प्रकाशसंहिता/द्वितीयपरिच्छेदः/अध्यायः ६
श्रीभगवानुवाच

अतलाद्या सप्तलोकाः बिले स्वर्गाः प्रकीर्तिताः  ।
मेरोरधस्तात्ते सर्वे प्रायशो ज्ञानि सङ्कुलाः   ।। ६.१  ।।

एषामुपरि भूलोकः सर्वलोकतमो मतः  ।
तस्मिन्हि भारते वर्षे बर्हिष्मत्ताख्यपत्तने   ।। ६.२  ।।

शतरूपापतिः पूर्वं मनुः स्वायंभुवोऽभवत् ।
देवदासानेककोटिसेविताङ्घ्रिसरोरुहः   ।। ६.३  ।।

शशास मेदिनीं एतां प्रजाड्योरसवत्सदा  ।
देवहूतिस्तु तत्पुत्री क्वचिद्धर्म्यगता भवथ् ।। ६.४  ।।

तां दृष्ट्वा संगनोभूमौ गन्धर्वाधीश्वरोऽपतत्(भवत्)  ।
रूपयौवनसम्पन्नां तामारोप्य रथे स्वयं  ।। ६.५  ।।

भार्यया सह तत्रागात्सरस्वत्यां तटं प्रति  ।
तत्र बिन्दुसरस्तीरे तपतः कर्दमस्यतां  ।। ६.६  ।।

पुण्याश्रमं प्रदत्वात्तु मनुः कृछ्रात्स्वकं पुरं  ।
गते राजनि सा देवी वस्त्राभरणसञ्चयं  ।। ६.७  ।।

नद्यां प्रास्य विरक्तस्य चीर्णवेणाजिनाम्बरा  ।
व्रतक्षामापर्यचरत्पतिं भक्त्या जटाधरा   ।। ६.८  ।।

इत्थं तया सेविताङ्घ्री राजपुत्रीमभाषत  ।
हितं वदेति सा देवी(वव्रे) तं तु योगप्रभावतः   ।। ६.९  ।।

संयोजनायामुमुद्यद्रविरक्त(त्न)प्रभान्वितं  ।
सर्वोपस्करणोपेतं पक्षिवृक्षजला(समा)कुलं  ।। ६.१०  ।।

सौवर्णं कालगमतं सुगन्धि सुमनोहरं  ।
स्वयं तदाहृदे स्नात्वा बभौ सर्वमनोहरः   ।। ६.११  ।।

सापि श्रीरिव सौन्दर्यवस्त्राभरणभूषणैः  ।
तुष्ट्वा स सतया सार्धं रेमेब्दशतकं ऋषिः   ।। ६.१२  ।।

मेर्वादिषु चरन्दिव्यविमानस्थः समुक्तवत् ।
सुशब्दस्पर्शसुरसरूपगन्धमनोहरः   ।। ६.१३  ।।

निन्ये कालं क्षणमिव कुसुमाकरवायुभिः  ।
इत्येनं(रत्येत)बिन्दुसरसस्तीर आसन्नवाङ्गनाः   ।। ६.१४  ।।

तत्पुत्रिकानां नामानि श्रुणु मे वदतः सदा  ।
कलानसूया श्रद्धा च हविर्भूश्च गतिः क्रिया   ।। ६.१५  ।।

अरुन्धती च चित्तिश्च ख्यातिः कर्दमपुत्रिकाः  ।
कलां मरीचये प्रादादनुसूयामथा त्रयी   ।। ६.१६  ।।

श्रद्धामङ्गिरसे प्रादात्पुलस्त्याय हविर्भुवम्(भुवि)  ।
पुलहाय गतिं प्रादात्क्रतवे सक्रियां सुतां  ।। ६.१७  ।।

अरुन्धतीं वसिष्ठाय चित्तिं च भृगवेर्पयत् ।
अथर्वणाय च ख्यातिं दत्वा हृष्टो बभूव ह   ।। ६.१८  ।।

ततः शताब्दं चिक्रीड्य ततोस्यां कपिलं व्यधात् ।
स कर्दम तपोयोगात्साक्षान्नारायणो भवथ् ।। ६.१९  ।।

त्यक्त्वा विमानं भार्यां च कर्दमस्तपसे ययौ  ।
औत्पत्तिब्रह्मचारी तु तस्मिन्बिन्दुसरस्तटे   ।। ६.२०  ।।

