नारदपञ्चरात्रम्‌/प्रथमैकरात्रे/अध्यायः १२
प्रथमैकरात्रे द्वादशोऽध्यायः	
शुक उवाच	
महोत्सवे सुनिष्पन्ने दानस्योत्तरकालतः   ।	
किं बभूव रहस्यं च तन्मां व्याख्यातुं अर्हसि   ।। १२.१  ।।	
श्रीव्यास उवाच	
संप्राप्य दानं देवानां गन्धर्वश्चोपवर्हणः   ।	
तेषां च पुरतो भक्त्या विदयां आस वै सदा   ।। १२.२  ।।	
श्रुत्वा तद्वचनं ब्रह्मा तं उवाच च संसदि   ।	
शम्भुना च समालोच्य ब्रह्मोवाच विधाता जगतां अपि   ।। १२.३  ।।	
मथुरागमनं चैव कृष्णस्य परमात्मनः   ।	
विलापं गोपगोपीनां श्रावयास्मांश्च साम्प्रतं  ।। १२.४ ।  ।।	
महोत्सवं कुरु पुनः शृण्वन्तु मुनयः सुराः   ।	
गायन्तु ताश्च संगीतं नृत्यन्त्वप्सरां गणाः   ।। १२.५  ।।	
ब्रह्मणश्च वचः श्रुत्वा ननृत्युश्चाप्सरोगणाः   ।	
चक्रुस्ताः सरसं गीतं विद्याधर्यश्च संसदि   ।। १२.६  ।।	
मायिनां चैव प्रवरो गन्धर्वश्चोपवर्हणः   ।	
जगौ सन्धानभावेन मथुरागमनं हरेः   ।। १२.७  ।।	
विलापं गोकुलस्थानां श्रुत्वा विप्राः सुरादयः   ।	
मूर्च्छां प्रापुश्च रुरुदुर्ददुर्दानं पुनः पुनः   ।। १२.८  ।।	
गोपीनां विरहालापैर्मूर्च्छितश्चोपवर्हणः   ।	
विस्वरेण वितनात्तु तालभङ्गो बभूव ह   ।। १२.९  ।।	
तत्तालभङ्गं विज्ञाय देवाश्च मुनयस्तथा   ।	
चुकुपुः सहसा सर्वे निर्गतास्तन्मुखाग्नयः   ।। १२.१०  ।।	
तद्दृष्ट्वा सहसा भीतो गन्धर्वश्चोपवर्हणः   ।	
सस्मार कृष्णं स्वभीष्टं परमात्मानं ईश्वरं  ।। १२.११  ।।	
ददृशुः स्मृतिमात्रेण तत्तेजो नभसि स्थितं  ।	
स्तम्भिता देवताः सर्वाशिचक्रपुत्तलिका यथा   ।। १२.१२  ।।	
स्तम्भिता वह्नयः सर्वे मुनयश्च विजृम्भिताः   ।	
हरिस्मृतिश्चाभयदा शुभदा विघ्ननाशिनी   ।। १२.१३  ।।	
ददृशुर्देवताः सर्वाः मुनयश्चापि योषितः   ।	
गन्धर्वाश्च तथैवान्ये तेजो दृश्यं सुखप्रदं  ।। १२.१४  ।।	
परं कुञ्ज्ञटिकाकारं कोटीन्दुकिरणप्रभं  ।	
योजनायतविस्तीर्णं सुस्निग्धं सुमनोहरं  ।। १२.१५  ।।	
तत्तेजोऽभ्यन्तरे सर्वे ददृशू रथं उत्तमं  ।	
गव्यूतिमानं विस्तीर्णं धनुष्कोटिसमुच्छ्रितं  ।। १२.१६  ।।	
श्वेताश्वानां च चक्राणां सहस्रेण समावृतं  ।	
अमूल्यरत्नरचितं ईश्वरेच्छाविनिर्मितं  ।। १२.१७  ।।	
नानाचित्रविचित्राढ्यं मनोयायि ममोहरं  ।	
मुक्तामाणिक्यपरमहीराहारैर्विराजितं  ।। १२.१८  ।।	
रत्नदर्पणलक्षैश्च त्रिलक्षैः श्वेतचामरैः   ।	
वह्निशुद्धांशुकानां च त्रिलक्षैः परिशोभितं  ।। १२.१९  ।।	
त्रिकोटिभिश्च ज्वलितं क्रीडासुन्दरमन्दिरैः   ।	
