स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/केदारखण्डः/अध्यायः २०
॥ऋषय ऊचुः॥	
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च सगुणाः कीर्तितास्त्वया॥	
लिंगरूपी तथैवेशो निर्गुणोऽसौ कथं वद॥ २०.१ ॥	
त्रिभिर्गुणैर्व्याप्तमिदं चराचरं जगन्महद्व्याप्यथ वाल्पकं वा॥	
मायामयं सर्वमिदं विभाति लिंगं विना केन कुतोविभाति॥ २०.२ ॥	
यद्दृश्यमानं महदल्पकं च तन्नश्वरं कृतकत्वाच्च सूत॥ २०.३ ॥	
तस्माद्विमृश्य भोः सूत संशयं छेत्तुमर्हसि॥	
व्यासप्रसादात्सकलं जानासि त्वं न चापरः॥ २०.४ ॥	॥सुत उवाच॥	
व्यासेन कथितं सर्वमस्मिन्नर्थे शुकं प्रति॥	
शुक उवाच॥	
लिंगरूपी कथं शंभुर्निर्गुणः कथते त्वया॥	
एतन्मे संशयं तात च्छेत्तुमर्हस्यशेषतः॥ २०.५ ॥	
॥व्यास उवाच॥	
श्रुणु वत्स ब्रवीम्येतत्पुरा प्रोक्तं च नंदिना॥	
अगस्त्यं पृच्छमानं च येन सर्वं श्रुतं शुक॥ २०.६ ॥	
निर्गुणं परमात्मानं विद्धि लिंगस्वरूपिणम्॥	
परा शक्तिस्तथा ज्ञेया निर्गुणा शाश्वती सती ॥ २०.७ ॥	
यया कृतिमिदं सर्वं गुणत्रयविभावितम्॥	
एतच्चराचरं विश्वं नश्वरं परमार्थतः॥ २०.८ ॥	
एक एव परो ह्यात्मा लिंगरूपी निरंजनः॥	
प्रकृत्या सह ते सर्वे त्रिगुणा विलयं गताः॥ २०.९ ॥	
यस्मिन्नेव ततो लिंगं लयनात्कथितं पुरा॥	
तस्माल्लिंगे लयं प्राप्ता परा शक्तिः कुतोऽपरे॥ २०.१० ॥	
लीना गुणाश्च रुद्रोक्त्या यैरिदं बद्धमेव च॥	
चराचरं महाभाग तस्माल्लिंगं प्रपूजयेत्॥ २०.११ ॥	
लिंगं च निर्गुणं साक्षाज्जानीध्वं भो द्रिजोतमाः॥	
लयाल्लिंगस्य माहात्म्यं गुणानां परिकीर्त्यते॥ २०.१२ ॥	
शंकरः सुखदाता हि उच्यमानो मनीषिभिः॥	
सर्वो हि कथ्यते विप्राः सर्वेषामाश्रयो हि स॥ २०.१३ ॥	
शंभुर्हि कथ्यते विप्रा यस्माच्च शुभसंभवः॥ २०.१४ ॥	
एवं सर्वाणि नामानि सार्थकानि महात्मनः॥	
तेनावृतं जगत्सर्वं शंभुना परमेष्ठिना॥ २०.१५ ॥	॥ऋषय ऊचुः॥	
यदा दाक्षायणी चाग्नौ पतिता यज्ञकर्मणि॥	
दक्षस्य च महाभागा तिरोधानगता सती॥ २०.१६ ॥	
प्रादुर्भूता कदा सूत कथ्यतां तत्त्वयाऽधुना॥	
परा शक्तिर्महेशस्य मिलिता च कथं पुनः॥ २०.१७ ॥	
एतत्सर्वं महाभाग पूर्ववृत्तं च तत्त्वतः॥	
कथनीयं च अस्माकं नान्यो वक्तास्ति कश्चन॥ २०.१८ ॥	
॥सूत उवाच॥	
जज्ञे दाक्षायणी ब्रह्मन्विदग्धावयवा यदा॥	
