साहित्यदर्पणम्/तृतीयः परिच्छेदः
<poem>
अथ कोऽयं रस इत्युच्यते--
विभावेनानुभावेन व्यक्तः संचारिणा तथा  ।
रसतामेति रत्यादिः स्थायीभावः सचेतसां  ।। सूत्र ३.१  ।।
विभावादयो वक्ष्यन्ते  । सात्त्विकाश्चानुभावरूपत्वात्न पृथगुक्ताः।  व्यक्तो दध्यादिन्यायेन रूपान्तरपरिणतो व्यक्तीकृत एव रसो न तु दीपेन घट इव पूर्वसिद्धो व्यज्यते  । 
     तदुक्तं लोचनकारैः-- 'रसाः प्रतीयन्त इति त्वोदनं पचतीतिवद्व्यवहारः' इति  । अत्र च रत्यादिपदोपादानादेव प्राप्ते सथायित्वे पुनः स्थायिपदोपादानं रत्यादीनामपि रसान्तरष्वस्थायित्वप्रतिपादनार्थं  । ततश्च हासक्रोधादयः शृङ्गारवीरादौ व्यभिचारिण एव  ।
     तदुक्तम्--
          'रसावस्थः परम्भावः स्थायितां प्रतिपद्यते' इति  ।
     अस्य स्वरूपकथनगर्भ आस्वादनप्रकारः कथ्यते--
सत्त्वोद्रेकादखण्डस्वप्रकाशानन्दचिन्मयः  ।
वेद्यान्तरस्पर्शशून्यो ब्रह्मास्वादसहोदरः  ।। सूत्र ३.२  ।।
लोकोत्तरचकत्कारप्राणः कैश्चित्प्रमातृभिः  ।
स्वाकारवदभिन्नत्वेनायमास्वाद्यते रसः    ।। सूत्र ३.३  ।।
     'रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः सत्वमिहोच्यते' इत्युक्तप्रकारो बाह्यमेयविमुखतापादकः कश्चनान्तरो धर्मः सत्त्वं  । तस्योद्रेको रजस्तमसी अभिभूय आविर्भावः  । अत्र च हेतुस्तथाविधालौकिकाव्यार्थपरिशीलनं  । अखण्ड इत्येक एवायं विभावादिरत्यादिप्रकाशसुखचमत्कारात्मकः अत्र हेतुं वक्ष्यामः  । स्वप्रकाशत्वाद्यपि वक्ष्यमाणपरीत्या  । चिन्मय इति स्वरूपार्थे मयट् । चमत्कारशिचत्तविस्ताररूपो विस्मयापरपर्य्यायः  ।
तत्प्राणत्वञ्चास्मद्वृद्धप्रपितामहसहृदयगोष्ठीगरिष्ठकविपण्डितमुख्यश्रीमन्नारायणपादैरुक्तं  । तदाह धर्मदत्तः स्वग्रन्थे-- 
'रसे सारश्चमत्कारः सर्वत्राप्यनुभूयते  । 
तच्चमत्कारसारत्वे सर्वत्राप्यद्भुतो रसः  । 
तस्मादद्भुतमेवाह कृती नारायणो रसम् ।।' इति  ।
     कैश्चिदिति प्राक्तनपुण्यशालिभिः  । यदुक्तम्--
          'पुण्यवन्तः प्रमिण्वन्ति योगिवद्रससन्ततिम् ।' इति  ।
     यद्यपि 'स्वादः काव्यार्थसम्भेदादात्मानन्दसमुद्भवः' इत्युक्तदिशा रसस्यास्वादानतिरिक्तत्वमुक्तम्, तथापि 'रसः स्वाद्यते' इति काल्पनिकं भेदमुररी कृत्य कर्मकर्त्तरि वा प्रयोगः  । तदुक्तम्-'रस्यमानतामात्रसारत्वात्प्रकाशशरीरादनन्य एव हि रसः' इति  । कमन्यत्राप्येवंविधस्थलेषूपचारण प्रयोगो ज्ञेयः  । 
     नन्वेतावता रसस्याज्ञेयत्वमुक्तं भवतीति व्यञ्जनायाश्च ज्ञानविशेषत्वाद्द्वयोरैक्यमापतितं  । ततश्च-- 
'स्वज्ञानेनान्यधीहेतुः सिद्धेर्ऽथे व्यञ्जको मतः  । 
यथा दीपोऽन्यथाभावे को विशेषोऽस्य कारकात् ।।'
इत्युक्तदिशा घटप्रदीपवद्व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोः पार्थक्यमेवेति कथं रसस्य व्यङ्ग्यतेति चेत्, सत्यमुक्तं  । अत एवाहुः-- 'विलक्षण एवायं कृतिज्ञप्तिभेदेभ्यः स्वादनाख्यः कश्चिद्व्यापारः  । अत एव हि रसनास्वादनचमत्करणादयो विलक्षणा एव व्यपदेशाः' इति  ।
अभिधादिविलक्षणव्यापारमात्रप्रसाधनग्रहिलैरस्माभी रसादीनां व्यङ्ग्यत्वमुक्तं भवतीति  ।
ननु तर्हि करुणादीनां रसानां दुः खयत्वाद्रसत्वं (तदुन्मुखत्वं ) न स्यादत्युच्यते--
करुणादावपि रसे जायते यत्परं सुखं  ।
सचेतसामनुभवः प्रमाणं तत्र केवलं  ।। सूत्र ३.४  ।।
     आदिशब्दाद्बीभत्सभयानकादयः  । तथाप्यसहृदयानां मुखमुद्रणाय पक्षान्तरमुच्यते--
किञ्च तेषु यदा दुःखं न कोऽपि स्यात्तदुन्मुखः  ।
     नहि कश्चत्सचेता आत्मनो दुःखाय प्रवर्त्तते  । करूणादिषु च सकलस्यापि साभिनिवेशप्रवृत्तिदर्शनात्सुखमयत्वमेव  ।
     अनुपपत्त्यन्तरमाह--
तथा रामायणादीनां भविता दुःखहेतुता  ।। सूत्र ३.५  ।।
     करुणरसस्य दुः खहेतुत्वे करुणरसप्रधानरामायणादिप्रबन्धानामपि दुःखहेतुताप्रसङ्गः स्यात् ।
     ननु कथं दुःखकारणोभ्यः सुखोत्पत्तिरित्याह--
हेतुत्वं शोकहर्षादेर्गतेभ्यो लोकसंश्रयात् ।
शोकहर्षादयो लोके जायन्तां नाम लौकिकाः  ।। सूत्र ३.६  ।।
अलौकिकविभावत्वं प्राप्तेभ्यः काव्यसंश्रयात् ।
सुखं सञ्जायते तेभ्यः सर्वेभ्योऽपीति का क्षतिः  ।। सूत्र ३.७  ।।
     'ये खलु रामवनवासादयो लोके 'दुःखारणानि' इत्युच्यन्ते त एव हि काव्यनाट्यसमर्पिता अलौकिकविभावनव्यापारवत्तया कारणशब्दवाच्यतां विहाय अलौकिकविभावशब्दवाच्यत्वं भजन्ते  ।
तेभ्यश्च सुरते दन्तधातादिभ्य इव सुखमेव जायते  । अतश्च 'लौकिकशोकहर्षादिकारणोभ्यो लौकिकशोकहर्षादयो जायन्ते' इति लोक एव प्रतिनियमः  । काव्ये पुन) 'सर्वेभ्योऽपि विभावादिभ्यः सुखमेव जायते' इति नियमान्न कश्चिद्दोषः  । कथं तर्हि हरिश्चन्द्रादिचरितस्य काव्यनाट्ययोरपि दर्शनश्रवणाभ्यामश्रुपाता दयो जायन्त इत्युच्यते--
अश्रुपातादयस्तद्वद्द्रुतत्वाच्चेतसो मताः  ।
     तर्हि कथं काव्यतः सर्वेषामीदृशी रसाभिव्यक्तिर्न जायत इत्यत आह--
न जायते तदास्वादो विना रत्यादिवासनां  ।। सूत्र ३.८  ।।
     वासना चेदानीन्तनी प्राक्तनी च रसास्वादहेतुः, तत्र यद्याद्या न स्यात्तदा श्रोत्रियजरन्मीमांसकादीनामपि स स्यात् । यदि द्वितीया न स्यात्तदा यद्रगिणा मपि केषाञ्चिद्रसोद्वोधो न दृश्यते तन्न स्यात् ।
     उक्तञ्च धर्म्मदत्तेन--
'सवासनानां सभ्यानां रसस्यास्वादनं भवेत् ।
निर्वासनास्तु रङ्गान्तः काष्ठकुड्याश्मसन्निभाः ।।' इति  ।
     ननु कथं रामादिरत्याद्युद्वोधकारणैः सीतादिभिः सामाजिकरत्याद्युद्वोधैत्युच्यते--
व्यापारोऽस्ति विभावादेर्नाम्ना साधारणीकृतिः  ।
तत्प्रभावेण यस्यासन्पाथोधिप्लवनादयः  ।। सूत्र ३.९  ।।
प्रमाता तदभेदेन स्वात्मानं प्रतिपद्यते ।
     ननु कथं मनुष्यमात्रस्य समुद्रलङ्घनादावुत्साहोद्वोध इत्युच्यते--
उत्साहादिसमुद्वोधः साधारण्याभिमानतः  ।। सूत्र ३.१०  ।।
नृणामपि समुद्रादिलङ्घनादौ न दुष्यति  ।
     रत्यादयोऽपि साधारण्येनैव प्रतीयान्त इत्याह--
साधारण्येन रत्यादिरपि तद्वत्प्रतीयते  ।। सूत्र ३.११  ।।
     रत्यादेरपि स्वात्मगतत्वेन प्रतीतौ सभ्यानां ब्रीडातङ्कादिर्भवेत् । परगतत्वेन त्वरस्यतापातः  ।
     विभावादयोऽपि प्रथमतः साधारण्येन प्रतीयन्त इत्याह--
परस्य न परस्येति ममेति न ममेति च  ।
तदास्वादे विभावादेः परिच्छेदो न विद्यते  ।। सूत्र ३.१२  ।।
     ननु तथापि कथमेवमलौकिकत्वमेतेषां विभावादीनामित्युच्यते--
विभावनादिव्यापारमलौकिकमुपेयुषां  ।
अलौकिकत्वमेतेषां भूषणं न तु दूषणं  ।। सूत्र ३.१३  ।।
     आदिशब्दादनुभावसञ्चारणो  । तत्र विभावनं रत्यादेविशेषणास्वादाङ्कुरणयौग्यतानयनं  । अनुभावनमेवम्यूतस्य रत्यादेः समनन्तरमेव रसादिरूपतया भावनं  । सञ्चारणं तथाभूतस्यैव तस्य सम्यक्चारणं  । 
     विभावादीनां यथासङ्ख्यं कारणकार्य्यसहकारित्वे कथं त्रयाणामपि रसोद्बोधे कारणत्वमित्युच्यते --
कारण-कार्य-सञ्चारिरूपा अपि हि लोकतः  ।
रसोद्वोधे विभावाद्याः कारणान्येव ते मताः  ।। सूत्र ३.१४  ।।
     ननु तर्हि कथं रसास्वादे तेषामेकः प्रतिभास इत्युच्यते--
प्रतीयमानः प्रथमं प्रत्येकं हेतुरुच्यते  ।
ततः सम्बलितः सर्वो विभावादिः सचेतसां  ।। सूत्र ३.१५  ।।
प्रपाणकरसन्यायाच्चर्व्यमाणो रसो भवेत् ।
     यथा खण्डमरिचादीनां सम्मेलनादपूर्व्व इव कश्चिदास्वादः प्रपाणकरसे सञ्जायते विभावादिसम्मेलनादिहापि तथेत्यर्थः  ।
     ननु यदि विभावानुभावव्यभिचारिभिर्म्मिलितैरेव रसस्तत्कथं तेषामेकस्य द्वयोर्वा सद्भावेऽपि स स्यादित्युच्यते--
सद्भावश्चेद्विभावादेर्द्वयोरेकस्य वा भवेत् ।। सूत्र ३.१६  ।।
भ्क्तटित्यन्यसमाक्षेपे तदा दोषो न विद्यते  ।
     अन्यसमाक्षेपश्च प्रकरणादिवशात् ।
     यथा--
'दीर्घाक्षं शरदिन्दुकान्तिवदनं बाहू नतावंसयोः 
सङ्क्षिप्तं निबिडोन्नतस्तनमुरः पार्श्वे प्रमृष्टे इव  ।
मध्यः पाणिमितो नितम्बि जघनं पादावुदग्राङ्गुली
धन्दो नर्त्तयितुर्यथैव मनसः सृष्टं तथास्या वपुः ।।'
     अत्र मालविकामभिलषतोऽग्निमित्रस्य मालविकारूपविभावमात्रवर्णनेऽपि सञ्चारिणामौत्सुक्यादीनामनुभावानाञ्च नयनविस्फारादीनामौचित्यादेवाक्षेपः  । एकमन्याक्षेपेऽप्यूह्यं  ।
'अनुकार्य्यगतो रसः' इति वदतः प्रत्याह--
पारिमित्याल्लौकिकत्वात्सान्तरायतया तथा  ।। सूत्र ३.१७  ।।
अनुकार्य्यस्य रत्यादेरुद्बोधो न रसो भवेत् ।।
     सीतादिदर्शनादिजो रामादिरत्याद्युद्बोधो हि परिमितो लौकिको नाट्यकाव्यदर्शनादेः सान्तरायश्च, तस्मात्कथं रसरूपतामियात् ।
(क) रसस्यैतद्धर्म्मत्रितयविलक्षणधर्म्मकत्वात् ।
अनुकर्त्तृगतत्वञ्चास्य निरस्यति--
शिक्षाभ्यासादिमात्रेण राघवादेः स्वरूपतां  ।। सूत्र ३.१८  ।।
दर्शयन्नर्त्तको नैव रसस्यास्वादको भवेत् ।
किञ्च--
काव्यार्थभावनेनायमपि सभ्यपदास्पदं  ।। सूत्र ३.१९  ।।
     यदि पुनर्नटोऽपि काव्यार्थभावनया रामादिस्वरूपतामात्मनो दर्शयेत्तदा सोऽपि सभ्यमध्य एव गण्यते  ।
नायं ज्ञाप्यः स्वसत्तायां प्रतीत्यव्यभिचारतः  ।
     यो हि ज्ञाप्यो घटादिः सन्नपि कदाचिदज्ञातो भवति, न ह्ययं तथा; प्रतीतिमन्तरेणाभावात् ।
यस्मादेष विभावादिसमूहालम्बनात्मकः  ।। सूत्र ३.२०  ।।
तस्मान्न कार्यः--
     यदि रसः कार्यः स्यात्तदा विभावादिज्ञानकारणक एव स्यात् । ततश्च रसप्रतीतिकाले विभावादयो न प्रतीयेरन्, कारणज्ञानतकार्य्यज्ञानयोर्युगपददर्शनात् । नहि चन्दनस्पर्शज्ञानं तज्जन्यसुखज्ञानञ्चैकदा सम्भवति  । रसस्य च विभावादिसमूहालम्बनात्मकतयैव प्रतीतेर्न विभावादिज्ञानकारणत्वमित्यभिप्रायः  ।
 नो नित्यः पूर्वसंवेदनोज्झितः  ।
असंवेदनकाले हि न भावोऽष्यस्य विद्यते (क)  ।। सूत्र ३.२१  ।।
न खलु नित्यस्य वस्तुनोऽसंवेदनकालेऽसम्भवः  ।
नापि भविप्यन्साक्षादानन्दमयस्वप्रकाशरूपत्वात् ।
कार्यक्षाप्यविलक्षणभावान्नो वर्त्तमानोऽपि  ।। सूत्र ३.२२  ।।
विभावादिपरामर्शविषयत्वात्सचेतसां  ।
परानन्दमयत्वेन संवेद्यत्वादपि स्फुटं  ।। सूत्र ३.२३  ।।
न निर्विकल्पकं ज्ञानं तस्य ग्राहकमिष्यते  ।
तथाभिलापसंसर्गयोग्यत्वविरहान्न च  ।। सूत्र ३.२४  ।।
सविकल्पकंसंवेद्यः--
सविकल्पकज्ञानसंवेद्यानां हि वचनप्रयोगयोग्यता, न तु रसस्य तथा  ।
--साक्षात्कारतया न च  ।
परोक्षस्तत्प्रकाशो नापरोक्षः शब्दसंभवात  ।। सूत्र ३.२५  ।।
तत्कथय कीदृगस्य तत्त्वमश्रुतादृष्टपूर्वनिरुपणप्रकारस्येत्याह--
तस्मादलौकिकः सत्यं वेद्यः सहृदयैरयं  ।
तत्किं पुनः प्रमाणं तस्य सद्भाव इत्याह--
प्रमाणं चर्वणैवात्र स्वाभिन्ने विदुषां मतं  ।। सूत्र ३.२६  ।।
     चर्वणा आस्वादनं  । तच्च 'स्वादः काव्यार्थसंभेदादात्मानन्दसमुद्भवः' इत्युक्तप्रकारं  ।
     ननु यदि रसो न कार्यस्तत्कथं महषिणा(क) विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः' इति लक्षणं कृतमित्युच्यते--
निष्पत्त्या चर्वणस्यास्य निष्पत्तिरुपचारतः  ।
     यद्यपि रसाभिन्नतया चर्वणस्यापि न कार्यत्वं तथापि तस्य कादाचित्कतया उपचरितेन कार्यत्वेन कार्यत्वमुपचर्यते  ।
अवाच्यत्वादिकं तस्य वक्ष्ये व्यञ्जनरूपणे  ।। सूत्र ३.२७  ।।
     तस्य रसस्य  । आदिशब्दादलक्ष्यत्वादि  । ननु यदि मिलिता रत्यादयो रसास्तत्कथमस्य स्वप्रकाशत्वं कथं वाखण्डत्वमित्याह--
रत्यादिज्ञानतादात्म्यादेव यस्माद्रसो भवेत् ।
अतोऽस्य स्वप्रकाशत्वमखण्डत्वं च सिध्यति  ।। सूत्र ३.२८  ।।
