बृहस्पतिस्मृतिः/अतुष्पाद्व्यवहारोपक्रमः


पीठिका
<table>		
		
<td><p>		
	भाषापादोत्तरपदौ क्रियापादस्तथैव च   ।प्रत्याकलितपादश्च व्यवहारश्चतुष्पदः   ।। १,२.१  ।।	</p>
<td><p>		
	मिथ्यासंप्रतिपत्तिश्च प्रत्यवस्कन्दनं तथा   ।प्राङ्न्यायश्चोत्तराः प्रोक्ताश्चत्वारः शास्त्रवेदिभिः   ।। १,२.२  ।।	</p>
<td><p>		
	मिथ्यायां च चतुष्पादः प्रत्यवस्कन्दने तथा   ।प्राङ्न्याये च स विज्ञेयो द्विपात्संप्रतिपत्तिषु   ।। १,२.३  ।।	</p>
<td><p>		
	उपायैश्चोद्यमानस्तु न दद्यादुत्तरं तु यः   ।अतिक्रान्ते सप्तरात्रे जितोऽसौ दण्दं अर्हति   ।। १,२.४  ।।	</p>
</table>

पक्षलक्षणम्
<table>		
		
<td><p>		
	उपस्थिते ततस्तस्मिन्वादी पक्षं प्रकल्पयेत् ।निरवद्यं सप्रतिज्ञं प्रमाणागमसंयुतम्  ।। १,२.५  ।।	</p>
<td><p>		
	देशस्थानसमामास पक्षाहोनामजातिभिः   ।द्रव्यसंख्योदयं पीडां क्षामलिङ्गं च लेखयेत् ।। १,२.६  ।।	</p>
<td><p>		
	यं च अर्थं अभियुञ्जीत न तं विप्रकृतिं नयेत् ।न च पक्षान्तरं गच्छेत्गच्छन्पूर्वात्स हीयते   ।। १,२.७  ।।	</p>
</table>

