स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः १२५
। सूत उवाच ॥ ॥ 
ततः कर्णोत्पलातीर्थं विख्यातं चास्ति शोभनम् ॥ 
यत्र स्नातो नरः सम्यङ्न वियोगमवाप्नुयात् ॥ १ ॥ 
कथंचिदपि चेष्टेन धनेनालिजनेन च ॥
पराक्रमेण धर्मेण कलत्रेण विशेषतः ॥ २ ॥ 
सत्यसंध इति ख्यातः पुरासीत्पृथिवीपतिः ॥ 
इक्ष्वाकुकुलसंभूतः सर्वरूपगुणैर्युतः ॥ ३ ॥ 
तस्य कर्णोत्पलानाम जाता कन्या सुशोभना ॥ 
बहुपुत्रस्य चैका सा सर्वलक्षणलक्षिता ॥ ४ ॥ 
अथ तस्याः पिता नाम चक्रे द्वादशमे दिने ॥ 
संमंत्र्य ब्राह्मणैः सार्धं भृत्यामात्यैर्मुहुर्मुहुः ॥ ५ ॥ 
यस्मात्कर्णोत्पला चेयं जाता मम कुमारिका ॥ 
तस्मात्कर्णोत्पलानाम जाता कन्या सुशोभना ॥ ६ ॥ 
बहु पुत्रस्य चैका सा सर्वलक्षणलक्षिता ॥ 
तस्मात्कर्णोत्पलानाम जायतां द्विजसत्तमाः ॥ ७ ॥ 
कृतनामाऽथ सा बाला वृद्धिं याति दिनेदिने ॥ 
आह्लादकारिणी नित्यं कला चांद्रमसी यथा ॥ ८ ॥ 
अथ सा क्रमशः प्राप्ता यौवनं बंधुलालिता ॥ 
हस्ताद्धस्तं प्रगच्छंती सर्वेषां द्विजसत्तमाः॥ ॥ ९ ॥ 
अथ तां यौवनोपेतां दृष्ट्वा स पृथिवीपतिः । 
चिंतयामास चित्तेन कस्येमां प्रददाम्यहम् ॥ ६.१२५.१० ॥ 
न तस्याः सदृशः कश्चिद्वरोऽत्र धरणीतले ॥ 
न स्वर्गे न च पाताले किं कृत्यं मेऽधुना भवेत् । ११ ॥ 
स एवं बहुधा ध्यात्वा तदर्थं पृथिवीपतिः ॥ 
निश्चयं प्राकरोच्चित्ते प्रष्टव्योऽत्र पितामहः ॥ १२  
मयाद्य विषये चास्मिन्स देवः प्रेरयिष्यति ॥ 
तस्मै पुत्रीं प्रदास्यामि नान्यस्मै वै कथंचन ॥ १३ ॥ 
स एवं निश्चयं कृत्वा तामादाय ततः परम् ॥ 
ब्रह्मलोकं जगामाथ प्रष्टुं तस्याः कृते वरम् ॥ १४ ॥ 
अथ यावत्स संप्राप्तो ब्रह्मलोकं नरेश्वरः ॥ 
तावत्संध्या समुत्पन्ना ब्राह्मी ब्राह्मणसत्तमाः ॥ १५ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा सायंतनक्रियोत्सुकः ॥ 
उपविष्टः समाधिस्थस्तत्कालं समपद्यत ॥ १६ ॥ 
सत्यसंधोऽपि तं दृष्ट्वा समाधिस्थं पितामहम् ॥ 
समाध्यंतं प्रतीक्षन्स उपविष्टः समीपतः ॥ १७ ॥ 
ततो विलोक्य चात्मानमात्मनि प्रपितामहः ॥ 
पद्मे प्रवर्तिते सम्यगष्टपत्रे हृदि स्थिते ॥ १८ ॥ 
कर्णिकामध्यगं दीप्तं बहुवर्णमतिस्थिरम् ॥ 
आनंदाश्रुपरिक्लिन्नवदनः पुलकांकितः ॥ १९ ॥ 
तत आचम्य प्रक्षाल्य चरणौ सर्वतोदिशम् ॥ 
अपश्यत्प्रणतः सर्वैर्ब्रह्मलोकनिवासिभिः ॥६.१२५.२० ॥ 
