रसरत्नसमुच्चय : अध्याय 10
च्रुचिब्ले > स्य्नोन्य्म्स्
मूषा हि क्रौञ्चिका प्रोक्ता कुमुदी करहाटिका । 
पाचनी वह्निमित्रा च रसवादिभिरीर्यते ।। रस-१०.१ ।। 

 च्रुचिब्ले > निरुक्ति
मुष्णाति दोषान् मूषा या सा मूषेति निगद्यते ।। रस-१०.२ ।। 

 च्रुचिब्ले > मतेरिअल्
उपादानं भवेत्तस्या मृत्तिका लोहमेव च ।। रस-१०.३ ।। 
मूषामुखविनिष्क्रान्ता वरमेकापि काकिणी । 
दुर्जनप्रणिपातेन धिग्लक्षम् अपि मानिनाम् ।। रस-१०.४ ।। 

 संधिलेप
मूषापिधानयोर्बन्धे बन्धनं संधिलेपनम् । 
अन्ध्रणं रन्ध्रणं चैव संश्लिष्टं संधिबन्धनम् ।। रस-१०.५ ।। 

 टोन्/ऌएह्म् fंर् टिएगेल्
मृत्तिका पाण्डुरस्थूला शर्करा शोणपाण्डुरा । 
चिराध्मानसहा सा हि मूषार्थम् अतिशस्यते । 
तदभावे च वाल्मीकी कौलाली वा समीर्यते ।। रस-१०.६ ।। 
या मृत्तिका दुग्धतुषैः शणेन शिखित्रकैर् वा हयलद्दिना च । 
लौहेन दण्डेन च कुट्टिता सा साधारणा स्यात् खलु मूषिकार्थे ।। रस-१०.७ ।। 
श्वेताश्मानस् तुषा दग्धाः शिखित्राः शणखर्परे । 
लद्दिः किट्टं कृष्णमृत्स्ना संयोज्या मूषिकामृदि ।। रस-१०.८ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     मूषार्थं प्रशस्तमृत्तिकामाह मृत्तिकेति ।। रसबोध-१०.८;१
     पाण्डुरस्थूला पाण्डुवर्णा स्थूला च ।। रसबोध-१०.८;२
     अथवा शोणपाण्डुरा रक्तपाण्डुमिश्रवर्णा चिराध्मानसहा दीर्घकालं व्याप्य अग्निसंतापं प्राप्यापि अविदारणशीला एवंविधा या शर्करा मृत्तिका कङ्कररूपा मृत्तिका ।। रसबोध-१०.८;३
     शर्करामृत्तिकाभावे ग्राह्यमृत्तिकामाह तदिति ।। रसबोध-१०.८;४
     वाल्मीकी कृमिशैलोद्भवा मृद् उइमाटी इति वङ्गभाषा ।। रसबोध-१०.८;५
     कौलाली कुम्भकारमृदित्यर्थः ।। रसबोध-१०.८;६
     हयलद्दिना अश्वपुरीषेन ।। रसबोध-१०.८;७
     उपादानान्तराण्याह श्वेताश्मान इति ।। रसबोध-१०.८;८
     श्वेताश्मानः श्वेतप्रस्तराः ।। रसबोध-१०.८;९
     खर्परः कपालखण्डः दग्धमृत्तिका इति यावत् ।। रसबोध-१०.८;१०
     शणखर्परे इत्यत्र शणकर्पटे इति पाठे कर्पटं छिन्नवस्त्रम् ।। रसबोध-१०.८;११
     लद्दिः हयलद्दिः ।। रसबोध-१०.८;१२
     किट्टं मण्डूरम् ।। रसबोध-१०.८;१३
     कृष्णमृत्स्ना कृष्णवर्णमृत्तिका ।। रसबोध-१०.८;१४
     मूषिकामृदा मूषार्थग्राह्यमृत्तिकया सहेत्यर्थः ।। रसबोध-१०.८;१५

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     मूषार्थं प्रशस्तमृत्तिकाया लक्षणमाह मृत्तिकेति ।। रसटी-१०.८;१
     पाण्डुरा स्थूलकणा शोणमिश्रपाण्डुरकणा वा ।। रसटी-१०.८;२
     कौलाली कुलालभाण्डोत्पादनार्थम् उपादानमृत्तिका ।। रसटी-१०.८;३
     अथ सर्वमूषोपयोगिसाधारणमृत्तिकाम् आह या मृत्तिकेति ।। रसटी-१०.८;४
     दग्धतुषेति ।। रसटी-१०.८;५
     चतुर्थांशेन दग्धतुषयुक्ता प्रत्येकं तथा भागैः शिखित्रैः कोकिलैर् हयलद्दिनाश्वशकृता च युक्ता सा प्रशस्ता ।। रसटी-१०.८;६
     मूषिकामृदि चतुर्थांशेन संयोज्यद्रव्याण्याह श्वेताश्मान इति ।। रसटी-१०.८;७
     गारेत्यपरपर्यायाः ।। रसटी-१०.८;८
     ते च दग्धा एव ग्राह्याः ।। रसटी-१०.८;९

 वज्रमूषा
मृदस्त्रिभागाः शणलद्दिभागौ भागश्च निर्दग्धतुषोपलादेः । 
किट्टार्धभागं परिखण्ड्य वज्रमूषां विदध्यात्खलु सत्त्वपाते ।। रस-१०.९ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     वज्रमूषामाह मृद इति ।। रसबोध-१०.९;१
     मृदः पूर्वोक्तरूपमृत्तिकायाः ।। रसबोध-१०.९;२
     शणलद्दिभागौ शणस्य लद्देश्च प्रत्येकं भागद्वयम् ।। रसबोध-१०.९;३
     परिखण्ड्य चूर्णयित्वा ।। रसबोध-१०.९;४

 योगमूषा
दग्धाङ्गारतुषोपेता मृत्स्ना वल्मीकमृत्तिका । 
तत्तद्विडसमायुक्ता तत्तद्विडविलेपिता ।। रस-१०.१० ।। 
तया या विहिता मूषा योगमूषेति कथ्यते । 
अनया साधितः सूतो जायते गुणवत्तरः ।। रस-१०.११ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     योगमूषामाह दग्धेति ।। रसबोध-१०.११;१
     दग्धशब्दोऽत्र अङ्गारतुषाभ्यां प्रत्येकं सम्बध्यते ।। रसबोध-१०.११;२
     मृत्स्ना पाण्डुरस्थूलादिगुणोपेता शर्करामृत्तिकेत्यर्थः ।। रसबोध-१०.११;३
     तत्तद्विडसमायुक्ता सूतजारणार्थं प्राङ्निरूपितविडमिश्रिता ।। रसबोध-१०.११;४
     तत्तद्विडविलेपिता तेनैव विडेनालिप्ता ।। रसबोध-१०.११;५
     दग्धाङ्गारादिविडान्तं सर्वमेकत्र संनीय मूषां विरचय्य विडेन लिप्त्वा शुष्कीकृत्य गृह्णीयादिति ।। रसबोध-१०.११;६

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ योगमूषामाह दग्धगारेति ।। रसटी-१०.११;१
     दग्धा गारा वज्रप्रसवाः श्वेतपाषाणा दग्धं शालितुषं च प्रत्येकं चतुर्थांशेन तैस्तथा तत्तद्विडचूर्णैश्च मिश्रिता या प्रशस्ता वल्मीकमृत्तिका तया विहिता घटिता मूषा योगमूषेति कीर्त्यते ।। रसटी-१०.११;२
     इयं चाभ्रकसत्त्वादेर् जारणायां विशिष्टो यो यो विडस्तेन विलेपिता तेनैव कार्या ।। रसटी-१०.११;३
     अथ जारणायां सा पारदगर्भिता कोष्ठीयन्त्रे भस्त्रिकया ध्माता चेत्तया साधितो जारितताम्रसत्त्वादिः खोटादिरूपश्च पारदो गुणवत्तरो भवति ।। रसटी-१०.११;४
     एवं चेयं योगवाहिमूषा योगमूषेत्यन्वर्थनामिकेति भावः ।। रसटी-१०.११;५

 वज्रद्रावणिकमूषा
गारभूनागधौताभ्यां शणैर्दग्धतुषैरपि । 
समैः समा च मूषामृन्महिषीदुग्धमर्दिता ।। रस-१०.१२ ।। 
क्रौञ्चिका यन्त्रमात्रं हि बहुधा परिकीर्तिता । 
तया विरचिता मूषा वज्रद्रावणिकोचिता ।। रस-१०.१३ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     वज्रद्रावणोपयोगिमूषामाह गारेति ।। रसबोध-१०.१३;१
     गारशब्दोऽत्र कोष्ठागारिकार्थकः नामैकदेशेनापि नामसाकल्यग्रहणम् इति न्यायात् कोष्ठागारिका मृत्तिकाविशेषः कुमीरे पोकार मोटी इति भाषा ।। रसबोध-१०.१३;२
     भूनागशब्देनापि तन्मृत्तिका ग्राह्या एवं च गारभूनागधौताभ्यां धौतकोष्ठागारिकाकिञ्चुलूकमृद्भ्याम् ।। रसबोध-१०.१३;३
     मूषामृत् पूर्वोक्तशर्करावाल्मीकिकौलाल्यादीनाम् अन्यतमा ।। रसबोध-१०.१३;४
     गारादितुषान्तं सर्वं समम् मृत्तिका च सर्वैः समाना ग्राह्या ।। रसबोध-१०.१३;५
     क्रौञ्चिकेति ।। रसबोध-१०.१३;६
     यन्त्रमात्रे हि क्रौञ्चिका संज्ञा वर्तते सा हि बहुधा विविधप्रकारा इत्यन्वयः ।। रसबोध-१०.१३;७