विना शक्त्या महेशोऽपि तताप परमं तपः॥ २०.१९ ॥	
लीलागृहीतवपुषा पर्वते हिमवद्गिरौ॥	
भृंगिणा सह विश्वेन नंदिना च तथैव च॥ २०.२० ॥	
तथा चंडेन मुंडेन तथान्यैर्बहुभिर्वृतः॥	
दशभिः कोटिगुणितैर्गणैश्च परिवारितः॥ २०.२१ ॥	
गणानां चैव कोट्या च तथा षष्टिसहस्रकैः॥	
एवं तत्र गणैर्देव आवृतो वृषभध्वजः॥ २०.२२ ॥	
तपो जुषाणः सहसा महात्मा हिमालयस्याग्रगतस्तथैव॥	
गणैर्वृतो वीरभद्रप्रधानैः स केवलो मूलविद्याविहीनः॥ २०.२३ ॥	
एतस्मिन्नंतरे दैत्याः प्रादुर्भूता ह्यविद्यया॥	
विष्णुना हि बलिर्बद्धस्तथा ते वै महाबलाः॥ २०.२४ ॥	
जाता दैत्यास्ततो विप्रा इंद्रोपद्रवकारकाः॥	
कालखंजा महारौद्राः कालकायास्तथापरे॥ २०.२५ ॥	
निवातकवचाः सर्वे रवरावकसंज्ञकाः॥	
अन्ये च बहवो दैत्याः प्रजासंहारकारकाः॥ २०.२६ ॥	
तारको नमुचेः पुत्रस्तपसा परमेण हि॥	
ब्रह्माणं तोषयामास ब्रह्मा तस्य तुतोष वै॥ २०.२७ ॥	
वरान्ददौ यथेष्टांश्च तारकाय दुरात्मने॥	
वरं वृणीष्व भद्रं ते सर्वान्कामान्ददामि ते॥ २०.२८ ॥	
तच्छत्वा वचनं तस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः॥	
वरयामास च तदा वरं लोकभयावहम्॥ २०.२९ ॥	
यदि मे त्वं प्रसन्नऽसि अजरामरतां प्रभो॥	
देहि मे यद्विजानासि अजेयत्वं तथैव च॥ २०.३० ॥	
एवमुक्तस्तदा तेन तारकेण दुरात्मना॥	
उवाच प्रहसन्वाक्यममरत्वं कुतस्तव॥ २०.३१ ॥	
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युरेतज्जानीहि तत्त्वतः॥	
प्रहस्य तारकः प्राह अजेयत्वं च देहि मे॥ २०.३२ ॥	
ब्रह्मोवाच तदा दैत्यजेयत्वं तवानघ॥	
विनार्भकेण दत्तं वै ह्यर्भकस्त्वां विजेष्यते॥ २०.३३ ॥	
तदा स तारकः प्राह ब्रह्माणं प्रणतः प्रभो॥	
कृतार्थोऽहं हि देवेश प्रसादात्तव संप्रति॥ २०.३४ ॥	
एवं लब्धवरो भूत्वा तारको हि महाबलः॥	
देवान्युद्धार्थमाहूय युयुधे तैः सहासुरः॥ २०.३५ ॥	
मुचुकुन्दं समाश्रित्य देवास्ते जयिनोऽभवन्॥	
पुनः पुनर्विकुर्वाणा देवास्ते तारकेण हि॥ २०.३६ ॥	
मुचुकुन्दबलेनैव जयमापुःसुरास्तदा॥	
किं कर्तव्यं हि चास्माकं युध्यमानैर्निरंतरम्॥ २०.३७ ॥	
भवितव्यमिति स्मृत्वा गतास्ते ब्रह्मणः पदम्॥	
ब्रह्मणश्चाग्रतो भूत्वा ह्यब्रुवंस्ते सवासवाः॥ २०.३८ ॥	॥ देवा ऊचूः॥	
बलिना सह पातालमास्तेऽसौ मधुसूदनः॥	