     यदि रत्यादिकं प्रकाशशरीरादतिरिक्तं स्यात्तदैवास्य स्वप्रकाशत्वं न सिध्यते, न च तथा, तादात्म्याङ्गीकारात् ।यदुक्तम्-- 'यद्यपि रसानन्यतया चर्वणापि न कार्या तथापि कादाचित्कतया कार्यत्वमुपकल्प्य तदेकात्मन्यनादिवासनापरिणतिरूपे रत्यादिभावेऽपि व्यवहार इति भावः' इति  । 'सुखादितादात्म्याड्गीकारे चास्माकी सिद्धान्तशय्यामधिशय्य दिव्यं वर्षसहस्त्रं प्रमोदनिद्रामुपेयाः' इति च  । 'अभिन्नोऽपि स प्रमात्रा वासनोपनीतरत्यादितादात्म्येन गोचरीकृतः' इति च  । ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वमनङ्गीकुर्वतामुपरि वेदान्तिभिरेव पातनीयो दण्डः  ।
तादात्म्यादेवास्याखण्डत्वं  । 
     रत्यादयो हि प्रथममेकैकशः प्रतीयमानाः सर्वेऽप्येकीभूताः स्फुरन्त एव रसतामापद्यन्ते  । तदुक्तं --
'विभावा अनुभावाश्च सात्त्विका व्यभिचारिणः  ।
प्रतीयमानाः प्रथमं खण्डशो यान्त्यखण्डताम् ।।' इति  ।
     'परमार्थतस्त्वखण्ड एवायं वेदान्तप्रसिद्धब्रह्मतत्त्ववद्वेदितव्यः' इति च  ।
     अथं के ते विभावानुभावव्यभिचारिण इत्यपेक्षायां विभावमाह--
रत्याद्युद्वोधका लोके विभावाः काव्यनाट्ययोः  ।
     ये हि लोके रामादिगतरतिहासादीनामुद्वोधकारणानि सीतादयस्त एव काव्ये नाट्ये च निवेशिताः सन्तः 'विभाव्यन्ते आस्वादाङ्कुरप्रादुर्भावयोग्याः क्रियन्ते सामाजिकरत्यादिभावा एभिः' इति विभावा उच्यन्ते  ।
तदुक्तं भर्त्तृहरिणा--
'शब्दोपहितरूपांस्तान्बुद्धेर्विषयतां गतान् ।
प्रत्यक्षानिव कंसादीन्साधनत्वेन मन्यते ।।' इति  ।
     तद्भेदावाह--
आलम्बनोद्दीपनाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतौ  ।
     स्पष्टं  ।
     तत्र--
आलम्बनं नायकादिस्तमालम्ब्य रसोद्रमात् ।। सूत्र ३.२९  ।।
     आदिशब्दान्नायिकाप्रतिनायिकादयः  ।अथ यस्य रसस्य यो विभावः स तत्स्वरूपवर्णने वक्ष्यते  । तत्र नायकः--
त्यागी कृती कुलीनः सुश्रीको रूपयोवनोत्साही  ।
दक्षोऽनुरक्तलोकस्तेजोवैदग्ध्यशीलवान्नेता    ।। सूत्र ३.३०  ।।
दक्षः क्षिप्रकारी  । शीलं सद्वृतं  । एवमादिगुणसम्पन्नो नेता नायको भवति  ।
     तद्भेदानाह--
धीरोदात्तो धीरोद्धतस्तथा धीरललितश्च  ।
धीरप्रशान्त इत्ययमुक्तः प्रथमश्चतुर्भेदः    ।। सूत्र ३.३१  ।।
     स्पष्टं  ।
     तत्र धीरोदात्तः--
अविकत्थनः क्षमावानतिगम्भीरो माहसत्त्वः  ।
स्थेयान्नगूढमानो धीरोदात्तो दृढव्रतः कथितः    ।। सूत्र ३.३२  ।।
     अविकत्थनोऽनात्मश्लाघाकरः  । महासत्त्वो हर्षशोकाद्यनभिभूतस्वभावः  । निगूढमानो विनयच्छन्नगर्वः  । दृढव्रतोऽङ्गीकृतनिर्वाहकः  ।
     यथा--रामयुधिष्टिरादिः  ।
     अथ धीरोद्धतः--
मायापरः प्रचण्डश्चपलोऽहङ्कारदर्पभूयिष्ठः  ।
आत्मश्लाघानिरतो धीरैर्धोरोद्धतः कथितः    ।। सूत्र ३.३३  ।।
     यथा--भीमसेनादिः।
     अथ धीरललितः--
निश्चिन्तो मृदुरनिशं कलापरो धीरललितः स्यात् ।
कला नृत्यादिका  । यथा--सत्नवाल्यादौ वत्सराजादिः । 
अथ धीरप्रशान्तः--
सामान्यगुणैर्भूयान्द्विजादिको धीरप्रशान्तः स्यात्  ।। सूत्र ३.३४  ।।
     यथा--मालतीमाधवादौ माधवादिः  ।
     एषां च शृङ्गारादिरूपत्वे भेदानाह--
एभिर्दक्षिणाधृष्टानुकूलशठरूपिभिस्तु षोडशधा  ।
     तत्र तेषां धीरोदात्तादीनां प्रत्येकं दक्षिणधृष्टानुकूलशठत्वेन षोडशप्रकारा नायकः  ।
एषु त्वनेकमहिलासु समरागो दक्षिणः कथितः    ।। सूत्र ३.३५  ।।
     द्वयोस्त्रिचतुः प्रभृतिषु नायिकासु तुल्यानुरागो दक्षिणनायकः  ।
     यथा--
स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता, वारोऽङ्गराजस्वसु-
र्द्यूतै रात्रिरियं जिता कलमया, देवी प्रसाद्याद्य च  ।
इत्यन्तः पुरसुन्दरीः प्रति मया विज्ञाया विज्ञापिते 
देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः  ।।
कृतागा अपि निःशङ्कस्तर्जितोऽपि न लज्जितः  ।
दृष्टदोषोऽपि मिथ्यावाक्कथितो धृष्टनायकः   ।। सूत्र ३.३६  ।।
यथा मम--
शोणं वीक्ष्य मुखं विचुम्बितुमहं यातः समीपं ततः 
पादेन प्रहृतं तया, सपदि तं धृत्वा सहासे मयि  ।
किञ्चित्तत्र विधातुमक्षमतया बाष्पं सृजन्त्याः सखे 
ध्यातश्चेतसि कौतुकं वितनुते कोपोऽपि वामभ्रुवः  ।।
अनुकूल एकनिरतः--
एकस्यामेव नायिकायामासक्तोऽनुकूलनायकः  ।
यथा--
अस्माकं सखि  वाससी न रुचिरे, ग्रैवेयकं नोज्ज्वलं, 
नो वक्रा गातिरुद्धतं न हसितं, नैवास्ति, कश्चिन्मदः  ।
किन्त्वन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोऽप्यस्याः प्रियो नान्यतो 
दृष्टं निक्षिपतीति विश्वमियता मन्यामहे दुःस्थितं  ।।
शठोऽयमेकत्र बद्धभावो यः  ।
दर्शितबहिरनुरागो विप्रियमन्यत्र गूढमाचरति    ।। सूत्र ३.३७  ।।
     यः पुनरेकस्यामेव नायिकायां बद्धभावो द्वयोरपि नायिकयोर्बहिर्दर्शितानुरागोऽन्यस्यां नायिकायां गूढं विप्रियमाचरित स शठः  ।
     यथा--
'शटान्यस्याः काञ्चीमणिरणितमाकर्ण्य सहसा 
यदाश्लिष्यन्नेव प्रशिथिलभुजग्रन्थिरभवः  ।
तदेतत्क्वाचक्षे घृतमधुमयत्वद्वहुवचो- 
विषेणाघूर्णन्ती किमपि न सखी मे गणयति ।।'
एषां च त्रैविध्यादुत्तममध्याधमत्वेन  ।
उक्ता नायकभेदाश्चत्वारिंशत्तथाष्टौ च    ।। सूत्र ३.३८  ।।
     एषामुक्तषोडशभेदानां  ।
     अथ प्रसङ्गादेतेषां सहायानाह--
दूरानुवर्तिनि स्यात्तस्य प्रासङ्गिकेतिवृत्ते तु  ।
किञ्चित्तद्गुणहीनः सहाय एवास्य पीठमर्द्दाख्यः    ।। सूत्र ३.३९  ।।
     तस्य नायकस्य बहुव्यापिनि प्रसङ्गसंगते इतिवृत्तेऽनन्तरोक्तैर्नायकसामान्यगुणैः किञ्चिदूनः पीठमर्द्दनामासहायो भवति  । यथा -रामचन्द्रादीनां सुग्रीवादयः  ।
     अथ शृङ्गारसहायाः--
शृङ्गारेऽस्य सहाया विटचेटविदूषकाद्याः स्युः  ।
भक्ता नर्मसु निपुणाः कुपितवधूमानभञ्जनाः शुद्धाः  ।। सूत्र ३.४०  ।।
     आदिशब्दान्मालाकाररजकताम्बूलिकगान्धिकादयः  ।
     तत्र विटः--
संभोगहीनसंपद्विटस्तु धूर्त्तः कलैकदेशज्ञः  ।
वेशोपचारकुशलो वाग्ग्मी मधुरोऽथ बहुमतो गोष्ठ्यां  ।। सूत्र ३.४१  ।।
     चेटः प्रसिद्ध एव  ।
कुसुमवसन्ताद्यभिधः कर्मवपुर्वेषभाषाद्यैः  ।
हास्यकरः कलहरतिर्विदूषकः स्यात्स्वकर्मज्ञः  ।। सूत्र ३.४२  ।।
     स्वकर्म हास्यादि  ।
     अर्थचिन्तने सहायमाह--
मन्त्रीस्यादर्थानां चिन्तायां--
     अर्थास्तन्त्रावापादयः  । यत्त्वत्र सहायकथनप्रस्तावे-- 'मन्त्री स्वं चोभयं वापि सखा तस्यार्थचिन्तने' इति केनाचिल्लक्षणं कृतम्, तदपि राज्ञोर्ऽथचिन्तनोपायलक्षणप्रकरणो लक्षयितव्यम्, न तु सहायकथनप्रकरणो  । 'नायकस्यार्थचिन्तने मन्त्री सहायः' इत्युक्तेऽपि नायकस्यार्थत एव सिद्धत्वात् । यदप्युक्तम्-- 'मन्त्रिणां ललितः शेषा मन्त्रिष्वायत्तसिद्धयः' इति, तदपि स्वलक्षणकथनेनैक लक्षितस्य धीरललितस्य मन्त्रिमात्रायत्तार्थचिन्तनोपपत्तेर्गतार्थं  । न चार्थचिन्तने तस्य मन्त्री सहायः, किं तु स्वयमेव संपादकः; तस्यार्थचिन्तनाद्यभावात् ।
अथान्तः पुरसहायाः--
                                                                                                      तद्वदवरोधे  ।
<center>वामनशण्ढकिरातम्लेच्छाभीराः शकारकुब्जाद्यः  ।। सूत्र ३.४३  ।।
मदमूर्खताभिमानी दुष्कुलतैश्वर्यसंयुक्तः  ।
सोऽयमनूढाभ्राता राज्ञः श्यालः शकार इत्युक्तः  ।। सूत्र ३.४४  ।।</center>
     आद्यशब्दान्मूकादयः  । तत्र शण्ढवामनकिरातकुब्जादयो यथा रत्नाबल्याम्--
नष्टं वर्षवरैर्मनुष्यगणनाभावादपास्य त्रपा- 
मन्तः कञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः  ।
पर्यन्ताश्रयिभिनिजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं 
कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशङ्किनः  ।।
     शकारो मृच्छकटिकादिषु प्रसिद्धः  । अन्येऽपि यथादर्शनं ज्ञातव्याः  । 
     अथ दण्डसहायाः--
     दण्डे सुहृत्कुमाराटविकाः सामन्तसैनिकाद्याश्च  ।
     दुष्टनिग्रहो दण्डः  । स्पष्टं  ।
     ऋत्विक्पुरोधसः स्युर्ब्रह्मविदस्तापसास्तथा धर्मे  ।। सूत्र ३.४५  ।।
     ब्रह्मविदो वेदविदः, आत्मविदो वा  ।
     अत्र च--
     उत्तमाः पीठमर्दाद्याः--
     आद्यशब्दान्मन्त्रिपुरोहितादयः  ।
                                                                                             --मध्यौ विटविदूषकौ  ।
     तथा शकारचेटाद्या अधमाः परिकीर्तिताः  ।। सूत्र ३.४६  ।।
     आद्यशब्दात्ताम्बूलिकगान्धिकादयः  ।
     अथ प्रसङ्गाद्दूतानां विभागगर्भलक्षणमाह--
     निसृष्टार्थो मितार्थश्च तथा संदेशहारकः  ।
     कार्यप्रेष्यस्त्रिधा दूतो दूत्यश्चापि तथाविधाः  ।। सूत्र ३.४७  ।।
तत्र कार्यप्रेष्यो दूत इति लक्षणं  ।
     तत्र--
     उभयोर्भावमुन्नीय स्वयं वदति चोत्तरं  ।
     सुश्लिष्टं कुरुते कार्यं निसृष्टार्थस्तु स स्मृतः  ।। सूत्र ३.४८  ।।
उभयोरिति येन प्रेषितो यदन्तिके प्रेषितश्च  ।
     मितार्थभाषी कार्यस्य सिद्धकारी मितार्थकः  ।
     यावद्भाषितसंदेशहारः संदेशहारकः  ।। सूत्र ३.४९  ।।
     अथ सात्त्विकनायकगुणाः--
     शीभा बिलासो माधुर्यं गाम्भीर्यं धैर्यतेजसी  ।
     ललितौदार्यमित्यष्टौ सत्त्वजाः पौरुषा गुणाः  ।। सूत्र ३.५०  ।।
     तत्र--
     शूरता तक्षता सत्यं महोत्साहोऽनुरागिता  ।
     नीये घृणाधिके स्पर्धा यतः शोभेति तां विदुः  ।। सूत्र ३.५१  ।।
     तत्रानुरागिता यथा--
     अहमेव मतो महीपतेरिति सर्वः प्रकृतिष्वचिन्तयत् ।
     उदधेरिव निम्नगाशतेष्वभवन्नास्य विमानना क्वचित् ।।
एवमन्यदपि  ।
     अथ विलासः--
     धीरा दृष्टिर्गतिश्चित्रा विलासे सस्मितं वचः  ।
     यथा--
दृष्टीस्तृणीकृतजगत्र्त्रयसत्त्वसारा 
धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीं  ।
कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुतां दधानो 
वीरो रसः किमयमेत्युत दर्प एव  ।।
     संक्षोभेष्वप्यनुद्वेगो माधुर्यं परिकीर्तितं  ।। सूत्र ३.५२  ।।
     ऊह्यमुदाहरणं  ।
     भीशोकक्रोधहर्षाद्यैर्गाम्भीर्यं निर्विकारता  ।
     यथा--
     आहूतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च  ।
     न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः  ।।
     व्यवसायादचलनं धैर्यं विघ्ने महत्यपि  ।। सूत्र ३.५३  ।।
     यथा-
     श्रुताप्सरोगीतिरप क्षणोऽस्मिन्हरः प्रसंख्यानपरो बभूव  ।
     आत्मेश्वराणां न हि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति  ।।
अधिक्षेपापमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत् ।
प्राणात्ययेऽप्यसहनं तत्तेजः समुदाहृतं  ।। सूत्र ३.५४  ।।
वाग्वेशयोर्मधुरता तद्वच्छङ्गारचेष्टितं ललितं  ।
दानं सप्रियभाषणमौदार्य्यं शत्रुमित्रयोः समता  ।। सूत्र ३.५५  ।।
     एषामुदाहरणान्यूह्यानि  ।
अथ नायिका त्रिभेदा स्वान्या साधारणा स्त्रीति  ।
नायकसामान्यगुणैर्भवति यथासंभवैर्युक्ता  ।। सूत्र ३.५६  ।।
     नायिका पुनर्नायकसामान्यगुणैस्त्यागादिभिर्यथासम्भवैर्युक्ता भवति  ।
सा च स्वस्त्री अन्यस्त्री साधारणस्त्रीति त्रिविधा  ।
     तत्र स्वस्त्री--
विनयार्जवादियुक्ता गृहकर्मपरा पतिव्रता स्वीया  ।
     यथा--
'लज्जापज्जत्तपसाहणाइं परभत्तिणिप्पिवासंइं  ।
अविणादुम्मेधाइं धण्णाण घरे कलत्ताइं  ।।
     सापि कथिता त्रिभेदा मुग्धा मध्या प्रगल्भेति  ।। सूत्र ३.५७  ।।
     तत्र--
     प्रथमावतीर्णयौवनमदनबिकारा रतौ वामा  ।
     कथिता मृदुश्च माने समधिकलज्जावती मुग्धा  ।। सूत्र ३.५८  ।।
     तत्र प्रथमावतीर्णयौवना यथा मम तातापादानाम्--
मध्यस्य प्रथिमानमेति जघनं वक्षोजयोर्मन्दता 
दूरं यात्युदरं च रोमलतिका नेत्रार्जवं धावति  ।
कन्दर्पं परिवीक्ष्य नूतनमनोराज्याभिषिक्तं क्षणा- 
