर्हेतुत्वकल्पने शक्यलक्ष्यसहस्रार्थभेदेन आख्यातजन्योपस्थितेः कारणताबाहुल्यमिति अर्थविशेषाननिवेश्य धात्वर्थप्रकारकान्वयबोधं प्रति प्रत्ययजन्योपस्थितेः समानविशेष्यताप्रत्यासत्त्यैव हेतुत्वमुपेयते। तथा च तादृशकारणबाधेन चैत्रादेर्धात्वर्थज्ञानविशेष्यतया चैत्रो जानातीत्यादौ भानं न सम्भवति। 
	यदि च धातुत्व-प्रत्ययत्वादीनामनुगतानां दुर्निर्वचतया नैतादृशानुगतकार्यकारणभावकल्पनं सम्भवतीति मन्यते, तदापि, यत्र ज्ञाधातोरेव पाकादौ लक्षणा, तत्र "जानाति" इत्यादिवाक्यात् पाककृत्यादिप्रकारकान्वयबोधोत्पत्त्या ज्ञाधात्वर्थप्रकारकान्वयबोधे तदव्यवहितोत्तरतिप्त्वादि प्रकारकज्ञानजन्योपस्थितेः समानविशेष्यताप्रत्यासत्त्या हेतुतायास्तत्र कल्पनीयतया, तादृशकारणबाधात् "चैत्रो जानाति" इत्यादौ चैत्रादेर्ज्ञानविशेष्यतया भानानुपपत्तिर्दुर्वारैवेति। 
यत्तुमतनिरासः
	तदप्यसत्। प्रत्ययान्तरार्थविशेष्यकशाब्दबोधे व्यभिचारवारणाय तादृशोपस्थितिवैशिष्ट्यस्य तादृशोपस्थितिजन्यतावच्छेदककोटौ अवश्यं निवेशनीयतया तदनुत्तरशाब्दबोधे चैत्रादेर्ज्ञानादिविशेष्यतया भाने तादृशकारणबाधस्याकिञ्चित्करत्वात्, तादृशानुपूर्वीघटकज्ञादिधातु जन्यज्ञानाद्युपस्थिति- 
चैत्रादिरूपविशेष्योपस्थिति-योग्यताज्ञानादिघटितसामग्र्या आश्रयतासंसर्गकशाब्दबोधजनने बाधकाभावात्। 
	न चैतन्मते आश्रयतासम्बन्धेन ज्ञानादि प्रकारकशाब्दबोधे तादृशयोग्यताज्ञानहेतुत्वान्तरकल्पनाधिक्यम् । आश्रयतासंबन्धेन ज्ञानविशिष्टचैत्रादितात्पर्यकात् सर्वनाम्नः, संकेतित शब्दान्तराद्वा तादृशसम्बन्धेन ज्ञानादिप्रकारकचैत्रादिविशेष्यकशाब्दबोधस्य सर्वमत एव प्रसिद्धावपि तादृशशाब्दबोधे पदार्थान्तरभाननैयत्येन तन्मिश्रितयोग्यताज्ञानस्य तत्र हेतुताया आवश्यकत्वात्। ज्ञानादिविशिष्टचैत्रादिमात्रविषयकयोग्यताज्ञानस्य ज्ञानादिविशिष्टचैत्रादिविषयकशाब्दबोधे  हेतुतायाः कुत्राप्यक्लृप्तत्वादिति वाच्यम्। 
	भवन्मतेऽपि ज्ञानाश्रयताप्रकारकचैत्रादिविशेष्यकशाब्दबोधे तथाविधयोग्यताज्ञानहेतुताया आधिक्यात्। आश्रयतासंसर्गकज्ञानीयकारणतावच्छेदकस्य तदीयसंसर्गकविषयताघटिततत्प्रकारकज्ञानकारणतावच्छेदकापेक्षया लघुशरीरतया आश्रयतायाः संसर्गतामतस्यैव लघुत्वात्। 
न च यत्राश्रयत्वे ज्ञाधातुसमभिव्याहृताख्यातस्य शक्तिभ्रमः, स्वारसिकलक्षणाग्रहो  वा, तत्र ज्ञानाश्रयत्वप्रकारकशाब्दबोधस्योभयमतसिद्धतया तत्र तादृशयोग्यताज्ञानहेतुत्वमुभयमतसिद्धमेवेति वाच्यम्।
आश्रयतायाः संसर्गतावादिना तत्राप्याश्रयत्वप्रकारकबोधस्यानभ्युपगन्तव्यत्वादिति चेत् 
	सत्यम्। एतदभिप्रायेणैव "जानाति" इत्यादावाख्यातस्य निरर्थकतां मणिकार उरी चकार। तत्राश्रयत्वे निरूढलक्षणामभ्युपगच्छतां दीधितिकाराणां पुनरेष  आशयः — यत्र  ज्ञाधातोर्ज्ञानाश्रयत्वे शक्तिभ्रमः, स्वारसिकलक्षणाग्रहो वा, तत्र चैत्राद्यंशे धात्वर्थैकदेशस्य ज्ञानादेरन्वयानुपपत्त्या स्वरूपसम्बन्धेन ज्ञानाश्रयत्वप्रकारक-चैत्रादिविशेष्यकवोध एव तत्र मणिकृता स्वीकरणीयः। तथा च तत्र  ज्ञानाश्रयत्वप्रकारकशाब्दबोधे तत्प्रकारकयोग्यताज्ञानहेतुतायाः क्लृप्तत्वादाश्रयत्वसंसर्गकशाब्दबोधे तादृशयोग्यताज्ञानहेतुताकल्पनमधिकमेव मणिकृन्मते । 