स्वमात्रे कपिलस्तत्वमुक्त्वामुक्तिं ददौ मुनिः  ।
तत्तत्वं कपिलोपाख्यं कर्मग्रन्थिनिकृन्तनं  ।। ६.२१  ।।

मरीचेः कश्यपो जज्ञे इह वैवस्वतान्तरे  ।
पुनर्जातस्य दक्षस्य त्रयोदशसुतासु सः   ।। ६.२२  ।।

कश्यपाय प्रदत्तासु दित्यादित्यादिकासु च  ।
पूर्वोक्तास्तनया आसन्पूर्वमन्वन्तरेषु सः   ।। ६.२३  ।।

कश्यपो नाम भेदेषु मरीचेस्तनयो भवत् ।
अन्यस्यामपि भार्यायां दक्षजाः षष्ठिकन्यकाः   ।। ६.२४  ।।

प्रतिमन्वन्तेरेष्वासुः कश्यपाय त्रयोदश  ।
दत्तास्यासुर्नामभेदेन ता जाताः सुरासुराः   ।। ६.२५  ।।

पूर्वोक्ता नामभेदेन स्वस्वव्यापारसाधकाः  ।
अस्मिन्कश्यपनामासीद्भार्यापुत्रादयोधुना   ।। ६.२६  ।।

प्रोक्तव्यापारनामानः पूर्ववद्भावि कालके  ।
स तात्विक ऋषिप्रोक्तपुष्कराच्च शतावराः   ।। ६.२७  ।।

अजास्य दक्षतनयाः पूर्वमन्वन्तरेषु च  ।
सप्तविंशति संख्याकाः इन्दोर्भार्या बभूविरे   ।। ६.२८  ।।

अश्विन्याद्यास्तारकास्ते कालचक्रप्रवर्तकाः  ।
सरोहिण्यां पक्षपातादन्यासु विपरीतदृक्  ।। ६.२९  ।।

दक्षशापादसन्तानाः सर्वमन्वन्तरेष्वपि  ।
भूताङ्गिरकृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे दत्ते च भानुजाः   ।। ६.३०  ।।

भानुनां नक्षत्राणां मनुजः---------  ।
दत्ताश्चतश्रो दक्षाय दशधर्माय तासु वै   ।। ६.३१  ।।

बभूवुस्तनयाः प्रायो ज्ञानभक्त्यादिमानिनः  ।
अत्रिनेत्रोद्भवश्चन्द्रः सर्वमन्वन्तरेष्वपि   ।। ६.३२  ।।

वृक्षाणामौषधीनां च नक्षत्राणां च वल्लभः  ।
निशाकरो हिमकरस्तपहृत्सुखदःसदा(कृत्सदा)   ।। ६.३३  ।।
(निराशकरो ?)

अमृतांशोसदन्नेशो ह्यब्दिजः श्रीसहोदरः  ।
एधमान कलानाथः शशाङ्को लोकबान्धवः   ।। ६.३४  ।।

अनसूयासुतावत्रे दत्तदूर्वाससावुभौ  ।
योगप्रवर्तको योगाद्ब्रह्मण्यौ ब्रह्मचारिणौ   ।। ६.३५  ।।

दत्तो नारायणःसाक्षात्दूर्वासाः शङ्करांशकः  ।
संचण्डकोपः पृथया पूजितो मनुमादिशथ् ।। ६.३६  ।।

तेनैव कर्णधर्मादीन्त्रीनसूत सुपूजिता  ।
सोम्बरीषादल्पशिष्टद्वादश्यां भोजनेर्थितः   ।। ६.३७  ।।

ओमित्युक्त्वा तु कालिन्द्यां मग्नो नागाच्चिरं नृपः  ।
विप्राज्ञयाम्भसा चक्रे पारणं साधनेच्छया   ।। ६.३८  ।।

तज्ञात्वाथादिशत्कृत्यं राज्ञे सोप्यस्मरधरिं  ।
पूर्वमाप्तं हरेश्चक्रं कृत्यां हत्वा विभीषयथ् ।। ६.३९  ।।

स ऋषिः सर्वलोकेशैः विष्णुना च निराकृतः  ।
अम्बरीशं प्राप्य तेन मोचितो भोजितोभ्यगाथ् ।। ६.४०  ।।