दङ्गानीव परस्परं विदधते निर्लुण्ठनं सुभ्रुवः  ।।
     प्रथमावतीर्णमदनविकारा यथा मम प्रभावती परिणये--
दत्ते सालसमन्थरं भुवि पदं निर्याति नान्तः पुरात्,
नोद्दामं इसति क्षणात्कलयते ह्रीयन्त्रणां कामपि,
किंचिद्भावगभीरवक्रिमलवस्प्टष्टं मनाग्भाषते,
सभ्रूभङ्गमुदीक्षते प्रियकथामुल्लापयन्तीं सखीं  ।।
      रतौ वामा यथा--
'दृष्टा दृष्टिमधो ददाति, कुरुते नालपमाभाषिता,
शय्यायां परिवृत्त्य तिष्ठति, बालादालिङ्गिता वेपते  ।
निर्यान्तीषु सखीषु वासभवनान्निर्गन्तुमेवेहते,
जाता वामतयैव संप्रति मम प्रीत्यै नवोढा प्रिया ।।'
     माने मृदुर्यथा--
'सा पत्युः प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना 
नो जानाति सविभ्रमाङ्गवलनावक्रोक्तिसंसूचनं  ।
स्वच्छैरच्छकपोलमूलगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्पला 
बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलालकैरश्रुभिः  ।।
समधिकलज्जावती यथा--
'दत्ते सालसमन्थरम्--ऽइत्यत्र (११३ पृ-) श्लोके  ।
     अत्र समधिकलज्जावतीत्वेनापि लब्धाया रतिवामताया विच्छित्तिविशेषवत्तया पुनः कथनं  ।
     अथ मध्या--
मध्या विचित्रसुरता प्ररूढस्मरयौवना  ।
ईषत्प्रगल्भवचना मध्यमव्रीडिता मता  ।। सूत्र ३.५९  ।।
     विचित्रसुरता यथा--
'कान्ते तथा कथमपि प्रथितं मृगाक्ष्या 
चातुर्यमुद्धतमनोभवया रतेषु  ।
तत्कूजितान्यनुवदद्भिरनेकवारं
शिष्यायितं गृहकपोतशतैर्यथास्याः ।।'
     प्ररूढस्मरा यथात्रैवोदाहरणो  ।
     प्ररूढयोवना यथा मम--
'नत्रे खञ्जनगञ्जने, सरसिजप्रत्यर्थि पाणिद्वयं, 
वक्षोजौ कारिकुम्भविभ्रमकीमत्युन्नतिं गच्छतः  ।
कान्तिः काञ्चनचम्पकप्रतिनिधिर्वाणी सुधास्यन्दिनी, 
स्मेरेन्दीवरदामसोदरवपुस्तस्याः कटाक्षच्छटा ।।'
एवमन्यत्रापि  ।
     अथ प्रगल्भा--
स्मरान्धा गाढतारुण्या समस्तरतकोविदा  ।
भावोन्नता दरव्रीडा प्रगल्भाक्रान्तनायका  ।। सूत्र ३.६०  ।।
     स्मरान्धा यथा--
'धन्यासि या कथयसि प्रियसंगमेऽपि 
विश्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु  ।
नीवीं प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण 
सख्यः शपामि यदि किंचदपि स्मरामि(क) ।।'
     गाढतारुण्या यथा--
'अत्युन्नतस्तनमुरो नयने सुदीर्घे,
वक्रे भ्रुवावतितरां, वचनं ततोऽपि  ।
मध्योऽधिकं तनुरनूनगुरुर्नितम्बो,
मन्दा गतिः किमपि चाद्भुतयौवनायाः ।।'
     समस्तरतकोविदा यथा--
'क्वचित्ताम्बूलाक्तः क्वचिद्गरुपङ्काङ्कमलिनः 
क्वचिच्चूर्णोद्ररी क्वचिदपि च सालक्तकपदः  ।
वलीभङ्गाभोगैरलकपतितैः शीर्णकुसुमैः 
स्त्रियाः सर्वावस्थं कथयति रतं प्रच्छदपटः ।।'
     भावोन्नता यथा--
'मधुरवचनैः सभ्रूभङ्गैः कृताङ्गुलितर्जनै
रभसरचितैरङ्गन्यासैर्महोत्सवबन्धुभिः  ।
असकृदसकृत्स्फारस्फाररैपाङ्गविलोकितै-
स्भिभुवनजये सा पञ्चेषोः करोति सहायताम् ।।'
     स्वल्पब्रीडा यथा--
'धन्यासि या कथयसि'--
     इत्यत्रेव (११६ पृ दृ) आक्रान्तनायका यथा--
स्वामिन्भङ्गुरयालकं, सतिलकं भालं विलासिन्कुरु, 
प्राणोश त्रुटितं पयोधरतटे हारं पुनर्योजय  ।
इत्युक्त्वा सुरतावसानसमये सम्पूर्णचन्द्रानना 
स्पृष्टा तेन तथैव जातमुलका प्राप्ता पुनर्मोहनम् ।।'
     मध्याप्रगल्भयोर्भेदान्तराण्याह--
ते धीरा चाप्यधीरा च धीराधीरेति षङ्विधे  ।
     ते मध्याप्रगल्भे  ।
     तत्र--
प्रियं सोत्प्रासवक्रोक्त्या मध्या धीरा दहेदुषा  ।। सूत्र ३.६१  ।।
धीराधीरा तु रुदितैरधीरा परुषोक्तिभिः  ।
     तत्र मध्या धीरा यथा--
'तदवितथमवादीर्यन्मम त्वं प्रियेति 
प्रियजनपरिभुक्तं यद्दुकूलं दधानः  ।
मदधिवसतिमागाः कामिनां मण्डनश्रीर्-
व्रजति हि सफलत्वं वल्लभालोकनेन ।।'
     मध्यैव धीराधीरा यथा--
'बाले  नाथ  विमुञ्च मानिनि  रुषं, रोषान्मया किं कृतं, 
खेदोऽस्मासु, न मेऽपराध्यति भवान्सर्वेऽपराधा मयि  ।
तत्किं रोदिषि गद्रदेन वचसा, कस्याग्रतो रुद्यते, 
नन्वेतन्मम, का तवास्मि, दयिता, नास्मीत्यतो रुद्यते ।।'
     इयमेवाधीरा यथा--
'सार्धं मनोरथशतैस्तव धूर्त कान्ता 
सैव स्थिता मनसि कृत्रिमहावरम्या  ।
अस्माकमस्ति नहिं कश्चिदिहावकाश-
रस्तस्मात्कृतं चरणणतविडम्बनाभिः ।।'
प्रगल्भा यदि धीरा स्याच्छन्नकोपाकृतिस्तदा  ।। सूत्र ३.६२  ।।
उदास्ते सुरते तत्र दर्शयन्त्यादरान्बहिः  ।
     तत्र प्रिये  ।
     यथा--
'एकत्रासनसंस्थितिः परिहृता प्रत्युद्रमाद्दूरत- 
स्ताम्बूलानयनच्छलेन रभसाश्लेषोऽपि संविघ्नितः  ।
आलापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयन्त्यान्तिके 
कान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरया कोपः कृतार्थोकृतः ।।'
धीराधीरा तु सोल्लुण्ठभाषैतैः खेदयत्यमुं  ।। सूत्र ३.६३  ।।
     अमुं नायकं  ।
     यथा मम--
'अनलङ्कृतोऽपि सुन्दर ? हरसि मनो मे यतः प्रसभं  ।
किं पुनरलङ्कृतस्त्वं सम्प्रति नखक्षतैस्तस्याः ।।'
          तर्जयेत्ताडयेदन्या--
     अन्या अधीरा  । यथा-'शोणं वीक्ष्य मुखं-' इत्यत्र  । अत्र च सर्वत्र 'रुषा' इत्यनुवर्तते  ।
प्रत्येकं ता अपि द्विधा  ।
कनिष्ठज्येष्ठरूपत्वान्नायकप्रणयं प्रति  ।। सूत्र ३.६४  ।।
     ता अनन्तरोक्ताः षड्भेदा नायिकाः  ।
     यथा--
'दृष्ट्वैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- 
देकस्या नयने पिधाय विहितक्रीडानुबन्धच्छलः  ।
ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा- 
मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति ।।'
मध्याप्रगल्भयोर्भेदास्तस्माद्द्वादश कीतिंताः  ।
मुग्धा त्वेकैव तेन स्युः स्वीयाभेदास्त्रयोदश  ।। सूत्र ३.६५  ।।
परकीया द्विधा प्रोक्ता परोढा कन्यका तथा  ।
     तत्र--
यात्रादिनिरतान्योढा कुलटा गलितत्रपा  ।। सूत्र ३.६६  ।।
     यथा--
'स्वामी निः श्वसितेऽप्यसूयति, मनोजिघ्रः सपत्नीजनः, 
श्वश्रूरिङ्गीतदैवतं नयनयोरीहालिहो यातरः  ।
तद्दूरादयमञ्जलिः किमधुना दृग्भङ्गिभावेन ते, 
वैदग्धीमधुरप्रबन्धरसिक  व्यर्थोऽयमत्र श्रमः ।।'
      अत्र हि मम परिणोतान्नाच्छादनादिदातृतया स्वाम्येव न तु वल्लभः  । त्वं तु वैदग्धीमधुरप्रबन्धरसिकतया मम वल्लभोऽसीत्यादिव्यङ्ग्यार्थवशादस्याः परनायकविषया रतिः प्रतीयते  ।
कन्या त्वजातोपयमा सलज्जानवयौवना  ।
     अस्याश्च पित्राद्यायत्तत्वात्परकीयात्वं  । यथा मालतीमाधवादौ मालत्यादिः  ।
धीरा कलाप्रगल्भा स्याद्वेश्या सामान्यनायिका  ।। सूत्र ३.६७  ।।
निर्गुणानपि न द्वेष्टि न रज्यति गुणिष्वपि  ।
वित्तमात्रं समालोक्य सा रागं दर्शयेद्वहिः  ।। सूत्र ३.६८  ।।
काममङ्गीकृतमपि परिक्षीणधनं नरं  ।
मात्रा निः सारयेदेषा पुनः संधानकाङ्क्षया  ।। सूत्र ३.६९  ।।
तस्कराः पण्डका मूर्खाः सुखप्राप्तधनस्तथा  ।
लिङ्गिनश्छन्नकामाद्या अस्याः प्रायेण वल्लभाः  ।। सूत्र ३.७०  ।।
एषापि मदनायत्ता क्वापि सत्यानुरागिणि  ।
रक्तायां वा विरक्तायां रतमस्यां सुदुर्लभं  ।। सूत्र ३.७१  ।।
     पण्डको वातपाण्ड्वादिः  । छन्नं प्रच्छन्नं ये कामयन्ते ते छन्नकामाः  । तत्ररागहीना यथा लटकमेलकादौ मदनमञ्जर्यादिः  । रक्ता यथा मृच्छकटिकादौ वसन्तसेनादिः  ।
     पुनश्च--
अवस्थाभिर्भवन्त्यष्टावेताः षोडशभेदिताः  ।
स्वाधीनभर्तृका तद्वत्खण्डिताथाभिसारिका  ।। सूत्र ३.७२  ।।
कलहान्तरिता विप्रलब्धा प्रोषितभर्तृका  ।
अन्या वासकसञ्जा स्याद्विरहोत्कण्ठिता तथा  ।। सूत्र ३.७३  ।।
     तत्र--
कान्तो रतिगुणाकृष्टो न जहाति यदन्तिकं  ।
विचित्रविभ्रमासक्ता सा स्यात्स्वाधीनभर्तृका  ।। सूत्र ३.७४  ।।
     यथा-- 'अस्माकं सखि वाससी--ऽइत्यादि  ।
पार्श्वमेति प्रियो यस्या अन्यसंयोगचिह्नितः  ।
सा खण्डितेति कथिता धीरैरीर्ष्याकषायिता  ।। सूत्र ३.७५  ।।
     यथा-- 'तदवितथमवादीः--' इत्यादि  ।
अभिसारयते कान्तं या मन्मथवशंवदा  ।
स्वयं वाभिसरत्येषा धीरैरुक्ताभिसारिका  ।। सूत्र ३.७६  ।।
     क्रमाद्यथा--
     न च मेऽवगच्छति यथा लघुतां करुणां यथा च कुरुते स मयि  ।
     निपुणं तथैनमभिगम्य वदेरभिदूति कचिदिति संदिदिशे  ।।
'उत्क्षिप्तं करकङ्कणद्वयमिदं, बद्धा दृढं मेखला,
यत्नेन प्रतिपादिता मुखरयोर्मञ्जीरयोर्मूकता  ।
आरब्धे रभसान्मया प्रियसखि क्रीडाभिसारोत्सवे, 
चण्डालस्तिमिरावगुण्ठनपटक्षेपं विधत्ते विधुः ।।'
संलीना स्वेषु गात्रेषु मूकीकृतविभूषणा  ।
अवगुण्ठनसंवीता कुलजाभिसरेद्यदि  ।। सूत्र ३.७७  ।।
विचित्रोज्ज्वलवेषा तु रणन्नूपुकङ्कणा  ।
प्रमोदस्मेरवदना स्याद्वेश्यभिसरेद्यदि  ।। सूत्र ३.७८  ।।
मदस्खलितसंलापा विभ्रमोत्फुल्ललोचना  ।
आविद्धगतिसंचारा स्यात्प्रेष्याभिसरेद्यदि  ।। सूत्र ३.७९  ।।
     तत्राद्ये 'उत्क्षिप्तम्' इत्यादि  । अन्ययोः ऊह्यमुदाहरणं  । 
     प्रसङ्गादभिसारस्थानानि कथ्यन्ते--
क्षेत्रं वाटी भग्नदेवालयो दूतीगृहं वनं  ।
मालापञ्चः श्मशानं च नद्यादीनां तटी तथा  ।। सूत्र ३.८०  ।।
एवं कृताभिसाराणां पुंश्चलीनां विनोदने  ।
स्थानान्यष्टौ तथा ध्वान्तच्छन्ने कुत्रचिदाश्रये  ।। सूत्र ३.८१  ।।
चाटुकारमपि प्राणनाथं राषादपास्य या  ।
पश्चात्तापमवाप्नोति कलहान्तरिता तु सा  ।। सूत्र ३.८२  ।।
     यथा मम तातपादानाम्--
'नो चाटुश्रवणं कृतं, न च दृशा हारोऽन्तिके वीक्षितः,
कान्तस्य प्रियहेतवे निजसखीवाचोऽपि दूरीकृताः  ।
पादान्ते विनिपत्य तत्क्षणमसौ गच्छन्मया मूढया 
पाणिभ्यामवरुध्य इन्त  सहसा कण्ठे कथं नार्पितः ।।'
प्रियः कृत्वापि संकेतं यस्या नायाति संनिधिं  ।
विप्रलब्धा तु सा ज्ञेया नितान्तमवमानिता  ।। सूत्र ३.८३  ।।
    यथा--
'उत्तिष्ठ दूति, यामो यामो यातस्तथापि नायातः  ।
यातः परमपि जीवेज्जीवितनाथो भवेत्तस्याः ।।'
नानाकार्यवशाद्यस्या दूरदेशं गतः पतिः  ।।
सा मनोभवदुःखार्ता भवेत्प्रोषितभर्तृका  ।। सूत्र ३.८४  ।।
     यथा--
'तां जानीयाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीयं 
दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकां  ।
गाढोत्कण्ठां गुरुषु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु बालां 
जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनीं वान्यरूपाम् ।।'
कुरुते मण्डनं यस्याः सज्जिते वासवेश्मनि  ।
सा तु वासकसज्जा स्याद्विदितप्रियसङ्गमा  ।। सूत्र ३.८५  ।।
     यथा राघवानन्दानां नाटके--
'विदूरे केयूरे कुरु, करयुगे रत्नवलयै-
रलं, गुर्वो ग्रीवाभरणलतिकेयं किमनया  ।
नवामेकामेकावलिमयि मयि त्वं विरचयेर्- 
न नेपथ्यं बहुतरमनङ्गोत्सवविधौ ।।'
आगन्तुं कृतचित्तोऽपि दैवान्नायाति यत्प्रियः  ।
तदनागमदुःखार्ता विरहोत्कण्ठिता तु सा  ।। सूत्र ३.८६  ।।
यथा--
'किं रुद्धः प्रियया कयाचि, दथवा सख्या ममोद्वेजितः, 
किं वा कारणगौरवं किमपि, यन्नाद्यागतो वल्लभः  ।
इत्यालोच्य मृगीदृशा करतले विन्यस्य वक्त्राम्बुजं 
दीर्घं निः श्वसितं, चिरं च रुदितं, क्षिप्ताश्च पुष्पस्त्रजः ।।'
इति साष्टाविंशतिशतमुत्तममध्याधमस्वरूपेण  ।
चतुरधिकाशीतियुतं शतत्रयं नायिकाभेदाः  ।। सूत्र ३.८७  ।।

     इह च 'परस्त्रियौ कन्यकान्योढे संकेतात्पूर्वं विरहोत्कण्ठिते, पश्चाद्विदूष कादिना सहाभिसरन्तयावभिसारिके, कुतोऽपि संकेतस्थानमप्राप्ते नायके विप्रलब्धे, इति त्र्यवस्थैवानयोरस्वाधींनप्रिययोरवस्थान्तरायोगात् ।' इति कश्चित् ।
क्वचिदन्योन्यसाङ्कर्यमासं लक्ष्येषु दृश्यते  ।
     यथा--
     'न खलु वयममुष्य दानयोग्याः पिबति च पाति च यासकौ रहस्त्वां  ।
