स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः २१५
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
सांप्रतं वद नः सूत श्राद्धकल्पस्य यो विधिः ॥ 
विस्तरेण महाभाग यथा तच्चाक्षयं भवेत् ॥ १ ॥ 
कस्मिन्काले प्रकर्तव्यं श्राद्धं पितृपरायणैः ॥ 
कीदृशैर्ब्राह्मणैस्तच्च तथा द्रव्यैर्महामते ॥ २ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एतदर्थं पुरा पृष्टो मार्कंडेयो महामुनिः ॥ 
रोहिताश्वेन विप्रेंद्रा हरिश्चन्द्र सुतेन सः॥३ ॥ 
हरिश्चन्द्रे गते स्वर्गं रोहिताश्वे नृपे स्थिते ॥ 
तीर्थयात्राप्रसंगेन मार्कण्डो मुनिसत्तमः ॥ ४ ॥ 
सरय्वाः संगमे पुण्ये स्नानार्थं समुपस्थितः ॥ 
तत्र स्नात्वा पितॄन्देवान्संतर्प्य विधिपूर्वकम्॥ ५ ॥ 
प्रविष्टस्तां पुरीं रम्यामयोध्यां सत्यनामिकाम् ॥ 
रोहिताश्वोऽपि तं श्रुत्वा समायातं मुनीश्वरम्॥ 
पदातिः प्रययौ तूर्णं दूरदेशं तु सम्मुखम्॥ ६ ॥ 
ततः प्रणम्य तं मूर्ध्ना कृतांजलिपुटः स्थितः ॥ 
प्रोवाच मधुरं वाक्यं विनयेन समन्वि तः ॥ ७ ॥ 
स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ भूयः सुस्वागतं मुने ॥ 
धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं संप्राप्तः परमां गतिम् ॥ 
यत्ते पादरजोभिर्मे मूर्द्धजा विमलीकृताः ॥ ॥ ८॥ 
एवमुक्त्वा गृहीत्वा तं स्वहस्तालंबनं तदा ॥ 
ययौ तत्र सभास्थानं बृहत्सिंहासनाश्रयम् ॥ ९ ॥ 
सिंहासने निवेश्याथ तं मुनिं पार्थिवोत्तमः ॥ 
उपविष्टो धरापृष्ठे कृतांजलिपुटः स्थितः ॥ ६.२१५.१० ॥ 
ततः प्रोवाच मधुरं विनयावनतः स्थितः ॥ 
निःस्पृहस्यापि विप्रेंद्र कि वाऽऽगमनकारणम् ॥ ॥ ११ ॥ 
तद्ब्रवीहि यथातथ्यं करोमि तव सांप्रतम् ॥ 
अदेयमपि दास्यामि गृहायातस्य ते विभो ॥ १२ ॥ 
मार्कंडेय उवाच ॥ ॥ 
तीर्थयात्राप्रसंगेन वयमत्र समागताः ॥ 
सरय्वाः संगमे पुण्ये कल्ये यास्याम्यहे पुनः ॥ १३ ॥ 
निःस्पृहैरपि द्रष्टव्या धर्मवन्तो द्विजोत्तमाः ॥ 
ततः प्रोक्तं पुराण ज्ञैर्ब्राह्मणैः शास्त्रदृष्टिभिः ॥ १४ ॥ 
धर्मवन्तं नृपं दृष्ट्वा लिंगं स्वायंभुवं तथा ॥ 
नदीं सागरगां चैव मुच्येत्पापाद्दिनोद्भवात् ॥ १५  
एवमुक्त्वा ततश्चक्रे पृच्छां स मुनिसत्तमः ॥ 
तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं पुरःस्थं विनयान्वितम् ॥ १६ ॥ 
कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् ॥ 
कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं धनम्॥ १७ ॥ 
॥ रोहिताश्व उवाच ॥ ॥ 
कथं स्युः सफला वेदाः कथं स्यात्सफलं श्रुतम् ॥ 
कथं स्युः सफला दाराः कथं स्यात्सफलं धनम् ॥ १८ ॥ 
॥ मार्कंडेय उवाच ॥ ॥ 
अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ॥ 
रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ १९ ॥ 
