बृहत्संहिता/अध्यायः ५३
५३ दकार्गलाध्यायः ।।
 धर्म्यं यशस्यं च वदाम्यतो +अहं दकार्गलं[क्.दगार्गलं] येन जलौपलब्धिः ।	
 पुंसां यथाअङ्गेषु शिरास्तथएव क्षितावपि प्रोन्नतनिम्नसंस्थाः ।।	५३.०१ ।। 
 एकेन वर्णेन रसेन चाम्भश्च्युतं नभस्तो वसुधाविशेषात् ।	
 नानारसत्वं बहुवर्णतां च गतं परीक्ष्यं क्षितितुल्यं एव ।।	५३.०२ ।। 
 पुरुहूतानलयमनिरृतिवरुणपवनैन्दुशङ्करा देवाः ।	
 विज्ञातव्याः क्रमशः प्राच्यऽद्यानां दिशां पतयः ।।	५३.०३ ।। 
 दिक्पतिसंज्ञा च शिरा नवमी मध्ये महाशिरानाम्नी ।	
 एताभ्यो +अन्याः शतशो विनिःसृता नामभिः प्रथिताः ।।	५३.०४ ।। 
 पातालाद्*ऊर्ध्वशिरा शुभा[क्.ऊर्ध्वशिराः शुभाश्] चतुर्दिक्षु संस्थिता याश्च ।	
 कोणदिगुत्था न शुभाः शिरानिमित्तान्यतो वक्ष्ये ।।	५३.०५ ।। 
 यदि वेतसो +अम्बुरहिते देशे हस्तैस्त्रिभिस्ततः पश्चात् ।	
 सार्धे पुरुषे तोयं वहति शिरा पश्चिमा तत्र ।।	५३.०६ ।। 
 चिह्नं अपि चार्धपुरुषे मण्डूकः पाण्डुरो +अथ मृत्पीता ।	
 पुटभेदकश्च तस्मिन्पाषाणो भवति तोयं अधः ।।	५३.०७ ।। 
 जम्ब्वाश्चौदग्धस्तैस्त्रिभिः शिराअधो नरद्वये पूर्वा ।	
 मृल्लोहगन्धिका पाण्डुरा च[क्.अथ] पुरुषे +अत्र मण्डूकः ।।	५३.०८ ।। 
 जम्बूवृक्षस्य प्राग्वल्मीको यदि भवेत्समीपस्थः ।	
 तस्माद्दक्षिणपार्श्वे सलिलं पुरुषद्वये स्वादु ।।	५३.०९ ।। 
 अर्धपुरुषे च मत्स्यः पारावतसन्निभश्च पाषाणः ।	
 मृद्भवति चात्र नीला दीर्घं कालं च बहु तोयम् ।।	५३.१० ।। 
 पश्चादुदुम्बरस्य त्रिभिरेव करैर्नरद्वये सार्धे ।	
 पुरुषे सितो +अहिरश्माञ्जनौपमो +अधः शिरा सुजला ।।	५३.११ ।। 
 उदगर्जुनस्य दृश्यो वल्मीको यदि ततो +अर्जुनाद्धस्तैः ।	
 त्रिभिरम्बु भवति पुरुषैस्त्रिभिरर्धसमन्वितैः पश्चात् ।।	५३.१२ ।। 
 श्वेता गोधाअर्धनरे पुरुषे मृद्धूसरा ततः कृष्णा ।	
 पीता सिता ससिकता ततो जलं निर्दिशेदमितम् ।।	५३.१३ ।। 
 वल्मीकौपचितायां निर्गुण्ड्यां दक्षिणेन कथितकरैः ।	
 पुरुषद्वये सपादे स्वादु जलं भवति चाशोष्यम् ।।	५३.१४ ।। 
 रोहितमत्स्यो +अर्धनरे मृत्कपिला पाण्डुरा ततः परतः ।	
 सिकता सशर्करा +अथ क्रमेण परतो भवत्यम्भः ।।	५३.१५ ।। 
 पूर्वेण यदि बदर्या वल्मीको दृश्यते जलं पश्चात् ।	
 पुरुषैस्त्रिभिरादेश्यं श्वेता गृहगोधिकाअर्धनरे ।।	५३.१६ ।। 