एतस्मिन्नंतरे राजा तामादाय शुभाननाम् ॥ 
नमस्कृत्य तया सार्धं ततः प्रोवाच सादरम् ॥ २१ ॥ 
अहं देव समायातो मर्त्यलोकात्तवांतिकम् ॥ 
सत्यसंधो महीपाल आनर्त भुवि विश्रुतः ॥ २२ ॥ 
इयं कर्णोत्पलानाम मम कन्या सुशोभना ॥ 
अस्या भुवि मया लब्धो न समोऽत्र पतिः क्वचित् ॥ २३ ॥ 
सदृशस्तेन चायातस्तव पार्श्वे सुरोत्तम ॥ 
तस्मान्मे ब्रूहि भर्त्तारमस्या येन ददाम्यहम् ॥ २४ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ततः प्रोवाच पद्मजः ॥ 
विहस्य सर्वदेवानां समाजे द्विजसत्तमाः । २५ ॥ 
यदि पृच्छसि मे भूप कन्याधर्मपतिं प्रति ॥ 
तन्नैषा कस्यचिद्देया सांप्रतं शृणु कारणम् ॥ २६ ॥ 
आत्मश्रेणिप्रसूताय वयोज्येष्ठाय भूपते ॥ 
कन्या देया च धर्माय यशसे कुलवृद्धये ॥ २७ ॥ 
सेयं तव सुता मर्त्ये ज्येष्ठभावं समाश्रिता ॥ 
सर्वेषां भूमिपालानां यत्तत्त्वं कारणं शृणु ॥ २८ ॥
ममांतिकं प्रपन्नस्य तव जातं युगत्रयम्॥ 
अतीता भूतले मर्त्या ये दृष्टाः प्राक्त्वया नृप ॥ २९ ॥ 
अन्या सृष्टिः समुत्पन्ना सांप्रतं धरणीतले ॥ 
न त्वं जानासि माहात्म्यान्मम लोकसमुद्भवात्॥ ६.१२५.३० ॥ 
न देवा मानुषीं भार्यां कुर्वन्ति च कथंचन ॥ 
श्लेष्ममूत्रपुरीषाणां संस्थानं या विगर्हिता ॥ ३१ ॥ 
तस्मादत्रैव तिष्ठ त्वं सुतया सहितो नृप ॥ 
हस्त्यश्वादि च यत्किंचित्तत्सर्वं ते क्षयं गतम् ॥ ३२ ॥ 
पुत्राः पौत्रास्तथा भृत्या ये चान्ये बांधवास्तव ॥ 
ते सर्वे निधनं प्राप्ता ये चान्ये भवतेक्षिताः ॥ ३३ ॥ 
स तथेति प्रतिज्ञाय स्थितः पार्थिवसत्तमः ॥ 
यावत्तावत्सुदुःखार्ता रुदतीसाऽब्रवीत्सुता ॥ ३४ ॥ 
नाहं तात वसिष्यामि स्थानेस्मिन्ब्रह्मसंभवे ॥ 
सखीजनपरित्यक्ता बंधुवर्गविनाकृता ॥ ३५ ॥ 
तस्माद्यास्यामि तत्रैव यत्र सा जननी मम ॥ 
ताश्च सख्यः कृतानंदा याभिः संक्रीडितं मया ॥ ३६ ॥ 
भर्त्रा विनाकृता नाहं नयिष्ये कालसंस्थितिम् ॥ 
तस्मात्तत्र द्रुतं गच्छ यत्र मे जननी स्थिता ॥ ३७ ॥ 
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स्नेहार्द्रेण स चेतसा ॥ 
तामादाय ततः प्राप्तः स्वं देशं पार्थिवोत्तमः ॥ ३८ ॥ 
यावत्पश्यति तावत्स स्थलस्थाने जलाशयान् ॥ 
जलस्थानेषु संजाताः स्थलसंघाः सुदुर्गमाः ॥ ३९ ॥ 
अन्ये लोकास्तथा धर्मास्तेषां मध्ये व्यवस्थिताः ॥ 
