मनुस्मृतिः/तृतीयोध्यायः
<table>		
		
<td><p>		
	षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम्  ।तदर्धिकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकं एव वा   । । ३.१  । ।	</p>
<td><p>		
	वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम्  ।अविप्लुतब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रमं आवसेत् । । ३.२  । ।	</p>
<td><p>		
	तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः   ।स्रग्विणं तल्प आसीनं अर्हयेत्प्रथमं गवा   । । ३.३  । ।	</p>
<td><p>		
	गुरुणानुमतः स्नात्वा समावृत्तो यथाविधि   ।उद्वहेत द्विजो भार्यां सवर्णां लक्षणान्विताम्  । । ३.४  । ।	</p>
<td><p>		
	असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः   ।सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने   । । ३.५  । ।	</p>
<td><p>		
	महान्त्यपि समृद्धानि गोऽजाविधनधान्यतः   ।स्त्रीसंबन्धे दशैतानि कुलानि परिवर्जयेत् । । ३.६  । ।	</p>
<td><p>		
	हीनक्रियं निष्पुरुषं निश्छन्दो रोमशार्शसम्  ।क्षयामयाव्यपस्मारि श्वित्रिकुष्ठिकुलानि च   । । ३.७  । ।	</p>
<td><p>		
	नोद्वहेत्कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गीं न रोगिणीम्  ।नालोमिकां नातिलोमां न वाचाटां न पिङ्गलाम्  । । ३.८  । ।	</p>
<td><p>		
	न र्क्षवृक्षनदीनाम्नीं नान्त्यपर्वतनामिकाम्  ।न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं न च भीषननामिकाम्  । । ३.९  । ।	</p>
<td><p>		
	अव्यङ्गाङ्गीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगामिनीम्  ।तनुलोमकेशदशनां मृद्वङ्गीं उद्वहेत्स्त्रियम्  । । ३.१०  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्यास्तु न भवेद्भ्राता न विज्ञायेत वा पिता   ।नोपयच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिकाधर्मशङ्कया   । । ३.११  । ।	</p>
<td><p>		
	सवर्णाग्रे द्विजातीनां प्रशस्ता दारकर्मणि   ।कामतस्तु प्रवृत्तानां इमाः स्युः क्रमशोऽवराः   । । ३.१२  । ।	</p>
<td><p>		
	शूद्रैव भार्या शूद्रस्य सा च स्वा च विशः स्मृते   ।ते च स्वा चैव राज्ञश्च ताश्च स्वा चाग्रजन्मनः   । । ३.१३  । ।	</p>
<td><p>		
	न ब्राह्मणक्षत्रिययोरापद्यपि हि तिष्ठतोः   ।कस्मिंश्चिदपि वृत्तान्ते शूद्रा भार्योपदिश्यते   । । ३.१४  । ।	</p>
<td><p>		
	हीनजातिस्त्रियं मोहादुद्वहन्तो द्विजातयः   ।कुलान्येव नयन्त्याशु ससन्तानानि शूद्रताम्  । । ३.१५  । ।	</p>
<td><p>		
	शूद्रावेदी पतत्यत्रेरुतथ्यतनयस्य च   ।शौनकस्य सुतोत्पत्त्या तदपत्यतया भृगोः   । । ३.१६  । ।	</p>
<td><p>		
	शूद्रां शयनं आरोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम्  ।जनयित्वा सुतं तस्यां ब्राह्मण्यादेव हीयते   । । ३.१७  । ।	</p>
<td><p>		
	दैवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु   ।नाश्नन्ति पितृदेवास्तन्न च स्वर्गं स गच्छति   । । ३.१८  । ।	</p>
<td><p>		
	वृषलीफेनपीतस्य निःश्वासोपहतस्य च   ।तस्यां चैव प्रसूतस्य निष्कृतिर्न विधीयते   । । ३.१९  । ।	</p>
<td><p>		
	चतुर्णां अपि वर्णानं प्रेत्य चेह हिताहितान्  ।अष्टाविमान्समासेन स्त्रीविवाहान्निबोधत   । । ३.२०  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः   ।गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमोऽधमः   । । ३.२१  । ।	</p>
<td><p>		
	यो यस्य धर्म्यो वर्णस्य गुणदोषौ च यस्य यौ   ।तद्वः सर्वं प्रवक्ष्यामि प्रसवे च गुणागुणान्  । । ३.२२  । ।	</p>
<td><p>		
	षडानुपूर्व्या विप्रस्य क्षत्रस्य चतुरोऽवरान्  ।विट्शूद्रयोस्तु तानेव विद्याद्धर्म्यानराक्षसान्  । । ३.२३  । ।	</p>
<td><p>		
	चतुरो ब्राह्मणस्याद्यान्प्रशस्तान्कवयो विदुः   ।राक्षसं क्षत्रियस्यैकं आसुरं वैश्यशूद्रयोः   । । ३.२४  । ।	</p>
<td><p>		
	पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ स्मृताविह   ।पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्तव्यौ कदा चन   । । ३.२५  । ।	</p>
<td><p>		
	पृथक्पृथग्वा मिश्रौ वा विवाहौ पूर्वचोदितौ   ।गान्धर्वो राक्षसश्चैव धर्म्यौ क्षत्रस्य तौ स्मृतौ   । । ३.२६  । ।	</p>
<td><p>		
	आच्छाद्य चार्चयित्वा च श्रुतशीलवते स्वयम्  ।आहूय दानं कन्याया ब्राह्मो धर्मः प्रकीर्तितः   । । ३.२७  । ।	</p>
<td><p>		
	यज्ञे तु वितते सम्यगृत्विजे कर्म कुर्वते   ।अलङ्कृत्य सुतादानं दैवं धर्मं प्रचक्षते   । । ३.२८  । ।	</p>
<td><p>		
	एकं गोमिथुनं द्वे वा वरादादाय धर्मतः   ।कन्याप्रदानं विधिवदार्षो धर्मः स उच्यते   । । ३.२९  । ।	</p>
<td><p>		
	सहोभौ चरतां धर्मं इति वाचानुभाष्य च   ।कन्याप्रदानं अभ्यर्च्य प्राजापत्यो विधिः स्मृतः   । । ३.३०  । ।	</p>
<td><p>		
	ज्ञातिभ्यो द्रविणं दत्त्वा कन्यायै चैव शक्तितः   ।कन्याप्रदानं स्वाच्छन्द्यादासुरो धर्म उच्यते   । । ३.३१  । ।	</p>
<td><p>		
	इच्छयान्योन्यसंयोगः कन्यायाश्च वरस्य च   ।गान्धर्वः स तु विज्ञेयो मैथुन्यः कामसंभवः   । । ३.३२  । ।	</p>
<td><p>		
	हत्वा छित्त्वा च भित्त्वा च क्रोशन्तीं रुदन्तीं गृहात् ।प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यते   । । ३.३३  । ।	</p>
<td><p>		
	सुप्तां मत्तां प्रमत्तां वा रहो यत्रोपगच्छति   ।स पापिष्ठो विवाहानां पैशाचश्चाष्टमोऽधमः   । । ३.३४  । ।	</p>
<td><p>		
	अद्भिरेव द्विजाग्र्याणां कन्यादानं विशिष्यते   ।इतरेषां तु वर्णानां इतरेतरकाम्यया   । । ३.३५  । ।	</p>
<td><p>		
	यो यस्यैषां विवाहानां मनुना कीर्तितो गुणः   ।सर्वं शृणुत तं विप्राः सर्वं कीर्तयतो मम   । । ३.३६  । ।	</p>
<td><p>		
	दश पूर्वान्परान्वंश्यानात्मानं चैकविंशकम्  ।ब्राह्मीपुत्रः सुकृतकृन्मोचयत्येनसः पितॄन्  । । ३.३७  । ।	</p>
<td><p>		
	दैवोढाजः सुतश्चैव सप्त सप्त परावरान्  ।आर्षोढाजः सुतस्त्रींस्त्रीन्षट्षट्कायोढजः सुतः   । । ३.३८  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मादिषु विवाहेषु चतुर्ष्वेवानुपूर्वशः   ।ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रा जायन्ते शिष्टसम्मताः   । । ३.३९  । ।	</p>
<td><p>		
	रूपसत्त्वगुणोपेता धनवन्तो यशस्विनः   ।पर्याप्तभोगा धर्मिष्ठा जीवन्ति च शतं समाः   । । ३.४०  । ।	</p>
<td><p>		
	इतरेषु तु शिष्टेषु नृशंसानृतवादिनः   ।जायन्ते दुर्विवाहेषु ब्रह्मधर्मद्विषः सुताः   । । ३.४१  । ।	</p>
