स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः १२९
॥ सूत उवाच ॥ 
तथान्योऽपि च तत्रास्ति याज्ञवल्क्यसमुद्रवः ॥ 
आश्रमो लोक विख्यातो मूर्खाणामपि सिद्धिदः ॥ १ ॥ 
यत्र तप्त्वा तपस्तीव्रं याज्ञवल्क्येन धीमता ॥ 
संप्राप्ता निखिला वेदा गुरुणाऽपहृताश्च ये ॥ २ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
कोऽसौ गुरुरभूत्तस्य याज्ञवल्क्यस्य धीमतः ॥ 
पाठयित्वा पुनर्येन हृता वेदा महात्मना ॥ ३ ॥ 
किमर्थं च समाचक्ष्व सूतपुत्रात्र विस्तरात्॥ 
कौतुकं परमं जातं सर्वेषां नो द्विजन्मनाम् ॥ ४ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
आसीद्ब्राह्मणशार्दूलः शाकल्य इति विश्रुतः॥ 
भार्गवान्वयसंभूतो वेद वेदांगपारगः ॥ ५ ॥ 
बृहत्कल्पे पुरा विप्रा वर्धमाने पुरोत्तमे ॥ 
बहुशिष्यसमायुक्तो वेदाध्ययनतत्परः ॥ ६ ॥ 
स सदा प्रातरुत्थाय विद्यादानं प्रयच्छति । 
शिष्येभ्यश्चानुरूपेभ्यः प्रसादाद्विजसत्तमाः ॥ ७ ॥ 
चकार स तदा विप्राः पौरोहित्यं महीपतेः ॥ 
सूर्यवंशप्रसूतस्य सुप्रियस्य महात्मनः ॥ ॥ ८ ॥ 
स तस्य धर्मकृत्यानि सर्वाण्येव दिनेदिने ॥ 
कृत्वा स्वगृहमभ्येति पूजितस्तेन भूभुजा ॥ ९ ॥ 
एकं शिष्यं समारोप्य शांत्यर्थं तस्य भूपतेः ॥ 
कथयित्वा प्रमाणं च विधानं होमसंभवम् ॥ ६.१२९.१० ॥ 
शिष्योऽपि सकलं कृत्वा तत्कर्म सुसमाहितः ॥ 
आशीर्वादं प्रदत्त्वा च भूपतेर्गृहमेति च ॥ ११ ॥ 
एवं प्रकुर्वतस्तस्य शाकल्यस्य महात्मनः ॥ 
पौरोहित्यं गतः कालः कियन्मात्रो द्विजोत्तमाः ॥ १२ । 
तदा वैवाहिके काले शप्तो यः शंभुना स्वयम् ॥ 
सुनिंद्यां विकृतिं दृष्ट्वा तस्य वेद्यां गतस्य च ॥ १३ ॥ 
अथ तं योजयामास शांत्यर्थं नृपमंदिरे ॥ 
याज्ञवल्क्यं स शाकल्यः प्रतिपद्यागतं तदा ॥ १४ ॥ 
सोऽपि तारुण्यगर्वेण वेश्याकरजविक्षतः ॥ 
सर्वांगेषु सुनिर्लज्जः प्रकटांगो जगाम वै ॥ १५ ॥ 
ततश्च शांतिकं कृत्वा जपांते भूपतिं च तम् ॥ 
शांतोदकप्रदानाय हस्यमानो जनैर्ययौ ॥ १६ ॥ 
पार्थिवोऽपि च तं दृष्ट्वा तादृग्रूपं विटं द्विजम् ॥ 
नाशीर्जग्राह तेनोक्तां वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १७ । 
उच्छिष्टोऽहं द्विजश्रेष्ठ शय्यारूढो व्यवस्थितः । 
अत्र शालोद्भवे स्तंभे तस्मादेतज्जलं क्षिप ॥ १८ ॥ 
सोऽपि सावज्ञमाज्ञाय तं भूपं कुपिताननः ॥ 
तं च स्तंभं समुद्दिश्य ध्यात्वा तद्ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १९ ॥ 
