शिशुपालवधम्/विंशः सर्गः
मुखमुल्लसितत्रिरेखमुच्चैर्भिदुरभ्रूयुगभीषणं दधानः   ।
समिताविति विक्रमानमृष्यन्गतभीराह्वतचेदिराण्मुरारिं  ।। २०.१  ।।

शितचक्रनिपातसंप्रतीक्ष्यं वहतः स्कन्धगतं च तस्य मृत्युं  ।
अभिशौरि रथोऽथनोदिताश्वः प्रययौ सारथिरूपया नियत्या   ।। २०.२  ।।

अभिचैद्यमगाद्रथोऽपि शौरेरवनिं जागुडकुङ्कुमाभिताम्रैः   ।
गुरनेमिनिपीडनावदीर्णव्यसुदेहस्रुतशोणितैर्विलिम्पन्  ।। २०.३  ।।

स निरायतकेतनांशुकान्तः कलनिक्वाणकरालकिङ्किणीकः   ।
विरराज रिपुक्षयप्रतिज्ञामुखरो मुक्तशिखः स्वयं नु मृत्युः   ।। २०.४  ।।

सजलाम्बुधरारवानुकारी ध्वनिरापूरितदिङ्मुखो रथस्य   ।
प्रगुणीकृतकेकमूर्ध्वकण्ठैः शितिकण्ठैरुपकर्णयाम्बभूवे   ।। २०.५  ।।

अभिवीक्ष्य विदर्भराजपुत्रीकुचकाश्मीरजचिह्नमच्युतोरः   ।
चिरसेवितयापि चेदिराजः सहसावाप रुषा तदैव योगं  ।। २०.६  ।।

जनिताशनिशब्दशङ्कमुच्चैर्धनुरास्फालितमध्वनन्नृपेण   ।
चपलानिलचोद्यमानकल्पक्षयकालाग्निशिखानिभस्फुरज्ज्यं  ।। २०.७  ।।

समकालमिवाभिलक्षणीयग्रहसंधानविकर्षणापवर्गैः   ।
अथ साभिसारं शरैस्तरस्वी स तिरस्कर्तुमुपेन्द्रमध्यवर्षथ् ।। २०.८  ।।

ऋजुताफलयोगशुद्धिभाजां गुरुपक्षाश्रयिणां शिलीमुखानां  ।
गुणिना नतिमागतेन सन्धिः सह चापेन समञ्जसो बभूव   ।। २०.९  ।।

अविषह्यतमे कृताधिकारं वशिना कर्मणि चेदिपार्थिवेन   ।
अरसद्धनुरुच्चकैदृढार्तिप्रसभाकर्षणवेपमानजीवं  ।। २०.१०  ।।

अनुसन्ततिपातिनः पटुत्वं दधतः शुद्धिभृतो गृहीतपक्षाः   ।
वदनादिव वादिनोऽथ शब्दाः क्षितिभर्तुर्धनुषः शराः प्रसस्रुः   ।। २०.११  ।।

गवलासितकान्ति तस्य मध्यस्थितघोरायतबाहुदण्डनासं  ।
ददृशे कुपितान्तकोन्न्मद्भ्रूयुगभीमाकृति कार्मुकं जनेन   ।। २०.१२  ।।

तडिदुज्ज्वलजातरूपपुङ्खैः खमयःश्याममुखैरभिध्वनद्भिः   ।
जलदैरिव रंहसा पतद्भिः पिदधे संहतिशालिभिः शरौघैः   ।। २०.१३  ।।

शितशल्यमुखावदीर्णमेघक्षरदम्भः स्फुटतीव्रवेदनानां  ।
स्रवदस्रुततीव चक्रवालं ककुभामौर्णविषुः सुवर्णपुङ्खाः   ।। २०.१४  ।।

अमनोरमतां यती जनस्य क्षणमालोकपथान्नभः सदां वा   ।
रुरुधे पिहिताहिमद्युतिर्धीर्विशिखैरन्तरिता च्युता धरित्रत्री   ।। २०.१५  ।।

विनिवारितभानुतापमेकं सकलस्यापि मुरद्विषो बलस्य   ।
शरजालमयं समं समन्तादुरु सद्मेव नराधिपेन तेने   ।। २०.१६  ।।