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ हीनजातीयनातिकठिनवज्रप्रमुखकठिनपाषाणसत्त्वरत्नानां द्रावणकरीं मूषामाह गारेति ।। रसटी-१०.१३;१
     गाराः श्वेता वज्रोत्पादकाः पाषाणाः ।। रसटी-१०.१३;२
     भूनागधौतं परिभाषाध्यायोक्तं ग्राह्यम् ।। रसटी-१०.१३;३
     शणा दग्धतुषाश्चैते मिथः समाः ।। रसटी-१०.१३;४
     तैः समा समभागा प्रागुक्तलक्षणा मूषोपादानमृद् एकत्र कृत्वा महिषीदुग्धेन संमर्द्य संस्कृता चेयं मृत्क्रौञ्चिकापक्षमात्रं नानाविधमूषारूपो यो भागो यन्त्रतुल्यस्तन्निर्माणार्थं प्रशस्तत्वेन बहुषु ग्रन्थेषु कथिता ।। रसटी-१०.१३;५
     तद्धितमूषायाः सत्त्वाहरणादिकार्येष्वग्निना चिरकालपर्यन्तं दुर्भेद्यत्वात् ।। रसटी-१०.१३;६
     भूनागोपेतत्वेन शीघ्रद्रावणोपयोगित्वाच्च ।। रसटी-१०.१३;७
     तया संस्कृतया मृदा विहिता मूषा शास्त्रे वज्रद्रावणकेति ख्याता ।। रसटी-१०.१३;८

 गारमूषा
दुग्धषड्गुणगाराष्टकिट्टाङ्गारशणान्विता । 
कृष्णमृद्भिः कृता मूषा गारमूषेत्युदाहृता । 
यामयुग्मपरिध्मानान् नासौ द्रवति वह्निना ।। रस-१०.१४ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     गारमूषामाह दुग्धेति ।। रसबोध-१०.१४;१
     गारस्य षड्गुणत्वं किट्टाङ्गारशणानां च प्रत्येकम् अष्टगुणत्वं कृष्णमृदपेक्षया बोध्यम् ।। रसबोध-१०.१४;२
     दुग्धं च मर्दनयोग्यम् ।। रसबोध-१०.१४;३

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ गारमूषामाह दग्धेति ।। रसटी-१०.१४;१
     दग्धा ये मृत्तिकापेक्षया षड्गुणा गारास्तद्विशिष्टास्तथा लोहकिट्टा अङ्गारा निर्वाणाग्नयः कोकिलाः ।। रसटी-१०.१४;२
     तथा शणाः ताग इति ख्याताः ।। रसटी-१०.१४;३
     ते च प्रत्येकं चतुर्थांशमितास्तैर्युक्ता या कृष्णवर्णा मृत्तत्कृता मूषा शास्त्रे गारमूषेति परिकीर्तिता ।। रसटी-१०.१४;४
     तेषां पाषाणानामत्र साधकमध्ये ह्यधिकभागोपेतत्वादिति भावः ।। रसटी-१०.१४;५

 वरमूषा
वज्राङ्गारतुषास्तुल्यास् तच्चतुर्गुणमृत्तिका । 
गारा च मृत्तिकातुल्या सर्वैर् एतैर् विनिर्मिता । 
वरमूषेति निर्दिष्टा याममग्निं सहेत सा ।। रस-१०.१५ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     वरमूषामाह वज्रेति ।। रसबोध-१०.१५;१
     वज्रं तदाख्यलौहं पूर्वोक्तसंगत्या तत्किट्टं वा बोध्यम् ।। रसबोध-१०.१५;२

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ वरमूषाम् आह वज्रेति ।। रसटी-१०.१५;१
     वज्रो हीरकः ।। रसटी-१०.१५;२
     तदलाभे वैक्रान्तं ग्राह्यम् ।। रसटी-१०.१५;३
     अङ्गारा हठान्मृत्तिकाधूलिप्रक्षेपेण निरग्नयः कोकिलाः ।। रसटी-१०.१५;४
     तथा दग्धतुषाः ।। रसटी-१०.१५;५
     सर्वे च मिथस्तुल्यभागाः ।। रसटी-१०.१५;६
     सर्वेभ्यश्चतुर्गुणा मृत्तिका तत्तुल्या गाराः श्वेतपाषाणाः ।। रसटी-१०.१५;७
     एतन्निर्मिता मूषा वरमूषेति कथ्यते ।। रसटी-१०.१५;८
     वरस्य श्रेष्ठस्य महामूल्यस्य हीरकस्यात्र घटकत्वात् ।। रसटी-१०.१५;९

 वर्णमूषा
पाषाणरहिता रक्ता रक्तवर्गानुसाधिता । 
मृत्तया साधिता मूषा क्षितिखेचरलेपिता । 
वर्णमूषेति सा प्रोक्ता वर्णोत्कर्षे नियुज्यते ।। रस-१०.१६ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     वर्णमूषामाह पाषाणरहितेति ।। रसबोध-१०.१६;१
     रक्ता रक्तवर्णा ।। रसबोध-१०.१६;२
     रक्तवर्गानुसाधिता वक्ष्यमाणकुसुम्भादिमाक्षिकान्तवर्गक्वाथेन भाविता शृता वा ।। रसबोध-१०.१६;३
     क्षितिखेचरलेपिता क्षितिश्च खं च क्षितिखे तत्र चरतः इति क्षितिखेचरौ भूनागमृत् काशीशं च यद्वा क्षितिस्थः खेचरः काशीशमित्यर्थः ।। रसबोध-१०.१६;४
     वर्णोत्कर्षे प्रशस्तवर्णतापादने रक्तवर्णजनने इत्याशयः ।। रसबोध-१०.१६;५

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ वर्णमूषामाह पाषाणेति ।। रसटी-१०.१६;१
     पाषाणा रक्तपाषाणाः ।। रसटी-१०.१६;२
     समभागैश्च तैः सहिता या रक्ता रक्तवर्णा मृत्तिका तया साधिता विहिता मूषा वर्णमूषेति प्रोक्ता ।। रसटी-१०.१६;३
     यस्मादियं नियुज्यत उपयुज्यते निर्वाहणेन धातोः पारदस्य वा रक्तवर्णोत्पादनार्थम् ।। रसटी-१०.१६;४
     उक्तं च रसहृदये ।। रसटी-१०.१६;५
     निर्गुण्डीरसभावितपुटितं शिलया वर्तितं श्लक्ष्णम् । 
     तावन्मृदितपुटितं निरुत्थभावं व्रजेद्यावत् ।। रसटी-१०.१६;६
     तारे तन्निर्व्यूढं यावत् पीतं भवेद्रुचिरम् । 
     हेम्ना समेन मिलितं मात्रातुल्यं भवेत् कनकम् ।। रसटी-१०.१६;७
     इति ।। रसटी-१०.१६;८
     अत्र निर्वाहणं चास्यां मूषायां कार्यम् ।। रसटी-१०.१६;९
     रक्तवर्गः श्वेतवर्गश्चास्मिन्नेवाध्याये वक्ष्यमाणः ।। रसटी-१०.१६;१०

 रूप्यमूषा
पाषाणरहिता श्वेता श्वेतवर्गानुसाधिता । 
मृत् तया साधिता मूषा क्षितिखेचरलेपिता । 
रौप्यमूषेति सा प्रोक्ता वर्णोत्कर्षे नियुज्यते ।। रस-१०.१७ ।। 

 विडमूषा
तत्तद्भेदमृदोद्भूता तत्तद्विडविलेपिता । 
देहलोहार्थयोगार्थं विडमूषेत्युदाहृता ।। रस-१०.१८ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     विडमूषामाह तत्तदिति ।। रसबोध-१०.१८;१
     तत्तद्भेदमृदोद्भूता शर्करादीनाम् अन्यतममृदा रचिता इत्यर्थः ।। रसबोध-१०.१८;२
     तत्तद्भेदमृदोद्भूता इत्यत्र तत्तद्विडमृदोद्भूता इति पाठे पूर्वोक्तविडेन पूर्वोक्तमृदा च उद्भूता निर्मिता ।। रसबोध-१०.१८;३
     देहलोहार्थयोगार्थं देहस्य लौहवद् दार्ढ्यसम्पादनार्था ये योगाः तदर्थं तत्कर्मसम्पादनार्थम् इत्यर्थः ।। रसबोध-१०.१८;४

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ विडमूषामाह तत्तद्विडमृदुद्भूतेति ।। रसटी-१०.१८;१
     अभ्रसत्त्वजारणस्वर्णजारणोपयोगीनि यानि वडवानलादिविडानि यथोद्दिष्टरसादिभावितानि चूर्णानि तथा सर्वलोहादिजारणोपयोगिविडात्मकश्चूर्णः परिभाषाध्याये विडवर्णनावसरे प्रागुक्तः ।। रसटी-१०.१८;२
     तथा पूर्वोक्ता नानाविधा पाण्डुरादिमृत्तदुद्भूता तत्सिद्धा तथा तत्तद्विडैर् ग्रासजारणसाधनैर् विशिष्टैश्चूर्णैरन्तर्विलेपिता या मूषा सा विडमूषेत्युच्यते ।। रसटी-१०.१८;३
     इयं मूषा दृढकायकररसायनविधौ साधनत्वेन देहार्था देहोपयोगिनीत्यर्थः ।। रसटी-१०.१८;४
     तथा लोहमारणोपयोगिनी ।। रसटी-१०.१८;५
     अत एव लोहार्था ।। रसटी-१०.१८;६
     तथा अर्थो धनं तथा सुवर्णाद्युत्पादनविधौ धातुवादे साधनत्वेनार्थार्था ।। रसटी-१०.१८;७
     तथा कासघ्नरत्नकरण्डकरसार्शोनाशकसर्वलोकाश्रयरसप्रभृतिनानाविधरोगघ्नरसविधौ साधनत्वेन योगार्था चेतीयं चतुर्विधकार्योपयोगिनी भवति ।। रसटी-१०.१८;८

