बृहत्संहिता/अध्यायः ११
११ केतुचाराध्यायः ।।
 गार्गीयं शिखिचारं पाराशरं असितदेवलकृतं च ।	
 अन्यांश्च बहून्दृष्ट्वा क्रियते +अयं अनाकुलश्चारः ।।	११.०१ ।।
 दर्शनं अस्तमयो वा न गणितविधिनाअस्य शक्यते ज्ञातुम् ।	
 दिव्यान्तरिक्षभौमास्त्रिविधाः स्युः केतवो यस्मात् ।।	११.०२ ।।
 अहुताशे +अनलरूपं यस्मिंस्तत्केतुरूपं एवौक्तम् ।	
 खद्योतपिशाचालयमणिरत्नऽदीन्परित्यज्य ।।	११.०३ ।।
 ध्वजशस्त्रभवनतरुतुरगकुञ्जरऽद्येष्वथान्तरिक्षास्ते ।	
 दिव्या नक्षत्रस्था भौमाः स्युरतो +अन्यथा शिखिनः ।।	११.०४ ।।
 शतं एकाधिकं एके सहस्रं अपरे वदन्ति केतूनाम् ।	
 बहुरूपं एकं एव प्राह मुनिर्नारदः केतुम् ।।	११.०५ ।।
 यद्येको यदि बहवः किं अनेन फलं तु सर्वथा वाच्यम् ।	
 उदयास्तमयैः स्थानैः स्पर्शैराधूमनैर्वर्णैः ।	११.०६ ।।
 यावन्त्यहानि दृश्यो मासास्तावन्त एव फलपाकः ।	
 मासैरब्दांश्च वदेत्प्रथमात्पक्षत्रयात्परतः ।।	११.०७ ।।
 ह्रस्वस्तनुः प्रसन्नः स्निग्धस्त्वृजुरचिरसंस्थितः शुक्लः ।	
 उदितो *+अथ वाअभिवृष्टः[क्.वाअप्यभिदृष्टः] सुभिक्षसौख्यावहः केतुः ।।	११.०८ ।।
 उक्तविपरीतरूपो न शुभकरो धूमकेतुरुत्पन्नः ।	
 इन्द्रायुधानुकारी विशेषतो द्वित्रिचूलो वा ।।	११.०९ ।।
 हारमणिहेमरूपाः किरणऽख्याः पञ्चविंशतिः सशिखाः ।	
 प्रागपरदिशोर्दृश्या नृपतिविरोधावहा रविजाः ।।	११.१० ।।
 शुकदहनबन्धुजीवकलाक्षाक्षतजौपमा हुताशसुताः ।	
 आग्नेय्यां दृश्यन्ते तावन्तस्ते +अपि शिखिभयदाः ।।	११.११ ।।
 वक्रशिखा मृत्युसुता रूक्षाः कृष्णाश्च ते +अपि तावन्तः ।	
 दृश्यन्ते याम्यायां जनमरकऽवेदिनस्ते च ।।	११.१२ ।।
 दर्पणवृत्तऽकारा विशिखाः किरणान्विता धरातनयाः ।	
 क्षुद्भयदा द्वाविंशतिरैशान्यां अम्बुतैलनिभाः ।।	११.१३ ।।
 शशिकिरणरजतहिमकुमुदकुन्दकुसुमौपमाः सुताः शशिनः ।	
 उत्तरतो दृश्यन्ते त्रयः सुभिक्षावहाः शिखिनः ।।	११.१४ ।।
 ब्रह्मसुत एक एव त्रिशिखो वर्णैस्त्रिभिर्युगान्तकरः ।	
 अनियतदिक्सम्प्रभवो विज्ञेयो ब्रह्मदण्डाख्यः ।।	११.१५ ।।
 शतं अभिहितं एकसमेतं एतदेकेन विरहितान्यस्मात् ।	
 कथयिष्ये केतूनां शतानि नव लक्षणैः स्पष्टैः ।।	११.१६ ।।
 सौम्यैशान्योरुदयं शुक्रसुता यान्ति चतुरशीत्याख्याः ।	
 विपुलसिततारकास्ते स्निग्धाश्च भवन्ति तीव्रफलाः ।।	११.१७ ।।
 स्निग्धाः प्रभासमेता द्विशिखाः षष्टिः शनैश्चराङ्गरुहाः ।	
 अतिकष्टफला दृश्याः सर्वत्रैते कनकसंज्ञाः ।।	११.१८ ।।
 विकचा नाम गुरुसुताः सितएकताराः शिखापरित्यक्ताः ।	
 षष्टिः पञ्चभिरधिका स्निग्धा याम्याश्रिताः पापाः ।।	११.१९ ।।
 नातिव्यक्ताः सूक्ष्मा दीर्घाः शुक्ला यथाइष्टदिक्प्रभवाः ।	
 बुधजास्तस्करसंज्ञाः पापफलास्त्वेकपञ्चाशत् ।।	११.२० ।।
 क्षतजानलानुरूपास्त्रिचूलताराः कुजात्मजाः षष्टिः ।	
 नाम्ना च कौङ्कुमास्ते सौम्याशासंस्थिताः पापाः ।।	११.२१ ।।