<td><p>		
	अनिन्दितैः स्त्रीविवाहैरनिन्द्या भवति प्रजा   ।निन्दितैर्निन्दिता नॄणां तस्मान्निन्द्यान्विवर्जयेत् । । ३.४२  । ।	</p>
<td><p>		
	पाणिग्रहणसंस्कारः सवर्णासूपदिश्यते   ।असवर्णास्वयं ज्ञेयो विधिरुद्वाहकर्मणि   । । ३.४३  । ।	</p>
<td><p>		
	शरः क्षत्रियया ग्राह्यः प्रतोदो वैश्यकन्यया   ।वसनस्य दशा ग्राह्या शूद्रयोत्कृष्टवेदने   । । ३.४४  । ।	</p>
<td><p>		
	ऋतुकालाभिगामी स्यात्स्वदारनिरतः सदा   ।पर्ववर्जं व्रजेच्चैनां तद्व्रतो रतिकाम्यया   । । ३.४५  । ।	</p>
<td><p>		
	ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः   ।चतुर्भिरितरैः सार्धं अहोभिः सद्विगर्हितैः   । । ३.४६  । ।	</p>
<td><p>		
	तासां आद्याश्चतस्रस्तु निन्दितैकादशी च या   ।त्रयोदशी च शेषास्तु प्रशस्ता दशरात्रयः   । । ३.४७  । ।	</p>
<td><p>		
	युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु   ।तस्माद्युग्मासु पुत्रार्थी संविशेदार्तवे स्त्रियम्  । । ३.४८  । ।	</p>
<td><p>		
	पुमान्पुंसोऽधिके शुक्रे स्त्री भवत्यधिके स्त्रियाः   ।समेऽपुमान्पुं स्त्रियौ वा क्षीणेऽल्पे च विपर्ययः   । । ३.४९  । ।	</p>
<td><p>		
	निन्द्यास्वष्टासु चान्यासु स्त्रियो रात्रिषु वर्जयन्  ।ब्रह्मचार्येव भवति यत्र तत्राश्रमे वसन्  । । ३.५०  । ।	</p>
<td><p>		
	न कन्यायाः पिता विद्वान्गृह्णीयाच्छुल्कं अण्वपि   ।गृह्णञ् शुल्कं हि लोभेन स्यान्नरोऽपत्यविक्रयी   । । ३.५१  । ।	</p>
<td><p>		
	स्त्रीधनानि तु ये मोहादुपजीवन्ति बान्धवाः   ।नारी यानानि वस्त्रं वा ते पापा यान्त्यधोगतिम्  । । ३.५२  । ।	</p>
<td><p>		
	आर्षे गोमिथुनं शुल्कं के चिदाहुर्मृषैव तत् ।अल्पोऽप्येवं महान्वापि विक्रयस्तावदेव सः   । । ३.५३  । ।	</p>
<td><p>		
	यासां नाददते शुल्कं ज्ञातयो न स विक्रयः   ।अर्हणं तत्कुमारीणां आनृशंस्यं च केवलम्  । । ३.५४  । ।	</p>
<td><p>		
	पितृभिर्भ्रातृभिश्चैताः पतिभिर्देवरैस्तथा   ।पूज्या भूषयितव्याश्च बहुकल्याणं ईप्सुभिः   । । ३.५५  । ।	</p>
<td><p>		
	यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः   ।यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफलाः क्रियाः   । । ३.५६  । ।	</p>
<td><p>		
	शोचन्ति जामयो यत्र विनश्यत्याशु तत्कुलम्  ।न शोचन्ति तु यत्रैता वर्धते तद्धि सर्वदा   । । ३.५७  । ।	</p>
<td><p>		
	जामयो यानि गेहानि शपन्त्यप्रतिपूजिताः   ।तानि कृत्याहतानीव विनश्यन्ति समन्ततः   । । ३.५८  । ।	</p>
<td><p>		
	तस्मादेताः सदा पूज्या भूषणाच्छादनाशनैः   ।भूतिकामैर्नरैर्नित्यं सत्करेषूत्सवेषु च   । । ३.५९  । ।	</p>
<td><p>		
	संतुष्टो भार्यया भर्ता भर्त्रा भार्या तथैव च   ।यस्मिन्नेव कुले नित्यं कल्याणं तत्र वै ध्रुवम्  । । ३.६०  । ।	</p>
<td><p>		
	यदि हि स्त्री न रोचेत पुमांसं न प्रमोदयेत् ।अप्रमोदात्पुनः पुंसः प्रजनं न प्रवर्तते   । । ३.६१  । ।	</p>
<td><p>		
	स्त्रियां तु रोचमानायां सर्वं तद्रोचते कुलम्  ।तस्यां त्वरोचमानायां सर्वं एव न रोचते   । । ३.६२  । ।	</p>
<td><p>		
	कुविवाहैः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च   ।कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च   । । ३.६३  । ।	</p>
<td><p>		
	शिल्पेन व्यवहारेण शूद्रापत्यैश्च केवलैः   ।गोभिरश्वैश्च यानैश्च कृष्या राजोपसेवया   । । ३.६४  । ।	</p>
<td><p>		
	अयाज्ययाजनैश्चैव नास्तिक्येन च कर्मणाम्  ।कुलान्याशु विनश्यन्ति यानि हीनानि मन्त्रतः   । । ३.६५  । ।	</p>
<td><p>		
	मन्त्रतस्तु समृद्धानि कुलान्यल्पधनान्यपि   ।कुलसंख्यां च गच्छन्ति कर्षन्ति च महद्यशः   । । ३.६६  । ।	</p>
<td><p>		
	वैवाहिकेऽग्नौ कुर्वीत गृह्यं कर्म यथाविधि   ।पञ्चयज्ञविधानं च पक्तिं चान्वाहिकीं गृही   । । ३.६७[५७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	पञ्च सूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः   ।कण्डनी चोदकुम्भश्च बध्यते यास्तु वाहयन्  । । ३.६८[५८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	तासां क्रमेण सर्वासां निष्कृत्यर्थं महर्षिभिः   ।पञ्च क्ल्प्ता महायज्ञाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम्  । । ३.६९[५९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम्  ।होमो दैवो बलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम्  । । ३.७०[६०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	पञ्चैतान्यो महाअयज्ञान्न हापयति शक्तितः   ।स गृहेऽपि वसन्नित्यं सूनादोषैर्न लिप्यते   । । ३.७१[६१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	देवतातिथिभृत्यानां पितॄणां आत्मनश्च यः   ।न निर्वपति पञ्चानां उच्छ्वसन्न स जीवति   । । ३.७२[६२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अहुतं च हुतं चैव तथा प्रहुतं एव च   ।ब्राह्म्यं हुतं प्राशितं च पञ्चयज्ञान्प्रचक्षते   । । ३.७३[६३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	जपोऽहुतो हुतो होमः प्रहुतो भौतिको बलिः   ।ब्राह्म्यं हुतं द्विजाग्र्यार्चा प्राशितं पितृतर्पणम्  । । ३.७४[६४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद्दैवे चैवेह कर्मणि   ।दैवकर्मणि युक्तो हि बिभर्तीदं चराचरम्  । । ३.७५[६५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यं उपतिष्ठते   ।आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः   । । ३.७६[६६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यथा वायुं समाश्रित्य वर्तन्ते सर्वजन्तवः   ।तथा गृहस्थं आश्रित्य वर्तन्ते सर्व आश्रमाः   । । ३.७७[६७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्मात्त्रयोऽप्याश्रमिणो ज्ञानेनान्नेन चान्वहम्  ।गृहस्थेनैव धार्यन्ते तस्माज्ज्येष्ठाश्रमो गृही   । । ३.७८[६८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	स संधार्यः प्रयत्नेन स्वर्गं अक्षयं इच्छता   ।सुखं चेहेच्छतात्यन्तं योऽधार्यो दुर्बलेन्द्रियैः   । । ३.७९[६९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	ऋषयः पितरो देवा भूतान्यतिथयस्तथा   ।आशासते कुटुम्बिभ्यस्तेभ्यः कार्यं विजानता   । । ३.८०[७०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वाध्यायेनार्चयेत र्षीन्होमैर्देवान्यथाविधि   ।पितॄञ् श्राद्धैश्च नॄनन्नैर्भूतानि बलिकर्मणा   । । ३.