 वज्रद्रावणिकमूषा (२)
गारभूनागधौताभ्यां तुषमृष्टशणेन च । 
समैः समा च मूषामृन्महिषीदुग्धमर्दिता ।। रस-१०.१९ ।। 
क्रौञ्चिका यन्त्रमात्रे हि बहुधा परिकीर्तिता । 
तया विरचिता मूषा लिप्ता मत्कुणशोणितैः ।। रस-१०.२० ।। 
बालाब्दध्वनिमूलैश्च वज्रद्रावणक्रौञ्चिका । 
सहतेऽग्निं चतुर्यामं द्रवेण व्याधिता सती ।। रस-१०.२१ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     पूर्वोक्तवज्रद्रावणोपयोगिमूषायाः प्रकारान्तरमाह गारेति ।। रसबोध-१०.२१;१
     मत्कुणः छारपोका इति ख्यातः क्रिमिविशेषः तस्य शोणितैः ।। रसबोध-१०.२१;२
     अब्दध्वनिः वनतण्डुलीयकः कांटानटे इति भाषा बालाब्दध्वनिमूलैः नवोत्पन्नतण्डुलीयमूलैः यद्वा वालः अश्वपुच्छकेशः तथा अब्दध्वनिमूलं तैः लिप्ता इत्यनेनान्वयः ।। रसबोध-१०.२१;३
     द्रवेण व्याधिता विद्धा स्पृष्टा इत्यर्थः द्रवपूर्णा इत्याशयः ।। रसबोध-१०.२१;४

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथाव्यभिचारेण वज्रमात्रद्रावणार्थं वज्रमूषामाह गारेति ।। रसटी-१०.२१;१
     वालाब्देति ।। रसटी-१०.२१;२
     वाला नरकेशाः ।। रसटी-१०.२१;३
     अब्दध्वनिमूलं तन्दुलीयकमूलम् ।। रसटी-१०.२१;४
     इयं मूषा द्रवद्रवेण व्यथिता सती अन्तःस्थतैजसद्रव्ययोगसंयोगेन बाह्याग्निसंयोगेन च संततं पीडिता सत्यप्यग्निं सहते ।। रसटी-१०.२१;५

 मूषाप्यायन
द्रवे द्रवीभावमुखे मूषाया ध्मानयोगतः । 
क्षणमुद्धरणं यत्तन्मूषाप्यायनम् उच्यते ।। रस-१०.२२ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     मूषाप्यायनमाह द्रवे इति ।। रसबोध-१०.२२;१
     ध्मायते अनेनेति ध्मानमग्निः तद्योगतः अग्निसंयोगाद् द्रवे द्रावणोपयोगिनि द्रव्ये द्रवीभावमुखे द्रवीभवितुम् आरब्धे मूषाया यत् क्षणम् उद्धरणम् अग्नितः उत्तोलनम् अवतारणमित्यर्थः तद् आप्यायनं तर्पणं स्थायित्वसम्पादनम् इत्यर्थः ।। रसबोध-१०.२२;२

 वृन्ताकमूषा
वृन्ताकाकारमूषायां नालं द्वादशकाङ्गुलम् । 
धत्तूरपुष्पवच् चोर्ध्वं सुदृढं श्लिष्टपुष्पवत् ।। रस-१०.२३ ।। 
अष्टाङ्गुलं च सच्छिद्रं सा स्याद् वृन्ताकमूषिका । 
अनया खर्परादीनां मृदूनां सत्त्वमाहरेत् ।। रस-१०.२४ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     वृन्ताकमूषामाह वृन्ताकेति ।। रसबोध-१०.२४;१
     वृन्ताकं वार्त्ताकुः वार्त्ताकुफलसदृशाकारां मूषां कृत्वा तत्र द्वादशाङ्गुलदीर्घं नालं योजयेत् नालाग्रभागं च धुस्तूरपुष्पवद् उपर्यधो युग्मरूपावस्थितम् अष्टाङ्गुलं सच्छिद्रं च कुर्यात् ।। रसबोध-१०.२४;२

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     वृन्ताकमूषामाह वृन्ताकाकारेति ।। रसटी-१०.२४;१
     द्वादशकाङ्गुलम् ।। रसटी-१०.२४;२
     द्वादशाङ्गुलं दीर्घम् ऊर्ध्वम् उत्तानमूषाया ऊर्ध्वतनमुखभागो धत्तूरपुष्पवत् क्रमेण विस्तीर्णस्तद्वदेव च संश्लेषेण त्रिचतुष्कोणयुतो ध्मानावसरे पिहितेऽपि मुखे सति तत्कोणमार्गेणान्तःस्थधूमस्य बहिर्निर्गमनार्थं कोणघटनेनैव तन्मुखं सच्छिद्रं भवति ।। रसटी-१०.२४;३
     तच्च मुखम् अष्टाङ्गुलविस्तृतं वर्तुलसूत्रवेष्टनेनाष्टाङ्गुलमितम् इत्यर्थः ।। रसटी-१०.२४;४

 गोस्तनमूषा
मूषा या गोस्तनाकारा शिखायुक्तपिधानका । 
सत्त्वानां द्रावणे शुद्धौ मूषा सा गोस्तनी भवेत् ।। रस-१०.२५ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ गोस्तनमूषामाह मूषाया इति ।। रसटी-१०.२५;१
     शिखायुक्तेति ।। रसटी-१०.२५;२
     शिखराकारपिधानकसहितेयमेव चान्धमूषाभिधीयते ।। रसटी-१०.२५;३
     द्वंद्वितबीजमेलापादिविधावस्या उपयोगो बोध्यः ।। रसटी-१०.२५;४
     यत्र तु न्युब्जया तयाच्छादनं क्रियते तत्र पिधानरहिता ग्राह्या ।। रसटी-१०.२५;५
     यथा नाभियन्त्रे प्रागुक्तम् । 
     ततश्चाच्छादयेत् सम्यग्गोस्तनाकारमूषया । 
     इति ।। रसटी-१०.२५;६

 मल्लमूषा
निर्दिष्टा मल्लमूषा या मल्लद्वितयसम्पुटात् । 
पर्पट्यादिरसादीनां स्वेदनाय प्रकीर्तिता ।। रस-१०.२६ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     मल्लमूषामाह निर्दिष्टेति ।। रसटी-१०.२६;१
     मल्लं पिधानोपयोगि विस्तीर्णं किंचिद् गभीरोदरं मृन्मयं पात्रं शरावेति लोके प्रसिद्धम् ।। रसटी-१०.२६;२
     सप्तविंशतितमेऽध्यायेऽस्या उपयोगं वक्ष्यति मदनसंजीवनरसविधौ ।। रसटी-१०.२६;३
     अन्यत्रापि प्रभूतस्थले चैषोपयुज्यते ।। रसटी-१०.२६;४
     तदेवोच्यते पर्पट्यादीति ।। रसटी-१०.२६;५

 पक्वमूषा
कुलालभाण्डरूपा या दृढा च परिपाचिता । 
पक्वमूषेति सा प्रोक्ता पोट्टल्यादिविपाचने ।। रस-१०.२७ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     पक्वमूषामाह कुलालेति ।। रसबोध-१०.२७;१
     घटकपालयोः पृथक् पृथक् निर्माणार्थं यः प्रतिरूपः सः कुलालभाण्डशब्देनोच्यते तद्रूपा इत्यर्थः ।। रसबोध-१०.२७;२
     पोटल्यादिविपाचने रत्नगर्भपोटल्यादिपाके इत्यर्थः ।। रसबोध-१०.२७;३

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     त्रयोदशाध्यायोक्तपर्पटीप्रभृतिरसानाम् अल्पस्वेदसाध्यानां पक्वमूषामाह कुलालेति ।। रसटी-१०.२७;१
     वस्त्रमयपोटलीव भेषजगर्भितं भेषजमयमूषा कपर्दिकाशङ्खादि भूमौ गजपुटादिना पाचयितुम् यत्र पात्रान्तरे ध्रियते पाकोत्तरम् आच्छादनसहितं च गृह्यते ।। रसटी-१०.२७;२
     यथा राजयक्ष्मचिकित्सायां मृगाङ्कपोटलीविधौ स रसः पोटलीत्युच्यते ।। रसटी-१०.२७;३

 गोलमूषा
निर्वक्त्रगोलकाकारा पुटनद्रव्यगर्भिणी । 
गोलमूषेति सा प्रोक्ता सत्वरद्रवरोधिनी ।। रस-१०.२८ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     गोलमूषामाह निर्वक्त्रेति ।। रसबोध-१०.२८;१
     मुखविरहितगोलाकारा इत्यर्थः ।। रसबोध-१०.२८;२
     सत्वरद्रवरोधिनी द्रवपदार्थस्रावनिवारिणी इत्यर्थः ।। रसबोध-१०.२८;३
     मध्यस्थितपुटनद्रव्या सम्यङ्निरुद्धानना गोलाकृतिमूषा गोलमूषा बोध्या ।। रसबोध-१०.२८;४

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ गोलमूषामाह निर्वक्त्रेति ।। रसटी-१०.२८;१
     गत्वरद्रव्यं पारदरसकमनःशिलाहरितालप्रभृति मध्ये दत्त्वा कुलालेन या निर्मुखैव विधीयते एतत्समा ताम्रमूषा रसहृदयेऽष्टादशावबोधेऽभिहिता ।। रसटी-१०.२८;२
     अत एव तदुदाहरणमत्र नोपयोगि ।। रसटी-१०.२८;३
     मृन्मयोदाहरणप्रयोगो नोपलभ्यते ।। रसटी-१०.२८;४

