हितोपदेशः ४


कथा - ४
अस्ति चम्पकाभिधानायां नगर्यां परिव्राजकावसथः । तत्र चूडाकर्णो नाम परिव्राजकः प्रतिवसति । स च भोजनावशिष्टभिक्षान्नसहितं भिक्षापात्रं नागदन्तकेवस्थाप्य स्वपिति । अहं च तद् अन्नम् उत्प्लुत्य उत्प्लुत्य प्रत्यहं भक्षयामि । अनन्तरं तस्य प्रियसुहृद् वीणाकर्णो नाम परिव्राजकः समायातः, तेन सह नानाकथाप्रसङ्गावस्थितो मम त्रासार्थं जर्जरवंशखण्डेन चूडाकर्णो भूमिम् अताडयत् । तं तथाविधं दृष्ट्वा वीणाकर्ण उवाच्सखे ! किम् इति मम कथाविरक्तोन्यासक्तो भवान् यतः 
<poem>
मुखं प्रसन्नं विमला च दृष्टिः 
कथानुरागो मधुरा च वाणी । 
स्नेहोधिकः सम्भ्रमदर्शनं च 
सदानुरक्तस्य जनस्य लक्ष्म ॥११५॥ 

अदृष्टिदानं कृतपूर्वनाशनम् 
आननं दुश्चरितानुकीर्तनम् । 
कथाप्रसङ्गेन च नामविस्मृतिर्
विरक्तभावस्य जनस्य लक्षणम् ॥११६॥ 

चूडाकर्णेनोक्तम्भद्र ! नाहं विरक्तः, किन्तु पश्य अयं मूषिको ममापकारी सदा पात्रस्थं भिक्षान्नम् उत्प्लुत्य भक्षयति । वीणाकर्णो नागदन्तम् अवलोक्याह्कथम् अयं मूषिकः स्वल्पबलोप्य् एतावद् दूरम् उत्पतति तद् अत्र केनापि कारणेन भवितव्यम् । 
क्षणं विचिन्त्य परिव्राजकेनोक्तम्कारणं चात्र धनबाहुल्यम् एव प्रतिभाति । यतः 

धनवान् बलवान् लोके सर्वः सर्वत्र सर्वदा । 
प्रभुत्वं धनमूलं हि राज्ञाम् अप्य् उपजायते ॥११७॥ 

ततः खनित्रम् आदाय तेन परिव्राजकेन विवरं खनित्वा चिरसञ्चितं मम धनं गृहीतम् । ततः प्रभृति प्रत्यहं निजशक्तिहीनः सत्त्वोत्साहरहितः स्वाहारम् अप्य् उत्पादयितुम् अक्षमः सन्न् आसं मन्दं मन्दम् उपसर्पन् चूडाकर्णेनावलोकितः । ततस्तेनोक्तम् 

धनेन बलवान् लोको धनाद् भवति पण्डितः । 
पश्यैनं मूषिकं पापं स्वजातिसमतां गतम् ॥११८॥ 

किं च् 
अर्थेन तु विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः । 
क्रिया सर्वा विनश्यन्ति ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥११९॥ 

अपरं च् 
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः । 
यस्यार्थाः स पुमान् लोके यस्यार्थाः स हि पण्डितः ॥१२०॥ 

अपरं च् 
अपुत्रस्य गृहं शून्यं सन्मित्ररहितस्य च । 
मूर्खस्य च दिशः शून्याः सर्वशून्या दरिद्रता ॥१२१॥ 

अपरं च् 
दारिद्र्यान्मरणाद् वापि दारिद्र्यम् अवरं स्मृतम् । 
अल्पक्लेशेन मरणं दारिद्र्यम् अतिदुःसहम् ॥१२२॥ 

अन्यच्च 
तानीन्द्रियाण्य् अविकलानि तद् एव नाम 
सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तद् एव । 
अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव 
अन्यः क्षणेन भवतीति विचित्रम् एतत् ॥१२३॥ 

एतत् सर्वम् आकर्ण्य मयालोचितंममान्नावस्थानम् अयुक्तम् इदानीम् । तथा चोक्तम् 

अत्यन्तविमुखे दैवे व्यर्थे यत्ने च पौरुषे । 
मनस्विनो दरिद्रस्य वनाद् अन्यत् कुतः सुखम् ॥१२४॥ 

