मनुस्मृतिः/अष्टमोध्यायः
<table>		
		
<td><p>		
	व्यवहारान्दिदृक्षुस्तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः   ।मन्त्रज्ञैर्मन्त्रिभिश्चैव विनीतः प्रविशेत्सभाम्  । । ८.१  । ।	</p>
<td><p>		
	तत्रासीनः स्थितो वापि पाणिं उद्यम्य दक्षिणम्  ।विनीतवेषाभरणः पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम्  । । ८.२  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रत्यहं देशदृष्टैश्च शास्त्रदृष्टैश्च हेतुभिः   ।अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक्पृथक्  । । ८.३  । ।	</p>
<td><p>		
	तेषां आद्यं ऋणादानं निक्षेपोऽस्वामिविक्रयः   ।संभूय च समुत्थानं दत्तस्यानपकर्म च   । । ८.४  । ।	</p>
<td><p>		
	वेतनस्यैव चादानं संविदश्च व्यतिक्रमः   ।क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः   । । ८.५  । ।	</p>
<td><p>		
	सीमाविवादधर्मश्च पारुष्ये दण्डवाचिके   ।स्तेयं च साहसं चैव स्त्रीसंग्रहणं एव च   । । ८.६  । ।	</p>
<td><p>		
	स्त्रीपुंधर्मो विभागश्च द्यूतं आह्वय एव च   ।पदान्यष्टादशैतानि व्यवहारस्थिताविह   । । ८.७  । ।	</p>
<td><p>		
	एषु स्थानेषु भूयिष्ठं विवादं चरतां नृणाम्  ।धर्मं शाश्वतं आश्रित्य कुर्यात्कार्यविनिर्णयम्  । । ८.८  । ।	</p>
<td><p>		
	यदा स्वयं न कुर्यात्तु नृपतिः कार्यदर्शनम्  ।तदा नियुञ्ज्याद्विद्वांसं ब्राह्मणं कार्यदर्शने   । । ८.९  । ।	</p>
<td><p>		
	सोऽस्य कार्याणि संपश्येत्सभ्यैरेव त्रिभिर्वृतः   ।सभां एव प्रविश्याग्र्यां आसीनः स्थित एव वा   । । ८.१०  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्मिन्देशे निषीदन्ति विप्रा वेदविदस्त्रयः   ।राज्ञश्चाधिकृतो विद्वान्ब्रह्मणस्तां सभां विदुः   । । ८.११  । ।	</p>
<td><p>		
	धर्मो विद्धस्त्वधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठते   ।शल्यं चास्य न कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः   । । ८.१२  । ।	</p>
<td><p>		
	सभां वा न प्रवेष्टव्यं वक्तव्यं वा समञ्जसम्  ।अब्रुवन्विब्रुवन्वापि नरो भवति किल्बिषी   । । ८.१३  । ।	</p>
<td><p>		
	यत्र धर्मो ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च   ।हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः   । । ८.१४  । ।	</p>
<td><p>		
	धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः   ।तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतोऽवधीत् । । ८.१५  । ।	</p>
<td><p>		
	वृषो हि भगवान्धर्मस्तस्य यः कुरुते ह्यलम्  ।वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत् । । ८.१६  । ।	</p>
<td><p>		
	एक एव सुहृद्धर्मो निधानेऽप्यनुयाति यः   ।शरीरेण समं नाशं सर्वं अन्यद्धि गच्छति   । । ८.१७  । ।	</p>
<td><p>		
	पादोऽधर्मस्य कर्तारं पादः साक्षिणं ऋच्छति   ।पादः सभासदः सर्वान्पादो राजानं ऋच्छति   । । ८.१८  । ।	</p>
<td><p>		
	राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ते च सभासदः   ।एनो गच्छति कर्तारं निन्दार्हो यत्र निन्द्यते   । । ८.१९  । ।	</p>
<td><p>		
	जातिमात्रोपजीवी वा कामं स्याद्ब्राह्मणब्रुवः   ।धर्मप्रवक्ता नृपतेर्न तु शूद्रः कथं चन   । । ८.२०  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्य शूद्रस्तु कुरुते राज्ञो धर्मविवेचनम्  ।तस्य सीदति तद्राष्ट्रं पङ्के गौरिव पश्यतः   । । ८.२१  । ।	</p>
<td><p>		
	यद्राष्ट्रं शूद्रभूयिष्ठं नास्तिकाक्रान्तं अद्विजम्  ।विनश्यत्याशु तत्कृत्स्नं दुर्भिक्षव्याधिपीडितम्  । । ८.२२  । ।	</p>
<td><p>		
	धर्मासनं अधिष्ठाय संवीताङ्गः समाहितः   ।प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनं आरभेत् । । ८.२३  । ।	</p>
<td><p>		
	अर्थानर्थावुभौ बुद्ध्वा धर्माधर्मौ च केवलौ   ।वर्णक्रमेण सर्वाणि पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम्  । । ८.२४  । ।	</p>
<td><p>		
	बाह्यैर्विभावयेल्लिङ्गैर्भावं अन्तर्गतं नृणाम्  ।स्वरवर्णेङ्गिताकारैश्चक्षुषा चेष्टितेन च   । । ८.२५  । ।	</p>
<td><p>		
	आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च   ।नेत्रवक्त्रविकारैश्च गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः   । । ८.२६  । ।	</p>
<td><p>		
	बालदायादिकं रिक्थं तावद्राजानुपालयेत् ।यावत्स स्यात्समावृत्तो यावच्चातीतशैशवः   । । ८.२७  । ।	</p>
<td><p>		
	वशापुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च   ।पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्वातुरासु च   । । ८.२८  । ।	</p>
<td><p>		
	जीवन्तीनां तु तासां ये तद्धरेयुः स्वबान्धवाः   ।ताञ् शिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः   । । ८.२९  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रणष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् ।अर्वाक्त्र्यब्दाद्धरेत्स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् । । ८.३०  । ।	</p>
<td><p>		
	ममेदं इति यो ब्रूयात्सोऽनुयोज्यो यथाविधि   ।संवाद्य रूपसंख्यादीन्स्वामी तद्द्रव्यं अर्हति   । । ८.३१  । ।	</p>
<td><p>		
	अवेदयानो नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः   ।वर्णं रूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डं अर्हति   । । ८.३२  । ।	</p>
<td><p>		
	आददीताथ षड्भागं प्रनष्टाधिगतान्नृपः   ।दशमं द्वादशं वापि सतां धर्मं अनुस्मरन्  । । ८.३३  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रनष्टाधिगतं द्रव्यं तिष्ठेद्युक्तैरधिष्ठितम्  ।यांस्तत्र चौरान्गृह्णीयात्तान्राजेभेन घातयेत् । । ८.३४  । ।	</p>
<td><p>		
	ममायं इति यो ब्रूयान्निधिं सत्येन मानवः   ।तस्याददीत षड्भागं राजा द्वादशं एव वा   । । ८.३५  । ।	</p>
<td><p>		
	अनृतं तु वदन्दण्ड्यः स्ववित्तस्यांशं अष्टमम्  ।तस्यैव वा निधानस्य संख्ययाल्पीयसीं कलाम्  । । ८.३६  । ।	</p>
<td><p>		
	विद्वांस्तु ब्राह्मणो दृष्ट्वा पूर्वोपनिहितं निधिम्  ।अशेषतोऽप्याददीत सर्वस्याधिपतिर्हि सः   । । ८.३७  । ।	</p>
<td><p>		