 महामूषा
तले या कूर्पराकारा क्रमादुपरि विस्तृता । 
स्थूलवृन्ताकवत् स्थूला महामूषेत्यसौ स्मृता । 
सा चायोऽभ्रकसत्त्वादेः पुटाय द्रावणाय च ।। रस-१०.२९ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     महामूषामाह तले इति ।। रसबोध-१०.२९;१
     कूर्पराकारा कूर्परः कफोणिः भुजमध्यसन्धिर् इत्यर्थः तदाकारा ।। रसबोध-१०.२९;२

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ महामूषामाह तल इति ।। रसटी-१०.२९;१
     अयोऽभ्रकेति ।। रसटी-१०.२९;२
     अत्रायःशब्देन कान्तं ग्राह्यम् ।। रसटी-१०.२९;३
     तस्यान्तःपीतरेखाविशिष्टस्य छागरक्तेन भावनया शुद्धस्य ।। रसटी-१०.२९;४
     पिण्डीबद्धस्य कोष्ठयन्त्रोदरे मूषायां लघुभस्त्रया धमनाद्भवति सत्त्वनिपातनम् ।। रसटी-१०.२९;५

 मण्डूकमूषा
मण्डूकाकारा या निम्नतायामविस्तरा । 
षडङ्गुलप्रमाणेन मूषा मण्डूकसंज्ञिका । 
भूमौ निखन्य तां मूषां दद्यात्पुटमथोपरि ।। रस-१०.३० ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     मण्डूकमूषामाह मण्डूकेति ।। रसबोध-१०.३०;१
     मण्डूकः भेकः तदाकारा ।। रसबोध-१०.३०;२
     षडङ्गुलप्रमाणेन निम्नतायामविस्तरा षडङ्गुलप्रमाणगभीरतादैर्घ्यविस्तारयुक्ता ।। रसबोध-१०.३०;३

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     मण्डूकमूषामाह मण्डूकेति ।। रसटी-१०.३०;१
     तदाकारमूषाया गाम्भीर्यदैर्घ्यपरिणाहाः षडङ्गुलमिताः कार्याः ।। रसटी-१०.३०;२
     उपरि मृत्तिकया ताम् चतुरङ्गुलमितम् आच्छाद्य भूमिपृष्ठोपरीत्यर्थः ।। रसटी-१०.३०;३

 मूसल-/मुशलमूषा
मूषा या चिपिटा मूले वर्तुलाष्टाङ्गुलोच्छ्रया । 
मूषा सा मूसलाख्या स्याच्चक्रिबद्धरसे हिता ।। रस-१०.३१ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     मुषलमूषामाह मूषेति ।। रसबोध-१०.३१;१
     वर्तुला मूलाद् ऊर्ध्वमिति बोध्यम् ।। रसबोध-१०.३१;२
     चक्रिबद्धरसे स्त्रीरोगाधिकारोक्त औषधविशेषः ।। रसबोध-१०.३१;३

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     मुशलमूषामाह मूषेति ।। रसटी-१०.३१;१
     चक्रिबद्धरसो द्वाविंशाध्याये वक्ष्यमाणः ।। रसटी-१०.३१;२

 कोष्ठी (गेनेरल् देfइनितिओन्)
सत्त्वानां पातनार्थाय पातितानां विशुद्धये । 
कोष्ठिका विविधाकारास्तासां लक्षणम् उच्यते ।। रस-१०.३२ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अल्पाग्निसाध्यस्य द्रव्यपाकस्य साधनाय मूषा नानाविधा उक्ताः ।। रसटी-१०.३२;१
     संप्रति प्रभूताग्निसाध्यस्य द्रव्यपाकस्य साधनार्थं विविधाः कोष्ठीर् वक्तुकामः प्रथमं तासां प्रयोजनमाह सत्त्वानामिति ।। रसटी-१०.३२;२
     मूषामृदैव कोष्ठीर् विदध्याद् इत्यभिप्रायेणैवात्र कोष्ठीनां मृद्विशेषो नोक्तः ।। रसटी-१०.३२;३
     रसरत्नाकरे तु मृत्तिकाद्रव्याणां प्रमाणमपि स्पष्टं कृत्वाभिहितम् ।। रसटी-१०.३२;४
     तथा च तद्ग्रन्थः । 
     गारा दग्धास्तुषा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । 
     अजाश्वानां मलं दग्धं यावत् तत् कृष्णतां गतम् ।। रसटी-१०.३२;५
     पाषाणभेदपत्राणि कृष्णा मृच्च समं समम् । 
     वज्रवल्ल्या द्रवैर्मर्द्यं दिनं वा पेषयेद्दृढम् ।। रसटी-१०.३२;६
     तेन कोष्ठीर् वङ्कनाला वज्रमूषाश्च कारयेत् । 
     मृन्मयकोशस्य कोष्ठीति नाम प्रसिद्धम् ।। रसटी-१०.३२;७
     सा च द्विविधा ।। रसटी-१०.३२;८
     भूमिकोष्ठी चलत्कोष्ठी च ।। रसटी-१०.३२;९
     यत्कोष्ठीयन्त्रं प्रागुदितं सा चलत्कोष्ठीति निगद्यते ।। रसटी-१०.३२;१०
     इदानीम् उच्यमानास्तु सर्वा भूमिकोष्ठ्यः ।। रसटी-१०.३२;११
     ताश्च द्विविधाः ।। रसटी-१०.३२;१२
     प्रकाशकोष्ठी सपिधानकोष्ठी चेति भेदेन ।। रसटी-१०.३२;१३

 अङ्गारकोष्ठी
राजहस्तसमुत्सेधा तदर्धायामविस्तरा । 
चतुरस्रा च कुड्येन वेष्टिता मृन्मयेन च ।। रस-१०.३३ ।। 
एकभित्तौ चरेद्द्वारं वितस्त्याभोगसंयुतम् । 
द्वारं सार्धवितस्त्या च संमितं सुदृढं शुभम् ।। रस-१०.३४ ।। 
देहल्यधो विधातव्यं धमनाय यथोचितम् । 
प्रादेशप्रमिता भित्तिर् उत्तरङ्गस्य चोर्ध्वतः ।। रस-१०.३५ ।। 
द्वारं चोपरि कर्तव्यं प्रादेशप्रमितं खलु । 
ततश्चेष्टिकया रुद्ध्वा द्वारसंधिं विलिप्य च ।। रस-१०.३६ ।। 
शिखित्रैस्तां समापूर्य धमेद्भस्त्राद्वयेन च । 
शिखित्रान् धमनद्रव्यम् ऊर्ध्वद्वारेण निक्षिपेत् ।। रस-१०.३७ ।। 
सत्त्वपातनगोलांश्च पञ्च पञ्च पुनः पुनः । 
भवेद् अङ्गारकोष्ठीयं खराणां सत्त्वपातिनी ।। रस-१०.३८ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     अङ्गारकोष्ठिकालक्षणमाह राजहस्तेति ।। रसबोध-१०.३८;१
     राजहस्तसमुत्सेधा हस्तद्वयोन्नता ।। रसबोध-१०.३८;२
     राजहस्तस्य विस्तृतव्याख्या गजपुटव्याख्यायां द्रष्टव्या ।। रसबोध-१०.३८;३
     चतुरस्रा चतुष्कोणा ।। रसबोध-१०.३८;४
     वितस्त्याभोगसंयुतं द्वादशाङ्गुलविस्तृतम् ।। रसबोध-१०.३८;५
     द्वारं सार्धवितस्त्या च इत्यस्य देहल्यधः इत्यनेन संबन्धः ।। रसबोध-१०.३८;६
     देहली द्वारनिम्ने पिण्डिका ।। रसबोध-१०.३८;७
     प्रादेशप्रमिता अङ्गुष्ठस्य प्रदेशिन्या व्यासः प्रादेश उच्यते इत्युक्तलक्षणा तर्जनीसहितविस्तृताङ्गुष्ठप्रमाणा ।। रसबोध-१०.३८;८
     उत्तरङ्गस्य द्वारोर्ध्वस्थदारुणः ।। रसबोध-१०.३८;९
     हस्तद्वयोत्सेधं हस्तमितायामविस्तारं चतुष्कोणं समन्तात् मृन्मयभित्तिवेष्टितं च चुल्ल्याकारमेकं मार्त्तिकं यन्त्रं कृत्वा तस्य एकभित्तौ वितस्तिविस्तरं द्वारं द्वारपिण्डिकाधः अष्टादशाङ्गुलमानं द्वारान्तरं च कुर्यात् ।। रसबोध-१०.३८;१०
     द्वारोर्ध्वभागे अङ्गुष्ठतर्जन्योर् मध्यवत् विस्तृतां भित्तिं स्थापयित्वा तदुपरि तद्वद्विस्तृतं द्वारमन्यत् विदध्यात् ततः इष्टकया द्वारसन्धिं रुद्ध्वा आलिप्य च कोष्ठीमङ्गारैः परिपूर्य द्वाभ्यां भस्त्राभ्यां धमेत् ।। रसबोध-१०.३८;११
     भस्मीभूते च अङ्गारे पुनरपि अङ्गारं सत्त्वपातनगोलादिकं च पञ्च पञ्च कृत्वा ऊर्ध्वद्वारेण पुनः पुनः निक्षिपेत् ।। रसबोध-१०.३८;१२
     इयम् अङ्गारकोष्ठी खरद्रव्याणां सत्त्वपातने शुभा ज्ञेया ।। रसबोध-१०.३८;१३