द्यां त्वमालिख्य इत्येव प्रोक्त्वा मंत्रं च याजुषम्॥ (यां त्वमालिख्य- पाठभेदः)
प्राक्षिपच्छांतिकं तोयं तस्य मूर्धनि सत्वरम्॥ ६.१२९.२० ॥ 
ततः स पतिते तोये स्तंभः पल्लवशोभितः ॥ 
तत्क्षणादेव संजज्ञे फल पुष्पैर्विराजितः ॥ २१ ॥ 
तं दृष्ट्वा पार्थिवः सोऽथ विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ 
पश्चात्तापं विधायाथ वाक्यमेतदुवाच ह ॥ २२ ॥ 
अभिषेकं द्विजश्रेष्ठ ममापि त्वं प्रयच्छ भोः ॥ 
अनेनैव तु मन्त्रेण शुचित्वं मे व्यवस्थितम् ॥ २३ ॥ 
॥ याज्ञवल्क्य उवाच ॥ ॥ 
ममाभिषेकदानस्य त्वमनर्होऽसि पार्थिव ॥ 
तस्माद्यास्याम्यहं सद्यो यत्रस्थः स गुरुर्मम ॥ २४ ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
तव दास्यामि वस्त्राणि वाहनानि वसूनि च ॥ 
तस्माद्यच्छाभिषेकं मे मन्त्रेणाऽनेन सांप्रतम् ॥ २५ ॥ 
॥ याज्ञवल्क्य उवाच ॥ ॥ 
न होमांतं विना मन्त्रः स्फुरते पार्थिवोत्तम ॥ 
अभिषेकविधौ प्रोक्तो यः पूर्वं पद्मयोनिना ॥  
तस्मान्नाहं करिष्यामि तव यद्वै हृदि स्थितम्॥ २६ ॥ 
इत्युक्त्वा वचनं भूपं याज्ञवल्क्यः स वै द्विजः ॥ 
जगाम स्वगृहं तूर्णं निस्पृहत्वं समाश्रितः ॥ २७ 
अपरेऽह्नि समायातं शाकल्यमथ भूपतिः ॥ 
प्रोवाच प्रांजलिर्भूत्वा विनयावनतः स्थितः ॥ २८ ॥ 
यस्त्वया प्रेषितः कल्य शिष्यो ब्राह्मणसत्तमः ॥ 
शांत्यर्थं प्रेषणीयश्च भूयोऽप्येवं गृहे मम ॥ २९ ॥ 
बाढमित्येव स प्रोक्त्वा ततो गत्वा निजालयम् ॥ 
याज्ञवल्क्यं समाहूय ततः प्रोवाच सादरम् ॥ ६.१२९.३० ॥ 
अद्यापि त्वं नरेंद्रस्य शांत्यर्थं भवने व्रज ॥ 
विशेषात्पार्थिवेंद्रेण समाहूतोऽसि पुत्रक ॥ ३१ ॥ ॥ 
॥ याज्ञवल्क्य उवाच ॥ ॥ 
नाहं तात गमिष्यामि शांत्यर्थं तस्य मंदिरे ॥ 
अवलेपेन युक्तस्य शुद्ध्या विरहितस्य च ॥ ३२ ॥ 
मया तस्याभिषेकार्थं सलिलं चोद्यतं च यत् ॥ 
सलिलं तेन तत्काष्ठे समादिष्टं कुबुद्धिना ॥ ३३ ॥ 
ततो मयापि तत्रैव तत्क्षणात्सलिलं च यत् ॥ 
तस्मिन्काष्ठे परिक्षिप्तं नीतं वृद्धिं च तत्क्षणात् ॥ ३४ ॥ 
॥ शाकल्य उवाच ॥ ॥ 
अत एव विशेषेण समाहूतोऽसि पुत्रक ॥ 
तस्मात्तत्र द्रुतं गच्छ नावज्ञेया महीभुजः ॥ ३५ ॥ 
अपमानाद्भवेन्मानं पार्थिवानामसंशयम् ॥ 
यः करोति पुनस्तत्र मानं न स भवेत्प्रियः ॥ ३६ ॥ 
कोपप्रसाद वस्तूनि विचिन्वंतीह ये सदा ॥ 
आरोहंति शनैर्भृत्या धुन्वंतमपि पार्थिवम् ॥ ३७ ॥ 
