रघुवंशम्/द्वितीयः सर्गः
<table>		
		
<td><p>		
	अथ प्रजानामधिपः प्रभाते जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्यां  ।वनाय पीतप्रतिबद्धवत्सां यशोधनो धेनुमृषेर्मुमोच   । । २.१  । ।	</p>
<td><p>		
	तस्याः खुरन्यासपवित्रपांसुमपांसुलानां धुरि कीर्तनीया   ।मार्गं मनुष्येश्वरधर्मपत्नी श्रुतेरिवार्थं स्मृतिरन्वगच्छत् । । २.२  । ।	</p>
<td><p>		
	निवर्त्य राजा दयितां दयालुस्तां सौरभेयीं सुरभिर्यशोभिः   ।पयोधरीभूतचतुःसमुद्रां जुगोप गोरूपधरामिवोर्वीम्  । । २.३  । ।	</p>
<td><p>		
	व्रताय तेनानुचरेण धेनोर्न्यषेधि शेषोऽप्यनुयायिवर्गः   ।न चान्यतस्तस्य शरीररक्षा स्ववीर्यगुप्ता हि मनोः प्रसूतिः   । । २.४  । ।	</p>
<td><p>		
	आस्वादवद्भिः कवलैस्तृणानां कण्डूयनैर्दंशनिवारणैश्च   ।अव्याहतैस्स्वैरगतैस्स तस्याः सम्राट् समाराधनतत्परोऽभूत् । । २.५  । ।	</p>
<td><p>		
	स्थितः स्थितामुच्चलितः प्रयातां निषेदुषीमासनबन्धधीरः   ।जलाभिलाषी जलमादधानां छायेव तां भूपतिरन्वगच्छत् । । २.६  । ।	</p>
<td><p>		
	स न्यस्तचिह्नामपि राजलक्ष्मीं तेजोविशेषानुमितां दधानः   ।आसीदनाविष्कृतदानराजिरन्तर्मदावस्थ इव द्विपेन्द्रः   । । २.७  । ।	</p>
<td><p>		
	लताप्रतानोद्ग्रथितैः स केशैरधिज्यधन्वा विचचार दावं  ।रक्षापदेशान्मुनिहोमधेनोर्वन्यान्विनेष्यन्निव दुष्टसत्त्वान्  । । २.८  । ।	</p>
<td><p>		
	विसृष्टपार्श्वानुचरस्य तस्य पार्श्वद्रुमाः पाशभृता समस्य   ।उदीरयामासुरिवोन्मदानां आलोकशब्दं वयसां विरावैः   । । २.९  । ।	</p>
<td><p>		
	मरुत्प्रयुक्ताश्च मरुत्सखाभं तमर्च्यमारादभिवर्तमानं  ।अवाकिरन्बाललताः प्रसूनैराचारलाजैरिव पौरकन्याः   । । २.१०  । ।	</p>
<td><p>		
	धनुर्भृतोऽप्यस्य दयार्द्रभावमाख्यातमन्तःकरणैर्विशङ्कैः   ।विलोकयन्त्यो वपुरापुरक्ष्णां प्रकामविस्तारफलं हरिण्यः   । । २.११  । ।	</p>
<td><p>		
	स कीचकैर्मारुतपूर्णरन्ध्रैः कूजद्भिरापादितवंशकृत्यम्  ।शुश्राव कुञ्जेषु यशस्स्वमुच्चैरुद्गीयमानं वनदेवताभिः   । । २.१२  । ।	</p>
<td><p>		
	पृक्तस्तुषारैर्गिरिनिर्झराणामनोकहाकम्पितपुष्पगन्धी   ।तमातपक्लान्तमनातपत्रमाचारपूतं पवनस्सिषेवे   । । २.१३  । ।	</p>
<td><p>		
	शशाम वृष्ट्यापि विना दवाग्निरासीद्विशेषा फलपुष्पवृद्धिः   ।ऊनं न सत्त्वेष्वधिको बबाधे तस्मिन्वनं गोप्तरि गाहमाने   । । २.१४  । ।	</p>
<td><p>		
	सञ्चारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुं  ।प्रचक्रमे पल्लवरागताम्रा प्रभा पतङ्गस्य मुनेश्च धेनुः   । । २.१५  । ।	</p>
<td><p>		
	तां देवतापित्रतिथिक्रियार्थां अन्वग्ययौ मध्यमलोकपालः   ।बभौ च सा तेन सतां मतेन श्रद्धेव साक्षाद्विधिनोपपन्ना   । । २.१६  । ।	</p>