८१[७१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	कुर्यादहरहः श्राद्धं अन्नाद्येनोदकेन वा   ।पयोमूलफलैर्वापि पितृभ्यः प्रीतिं आवहन्  । । ३.८२[७२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	एकं अप्याशयेद्विप्रं पित्रर्थे पाञ्चयज्ञिके   ।न चैवात्राशयेत्किं चिद्वैश्वदेवं प्रति द्विजम्  । । ३.८३[७३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	वैश्वदेवस्य सिद्धस्य गृह्येऽग्नौ विधिपूर्वकम्  ।आभ्यः कुर्याद्देवताभ्यो ब्राह्मणो होमं अन्वहम्  । । ३.८४[७४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अग्नेः सोमस्य चैवादौ तयोश्चैव समस्तयोः   ।विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो धन्वन्तरय एव च   । । ३.८५[७५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	कुह्वै चैवानुमत्यै च प्रजापतय एव च    ।सह द्यावापृथिव्योश्च तथा स्विष्टकृतेऽन्ततः   । । ३.८६[७६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	एवं सम्यग्घविर्हुत्वा सर्वदिक्षु प्रदक्षिणम्  ।इन्द्रान्तकाप्पतीन्दुभ्यः सानुगेभ्यो बलिं हरेत् । । ३.८७[७७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	मरुद्भ्य इति तु द्वारि क्षिपेदप्स्वद्भ्य इत्यपि   ।वनस्पतिभ्य इत्येवं मुसलोलूखले हरेत् । । ३.८८[७८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	उच्छीर्षके श्रियै कुर्याद्भद्रकाल्यै च पादतः   ।ब्रह्मवास्तोष्पतिभ्यां तु वास्तुमध्ये बलिं हरेत् । । ३.८९[७९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो बलिं आकाश उत्क्षिपेत् ।दिवाचरेभ्यो भूतेभ्यो नक्तंचारिभ्य एव च   । । ३.९०[८०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	पृष्ठवास्तुनि कुर्वीत बलिं सर्वात्मभूतये   ।पितृभ्यो बलिशेषं तु सर्वं दक्षिणतो हरेत् । । ३.९१[८१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	शूनां च पतितानां च श्वपचां पापरोगिणाम्  ।वयसानां कृमीणां च शनकैर्निर्वपेद्भुवि   । । ३.९२[८२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	एवं यः सर्वभूतानि ब्राह्मणो नित्यं अर्चति   ।स गच्छति परं स्थानं तेजोमूर्तिः पथा र्जुना   । । ३.९३[८३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	कृत्वैतद्बलिकर्मैवं अतिथिं पूर्वं आशयेत् ।भिक्षां च भिक्षवे दद्याद्विधिवद्ब्रह्मचारिणे   । । ३.९४[८४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यत्पुण्यफलं आप्नोति गां दत्त्वा विधिवद्गुरोः   ।तत्पुण्यफलं आप्नोति भिक्षां दत्त्वा द्विजो गृही   । । ३.९५[८५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	भिक्षां अप्युदपात्रं वा सत्कृत्य विधिपूर्वकम्  ।वेदतत्त्वार्थविदुषे ब्राह्मणायोपपादयेत् । । ३.९६[८६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	नश्यन्ति हव्यकव्यानि नराणां अविजानताम्  ।भस्मीभूतेषु विप्रेषु मोहाद्दत्तानि दातृभिः   । । ३.९७[८७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	विद्यातपःसमृद्धेषु हुतं विप्रमुखाग्निषु   ।निस्तारयति दुर्गाच्च महतश्चैव किल्बिषात् । । ३.९८[८८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	संप्राप्ताय त्वतिथये प्रदद्यादासनोदके   ।अन्नं चैव यथाशक्ति सत्कृत्य विधिपूर्वकम्  । । ३.९९[८९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	शिलानप्युञ्छतो नित्यं पञ्चाग्नीनपि जुह्वतः   ।सर्वं सुकृतं आदत्ते ब्राह्मणोऽनर्चितो वसन्  । । ३.१००[९०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता   ।एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदा चन   । । ३.१०१[९१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	एकरात्रं तु निवसन्नतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः   ।अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते   । । ३.१०२[९२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	नैकग्रामीणं अतिथिं विप्रं साङ्गतिकं तथा   ।उपस्थितं गृहे विद्याद्भार्या यत्राग्नयोऽपि वा   । । ३.१०३[९३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	उपासते ये गृहस्थाः परपाकं अबुद्धयः   ।तेन ते प्रेत्य पशुतां व्रजन्त्यन्नादिदायिनः   । । ३.१०४[९४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अप्रणोद्योऽतिथिः सायं सूर्योढो गृहमेधिना   ।काले प्राप्तस्त्वकाले वा नास्यानश्नन्गृहे वसेत् । । ३.१०५[९५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	न वै स्वयं तदश्नीयादतिथिं यन्न भोजयेत् ।धन्यं यशस्यं आयुष्यं स्वर्ग्यं वातिथिपूजनम्  । । ३.१०६[९६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	आसनावसथौ शय्यां अनुव्रज्यां उपासनाम्  ।उत्तमेषूत्तमं कुर्याद्धीने हीनं समे समम्  । । ३.१०७[९७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	वैश्वदेवे तु निर्वृत्ते यद्यन्योऽतिथिराव्रजेत् ।तस्याप्यन्नं यथाशक्ति प्रदद्यान्न बलिं हरेत् । । ३.१०८[९८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	न भोजनार्थं स्वे विप्रः कुलगोत्रे निवेदयेत् ।भोजनार्थं हि ते शंसन्वान्ताशीत्युच्यते बुधैः   । । ३.१०९[९९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	न ब्राह्मणस्य त्वतिथिर्गृहे राजन्य उच्यते   ।वैश्यशूद्रौ सखा चैव ज्ञातयो गुरुरेव च   । । ३.११०[१००ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यदि त्वतिथिधर्मेण क्षत्रियो गृहं आव्रजेत् ।भुक्तवत्सु च विप्रेषु कामं तं अपि भोजयेत् । । ३.१११[१०१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	वैश्यशूद्रावपि प्राप्तौ कुटुम्बेऽतिथिधर्मिणौ   ।भोजयेत्सह भृत्यैस्तावानृशंस्यं प्रयोजयन्  । । ३.११२[१०२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	इतरानपि सख्यादीन्सम्प्रीत्या गृहं आगतान्  ।प्रकृत्यान्नं यथाशक्ति भोजयेत्सह भार्यया   । । ३.११३[१०३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	सुवासिनीः कुमारीश्च रोगिणो गर्भिणीः स्त्रियः   ।अतिथिभ्योऽग्र एवैतान्भोजयेदविचारयन्  । । ३.११४[१०४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अदत्त्वा तु य एतेभ्यः पूर्वं भुङ्क्तेऽविचक्षणः   ।स भुञ्जानो न जानाति श्वगृध्रैर्जग्धिं आत्मनः   । । ३.११५[१०५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	भुक्तवत्स्वथ विप्रेषु स्वेषु भृत्येषु चैव हि   ।