स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/अध्यायः ०४
॥ नारद उवाच॥	
ततस्त्वहं चिंतयामि कथं स्थानमिदं भवेत्॥	
ममायत्तं यतो राज्ञां भूमिरेषा सदा वशे॥ ४.१ ॥	
यत्त्वहं धर्मवर्णाणं गत्वा याचे ह मेदिनीम्॥	
अर्पयत्येव स च मे याचितो न पुनः परः॥ ४.२ ॥	
तथा हि मुनिभिः प्रोक्तं द्रव्यं त्रिविधमुत्तमम्॥	
शुक्लं मध्यं च शबलमधमं गृष्णमुच्यते॥ ४.३ ॥	
श्रुतेः संपादनाच्छिष्यात्प्राप्तं शुक्लं च क्न्ययया॥	
तथा कुसीदवाणिज्यकृषियाचितमेव च॥ ४.४ ॥	
शबलं प्रोच्यते सद्भिर्द्यूतचौर्येण साहसैः॥	
व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्॥ ४.५ ॥	
शुक्लवित्तेन यो धर्मं प्रकुर्याच्छ्रद्धयान्वितः॥	
तीर्थं पात्रं समासाद्य देवत्वे तत्समश्नुते॥ ४.६ ॥	
राजसेन च भावेन वित्तेन शबलेन च॥	
प्रदद्याद्दानमर्थिभ्यो मानुष्यत्वे तदश्नुते॥ ४.७ ॥	
तमोवृतस्तु यो दद्यात्कृष्णवित्तेन मानवः॥	
तिर्यक्त्वे तत्फलं प्रेत्य समश्राति नराधमः॥ ४.८ ॥	
तत्तु याचितद्रव्यं मे राजसं हि स्फुटं भवेत्॥	
अथ ब्राह्मणभावेन नृपं याचे प्रतिग्रहम्॥ ४.९ ॥	
तदप्यहो चातिकष्ट हेतुना तेन मे मतम्॥	
अयं प्रतिग्रहो घोरो मध्वास्वादो विषोपमः॥ ४.१० ॥	
प्रतीग्रहेण संयुक्तं ह्यमीवमाविशोद्द्विजम्॥	
तस्मादहं निवृत्तश्च पापादस्मात्प्रतिग्रहात्॥ ४.११ ॥	
ततः केनाप्युपायेन द्वयोरन्यतरेण तु॥	
स्वायत्तं स्थानक कुर्म एतत्सञ्चिंतये मुहुः॥ ४.१२ ॥	
यथा कुभार्यः पुरुषश्चिन्तांतं न प्रपद्यते॥	
तथैव विमृशंश्चाहं चिंतांतं न लभाम्यणु॥ ४.१३ ॥	
एतस्मिन्नन्तरे पार्थ स्नातुं तत्र समागताः॥	
बहवो मुनयः पुण्ये महीसागरसंगमे॥ ४.१४ ॥	
अहं तानब्रवं सर्वान्कुतो यूयं समागताः॥	
ते मामूचुः प्रणम्याथ सौराष्ट्रविषये मुने॥ ४.१५ ॥	
धर्मवर्मेति नृपतिर्योऽस्य देशस्य भूपतिः॥	
स तु दानस्य तत्त्वार्थी तेपे वर्षगणान्बहून्॥ ४.१६ ॥	
ततस्तं प्राह खे वाणी श्लोकमेकं नृप श्रृणु॥	
द्विहेतु षडधिष्ठानं षडंगं च द्विपाकयुक्॥ ४.१७ ॥	
चतुःप्रकारं त्रिविधं त्रिनाशं दानमुच्यते॥	
इत्येकं श्लोकमाभाष्य खे वाणी विरराम ह॥ ४.१८ ॥	
श्लोकस्यार्थं नावभाषे पृच्छमानापि नारद॥	
ततो राजा धर्मवर्मा पटहेनान्वघोषयत्॥ ४.१९ ॥	
यस्तु श्लोकस्य चैवास्य लब्धस्य तपसा मया॥	
करोति सम्यगव्याख्यानं तस्य चैतद्ददाम्यहम्॥ ४.२० ॥	