	यं तु पश्येन्निधिं राजा पुराणं निहितं क्षितौ   ।तस्माद्द्विजेभ्यो दत्त्वार्धं अर्धं कोशे प्रवेशयेत् । । ८.३८  । ।	</p>
<td><p>		
	निधीनां तु पुराणानां धातूनां एव च क्षितौ   ।अर्धभाग्रक्षणाद्राजा भूमेरधिपतिर्हि सः   । । ८.३९  । ।	</p>
<td><p>		
	दातव्यं सर्ववर्णेभ्यो राज्ञा चौरैर्हृतं धनम्  ।राजा तदुपयुञ्जानश्चौरस्याप्नोति किल्बिषम्  । । ८.४०  । ।	</p>
<td><p>		
	जातिजानपदान्धर्मान्श्रेणीधर्मांश्च धर्मवित् ।समीक्ष्य कुलधर्मांश्च स्वधर्मं प्रतिपादयेत् । । ८.४१  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वानि कर्माणि कुर्वाणा दूरे सन्तोऽपि मानवाः   ।प्रिया भवन्ति लोकस्य स्वे स्वे कर्मण्यवस्थिताः   । । ८.४२  । ।	</p>
<td><p>		
	नोत्पादयेत्स्वयं कार्यं राजा नाप्यस्य पुरुषः   ।न च प्रापितं अन्येन ग्रसेदर्थं कथं चन   । । ८.४३  । ।	</p>
<td><p>		
	यथा नयत्यसृक्पातैर्मृगस्य मृगयुः पदम्  ।नयेत्तथानुमानेन धर्मस्य नृपतिः पदम्  । । ८.४४  । ।	</p>
<td><p>		
	सत्यं अर्थं च संपश्येदात्मानं अथ साक्षिणः   ।देशं रूपं च कालं च व्यवहारविधौ स्थितः   । । ८.४५  । ।	</p>
<td><p>		
	सद्भिराचरितं यत्स्याद्धार्मिकैश्च द्विजातिभिः   ।तद्देशकुलजातीनां अविरुद्धं प्रकल्पयेत् । । ८.४६  । ।	</p>
<td><p>		
	अधमर्णार्थसिद्ध्यर्थं उत्तमर्णेन चोदितः   ।दापयेद्धनिकस्यार्थं अधमर्णाद्विभावितम्  । । ८.४७  । ।	</p>
<td><p>		
	यैर्यैरुपायैरर्थं स्वं प्राप्नुयादुत्तमर्णिकः   ।तैर्तैरुपायैः संगृह्य दापयेदधमर्णिकम्  । । ८.४८  । ।	</p>
<td><p>		
	धर्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च   ।प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन बलेन च   । । ८.४९  । ।	</p>
<td><p>		
	यः स्वयं साधयेदर्थं उत्तमर्णोऽधमर्णिकात् ।न स राज्ञाभियोक्तव्यः स्वकं संसाधयन्धनम्  । । ८.५०  । ।	</p>
<td><p>		
	अर्थेऽपव्ययमानं तु करणेन विभावितम्  ।दापयेद्धनिकस्यार्थं दण्डलेशं च शक्तितः   । । ८.५१  । ।	</p>
<td><p>		
	अपह्नवेऽधमर्णस्य देहीत्युक्तस्य संसदि   ।अभियोक्ता दिशेद्देश्यं करणं वान्यदुद्दिशेत् । । ८.५२  । ।	</p>
<td><p>		
	अदेश्यं यश्च दिशति निर्दिश्यापह्नुते च यः   ।यश्चाधरोत्तरानर्थान्विगीतान्नावबुध्यते   । । ८.५३  । ।	</p>
<td><p>		
	अपदिश्यापदेश्यं च पुनर्यस्त्वपधावति   ।सम्यक्प्रणिहितं चार्थं पृष्टः सन्नाभिनन्दति   । । ८.५४  । ।	</p>
<td><p>		
	असंभाष्ये साक्षिभिश्च देशे संभाषते मिथः   ।निरुच्यमानं प्रश्नं च नेच्छेद्यश्चापि निष्पतेत् । । ८.५५  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्रूहीत्युक्तश्च न ब्रूयादुक्तं च न विभावयेत् ।न च पूर्वापरं विद्यात्तस्मादर्थात्स हीयते   । । ८.५६  । ।	</p>
<td><p>		
	साक्षिणः सन्ति मेत्युक्त्वा दिशेत्युक्तो दिशेन्न यः   ।धर्मस्थः कारणैरेतैर्हीनं तं अपि निर्दिशेत् । । ८.५७  । ।	</p>
<td><p>		
	अभियोक्ता न चेद्ब्रूयाद्बध्यो दण्ड्यश्च धर्मतः   ।न चेत्त्रिपक्षात्प्रब्रूयाद्धर्मं प्रति पराजितः   । । ८.५८  । ।	</p>
<td><p>		
	यो यावन्निह्नुवीतार्थं मिथ्या यावति वा वदेत् ।तौ नृपेण ह्यधर्मज्ञौ दाप्यो तद्द्विगुणं दमम्  । । ८.५९  । ।	</p>
<td><p>		
	पृष्टोऽपव्ययमानस्तु कृतावस्थो धनैषिणा   ।त्र्यवरैः साक्षिभिर्भाव्यो नृपब्राह्मणसंनिधौ   । । ८.६०  । ।	</p>
<td><p>		
	यादृशा धनिभिः कार्या व्यवहारेषु साक्षिणः   ।तादृशान्संप्रवक्ष्यामि यथा वाच्यं ऋतं च तैः   । । ८.६१  । ।	</p>
<td><p>		
	गृहिणः पुत्रिणो मौलाः क्षत्रविश्शूद्रयोनयः   ।अर्थ्युक्ताः साक्ष्यं अर्हन्ति न ये के चिदनापदि   । । ८.६२  । ।	</p>
<td><p>		
	आप्ताः सर्वेषु वर्णेषु कार्याः कार्येषु साक्षिणः   ।सर्वधर्मविदोऽलुब्धा विपरीतांस्तु वर्जयेत् । । ८.६३  । ।	</p>
<td><p>		
	नार्थसंबन्धिनो नाप्ता न सहाया न वैरिणः   ।न दृष्टदोषाः कर्तव्या न व्याध्यार्ता न दूषिताः   । । ८.६४  । ।	</p>
<td><p>		
	न साक्षी नृपतिः कार्यो न कारुककुशीलवौ   ।न श्रोत्रियो न लिङ्गस्थो न सङ्गेभ्यो विनिर्गतः   । । ८.६५  । ।	</p>
<td><p>		
	नाध्यधीनो न वक्तव्यो न दस्युर्न विकर्मकृत् ।न वृद्धो न शिशुर्नैको नान्त्यो न विकलेन्द्रियः   । । ८.६६  । ।	</p>
<td><p>		
	नार्तो न मत्तो नोन्मत्तो न क्षुत्तृष्णोपपीडितः   ।न श्रमार्तो न कामार्तो न क्रुद्धो नापि तस्करः   । । ८.६७  । ।	</p>
<td><p>		
	स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर्द्विजानां सदृशा द्विजाः   ।शूद्राश्च सन्तः शूद्राणां अन्त्यानां अन्त्ययोनयः   । । ८.६८  । ।	</p>
<td><p>		
	अनुभावी तु यः कश्चित्कुर्यात्साक्ष्यं विवादिनाम्  ।अन्तर्वेश्मन्यरण्ये वा शरीरस्यापि चात्यये   । । ८.६९  । ।	</p>
<td><p>		
	स्त्रियाप्यसंभावे कार्यं बालेन स्थविरेण वा   ।शिष्येण बन्धुना वापि दासेन भृतकेन वा   । । ८.७०  । ।	</p>
<td><p>		
	बालवृद्धातुराणां च साक्ष्येषु वदतां मृषा   ।जानीयादस्थिरां वाचं उत्सिक्तमनसां तथा   । । ८.७१  । ।	</p>
<td><p>		
	साहसेषु च सर्वेषु स्तेयसंग्रहणेषु च   ।वाग्दण्डयोश्च पारुष्ये न परीक्षेत साक्षिणः   । । ८.७२  । ।	</p>
<td><p>		
	बहुत्वं परिगृह्णीयात्साक्षिद्वैधे नराधिपः   ।समेषु तु गुणोत्कृष्टान्गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान्  । । ८.७३  । ।	</p>
<td><p>		
	समक्षदर्शनात्साक्ष्यं श्रवणाच्चैव सिध्यति   ।तत्र सत्यं ब्रुवन्साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते   । । ८.७४  । ।	</p>
<td><p>		
	साक्षी दृष्टश्रुतादन्यद्विब्रुवन्नार्यसंसदि   ।अवाङ्नरकं अभ्येति प्रेत्य स्वर्गाच्च हीयते   । । ८.७५  । ।	</p>
<td><p>		
	यत्रानिबद्धोऽपीक्षेत शृणुयाद्वापि किं चन   ।पृष्टस्तत्रापि तद्ब्रूयाद्यथादृष्टं यथाश्रुतम्  । । ८.७६  । ।	</p>
<td><p>		
	एकोऽलुब्धस्तु साक्षी स्याद्बह्व्यः शुच्योऽपि न स्त्रियः   ।स्त्रीबुद्धेरस्थिरत्वात्तु दोषैश्चान्येऽपि ये वृताः   । । ८.७७  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वभावेनैव यद्ब्रूयुस्तद्ग्राह्यं व्यावहारिकम्  ।अतो यदन्यद्विब्रूयुर्धर्मार्थं तदपार्थकम्  । । ८.७८  । ।	</p>
<td><p>		
	सभान्तः साक्षिणः प्राप्तानर्थिप्रत्यर्थिसंनिधौ   ।प्राड्विवाकोऽनुयुञ्जीत विधिनानेन सान्त्वयन्  । । ८.७९  । ।	</p>
