स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः १८०
अध्याय १८०

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
ततो गच्छेन्महीपाल दशाश्वमेधिकं परम्  ।
तीर्थं सर्वगुणोपेतं महापातकनाशनम्  ॥ १८०.१ ॥
यत्र गत्वा महाराज स्नात्वा सम्पूज्य चेश्वरम्  ।
दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः  ॥ १८०.२ ॥

युधिष्ठिर उवाच -
अश्वमेधो महायज्ञो बहुसम्भारदक्षिणः  ।
अशक्यः प्राकृतैः कर्तुं कथं तेषां फलं लभेत् ॥ १८०.३ ॥
अत्याश्चर्यमिदं तत्त्वं त्वयोक्तं वदता सता  ।
यथा मे जायते श्रद्धा दीर्घायुस्त्वं तथा वद  ॥ १८०.४ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
इदमाश्चर्यभूतं हि गौर्या पृष्टस्त्रियम्बकः  ।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छते निपुणाय वै  ॥ १८०.५ ॥
पुरा वृषस्थो देवेश ह्युमया सह शङ्करः  ।
कदाचित्पर्यटन्पृथिवीं नर्मदातटमाश्रितः  ॥ १८०.६ ॥
दशाश्वमेधिकं तीर्थं दृष्ट्वा देवो महेश्वरः  ।
तीर्थं प्रत्यञ्जलिं बद्ध्वा नमश्चक्रे त्रिलोचनः  ॥ १८०.७ ॥
कृताञ्जलिपुटं देवं दृष्ट्वा देवीदमब्रवीत् ॥ १८०.८ ॥

देव्युवाच -
किमेतद्देवदेवेश चराचरनमस्कृत  ।
प्रह्वनम्राञ्जलिं बद्ध्वा भक्त्या परमया युतः  ॥ १८०.९ ॥
एतदाश्चर्यमतुलं सर्वं कथय मे प्रभो  ॥ १८०.१० ॥