पारिजातप्रसूनानां मन्दराणां मनोहरैः   ।। १२.२०  ।।	
मालाजालैस्त्रिलक्षैश्च मालतीनां च मण्डितं  ।	
एवंभूतं रथं दृष्ट्वा ददृशुस्ते तदनन्तरे   ।। १२.२१  ।।	
मध्यकोष्ठाभ्यन्तरे च किशोरं श्यामसुन्दरं  ।	
वह्निशुद्धांशुकेनैव पीतवर्णेन शोभितं  ।। १२.२२  ।।	
रत्नकेयूरवलयरत्नमञ्जीररञ्जितं  ।	
रत्नकुण्डलयुग्मेन गण्डस्थलसमुज्ज्वलं  ।। १२. ।२३  ।।	
ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं नित्योपास्यं सुरासुरैः   ।	
चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं मालतीमाल्यमण्डितं  ।। १२.२४  ।।	
मणिना कौस्तुभेन्द्रेण गण्डस्थलविभूषितं  ।	
परं प्रधानं परमं परमात्मानं ईश्वरं  ।। १२.२५  ।।	
स्तुतं ब्रह्मेशशेषैश्च राधावक्षः स्थलस्थितं  ।	
वेदानिर्वचनीयं च स्वेच्छामयं अनीश्वरं  ।। १२.२६  ।।	
नित्यं नित्यं निर्गुणं च ज्योतिरूपं सनातनं  ।	
प्रकृतेः परं ईशानं भक्तानुग्रहकातरं  ।। १२.२७  ।।	
कोटिकन्दर्पलावण्यलीलाधाममनोहरं  ।	
मयूरपुच्छचूडं च वरं वंशीधरं परं  ।। १२.२८  ।।	
दृष्ट्वा तं अद्भुतं रूपं तुष्टाव कमलोद्भवः   ।	
गणेशः शेषः शम्भुश्च तदन्ये मुनयः सुराः   ।। १२.२९  ।।	
ब्रह्मोवाच	
परं ब्रह्म परं धाम परमात्मानं ईश्वरं  ।	
वन्दे वन्द्यं च सर्वेषां सर्वकारणकारणं  ।। १२.३०  ।।	
सर्वेश्वरं सर्वरूपं सर्वाद्यं सद्भिरीडितं  ।	
वेदावेद्यं च विद्वद्भिर्न दृष्टं स्वप्नगोचरे   ।। १२.३१  ।।	
श्रीमहादेव उवाच	
सिद्धस्वरूपं सिद्धाद्यं सिद्धबीजं सनातनं  ।	
प्रसिद्धं सिद्धिदं शान्तं सिद्धानां च गुरोर्गुरुं  ।। १२.३२  ।।	
वन्दे वन्द्यं च महतां परात्परतरं विभुं  ।	
स्वात्मारामं पूर्णकामं भक्तानुग्रहकातरं  ।। १२.३३  ।।	
भक्तिप्रियं च भक्तेशं स्वभक्तिदास्यदं परं  ।	
स्वपदप्रदं एकं च दातारं सर्वसम्पदां  ।। १२.३४  ।।	
अनन्त उवाच	
वक्त्राणां च सहस्रेण किं वा स्त्ॐइ श्रुतिश्रुतं  ।	
कोटिभिः कोटिभिर्वक्त्रैः को वा स्तोतुं क्षमः प्रभो   ।। १२.३५  ।।	
किं उ स्तोष्यति शम्भुश्च पञ्चवक्त्रेण वाञ्च्छितं  ।	
कर्ता चतुर्णां वेदानां किं स्तोष्यति चतुर्मुखः   ।। १२.३६  ।।	
षड्वक्त्रो गजवक्त्रश्च देवाश्च मुनयोऽपि वा   ।	
वेदा वा किं वेदविदः स्तुवन्ति प्रकृतेः परं  ।। १२.३७  ।।	
वेदानिर्वचनीयं च वेदा निर्वक्तुं अक्षमाः   ।	
वेदविज्ञातवाक्येन विद्वांसः किं स्तुवन्ति तं  ।। १२.३८  ।।	
श्रीगणेश उवाच	
मूर्खो वदति विष्णाय बुधो वदति विष्णवे   ।	
नम इत्येवं अर्थं च द्वयोरेव समं फलं  ।। १२.३९  ।।	
