दशरूपकम्/तृतीयः परिच्छेदः
प्रकृतित्वादथान्येषां भूयोरसपरिग्रहात् । 
सम्पूर्णलक्षणत्वाच् च पूर्वं नाटकमुच्यते ॥ ३.१ ॥ 

पूर्वरङ्गं विधायादौ सूत्रधारे विनिर्गते । 
प्रविश्य तद्वदपरः काव्यमास्थापयेन् नटः ॥ ३.२ ॥ 

दिव्यमर्त्ये स तद्रूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः । 
सूचयेद् वस्तु बीजं वा मुखं पात्रमथापि वा ॥ ३.३ ॥ 

रङ्गं प्रसाद्य मधुरैः श्लोकैः काव्यार्थसूचकैः । 
ऋतुं कञ्चिदुपादाय भारतीं वृत्तिमाश्रयेत् ॥ ३.४ ॥ 

भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः । 
भेदैः प्ररोचनायुक्तैर्वीर्थीप्रहसनामुखैः ॥ ३.५ ॥ 

उन्मुखीकरणं तत्र प्रशंसातः प्ररोचना । 
वीथी प्रहसनं चापि स्वप्रसङ्गेऽभिधास्यते । 
वीथ्यङ्गाव्यामुखाङ्गत्वादुच्यन्तेऽत्रैव तत् पुनः ॥ ३.६ ॥ 

सूत्रधारो नटीं ब्रूते मार्षं वाथ विदूषकम् । 
स्वकार्यं प्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्त्या यत् तदामुखम् ॥ ३.७ ॥ 

प्रस्तावना वा तत्र स्युः कथाद्घातः प्रवृत्तकम् । 
प्रयोगातिशयश्चाथ वीथ्यङ्गानि त्रयोदश ॥ ३.८ ॥ 

स्वेतिवृत्तसमं वाक्यमर्थं वा यत्र सूत्रिणः । 
गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातो द्विधैव सः ॥ ३.९ ॥ 

कालसाम्यसमाक्षिप्तप्रवेशः स्यात् प्रवृत्तकम् । 
एषोऽयमित्युपक्षेपात् सूत्रधारप्रयोगतः । 
पात्रप्रवेशो यत्रैष प्रयोगातिशयो मतः ॥ ३.१० ॥ 

उद्घात्यकावलगिते प्रपञ्चत्रिगते छलम् । 
वाक्केल्यधिवले गण्डमवस्यन्दितनालिके । 
असत्प्रलापव्याहारमृदवानि त्रयोदश ॥ ३.११ ॥ 

गूढार्थपदपर्यायमाला प्रश्नोत्तरस्य वा । 
यत्रान्योन्यं समालापो द्वेधोद्घात्यं तदुच्यते ॥ ३.१२ ॥ 

यत्रैकत्र समावेशात् कार्यमन्यत् प्रसाध्यते । 
प्रस्तुतेऽन्यत्र वान्यत् स्यात् त(?) चावलगितं द्विधा ॥ ३.१३ ॥ 

असद्भूतमिथःस्तोत्रं प्रपञ्चो हास्यकृन् मतः । 
श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतं त्विह । 
नटादित्रितयालापः पूर्वरङ्गे तदिष्यते ॥ ३.१४ ॥ 

प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य छलना छलम् । 
विनिवृत्त्यास्य वाक्केली द्विस्त्रिः प्रत्युक्तितोऽपि वा ॥ ३.१५ ॥ 

अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं भवेत् । 
गण्डः प्रस्तुतसम्बन्धिभिन्नार्थं सहसोदितम् ॥ ३.१६ ॥ 

रसोक्तस्यान्यथा व्याख्या यत्रावस्यन्दित हि तत् । 
सोपहासा निगूढार्था नालिकैव प्रहेलिका ॥ ३.१७ ॥ 

असम्बद्धकथाप्रायोऽसत्प्रलापो यथोत्तरः । 
अन्यार्थमेव व्याहारो हास्यलास्यकरं वचः । 
दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मृदवं हि तत् ॥ ३.१८ ॥ 

