कुमारसम्भवम्/द्वितीयः सर्गः
तस्मिन्विप्रकृताः काले तारकेण दिवौकसः ।	
तुरासाहं पुरोधाय धाम स्वायंभुवं ययुः ।। २.१ ।।	
तेषामाविरभूद्ब्रह्मा परिम्लानमुखश्रियाम् ।	
सरसां सुप्तपद्मानां प्रातर्दीधितिमानिव ।। २.२ ।।	
अथ सर्वस्य धातारं ते सर्वे सर्वतोमुखम् ।	
वागीशं वाग्भिरर्थ्याभिः प्रणिपत्योपतस्थिरे ।। २.३ ।।	
नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं प्राक्सृष्टेः केवलात्मने ।	
गुणत्रयविभागाय पश्चाद्भेदमुपेयुषे ।। २.४ ।।	
यदमोघमपामन्तरुप्तं बीजमज त्वया ।	
अतश्चराचरं विश्वं प्रभवस्तस्य गीयसे ।। २.५ ।।	
तिसृभिस्त्वमवस्थाभिर्महिमानमुदीरयन् ।	
प्रलयस्थितिसर्गाणामेकः कारणतां गतः ।। २.६ ।।	
स्त्रीपुंसावात्मभागौ ते भिन्नमूर्तेः सिसृक्षया ।	
प्रसूतिभाजः सर्गस्य तावेव पितरौ स्मृतौ ।। २.७ ।।	
स्वकालपरिमाणेन व्यस्तरात्रिंदिवस्य ते ।	
यौ तु स्वप्नावबोधौ तौ भूतानां प्रलयोदयौ ।। २.८ ।।	
जगद्योनिरयोनिस्त्वं जगदन्तो निरन्तकः ।	
जगदादिरनादिस्त्वं जगदीशो निरीश्वरः ।। २.९ ।।	
आत्मानमात्मना वेत्सि सृजस्यात्मानमात्मना ।	
आत्मना कृतिना च त्वमात्मन्येव प्रलीयसे ।। २.१० ।।	
द्रवा संघातकठिनः, स्थूलः सूक्ष्मो लघुर्गुरुः ।	
व्यक्तो व्यक्तेतरश्चासि प्राकाम्यं ते विभूतिषु ।। २.११ ।।	
उद्धातः प्रणवो यासां न्यायैस्त्रिभिरुदीराणम् ।	
कर्म यज्ञः फलं स्वर्गस्तासां त्वं प्रभवो गिराम् ।। २.१२ ।।	
त्वामामनन्ति प्रकृतिं पुरुषार्थप्रवर्तिनीम् ।	
तद्दर्शिनमुदासीनं त्वामेव पुरुषं विदुः ।। २.१३ ।।	
त्वं पितृणामपि पिता, देवानामपि देवता ।	
परतोऽपि परश्चासि, विधाता वेधसामपि ।। २.१४ ।।	
त्वमेव हव्यं होता च, भोज्यं भोक्ता च शाश्वतः ।	
वेद्यं च वेदिता चासि, ध्याता ध्येयं च यत्परम् ।। २.१५ ।।	
इति तेभ्यः स्तुतीः श्रुत्वा यथार्था हृदयंगमाः ।	
प्रसादाभिमुखो वेधाः प्रत्युवाच दिवौकसः ।। २.१६ ।।	
पुराणस्य कवेस्तस्य चतुर्मुखसमीरिता ।	
प्रवृत्तिरासीच्छब्दानां चरितार्था चतुष्टयी ।। २.१७ ।।	
स्वगतं स्वानधीकारान्प्रभावैरवलम्ब्य वः ।	
युगपद्युगबाहुभ्यः प्राप्तेभ्यः प्राज्यविक्रमाः ।। २.१८ ।।	
किमिदं द्युतिमात्मीयां न बिभ्रति यथा पुरा ।	
हिमक्लिष्टप्रकाशानि ज्योतींषीव मुखानि वः ।। २.१९ ।।	
प्रशमादर्चिषामेतदनुद्गीर्णसुरायुधम् ।	
वृत्रस्य हन्तुः कुलिशं कुण्ठिताश्रीव लक्ष्यते ।। २.२० ।।	
किं चायमरिदुर्वारः पाणौ पाशः प्रचेतसः ।	
मन्त्रेण हतवीर्यस्य फणिनो दैन्यमाश्रितः ।। २.२१ ।।	
कुबेरस्य मनःशल्यं शंसतीव पराभवम् ।	
अपविद्धगदो बाहुर्भग्नशाख इव द्रुमः ।। २.२२ ।।	