पृच्छन्नपि न जानाति संबंधं केनचित्सह ॥ ६.१२५.४० ॥ 
तथा मर्त्यानिलस्पृष्टन्द्यतत्त्कणात्स महीपतिः ॥ 
सा च कन्या जराग्रस्ता संजाता श्वेतमूर्द्धजा ॥ ४१ ॥ 
वलिभिः पूर्णितांगी च शीर्णदंता कुचच्युता ॥ 
अमनोज्ञा विरूपांगी चिपिटाक्षी द्विजोत्तमाः ॥ ४२ ॥ 
सोपि राजा तथाभूतो वेपमानः पदेपदे ॥ 
पप्रच्छ भूपतिः कोत्र देशः कोयं पुरं च किम् ॥ ४३ ॥ 
अथ प्रोचुर्जनास्तस्य देश आनर्त इत्ययम् ॥ 
अयं भूपोत्र विख्यातः सुधर्मज्ञो बृहद्बलः ॥ ४४ ॥ 
एतत्प्राप्तिपुरंनाम एषा साभ्रमती नदी ॥ 
गर्तातीर्थमिदं पुण्यमेतस्याः परिकीर्तितम् ॥ ४९ ॥ 
यत्रैते मुनयः शांता दांताश्चाष्टगुणे रताः ॥ 
तपरता महाभागाः स्नानजप्ययपरायणाः ॥ ॥ ४६ ॥ 
ततः स तु समाकर्ण्य रुरोद कृतनिःस्वनः ॥ 
स्वसुतां तां समालिंग्य दुःखशोकसमन्वितः ॥ ४७ ॥ 
तौ च वृद्धतमौ दृष्ट्वा रुदतौ कृपयान्विताः ॥ 
सर्वे लोकाः समाजग्मुः पप्रच्छुश्च सुदुःखिताः ॥ ४८ ॥ 
किं त्वं वृद्ध सुदुःखार्तः प्ररोदिषि निरर्गलम् ॥ 
अनया वृद्धया सार्धं तस्मान्नः कारणं वद ॥ ४९ ॥ 
किं ते नष्टः प्रियः कश्चित्किं वा जातो धनक्षयः ॥ 
पराभूतोसि वा किं त्वं केनापि वद मा चिरम् ॥ ६.१२५.५० ॥ 
धर्मज्ञो दुष्टहंता च साधूनां पालने रतः ॥ 
राजा बृहद्बलोस्माकं येन ते कुरुते सुखम् ॥ ५१ ॥ ॥ 
सत्यसंध उवाच ॥ ॥ 
आनर्त्ताधिपतिश्चाहं सत्यसंध इति स्मृतः ॥ 
मम कर्णोत्पलानाम सुतेयं दयिता सदा ॥ 
सोहमस्याः प्रदानार्थं ब्रह्मलोकमितो गतः ॥
प्रष्टुं पितामहं देवं स्थितस्तत्र मुहूर्तवत् ॥ ९३ ॥ 
ततो भूयः समायातो यावत्पश्यामि भूतलम् ॥ 
तावद्विलोमतां प्राप्तं सर्वं नो वेद्मि किञ्चन ॥ ५४ ॥ 
तच्छ्रुत्वा ते जना गत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥ 
बृहद्बलाय तत्सर्वमाचख्युस्तुष्टिसंयुताः ॥ ५५ ॥ 
सोऽपि तत्सर्वमाकर्ण्य ततः शीघ्रतरं गतः ॥ 
पद्भ्यामेव स्थितो यत्र सत्यसन्धो महीपतिः ॥ ५६ ॥ 
ततस्तं प्रणिपत्योच्चैः कृतांजलिपुटः स्थितः ॥ 
स्वागतं ते महीपाल भूयः सुस्वागतं च ते ॥ ५७ ॥ 
इदं राज्यं निजं भूयो मया भृत्येन सादरम् ॥ 
कुरुष्व स्वेच्छया देहि दानानि विविधानि च ॥ ५८ ॥ 
ततस्तं च समालिंग्य शिरस्याधाय चासकृत् ॥ 
उवाचाश्रुपरिक्लिन्नवदनो गद्गदाक्षरम् ॥ ५९ ॥ 
वत्स चीर्णं मया राज्यं दानं दत्तं पृथग्विधम् ॥ 
वाजिमेधमुखैर्यज्ञैरिष्टं संपूर्णदक्षिणैः ॥६.१२५.६॥। 