<td><p>		
	यद्द्वयोरनयोर्वेत्थ कार्येऽस्मिंश्चेष्टितं मिथः   ।तद्ब्रूत सर्वं सत्येन युष्माकं ह्यत्र साक्षिता   । । ८.८०  । ।	</p>
<td><p>		
	सत्यं साक्ष्ये ब्रुवन्साक्षी लोकानाप्नोति पुष्कलान्  ।इह चानुत्तमां कीर्तिं वागेषा ब्रह्मपूजिता   । । ८.८१  । ।	</p>
<td><p>		
	साक्ष्येऽनृतं वदन्पाशैर्बध्यते वारुणैर्भृशम्  ।विवशः शतं आजातीस्तस्मात्साक्ष्यं वदेदृतम्  । । ८.८२  । ।	</p>
<td><p>		
	सत्येन पूयते साक्षी धर्मः सत्येन वर्धते   ।तस्मात्सत्यं हि वक्तव्यं सर्ववर्णेषु साक्षिभिः   । । ८.८३  । ।	</p>
<td><p>		
	आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी गतिरात्मा तथात्मनः   ।मावमंस्थाः स्वं आत्मानं नृणां साक्षिणं उत्तमम्  । । ८.८४  । ।	</p>
<td><p>		
	मन्यन्ते वै पापकृतो न कश्चित्पश्यतीति नः   ।तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूरुषः   । । ८.८५  । ।	</p>
<td><p>		
	द्यौर्भूमिरापो हृदयं चन्द्रार्काग्नियमानिलाः   ।रात्रिः संध्ये च धर्मश्च वृत्तज्ञाः सर्वदेहिनाम्  । । ८.८६  । ।	</p>
<td><p>		
	देवब्राह्मणसांनिध्ये साक्ष्यं पृच्छेदृतं द्विजान्  ।उदङ्मुखान्प्राङ्मुखान्वा पूर्वाह्णे वै शुचिः शुचीन्  । । ८.८७  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्रूहीति ब्राह्मणं पृच्छेत्सत्यं ब्रूहीति पार्थिवम्  ।गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः   । । ८.८८  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्रह्मघ्नो ये स्मृता लोका ये च स्त्रीबालघातिनः   ।मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य ते ते स्युर्ब्रुवतो मृषा   । । ८.८९  । ।	</p>
<td><p>		
	जन्मप्रभृति यत्किं चित्पुण्यं भद्र त्वया कृतम्  ।तत्ते सर्वं शुनो गच्छेद्यदि ब्रूयास्त्वं अन्यथा   । । ८.९०  । ।	</p>
<td><p>		
	एकोऽहं अस्मीत्यात्मानं यस्त्वं कल्याण मन्यसे   ।नित्यं स्थितस्ते हृद्येष पुण्यपापेक्षिता मुनिः   । । ८.९१  । ।	</p>
<td><p>		
	यमो वैवस्वतो देवो यस्तवैष हृदि स्थितः   ।तेन चेदविवादस्ते मा गङ्गां मा कुरून्गमः   । । ८.९२  । ।	</p>
<td><p>		
	नग्नो मुण्डः कपालेन च भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः   ।अन्धः शत्रुकुलं गच्छेद्यः साक्ष्यं अनृतं वदेत् । । ८.९३  । ।	</p>
<td><p>		
	अवाक्शिरास्तमस्यन्धे किल्बिषी नरकं व्रजेत् ।यः प्रश्नं वितथं ब्रूयात्पृष्टः सन्धर्मनिश्चये   । । ८.९४  । ।	</p>
<td><p>		
	अन्धो मत्स्यानिवाश्नाति स नरः कण्टकैः सह   ।यो भाषतेऽर्थवैकल्यं अप्रत्यक्षं सभां गतः   । । ८.९५  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्य विद्वान्हि वदतः क्षेत्रज्ञो नाभिशङ्कते   ।तस्मान्न देवाः श्रेयांसं लोकेऽन्यं पुरुषं विदुः   । । ८.९६  । ।	</p>
<td><p>		
	यावतो बान्धवान्यस्मिन्हन्ति साक्ष्येऽनृतं वदन्  ।तावतः संख्यया तस्मिन्शृणु सौम्यानुपूर्वशः   । । ८.९७  । ।	</p>
<td><p>		
	पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते   ।शतं अश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते   । । ८.९८  । ।	</p>
<td><p>		
	हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन्  ।सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः   । । ८.९९  । ।	</p>
<td><p>		
	अप्सु भूमिवदित्याहुः स्त्रीणां भोगे च मैथुने   ।अब्जेषु चैव रत्नेषु सर्वेष्वश्ममयेषु च   । । ८.१००  । ।	</p>
<td><p>		
	एतान्दोषानवेक्ष्य त्वं सर्वाननृतभाषणे   ।यथाश्रुतं यथादृष्टं सर्वं एवाञ्जसा वद   । । ८.१०१  । ।	</p>
<td><p>		
	गोरक्षकान्वाणिजिकांस्तथा कारुकुशीलवान्  ।प्रेष्यान्वार्धुषिकांश्चैव विप्रान्शूद्रवदाचरेत् । । ८.१०२  । ।	</p>
<td><p>		
	तद्वदन्धर्मतोऽर्थेषु जानन्नप्यन्य्था नरः   ।न स्वर्गाच्च्यवते लोकाद्दैवीं वाचं वदन्ति ताम्  । । ८.१०३  । ।	</p>
<td><p>		
	शूद्रविट्क्षत्रविप्राणां यत्र र्तोक्तौ भवेद्वधः   ।तत्र वक्तव्यं अनृतं तद्धि सत्याद्विशिष्यते   । । ८.१०४  । ।	</p>
<td><p>		
	वाग्गैवत्यैश्च चरुभिर्यजेरंस्ते सरस्वतीम्  ।अनृतस्यैनसस्तस्य कुर्वाणा निष्कृतिं पराम्  । । ८.१०५  । ।	</p>
<td><p>		
	कूष्माण्डैर्वापि जुहुयाद्घृतं अग्नौ यथाविधि   ।उदित्यृचा वा वारुण्या तृचेनाब्दैवतेन वा   । । ८.१०६  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रिपक्षादब्रुवन्साक्ष्यं ऋणादिषु नरोऽगदः   ।तदृणं प्राप्नुयात्सर्वं दशबन्धं च सर्वतः   । । ८.१०७  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्य दृश्येत सप्ताहादुक्तवाक्यस्य साक्षिणः   ।रोगोऽग्निर्ज्ञातिमरणं ऋणं दाप्यो दमं च सः   । । ८.१०८  । ।	</p>
<td><p>		
	असाक्षिकेषु त्वर्थेषु मिथो विवादमानयोः   ।अविन्दंस्तत्त्वतः सत्यं शपथेनापि लम्भयेत् । । ८.१०९  । ।	</p>
<td><p>		
	महर्षिभिश्च देवैश्च कार्यार्थं शपथाः कृताः   ।वसिष्ठश्चापि शपथं शेपे पैजवने नृपे   । । ८.११०  । ।	</p>
<td><p>		
	न वृथा शपथं कुर्यात्स्वल्पेऽप्यर्थे नरो बुधः   ।वृथा हि शपथं कुर्वन्प्रेत्य चेह च नश्यति   । । ८.१११  । ।	</p>
<td><p>		
	कामिनीषु विवाहेषु गवां भक्ष्ये तथेन्धने   ।ब्राह्मणाभ्युपपत्तौ च शपथे नास्ति पातकम्  । । ८.११२  । ।	</p>
<td><p>		
	सत्येन शापयेद्विप्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः   ।गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः   । । ८.११३  । ।	</p>
<td><p>		
	अग्निं वाहारयेदेनं अप्सु चैनं निमज्जयेत् ।पुत्रदारस्य वाप्येनं शिरांसि स्पर्शयेत्पृथक्  । । ८.११४  । ।	</p>
<td><p>		
	यं इद्धो न दहत्यग्निरापो नोन्मज्जयन्ति च   ।न चार्तिं ऋच्छति क्षिप्रं स ज्ञेयः शपथे शुचिः   । । ८.११५  । ।	</p>
<td><p>		
	वत्सस्य ह्यभिशस्तस्य पुरा भ्रात्रा यवीयसा   ।नाग्निर्ददाह रोमापि सत्येन जगतः स्पशः   । । ८.११६  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्मिन्यस्मिन्विवादे तु कौटसाक्ष्यं कृतं भवेत् ।तत्तत्कार्यं निवर्तेत कृतं चाप्यकृतं भवेत् । । ८.११७  । ।	</p>
<td><p>		
	लोभान्मोहाद्भयान्मैत्रात्कामात्क्रोधात्तथैव च   ।अज्ञानाद्बालभावाच्च साक्ष्यं वितथं उच्यते   । । ८.११८  । ।	</p>
