स्कन्दपुराणम्/खण्डः ७ (प्रभासखण्डः)/द्वारकामाहात्म्यम्/अध्यायः १७
॥ प्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
कृत्वाऽभिषेकं तीर्थेषु यथावद्दत्त दक्षिणः ॥ 
पूजयेच्च ततो देवं कृष्णाख्यं पुरुषं परम् ॥ १ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
पूजाविधिं तु कृष्णस्य श्रोतुकामाः समासतः ॥ 
कथयाऽऽचरणोपेतं यथावद्दैत्यसत्तम ॥ २ ॥
द्वारपालाश्च के तत्र कः पूर्वं कश्च पृष्ठतः ॥ 
पुरीयं सर्वतो दैत्य तिष्ठते केन पालिता ॥ ३ ॥ 
आनुपूर्व्यात्समासेन पूजनीया यथाविधि ॥ 
कथयस्व विधिज्ञोऽसि कृष्णैकचरणप्रियः ॥ ४ ॥ 
॥ श्रीप्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
श्रूयतां पूजनं विप्राः श्रुतपूर्वं विधानतः ॥ 
कलौ कृष्णस्य विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः ॥ ५ ॥ 
पूर्वद्वारस्थितान्देवाञ्छुणुध्वं सुसमाहिताः ॥ 
जयंतः प्रथमं पूज्यः सर्वपापहरः शुभः ॥ ६ ॥ 
स्थापितो देवराजेन पूजार्थं केशवस्य हि ॥ 
तस्यैवानुचरान्वक्ष्ये तान्निबोधत सत्तमाः ॥ ७ ॥ 
वज्रनाभः सुनाभश्च वज्रबाहुर्महा हनुः ॥ 
वज्रदंष्ट्रो वज्रधारी वज्रहा वज्रलोचनः ॥ ८ ॥ 
श्वेतमूर्धा श्वेतमाली जयन्तानुचराश्च ते ॥ 
एते शस्त्रोद्यतकरा रक्षन्ते तमहर्निशम् ॥ ९ ॥
 पूर्वद्वारे सुसंनद्धा जयन्तोद्देशकारिणः ॥ 
पूर्वद्वारे च रक्षार्थं नरनाथो विनायकः ॥ 7.4.17.१० ॥ 
तरुणार्कश्च वै सूर्यो देव्यो वै सहमातरः ॥ 
ईश्वरश्चापि दुर्वासा नागराजस्तु तक्षकः ॥ ११ ॥ 
सेनानीः कार्तिकेयश्च राक्षसश्च महाहनुः ॥ 
तत्र दीर्घनखोनाम दानवः सुप्रतिष्ठितः ॥ १२ ॥ 
विश्वावसुश्च गन्धर्वो मेनका च वराप्सराः ॥ 
सनत्कुमारसहितो वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ १३ ॥ 
एते पूज्याः पूर्वतस्तु न्यग्रोधश्च महाद्रुमः ॥ 
पूर्वद्वारस्थिता ह्येत आग्नेयाञ्छृणुताथ मे ॥ १४ ॥ 
ज्वालामुखोऽथ रक्ताक्षः स्मशाननिलयः क्रथः ॥ 
मांसादो रुधिराहारः कृष्णः कृष्णजटाधरः ॥ १५ ॥ 
त्रासनो भञ्जनश्चैव ह्याग्न्येय्यां दिशि संस्थिताः ॥ 
दिशं रक्षंति संनद्धा दक्षिणां शृणुताथ मे ॥ १६ ॥ 
दण्डपाणिर्महानादः पाशहस्तः सुलोचनः ॥ 
अनिवर्त्यक्रमश्चैव तथा दुंदुभिनिस्वनः ॥ १७ ॥ 
खरस्वनो घर्घरवाक्तथा मौनप्रियः सदा ॥ 
मल्लिकाक्षश्च एतेषां प्रणतो द्वारपालकः ॥ १८ ॥ 