     विट विटपममुं ददस्व तस्यै भवति यतः सदृशोश्चिराय योगः  ॥'
     तव कितव किमाहितैर्वृथा नः क्षितिरुहपल्लवपुष्कर्णपूरैः  ।
     ननु जनविदितैर्भवद्व्यलीकैश्चिरपरिपूरितमेव कर्णयुग्मम् ।।'
     मुहुरुपदसिताविवालिनादैवितरसि नः कलिकां किमर्थमेनां  ।
     वसतिमुपगतेन धाम्नि तस्याः शठ  कलिरेष महांस्त्वयाद्य दत्तः ।।'
     'इति गदितवती रुषा जघान स्फुरितमनोरमपक्ष्मकेसरेण  ।
     श्रवणनियमितेन कान्तमन्या सममसिताम्बुरुहेण चक्षुषा च ।।'
     इयं हि वक्रोक्त्या परुषवचनेन कर्णोत्पलताडनेन च धीरमध्यताधीरमध्यताधीरप्रगल्भताभिः संकीर्णा  । एकमन्यत्राप्यूह्यं  ।
इतरा अप्यसंख्यास्ता नोक्ता विस्तरश्ङ्कया  ।। सूत्र ३.८८  ।।
     ता नायिकाः  ।
     अथासामलङ्काराः--
यौवने सत्त्वजास्तासामष्टाविंशतिसंख्यकाः  ।
अलङ्कारास्तत्र भावहावहेलास्त्रयोऽङ्गजाः  ।। सूत्र ३.८९  ।।
शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्यं च प्रगल्भता  ।
औदार्थं धैर्यमित्येते सप्तैव स्युरयत्नजाः  ।। सूत्र ३.९०  ।।
लीला विलासो विच्छित्तिर्विव्वोकः किलकिञ्चितं  ।
मोट्टायितं कुट्टमितं विभ्रमो ललितं मदः  ।। सूत्र ३.९१  ।।
विहृतं तपनं मौग्ध्यं विक्षेपश्च कुतूहलं  ।
हसितं चकितं केलिरित्यष्टादशसंख्यकाः  ।। सूत्र ३.९२  ।।
स्वभावजाश्च भावाद्या दश पुंसां भवन्त्यपि  ।
     पूर्वे भावादयो धैर्यान्ता दश नायकानामपि संभवन्ति  । किंतु सर्वेऽप्यमी नायिकाश्रिता एव विच्छित्तिविशेषं पुष्णान्ति  ।
     तत्र भावः--
निर्विकारात्मके चित्ते भावः प्रथमविक्रिया  ।। सूत्र ३.९३  ।।
     जन्मतः प्रभृति निर्विकारे मनसि उद्बुद्धमात्रो विकारो भावः  ।
     यथा--
'स एव सुरभिः कालः स एव मलयानिलः  ।
सैवेयमबला किंतु मनोऽन्यदिव दृश्यते ।।'
     अथ हावः--
भ्रूनेत्रादिविकारैस्तु संभोगेञ्छाप्रकाशकः  ।
भाव एवाल्पसंलक्ष्यविकारो हाव उच्यते  ।। सूत्र ३.९४  ।।
     यथा--
     'विवृण्वती शैलसुतापि भावमङ्गैः स्फुरद्वालकदम्बकल्पैः  ।
     साचीकृता चारुतरेण तस्थौ मुखेन पर्यस्तविलोचनेन ।।'
     अथ हेला--
हलात्यन्तसमालक्ष्यविकारः स्यात्स एव तु  ।
     स एव भाव एव  ।
     यथा--
'तह ते भ्क्तत्ति पौत्ता वहुए सव्वङ्गविब्भमा साला  ।
संसै अमुद्धभावा होइ चिरं जै सहीणं पि ।।'
     अथ शोभा--
         रूपयौवनलालित्यभोगाधैरङ्गभूषणं  ।। सूत्र ३.९५  ।।
         शोभा प्रोक्ता--
     तत्र यौवनशोभा यथा--
     'असंभृतं मण्डनमङ्गयष्टेरनासवाख्यं करणं मदस्य  ।
     कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमस्त्रं बाल्यात्परं साथ वयः प्रपेदे ।।'
एवमन्यत्रापि  ।
     अथ कान्तिः--
सैव कान्तिर्मन्यथाष्यायितद्युतिः  ।
     मन्मथोन्मषेणातिविस्तीर्णा शोभैव कान्तिरुच्यते  ।
     यथा--'नेत्रे खञ्जनगञ्जने--' इत्यत्र  ।
     अथ दीप्तिः--
कान्तिरेवातिविस्तीर्णा दीप्तिरित्यभिधीयते  ।। सूत्र ३.९६  ।।
     यथा मम चन्द्रकलानामनाटिकायां चन्द्रकलावर्णनम्--
'तारुण्यस्य विलासः समधिकलावण्यसंपदो हासः  ।
धरणितलस्याभरणं युवजनमनसो वशीकरणम् ।।'
     अथ माधुर्यम्--
सर्वावस्थाविशेषेषु माधुर्यं रमणीयता  ।
     यथा--
'सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं 
मलिनमपि हिमांशोलर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति  ।
इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी 
किमि हि मधुरणां मण्डनं नाकृतीनाम् ।।'
     अथ प्रगल्भता--
निःसाध्वसत्वं प्रागलभ्यम्--
     यथा--
'समाश्लिष्टाः समाश्लेषैश्चुम्बिताश्चुम्बनैरपि  ।
दष्टाश्च दंशनैः कान्तं दासीकुर्वन्ति योषितः ।।'
     अथौदार्यम्--
--औदार्यं विनयः सदा  ।। सूत्र ३.९७  ।।
     यथा--
'न ब्रूते परुषां गिरं वितनुते न भ्रयुगं भङ्गरं, 
नोत्तंसं क्षिपति क्षितौ श्रवणतः सा मे स्फुटेऽप्यागसि  ।
कान्ता गर्भगृहे गावाक्षविवरव्यापारिताक्ष्या बहीः 
सख्या वक्त्रमभिप्रयच्छति परं पर्यश्रुणी लोचने ।।'
     अथ धैर्यम्--
मुक्तात्मश्लाघना धैर्यं मनोवृत्तिरचञ्चला  ।
     यथा--
'ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकलः शशी, 
दहतु मदनः, किंवा मृत्योः परेण विधास्यति  ।
मम तु दयितः श्लाघ्यस्तातो जनन्यमलान्वया 
कुलममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितम् ।।'
     अथ लीला--
अङ्गैर्वेषैरलङ्कारैः प्रेमिभिर्वचनैरपि  ।। सूत्र ३.९८  ।।
प्रीतिप्रयोजितैर्लोलां प्रियस्यानुकृतिं विदुः  ।
     यथा--
मृणालव्यालवलया वेणीबन्धकपर्दिनी  ।
हारनुकारिणी पातु लीलया पार्वती जगत् ।।
     अथ विलासः--
यानस्थानासनादीनां मुखनेत्रादिकर्मणां  ।। सूत्र ३.९९  ।।
विशेषस्तु विलासः स्यादिष्टसन्दर्शनादिना  ।
     यथा--
'अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्त-
वैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममायताक्ष्याः  ।
तद्भूरिसात्त्विकविकारमपास्तधैर्य-
माचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् ।।'
     अथ विच्छत्तिः--
स्तोकाप्याकल्परचना विच्छित्तिः कान्तिपोषकृत् ।
     यथा--
'स्वच्छाम्भः स्नपनविधौतमङ्गमोष्ट-
स्ताम्बूलद्युतिविशदो विलासिनीनां  ।
वासस्तु प्रतनु विविक्तमस्त्वितीया-
नाकल्पो यदि कुसुमेषुणा न शून्यः ।।'
     अथ विव्वोकः--
विव्वोकस्त्वतिगर्वेण वस्तुनीष्टेऽप्यनादरः  ।। सूत्र ३.१००  ।।
     यथा--
'यासां सत्यपि सद्गुणानुसरणो दोषानुवृत्तिः परा,
याः प्राणान्वरमर्पयन्ति, न पुनः सम्पूर्णदृष्टिं प्रिये  ।
अत्यन्ताभिमतेऽपि वस्तुनि विधिर्यासां निषेधात्मक- 
स्तास्त्रैलोक्यविलक्षणप्रकृतयो वामाः प्रसिदन्तु ते ।।'
     अथ किलकिञ्चितम्--
स्मितशुष्करुदितहसितत्रासक्रोधश्रमादीनां  ।
साङ्कर्यं किलाकिञ्चितमभीष्टतमसङ्गमादिजाद्धर्षात् ।। सूत्र ३.१०१  ।।
     यथा--
     'पाणिरोधमविरोधितवाञ्छं भर्त्सनाश्च मधुरस्मितगर्भाः  ।
     कामिनः स्म कुरुते करभोरुर्हारि शुष्करुदितं च सुखेऽपि ।।'
     अथ मोट्टायितम्--
तद्भावभाविते चित्ते वल्लभस्य कथादिषु  ।
मोट्टायितमिति प्राहुः कर्णकण्डूयनादिकं  ।। सूत्र ३.१०२  ।।
      यथा--
'सुभग  त्वत्कथारम्भे कर्णकण्डूतिलालसा  ।
उज्जृम्भवनाम्भोजा भिनत्त्यङ्गानि साङ्गना ।।'
     अथ कुट्टमितम्--
केशस्तनाधरादीनां ग्रहे हर्षेऽपि सम्भ्रमात् ।
आहुः कुट्टमितं नाम शिरः करविधूननं  ।। सूत्र ३.१०३  ।।
     यथा--
'पल्लवोपमितिसाम्यसपक्षं दष्टवत्यधरबिम्बमभीष्टे  ।
पर्यकूजि सरुजेव तरुण्यास्तारलोलवलयेन करेण ।।'
     अथ विभ्रमः--
त्वरया हर्षरागादेर्दयितागमनादिषु  ।
अस्थाने विभ्रमादीनां विन्यासो विभ्रमो मतः  ।। सूत्र ३.१०४  ।।
     यथा--
'श्रुत्वायान्तं बहिः कान्तमसमाप्तविभूषया  ।
भलेऽञ्जनं दृशोर्लाक्षा कपोले तिलकः कृतः ।।'
     अथ ललितम्--
सुकुमारतयाङ्गानां विन्यासो ललितं भवेत् ।
     यथा--
'गुरुतरकलनूपुरानुनादं सललितनतितवामपादपद्मा  ।
इतरदनतिलोलमादधाना पदमथ मन्मथमन्थरं जगाम ।।'
    अथ मदः--
मदो विकारः सौभग्ययौवनाद्यवलेपजः  ।। सूत्र ३.१०५  ।।
    यथा--
'मा गर्वमुद्वह कपोलतले चकास्ति 
कान्तस्वहस्तलिखिता मम मञ्जरीति  ।
अन्यापि किं न खलु भाजनमीदृशीनां
वैरी न चेद्भवति वेपथुरन्तरायः ।।'
    अथ विहृतम्--
वक्तव्यकालेऽप्यवचो व्रीडया विहृतं मतं  ।
    यथा--
'दूरागतेन कुशलं पृष्टा नोवाच सा मया किञ्चित् ।
पर्यश्रुणी तु नयने तस्याः कथयाम्बभूवतुः सर्वम् ।।'
    अथ तपनम्--
तपनं प्रियविच्छेदे स्मरवेगोत्थचेष्टितं  ।। सूत्र ३.१०६  ।।
    यथा मम--
'श्वासान्मुञ्चति भूतले विलुठति, त्वन्मार्गमालोकते,
दर्घं रोदिति, विभिपत्य इतः क्षामां भुजावल्लरीं  ।
किञ्च, प्राणसमान ,काङ्क्षितवती स्वप्नेऽपि ते सङ्गमं
निद्रां वाञ्छति, न प्रयच्छति पुनर्दग्धो विधिस्तामपि ।।'
     अथ मौग्ध्यम्--
अज्ञानादिव या पृच्छा प्रतीतस्यापि वस्तुनः  ।
वल्लभस्य पुरः प्रोक्तं मौग्ध्यं तत्तत्त्ववेदिभिः  ।। सूत्र ३.१०७  ।।
     यथा--
'के द्रुमास्ते क्व वा ग्रामे सन्ति केन प्ररोपिताः  ।
नाय  मत्कङ्गणन्यस्तं येषां मुक्ताफलं फलम् ।।'
     अथ विक्षेपः--
भूषाणामर्धरचना मिथ्या विष्वगवेक्षणं  ।
रहस्याख्यानमीषच्च विक्षेपो दयितान्तिके  ।। सूत्र ३.१०८  ।।
     यथा--
'धम्मिल्लमर्धमुक्तं कलयति तिलकं तथासकलं  ।
किञ्चिद्वदति रहस्यं चकितं विष्वग्विलोकते तन्वी  ।।
     अथ कुतूहलम्--
रम्यवस्तुसमालोके लोलता स्यात्कुतूहलं  ।
     यथा--
'प्रसाधिकालम्बितमग्रपादमाक्षिप्य काचिद्द्रवरागमेव  ।
उत्सृष्टलीलागतिरागवाक्षादलक्तकाङ्का पदवीं ततान ।।'
     अथ हसितम्--
हसितं तु वृथाहासो यौवनोद्भेदसम्भवः  ।। सूत्र ३.१०९  ।।
     यथा--
'अकस्मादेव तन्वङ्गी जहास यदियं पुनः  ।
नूनं प्रसूनवाणोऽस्यां स्वराज्यमधितिष्ठति  ।।
    अथ चकितम्--
कुतोऽपि दयितस्याग्रे चकतं भयसम्भ्रमः  ।
     यथा--
'त्रस्यन्ती चलशफरीविघट्टितोरू-
र्वामोरूरतिशयमाप विभ्रमस्य  ।
क्षुभ्यन्ति प्रसभमहो विनापि हेतो-
र्लोलाभिः किमु सति कारणो तरुण्यः  ।।
     अथ केलिः--
विहारे सह कान्तेन क्रीडितं कोलिरुच्यते  ।। सूत्र ३.११०  ।।
     यथा--
'व्यपोहितुं लोचनतो मुखानिलैरपारयन्तं किल पुष्पजं रजः  ।
पयोधरेणोरसि काचिदुन्मनाः प्रियं जघानोन्नतपीवरस्तनी ।।'
     अथ मुग्धाकन्ययोरनुरागेङ्गितानि--
दृष्टवा दर्शयति व्रीङां सम्मुखं नैव पश्यति  ।
प्रच्छन्नं वा भ्रमन्तं वातिक्रान्तं पश्यति प्रियं  ।। सूत्र ३.१११  ।।
बहुधा पृच्छ्यमानापि मन्दमन्दमधोमुखी  ।
सगद्रदस्वरं किञ्चित्प्रियं प्रायेण भाषते  ।। सूत्र ३.११२  ।।
अन्यैः प्रवर्तितां शश्वत्सावधाना च तत्कथां  ।
शृणोत्यन्यत्र दत्ताक्षी प्रिये बालानुरागिणी  ।। सूत्र ३.११३  ।।
     अथ सकलानामपि नायिकानामनुरागेङ्गितानि--
चिराय सविधे स्थानं प्रियस्य बहु मन्यते  ।
विलोचनपथं चास्य न गच्छत्यनलङ्कृता  ।। सूत्र ३.११४  ।।
क्वापि कुन्तलसंव्यानसंयमव्यपदेशतः  ।
बाहुमूलं स्तनौ नाभिपङ्कजं दर्शयेत्स्फुटं  ।। सूत्र ३.११५  ।।
आच्छादयति वागाद्यैः प्रियस्य परिचारकान् ।
विश्वसित्यस्य मित्रेषु बहुमानं करोति च  ।। सूत्र ३.११६  ।।
सखीमघ्ये गुणान्ब्रूते स्वधनं प्रददाति च  ।
सुप्ते स्वपिति दुःखेऽस्य दुःखं धत्ते सुखे सुखं  ।। सूत्र ३.११७  ।।
स्थिता दृष्टिपथे शश्वत्प्रिये पश्यति दूरतः  ।
आभाषते परिजनं सम्मुखं स्मरिविक्रियं  ।। सूत्र ३.११८  ।।
यत्किञ्चिदपि संवीक्ष्य कुरुते हसितं मुधा  ।
कर्णकण्डूयनं तद्वत्कबरीमोक्षसंयमौ  ।। सूत्र ३.११९  ।।
जृम्भते स्फोटयत्यङ्गं बालमाश्लिष्य चुम्बति  ।
भाले तथा वयस्याया रचयेत्तिलकक्रियां  ।। सूत्र ३.१२०  ।।
अङ्गुष्ठाग्रेण लिखति सकटाक्षं निरीक्षते  ।
दशति स्वाधरं चापि ब्रूते प्रियमधोमुखी  ।। सूत्र ३.१२१  ।।
न मुञ्चति च तं देशं नायको यत्र दृश्यते  ।
आगच्छति गृहं तस्य कार्यव्याजेन केनचित् ।। सूत्र ३.१२२  ।।
दत्तं किमपि कान्तेन धृत्वाङ्गे मुहुरीक्षते  ।
नित्यं हष्यति तद्योगे वियोगे मलिना कृशा  ।। सूत्र ३.१२३  ।।
मन्यते बहु तच्छीलं तत्प्रियं मन्यते प्रियं  ।
प्रार्थयत्यल्पमूल्यानि सुप्ता न परिवर्तते  ।। सूत्र ३.१२४  ।।
विकारान्सात्त्विकानस्य सम्मुखी नाधिगच्छति  ।
भाषते सूनृतं स्निग्धामनुरक्ता नितम्बिनी  ।। सूत्र ३.१२५  ।।
एतेष्वधिकलज्जानि चेष्टितानि नवस्त्रियाः  ।
मध्यव्रीडानि मध्यायाः स्त्रंसमानत्रपाणि तु  ।। सूत्र ३.१२६  ।।