<td><p>		
	एषां अन्यतमे स्थाने यः साक्ष्यं अनृतं वदेत् ।तस्य दण्डविशेषांस्तु प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः   । । ८.११९  । ।	</p>
<td><p>		
	लोभात्सहस्रं दण्ड्यस्तु मोहात्पूर्वं तु साहसम्  ।भयाद्द्वौ मध्यमौ दण्डौ मैत्रात्पूर्वं चतुर्गुणम्  । । ८.१२०  । ।	</p>
<td><p>		
	कामाद्दशगुणं पूर्वं क्रोधात्तु त्रिगुणं परम्  ।अज्ञानाद्द्वे शते पूर्णे बालिश्याच्छतं एव तु   । । ८.१२१  । ।	</p>
<td><p>		
	एतानाहुः कौटसाक्ष्ये प्रोक्तान्दण्डान्मनीषिभिः   ।धर्मस्याव्यभिचारार्थं अधर्मनियमाय च   । । ८.१२२  । ।	</p>
<td><p>		
	कौटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस्त्रीन्वर्णान्धार्मिको नृपः   ।प्रवासयेद्दण्डयित्वा ब्राह्मणं तु विवासयेत् । । ८.१२३  । ।	</p>
<td><p>		
	दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वयंभुवोऽब्रवीत् ।त्रिषु वर्णेषु यानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत् । । ८.१२४  । ।	</p>
<td><p>		
	उपस्थं उदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम्  ।चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च   । । ८.१२५  । ।	</p>
<td><p>		
	अनुबन्धं परिज्ञाय देशकालौ च तत्त्वतः   ।सारापराधो चालोक्य दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् । । ८.१२६  । ।	</p>
<td><p>		
	अधर्मदण्डनं लोके यशोघ्नं कीर्तिनाशनम्  ।अस्वर्ग्यं च परत्रापि तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । । ८.१२७  । ।	</p>
<td><p>		
	अदण्ड्यान्दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन्  ।अयशो महदाप्नोति नरकं चैव गच्छति   । । ८.१२८  । ।	</p>
<td><p>		
	वाग्दण्डं प्रथमं कुर्याद्धिग्दण्डं तदनन्तरम्  ।तृतीयं धनदण्डं तु वधदण्डं अतः परम्  । । ८.१२९  । ।	</p>
<td><p>		
	वधेनापि यदा त्वेतान्निग्रहीतुं न शक्नुयात् ।तदैषु सर्वं अप्येतत्प्रयुञ्जीत चतुष्टयम्  । । ८.१३०  । ।	</p>
<td><p>		
	लोकसंव्यवहारार्थं याः संज्ञाः प्रथिता भुवि   ।ताम्ररूप्यसुवर्णानां ताः प्रवक्ष्याम्यशेषतः   । । ८.१३१  । ।	</p>
<td><p>		
	जालान्तरगते भानौ यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः   ।प्रथमं तत्प्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते   । । ८.१३२  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रसरेणवोऽष्टौ विज्ञेया लिक्षैका परिमाणतः   ।ता राजसर्षपस्तिस्रस्ते त्रयो गौरसर्षपः   । । ८.१३३  । ।	</p>
<td><p>		
	सर्षपाः षड्यवो मध्यस्त्रियवं त्वेककृष्णलम्  ।पञ्चकृष्णलको माषस्ते सुवर्णस्तु षोडश   । । ८.१३४  । ।	</p>
<td><p>		
	पलं सुवर्णाश्चत्वारः पलानि धरणं दश   ।द्वे कृष्णले समधृते विज्ञेयो रौप्यमाषकः   । । ८.१३५  । ।	</p>
<td><p>		
	ते षोडश स्याद्धरणं पुराणश्चैव राजतः   ।कार्षापणस्तु विज्ञेयस्ताम्रिकः कार्षिकः पणः   । । ८.१३६  । ।	</p>
<td><p>		
	धरणानि दश ज्ञेयः शतमानस्तु राजतः   ।चतुःसौवर्णिको निष्को विज्ञेयस्तु प्रमाणतः   । । ८.१३७  । ।	</p>
<td><p>		
	पणानां द्वे शते सार्धे प्रथमः साहसः स्मृतः   ।मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रं त्वेव चोत्तमः   । । ८.१३८  । ।	</p>
<td><p>		
	ऋणे देये प्रतिज्ञाते पञ्चकं शतं अर्हति   ।अपह्नवे तद्द्विगुणं तन्मनोरनुशासनम्  । । ८.१३९  । ।	</p>
<td><p>		
	वसिष्ठविहितां वृद्धिं सृजेद्वित्तविवर्धिनीम्  ।अशीतिभागं गृह्णीयान्मासाद्वार्धुषिकः शते   । । ८.१४०  । ।	</p>
<td><p>		
	द्विकं शतं वा गृह्णीयात्सतां धर्मं अनुस्मरन्  ।द्विकं शतं हि गृह्णानो न भवत्यर्थकिल्बिषी   । । ८.१४१  । ।	</p>
<td><p>		
	द्विकं त्रिकं चतुष्कं च पञ्चकं च शतं समम्  ।मासस्य वृद्धिं गृह्णीयाद्वर्णानां अनुपूर्वशः   । । ८.१४२  । ।	</p>
<td><p>		
	न त्वेवाधौ सोपकारे कौसीदीं वृद्धिं आप्नुयात् ।न चाधेः कालसंरोधान्निसर्गोऽस्ति न विक्रयः   । । ८.१४३  । ।	</p>
<td><p>		
	न भोक्तव्यो बलादाधिर्भुञ्जानो वृद्धिं उत्सृजेत् ।मूल्येन तोषयेच्चैनं आधिस्तेनोऽन्यथा भवेत् । । ८.१४४  । ।	</p>
<td><p>		
	आधिश्चोपनिधिश्चोभौ न कालात्ययं अर्हतः   ।अवहार्यौ भवेतां तौ दीर्घकालं अवस्थितौ   । । ८.१४५  । ।	</p>
<td><p>		
	संप्रीत्या भुज्यमानानि न नश्यन्ति कदा चन   ।धेनुरुष्ट्रो वहन्नश्वो यश्च दम्यः प्रयुज्यते   । । ८.१४६  । ।	</p>
<td><p>		
	यत्किं चिद्दशवर्षाणि संनिधौ प्रेक्षते धनी   ।भुज्यमानं परैस्तूष्णीं न स तल्लब्धुं अर्हति   । । ८.१४७  । ।	</p>
<td><p>		
	अजडश्चेदपोगण्डो विषये चास्य भुज्यते   ।भग्नं तद्व्यवहारेण भोक्ता तद्द्रव्यं अर्हति   । । ८.१४८  । ।	</p>
<td><p>		
	आधिः सीमा बालधनं निक्षेपोपनिधिः स्त्रियः   ।राजस्वं श्रोत्रियस्वं च न भोगेन प्रणश्यति   । । ८.१४९  । ।	</p>
<td><p>		
	यः स्वामिनाननुज्ञातं आधिं भूङ्क्तेऽविचक्षणः   ।तेनार्धवृद्धिर्मोक्तव्या तस्य भोगस्य निष्कृतिः   । । ८.१५०  । ।	</p>
<td><p>		
	कुसीदवृद्धिर्द्वैगुण्यं नात्येति सकृदाहृता   ।धान्ये सदे लवे वाह्ये नातिक्रामति पञ्चताम्  । । ८.१५१  । ।	</p>
<td><p>		
	कृतानुसारादधिका व्यतिरिक्ता न सिध्यति   ।कुसीदपथं आहुस्तं पञ्चकं शतं अर्हति   । । ८.१५२  । ।	</p>
<td><p>		
	नातिसांवत्सरीं वृद्धिं न चादृष्टां पुनर्हरेत् ।चक्रवृद्धिः कालवृद्धिः कारिता कायिका च या   । । ८.१५३  । ।	</p>
<td><p>		
	ऋणं दातुं अशक्तो यः कर्तुं इच्छेत्पुनः क्रियाम्  ।स दत्त्वा निर्जितां वृद्धिं करणं परिवर्तयेत् । । ८.१५४  । ।	</p>
<td><p>		
	अदर्शयित्वा तत्रैव हिरण्यं परिवर्तयेत् ।यावती संभवेद्वृद्धिस्तावतीं दातुं अर्हति   । । ८.१५५  । ।	</p>
<td><p>		
	चक्रवृद्धिं समारूढो देशकालव्यवस्थितः   ।अतिक्रामन्देशकालौ न तत्फलं अवाप्नुयात् । । ८.१५६  । ।	</p>
<td><p>		
	समुद्रयानकुशला देशकालार्थदर्शिनः   ।स्थापयन्ति तु यां वृद्धिं सा तत्राधिगमं प्रति   । । ८.१५७  । ।	</p>
<td><p>		
	यो यस्य प्रतिभूस्तिष्ठेद्दर्शनायेह मानवः   ।अदर्शयन्स तं तस्य प्रयच्छेत्स्वधनादृणम्  । । ८.१५८  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रातिभाव्यं वृथादानं आक्षिकं सौरिकां च यत् ।दण्डशुल्कावशेषं च न पुत्रो दातुं अर्हति   । । ८.१५९  । ।	</p>