यमोऽपि विलिखन्भूमिं दण्डेनास्तमितत्विषा ।	
कुरुतेऽस्मिन्नमोघेऽपि निर्वाणालातलाघवम् ।। २.२३ ।।	
अमी च कथमादित्याः प्रतापक्षतिशीतलाः ।	
चित्रन्यस्ता इव गताःप्रकाशमालोकनीयताम् ।। २.२४ ।।	
पर्याकुलत्वान्मरुतां वेगभङ्गोऽनुमीयते ।	
अम्भसामोघसंरोधः प्रतीपगमनादिव ।। २.२५ ।।	
आवर्जितजटामौलिविलम्बिशशिकोटयः ।	
रुद्राणामपि मुर्धानः क्षत हुंकारशंसिनः ।। २.२६ ।।	
लब्धप्रतिष्ठाः प्रथमं यूयं किं बलवत्तरैः ।	
अपवादैरिवोत्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परैः ।। २.२७ ।।	
तद्ब्रूत वत्साः किमितः प्रार्थयध्वं समागताः ।	
मयि सृष्टिर्हि लोकानां रक्षा युष्मास्ववस्थिता ।।२.२८ ।।	
ततो मन्दानिलोद्‌धूतकमलाकरशोभिना ।	
गुरुं नेत्रसहस्त्रेण नोदयामास वासवः ।। २.२९ ।।	
स द्विनेत्रं हरेश्चक्षुः सहस्रनयनाधिकम् ।	
वाचस्पतिरुवाचेदं प्राञ्जलिर्जलजासनम् ।। २.३० ।।	
एवं यदात्थ भगवन्नामृष्टं नः परैः पदम् ।	
प्रत्येकं विनियुक्तात्मा कथं न ज्ञास्यसि प्रभो ।। २.३१ ।।	
भवल्लब्धवरोदीर्णस्तारकाख्यो महासुरः ।	
उपप्लवाय लोकानां धूमकेतुरिवोत्थितः ।। २.३२ ।।	
पुरे तावन्तमेवास्य तनोति रविरातपम् ।	
दीर्घिकाकमलोन्मेषो यावन्मात्रेण साध्यते ।। २.३३ ।।	
सर्वाभिः सर्वदा चन्द्रस्तं कलाभिर्निषेवते ।	
नादत्ते केवलां लेखां हरचूडामणीकृताम् ।। २.३४ ।।	
व्यावृत्तगतिरुद्याने कुसुमस्तेयसाध्वसात् ।	
न वाति वायुस्तत्पार्श्वे तालवृन्तानिलाधिकम् ।। २.३५ ।।	
पर्यायसेवामुत्सृज्य पुष्पसंभारतत्पराः ।	
उद्यानपालसामान्यमृतवस्तमुपासते ।। २.३६ ।।	
तस्योपायनयोग्यानि रत्नानि सरितां पतिः ।	
कथमप्यम्भसामन्तरानिष्पत्तेः प्रतीक्षते ।। २.३७ ।।	
ज्वलन्मणिशिखाश्चैनं वासुकिप्रमुखा निशि ।	
स्थिरप्रदीपतामेत्य भुजङ्गाः पर्युपासते ।। २.३८ ।।	
तत्कृतानुग्रहापेक्षी तं मुहुर्दूतहारितैः ।	
अनुकूलयतीन्द्रोऽपि कल्पद्रुमविभूषणैः ।। २.३९ ।।	
इत्थमाराध्यमानोऽपि क्लिश्नाति भुवनत्रयम् ।	
शाम्येत्प्रत्यपकारेण नोपकारेण दुर्जनः ।। २.४० ।।	
तेनामरवधूहस्तैः सदयालूनपल्लवाः ।	
अभिज्ञाश्छेदपातानां क्रियन्ते नन्दनद्रुमाः ।। २.४१ ।।	
वीज्यते स हि संसुप्तः श्वाससाधारणानिलैः ।	
चामरैः सुरवन्दीनां वाष्पसीकरवर्षिभिः ।। २.४२ ।।	
उत्पाट्य मेरुश्रृङ्गाणि क्षुण्णानि हरितां खुरैः ।	
आक्रीडपर्वतास्तेन कल्पिताः स्वेषु वेश्मसु ।। २.४३ ।।	
मन्दाकिन्याः पयः शेषं दिग्वारणमदाविलम् ।	
हेमाम्भोरुहसस्यानां तद्वाप्यो धाम सांप्रतम् ।। २.४४ ।।	
भुवनालोकनप्रीतिः स्वर्गिभिर्नानुभूयते ।	
खिलीभूते विमानानां तदापातभयात्पथि ।। २.४५ ।।	