गवां च सप्त नियुतं सुवर्णं तावदेव तु॥	
सप्तग्रामान्प्रयच्छामि श्लोकव्याख्यां करोति यः॥ ४.२१ ॥	
पटहेनेति नृपतेः श्रुत्वा राज्ञो वचो महत्॥	
आजग्मुर्बहुदेशीया ब्राह्मणाः कोटिशो मुने॥ ४.२२ ॥	
पुनर्दुर्बोधविन्यासः श्लोकस्तैर्विप्रपुंगवैः॥	
आख्यातुं शक्यते नैव गुडो मूकैर्यथा मुने॥ ४.२३ ॥	
वयं च तत्र याताः स्मो धनलोभेन नारद॥	
दुर्बोधत्वान्नमस्कृत्य श्लोकं चात्र समागताः॥ ४.२४ ॥	
दुर्व्याख्येयस्त्वयं श्लोको धनं लभ्यं न चैव नः॥	
तीर्थयात्रां कथं यामीत्येवाचिंत्यात्र चागताः॥ ४.२५ ॥	
एवं फाल्गुन तेषां तु वचः श्रुत्वा महात्मनाम्॥	
अतीव संप्रहृष्टोऽहं तान्विसृज्येत्यचिंतयम्॥ ४.२६ ॥	
अहो प्राप्त उपायो मे स्थानप्राप्तौ न संशयः॥	
श्लोकं व्याख्याय नृपतेर्लप्स्ये स्थानं धनं तथा॥ ४.२७ ॥	
विद्यामूल्येन नैवं च याचितः स्यात्प्रतिग्रहः॥	
सत्यमाह पुराणार्षिर्वासुदेवो जगद्गुरुः॥ ४.२८ ॥	
धर्मस्य यस्य श्रद्धा स्यान्न च सा नैव पूर्यते॥	
पापस्य यस्य श्रद्धास्यान्न च सापि न पूर्यते॥ ४.२९ ॥	
एवं विचिंत्य विद्वांसः प्रकुर्वंति यथारुचि॥	
सत्यमेतद्विभोर्वाक्यं दुर्लभोऽपि यथा हि मे॥ ४.३० ॥	
मनोरथोऽयं सफलः संभूतोंकुरितः स्फुटम्॥	
एनं च दुर्विदं श्लोकमहं जानामि सुस्फुटम्॥ ४.३१ ॥	
अमूर्तैः पितृभिः पूर्वमेव ख्यातो हि मे पुरा॥	
एवं हर्षान्वितः पार्थ संचिंत्याऽहं ततो मुहुः॥ ४.३२ ॥	
प्रणम्य तीर्थं चलितो महीसागरसंगमम्॥	
वृद्धब्राह्मणरूपेण ततोहं यातवान्नृपम्॥ ४.३३ ॥	
इदं भणितवानस्मि श्लोकव्याख्यां नृप श्रृणु॥	
यत्ते पटहविख्यातं दानं च प्रगुणीकुरु॥ ४.३४ ॥	
एवमुक्ते नृपः प्राह प्रोचुरेवं हि कोटिशः॥	
द्विजोत्तमाः पुनर्नस्यं प्रोक्तुमर्थो हि शक्यते॥ ४.३५ ॥	
के द्विहेतू षडाख्यातान्यधिष्ठानानि कानि च॥	
कानि चैव षडंगानि कौ द्वौ पाकौ तथा स्मृतौ॥ ४.३६ ॥	
के च प्रकाराश्चत्वारः किंस्वित्तत्त्रिविधं द्विज॥	
पयो नाशाश्च के प्रोक्ता दानस्यैतत्स्फुटं वद॥ ४.३७ ॥	
स्फुटान्प्रश्नानिमान्सप्त यदि वक्ष्यसि ब्राह्मण॥	
ततो गवां सप्तनियुतं सुवर्णं तावदेव तु॥ ४.३८ ॥	
सप्त ग्रामांश्च दास्यामि नो चेद्यास्यसि स्वं गृहम्॥	
इत्युक्त्वा वचनं पार्थ सौराष्ट्रस्वामिनं नृपम्॥ ४.३९ ॥	
धर्मवर्माणमस्त्वेवं प्रावोचमवधारय॥	
श्लोकव्याख्यां स्फुटां वक्ष्ये दानहेतू च तौ श्रृणु॥ ४.४० ॥	
