प्रकाशसंहिता/प्रथमपरिच्छेदः/अध्यायः १४
श्रीहंस उवाच

भूमेरधस्तादतलो वितलः सुतलस्ततः  ।
अयुतोन्नाहविस्तारस्तलातलमहातलौ   ।। १४.१  ।।

रसातलश्च पातालह्येतस्माद्युत्तरोह्यधः  ।
द्विसहस्रोरु भूकन्दास्त्वन्तरन्तर्भिलोपमाः   ।। १४.२  ।।

महामणिप्रकाशेता सूर्यादिग्रहवर्जिताः  ।
मेरुरुत्तरस्तेषां मार्गः सर्वत्र संमतः   ।। १४.३  ।।

तेषु सर्वेषु कल्परूहतुल्याश्च पादपाः  ।
कामधेनुसमागावः चिन्तामणि समाः शिलाः   ।। १४.४  ।।

तत्रत्यानां यथायोग्यं सतामप्यसतां फलं  ।
यच्छन्ति स्वच्छसलिलं चापि तत्तद्गतं शुभं  ।। १४.५  ।।

न तत्रायासतः सौख्यं अनायासात्सुखावहः  ।
भुज्योपयुक्तानन्तोरु वस्तुजालसमाकुलः   ।। १४.६  ।।

यावत्काम्य शुभन्तावदायुषष्यमसतामधः  ।
भूमौ भारतगा ये च कृते लक्षायुषः स्मृताः   ।। १४.७  ।।

त्रेतादिषु त्रिषु दशांशन्यूनायुर्मितानराः  ।
आधिव्याधिजरावार्धिक्यायासेत्यभिधादयः   ।। १४.८  ।।

युगायुर्नियमात्कालमृत्यवस्तत्र नैव हि  ।
तत्रस्थयोः सदसतोर्भक्तिद्वेषौ विना क्वचिथ् ।। १४.९  ।।

तथा विधिनिषेधौ च न च वर्णाश्रमादयः  ।
न तत्र कर्मज्ञानादिः पूर्वकर्मभुजोऽ(जौ)खिलाः   ।। १४.१०  ।।

प्रायस्यांशास्तदुत्पन्नाः भूमौ जाता विधीशयोः  ।
वरैःसुरद्विषो विष्णुवायुभ्यामवतारकैः   ।। १४.११  ।।

तयोर्मृताः पुनः पूर्वस्थाने प्रारब्धकाम्यके  ।
शुभं भुञ्जन्ति निष्काम्यशुभं तेषां न वै क्वचिथ् ।। १४.१२  ।।

काम्यपापान्नारकिनो निष्कामाशुभतस्तनूः  ।
इच्छन्तोन्तश्चरादैत्यानिरंशाभारतार्जितान्  ।। १४.१३  ।।

काम्यात्तेषु वसन्ति स्म दानवाश्रयभूतयः  ।
सदा शेषादिकस्तत्र वसन्ति सति कारणे   ।। १४.१४  ।।

हरीच्छया सुरास्तत्र वसन्तः कर्मतो न हि  ।
एते हि लक्षभूकन्दमध्ये लोकास्ततोह्यधः   ।। १४.१५  ।।

पाताले नरकाश्चाष्टाविंशत्संख्या हरेः कृताः  ।
तदधस्तात्पञ्चविंशत्कोटिगर्भाम्बुनिर्मलं  ।। १४.१६  ।।

लक्षोनं यत्र लक्ष्मीशो यादोरूपी विराजते  ।
सहस्रमूर्ध्नः फणिनस्त्वेकस्मिन्मस्तके तदा   ।। १४.१७  ।।

सर्षपायति वै विश्वं निखिलं वारुणीपतेः  ।
धराखिलेयं सद्वीपा स सागरकुलाचला   ।। १४.१८  ।।

तस्याश्रयोवायुकूर्मः तस्य कूर्माकृतिर्हरिः  ।।
तं धत्ते जलमध्यस्था शक्तिराधाररूपिणी   ।। १४.१९  ।।

सङ्कर्षणनृसिंहात्मा सहस्रा(संहर्ता)नन्त नामकः  ।
तदधस्ताच्चमण्डूको वराहस्तदधस्तटी   ।। १४.२०  ।।

तमण्डखर्परस्पृष्टा पादमाहुरधस्तले  ।
तेषामुपरि भूलोकस्तन्मध्ये मेरुभूधरः   ।। १४.२१  ।।

स कञ्जनाभनाभ्युत्थ पद्मनाभबिसाकृतिः  ।
मेरुमध्योत्थनालोयमूर्ध्वषट्कञ्जसंश्रयः   ।। १४.२२  ।।