दक्षिणद्वाररक्षार्थं दुन्दुभिश्च विनायकः ॥ 
महिषार्कश्च वै सूर्यो भूषणश्च तथेश्वरः ॥ १९ ॥ 
चण्डिका च तथा देवी ह्यूर्द्ध्वबाहुश्च राक्षसः ॥ 
पद्माक्षः क्षेत्रपालश्च नागश्चाश्वतरस्तथा ॥ 7.4.17.२० ॥ 
चित्रांगदश्च गन्धर्व उर्वशी च वराप्सराः ॥ 
यो राजा सर्ववृक्षाणां शालश्चापि महाद्रुमः ॥ २१ ॥ 
सनातन ऋषिश्रेष्ठो ह्यगस्त्यश्च महातपाः ॥ 
एते याम्यदिशि द्वारं रक्षन्ति सुसमाहिताः ॥ २२ ॥ 
गीतकृन्नर्तको नग्नः कंबली दहनप्रियः ॥ 
हसनो नेत्रभंगश्च भ्रूविकारो विजृंभकः ॥ २३ ॥ 
मुशली प्रभुरेतेषां संनद्धो वर्तते द्विजाः ॥ 
रक्षन्ति नैर्ऋतीमाशां पश्चिमां शृणुतापरान् ॥ २४ ॥ 
स्वस्तिकः शंखमूर्द्धा च नीलवासाः शुभाननः॥ 
पाशहस्तः शूलहस्त एकपादैकलोचनः॥ २५॥ 
पश्चिमायां दिशि तथा पुष्पदन्तो विनायकः॥ 
उद्धवार्कश्च वै सूर्यः शिवः सत्राजितेश्वरः ॥ २६ ॥
तुंबरुर्नामगन्धर्वो घृताची च वराप्सराः ॥ 
महोदरश्च नागेन्द्रो राक्षसश्च घटोत्कचः ॥ २७ ॥ 
दैत्यः पञ्चजनोनाम ऋषिः कश्यप एव च ॥ 
देवी कपालिनीनाम अश्वत्थस्तु महाद्रुमः ॥ २८ ॥ 
कपिलः क्षेत्रपालश्च प्रतीचीं पान्ति वै दिशम् ॥ 
नमस्कार्यास्तथा पूज्या वायव्यो शृणुतापरान् ॥ २९ ॥ 
भंजनो भैरवश्चैव कालिकोऽथ घटोदरः ॥ 
झंझकामर्दनः पिंगो रुरुः सर्वभुजोव्रणी ॥7.4.17.३०॥ 
सुपार्श्वः प्रभुरेतेषां संनद्धः पालयन्दिशम् ॥ 
उदीच्यां दिशि विप्रेन्द्राः श्यामलश्च गणाधिपः ॥ ३१ ॥ 
मन्वन्तको विरूपाक्षो गोलकः श्वेत संप्लुतः ॥ 
उन्मत्तः प्रभुरेतेषामुदीच्यां पालयन्दिशम् ॥ ३२ ॥ 
मूलस्थानश्च वै सूर्य्य इन्द्रेशश्च महेश्वरः ॥ 
देवी कण्ठेश्वरीनाम क्षेत्रपालश्च खञ्जनः ॥ ३३ ॥ 
वासुकिर्नागराजश्च कूर्मपृष्ठश्च दानवः ॥ 
सनकश्च ऋषिश्रेष्ठो गोलको राक्षसस्तथा ॥ ३४ ॥ 
नारदोनाम गन्धर्वो रंभा चैव वराप्सराः ॥ 
एते पूज्याः प्रयत्नेन प्लक्षोनाम महाद्रुमः ॥ ३५ ॥ 
यक्षेशः सवितानाम श्यामः पूज्यः प्रयत्नतः ॥ 
ऐशान्यां दिशि विप्रेन्द्राः स्थिता ये तान्वदाम्यहम्॥ ३६ ॥ 
दुर्धरो भैरवारावः किंकिणीको महाबलः ॥ 
करालो विकटो मूलो बलिभुक्तो बलिप्रियः ॥ ३७ ॥ 
एतेषां क्षेत्रपालानां सस्त्रीणां च द्विजोत्तमाः ॥
 नेता प्रभु(म?)श्च स्वामी च जयन्तः पालकस्तथा ॥ ३८ ॥ 
निगृह्णात्यनुगृह्णाति रक्षिता पुरवासिनाम् ॥ 
जयन्तादेशमादाय ते दुष्टान्घातयन्ति च ॥ ३९ ॥ 