यस्मै दत्तं च यज्ज्ञानं ज्ञानदाता हरिः स्वयं  ।	
ज्ञानेन तेन स स्तौति भावग्राही जनार्दनः   ।। १२.४०  ।।	
एकवक्त्रोऽनेकवक्त्रो मूर्खो विद्वान्स्वकर्मणा   ।	
अधनी च धनी वापि सपुत्रो वाप्यपुत्रकः   ।। १२.४१  ।।	
कर्मणा परं ईशं च स्तोतुं को वाप्यनुत्तमं  ।	
यथाशक्ति स्तुतिः पूजा वन्दनं स्मरणं हरेः   ।। १२.४२  ।।	
संकीर्तनं च भजनं जपनं बुद्ध्यनुक्रमं  ।	
कुर्वन्ति सन्तोऽसन्तश्च सन्ततं परमात्मनः   ।। १२.४३  ।।	
कार्तिकेय उवाच	
सर्वान्तरात्मा भगवान्ज्ञानं च सर्वजीविनां  ।	
ज्ञानानुरूपं स्तवनं सन्तो नैव हसन्ति तं  ।। १२.४४  ।।	
भवेषु त्रिविधो लोकोऽप्युत्तमो मध्यमोऽधमः   ।	
सर्वे स्वकर्मवशगा निषेकः केन वार्यते   ।। १२.४५  ।।	
सर्वेश्वरं च संवीक्ष्य सर्वो वदति मत्प्रभुं  ।	
मदीश्वरस्य समता सर्वेषु किंकरेषु च   ।। १२.४६  ।।	
भजन्ति केचित्शुद्धान्तं परमात्मानं ईश्वरं  ।	
केचित्तदंशांशं प्राप्नुवन्ति क्रमेण तं  ।। १२.४७  ।।	
धर्म उवाच	
अहं साक्षी च सर्वेषां विधिना निर्मितः पुरा   ।	
विधातुश्च विधाता त्वं सर्वेश्वरं नमोऽस्तु ते   ।। १२.४८  ।।	
देवा ऊचुः	
यं स्तोतुं असमर्थश्च सहस्रायुः स्वयं विधिः   ।	
ज्ञानाधिदेवः शम्भुश्च तं स्तोतुं किं वयं क्षमाः   ।। १२.४९  ।।	
वेदा ऊचुः	
किं जानीमो वयं के वाप्यनन्तेशस्य यो गुणः   ।	
वयं वेदाश्त्वं अस्माकं कारणस्यापि कारकः   ।। १२.५०  ।।	
मुनयः ऊचुः	
यदि वेदा न जानन्ति माहात्म्यं परमात्मनः   ।	
न जानीमस्तव गुणं वेदानुसारिणो वयं  ।। १२.५१  ।।	
सरस्वत्युवाच	
विद्याधिदेवताहं च वेदा विद्याधिदेवकाः   ।	
वेदाधिदेवो धाता च तदीशं स्त्ॐइ किं प्रभो   ।। १२.५२  ।।	
पद्मोवाच	
यत्पादपद्मं पद्मेशः शेषाश्चान्ये सुरास्तथा   ।	
ध्यायन्ते मुनयो देवा ध्याये तं प्रकृतेः परं  ।। १२.५३  ।।	
सावित्र्युवाच	
सावित्री वेदमाताहं वेदानां जनको विधिः   ।	
त्वां एव धत्ते धातरं नमामि त्रिगुणात्परं  ।। १२.५४  ।।	
श्रीपार्वत्युवाच	
तव वक्षसि राधाहं रासे वृन्दावने वने   ।	
महालक्ष्मीश्च वैकुण्ठे पादपद्मार्चने रता   ।। १२.५५  ।।	
श्वेतद्वीपे सिन्धुकन्या विष्णोरुरसि भूतले   ।	
ब्रह्मलोके च ब्रह्माणी वेदमाता च भारती   ।। १२.५६  ।।	
तवाज्ञया च देवानां अविर्भूता च तेजसि   ।	
निहत्य दैत्यान्देवारीन्दत्वा राज्यं सुराय च   ।। १२.५७  ।।	
तत्पश्चाद्दक्षकन्याहं अधुना पार्वती हरे   ।	
तवाज्ञया हरक्रोडे त्वद्भक्ता प्रतिजन्मनि   ।। १२.५८  ।।	
नारायणप्रिया शश्वत्तेन नारायणी श्रुतौ   ।	
