विष्णुपुराणम्/पञ्चमांशः/अध्यायः १
मैत्रेय उवाच
नृपाणां कथितःसर्वो भवता वंशविस्तरः  ।
वंशानुचरितं चैव यथावदनुवर्णितम्  ।
अंशावतारो ब्रह्मर्षे योऽयं यदुकुलोद्भवः  ।
विष्णोस्तं विस्तरेणाहं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः  ॥ ५,१.२ ॥
चकार यानि कर्माणि भगवान् पुरुषोत्तमः  ।
अंशांशेनावतीर्योर्व्यां तत्र तानि मुने वद  ॥ ५,१.३ ॥
श्रीपारशर उवाच
मैत्रेय श्रूयतामेतद्यत्पृष्टोऽहमिह त्वया  ।
विष्णोरंशांशसंभूतिचरितं जगतो हितम्  ॥ ५,१.४ ॥
देवकस्य सुतां पूर्वं वसुदेवो महामुने  ।
उपयेमे महाभागां देवकीं देवतोपमाम्  ॥ ५,१.५ ॥
कंसस्तयोर्वररथं चोदयामास सारथिः  ।
वसुदेवस्य देवक्या संयोगे भोजनन्दनः  ॥ ५,१.६ ॥
आथान्तरिक्षे वागुच्चैः कंसमाभाष्य सादरम्  ।
मेघगंभीरनिर्घोषं समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ ५,१.७ ॥
यामेतां वहसे मूढ सह भर्त्रा रथे स्थिताम्  ।
अस्यास्तवाष्टमो गर्भः प्राणानपहरिष्यति  ॥ ५,१.८ ॥
श्रीपराशर उवाच
इत्याकर्ण्यं समुत्पाट्य खड्गं कंसो महाबलः  ।
देवकीं हन्तुमारब्धो वसुदेवोऽब्रवीदिदम्  ॥ ५,१.९ ॥
न हन्तव्या महाभाग देवकी भवतानघ  ।
समर्पयिष्ये सकलान्गर्भानस्योदरोद्भवान्  ॥ ५,१.१० ॥
श्रीपराशर उवाच
तथेत्याह ततः कंसो वसुदेवं द्विजोत्तम  ।
न घातयामास च तां देवकींसत्यगौरवात् ॥ ५,१.११ ॥
एतस्मिन्नेवकाले तु भूरिभारावपीडिता  ।
जगाम धरणी मेरौ समाजं त्रिदिवौकसाम्  ॥ ५,१.१२ ॥
स ब्रह्मकान्सुरान्सर्वान्प्रणिपत्याथ मेदिनि  ।
कथयामास तत्सर्वं खेदात्करुणभाषिणी  ॥ ५,१.१३ ॥
भूमिरुवाच
अग्निःसुवर्णस्य गुरुर्गवां सूर्यः परो गुरुः  ।
ममाप्यखिललो कानां कुरुर्नारायणो गुरुः  ॥ ५,१.१४ ॥
प्रजापतिपतिर्ब्रह्म पूर्वेषामपि पूर्वजः  ।
कलाकाष्ठानिमेषात्मा कालश्चाव्यक्तमूर्तिमान्  ॥ ५,१.१५ ॥
तदंशभूतःसर्वैषां समूहो वःसुरोत्तमाः  ॥ ५,१.१६ ॥
आदित्या सरुतःसाध्या रुद्रा वस्वश्विवह्नयः  ।
पितरो ये च लोकानां स्रष्टारोऽत्रिपुरोगमाः  ॥ ५,१.१७ ॥
एते तस्याप्रमेयस्य विष्णो रूपं महात्मनः  ॥ ५,१.१८ ॥
