श्रीमद्भागवतपुराणम्/स्कन्धः ६/अध्यायः १
श्रीपरीक्षिदुवाच - 
निवृत्तिमार्गः कथित आदौ भगवता यथा । 
क्रमयोगोपलब्धेन ब्रह्मणा यदसंसृतिः ॥ १ ॥ 
प्रवृत्तिलक्षणश्चैव त्रैगुण्यविषयो मुने । 
योऽसावलीनप्रकृतेः गुणसर्गः पुनः पुनः ॥ २ ॥ 
अधर्मलक्षणा नाना नरकाश्चानुवर्णिताः । 
मन्वन्तरश्च व्याख्यात आद्यः स्वायम्भुवो यतः ॥ ३ ॥ 
प्रियव्रतोत्तानपदोः वंशस्तत् चरितानि च । 
द्वीपवर्षसमुद्राद्रि नद्युद्यान वनस्पतीन् ॥ ४ ॥ 
धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानतः । 
ज्योतिषां विवराणां च यथेदं असृजद्विभुः ॥ ५ ॥ 
अधुनेह महाभाग यथैव नरकान्नरः । 
नानोग्रयातनान्नेयात् तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ६ ॥ 
श्रीशुक उवाच - 
न चेदिहैवापचितिं यथांहसः 
     कृतस्य कुर्यान् मनौक्तपाणिभिः । 
ध्रुवं स वै प्रेत्य नरकानुपैति 
     ये कीर्तिता मे भवतः तिग्मयातनाः ॥ ७ ॥ 
तस्मात्पुरैवाश्विह पापनिष्कृतौ 
     यतेत मृत्योरविपद्यतात्मना । 
दोषस्य दृष्ट्वा गुरुलाघवं यथा 
     भिषक्चिकित्सेत रुजां निदानवित् ॥ ८ ॥ 
श्रीराजोवाच - 
दृष्टश्रुताभ्यां यत्पापं जानन् अपि आत्मनोऽहितम् । 
करोति भूयो विवशः प्रायश्चित्तमथो कथम् ॥ ९ ॥ 
क्वचित् निवर्तते अभद्रात् क्वचित् चरति तत्पुनः । 
प्रायश्चित्तमथोऽपार्थं मन्ये कुञ्जरशौचवत् ॥ १० ॥ 
श्रीशुक उवाच - 
कर्मणा कर्मनिर्हारो न ह्यात्यन्तिक इष्यते । 
अविद्वदधिकारित्वात् प्रायश्चित्तं विमर्शनम् ॥ ११ ॥ 
नाश्नतः पथ्यमेवान्नं व्याधयोऽभिभवन्ति हि । 
एवं नियमकृद् राजन् शनैः क्षेमाय कल्पते ॥ १२ ॥ 
तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च । 
त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥ १३ ॥ 
देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञाः श्रद्धयान्विताः । 
क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानलः ॥ १४ ॥ 
केचित्केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणाः । 
अघं धुन्वन्ति कार्त्स्न्येन नीहारमिव भास्करः ॥ १५ ॥ 
न तथा ह्यघवान् राजन् पूयेत तप आदिभिः । 
यथा कृष्णार्पितप्राणः तत्पूरुषनिषेवया ॥ १६ ॥ 
सध्रीचीनो ह्ययं लोके पन्थाः क्षेमोऽकुतोभयः । 
सुशीलाः साधवो यत्र नारायणपरायणाः ॥ १७ ॥ 
प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्‌मुखम् । 
न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगाः॥ १८ ॥ 
सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दयोः 
     र्निवेशितं तद्‍गुणरागि यैरिह । 
न ते यमं पाशभृतश्च तद्‍भटान् 
     स्वन्स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृताः ॥ १९ ॥ 
अत्र च उदाहरन्ति इमं इतिहासं पुरातनम् । 
दूतानां विष्णुयमयोः संवादस्तं निबोध मे ॥ २० ॥ 
कान्यकुब्जे द्विजः कश्चित् दासीपतिरजामिलः । 
नाम्ना नष्टसदाचारो दास्याः संसर्गदूषितः ॥ २१ ॥ 