<td><p>		
	स पल्वलोत्तीर्णवराहयूथान्यावासवृक्षोन्मुखबर्हिणानि   ।ययौ मृगाध्यासितशाद्वलानि श्यामायमानानि वनानि पश्यन्  । । २.१७  । ।	</p>
<td><p>		
	आपीनभारोद्वहनप्रयत्नाद्गृष्टिर्गुरुत्वाद्वपुषो नरेन्द्रः   ।उभावलंचक्रतुरञ्चिताभ्यां तपोवनावृत्तिपथं गताभ्याम्  । । २.१८  । ।	</p>
<td><p>		
	वसिष्ठधेनोरनुयायिनं तमावर्तमानं वनिता वनान्तात् ।पपौ निमेषालसपक्ष्मपङ्क्तिरुपोषिताभ्यामिव लोचनाभ्याम्  । । २.१९  । ।	</p>
<td><p>		
	पुरस्कृता वर्त्मनि पार्थिवेन प्रत्युद्गता पार्थिवधर्मपत्न्या   ।तदन्तरे सा विरराज धेनुर्दिनक्षपामध्यगतेव सन्ध्या   । । २.२०  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रदक्षिणीकृत्य पयस्विनीं तां सुदक्षिणा साक्षतपात्रहस्ता   ।प्रणम्य चानर्च विशालमस्याः शृङ्गान्तरं द्वारमिवार्थसिद्धेः   । । २.२१  । ।	</p>
<td><p>		
	वत्सोत्सुकापि स्तिमिता सपर्यां प्रत्यग्रहीत्सेति ननन्दतुस्तौ   ।भक्त्योपपन्नेषु हि तद्विधानां प्रसादचिह्नानि पुरःफलानि   । । २.२२  । ।	</p>
<td><p>		
	गुरोः सदारस्य निपीड्य पादौ समाप्य सान्ध्यञ्च विधिं दिलीपः   ।दोहावसाने पुनरेव दोग्ध्रीं भेजे भुजोच्छिन्नरिपुर्निषण्णाम्  । । २.२३  । ।	</p>
<td><p>		
	तामन्तिकन्यस्तबलिप्रदीपामन्वास्य गोप्ता गृहिणीसहायः   ।क्रमेण सुप्तामनुसंविवेश सुप्तोत्थितां प्रातरनूदतिष्ठत् । । २.२४  । ।	</p>
<td><p>		
	इत्थं व्रतं धारयतः प्रजार्थं समं महिष्या महनीयकीर्तेः   ।सप्त व्यतीयुस्त्रिगुणानि तस्य दिनानि दीनोद्धरणोचितस्य   । । २.२५  । ।	</p>
<td><p>		
	अन्येद्युरात्मानुचरस्य भावं जिज्ञासमाना मुनिहोमधेनुः   ।गङ्गाप्रपातान्तविरूढशष्पं गौरीगुरोर्गह्वरं आविवेश   । । २.२६  । ।	</p>
<td><p>		
	सा दुष्प्रधर्षा मनसापि हिंस्रैरित्यद्रिशोभाप्रहितेक्षणेन   ।अलक्षिताभ्युत्पतनो नृपेण प्रसह्य सिंहः किल तां चकर्ष   । । २.२७  । ।	</p>
<td><p>		
	तदीयमाक्रन्दितमार्तसाधोर्गुहानिबद्धप्रतिशब्ददीर्घम्  ।रश्मिष्विवादाय नगेन्द्रसक्तां निवर्तयामास नृपस्य दृष्टिम्  । । २.२८  । ।	</p>
<td><p>		
	स पाटलायां गवि तस्थिवांसं धनुर्धरः केसरिणं ददर्श   ।अधित्यकायां इव धातुमय्यां लोध्रद्रुमं सानुमतः प्रफुल्लम्  । । २.२९  । ।	</p>
<td><p>		
	ततो मृगेन्द्रस्य मृगेन्द्रगामी वधाय वध्यस्य शरं शरण्यः   ।जाताभिषङ्गो नृपतिर्निषङ्गादुद्धर्तुं ऐच्छत्प्रसभोद्धृतारिः   । । २.३०  । ।	</p>
<td><p>		
	वामेतरस्तस्य करः प्रहर्तुर्नखप्रभाभूषितकङ्कपत्त्रे   ।सक्ताङ्गुलिः सायकपुङ्ख एव चित्रार्पितारम्भ इवावतस्थे   । । २.३१  । ।	</p>
<td><p>		
