नारदस्मृतिः/व्यवहारपदानि/क्षेत्रजविवादः
<table>		
		
<td><p>		
	सेतुकेदारमर्यादा विकृष्टाकृष्टनिश्चयाः   ।क्षेत्राधिकारा यत्र स्युर्विवादः क्षेत्रजस्तु सः   । । ११.१  । ।	</p>
<td><p>		
	क्षेत्रसीमाविरोधेषु सामन्तेभ्यो विनिश्चयः   ।नगरग्रामगणिनो ये च वृद्धतमा नराः   । । ११.२  । ।	</p>
<td><p>		
	ग्रामसीमासु च बहिर्ये स्युस्तत्कृषिजीविनः   ।गोपशाकुनिकव्याधा ये चान्ये वनगोचराः   । । ११.३  । ।	</p>
<td><p>		
	समुन्नयेयुस्ते सीमां लक्षणैरुपलक्षिताम्  ।तुषाङ्गारकपालैश्च कुम्भैरायतनैर्द्रुमैः   । । ११.४  । ।	</p>
<td><p>		
	अभिज्ञातैश्च वल्मीक स्थलनिम्नोन्नतादिभिः   ।केदाराराममार्गैश्च पुराणैः सेतुभिस्तथा   । । ११.५  । ।	</p>
<td><p>		
	निम्नगापहृतोत्सृष्ट नष्टचिह्नासु भूमिषु   ।तत्प्रदेशानुमानाच्च प्रमाणैर्भोगदर्शनैः   । । ११.६  । ।	</p>
<td><p>		
	अथ चेदनृतं ब्रूयुः सामन्तास्तद्विनिश्चये   ।सर्वे पृथक्पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम्  । । ११.७  । ।	</p>
<td><p>		
	गणवृद्धादयस्त्वन्ये दण्डं दाप्याः पृथक्पृथक्  ।विनेयाः प्रथमेन स्युः साहसेनानृते स्थिताः   । । ११.८  । ।	</p>
<td><p>		
	नैकः समुन्नयेत्सीमां नरः प्रत्ययवानपि   ।गुरुत्वादस्य धर्मस्य क्रियैषा बहुषु स्थिता   । । ११.९  । ।	</p>
<td><p>		
	एकश्चेदुन्नयेत्सीमां सोपवासः समाहितः   ।रक्तमाल्याम्बरधरः क्षितिं आरोप्य मूर्धनि   । । ११.१०  । ।	</p>
<td><p>		
	यदा च न स्युर्ज्ञातारः सीमाया न च लक्षणम्  ।तदा राजा द्वयोः सीमां उद्धरेदिष्टतः स्वयम्  । । ११.११  । ।	</p>
<td><p>		
	एतेनैव गृहोद्यान निपानायतनादिषु   ।विवादविधिराख्यातस्तथा ग्रामान्तरेषु च   । । ११.१२  । ।	</p>
<td><p>		
	अवस्करस्थलश्वभ्र भ्रमस्यन्दनिकादिभिः   ।चतुष्पथसुरस्थान रथ्यामार्गान्न रोधयेत् । । ११.१३  । ।	</p>
<td><p>		
	परक्षेत्रस्य मध्ये तु सेतुर्न प्रतिषिध्यते   ।महागुणोऽल्पबाधश्च वृद्धिरिष्टा क्षये सति   । । ११.१४  । ।	</p>
<td><p>		
	सेतुस्तु द्विदिधो ज्ञेयः खेयो बन्ध्यस्तथैव च   ।तोयप्रवर्तनान्खेयो बन्ध्यः स्यात्तन्निवर्तनात् । । ११.१५  । ।	</p>
<td><p>		
	नान्तरेणोदकं सस्यं नश्येदभ्युदकेन तु   ।य एवानुदके दोषः स एवाभ्युदके स्मृतः   । । ११.१६  । ।	</p>
<td><p>		
	पूर्वप्रवृत्तं उत्सन्नं अपृष्ट्वा स्वामिनं तु यः   ।सेतुं प्रवर्तयेत्कश्चिन्न स तत्फलभाग्भवेत् । । ११.१७  । ।	</p>
<td><p>		
	मृते तु स्वामिनि पुनस्तद्वंश्ये वापि मानवे   ।राजानं आमन्त्र्य ततः प्रकुर्यात्सेतुकर्म तत् । । ११.१८  । ।	</p>
<td><p>		
	अतोऽन्यथा क्लेशभाक्स्यान्मृगव्याधानुदर्शनात् ।इषवस्तस्य नश्यन्ति यो विद्धं अनुविध्यति   । । ११.१९  । ।	</p>
<td><p>		