एषामन्यतमेनार्थं पात्रं चाक्षिप्य सूत्रभृत् । 
प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत् ततो वस्तु प्रपञ्चयेत् ॥ ३.१९ ॥ 

अभिगम्यगुणैर्युक्तो धीरोदात्तः प्रतापवान् । 
कीर्तिकामो महोत्साहस्त्रय्यास्त्राता महीपतिः ॥ ३.२० ॥ 

प्रख्यातवंशो राजर्षिर्दिव्यो वा यत्र नायकः । 
तत्प्रख्यातं विधातव्यं वृत्तमत्राधिकारिकम् ॥ ३.२१ ॥ 

यत् तत्रानुचितं किञ्चिन् नायकस्य रसस्य वा । 
विरुद्धं तत् परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत् ॥ ३.२२ ॥ 

आद्यन्तमेवं निश्चित्य पञ्चधा तद् विभज्य च । 
खण्डशः सन्धिसञ्ज्ञांश्च विभागानपि खण्डयेत् ॥ ३.२३ ॥ 

चतुःषष्टिस्तु तानि स्युरङ्गानीत्यपरं तथा । 
पताकावृत्तमप्यूनमेकाद्यैरनुसन्धिभिः । 
अङ्गान्यत्र यथालाभमसन्धिं प्रकरीं न्यसेत् ॥ ३.२४ ॥ 

आदौ विष्कम्भकं कुर्यादङ्कं वा कार्ययुक्तितः । 
अपेक्षितं परित्यज्य नीरसं वस्तुविस्तरम् । 
यदा सन्दर्शयेत् शेषं कुर्याद् विष्कम्भकं तदा ॥ ३.२५ ॥ 

यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते । 
आदावेव तदाङ्कः स्यादामुखाक्षेपसंश्रयः ॥ ३.२६ ॥ 

प्रत्यक्षनेतृचरितो बिन्दुव्याप्तिपुरस्कृतः । 
अङ्को नानाप्रकारार्थसंविधानरसाश्रयः ॥ ३.२७ ॥ 

अनुभावविभावाभ्यां स्थायिना व्यभिचारिभिः । 
गृहीतमुक्तैः कर्तव्यमङ्गिनः परिपोषणं ॥ ३.२८ ॥ 

न चातिरसतो वस्तु दूरं विच्छिन्नतां नयेत् । 
रसं वा न तिरोदध्याद् वस्त्वलङ्कारलक्षणैः ॥ ३.२९ ॥ 

एको रसोऽङ्गीकर्तव्यो वीरः शृङ्गार एव वा । 
अङ्गमन्ये रसाः सर्वे कुर्यान् निर्वहणेऽद्भुतम् ॥ ३.३० ॥ 

दूराध्वानं वधं युद्धं राज्यदेशादिविप्लवम् । 
संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं चानुलेपनम् ॥ ३.३१ ॥ 

अम्बरग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न निर्दिशेत् । 
नाधिकारिवधं क्वापि त्याज्यमावश्यकं न च ॥ ३.३२ ॥ 

एकाहाचरितैकार्थमित्थमासन्ननायकम् । 
पात्रैस्त्रिचतुरैरङ्कं तेषामन्तेऽस्य निर्गमः ॥ ३.३३ ॥ 

पताकास्थानकान्यत्र बिन्दुरन्ते च बीजवत् । 
एवमङ्काः प्रकर्तव्याः प्रवेशादिपुरस्कृताः । 
पञ्चाङ्कमेतदवरं दशाङ्कं नाटकं परम् ॥ ३.३४ ॥ 

अथ प्रकरणे वृत्तमुत्पाद्यं लोकसंश्रयम् । 
अमात्यविप्रवणिजामेकं कुर्याच् च नायकम् ॥ ३.३५ ॥ 

धीरप्रशान्तं सापायं धर्मकामार्थतत्परम् । 
शेपं नाटकवत् सन्धिप्रवेशकरसादिकम् ॥ ३.३६ ॥ 