<td><p>		
	दर्शनप्रातिभाव्ये तु विधिः स्यात्पूर्वचोदितः   ।दानप्रतिभुवि प्रेते दायादानपि दापयेत् । । ८.१६०  । ।	</p>
<td><p>		
	अदातरि पुनर्दाता विज्ञातप्रकृतावृणम्  ।पश्चात्प्रतिभुवि प्रेते परीप्सेत्केन हेतुना   । । ८.१६१  । ।	</p>
<td><p>		
	निरादिष्टधनश्चेत्तु प्रतिभूः स्यादलंधनः   ।स्वधनादेव तद्दद्यान्निरादिष्ट इति स्थितिः   । । ८.१६२  । ।	</p>
<td><p>		
	मत्तोन्मत्तार्ताध्यधीनैर्बालेन स्थविरेण वा   ।असंबद्धकृतश्चैव व्यावहारो न सिध्यति   । । ८.१६३  । ।	</p>
<td><p>		
	सत्या न भाषा भवति यद्यपि स्यात्प्रतिष्ठिता   ।बहिश्चेद्भाष्यते धर्मान्नियताद्व्यवहारिकात् । । ८.१६४  । ।	</p>
<td><p>		
	योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम्  ।यत्र वाप्युपधिं पश्येत्तत्सर्वं विनिवर्तयेत् । । ८.१६५  । ।	</p>
<td><p>		
	ग्रहीता यदि नष्टः स्यात्कुटुम्बार्थे कृतो व्ययः   ।दातव्यं बान्धवैस्तत्स्यात्प्रविभक्तैरपि स्वतः   । । ८.१६६  । ।	</p>
<td><p>		
	कुटुम्बार्थेऽध्यधीनोऽपि व्यवहारं यं आचरेत् ।स्वदेशे वा विदेशे वा तं ज्यायान्न विचालयेत् । । ८.१६७  । ।	</p>
<td><p>		
	बलाद्दत्तं बलाद्भुक्तं बलाद्यच्चापि लेखितम्  ।सर्वान्बलकृतानर्थानकृतान्मनुरब्रवीत् । । ८.१६८  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रयः परार्थे क्लिश्यन्ति साक्षिणः प्रतिभूः कुलम्  ।चत्वारस्तूपचीयन्ते विप्र आढ्यो वणिङ्नृपः   । । ८.१६९  । ।	</p>
<td><p>		
	अनादेयं नाददीत परिक्षीणोऽपि पार्थिवः   ।न चादेयं समृद्धोऽपि सूक्ष्मं अप्यर्थं उत्सृजेत् । । ८.१७०  । ।	</p>
<td><p>		
	अनादेयस्य चादानादादेयस्य च वर्जनात् ।दौर्बल्यं ख्याप्यते राज्ञः स प्रेत्येह च नश्यति   । । ८.१७१  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वादानाद्वर्णसंसर्गात्त्वबलानां च रक्षणात् ।बलं संजायते राज्ञः स प्रेत्येह च वर्धते   । । ८.१७२  । ।	</p>
<td><p>		
	तस्माद्यम इव स्वामी स्वयं हित्वा प्रियाप्रिये   ।वर्तेत याम्यया वृत्त्या जितक्रोधो जितेन्द्रियः   । । ८.१७३  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्त्वधर्मेण कार्याणि मोहात्कुर्यान्नराधिपः   ।अचिरात्तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रवः   । । ८.१७४  । ।	</p>
<td><p>		
	कामक्रोधौ तु संयम्य योऽर्थान्धर्मेण पश्यति   ।प्रजास्तं अनुवर्तन्ते समुद्रं इव सिन्धवः   । । ८.१७५  । ।	</p>
<td><p>		
	यः साधयन्तं छन्देन वेदयेद्धनिकं नृपे   ।स राज्ञा तच्चतुर्भागं दाप्यस्तस्य च तद्धनम्  । । ८.१७६  । ।	</p>
<td><p>		
	कर्मणापि समं कुर्याद्धनिकायाधमर्णिकः   ।समोऽवकृष्टजातिस्तु दद्याच्छ्रेयांस्तु तच्छनैः   । । ८.१७७  । ।	</p>
<td><p>		
	अनेन विधिना राजा मिथो विवदतां नृणाम्  ।साक्षिप्रत्ययसिद्धानि कार्याणि समतां नयेत् । । ८.१७८  । ।	</p>
<td><p>		
	कुलजे वृत्तसंपन्ने धर्मज्ञे सत्यवादिनि   ।महापक्षे धनिन्यार्ये निक्षेपं निक्षिपेद्बुधः   । । ८.१७९  । ।	</p>
<td><p>		
	यो यथा निक्षिपेद्धस्ते यं अर्थं यस्य मानवः   ।स तथैव ग्रहीतव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः   । । ८.१८०  । ।	</p>
<td><p>		
	यो निक्षेपं याच्यमानो निक्षेप्तुर्न प्रयच्छति   ।स याच्यः प्राड्विवाकेन तन्निक्षेप्तुरसंनिधौ   । । ८.१८१  । ।	</p>
<td><p>		
	साक्ष्यभावे प्रणिधिभिर्वयोरूपसमन्वितैः   ।अपदेशैश्च संन्यस्य हिरण्यं तस्य तत्त्वतः   । । ८.१८२  । ।	</p>
<td><p>		
	स यदि प्रतिपद्येत यथान्यस्तं यथाकृतम्  ।न तत्र विद्यते किं चिद्यत्परैरभियुज्यते   । । ८.१८३  । ।	</p>
<td><p>		
	तेषां न दद्याद्यदि तु तद्धिरण्यं यथाविधि   ।उभौ निगृह्य दाप्यः स्यादिति धर्मस्य धारणा   । । ८.१८४  । ।	</p>
<td><p>		
	निक्षेपोपनिधी नित्यं न देयौ प्रत्यनन्तरे   ।नश्यतो विनिपाते तावनिपाते त्वनाशिनौ   । । ८.१८५  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वयं एव तु यौ दद्यान्मृतस्य प्रत्यनन्तरे   ।न स राज्ञाभियोक्तव्यो न निक्षेप्तुश्च बन्धुभिः   । । ८.१८६  । ।	</p>
<td><p>		
	अच्छलेनैव चान्विच्छेत्तं अर्थं प्रीतिपूर्वकम्  ।विचार्य तस्य वा वृत्तं साम्नैव परिसाधयेत् । । ८.१८७  । ।	</p>
<td><p>		
	निक्षेपेष्वेषु सर्वेषु विधिः स्यात्परिसाधने   ।समुद्रे नाप्नुयात्किं चिद्यदि तस्मान्न संहरेत् । । ८.१८८  । ।	</p>
<td><p>		
	चौरैर्हृतं जलेनोढं अग्निना दग्धं एव वा   ।न दद्याद्यदि तस्मात्स न संहरति किं चन   । । ८.१८९  । ।	</p>
<td><p>		
	निक्षेपस्यापहर्तारं अनिक्षेप्तारं एव च   ।सर्वैरुपायैरन्विच्छेच्छपथैश्चैव वैदिकैः   । । ८.१९०  । ।	</p>
<td><p>		
	यो निक्षेपं नार्पयति यश्चानिक्षिप्य याचते   ।तावुभौ चौरवच्छास्यौ दाप्यौ वा तत्समं दमम्  । । ८.१९१  । ।	</p>
<td><p>		
	निक्षेपस्यापहर्तारं तत्समं दापयेद्दमम्  ।तथोपनिधिहर्तारं अविशेषेण पार्थिवः   । । ८.१९२  । ।	</p>
<td><p>		
	उपधाभिश्च यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः   ।ससहायः स हन्तव्यः प्रकाशं विविधैर्वधैः   । । ८.१९३  । ।	</p>
<td><p>		
	निक्षेपो यः कृतो येन यावांश्च कुलसंनिधौ   ।तावानेव स विज्ञेयो विब्रुवन्दण्डं अर्हति   । । ८.१९४  । ।	</p>
<td><p>		
	मिथो दायः कृतो येन गृहीतो मिथ एव वा   ।मिथ एव प्रदातव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः   । । ८.१९५  । ।	</p>
<td><p>		
	निक्षिप्तस्य धनस्यैवं प्रीत्योपनिहितस्य च   ।राजा विनिर्णयं कुर्यादक्षिण्वन्न्यासधारिणम्  । । ८.१९६  । ।	</p>
<td><p>		
	विक्रीणीते परस्य स्वं योऽस्वामी स्वाम्यसम्मतः   ।न तं नयेत साक्ष्यं तु स्तेनं अस्तेनमानिनम्  । । ८.१९७  । ।	</p>
<td><p>		
	अवहार्यो भवेच्चैव सान्वयः षट्शतं दमम्  ।निरन्वयोऽनपसरः प्राप्तः स्याच्चौरकिल्बिषम्  । । ८.१९८  । ।	</p>
<td><p>		
	अस्वामिना कृतो यस्तु दायो विक्रय एव वा   ।अकृतः स तु विज्ञेयो व्यवहारे यथा स्थितिः   । । ८.१९९  । ।	</p>
<td><p>		
	संभोगो दृश्यते यत्र न दृश्येतागमः क्व चित् ।आगमः कारणं तत्र न संभोग इति स्थितिः   । । ८.२००  । ।	</p>
