वराहपुराणम्/अध्यायः ७३
रुद्र उवाच ।	
श्रृणु चान्यद् द्विजश्रेष्ठ कौतूहलसमन्वितम् ।	
अपूर्वभूतं सलिले मग्नेन मुनिपुंगव ।। ७३.१ ।।	
ब्रह्माणाऽहं पुरा सृष्टः प्रोक्तश्च सृज वै प्रजाः ।	
अविज्ञानसमर्थोऽहं निमग्नः सलिले द्विज ।। ७३.२ ।।	
तत्र यावत् क्षणं चैकं तिष्ठामि परमेश्वरम् ।	
अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं ध्यायन् प्रयतमानसः ।। ७३.३ ।।	
तावज्जलात् समुत्तस्थुः प्रलयाग्निसमप्रभाः ।	
पुरुषा दश चैकश्च तापयन्तोंशुभिर्जलम् ।। ७३.४ ।।	
मया पृष्टाः के भवन्तो जलादुत्तीर्य तेजसा ।	
तापयन्तो जलं चेदं क्व वा यास्यथ संशत ।। ७३.५ ।।	
एवमुक्ता मया ते तु नोचुः किंचन सत्तमाः ।	
एवमेव गतास्तूष्णीं ते नरा द्विजपुंगव ।। ७३.६ ।।	
ततस्तेषामनु महापुरुषोऽतीवशोभनः ।	
स तस्मिन् मेघसंकाशः पुण्डरीकनिभेक्षणः ।। ७३.७ ।।	
तमहं पृष्टवान् कस्त्वं के चेमे पुरुषा गाताः ।	
किं वा प्रयोजनमिह कथ्यतां पुरुषर्षभ ।। ७३.८ ।।	पुरुष उवाच ।	
य एते वै गताः पूर्वं पुरुषा दीप्ततेजसः ।	
आदित्यास्ते त्वरं यान्ति ध्याता वै ब्रह्मणा भव ।। ७३.९ ।।	
सृष्टिं सृजति वै ब्रह्मा तदर्थं यान्त्यमी नराः ।	
प्रतिपालनाय तस्यास्तु सृष्टेर्देव न संशयः ।। ७३.१० ।।	
शम्भुरुवाच ।	
भगवन् कथं जानीषे महापुरुषसत्तम ।	
भवेति नाम्ना तत्सर्वं कथयस्व परो ह्यहम् ।। ७३.११ ।।	
एवमुक्तस्तु रुद्रेण स पुमान् प्रत्यभाषत ।	
अहं नारायणो देवो जलशायी सनातनः ।। ७३.१२ ।।	
दिव्यं चक्षुर्भवतु वै तव मां पश्य यत्नतः ।	
एवमुक्तस्तदा तेन यावद् पश्याम्यहं तु तम् ।। ७३.१३ ।।	
तावदङ्गुष्ठमात्रं तु ज्वलद्भास्करतेजसम् ।	
तमेवाहं प्रपश्यामि तस्य नाभौ तु पङ्कजम् ।। ७३.१४ ।।	
ब्रह्माणं तत्र पश्यामि आत्मानं च तदङ्कतः ।	
एवं दृष्ट्वा महात्मानं ततो हर्षमुपागतः ।	
तं स्तोतुं द्विजशार्दूल मतिर्मे समजायत ।। ७३.१५ ।।	
तस्य मूर्तौ तु जातायां सक्तोत्रेणानेन सुव्रत ।	
स्तुतो मया स विश्वात्मा तपसा स्मृतकर्मणा ।। ७३.१६ ।।	रुद्र उवाच ।	
नमोऽस्त्वनन्ताय विशुद्धचेतसे	
सरूपरूपाय सहस्त्रबाहवे ।	
सहस्त्ररश्मिप्रवराय वेधसे	
विशालदेहाय विशुद्धकर्मिणे ।। ७३.१७ ।।	
समस्तविश्वार्तिहराय शम्भवे	
सहस्त्रसूर्यानिलतिग्मतेजसे ।	
समस्तविद्याविधृताय चक्रिणे	
समस्तगीर्वाणनुते सदाऽनघ ।। ७३.१८ ।।	
अनादिदेवोऽच्युत शेषशेखर	
प्रभो विभो भूतपते महेश्वर ।	
मरुत्पते सर्वपते जगत्पते	
