अर्थशास्त्रम्/अधिकरणम् ९/अध्यायः ७
काम-आदिरुत्सेकः स्वाः प्रकृतीः कोपयति । अपनयो बाह्याः   ।। ०९.७.०१  ।।
 तदुभयं आसुरी वृत्तिः   ।। ०९.७.०२  ।।
 स्व-जन-विकारः कोपः   ।। ०९.७.०३  ।।
 पर-वृद्धि-हेतुषु आपद्-अर्थोअनर्थः संशय इति   ।। ०९.७.०४  ।।
 योअर्थः शत्रु-वृद्धिं अप्राप्तः करोति । प्राप्तः प्रत्यादेयः परेषां भवति । प्राप्यमाणो वा क्षय-व्यय-उदयो भवति । स भवत्यापद्-अर्थः   ।। ०९.७.०५  ।।
 यथा सामन्तानां आमिष-भूतः सामन्त-व्यसनजो लाभः । शत्रु-प्रार्थितो वा स्व-भाव-अधिगम्यो लाभः । पश्चात्कोपेन पार्ष्णि-ग्राहेण वा विगृहीतः पुरस्ताल्-लाभः । मित्र-उच्छेदेन संधि-व्यतिक्रमेण वा मण्डल-विरुद्धो लाभः इत्यापद्-अर्थः   ।। ०९.७.०६  ।।
 स्वतः परतो वा भय-उत्पत्तिरित्यनर्थः   ।। ०९.७.०७  ।।
 तयोः अर्थो न वाइति । अनर्थो न वाइति । अर्थोअनर्थ इति । अनर्थोअर्थ इति संशयः   ।। ०९.७.०८  ।।
 शत्रु-मित्रं उत्साहयितुं अर्थो न वाइति संशयः   ।। ०९.७.०९  ।।
 शत्रु-बलं अर्थ-मानाभ्यां आवाहयितुं अनर्थो न वाइति संशयः   ।। ०९.७.१०  ।।
 बलवत्-सामन्तां भूमिं आदातुं अर्थोअनर्थ इति संशयः   ।। ०९.७.११  ।।
 जायसा सम्भूययानं अनर्थोअर्थ इति संशयः   ।। ०९.७.१२  ।।
 तेषां अर्थ-संशयं उपगच्छेत्  ।। ०९.७.१३  ।।
 अर्थोअर्थ-अनुबन्धः । अर्थो निरनुबन्धः । अर्थोअनर्थ-अनुबन्धः । अनर्थोअर्थ-अनुबन्धः । अनर्थो निरनुबन्धः । अनर्थोअनर्थ-अनुबन्धः इत्यनुबन्ध-षड्-वर्गः   ।। ०९.७.१४  ।।
 शत्रुं उत्पाट्य पार्ष्णि-ग्राह-आदानं अर्थोअनर्थ-अनुबन्धः   ।। ०९.७.१५  ।।
 उदासीनस्य दण्ड-अनुग्रहः फलेन अर्थो निरनुबन्धः   ।। ०९.७.१६  ।।
 परस्यान्तर्-उच्छेदनं अर्थोअनर्थ-अनुबन्धः   ।। ०९.७.१७  ।।
 शत्रु-प्रतिवेशस्यानुग्रहः कोश-दण्डाभ्यां अनर्थोअनर्थ-अनुबन्धः   ।। ०९.७.१८  ।।
 हीन-शक्तिं उत्साह्य निवृत्तिरनर्थो निरनुबन्धः   ।। ०९.७.१९  ।।
 ज्यायांसं उत्थाप्य निवृत्तिरनर्थोअनर्थ-अनुबन्धः   ।। ०९.७.२०  ।।
 तेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयानुपसम्प्राप्तुं   ।। ०९.७.२१  ।।
 इति कार्य-अवस्थापनं   ।। ०९.७.२२  ।।
 समन्ततो युगपद्-अर्थ-उत्पत्तिः समन्ततोअर्थ-आपद्भवति   ।। ०९.७.२३  ।।
 साएव पार्ष्णि-ग्राह-विगृहीता समन्ततोअर्थ-संशय-आपद्भवति   ।। ०९.७.२४  ।।
 तयोर्मित्र-आक्रन्द-उपग्रहात्सिद्धिः   ।। ०९.७.२५  ।।
 समन्ततः शत्रुभ्यो भय-उत्पत्तिः समन्त्तोअनर्थ-आपद्भवति   ।। ०९.७.२६  ।।
 साएव मित्र-विगृहीता समन्ततोअनर्थ-संशय-आपद्भवति   ।। ०९.७.२७  ।।