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     प्रथमं सपिधानकोष्ठीमाह राजहस्तेति ।। रसटी-१०.३८;१
     सपादहस्तस्त्रिंशदङ्गुलात्मकस्तन्मित उत्सेध उच्छ्रयो यस्यास्तथोक्ता ।। रसटी-१०.३८;२
     तदर्धमात्रौ दैर्घ्यविस्तारौ यस्यास्तथोक्ता ।। रसटी-१०.३८;३
     तथा चतुरस्रा चतुष्कोणा सर्वतो दार्ढ्याय मृन्मयेन कुड्येन भित्त्या बहिर्वेष्टिता कार्या ।। रसटी-१०.३८;४
     तेन चतसृषु दिक्षु चतस्रो भित्तयः सम्भवन्ति ।। रसटी-१०.३८;५
     एकभित्ताविति सामान्यत उक्तमपि योग्यतया पूर्वभित्तौ पश्चिमभित्तौ वेति विशेषार्थे पर्यवस्यति ।। रसटी-१०.३८;६
     तस्यां दिशि स्थितायां भित्तौ द्वारं वितस्त्या संमितं कार्यम् ।। रसटी-१०.३८;७
     यद्वितस्तिमितं दीर्घं सूत्रं तद्वर्तुलं निधायान्तरवकाशो यावान् सम्भवति तन्मितं वर्तुलं चतुरङ्गुलमितम् इत्यर्थः ।। रसटी-१०.३८;८
     अन्तःस्थितज्वालायाः सत्त्वनिर्गमकालबोधिकायाः परीक्षार्थं चरेत् कुर्यात् ।। रसटी-१०.३८;९
     तदर्थं प्रकाश आवश्यकः ।। रसटी-१०.३८;१०
     स तु प्राच्यां प्रतीच्यां वाधिक्येन लभ्यत इति प्रकाशयोग्यत्वाद् विशिष्टा दिगेवात्र गृहीता ।। रसटी-१०.३८;११
     तद्द्वारस्याधोभागो देहली द्वारदेहसंरक्षिका सा द्वित्र्यङ्गुलमिता कार्या ।। रसटी-१०.३८;१२
     तादृग्देहल्या अधोभागे भूतलं संलग्नं पूर्ववदेव सार्धवितस्तिमितसूत्रेण परिच्छिन्नम् अर्थात् षडङ्गुलं वर्तुलं द्वारं भस्त्रायोजनाय कार्यम् ।। रसटी-१०.३८;१३
     अत्र वितस्तिदीर्घा तावद् भित्तिरेव सार्धवितस्तिदीर्घा च द्वारद्वयार्थं पर्याप्ता न भवति ।। रसटी-१०.३८;१४
     अत उक्तं सूत्रमितं वर्तुलं चेति ।। रसटी-१०.३८;१५
     केचित्तु क्रमनिम्नभूमिनिखाततिर्यग्गर्ताभागोऽपि सार्धवितस्तिमानार्थं संग्राह्य इति नोक्तसूत्रदैर्घ्यमानापेक्षा लोहकाराणां तथैव संप्रदायोऽपि संप्रति ध्मानविधौ दृश्यत इति वदन्ति ।। रसटी-१०.३८;१६
     तत्तु नोचितम् ।। रसटी-१०.३८;१७
     तादृशगर्ताभागस्य पातालकोष्ठिकायां वक्ष्यमाणत्वात् ।। रसटी-१०.३८;१८
     ऊर्ध्वभागे कोष्ठिकाया उत्तराङ्गस्योर्ध्वाङ्गस्य च कर्तव्या या भित्तिः सा चतुर्विधापि प्रादेशप्रमिता दशाङ्गुलमितैवार्थाच्छिखाकारवत् संकुचिता कार्या ।। रसटी-१०.३८;१९
     शिखास्थान ऊर्ध्वं द्वारं तु प्रादेशमितायामविस्तारम् एव कार्यम् ।। रसटी-१०.३८;२०
     ततस्तद्द्वारं चेष्टिकया रुद्ध्वा प्रागुक्तवितस्तिमितं द्वारं च कोकिलैः समापूर्य धमेत् ।। रसटी-१०.३८;२१
     किं कृत्वा रुद्ध्वा धमेत्तदाह प्रथमं शिखित्रान् कोकिलान् ध्मानार्हम् अभ्रकादिद्रवं चोर्ध्वद्वारेण क्रमेण निक्षिपेत् ।। रसटी-१०.३८;२२
     किं तद् ध्मानद्रव्यं पिण्डीकृतं भागशः सकृदेव वा निक्षिपेद् इत्याकाङ्क्षायामाह सत्त्वपातनगोलान् इति ।। रसटी-१०.३८;२३
     पुनः पुनः प्रतिप्रक्षेपकालावसरं संततं ध्मात्वा यदाङ्गाराः कार्श्यं प्राप्नुयुः श्वेतभस्मावृताश्च भवेयुस्तदा पुनः कोकिलान् दत्त्वा पुनर्धमनं कार्यम् ।। रसटी-१०.३८;२४
     एवं भस्त्राद्वयेन प्रहरपर्यन्तं संततं ध्मानेन प्रायः कठिनद्रव्याणां सत्त्वनिर्गमनकालः समुपजायते ।। रसटी-१०.३८;२५
     परं तु नायं कालः सत्त्वनिर्गमनज्ञापकः स्वातन्त्रेण किंतु शुक्ला वह्निज्वालैव ज्ञायमाना ।। रसटी-१०.३८;२६
     उक्तं हि परिभाषाध्याये । 
     यदा हुताशो दीप्तार्चिः शुक्लोत्थानसमन्वितः । 
     शुद्धावर्तस्तदा ज्ञेयः स कालः सत्त्वनिर्गमे । 
     इति ।। रसटी-१०.३८;२७
     तदा स्फुटिपिण्डीर् बहिर् निष्कास्य किट्टं पृथक्कृत्य गुरुमार्गेण सत्त्वमात्रं ग्राह्यम् ।। रसटी-१०.३८;२८
     अथ द्वितीयः सत्त्वपिण्डानां प्रक्षेपकालः प्राप्नोतीति बोध्यम् ।। रसटी-१०.३८;२९
     अथ मृदुद्रव्याणां सत्त्वपातार्थम् अल्पध्मानापेक्षा ।। रसटी-१०.३८;३०

 पातालकोष्ठी
दृढभूमौ चरेद्गर्तं वितस्त्या संमितं शुभम् । 
वर्तुलं चाथ तन्मध्ये गर्तमन्यं प्रकल्पयेत् ।। रस-१०.३९ ।। 
चतुरङ्गुलविस्तारनिम्नत्वेन समन्वितम् । 
गर्ताद्धरणिपर्यन्तं तिर्यङ्नालसमन्वितम् ।। रस-१०.४० ।। 
किंचित् समुन्नतं बाह्यगर्ताभिमुखनिम्नगम् । 
मृच्चक्रीं पञ्चरन्ध्राढ्यां गर्भगर्तोदरे क्षिपेत् ।। रस-१०.४१ ।। 
आपूर्य कोकिलैः कोष्ठीं प्रधमेद् एकभस्त्रया । 
पातालकोष्ठिका ह्य् एषा मृदूनां सत्त्वपातिनी । 
ध्मानसाध्यपदार्थानां नन्दिना परिकीर्तिता ।। रस-१०.४२ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     पातालकोष्ठिकामाह दृढभूमाविति ।। रसबोध-१०.४२;१
     कठिनमृत्तिकायां वितस्तिमानं वर्तुलं गर्तम् एकं कृत्वा तन्मध्ये चतुरङ्गुलविस्तारं चतुरङ्गुलगभीरं गर्ताद् भूपृष्ठपर्यन्तयायिवक्राकृतिनालसंयुक्तम् ईषदुच्छ्रितं च गर्तमन्यं कुर्यात् ।। रसबोध-१०.४२;२
     ततः अभ्यन्तरगर्तमध्ये पञ्चरन्ध्रसंयुक्तां मृच्चक्रीं स्थापयित्वा अङ्गारैः कोष्ठीं परिपूर्य च एकभस्त्रया प्रधमेत् ।। रसबोध-१०.४२;३
     मृदुद्रव्याणां सत्त्वपातनार्थम् इयं पातालकोष्ठीति ज्ञेयमिति निष्कर्षः ।। रसबोध-१०.४२;४

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अतस्तदुपयोगिकोष्ठीविशेषमाह दृढभूमाविति ।। रसटी-१०.४२;१
     तत्र द्वादशाङ्गुलं गर्तं विधाय तत्तलमध्ये चतुरङ्गुलगाम्भीर्यविस्तारम् अन्यं वर्तुलं गर्तं कृत्वा गर्भगर्ततलम् आरभ्य पृष्ठभागपर्यन्तं बाह्यगर्ताभिमुखं तत्सल्लग्नं किंचित्समुन्नतं तिर्यङ्नालसमन्वितं द्वारं विधाय गर्भगर्तोपरि मृच्चक्रीं पञ्चरन्ध्रविशिष्टां वायोर् ऊर्ध्वगमनार्थं क्षिपेत् ।। रसटी-१०.४२;२
     तदुपर्यङ्गारांस्तदुपरि सत्त्वपातनगोलांश्च निक्षिप्य सर्वां कोष्ठीं कोकिलैः पूरयित्वैकभस्त्रया धमेत् ।। रसटी-१०.४२;३
     एषा पातालकोष्ठिकेत्युच्यते ।। रसटी-१०.४२;४

