बृहस्पतिस्मृतिः/उत्तरम्


पीठिका
<table>			
<td><p>		
	यदा त्वेवंविधः पक्षः कल्पितः पूर्ववादिना   ।दद्यात्तत्पक्षसंबद्धं प्रतिवादी तदोत्तरम्  ।। १,३.१  ।।	</p>
<td><p>		
	विनिश्चिते पूर्वपक्षे ग्राह्याग्राह्यविशेषिते   ।प्रतिज्ञाते स्थिरीभूते लेखयेदुत्तरं ततः   ।। १,३.२  ।।	</p>
</table>

प्रार्थयमानाय कालो देयः
<table>		
		
<td><p>		
	शालीनत्वाद्भयात्तद्वत्प्रत्यर्थी स्मृतिविभ्रमात् ।कालं प्रार्थयते यत्र तत्रेमं लब्धुं अर्हति   ।। १,३.३  ।।	</p>
<td><p>		
	एकाहत्र्यहपञ्चाह सप्ताहं पक्षं एव वा   ।मासं चतुस्त्रयं वर्षं लभते शक्त्यपेक्षया   ।। १,३.४  ।।	</p>
<td><p>		
	पक्षस्य व्यापकं सारं असंदिग्धं अनाकुलं [पृष्ठ ३७]   ।अव्याख्यानगम्यं एतदुत्तरं तद्विदो विदुः   ।। १,३.५  ।।	</p>
<td><p>		
	उत्तरं चतुर्विधं संप्रति [षत्मु?]रं,   ।मिथ्योत्तरं प्राङ्न्याय उत्तरं कारणोत्तरं चेति   ।। १,३.६  ।।	</p>
<td><p>		
	पूर्वपक्षे यथार्थं तु न दद्यादुत्तरं तु यः   ।प्रत्यक्षी दापनीयः स्यात्सामादिभिरुपक्रमैः   ।। १,३.७  ।।	</p>
<td><p>		
	प्रियपूर्वं वचः साम भेदस्तु भयदर्शनम्  ।अर्थापकर्षणं दण्डस्ताडनं बन्धनं तथा   ।। १,३.८  ।।	</p>
<td><p>		
	साहसस्तेयपारुष्य गोऽभिशापे तथात्यये   ।भूमौ विवादयेत्क्षिप्रं अकालेऽपि बृहस्पतिः   ।। १,३.९  ।।	</p>
<td><p>		
	अन्यवादी क्रियाद्वेषी नोपस्थायी निरुत्तरः   ।आहुतः प्रपलायी च हीनः पञ्चविधः स्मृतः   ।। १,३.१०  ।।	</p>
<td><p>		
	कन्याया दूषणे स्तेये कलहे साहसेषु च   ।उपधौ कूटसाक्ष्ये च सद्य एव विवादयेत् ।। १,३.११  ।।	</p>
<td><p>		
	धेनावनडुहि क्षेत्रे स्त्रीषु प्रजनने तथा   ।न्यासे याचितके दत्ते तथैव क्रयविक्रये   ।। १,३.१२  ।।	</p>
<td><p>		
	प्राङ्न्याये कारणोक्तौ च प्रत्यर्थी निर्दिशेत्क्रियाम्  ।मिथ्योक्तौ पूर्ववादी तु प्रतिपत्तौ न संभवेत् ।। १,३.१३  ।।	</p>
<td><p>		
	अनुक्त्वा कारणं यत्र पक्षं वादी प्रपद्यते   ।प्रतिपत्तिस्तु सा ज्ञेया कारणं तूत्तरं पृथक्  ।। १,३.१४  ।।	</p>
<td><p>		
	सर्वालापं तु यः कृत्वा मिथोऽल्पं अपि संवदेत् ।सर्वं एव तु दाप्यः स्यादभियुक्तो बृहस्पतिः   ।। १,३.१५  ।।	</p>
<td><p>		
	वाक्पारुष्ये च भूम्यौ च दिव्यं तु परिवर्जयेत् ।विक्रयादानसंबन्धे क्रियादानं अनिच्छति   ।। १,३.१६  ।।	</p>
</table>

