स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः ०४६
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
अन्यानि तत्र तीर्थानि यानि संति महामते ॥ 
तानि कीर्तय सर्वाणि परं कौतूहलं हि नः ॥ १ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तत्र सारस्वतं तीर्थमन्यदस्ति सुशोभनम् ॥ 
यत्र स्नातोऽतिमूकोऽपि भवेद्वाक्यविचक्षणः ॥ २ ॥ 
लभते चेप्सितान्कामान्मानुषान्दैविकानपि ॥
ब्रह्मलोकादिपर्यतांस्तथालोकान्द्विजोत्तमाः ॥ ३ ॥ 
पुरासीत्पार्थिवो ना्ना  विख्यातो बलवर्धनः ॥ 
समुद्रवलयामुर्वीं बुभुजे यो भुजार्जिताम्॥ ४ ॥ 
तस्य पुत्रः समुत्पन्नः सर्वलक्षणसंयुतः ॥ 
तस्य नाम पिता चक्रे संप्राप्ते द्वादशेऽहनि ॥ 
अम्बुवीचिरिति स्पष्टं समाहूय द्विजोत्तमान् ॥ ५ ॥ 
ततः स ववृधे बालो लालितस्तेन भूभुजा ॥ 
मूकभावं समापन्नो न शक्रोति प्रजल्पितुम् ॥ ६ ॥ 
ततोऽस्य सप्तमे वर्षे संप्राप्ते बलवर्धनः ॥ 
पंचत्वं समनुप्राप्तः संग्रामे शत्रुभिर्हतः ॥ ७ ॥ 
ततो मूकोऽपि बालोपि मंत्रिभिस्तस्य भूपतेः ॥ 
स सुतः स्थापितो राज्ये अभावेऽन्यसुतस्य च ॥ ८ ॥ 
एवं तस्य महीपस्य राज्यस्थस्य जडात्मनः ॥ 
बालत्वे वर्तमानस्य राज्यं विप्लवमध्यगात् ॥ ९ ॥ 
ततो जलचरन्यायः संप्रवृत्तो महीतले ॥ 
पीड्यंते सर्वलोकास्तु दुर्बला बलवत्तरैः ॥ ६.४६.१० ॥ 
ततस्ते मंत्रिणः प्रोचुर्वसिष्ठं स्वपुरोहितम् ॥ 
वचोऽर्थं नृपतेरस्य कुरूपायं महामुने ॥ ११ ॥ 
पश्य कृत्स्नं धरापृष्ठे शून्यतां समुपस्थितम् ॥ 
जडत्वान्नृपतेरस्य तस्मात्कुरु यथोचितम् ॥ ॥ १२ ॥ 
ततस्तु सुचिरं ध्यात्वा दीनान्प्रोवाच मंत्रिणः ॥ 
सर्वानार्तिसमोपेताञ्छृण्वतस्तस्य भूपतेः ॥ १३ ॥ 
अस्ति सारस्वतं तीर्थं सर्वकामप्रदं नृणाम् ॥ 
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रायं स्नातु भूपतिः ॥ १४ ॥ 
अथ तद्वचनात्सद्यः स गत्वा तत्र सत्वरम् ॥ 
स्नानात्तीर्थेऽथ संजातस्तत्क्षणात्स कल स्वनः ॥ १५ ॥ 
तत्प्रभावं सरस्वत्याः स विज्ञाय महीपतिः ॥ 
श्रद्धया परया युक्तो ध्यायमानः सरस्वतीम् ॥ १६ ॥ 
ततस्तूर्णं समादाय मृत्तिकां स नदीतटात् ॥ 
चकार भारतीं देवीं स्वयमेव चतुर्भुजाम् ॥ १७ ॥ 
दधतीं दक्षिणे हस्ते कमलं सुमनोहरम् ॥ 
अक्षमालां तथान्यस्मिञ्जिततारक वर्चसम् ॥ १८ ॥ 
कमण्डलुं तथान्यस्मिन्दिव्यवारिप्रपूरितम् ॥ 
पुस्तकं च तथा वामे सर्वविद्यासमुद्भवम् ॥ १९ ॥ 
ततो मेध्ये शिलापृष्ठे तां निवेश्य प्रयत्नतः ॥ 
पूजयामास सद्भक्त्या धूपमाल्पानुलेपनैः ॥ ६.४६.२० ॥ 
चकार च स्तुतिं पश्चाच्छ्रद्धापूतेन चेतसा ॥ 
तदग्रे प्रयतो भूत्वा स्वरेण महता नृपः ॥ २१ ॥ 
सदसद्देवि यत्किञ्चिद्बन्धमोक्षात्मकं पदम् ॥ 
तत्सर्वं गुप्तया व्याप्तं त्वया काष्ठं यथाग्निना ॥ २२ ॥ 
सर्वस्य सिद्धिरूपेण त्वं जनस्य हृदि स्थिता ॥ 
वाचारूपेण जिह्वायां ज्योतीरूपेण चक्षुषि ॥ २३ ॥ 
भक्तिग्राह्यासि देवेशि त्वमेका भुवनत्रये ॥ 
शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे ॥२४॥ 