अल्पत्वं वा बहुत्वं वा दानस्याभ्युदयावहम्॥	
श्रद्धा शक्तिश्च दानानां वृद्ध्यक्षयकरेहि ते॥ ४.४१ ॥	
तत्र श्रद्धाविषये श्लोका भवन्ति॥	
कायक्लेशैश्च बहुभिर्न चैवारथस्य राशिभिः॥ ४.४२ ॥	
धर्मः संप्राप्यते सूक्ष्मः श्रद्धा धर्मोऽद्भुतं तपः॥	
श्रद्धा स्वर्गश्च मोक्षश्च श्रद्धा सर्वमिदं जगत्॥ ४.४३ ॥	
सर्वस्वं जीवितं चापि दद्यादश्रद्धया यदि॥	
नाप्नुयात्स फलं किंचिच्छ्रद्दधानस्ततो भवेत्॥ ४.४४ ॥	
श्रद्धया साध्यते धर्मो महद्भिर्नार्थराशिभिः॥	
अकिंचना हि मुनयः श्रद्धावंतो दिवं गताः॥ ४.४५ ॥	
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा॥	
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु॥ ४.४६ ॥	
यजंते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः॥	
प्रेतान्भूतपिशाचांश्च यजंते तामसा जनाः॥ ४.४७ ॥	
तस्माच्छ्रद्धावता पात्रे दत्तं न्यायार्जितं हि यत्॥	
तेनैव भगवान्रुद्रः स्वल्पकेनापि तुष्यति॥ ४.४८ ॥	
शक्तिविषये च श्लोका भवंति॥	
कुटुंबभुक्तवसनाद्देयं यदतिरिच्यते॥	
मध्वास्वादो विषं पश्चाद्दातुर्धर्मोऽन्यथा भवेत्॥ ४.४९ ॥	
शक्ते परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि॥	
मध्वापानविषादः स धर्माणां प्रतिरूपकः॥ ४.५० ॥	
भृत्यानामुपरोधेन यत्करोत्यौर्ध्वदैहिकम्॥	
तद्भवत्यसुखोदकं जीवतोऽस्य मृतस्य च॥ ४.५१ ॥	
सामान्यं याचितं न्यासमाधिर्दाराश्च दर्शनम्॥	
अन्वाहितं च निक्षेपः सर्वस्वं चान्वये सति॥ ४.५२ ॥	
आपत्स्वपि न देयानि नववस्तूनि पंडितैः॥	
यो ददाति स मूढात्मा प्रायाश्चित्तीयते नरः॥ ४.५३ ॥	
इति ते गदितौ राजन्द्वौ हेतू श्रूयतामतः॥	
अधिष्ठानानि वक्ष्यामि षडेव श्रृणु तान्यपि॥ ४.५४ ॥	
धर्ममर्थं च कामं च व्रीडाहर्षभयानि च॥	
अधिष्ठानानि दानानां षडेतानि प्रचक्षते॥ ४.५५ ॥	
पात्रेभ्यो दीयते नित्यमनपेक्ष्य प्रयोजनम्॥	
केवलं धर्मबुद्ध्या यद्धर्मदानं तदुच्यते॥ ४.५६ ॥	
धनिनं धनलोभेन लोभयित्वार्थमाहरेत्॥	
तदर्थदानमित्याहुः कामदानमतः श्रृणु॥ ४.५७ ॥	
प्रयोजनमपेक्ष्यैव प्रसंगाद्यत्प्रदीयते॥	
अनर्हेषु सरागेण कामदानं तदुच्यते॥ ४.५८ ॥	
संसदि व्रीडयाऽऽश्रुत्य आर्थिभ्यः प्रददाति च॥	
प्रतिदीयते च यद्दानं व्रीडादानमिति श्रुतम्॥ ४.५९ ॥	
दृष्ट्वा प्रियाणि श्रुत्वा वा हर्षवद्यत्प्रदीयते॥	
हर्षदानमिति प्रोक्तं दानं तद्धर्मचिंतकैः॥ ४.६० ॥	