इति चेदिमहीभृता तदानीं तदनीकं दनुसूनुसूदनस्य   ।
वयसमिव चक्रमक्रियाकं परितोऽरोधि विपाटपञ्चरेण   ।। २०.१७  ।।

इषुवर्षमनेकमेकवीरस्तदरिप्रच्युतमच्युतः पृषत्कैः   ।
अथ वादिकृतं प्रमाणमन्यैः प्रतिवादीव निराकरोत्प्रमाणैः   ।। २०.१८  ।।

प्रतिकुञ्चितकूर्परेण तेन श्रवणोपान्तिकनीयमानगव्यं  ।
ध्वनति स्म धनुर्घनान्तमत्तप्रचुरक्रौञ्चरवानुकारमुच्चैः   ।। २०.१९  ।।

उरसा विततेन पातितांसः स मयूराञ्चितमस्तकस्तदानीं  ।
क्षणमालिखितो नु सौष्ठवेन स्थिरपूर्वापरमुष्टिराबभौ वा   ।। २०.२०  ।।

ध्वनतो नितरां रयेण गुर्व्यस्तडिदाकारचलद्गुणादसंख्याः   ।
इषवो धनुषः सशब्दमाशु न्यपतन्नम्बुधरादिवाम्बुधराः   ।। २०.२१  ।।

शिखरोन्नतनिष्ठुरांसपीठः स्थगयन्नेकदिगन्तमायतान्तः   ।
निरवर्णि सकृत्प्रसारितोऽस्य क्षितिभर्तेव चमूभिरेकबाहुः   ।। २०.२२  ।।

तमकुण्ठमुखाः सुपर्णकेतोरिषवः क्षिप्तमिषुव्रजं परेण   ।
विभिदामनयन्त कृत्यपक्षं नृपतेर्नेतुरिवायथार्थवर्णाः   ।। २०.२३  ।।

दयितैरिव खण्डिता मुरारेर्विशिखैः संमुखमुज्ज्वलाङ्गलेखैः   ।
लघिमानमुपेयुषी पृथिव्यां विफला शत्रुशरावलिः पपात   ।। २०.२४  ।।

प्रमुखेऽभिहताश्च पत्रवाहाः प्रसभं माधवमुक्तवत्सदन्तैः   ।
परिपूर्णतरं भुवो गतायाः परतः कातरवत्प्रतीपमीयुः   ।। २०.२५  ।।

इतरेतरत्सन्निकर्षजन्मा गलसंघट्टविकीर्णविस्फुलिङ्गः   ।
पटलानि लिहन्वलाहकानामपरेषु क्षणमज्ज्वलत्कृशानुः   ।। २०.२६  ।।

शरदीव शरश्रिया विभिन्ने विभुना शत्रुशिलीमुखाभ्रजाले   ।
विकसन्मुखवारिजाः प्रकामं बभुराशा इव यादवध्वजिन्यः   ।। २०.२७  ।।

स दिवं समचिच्छदच्छरौघैः कृततिग्मद्युतिमण्डलापलापैः   ।
ददृशेऽथ च तस्य चापयष्ट्यामिषुरेकैव जनै सकृद्विसृष्टा   ।। २०.२८  ।।

भवति स्फुटमागतो विपक्षान्न सपक्षोऽपि हि निर्वृतेर्विधाता   ।
शिशुपालबलानि कृष्णमुक्तः सुतरां तेन तताप त्ॐअरौघः   ।। २०.२९  ।।

गुरुवेगविराविभिः पतत्रैरिषवः काञ्चनपिङ्गलभासः   ।
विनतासुतवत्तलं भुवः स्म व्यथितभ्रान्तभुजङ्गमं विशन्ति   ।। २०.३०  ।।

शतशः परुषाः पुरो विशङ्कं शिशुपालेन शिलीमुखाः प्रयुक्ताः   ।
परमर्मभिदोऽपि दानवारेरपराधा इव न व्यथां वितेनुः   ।। २०.३१  ।।

विहिताद्भुतलोकसृष्टिमाये जममिच्छन्किल मायया मुरारौ   ।
भुवनक्षयकालयोगनिद्रे नृपतिः स्वापनमस्त्रमाजहार   ।। २०.३२  ।।