विष्णोरहं पराशक्तिर्विष्णुमाया च वैष्णवी   ।। १२.५९  ।।	
अनन्तकोटि ब्रह्माण्डं मया सम्मोहितं सदा   ।	
विदुषां रसनाग्रे च प्रत्यक्षं हि सरस्वती   ।। १२.६०  ।।	
महाविष्णोश्च माताहं विश्वानि यस्य लोमसु   ।	
रामेश्वरी च सर्वाद्या सर्वशक्तिस्वरूपिणी   ।। १२.६१  ।।	
तद्रासे धारणाद्राधा विद्वद्भिः परिकीर्तिता   ।	
परमानन्दपादाब्जं वन्दे सानन्दपूर्वकं  ।। १२.६२  ।।	
यत्पादपद्मं ध्यायन्ते परमानन्दकारणं  ।	
पादपद्मेशशेषाद्या मुनयो मनवः सुराः   ।। १२.६३  ।।	
योगिनः सन्ततं सन्तः सिद्धाश्च वैष्णवास्तथा   ।	
अनुग्रहं कुरु विभो बुद्धिशक्तिरहं तव   ।। १२.६४  ।।	
इति संवृतं स्तोत्रं यः पठेत्संयतः शुचिः   ।	
इहैव च सुखं भुङ्क्ते यात्यन्ते श्रीहरेः पदं  ।। १२.६५  ।।	
निवृत्तेषु च वेदेषु देवीषु मुनिपुङ्गवे   ।	
उपवर्हणगन्धर्वः स्तुतिं कर्तुं समुद्यतः   ।। १२.६६  ।।	
अथ गन्धर्वकृतस्तोत्रम्	
गन्धर्व उवाच	
वन्दे नवघनश्यामं पीतकौशेयवाससं  ।	
सानन्दं सुन्दरं शुद्धं श्रीकृष्णं प्रकृतेः परं  ।। १२.६७  ।।	
राधेशं राधिकाप्राणवल्लभं वल्लवीसुतं  ।	
राधासेवितपादाब्जं राधावक्षःस्थलस्थितं  ।। १२.६८  ।।	
राधानुरागं राधिकेष्टं राधापहृतमानसं  ।	
राधाधरं भवाधारं सर्वाधारं नमामि तं  ।। १२.६९  ।।	
राधाहृत्पद्ममध्ये च वसन्तं सन्ततं शुभं  ।	
राधासहचरं शश्वत्राधाज्ञापरिपालकं  ।। १२.७०  ।।	
ध्यायन्ते योगिनो योगात्सिद्धाः सिद्धेश्वराश्च यं  ।	
तं ध्याये सततं शुद्धं भगवन्तं सनातनं  ।। १२.७१  ।।	
सेवन्ते सन्ततं सन्तो ब्रह्मेशशेषसंज्ञकाः   ।	
सेवन्ते निर्गुणं ब्रह्म भगवन्तं सनातनं  ।। १२.७२  ।।	
निर्लिप्तं च निरीहं च परमात्मानं ईश्वरं  ।	
नित्यं सत्यं च परं भगवन्तं सनातनं  ।। १२.७३  ।।	
यं सृष्टेरादिभूतं च सर्वबीजं परात्परं  ।	
योगिनस्तं प्रपद्यन्ते भगवन्तं सनातनं  ।। १२.७४  ।।	
बीजं नानावताराणां सर्वकारणकारणं  ।	
वेदावेद्यं वेदबीजं वेदकारणकारणं  ।। १२.७५  ।।	
योगिनस्तं प्रपद्यन्ते भगवन्तं सनातनं  ।	
इत्येवं उक्त्वा गन्धर्वः पपात धरणीतले   ।। १२.७६  ।।	
ननाम दण्डवद्भूमौ देवदेवं परात्परं  ।	
इति तेन कृतं स्तोत्रं यः पठेत्प्रयतः शुचिः   ।। १२.७७  ।।	
इहैव जीवन्मुक्तश्च परे याति परां गतिं  ।	
हरिभक्तिं हरेर्दास्यं गोलोके च निरामयः   ।	
पार्षदप्रवरत्वं च लभते नात्र संशयः   ।। १२.७८  ।।	
इति  श्रीनारदपञ्चरात्रे ज्ञानामृतसारे प्रथमैकरात्रे	
गन्धर्वकृतस्तोत्रं नाम द्वादशोऽध्यायः	
प्रथमैकरात्रे त्रयोदशोऽध्यायः