	बाहुप्रतिष्टम्भविवृद्धमन्युरभ्यर्णम् आगस्कृतम् अस्पृशद्भिः   ।राजा स्वतेजोभिरदह्यतान्तर्भोगीव मन्त्रौषधिरुद्धवीर्यः   । । २.३२  । ।	</p>
<td><p>		
	तम् आर्यगृह्यं निगृहीतधेनुर्मनुष्यवाचा मनुवंशकेतुं  ।विस्माययन्विस्मितम् आत्मवृत्तौ सिंहोरुसत्त्वं निजगाद सिंहः   । । २.३३  । ।	</p>
<td><p>		
	अलं महीपाल तव श्रमेण प्रयुक्तम् अप्यस्त्रम् इतो वृथा स्यात् ।न पादपोन्मूलनशक्ति रंहः शिलोच्चये मूर्च्छति मारुतस्य   । । २.३४  । ।	</p>
<td><p>		
	कैलासगौरं वृषं आरुरुक्षोः पादार्पणानुग्रहपूतपृष्टं  ।अवेहि मां किंकरं अष्टमूर्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम्  । । २.३५  । ।	</p>
<td><p>		
	अमुं पुरः पश्यसि देवदारुं पुत्रीकृतोऽसौ वृषभध्वजेन   ।यो हेमकुम्भस्तननिःसृतानां स्कन्दस्य मातुः पयसां रसज्ञः   । । २.३६  । ।	</p>
<td><p>		
	कण्डूयमानेन कटं कदाचिद्वन्यद्विपेनोन्मथिता त्वगस्य   ।अथैनं अद्रेस्तनया शुशोच सेनान्यं आलीढं इवासुरास्त्रैः   । । २.३७  । ।	</p>
<td><p>		
	तदा प्रभृत्येव वनद्विपानां त्रासार्थम् अस्मिन्नहम् अद्रिकुक्षौ   ।व्यापारितः शूलभृता विधाय सिंहत्वं अङ्कागतसत्त्ववृत्ति   । । २.३८  । ।	</p>
<td><p>		
	तस्यालं एषा क्षुधितस्य तृप्त्यै प्रदिष्टकाला परमेश्वरेण   ।उपस्थिता शोणितपारणा मे सुरद्विषश्चान्द्रमसी सुधेव   । । २.३९  । ।	</p>
<td><p>		
	स त्वं निवर्तस्व विहाय लज्जां गुरोर्भवान्दर्शितशिष्यभक्तिः   ।शस्त्रेण रक्ष्यं यदशक्यरक्षं न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति   । । २.४०  । ।	</p>
<td><p>		
	इति प्रगल्भं पुरुसाधिराजो मृगाधिराजस्य वचो निशम्य   ।प्रत्याहतास्त्रो गिरिशप्रभावादात्मन्यवज्ञां शिथिलीचकार   । । २.४१  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रत्यब्रवीच्चैनं इषुप्रयोगे तत्पूर्वसङ्गे वितथप्रयत्नः   ।जडीकृतस्त्र्यम्बकविक्षणेन वज्रं मुमुक्षन्निव वज्रपाणिः   । । २.४२  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रत्याह वैनं शरमोक्षवन्ध्यो मा पत्त्रपर्वात्स्वरभेदं आप्तः   ।प्रहीणपूर्वध्वनिनाधिरूढस्तुलां असारेन शरद्घनेन   । । २.४२*  । ।	</p>
<td><p>		
	संरुद्धचेष्टस्य मृगेन्द्र कामं हास्यं वचस्तद्यदहं विवक्षुः   ।अन्तर्गतं प्राणभृतां हि वेद सर्वं भवान्भावं अतोऽभिधास्ये   । । २.४३  । ।	</p>
<td><p>		
	मान्यः स मे स्थावरजङ्गमानां सर्गस्थितिप्रत्यवहारहेतुः   ।गुरोरपीदं धनं आहिताग्नेर्नश्यत्पुरस्तादनुपेक्षणीयम्  । । २.४४  । ।	</p>
<td><p>		
	स त्वं मदीयेन शरीरवृत्तिं देहेन निर्वर्तयितुं प्रसीद   ।दिनावसानोत्सुकबालवत्सा विसृज्यतां धेनुरियं महर्षेः   । । २.४५  । ।	</p>
<td><p>		