 गारकोष्ठी
द्वादशाङ्गुलनिम्ना या प्रादेशप्रमिता तथा । 
चतुरङ्गुलतश्चोर्ध्वं वलयेन समन्विता ।। रस-१०.४३ ।। 
भूरिच्छिद्रवतीं चक्रीं वलयोपरि निक्षिपेत् । 
शिखित्रांस्तत्र निक्षिप्य प्रधमेद् वङ्कनालतः । 
गारकोष्ठीयम् आख्याता मृष्टलोहविनाशिनी ।। रस-१०.४४ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अधोध्मानविशिष्टां कोष्ठीमुक्तोर्ध्वधमनविशिष्टां कोष्ठीमाह द्वादशेति ।। रसटी-१०.४४;१
     प्रादेशायामविस्तारा कोष्ठी भूतलोपरि कार्या ।। रसटी-१०.४४;२
     सा च तलभागम् आरभ्योपरि चतुरङ्गुलभागं विहाय तदुपरि वलयेन कटकेन समन्वितां तां कृत्वा वलयोपरि प्रभूतच्छिद्रयुक्तां चक्रीं निक्षिप्य तत्र कोकिलांश्च दत्त्वा वङ्कनालतः प्रधमेत् ।। रसटी-१०.४४;३
     मृत्तिकापेक्षया अधिकगारभागमिश्रितमृदुपादानेयं कोष्ठी गारकोष्ठीत्युच्यते ।। रसटी-१०.४४;४
     इयं कांस्यरीतिप्रमुखं यत्सृष्टलोहं तन्मध्ये संसर्गघटकयोर् मध्य एकस्यावशेषकरी द्वितीयं विनाश्येत्यर्थः ।। रसटी-१०.४४;५

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     गारकोष्ठीमाह द्वादशेति ।। रसबोध-१०.४४;१
     द्वादशाङ्गुलगभीरा प्रादेशप्रमाणविस्तारविशिष्टा कोष्ठी एका कार्या तस्या ऊर्ध्वं चतुरङ्गुले वलयाकारम् आलवालम् एकं दत्त्वा तदुपरि बहुच्छिद्रां चक्रीं निधाय अङ्गारं निक्षिप्य च वङ्कनालेन प्रधमेत् इति ।। रसबोध-१०.४४;२
     मृष्टलोहविनाशिनी शोधितलौहमारिणी इत्यर्थः ।। रसबोध-१०.४४;३

 वङ्कनाल
मूषामृद्भिर् विधातव्यम् अरत्निप्रमितं दृढम् । 
अधोमुखं च तद्वक्त्रे नालं पञ्चाङ्गुलं खलु । 
वङ्कनालम् इदं प्रोक्तं दृढध्मानाय कीर्तितम् ।। रस-१०.४५ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     गारकोष्ठिकायां वङ्कनालम् इत्युक्तं किं तत् वङ्कनालम् इत्याशंसायामाह मूषामृद्भिरिति ।। रसबोध-१०.४५;१
     शर्करादीनाम् अन्यतमाभिः मूषोपयोगिमृद्भिः अरत्निप्रमितं दृढं नालं कृत्वा तन्मुखे पञ्चाङ्गुलप्रमाणम् अधोमुखं नालम् एकं योजयेत् दृढध्मानाय तद् वङ्कनालं वेदितव्यम् ।। रसबोध-१०.४५;२

 मूषाकोष्ठी/तिर्यक्प्रधमनकोष्ठी
कोष्ठी सिद्धरसादीनां विधानाय विधीयते । 
द्वादशाङ्गुलकोत्सेधा सा बुध्ने चतुरङ्गुला । 
तिर्यक्प्रधमनास्या च मृदुद्रव्यविशोधिनी ।। रस-१०.४६ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ सिद्धरसानां खोटबद्धादीनाम् अभ्रकादिसत्त्वानां च काचटङ्कणसौवीरादिना शोधयितुं साधनभूतां कोष्ठीमाह द्वादशाङ्गुलेति ।। रसटी-१०.४६;१
     अस्यां कोष्ठ्यां स्थापितमूषामध्ये सिद्धरसादि प्रक्षिप्य संततध्मानावसरेऽन्तरान्तरा मुहुः काचचूर्णादि दत्त्वा धमेत् ।। रसटी-१०.४६;२
     मृदुद्रव्यं सत्त्वादि ।। रसटी-१०.४६;३
     इयं कोष्ठी बुध्नभागमारभ्य मुखभागपर्यन्तं क्रमविस्तृता प्रादेशप्रमितवर्तुलमुखी कार्येत्यनुक्तमपि बोध्यम् ।। रसटी-१०.४६;४
     पूर्वस्यास्तथामानमुखस्योक्तत्वात् ।। रसटी-१०.४६;५

 पुट
रसादिद्रव्यपाकानां प्रमाणज्ञापनं पुटम् । 
नेष्टो न्यूनाधिकः पाकः सुपाकं हितम् औषधम् ।। रस-१०.४७ ।। 
लोहादेरपुनर्भावो गुणाधिक्यं ततोऽग्रता । 
अनप्सु मज्जनं रेखापूर्णता पुटतो भवेत् ।। रस-१०.४८ ।। 
पुटाद् ग्राव्णो लघुत्वं च शीघ्रव्याप्तिश्च दीपनम् । 
जारितादपि सूतेन्द्राल्लोहानाम् अधिको गुणः ।। रस-१०.४९ ।। 
यथाश्मनि विशेद् वह्निर् बहिःस्थपुटयोगतः । 
चूर्णत्वाद्धि गुणावाप्तिस्तथा लोहेषु निश्चितम् ।। रस-१०.५० ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     संप्रति मूषाकोष्ठ्यपेक्ष्याधिकतराग्निजनकपुटान् वक्तुं तेषां प्रयोजनमाह रसेति ।। रसटी-१०.५०;१
     रसलोहप्रभृतिकठोरद्रव्याणां सम्यक्पाको भेषजार्थमपेक्ष्यते ।। रसटी-१०.५०;२
     स च पाकः क्रियारूपस्तुलया परिमाणेन वा परिच्छेत्तुं न शक्यते ।। रसटी-१०.५०;३
     सुपाकस्य प्रमाणबोधकं पुटम् एवाग्निदीपकोपलतुषगोर्वरसंपूर्यगर्तादिविशेष एव सम्भवति ।। रसटी-१०.५०;४
     एतद्गर्तापूरितोपलाग्निनैकः सुपाकोऽभवदिति तत्पुटविशेषावृत्तिः कार्या ।। रसटी-१०.५०;५
     यथोक्तगुणलाभपर्यन्तमिति भावः ।। रसटी-१०.५०;६
     न्यूनपाकेन गन्धवर्णरसस्पर्शः सम्यङ्न जायते ।। रसटी-१०.५०;७
     अधिपाकेन तु द्रव्यं निःसारं दग्धं भवत्योदनवत् ।। रसटी-१०.५०;८
     अथ पुटस्य योगतो गुणांल्लोहस्थान् आह लोहादेरिति ।। रसटी-१०.५०;९
     अपुनर्भावो न प्राकृतस्वरूपापादनं पञ्चमित्रसंस्कारेणापि ।। रसटी-१०.५०;१०
     गुणाधिक्यमामावस्थापन्ने तस्मिन् भक्षिते जाठराग्न्यपाकेन रोगवारका गुणास्तथा पुष्ट्यादयो मार्दवादयश्चानुद्भूतास्तेषाम् उद्भवेनाधिक्याभासः ।। रसटी-१०.५०;११
     तेन चाग्रता श्रेष्ठताधिकमूल्यता ।। रसटी-१०.५०;१२
     तथाप्सु प्रक्षिप्तस्य तस्य न मज्जनम् उपरितरणम् ।। रसटी-१०.५०;१३
     अङ्गुलिभ्यां पीडितस्य तस्य सूक्ष्माङ्गुलिरेखासु प्रविष्टत्वं च ।। रसटी-१०.५०;१४
     अभ्रकवज्रहरितालादिरूपपाषाणविशेषेषु तु लघुत्वादयो गुणाः पुटात्प्रादुर्भवन्ति ।। रसटी-१०.५०;१५
     किं बहुना गुणवर्णनेन ।। रसटी-१०.५०;१६
     यत्र गुणाः सर्वे सम्भूयोत्कटा निवसन्ति तस्मात् पारदादपि जीर्णरसोपरसमणिलोहात् सुसिद्धानां लोहानां गुणा यथाविधिसेविनो नरस्य शरीरेऽधिका एव ।। रसटी-१०.५०;१७
     भूरिफलयुतोऽपि सिद्धरसस्य हि क्रामणार्थं किंचित्स्फुटितयौवना कामिनी संनिहितापेक्ष्यते भाषणचुम्बनालिङ्गनार्थं तत्स्तनाभ्यामङ्गमर्दनार्थं च ।। रसटी-१०.५०;१८
     तदसंनिधौ सर्वशरीरे क्रामणाभावेन न मन्मथः ।। रसटी-१०.५०;१९
     सांनिध्ये तु प्रमादेन मैथुनम् ।। रसटी-१०.५०;२०
     ततश्च मारणम् आपद्यते ।। रसटी-१०.५०;२१
     किंच रससेविनो वर्षपर्यन्तं परिहारविशेषः ।। रसटी-१०.५०;२२
     आदौ क्षेत्रीकरणं चावश्यकम् ।। रसटी-१०.५०;२३
     पारदसिद्धावनुभूतसर्वक्रियासाधकः प्रभूतद्रव्यादिसंपच्चापेक्ष्यते ।। रसटी-१०.५०;२४
     अत एव नातिनिरपायस्य लोहस्य गुणानाम् आधिक्यमुपचर्यते ।। रसटी-१०.५०;२५
     ननु पाषाणतोऽपि कठिनाणां लोहविशेषाणां नावयवविश्लेष इति कथम् उक्तलाभ इत्याशङ्क्य निदर्शनेन पुनर्लोहगुणान् दृढीकरोति यथाश्मनीति ।। रसटी-१०.५०;२६
     अन्तरग्निप्रवेशेन सर्वं सम्भवतीति भावः ।। रसटी-१०.५०;२७