 सपलाशा बदरी चेद्दिश्यपरस्यां ततो जलं भवति ।	
 पुरुषत्रये सपादे पुरुषे +अत्र च दुण्डुभश्[क्.दुण्डुभिश्] चिह्नम् ।।	५३.१७ ।। 
 विल्व[क्.बिल्व]उदुम्बरयोगे विहाय हस्तत्रयं तु याम्येन ।	
 पुरुषैस्त्रिभिरम्बु भवेत्कृष्णो +अर्धनरे च मण्डूकः ।।	५३.१८ ।। 
 काकोदुम्बरिकायां वल्मीको दृश्यते शिरा तस्मिन् ।	
 पुरुषत्रये सपादे पश्चिमदिक्स्था वहति सा च ।।	५३.१९ ।। 
 आपाण्डुपीतिका मृद्गोरसवर्णश्च भवति पाषाणः ।	
 पुरुषार्धे कुमुदनिभो दृष्टिपथं मूषको याति ।।	५३.२० ।। 
 जलपरिहीने देशे वृक्षः कम्पिल्लको यदा दृश्यः ।	
 प्राच्यां हस्तत्रितये वहति शिरा दक्षिणा प्रथमम् ।।	५३.२१ ।। 
 मृन्नीलोत्पलवर्णा कापोता *दृश्यते ततस्[क्.चएव दृश्यते] तस्मिन् ।	
 हस्ते *+अजगन्धको मत्स्यकः[क्.+अजगन्धिमत्स्यो भवति] पयो +अल्पं च सक्षारम् ।।	५३.२२ ।। 
 शोणाकतरोरपरोत्तरे शिरा द्वौ करावतिक्रम्य ।	
 कुमुदा नाम शिरा सा पुरुषत्रयवाहिनी भवति ।।	५३.२३ ।। 
 आसन्नो वल्मीको दक्षिणपार्श्वे विभीतकस्य यदि ।	
 अध्यर्धे भवति[क्.तस्य] शिरा पुरुषे ज्ञेया दिशि प्राच्याम् ।।	५३.२४ ।। 
 तस्यएव पश्चिमायां दिशि वल्मीको यदा भवेद्धस्ते ।	
 तत्रौदग्भवति शिरा चतुर्भिरर्धाधिकैः पुरुषैः ।।	५३.२५ ।। 
 श्वेतो विश्वम्भरकः प्रथमे पुरुषे तु कुङ्कुमाभो +अश्मा ।	
 अपरस्यां दिशि च शिरा नश्यति वर्षत्रये +अतीते ।।	५३.२६ ।। 
 *सकुशः सित[क्.सकुशासित] ऐशान्यां वल्मीको यत्र कोविदारस्य ।	
 मध्ये तयोर्नरैरर्धपञ्चमैस्तोयं अक्षोभ्यम् ।।	५३.२७ ।। 
 प्रथमे पुरुषे भुजगः कमलोदरसन्निभो मही रक्ता ।	
 कुरुविन्दः पाषाणश्चिह्नान्येतानि वाच्यानि ।।	५३.२८ ।। 
 यदि भवति सप्तपर्णो वल्मीकवृतस्तदुत्तरे तोयम् ।	
 वाच्यं पुरुषैः पञ्चभिरत्रापि भवन्ति चिह्नानि ।।	५३.२९ ।। 
 पुरुषार्धे मण्डूको हरितो हरितालसन्निभा भूश्च ।	
 पाषाणो +अभ्रनिकाशः सौम्या च शिरा शुभाम्बुवहा ।।	५३.३० ।। 
 सर्वेषां वृक्षाणां अधः स्थितो दर्दुरो यदा दृश्यः ।	
 तस्माद्धस्ते तोयं चतुर्भिरर्धाधिकैः पुरुषैः ।।	५३.३१ ।। 
 पुरुषे तु भवति नकुलो नीलो मृत्पीतिका ततः श्वेता ।	
 दर्दुरसमानरूपः पाषाणो दृश्यते चात्र ।।	५३.३२ ।। 
 यद्यहिनिलयो दृश्यो दक्षिणतः संस्थितः करञ्जस्य ।	