	अथान्धकारं गिरिगह्वराणां दंष्ट्रामयूखैः शकलानि कुर्वन्  ।भूयः स भूतेश्वरपार्श्ववर्ती किंचिद्विहस्यार्थपतिं बभाषे   । । २.४६  । ।	</p>
<td><p>		
	एकातपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं वयः कान्तं इदं वपुश्च   ।अल्पस्य हेतोर्बहु हातुं इच्छन्विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वम्  । । २.४७  । ।	</p>
<td><p>		
	भूतानुकम्पा तव चेदियं गौरेका भवेत्स्वस्तिमती त्वदन्ते   ।जीवन्पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ पितेव पासि   । । २.४८  । ।	</p>
<td><p>		
	अथैकधेनोरपराधचण्डाद्गुरोः कृशानुप्रतिमाद्बिभेषि   ।शक्योऽस्य मन्युर्भवता विनेतुं गाः कोटिशः स्पर्शयता घटोध्नीः   । । २.४९  । ।	</p>
<td><p>		
	तद्रक्ष कल्याणपरंपराणां भोक्तारं ऊर्जस्वलं आत्मदेहं  ।महीतलस्पर्शनमात्रभिन्नं ऋद्धं हि राज्यं पदं ऐन्द्रं आहुः   । । २.५०  । ।	</p>
<td><p>		
	एतावदुक्त्वा विरते मृगेन्द्रे प्रतिस्वनेनास्य गुहागतेन   ।शिलोच्चयोऽपि क्षितिपालं उच्चैः प्रीत्या तं एवार्थं अभाषतेव   । । २.५१  । ।	</p>
<td><p>		
	निशम्य देवानुचरस्य वाचं मनुष्यदेवः पुनरप्युवाच   ।धेन्वा तदध्यासितकातराक्ष्या निरीक्ष्यमाणः सुतरां दयालुः   । । २.५२  । ।	</p>
<td><p>		
	क्षतात्किल त्रायत इत्युदग्रः क्षत्रस्य शब्दो भुवनेषु रूढः   ।राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तेः प्राणैरुपक्रोशमलीमसैर्वा   । । २.५३  । ।	</p>
<td><p>		
	कथं नु शक्योऽनुनयो महर्षेर्विश्राणनाच्चान्यपयस्विनीनां  ।इमां अनूनां सुरभेरवेहि रुद्रौजसा तु प्रहृतं त्वयास्याम्  । । २.५४  । ।	</p>
<td><p>		
	सेयं स्वदेहार्पणनिष्क्रयेण न्याय्या मया मोचयितुं भवत्तः   ।न पारणा स्याद्विहता तवैवं भवेदलुप्तश्च मुनेः क्रियार्थः   । । २.५५  । ।	</p>
<td><p>		
	भवानपीदं परवानवैति महान्हि यत्नस्तव देवदारौ   ।स्थातुं नियोक्तुर्न हि शक्यं अग्रे विनाश्य रक्ष्यं स्वयं अक्षतेन   । । २.५६  । ।	</p>
<td><p>		
	किं अप्यहिंस्यस्तव चेन्मतोऽहं यशःशरीरे भव मे दयालुः   ।एकान्तविध्वंसिषु मद्विधानां पिण्डेष्वनास्था खलु भौतिकेषु   । । २.५७  । ।	</p>
<td><p>		
	संबन्धं आभाषणपूर्वं आहुर्वृत्तः स नौ संगतयोर्वनान्ते   ।तद्भूतनाथानुग नार्हसि त्वं संबन्धिनो मे प्रणयं विहन्तुम्  । । २.५८  । ।	</p>
<td><p>		
	तथेति गां उक्तवते दिलीपः सद्यः प्रतिष्टम्भविमुक्तबाहुः   ।स न्यस्त शस्त्रो हरये स्वदेहं उपानयत्पिण्डं इवामिषस्य   । । २.५९  । ।	</p>
<td><p>		
	तस्मिन्क्षणे पालयितुः प्रजानां उत्पश्यतः सिंहनिपातं उग्रं  ।अवाङ्मुखस्य्ऽओपरि पुष्पवृष्टिः पपात विद्याधरहस्तमुक्ता   । । २.६०  । ।	</p>
<td><p>		
