स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः २०९
॥ आनर्त उवाच ॥ ॥ 
सांप्रतं मुनिशार्दूल शंखतीर्थ समुद्भवम्॥ 
माहात्म्यं वद मे कृत्स्नं श्रद्धा मे महती स्थिता ॥ १ ॥ 
अहो तीर्थमहो तीर्थं हाटकेश्वरसंज्ञितम् [। 
क्षेत्रं यच्च धरापृष्ठे सर्वाश्चर्यमयं शुभम् ॥ २ ॥ 
नाहं तृप्तिं द्विजश्रेष्ठ प्रगच्छामि कथंचन ॥ 
शृण्वानस्तु सुमाहात्म्यं क्षेत्रस्यास्य समुद्भवम् ॥ ३ ॥ 
॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥ 
अत्र ते कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तं कथांतरम् ॥ 
शंखतीर्थस्य माहात्म्यं यथाजातं धरातले ॥ ४ ॥ 
आनर्ताधिपतिः पूर्वमासीदन्यो महीपतिः ॥ 
यथा त्वं सांप्रतं भूमौ सर्वलोकप्रपालकः ॥ ५ ॥ 
सोऽकस्मात्कुष्ठभाग्जातो विकलांगो बभूव ह ॥ 
अपुत्रः शत्रुभिर्व्याप्तस्त्रस्तश्च नृपसत्तमः ॥ ६ ॥ 
स सर्वैर्भूमिपालैश्च सर्वतः परिपीडितः ॥ 
राज्यभ्रंशसमोपेतः प्राप्तो रैवतकं गिरिम् ॥ ७ ॥ 
तत्रापि पीड्यते नित्यं सर्वतस्तु मलिम्लुचैः ॥ ८ ॥ 
हस्त्यश्वरथहीनस्तु कोशहीनो यदाऽभवत् ॥ 
स तदा चिंतयामास किं करोमि च सांप्रतम् ॥ ९ ॥ 
कलत्राण्यपि सर्वाणि ह्रियंते तस्करैर्बलात् ॥ ॥ 6.209.१० ॥ 
स एवं चिंतयानस्तु गतो वै नारदं विभुम् ॥ 
द्रष्टुं पार्थिवशार्दूल वैष्णवे दिवसे स्थिते ॥ ११ ॥ 
तत्रापश्यत्स संप्राप्तं नारदं मुनिसत्तमम् ॥ 
तीर्थयात्राप्रसंगेन दामोदरदिदृक्षया ॥ १२ ॥ 
तं प्रणम्याथ शिरसा कृतांजलिपुटः स्थितः ॥ 
प्रोवाच वचनं दीन उपविश्य तदग्रतः ॥ १३ ॥ ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
शत्रुभिः परिभूतोऽहं समतान्मुनिसत्तम ॥ 
ततो राज्यपरिभ्रंशात्संप्राप्तोऽत्र महागिरौ ॥ १४ ॥ 
विपिने तस्करैः पापैः प्रपीड्येऽहं समंततः ॥ 
यत्किंचिदश्वनागाद्यं मया सह समागतम् ॥ १५ ॥ 
तत्सर्वं तस्करैर्नीतं कोशा दारास्तथा वसु ॥ 
तस्माद्वद मुनिश्रेष्ठ वैराग्यं मे महत्स्थितम् ॥ १६ ॥ 
अन्यजन्मोद्भवं किंचिन्मम पापं सुदारुणम् ॥ 
येनेमां च दशां प्राप्तः सहसा मुनिसत्तम ॥ १७ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा मुनीश्वरः ॥ 
प्रोवाचाऽथ नृपं दीनं ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा ॥ १८ ॥ 
॥ नारद उवाच ॥ ॥ 
न त्वया कुत्सितं किंचित्पूर्व देहांतरे कृतम् ॥ 
मया ज्ञातं महाराज सर्वं दिव्येन चक्षुषा ॥ १९ ॥ 
त्वमासीः पार्थिवः पूर्वं सिद्धपन्नगसंज्ञिते ॥ 
पत्तने सोमवंशीयः सर्व शत्रुनिबर्हणः ॥ 6.209.२० ॥ 
त्वया चेष्टं महायज्ञैः सदा संपूर्णदक्षिणैः ॥ 
महादानानि दत्तानि पूजिता ब्राह्मणोत्तमाः ॥ २१ ।। 
तेन कर्म विपाकेन भूयः पार्थिवतां गतः ॥ २२ ॥ 
॥ आनर्त उवाच ॥ ॥ 
इह जन्मनि नो कृत्यं संस्मरामि विभो कृतम् ॥ 
तत्किं राज्यपरि भ्रंशः सहसा मे समुत्थितः ॥ २३ ॥ 