 महापुट
निम्नविस्तरतः कुण्डे द्विहस्ते चतुरस्रके । 
वनोत्पलसहस्रेण पूरिते पुटनौषधम् ।। रस-१०.५१ ।। 
क्रौञ्च्यां रुद्धं प्रयत्नेन पिष्टिकोपरि निक्षिपेत् । 
वनोत्पलसहस्रार्धं क्रौञ्चिकोपरि विन्यसेत् । 
वह्निं प्रज्वालयेत्तत्र महापुटमिदं स्मृतम् ।। रस-१०.५२ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     संप्रति गर्ताविशेषं महापुटमाह भूमिमध्य इष्टिकादिभिः कृते कुड्ये कुड्यमये गर्ते गाम्भीर्यविस्ताराभ्यां द्विहस्ते तथा चतुष्कोणे तादृग्गर्ते वन्यच्छगणैः सहस्रसंख्याकैः पूरिते सति शरावसंपुटितं भेषजं पिष्टिकोपरि पूरितच्छगणोपरि स्थापयेत् ।। रसटी-१०.५२;१
     तादृशमूषिकोपर्यर्धसहस्रं छगणानां पूरयेत् ।। रसटी-१०.५२;२
     ततो दीपयेत् ।। रसटी-१०.५२;३

 गजपुट
राजहस्तप्रमाणेन चतुरस्रं च निम्नकम् । 
पूर्णं चोपलसाठीभिः कण्ठावध्यथ विन्यसेत् ।। रस-१०.५३ ।। 
विन्यसेत्कुमुदीं तत्र पुटनद्रव्यपूरिताम् । 
पूर्णच्छगणतोऽर्धानि गिरिण्डानि विनिक्षिपेत् । 
एतद्गजपुटं प्रोक्तं महागुणविधायकम् ।। रस-१०.५४ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ गजपुटमाह राजहस्तेति ।। रसटी-१०.५४;१
     राजहस्तस्त्रिंशदङ्गुलिमितः ।। रसटी-१०.५४;२
     तन्मितं निम्नं गम्भीरं तन्मितविस्तारं च गर्तं बोध्यं ।। रसटी-१०.५४;३
     निम्नमित्यत्र विस्तारशब्दो लुप्तनिर्दिष्टः ।। रसटी-१०.५४;४
     तदुपलशाठीभिः कण्ठपर्यन्तं पूरयेत् ।। रसटी-१०.५४;५
     उपलाः कठिना महान्तो वन्यच्छगणास्ततोऽल्पदेहाः शाठ्यः ।। रसटी-१०.५४;६
     तत्र मूषां भेषजगर्भितां विन्यस्य पूर्वविन्यस्तच्छगणतोऽर्धमानानि गिरिण्डानि वन्यच्छगणानि विनिक्षिपेत् इत्येतद्गजपुटाख्यं मतम् ।। रसटी-१०.५४;७

 वाराहपुट
इत्थं चारत्निके कुण्डे पुटं वाराहमुच्यते ।। रस-१०.५५ ।। 

 कुक्कुटपुट
पुटं भूमितले तत्तद्वितस्तिद्वितयोच्छ्रयम् । 
तावच्च तलविस्तीर्णं तत्स्यात्कुक्कुटकं पुटम् ।। रस-१०.५६ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ कुक्कुटपुटमाह ।। रसटी-१०.५६;१
     भूमिपृष्ठभागे कुड्येन निर्मितं चतुर्विंशत्यङ्गुलोच्छ्रायं तावन्मानमेव तले मुखे च विस्तृतमेतादृशं यद्गर्तं भेषजं पक्तुमुपलादिभिः पूर्यते तत्कुक्कुटपुटसंज्ञं भवति ।। रसटी-१०.५६;२

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     कुक्कुटपुटमाह पुटमिति ।। रसबोध-१०.५६;१
     वितस्तिद्वितयोच्छ्रयं हस्तप्रमाणोन्नतम् ।। रसबोध-१०.५६;२
     तावच्च तलविस्तीर्णं अधोभागेऽपि हस्तप्रमाणविस्तृतम् ।। रसबोध-१०.५६;३
     एतत्तु भूमेरुपरि एव कार्यं न तु गर्तं खनित्वा ।। रसबोध-१०.५६;४

 कपोतपुट
यत्पुटं दीयते भूमाव् अष्टसंख्यैर् वनोपलैः । 
बद्ध्वा सूतार्कभस्मार्थं कपोतपुटमुच्यते ।। रस-१०.५७ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     यच्च गर्तं भूमितले मृदादिभिः कृतमष्टसंख्यैर्वनोपलैर्दीयते ज्वालया प्रज्वलितं क्रियते बद्धपारदस्य भस्मकरणार्थं तत्कपोतपुटमुच्यते ।। रसटी-१०.५७;१

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     बद्ध्वा मूषायां रुद्ध्वेत्यर्थः ।। रसबोध-१०.५७;१
     सूतार्कभस्मार्थं रसभस्मार्थं ताम्रभस्मार्थं च ।। रसबोध-१०.५७;२

 गोवर
गोष्ठान्तर्गोक्षुरक्षुण्णं शुष्कं चूर्णितगोमयम् । 
गोवरं तत्समादिष्टं वरिष्ठं रससाधने ।। रस-१०.५८ ।। 

 गोवरपुट
गोवरैर्वा तुषैर्वापि पुटं यत्र प्रदीयते । 
तद्गोवरपुटं प्रोक्तं रसभस्मप्रसिद्धये ।। रस-१०.५९ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     गोर्वरैस्तुषैर्वा यत्र गजपुटगर्तायां पुटं दीयते भेषजं पक्वं क्रियते तद्गोर्वरपुटमुच्यते ।। रसटी-१०.५९;१

 भाण्डपुट
स्थूलभाण्डे तुषापूर्णे मध्ये मूषासमन्विते । 
वह्निना विहिते पाके तद्भाण्डपुटमुच्यते ।। रस-१०.६० ।। 

 वालुकापुट
अधस्तादुपरिष्टाच्च क्रौञ्चिकाच्छाद्यते खलु । 
वालुकाभिः प्रतप्ताभिर्यत्र तद्वालुकापुटम् ।। रस-१०.६१ ।। 

 भूधरपुट
वह्निमित्राः क्षितौ सम्यङ्निखन्याद् द्व्यङ्गुलादधः । 
उपरिष्टात्पुटं यत्र पुटं तद् भूधराह्वयम् ।। रस-१०.६२ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     वह्निमित्राः मूषाः दीर्घकालं वह्निना सहावस्थानात् अस्या वह्निमित्रत्वं ज्ञातव्यम् ।। रसबोध-१०.६२;१
     स्पष्टमन्यत् ।। रसबोध-१०.६२;२

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ भूधरपुटमाह वह्निमित्रामिति ।। रसटी-१०.६२;१
     वह्निमित्रा मूषा शराव इति यावत् ।। रसटी-१०.६२;२
     जयसुन्दरादिरसविधावस्या उपयोगो बोध्यः ।। रसटी-१०.६२;३

 लावकपुट
ऊर्ध्वं षोडशिकामूत्रैस्तुषैर्वा गोवरैः पुटम् । 
यत्र तल्लावकाख्यं स्यात् सुमृदुद्रव्यसाधने ।। रस-१०.६३ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ लावकपुटमाह ऊर्ध्वमिति ।। रसटी-१०.६३;१
     शरावाकारमूषां संपुटितां भूमौ निधाय तदुपरि षोडशवनोपलमितैस् तुषैर् गोर्वरैर् वा यत्पुटं दीयते पाकः क्रियते तल्लावकम् इति ख्यातम् ।। रसटी-१०.६३;२
     षोडश एव षोडशिका ।। रसटी-१०.६३;३
     सा संख्या चात्र वन्योपलानामेव ग्राह्या ।। रसटी-१०.६३;४
     तन्मात्रैस् तद्वन्यच्छगणतुलितैर् इत्यर्थः ।। रसटी-१०.६३;५

 पुट > देfऔल्त् दिमेन्सिओन्स्
अनुक्तपुटमाने तु साध्यद्रव्यबलाबलात् । 
पुटं विज्ञाय दातव्यम् ऊहापोहविचक्षणैः ।। रस-१०.६४ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     पुटानां हि प्रायो वन्यच्छगणसाध्यत्वात्तदुपस्थितिः ।। रसटी-१०.६४;१
     अथ कुम्भपुटं ग्रन्थान्तरोक्तं वक्ष्यामि । 
     मृद्घटे बहुरन्ध्राणि कृत्वाङ्गुलसमानि वै । 
     चत्वारिंशत्ततस्तस्मिञ्शीतमुल्मुकचूर्णकम् ।। रसटी-१०.६४;२
     अर्धम् आपूरयित्वा च मुखे दद्याच्छरावकम् । 
     कर्पटेन मृदा लिप्त्वा छायाशुष्कं च कारयेत् ।। रसटी-१०.६४;३
     तस्मिन्नङ्गारकान् क्षिप्त्वा चुल्ल्यां वा चेष्टिकासु च । 
     निधाय त्रिदिनाच्छीतं गृहीत्वौषधिमाहरेत् ।। रसटी-१०.६४;४
     एतत् कुम्भपुटं ज्ञेयं कथितं शास्त्रदर्शिभिः । 
     इति ।। रसटी-१०.६४;५