आन्यस्त्रियाः प्रगल्भायास्तथा स्युर्वारयोषितः  ।
दिङ्मात्रं यथा मम--
'अन्तिकगतमपि मामियमवलोकयतीव इन्त  दृष्ट्वापि  ।
सरसनखक्षतलक्षितमाविष्कुरुते भुजामूलम् ।।'
     तथा--
लेख्यप्रस्थापनैः स्निग्धैर्वोक्षितैर्मृदुभाषितैः  ।। सूत्र ३.१२७  ।।
दूतीसम्प्रेषणैर्नार्या भावाभिव्यक्तिरिष्यते  ।
     दूत्यश्च--
दूत्यः सखी नटी दासी धात्रेयी प्रतिवेशिनी  ।। सूत्र ३.१२८  ।।
बाला प्रव्रजिता कारूः शिल्पिन्याद्यः स्वयं तथा  ।
कारू रजकीप्रभृतिः  । शिल्पिनी चित्रकारादिस्त्री  । आदिशब्दात्ताम्बूलिकगान्धिकस्त्रीप्रभृतयः  ।
     तत्र सखी यथा-- 'श्वासान्मुञ्चति--' इत्यादि  ।
     स्वयंदूती यथा मम--
     'पन्थिअ पिआसिओ विअ लच्छीअसि जासि ता किमण्णत्तो  । ण मणं वि वारओ इध अत्थि धरे घणरसं पिअन्ताणं ।।'
      एताश्च नायिकाविषये नायकानामपि दूत्यो भवन्ति  ।
      दूतीगुणानाह--
कलाकौश्लमुत्साहो भक्तिश्चित्तज्ञता स्मृतिः  ।। सूत्र ३.१२९  ।।
माधुर्यं नर्मविज्ञानं वाग्मिता चेत तद्गुणाः  ।
एत अपि यथैचित्यादुत्तमाधममध्यमाः  ।। सूत्र ३.१३०  ।।
एतादूत्यः  ।
अथ प्रतिनायकः--
धीरोद्धतः पापकारी व्यसनी प्रतिनायकः  ।
यथा रामस्य रावणः  ।
अथेद्दीपनविभावाः--
उद्दीपनविभावास्ते रसमुद्दीपयन्ति ये  ।। सूत्र ३.१३१  ।।
ते च--
आलम्बनस्य चेष्टाद्या देशकालादयस्तथा  ।
     चेष्टाद्या इत्याद्यशब्दाद्रूपभाषणादयः  । कालादीत्यादिशब्दाच्चन्द्रचन्दनकोकिलालापभ्रमरभ्क्तंकारादयः  । 
     तत्र चन्द्रोदयो यथा मम--
     'करमुदयमहीधरस्तनाग्रे गलिततमः पटलंशुके निवेश्य  ।
     विकसितकुमुदेक्षणं विचुम्बत्ययममरेशदिशो मुखं सुधांशुः ।।'
     यो यस्य रसम्योद्दीपनविभावः स तत्स्वरूपवर्णने वक्ष्यते  ।
     अथानुभावाः--
उद्बुद्धं कारणैः स्वैबहिर्भावं प्रकाशयन् ।। सूत्र ३.१३२  ।।
लोके यः कार्यरूपः सोऽनुभावः काव्यनाट्ययोः  ।
      यः खलु लोके सीतादिचन्द्रादिभिः स्वैः स्वैरालम्बनोद्दीपनकारणे रामादेरन्तरुद्बुद्धं रत्यादिकं बहिः प्रकाशयन्कार्यमित्युच्यते, स काव्यनाट्ययोः पुनरनुभावः  ।
      कः पुनरसावित्याह--
उक्ताः स्त्रीणामलङ्कारा अङ्गजाश्च स्वभावजाः  ।। सूत्र ३.१३३  ।।
तद्रूपाः सात्त्विका भावास्तथा चेष्टाः परा अपि  ।
      तद्रूपा अनुभावस्वरूपाः  । तत्र यो यस्य रसस्यानुभावः स तत्स्वरूपवर्णने वक्ष्यते  । 
      तत्र सात्त्विकाः--
विकाराः सत्त्वसंभूताः सात्त्विकाः परिकीर्तिताः  ।। सूत्र ३.१३४  ।।
     सत्त्वं नाम स्वात्मविश्रामप्रकाशकारी कश्चनान्तरो धर्मः  ।
सत्त्वमात्रोद्भवत्वात्ते भिन्ना अष्यनुभावतः  ।
     'गोबलीवर्द्दन्ययेन' इति शेषः  ।
     के त इत्याह--
स्तम्भः स्वेदोऽथ लोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः  ।। सूत्र ३.१३५  ।।
वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः  ।
     तत्र--
स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भहर्षामयादिभिः  ।। सूत्र ३.१३६  ।।
वपुर्जलोद्रमः स्वेदो रतिघर्मश्रमादिभिः  ।
हर्षाद्भुतभयादिभ्यो रोमाञ्चो रोमविक्रिया  ।। सूत्र ३.१३७  ।।
मदसंमदपीडाद्यैर्वैस्वर्यं गद्रदं विदुः  ।
रागद्वेषश्रणादिभ्यः कम्पो गात्रस्य वेपथुः  ।। सूत्र ३.१३८  ।।
विषादमदरोषाद्यैर्वर्णान्यत्वं विवर्णता  ।
अश्रु नेत्रोद्रवं वारि क्रोधदुःखप्रहर्षजं  ।। सूत्र ३.१३९  ।।
प्रलयः सुखदुःखाभ्यां चेष्टाज्ञाननिराकृतिः  ।
     यथा मम--
'तनुस्पर्शादस्या दरमुकुलिते हन्त नयने 
उदञ्चद्रोमाञ्चं व्रजति जडतामङ्गमखिलं  ।
कपोलौ घर्मार्द्रै ध्रुवमुपरताशेषविषयं 
मनः सान्द्रानन्दं स्पृशति भ्क्तटिति ब्रह्म परमम् ।।'
एवमन्यत् ।
     अथ व्यभिचारिणः--
विशेषादाभिमुख्येन चरणाद्व्यभिचारिणः  ।
स्थायिन्युन्मग्ननिर्मग्नास्त्रयस्त्रिंशच्च तद्भिदाः  ।। सूत्र ३.१४०  ।।
     स्थिरतया वर्तमाने हि रत्यादौ निर्वेदादयः प्रादुर्भावतिरोभावाभ्यामाभिमुख्येन चरणाद्व्यभिचारिणः कथ्यन्ते  ।
के त इत्याह--
निर्वेदावेगदैन्यश्रममदजडता औग्र्यमोहौ विबोधः 
स्वष्नापस्मारगर्वा मरणमलसतामर्षनिद्रावहित्थाः  ।
औत्सुक्योन्मादशङ्काः स्मृतिमतिसहिता व्याधिसत्रासलज्जा हर्षासूयाविषादाः सधूतिचपलता ग्लानिचिन्तावितर्काः  ।। सूत्र ३.१४१ ।। 
     तत्र निर्वेदः--
तत्त्वज्ञानापदीर्ष्यादेर्निर्वेदः स्वावमाननं  ।
दैन्यचिन्ताश्रुनिः श्वासवैवर्ण्योच्छवसितादिकृत् ।। सूत्र ३.१४२  ।।
     तत्त्वज्ञानान्निर्वेदो यथा--
'मृत्कुम्भवालुकारन्ध्रपिधानरचनार्थिना  ।
दक्षिणावर्तशङ्खोऽयं हन्त  चूर्णोकृतो मया ।।'
    अथावेगः--
आवेगः संभ्रमस्तत्र वर्षजे पिण्डिताङ्गता  ।
उत्पातजे स्त्ररतताङ्गे, धूमाद्याकुलताग्निजे  ।। सूत्र ३.१४३  ।।
राजविद्रवजादेस्तु शस्त्रनागादियोजनं  ।
गजादेः स्तम्भकम्पादि, पांस्वाद्याकुलतानिलात् ।। सूत्र ३.१४४  ।।
इष्टाद्धर्षाः, शुचोऽनिष्टाज्ज्ञेयाश्चान्ये यथायथं  ।
     तत्र शत्रुजो यथा--
'अर्घ्यमर्घ्यमिति वादिनं नृपं सोऽनवेक्ष्य भरताग्रजो यतः  ।
क्षत्रकोपदहनार्चिषं ततः सन्धे दृशमुदग्रतारकम् ।।'
एवमन्यदूह्यं  ।
     अथ दैन्यम्--
दौर्गत्याद्यैरनौजस्यं दैन्यं मलिनतादिकृत् ।। सूत्र ३.१४५  ।।
     यथा--
'वृद्धोऽन्धः पतिरेष मञ्चकगतः, स्थूणावशेषं गृहं, 
कालोऽभ्यर्णजलागमः कुशलिनी वत्सस्य वार्तापि नो  ।
यत्नात्सञ्चिततैलबिन्दुघटिका भग्नेति पर्याकुला 
दृष्ट्वा गर्भभरालसं निजबधूं श्वश्रूश्चिरं रोदिति ।।'
     अथ श्रमः--
खेदो रत्यध्वगत्यादेः श्वासनिद्रादिकृच्छ्रमः  ।
     यथा--
'सद्यः पुरीपरिसरेऽपि शिरीषमृद्वी 
सीता जवात्र्त्रिचतुराणि पदानि गत्वा  ।
गन्तव्यमस्ति कियदित्यसकृद्ब्रुवाणा 
रामाश्रुणः कृतवती प्रथमावतारम् ।।'
     अथ मदः--
संमोहानन्दसंभेदो मदो मद्योपयोगजः  ।। सूत्र ३.१४६  ।।
अमुना चोत्तमः शेते मध्यो हसति गायति  ।
अधमप्रकृतिश्चापि परुषं वक्ति रोदिति  ।। सूत्र ३.१४७  ।।
     यथा--
'प्रातिभं त्रिसरकेण गतानां वक्रवाक्यारचनामणीयः  ।
गूढसूचितरहस्यसहासः सुभ्रुवां प्रववृते परिहासः ।।'
अथ जडता--
अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः  ।
अनिमिषनयननिरीक्षणतूष्णींभावादयस्तत्र  ।। सूत्र ३.१४८  ।।
     यथा मम कुवलयाश्वचरिते प्राकृतकाव्ये--
     'णवरिअ तं जुअजुअलं अण्णोण्णं णिहिदसजलमन्थरदिटिंठ  ।
     आलेक्खओपित्र्त्रं विअ खणमेत्तं तत्थ संट्ठिअं मुअसण्णां ।।'
     अथोग्रता--
शौर्यापराधादिभवं भवेच्चण्डत्वमुग्रता  ।
तत्र स्वेदशिरः कम्पतर्जनाताडनादयः  ।। सूत्र ३.१४९  ।।
     यथा--
'प्रणयिसखीसलीलपरिहासरसाधिगत- 
र्ललितशिरीषपुष्पहननैरपि ताम्यति यत् ।
वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः 
पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भुजः ।।'
     अथ मोहः--
मोहो विचित्तता भीतिदुः खावेगानुचिन्ततैः  ।
मूर्च्छनाज्ञानपतनभ्रमणादर्शनादिकृत् ।। सूत्र ३.१५०  ।।
     यथा--
'तिव्राभिषङ्गप्रभवेण वृत्तिं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणां 
अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्तं कृतोपकारेव रतिर्बभूव ।।'
     अथ विबोधः--
निद्रापगमहेतुभ्यो विबोधश्चेतनागमः  ।
जम्भाङ्गभङ्गनयनमीलनाङ्गावलोककृत् ।। सूत्र ३.१५१  ।।
     यथा--
'चिररतिपरिखेदप्राप्तनिद्रासुखानां 
चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः  ।
अपरिचलितगात्राः कुर्वते न प्रियाणा- 
मशिथिलभुजचक्राश्लेषभेदं तरुण्यः ।।'
     अथ स्वप्नः--
स्वप्नो निद्रामुपेतस्य विषयानुभवस्तु यः  ।
कोपावेगभयग्लानिसुखदुः खादिकारकः  ।। सूत्र ३.१५२  ।।
     यथा--
'मामाकाशप्रणिहितभुजं निर्दयाश्लेषहेतोर्- 
लब्धायास्ते कथमपि मया स्वप्नसन्दर्शनेन  ।
पश्यन्तीनां न खलु बहुशो न स्थलीदेवतानां 
मुक्तास्थूलास्तरुकिसलयेष्वश्रुलेशाः पतन्ति ।।'
     अथापस्मारः--
मनःक्षेपस्त्वपस्मारा ग्रहाद्यावेशनादिजः  ।
भूपातकम्पप्रस्वेदफेनलालादिकारकः  ।। सूत्र ३.१५३  ।।
'आश्लिष्टभूमिं रसितारमुच्चैर्लोलद्भुजाकारबृहत्तरङ्गं  ।
फेनायमानं पतिमापगानामसावपस्मारिणमाशशङ्के ।।'
     अथ गर्वः--
गर्वो मदः प्रभावश्रीर्विद्यासत्कुलतादिजः  ।
अवज्ञासविलासाङ्गदर्शनाविनयादिकृत् ।। सूत्र ३.१५४  ।।
     तत्र शौर्यगर्वो यथा--
'धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुधैः  ।
यद्वा न सिद्धमस्त्रेण मम तत्केन साध्यताम् ।।'
     अथ मरणम्--
शराद्यैर्मरणं जीवत्यागोऽङ्गपतनादिकृत् ।
     यथा--
'राममन्मथशरेण ताडिता दुः सहेन हृदये निशाचरी  ।
गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा ।।'
     अथालस्यं --
आलस्यं श्रमगर्भाद्यैर्जाड्यं जम्भासितादिकृत् ।। सूत्र ३.१५५  ।।
     यथा--
'न तथा भूषयत्यङ्ग न तथा भाषते सखीं  ।
जृम्भते मुहुरासीना बाला गर्भभरालसा ।।'
     अथामर्षः--
निन्दाक्षेपापमानादेरमर्षोऽभिनिविष्टता  ।
नेत्ररागशिरः कम्पभ्रूभङ्गोत्तर्जनादिकृत् ।। सूत्र ३.१५६  ।।
     यथा--
प्रायश्चितं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात् ।
न त्वेव दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतं  ।।
     अथ निद्रा--
चेतः संमीलनं निद्रा श्रमल्कममदादिजा  ।
जृम्भाक्षिमीलनोच्छ्वासगात्रभङ्गादिकारणं  ।। सूत्र ३.१५७  ।।
     यथा--
'सार्थकानर्थकपदं ब्रुवती मन्थराक्षरं  ।
निद्रार्धमीलिताक्षी सा लिखितेवास्ति मे हृदि ।।'
     अथावहित्था--
भयगौरवलज्जादेर्हर्षाद्याकारगुप्तिरवहित्था  ।
व्यापारान्तरसक्त्यन्यथावभाषणविलोकनादिकरी  ।। सूत्र ३.१५८  ।।
     यथा--
'एवंवादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुरधोमुखी  ।
लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ।।'
     अरथौत्सुक्यम्--
इष्टानवाप्तेरौत्सुक्यं कालक्षेपासहिष्णुता  ।
चित्ततापत्वरास्वेददीर्घनिः श्वसितादिकृत् ।। सूत्र ३.१५९  ।।
     यथा-- 'यः कौमारहरः स एव हि वरः--ऽइत्यादौ (१५ पृदृ) अत्र यत्काव्यप्रकाशकारेण रसस्य प्राधान्यमित्युक्तं तद्रसनधर्मयोगित्वाद्व्यभिचारिभावस्यापि रसशबादवाच्यत्वेन गतार्थं मन्तव्यं  ।
     अथोन्मादः--
चित्तसंमोह उन्मादः कामशोकभयादिभिः  ।
अस्थानहासरुदितगीतप्रलपनादिकृत् ।। सूत्र ३.१६०  ।।
     यथा मम--
'भ्रतार्द्विरेफ  भवता भ्रमता समन्ता- त्प्राणाधिका प्रियतमा मम वीक्षिता किं ?  ।
(भ्क्तंकारमनुभूय सानन्दं  । ) 'ब्रषे किमोमिति सखे  कथयाशु तन्मे किं किं व्यवस्यति कुतोऽस्ति च कीदृशीयम् ।।'
     अथ शङ्का--
परक्रौर्यात्मदोषाद्यैः शङ्कानर्थस्य तर्कणं  ।
वैवर्ण्यकम्पवैस्वर्यपार्श्वालोकास्यशोषकृत् ।। सूत्र ३.१६१  ।।
     यथा मम--
'प्राणोशेन प्रहितनखरेष्वङ्गकेषु क्षपान्ते 
जातातङ्का रचयति चिरं चन्दनालेपनानि  ।
धत्ते लाक्षामसकृदधरे दत्तदन्तावघाते 
क्षामाङ्गीयं चकितमभितश्चक्षुषी विक्षिपन्ती ।।'
     अथ स्मृतिः--
सदृशज्ञानचिन्ताद्यैर्भ्रूसमुन्नयनादिकृत् ।
स्मृतिः पूर्वानुभूतार्थविषयज्ञानमुच्यते  ।। सूत्र ३.१६२  ।।
     यथा मम--
'मयि सकपटं किंचित्क्वापि प्रणीतविलोचने 
किमपि नमनं प्राप्ते तिर्यग्विजृम्भिततारकं  ।
स्मितमुपगतामालीं दृष्ट्वा सलज्जमवाञ्चितं 
कुवलयदृशः स्मेरं स्मेरं स्मरामि तदाननम् ।।'
     अथ मतिः--
नीतिमार्गनुसृत्यादेरर्थनिर्धारणं मतिः  ।
स्मेरता धृतिसंतोषौ बहुमानश्च तद्भवाः  ।। सूत्र ३.१६३  ।।
     यथा--
