स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/अध्यायः १९
'''॥नारद उवाच॥	
कालनेमी रुषाविष्टस्तेषां रूपं न बुद्धवान्॥	
ततो निमिं च दैत्येन्द्रं मत्वा देवं महाजवः॥ १९.१ ॥	
केशेषु गृह्य तं वीरं चकर्ष च ननाद च॥	
ततो निमिरुवाचेदं कालनेमिं महाबलम्॥ १९.२ ॥	
अहं निमिः कालनेमे सुतं मत्वा वधस्व मा॥	
भवता मोहितेनाजौ देवान्मत्वासुराः स्वकाः॥ १९.३ ॥ 	
सुरैः सुदुर्जयाः कोट्यो निहतादश विद्धि तत्॥	
सर्वास्त्रवारणं मुंच ब्रह्ममस्त्रं त्वरान्वितः॥ १९.४ ॥	
स तेन बोधितो दैत्यो मुक्त्वा तं संभ्रमाकुलः॥	
बाणं ब्रह्मास्त्रविहितं मुमोच त्वरयान्वितः॥ १९.५ ॥	
ब्रह्मास्त्रं तत्प्रजज्वाल ततः खे सुमहाद्भुतम्॥	
देवानां चाभवत्सैन्यं सर्वमेव भयाकुलम्॥ १९.६ ॥	
शंबरास्त्रं ततः शांतं ब्राह्मप्रतिहतं तदा॥	
तस्मिन्प्रतिहते ह्यस्त्रे भास्करः प्रभुः॥ १९.७ ॥	
महेंद्रजालमास्ताय चक्रे भीषणां तनुम्॥	
विस्फूर्जत्करसंघातसमाक्रांतजगत्त्रयः॥ १९.८ ॥	
तताप दानवानीकं गलन्मज्जाङ्घ्रिशोणितम्॥	
चक्षूंषि दानवेन्द्राणां चकारांधानि स प्रभुः॥ १९.९ ॥	
गजानामगलन्मेदः पेतुश्चापि रथा भुवि॥	
तुरंगमाः श्वसंतश्च घर्मार्ता रथिनोपि च॥ १९.१० ॥	
इतश्चेतश्च सलिलं प्रार्थयंतस्तृषातुराः॥	
गिरिद्रोणीश्च पादांश्च गिरिणां गहनानि च॥ १९.११ ॥	
तेषां प्रार्थयतां शीघ्रमन्योन्यं च विसर्पिणाम्॥	
दावाग्निरज्वलत्तीव्रो घोरो नर्दग्धपादपः॥ १९.१२ ॥	
तोयार्थिनः पुरो दृष्ट्वा तोयं कल्लो लमालितम्॥	
पुरःस्थितमपि प्राप्तुं न शेकुरुपसादितुम्॥ १९.१३ ॥	
अप्राप्य सलिलं भूमावभ्याशे द्रुतमेव ते॥	
तत्रतत्र व्यदृश्यन्त मृता दैत्येश्वराभुवि॥ १९.१४ ॥	
रथा गजाश्च पतितास्तुरंगाश्च श्रमान्विताः॥	
स्थिता वमंतो धावंतो गलद्द्रुतवसास्रजः॥ १९.१५ ॥	
दानवानां कोटिकोटि व्यदृश्यतमृतं तदा॥	
एवं क्षयो जानवानां तस्मिन्महति वर्तिते॥ १९.१६ ॥	
प्रकोपोद्भूतताम्राक्षः कालनेमी रुषातुरः॥	
बभूव कालमेधाभः स्फुरद्रोमशतह्रदः॥ १९.१७ ॥	
गंभीरास्फोटनिर्ह्रादजगद्धृदयकंपनः॥	
प्रच्छाद्य गगनं सूर्यप्रभां सर्वां व्यनाशयत्॥ १९.१८ ॥	
ववर्ष शीतं च जलं दानवेन्द्रबलं प्रति॥	
दैत्यास्तां वृष्टिमासाद्य समाश्वस्तास्ततः क्रमात्॥ १९.१९ ॥	
बीजांकुरा इव म्लानाः प्राप्य वृष्टिं धरातले॥	
ततः स मेघरूपेण कालनेमिर्महासुराः॥ १९.२० ॥	
शस्त्रवृष्टिं ववर्षोग्रां देवनीकेषु दुर्जयः॥	