अन्यच्च 
मनस्वी मिर्यते कामं कार्पण्यं न तु गच्छति । 
अपि निर्वाणम् आयाति नानलो याति शीतताम् ॥१२५॥ 

किं च् 
कुसुमस्तवकस्येव द्वे वृत्ती तु मनस्विनः । 
सर्वेषां मूर्ध्नि वा तिष्ठेद् विशीर्येत वनेथवा ॥१२६॥ 

यच् चान्यस्मै एतद् वृत्तान्तकथनं तद् अप्यनुचितम् । यतः 

अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च । 
वञ्चनं चापमानं च मतिमान् न प्रकाशयेत् ॥१२७॥ 

यच् चात्रैव याच्ञया जीवनं तद् अप्यतीवगर्हितम् । यतः 
वरं विभवहीनेन प्राणैः सन्तर्पितोनलः । 
नोपचारपरिभ्रष्टः कृपणः प्रार्थ्यते जनः ॥१२८॥ 

अन्यच्च 
दारिद्र्याद् ध्रियम् एति ह्रीपरिगतः सत्त्वात् परिभ्रश्यते 
निःसत्त्वं परिभूयते परिभवान् निर्वेदम् आपद्यते । 
निर्विण्णः शुचम् एति शोकफिहितो बुद्ध्या परित्यज्यते 
निर्बुद्धिः क्षयम् एत्य् अहो निधनता सर्वापदाम् आस्पदम् ॥१२९॥ 

किं च् 
वरं मौनं कार्यं न च वचनम् उक्तं यद् अनृतं 
वरं क्लैब्यं पुंसां न च परकलत्राभिगमनम् । 
वरं प्राणत्यागो न च पिशुनवाक्येष्व् अभिरुचिर्
वरं भिक्षाशित्वं न च परधनास्वादनसुखम् ॥१३०॥ 

वरं शून्या शाला न च खलु वरो दुष्टवृषभो 
वरं वेश्या पत्नी न पुनरविनीता कुलवधूः । 
वरं वासोरण्ये न पुनरविवेकाधिपपुरे 
वरं प्राणत्यागो न पुनरधमानाम् उपगमः ॥१३१॥ 

अपि च् 
सेवेव मानम् अखिलं ज्योत्स्नेव तमो जरेव लावण्यम् । 
हरिहरकथेव दुरितं गुणशतम् अप्यर्थिता हरति ॥१३२॥ 

तत् किम् अहं परपिण्डेन आत्मानं पोषयामि कष्टं भोः ! तद् अपि द्वितीयं मृत्युद्वारम् । अन्यच्च 

रोगी चिरप्रवासी परान्नभोजी परावसथशायी । 
यज् जीवति तन्मरणं यन्मरणं सोस्य विश्रामः ॥१३३॥ 

इत्य् आलोच्यापि लोभात् पुनरपि तदीयम् अन्नं ग्रहीतुं ग्रहम् अकरवम् । तथा चोक्तम् 

लोभेन बुद्धिश्चलति लोभो जनयते तृषाम् । 
तृषार्तो दुःखम् आप्नोति परत्रेह च मानवः ॥१३४॥ 

ततोहं मन्दं मन्दम् उपसर्पंस्तेन वीणाकर्णेन जर्जरवंशखण्डेन ताडितश्चाचिन्तयम्लुब्धो ह्य् असन्तुष्टो नियतम् आत्मद्रोही भवति । तथा च् 

धनलुब्धो ह्य् असन्तुष्टोनियतात्माजितेन्द्रियः । 
सर्वा एवापदस्तस्य यस्य तुष्टं न मानसम् ॥१३५॥ 

सर्वाः सम्पत्तस्यस्तस्य सन्तुष्टं यस्य मानसम् । 
उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मावृतेव भूः ॥१३६॥ 

अपरं च् 
सन्तोषामृततृप्तानां यत् सुखं शान्तचेतसाम् । 
कुतस्तद्धनलुब्धानाम् इतश्चेतश्च धावताम् ॥१३७॥ 

किं च् 
तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वम् अनुष्ठितम् । 
येनाशाः पृष्ठतः कृत्वा नैराश्यम् अवलम्बितम् ॥१३८॥ 