 त्रिंशत्यधिका राहोस्ते तामसकीलका इति ख्याताः ।	
 रविशशिगा दृश्यन्ते तेषां फलं अर्कचारोक्तम् ।।	११.२२ ।।
 विंशत्यधिकं अन्यत्शतं अग्नेर्विश्वरूपसंज्ञानाम् ।	
 तीव्रानलभयदानां ज्वालामालाकुलतनूनाम् ।।	११.२३ ।।
 श्यामारुणा विताराश्चामररूपा विकीर्णदीधितयः ।	
 अरुणाख्या वायोः सप्तसप्ततिः पापदाः परुषाः ।।	११.२४ ।।
 तारापुञ्जनिकाशा गणका नाम प्रजापतेरष्टौ ।	
 द्वे च शते चतुरधिके *चतुरस्रा[क्.चतुरश्रा] ब्रह्मसन्तानाः ।।	११.२५ ।।
 कङ्का नाम वरुणजा द्वात्रिंशद्वंशगुल्मसंस्थानाः ।	
 शशिवत्प्रभासमेतास्तीव्रफलाः केतवः प्रोक्ताः ।।	११.२६ ।।
 षण्णवतिः कालसुताः कबन्धसंज्ञाः कबन्धसंस्थानाः ।	
 *पुण्ड्र[क्.चण्ड]अभयप्रदाः स्युर्विरूपताराश्च ते शिखिनः ।।	११.२७ ।।
 शुक्लविपुलएकतारा नव विदिशां केतवः समुत्पन्नाः ।	
 एवं केतुसहस्रं विशेषं एषां अतो वक्ष्ये ।।	११.२८ ।।
 उदगायतो महान्स्निग्धमूर्तिरपरोदयी वसाकेतुः ।	
 सद्यः करोति मरकं सुभिक्षं अप्युत्तमं कुरुते ।।	११.२९ ।।
 तल्लक्षणो +अस्थिकेतुः स तु रूक्षः क्षुद्भयऽवहः प्रोक्तः ।	
 स्निग्धस्तादृक्प्राच्यां शस्त्राख्यो डमरमरकाय ।।	११.३० ।।
 दृश्यो +अमावास्यायां कपालकेतुः सधूम्ररश्मिशिखः ।	
 प्राङ्नभसो +अर्धविचारी क्षुत्मरकावृष्टिरोगकरः ।।	११.३१ ।।
 प्राग्*वैश्वानर[क्.वश्वानर, क्ऽस्त्र्. वैश्वानर]मार्गे शूलाग्रः श्यावरूक्षताम्रार्चिः ।	
 नभसस्त्रिभागगामी रौद्र इति कपालतुल्यफलः ।।	११.३२ ।।
 अपरस्यां चलकेतुः शिखया याम्याग्रयाङ्गुलौच्छ्रितया ।	
 गच्छेद्यथा यथोदक्तथा तथा दैर्घ्यं आयाति ।।	११.३३ ।।
 सप्तमुनीन्संस्पृश्य ध्रुवं अभिजितं एव च प्रतिनिवृत्तः ।	
 नभसो +अर्धमात्रं इत्वा याम्येनास्तं समुपयाति ।।	११.३४ ।।
 हन्यात्प्रयागकूलाद्यावदवन्तीं च *पुष्करारण्यम्[क्.पुष्कराण्यम्] ।	
 उदगपि च देविकां अपि भूयिष्ठं मध्यदेशाख्यम् ।।	११.३५ ।।
 अन्यानपि स देशान्क्व चित्क्व चिद्धन्ति रोगदुर्भिक्षैः ।	
 दश मासान्फलपाको +अस्य कैश्चिदष्टादश प्रोक्तः ।।	११.३६ ।।
 प्रागर्धरात्रदृश्यो याम्याग्रः श्वेतकेतुरन्यश्च ।	
 क इति युगाकृतिरपरे युगपत्तौ सप्तदिनदृश्यौ ।।	११.३७ ।।
 स्निग्धौ सुभिक्षशिवदावथाधिकं दृश्यते कनामा यः ।	
 दश वर्षाण्युपतापं जनयति शस्त्रप्रकोपकृतम् ।।	११.३८ ।।
 श्वेत इति जटाकारो रूक्षः श्यावो वियत्त्रिभागगतः ।	
 विनिवर्तते +अपसव्यं त्रिभागशेषाः प्रजाः कुरुते ।।	११.३९ ।।
 आधूम्रया तु शिखया दर्शनं आयाति कृत्तिकासंस्थः ।	
 ज्ञेयः स रश्मिकेतुः श्वेतसमानं फलं धत्ते ।।	११.४० ।।
 ध्रुवकेतुरनियतगतिप्रमाणवर्णऽकृतिर्भवति विष्वक् ।	
 दिव्यान्तरिक्षभौमो भवत्ययं स्निग्ध इष्टफलः ।।	११.४१ ।।
 सेनाङ्गेषु नृपाणां गृहतरुशैलेषु चापि देशानाम् ।	
 गृहिणां उपस्करेषु च विनाशिनां दर्शनं याति ।।	११.४२ ।।