लक्ष्म्या हीनस्य लोकस्य लोकेऽस्मिन्व्यर्थतां व्रजेत् ॥ 
जीवितं मुनिशार्दूल विज्ञातं हि मयाऽधुना ॥ २४ ॥ 
मृतो नरो गतश्रीको मृतं राष्ट्रमराजकम् ॥ 
मृतमश्रोत्रिये दानं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥ २५ ॥ 
लक्ष्म्या हीनस्य मर्त्यस्य बांधवोऽपि विजायते।। 
प्रार्थयिष्यति मां नूनं दृष्ट्वा तं चान्यतो व्रजेत् ॥ २६ ॥ 
यथा मां सांप्रतं दृष्ट्वा ये मयाऽपि प्रतर्पिताः ॥ 
तेऽपि दूरतरं यांति एष मां प्रार्थयि ष्यति ॥ २७ ॥ 
धनहीनं नरं त्यक्त्वा कुलीनमपि चोत्तमम् ॥ 
गच्छति स्वजनोऽन्यत्र शुष्कं वृक्षमिवांडजाः ॥ २८ ॥ 
तत्कार्यकारणार्थाय दरिद्रोऽ भ्येति चेद्गृहम् ॥ 
धनिनो भर्त्सयंत्येनं समागच्छंति नांतिकम् ॥ २९ ॥ 
कृपणोऽपि धनाढ्यश्चेदागच्छति हि याचितुम् ॥ 
एष दास्यति मे किंचि दिति चित्ते नृणां भवेत् ॥ 6.209.३० ॥ 
मम त्वं पूर्ववंशीयः पिता ते च पितुर्मम ॥ 
सदा स्नेहपरश्चासीत्त्वं च स्नेहविवर्जितः ॥ ३१ ॥ 
एवं ब्रुवंति लोकेऽत्र धनिनां पुरतः स्थिताः ॥ 
कुलीना अपि पापानां दृश्यंते धनलिप्सया ॥ 
दरिद्रस्य मनुष्यस्य क्षितौ राज्यं प्रकुर्वतः ॥ ३२ ॥ 
प्रशोषः केवलं भावी हृदयस्य महामुने ॥ 
द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषिणौ ॥ 
यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः ॥ ३३ ॥ 
श्मशानमपि सेवंते धनलुब्धा निशागमे ॥ 
जनेतारमपि त्यक्त्वा नित्यं यांति सुदूरतः ॥ ३४ ॥ 
सुमूर्खोपि भवेद्विद्वानकुलीनोऽपि सत्कुलः ॥ 
यस्य वित्तं भवे द्धर्म्ये विपरीतमतोऽन्यथा ॥ ३५ ॥ 
निर्विण्णोऽहं मुनिश्रेष्ठ जीवितस्य च सांप्रतम् ॥ 
तस्माद्ब्रूहि किमर्थं मे दारिद्र्यं समुपस्थितम् ॥ ३६ ॥ 
कुष्ठश्चापि ममोपेतः शत्रुभिश्च पराभवम् ॥ 
अन्यजन्मांतरं दृष्टं त्वया दिव्येन चक्षुषा ॥ ३७ ॥ 
कुकर्मणा न संस्पृष्टं स्वल्पेनापि ब्रवीषि माम् ॥ 
एतज्जन्मातरं दृष्टं स्मरामि मुनिसत्तम ॥ ३८ ॥ 
न मया कुकृतं किंचित्कदाचित्समनुष्ठितम् ॥ 
तत्किं राज्यपरिभ्रंशो जातोऽयं मम सन्मुने ॥ ३९ ॥ 
अत्र मे कौतुकं जातं तस्माद्देहि विनिर्णयम् ॥ 
भवेन्न वा भवेत्कर्म कृतं यच्च शुभाशुभम् ॥ 6.209.४० ॥ 
॥ विश्वामित्र उवाच ।। ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा तु नारदः ॥ 
कृपया परयाविष्टस्ततः प्रोवाच सादरम् ॥ ४१ ॥ 
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथा शुद्धिः प्रजायते ॥ 
तव राज्यस्य संप्राप्तिर्यथा भूयोऽपि जायते ॥ ४२ ॥ 
तव भूमौ महापुण्यमस्ति क्षेत्रं जगत्त्रये ॥ 
हाटकेश्वरसंज्ञं तु तीर्थं तत्रास्ति शोभनम् ॥ 
शंखतीर्थमिति ख्यातं सर्वपातकनाशनम्॥ ४३॥ 
यस्तत्र कुरुते स्नानं श्रद्धया परया युतः ॥ 
अष्टम्यां शुक्लपक्षस्य संप्राप्ते मासि माधवे ॥ ४४ ॥ 
सूर्यवारे तु सम्प्राप्ते भास्करस्योदयं प्रति ॥ 
सर्वकुष्ठविनिर्मुक्तो जायते सूर्यसंनिभः ॥ ४५ ॥ 