 तयोश्चल-अमित्र-आक्रन्द-उपग्रहात्सिद्धिः । पर-मिश्र-अप्रतीकारो वा   ।। ०९.७.२८  ।।
 इतो लाभ इतरतो लाभ इत्युभयतोअर्थ-आपद्भवति   ।। ०९.७.२९  ।।
 तस्यां समन्ततोअर्थायां च लाभ-गुण-युक्तं अर्थं आदातुं यायात्  ।। ०९.७.३०  ।।
 तुल्ये लाभ-गुणे प्रधानं आसन्नं अनतिपातिनं ऊनो वा येन भवेत्तं आदातुं यायात्  ।। ०९.७.३१  ।।
 इतोअनर्थ इतरतोअनर्थ इत्युभयतोअनर्थ-आपत्  ।। ०९.७.३२  ।।
 तस्यां समन्ततोअनर्थायां च मित्रेभ्यः सिद्धिं लिप्सेत   ।। ०९.७.३३  ।।
 मित्र-अभावे प्रकृतीनां लघीयस्यएकतोअनर्थां साधयेत् । उभयतोअनर्थां ज्यायस्या । समन्ततोअनर्थां मूलेन प्रतिकुर्यात्  ।। ०९.७.३४  ।।
 अशक्ये सर्वं उत्सृज्यापगच्छेत्  ।। ०९.७.३५  ।।
 दृष्टा हि जीवतः पुनर्-आवृत्तिर्यथा सुयात्रा-उदयनाभ्यां   ।। ०९.७.३६  ।।
 इतो लाभ इतरतो राज्य-अभिमर्श इत्युभयतोअर्थ-अनर्थ-आपद्भवति   ।। ०९.७.३७  ।।
 तस्यां अनर्थ-साधको योअर्थस्तं आदातुं यायात्  ।। ०९.७.३८  ।।
 अन्यथा हि राज्य-अभिमर्शं वारयेत्  ।। ०९.७.३९  ।।
 एतया समन्ततोअर्थ-अनर्थ-आपद्व्याख्याता   ।। ०९.७.४०  ।।
 इतोअनर्थ इतरतोअर्थ-संशय इत्युभयतोअनर्थ-अर्थ-संशया   ।। ०९.७.४१  ।।
 तस्यां पूर्वं अनर्थं साधयेत् । तत्-सिद्धावर्थ-संशयं   ।। ०९.७.४२  ।।
 एतया समन्ततोअनर्थ-अर्थ-संशया व्याख्याता   ।। ०९.७.४३  ।।
 इतोअर्थ इतरतोअनर्थ-संशय इत्युभयतोअर्थ-अनर्थ-संशय-आपड  ।। ०९.७.४४  ।।
 एतया समन्ततोअर्थ-अनर्थ-संशया व्याख्याता   ।। ०९.७.४५  ।।
 तस्यां पूर्वां पूर्वां प्रकृतीनां अनर्थ-संशयान्मोक्षयितुं यतेत   ।। ०९.७.४६  ।।
 श्रेयो हि मित्रं अनर्थ-संशये तिष्ठन्न दण्डः । दण्डो वा न कोश इति   ।। ०९.७.४७  ।।
 समग्र-मोक्षण-अभावे प्रकृतीनां अवयवान्मोक्षयितुं यतेत   ।। ०९.७.४८  ।।
 तत्र पुरुष-प्रकृतीनां बहुलं अनुरक्तं वा तीक्ष्ण-लुब्ध-वर्जम् । द्रव्य-प्रकृतीनां सारं महा-उपकारं वा   ।। ०९.७.४९  ।।
 संधिनाआसनेन द्वैधी-भावेन वा लघूनि । विपर्ययैर्गुरूणि   ।। ०९.७.५०  ।।
 क्षय-स्थान-वृद्धीनां चौत्तर-उत्तरं लिप्सेत   ।। ०९.७.५१  ।।
 प्रातिलोम्येन वा क्षय-आदीनां आयत्यां विशेषं पश्येत्  ।। ०९.७.५२  ।।
 इति देश-अवस्थापनं   ।। ०९.७.५३  ।।
 एतेन यात्रा-आदि-मध्य-अन्तेष्वर्थ-अनर्थ-संशयानां उपसम्प्राप्तिर्व्याख्याता   ।। ०९.७.५४  ।।
 निरन्तर-योगित्वाच्चार्थ-अनर्थ-संशयानां यात्रा-आदावर्थः श्रेयानुपसम्प्राप्तुं पार्ष्णि-ग्राह-आसार-प्रतिघाते क्षय-व्यय-प्रवास-प्रत्यादेये मूल-रक्षणेषु च भवति   ।। ०९.७.५५  ।।
 तथाअनर्थः संशयो वा स्व-भूमिष्ठस्य विषह्यो भवति   ।। ०९.७.५६  ।।