 हस्तद्वये तु याम्ये पुरुषत्रितये शिरा सार्धे ।।	५३.३३ ।। 
 कच्छपकः पुरुषार्धे प्रथमं चौद्भिद्यते शिरा पूर्वा ।	
 उदगन्या स्वादुजला हरितो +अश्माधस्ततस्तोयम् ।।	५३.३४ ।। 
 उत्तरतश्च मधूकादहिनिलयः पश्चिमे तरोस्तोयम् ।	
 परिहृत्य पञ्च हस्तानर्धाष्टमपौरुषान्[क्.पौरुषे] प्रथमम् ।।	५३.३५ ।। 
 अहिराजः पुरुषे +अस्मिन्धूम्रा धात्री कुलुत्थ[क्.कुलत्थ]वर्णो +अश्मा ।	
 माहेन्द्री भवति शिरा वहति सफेनं सदा तोयम् ।।	५३.३६ ।। 
 वल्मीकः स्निग्धो दक्षिणेन तिलकस्य सकुशदूर्वश्चेत् ।	
 पुरुषैः पञ्चभिरम्भो दिशि वारुण्यां शिरा पूर्वा ।।	५३.३७ ।। 
 सर्पऽवासः पश्चाद्यदा कदम्बस्य दक्षिणेन जलम् ।	
 परतो हस्तत्रितयात्षड्भिः पुरुषैस्तुरीयऊनैः ।।	५३.३८ ।। 
 कौबेरी चात्र शिरा वहति जलं लोहगन्धि चाक्षोभ्यम् ।	
 कनकनिभो मण्डूको नरमात्रे मृत्तिका पीता ।।	५३.३९ ।। 
 वल्मीकसंवृतो यदि तालो वा भवति नालिकेरो वा ।	
 पश्चात्षड्भिर्हस्तैर्नरैश्चतुर्भिः शिरा याम्या ।।	५३.४० ।। 
 याम्येन कपित्थस्याहिसंश्रयश्चेदुदग्जलं वाच्यम् ।	
 सप्त परित्यज्य करान्खात्वा पुरुषान्जलं पञ्च ।।	५३.४१ ।। 
 कर्बुरको +अहिः पुरुषे कृष्णा मृत्पुटभिदपि च पाषाणः ।	
 श्वेता मृत्पश्चिमतः शिरा ततश्चौत्तरा भवति ।।	५३.४२ ।। 
 अश्मन्तकस्य वामे बदरी वा दृश्यते +अहिनिलयो वा ।	
 षड्भिरुदक्तस्य करैः सार्धे पुरुषत्रये तोयम् ।	५३.४३ ।। 
 कूर्मः प्रथमे पुरुषे पाषाणो धूसरः ससिकता मृत् ।	
 आदौ *च शिरा[क्.शिरा च] याम्या पूर्वोत्तरतो द्वितीया च ।।	५३.४४ ।। 
 वामेन हरिद्रतरोर्वल्मीकश्*चेज्जलं भवति पूर्वे[क्.चेत्ततो जलं] ।	
 हस्तत्रितये *सत्र्यंशैः पुम्भिः[क्.पुरुषैः सत्र्यंशैः] पञ्चभिर्भवति ।।	५३.४५ ।। 
 नीलो भुजगः पुरुषे मृत्पीता मरकतौपमश्चाश्मा ।	
 कृष्णा भूः प्रथमं वारुणी शिरा दक्षिणेनान्या ।।	५३.४६ ।। 
 जलपरिहीने देशे दृश्यन्ते +अनूपजानि *चेन्निमितानि[क्.चिह्नानि] ।	
 वीरणदूर्वा मृदवश्च यत्र तस्मिन्जलं पुरुषे ।।	५३.४७ ।। 
 भार्ङ्गी त्रिवृता दन्ती सूकरपादी च लक्ष्मणा चएव ।	
 नवमालिका च हस्तद्वये +अम्बु याम्ये त्रिभिः पुरुषैः ।।	५३.४८ ।। 
 स्निग्धाः प्रलम्बशाखा वामनविकट[क्.विट]द्रुमाः समीपजलाः ।	
 सुषिरा जर्जरपत्रा रूक्षाश्च जलेन सन्त्यक्ताः ।।	५३.४९ ।। 