तस्मात्तपश्चरिष्यामि सुतया चानया सह ॥ 
यथैषा लभते भूयस्तारुण्यं प्राक्तनं शुभम् ॥६॥। 
॥ बृहद्बल उवाच ॥ ॥ 
पारंपर्येण राजेंद्र मयैतत्सकलं श्रुतम् ॥ 
सत्यसंधो महीपालः कन्यामादाय निर्गतः ॥ ६२ ॥ 
कुत्रचिन्न समायातः स भूयोऽपि पुरोत्तमे ॥ 
ततस्तत्सचिवै राज्यं प्रतिपाल्य चिरं नृप ॥ 
अभिषिक्तस्ततः पुत्रः सुहयोनाम विश्रुतः ॥ ६३ ॥ 
तस्याहं क्रमशो जातः सप्तसप्ततिमो विभो॥ 
पुरुषस्तव वंशस्य समुद्भूतो महापतिः ॥ ६४ ॥ 
तस्मादत्रैव कल्याणे स्थानेऽस्मिन्मेध्यतां गते ॥ 
गर्तातीर्थे कुरु विभो तपस्त्वमनया सह ॥ ६५ ॥ 
येन ते चरणौ नित्यं प्रणिपत्य त्रिसंधिजम्॥ 
श्रेयः प्राप्नोम्यसंदिग्धं प्रसादः क्रियतामिति ॥ ६६ ॥ 
॥ सत्यसंध उवाच ॥ ॥ 
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे मयासीत्स्थापितं पुरा ॥ 
लिंगं वृषभनाथस्य तावदस्ति सुपुत्रक ॥ ६७ ॥ 
तत्तस्याराधनं नित्यं करिष्यामि दिवानिशम् ॥ 
तस्मात्प्रापय मां तत्र अनया सुतया सह ॥ ६८ ॥ 
एवं तयोः प्रवदतोरन्योन्यं भूमिपालयोः ॥ 
गर्त्तातीर्थात्समायाता ब्राह्मणाः कौतुकान्विताः ॥ 
श्रुत्वा भूमिपतिं प्राप्तं चिरंतनगुरुं शुभम्॥ ६९ ॥ 
ततः स पार्थिवस्तेषां दत्त्वार्घं प्रांजलिः स्थितः ॥ 
प्रोवाच स्वर्गवृत्तांतमास्यतामिति सादरम् ॥ ६.१२५.७० ॥ 
अथ ते ब्राह्मणाः सर्वे यथाज्येष्ठं यथासुखम्॥ 
उपविष्टा नरेंद्रस्य चतुर्दिक्षु सुविस्मिताः ॥ 
पप्रच्छुस्तं च भूपालं वार्तां ब्रह्मगृहोद्भवाम् ॥ ७१ ॥ 
यथा स तत्र निर्यात आगतश्च यथा पुरा ॥ 
आलापाः पद्मयोनेश्च यथा जातास्त्वनेकशः ॥ ७२ ॥ 
ततः कथांतमासाद्य सत्यसंधो महीपतिः ॥ 
किंचिदासाद्य तं प्राह समीपस्थं बृहद्बलम् ॥ ७३ ॥ 
मया इष्टं मखैश्चित्रैरनेकैर्भूरिदक्षिणैः ॥ 
दानानि च विचित्राणि येषां संख्या न विद्यते ॥ ७४ ॥ 
एकदाहं गतः पुत्र चमत्कारपुरोत्तमे ॥ 
दृष्टं मया पुरं तच्च समंताद्ब्राह्मणैवृतम् ॥ ७५॥ 
जपस्वाध्यायसंपन्नैरग्निहोत्रपरायणैः ॥ 
गृहस्थधर्मसंपन्नैर्लोकद्वयफलान्वितैः ॥ ७६ ॥ 
ततश्च चिंतितं चित्ते स वन्यो मम पूर्वजः ॥ 
येनैषोपार्जिता कीर्तिः शाश्वती क्षयवर्जिता ॥ ७७ ॥ 
तस्मादहमपि स्थाप्य पुरमीदृक्समुच्छ्रितम् ॥ 
ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तत्कीर्तिपरिवृद्धये ॥ ७८ ॥ 
एवं चितयमानस्य मम नित्यं महीपते ॥ 