स दूर्वासाः रामकृष्णौ प्राप्य कृष्णामयाचत  ।
सद्योन्नं दीयतामह्यं इति तैस्तुष्ट आव्रजथ् ।। ६.४१  ।।

श्रद्धयामङ्गिराः प्राप गुरुमग्निमुचथ्यकं  ।
संवर्तकाग्नितनयाः प्रागुक्ताश्च गुरोरभूथ् ।। ६.४२  ।।

भूमावुचथ्यभार्यायां अन्तर्वर्तिरिरंसतः  ।
गर्भस्थदीर्घतपसः पादाच्छन्नेभगे भुवि   ।। ६.४३  ।।

पतिताद्रेतसो जातो मुनिः परमधार्मिकः  ।
भरद्वाजो मरुद्भिः स पालितोभूत्पुरा किल   ।। ६.४४  ।।

वैवस्वतेन्तरे चन्द्रवंशे भरतनामके  ।
निःसन्ताने सति तदा मरुतस्तस्य तं ददुः   ।। ६.४५  ।।

स उदूसत्प्रचुतुत्वन्तुमुत्थाप्य च विसृज्यतान् ।
पुनस्तपोचरद्धीर्घकालं भरतवंशजे   ।। ६.४६  ।।

शन्तनौ श्याशितजगद्गङ्गायां चरतस्तपः  ।
भरद्वाजस्कन्नमूर्वशी दर्शनादनु   ।। ६.४७  ।।

रेतो दधार द्रोणी(णे) सः तस्माद्रोणो भवद्गुरुः  ।
तस्मात्कृपी शङ्करांशमश्वत्थामा समाप हि   ।। ६.४८  ।।

बृहस्पतेस्तु ताराभ्यां कच आसीत्सुतः पुरा  ।
वैवस्वतेन्तरे सोभूच्छुक्रशिष्यः तपोनिधिः   ।। ६.४९  ।।

निषिद्धा तेन सा विद्या नस्यात्त इति शासयत् ।
कामातुरापतिर्मास्तु तानि वेत्य(त्थ ?) शपन्मुनिः   ।। ६.५०  ।।

मृतसञ्जीविनीमाप तेनयातास्ततः क्वचित् ।
देवयानीं गुरुसुतां वने तद्योगमैच्छत   ।। ६.५१  ।।

सह विध्य(द्य ?)स्तु शिष्येतो भर्तातेस्तु द्विजेतरः  ।
इत्याहातो कविप्रोक्तशिष्येष्वप्यधिकं भवेथ् ।। ६.५२  ।।

देवया(धा)नी हृदे पुत्र्याराज्ञावेदषयघर्षणः  ।  ।
निक्षिप्ता शुक्रशिष्यस्य तयाम्बुक्रीडनेतरा   ।। ६.५३  ।।

स्ववस्त्रधारणादात्मक्षिप्तया दुःखिताभवत् ।
ह्रदेऽव सद्देवयानी राजकन्याहृताम्बरा   ।। ६.५४  ।।

गतायां राजनन्दिन्यां पुरतः समुपागतः  ।
ययातिश्चन्द्रवंशोत्थो मृगयार्थं तदाचरथ् ।। ६.५५  ।।

तां विवस्त्रां समुधृत्य स्वोत्तरीयं ददौ नृपः  ।
तं धृत्वा सा गृहं प्रापराजागात्स्वपुरं तदा   ।। ६.५६  ।।

तदर्थं कुपितं शुक्रं राजानत्वा प्रसाद्य च  ।
गुरोः सुतायै स्वसुतां दासीत्वेऽकल्पयन्नृपः   ।। ६.५७  ।।

शुक्रो ययाति नृपतेः कन्यां स्वां प्रददौ मुदा  ।
दास्या शर्मिष्टया युक्तां दासी राज्ञे भवेत्सती   ।। ६.५८  ।।

यदुःसुतो देवयान्यां तद्वंशः कृतवीर्यजः  ।
अर्जुनो यो दशग्रीवं निगृह्य पुनराप तथ् ।। ६.५९  ।।

हृतो दत्तावितोबाहुसहस्रयुगपि स्फुटं  ।
तद्वंशजाप्सरसुताद्वसुदेवादभूधरिः   ।। ६.६०  ।।

इति श्री प्रकाशसंहितायां द्वितीयपरिच्छेदे षष्ठोऽध्यायः