'असंशयं क्षापरिग्रहक्षमा यादर्यमस्यामभिलाषि मे मनः  ।
सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तः करणप्रवृत्तयः ।।'
     अथ व्याधिः--
व्याधिर्ज्वरादिर्वाताद्यैभूमीच्छोत्कम्पनादिकृत् ।
     तत्र दाहमयत्वे भूमीच्छादयः  । शैत्यमयत्वे उत्कम्पनादयः  । स्पष्टमुदाहरणं  ।
     अथ त्रासः--
निर्घातविद्युदुल्काद्यैस्त्रासः कम्पादिकारकः  ।। सूत्र ३.१६४  ।।
      यथा--
'परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः सुराङ्गनास्त्रासविलोलदृष्टयः  ।
उपाययुः कम्पितपाणिपल्लवाः सखीजनस्यापि वोलोकनीयताम् ।।'
     अथ व्रीडा--
धार्ष्ट्याभावो व्रडा वदनानमनादिकृद्दुराचारात् ।
     यथा-- 'मयि सकपटम्--' इत्यादि ( १७३ पृदृ)  ।
     अथ हर्षः--
हर्षस्त्विष्टावाप्तेर्मनः प्रसादोऽश्रुगद्गदादिकरः  ।। सूत्र ३.१६५  ।।
     यथा--
'समीक्ष्य पुत्रस्य चिरात्पिता मुखं निधानकुम्भस्य यथैव दुर्गतः  ।
मुदा शरीरे प्रबभूव नात्मनः पयोधिरन्दूदयमूर्च्छितो यथा ।।'
     अथासूया--
असूयान्यगुणर्द्धेनामौद्धत्यादसहिष्णुता  ।
दोषोद्धोषभ्रूविभेदावज्ञाक्रोधेङ्गितादिकृत् ।। सूत्र ३.१६६  ।।
     यथा--
     'अथ तत्र पाण्डुतनयेन सदसि विहितं मधुद्विषः  ।
     मानमसहत न चेदिपतिः परवृद्धिमत्सरि मनो हि मानिनाम् ।।'</center>
     अथ विषादः--
उपायाभावजन्मा तु विषादः सत्त्वसंक्षयः  ।
निःश्वासोच्छवासहृत्तापसहायान्वेषणादिकृत् ।। सूत्र ३.१६७  ।।
     यथा मम--
     'एसा कुडिलघणोन चिउरकडप्पेण तुह णिबद्धा वेणी  ।
     मह सहि दारै ढंसै आअसधट्टीव्व कालौरैव्व हिआं  ।।'
     अथ धृतिः--
ज्ञानाभीष्टागमाद्यैस्तु संपूर्णस्पृहता धतिः  ।
सौहित्यवचनोल्लाससहासप्रतिभादिकत् ।। सूत्र ३.१६८  ।।
     यथा मम--
'कृत्वा दीननिपीडनां निजजने बद्ध्वा वचोविग्रहं 
नैवालोच्य गरीयसीरपि चिरादामुष्मिकीर्यातनाः  ।
द्रव्यौघाः परिसंचिताः खलु मया यस्याः कृते सांप्रतं
नीवारञ्जलिनापि केवलमहो सेयं कृतार्था तनुः ।।'
     अथ चपलता--
मात्सर्यद्वेषरागादेश्चापल्यं त्वनवस्थितिः  ।
तत्र भर्त्सनपारुष्यस्वच्छन्दाचरणादयः  ।। सूत्र ३.१६९  ।।
     यथा--
'अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग 
लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु  ।
मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले 
व्यर्थं कदर्थयसि किं नवमालिकायाः ।।'
     अथ ग्लानिः--
रत्यायासमनस्तापक्षुत्पिपासादिसंभवा  ।
ग्लानिर्निप्प्राणताम्पकार्श्यानुत्साहतादिकृत् ।। सूत्र ३.१७०  ।।
     यथा--
'किसलयमिव मुग्धं बन्धनाद्विप्रलूनं 
हृदयकुसुमशोषी दारुणो दीर्घशोकः  ।
ग्लपयति परिपाण्डु क्षाममस्याः शरीरं 
शरदिज इव घर्मः केतकीगर्भपत्रम् ।।'
     अथ चिन्ता--
ध्यानं चिन्ता हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकृत् ।
     यथा मम--
'कमलेण विअसिएणं संजोएन्ती विरोहिणं ससिबिम्बं  ।
करालपल्लत्थमुही किं चिन्तसि सुमुहि अन्तराहिअहिऽ ।।'
     अथ तर्कः--
तर्का विचारः संदेहाद्भ्रूशिरोऽङ्गुलिनर्तकः  ।। सूत्र ३.१७१  ।।
     यथा-- 'किं रुद्धः प्रियया--' इत्यादि  ।
     एते च त्रयस्त्रिंशद्व्यभिचारिभेदा इति यदुक्तं तदुपलक्षणमित्याह--
<big>रत्यादयोऽप्यनियते रसे स्युर्व्यभिचारिणः  ।<big>
     तथाहि--शृङ्गारेऽनुच्छिद्यमानतयावस्थानाद्रतिरेव स्थायिशब्दवाच्या हासः पुनरुपद्यमानो व्यभिचार्येव  । व्यभिचारिलक्षणायोगात् । तदुक्तम्--
'रसावस्थः परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यते ।' इति  ।
     तत्कस्य स्थायिनः कस्मिन्रसे सञ्चारित्वमित्याह--
शृङ्गारवीरयोर्हासो वीरे क्रोधस्तथा मतः  ।। सूत्र ३.१७२  ।।
शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः  ।
इत्याद्यन्यत्समुन्नेयं तथा भावितबुद्धिभिः  ।। सूत्र ३.१७३  ।।
     अथ स्थायिभावः--
अविरुद्धा विरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः  ।
आस्वादाङ्कुरकन्दोऽसौ भावः स्थायीति संमतः  ।। सूत्र ३.१७४  ।।
     यदुक्तम्--
'स्त्रक्सूत्रवृत्त्या भावानामन्येषामनुगामकः  ।
न तिरोधीयते स्थायी तैरसौ पुष्यते परम् ।।' इति  ।
     तद्भेदानाह--
रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा  ।
जुगुप्सा विस्मयश्चेत्थमष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च  ।। सूत्र ३.१७५  ।।
     तत्र
रतिर्मनोऽनुकूलेर्ऽथे मनसः प्रवणायितं  ।
वागादिवैकृतैश्चेतोविकासो हास इष्यते  ।। सूत्र ३.१७६  ।।
इष्टनाशादिभिश्चेतोवैक्लव्यं शोकशब्दभाक् ।
प्रतिकूलेषु तैक्ष्णस्यावबोधः क्रोध इष्यते  ।। सूत्र ३.१७७  ।।
कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते  ।
रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैक्लव्यं भयं  ।। सूत्र ३.१७८  ।।
दोषेक्षणादिभिर्गर्हा जुगुप्सा विस्मयोद्भवा  ।
विविधेषु पदार्थेषु लोकसीमातिवर्तिषु  ।। सूत्र ३.१७९  ।।
विस्फारश्चेतसो यस्तु स विस्मय उदाहृतः  ।
शमो निरीहास्थायां स्वात्मविश्रामजं सुखं  ।। सूत्र ३.१८०  ।।
     यथा मालतीमाधवे रतिः  । लटकमेलके हासः  । रामायणो शोकः  । महाभारते शमः  । एवमन्यत्रापि  । एते ह्येतेष्वन्तरा उत्पद्यमानैस्तैस्तैविरुद्धैरविरुद्धैश्च भावैरनुच्छिन्नाः प्रत्युत परिपुष्टा एव सहृदयानुभवसिद्धाः  ।
     किं च । 
नानाभिनयसंबन्धान्भावयन्ति रसान्यतः  ।
तस्माद्भावा अमी प्रोक्ताः स्थायिसंचारिसात्त्विकाः  ।। सूत्र ३.१८१  ।।
     यदुक्तम्--
     'सुखदुःखादिभिर्भावैर्भावस्तद्भावभावनम्' अथ रसस्य भेदानाह--
शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः  ।
बीभत्सोऽद्भुत इत्यष्टौ रसाः शान्तस्तथा मतः  ।। सूत्र ३.१८२  ।।
     तत्र शृङ्गारः--
शृङ्ग हि मन्मथोद्भेदस्तदागमनहेतुकः  ।
उत्तमप्रकृतिप्रायो रसः शृङ्गार इष्यते  ।। सूत्र ३.१८३  ।।
परोढां वर्जयित्वा तु वेश्यां चाननुरागिणीं  ।
आलम्बनं नायिकाः स्युर्दक्षिणाद्याश्च नायकाः  ।। सूत्र ३.१८४  ।।
चन्द्रचन्दननरोलम्बरुताद्युद्दीपनं मतं  ।
भ्रूविक्षेपकटाक्षादिरनुभावः प्रकीर्तितः  ।। सूत्र ३.१८५  ।।
त्यक्त्वौग्र्यमरणालस्यजुगुष्साव्यभिचारिणः  ।
स्थायिभावो रतिः श्यामवर्णोऽयं विष्णुदैवतः  ।
     यथा--  'शून्यं वासगृहम्--' इत्यादि  । अत्रोक्तस्वरूपः पतिः, उक्तस्वरूपा च बाला आलम्बनविभावौ  । शून्यं वासगृहमुद्दीपनविभावः  । चुम्बनमनुभावः  । लज्जाहासौ व्यभिचारिणौ  । 
एतैरभिव्यक्तः सहृदयविषयो रतिभावः शृङ्गाररसरूपतां भजते  ।
     तद्भेदावाह-
विप्रलम्भोऽथ संभोग इत्येष द्विविधो मतः  ।। सूत्र ३.१८६  ।।
      तत्र--
यत्र तु रतिः प्रकृष्टा नाभीष्टमुपैति विप्रलम्भोऽसा  ।
     अभीष्टं नायकं नायिकां वा  । 
स च पूर्वरागमानप्रवासकरुणात्मकश्चतुर्धा स्यात् ।। सूत्र ३.१८७  ।।
      तत्र
श्रवणाद्दर्शनाद्वापि मिथः संरूढरागयोः  ।
दशाविशेषो योऽप्राप्तौ पूर्वरागः स उच्यते  ।। सूत्र ३.१८८  ।।
श्रवणं तु भवेत्तत्र दूतवन्दीसखीमुखात् ।
इन्द्रजाले च चित्रे च साक्षात्स्वष्ने च दर्शनं  ।। सूत्र ३.१८९  ।।
अभिलाषश्चिन्तास्मृतिगुणकथनोद्वेगसंप्रलापाश्च  ।
उन्मादोऽथ व्याधिर्जडता मृतिरिति दशात्र कामदशाः  ।। सूत्र ३.१९०  ।।
अभिलाषः स्पृहा चिन्ता प्राप्त्युपायादिचिन्तनं  ।
उन्मादश्चापरिच्छेदश्चेतनाचेतनेष्वपि  ।। सूत्र ३.१९१  ।।
अलक्ष्यवाक्प्रलापः स्याच्चेतसो भ्रमणाद्भृशं  ।
व्याधिस्तु दीर्घनिः श्वासपाण्डुताकृशतादयः  ।। सूत्र ३.१९२  ।।
जडता हीनचेष्टत्वमङ्गानां मनसस्तथा  ।
     शेषं स्पष्टं  । 
     क्रमेणोदाहरणानि--
'प्रेमार्द्राः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्राढरागोदया- 
स्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुर्मयि  ।
यास्वन्तः करणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणा- 
दाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः ।।'
     अत्र मालतीसाक्षाद्दर्शनप्ररूढरागस्य माधवस्याभिलाषः  । 
'कथमीक्षे कुरङ्गाक्षीं साक्षाल्लक्ष्मीं मनोभुवः  ।
इति चिन्ताकुलः कान्तो निद्रां नैति निशीथिनीम् ।।'
     अत्र कस्याश्चिन्नायिकाया इन्द्रजालदर्शनप्ररूढरागस्य नायकस्य चिन्ता  । इदं मम  । 'मयि सकपटम्ऽ--इत्यादौ नायकस्य स्मृतिः  । नेत्रे खञ्जनगञ्जनेऽ--इत्यादौ गुणकथनं  । 'श्वासान्मुञ्चतिऽ--इत्यादौ उद्वेगः  । 
'त्रिभागशेषासु निशासु च क्षमं निमील्य नेत्रे सहसा व्यबुध्यन  ।
क्वः नीलकण्ठ  व्रजसीत्यलक्ष्यवागसत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धना ।।'
     अत्र प्रलापः  । 
     'भ्रातर्द्विरेफऽ--इत्यादौ उन्मादः  । 'पाण्डु क्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालसं च वपुः  । आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि  हृदन्तः ।।' अत्र व्याधिः  । 'भिसणीअलसाणीए निहिअं सव्वं सुणिच्चलं अङ्गं  । दीहो णीसासहरो एसो साहेइ जीऐत्ति परं ।।' अत्र जडता  । इदं मम  । 
रसविच्छेदहेतुत्वान्मरणं नैव वर्ण्यते  ।। सूत्र ३.१९३  ।।
जातप्रायं तु तद्वाच्यं चेतसाकाङ्क्षितं तथा  ।
वर्ण्यतेऽपि यदि प्रत्युञ्जीवनं स्यादढूरतः  ।। सूत्र ३.१९४  ।।
     तत्राद्यं यथा--
'शेफालिकां विदलितामवलोक्य तन्वी 
प्राणान्कथंचिदपि धारयितुं प्रभूता  ।
आकर्ण्य संप्रति रुतं चरणायुधानां 
किं वा भविष्यति न वेद्मि तपस्विनी सा ।।'
     द्वितीयं यथा--
'रोलम्बाः परिपूरयन्तु हरितो भ्क्तंकारकोलाहलैर्--
मन्दं मन्दमुपैतु चन्दनवनीजातो नभस्वानपि  ।
माद्यन्तः कलयन्तु चूतशिखरे केलीपिकाः पञ्चमं 
प्राणाः सत्वरमश्मसारकठिना गच्छन्तु गच्छन्त्वमी ।।'
    ममैतौ  ।
    तृतीयं यथा--कादम्बर्यां महश्वेतापुण्डरीकवृत्तान्ते  । एष च प्रकारः करुणः विप्रलम्भविषय इति वक्ष्यामः  ।
    केचित्तु--
'नयनप्रीतिः प्रथमं चित्तासङ्गस्ततोऽथ संकल्पः  ।
निद्राच्छेदस्तनुता विषयनिवृत्तिस्त्रपानाशः  ।।
उन्मादो मूर्च्छा मृतिरित्येताः स्मरदशा दशैव स्यु ।' इत्याहुः  ।
     तत्र च--
आदौ वाच्यः स्त्रिया रागः पुंसः पश्चात्तदिङ्गितैः  । 
     इङ्गितान्युक्तनि  । यथा रत्नाववल्यां सागरिकावत्सराजयोः  ।
आदौ पुरुषानुरोगे संभवत्यप्येवमधिकं हृदयङ्गमं भवति  ।
नीली कुसुम्भं मञ्जिष्ठा पूर्वरागोऽपि च त्रिधा  ।। सूत्र ३.१९५  ।।     
     
तत्र--
न चातिशोभते यन्नापैति प्रेम मनोगतं  ।
तन्नीलीरागमाख्यातं यथा श्रीरामसीतयोः  ।। सूत्र ३.१९६  ।।
कुसुम्भरागं तत्प्राहुर्यदपैति च शोभते  ।
मञ्जिष्ठारागमाहुस्तद्यन्नापैत्यतिशोभते  ।। सूत्र ३.१९७  ।।
     अथ मानः--
मानः कोपः स तु द्वेधा प्रणयेर्ष्यासमुद्भवः  ।
द्वयोः प्रणयमानः स्यात्प्रमोदे सुमहत्यपि  ।। सूत्र ३.१९८  ।।
प्रेम्णः कुटिलगामित्वात्कोपो यः कारणं विना  ।
     द्वयोरिति नायकस्य नायिकायाश्च उभयोश्च प्रणयमानो वर्णनीयः  । उदाहरणं  । तत्र नायकस्य यथा--
'अलिअपसुत्ता णिमिलिअच्छ देसु सुहा मज्भ्क्त ओआसं  ।
गण्डपरिउम्बणापुलैअङ्ग  ण पुणो चिराइस्सं ।।'
नायिकाया यथा कुमारसंभवे संध्यावर्णनावसरे  ।
     उभयोर्यथा--
'पणाकुविआणं देण्ह विं अलिअसुत्ताणां माणैल्लाणं  ।
णिच्चलणिरुद्धणीसासदिण्णाण्णाणं को मल्लो ।।'
     अनुनयपर्यन्तासहत्वे त्वस्य न विप्रलम्भभेदता, किन्तु संभोगसञ्चार्याख्यभावत्वं  । 
यथा--
 'भ्रूभङ्गे रचितेऽपि दृष्टिरधिकं सोत्कण्ठमुद्वीक्षते 
रुद्धायामपि वाचि सम्मितमिदं दग्धाननं जायते  ।