समौ मानापमानौ च चित्तज्ञः कालवित्तथा ॥ 
सर्वंसहः क्षमी विज्ञः स भवेद्राजवल्लभः ॥ ३८ ॥ 
अपमानमनादृत्य तस्माद्गच्छ नृपालयम् ॥ 
ममाज्ञापि न लंघ्या त एष धर्मः सनातनः ॥ ३९ ॥  
॥ याज्ञवल्क्य उवाच ॥ ॥ 
आज्ञाभंगो ध्रुवं भावी परिपाटीव्यतिक्रमात् ॥ 
करोषि यदि शिष्याणां ये त्वया तत्र योजिताः ॥ ६.१२९.४० ॥
तस्माद्यदि बलान्मां त्वं योजयिष्यसि तं प्रति ॥ 
त्वां त्यक्त्वाऽन्यत्र यास्यामि यतः प्रोक्तं महर्षिभिः ॥ ४१ ॥ 
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ॥ 
उत्पथे वर्तमानस्य परित्यागो विधीयते ॥ ४२ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शाकल्यः क्रोधमूर्छितः ॥ 
ततः प्रोवाच तं भूयो भर्त्समानो मुहुर्मुहुः ॥ ४३ ॥ 
एकमप्यक्षरं यत्र गुरुः शिष्ये निवेदयेत् ॥ 
पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद्दत्त्वा ह्यनृणी भवेत् ॥ ४४ ॥ 
तस्माद्गच्छ द्रुतं दत्त्वा मदध्ययनमालयम् ॥ 
त्यक्त्वा विद्यां मया दत्तां नो चेच्छप्स्याम्यहं तव ॥ ४५ ॥ 
एवमुक्त्वाभिमंत्र्याथ नादबिंदुसमुद्भवैः ॥ 
मंत्रैराथर्वणैस्तोयं पानार्थं चार्पयत्ततः ॥ ४६ ॥ 
सोऽपिबत्तत्क्षणात्तोयं तत्पीत्वा व्याकुलेंद्रियः ॥ 
उद्गिरद्वांतिधर्मेण तत्त्वविद्याविमिश्रितम् ॥ ४७ ॥ 
ततः प्रोवाच तं भूयः शाकल्यं कुपिताननः ॥ 
एकमप्यक्षरं नास्ति तावकीयं ममोदरे ॥ ४८ ॥ 
तस्माच्छिष्योऽस्मि ते नाहं न च मे त्वं गुरुः स्थितः ॥ 
सांप्रतं स्वेच्छयाऽन्यत्र प्रयास्यामि करोषि किम् ॥ ४९ ॥ 
एवमुक्त्वाऽथ निर्गत्य तस्मात्स्थानाच्चिरंतनात् ॥ 
पप्रच्छ मानवान्भूयः सिद्धिक्षेत्राणि चासकृत् ॥ ६.१२९.५० ॥ 
ततस्तस्य समादिष्टं क्षेत्रमेतन्मनीषिभिः ॥ 
सिद्धिदं सर्वजंतूनां न वृथा स्यात्कथंचन ॥ ५१ ॥ 
आस्तां तावत्तपस्तप्त्वा व्रतं नियममेव वा ॥ 
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सिद्धिः संवसतोऽपि च ॥ ५२ ॥ 
येनयेन च भावेन तत्र क्षेत्रे वसेज्जनः ॥ 
तस्यानुरूपिणी सिद्धिः शुभा स्याद्यदि वाऽशुभा ॥ ५३ ॥ 
तच्छ्रुत्वा च द्रुतं प्राप्य क्षेत्रमेतद्द्विजोत्तमाः ॥ 
भानुमाराधयामास स्थापयित्वा ततः परम् ॥ ५४ ॥ 
नियतो नियताहारो ब्रह्मचर्यपरायणः ॥ 
गायत्रं न्यासमासाद्य निर्विकल्पेन चेतसा ॥ ५५ ॥ 
ततश्च भगवांस्तुष्टो वर्षांते तमुवाच सः ॥ 
दर्शने तस्य संस्थित्वा तेजः संयम्य दारुणम् ॥ ५६ ॥ 