 तिलकऽम्रातकवरुणकभल्लातकविल्व[क्.बिल्व]तिन्दुकाङ्कोलाः[क्.अङ्कोल्लाः] ।	
 पिण्डारशिरीषाञ्जनपरूषका *वञ्जुलो +अतिबला[क्.वञ्जुरातिबला] ।।	५३.५० ।। 
 एते यदि सुस्निग्धा वल्मीकैः परिवृतास्ततस्तोयम् ।	
 हस्तैस्त्रिभिरुत्तरतश्चतुर्भिरर्धेन च नरेण[क्.नरस्य] ।।	५३.५१ ।। 
 अतृणे सतृणा यस्मिन्सतृणे तृणवर्जिता मही यत्र ।	
 तस्मिन्शिरा प्रदिष्टा वक्तव्यं वा धनं चास्मिन् ।।	५३.५२ ।। 
 कण्टक्यकण्टकानां व्यत्यासे +अम्भस्त्रिभिः करैः पश्चात् ।	
 खात्वा पुरुषत्रितयं त्रिभागयुक्तं धनं वा स्यात् ।।	५३.५३ ।। 
 नदति मही गम्भीरं यस्मिंश्चरणाहता जलं तस्मिन् ।	
 सार्धैस्त्रिभिर्मनुष्यैः कौबेरी तत्र च शिरा स्यात् ।।	५३.५४ ।। 
 वृक्षस्यएका शाखा यदि विनता भवति पाण्डुरा वा स्यात् ।	
 विज्ञातव्यं शाखातले जलं त्रिपुरुषं खात्वा ।।	५३.५५ ।। 
 फलकुसुमविकारो यस्य तस्य पूर्वे शिरा त्रिभिर्हस्तैः ।	
 भवति पुरुषैश्चतुर्भिः पाषाणो +अधः क्षितिः पीता ।।	५३.५६ ।। 
 यदि कण्टकारिका कण्टकैर्विना दृश्यते सितैः कुसुमैः ।	
 तस्यास्तले +अम्बु वाच्यं त्रिभिर्नरैरर्धपुरुषे च ।।	५३.५७ ।। 
 खर्जूरी द्विशिरस्का यत्र भवेज्जलविवर्जिते देशे ।	
 तस्याः पश्चिमभागे निर्देश्यं त्रिपुरुषैर्[क्.त्रिपुरुषे] वारि ।।	५३.५८ ।। 
 यदि भवति कर्णिकारः सितकुसुमः स्यात्पलाशवृक्षो वा ।	
 सव्येन तत्र हस्तद्वये +अम्बु पुरुषद्वये[क्.पुरुषत्रये] भवति ।।	५३.५९ ।। 
 *यस्यां ऊष्मा[क्.ऊष्मा यस्याम्] धात्र्यां धूमो वा तत्र वारि नरयुगले[क्.नरयुग्मे] ।	
 निर्देष्टव्या च शिरा महता तोयप्रवाहेण ।।	५३.६० ।। 
 यस्मिन्क्षेत्रोद्देशे जातं सस्यं विनाशं उपयाति ।	
 स्निग्धं अतिपाण्डुरं वा महाशिरा नरयुगे तत्र ।।	५३.६१ ।। 
 मरुदेशे भवति शिरा यथा तथाअतः परं प्रवक्ष्यामि ।	
 ग्रीवा करभाणां इव भूतलसंस्थाः शिरा यान्ति ।।	५३.६२ ।। 
 पूर्वोत्तरेण पीलोर्यदि वल्मीको जलं भवति पश्चात् ।	
 उत्तरगमना च शिरा विज्ञेया पञ्चभिः पुरुषैः ।।	५३.६३ ।। 
 चिह्नं दर्दुर आदौ *मृत्कपिला तत्परं[क्.मृत्कपिलातः परं] भवेद्धरिता ।	
 भवति च पुरुषे अधो +अश्मा तस्य तले *+अम्भो विनिर्देष्यम्[क्.वारि निर्देच्यम्] ।।	५३.६४ ।। 
 पीलोरेव प्राच्यां वल्मीको +अतो +अर्धपञ्चमैर्हस्तैः ।	
 दिशि याम्यायां तोयं वक्तव्यं सप्तभिः पुरुषैः ।।	५३.६५ ।। 