एवं ज्ञात्वा महाराज नान्यथा कर्तुमर्हसि ॥ ६.२१५.२० ॥ 
चत्वार्येतानि कृत्यानि मयोक्तानि च तानि ते ॥ 
यथा तानि प्रकृत्यानि लोकद्वयमभीप्सता ॥ २१ ॥ 
एवमुक्त्वा ततश्चक्रे कथाश्चित्राश्च तत्पुरः ॥ 
राजर्षीणां पुराणानां देवर्षीणां विशेषतः ॥ २२ ॥ 
ततः कथावसाने च कस्मिंश्चिद्द्विजसत्तमाः ॥ 
पप्रच्छ तं मुनिश्रेष्ठं रोहिताश्वो महीपतिः ॥ २३ ॥ 
भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि श्राद्धकल्पमहं यतः ॥ 
दृश्यंते बहवो भेदा द्विजानां श्राद्धकर्मणि ॥ २४ ॥ ॥ 
॥ मार्कंडेय उवाच ॥ ॥ 
सत्यमेतन्महाभाग यत्पृष्टोऽस्मि नृपोत्तम ॥ 
श्राद्धस्य बहवो भेदाः शाखाभेदैर्व्यवस्थिताः॥ २५ ॥
तस्मात्ते निर्णयं वच्मि भर्तृयज्ञेन यत्पुरा ॥ 
आनर्त्ताधिपतेः प्रोक्तं सम्यक्छ्राद्धस्य लक्षणम् ॥ २६ ॥ 
भर्तृयज्ञं सुखासीनं निजाश्रमपदे नृपः ॥ 
आनर्ताधिपतिर्गत्वा प्रणिपत्य ततोऽब्रवीत् ॥ २७ ॥ 
॥ आनर्त उवाच ॥ ॥ 
सांप्रतं वद मे ब्रह्मञ्छ्राद्धकल्पं पित्रीप्सितम् ॥ 
येन मे तुष्टिमायांति पितरः श्राद्धतर्पिताः ॥ २८ ॥ 
कः कालो विहितः श्राद्धे कानि द्रव्याणि मे वद ॥ 
श्राद्धार्हाणि तथान्यानि मेध्यानि द्वि जसत्तम ॥ 
यानि योज्यानि वांछद्भिः पितृणां तृप्तिमुत्तमाम् ॥ २९ ॥ 
कीदृशा ब्राह्मणा ब्रह्मञ्छ्राद्धार्हाः परिकीर्तिताः ॥ 
कीदृशा वर्जनीयाश्च सर्वं मे विस्तराद्वद ॥ ६.२१५.३० ॥ 
॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥ 
अहं ते कीर्तयिष्यामि श्राद्धकल्पमनुत्तमम् ॥ 
यं श्रुत्वाऽपि महाराज लभेच्छ्राद्धफलं नरः ॥ ॥ ३१ ॥ 
श्राद्धमिदुक्षयेऽवश्यं सदा कार्यं विपश्चिता ॥ 
यदि ज्येष्ठतमः सर्गः सन्तानं च तथा नृप ॥ ३२ ॥ 
शीतार्ता यद्वदिच्छंति वह्निं प्रावरणानि च ॥ 
पितरस्तद्वदिच्छंति क्षुत्सामाश्चन्द्रसंक्षयम् ॥ ३३ ॥ 
दरिद्रोपहता यद्वद्धनं वांछंति मानवाः ॥ 
पितरस्तद्वदिच्छंति क्षुत्क्षामाश्चन्द्रसं क्षयम् ॥ ३४ ॥ 
यथा वृष्टिं प्रवांछन्ति कर्षुकाः सस्यवृद्धये ॥ 
तथात्मप्रीतये तेऽपि प्रवांछन्तींदुसंक्षयम् ॥ ३५ ॥ 
यथोषश्चक्रवाक्यश्च वांछन्ति रवि दर्शनम् ॥ 
पितरस्तद्वदिच्छंति श्राद्धं दर्शसमुद्भवम् ॥ ३६ ॥ 
जलेनापि च यः श्राद्धं शाकेनापि करोति वाः ॥ 
दर्शस्य पितरस्तृप्तिं यांति पापं प्रण श्यति । ३७ ॥ 
अमावास्यादिने प्राप्ते गृहद्वारं समाश्रिता॥ 
वायुभूताः प्रवांछन्ति श्राद्धं पितृगणा नृणाम् ॥ 
यावदस्तमयं भानोः क्षुत्पिपासास माकुलाः ॥ ३८ ॥
ततश्चास्तं गते भानौ निराशा दुःखसंयुताः ॥ 
निःश्वस्य सुचिरं यांति गर्हयंति स्ववंशजम् ॥ ३९ ॥ 
॥ आनर्त उवाच ॥ ॥ 
किमर्थं क्रियते श्राद्धममावास्यादिने द्विज ॥ 
विशेषेण ममाचक्ष्य विस्तरेण यथातथम् ॥ ६.२१५.४० ॥ 