सलिलार्द्रवराहदेहनीलो विदधद्भास्करमर्थशून्यसंज्ञं  ।
प्रचलायतलोचनारविन्दं विदधे तद्बलमन्धकारः   ।। २०.३३  ।।

गुरवोऽपि निषद्य यन्निदद्रुर्धनुषि क्ष्मापतयो न वाच्यमेतथ् ।
क्षयितापदि जाग्रतोऽपि नित्यं ननु तत्रैव हि तेऽभवन्निषण्णाः   ।। २०.३४  ।।

श्लथतां व्रजतस्तथा परेषामगद्धारणाशक्तिमुज्झतः स्वां  ।
सुगृहीतमपि प्रमदभाजां मनसः शास्त्रमिवामस्त्रमग्रपाणेः   ।। २०.३५  ।।

उचितस्वपनोऽपि नीरराशौ स्वबलाम्भोनिधिमध्यगस्तदीनीं  ।
भुवनत्रयकार्यजागरूकः स परं तत्र परः पुमानजागः   ।। २०.३६  ।।

अथसूर्यरुचीव तस्य दृष्टावुद्भूत्कौस्तुभदर्पणं गतायां  ।
पटुः धाम ततो न चाद्भुतं तद्विभुरिन्द्वर्कविलोचनः किलासौ   ।। २०.३७  ।।

महतः प्रणतेष्विव प्रसादः स मणेरंशुचयः ककुंमुखेषु   ।
व्यकसद्विकसद्विलोचनेभ्यो दददालोकमनाविलं बलेभ्यः   ।। २०.३८  ।।

प्रकृतिं प्रतिपादुकैश्च पादैश्चक्ëषे भानुमतः पुनः प्रसर्तुं  ।
तमसोऽभिभवादपास्य मूर्च्छामुपजीवत्सहसैव जीवलोकः   ।। २०.३९  ।।

घनसंतमसैर्जवेन भूयो यदुयोधैर्युधि रेधिरे द्विषन्तः   ।
ननु वारिधरोपरोधमुक्तः सुतरामुत्तपते पतिः प्रभाणां  ।। २०.४०  ।।

व्यवहार इवानृताभियोगं तिमिरं निर्जितवत्यथप्रकाशे   ।
रिपुरुल्बणभीमभोगभाजां भुजगानां जननीं जजाप विद्यां  ।। २०.४१  ।।

पृथुदर्विभृतस्ततः फणीन्द्रा विषमाशीभिरनारतं वमन्तः   ।
अभवन्युगपद्विलोलजिह्वायुगलीढोभयसृक्कभागमाविः   ।। २०.४२  ।।

कृतकेशविडम्बनैर्विहायो विजयं तत्क्षणमिच्छुभिश्छलेन   ।
अमृताग्रभुवः पुरेव पुच्छं बडवाभर्तुरवारि काद्रवेयैः   ।। २०.४३  ।।

दधतस्तनिमानमानपूर्व्या बभुरक्षिश्रवसो मुखे विशालाः   ।
भरतज्ञकविप्रणीतकाव्यग्रथिताङ्का इव नाटकप्रपञ्चाः   ।। २०.४४  ।।

सविषश्वसनोद्धतोरुधूमव्यवधिम्लानमरीचि पन्नगानां  ।
उपरागवतेव तिग्मभासा वपुरौदुम्बरमण्डलाभमूहे   ।। २०.४५  ।।

शिखिपिच्छकृतध्वजावचूडक्षणसाशङ्कविवर्तमानभोगाः   ।
यमपाशवदाशुबन्धनाय न्यपतन्वृष्णिगणेषु लेलिहानाः   ।। २०.४६  ।।

पृथुवारिधिवीचिमण्डलान्तर्विलसत्फेनवितानपाण्डुराणि   ।
दधति स्म भुजङ्गमाङ्गमध्ये नवनिर्मोकरुचिं ध्वजांशुकानि   ।। २०.४७  ।।

कृतमण्डलबन्धमुल्लसद्भिः शिरसि प्रत्युरसं विलम्बमानैः   ।
व्यरुचज्जनता भुजङ्गभोगैर्दलितेन्दीवरमालभारिणीव   ।। २०.४८  ।।

परिवेष्टितमूर्तयश्च मूलादुरगैराशिरसः सरत्नपुष्पैः   ।
दधुरायतवल्लिवेष्टितानामुपमानं मनुजा महीरुहाणां  ।। २०.४९  ।।