 कुमुद इति कुमुदकान्तिर्वारुण्यां प्राक्शिखो निशां एकाम् ।	
 दृष्टः सुभिक्षं अतुलं दश किल वर्षाणि स करोति ।।	११.४३ ।।
 सकृदेकयामदृश्यः सुसूक्ष्मतारो +अपरेण मणिकेतुः ।	
 ऋज्वी शिखास्य शुक्ला स्तनोद्गता क्षीरधारेव ।।	११.४४ ।।
 उदयन्नेव सुभिक्षं चतुरो मासान्करोत्यसौ सार्धान् ।	
 प्रादुर्भावं प्रायः करोति च क्षुद्रजन्तूनाम् ।।	११.४५ ।।
 जलकेतुरपि च पश्चात्स्निग्धः शिखयापरेण चौन्नतया ।	
 नव मासान्स सुभिक्षं करोति शान्तिं च लोकस्य ।।	११.४६ ।।
 भवकेतुरेकरात्रं दृश्यः प्राक्सूक्ष्मतारकः स्निग्धः ।	
 हरिलाङ्गूलौपमया प्रदक्षिणावर्तया शिखया ।।	११.४७ ।।
 यावत एव मुहूर्तान्दर्शनं आयाति निर्दिशेत्मासान् ।	
 तावदतुलं सुभिक्षं रूक्षे प्राणान्तिकान्रोगान् ।।	११.४८ ।।
 अपरेण पद्मकेतुर्मृणालगौरो भवेन्निशां एकाम् ।	
 सप्त करोति सुभिक्षं वर्षाण्यतिहर्षयुक्तानि ।।	११.४९ ।।
 आवर्त इति निशार्धे सव्यशिखो +अरुणनिभो +अपरे स्निग्धः ।	
 यावत्क्षणान्स दृश्यस्तावन्मासान्सुभिक्षकरः ।।	११.५० ।।
 पश्चात्सन्ध्याकाले संवर्तो नाम धूम्रताम्रशिखः ।	
 आक्रम्य वियत्त्र्यंशं शूलाग्रावस्थितो रौद्रः ।।	११.५१ ।।
 यावत एव मुहूर्तान्दृश्यो वर्षाणि हन्ति तावन्ति ।	
 भूपान्शस्त्रनिपातैरुदयऋक्षं चापि पीडयति ।।	११.५२ ।।
 ये शस्तास्तान्हित्वा केतुभिर्*आधूपिते[क्.आधूमिते] +अथ वा स्पृष्टे ।	
 नक्षत्रे भवति वधो येषां राज्ञां प्रवक्ष्ये तान् ।।	११.५३ ।।
 अश्विन्यां अश्मकपं भरणीषु किरातपार्थिवं हन्यात् ।	
 बहुलासु कलिङ्गेशं रोहिण्यां शूरसेनपतिम् ।।	११.५४ ।।
 औशीनरं अपि सौम्ये जलजाजीवाधिपं तथार्द्रासु ।	
 आदित्ये +अश्मक*नाथान्[क्.नाथं] पुष्ये मघधाधिपं हन्ति ।।	११.५५ ।।
 असिकेशं भौजङ्गे पित्र्ये +अङ्गं पाण्ड्यनाथं अपि भाग्ये ।	
 *औज्जयिनिकम्[क्.औज्जयनिकम्] आर्यम्णे सावित्रे दण्डकाधिपतिम् ।।	११.५६ ।।
 चित्रासु कुरुक्षेत्राधिपस्य मरणं समादिशेत्तज्ज्ञः ।	
 काश्मीरककाम्बोजौ नृपती प्राभञ्जने न स्तः ।।	११.५७ ।।
 इक्ष्वाकुरलक*नाथश्[क्.नाथौ, क्ऽस्त्र्. नाथो] च हन्यते यदि भवेद्विशाखासु ।	
 मैत्रे पुण्ड्राधिपतिर्*ज्येष्ठासु च[क्.ज्येष्ठास्वथ] सार्वभौमवधः ।।	११.५८ ।।
 मूले +अन्ध्रमद्रकपती जलदेवे काशिपो मरणं एति ।	
 यौधेयकार्जुनायनशिविचैद्यान्वैश्वदेवे च ।।	११.५९ ।।
 हन्यात्कैकयनाथं पाञ्चनदं सिंहलाधिपं वाङ्गम् ।	
 नैमिषनृपं किरातं श्रवणादिषु षट्स्विमान्क्रमशः ।।	११.६० ।।
 उल्काभिताडितशिखः शिखी शिवः शिवतरो *+अतिदृष्टो[क्.अभिवृष्टो] यः ।	
 अशुभः स एव चोलावगाणसितहूणचीनानाम् ।।	११.६१ ।।
नम्रा यतः शिखिशिखाअभिसृता यतो वा	
ऋक्षं च यत्स्पृशति तत्कथितांश्च देशान् ।	
दिव्यप्रभावनिहतान्स यथा गरुत्मान्	
भुङ्क्ते गतो नरपतिः परभोगिभोगान् ।।	११.६२ ।।