 एतेन यात्रा-मध्येअर्थ-अनर्थ-संशयानां उपसम्प्राप्तिर्व्याख्याता   ।। ०९.७.५७  ।।
 यात्रा-अन्ते तु कर्शनीयं उच्छेदनीयं वा कर्शयित्वाउच्छिद्य वाअर्थः श्रेयानुपसम्प्राप्तुं नानर्थः संशयो वा पर-आबाध-भयात्  ।। ०९.७.५८  ।।
 सामवायिकानां अपुरोगस्य तु यात्रा-मध्य-अन्तगोअनर्थः संशयो वा श्रेयानुपसम्प्राप्तुं अनिर्बन्ध-गामित्वात्  ।। ०९.७.५९  ।।
 अर्थो धर्मः काम इत्यर्थ-त्रि-वर्गः   ।। ०९.७.६०  ।।
 तस्य पूर्वः पूर्वः श्रेयानुपसम्प्राप्तुं   ।। ०९.७.६१  ।।
 अनर्थोअधर्मः शोक इत्यनर्थ-त्रि-वर्गः   ।। ०९.७.६२  ।।
 तस्य पूर्वः पूर्वः श्रेयान्प्रतिकर्तुं   ।। ०९.७.६३  ।।
 अर्थोअनर्थ इति । धर्मोअधर्म इति । कामः शोक इति संशय-त्रि-वर्गः    ।। ०९.७.६४  ।।
 तस्यौत्तर-पक्ष-सिद्धौ पूर्व-पक्षः श्रेयानुपसम्प्राप्तुं   ।। ०९.७.६५  ।।
 इति काल-अवस्थापनं   ।। ०९.७.६६  ।।
 इत्यापदः  तासां सिद्धिः   ।। ०९.७.६७  ।।
 पुत्र-भ्रातृ-बन्धुषु साम-दानाभ्यां सिद्धिरनुरूपा । पौर-जानपद-दण्ड-मुख्येषु दान-भेदाभ्याम् । सामन्त-आटविकेषु भेद-दण्डाभ्यां   ।। ०९.७.६८  ।।
 एषाअनुलोमा । विपर्यये प्रतिलोमा   ।। ०९.७.६९  ।।
 मित्र-अमित्रेषु व्यामिश्रा सिद्धिः   ।। ०९.७.७०  ।।
 परस्पर-साधका ह्युपायाः   ।। ०९.७.७१  ।।
 शत्रोः शङ्कित-अमात्येषु सान्त्वं प्रयुक्तं शेष-प्रयोगं निवर्तयति । दूष्य-अमात्येषु दानम् । संघातेषु भेदः । शक्तिमत्सु दण्ड इति   ।। ०९.७.७२  ।।
 गुरु-लाघव-योगाच्चऽपदां नियोग-विकल्प-समुच्चया भवन्ति   ।। ०९.७.७३  ।।
 "अनेनएवौपायेन नान्येन" इति नियोगः   ।। ०९.७.७४  ।।
 "अनेन वाअन्येन वा" इति विकल्पः   ।। ०९.७.७५  ।।
 "अनेनान्येन च" इति समुच्चयः   ।। ०९.७.७६  ।।
 तेषां एक-योगाश्चत्वारस्त्रि-योगाश्च । द्वि-योगाः षट् । एकश्चतुर्-योगः   ।। ०९.७.७७  ।।
 इति पञ्च-दश-उपायाः   ।। ०९.७.७८  ।।
 तावन्तः प्रतिलोमाः   ।। ०९.७.७९  ।।
 तेषां एकेनौपायेन सिद्धिरेक-सिद्धिः । द्वाभ्यां द्वि-सिद्धिः । त्रिभिस्त्रि-सिद्धिः । चतुर्भिश्चतुः-सिद्धिरिति   ।। ०९.७.८०  ।।
 धर्म-मूलत्वात्काम-फलत्वाच्चार्थस्य धर्म-अर्थ-काम-अनुबन्धा याअर्थस्य सिद्धिः सा सर्व-अर्थ-सिद्धिः   <इति सिद्धयह्> ।। ०९.७.८१  ।।
 दैवादग्निरुदकं व्याधिः प्रमारो विद्रवो दुर्भिक्षं आसुरी सृष्टिरित्यापदः   ।। ०९.७.८२  ।।
 तासां दैवत-ब्राह्मण-र्पणिपाततः सिद्धिः   ।। ०९.७.८३  ।।
 अतिवृष्टिरवृष्टिर्वा सृष्टिर्वा याआसुरी भवेत् । ।। ०९.७.८४अ ब  ।।
 तस्यां आथर्वणं कर्म सिद्ध-आरम्भाश्च सिद्धयः   ।। ०९.७.८४च्द्  ।।