अवांतरेण संजातं ब्रह्मलोकप्रयाणकम् ॥ ७९ ॥ 
एतदेकं हि मे चित्ते पश्चात्तापकरं स्थितम्॥ 
नान्यत्किंचिन्महीपाल कृतकृत्यस्य सर्वतः ॥ ६.१२५.८० ॥ 
तस्मात्प्रार्थय विप्रेंद्रान्कांश्चिदेषां महात्मनाम् ॥ 
येन यच्छामि सुस्थानं कृत्वा तेभ्यस्तवाज्ञया ॥ ८१ ॥ 
ततः स प्रार्थयामास तदर्थं ब्राह्मणोत्तमान् ॥ 
ममोपरि दयां कृत्वा क्रियतां भोः परिग्रहः ॥ ८२ ॥ 
अस्य भूपस्य सद्भक्त्या यच्छतः पुरमुत्तमम् ॥ 
अहं वः पालयिष्यामि सर्वे मद्वंशजाश्च ते ॥ ॥ ८३ ॥ 
ततः कांश्चित्सुकृच्छ्रेण समानीय बृहद्बलः ॥ 
राज्ञे निवेदयामास एतेभ्यो दीयतामिति ॥ ८४ ॥ 
ततः प्रक्षाल्य सर्वेषां पादान्स पृथिवीपतिः ॥ 
सत्यसंधो ददौ तेभ्यः पुरार्थं भूमिमुत्तमाम् ॥ ८५ ॥ 
बृहद्बलस्य चादेशं ददौ संप्रस्थितः स्वयम् ॥ 
त्वयैतद्योग्यतां नेयं पुरं परपुरंजय ॥ ८६ ॥ 
गत्वा च स तया सार्धं तत्क्षेत्रं हाटकेश्वरम् ॥ 
तल्लिंगं प्राप्य संहृष्टश्चिरं तेपे तपस्ततः ॥ ८७ ॥ 
सापि कर्णोत्पला प्राप्य किंचित्पुण्यं जलाशयम् ॥ 
तपस्तेपे प्रतिष्ठाप्य गौरीं श्रद्धासमन्विता ॥ ८८ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे राजा कालधर्ममुपागतः ॥ 
आनर्ताधिपतिर्युद्धे हतः पुत्रैः समन्वितः ॥ ८९ ॥ 
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे गर्तातीर्थसमुद्भवाः ॥ 
सत्यसंधं समभ्येत्य प्रोचुर्दुःखसमन्विताः ॥ ६.१२५.९० ॥ 
परिग्रहः कृतोऽस्माभिः केवलं पृथिवीपते ॥ 
न च किंचित्फलं जातं वृत्तिजं नः पुरोद्भवम् ॥ ९१ ॥ 
तस्मात्कुरु स्थितिं त्वं च स्वधर्मपरिवृद्धये ॥?। 
येन तद्वर्तनोपायो ह्यस्माकं नृपसत्तम ॥ ९२ ॥ 
राजा बृहद्बलो युद्धे कालधर्ममुपागतः ॥ 
यस्त्वया दर्शितोऽस्माकं वृत्त्यर्थं नृपसत्तम ॥ ९३ ॥ 
॥ सत्यसन्ध उवाच ॥ ॥ 
संन्यस्तोऽहं द्विजश्रेष्ठा वृत्तिं कर्तुं न च क्षमः ॥ 
यदि मे स्यात्पुमान्कश्चिदन्वयेऽपि न संशयः ॥ ९४ ॥ 
तस्माद्व्रजथ हर्म्यं स्वं प्रसादः क्रियतां मम ॥ 
अभाग्यैर्भवदीयैश्च हतो राजा बृहद्बलः ॥ ९५ ॥ 
एवमुक्ताश्च ते विप्रा मत्वा तथ्यं च तद्वचः ॥ 
स्वस्थानं त्वरिता जग्मुः सोऽपि चक्रे तपश्चिरम् ॥ ९६ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सत्यसन्धनृपतिवृत्तान्तवर्णनंनाम पंचविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२५ ॥