 प्रथमे पुरुषे भुजगः सितासितो हस्तमात्रमूर्तिश्च ।	
 दक्षिणतो वहति शिरा सक्षारं भूरि पानीयम् ।।	५३.६६ ।। 
 उत्तरतश्च करीरस्याहिगृहं[क्.करीरादहिनिलये] दक्षिणे जलं स्वादु ।	
 दशभिः पुरुषैर्ज्ञेयं पुर्षे पीतो +अत्र मण्डूकः ।।	५३.६७ ।। 
 रोहीतकस्य पश्चादहिवासश्चेत्त्रिभिः करैर्याम्ये ।	
 द्वादश पुरुषान्खात्वा सक्षारा पश्चिमेन शिरा ।।	५३.६८ ।। 
 इन्द्रतरोर्वल्मीकः प्राग्दृश्यः पश्चिमे शिरा हस्ते ।	
 खात्वा चतुर्दश नरान्कपिला गोधा नरे प्रथमे ।।	५३.६९ ।। 
 यदि वा सुवर्णनाम्नस्तरोर्भवेद्वामतो भुजङ्गगृहम् ।	
 हस्तद्वये तु याम्ये पञ्चदशनरावसाने +अम्बु ।।	५३.७० ।। 
 क्षारं पयो +अत्र नकुलो +अर्धमानवे ताम्रसन्निभश्चाश्मा ।	
 रक्ता च भवति वसुधा वहति शिरा दक्षिणा तत्र ।।	५३.७१ ।। 
 बदरीरोहितवृक्षौ सम्पृक्तौ चेद्विनापि वल्मीकम् ।	
 हस्तत्रये +अम्बु पश्चात्षोडशभिर्मानवैर्भवति ।।	५३.७२ ।। 
 सुरसं जलं आदौ दक्षिणा शिरा वहति चौत्तनेणान्या ।	
 पिष्टनिभः पाषाणो मृत्श्वेता वृश्चिको +अर्धनरे ।।	५३.७३ ।। 
 सकरीरा चेद्वदरी त्रिभिः करैः पश्चिमेन तत्राम्भः ।	
 अष्टादशभिः पुरुषैरैशानी बहुजला च शिरा ।।	५३.७४ ।। 
 पीलुसमेता बदरी हस्तत्रयसम्मिते दिशि प्राच्याम् ।।	
 विंशत्या पुरुषाणां अशोष्यं अम्भो +अत्र सक्षारम् ।।	५३.७५ ।। 
 ककुभकरीरावेकत्र संयुतौ यत्र ककुभविल्वौ[क्.बिल्बौ] वा ।	
 हस्तद्वये +अम्बु पश्चान्नरैर्भवेत्पञ्चविंशत्या ।।	५३.७६ ।। 
 वल्मीकमूर्धनि यदा दूर्वा च कुशाश्च पाण्डुराः सन्ति ।	
 कूपो मध्ये देयो जलं अत्र नरएकविंशत्या ।।	५३.७७ ।। 
 भूमिः कदम्बक[क्.भूमी कदम्बक, क्ऽस्त्र्. भूमीकदम्बक]युता वल्मीके यत्र दृश्यते दूर्वा ।	
 हस्तद्वयेन[क्.हस्तत्रयेन] याम्ये नरैर्जलं पञ्चविंशत्या ।।	५३.७८ ।। 
 वल्मीकत्रयमध्ये रोहीतकपादपो यदा भवति ।	
 नानावृक्षैः सहितस्त्रिभिर्जलं तत्र वक्तव्यम् ।।	५३.७९ ।। 
 हस्तचतुष्के मध्यात्षोडशभिश्चाङ्गुलैरुदग्वारि ।	
 चत्वारिंशत्पुरुषान्खात्वा *+अश्मा +अधः[क्.अश्मातः] शिरा भवति ।।	५३.८० ।। 
 ग्रन्थिप्रचुरा यस्मिन्शमी भवेदुत्तरेण वल्मीकः ।	
 पश्चात्पञ्चकरान्ते शतार्धसंख्यैर्नरैः सलिलम् ।।	५३.८१ ।। 
 एकस्थाः पञ्च यदा वल्मीका मध्यमो भवेत्श्वेतः ।	