 स्य्नोन्य्म्स् fओर् उपल
पिष्टकं छगणं छाणम् उत्पलं चोपलं तथा । 
गिरिण्डोपलसाठी च वराटी छगणाभिधाः ।। रस-१०.६५ ।। 

 (अ-)कृत्रिमलोहानि
सुवर्णं रजतं ताम्रं त्रपु सीसकम् आयसम् । 
षडेतानि च लोहानि कृत्रिमौ कांस्यपित्तलौ ।। रस-१०.६६ ।। 

 षड्लवण
लवणानि षड् उच्यन्ते सामुद्रं सैन्धवं विडम् । 
सौवर्चलं रोमकं च चूलिकालवणं तथा ।। रस-१०.६७ ।। 

 क्षारत्रय
क्षारत्रयं समाख्यातं यवसर्जिकटङ्कणम् ।। रस-१०.६८ ।। 

 क्षारपञ्चक
पलाशमुष्ककक्षारौ यवक्षारः सुवर्चिका । 
तिलनालोद्भवः क्षारः संयुक्तं क्षारपञ्चकम् ।। रस-१०.६९ ।। 

 मधुरत्रय
घृतं गुडो माक्षिकं च विज्ञेयं मधुरत्रयम् ।। रस-१०.७० ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     तुम्बिनी कटुतुम्बी सरलकाष्ठं वा ।। रसबोध-१०.७०;१

 ओइल् > fओर् संस्कारस्
कङ्गुणी तुम्बिनी घोषा करीरश्रीफलोद्भवम् । 
कटुवार्त्ताकसिद्धार्थसोमराजीविभीतजम् ।। रस-१०.७१ ।। 
अतसीजं महाकालीनिम्बजं तिलजं तथा । 
अपामार्गाद्देवदालीदन्तीतुम्बुरुविग्रहात् ।। रस-१०.७२ ।। 
अङ्कोलोन्मत्तभल्लातपलाशेभ्यस् तथैव च । 
एतेभ्यस्तैलमादाय रसकर्मणि योजयेत् ।। रस-१०.७३ ।। 

 वसावर्ग
जम्बूकमण्डूकवसा वसा कच्छपसम्भवा । 
कर्कटीशिशुमारी च गोशूकरनरोद्भवा । 
अजोष्ट्रखरमेषाणां महिषस्य वसा तथा ।। रस-१०.७४ ।। 

 मूत्रवर्ग
मूत्राणि हस्तिकरभमहिषीखरवाजिनाम् । 
गोऽजावीनां स्त्रियः पुंसां पुष्पं बीजं तु योजयेत् ।। रस-१०.७५ ।। 

 पञ्चमाहिष
माहिषाम्बु दधि क्षीरं साभिघारं शकृद्रसः । 

 छागलपञ्चक
तत्पञ्चमाहिषं ज्ञेयं तद्वच्छागलपञ्चकम् ।। रस-१०.७६ ।। 

 अम्लवर्ग
अम्लवेतसजम्बीरनिम्बुकं बीजपूरकम् । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     अम्लीकं तिन्तिडीफलम् ।। रसबोध-१०.७७कख;१

चाङ्गेरी चणकाम्लं च अम्लीकं कोलदाडिमम् ।। रस-१०.७७ ।। 
अम्बष्ठा तिन्तिडीकं च नागरं रसपत्त्रिका । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     रसपत्त्रिका कपित्थाम्लम् ।। रसबोध-१०.७८कख;१

करवन्दं तथा चान्यदम्लवर्गः प्रकीर्तितः ।। रस-१०.७८ ।। 
चणकाम्लश्च सर्वेषामेक एव प्रशस्यते । 
अम्लवेतसमेकं वा सर्वेषामुत्तमोत्तमम् । 

 अम्लवर्ग > उसे
रसादीनां विशुद्ध्यर्थं द्रावणे जारणे हितम् ।। रस-१०.७९ ।। 

 अम्लपञ्चक
कोलदाडिमवृक्षाम्लचुल्लिकाचुक्रिकारसः । 
पञ्चाम्लकं समुद्दिष्टं तच्चोक्तं चाम्लपञ्चकम् ।। रस-१०.८० ।। 

 पञ्चमृत्तिका
इष्टिका गैरिका लोणं भस्म वल्मीकमृत्तिका । 
रसप्रयोगकुशलैः कीर्तिताः पञ्चमृत्तिकाः ।। रस-१०.८१ ।। 

 विषवर्ग
शृङ्गीकं कालकूटं च वत्सनाभं सकृत्रिमम् । 
पित्तं च विषवर्गोऽयं स वरः परिकीर्तितः ।। रस-१०.८२ ।। 
रसकर्मणि शस्तोऽयं तद्भेदनविधाव् अपि । 
अयुक्त्या सेवितश्चायं मारयत्येव निश्चितम् ।। रस-१०.८३ ।। 

 उपविष
लाङ्गली विषमुष्टिश्च करवीरं जया तथा । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     नीलकः भल्लातकः ।। रसबोध-१०.८४कख;१

नीलकः कनकोऽर्कश्च वर्गो ह्य् उपविषात्मकः ।। रस-१०.८४ ।। 

 दुग्धवर्ग
हस्त्यश्ववनिता धेनुर्गर्दभी छागिकाविका । 
उष्ट्रिकोदुम्बराश्वत्थभानुन्यग्रोधतिल्वकम् ।। रस-१०.८५ ।। 
दुग्धिका स्नुग्गुणश् चैव तथैवोत्तमकण्टिका । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     उत्तमकण्टिका एरण्डविशेषः वागा भेरेण्डा जामालगोटा इति च भाषा यद्वा उत्तमकण्टिका ।। रसबोध-१०.८६कख;१

एषां दुग्धैर् विनिर्दिष्टो दुग्धवर्गो रसादिषु ।। रस-१०.८६ ।। 

 विष्ठावर्ग
पारावतस्य चाषस्य कपोतस्य कलापिनः । 
गृध्रस्य कुक्कुटस्यापि विनिर्दिष्टो हि विड्गणः । 

 विड्वर्ग > उसे
शोधनं सर्वलोहानां पुटनाल्लेपनात् खलु ।। रस-१०.८७ ।। 

 रक्तवर्ग
कुसुम्भं खदिरो लाक्षा मञ्जिष्ठा रक्तचन्दनम् । 
अक्षी च बन्धुजीवश्च तथा कर्पूरगन्धिनी । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     कर्पूरगन्धिनी कर्पूरगन्धिहरिद्राविशेषः ।। रसबोध-१०.८८अ-द्;१

माक्षिकं चेति विज्ञेयो रक्तवर्गोऽतिरञ्जनः ।। रस-१०.८८ ।। 

 पीतवर्ग
किंशुकः कर्णिकारश्च हरिद्राद्वितयं तथा । 
पीतवर्गोऽयमादिष्टो रसराजस्य कर्मणि ।। रस-१०.८९ ।। 

 श्वेतवर्ग
तगरः कुटजः कुन्दो गुञ्जा जीवन्तिका तथा । 
सिताम्भोरुहकन्दश्च श्वेतवर्ग उदाहृतः ।। रस-१०.९० ।। 

 कृष्णवर्ग
कदली कारवेल्ली च त्रिफला नीलिका नलः । 
पङ्कः कासीसबालाम्रं कृष्णवर्ग उदाहृतः ।। रस-१०.९१ ।। 

 रञ्जन wइथ् चोलोउरिन्ग् वर्गस्
रक्तवर्गादिवर्गैश्च द्रव्यं यज्जारणात्मकम् । 
भावनीयं प्रयत्नेन तादृग्रागाप्तये खलु ।। रस-१०.९२ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     काचः मृत्तिकाविशेषः स च क्षाररसः उष्णवीर्यः अञ्जनाद्दृष्टिकारकः विडाख्यलवणो वा ।। रसबोध-१०.९२;१
     शिप्रा शुक्तिविशेषः इत्यर्थः ।। रसबोध-१०.९२;२

 शोधनीयवर्ग
काचटङ्कणशिप्राभिः शोधनीयो गणो मतः ।। रस-१०.९३ ।। 
सत्त्वानां बद्धसूतस्य लोहानां मलनाशनः । 
कापालीकङ्गुणध्वंसी रसवादिभिर् उच्यते ।। रस-१०.९४ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     शोधनीगणं तदुपयोगं चाह काचटङ्कणसौवीरैरिति ।। रसटी-१०.९४;१
     सौवीरं अञ्जनविशेषम् ।। रसटी-१०.९४;२
     अयं गणः सूतस्य खोटबद्धादिरूपस्याभ्रकसत्त्वादीनां च यो गुणो वङ्गकापालिका नागकापालिका कालिकादिर् दोषात्मकस्तद्ध्वंसी ।। रसटी-१०.९४;३
     अत एवायं रसवादिभिर् इष्यते ।। रसटी-१०.९४;४

 वर्ग > रेमोविन्ग् हर्द्नेस्स् ओf मेतल्स्
महिषी मेषशृङ्गी च कलिङ्गो धवबीजयुक् । 
शशास्थीनि च योगोऽयं लोहकाठिन्यनाशनः ।। रस-१०.९५ ।। 

 वर्ग > मेल्तिन्ग् ओf मेतल्स्
गुडगुग्गुलुगुञ्जाज्यसारघैष् टङ्गणान्वितैः । 
दुर्द्रावाखिललोहादेर् द्रावणाय गणो मतः ।। रस-१०.९६ ।। 
क्षाराः सर्वे मलं हन्युर् अम्लं शोधनजारणम् । 
मान्द्यं विषाणि निघ्नन्ति स्नैग्ध्यं स्नेहाः प्रकुर्वते ।। रस-१०.९७ ।। 

रसरत्नसमुच्चयः‎