चतुर्विधं उत्तरम्
<table>		
<td><p>		
	अभियुक्तोऽभियोगस्य यदि कुर्यात्तु निह्नवम्  ।मिथ्या तत्तु विजानीयादुत्तरं व्यवहारतः   ।। १,३.१७  ।।	</p>
<td><p>		
	श्रुत्वाभियोगं प्रत्यर्थी यदि तत्प्रतिपद्यते   ।सा तु संप्रतिपत्तिस्तु शास्त्रविद्भिरुदाहृता   ।। १,३.१८  ।।	</p>
<td><p>		
	अर्थिनाभिहितो योऽर्थः प्रत्यर्थी यदि तं तथा   ।प्रपद्य कारणं ब्रूयात्प्रत्यवस्कन्दनं हि तत् ।। १,३.१९  ।।	</p>
<td><p>		
	योऽर्थिनार्थः प्रभाष्येत प्रत्यर्थी यदि तं तथा   ।प्रपद्य कारणं ब्रूयादाधर्यं मनुरब्रवीत् ।। १,३.२०  ।।	</p>
<td><p>		
	आचारेणावसन्नोऽपि पुनर्लेखयते यदि   ।स विनेयो जितः पूर्वं प्राङ्न्यायस्तु स उच्यते   ।। १,३.२१  ।।	</p>
<td><p>		
	तथ्ये तथ्यं प्रयुञ्जीत मिथ्यायां चापि लेखयेत् ।कारणं कारणोपेते प्राग्जये तु जयं तथा   ।। १,३.२२  ।।	</p>
<td><p>		
	भयदृष्टोद्भवा मिथ्या गर्हिता शास्त्रवेदिभिः   ।सत्या संप्रतिपत्तिस्तु धर्म्या सा परिकीर्तिता   ।। १,३.२३  ।।	</p>
<td><p>		
	प्राङ्न्यायकरणे तथ्यं श्लाघ्यं सद्भिरुदाहृतम्  ।विपरीतं अधर्म्यं स्यात्प्रत्यर्थी हानिं आप्नुयात् ।। १,३.२४  ।।	</p>
<td><p>		
	अहंपूउर्विकया यातावर्थिप्रत्यर्थिनौ यदा   ।वादो वर्णानुपूर्व्येण ग्राह्यः पीडां अवेक्ष्य च   ।। १,३.२५  ।।	</p>
<td><p>		
	एककाले समानीते प्रत्यर्थी सभ्यसंनिधौ   ।पूर्वपक्षाक्षरसमं लेखयेदुत्तरं ततः   ।। १,३.२६  ।।	</p>
<td><p>		
	प्रत्यर्थविधिराख्यातः संगतार्थप्रपादने   ।चतुर्विधस्याप्यधुना यत्तद्ग्राह्यं तदुच्यते   ।। १,३.२७  ।।	</p>
<td><p>		
	प्रस्तुतादन्यन्मध्यस्थं न्यूनाधिकं असंगतम्  ।अवाच्यसारं संदिग्धं प्रतिपक्षं न लक्षयेत् ।। १,३.२८  ।।	</p>
<td><p>		
	भयं करोति भेदं वा भीषणं वा निरोधनम्  ।एतानि वादिनोऽर्थस्य व्यवहारे स हीयते   ।। १,३.२९  ।।	</p>
<td><p>		
	ऋत्विगादिर्नियुक्तस्तु समौ संपरिकीर्तितौ   ।यज्ञे स्वाम्याप्नुयात्पुण्यं हानिं वादेऽथ वा जयम्  ।। १,३.३०  ।।	</p>
<td><p>		
	पूर्वोत्तरेऽभिलिखिते यत्र वादी प्रमीयते   ।प्रत्यर्थी वा सुतस्ताभ्यां व्यवहारं विशोधयेत् ।। १,३.३१  ।।	</p>
<td><p>		
	अनिर्णीते विवादे तु विप्रलब्धो भवेन्नृपः [पृष्ठ ४१]   ।जयदानं समं न स्यात्तस्मात्कार्याणि निर्णयेत् ।। १,३.३२  ।।	</p>
<td><p>		
	साक्षिणस्तु समुद्दिश्य यस्तु तान्न विवादयेत् ।त्रिंसद्रात्रात्त्रिपक्षाद्वा तस्य हानिः प्रजायते   ।। १,३.३३  ।।	</p>
<td><p>		
	आहूतप्रपलायी च मौनी साक्षिपराजितः   ।स्ववाक्यप्रतिपन्नश्च हीनवादी चतुर्विधः   ।। १,३.३४  ।।	</p>
<td><p>		
	प्रपलायी त्रिपक्षेण मौनी वा सप्तभिर्दिनैः   ।साक्षिभिन्नस्तत्क्षणेन प्रतिपन्नश्च हीयते   ।। १,३.३५  ।।	</p>
<td><p>		
	निवेदितस्य अकथनं अनुपस्थानं एव च   ।पक्षार्थिदोषौ मौनं च हीयमानस्य लक्षणम्  ।। १,३.३६  ।।	</p>
<td><p>		
	महापापोपपापाभ्यां पातकेनाथ संसदि   ।योऽभिशस्तस्तत्क्षमते संयुक्तं तं विदुर्जनाः   ।। १,३.३७  ।।	</p>
<td><p>		
	तस्माद्यत्नेन कर्तव्यं बुधेनात्मविशोधनम्  ।यद्यद्गुरुतरं कार्यं तत्तत्पूर्वं विशोधयेत् ।। १,३.३८  ।।	</p>
<td><p>		
	महापापाभिशस्तो यः पातकात्तर्तुं इच्छति   ।पूर्वं अङ्गीकृतं तेन जितोऽसौ दण्डं अर्हति   ।। १,३.३९  ।।	</p>
<td><p>		
	आचारकरणे दिव्ये कृत्वोपस्थाननिश्चयम्  ।नोपस्थितो यदा कश्चिच्छलं तत्र न कारयेत् ।। १,३.४०  ।।	</p>
<td><p>		
	दैवराजकृतो दोषस्तत्काले तु यदा भवेत् ।अवधित्यागमात्रेण न भवेत्स पराजितः   ।। १,३.४१  ।।	</p>
<td><p>		
	पुर्वोत्तरे संनिविष्टे विचारे संप्रवर्तिते   ।प्रशमं ये मिथो यान्ति दाप्यस्ते द्विगुणं दमम्  ।। १,३.४२  ।।	</p>
<td><p>		
	पूर्वोत्तरार्थे लिखिते प्रक्रान्ते कार्यनिर्णये   ।द्वयोः संतप्तयोः सन्धिः स्यादयःखण्डयोरिव   ।। १,३.४३  ।।	</p>
</table>