नायिका तु द्विधा नेतुः कुलस्त्री गणिका तथा । 
क्वचिदेकैव कुलजा क्वापि द्वयं क्वचित् ॥ ३.३७ ॥ 

कुलजाभ्यन्तरा बाह्या वेश्या नातिक्रमोऽनयोः । 
आभिः प्रकरणं त्रेधा सङ्कीर्णं धूर्तसङ्कुलम् ॥ ३.३८ ॥ 

लक्ष्यते नाटिकाप्यत्र सङ्कीर्णान्यनिवृत्तये । 
तत्र वस्तु प्रकरणान् नाटकान् नायको नृपः । 
प्रख्यातो धीरललितः शृङ्गारोऽङ्गी सलक्षणः ॥ ३.३९ ॥ 

स्त्रीप्रायचतुरङ्कादिभेदकं यदि चेष्यते । 
एकद्वित्र्यङ्कपात्रादिभेदेनानन्तरूपता ॥ ३.४० ॥ 

देवी तत्र भवेज् ज्येष्ठा प्रगल्भा नृपवंशजा । 
गम्भीरा मानिनी कृच्छात् तद्वशान् नेतृसङ्गमः ॥ ३.४१ ॥ 

नायिका तादृशी मुग्धा दिव्या चातिमनोहरा । 
अन्तःपुरादिसम्बन्धादासन्ना श्रुतिदर्शनैः ॥ ३.४२ ॥ 

अनुरागो नवावस्थो नेतुस्तस्यां यथोत्तरम् । 
नेता तत्र प्रवर्तेत देवीत्रासेन शङ्कितः । 
कैशिक्यङ्गैश्चतुर्भिश्च यक्ताङ्कैरिव नाटिका ॥ ३.४३ ॥ 

भाणस्तु धूर्तचरितं स्वानुभूतं परेण वा । 
यत्रोपवर्णयेदेको निपुणः पण्डितो विटः ॥ ३.४४ ॥ 

सम्बोधनोक्तिप्रत्युक्ती कुर्यादाकाशभापितैः । 
सूचयेद् वीरशृङ्गारौ शौर्यसौभाग्यसंस्तवैः ॥ ३.४५ ॥ 

भूयसा भारती वृत्तिरेकाङ्कं वस्तु कल्पितम् । 
मुखनिर्वहणे साङ्गे लास्याङ्गानि दशापि च ॥ ३.४६ ॥ 

गेयं पदं स्थितं पाद्यमासीनं पुष्पगण्डिका । 
प्रच्छेदकस्त्रिगूढं च सैन्धवाख्यं द्विगूढकम् ॥ ३.४७ ॥ 

उत्तमोत्तमकं चैव उक्तप्रत्युक्तमेव च । 
लास्ये दशविधं ह्येतदङ्गनिर्देशकल्पनम् ॥ ३.४८ ॥ 

तद्वत् प्रहसनं त्रेधा शुद्धवैकृतसङ्करैः । 
पाखण्डिविप्रप्रभृतिचेटचेटीविटाकुलम् । 
चेष्टितं वेपभाषाभिः शुद्धं हास्यवचोन्वितम् ॥ ३.४९ ॥ 

कामुकादिवचिवेषैः षण्ढकञ्चुकितापसैः । 
विकृतं सङ्कराद् वीथ्या सङ्कीर्णं धूर्तसङ्कुलम् । 
रसस्तु भूयसा कार्यः षड्विधो हास्य एव तु ॥ ३.५० ॥ 

डिमे वस्तु प्रसिद्धं स्याद् वृत्तयः कैशिकीं विना । 
नेतारो देवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगाः । 
भूतप्रेतपिशाचाद्याः षोडशात्यन्तमुद्धताः ॥ ३.५१ ॥ 

रसैरहास्यशृङ्गारैः षड्भिर्दीप्तैः समन्वितः । 
मायेन्द्रजालसङ्ग्रामक्रोधोद्भ्रान्तादिचेष्टितैः ॥ ३.५२ ॥ 