 तस्मिन्शिरा प्रदिष्टा नरषष्ट्या पञ्चवर्जितया ।।	५३.८२ ।। 
 सपलाशा यत्र शमी पश्चिमभागे +अम्बु मानवैः षष्ट्या ।	
 अर्धनरे +अहिः प्रथमं सवालुका पीतमृत्परतः ।।	५३.८३ ।। 
 वल्मीकेन परिवृतः श्वेतो रोहीतको भवेद्यस्मिन् ।	
 पूर्वेण हस्तमात्रे सप्तत्या मानवैरम्बु ।।	५३.८४ ।। 
 श्वेता कण्टकबहुला यत्र शमी दक्षिणेन तत्र पयः ।	
 नरपञ्चकसंयुतया सप्तत्याअहिर्नरार्धे च ।।	५३.८५ ।। 
 मरुदेशे यच्चिह्नं न जाङ्गले तैर्जलं विनिर्देश्यम् ।	
 जम्बूवेतस*पूर्वैर्[क्.पूर्वे] ये पुरुषास्ते मरौ द्विगुणाः ।।	५३.८६ ।। 
 जम्बूस्त्रिवृता मौर्वी[क्.मूर्वा] शिशुमारी सारिवा शिवा श्यामा ।	
 वीरुधयो वाराही ज्योतिष्मती *गरुडवेगा च[क्.च गरुडवेगा] ।।	५३.८७ ।। 
 सूकरिकमाषपर्णीव्याघ्रपदाश्चैति यद्यहेर्निलये ।	
 वल्मीकादुत्तरतस्त्रिभिः करैस्त्रिपुरुषे तोयम् ।।	५३.८८ ।। 
 एतदनूपे वाच्यं जाङ्गलभूमौ तु पञ्चभिः पुरुषैः ।	
 एतैरेव निमित्तैर्मरुदेशे सप्तभिः कथयेत् ।।	५३.८९ ।। 
 एकनिभा यत्र मही तृणतरुवल्मीकगुल्मपरिहीना ।	
 तस्यां यत्र विकारो भवति धरित्र्यां जलं तत्र ।।	५३.९० ।। 
 यत्र स्निग्धा निम्ना सवालुका सानुनादिनी वा स्यात् ।	
 तत्र अर्धपञ्चकैर्[क्.अर्धपञ्चमैर्] वारि मानवैः पञ्चभिर्यदि वा ।।	५३.९१ ।। 
 स्निग्धतरूणां याम्ये नरैश्चतुर्भिर्जलं प्रभूतं च ।	
 तरुगहने +अपि हि विकृतो यस्तस्मात्तद्वदेव वदेत् ।।	५३.९२ ।। 
 नमते यत्र धरित्री सार्धे पुरुषे +अम्बु जाङ्गलानूपे ।	
 कीटा वा यत्र विनाआलयेन बहवो +अम्बु तत्रापि ।।	५३.९३ ।। 
 उष्णा शीता च मही शीतौष्णाम्भस्त्रिभिर्नरैः सार्धैः ।	
 इन्द्रधनुर्मत्स्यो वा वल्मीको वा चतुर्हस्तात् ।।	५३.९४ ।। 
 वल्मीकानां पङ्क्त्यां यद्येको +अभ्युच्छ्रितः शिरा तदधः ।	
 शुष्यति न रोहते वा सस्यं यस्यां च तत्राम्भः ।।	५३.९५ ।। 
 न्यग्रोधपलाशौदुम्बरैः समेतैस्त्रिभिर्जलं तदधः ।	
 वटपिप्पलसमवाये तद्वद्वाच्यं शिरा चौदक् ।।	५३.९६ ।। 
 आग्नेये यदि कोणे ग्रामस्य पुरस्य वा भवेत्[क्.भवति] कूपः ।	
 नित्यं स करोति भयं दाहं च समानुषं प्रायः ।।	५३.९७ ।। 
 नैरृतकोणे बालक्षयं *च वनिताभयं[क्.वनिताभयं] च वायव्ये ।	
 दिक्त्रयं एतत्त्यक्त्वा शेषासु शुभऽवहाः कूपाः ।।	५३.९८ ।। 