बन्द्यक्षैः कैतवैश्चौर्यैः गर्हितां वृत्तिमास्थितः । 
बिभ्रत्कुटुम्बं अशुचिः यातयामास देहिनः ॥ २२ ॥ 
एवं निवसतस्तस्य लालयानस्य तत्सुतान् । 
कालोऽत्यगान् महान् राजन् नष्टाशीत्यायुषः समाः ॥ २३ ॥ 
तस्य प्रवयसः पुत्रा दश तेषां तु योऽवमः । 
बालो नारायणो नाम्ना पित्रोश्च दयितो भृशम् ॥ २४ ॥ 
स बद्धहृदयस्तस्मिन् अर्भके कलभाषिणि । 
निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरठो भृशम् ॥ २५ ॥ 
भुञ्जानः प्रपिबन् खादन् बालकं स्नेहयन्त्रितः । 
भोजयन् पाययन्मूढो न वेदागतमन्तकम् ॥ २६ ॥ 
स एवं वर्तमानोऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते । 
मतिं चकार तनये बाले नारायणाह्वये ॥ २७ ॥ 
स पाशहस्तान् त्रीन् दृष्ट्वा पुरुषान् अति दारुणान् । 
वक्रतुण्डान् ऊर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८ ॥ 
दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । 
प्लावितेन स्वरेणोच्चैः आजुहावाकुलेन्द्रियः ॥ २९ ॥ 
निशम्य म्रियमाणस्य मुखतो हरिकीर्तनम् । 
भर्तुर्नाम महाराज पार्षदाः सहसाऽपतन् ॥ ३० ॥ 
विकर्षतोऽन्तर्हृदयाद् दासीपतिमजामिलम् । 
यमप्रेष्यान् विष्णुदूता वारयामासुरोजसा ॥ ३१ ॥ 
ऊचुर्निषेधितास्तांस्ते वैवस्वतपुरःसराः । 
के यूयं प्रतिषेद्धारो धर्मराजस्य शासनम् ॥ ३२ ॥ 
कस्य वा कुत आयाताः कस्मादस्य निषेधथ । 
किं देवा उपदेवा या यूयं किं सिद्धसत्तमाः ॥ ३३ ॥ 
सर्वे पद्मपलाशाक्षाः पीतकौशेयवाससः । 
किरीटिनः कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिनः ॥ ३४ ॥ 
सर्वे च नूत्‍नवयसः सर्वे चारुचतुर्भुजाः । 
धनुर्निषङ्‌गासिगदा शङ्‌खचक्राम्बुजश्रियः ॥ ३५ ॥ 
दिशो वितिमिरालोकाः कुर्वन्तः स्वेन तेजसा । 
किमर्थं धर्मपालस्य किङ्‌करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥ 
श्रीशुक उवाच - 
इत्युक्ते यमदूतैस्ते वासुदेवोक्तकारिणः । 
तान् प्रत्यूचुः प्रहस्येदं मेघनिर्ह्रादया गिरा ॥ ३७ ॥ 
श्रीविष्णुदूता ऊचुः - 
यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिणः । 
ब्रूत धर्मस्य नस्तत्त्वं यच्च धर्मस्य लक्षणम् ॥ ३८ ॥ 
कथं स्विद् ध्रियते दण्डः किं वास्य स्थानमीप्सितम् । 
दण्ड्याः किं कारिणः सर्वे आहो स्वित् कतिचिन्नृणाम् ॥ ३९ ॥ 
यमदूता ऊचुः - 
वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः । 
वेदो नारायणः साक्षाय् स्वयम्भूः इति शुश्रुम ॥ ४० ॥ 
येन स्वधाम्न्यमी भावा रजःसत्त्वतमोमयाः । 
गुणनामक्रियारूपैः विभाव्यन्ते यथातथम् ॥ ४१ ॥ 
सूर्योऽग्निः खं मरुद्‌गावः सोमः सन्ध्याहनी दिशः । 
कं कुः स्वयं धर्म इति ह्येते दैह्यस्य साक्षिणः ॥ ४२ ॥ 
एतैरधर्मो विज्ञातः स्थानं दण्डस्य युज्यते । 
सर्वे कर्मानुरोधेन दण्डमर्हन्ति कारिणः ॥ ४३ ॥ 
सम्भवन्ति हि भद्राणि विपरीतानि चानघाः । 
कारिणां गुणसङ्‌गोऽस्ति देहवान् न ह्यकर्मकृत् ४४ ॥ 
येन यावान् यथाधर्मो धर्मो वेह समीहितः । 