<td><p>		
	विक्रयाद्यो धनं किं चिद्गृह्णीयत्कुलसंनिधौ   ।क्रयेण स विशुद्धं हि न्यायतो लभते धनम्  । । ८.२०१  । ।	</p>
<td><p>		
	अथ मूलं अनाहार्यं प्रकाशक्रयशोधितः   ।अदण्ड्यो मुच्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम्  । । ८.२०२  । ।	</p>
<td><p>		
	नान्यदन्येन संसृष्ट रूपं विक्रयं अर्हति   ।न चासारं न च न्यूनं न दूरेण तिरोहितम्  । । ८.२०३  । ।	</p>
<td><p>		
	अन्यां चेद्दर्शयित्वान्या वोढुः कन्या प्रदीयते   ।उभे त एकशुल्केन वहेदित्यब्रवीन्मनुः   । । ८.२०४  । ।	</p>
<td><p>		
	नोन्मत्ताया न कुष्ठिन्या न च या स्पृष्टमैथुना   ।पूर्वं दोषानभिख्याप्य प्रदाता दण्डं अर्हति   । । ८.२०५  । ।	</p>
<td><p>		
	ऋत्विग्यदि वृतो यज्ञे स्वकर्म परिहापयेत् ।तस्य कर्मानुरूपेण देयोऽंशः सहकर्तृभिः   । । ८.२०६  । ।	</p>
<td><p>		
	दक्षिणासु च दत्तासु स्वकर्म परिहापयन्  ।कृत्स्नं एव लभेतांशं अन्येनैव च कारयेत् । । ८.२०७  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्मिन्कर्मणि यास्तु स्युरुक्ताः प्रत्यङ्गदक्षिणाः   ।स एव ता आदिदीत भजेरन्सर्व एव वा   । । ८.२०८  । ।	</p>
<td><p>		
	रथं हरेत्चाध्वर्युर्ब्रह्माधाने च वाजिनम्  ।होता वापि हरेदश्वं उद्गाता चाप्यनः क्रये   । । ८.२०९  । ।	</p>
<td><p>		
	सर्वेषां अर्धिनो मुख्यास्तदर्धेनार्धिनोऽपरे   ।तृतीयिनस्तृतीयांशाश्चतुर्थांशाश्च पादिनः   । । ८.२१०  । ।	</p>
<td><p>		
	संभूय स्वानि कर्माणि कुर्वद्भिरिह मानवैः   ।अनेन विधियोगेन कर्तव्यांशप्रकल्पना   । । ८.२११  । ।	</p>
<td><p>		
	धर्मार्थं येन दत्तं स्यात्कस्मै चिद्याचते धनम्  ।पश्चाच्च न तथा तत्स्यान्न देयं तस्य तद्भवेत् । । ८.२१२  । ।	</p>
<td><p>		
	यदि संसाधयेत्तत्तु दर्पाल्लोभेन वा पुनः   ।राज्ञा दाप्यः सुवर्णं स्यात्तस्य स्तेयस्य निष्कृतिः   । । ८.२१३  । ।	</p>
<td><p>		
	दत्तस्यैषोदिता धर्म्या यथावदनपक्रिया   ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वेतनस्यानपक्रियाम्  । । ८.२१४  । ।	</p>
<td><p>		
	भृतो नार्तो न कुर्याद्यो दर्पात्कर्म यथोदितम्  ।स दण्ड्यः कृष्णलान्यष्टौ न देयं चास्य वेतनम्  । । ८.२१५  । ।	</p>
<td><p>		
	आर्तस्तु कुर्यात्स्वस्थः सन्यथाभाषितं आदितः   ।स दीर्घस्यापि कालस्य तल्लभेतैव वेतनम्  । । ८.२१६  । ।	</p>
<td><p>		
	यथोक्तं आर्तः सुस्थो वा यस्तत्कर्म न कारयेत् ।न तस्य वेतनं देयं अल्पोनस्यापि कर्मणः   । । ८.२१७  । ।	</p>
<td><p>		
	एष धर्मोऽखिलेनोक्तो वेतनादानकर्मणः   ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धर्मं समयभेदिनाम्  । । ८.२१८  । ।	</p>
<td><p>		
	यो ग्रामदेशसंघानां कृत्वा सत्येन संविदम्  ।विसंवदेन्नरो लोभात्तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत् । । ८.२१९  । ।	</p>
<td><p>		
	निगृह्य दापयेच्चैनं समयव्यभिचारिणम्  ।चतुःसुवर्णान्षण्निष्कांश्छतमानं च राजकम्  । । ८.२२०  । ।	</p>
<td><p>		
	एतद्दण्डविधिं कुर्याद्धार्मिकः पृथिवीपतिः   ।ग्रामजातिसमूहेषु समयव्यभिचारिणाम्  । । ८.२२१  । ।	</p>
<td><p>		
	क्रीत्वा विक्रीय वा किं चिद्यस्येहानुशयो भवेत् ।सोऽन्तर्दशाहात्तद्द्रव्यं दद्याच्चैवाददीत वा   । । ८.२२२  । ।	</p>
<td><p>		
	परेण तु दशाहस्य न दद्यान्नापि दापयेत् ।आददानो ददत्चैव राज्ञा दण्ड्यौ शतानि षट्  । । ८.२२३  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्तु दोषवतीं कन्यां अनाख्याय प्रयच्छति   ।तस्य कुर्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान्  । । ८.२२४  । ।	</p>
<td><p>		
	अकन्येति तु यः कन्यां ब्रूयाद्द्वेषेण मानवः   ।स शतं प्राप्नुयाद्दण्डं तस्या दोषं अदर्शयन्  । । ८.२२५  । ।	</p>
<td><p>		
	पाणिग्रहणिका मन्त्राः कन्यास्वेव प्रतिष्ठिताः   ।नाकन्यासु क्व चिन्नॄणां लुप्तधर्मक्रिया हि ताः   । । ८.२२६  । ।	</p>
<td><p>		
	पाणिग्रहणिका मन्त्रा नियतं दारलक्षणम्  ।तेषां निष्ठा तु विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पदे   । । ८.२२७  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्मिन्यस्मिन्कृते कार्ये यस्येहानुशयो भवेत् ।तं अनेन विधानेन धर्म्ये पथि निवेशयेत् । । ८.२२८  । ।	</p>
<td><p>		
	पशुषु स्वामिनां चैव पालानां च व्यतिक्रमे   ।विवादं संप्रवक्ष्यामि यथावद्धर्मतत्त्वतः   । । ८.२२९  । ।	</p>
<td><p>		
	दिवा वक्तव्यता पाले रात्रौ स्वामिनि तद्गृहे   ।योगक्षेमेऽन्यथा चेत्तु पालो वक्तव्यतां इयात् । । ८.२३०  । ।	</p>
<td><p>		
	गोपः क्षीरभृतो यस्तु स दुह्याद्दशतो वराम्  ।गोस्वाम्यनुमते भृत्यः सा स्यात्पालेऽभृते भृतिः   । । ८.२३१  । ।	</p>
<td><p>		
	नष्टं विनष्टं कृमिभिः श्वहतं विषमे मृतम्  ।हीनं पुरुषकारेण प्रदद्यात्पाल एव तु   । । ८.२३२  । ।	</p>
<td><p>		
	विघुष्य तु हृतं चौरैर्न पालो दातुं अर्हति   ।यदि देशे च काले च स्वामिनः स्वस्य शंसति   । । ८.२३३  । ।	</p>
<td><p>		
	कर्णौ चर्म च वालांश्च बस्तिं स्नायुं च रोचनाम्  ।पशुषु स्वामिनां दद्यान्मृतेष्वङ्कानि दर्शयेत् । । ८.२३४  । ।	</p>
<td><p>		
	अजाविके तु संरुद्धे वृकैः पाले त्वनायति   ।यां प्रसह्य वृको हन्यात्पाले तत्किल्बिषं भवेत् । । ८.२३५  । ।	</p>
<td><p>		
	तासां चेदवरुद्धानां चरन्तीनां मिथो वने   ।यां उत्प्लुत्य वृको हन्यान्न पालस्तत्र किल्बिषी   । । ८.२३६  । ।	</p>
<td><p>		
	धनुःशतं परीहारो ग्रामस्य स्यात्समन्ततः   ।शम्यापातास्त्रयो वापि त्रिगुणो नगरस्य तु   । । ८.२३७  । ।	</p>
<td><p>		
	तत्रापरिवृतं धान्यं विहिंस्युः पशवो यदि   ।न तत्र प्रणयेद्दण्डं नृपतिः पशुरक्षिणाम्  । । ८.२३८  । ।	</p>
<td><p>		
	वृतिं तत्र प्रकुर्वीत यां उष्ट्रो न विलोकयेत् ।छिद्रं च वारयेत्सर्वं श्वसूकरमुखानुगम्  । । ८.२३९  । ।	</p>
<td><p>		
	पथि क्षेत्रे परिवृते ग्रामान्तीयेऽथ वा पुनः   ।सपालः शतदण्डार्हो विपालान्वारयेत्पशून्  । । ८.२४०  । ।	</p>
<td><p>		
	क्षेत्रेष्वन्येषु तु पशुः सपादं पणं अर्हति   ।सर्वत्र तु सदो देयः क्षेत्रिकस्येति धारणा   । । ८.२४१  । ।	</p>
<td><p>		