यक्षराक्षसदैतेयपिशाचोरगदानवाः  ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैवरूपं विष्णोर्महात्मनः  ॥ ५,१.१९ ॥
ग्रहर्क्षतारकाचित्रगगनाग्निजलानिलाः  ।
अहं च विषयाश्चैव सर्व विष्णुमयं जगत् ॥ ५,१.२० ॥
तथा चानेकरूपस्य यस्य रूपाण्य हर्निशम्  ।
बाध्यबाधकतां यान्ति कल्लोला इव सागरे  ॥ ५,१.२१ ॥
तत्सांप्रतममी दैत्याः कालनेमिपुरोगमाः  ।
मर्त्यलोकं समाक्रम्य बाधन्तेऽहर्निशं प्रजाः  ॥ ५,१.२२ ॥
कालनेमिर्हतो योऽसौ विष्णुना प्रभविष्णुना  ।
उग्रसेनसुतः कंसःसंभूतःस महासुरः  ॥ ५,१.२३ ॥
आरिष्टो धेनुकः केशी प्रलंबो नरकस्तथा  ।
सुंदोऽसुरस्तथात्युग्रो बाणश्चापि बलेःसुतः  ॥ ५,१.२४ ॥
तथान्ये च महावीर्या नृपाणां भवनेषु ये  ।
समुत्पन्ना दुरात्मानस्तान्न संख्यातुमुत्सहे  ॥ ५,१.२५ ॥
अक्षोहिण्योत्र बहुला दिव्यमूर्तिधराःसुराः  ।
महाबलानां दृप्तानां दैत्येन्द्रणां ममोपरि  ॥ ५,१.२६ ॥
तद्भूरिभार पीडार्ता न शक्नोम्यमरेश्वराः  ।
बिभर्तुमात्मानमहमिति विज्ञापयामि वः  ॥ ५,१.२७ ॥
क्रियतां तन्महाभागा मम भारावतारणम्  ।
यथा रसातलं नाहं गच्छेयमतिविह्वला  ॥ ५,१.२८ ॥
इत्याकर्ण्य धरावाक्यमशेषैस्त्रिदशेश्वरैः  ।
भुवो भारावतारार्थं ब्रह्मा प्राह प्रचोदितः  ॥ ५,१.२९ ॥
ब्रह्मोवाच
यथाह वसुधा सर्वं सत्यमेव दिवौकसः  ।
अहं भवो भवन्तश्च सर्वे नारायणात्मकाः  ॥ ५,१.३० ॥
विभूतयश्च यास्तस्य तासामेव परस्परम्  ।
आधिक्यन्यू६ अताबाध्यबाधकत्वेन वर्तते  ॥ ५,१.३१ ॥
तदागच्छत गच्छामः क्षीराब्धेस्तटमुत्तमम्  ।
तत्राराध्य हरिं तस्मै सर्वं विज्ञापयाम वै  ॥ ५,१.३२ ॥
सर्वथैव जगत्यर्थे स सर्वात्मा जगन्मयः  ।
सत्त्वांशेनावतीर्योर्व्यां धर्मस्य कुरुते स्थितिम्  ॥ ५,१.३३ ॥
श्रीपराशर उवाच
इत्युक्त्वा प्रययो तत्र सह देवैः पितामहः  ।
समाहितमनाश्चैवं तुष्टाव गरुडध्वजम्  ॥ ५,१.३४ ॥
ब्रह्मोवाच
द्वे विद्ये त्वमनाम्नायपरा चैवापरा तथा  ।
त एव  भवतो रूपे मूर्तामूर्तात्मिके प्रभो  ॥ ५,१.३५ ॥
द्वे ब्रह्मणी त्वणीयोतिस्थूलात्मन्सर्व सर्ववित् ।
शब्दब्रह्मपरं चैव ब्रह्म ब्रह्ममयस्य यत् ॥ ५,१.३६ ॥
ऋग्वेदस्त्वं यजुर्वेदःसामवेदस्त्वथर्वणः  ।