भुञ्जीयातां ततः पश्चादवशिष्टं तु दम्पती   । । ३.११६[१०६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	देवानृषीन्मनुष्यांश्च पितॄन्गृह्याश्च देवताः   ।पूजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थः शेषभुग्भवेत् । । ३.११७[१०७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अघं स केवलं भुङ्क्ते यः पचत्यात्मकारणात् ।यज्ञशिष्टाशनं ह्येतत्सतां अन्नं विधीयते   । । ३.११८[१०८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	राजर्त्विक्स्नातकगुरून्प्रियश्वशुरमातुलान्  ।अर्हयेन्मधुपर्केण परिसंवत्सरात्पुनः   । । ३.११९[१०९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	राजा च श्रोत्रियश्चैव यज्ञकर्मण्युपस्थितौ   ।मधुपर्केण संपूज्यौ न त्वयज्ञ इति स्थितिः   । । ३.१२०[११०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	सायं त्वन्नस्य सिद्धस्य पत्न्यमन्त्रं बलिं हरेत् ।वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातर्विधीयते   । । ३.१२१[१११ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य विप्रश्चन्द्रक्षयेऽग्निमान्  ।पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम्  । । ३.१२२[११२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	पितॄणां मासिकं श्राद्धं अन्वाहार्यं विदुर्बुधाः   ।तच्चामिषेणा कर्तव्यं प्रशस्तेन प्रयत्नतः   । । ३.१२३[११३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	तत्र ये भोजनीयाः स्युर्ये च वर्ज्या द्विजोत्तमाः   ।यावन्तश्चैव यैश्चान्नैस्तान्प्रवक्ष्याम्यशेषतः   । । ३.१२४[११४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीनेकैकं उभयत्र वा   ।भोजयेत्सुसमृद्धोऽपि न प्रसज्जेत विस्तरे   । । ३.१२५[११५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	सत्क्रियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसंपदः   ।पञ्चैतान्विस्तरो हन्ति तस्मान्नेहेत विस्तरम्  । । ३.१२६[११६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रथिता प्रेतकृत्यैषा पित्र्यं नाम विधुक्षये   ।तस्मिन्युक्तस्यैति नित्यं प्रेतकृत्यैव लौकिकी   । । ३.१२७[११७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रोत्रियायैव देयानि हव्यकव्यानि दातृभिः   ।अर्हत्तमाय विप्राय तस्मै दत्तं महाफलम्  । । ३.१२८[११८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	एकैकं अपि विद्वांसं दैवे पित्र्ये च भोजयेत् ।पुष्कलं फलं आप्नोति नामन्त्रज्ञान्बहूनपि   । । ३.१२९[११९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम्  ।तीर्थं तद्धव्यकव्यानां प्रदाने सोऽतिथिः स्मृतः   । । ३.१३०[१२०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	सहस्रं हि सहस्राणां अनृचां यत्र भुञ्जते   ।एकस्तान्मन्त्रवित्प्रीतः सर्वानर्हति धर्मतः   । । ३.१३१[१२१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	ज्ञानोत्कृष्टाय देयानि कव्यानि च हवींषि च   ।न हि हस्तावसृग्दिग्धौ रुधिरेणैव शुध्यतः   । । ३.१३२[१२२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यावतो ग्रसते ग्रासान्हव्यकव्येष्वमन्त्रवित् ।तावतो ग्रसते प्रेतो दीप्तशूलर्ष्ट्ययोगुडान्  । । ३.१३३[१२३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	ज्ञाननिष्ठा द्विजाः के चित्तपोनिष्ठास्तथापरे   ।तपःस्वाध्यायनिष्ठाश्च कर्मनिष्ठास्तथापरे   । । ३.१३४[१२४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	ज्ञाननिष्ठेषु कव्यानि प्रतिष्ठाप्यानि यत्नतः   ।हव्यानि तु यथान्यायं सर्वेष्वेव चतुर्ष्वपि   । । ३.१३५[१२५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अश्रोत्रियः पिता यस्य पुत्रः स्याद्वेदपारगः   ।अश्रोत्रियो वा पुत्रः स्यात्पिता स्याद्वेदपारगः   । । ३.१३६[१२६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	ज्यायांसं अनयोर्विद्याद्यस्य स्याच्छ्रोत्रियः पिता   ।मन्त्रसंपूजनार्थं तु सत्कारं इतरोऽर्हति   । । ३.१३७[१२७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	न श्राद्धे भोजयेन्मित्रं धनैः कार्योऽस्य संग्रहः   ।नारिं न मित्रं यं विद्यात्तं श्राद्धे भोजयेद्द्विजम्  । । ३.१३८[१२८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च   ।तस्य प्रेत्य फलं नास्ति श्राद्धेषु च हविःषु च   । । ३.१३९[१२९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यः संगतानि कुरुते मोहाच्छ्राद्धेन मानवः   ।स स्वर्गाच्च्यवते लोकाच्छ्राद्धमित्रो द्विजाधमः   । । ३.१४०[१३०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	संभोजानि साभिहिता पैशाची दक्षिणा द्विजैः   ।इहैवास्ते तु सा लोके गौरन्धेवैकवेश्मनि   । । ३.१४१[१३१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यथेरिणे बीजं उप्त्वा न वप्ता लभते फलम्  ।तथानृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम्  । । ३.१४२[१३२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	दातॄन्प्रतिग्रहीतॄंश्च कुरुते फलभागिनः   ।विदुषे दक्षिणां दत्त्वा विधिवत्प्रेत्य चेह च   । । ३.१४३[१३३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	कामं श्राद्धेऽर्चयेन्मित्रं नाभिरूपं अपि त्वरिम्  ।द्विषता हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम्  । । ३.१४४[१३४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यत्नेन भोजयेच्छ्राद्धे बह्वृचं वेदपारगम्  ।शाखान्तगं अथाध्वर्युं छन्दोगं तु समाप्तिकम्  । । ३.१४५[१३५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	एषां अन्यतमो यस्य भुञ्जीत श्राद्धं अर्चितः   ।पितॄणां तस्य तृप्तिः स्याच्छाश्वती साप्तपौरुषी   । । ३.१४६[१३६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः   ।अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः   । । ३.१४७[१३७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	मातामहं मातुलं च स्वस्रीयं श्वशुरं गुरुम्  ।दौहित्रं विट्पतिं बन्धुं ऋत्विग्याज्यौ च भोजयेत् । । ३.१४८[१३८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	न ब्राह्मणं परीक्षेत दैवे कर्मणि धर्मवित् ।पित्र्ये कर्मणि तु प्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः   । । ३.१४९[१३९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	ये स्तेनपतितक्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः   ।