तया वृष्ट्या पीड्यमाना दैत्यैरन्यैश्च देवताः॥ १९.२१ ॥	
गतिं कांचिन्न पश्यन्ति गावः शीतार्दिता इव॥	
परस्परं व्यलीयंत गजेषु तुरगेषु च॥	
रथेषु च भयत्रस्तास्तत्रतत्र निलिल्यिरे॥ १९.२२ ॥	
एवं ते लीयमानाश्च निहताः कालने मिना॥	
दृश्यंते पतिता देवाः शस्त्रभिन्नंगसंधयः॥ १९.२३ ॥	
विभिन्ना भिन्नमूर्धानस्तथा भिन्नोरुजानवः॥	
विपर्यस्तं रथांगैश्च पतितं ध्वजशक्तिभिः॥ १९.२४ ॥	
तुरंगाणां सहस्राणि गजानामयुतानि च॥	
रक्तेन तेषां घोरेण दुस्तरा चाभवन्मही॥ १९.२५ ॥	
एवमाजौ महादैत्यः कालनेमिर्महासुरः॥	
जघ्ने मुहुर्तमात्रेण गंधर्वाणां दशायुतम्॥ १९.२६ ॥	
यक्षाणां पंचलक्षाणि किंनराणां तथैव च॥	
जघ्ने पिशाचमुख्यानां सप्तलक्षाणि निर्भयः॥ १९.२७ ॥	
इतरेषां न संख्यास्ति सुरजातिनिकायिनाम्॥	
जघ्ने स कोटिशः क्रद्धः कालनेमिर्मदोत्कटः॥ १९.२८ ॥	
एवं प्रतिभये भीमे तदामर महाक्षये॥	
संक्रुद्धावश्विनौ वीरौ चित्रास्त्रकवचोज्जवलौ॥ १९.२९ ॥	
जघ्नतुस्तौ रणे दैत्यमेकैकं षष्टिभिः शरैः॥	
निर्भिद्य ते महादैत्यं सपुंखा विविशुर्महीम्॥ १९.३० ॥	
ताभ्यां बाणप्रहारैस्तु किंचित्सोऽवाप्तचेतनः॥	
जग्राह चक्रं लक्षारं तैलधौतं रणेऽधिकम्॥ १९.३१ ॥	
तेन चक्रेण सोश्विभ्यां चिच्छेद रथकूबरम्॥	
जग्राहाथ धनुर्दैत्यः शरांश्चाशीविषोपमान्॥ १९.३२ ॥	
ववर्ष भिषजोर्मूर्ध्नि संछाद्याकाशगोचरम्॥	
तावप्यस्त्रैः स्मृतैः सर्वाश्छेदतुर्दैत्यसायकान्॥ १९.३३ ॥	
तच्च करम तयोर्दृष्ट्वा विस्मितः कोपमाविशत्॥	
जग्राह मुद्गरं भीम कालदंडविभीषणम्॥ १९.३४ ॥	
स तदमुद्भ्राम्य वेगेन चिक्षेपास्य रथं प्रति॥	
तं तु मुद्गरमायांतमालोक्यांबरगोचरे॥ १९.३५ ॥	
मुक्त्वा रथावुभौ वेगादाप्लुतौ तरसाश्विनौ॥	
तौ रथौ स तु निष्पिष्य मुद्गरोऽचलसंनिभः॥ १९.३६ ॥	
दारयामास धरणीं हेमजालपरिष्कृतः॥	
तस्य कर्माथ तद्दृष्ट्वा भिषजौ चित्रयोधिनौ॥ १९.३७ ॥	
वज्रास्त्रं च प्रकुर्वाणौ दानवेंद्रमयुध्यताम्॥	
घोरवज्रप्रहारैस्तु दानवः स परिक्षतः॥ १९.३८ ॥	
रथो ध्वजो धनुश्चैव छत्रं च कवचं तथा॥	
क्षणेन शतधा भूतं सर्वसैन्यस्य पश्यतः॥ १९.३९ ॥	
तद्दृष्ट्वा दुकरं कर्म सोऽश्विभ्यां भीमविक्रमः॥	
नारायणास्त्रं बलवान्मुमोच रणमूर्धनि॥ १९.४० ॥	
ततः शशाम वज्रास्त्रं कालनेमिस्ततो रुषा॥	
जीवग्राहं ग्राहयितुमश्विनौ तौ प्रचक्रमे॥ १९.४१ ॥	
तावभिप्रायमालक्ष्य संत्यज्य समरांगणम्॥	