शिक्षाकल्पो निरुक्तं च च्छन्दो ज्योतिषमेव च  ॥ ५,१.३७ ॥
इतिहासपुराणे च तथा व्याकरणं प्रभो  ।
मीमांसा न्यायशास्त्रं च धर्मशास्त्राण्यधोक्षज  ॥ ५,१.३८ ॥
आत्माऽत्मदेहगुणवद्विचाराचारि यद्वच  ।
तदप्याद्यपते नान्यदध्यात्मात्मस्वरूपवत् ॥ ५,१.३९ ॥
त्वमव्यक्तमनिर्देश्यमचिन्त्यानामवर्मवत् ।
अपाणिपादरूपं च शुद्धं नित्यं परात्परम्  ॥ ५,१.४० ॥
शृणोष्यकर्णः परिपश्यसि त्वमचक्षुरूपो बहुरूपरूपः  ।
अपादहस्तो जवनो ग्रहीता त्वं वेत्सि सर्वं च सर्ववेद्यः  ॥ ५,१.४१ ॥
अणोरणीयां समसत्स्वरूपं त्वां पश्यतो ज्ञाननिवृत्तिरग्र्या  ।
धीरस्य धीरस्य बिभर्ति नान्यद्वरेण्यरूपात्परतः परात्मन्  ॥ ५,१.४२ ॥
त्वं विश्वनाभिर्भुवनस्य गोप्ता सर्वाणि भूतानि तवान्तराणि  ।
यद्भूतभव्यं यदणोरणीयः पुमांस्त्वमेकः प्रकृतेः परस्तात् ॥ ५,१.४३ ॥
एकश्चतुर्धा भगवान्हुताशो वर्चोविभूतं जगतो ददासि  ।
त्वं विश्वतश्चक्षुरनन्तमूर्ते त्रेधा पदं त्वं निदधासि धातः  ॥ ५,१.४४ ॥
यथाग्निरेको बहुधा समिध्यते विकारभेदैरविकाररूपः  ।
तथा भवान्सर्वगतैकरूपी रूपाण्यशेषाण्यनुपुष्यतीश  ॥ ५,१.४५ ॥
एकं तवाग्र्यं परमं पदं यत्पश्यन्ति त्वां सूरयो ज्ञानदृश्यम्  ।
त्वत्तो नान्यत्किञ्चिदस्ति स्वरूपं यद्वा भूतं यच्च भव्यं परात्मन्  ॥ ५,१.४६ ॥
व्यक्ताव्यक्तस्वरूपस्त्वं समष्टिव्यष्टिरूपवान्  ।
सर्वज्ञःसर्वनित्सर्वशक्तिज्ञानबलर्धिमान्  ॥ ५,१.४७ ॥
अन्यूनश्चाप्यवृद्धिश्च स्वाधीनो नादिमान्वशी  ।
क्लमतन्द्री भयक्रोधकामादिभिरसंयुतः  ॥ ५,१.४८ ॥
निरवद्यः परः प्राप्तेर्निरधिष्ठोऽक्षरः क्रमः  ।
सर्वेश्वरः पराधारो धाम्नां धामात्मकोऽक्षयः  ॥ ५,१.४९ ॥
सकलावरणानीतनिरालंबनभावन  ।
महाविभूतिसंस्थान नमस्ते पुरुषोत्तम  ॥ ५,१.५० ॥
नाकारणात्कारणाद्वा कारणाकारणान्न च  ।
शरीरग्रहणं वापि धर्मत्राणाय केवलम्  ॥ ५,१.५१ ॥
श्रीपराशर उवाच
इत्येवं संस्तवं श्रुत्वा मनसा भगवानजः  ।
ब्रह्माणमाह प्रीतेन विश्वरूपं प्रकाशयन्  ॥ ५,१.५२ ॥
श्रीभगवानुवाच
भोभो ब्रह्मंस्त्वया मत्तःसह देवैर्यदिष्यते  ।