भुवः पते भुवनपते सदा नमः ।। ७३.१९ ।।	
जलेश नारायण विश्वशंकर	
क्षितीश विश्वेश्वर विश्वलोचन ।	
शशाङ्कसूर्याच्युत वीर विश्वगा -	
प्रतर्क्यमूर्त्तेऽमृतमूर्तिरव्ययः ।। ७३.२० ।।	
ज्वलद्हुताशार्चिविरुद्धमण्डल	
प्रपाहि नारायण विश्वतोमुख ।	
नमोऽस्तु देवार्त्तिहरामृताव्यय	
प्रपाहि मां शरणगतं सदाच्युत ।। ७३.२१ ।।	
वक्त्राण्यनेकानि विभो तवाहं	
पश्यामि मध्यस्थगतं पुराणम् ।	
ब्रह्माणमीशं जगतां प्रसूतिं	
नमोऽस्तु तुभ्यं तु पितामहाय ।। ७३.२२ ।।	
संसारचक्रभ्रमणैरनेकैः	
क्वचिद् भवान् देववरादिदेव ।	
सन्मार्गिभिर्ज्ञानविशुद्धसत्त्वै -	
रुपास्यसे किं प्रलपाम्यहं त्वाम् ।। ७३.२३ ।।	
एकं भवन्तं प्रकृतेः परस्ताद्	
यो वेत्त्यसौ सर्वविदादिबोद्धा ।	
गुणा न तेषु प्रसभं विभेद्या	
विशालमूर्तिर्हि सुसूक्ष्मरूपः ।। ७३.२४ ।।	
निर्वाक्यो निर्मनो विगतेन्द्रियोऽसि	
कर्माभवान्नो विगतैककर्मा ।	
संसारवांस्त्वं हि न तादृशोऽसि	
पुनः कथं देववरासि वेद्यः ।। ७३.२५ ।।	
मूर्तामूर्तं त्वतुलं लभ्यते ते	
परं वपुर्देव विशुद्धभावैः ।	
संसारविच्छित्तिकरैर्यजद्भि -	
रतोऽवसीयेत चतुर्भुजस्त्वम् ।। ७३.२६ ।।	
परं न जानन्ति यतो वपुस्ते	
देवादयोऽप्यद्भुतकारणं तत् ।	
अतोऽवतारोक्ततनुं पुराण -	
माराधयेयुः कमलासनाद्याः ।। ७३.२७ ।।	
न ते वपुर्विश्वसृगब्जयोनि-	
रेकान्ततो वेद महानुभावः ।	
परं त्वहं वेद्मि कविं पुराणं	
भवन्तमाद्यं तपसा विशुद्धः ।। ७३.२८ ।।	
पद्मासनो मे जनकः प्रसिद्ध -	
श्चैतत् प्रसूतावसकृत्पुराणैः ।	
संबोध्यते नाथ न मद्विधोऽपि	
विदुर्भवन्तं तपसा विहीनाः ।। ७३.२९ ।।	
ब्रह्मादिभिस्तत्प्रवरैरबोध्यं	
त्वां देव मूर्खाः स्वमनन्तनत्या ।	
प्रबोधमिच्छन्ति न तेषु बुद्धि -	
रुदारकीर्त्तिष्वपि वेदहीनाः ।। ७३.३० ।।	
जन्मान्तरैर्वेदविदां विवेक -	
बुद्धिर्भवेन्नाथ तव प्रसादात् ।	
त्वल्लब्धलाभस्य न मानुषत्वं	
न देवगन्धर्वगतिः शिवं स्यात् ।। ७३.३१ ।।	
त्वं विष्णुरूपोऽसि भवान् सुसूक्ष्मः	
स्थूलोऽसि चेदं कृतकृत्यतायाः ।	
स्थूलः सुसूक्ष्मः सुलभोऽसि देव	
त्वद्वाह्यवृत्त्या नरके पतन्ति ।। ७३.३२ ।।	
किमुच्यते वा भवति स्थितेऽस्मिन्	
खात्म्येन्दुवह्न्यर्कमहीमरुद्भिः ।	
तत्त्वैः सतोयैः समरूपधारि -	
ण्यात्मस्वरूपे विततस्वभावे ।। ७३.३३ ।।	
इति स्तुतिं मे भगवन्ननन्त	
जुषस्व भक्तस्य विशेषतश्च ।	
सृष्टिं सृजस्वेति तवोदितस्य	