कार्कश्यं गमितेऽपि चेतसि तनू रोमाञ्चमालम्बते 
दृष्टे निर्वहणं भविष्यति कथं मानस्य तस्मिञ्जने ।।'
     यथा वा--
'एकस्मिञ्शयने पराङ्मुखतया वीतोत्तरं ताम्यतो-
रन्योन्यस्य हृदि स्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोर्गौरवं  ।
दंपत्योः शनकैरपाङ्गबलनान्मिश्रीभवच्चक्षुषो-
र्भग्नो मानकलिः सहासरभसव्यासक्तकण्ठग्रहः ।।'
प्रत्युरन्यप्रियासङ्गे दृष्टेऽथानुमिते श्रुते  ।। सूत्र ३.१९९  ।।
ईर्ष्या मानो भवेत्स्त्रीणां तत्र त्वनुमितिस्त्रिधा  ।
उत्स्वष्नायितभोगाङ्कगोत्रस्खलनसंम्भवा  ।। सूत्र ३.२००  ।।
     तत्र दृष्टे यथा--
'विनयति सुदृशो दृशोः परागं 
प्रणयिनि कौसुममाननानिलेन  ।
तदहितयुवतेरभीक्ष्णमक्ष्णो-
र्द्वयमपि रोषरजोभिरापुरूरे ।।'
     संभोगचिह्नेनानुमिते यथा--
'नवनखपदमङ्गं गोपयस्यंशुकेन 
स्थगयसि पुनरोष्ठं पाणिना दन्तदष्टं  ।
प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्गशंसी विसर्प-
न्नपवरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम् ।।'
     एवमन्यदपि  ।
साम भेदोऽथ दानं च नत्युपेक्षे रसान्तरं  ।
तद्भङ्गाय पतिः कुर्यात्षडुपायानिति क्रमात् ।। सूत्र ३.२०१  ।।
तत्र प्रियवचः साम भेदस्तत्सख्युपार्जनं  ।
दानं व्याजेन भूषादेः पादयोः पतनं नतिः  ।। सूत्र ३.२०२  ।।
सामादौ तु परिक्षीणो स्यादुपेक्षावधीरणं  ।
रभसत्रासहर्षादेः कोपभ्रंशो रसान्तरं  ।। सूत्र ३.२०३  ।।
     यथा-- 'नो चाटुश्रवणं कृतम्ऽ--इत्यादि (१२९ पृदृ)  । अत्र सामादयः पञ्च सूचिताः  । रसान्तरमूह्यं  ।।
           अथ प्रवासः--
प्रवासो भिन्नदेशित्वं कार्याच्छापाच्च संभ्रमात् ।
तत्राङ्गचेलमालिन्यमेकवेणीधरं शिरः  ।। सूत्र ३.२०४  ।।
निः श्वासोच्छ्वासरुदितभूमिपातादि जायते  ।
      किञ्च--
अङ्गेष्वसौष्ठवं तापः पाण्डुता कृशतारुचिः  ।। सूत्र ३.२०५  ।।
अधृतिः स्यादनालम्बस्तमनयोन्मादमूर्च्छनाः  ।
मृतिश्चेति क्रमाज्ज्ञेया दश स्मरदशा इह  ।। सूत्र ३.२०६  ।।
असौष्ठवं मलापत्तिस्तापस्तु विरहज्वरः  ।
अरुचिर्वस्तुवैराग्यं सर्वत्रारागिताधृतिः  ।। सूत्र ३.२०७  ।।
अनालम्बनता चापि शून्यता मनसः स्मृता  ।
तन्मयं तत्प्रकाशो हि बाह्याभ्यन्तरतस्तथा  ।
     शेषं स्पष्टं  । 
     एकदेशतो यथा मम तातपादानां --
'चिन्ताभिः स्तिमितं मनः, करतले लीना कपोलस्थली,
 प्रत्यूषक्षणदेशपाण्डु वदनं श्वासैकखिन्नोऽधरः  ।
अम्भः शीकरपद्मिनीकिसलयैर्नापैति तापः शमं, 
कोऽस्याः प्रार्थितदुर्लभोऽस्ति सहते दीनां दशामीदृशीम् ।।'
भावी भवन्भूत इति त्रिधा स्यात्तत्र कार्यजः  ।। सूत्र ३.२०८  ।।
     कार्यस्य बुद्धिपूर्वकत्वात्त्रैविध्यं  ।
     तत्र भावी यथा मम--
'यामः सुन्दरि, याहि पान्थ, दयिते शोकं वृथा मा कृथाः, 
शोकस्ते गमने कुतो मम ततो वाष्पं कथं मुञ्चसि  ।
शीघ्रं न व्रजसीति मां गमयितुं कस्मादियं ते त्वरा, 
भूयानस्य सह त्वया जिगमिषोर्जोवस्य मे संभ्रमः ।।'
     भवन्यथा--
'प्रस्थानं वबयैः कृतं, प्रियसखैरस्त्रैजस्त्रं गतं, 
धृत्या न क्षणमासितं, व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः  ।
यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता 
गन्तव्ये सति जीवित  प्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते ।।'
     भूतो यथा-- 'चिन्ताभिः स्तिमितम्-ऽइत्यादि (२०० पृदृ) शापद्यथा-- 'तां जानीयाः--ऽइत्यादि (१३० पृदृ) संभ्रमो दिव्यमानुषनिर्घातोत्पातादिजः  । यथा--विक्रमोर्वश्यामुर्वशीपुरूरवसोः  ।
     अत्र पूर्वरागोक्तानामभिलाषादीनामत्रोक्तानां चाङ्गासौष्ठवादीनामपि दशानानुभयेषामप्युभयत्र सम्भवेऽपि चिरन्तनप्रसिद्ध्या विविच्य प्रतिपादनं  । 
     अथ करुणविप्रलम्भः--
यूनोरेकतरस्मिन्गतवति लोकान्तरं पुनार्लभ्ये  ।
विमनायते यदैकस्तदा भवेत्करुणविप्रलम्भाख्यः  ।। सूत्र ३.२०९  ।।
     यथा--कादम्बर्यां तुण्डरीकमहाश्वेतावृत्तान्ते  । 
     पुनरलभ्ये शरीरान्तरेण बालभ्ये तु करुणाख्य एव रसः  । किञ्चात्राकाशसारस्वतीभाषानन्तरमेव शृङ्गारः, सगमप्रत्याशाया रतेरुद्भवात् । प्रथमं तु करुण एव, इत्यभियुक्ता मन्यन्ते  । यच्चात्र 'सङ्गमप्रत्याशानन्तरमपि भवतो विप्रलम्भशृङ्गारस्य प्रवासाख्यो भेद एव' इति केचिदाहुः, तदन्ये 'मरणरूपविशेषसंभवात्तद्भिन्नमेव' इति मन्यन्ते  । अथ संभोगः--
दर्शनस्पर्शनादीनि निषेवेते विलासिनौ  ।
यत्रानुरक्तावन्योन्यं संभोगोऽयमुदाहृतः  ।। सूत्र ३.२१०  ।।
     आदिशब्दादन्योन्याधरपानचुम्बनादयः  । यथा-- 'शून्यं वासगृहम्--' (२२ पृदृ) इत्यादौ  ।
सख्यातुमशक्यतया चुम्बनपरिरम्भणादिवहुभेदात् ।
अयमेक एव धीरैः कथितः संभोगशृङ्गारः  ।। सूत्र ३.२११  ।।
तत्र स्यादृतुषट्कं चन्द्रादित्यौ तथोदयास्तमयः  ।
जलकेलिवनविहारप्रभातमधुपानयामिनीप्रभृतिः  ।। सूत्र ३.२१२  ।।
अनुलेपनभूषाद्या वाच्यं शुचि मेध्यमन्यच्च  ।
     तथा च भरतः-- 'यत्किञ्चिल्लोके शुचि मेध्यमुज्ज्वलं दर्शनीयं वा तत्सर्वं शृङ्गारेणोपमीयते (उपयुज्यते च)' इति  ।
     किञ्च--
कथितश्चतुर्विधोऽसावानन्तर्यात्तु पूर्वरागादेः  ।। सूत्र ३.२१३  ।।
     यदुक्तम्--
'न बिना विप्रलम्भेन संभोगः पुष्टिमश्नुते  ।
कषायिते हि वस्त्रादौ भूयान्रागो विवर्धते ।।' इति  ।
     तत्र पूर्वरागानन्तरं संभोगो यथा कुमारसम्भवे पार्वतीपरमेश्वरयोः  । प्रवासानन्तरं सम्भोगो यथा मम तातपादानाम्--
'क्षेमं ते ननु पक्ष्मलाक्षि - किसां खेमं महङ्गं दिढं, 
एतादृक्कृशता कुतः तुह पुणो पुट्ठं सरीरं जदो  ।
केनाहं पृथुलः प्रये - पणैणीदेहस्स सम्मेलणात्, 
त्वत्तः सुभ्रु  न कपि मे, जै इदं खेमं कुदो पुच्छसि ।।'
एवमन्यत्राप्यूह्यं  ।
     अथ हास्यः--
विकृताकारवाग्वेषचेष्टादेः कुहकाद्भवेत् ।
हास्यो हाससथायिभावः श्वेतः प्रथमदैवतः  ।। सूत्र ३.२१४  ।।
विकृताकारवाक्चेष्टं यमालोक्य हसेज्जनः  ।
तमत्रालम्बनं प्राहुस्तच्चेष्टोद्दीपनं मतं  ।। सूत्र ३.२१५  ।।
अनुभावोऽक्षसङ्कोचवदनस्मेरतादयः  ।
निद्रालस्यावहित्थाद्या अत्र स्युर्व्यभिचारिणः  ।। सूत्र ३.२१६  ।।
ज्येष्ठानां स्मितहसिते मध्यानां विहसितावहसिते च  ।
नीचानामपहसितं तथातिहसितं तदेष षड्भेदः  ।। सूत्र ३.२१७  ।।
ईषद्विकासिनयनं स्मितं स्यात्स्पन्दिताधरं  ।
किञ्चिल्लक्ष्यद्विजं तत्र हसितं कथितं बुधैः  ।। सूत्र ३.२१८  ।।
मधुरस्वरं विहसितं सांसशिरः कम्पमवहसितं  ।
अपहसितं सास्त्राक्षं विक्षिप्ताङ्गं च भवत्यतिहसितं  ।। सूत्र ३.२१९  ।।
     यथा--
'गुरोगिरः पञ्चदिनानधीत्य वेदान्तशास्त्राणि दिनत्रयं च  ।
अमी समाघ्राय च तर्कवादान्समागताः कुक्कुटमिश्रपादाः ।।'
     अस्य लटकमेलकप्रभृतिषु परिपोषो द्रष्टव्यः  ।
     अत्र च--
यस्य हासः स चेत क्वापि साक्षान्नैव निबध्यते  ।
तथाष्येष विभावादिसामर्थ्यादुपलभ्यते  ।। सूत्र ३.२२०  ।।
अभेदेन विभावादिसाधारण्यात्प्रतीयते  ।
सामाजिकैस्ततो हास्यरसोऽयमनुभूयते  ।। सूत्र ३.२२१  ।।
     एवमन्येष्वपि रसेषु बोद्धव्यं  । अथ करुणः--
इष्टनाशादनिष्टाप्तेः करुणाख्यो रसो भवेत् ।
धीरैः कपोतवर्णोऽयं कथितो यमदैवतः  ।। सूत्र ३.२२२  ।।
शोकोऽत्र स्थायिभावः स्याच्छोच्यमालम्बनं मतं  ।
तस्य दाहादिकावस्था भवेदुद्दीपनं पुनः  ।। सूत्र ३.२२३  ।।
अनुभावा दैवनिन्दाभूपातक्रन्दितादयः  ।
वैवर्ण्योच्छ्वासनिः श्वासस्तम्भप्रलपनानि च  ।। सूत्र ३.२२४  ।।
निर्वेदमोहापस्माख्याधिग्लानिस्मृतिश्रमाः  ।
विषादजडतोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः  ।। सूत्र ३.२२५  ।।
     शोच्यं विनष्टबन्धुप्रभृति  । यथा मम राघवविलासे-- 
'विपिने क्व जटानिबन्धनं तव चेदं क्व मनोहरं वपुः  ।
अनयोर्घटना विधेः स्फुटं ननु खड्गेन शिरीषकर्त्तनम् ।।'
     अत्र हि रामवनवासजनितशोकार्त्तस्य दशरथस्य दैवनिन्दा  । एवं बन्धुवियोगविभवनाशादावप्युदाहार्यं  । परिपोषस्तु महाभारते स्त्रीपर्वणि द्रष्टव्यः  । 
अस्य करुणविप्रलम्भाद्भेदमाह--
शोकस्थायितया भिन्नो विप्रलम्भादयं रसः  ।
विप्रलम्भे रतिः स्थायी पुनः संभोगहेतुकः  ।। सूत्र ३.२२६  ।।
अथ रौद्रः--
रौद्रः क्रोधस्थायिभावो रक्तो रुद्राधिदैवतः  ।
आलम्बनमरिस्तत्र तच्चेष्चोद्दीपनं मतं  ।। सूत्र ३.२२७  ।।
मुष्टिप्रहारपातनविकृतच्छेदावदारणैश्चैव  ।
संग्रामसंभ्रमाद्यैरस्योद्दीप्तिर्भवेत्प्रौढा  ।। सूत्र ३.२२८  ।।
भ्रविभङ्गौष्ठनिर्देशबाहुस्फोटनतर्जनाः  ।
आत्मावदानकथनमायुधोत्क्षेपणानि च  ।। सूत्र ३.२२९  ।।
अनुभावास्तथाक्षेपक्रूरसंदर्शनादयः  ।
उग्रतावेगरोमाञ्चस्वेदवेपथवो मदः  ।। सूत्र ३.२३०  ।।
मोहामर्षादयस्तत्र भावाः स्युर्व्यभिचारिणः  ।
     यथा--
'कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातकं 
मनुजपशुभिर्निर्मर्यादैर्भवद्भिरुदायुधैः  ।
नरकरिपुणा सार्धं तेषां सभीमकिरीटिना- 
मयमहमसृङ्मेदोमांसैः करोमि दिशां बलिम् ।।'
     अस्य युद्धवीराद्भेदमाह--
रक्तास्येनेत्रता चात्र भेदिनी युद्धवीरतः  ।। सूत्र ३.२३१  ।।
अथ वीरः--
उत्तमप्रकृतिर्वोर उत्साहस्थायिभावकः  ।
महेन्द्रदैवतो हेमवर्णोऽयं समुदाहृतः  ।। सूत्र ३.२३२  ।।
आलम्बनविभावास्तु विजेतव्यादयो मताः  ।
विजेतव्यादिचेष्टाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः  ।
अनुभावास्तु तत्र स्युः सहायान्वेषणादयः  ।। सूत्र ३.२३३  ।।
सञ्चारिणास्तु धृतिमतिगर्वस्मृतितर्करोमाञ्चाः  ।
स च दानदर्मयुद्धैर्दयया च समन्वितश्चतुर्धा स्यात् ।। सूत्र ३.२३४  ।।
     स च वीरो दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीरो दयावीरश्चेति चतुर्विधः  ।  तत्र दानवीरो यथा परशुरामः--
'त्यागः सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याजदानावधिः' इति  ।
     अत्र परशुरामस्य त्यागे उत्साहः स्थायिभावः, संप्रदानभूतब्राह्मणैरालम्बनविभावैः सत्त्वाध्यवसायादिभिश्चोद्दीपनविभावैविभावितः, सर्वस्वत्यागादिभिरनुभावैरनुभावितो, हर्षधृत्यादिभैः संचारिभिः पुष्टिं नीतो दानवीरतां भजते  । 
धर्मवीरो यथा युधिष्ठिरः--
'राज्यं च वसु देहश्च भार्या भ्रातृसुताश्च ये  ।
यच्च लोके ममायत्तं तद्धर्माय सदोद्यतम् ।।'
     युद्धवीरो यथा श्रीरामचन्द्रः--
भो लङ्केश्वर  दीयतां जनकजा रामः स्वयं याचते 
कोऽयं ते मतिविभ्रमः स्मर नयं नाद्यापि किंचिद्रतं  ।
नैवं चेत्खरदूषणत्रिशिरसां कण्ठासृजा पङ्किलः 
पत्त्री नैष सहिष्यते मम धनुर्ज्याबन्धबन्धूकृतः ।।'
     दयावीरो यथा जीमूतवाहनः--
     'शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति  ।
     तृप्तिं न पश्यामि तवापि तावत्किं भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मन्  ।
     एष्वपि विभावादयः पूर्वोदाहरणवदूह्याः  ।
     अथ भयानकः--
भयानको भयस्थायिभावो भूताधिदैवतः ।'
स्त्रीनीचप्रकृतिः कृष्णो मतस्तत्त्वविशारदैः  ।। सूत्र ३.२३५  ।।
यस्मादुत्पद्यते भीतिस्तदत्रालम्बनं मतं  ।
चेष्टा घोरतरास्तस्य भवेदुद्दीपनं पुनः  ।। सूत्र ३.२३६  ।।
अनुभावोऽत्र वैवर्ण्यगद्रदस्वरभाषणं  ।
प्रलयस्वेदरोमाञ्चकम्पदिक्प्रेक्षणादयः  ।। सूत्र ३.२३७  ।।
जुगुष्सावेगसंमोहसंत्रासग्लानिदीनताः  ।
शङ्कापस्मारसम्भ्रान्तिमृत्य्वाद्या व्यभिचारिणाः  ।। सूत्र ३.२३८  ।।
     यथा-- 'नष्टं वर्षवरैः--' इत्यादि (१०५ पृदृ) अथ बीभत्सः--
जुगुष्सास्थायिभावस्तु बीभत्सः कथ्यते रसः  ।
नीलवर्णो महाकालदैवतोऽयमुदाहृतः  ।। सूत्र ३.२३९  ।।
दुर्गन्धमांसरुंधिरमेदां स्यालम्बनं मतं  ।