 सारस्वतेन मुनिना दकार्गलं[क्.दगार्गलं] यत्क्र्तं तदवलोक्य ।	
 आर्याभिः कृतं एतद्वृत्तैरपि मानवं वक्ष्ये ।।	५३.९९ ।। 
स्निग्धा यतः पादपगुल्मवल्ल्यो	
निश्छिद्रपत्राश्च ततः शिराअस्ति ।	
पद्मक्षुरौशीरकुलाः सगुण्ड्राः	
काशाः कुशा वा नलिका नलो वा ।।	५३.१०० ।। 
खर्जूरजम्बूअर्जुनवेतसाः स्युः	
क्षीरान्विता वा द्रुमगुल्मवल्ल्यः ।	
छत्रैभनागाः शतपत्रनीपाः	
स्युर्नक्तमालाश्च ससिन्दुवाराः ।।	५३.१०१ ।। 
विभीतको वा मदयन्तिका वा	
यत्रास्ति तस्मिन्पुरुषत्रये +अम्भः ।	
स्यात्पर्वतस्यौपरि पर्वतो +अन्यस्	
तत्रापि मूले पुरुषत्रये +अम्भः ।।	५३.१०२ ।। 
या मौञ्जिकैः[क्.मौञ्जकैः] काशकुशैश्च युक्ता	
नीला च मृद्यत्र सशर्करा च ।	
तस्यां प्रभूतं सुरसं च तोयं	
कृष्णाथ वा यत्र च रक्तमृद्वा ।।	५३.१०३ ।। 
सशर्करा ताम्रमही कषायं	
क्षरं धरित्री कपिला करोति ।	
आपाण्डुरायां लवणं प्रदिष्टं	
मृष्टं[क्.मिष्टम्] पयो नीलवसुन्धरायाम् ।।	५३.१०४ ।। 
शाकाश्वकर्णार्जुनविल्व[क्.बिल्व]सर्जाः	
श्रीपर्ण्यरिष्टाधवशिंशपाश्च ।	
छिद्रैश्च पत्रैर्[क्.पर्णैर्] द्रुमगुल्मवल्ल्यो	
रूक्षाश्च दूरे +अम्बु निवेदयन्ति ।।	५३.१०५ ।। 
सूर्याग्निभस्मौष्ट्रखरानुवर्णा	
या निर्जला सा वसुधा प्रदिष्टा ।	
रक्ताङ्कुराः क्षीरयुताः करीरा	
रक्ता धरा चेज्जलं अश्मनो +अधः ।।	५३.१०६ ।। 
वैदूर्यमुद्ग[क्.वैडूर्यमुड्ग]अम्बुदमेचकऽभा	
पाकौन्मुखौदुम्बरसन्निभा वा ।	
भङ्ग[क्.भृङ्ग]अञ्जनऽभा कपिलाअथ वा या	
ज्ञेया शिला भूरिसमीपतोया ।।	५३.१०७ ।। 
पारावत[क्.परावत]क्षौद्रघृतौपमा या[क्.वा]	
क्षौमस्य वस्त्रस्य च तुल्यवर्णा ।	
या सोमवल्ल्याश्च समानरूपा	
साप्याशु तोयं कुरुते +अक्षयं च ।।	५३.१०८ ।। 
ताम्रैः समेता पृषतैर्विचित्रैर्	
रापाण्डुभस्मौष्ट्रखरानुरूपा ।	
भृङ्गौपमाङ्गुष्ठिकपुष्पिका वा	
सूर्याग्निवर्णा च शिला वितोया ।।	५३.१०९ ।। 
चन्द्रऽतपस्फटिकमौक्तिकहेमरूपा	
याश्चैन्द्रनीलमणिहिङ्गुलुकाञ्जनऽभाः ।	
सूर्यौदयांशुहरितालनिभाश्च याः स्युस्	
ताः शोभना मुनिवचो +अत्र च वृत्तं एतत् ।।	५३.११० ।। 
एता ह्यभेद्याश्च शिलाः शिवाश्च	
यक्षैश्च नागैश्च सदाअभिजुष्टाः ।	
येषां च राष्ट्रेषु भवन्ति राज्णां	
तेषां अवृष्टिर्न भवेत्कदा चित् ।।	५३.१११ ।। 
भेदं यदा नैति शिला तदानीं	
पलाशकाष्ठैः सह तिन्दुकानाम् ।	