ईश्वर उवाच -
प्रत्यक्षं पश्य तीर्थस्य फलं मा विस्मिता भव  ।
वियत्स्था मे भुविस्थस्य क्षणं देवि स्थिरा भव  ॥ १८०.११ ॥
एवमुक्त्वा तु देवेशो गौरवर्णो द्विजोऽभवत् ।
क्षुत्क्षामकण्ठो जटिलः शुष्को धमनिसंततः  ॥ १८०.१२ ॥
उपविश्य भुवः पृष्ठे सुस्वरं मन्त्रमुच्चरन्  ।
क्रमप्रियो महादेवो माधुर्येण प्रमोदयन्  ॥ १८०.१३ ॥
श्रुत्वा तां मधुरां वाणीं स्वयं देवेन निर्मिताम्  ।
संभ्रान्ता ब्राह्मणाः सर्वे स्नातुं ये तत्र चागताः  ॥ १८०.१४ ॥
नित्यक्रिया च सर्वेषां विस्मृता श्रुतिविभ्रमात् ।
तं दृष्ट्वा पठमानं तु क्षुत्पिपासाभिपीडितम्  ॥ १८०.१५ ॥
द्विजोऽन्यमन्त्रयत्कश्चिद्भक्त्या तं भोजनाय वै  ।
प्रसादः क्रियतां ब्रह्मन्भोजनाय गृहे मम  ॥ १८०.१६ ॥
अद्य मे सफलं जन्म ह्यद्य मे सफलाः क्रियाः  ।
सर्वान्कामान्प्रदास्यन्ति प्रीता मेऽद्य पितामहाः  ॥ १८०.१७ ॥
त्वयि भुक्ते द्विजश्रेष्ठ प्रसीद त्वं ध्रुवं मम  ।
एवमुक्तो महादेवो द्विजरूपधरस्तदा  ॥ १८०.१८ ॥
प्रहस्य प्रत्युवाचेदं ब्राह्मणं श्लक्ष्णया गिरा  ।
मया वर्षसहस्रं तु निराहारं तपः कृतम्  ॥ १८०.१९ ॥
इदानीं तु गृहे तस्य करिष्ये द्विजसत्तम  ।
दशभिर्वाजिमेधैश्च येनेष्टं पारणं तथा  ॥ १८०.२० ॥
इत्युक्तो देवदेवेन ब्राह्मणो विस्मयान्वितः  ।
उत्तमाङ्गं विधुन्वन्वै जगाम स्वगृहं प्रति  ॥ १८०.२१ ॥
एवं ते बहवो विप्राः प्रत्याख्याते निमन्त्रणे  ।
पुराणार्थमजानन्तो नास्तिका बहवो गताः  ॥ १८०.२२ ॥
अथ कश्चिद्द्विजो विद्वान्पुराणार्थस्य तत्त्ववित् ।
देवं निमन्त्रयामास द्विजरूपधरं शिवम्  ॥ १८०.२३ ॥
तथैव सोऽपि देवेन प्रोक्तः स प्राह तं पुनः  ।
मनसा चिन्तयित्वा तु पुराणोक्तं द्विजोत्तमः  ॥ १८०.२४ ॥
स्मृतिवेदपुराणेषु यदुक्तं तत्तथा भवेत् ।
इति निश्चित्य तं विप्रमुवाच प्रहसन्निव  ॥ १८०.२५ ॥
भोभो विप्र प्रतीक्षस्व यावदागमनं पुनः  ।
इत्युक्त्वा तु द्विजो गत्वा दशाश्वमेधिकं परम्  ॥ १८०.२६ ॥
स्नानं महालम्भनादि कृतं तेन द्विजन्मना  ।
जपं श्राद्धं तथा दानं कृत्वा धर्मानुसारतः  ॥ १८०.२७ ॥
संकल्प्य कपिलां तत्र पुराणोक्तविधानतः  ।
समायात्त्वरितं तत्र यत्रासौ तिष्ठते द्विजः  ॥ १८०.२८ ॥
अथागत्य द्विजं प्राह वाजिमेधः कृतो मया  ।
उत्तिष्ठ मे गृहं रम्यं भोजनार्थं हि गम्यताम्  ॥ १८०.२९ ॥
इत्युक्तः शङ्करस्तेन ब्राह्मणेनातिविस्मितः  ।
उवाच ब्राह्मणं देव इदानीं त्वमितो गतः  ॥ १८०.३० ॥
द्विजवर्य कथं चेष्टा दश यज्ञा महाधनाः  ॥ १८०.३१ ॥

द्विज उवाच -
न विचारस्त्वया कार्यः कृता यज्ञा न संशयः  ।
यदि वेदाः प्रमाणं तं भुवि देवा द्विजास्तथा  ॥ १८०.३२ ॥
दशाश्वमेधिकं तीर्थं तथा सत्यं द्विजोत्तम  ।
यदि वेदपुराणोक्तं वाक्यं निःसंशयं भवेत् ॥ १८०.३३ ॥
तदा प्राप्तं मया सर्वं नात्र कार्या विचारणा  ।
एवमुक्तस्तु देवेश आस्तिक्यं तस्य चेतसः  ॥ १८०.३४ ॥
विमृश्य बहुभिः किंचिदुत्तरं न प्रपद्यत  ।
जगाम तद्गृहं रम्यं पठन्ब्रह्म सनातनम्  ॥ १८०.३५ ॥
सम्प्राप्तं तं द्विजं भक्त्या पाद्यार्घ्येण तमर्चयत् ।
षड्रसं भोजनं तेन दत्तं पश्चाद्यथाविधि  ॥ १८०.३६ ॥
ततो भुक्ते महादेवे सर्वदेवमये शिवे  ।
पुष्पवृष्टिः पपाताशु गगनात्तस्य मूर्धनि  ।
तस्यास्तिक्यं तु संलक्ष्य तुष्टः प्रोवाच शङ्करः  ॥ १८०.३७ ॥

ईश्वर उवाच -
किं तेऽद्य क्रियतां ब्रूहि वरदोऽहं द्विजोत्तम  ।
अदेयमपि दास्यामि एकचित्तस्य ते ध्रुवम्  ॥ १८०.३८ ॥