बहुलाञ्जनपङ्कपट्टनीलद्युतयो देहमितस्ततः श्रमन्तः   ।
दधिरे फणिनस्तुरङ्गमेषु स्फुटपल्याणनिबद्धवर्ध्रलीलां  ।। २०.५०  ।।

प्रसृतं रभसादयोभिनीला प्रतिपदं परितोऽभिवेष्टयन्ती   ।
तनुरायतिशालिनी महाहेर्गजमन्दुरिव निश्चलं चकार   ।। २०.५१  ।।

अथ सस्मितवीक्षितादवज्ञाचलितैकोन्नमितभ्रु माधवेन   ।
निजकेतुशिरःश्रितः सुपर्णादुदपप्तन्नयुतानि पक्षिराजां  ।। २०.५२  ।।

द्रुतहेमरुचः खगाः खगेन्द्रादलघूदीरितनादमुत्पतन्तः   ।
क्षणमैक्षिषतोच्चकैश्चमूभिर्ज्वलतः सप्तरुचेरिव स्फुलिङ्गाः   ।। २०.५३  ।।

उपमानमलाभि लोलपक्षक्षणविक्षिप्तमहाम्बुवाहमत्स्यैः   ।
गगनार्णवमन्तरासुमेरोः कुलजानां गरुडैरिलाधराणां  ।। २०.५४  ।।

पततां परितः परिस्फुरद्भिः परिपिङ्गीकृतदिङ्मुखैर्मयूखैः   ।
सुतरामभवदद्दुरीक्ष्यबिम्बस्तपनस्तत्किरणैरिवात्मदर्शः   ।। २०.५५  ।।

दधुरम्बुधिमन्थनाद्रिमन्थभ्रमणायस्तफणीन्द्रपित्तजानां  ।
रुचमुल्लसमानवैनतेयद्युतिभिन्नाः फणभारिणो मणीनां  ।। २०.५६  ।।

अभितः क्षुभिताम्बुराशिधीरध्वनिराकृष्टसमूलपादपौघः   ।
जनयन्नभवद्युगान्तशङ्कामनिलो नागविपक्षपक्षजन्मा   ।। २०.५७  ।।

प्रचलत्पतगेन्द्रपत्रवातप्रसभोन्मूलितशैलदत्तमार्गैः   ।
भयविह्वलमाशु दन्दशूकैर्विवशैराविविशे स्वमेव धाम   ।। २०.५८  ।।

खचरैः क्षयमक्षयेऽहिसैन्ये सुकृतैर्दुष्कृतवत्तदोपनीते   ।
अयुगाचिरिव ज्वलन्रुषाथो रिपुरौदर्चिषमाजुहाव मन्त्रं  ।। २०.५९  ।।

सहसा दधदुद्धताट्टहासश्रियमुत्त्रासितजन्तुना स्वनेन   ।
वियतायतहेतिबाहुरुच्चैरथ वेताल इवोत्पपात वह्निः   ।। २०.६०  ।।

चलितोद्धतधूमकेतनोऽसौ रभसादम्बररोहिरोहिताश्वः   ।
द्रुतमारुतसारथिः शिखावान्कनकस्यन्दनसुन्दरश्चचाल   ।। २०.६१  ।।

ज्वलदम्बरकोटरान्तरालं बहुलार्द्राम्बुदपत्रबद्धधूमं  ।
परिदीपितदीर्घकाष्ठमुच्चैस्तरुवद्विश्वमुवोष जातवेदाः   ।। २०.६२  ।।

गुरुतापविशुष्यदम्बुशुभ्राः क्षणमालग्नकृशानुताम्रभासः   ।
स्वमसारतया मषीभवन्तः पुनराकारमवापुराम्बुवाहाः   ।। २०.६३  ।।

ज्वलितानललोलपल्लवान्ताः स्फुरदष्टापदपत्रपीतभासः   ।
क्षणमात्रभवामभावकाले सुतरामापुरिवायतिं पताकाः   ।। २०.६४  ।।

निखिलामिति कुर्वतश्चिरायद्रुतचामीकरचारुतामिव द्यां  ।
प्रतिघातसमर्थमस्त्रमग्नेरथ मेघङ्करमस्मरन्मुरारिः   ।। २०.६५  ।।