तान्हव्यकव्ययोर्विप्राननर्हान्मनुरब्रवीत् । । ३.१५०[१४०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	जटिलं चानधीयानं दुर्बालं कितवं तथा   ।याजयन्ति च ये पूगांस्तांश्च श्राद्धे न भोजयेत् । । ३.१५१[१४१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	चिकित्सकान्देवलकान्मांसविक्रयिणस्तथा   ।विपणेन च जीवन्तो वर्ज्याः स्युर्हव्यकव्ययोः   । । ३.१५२[१४२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रेष्यो ग्रामस्य राज्ञश्च कुनखी श्यावदन्तकः   ।प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्ताग्निर्वार्धुषिस्तथा   । । ३.१५३[१४३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः   ।ब्रह्मद्विट्परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च   । । ३.१५४[१४४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	कुशीलवोऽवकीर्णी च वृषलीपतिरेव च   ।पौनर्भवश्च काणश्च यस्य चोपपतिर्गृहे   । । ३.१५५[१४५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	भृतकाध्यापको यश्च भृतकाध्यापितस्तथा   ।शूद्रशिष्यो गुरुश्चैव वाग्दुष्टः कुण्डगोलकौ   । । ३.१५६[१४६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अकारणे परित्यक्ता मातापित्रोर्गुरोस्तथा   ।ब्राह्मैर्यौनैश्च संबन्धैः संयोगं पतितैर्गतः   । । ३.१५७[१४७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी   ।समुद्रयायी बन्दी च तैलिकः कूटकारकः   । । ३.१५८[१४८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	पित्रा विवदमानश्च कितवो मद्यपस्तथा   ।पापरोग्यभिशस्तश्च दाम्भिको रसविक्रयी   । । ३.१५९[१४९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	धनुःशराणां कर्ता च यश्चाग्रेदिधिषूपतिः   ।मित्रध्रुग्द्यूतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च   । । ३.१६०[१५०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	भ्रामरी गन्डमाली च श्वित्र्यथो पिशुनस्तथा   ।उन्मत्तोऽन्धश्च वर्ज्याः स्युर्वेदनिन्दक एव च   । । ३.१६१[१५१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	हस्तिगोऽश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैर्यश्च जीवति   ।पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च   । । ३.१६२[१५२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	स्रोतसां भेदको यश्च तेषां चावरणे रतः   ।गृहसंवेशको दूतो वृक्षारोपक एव च   । । ३.१६३[१५३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	श्वक्रीडी श्येनजीवी च कन्यादूषक एव च   ।हिंस्रो वृषलवृत्तिश्च गणानां चैव याजकः   । । ३.१६४[१५४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	आचारहीनः क्लीबश्च नित्यं याचनकस्तथा   ।कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर्निन्दित एव च   । । ३.१६५[१५५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	औरभ्रिको माहिषिकः परपूर्वापतिस्तथा   ।प्रेतनिर्यापकश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः   । । ३.१६६[१५६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	एतान्विगर्हिताचारानपाङ्क्तेयान्द्विजाधमान्  ।द्विजातिप्रवरो विद्वानुभयत्र विवर्जयेत् । । ३.१६७[१५७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मणो त्वनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति   ।तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते   । । ३.१६८[१५८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अपाङ्क्तदाने यो दातुर्भवत्यूर्ध्वं फलोदयः   ।दैवे हविषि पित्र्ये वा तं प्रवक्स्याम्यशेषतः   । । ३.१६९[१५९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अव्रतैर्यद्द्विजैर्भुक्तं परिवेत्रादिभिस्तथा   ।अपाङ्क्तेयैर्यदन्यैश्च तद्वै रक्षांसि भुञ्जते   । । ३.१७०[१६०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते   ।परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः   । । ३.१७१[१६१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते   ।सर्वे ते नरकं यान्ति दातृयाजकपञ्चमाः   । । ३.१७२[१६२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	भ्रातुर्मृतस्य भार्यायां योऽनुरज्येत कामतः   ।धर्मेणापि नियुक्तायां स ज्ञेयो दिधिषूपतिः   । । ३.१७३[१६३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	परदारेषु जायेते द्वौ सुतौ कुण्डगोलकौ   ।पत्यौ जीवति कुण्डः स्यान्मृते भर्तरि गोलकः   । । ३.१७४[१६४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	तौ तु जातौ परक्षेत्रे प्राणिनौ प्रेत्य चेह च   ।दत्तानि हव्यकव्यानि नाशयन्ति प्रदायिनाम्  । । ३.१७५[१६५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अपाङ्क्त्यो यावतः पङ्क्त्यान्भुञ्जानाननुपश्यति   ।तावतां न फलं तत्र दाता प्राप्नोति बालिशः   । । ३.१७६[१६६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	वीक्ष्यान्धो नवतेः काणः षष्टेः श्वित्री शतस्य तु   ।पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम्  । । ३.१७७[१६७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यावतः संस्पृशेदङ्गैर्ब्राह्मणाञ् शूद्रयाजकः   ।तावतां न भवेद्दातुः फलं दानस्य पौर्तिकम्  । । ३.१६८[१६८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	वेदविच्चापि विप्रोऽस्य लोभात्कृत्वा प्रतिग्रहम्  ।विनाशं व्रजति क्षिप्रं आमपात्रं इवाम्भसि   । । ३.१७९[१६९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	सोमविक्रयिणे विष्ठा भिषजे पूयशोणितम्  ।नष्टं देवलके दत्तं अप्रतिष्ठं तु वार्धुषौ   । । ३.१८०[१७०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यत्तु वाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद्भवेत् ।भस्मनीव हुतं द्रव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे   । । ३.१८१[१७१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	इतरेषु त्वपाङ्क्त्येषु यथोद्दिष्टेष्वसाधुषु   ।मेदोऽसृङ्मांसमज्जास्थि वदन्त्यन्नं मनीषिणः   । । ३.१८२[१७२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अपाङ्क्त्योपहता पङ्क्तिः पाव्यते यैर्द्विजोत्तमैः   ।तान्निबोधत कार्त्स्न्येन द्विजाग्र्यान्पङ्क्तिपावनान्  । । ३.