ब्राह्मण उवाच -
यदि प्रीतोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम  ।
अस्मिंस्तीर्थे महादेव स्थातव्यं सर्वदैव हि  ॥ १८०.३९ ॥
उपकाराय देवेश एष मे वर उत्तमः  ।
एवमुक्तस्तु देवेन आरुरोह द्विजोत्तमः  ॥ १८०.४० ॥
गन्धर्वाप्सरःसम्बाधं विमानं सार्वकामिकम्  ।
पूज्यमानो गतस्तत्र यत्र लोका निरामयाः  ॥ १८०.४१ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
एतदाश्चर्यमतुलं दृष्ट्वा देवी सुविस्मिता  ।
विस्मयोत्फुल्लनयना पुनः पप्रच्छ शङ्करम्  ॥ १८०.४२ ॥

पार्वत्युवाच -
कथमेतद्भवेत्सत्यं यत्रेदमसमञ्जसम्  ।
स्नानं कुर्वन्ति बहवो लोका ह्यत्र महेश्वर  ॥ १८०.४३ ॥
तेषां तु स्वर्गगमनं यथैष स्वर्गतिं गतः  ।
कथमेतत्समाचक्ष्व विस्मयः परमो मम  ॥ १८०.४४ ॥
एतच्छ्रुत्वा तु देवेशः प्रहसन्प्रत्युवाच ताम्  ।
वेदवाक्ये पुराणार्थे स्मृत्यर्थे द्विजभाषिते  ॥ १८०.४५ ॥
विस्मयो हि न कर्तव्यो ह्यनुमानं हि तत्तथा  ।
असंभाव्यं हि लोकानां पुराणे यत्प्रगीयते  ॥ १८०.४६ ॥
यदि पक्षं पुरस्कृत्य लोकाः कुर्वन्ति पार्वति  ।
तस्मान्न सिद्धिरेतेषां भवत्येको न विस्मयः  ॥ १८०.४७ ॥
नास्तिका भिन्नमर्यादा ये निश्चयबहिष्कृताः  ।
तेषां सिद्धिर्न विद्येत आस्तिक्याद्भवते ध्रुवम्  ॥ १८०.४८ ॥
श्रुत्वाख्यानमिदं देवी ववन्दे तीर्थमुत्तमम्  ।
सर्वपापहरं पुण्यं नर्मदायां व्यवस्थितम्  ॥ १८०.४९ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
दशाश्वमेधं राजेन्द्र सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम्  ।
तीर्थं सर्वगुणोपेतं महापातकनाशनम्  ॥ १८०.५० ॥
तत्रागता महाभागा स्नातुकामा सरस्वती  ।
पुण्यानां परमा पुण्या नदीनामुत्तमा नदी  ॥ १८०.५१ ॥
नाममात्रेण यस्यास्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते  ।
स्नातास्तत्र दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः  ॥ १८०.५२ ॥
दशाश्वमेधे सा राजन्नियता ब्रह्मचारिणी  ।
आराधयित्वा देवेशं परं निर्वाणमागतीः  ॥ १८०.५३ ॥
कालुष्यं ब्रह्मसम्भूता संवत्सरसमुद्भवम्  ।
प्रक्षालयितुमायाति दशम्यामाश्विनस्य च  ॥ १८०.५४ ॥
उपोष्य रजनीं तां तु सम्पूज्य त्रिपुरान्तकम्  ।
राजन्निष्कल्मषा यान्ति श्वोभूते शाश्वतं पदम्  ॥ १८०.५५ ॥