स एव तत्फलं भुङ्‌क्ते तथा तावदमुत्र वै ॥ ४५ ॥ 
यथेह देवप्रवराः त्रैविध्यं उपलभ्यते । 
भूतेषु गुणवैचित्र्यात् तथान्यत्रानुमीयते ॥ ४६ ॥ 
वर्तमानोऽन्ययोः कालो गुणाभिज्ञापको यथा । 
एवं जन्मान्ययोरेतद् धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥ ४७ ॥ 
मनसैव पुरे देवः पूर्वरूपं विपश्यति । 
अनुमीमांसतेऽपूर्वं मनसा भगवानजः ॥ ४८ ॥ 
यथाज्ञस्तमसा युक्त उपास्ते व्यक्तमेव हि । 
न वेद पूर्वमपरं नष्टजन्मस्मृतिस्तथा ॥ ४९ ॥ 
पञ्चभिः कुरुते स्वार्थान् पञ्च वेदाथ पञ्चभिः । 
एकस्तु षोडशेन त्रीन् स्वयं सप्तदशोऽश्नुते ॥ ५० ॥ 
तदेतत् षोडशकलं लिङ्‌गं शक्तित्रयं महत् । 
धत्तेऽनुसंसृतिं पुंसि हर्षशोकभयार्तिदाम् ॥ ५१ ॥ 
देह्यज्ञोऽजितषड्वर्गो नेच्छन् कर्माणि कार्यते । 
कोशकार इवात्मानं कर्मणाऽऽच्छाद्य मुह्यति ॥ ५२ ॥ 
न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । 
कार्यते ह्यवशः कर्म गुणैः स्वाभाविकैर्बलात् ॥ ५३ ॥ 
लब्ध्वा निमित्तमव्यक्तं व्यक्ताव्यक्तं भवत्युत । 
यथायोनि यथाबीजं स्वभावेन बलीयसा ॥ ५४ ॥ 
एष प्रकृतिसङ्‌गेन पुरुषस्य विपर्ययः । 
आसीत्स एव न चिराद् ईशसङ्‌गाद् विलीयते ॥ ५५ ॥ 
अयं हि श्रुतसम्पन्नः शीलवृत्तगुणालयः । 
धृतव्रतो मृदुर्दान्तः सत्यवान् मंत्रविच्छुचिः ॥ ५६ ॥ 
गुर्वग्न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुर्निरहङ्‌कृतः । 
सर्वभूतसुहृत्साधुः मिर्मितवागनसूयकः ॥ ॥ ५७ ॥ 
एकदासौ वनं यातः पितृसन्देशकृद् द्विजः । 
आदाय तत आवृत्तः फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ 
ददर्श कामिनं कञ्चित् शूद्रं सह भुजिष्यया । 
पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ 
मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । 
क्रीडन्तं अनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥ 
दृष्ट्वा तां कामलिप्तेन बाहुना परिरम्भिताम् । 
जगाम हृच्छयवशं सहसैव विमोहितः ॥ ६१ ॥ 
स्तम्भयन् आत्मनात्मानं यावत्सत्त्वं यथाश्रुतम् । 
न शशाक समाधातुं मनो मदनवेपितम् ॥ ६२ ॥ 
तन्निमित्तस्मरव्याज ग्रहग्रस्तो विचेतनः । 
तामेव मनसा ध्यायन् स्वधर्माद् विरराम ह ॥ ६३ ॥ 
तामेव तोषयामास पित्र्येणार्थेन यावता । 
ग्राम्यैर्मनोरमैः कामैः प्रसीदेत यथा तथा ॥ ६४ ॥ 
विप्रां स्वभार्यामप्रौढां कुले महति लम्भिताम् । 
विससर्जाचिरात्पापः स्वैरिण्यापाङ्‌गविद्धधीः ॥ ६५ ॥ 
यतस्ततश्चोपनिन्ये न्यायतोऽन्यायतो धनम् । 
बभारास्याः कुटुम्बिन्याः कुटुम्बं मन्दधीरयम् ॥ ६६ ॥ 
यदसौ शास्त्रमुल्लङ्‌घ्य स्वैरचार्यतिगर्हितः । 
अवर्तत चिरं कालं अघायुः अशुचिर्मलात् ॥ ६७ ॥ 
तत एनं दण्डपाणेः सकाशं कृतकिल्बिषम् । 
नेष्यामोऽकृतनिर्वेशं यत्र दण्डेन शुद्ध्यति ॥ ६८ ॥ 

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां 
षष्ठस्कन्धे अजामिलोपाख्याने प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