सर्वज्ञतां देहि नमोऽस्तु विष्णो ।। ७३.३४ ।।	
चतुर्मुखो यो यदि कोटिवक्त्रो	
भवेन्नरः क्वापि विशुद्धचेताः ।	
स ते गुणानामयुतैरनेकै -	
र्वदेत् तदा देववर प्रसीद ।। ७३.३५ ।।	
समाधियुक्तस्य विशुद्धबुद्धे -	
स्त्वद्भावभावैकमनोऽनुगस्य ।	
सदा हृदिस्थोऽसि भवान्नमस्ते	
न सर्वगस्यास्ति पृथग्व्यवस्था ।। ७३.३६ ।।	
इति प्रकाशं कृतमेतदीश	
स्तवं मया सर्वगतं विबुद्ध्वा ।	
संसारचक्रक्रममाणयुक्त्या	
भीतं पुनीह्यच्युत केवलत्वम् ।। ७३.३७ ।।	
श्रीवराह उवाच ।	
इति स्तुतस्तदा देवो रुद्रेणामिततेजसा ।	
उवाच वाक्यं संतुष्टो मेघगम्भीरनिःस्वनः ।। ७३.३८ ।।	विष्णुरुवाच ।	
वरं वरय भद्रं ते देव देव उमापते ।	
न भेदश्चावयोर्देव एकावावामुभावपि ।। ७३.३९ ।।	
रुद्र उवाच ।	
ब्रह्मणाऽहं नियुक्तस्तु प्रजाः सृज इति प्रभो ।	
तत्र ज्ञानं प्रयच्छस्व त्रिविधं भूतभावनम् ।। ७३.४० ।।	विष्णुरुवाच ।	
सर्वज्ञस्त्वं न संदेहो ज्ञानराशिः सनातनः ।	
देवानां च परं पूज्यः सर्वदा त्वं भविष्यसि ।। ७३.४१ ।।	
एवमुक्तः पुनर्वाक्यमुवाचोमापतिर्मुदा ।	
अन्यं देहि वरं देव प्रसिद्धं सर्वजन्तुषु ।। ७३.४२ ।।	
मूर्तो भूत्वा भवानेव मामाराधय केशव ।	
मां वहस्व च देवेश वरं मत्तो गृहाण च ।	
येनाहं सर्वदेवानां पूज्यात् पूज्यतरो भवे ।। ७३.४३ ।।	
विष्णुरुवाच ।	
देवकार्यावतारेषु मानुषत्वमुपागतः ।	
त्वामेवाराधयिष्यामि त्वं च मे वरदो भव ।। ७३.४४ ।।	
यत् त्वयोक्तं वहस्वेति देवदेव उमापते ।	
सोऽहं वहामि त्वां देवं मेघो भूत्वा शतं समाः ।। ७३.४५ ।।	
एवमुक्त्वा हरिर्मेघः स्वयं भूत्वा महेश्वरम् ।	
उज्जहार जलात् तस्माद् वाक्यं चेदमुवाच ह ।। ७३.४६ ।।	
य एते दश चैकश्च पुरुषाः प्राकृताः प्रभो ।	
ते वैराजा महीं याता आदित्या इति संज्ञिताः ।। ७३.४७ ।।	
मदंशो द्वादशो यस्तु विष्णुनामा महीतले ।	
अवतीर्णो भवन्तं तु आराधयति शंकर ।। ७३.४८ ।।	
एवमुक्त्वा स्वकादंशात् सृष्ट्वादित्यं घनं तथा ।	
नारायणः शब्दवच्च न विद्मः क्व लयं गतः ।। ७३.४९ ।।	रुद्र उवाच ।	
एवमेष हरिर्देवः सर्वगः सर्वभावनः ।	
वरदोऽभूत् पुरा मह्यं तेनाहं दैवतैर्वरः ।। ७३.५० ।।	
नारायणात् परो देवो न भूतो न भविष्यति ।	
एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तम ।	
मया वः कीर्तितं सर्वं यथा विष्णुरिहेज्यते ।। ७३.५१ ।।	
।। इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ।। ७३ ।।