चन्द्रसूर्योपरागैश्च न्याय्ये रौद्ररसेऽङ्गिनि । 
चतुरङ्कश्चतुःसन्धिर्निर्विमर्शो डिमः स्मृतः ॥ ३.५३ ॥ 

ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः ख्यातोद्धतनराश्रयः । 
हीनो गर्भविमर्शाभ्यां दीप्ताः स्युर्डिमवद् रसाः ॥ ३.५४ ॥ 

अस्त्रीनिमित्तसङ्ग्रामो जामदग्न्यजये यथा । 
एकाहाचरितैकाङ्को व्यायोगो बहुभिर्नरैः ॥ ३.५५ ॥ 

कार्यं समवकारेऽपि आमुखं नाटकादिवत् । 
ख्यातं देवासुरं वस्तु निर्विमर्शास्तु सन्धयः ॥ ३.५६ ॥ 

वृत्तयो मन्दकैशिक्यो नेतारो देवदानवाः । 
द्वादशोदात्तविख्याताः फलं तेषां पृथक् पृथक् ॥ ३.५७ ॥ 

बहुवीररसाः सर्वे यद्वदम्भोधिमन्थने । 
अङ्कैःस्त्रिभिस्त्रिकपटस्त्रिशृङ्गारस्त्रिविद्रवः ॥ ३.५८ ॥ 

द्विसन्धिरङ्कः प्रथमः कार्यो द्वादशनालिकः । 
चतुर्द्विनालिकावन्त्यौ नालिका घटिकाद्वयम् ॥ ३.५९ ॥ 

वस्तुस्वभावदैवारिकृताः स्युः कपटास्त्रयः । 
नगरोपरोधयुद्धे वाताग्न्यादिकविद्रवाः ॥ ३.६० ॥ 

धर्मार्थकामैः शृङ्गारो नात्र विन्दुप्रवेशकौ । 
वीथ्यङ्गानि यथालाभं कुर्यात् प्रहसने यथा ॥ ३.६१ ॥ 

वीथी तु कैशिकीवृत्तौ सन्ध्यङ्गाङ्कैस्तु भाणवत् । 
रसः सूच्यस्तु शृङ्गारः स्पृशेदपि रसान्तरम् ॥ ३.६२ ॥ 

युक्ता प्रस्तावनाख्यातैरङ्गैरुद्घात्यकादिभिः । 
एवं वीथी विधातव्या द्व्येकपात्रप्रयोजिता ॥ ३.६३ ॥ 

उत्सृष्टिकाङ्के प्रख्यातं वृत्तं बुद्ध्या प्रपञ्चयेत् । 
रसस्तु करुणः स्थायी नेतारः प्राकृता नराः ॥ ३.६४ ॥ 

भाणवत् सन्धिवृत्त्यङ्गैर्युक्तः स्त्रीपरिदेवितैः । 
वाचा युद्धं विधातव्यं तथा जयपराजयौ ॥ ३.६५ ॥ 

मिश्रमोहामृगे वृत्तं चतुरङ्कं त्रिसन्धिमत् । 
नरदिव्यावनियमान् नायकप्रतिनायकौ ॥ ३.६६ ॥ 

ख्यातौ धीरोद्धतावन्त्यो विपर्यासादयुक्तकृत् । 
दिव्यस्त्रियमनिच्छन्तीमपहारादिनेच्छतः ॥ ३.६७ ॥ 

शृङ्गाराभासमप्यस्य किञ्चित् किञ्चित् प्रदर्शयेत् । 
संरम्भं परमानीय युद्धं व्याजान् निवारयेत् । 
वधप्राप्तस्य कुर्वीत वधं नैव महात्मनः ॥ ३.६८ ॥ 

इत्थं विचिन्त्य दशरूपकलक्ष्ममार्गम् 
आलोक्य वस्तु परिभाव्य कविप्रबन्धान् । 
कुर्यादयत्नवदलङ्कृतिभिः प्रबन्धं 
वाक्यैरुदारमधुरैः स्फुटमन्दवृत्तैः ॥ ३.६९ ॥