१८३[१७३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च   ।श्रोत्रियान्वयजाश्चैव विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः   । । ३.१८४[१७४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् ।ब्रह्मदेयात्मसन्तानो ज्येष्ठसामग एव च   । । ३.१८५[१७५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	वेदार्थवित्प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः   ।शतायुश्चैव विज्ञेया ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः   । । ३.१८६[१७६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	पूर्वेद्युरपरेद्युर्वा श्राद्धकर्मण्युपस्थिते   ।निमन्त्रयेत त्र्यवरान्सम्यग्विप्रान्यथोदितान्  । । ३.१८७[१७७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	निमन्त्रितो द्विजः पित्र्ये नियतात्मा भवेत्सदा   ।न च छन्दांस्यधीयीत यस्य श्राद्धं च तद्भवेत् । । ३.१८८[१७८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	निमन्त्रितान्हि पितर उपतिष्ठन्ति तान्द्विजान्  ।वायुवच्चानुगच्छन्ति तथासीनानुपासते   । । ३.१८९[१७९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	केतितस्तु यथान्यायं हव्ये कव्ये द्विजोत्तमः   ।कथं चिदप्यतिक्रामन्पापः सूकरतां व्रजेत् । । ३.१९०[१८०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे वृशल्या सह मोदते   ।दातुर्यद्दुष्कृतं किं चित्तत्सर्वं प्रतिपद्यते   । । ३.१९१[१८१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अक्रोधनाः शौचपराः सततं ब्रह्मचारिणः   ।न्यस्तशस्त्रा महाभागाः पितरः पूर्वदेवताः   । । ३.१९२[१८२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्मादुत्पत्तिरेतेषां सर्वेषां अप्यशेषतः   ।ये च यैरुपचर्याः स्युर्नियमैस्तान्निबोधत   । । ३.१९३[१८३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	मनोर्हैरण्यगर्भस्य ये मरीच्यादयः सुताः   ।तेषां ऋषीणां सर्वेषां पुत्राः पितृगणाः स्मृताः   । । ३.१९४[१८४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	विराट्सुताः सोमसदः साध्यानां पितरः स्मृताः   ।अग्निष्वात्ताश्च देवानां मारीचा लोकविश्रुताः   । । ३.१९५[१८५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	दैत्यदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्  ।सुपर्णकिन्नराणां च स्मृता बर्हिषदोऽत्रिजाः   । । ३.१९६[१८६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	सोमपा नाम विप्राणां क्षत्रियाणां हविर्भुजः   ।वैश्यानां आज्यपा नाम शूद्राणां तु सुकालिनः   । । ३.१९७[१८७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	सोमपास्तु कवेः पुत्रा हविष्मन्तोऽङ्गिरःसुताः   ।पुलस्त्यस्याज्यपाः पुत्रा वसिष्ठस्य सुकालिनः   । । ३.१९८[१८८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अग्निदग्धानग्निदग्धान्काव्यान्बर्हिषदस्तथा   ।अग्निष्वात्तांश्च सौम्यांश्च विप्राणां एव निर्दिशेत् । । ३.१९९[१८९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	य एते तु गणा मुख्याः पितॄणां परिकीर्तिताः   ।तेषां अपीह विज्ञेयं पुत्रपौत्रं अनन्तकम्  । । ३.२००[१९०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	ऋषिभ्यः पितरो जाताः पितृभ्यो देवमानवाः   ।देवेभ्यस्तु जगत्सर्वं चरं स्थाण्वनुपूर्वशः   । । ३.२०१[१९१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	राजतैर्भाजनैरेषां अथो वा रजतान्वितैः   ।वार्यपि श्रद्धया दत्तं अक्षयायोपकल्पते   । । ३.२०२[१९२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	दैवकार्याद्द्विजातीनां पितृकार्यं विशिष्यते   ।दैवं हि पितृकार्यस्य पूर्वं आप्यायनं स्मृतम्  । । ३.२०३[१९३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	तेषां आरक्षभूतं तु पूर्वं दैवं नियोजयेत् ।रक्सांसि विप्रलुम्पन्ति श्राद्धं आरक्षवर्जितम्  । । ३.२०४[१९४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	दैवाद्यन्तं तदीहेत पित्राद्यन्तं न तद्भवेत् ।पित्राद्यन्तं त्वीहमानः क्षिप्रं नश्यति सान्वयः   । । ३.२०५[१९५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	शुचिं देशं विविक्तं च गोमयेनोपलेपयेत् ।दक्षिनाप्रवणं चैव प्रयत्नेनोपपादयेत् । । ३.२०६[१९६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अवकाशेषु चोक्षेषु जलतीरेषु चैव हि   ।विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा   । । ३.२०७[१९७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	आसनेषूपक्ल्प्तेषु बर्हिष्मत्सु पृथक्पृथक्  ।उपस्पृष्टोदकान्सम्यग्विप्रांस्तानुपवेशयेत् । । ३.२०८[१९८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	उपवेश्य तु तान्विप्रानासनेष्वजुगुप्सितान्  ।गन्धमाल्यैः सुरभिभिरर्चयेद्दैवपूर्वकम्  । । ३.२०९[१९९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	तेषां उदकं आनीय सपवित्रांस्तिलानपि   ।अग्नौ कुर्यादनुज्ञातो ब्राह्मणो ब्राह्मणैः सह   । । ३.२१०[२००ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अग्नेः सोमयमाभ्यां च कृत्वाप्यायनं आदितः   ।हविर्दानेन विधिवत्पश्चात्संतर्पयेत्पितॄन्  । । ३.२११[२०१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् ।यो ह्यग्निः स द्विजो विप्रैर्मन्त्रदर्शिभिरुच्यते   । । ३.२१२[२०२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अक्रोधनान्सुप्रसादान्वदन्त्येतान्पुरातनान्  ।लोकस्याप्यायने युक्तान्श्राद्धदेवान्द्विजोत्तमान्  । । ३.२१३[२०३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अपसव्यं अग्नौ कृत्वा सर्वं आवृत्य विक्रमम्  ।अपसव्येन हस्तेन निर्वपेदुदकं भुवि   । । ३.२१४[२०४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रींस्तु तस्माद्धविःशेषात्पिण्डान्कृत्वा समाहितः   ।औदकेनैव विधिना निर्वपेद्दक्षिणामुखः   । । ३.२१५[२०५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	न्युप्य पिण्डांस्ततस्तांस्तु प्रयतो विधिपूर्वकम्  ।तेषु दर्भेषु तं हस्तं निर्मृज्याल्लेपभागिनाम्  । । ३.२१६[२०६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	आचम्योदक्परावृत्य त्रिरायम्य शनैरसून्  ।षडृतूंश्च नमस्कुर्यात्पितॄनेव च मन्त्रवत् । । ३.२१७[२०७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	उदकं निनयेच्छेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः   ।