	अनिर्दशाहां गां सूतां वृषान्देवपशूंस्तथा   ।सपालान्वा विपालान्वा न दण्ड्यान्मनुरब्रवीत् । । ८.२४२  । ।	</p>
<td><p>		
	क्षेत्रियस्यात्यये दण्डो भागाद्दशगुणो भवेत् ।ततोऽर्धदण्डो भृत्यानां अज्ञानात्क्षेत्रिकस्य तु   । । ८.२४३  । ।	</p>
<td><p>		
	एतद्विधानं आतिष्ठेद्धार्मिकः पृथिवीपतिः   ।स्वामिनां च पशूनां च पालानां च व्यतिक्रमे   । । ८.२४४  । ।	</p>
<td><p>		
	सीमां प्रति समुत्पन्ने विवादे ग्रामयोर्द्वयोः   ।ज्येष्ठे मासि नयेत्सीमां सुप्रकाशेषु सेतुषु   । । ८.२४५  । ।	</p>
<td><p>		
	सींआवृक्षांश्च कुर्वीत न्यग्रोधाश्वत्थकिंशुकान्  ।शाल्मलीन्सालतालांश्च क्षीरिणश्चैव पादपान्  । । ८.२४६  । ।	</p>
<td><p>		
	गुल्मान्वेणूंश्च विविधान्शमीवल्लीस्थलानि च   ।शरान्कुब्जकगुल्मांश्च तथा सीमा न नश्यति   । । ८.२४७  । ।	</p>
<td><p>		
	तडागान्युदपानानि वाप्यः प्रस्रवणानि च   । । ८.२४८अ[ं२५०]  । ।सीमासंधिषु कार्याणि देवतायतनानि च   । । ८.२४८[ं२५०च्]  । ।	</p>
<td><p>		
	उपछन्नानि चान्यानि सीमालिङ्गानि कारयेत् ।सीमाज्ञाने नृणां वीक्ष्य नित्यं लोके विपर्ययम्  । । ८.२४९  । ।	</p>
<td><p>		
	अश्मनोऽस्थीनि गोवालांस्तुषान्भस्म कपालिकाः   ।करीषं इष्टकाङ्गारांश्शर्करा वालुकास्तथा   । । ८.२५०[ं२४८]  । ।	</p>
<td><p>		
	यानि चैवंप्रकाराणि कालाद्भूमिर्न भक्षयेत् ।तानि संधिषु सीमायां अप्रकाशानि कारयेत् । । ८.२५१  । ।	</p>
<td><p>		
	एतैर्लिङ्गैर्नयेत्सीमां राजा विवदमानयोः   ।पूर्वभुक्त्या च सततं उदकस्यागमेन च   । । ८.२५२  । ।	</p>
<td><p>		
	यदि संशय एव स्याल्लिङ्गानां अपि दर्शने   ।साक्षिप्रत्यय एव स्यात्सीमावादविनिर्णयः   । । ८.२५३  । ।	</p>
<td><p>		
	ग्रामीयककुलानां च समक्षं सीम्नि साक्षिणः   ।प्रष्टव्याः सीमलिङ्गानि तयोश्चैव विवादिनोः   । । ८.२५४  । ।	</p>
<td><p>		
	ते पृष्टास्तु यथा ब्रूयुः समस्ताः सीम्नि निश्चयम्  ।निबध्नीयात्तथा सीमां सर्वांस्तांश्चैव नामतः   । । ८.२५५  । ।	</p>
<td><p>		
	शिरोभिस्ते गृहीत्वोर्वीं स्रग्विणो रक्तवाससः   ।सुकृतैः शापिथाः स्वैः स्वैर्नयेयुस्ते समञ्जसम्  । । ८.२५६  । ।	</p>
<td><p>		
	यथोक्तेन नयन्तस्ते पूयन्ते सत्यसाक्षिणः   ।विपरीतं नयन्तस्तु दाप्याः स्युर्द्विशतं दमम्  । । ८.२५७  । ।	</p>
<td><p>		
	साक्ष्यभावे तु चत्वारो ग्रामाः सामन्तवासिनः   ।सीमाविनिर्णयं कुर्युः प्रयता राजसंनिधौ   । । ८.२५८  । ।	</p>
<td><p>		
	सामन्तानां अभावे तु मौलानां सीम्नि साक्षिणाम्  ।इमानप्यनुयुञ्जीत पुरुषान्वनगोचरान्  । । ८.२५९  । ।	</p>
<td><p>		
	व्याधाञ् शाकुनिकान्गोपान्कैवर्तान्मूलखानकान्  ।व्यालग्राहानुञ्छवृत्तीनन्यांश्च वनचारिणः   । । ८.२६०  । ।	</p>
<td><p>		
	ते पृष्टास्तु यथा ब्रूयुः सीमासंधिषु लक्षणम्  ।तत्तथा स्थापयेद्राजा धर्मेण ग्रामयोर्द्वयोः   । । ८.२६१  । ।	</p>
<td><p>		
	क्षेत्रकूपतडागानां आरामस्य गृहस्य च   ।सामन्तप्रत्ययो ज्ञेयः सीमासेतुविनिर्णयः   । । ८.२६२  । ।	</p>
<td><p>		
	सामन्ताश्चेन्मृषा ब्रूयुः सेतौ विवादतां नृणाम्  ।सर्वे पृथक्पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम्  । । ८.२६३  । ।	</p>
<td><p>		
	गृहं तडागं आरामं क्षेत्रं वा भीषया हरन्  ।शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादज्ञानाद्द्विशतो दमः   । । ८.२६४  । ।	</p>
<td><p>		
	सीमायां अविषह्यायां स्वयं राजैव धर्मवित् ।प्रदिशेद्भूमिं एकेषां उपकारादिति स्थितिः   । । ८.२६५  । ।	</p>
<td><p>		
	एषोऽखिलेनाभिहितो धर्मः सीमाविनिर्णये   ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वाक्पारुष्यविनिर्णयम्  । । ८.२६६  । ।	</p>
<td><p>		
	शतं ब्राह्मणं आक्रुश्य क्षत्रियो दण्डं अर्हति   ।वैश्योऽप्यर्धशतं द्वे वा शूद्रस्तु वधं अर्हति   । । ८.२६७  । ।	</p>
<td><p>		
	पञ्चाशद्ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने   ।वैश्ये स्यादर्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः   । । ८.२६८  । ।	</p>
<td><p>		
	समवर्णे द्विजातीनां द्वादशैव व्यतिक्रमे   ।वादेष्ववचनीयेषु तदेव द्विगुणं भवेत् । । ८.२६९  । ।	</p>
<td><p>		
	एकजातिर्द्विजातींस्तु वाचा दारुणया क्षिपन्  ।जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः   । । ८.२७०  । ।	</p>
<td><p>		
	नामजातिग्रहं त्वेषां अभिद्रोहेण कुर्वतः   ।निक्षेप्योऽयोमयः शङ्कुर्ज्वलन्नास्ये दशाङ्गुलः   । । ८.२७१  । ।	</p>
<td><p>		
	धर्मोपदेशं दर्पेण विप्राणां अस्य कुर्वतः   ।तप्तं आसेचयेत्तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः   । । ८.२७२  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रुतं देशं च जातिं च कर्म शरीरं एव च   ।वितथेन ब्रुवन्दर्पाद्दाप्यः स्याद्द्विशतं दमम्  । । ८.२७३  । ।	</p>
<td><p>		
	काणं वाप्यथ वा खञ्जं अन्यं वापि तथाविधम्  ।तथ्येनापि ब्रुवन्दाप्यो दण्डं कार्षापणावरम्  । । ८.२७४  । ।	</p>
<td><p>		
	मातरं पितरं जायां भ्रातरं तनयं गुरुम्  ।आक्षारयञ् शतं दाप्यः पन्थानं चाददद्गुरोः   । । ८.२७५  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां तु दण्डः कार्यो विजानता   ।ब्राह्मणे साहसः पूर्वः क्षत्रिये त्वेव मध्यमः   । । ८.२७६  । ।	</p>
<td><p>		
	विट्शूद्रयोरेवं एव स्वजातिं प्रति तत्त्वतः   ।छेदवर्जं प्रणयनं दण्डस्येति विनिश्चयः   । । ८.२७७  । ।	</p>
<td><p>		
	एष दण्डविधिः प्रोक्तो वाक्पारुष्यस्य तत्त्वतः   ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दण्डपारुष्यनिर्णयम्  । । ८.२७८  । ।	</p>
<td><p>		
	येन केन चिदङ्गेन हिंस्याच्चेच्छ्रेष्ठं अन्त्यजः   ।छेत्तव्यं तद्तदेवास्य तन्मनोरनुशासनम्  । । ८.२७९  । ।	</p>
<td><p>		
	पाणिं उद्यम्य दण्डं वा पाणिच्छेदनं अर्हति   ।पादेन प्रहरन्कोपात्पादच्छेदनं अर्हति   । । ८.२८०  । ।	</p>
<td><p>		
	सहासनं अभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यापकृष्टजः   ।कट्यां कृताङ्को निर्वास्यः स्फिचं वास्यावकर्तयेत् । । ८.२८१  । ।	</p>
<td><p>		
	अवनिष्ठीवतो दर्पाद्द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः   ।अवमूत्रयतो मेढ्रं अवशर्धयतो गुदम्  । । ८.२८२  । ।	</p>
