बृहत्संहिता/अध्यायः ७३
७३ स्त्रीप्रशम्साध्यायः ।।
जये धरित्र्याः पुरं एव सारं	
पुरे गृहं सद्मनि चएकदेशः ।	
तत्रापि शय्या शयने वरा स्त्री	
रत्नोज्ज्वला राज्यसुखस्य सारः ।।	७३.०१ ।। 
 रत्नानि विभूषयन्ति योषा भूष्यन्ते वनिता न रत्नकान्त्या ।	
 चेतो विनता हरन्त्यरत्ना नो रत्नानि विनाङ्गनाअङ्गसङ्गम्[क्.सङ्गात्] ।।	७३.०२ ।। 
आकारं विनिगूहतां रिपुबलं जेतुं समुत्तिष्ठतां	
तन्त्रं चिन्तयतां कृताकृतशतव्यापारशाखाआकुलम् ।	
मन्त्रिप्रोक्तनिषेविणां[क्.निसेविणाम्, क्ऽस्त्र्. निषेविनाम्] क्षितिभुजां आशङ्किनां सर्वतो	
दुःखाम्भोनिधिवर्तिनां सुखलवः कान्तासमालिङ्गनम् ।।	७३.०३ ।। 
श्रुतं दृष्टं स्पृष्टं स्मृतं अपि नृणां ह्लादजननं	
न रत्नं स्त्रीभ्यो +अन्यत्क्व चिदपि कृतं लोकपतिना ।	
तदर्थं धर्मार्थौ सुतविषयसौख्यानि च ततो	
गृहे लक्ष्म्यो मान्याः सततं अबला मानविभवैः ।।	७३.०४ ।। 
ये +अप्यङ्गनानां प्रवदन्ति दोषान्	
वैराग्यमार्गेण गुणान्विहाय ।	
ते दुर्जना मे मनसो वितर्कः	
सद्भाववाक्यानि न तानि तेषाम् ।।	७३.०५ ।। 
प्रब्रूत सत्यं करतो +अङ्गनानां	
दोषो +अस्ति यो नाचरितो मनुष्यैः ।	
धार्ष्ट्येन पुम्भिः प्रमदा निरस्ता	
गुणाधिकास्ता मनुनाअत्र चौक्तम् ।।	७३.०६ ।। 
 सोमस्तासां अदात्शौचं गन्धर्वः[क्.गन्धर्वाः] शिक्षितां गिरम् ।	
 अग्निश्च सर्वभक्षित्वं तस्मान्निष्कसमाः स्त्रियः ।।	७३.०७ ।। 
 ब्राह्मणाः पादतो मेध्या गावो मेध्याश्च पृष्ठतः ।	
 अजाश्वा मुखतो मेध्याः स्त्रियो मेध्यास्तु सर्वतः ।।	७३.०८ ।। 
 स्त्रियः पवित्रं अतुलं नैता दुष्यन्ति कर्हि चित् ।	
 मासि मासि रजो ह्यासां दुष्कृतान्यपकर्षति ।।	७३.०९ ।। 
 जामयो यानि गेहानि शपन्त्यप्रतिपूजिताः ।	
 तानि कृत्याहतानिइव विनश्यन्ति समन्ततः ।।	७३.१० ।। 
 जाया वा स्याज्जनित्री वा सम्भवः स्त्रीकृतो नृणाम् ।	
 हे कृतघ्नाश्तयोर्निन्दां कुर्वतां वः कुतः शुभम् ।।	७३.११ ।। 
 दम्पत्योर्व्युत्क्रमे दोषः समः शास्त्रे प्रतिष्ठितः ।	
 नरा न समवेक्षन्ते तेनात्र वरमङ्गनाः ।।	७३.१२ ।। 
 बहिर्लोम्ना तु षण्मासान्वेष्टितः खरचर्मणा ।	
 दारातिक्रमणे भिक्षां देहिइत्युक्त्वा विशुध्यति ।।	७३.१३ ।। 
 न शतेनापि वर्षाणां अपैति मदनऽशयः ।	
 तत्र अशक्त्या निर्वर्तन्ते नरा धैर्येण योषितः ।।	७३.१४ ।। 
 अहो धार्ष्ट्यं असाधूनां निन्दतां अनघाः स्त्रियः ।	
 मुष्णतां इव चौराणां तिष्ठ चौरेति जल्पताम् ।।	७३.१५ ।। 
पुरुषश्चटुलानि[क्.चातुलानि, क्ऽस्त्र्. चटुलानि] कामिनीनां	
कुरुते यानि रहो न तानि पश्चात् ।	
सुकृतज्ञतयाअङ्गना गतासून्	
अवगूह्य प्रविशन्ति सप्तजिह्वम् ।।	७३.१६ ।। 
स्त्रीरत्नभोगो +अस्ति नरस्य यस्य	
निस्वो +अपि *साम्प्रत्यवनीस्वरो[क्.स्वं प्रत्यवनीस्वरो, क्ऽस्त्र्. मां प्रत्यव] +असौ ।	
राज्यस्य सारो +अशनं अङ्गनाश्च	
तृष्णानलौद्दीपनदारु शेषम् ।।	७३.१७ ।। 
कामिनीं प्रथमयौवनान्वितां	
मन्दवल्गुमृदुपीडितस्वनाम् ।	
उत्स्तनीं समवलम्ब्य या रतिः	
सा न धातृभवने +अस्ति मे मतिः ।।	७३.१८ ।। 
तत्र देवमुनिसिद्धचारणैर्	
मान्यमानपितृसेव्यसेवनात् ।	
ब्रूत धातृभवने +अस्ति किं सुखं	
यद्रहः समवलम्ब्य न स्त्रियम् ।।	७३.१९ ।। 
आब्रह्मकीटान्तं इदं निबद्धं	
पुंस्त्रीप्रयोगेण जगत्समस्तम् ।	
व्रीडाअत्र का यत्र चतुर्मुखत्वम्	
ईशो +अपि लोभाद्गमितो युवत्याः ।।	७३.२० ।।