त्वं कीर्तिस्त्वं धृतिर्मेधा त्वं भक्तिस्त्वं प्रभा स्मृता ॥ 
त्वं निद्रा त्वं क्षुधा कीर्तिः सर्वभूतनिवासिनी ॥ २५ ॥ 
तुष्टिः पुष्टिर्वपुः प्रीतिः स्वधा स्वाहा विभावरी ॥ 
रतिः प्रीतिः क्षितिर्गंगा सत्यं धर्मो मनस्विनी ॥ २६ ॥ 
लज्जा शांतिः स्मृतिर्दक्षा क्षमा गौरी च रोहिणी ॥ 
सिनीवाली कुहू राका देवमाता दितिस्तथा ॥ २७ ॥ 
ब्रह्माणी विनता लक्ष्मीः कद्रूर्दाक्षायणी शिवा ॥ 
गायत्री चाथ सावित्री कृषिर्वृष्टिः श्रुतिः कला ॥ २८ ॥ 
बलानाडी तुष्टिकाष्ठा रसना च सरस्वती ॥ 
यत्किञ्चित्त्रिषु लोकेषु बहुत्वाद्यन्न कीर्तितम् ॥ २९ ॥ 
इंगितं नेंगितं तच्च तद्रूपं ते सुरेश्वरि॥ 
गन्धर्वाः किन्नरा देवाः सिद्धविद्याधरोरगाः ॥ ६.४६.३० ॥ 
यक्षगुह्यकभूताश्च दैत्या ये च विनायकाः ॥ 
त्वत्प्रसादेन ते सर्वे संसिद्धिं परमां गताः ॥ ३१ ॥ 
तथान्येऽपि बहुत्वाद्ये न मया परिकीर्तिताः ॥ 
आराधितास्तु कृच्छ्रेण पूजिताश्च सुविस्तरैः ॥ 
हरंतु देवताः पापमन्ये त्वं कीर्तिताऽपि च ॥ ३२ ॥ 
एवं स्तुता सा देवेशी भूभुजा तेन भारती ॥ 
ययौ प्रत्यक्षतां तूर्णं प्राह चेदं सुहर्षिता ॥ ३३ ॥ 
॥ सरस्वत्युवाच ॥ ॥ 
स्तोत्रेणानेन भूपाल भक्त्या सुस्थिरया सदा ॥ 
परितुष्टास्मि तेनाशु वरं वृणु यथेप्सितम्॥ ३४ ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
अद्यप्रभृति मद्वाक्यात्त्वया स्थेयमसंशयम् ॥ 
अत्रार्चायां त्रिलोकेस्मि न्यावत्कीर्तिर्मम स्थिरा ॥ ३५ ॥ 
यस्त्वामाराधयेत्सम्यगत्रस्थां मन्निमित्ततः ॥ 
भक्त्यानुरूपमेवाशु तस्मै देयं त्वया हि तत् ॥ ३६ ॥ 
॥ सरस्वत्युवाच॥ 
यो मामत्र स्थितां नित्यं स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे॥ 
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पूजयिष्यति मानवः ॥ ३७ ॥ 
तस्याहं वांछितान्कामान्संप्रदास्यामि पार्थिव ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एवं तत्र स्थिता देवी स्वयमेव सरस्वती ॥ ३८॥ 
ततःप्रभृति लोकानां हिताय परमेश्वरी ॥ 
अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुपवासपरायणः ॥ ३९ ॥ 
यस्तां पूजयते मर्त्यः श्वेतपुष्पानुलेपनैः ॥ 
स स्याद्वाग्ग्मी सुमेधावी सदा जन्मनिजन्मनि ॥६.४६.४०॥ 
सरस्वत्याः प्रसादेन जायमानः पुनःपुनः ॥ 
अन्वयेऽपि न तस्यैव कश्चिन्मूर्खः प्रजायते ॥ ४१ ॥
यो धर्मश्रवणं तस्याः पुरतः कुरुते नरः॥ 
स नूनं वसति स्वर्गे तत्प्रभावाद्युगत्रयम्॥४२॥ 
विद्यादानं नरो यश्च तस्या ह्यायतने सदा ॥ 
करोति श्रद्धया युक्तः सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥४३॥ 
यो यच्छति द्विजेन्द्राय धर्मशास्त्रसमुद्भवम्॥ 
पुस्तकं वाजिमेधस्य स समग्रं फलं लभेत् ॥ ४४ ॥ 
यो वेदाध्ययनं तस्याः करोति पुरतः स्थितः ॥ 
सोऽग्निष्टोमस्य यज्ञस्य कृत्स्नं फलमवाप्नुयात् ॥ ४५८ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सरस्वती तीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६ ॥ ॥ छ ॥