	न च दीधितिकृन्मते तादृशयोग्यताज्ञानहेतुत्वाकल्पनलाघवेऽपि "जानाति" इत्याद्यानुपूर्वीज्ञानघटितज्ञाधातुशक्तिज्ञानजन्यज्ञानोपस्थितिघटितशाब्दसामग्र्या भिन्नविषयकप्रत्यक्षं  प्रति प्रतिबन्धकतायामाख्यातजन्याश्रयत्वोपस्थिते र्निवेशनस्याधिक्यात् गौरवमिति वाच्यम्।
	भवन्मतेऽपि "ज्ञानाश्रयत्वाभाववांश्चैत्रः सुन्दरः" इत्यादिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिप्रत्यक्षे "जानाति चैत्रः" इत्याद्यानुपूर्वीज्ञानघटितज्ञाधातुजन्यज्ञानोपस्थिति घटितसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वाधिक्येन गौरवात्। मन्मते च तादृशसामग्र्याः  विरोधिज्ञानाश्रयत्वाभाववत्तानिश्चयघटिततया 
तथाविध विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्र्याः तादृशशाब्दसामग्र्या समं युगपदवस्थानासम्भवेन तादृशप्रतिबन्धकत्वकल्पनाविरहादित्यधिकं  दर्शितदिशाऽवसेयम्।
	अथैवं रीत्या "भूतले न घटः" इत्यादौ घटादिपदस्य घटप्रतियोगिकादौ, तदुत्तरविभक्ते रेव वा प्रतियोगितायां लक्षणामभ्युपेत्य तत्र "घटप्रतियोगिकाभावो भूतलवृत्तिः" इत्याद्याकारकप्रतियोगिताप्रकारकशाब्दबोधोपगम एव समुचितः। तथा सति तथाविधसमभिव्याहारज्ञानघटितसामग्र्या "घटप्रतियोगिकत्वाभाववान् अभावः प्रमेयः" इत्यादिविशिष्टवैशिष्ट्यबोधं प्रति प्रतिबन्धकत्वाकल्पनेन  लाघवादित्युक्तनियमे निपातातिरिक्तत्वविशेषणवैयर्थ्यमिति चेत् 
	न। "भूतले न घटः" इत्यादौ घटाद्यभावे  भूतलाद्यन्वितसप्तम्यर्थाधेयत्वस्येव, तात्पर्यवशात् घटादौ सप्तम्यन्तार्थभूतलादिवृत्तित्वाभावस्यान्वयबोधोऽप्यनुभवसिद्धः। अन्यथा तादृशवाक्यजन्यस्याप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितबोधस्य  "भूतले घटः" इत्यादिवाक्यजन्यघटादि विशेष्यकभूतलाद्याधेयत्वप्रकारकबोधविरोधितायाः सर्वानुभवसिद्धाया अनुपपत्तेः। "नञ्‌पदं विना यत्र धर्मिणि यस्य विशेषणतया भानं यादृशसमभिव्याहाराद्भवति,  तादृशसमभिव्याहारस्थले नञ्सत्त्वे तत्र धर्मिणि तदभावः प्रतीयते" इत्यनुभवापलापप्रसङ्गाच्च। एवञ्च नञर्थाभावेऽनुयोगितया घटाद्य न्वयबोधोपपत्तये निपातातिरिक्तत्वविशेषणमावश्यकम्।
	एवं "न पचति चैत्रः" "चैत्रस्य न धनम्" इत्यादौ पाककृति-चैत्रस्वत्वाद्य भावस्य नञर्थस्य चैत्रधनादावन्वयबोधोपपत्तये "घटो न पटः" इत्यादौ नञर्थपटादि भेदस्यान्वयबोधोपपत्तये च तदावश्यकम्। 
	न चोक्तस्थलेषु नञः अभाववल्लाक्षणिकतया अभाववता सममनुयोगिनोऽभेदान्वयबोध एव तत्रोपेयते इति वाच्यम्।
	तथा सति सर्वत्राभाववत एव नञर्थतया मुख्यार्थपरनञो दुर्लभत्वापत्तेः। अभावस्य भेदान्वयबोधोपगमेऽपि कार्यकारणभावकल्पनाधिक्यविरहेण अभाववति लक्षणानौचित्यात्। अभाववतोऽभेदान्वयबोधोपगमे "भूतले घटः" इतिवाक्यजन्यबोधे "भूतले न घटः" इतिवाक्यजन्यबोधस्याविरोधितापत्तेश्च । लाघवात् स्वरूपसम्बन्धेन ग्राह्याभावनिश्चयस्यैव विशिष्टबुद्धि विरोधित्वात् न तु अभेदसंसर्गकग्राह्याभावाश्रयप्रकारकनिश्चयस्येति।
	"नीलो घटः" इत्यादौ विशेषणविभक्तेरभेदार्थकत्वमतेऽपि यद्यप्युक्तरीत्या लाघवं सम्भवति, तथापि तत्रापि न नो विद्वेष इति दिक्।।