पदाती वेपमानांगौ प्रद्रुतौ वासवोयतः॥ १९.४२ ॥	
तयोरनुगतो दैत्यः कालनेमिर्नदन्मुहुः॥	
प्राप्येंद्रस्य बलं क्रूरो दैत्यानीकपदानुगः॥ १९.४३ ॥	
स काल इव कल्पांते यदा वासवमाद्रुतः॥	
तं दृष्ट्वा सर्वभूतानि विविशुर्विह्वलानि तु॥ १९.४४ ॥	
हाहारावं प्रकुर्वाणास्तदा देवाश्च मेनिरे॥	
पराजयं महेंद्रस्य सर्वलोकक्षयावहम्॥ १९.४५ ॥	
चेलुः शिखरिणो मुख्याः पेतुरुल्का नभस्तलात्॥	
जगर्जुर्जलदा दिक्षु संभूतश्च महारवः॥ १९.४६ ॥	
तां भूताविकृतिं दृष्ट्वा देवाः सेंद्रा भयावहाः॥	
मनसा शरणं जग्मुर्वासुदेवं जगत्पतिम्॥ १९.४७ ॥	
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च॥	
जगद्धिताय कृष्णाय गोविंदाय नमोनमः॥ १९.४८ ॥	
स नो रक्षतु गोविंदो भयार्तास्ते जगुः सुराः॥	
सुराणां चिंतितं ज्ञात्वा भगवान्गरुडध्वजः॥ १९.४९ ॥	
विबुध्यैव च पर्यंकाद्योगनिद्रां विहाय सः॥	
लक्ष्मीकरयुगांभोजलालितांघ्रिसरोरुहः॥ १९.५० ॥	
शारदंबरनीराब्जकांतिदेहच्छविः प्रभुः॥	
कौस्तुभोद्भासिहृदयः कांतकेयूरभास्करः॥ १९.५१ ॥	
विमृश्य सुरसंक्षोभं वैनतेयमाताह्वयत्॥	
आहूतेऽविस्थितेतस्मिन्गरुडे दुःखिते भृशम्॥ १९.५२ ॥	
दिव्यनानास्त्रतीक्ष्णार्चिरारुह्यागात्सुराहवम्॥	
तत्रापश्यत देवेंद्रं भयभीतमभिद्रुतम्॥ १९.५३ ॥	
दानवेंद्रैर्नवांभोदसच्छायैः सर्वथोत्कटैः॥	
यथा हि पुरुषं घोरैरभाग्यैरर्थकांक्षिभिः॥ १९.५४ ॥	
तत्त्राणायाव्रजद्विष्णुः स्तूयमानो मुहुः सुरैः॥	
अभाग्येभ्यः परित्रातुं सुकृतं निर्मलं यथा॥ १९.५५ ॥	
अथापश्यत दैत्येंद्रो वियति द्युतिमंडलम्॥	
स्फुरंतमुदयाच्छीघ्रं कांतं सूर्यशतं यथा॥ १९.५६ ॥	
प्रभवं ज्ञातुमिच्छंतो दानवास्तस्य तेजसः॥	
गरुडं तमथा पश्यन्कल्पांतानलभैरवम्॥ १९.५७ ॥	
तत्र स्थितं चतुर्बाहुं हरिं चानुपमद्युतिम्॥	
तमालोक्यासुरेंद्रास्तु हर्षसंपूर्णमानसाः॥ १९.५८ ॥	
अयं स देवः सर्वेषां शरणं केशवोऽरिहा॥	
अस्मिञ्जिते जिताः सर्वा देवता नात्र संशयः॥ १९.५९ ॥	
एनमाश्रित्य लोकेशा यज्ञभागभुजोऽमराः॥	
इत्युक्त्वा ते समागम्य सर्व एव ततस्ततः॥ १९.६० ॥	
तं जघ्नुर्विविधैः शस्त्रैः परिवार्य समंततः॥	
कालनेमिप्रभृतयो दश दैत्यमहारथाः॥ १९.६१ ॥	
षष्ट्या विव्याधबाणानां कालनेमिर्जनार्दनम्॥	
निमिः शतेन बाणानां मथनोऽशीतिभिः शरैः॥ १९.६२ ॥	
जंभकश्चैव सप्तत्या शुंभो दशभिरेव च॥	
शेषा दैत्ये श्वराः सव विष्णुमेकैकशः शरैः॥ १९.६३ ॥	