सन्धिविचारः
<table>		
		
<td><p>		
	साक्षिसभ्यविकल्पस्तु भवेत्तत्रोभयोरपि [पृष्ठ ४३]   ।दोलायमानयोः सन्धिः प्रकुर्यातां विचक्षणैः   ।। १,३.४४  ।।	</p>
<td><p>		
	प्रमाणसमता यत्र भेदः शास्त्रचरित्रयोः   ।तत्र राजामया सन्धिरुभयोरपि शस्यते   ।। १,३.४५  ।।	</p>
<td><p>		
	यत्र सांशायिको धर्मो व्यवहारश्च पार्थिवे   ।सन्धिस्तत्र तु कर्तव्योऽयसोः संतप्तयोर्यथा   ।। १,३.४६  ।।	</p>
<td><p>		
	समः सन्धिस्तदा कार्यो विषमस्तु निवर्तते   ।धर्मार्थोपग्रहः कीर्तिः भवेत्साम्येन भूभृतः   ।	</p>
<td><p>		
	न क्लिश्यन्ते साक्षिसभ्या ऐरं च विनिवर्तते   ।। १,३.४७  ।।निग्रहानुग्रहं दण्डं धर्मं प्राप्य यशोऽयशः   ।	</p>
<td><p>		
	विग्रहाज्जायते नृणां पुनर्दोषस्तथैव च   ।। १,३.४८  ।।तस्मात्कुलगणाध्यक्षा धर्मज्ञाः समदृष्टयः   ।	</p>
<td><p>		
	अद्वेषलोभा यद्ब्रूयुस्तत्कर्तव्यं विजानता   ।। १,३.४९  ।।</p>