युधिष्ठिर उवाच -
सरस्वती महापुण्या नदीनामुत्तमा नदी  ।

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
राजन्नाश्वयुजे मासि दशम्यां तद्विशिष्यते  ।
पार्थिवेषु च तीर्थे तु सर्वेष्वेव न संशयः  ॥ १८०.५६ ॥
दशाश्वमेधिके राजन्नित्यं हि दशमी शुभा  ।
विशेषादाश्विने शुक्ला महापातकनाशिनी  ॥ १८०.५७ ॥
तस्या स्नात्वार्चयेद्देवानुपवासपरायणः  ।
श्राद्धं कृत्वा विधानेन पश्चात्सम्पूजयेच्छिवम्  ॥ १८०.५८ ॥
तत्रस्थां पूजयेद्देवीं स्नातुकामां सरस्वतीम्  ।
नमो नमस्ते देवेशि ब्रह्मदेहसमुद्भवे  ॥ १८०.५९ ॥
कुरु पापक्षयं देवि संसारान्मां समुद्धर  ।
गन्धधूपैश्च सम्पूज्य ह्यर्चयित्वा पुनःपुनः  ॥ १८०.६० ॥
दश प्रदक्षिणा दत्त्वा सूत्रेण परिवेष्टयेत् ।
कपिलां तु ततो विप्रे दद्याद्विगतमत्सरः  ॥ १८०.६१ ॥
सर्वलक्षणसम्पन्नां सर्वोपस्करसंयुताम्  ।
दत्त्वा विप्राय कपिलां न शोचति कृताकृते  ॥ १८०.६२ ॥
पश्चाज्जागरणं कुर्याद्घृतेनाज्वाल्य दीपकम्  ।
पुराणपठनेनैव नृत्यगीतविवादनैः  ॥ १८०.६३ ॥
वेदोक्तैश्चैव पूजयेच्छशिशेखरम्  ।
प्रभाते विमले पश्चात्स्नात्वा वै नर्मदाजले  ॥ १८०.६४ ॥
ब्राह्मणान् भोजयेद्भक्त्या शिवभक्तांश्च योगिनः  ।
एवं कृते ततो राजन् सम्यक्तीर्थफलं लभेत् ॥ १८०.६५ ॥
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेच्छङ्करं नरः  ।
दशाश्वमेधावभृथं लभते पुण्यमुत्तमम्  ॥ १८०.६६ ॥
पूतात्मा तेन पुण्येन रुद्रलोकं स गच्छति  ।
आरूढः परमं यानं कामगं च सुशोभनम्  ॥ १८०.६७ ॥
तत्र दिव्याप्सरोभिस्तु वीज्यमानोऽथ चामरैः  ।
क्रीडते सुचिरं कालं जयशब्दादिमङ्गलैः  ॥ १८०.६८ ॥
ततोऽवतीर्णः कालेन इह राजा भवेद्ध्रुवम्  ।
हस्त्यश्वरथसम्पन्नो महाभोगी परंतपः  ॥ १८०.६९ ॥
दशाश्वमेधे यद्दानं दीयते शिवयोगिनाम्  ।
दशाश्वमेधसदृशं भवेत्तन्नात्र संशयः  ॥ १८०.७० ॥
सर्वेषामेव यज्ञानामश्वमेधो विशिष्यते  ।
दुर्लभः स्वल्पवित्तानां भूरिशः पापकर्मणाम्  ॥ १८०.७१ ॥
तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र दुर्लभोऽपि सुरासुरैः  ।
प्राप्यते स्नानदानेन इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥ १८०.७२ ॥
अकामो वा सकामो वा मृतस्तत्र नरेश्वर  ।
देवत्वं प्राप्नुयात्सोऽपि नात्र कार्या विचारणा  ॥ १८०.७३ ॥
अग्निप्रवेशं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नरोत्तम  ।
अग्निलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम्  ॥ १८०.७४ ॥
जलप्रवेशं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नराधिप  ।
ध्यायमानो महादेवं वारुणं लोकमाप्नुयात् ॥ १८०.७५ ॥
दशाश्वमेधे यः कश्चिच्छूरवृत्त्या तनुं त्यजेत् ।
अक्षया नु गतिस्तस्य इत्येवं श्रुतिनोदना  ॥ १८०.७६ ॥
न तां गतिं यान्ति भृगुप्रपातिनो न दण्डिनो नैव च सांख्ययोगिनः  ।
ध्वजाकुले दुन्दुभिशङ्खनादिते क्षणेन यां यान्ति महाहवे मृताः  ॥ १८०.७७ ॥
यत्र तत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः  ।
अक्षयांल्लभते लोकान्यदि क्लीबं न भाषते  ॥ १८०.७८ ॥
दशाश्वमेधे संन्यासं यः करोति विधानतः  ।
अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकात्कदाचन  ॥ १८०.७९ ॥
दशाश्वमेधे यत्पुण्यं संक्षेपेण युधिष्ठिर  ।
कथितं परया भक्त्या सर्वपापप्रणाशनम्  ॥ १८०.८० ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे दशाश्वमेधतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