आक्रोशानर्थहिंसानां प्रतीकाराय यद्भवेत्॥	
दीयतेऽनुपकर्तृभ्यो भयदानं तदुच्यते॥ ४.६१ ॥	
प्रोक्तानि षडधिष्ठानान्यंगान्यपि च षट्च्छ्रुणु॥	
दाता प्रतिग्रहीता च शुद्धिर्देयं च धर्मयुक्॥ ४.६२ ॥	
देशकालौ च दानानामंगान्येतानि षड्विदुः॥	
अपरोगी च धर्मात्मा दित्सुरव्यसनः शुचिः॥ ४.६३ ॥	
अनिंद्याजीवकर्मा च षड्भिर्दाता प्रशस्यते॥	
अनृजुश्चाश्रद्दधानोऽशांतात्मा धृष्टभीरुकः॥ ४.६४ ॥	
असत्यसंधो निद्रालुर्दातायं तामसोऽधमः॥	
त्रिशुक्लः कृशवृत्तिश्च घृणालुः सकलेंद्रियः॥ ४.६५ ॥	
विमुक्तो योनिदोषेभ्यो ब्राह्मः पात्रमुच्यते॥	
सौमुख्यादभिसंप्रीतिरर्थिनां दर्शने सदा॥	
सत्कृतिश्चानसूया च तदा शुद्धिरिति स्मृता॥ ४.६६ ॥	
अपराबाधमक्लेशं स्वयत्नेनार्जितं धनम्॥	
स्वल्पं वा विपुलं वापि देयमित्यभिधीयते॥ ४.६७ ॥	
तेनापि किल धर्मेण उद्दिश्य किल किंचन॥	
देयं तद्धर्मयुगिति शून्ये शून्यं फलं मतम्॥ ४.६८ ॥	
न्यायेन दुर्लभं द्रव्यं देशे कालेपि वा पुनः॥	
दानार्हौ देशकालौ तौ स्यातां श्रेष्ठौ न चान्यथा॥ ४.६९ ॥	
षंडगानीति चोक्तानि द्वौ च पाकावतः श्रृणु॥	
द्वौ पाकौ दानजौ प्राहुः परत्राथ त्विहोच्यते॥ ४.७० ॥	
सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्ठति॥	
असत्सु दीयते किंचित्तद्दानमिह भुज्यते॥ ४.७१ ॥	
द्वौ पाकाविति निर्दिष्टौ प्रकारांश्चतुरः श्रृणु॥	
ध्रुवमाहुस्त्रिकं काम्यं नैमित्तिकमिति क्रमात्॥ ४.७२ ॥	
वैदिको दानमार्गोऽयं चतुर्धा वर्ण्यते द्विजैः॥	
प्रपारामतडागादिसर्वकामफलं ध्रुवम्॥ ४.७३ ॥	
तदाहुस्त्रिकामित्याहुर्दीयते यद्दिनेदिने॥	
अपत्यविजयैश्वर्यस्त्रीबालार्थं प्रदीयते॥ ४.७४ ॥	
इच्छासंस्थं च यद्दानं काम्यमित्यभिधीयते॥	
कालापेक्षं क्रियापेक्षं गुणापेक्षमिति स्मृतौ॥ ४.७५ ॥	
त्रिधा नौमित्तिकं प्रोक्तं सदा होमविवर्जितम्॥	
इति प्रोक्ताः प्रकारास्ते त्रैविध्यमभिधीयते॥ ४.७६ ॥	
अष्टोत्तमानि चत्वारि मध्यमानि विधानतः॥	
कानीयसानि शेषाणि त्रिविधत्वमिदं विदुः॥ ४.७७ ॥	
गृहप्रासादविद्याभूगोकूपप्राणहाटकम्॥	
एतान्युत्तमदानानि उत्तमद्रव्यदानतः॥ ४.७८ ॥	
अन्नारामं च वासांसि हयप्रभृतिवाहनम्॥	
दानानि मध्यमानीति मध्यमद्रव्यदानतः॥ ४.७९ ॥	
उपानच्छत्रपात्रादिदधिमध्वासनानि च॥ ४.८० ॥	
दीपकाष्ठोपलादीनि चरमं बहुवार्षिकम्॥	
इति कानीयसान्याहुर्दाननाशत्रयं श्रृणु॥ ४.८१ ॥	