अपि च् 
असेवितेश्वरद्वारम् अदृष्टविरहव्यथम् । 
अनुक्तक्लीबवचनं धन्यं कस्यापि जीवनम् ॥१३९॥ 

न योजनशतं दूरं वाह्यमानस्य तृष्णया । 
सन्तुष्टस्य करप्राप्तेप्यर्थे भवति नादरः ॥१४०॥ 

तद् अत्र अवस्थोचितकार्यपरिच्छेदः श्रेयान् । 

को धर्मो भूतदया किं सौख्यं नित्यम् अरोगिना जगति । 
कः स्नेहः सद्भावः किं पाण्डित्यं परिच्छेदः ॥१४१॥ 

तथा च् 
परिच्छेदो हि पाण्डित्यं यदापन्ना विपत्तयः । 
अपरिच्छेदकर्त्णां विपदः स्युः पदे पदे ॥१४२॥ 

तथा हि 
त्यजेद् एकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । 
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥१४३॥ 

अपरं च् 
पानीयं वा निरायासं स्वाद्वन्नं वा भयोत्तरम् । 
विचार्यं खलु पश्यामि तत् सुखं यत्र निर्वृतिः ॥१४४॥ 

इत्य् आलोच्याहं निर्जनवनम् आगतः । यतः 

वरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं 
द्रुमालयः पत्रफलाम्बुभक्षितम् । 
तृणानि शय्या वसनं च वल्कलं 
न बन्धुमध्ये धनहीनजीवनम् ॥१४५॥ 

अतः 
संसारविषयवृक्षस्य द्वे एव रसवत् फले । 
काव्यामृतरसास्वादः सङ्गमः सज्जनैः सह ॥१४६॥ 

अपरं च् 
सत्सङ्गः केशवे भक्तिर्गङ्गाम्भसि निमज्जनम् । 
असारे खलु संसारे त्रीणि साराणि भावयेत् ॥१४७॥ 

मन्थर उवाच् 
अर्थाः पादरजोपमा गिरिनदीवेगोपमं यौवनम् 
आयुष्यं जलबिन्दुलोलचपलं फेनोपमं जीवनम् । 
धर्मं यो न करोति निश्चलमतिः स्वर्गार्गलोद्घाटनं 
पश्चात्तापहतो जरापरिणतः शोकाग्निना दह्यते ॥१४८॥ 

युष्माभिरतिसञ्चयः कृतः । तस्यायं दोषः । शृणु 
उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम् । 
तडागोदरसंस्थानां परीवाहैवाम्भसाम् ॥१४९॥ 

अन्यच्च 
यद् अधोधः क्षितौ वित्तं निचखान मितम्पचः । 
तद्अधो निलयं गन्तुं चक्रे पन्थानम् अग्रतः ॥१५०॥ 

यतः 
निजसौख्यं निरुन्धानो यो धनार्जनम् इच्छति । 
परार्थभारवाहीव स क्लेशस्यैव भाजनम् ॥१५१॥ 

तथा चोक्तं 
दानोपभोगहीनेन धनेन धनिनो यदि । 
भवामः किं न तेनैव धनेन धनिनो वयम् ॥१५२॥ 

यतः 
धनेन किं यो न ददाति नाश्नुते 
बलेन किं यश्च रिपून् न याधत्ते । 
श्रुतेन किं यो न च धर्मम् आचरेत् 
किम् आत्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत् ॥१५३॥ 

अन्यच्च 
असम्भोगेन सामान्यं कृपणस्य धनं परैः । 
अस्येदम् इति सम्बन्धो हानौ दुःखेन गम्यते ॥१५४॥ 

अपि च् 
न देवाय न विप्राय न बन्धुभ्यो न चात्मने । 
कृपणस्य धनं याति वह्नितस्करपार्थिवैः ॥१५५॥ 

तथा चोक्तम् 
दानं प्रियवाक्सहितं 
ज्ञानम् अगर्वं क्षमान्वितं सौर्यम् । 
त्यागं सहितं च वित्तं 
दुर्लभम् एतच् चतुर्भद्रम् ॥१५६॥ 

उक्तं च् 
कर्तव्यः सञ्चयो नित्यं न तु कार्योतिसञ्चयः । 
अतिसञ्चयशीलोयं धनुषा जम्बुको हतः ॥१५७॥ 
ताव् आहतुःकथम् एतत् 

मन्थरः कथयति