विष्णुं विना हि ते सर्वे वृषाद्याः पतिताः परैः॥ २०.३९ ॥	
दैत्येंद्रैश्च महाभाग त्रातुमर्हसि नः प्रभो॥	
तदा नभोगता वाणी ह्युवाच परिसांत्व्य वै॥ २०.४० ॥	
हे देवाः क्रियतामाशु मम वाक्यं हि तत्त्वतः॥	
शिवात्मजो यदा देवा भविष्यति महाबलः॥ २०.४१ ॥	
युद्धे पुनस्तारकं च वधिष्यति न संशयः॥	
येनोपायेन भगवाञ्छंभुः सर्वगुहाशयः॥ २०.४२ ॥	
दारापरिग्रही देवास्तथा नीतिर्विधीयताम्॥	
क्रियतां च परो यत्नो भवद्भिर्नान्यथा वचः॥ २०.४३ ॥	
यूयं देवा विजानीध्वमित्युवाचाशरीरवाक्॥	
परं विस्मयमापन्ना ऊचुर्देवाः परस्परम्॥ २०.४४ ॥	
श्रुत्वा नभोगतां वाणीमाजग्मुस्ते हिमालयम्॥	
बृहस्पतिं पुरस्कृत्य सर्वे देवा वचोऽब्रुवन्॥२०.४५ ॥	
हिमालयं महाभागाः सर्वे कार्यार्थगौरवात्॥	
हिमालय महाभाग श्रूयतां नोऽधुना वचः॥ २०.४६ ॥	
तारकस्त्रासयत्यस्मान्साहाय्यं तद्वधे कुरु॥	
त्वं शरण्यो भवास्माकं सर्वेषां च तपस्विनाम्॥	
तस्मात्सर्वे वयं याता महेंद्रसहिता विभो॥ २०.४७ ॥	
'''॥ लोमश उवाच॥	
एवमभ्यर्थितो देवैर्हिमवान्गिरिसत्तमः॥	
उवाच देवान्प्रहसन्वाक्यं वाक्यविदां वरः॥ २०.४८ ॥	
महेन्द्र मुद्दिश्य तदा ह्युपहाससमन्वितः॥	
अक्षमाश्च वयं सर्वे महेन्द्रेण कृताः सुराः॥ २०.४९ ॥	
किं कुर्मः सुरकार्यं च तारकस्य वधं प्रति॥	
पक्षयुक्ता वयं सर्वे यदि स्याम सुरोत्तमाः॥ २०.५० ॥	
तदा वयं घातयामस्तारकं सह बांधवैः॥	
अचलोहं विपक्षश्च किं कार्यं करवाणि व॥ २०.५१ ॥	
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे देवास्तमब्रुवन्॥	
सर्वे यूयं वयं चैव असमर्था वधं प्रति॥	
तारकस्य महाभाग एतत्कार्यं विचंत्यताम्॥ २०.५२ ॥	
येन साध्यो भवेच्छत्रुस्तारको हि महाबलः॥	
तदोवाच महातेजा हिमवान्स सुरान्प्रति॥ २०.५३ ॥	
केनोपायेन भो देवास्तारकं हंतुमिच्छथ॥	
कथयंतुत्वरेणैव कार्यं वेत्तुं ममैव हि॥ २०.५४ ॥	
तदा सुरैः कथितं सर्वमेतद्वाण्या चोक्तं यत्पुरा कार्यहेतोः॥	
श्रुतं तदा गिरिणा वाक्यमेत xxxxxxx हिमवान्पर्वतो हि॥ २०.५५ ॥	
शिवस्य पुत्रेण च धीमता यदा वध्यो दैत्यस्तारको वै महात्मा॥	
तदा सर्वं सुरगकार्यं शुभंस्याद्वाण्या चोक्तं सत्यमेतद्भवेच्च॥ २०.५६ ॥	
तस्मात्तदेनत्क्रियतां भवद्भिर्यथा महेशः कुरुते परिग्रहम्॥	