अवजिघ्रेच्च तान्पिण्डान्यथान्युप्तान्समाहितः   । । ३.२१८[२०८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	पिण्डेभ्यस्त्वल्पिकां मात्रां समादायानुपूर्वशः   ।तानेव विप्रानासीनान्विधिवत्पूर्वं आशयेत् । । ३.२१९[२०९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	ध्रियमाणे तु पितरि पूर्वेषां एव निर्वपेत् ।विप्रवद्वापि तं श्राद्धे स्वकं पितरं आशयेत् । । ३.२२०[२१०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	पिता यस्य निवृत्तः स्याज्जीवेच्चापि पितामहः   ।पितुः स नाम सङ्कीर्त्य कीर्तयेत्प्रपितामहम्  । । ३.२२१[२११ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	पितामहो वा तच्छ्राद्धं भुञ्जीतेत्यब्रवीन्मनुः   ।कामं वा समनुज्ञातः स्वयं एव समाचरेत् । । ३.२२२[२१२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	तेषां दत्त्वा तु हस्तेषु सपवित्रं तिलोदकम्  ।तत्पिण्डाग्रं प्रयच्छेत स्वधैषां अस्त्विति ब्रुवन्  । । ३.२२३[२१३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	पाणिभ्यां तूपसंगृह्य स्वयं अन्नस्य वर्धितम्  ।विप्रान्तिके पितॄन्ध्यायन्शनकैरुपनिक्षिपेत् । । ३.२२४[२१४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	उभयोर्हस्तयोर्मुक्तं यदन्नं उपनीयते   ।तद्विप्रलुम्पन्त्यसुराः सहसा दुष्टचेतसः   । । ३.२२५[२१५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	गुणांश्च सूपशाकाद्यान्पयो दधि घृतं मधु   ।विन्यसेत्प्रयतः पूर्वं भूमावेव समाहितः   । । ३.२२६[२१६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	भक्ष्यं भोज्यं च विविधं मूलानि च फलानि च   ।हृद्यानि चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च   । । ३.२२७[२१७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	उपनीय तु तत्सर्वं शनकैः सुसमाहितः   ।परिवेषयेत प्रयतो गुणान्सर्वान्प्रचोदयन्  । । ३.२२८[२१८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	नास्रं आपातयेज्जातु न कुप्येन्नानृतं वदेत् ।न पादेन स्पृशेदन्नं न चैतदवधूनयेत् । । ३.२२९[२१९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अस्रं गमयति प्रेतान्कोपोऽरीननृतं शुनः   ।पादस्पर्शस्तु रक्षांसि दुष्कृतीनवधूननम्  । । ३.२३०[२२०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यद्यद्रोचेत विप्रेभ्यस्तत्तद्दद्यादमत्सरः   ।ब्रह्मोद्याश्च कथाः कुर्यात्पितॄणां एतदीप्सितम्  । । ३.२३१[२२१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वाध्यायं श्रावयेत्पित्र्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि   ।आख्यानानीतिहासांश्च पुराणानि खिलानि च   । । ३.२३२[२२२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	हर्षयेद्ब्राह्मणांस्तुष्टो भोजयेच्च शनैःशनैः   ।अन्नाद्येनासकृच्चैतान्गुणैश्च परिचोदयेत् । । ३.२३३[२२३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	व्रतस्थं अपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् ।कुतपं चासनं दद्यात्तिलैश्च विकिरेन्महीम्  । । ३.२३४[२२४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः   ।त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचं अक्रोधं अत्वराम्  । । ३.२३५[२२५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अत्युष्णं सर्वं अन्नं स्याद्भुञ्जीरंस्ते च वाग्यताः   ।न च द्विजातयो ब्रूयुर्दात्रा पृष्टा हविर्गुणान्  । । ३.२३६[२२६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यावदुष्मा भवत्यन्नं यावदश्नन्ति वाग्यताः   ।पितरस्तावदश्नन्ति यावन्नोक्ता हविर्गुणाः   । । ३.२३७[२२७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यद्वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः   ।सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते तद्वै रक्षांसि भुञ्जते   । । ३.२३८[२२८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	चाण्डालश्च वराहश्च कुक्कुटः श्वा तथैव च   ।रजस्वला च षण्ढश्च नेक्षेरन्नश्नतो द्विजान्  । । ३.२३९[२२९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	होमे प्रदाने भोज्ये च यदेभिरभिवीक्ष्यते   ।दैवे हविषि पित्र्ये वा तद्गच्छत्ययथातथम्  । । ३.२४०[२३०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	घ्राणेन सूकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः   ।श्वा तु दृष्टिनिपातेन स्पर्शेणावरवर्णजः   । । ३.२४१[२३१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	खञ्जो वा यदि वा काणो दातुः प्रेष्योऽपि वा भवेत् ।हीनातिरिक्तगात्रो वा तं अप्यपनयेत्पुनः   । । ३.२४२[२३२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मणं भिक्षुकं वापि भोजनार्थं उपस्थितम्  ।ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः शक्तितः प्रतिपूजयेत् । । ३.२४३[२३३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	सार्ववर्णिकं अन्नाद्यं संनीयाप्लाव्य वारिणा   ।समुत्सृजेद्भुक्तवतां अग्रतो विकिरन्भुवि   । । ३.२४४[२३४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम्  ।उच्छिष्टं भागधेयं स्याद्दर्भेषु विकिरश्च यः   । । ३.२४५[२३५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	उच्छेषणां भूमिगतं अजिह्मस्याशठस्य च   ।दासवर्गस्य तत्पित्र्ये भागधेयं प्रचक्षते   । । ३.२४६[२३६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	आसपिण्डक्रियाकर्म द्विजातेः संस्थितस्य तु   ।अदैवं भोजयेच्छ्राद्धं पिण्डं एकं च निर्वपेत् । । ३.२४७[२३७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	सहपिण्डक्रियायां तु कृतायां अस्य धर्मतः   ।अनयैवावृता कार्यं पिण्डनिर्वपनं सुतैः   । । ३.२४८[२३८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	श्राद्धं भुक्त्वा य उच्छिष्टं वृषलाय प्रयच्छति   ।स मूढो नरकं याति कालसूत्रं अवाक्शिराः   । । ३.२४९[२३९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	श्राद्धभुग्वृषलीतल्पं तदहर्योऽधिगच्छति   ।तस्याः पुरीषे तं मासं पितरस्तस्य शेरते   । । ३.२५०[२४०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	पृष्ट्वा स्वदितं इत्येवं तृप्तानाचामयेत्ततः   ।आचान्तांश्चानुजानीयादभितो रम्यतां इति   । । ३.