शतयोजनविस्तीर्णं सत्यलोकान्तदीर्घवान् ।
वज्रातिसुधृढो गर्भछिद्रं तेने प्रकाशवान्  ।। १४.२३  ।।

लक्षोन्नतस्थलो भूम्याः भुवर्लोकस्तदाश्रयः  ।
मणिहेमामयो लक्षभूकनन्दो लोकसुन्दरः   ।। १४.२४  ।।

सप्तप्राकारकलितः नाना भोगोरुयोगिभिः  ।
जडैरर्थेःसत्वगुणप्राचुर्यैः विशदालयैः   ।। १४.२५  ।।

भूमेः कोट्युन्नतस्वर्गलोकोरम्योऽतिवर्तुलः  ।
कोटियोजनविस्तारे भुवर्लोकवदेव सः   ।। १४.२६  ।।

द्विलक्षभूकन्दयुक्तो मेरुनालमुपागतः  ।
मणिहेममयोत्तुङ्ग सप्तप्राकारभासुरः   ।। १४.२७  ।।

दशयोजनविस्ताराः चतुरस्रासुवीथयः  ।
यत्रानेकपताकाश्च दर्पणानेकसङ्कुलाः   ।। १४.२८  ।।

मणिशय्यासनानन्तसात्विकोचितसाधनैः  ।
पूर्वपुण्यसुवर्णश्रीराज(न्म)मन्दिरमण्डिताः   ।। १४.२९  ।।

नानोद्यानाष्टदिक्पालनिलयाष्टकभासुराः  ।
मध्येमणिगणभ्राजद्विष्णुमन्दिरमण्डपः   ।। १४.३०  ।।

सर्वायुधरथाकीर्णचिन्तामण्यादि सङ्कुलैः  ।
मुक्तामणिसृजोपेत सर्वाभरणसन्तताः   ।। १४.३१  ।।

दिव्यवस्त्रान्नदानेकपारिजातादि सङ्कुलाः  ।
अष्टाविंशत्पुरद्वारतोरणाट्टालगोपुराः   ।। १४.३२  ।।

हर्म्यायुतवृतानेकगृहद्वर्याश्रितापगाः  ।  ।
मन्दाकिनी मणिमया(त्कल्प)तुल्यरूपाम्बुजाश्रया   ।। १४.३३  ।।

परिघारूपतो यत्र भाति यादोगणान्विता  ।
सुशब्दस्पर्शरूपेतः सुरसो(स्ये)ति सुगन्धवान्  ।। १४.३४  ।।

मर्त्यदेवासुरैर्भोग्य पृथगर्थ समाकुलाः  ।
भुवर्लोकस्त्वधोलोकः गुणैःशतगणोत्तरः   ।। १४.३५  ।।

ततः दशगुणोद्रिक्ताः लोकाः स्वर्गादयः क्रमात् ।
तथा च तत्तलोकस्थं सुरोपसुरसन्ततः   ।। १४.३६  ।।

अधिकारिकसन्मर्त्यगन्धर्वाद्यल्पचेतसां  ।
यथायोग्य फलं तेषां आधारा(माधास्यद्वि)विष्णुरव्ययः   ।। १४.३७  ।।

ततश्च सार्धकोट्युच्चो महर्लोकस्त्वकर्मकः  ।
ततः कोटिद्वयोच्चस्थ जनोलोकः सुपूजितः   ।। १४.३८  ।।

ततो सार्धद्विकोट्युच्चस्तपोलोकः सुचिद्गमः  ।
ततः कोट्युन्नतोयं सत्यलोकोति भासुरः   ।। १४.३९  ।।

त्रिचतुः पञ्चषल्लक्षभूकन्दाज्ञानगोचरः  ।
नाभ्युत्थित महानालस्याग्रस्थे सत्यलोकगे(के)   ।। १४.४०  ।।

ब्रह्मा चतुर्मुखो जातो विष्णुना सर्वलोकसृट् ।
स्वर्लोकसविशेषार्थाः महरादिषु सन्तताः   ।। १४.४१  ।।

अजरोत्पत्समानोरु नानामर्त्यगणाश्रयाः  ।
एतादृशं लोकपदमाध्याजार्धायुषोन्तिमे   ।। १४.४२  ।।

दिने सृजद्धरिस्तत्र प्राकृतेनाभिमानिनी  ।
लोकोऽजस्य भुवः कोटित्रयोदशमितो मतः   ।। १४.४३  ।।

इति श्री प्रकाशसंहितायां प्रथमपरिच्छेदे चतुर्दशोऽध्यायः