कन्या यथा तस्य शिवस्य योग्या निरीक्ष्यतामाशु सुरैरिदानीम्॥ २०.५७ ॥	
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्योचुः सुरास्तदा॥	
जनितव्या त्वया कन्या शिवार्थं कार्यसिद्धये॥ २०.५८ ॥	
सुराणां च गिरे वाक्यं कुरु शीघ्रं महामते॥	
आधारस्त्वं तु देवानां भविष्यसि न संशयः॥ २०.५९ ॥	
इत्युक्तो गिरिराजोऽथ देवैः स्वगृहमामाविशत्॥	
पत्नीं मेनां च पप्रच्छ सुकार्यं समागतम्॥ २०.६० ॥	
जनितव्या सुकन्यैका सुरकार्यार्थसिद्धये॥	
देवानां च ऋषीणां च तथैव च तपस्विनाम्॥ २०.६१ ॥	
प्रियं न भवति स्त्रीणां कन्याजननसेव च॥	
तथापि जनितव्या च कन्यैका च वरानने॥ २०.६२ ॥	
प्रहस्य मेना प्रोवाच स्वपतिं च हिमालयम्॥	
यदुक्तं भवता वाक्यं श्रूयतां मे त्वयाऽधुना॥ २०.६३ ॥	
कन्या सदा दुःखकरी नृणां पते स्त्रीणां तथा शोककरी महामते॥	
तस्माद्विमृश्य सुचिरं स्वयमेव बुद्ध्या यथा हितं शैलपते तदुच्यताम्॥ २०.६४ ॥	
हिमवांस्तदुपश्रुत्या प्रियाया वचनं तदा॥	
उवाच वाक्यं मेधावी परोपकरणान्वितम्॥ २०.६५ ॥	
येनयेन प्रकारेण परेषामुपजीवनम्॥	
भविष्यति च तत्कार्यं धीमता पुरुषेण हि॥ २०.६६ ॥	
स्त्रियापि चैव तत्कार्यं परोपकरणान्वितम्॥	
एवं प्रवर्तिता तेन गिरिणा महिषी तदा॥	
दधार जठरे कन्यां मेना भाग्यवती तदा॥ २०.६७ ॥	
महाविद्या महामाया महामेधास्वरूपिणी॥	
रुद्रकाली च अंबा च सती दाक्षायणी परा॥ २०.६८ ॥	
तां विभूतिं विशालाक्षी जठरे परमां सती॥	
बभार सा महाभागा मेना चारुविलोचना॥ २०.६९ ॥	
स्तुतिं चक्रुस्तदा देवा ऋषयो यक्षकिन्नराः॥	
मेनाया भूरिभाग्यायास्तथा हिमवतो गिरेः॥ २०.७० ॥	
एतस्मिन्नंतरे जाता गिरिजा नाम नामतः॥	
प्रादुर्भूता यदा देवी सर्वेषां च सुखप्रदा॥ २०.७१ ॥	
देवदुंदुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः॥	
जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः॥ २०.७२ ॥	
पुष्पवर्षेण महता ववृषुर्विबुधास्तथा॥	
तदा प्रसन्नमभवत्सर्वं त्रैलोक्यमेव च॥ २०.७३ ॥	
यदावतीर्णा गिरिजा महासती तदैव दैत्या भयमाविशंस्ते॥	
प्राप्ता मुदं देवगणा महर्षयः सचारणाः सिद्धगणास्तथैव॥ २०.७४ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखण्डे श्रीभवान्युत्पत्तिवर्णनंनाम विंशोऽध्यायः॥ २० ॥ छ ॥	

केदारखण्डः