दशभिर्दशभिः शल्यैर्जघ्नुः सगरुडं रणे॥	
तेषाममृष्यत्तत्कर्म विष्णुर्दानवसूदनः॥ १९.६४ ॥	
एकैकं दानवं जघ्ने षड्भिः पड्भिरजिह्नगैः॥	
आकर्णकृष्टैर्भूयश्च कालनेमिस्त्रिभिः शरैः॥ १९.६५ ॥	
विष्णुं विव्याध हृदये रोषाद्रक्तविलोचनः॥	
तस्याशोभंत ते बाणा हृदये तप्तकांचनाः॥ १९.६६ ॥	
मयूखा इव संदीप्ताः कौस्तुभस्य स्फुरत्त्विषः॥	
तैर्बाणैः किंचिदायस्तो हरिर्जग्राह मुद्गरम्॥ १९.६७ ॥	
स तमुद्ग्राह्य वेगेन दानवाय मुमोच वै॥	
दानवेन्द्रस्तमप्राप्तं वियत्येव शतैः शरैः॥ १९.६८ ॥	
चिच्छेद तिलशः क्रुद्धो दर्शयन्पाणिलाघवम्॥	
ततो विष्णुः प्रकुपितः प्रासं जग्राह भैरवम्॥ १९.६९ ॥	
तेन दैत्यस्य हृदयं ताडयामास वेगतः॥	
क्षणेन लब्धसंज्ञस्तु कालनेमिर्महासुरः॥ १९.७० ॥	
शक्तिं जग्राह तीक्ष्णाग्रां हेमघंटाट्टहासिनीम्॥	
तया वामं भुजं विष्णोर्बिभेद दितिनंदनः॥ १९.७१ ॥	
भिन्नं शक्त्या भुजं तस्य स्रुतशोणितमाबभौ॥	
नीले बला हके विद्युद्विद्योतंती यथा मुहुः॥ १९.७२ ॥	
ततो विष्णुः प्रकुपितो जग्राह विपुलं धनुः॥	
सप्तदश च नाराचांस्तीक्ष्णाग्रान्मर्मभेदिनः॥ १९.७३ ॥	
दैत्यस्य हृदयं षड्भिर्विव्याध च शरैस्त्रिभिः॥	
चतुर्भिः सारथिं चास्य ध्वजं चैकेन पत्रिणा॥ १९.७४ ॥	
द्वाभ्यां धनुर्ज्याधनुषी भुजं चैकेन पत्रिणा॥	
स विद्धो हृदये गाढं दोषैर्मूढो यथा नरः॥ १९.७५ ॥	
स्रुतरक्तारुणः प्रांशुः पीडाचलितमानसः॥	
चकंपे मारुतेनेव चोदितः किंशुकद्रुमः॥ १९.७६ ॥	
ततः कंपितमालक्ष्य गदां जग्राह केशवः॥	
तां च वेगेन चिक्षेप कालनेमिवधं प्रति॥ १९.७७ ॥	
सा पपात शिरस्युग्रा सहसा कालनेमिनः॥	
संचूर्णितोत्तमां गस्तु निष्पिष्टमुकुटोसुरः॥ १९.७८ ॥	
स्रुतरक्तौघरंध्रश्च स्रुतधातुरिवाचलः॥	
पपात स्वे रथे भग्नो विसंज्ञः शिष्टजीवनः॥ १९.७९ ॥	
पतितस्य रथोपस्थे दानवस्याच्युतोऽरिहा॥	
स्मितपूर्वमुवाचेदं वाक्यं चक्रायुधः प्रभुः॥ १९.८० ॥	
गच्छासुर विमुक्तोऽसि सांप्रतं जीव निर्वृतः॥	
ततः स्वल्पेन कालेन अहमेव तवांतकः॥ १९.८१ ॥	
एवं वचस्तस्य निशम्य विष्णोः सर्वेश्वरस्याथ रथं निमेषात्॥	
निनाय दूरं किल कालनेमिनो भीतस्तदा सारथिर्लोकनाथात्॥ १९.८२ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे देवासुरासंग्रामे कालनेमिकृतयुद्धसंमर्दे विष्णुना सह कालनेमियुद्धवर्णनंनामैकोनविंशोऽध्यायः॥ १९ ॥ छ ॥	

कौमारिकाखण्डः