	अशक्तप्रेतनष्टेषु क्षेत्रिकेष्वनिवारितः   ।क्षेत्रं चेद्विकृषेत्कश्चिदश्नुवीत स तत्फलम्  । । ११.२०  । ।	</p>
<td><p>		
	विकृष्यमाणे क्षेत्रे चेत्क्षेत्रिकः पुनराव्रजेत् ।खिलोपचारं तत्सर्वं दत्त्वा स्वक्षेत्रं आप्नुयात् । । ११.२१  । ।	</p>
<td><p>		
	तदष्टभागापचयाद्यावत्सप्त गताः समाः   ।संप्राप्ते त्वष्टमे वर्षे भुक्तं क्षेत्रं लभेत सः   । । ११.२२  । ।	</p>
<td><p>		
	संवत्सरेणार्धखिलं खिलं तद्वत्सरैस्त्रिभिः   ।पञ्चवर्षावसन्नं तु स्यात्क्षेत्रं अटवीसमम्  । । ११.२३  । ।	</p>
<td><p>		
	क्षेत्रं त्रिपुरुषं यत्स्याद्गृहं वा स्यात्क्रमागतम्  ।राजप्रसादादन्यत्र न तद्भोगः परं नयेत् । । ११.२४  । ।	</p>
<td><p>		
	उत्क्रम्य तु वृतिं यत्र सस्यघातो गवादिभिः   ।पालः शास्यो भवेत्तत्र न चेच्छक्त्या निवारयेत् । । ११.२५  । ।	</p>
<td><p>		
	समूलसस्यनाशे तु तत्स्वामी समं आप्नुयात् ।वधेन पालो मुच्येत दण्डं स्वामिनि पातयेत् । । ११.२६  । ।	</p>
<td><p>		
	गौः प्रसूता दशाहात्च महोक्षाजाविकुञ्जराः   ।निवार्यास्तु प्रयत्नेन तेषां स्वामी न दण्डभाक्  । । ११.२७  । ।	</p>
<td><p>		
	माषं गां दापयेद्दण्डं द्वौ माषौ महिषीं तथा   ।अजाविके सवत्से तु दण्डः स्यादर्धमाषकः   । । ११.२८  । ।	</p>
<td><p>		
	अदण्ड्या हस्तिनोऽश्वाश्च प्रजापाला हि ते स्मृताः   ।अदण्ड्या गर्भिणी गौश्च सूतिका चाभिसारिणी   । । ११.२९  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रोक्तस्तु द्विर्निषण्णानां वसन्त्यां तु चतुर्गुणम्  ।प्रत्यक्षचारकाणां तु चौरदण्डः स्मृटस्तथा   । । ११.३०  । ।	</p>
<td><p>		
	या नष्टाः पालदोषेण गावः क्षेत्रं समाश्रिताः   ।न तत्र गोमिनो दण्डः पालस्तं दण्डं अर्हति   । । ११.३१  । ।	</p>
<td><p>		
	राजग्राहगृहीतो वा वज्राशनिहतोऽपि वा   ।अथ सर्पेण दष्टो वा गिर्यग्रात्पतितोऽपि वा   । । ११.३२  । ।	</p>
<td><p>		
	सिंहव्याघ्रहतो वापि व्याधिभिः चैव पातितः   ।न तत्र दोषः पालस्य न च दोषोऽस्ति गोमिनाम्  । । ११.३३  । ।	</p>
<td><p>		
	गोभिस्तु भक्षितं धान्यं यो नरः प्रतिमार्गति   ।सामन्तस्य शदो देयो धान्यं यत्तत्र वापितम्  ।	</p>
<td><p>		
	गवत्रं गोमिने देयं धान्यं तत्कर्षिकस्य तु   । । ११.३४  । ।ग्रामोपान्ते च यत्क्षेत्रं विवीतान्ते महापथे   ।	</p>
<td><p>		
	अनावृते चेत्तन्नाशे न पालस्य व्यतिक्रमः   । । ११.३५  । ।पथि क्षेत्रे वृतिः कार्या यां उष्ट्रो नावलोकयेत् ।	</p>
<td><p>		
	न लङ्घयेत्पशुर्नाश्वो न भिद्याद्यां च सूकरः   । । ११.३६  । ।गृहं क्षेत्रं च विज्ञेयं वासहेतुः कुटुम्बिनाम्  ।	</p>
<td><p>		
	तस्मात्तन्नाक्षिपेद्राजा तद्धि मूलं कुटुम्बिनाम्  । । ११.३७  । ।वृद्धे जनपदे राज्ञो धर्मः कोशश्च वर्धते   ।	</p>
<p>		
	हीयते हीयमाने च वृद्धिहेतुं अतः श्रयेत् । । ११.३८  । ।