नागस्थलस्थितः स्वामी जयन्तः पालकः सदा ॥ 
नागराजैः परिवृतः पूजनीयः प्रयत्नतः ॥ 7.4.17.४० ॥ 
मांसप्रियमुखाश्चैत ऐशानीं पांति वै दिशम् ॥ 
सहस्रशीर्षको देवः शेषो नागस्थलस्थितः ॥ 
अनन्तो वासुकिश्चैव तक्षकः पद्म एव च ॥ ४१ ॥ 
शंखः कंबलकश्चैव नागश्चाश्वतरस्तथा ॥ 
मुक्तकः कालियश्चैव जनकोऽथापराजितः ॥ ४२ ॥ 
कर्कोटकमुखा नागास्ते च सन्ति सहस्रशः ॥ 
ते पूज्या गंधपुष्पैश्च बलिभिर्धूपदीपकैः ॥४३॥ 
पायसेन च मांसेन ह्यन्नाद्यैः सुरया तथा ॥ 
ततः संपूज्य देवशं जयंतं रक्षिणां वरम् ॥ ४४ ॥ 
गंध पुष्पोपहारैश्च धूपवस्त्रादिभूषणैः ॥ 
ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठाः कृष्णं देवकिनन्दनम् ॥ 
संपूज्यः प्रथमं तत्र गणेशो रुक्मिसंज्ञकः॥४५॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
कथं स रुक्मिदैत्येन्द्रो यो दुष्टो गणतां गतः ॥ 
साक्षाद्भगवतो द्वारि प्रत्यहं पूज्यते नरः ॥ ४६ ॥ 
॥ श्रीप्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
कृष्णाय रुक्मिणीं दातुं यदा भीष्मक उद्यतः ॥ 
तद्द्वेषात्क्रोधसंयुक्तो रुक्मी चैद्यममन्यत ॥४७॥ 
यदा जहार भगवान्रुक्मिणीमंबिकालयात् ॥ 
सर्वान्विद्राव्य वै भूपाञ्जरासन्धमुखान्रणे ॥४८॥ 
तदा रुक्मी महाबाहुर्भीष्मकस्य सुतो बली ॥ 
नाहत्वा विनिवर्तिष्ये तमहं यादवं रणे ॥४९॥ 
प्रतिज्ञां सर्वभूपानां शृण्वतां कृतवान्द्विजाः॥ 
एवमुक्त्वा स सन्नद्धो युद्धाय परिधावितः॥7.4.17.५०॥ 
अक्षौहिण्या दलेनैवायुद्ध्यत्कृष्णेन भो द्विजाः ॥ 
स युध्यमानः कृष्णेन वध्यमानो हतौजसः ॥५१॥ 
बद्धो भगवता तत्र कृत्वा वैरूप्यमेव च ॥ 
रामेण बंधनान्मुक्तो मरणाय मतिं दधौ ॥५२॥ 
रुक्मिणी भ्रातरं दृष्ट्वा मरणे कृतनिश्चयम्॥ 
उवाच कृष्णं वैदर्भी भ्रातरं ह्यानयस्व मे ॥५३॥ 
ततस्तत्प्रियकामार्थमनुमान्य जनार्द्दनः॥ 
चकार पार्षदां मध्ये प्रवरं विघ्ननाशनम् ॥५४॥ 
एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रथमं पूज्यते सदा ॥ 
गंधधूपाक्षतैर्वस्त्रैर्मोदकैस्तं प्रतर्पयेत् ॥५५॥ 
तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथस्तुष्टो भवति नान्यथा ॥५६॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये भगवत्परिचारकवर्गकथनपूर्वकरुक्मिगर्वपरिहारवृत्तान्तवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ ॥ छ ॥