प्रज्वालयित्वाअनलं अग्निवर्णा	
सुधाअम्बुसिक्ता प्रविदारं एति ।।	५३.११२ ।। 
तोयं श्रितं[क्.शृतम्] मोक्षकभस्मना वा	
यत्सप्तकृत्वः परिषेचनं तत् ।	
कार्यं शरक्षारयुतं शिलायाः	
प्रस्फोटनं वह्निवितापितायाः ।।	५३.११३ ।। 
तक्रकाञ्जिकसुराः सकुलत्था	
योजितानि बदराणि च तस्मिन् ।	
सप्तरात्रं उषितान्यभितप्तां	
दारयन्ति हि शिलां परिषेकैः ।।	५३.११४ ।। 
नैम्बं पत्रं त्वक्च नालं तिलानां	
सापामार्गं तिन्दुकं स्याद्गुडूची ।	
गोमूत्रेण स्रावितः क्षार एषां	
षट्कृत्वो +अतस्तापितो भिद्यते +अश्मा ।।	५३.११५ ।। 
आर्कं पयो हुडुविषाणमषीसमेतं	
पारावतऽखुशकृता च युतः प्रलेपः ।	
टङ्कस्य तैलमथितस्य ततो +अस्य पानं	
पश्चात्शितस्य न शिलासु भवेद्विघातः ।।	५३.११६ ।। 
क्षारे कदल्या मथितेन युक्ते[क्.यक्ते]	
दिनौषिते पायितं आयसं यत् ।	
सम्यक्शितं[क्.छितं] चाश्मनि नएति भङ्गं	
नद्न चान्यलोहेष्वपि तस्य कौण्ठ्यम् ।।	५३.११७ ।। 
पाली प्रागपरऽयताअम्बु सुचिरं धत्ते न याम्योत्तरा	
कल्लोलैरवदारं एति मरुता सा प्रायशः प्रेरितैः ।	
तां चेदिच्छति सारदारुभिरपां सम्पातं आवारयेत्	
पाषाणऽदिभिरेव वा प्रतिचयं क्षुण्णं[क्.क्षुन्नं] द्विपाश्वऽदिभिः ।।	५३.११८ ।। 
 ककुभवटऽम्रप्लक्षकदम्बैः सनिचुलजम्बूवेतसनीपैः ।	
 कुरबक[क्.कुरवक]तालाशोकमधूकैर्बकुलविमिश्रैश्चऽवृततीराम् ।।	५३.११९ ।। 
द्वारं च नैर्वाहिकं एकदेशे	
कार्यं शिलासञ्चितवारिमार्गम् ।	
कोशस्थितं निर्विवरं कपाटं	
कृत्वा ततः पांशुभिरावपेत्तम् ।।	५३.१२० ।। 
 अञ्जनमुस्ताउशीरैः सराजकोशातकऽमलकचूर्णैः ।	
 कतकफलसमायुक्तैर्योगः कूपे प्रदातव्यः ।।	५३.१२१ ।। 
कलुषं कटुकं लवणं विरसं	
सलिलं यदि वा शुभगन्धि[ऊ.अशुभगन्धि] भवेत् ।	
तदनेन भवत्यमलं सुरसं	
सुसुगन्धि गुणैरपरैश्च युतम् ।।	५३.१२२ ।। 
 हस्तो मघाअनुराधापुष्यधनिष्ठाउत्तराणि रोहिण्यः ।	
 शतभिषगित्यारम्भे कूपानां शस्यते भगणः ।।	५३.१२३ ।। 
 कृत्वा वरुणस्य बलिं वटवेतसकीलकं शिरास्थाने ।	
 कुसुमैर्गन्धैर्धूपैः सम्पूज्य निधापयेत्प्रथमम् ।।	५३.१२४ ।। 
 मेघोद्भवं प्रथमं एव मया प्रदिष्टं ज्येष्ठां अतीत्य बलदेवमतादि दृष्ट्वा ।	[क्.५४.१२५अब्  ।।
 भौमं दगार्गलं इदं कथितं द्वितीयं सम्यग्वराहमिहिरेण मुनिप्रसादात् ।।]	क्.५४.१२५च्द्  ।।