यद्दत्त्वा तप्यते पश्चादासुरं तद्धृथा मतम्॥	
अश्रद्धया यद्ददाति राक्षसं स्याद्वृथैव तत्॥ ४.८२ ॥	
यच्चाक्रुश्य ददात्यंग दत्त्वा वाक्रोशति द्विजम्॥	
पैशाचं तद्वृथा दानंदाननाशास्त्रयस्त्वमी॥ ४.८३ ॥	
इति सप्तपदैर्बद्धं दानमाहात्म्य मुत्तमम्॥	
शक्त्या ते कीर्तितं राजन्साधु वाऽसाधु वा वद॥ ४.८४ ॥	॥धर्मवर्मोवाच॥	
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः॥	
अद्य ते कृतकृत्योऽस्मि कृतः कृतिमतां वर॥ ४.८५ ॥	
पठित्वा सकलं जन्म ब्रह्मचारि यथा वृथा॥	
बहुक्लेशात्प्राप्तभार्यः सावृथाऽप्रियवादिनी॥ ४.८६ ॥	
क्लेशेन कृत्वा कूपं वा स च क्षारोदको वृथा॥	
बहुक्लेशैर्जन्म नीतं विना धर्मं तथा वृथा॥ ४.८७ ॥	
एवं मे यद्वृथा नाम जातं तत्सफलं त्वया॥	
कृतं तस्मान्नमस्तुभ्यं द्विजेभ्यश्च नमोनमः॥ ४.८८ ॥	
सत्यमाह पुरा विष्णुः कुमारान्विष्णुसद्भनि॥ ४.८९ ॥	
नाहं तथाद्भि यजमानहविर्वितानश्चयोतद्‌घृतप्लुतमदन्हुतभुङ्मुखेन॥	
यद्ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोनुघासं तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकैः॥ ४.९० ॥	
तन्मयाऽशर्मणा वापि यद्विप्रेष्वप्रियं कृतम्॥	
सर्वस्य प्रभवो विप्रास्तत्क्षमतां प्रसादये॥ ४.९१ ॥	
त्वं च कोसि न सामान्यः प्रणम्याहं प्रसादये॥	
आत्मानं ख्यापय मुने प्रोक्तश्चेत्यब्रवं तदा॥ ४.९२ ॥	
॥नारद उवाच॥	
नारदोऽस्मि नृपश्रेष्ठ स्थानकार्थी समागतः॥	
प्रोक्तं च देहि मे द्रव्यं भूमिं च स्थानहेतवे॥ ४.९३ ॥	
यद्यपीयं देवतानां भूमिर्द्रव्यं च पार्थिव॥	
तथापि यस्मिन्यः काले राजा प्रार्थ्यः स निश्चितम्॥ ४.९४ ॥	
सहीश्वरस्यावतारो भर्त्ता दाताऽभयस्य सः॥	
तथैव त्वामहं याचे द्रव्यशुद्धिप्सया॥	
पूर्व ममालयं देहि देयार्थे प्रार्थनापरः॥ ४.९५ ॥	॥राजोवाच॥	
यदि त्वं नारदो विप्र राज्यमस्त्वखिलं तव॥	
अहं हि ब्राह्मणानां ते दास्यं कर्ता न संशयः॥ ४.९६ ॥	
'''॥नारद उवाच॥	
यद्यस्माकं भवान्भक्तस्तत्ते कार्यं च नो वचः॥ ४.९७ ॥	
सर्वं यत्तद्देहि मे द्रव्यमुक्तं भुवं च मे सप्तगव्यूतिमात्राम्॥	
भूयात्त्वत्तोप्यस्य रक्षेति सोऽपि मेने त्वहं चिंतये चार्थशेषम्॥ ४.९८ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारि काखण्डे नारदार्जुनसंवादे दानभेदप्रशंसावर्णनंनाम चतुर्थोऽध्यायः॥ ४ ॥ छ ॥	

कौमारिकाखण्डः