पक्षदोषाः
<table>		
		
<td><p>		
	अप्रसिद्धं सदोषं च निरर्थं निष्प्रयोजनम्  ।असाध्यं वा विरुद्धं वा पक्षं राजा विवर्जयेत् ।। १,२.८  ।।	</p>
<td><p>		
	न केनचित्कृतो यस्तु सोऽप्रसिद्ध उदाहृतः   ।अन्यार्थः स्वार्थहीनश्च सदोषः परिकीर्तितः   ।। १,२.९  ।।	</p>
<td><p>		
	स्वल्पापराधः स्वल्पार्थो निरर्थक इति स्मृतः   ।कार्यबाधाविहीनस्तु विज्ञेयो निष्प्रयोजनः   ।। १,२.१०  ।।	</p>
<td><p>		
	कुसीदाद्यैः पदैर्हीनो व्यवहारो निरर्थकः   ।वाक्पार्ष्यादिभिश्चैव विज्ञेयो निष्प्रयोजनः   ।। १,२.११  ।।	</p>
<td><p>		
	ममानेन प्रदातव्यं शशशृङ्गकृतं धनुः   ।असंभाव्यं असाध्यं तं पक्षं आहुर्मनीषिणः   ।। १,२.१२  ।।	</p>
<td><p>		
	यस्मिन्नावेदिते पक्षे प्राड्विवाके च राजनि   ।पुरे राष्ट्रे विरोधः स्याद्विरुद्धः सोऽभिधीयते   ।। १,२.१३  ।।	</p>
<td><p>		
	प्रतिज्ञादोषनिर्मुक्तं साध्यं सत्कारणान्वितम्  ।विश्चितं लोकसिद्धं च पक्षं पक्षविदो विदुः   ।। १,२.१४  ।।	</p>
<td><p>		
	स्वल्पाक्षरप्रभूतार्था निस्संदिग्धो निराकुलः   ।विरोधिकारणैर्मुक्तो विरोधिप्रतिषेधकः   ।। १,२.१५  ।।	</p>
<td><p>		
	वचनस्य प्रतिज्ञात्वं तदर्थस्य हि पक्षता   ।असंकरेण वक्तव्ये व्यवहारेषु वादिभिः   ।। १,२.१६  ।।	</p>
<td><p>		
	मोहाद्वा यदि वा शाठ्याद्यन्नोक्तं पूर्ववादिना   ।उत्तरान्तर्गतं वापि तद्ग्राह्यं उभयोरपि   ।। १,२.१७  ।।	</p>
<td><p>		
	एवमादिगुणान्सम्यगालोच्य च सुनिश्चितः   ।पक्षः कृतः समादेयः पक्षाभासस्ततोऽन्यथा   ।। १,२.१८  ।।	</p>
<td><p>		
	देशकालविहीनश्च द्रव्यसंख्याविवर्जितः   ।साध्यप्रमाणहीनश्च पक्षोऽनादेय इष्यते   ।। १,२.१९  ।।	</p>
<td><p>		
	मृषायुक्ति क्रियाहीनं असाध्याद्यर्थं आकुलम्  ।पूर्वं पक्षं लेख्यतो वादहानिः प्रजायते   ।। १,२.२०  ।।	</p>
<td><p>		
	अपदिश्याभियोगं यस्तं अतीत्यापरं वदेत् ।क्रियां उक्त्वान्यथा [?] ब्रूयात्स वादी हानिं आप्नुयात् ।। १,२.२१  ।।	</p>
<td><p>		
	ऊनाधिकं पूर्वप्क्षे तावद्वादी विशोधयेत् ।न दद्यादुत्तरं यावत्प्रत्यर्थी सभ्यसंनिधौ   ।। १,२.२२  ।।	</p>
<td><p>		
	ब्रह्महत्यासुरापान स्तेयगुर्वङ्गनागमे   ।अन्येष्वसभ्यवादेषु प्रतिवादी न दीयते   ।। १,२.२३  ।।	</p>
<td><p>		
	मनुष्यमारणे स्तेये परदाराभिमर्शने   ।अभक्ष्यभक्षणे चैव कन्याहरणदूषने   ।। १,२.२४  ।।	</p>
<td><p>		
	पारुष्ये कूटकरणे नृपद्रोहे तथैव च   ।प्रणिवादी न दाप्यः स्यात्कर्ता तु विवदेत्स्वयम्  ।। १,२.२५  ।।	</p>
<td><p>		
	अष्टादशपदो वादो विचार्यो विनिवेदितः   ।सन्त्यन्यानि पदान्यत्र तानि राजा विशेत्स्वयम्  ।। १,२.२६  ।।	</p>
<td><p>		
	षड्भागहरणं शुद्धं समयाविक्रमो निधिः   ।वधः संहरणं स्तेयं आसेधाज्ञाव्यतिक्रमः   ।। १,२.२७  ।।	</p>
<td><p>		
	स्वयं नोत्पादयेत्कार्यं राजा वा सास्य पूरुषः   ।अधिकाच्छातयेदर्थान्न्यूनांश्च परिपूरयेत् ।। १,२.२८  ।।	</p>
<td><p>		
	भूमौ निवेशयेत्तावद्यावदर्थो विनिश्चितः   ।श्रुतं च लिखितं चैव शोधितं च विचारितम्  ।। १,२.२९  ।।	</p>
<td><p>		
	पूर्वपक्षं स्वभावोक्तं प्राड्विवाकोऽथ लेखयेत् ।पाण्डुलेख्येन फलके ततः पत्रे विशोधितम्  ।। १,२.३०  ।।	</p>
<td><p>		
	आवेद्य तु गृहीतेऽर्थे प्रशमं यान्ति ये मिथः   ।अभियोगानुरूपेण तेषां दण्डं प्रकल्पयेत् ।। १,२.३१  ।।	</p>
<td><p>		
	अन्ये वा ये पुरग्राम महाराजनविरोधकाः   ।अनदेयास्तु ते सर्वे व्यवहाराः प्रकीर्त्तिताः   ।। १,२.३२  ।।	</p>
<td><p>		
	पाण्डुलेखेन फलके भूम्यां वा प्रथमण् लिखेत् ।न्यूनाधिकं तु संशोध्य पश्चात्पत्रे निवेशयेत् ।। १,२.३३  ।।	</p>
<td><p>		
	अभियोक्ताप्रगल्भत्वाद्वक्तुं नोत्सहते यदा   ।तस्य कालः प्रदातव्यः कालशक्त्यनुरूपतः   ।। १,२.३४  ।।	</p>
<td><p>		
	यदि नोत्सहते यत्र विवादं कर्तुं इच्छतोः   ।दातव्यस्तत्र कालः स्यादर्थिप्रत्यर्थिनोरपि   ।। १,२.३५  ।।	</p>
<td><p>		
	चतुर्विधः पूर्वपक्षः प्रतिपक्षस्तथैव च   ।चतुर्धा निर्णयः प्रोक्तः कश्चिदष्टविधः स्मृतः   ।। १,२.३६  ।।	</p>
<td><p>		
	देशः कालस्तथा स्थानं संनिवेशस्तथैव च   ।ज्ञातृसंज्ञा निवासश्च प्रमाणं क्षेत्रनाम च   ।। १,२.३७  ।।	</p>
<td><p>		
	पितृपैतामहं चैव पूर्वराजानुकीर्तनम्  ।स्थावरेषु विवादेषु दशैतानि निवेशयेत् ।। १,२.३८  ।।	</p>
<td><p>		
	श्वोलेखनं वा लभते त्र्यहं सप्ताहं एव वा   ।मतिरुत्पद्यते यावत्विवादे वक्तुं इच्छतः   ।। १,२.३९  ।।	</p>
<td><p>		
	बहुप्रतिज्ञं यत्कार्यं व्यवहारेषु निश्चितं    ।कामं तदपि गृह्णीयाद्राजा तत्त्वबृभुत्सया   ।। १,२.४०  ।।	</p>
<td><p>		
	शङ्काभियोगस्तथ्यं च लक्ष्येऽर्थेऽभ्यर्थनं तथा   ।वृत्ते वादे पुनर्न्यायः पक्षो ज्ञेयश्चतुर्विधः   ।। १,२.४१  ।।	</p>
<td><p>		
	भ्रान्तिः शङ्का समुद्दिष्टा वश्यं नष्टार्थदर्शनम्  ।लब्धेऽर्थेऽभ्यर्थनं मोहस्तथा वृत्ते पुनः क्रियाः   ।। १,२.४२  ।।	</p>
<td><p>		
	राज्ञापवर्जितो यस्तु यश्च पौरविरोधकृत् ।राष्ट्रस्य वा समस्तस्य प्रकृतीनां तथैव च   ।। १,२.४३  ।।	</p>
<td><p>		
	न्यायं व नेच्छते कर्तुं अन्यायं वा करोति यः   ।न लेखयति यस्त्वेवं तस्य पक्षी न सिध्यति   ।। १,२.४४  ।।	</p>
<td><p>		
	विरुद्धं चाविरुद्धं च द्वावप्यर्थौ निवेशितौ   ।एकस्मिन्यत्र दृश्येते तं पक्षं दूरतस्त्यजेत् ।। १,२.४५  ।।	</p>
</table>