२५१[२४१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वधास्त्वित्येव तं ब्रूयुर्ब्राह्मणास्तदनन्तरम्  ।स्वधाकारः परा ह्याषीः सर्वेषु पितृकर्मसु   । । ३.२५२[२४२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	ततो भुक्तवतां तेषां अन्नशेषं निवेदयेत् ।यथा ब्रूयुस्तथा कुर्यादनुज्ञातस्ततो द्विजैः   । । ३.२५३[२४३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	पित्र्ये स्वदितं इत्येव वाच्यं गोष्ठे तु सुशृतम्  ।संपन्नं इत्यभ्युदये दैवे रुचितं इत्यपि   । । ३.२५४[२४४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अपराह्णस्तथा दर्भा वास्तुसंपादनं तिलाः   ।सृष्टिर्मृष्टिर्द्विजाश्चाग्र्याः श्राद्धकर्मसु संपदः   । । ३.२५५[२४५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	दर्भाः पवित्रं पूर्वाह्णो हविष्याणि च सर्वशः   ।पवित्रं यच्च पूर्वोक्तं विज्ञेया हव्यसंपदः   । । ३.२५६[२४६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	मुन्यन्नानि पयः सोमो मांसं यच्चानुपस्कृतम्  ।अक्सारलवणं चैव प्रकृत्या हविरुच्यते   । । ३.२५७[२४७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	विसृज्य ब्राह्मणांस्तांस्तु नियतो वाग्यतः शुचिः   ।दक्षिणां दिशं आकाङ्क्षन्याचेतेमान्वरान्पितॄन्  । । ३.२५८[२४८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेव च   ।श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहुदेयं च नोऽस्त्विति   । । ३.२५९[२४९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	एवं निर्वपणं कृत्वा पिण्डांस्तांस्तदनन्तरम्  ।गां विप्रं अजं अग्निं वा प्राशयेदप्सु वा क्षिपेत् । । ३.२६०[२५०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	पिण्डनिर्वपणं के चित्परस्तादेव कुर्वते   ।वयोभिः खादयन्त्यन्ये प्रक्षिपन्त्यनलेऽप्सु वा   । । ३.२६१[२५१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	पतिव्रता धर्मपत्नी पितृपूजनतत्परा   ।मध्यमं तु ततः पिण्डं अद्यात्सम्यक्सुतार्थिनी   । । ३.२६२[२५२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	आयुष्मन्तं सुतं सूते यशोमेधासमन्वितम्  ।धनवन्तं प्रजावन्तं सात्त्विकं धार्मिकं तथा   । । ३.२६३[२५३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रक्साल्य हस्तावाचाम्य ज्ञातिप्रायं प्रकल्पयेत् ।ज्ञातिभ्यः सत्कृतं दत्त्वा बान्धवानपि भोजयेत् । । ३.२६४[२५४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	उच्छेषणं तु तत्तिष्ठेद्यावद्विप्रा विसर्जिताः   ।ततो गृहबलिं कुर्यादिति धर्मो व्यवस्थितः   । । ३.२६५[२५५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	हविर्यच्चिररात्राय यच्चानन्त्याय कल्पते   ।पितृभ्यो विधिवद्दत्तं तत्प्रवक्ष्याम्यशेषतः   । । ३.२६६[२५६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	तिलैर्व्रीहियवैर्माषैरद्भिर्मूलफलेन वा   ।दत्तेन मासं तृप्यन्ति विधिवत्पितरो नृनाम्  । । ३.२६७[२५७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन्मासान्हारिणेन तु   ।औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेनाथ पञ्च वै   । । ३.२६८[२५८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	षण्मासांश्छागमांसेन पार्षतेन च सप्त वै   ।अष्टावेनस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु   । । ३.२६९[२५९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः   ।शशकूर्मयोस्तु मांसेन मासानेकादशैव तु   । । ३.२७०[२६०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन च   ।वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी   । । ३.२७१[२६१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	कालशाकं महाशल्काः खङ्गलोहामिषं मधु   ।आनन्त्यायैव कल्प्यन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः   । । ३.२७२[२६२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यत्किं चिन्मधुना मिश्रं प्रदद्यात्तु त्रयोदशीम्  ।तदप्यक्षयं एव स्याद्वर्षासु च मघासु च   । । ३.२७३[२६३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अपि नः स कुले भूयाद्यो नो दद्यात्त्रयोदशीम्  ।पायसं मधुसर्पिर्भ्यां प्राक्छाये कुञ्जरस्य च   । । ३.२७४[२६४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यद्यद्ददाति विधिवत्सम्यक्श्रद्धासमन्वितः   ।तत्तत्पितॄणां भवति परत्रानन्तं अक्षयम्  । । ३.२७५[२६५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम्  ।श्राद्धे प्रशस्तास्तिथयो यथैता न तथेतराः   । । ३.२७६[२६६ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	युक्षु कुर्वन्दिनर्क्षेषु सर्वान्कामान्समश्नुते   ।अयुक्षु तु पितॄन्सर्वान्प्रजां प्राप्नोति पुष्कलाम्  । । ३.२७७[२६७ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षाद्विशिष्यते   ।तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्णादपराह्णो विशिष्यते   । । ३.२७८[२६८ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	प्राचीनावीतिना सम्यगपसव्यं अतन्द्रिणा   ।पित्र्यं आ निधनात्कार्यं विधिवद्दर्भपाणिना   । । ३.२७९[२६९ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीत राक्षसी कीर्तिता हि सा   ।संध्ययोरुभयोश्चैव सूर्ये चैवाचिरोदिते   । । ३.२८०[२७०ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	अनेन विधिना श्राद्धं त्रिरब्दस्येह निर्वपेत् ।हेमन्तग्रीष्मवर्षासु पाञ्चयज्ञिकं अन्वहम्  । । ३.२८१[२७१ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	न पैतृयज्ञियो होमो लौकिकेऽग्नौ विधीयते   ।न दर्शेन विना श्राद्धं आहिताग्नेर्द्विजन्मनः   । । ३.२८२[२७२ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	यदेव तर्पयत्यद्भिः पितॄन्स्नात्वा द्विजोत्तमः   ।तेनैव कृत्स्नं आप्नोति पितृयज्ञक्रियाफलम्  । । ३.२८३[२७३ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	वसून्वदन्ति तु पितॄन्रुद्रांश्चैव पितामहान्  ।प्रपितामहांस्तथादित्यान्श्रुतिरेषा सनातनी   । । ३.२८४[२७४ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं वामृतभोजनः   ।विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम्  । । ३.२८५[२७५ं]  । ।	</p>
<td><p>		
	एतद्वोऽभिहितं सर्वं विधानं पाञ्चयज्ञिकम्  ।द्विजातिमुख्यवृत्तीनां विधानं श्रूयतां इति   । । ३.२८६[२७६ं]  । ।	</p>
</table>

मनुस्मृतिः