तत्रैव कृमिपाताद्यमुद्दीपनमुदाहृतं  ।। सूत्र ३.२४०  ।।
निष्ठीवनास्यवलननेत्रसङ्कोचनादयः  ।
अनुभावास्तत्र मतास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः  ।। सूत्र ३.२४१  ।।
माहोऽपस्मार आवेगो व्याधिश्च मरणादयः  ।
     यथा--
'उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूच्छोथभूयांसि मांसा- 
न्यंसस्फिक्पृष्ठपिण्डाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा  ।
आर्तः पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करङ्का- 
दङ्कस्थादस्थिंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमध्यग्रमत्ति ।।'
     अथाद्भुतः--
अद्भुतो विस्मयस्थायिभावो गन्धर्वदैवतः  ।। सूत्र ३.२४२  ।।
पीतवर्णो वस्तु लोकातिगामालम्बनं मतं  ।
गुणानां तस्य महिमा भवेदुद्दीपनं पुनः  ।। सूत्र ३.२४३  ।।
स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चगद्रदस्वरसंभ्रमः  ।
तथा नेत्रविकासाद्या अनुभावाः प्रकीर्तिताः  ।। सूत्र ३.२४४  ।।
वितर्कावेगसंभ्रान्तिहर्षाद्या व्यभिचारिणः  ।
     यथा--
'दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्यत--
ष्टंकारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः  ।
द्राक्पर्यस्तकपालसंपुटमिलद्ब्रह्माण्डभाण्डोदर- 
भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति ।।'
     अथ शान्तः--
शान्तः शमस्थयिभाव उत्तमप्रकृतिर्मतः  ।। सूत्र ३.२४५  ।।
कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनारायणदैवतः  ।
अनित्यत्वादिनाशेषवस्तुनिः सारता तु या  ।। सूत्र ३.२४६  ।।
परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते  ।
पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यवनादयः  ।। सूत्र ३.२४७  ।।
महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः  ।
रोमाञ्चाद्याश्चानुभावास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः  ।। सूत्र ३.२४८  ।।
निर्वेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः  ।
     यथा--
'रथ्यान्तश्चरतस्तथा धृतजरत्कन्थालवस्याध्वगैः 
सत्रासं च सकौतुकं च सदयं दृष्टस्य तैर्नागरैः  ।
निर्व्याजीकृतचित्सुधारसमुदा निद्रायमाणस्य मे
निःशङ्कः करटः कदा करपुटीभिक्षां विलुण्ठिष्यति ।।'
     पुष्टिस्तु महाभारतादौ द्रष्टव्या  ।
अस्य दयावीरादेः सकाशाद्भेदमाह--
निरहङ्काररूपत्वाद्दयावीरादिरेष नो  ।। सूत्र ३.२४९  ।।
     दयावीरादौ हि नागानन्ददौ जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्याद्यनुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवतित्वाद्याप्तेर्दर्शनादहङ्कारोपशमो न दृश्यते  । शान्तस्तु सर्वाकारेणाहङ्कारप्रशमैकरूपत्वान्न तत्रांन्तर्भावमर्हति  ।
ततश्च नागानन्दादेः शान्तरसप्रधानत्वमपास्तं  । ननु--
'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च कचिदिच्छा  ।
रसः स शान्तः कथितो मनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु समप्रमाणः ।।'
     इत्येवंरूपस्य शान्तस्य मोक्षावस्थायामेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां प्रादुर्भावात्तत्र सञ्चार्यादीनामभावात्कथं रसत्वमित्युच्यते--
युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव यतः  ।
रसतामेति तदस्मिन्सञ्चार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा  ।। सूत्र ३.२५०  ।।
     यश्चास्मिन्सुखाभावोऽप्युक्तस्तस्य वैषयिकसुखपरत्वान्न विरोधः  । 
     उक्तं हि- 'यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखं  ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ।।'
'सर्वाकारमहङ्काराहितत्वं ब्रजन्ति चेत् ॥'
अत्रान्तर्भावमर्हन्ति दयावीरादयस्तथा ।।'
     आदिशब्दाद्धर्मवीरदानवीरदेवताविषयरतिप्रभृतयः  ।
     तत्र देवताविषया रतिर्यथा--
'कदा वाराणस्यामिह सुरधुनीरोधसि वस-
न्वसानः कौपीनं शिरसि निदधानोऽञ्जलिपुटं  ।
अये गौरीनाथ  त्रिपुरहर  शंभो  त्रिनयन  
प्रसीदेति क्रोशन्निमिषमिव नेष्यामि दिवसान् ।।'
     अथ मुनीन्द्रसंमतो वत्सलः--
स्फुटं चमत्कारितया वत्सलं च रसं विदुः  ।
स्थायी वत्सलतास्नेहः पुत्राद्यालम्बनं मतं  ।। सूत्र ३.२५१  ।।
उद्दीपनानि तच्चेष्टा निद्याशौर्यदयादयः  ।
आलिङ्गनाङ्गसंस्पर्शशिरश्चुम्बनमीक्षणं  ।। सूत्र ३.२५२  ।।
पुलकानन्दवाष्पाद्या अनुभावाः प्रकीर्तिताः  ।
सञ्चारिणोऽनिष्टशङ्काहर्षगर्वादयो मताः  ।। सूत्र ३.२५३  ।।
पद्मगर्भच्छविर्वर्णो दैवतं लोकमातरः  ।
     यथा--
     'यदाह धात्र्या प्रथमोदितं वचो ययौ तदीयामवलम्ब्य चाङ्गलीं  ।
     अभूच्च नम्रः प्रणिपातशिक्षया पितुर्मुदं तेन ततान सोर्ऽभकः ।।'
     एतेषां च रसानां परस्परविरोधमाह--
आद्यः करुणबीभत्सरौद्रवीरभयानकैः  ।। सूत्र ३.२५४  ।।
भयानकेन करुणोनापि हास्यो विरोधभाक् ।
करुणो हास्यशृङ्गारसाभ्यामपि तादृशः  ।। सूत्र ३.२५५  ।।
रौद्रस्तु हास्यशृङ्गरभयानकरसैरपि  ।
भयानकेन शान्तेन तथा वीररसः स्मृतः  ।। सूत्र ३.२५६  ।।
शृङ्गारवीरराद्राख्यहास्यशान्तैर्भयानकः  ।
शान्तस्तु वीरशृङ्गाररौद्रहास्यभयानकैः  ।। सूत्र ३.२५७  ।।
शृङ्गारेण तु बीभत्स इत्याख्याता विरोधिता  ।
     आद्यः शृङ्गारः  । एषां च समावेशप्रकारा वक्ष्यन्ते  
कुतोऽपि कारणात्क्वापि स्थिरतामुपयन्नपि  ।। सूत्र ३.२५८  ।।
उन्मादादिर्न तु स्थायी न पात्रे स्यैर्यमेति यत् ।
     यथा विक्रमोर्वश्यां चतुर्थेऽङ्के पुरूरवस उन्मादः  ।
रसभावौ तदाभासौ भावस्य प्रशमोदयौ  ।। सूत्र ३.२५९  ।।
सन्धिः शबालता चेति सर्वेऽपि रसनाद्रसाः  ।
     रसनधर्मयोगित्वाद्भावादिष्वपि रसत्वमुपचारादित्यभिप्रायः  ।
     भावादय उच्यन्ते--
सञ्चारिणः प्रधानानि देवादिविषया रतिः  ।। सूत्र ३.२६०  ।।
उद्बुद्धमात्रः स्थायी च भाव इत्यभिधयते  ।
'न भावहीनोऽस्ति रसो न भावो रसवजितः  ।
परस्परकृता सिद्धिरनयो रसभावयोः ।।'
      इत्युक्तदिशा परमालोचनया परमविश्रान्तिस्थानेन रसेन सहैव वर्तमाना अपि राजानुगतविवाहप्रवृत्तभृत्यवदापाततो यत्र प्रधान्येनाभिव्यक्ता व्यभिचारिणो देवमुनिगुरुनृपादिवषया च रतिरुद्बुद्धमात्रा विभावादिभिरपरिपुष्टतया रसरूपतामनापद्यमानाश्च स्थायिनो भावा भावशब्दवाच्याः  । तत्र व्यभिचारी यथा-- 'एवंवादिनि देवर्षौ--ऽइत्यादि(१७० पृ.)  । अत्रावहित्था  ।
     देवविषया रतिर्यथा मुकुन्दमालायाम्--
     'दिवि वा भुवि वा ममास्तु वासो नरके वा नरकान्तक  प्रकामं  ।
     अवधीरितशारदारविन्दौ चरणौ ते मरणोऽपि चिन्तयामि ।।'
     मुनिविषया रतिर्यथा--
     'विलोकनेनैव तवामुना मुने कृतः कृतार्थोऽस्मि निबर्हितांहसा  ।
     तथापि शुश्रषुरहं गरीयसीर्गिरोऽथवा श्रेयसि केन तृप्यते ।।'
     राजविषया रतिर्यथा मम--
'त्वद्वाजिराजिनिर्धूतधूलीपटलपङ्किलां  ।
न धत्ते शिरसा गङ्गां भूरिभारभिया हरः ।।'
     एवमन्यत् ।
     उद्बुद्धमात्रस्थायिभावो यथा--
'हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः  ।
उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ।।'
     अत्र पार्वतीविषया भगवतो रतिः  ।
     ननूक्तं प्रपाणकरसवद्विभावादीनामेकोऽत्राभासो रस इति  ।
तत्र सञ्चारिणः पार्थक्याभावात्कथं प्राधान्येनाभिव्यक्तिरित्युच्यते--
यथा मरिचखण्डादेरेकीभावे प्रपाणके  ।। सूत्र ३.२६१  ।।
उद्रेकः कस्यचित्क्वापि तथा सञ्चारिणो रसे  ।
     अथ रसाभासभावाभासौ--
अनौचित्यप्रवृत्तत्व आभासो रसभावयोः  ।। सूत्र ३.२६२  ।।
     अनौचित्यं चात्र रसानां भारतादिप्रणीतलक्षणानां सामग्रीरहितत्वे एकदेशयोगित्वोपलक्षणपरं बोध्यं  ।
तच्च बालव्युत्पत्तये एकदेशतो दर्श्यते--
उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नीगतायां च  ।
बहुनायकविषयायां रतौ तथानुभयनिष्ठायां  ।। सूत्र ३.२६३  ।।
प्रतिनायकनिष्ठत्वे तद्वदधमपात्रतिर्यगादिगते  ।
शृङ्गारेऽनौचित्यं रौद्रे गुर्वादिगतकोपे  ।। सूत्र ३.२६४  ।।
शान्ते च हीननिष्ठे, गुर्वाद्यलम्बने हास्ये  ।
व्रह्मवधाद्युत्साहेऽधमपात्रगते तथा वारे  ।। सूत्र ३.२६५  ।।
उत्तमपात्रगतत्वे भयानके ज्ञेयमेवन्यत्र  ।
     तत्र रतेरुपनायकनिष्ठत्वे यथा मम--
     'स्वामी मुग्धतरो वनं घनमिदं बालाहमेकाकिनी 
          क्षोणीमावृणुते तमालमलिनच्छाया तमः सन्ततिः  ।
     तन्मे सुन्दर  मुञ्च, कृष्ण  सहसा वर्त्मेति गोप्या गिरः 
          श्रुत्वा तां परिरभ्य मन्मथकलासक्तो हरिः पातु वः ।।'
     बहुनायकनिष्ठत्वे यथा--
 'कान्तास्त एव भुवनत्रितयेऽपि मन्ये 
येषां कृते सुतनु  पाणडुरयं कपोलः ।'
     अनुभयनिष्ठत्वे यथा--मालतीमाधवे नन्दनस्य मालत्यां  ।
     'पश्चादुभयनिष्ठत्वेऽपि प्रथममेकनिष्ठत्वे रतेराभासत्वम्' इति श्रीमल्लोचनकाराः  ।
     तत्रोदाहरणं यथा--रत्नावल्यां सागरिकाया अन्योन्यसंदर्शनात्प्राग्वत्सराजे रतिः  ।
     प्रतिनायकनिष्ठत्वे यथा--इयग्रीवव धे हयग्रीवस्य जलक्रीडावर्णने  ।
     अधमपात्रगतत्वे यथा--
'जघनस्थलनद्धपत्रवल्ली गिरिमल्लीकुसुमावनि कापि भिल्ली  ।
अवचित्य गिरौ पुरो निषण्णा स्वकचानुत्कचयाञ्चकार भर्त्रा ।।'
     तिर्यगादिगतत्वे यथा--
'मल्लीमतल्लीषु वनान्तरेषु वल्ल्यन्तरे वल्लभमाह्वयन्ती  ।
चञ्चद्विपञ्चीकलनादभङ्गीसंगीतमङ्गीकुरुते स्म भृङ्गी ।।'
     आदिशब्दत्तापसादयः  ।
     रौद्राभासो यथा--
'रक्तोत्फुल्लविशाललोलनयनः कम्पोत्तराङ्गो मुहुर्- 
मुक्त्वा कर्णमपेतभीर्धृ तधनुर्बाणो हरेः पश्यतः  ।
आध्मातः कटुकोक्तिभिः स्वमसकृद्दोविक्रमं कीर्तय- 
न्नंसास्फोटपटुर्युधिष्ठिरमसौ इन्तुं प्रविष्टोर्ऽजुनः ।।'
     भयानकाभासो यथा--
     'अशक्नुवन्सोढुमधीरलोचनः सहस्त्ररश्मेरिव यस्य दर्शनं  ।
     प्रविश्य हेमाद्रिगुहागृहान्तरं निनाय विभ्यद्दिवसानि कौशिकः ।।'
     स्त्रीनीचविषयमेव हि भयं रसप्रकृतिः  । एवमन्यत्र  ।
भावाभासो लज्जादिके तु वेश्यादिविषये स्यात् ।। सूत्र ३.२६६  ।।
     स्पष्टं  ।
भावस्य शान्तावुदये संधिमिश्रितयोः क्रमात् ।
भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शबलता मता  ।। सूत्र ३.२६७  ।।
     क्रमेण यथा--
'सुतनु  जहिहि कोपं पश्य पादानतं मां 
न खलु तव कदाचित्कोप एवंविधोऽभूत् ।
इति निगदति नाथे तिर्यगामीलिताक्ष्या 
नयनजलमनल्पं मुक्तमुक्तं न किञ्चित् ।।'
     अत्र बाष्पमोचनेनेर्ष्याख्यसञ्चारिभावस्य शमः  ।
चरणपतनप्रत्याख्यानात्प्रसादपराङ्मुखे 
निभृतकितवाचारेत्युक्त्वा रुषा परुषीकृते  ।
व्रजति रमणो निः श्वस्योच्चौ स्तनस्थितहस्तया
नयनसलिलच्छन्ना दृष्टिः सखीषु निवेशिता ।।'
     अत्र विषादस्योदयः  ।
'नयनयुगासेचनकं मानसवृत्त्याप दुष्प्रापं  ।
रूपमिदं मदिराक्ष्या मदयति हृदयं दुनोति चमे ।।'
     अत्र हर्षविषादयोः संधिः  ।
     'क्वाकार्यं , शशलक्ष्मणः क्व च कुलं, भूयोऽपि दृश्यन्ते सा, 
          दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो, कोपेऽपि कान्तं मुखं  ।
     किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषा कृतधियः, स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा 
          चेतः स्वास्थ्यमुपैहि, कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति ।।'
     अत्र वितकारैत्सुक्यमतिस्मरणशङ्कादैन्यधूतिचिन्तानां शबलता  ।
इति साहित्यदर्पणे रसादिनिरूपणो नाम तृतीयः परिच्छेदः  ।
</poem>

साहित्यदर्पणम्