तदुच्यतामशेषं च सिद्धमेवावधार्यताम्  ॥ ५,१.५३ ॥
श्रीपराशर उवाच
ततो ब्रह्मा हरेर्दिव्य विश्विरूपमवेक्ष्य तत् ।
तुष्टाव भूयो देवेषु साध्वसावनतात्मसु  ॥ ५,१.५४ ॥
ब्रह्मोवाच
नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वःसहस्रबाहो बहुवक्त्रपाद  ।
नमोनमस्ते जगतः प्रवृत्तिविनाशसंस्थानकराप्रमेय  ॥ ५,१.५५ ॥
सूक्ष्मातिसूक्ष्मातिबृहत्प्रमाम गरीयसामप्यतिगौरवात्मन्  ।
प्रधानबुद्धीन्द्रियवत्प्रधानमूलात्परात्मन्भगवन्प्रसीद  ॥ ५,१.५६ ॥
एषा मही देव महीप्रसूतैर्महासुरैः पीडितशैलबन्धा  ।
परायणं त्वां जगतामुपैति भारावतारार्थमपारसार  ॥ ५,१.५७ ॥
एते वयं वृत्ररिपुस्तथायं नासत्यदस्त्रौ वरुणस्तथैव  ।
इमे च रुद्रा वसवःससूर्याःसमीरणाग्निप्रसुखास्तथान्ये  ॥ ५,१.५८ ॥
सुराःसमस्ताःसुरनाथकार्यमेभिर्मया यच्च तदीश सर्वाम्  ।
आज्ञापयाज्ञां परिपालयन्तस्तवैव तिष्ठाम सदास्तदोषाः  ॥ ५,१.५९ ॥
श्रीपराशर उवाच
एवं संस्तूयमानस्तु भगवान्परमेश्वरः  ।
उज्जहारात्मनः केशौ सितकृष्णौ महामुने  ॥ ५,१.६० ॥
उवाच च सुरानेतौ मत्केशौ वसुधातले  ।
अवतीर्य भुवो भारक्लेशहानिं करिष्यतः  ॥ ५,१.६१ ॥
सुराश्च सकलाःस्वांशैरवतीर्य महीतले  ।
कुर्वन्तु युद्धमुन्मत्तैः पूर्वोत्पन्नैर्महासुरैः  ॥ ५,१.६२ ॥
ततः क्षयमशेषास्ते दैतेया धरमीतले  ।
प्रयास्यन्ति न संदेहो मद्दृपातविचूर्णिताः  ॥ ५,१.६३ ॥
वसुदेवस्य या पत्नी देवकी देवतोपमा  ।
तत्रायमष्टमो गर्भो मत्केशो भविता सुराः  ॥ ५,१.६४ ॥
अवतीर्य च तत्रायं कंसं घातयिता भुवि  ।
कालनेमीं समुद्भूतमित्युक्त्वान्तर्दधे हरिः  ॥ ५,१.६५ ॥
अदृश्याय ततस्तस्मै प्रणिपत्य महामुने  ।
मेरुपृष्ठं सुरा जग्मुरवतेरुश्च भूतले  ॥ ५,१.६६ ॥
कंसाय चाष्टमो गर्भो देवक्या धरणीधरः  ।
भविष्यतीत्याच चक्षे भगवान्नारदो मुनिः  ॥ ५,१.६७ ॥
कंसोऽपि तदुपश्रुत्य नारदात्कुपितस्ततः  ।
देवकीं वसुदेवं च गृहे गुप्तावधारयत् ॥ ५,१.६८ ॥
वसुदेवेन कंसाय तेनैवोक्तं यथा पुरा  ।
तथैव वसुदेवोऽपि पुत्रमर्पितवान् द्विज  ॥ ५,१.६९ ॥
हिरण्यकशिपोः पुत्राःषड्गर्भा इति विश्रुताः  ।