चतुरम्बुधिगर्भधीरकुक्षेर्वपुषः सन्धिषु लीनसर्वसिन्धोः   ।
उदगुः सलिलात्मनस्त्रिधाम्नो जलवाहावलयः शिरोरुहेभ्यः   ।। २०.६६  ।।

ककुभः कृतनादमास्तृणन्तस्तिरयन्तः पटलानि भानुभासं  ।
उदनंसिषुरभ्रमभ्रसङ्घाः सपदि श्यामलिमानमानयन्तः   ।। २०.६७  ।।

तपनीयनिकर्षराजिगौरस्फुरदुत्तालतडिच्छटाट्टहासं  ।
अनुबद्धसमुद्धताम्बुवाहध्वनिताडम्बरमम्बरं बभूव   ।। २०.६८  ।।

सवितुः परिभावुकैर्मरीचीनचिराभ्यक्तमतङ्गजाङ्गभाभिः   ।
जलदैरभितः स्फुरद्भिरुच्चैर्विदधे केतनतेव धूमकेतोः   ।। २०.६९  ।।

ज्वलतः शमनाय चित्रभानोः प्रलयाप्लावमिवाभिदर्शयन्तः   ।
ववृषुर्वृषनादिनो नदीनां प्रतटारोपितवारि वारिवाहाः   ।। २०.७०  ।।

मधुरैरपि भूयसा स मेध्यैः प्रथमं प्रत्युत वारिभिर्दिदीपे   ।
पवमानसखस्ततः क्रमेण प्रणयक्रोध  इवाशमद्विवादैः   ।। २०.७१  ।।

परितः प्रसभेन नीयमानः शरवर्षैरवसायमाश्रयाशः   ।
प्रबलेषु कृती चकार विद्युद्व्यपदेशेन घनेष्वनुप्रवेशं  ।। २०.७२  ।।

प्रयतः प्रशमं हुताशनस्य क्वचिदालक्ष्यत मुक्तमूलमर्चिः   ।
बलभित्प्रहितायुधाभिघातात्त्रुटितं पत्रिपतेरिवैकपत्रं  ।। २०.७३  ।।

व्यगमन्सहसा दिशां मुखेभ्यः शमयित्वा शिखिनाङ्घनाघनौघाः   ।
उपकृत्यनिसर्गतः परेषामुपरोधं न हि कुर्वते महान्तः   ।। २०.७४  ।।

कृतदाहमुदर्चिषः शिखाभिः परिषिक्तं मुहुरम्भसा नवेन   ।
विहिताम्बुधरव्रणं प्रपेदे गगनं तापितपायितासिलक्ष्मीं  ।। २०.७५  ।।

इति नरपतिरस्त्रं यद्यदाविश्चकार प्रकुपित इव रोगः क्षिप्रकारी विकारं  ।
भिषगिव गुरुदोषच्छेदिनोपक्रमेण क्रमविदथ मुरारिः प्रत्यहंस्तत्तदाशु   ।। २०.७६  ।।

शुद्धिं गतैरपि परामृजुभिर्विदित्वा बाणैरजय्यमविघट्टितमर्मभिस्तं  ।
मर्मातिगैरनृजुभिर्नितरामशुद्धैर्वाक्सायकैरथ तुतोद तदा विपक्षः   ।। २०.७७  ।।

राहुस्त्रीस्तनयोरकारि सहसा येनाश्लथालिङ्गन-
व्यापारैकविनोददुर्ललितयोः कार्कश्यलक्ष्मीर्वृथा   ।
तेनाक्रोशत एव तस्य मुरजित्तत्काललोलानल-
ज्वालापल्लवितेन मूर्धविकलं चक्रेण चक्रे वपुः   ।। २०.७८  ।।

श्रिया जुष्टं दिव्यैः सपटहरवैरन्वितं पुष्पवर्षैर्-
वपुष्टचैद्यस्य क्षणमृषिगणैः स्तूयमानं निरीय   ।
प्रकाशेनाकाशे दिनकरकरान्विक्षिपद्विस्मिताक्षै-
र्नरेन्द्रैरौपेन्द्रं वपुरथ विशद्धाम वीक्षांबभूवे   ।। २०.७९  ।।