मृताश्च पुरुषा विप्र स्वकर्मजनितां गतिम् ॥ 
गच्छन्ति ते कथं तस्य सुतस्याश्रयमाययुः ॥ ४१ ॥ 
एष नः संशयो विप्र सुमहान्हृदि संस्थितः ॥ ४२ ॥ 
॥ भर्तृयज्ञ उवाच ॥ ॥ 
सत्यमेतन्महाभाग यत्त्वया व्याहृतं वचः ॥ 
स्वकर्मार्हां गतिं यांति मृताः सर्वत्र मानवाः ॥ ४३ ॥ 
परं यथा समायांति वंशजस्याश्रयं प्रति ॥ 
तथा तेऽहं प्रव क्ष्यामि न तथा संशयो भवेत् ॥ ४४ ॥ 
मृता यांति तथा राजन्येऽत्र केचिन्महीतले ॥ 
ते जायंते न मर्त्येऽत्र यावद्वंशस्य संस्थितिः ॥ ४५ ॥ 
परं शुभात्मका ये च ते तिष्ठंति सुरालये ॥ 
पापात्मानो नरा ये च वैवस्वतनिवासिनः ॥ ४६ ॥ 
अन्यदेहं समाश्रित्य भुंजानाः कर्मणः फलम् ॥ 
शुभं वा यदि वा पापं स्वयं विहितमात्मनः ॥ ४७ ॥ 
यमलोके स्थितानां हि स्वर्गस्थानामपि क्षुधा ॥ 
पिपासा च तथा राजंस्तेषां संजायतेऽधिका ॥ ४८ ॥ 
यावन्नरत्रयं राजन्मातृतः पितृतस्तथा ॥ 
तेषां च परतो ये च ते स्वकर्म शुभाशुभम् ॥ 
भुंजते क्षुत्पिपासा च न तेषां जायते क्व् चित् ॥ ४९ ॥ 
तत्रापि पतनं तस्मात्स्थानाद्भवति भूमिप ॥ 
वंशोच्छेदान्पुनः सर्वे निपतंति महीतले ॥ 
त्रुटद्रज्जुनिबद्धं हि भांडं यद्वन्निराश्रयम् ॥ ॥ ६.२१५.५० ॥ 
एतस्मात्कारणाद्यत्नः सन्तानाय विचक्षणैः ॥ 
प्रकर्तव्यो मनुष्येंद्र वंशस्य स्थितये सदा ॥ ५१ ॥ 
अपि द्वादशधा राजन्नौरसादिसमु द्भवाः ॥ 
तेषामेकतमोऽप्यत्र न दैवाज्जायते सुतः ॥ ५२ ।। 
पितॄणां गुप्तये तेन स्थाप्योऽश्वत्थः समाधिना ॥ 
पुत्रवत्परिपाल्यश्च निर्विशेषं नराधिप॥ ॥ ५३ ॥ 
यावत्संधारयेद्भूमिस्तमश्वत्थं नराधिप ॥ 
कृतोद्वाहं समं शम्या तावद्वंशोऽपि तिष्ठति ॥ ५४ ॥ 
अश्वत्थजनका मर्त्या निपत्य जगती तले ॥ 
पापामुक्ताः समायांति योनिं श्रेष्ठां शुभान्विताः ॥ ५५ ॥ 
एतस्मात्कारणादन्नं नित्यं देयं तथोदकम् ॥ 
समुद्दिश्य पितॄन्राजन्यतस्ते तन्मयाः स्मृताः ॥ ५६ ॥ 
अदत्त्वा सलिलं सस्यं पितॄणां यो नराधिप ॥ 
स्वयमश्नाति वा तोयं पिवेत्स स्यात्पितृद्रुहः ॥ 
स्वर्गेऽपि च न ते तोयं लभंते नान्नमेव च ॥ ५७ ॥ 
न दत्तं वंशजैर्मर्त्यैश्चेद्व्यथां यांति दारुणाम् ॥ 
क्षुत्पिपासासमुद्भूतां तस्मात्संतर्पयेत्पितॄन् ॥ ॥ ५८ ॥ 
नित्यं शक्त्या नरो राजन्पयोऽन्नैश्च पृथग्विधैः ॥ 
तथान्यैर्वस्त्रनैवेद्यैः पुष्पगन्धानुलेपनैः ॥ ५९ ॥ 
पितृमेधादिभिः पुण्यैः श्राद्धैरुच्चावचैरपि ॥ 
तर्पितास्ते प्रयच्छंति कामानिष्टान्हृदि स्थितान् ॥ 
त्रिवर्गं च महाराज पितरः श्राद्धतर्पिताः ॥ ॥ ६.२१५.६० ॥ 
तर्पयंति न ये पापाः स्वपितॄन्नित्यशो नृप ॥ 
पशवस्ते सदा ज्ञेया द्विपदाः शृंगवर्जिताः ॥ ६१ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धावश्यकताकारणवर्णनंनाम पञ्चदशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः ॥ २१५ ॥