विष्णुप्रयुक्ता स्तान्निद्राक्रमाद्गर्भानयोजयत् ॥ ५,१.७० ॥
योगनिद्रा महामाया वैष्णवी मोहितं यया  ।
अविद्यया जगत्सर्वं तामाह भगवान्हरिः  ॥ ५,१.७१ ॥
श्रीभगवानुवाच
निद्रे गच्छ ममादेशात्पातालातलसंश्रयान्  ।
एकैकत्वेन षड्गर्भान्देवकीजठरं नय  ॥ ५,१.७२ ॥
हतेषु तेषु कंसेन शेषाख्योंशस्ततो मम  ।
अंशांशोनादरे तस्याःसप्तमः संभविष्यति  ॥ ५,१.७३ ॥
गोकुले वसुदेवस्य भार्यान्या रोहिणी स्थिता  ।
तस्याःस संभूतिसमं देवि नेयस्त्वयोदरम्  ॥ ५,१.७४ ॥
सप्तमो भोजरा जस्य भयाद्रोधोपरोधतः  ।
देवक्याः पितितो गर्भ इति लोको वदिष्यति  ॥ ५,१.७५ ॥
गर्भसंकर्षणात्सोऽथ लोके संकर्षणेति वै  ।
संज्ञामवाप्स्यते वीरः श्वेताद्रिशिखरोपमः  ॥ ५,१.७६ ॥
ततोऽहं संभविष्यामि देवकीजठरे शुभे  ।
भर्गं त्वया यशोदाया गन्तव्यमविलंबितम्  ॥ ५,१.७७ ॥
प्रावृट्काले च नभसि कृष्णाष्टम्यामहं निशि  ।
उत्पत्स्यामि नवम्यां तु प्रसूतिं त्वमवाप्स्यसि  ॥ ५,१.७८ ॥
यशोदाशयने मां तु देवक्यास्त्वामनिन्दिते  ।
मच्छक्तिप्रोरितमतिर्वसुदेवो नयिष्यति  ॥ ५,१.७९ ॥
कंसश्च त्वामुपादाय देवि शैलशिलातले  ।
प्रक्षेप्स्यत्यन्तारिक्षे च संस्थानं त्वमवाप्स्यसि  ॥ ५,१.८० ॥
ततस्त्वां शतदृक्छक्रः प्रणम्य मम गौरवात् ।
प्रणिपातानतशिरा भगिनीत्वे ग्रहीष्यति  ॥ ५,१.८१ ॥
त्वं च शुंभनिशुंभादीन्हत्वा दैत्यान्सहस्रशः  ।
स्थानैरनेकैः पृथिवीमशेषां मण्डयिष्यसि  ॥ ५,१.८२ ॥
त्वं भूतिः सन्नतिः क्षान्तिः कान्तिर्द्यौः पृथिवी धृतिः  ।
लज्जापुष्टी रुषा या तु काचिदन्या त्वमेव सा  ॥ ५,१.८३ ॥
ये त्वामार्येति दुर्गेति वेदगर्भांबिकेति च  ।
भद्रेति भद्रकालीति क्षेमदा भग्यदेति च  ॥ ५,१.८४ ॥
प्रातश्चैवापराह्ने च स्तोष्यन्त्यानम्रमूर्तयः  ।
तेषां हि प्रार्थितं सर्वं मत्प्रसादाद्भविष्यति  ॥ ५,१.८५ ॥
सुरामांसोपहरैश्च भक्ष्यभोज्यैश्च पूजिता  ।
नॄणामशेषसामांस्त्वं प्रसन्ना संप्रदास्यसि  ॥ ५,१.८६ ॥
ते सर्वे सर्वदा भद्रे मत्प्रसादादसंशयम्  ।
असंदिग्धा भविष्यन्ति गच्छ देवि यथोदितम्  ।
इति विष्णुमहापुराणे पञ्चमांशे प्रथमोऽध्यायः (१)

श्रीविष्णुपुराणम्-पञ्चमांशः