याज्ञवल्क्य वरं ब्रूहि यत्ते मनसि रोचते ॥ 
सर्वमेव प्रदास्यामि नादेयं विद्यते त्वयि ॥ ५७ ॥ 
॥ याज्ञवल्क्य उवाच ॥ ॥ 
यदि तुष्टः सुरश्रेष्ठ वेदाध्ययनसंभवे ॥ 
गुरुर्भव ममाद्यैव ममैतद्वांछितं हृदि । ५८ ॥ 
॥ भास्कर उवाच ॥ ॥ 
अहं तव कृपाविष्टस्तेजः संहृत्य तत्परम् ॥ 
ततश्चात्र समायातस्तेन नो दह्यसे द्विज ॥ ५९ ॥ 
तस्मादत्रैव कुंडे च मंत्रान्सारस्वताञ्छुभान् ॥ 
वेदोक्तान्क्षेपयिष्यामि स्वयमेव द्विजोत्तम ॥ ॥ ६.१२९.६० ॥ 
तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा यत्किंचिद्वेदसंभवम् ॥ 
पठिष्यसि सकृत्तत्ते कंठस्थं संभविष्यति ॥ ६१ ॥ 
तत्त्वार्थं प्रकटं कृत्स्नं विदितं ते भविष्यति ॥ 
मत्प्रसादान्न संदेहः सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ ६२ ॥ 
अद्यादि मानवः प्रातः स्नात्वा त्वत्र ह्रदे च यः ॥ 
सावित्रेण च सूक्तेन मां दृष्ट्वा प्रपठिष्यति ॥ 
तस्मै तत्स्यादसंदिग्धं यत्तवोक्तं मया द्विज ॥ ६३ ॥ 
॥ याज्ञवल्क्य उवाच ॥ ॥ 
एवं भवतु देवेश यत्त्वयोक्तं वचोऽखिलम् ॥ 
परं मम वचोऽन्यच्च तच्छृणुष्व ब्रवीमि ते ॥ ६४ ॥ 
नाहं मनुष्यधर्माणमुपाध्यायं कथंचन ॥ 
करिष्यामि जगन्नाथ कृपां कुरु ममोपरि ॥ ६५ ॥ 
ततस्तस्या ददौ सूर्यो लघिमा नाम शोभनाम्॥ 
विद्यां हि तत्प्रभावाय सुतुष्टेनांतरात्मना ॥ ६६ ॥ 
ततस्तं प्राह कर्णांते ममाश्वानां प्रविश्य वै ॥ 
अभ्यासं कुरु विद्यानां वेदाध्ययनमाचर ॥ ६७ ॥ 
मन्मुखाद्ब्राह्मणश्रेष्ठ यद्येतत्तव वांछितम् ॥ 
न ते स्याद्येन दोषोऽयं मम रश्मिसमुद्भवः ॥ ६८ ॥ 
एवमुक्तः स तेनाथ वाजिकर्णं समाश्रितः ॥ 
लघुर्भूत्वाऽपठद्वेदान्भास्करस्य मुखात्ततः ॥ ६९ ॥ 
एवं सिद्धिं समापन्नो याज्ञवल्क्यो द्विजोत्तमाः ॥ 
कृत्वोपनिषदं चारु वेदार्थैः सकलैर्युतम् ॥ ६.१२९.७० ॥ 
जनकाय नरेंद्राय व्याख्याय च ततः परम् ॥ 
कात्यायनं सुतं प्राप्य वेदसूत्रस्य कारकम् ॥ ७१ ॥ 
त्यक्त्वा कलेवरं तत्र ब्रह्मद्वारि विनिर्मिते ॥ 
तत्तेजो ब्रह्मणो गात्रे योजयामास शक्तितः ॥ ७२ ॥ 
तस्य तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा तं च दिवाकरम् ॥ 
नादबिंदुं पठित्वा च तदग्रे मुक्तिमाप्नुयात् ॥ ७३ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये याज्ञवल्क्याश्रममाहात्म्यवर्णनंनामैकोनत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२९ ॥ ॥ छ ॥