	उत्तिष्ठ वत्सेत्यमृतायमानं वचो निशम्योत्थितं उत्थितः सन्  ।ददर्श राजा जननीं इव स्वां गां अग्रतः प्रस्रविणीं न सिंहम्  । । २.६१  । ।	</p>
<td><p>		
	तं विस्मितं धेनुरुवाच साधो मायां मयोध्भाव्य परीक्षितोऽसि   ।ऋषिप्रभावान्मयि नान्तकोऽपि प्रभुः प्रहर्तुं किं उतान्यहिंस्राः   । । २.६२  । ।	</p>
<td><p>		
	भक्त्या गुरौ मय्यनुकम्पाय च प्रीतास्मि ते पुत्र वरं वृणीष्व   ।न केवलानां पयसां प्रसूतिं अवेहि मां कामदुघां प्रसन्नाम्  । । २.६३  । ।	</p>
<td><p>		
	ततः समानीय स मानितार्थी हस्तौ स्वहस्तार्जितवीरशब्दः   ।वंशस्य कर्तारं अनन्तकीर्तिं सुदक्षिणायां तनयं ययाचे   । । २.६४  । ।	</p>
<td><p>		
	संतानकामाय तथेति कामं राज्ञे प्रतिश्रुत्य पयस्विनी सा   ।दुग्ध्वा पयः पत्त्रपुटे मदीयं पुत्र्ऽ ओपभुङ्क्ष्व्ऽ एति तं आदिदेश   । । २.६५  । ।	</p>
<td><p>		
	वत्सस्य होमार्थविधेश्च शेषं ऋषेरनुज्ञां अधिगम्य मातः   ।ऊधस्यं इच्छामि तवोपभोक्तुं षष्ठाम्शं उर्व्या इव रक्षितायाः   । । २.६६  । ।	</p>
<td><p>		
	इत्थं क्षितीशेन वसिष्ठधेनुर्विज्ञापिता प्रीततरा बभूव   ।तदन्विता हैमवताच्च कुक्षेः प्रत्याययावाश्रमं अश्रमेण   । । २.६७  । ।	</p>
<td><p>		
	तस्याः प्रसन्नेन्दुमुखः प्रसादं गुरुर्नृपाणां गुरवे निवेद्य   ।प्रहर्षचिह्नानुमितं प्रियायै शशंस वाचा पुनरुक्तयेव   । । २.६८  । ।	</p>
<td><p>		
	स नन्दिनीस्तन्यं अनिन्दितात्मा सद्वत्सलो वत्सहुतावशेषं  ।पपौ वसिष्ठेन कृताभ्यनुज्ञः शुभ्रं यशो मूर्तं इवातितृष्णः   । । २.६९  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रातर्यथोक्तव्रतपारणान्ते प्रास्थानिकं स्वस्त्ययनं प्रयुज्य   ।तौ दंपती स्वां प्रति राजधानीं प्रस्थापयामास वशी वसिष्ठः   । । २.७०  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रदक्षिणीकृत्य हुतं हुताशं अनन्तरं भर्तुररुन्धतीं च   ।धेनुं सवत्सां च नृपः प्रतस्थे सन्मङ्गलोदग्रतरप्रभावः   । । २.७१  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रोताभिरामध्वनिना रथेन स धर्मपत्नीसहितः सहिष्णुः   ।ययावनुद्घातसुखेन मार्गं स्वेनेव पूर्णेन मनोरथेन   । । २.७२  । ।	</p>
<td><p>		
	तं आहितौत्सुक्यं अदर्शनेन प्रजाः प्रजार्थव्रतकर्शिताङ्गं  ।नेत्रैः पपुस्तृप्तिं अनाप्नुवद्भिर्नवोदयं नाथं इवौषधीनाम्  । । २.७३  । ।	</p>
<td><p>		
	पुरंदरश्रीः पुरं उत्पताकं प्रविश्य पौरैरभिनन्द्यमानः   ।भुजे भुजङ्गेन्द्रसमानसारे भूयः स भूमेर्धुरं आससञ्ज   । । २.७४  । ।	</p>
<td><p>		
	अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः सुरसरिदिव तेजो वह्निनिष्ठ्यूतं ऐशं  ।नरपतिकुलभूत्यै गर्भं आधत्त राज्ञी गुरुभिरभिनिविष्टं लोकपालानुभावैः   । । २.७५  । ।	</p>
<tr><td><p>		
</table>

2