यज्वभिः संभृतं हव्यं विततेष्वध्वरेषु सः ।	
जातवेदोमुखान्मायी मिषतामाच्छिनत्ति नः ।। २.४६ ।।	
उच्चैरुच्चैःश्रवास्तेन हयरत्नमहारि च ।	
देहबद्धमिवेन्द्रस्य चिरकालार्जितं यशः ।। २.४७ ।।	
तस्मिन्नुपायाः सर्वे नः क्रूरे प्रतिहतक्रियाः ।	
वीर्यवन्त्यौषधानीव विकारे सांनिपातिके ।। २.४८ ।।	
जयाशा यत्र चास्माकं प्रतिघातोत्थितार्चिषा ।	
हरिचक्रेण तेनास्य कण्ठे निष्कमिवार्पितम् ।। २.४९ ।।	
तदीयास्तोयदेष्वद्य पुष्करावर्तकादिषु ।	
अभ्यस्यन्ति तटाघातं निर्जितैरावता गजाः ।। २.५० ।।	
तदिच्छामो विभो ! स्रष्टुं सेनान्यं तस्य शान्तये ।	
कर्मबन्धच्छिदं धर्मं भवस्येव मुमुक्षवः ।। २.५१ ।।	
गोप्तारं सुरसैन्यानां यं पुरस्कृत्य गौत्रभित् ।	
प्रत्यानेष्यति शत्रुभ्यो वन्दीमिव जयश्रियम् ।। २.५२ ।।	
वचस्यवसिते तस्मिन्ससर्ज गिरमात्मभूः ।	
गर्जितानन्तरां वृष्टिं सौभाग्येन जिगाय सा ।। २.५३ ।।	
संपत्स्यते वः कामोऽयं कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् ।	
न त्वस्य सिद्धौ यास्यामि सर्गव्यापारमात्मना ।। २.५४ ।।	
इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीर्नेत एवार्हति क्षयम् ।	
विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुमसाम्प्रतम् ।। २.५५ ।।	
वृतं तेनेदमेव प्राङ् मया चास्मैप्रतिश्रुतम् ।	
वरेणशमितं लोकानलं दग्धुं तत्तपः ।। २.५६ ।।	
संयुगे सांयुगीनं तमुद्यतं प्रसहेत कः ।	
अंशादृते निषिक्तस्य नीललोहितरेतसः ।। २.५७ ।।	
स हि देवः परं ज्योतिस्तमःपारे व्यवस्थितम् ।	
परिच्छिन्नप्रभावर्द्धिर्न मया न च विष्णुना ।। २.५८ ।।	
उमारुपेण ते यूयं संयमस्तिमितं मनः ।	
शंभोर्यतध्वमाक्रष्टुमयस्कान्तेन लोहवत् ।। २.५९ ।।	
उभे एव क्षमे वोढुमुभयोर्बीजमाहितम् ।	
सा वा शंभोस्तदीया वा मूर्तिर्जलमयी मम ।। २.६० ।।	
तस्यात्मा शितिकण्ठस्य सैनापत्यमुपेत्य वः ।	
मोक्ष्यते सुरवन्दीनां वेणीवीर्यविभूतिभिः ।। २.६१ ।।	
इति व्याहृत्य विबुधान्विश्वयोनिस्तिरोदधे ।	
मनस्याहितकर्तव्यास्तेऽपि देवा दिवं ययुः ।। २.६२ ।।	
तत्र निश्चित्य कंदर्पमगमत्पाकशासनः ।	
मनसा कार्यसंसिद्धौ त्वराद्विगुणरंहसा ।। २.६३ ।।	
अथ स ललितयोषिद्‌भ्रूलताचारुश्रृङ्गं	
रतिवलयपदाङ्के चापमासज्य कण्ठे ।	
सहचरमधुहस्तन्यस्तचूताङ्कुरास्त्रः	
शतमखमुपतस्थे प्राञ्जलिः पुष्पधन्वा ।। २.६४ ।।	
इति श्रीमन्महामहोपाध्यायकोलाचलमाल्लिनाथसूरिविरचितया	
संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतः श्रीकालिदास-	
कृतौ कुमारसंभवे महाकाव्ये ब्रह्मसाक्षात्कारो	
नाम द्वितीयः सर्गः ।