यंयं काममभिध्यायेत्तंतं सर्वेषु दुर्लभम् ॥ 
स तदाऽऽप्नोत्यसंदिग्धं दृष्ट्वा शंखेश्वरं शुभम्॥ ४६ ॥ 
किं त्वया न श्रुतं तत्र स्वदेशे वसता नृप ॥ 
तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं यत्त्वमत्र समागतः ॥४७॥ 
॥ सिद्धसेन उवाच ॥ ॥ 
कथं शंखेश्वरो देवः संजातो वद सन्मुने ॥ ४८ ॥ 
॥ नारद उवाच ॥ ॥ 
अहं ते कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् ॥ 
यथा शंखेश्वरो जातः शंखतीर्थं तु पार्थिव॥ ४९ ॥ 
आसतुर्ब्राह्मणौ पूर्वं लिखितः शंख एव च ॥ 
भ्रातरौ वेदविदुषौ तपस्युग्रे व्यवस्थितौ ॥ 6.209.५० ॥ 
कस्यचित्त्वथ कालस्य लिखितस्याश्रमं प्रति ॥ 
भ्रातुर्ज्येष्ठस्य संप्राप्तो नमस्कारकृते नृप ॥५१॥ 
सोऽपश्यदाश्रमं शून्यं लिखितेन विवर्जितम् ॥५२॥ 
अथापश्यद्वने तस्मि न्परिपक्वफलानि सः ॥ 
प्रणयात्प्रतिजग्राह मत्वा भ्रातुर्नृपाऽऽश्रमम् ॥५३॥ 
एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो लिखितस्तत्र चाश्रमे॥ 
यावत्पश्यति शंखं स प्रगृही तबृहत्फलम्॥५४॥ 
किमिदं विहितं पाप पापं साधुविगर्हितम् ॥ 
चौर्यकर्म त्वया निंद्यं यद्धृतानि फलानि च ॥५५॥ 
अनेन कर्मणा तुभ्यं तपो यास्य ति संक्षयम्॥ 
चौर्यकर्मप्रवृत्तस्य ब्राह्मणैर्गर्हितस्य च ॥५६॥ 
॥ शंख उवाच ॥ ॥ 
एकोदरसमुत्पन्नो ज्येष्ठभ्राता यथा पिता ॥ 
भूयादिति श्रुतिर्लोके प्रसिद्धा सर्वतः स्थिता ॥ ५७ ॥ 
तत्किं पुत्रस्य विप्रेन्द्र नाधिकारः पितुर्धने ॥ 
यथैवं निष्ठुरैर्वाक्यैर्निर्भर्त्सयसि मां विभो ॥ ५८ ॥ ॥ 
॥ लिखित उवाच ॥ ॥ 
न दोषो जायते हर्तुः पुत्रस्यात्र कथंचन ॥ 
एकत्र संस्थितस्यात्र पितुर्वित्तमसंशयम् ॥ ५९ ॥ 
विभक्तस्तु यदा पुत्रो भ्राता वाऽपहरेद्धनम्॥ 
तदा दोषमवाप्नोति चौर्योत्थं मतमेव मे ॥ 6.209.६० ॥ 
पुत्रस्य तु पुनर्वित्तं पिता हरति सर्वदा ॥ 
न तस्य विद्यते दोषो विभक्त स्यापि कर्हिचित्॥ ६१ ॥ 
अत्र श्लोकः पुरा गीतो मनुना स्मृतिकारिणा ॥ 
तं तेऽहं संप्रवक्ष्यामि धर्मशास्त्रोद्भवं वचः ॥ ६२ ॥ 
त्रय एवाधप्रोक्ता भार्या दासस्तथा सुतः ॥ 
यत्ते समधिगच्छंति यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥ ६३ ॥ 
॥ शंख उवाच ॥ ॥ 
यद्येवं चौर्यदोषोऽस्ति मम तात महत्तरः॥ 
निग्रहं कुरु मे शीघ्रं येन न स्यात्तपःक्षयः॥६४॥ 
विश्वामित्र उवाच॥ 
तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शस्त्रमादाय निर्मलम्॥ 
चकर्ताथ भुजौ तस्य भ्राता भ्रातुश्च निर्घृणः॥ 
सोपि च्छिन्नकरो विप्रो व्यथयापि समन्वितः॥६५॥ 
मन्यमानः प्रसादं तं भ्रातुर्ज्येष्ठस्य पार्थिव ॥ ६६ ॥ 
ततस्तु कामदं क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् ॥ 
मत्वा प्राप्य तपस्तेपे कंचित्प्राप्य जलाशयम् ॥ ६७ ॥ 
वर्षास्वाकाशशायी च हेमन्ते सलिलाश्रयः ॥ 
पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे षष्ठकालकृताशनः ॥ ६८ ॥ 
संस्नाप्य भास्करं स्थाणुं तत्पुरः शतरुद्रियम् ॥ 
जपन्सामोक्तरुद्रांश्च भव रुद्रांस्तथा जपन् ॥ 
प्राणरुद्रांस्तथा नीलान्स्कन्दसूक्तसमन्वितान् ॥ ६९ ॥ 
ततो वर्षसहस्रांते तुष्टस्तस्य महेश्वरः ॥ 
प्रोवाच दर्शनं गत्वा सह सूर्य वृषेश्वरैः ॥ 6.209.७० ॥ 
॥ महेश्वर उवाच ॥ ॥ 
शंख तुष्टोऽस्मि ते वत्स तपसानेन सुव्रत ॥ 
तस्मात्कथय मे क्षिप्रं यद्ददामि तवाऽधुना ॥ ७१ ॥ 
॥ ।। शंख उवाच ॥ ॥ 
यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम ॥ 
जायेतां तादृशौ हस्तौ यादृशो मे पुरा स्थितौ ॥ ७२ ॥ 
त्वयाऽत्रैव सदा वासः कार्यः सुरवरेश्वर ॥ 
लिंगे कृत्वा दयां देव ममोपरि महत्तराम् ॥ ७३ ॥ 
एतज्जलाशयं नाथ मम नाम्ना धरातले ॥ 
प्रसिद्धिं यातु लोकस्य यावच्चन्द्रार्कतारकाः ॥ ७४ ॥ 
अत्र यः कुरुते स्नानं धृत्वा मनसि दुर्लभम् ॥ 
किंचिद्वस्तु समग्रं तु तस्य संपत्स्यते विभो ॥ ७५ ॥ ॥ 
॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥ 
अद्याहं दर्शनं प्राप्तस्तव चैवाष्टमीदिने ॥ 
माधवस्य सिते पक्षे यस्माद्ब्राह्मणसत्तम ॥ ७६ ॥ 
तस्मात्संक्रमणं लिंगे तावकेऽस्मिन्द्विजोत्तम ॥ 
करिष्यामि न सन्देहो दिनमेकमसंशयम् ॥ ७७ ॥ 
यश्चात्र दिवसे प्राप्ते तीर्थेऽत्रैव भवोद्भवे ॥ 
स्नानं कृत्वा रवेर्वार उदयं समुपस्थिते ॥ ७८ ॥ 
पूजयिष्यति मे मूर्तिं त्वया संस्थापितां द्विज ॥ 
कुष्ठव्याधिविनिर्मुक्तो मम लोकं स यास्यति ॥ ७९ ॥ 
शेषकालेऽपि विप्रेन्द्र अज्ञानविहितादघात् ॥ 
मुक्तिं प्राप्स्यत्यसंदिग्धं मम वाक्याद्द्विजोत्तम ॥ 6.209.८० ॥ 
तथा तवापि यौ हस्तौ छिन्नावेतावुभावपि ॥ 
तस्मिन्योगेऽभिषेकात्तौः स्यातां भूयोऽपि तादृशौ ॥ ८१ ॥ 
एष मे प्रत्ययो विप्र भविष्यति तवाऽधुना ॥ 
भूयः स्नानं विधाय त्वं ततो मूर्तिं ममार्चय ॥ ८२ ॥ 
अन्येऽपि व्यंगतां प्राप्ताः संयोगेऽत्र तव स्थिते ॥ 
स्नात्वा मां पूजयिष्यंति मुक्तिं यास्यंति ते द्विज ॥ ॥ ८३ ॥ 
एवमुक्त्वा सहस्रांशुस्ततश्चादर्शनं गतः ॥ 
शंखोऽपि तत्क्षणात्स्नात्वा पूजयित्वा दिवाकरम् ॥ ८४ ॥ 
यावत्पश्यति चात्मानं तावद्धस्तसमन्वितम् ॥ 
आत्मानं पश्यमानस्तु विस्मयं परमं गतः ॥ ८५ ॥ 
ततःप्रभृति तत्रैव कृत्वाऽऽश्रमपदं नृप ॥ 
तपस्तेपे द्विज श्रेष्ठो गतश्च परमां गतिम् ॥ ८६ ॥ 
तस्मात्त्वमपि राजेंद्र संयोगं प्राप्य तत्त्वतः ॥ 
तेनैव विधिना स्नात्वा त्वं पूजय दिवाकरम् ॥ ८७ ॥ 
यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं पठेद्वा पुरतो रवेः ॥ 
तस्यान्वयेऽपि नो कुष्ठी कदाचित्सम्प्रजायते ॥ ८८ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शंखादित्यशंखतीर्थोत्पत्तिवृत्तांतवर्णनंनाम नवोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०९ ॥ ॥  ॥