<td><p>		
	केशेषु गृह्णतो हस्तौ छेदयेदविचारयन्  ।पादयोर्दाढिकायां च ग्रीवायां वृषणेषु च   । । ८.२८३  । ।	</p>
<td><p>		
	त्वग्भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः   ।मांसभेत्ता तु षण्निष्कान्प्रवास्यस्त्वस्थिभेदकः   । । ८.२८४  । ।	</p>
<td><p>		
	वनस्पतीनां सर्वेषां उपभोगो यथा यथा   ।यथा तथा दमः कार्यो हिंसायां इति धारणा   । । ८.२८५  । ।	</p>
<td><p>		
	मनुष्याणां पशूनां च दुःखाय प्रहृते सति   ।यथा यथा महद्दुःखं दण्डं कुर्यात्तथा तथा   । । ८.२८६  । ।	</p>
<td><p>		
	अङ्गावपीडनायां च व्रणशोनितयोस्तथा   ।समुत्थानव्ययं दाप्यः सर्वदण्डं अथापि वा   । । ८.२८७  । ।	</p>
<td><p>		
	द्रव्याणि हिंस्याद्यो यस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा   ।स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञे दद्याच्च तत्समम्  । । ८.२८८  । ।	</p>
<td><p>		
	चर्मचार्मिकभाण्डेषु काष्ठलोष्टमयेषु   ।मूल्यात्पञ्चगुणो दण्डः पुष्पमूलफलेषु च   । । ८.२८९  । ।	</p>
<td><p>		
	यानस्य चैव यातुश्च यानस्वामिन एव च   ।दशातिवर्तनान्याहुः शेषे दण्डो विधीयते   । । ८.२९०  । ।	</p>
<td><p>		
	छिन्ननास्ये भग्नयुगे तिर्यक्प्रतिमुखागते   ।अक्षभङ्गे च यानस्य चक्रभङ्गे तथैव च   । । ८.२९१  । ।	</p>
<td><p>		
	छेदने चैव यन्त्राणां योक्त्ररश्म्योस्तथैव च   ।आक्रन्दे चाप्यपैहीति न दण्डं मनुरब्रवीत् । । ८.२९२  । ।	</p>
<td><p>		
	यत्रापवर्तते युग्यं वैगुण्यात्प्राजकस्य तु   ।तत्र स्वामी भवेद्दण्ड्यो हिंसायां द्विशतं दमम्  । । ८.२९३  । ।	</p>
<td><p>		
	प्राजकश्चेद्भवेदाप्तः प्राजको दण्डं अर्हति   ।युग्यस्थाः प्राजकेऽनाप्ते सर्वे दण्ड्याः शतं शतम्  । । ८.२९४  । ।	</p>
<td><p>		
	स चेत्तु पथि संरुद्धः पशुभिर्वा रथेन वा   ।प्रमापयेत्प्राणभृतस्तत्र दण्डोऽविचारितः   । । ८.२९५  । ।	</p>
<td><p>		
	मनुष्यमारणे क्षिप्रं चौरवत्किल्बिषं भवेत् ।प्राणभृत्सु महत्स्वर्धं गोगजोष्ट्रहयादिषु   । । ८.२९६  । ।	</p>
<td><p>		
	क्षुद्रकाणां पशूनां तु हिंसायां द्विशतो दमः   ।पञ्चाशत्तु भवेद्दण्डः शुभेषु मृगपक्षिषु   । । ८.२९७  । ।	</p>
<td><p>		
	गर्धभाजाविकानां तु दण्डः स्यात्पञ्चमाषिकः   ।माषिकस्तु भवेद्दण्डः श्वसूकरनिपातने   । । ८.२९८  । ।	</p>
<td><p>		
	भार्या पुत्रश्च दासश्च प्रेष्यो भ्रात्रा च सोदरः   ।प्राप्तापराधास्ताड्याः स्यू रज्ज्वा वेणुदलेन वा   । । ८.२९९  । ।	</p>
<td><p>		
	पृष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमाङ्गे कथं चन   ।अतोऽन्यथा तु प्रहरन्प्राप्तः स्याच्चौरकिल्बिषम्  । । ८.३००  । ।	</p>
<td><p>		
	एषोऽखिलेनाभिहितो दण्डपारुष्यनिर्णयः   ।स्तेनस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं दण्डविनिर्णये   । । ८.३०१  । ।	</p>
<td><p>		
	परमं यत्नं आतिष्ठेत्स्तेनानां निग्रहे नृपः   ।स्तेनानां निग्रहादस्य यशो राष्ट्रं च वर्धते   । । ८.३०२  । ।	</p>
<td><p>		
	अभयस्य हि यो दाता स पूज्यः सततं नृपः   ।सत्त्रं हि वर्धते तस्य सदैवाभयदक्षिणम्  । । ८.३०३  । ।	</p>
<td><p>		
	सर्वतो धर्मषड्भागो राज्ञो भवति रक्षतः   ।अधर्मादपि षड्भागो भवत्यस्य ह्यरक्षतः   । । ८.३०४  । ।	</p>
<td><p>		
	यदधीते यद्यजते यद्ददाति यदर्चति   ।तस्य षड्भागभाग्राजा सम्यग्भवति रक्षणात् । । ८.३०५  । ।	</p>
<td><p>		
	रक्षन्धर्मेण भूतानि राजा वध्यांश्च घातयन्  ।यजतेऽहरहर्यज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः   । । ८.३०६  । ।	</p>
<td><p>		
	योऽरक्षन्बलिं आदत्ते करं शुल्कं च पार्थिवः   ।प्रतिभागं च दण्डं च स सद्यो नरकं व्रजेत् । । ८.३०७  । ।	</p>
<td><p>		
	अरक्षितारं राजानं बलिषड्भागहारिणम्  ।तं आहुः सर्वलोकस्य समग्रमलहारकम्  । । ८.३०८  । ।	</p>
<td><p>		
	अनपेक्षितमर्यादं नास्तिकं विप्रलुंपकम्  ।अरक्षितारं अत्तारं नृपं विद्यादधोगतिम्  । । ८.३०९  । ।	</p>
<td><p>		
	अधार्मिकं त्रिभिर्न्यायैर्निगृह्णीयात्प्रयत्नतः   ।निरोधनेन बन्धेन विविधेन वधेन च   । । ८.३१०  । ।	</p>
<td><p>		
	निग्रहेण हि पापानां साधूनां संग्रहेण च   ।द्विजातय इवेज्याभिः पूयन्ते सततं नृपाः   । । ८.३११  । ।	</p>
<td><p>		
	क्षन्तव्यं प्रभुणा नित्यं क्षिपतां कार्यिणां नृणाम्  ।बालवृद्धातुराणां च कुर्वता हितं आत्मनः   । । ८.३१२  । ।	</p>
<td><p>		
	यः क्षिप्तो मर्षयत्यार्तैस्तेन स्वर्गे महीयते   ।यस्त्वैश्वर्यान्न क्षमते नरकं तेन गच्छति   । । ८.३१३  । ।	</p>
<td><p>		
	राजा स्तेनेन गन्तव्यो मुक्तकेशेन धावता   ।आचक्षाणेन तत्स्तेयं एवंकर्मास्मि शाधि माम्  । । ८.३१४  । ।	</p>
<td><p>		
	स्कन्धेनादाय मुसलं लगुडं वापि खादिरम्  ।शक्तिं चोभयतस्तीक्ष्णां आयसं दण्डं एव वा   । । ८.३१५  । ।	</p>
<td><p>		
	शासनाद्वा विमोक्षाद्वा स्तेनः स्तेयाद्विमुच्यते   ।अशासित्वा तु तं राजा स्तेनस्याप्नोति किल्बिषम्  । । ८.३१६  । ।	</p>
<td><p>		
	अन्नादे भ्रूणहा मार्ष्टि पत्यौ भार्यापचारिणी   ।गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च स्तेनो राजनि किल्बिषम्  । । ८.३१७  । ।	</p>
<td><p>		
	राजभिः कृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः   ।निर्मलाः स्वर्गं आयान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा   । । ८.३१८  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्तु रज्जुं घटं कूपाद्धरेद्भिन्द्याच्च यः प्रपाम्  ।स दण्डं प्राप्नुयान्माषं तच्च तस्मिन्समाहरेत् । । ८.३१९  । ।	</p>
<td><p>		
	धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतोऽभ्यधिकं वधः   ।शेषेऽप्येकादशगुणं दाप्यस्तस्य च तद्धनम्  । । ८.३२०  । ।	</p>
<td><p>		
	तथा धरिममेयानां शतादभ्यधिके वधः   ।सुवर्णरजतादीनां उत्तमानां च वाससाम्  । । ८.३२१  । ।	</p>
<td><p>		
	पञ्चाशतस्त्वभ्यधिके हस्तच्छेदनं इष्यते   ।शेषे त्वेकादशगुणं मूल्याद्दण्डं प्रकल्पयेत् । । ८.३२२  । ।	</p>
<td><p>		
	पुरुषाणां कुलीनानां नारीणां च विशेषतः   ।मुख्यानां चैव रत्नानां हरणे वधं अर्हति   । । ८.३२३  । ।	</p>
<td><p>		
	महापशूनां हरणे शस्त्राणां औषधस्य च   ।कालं आसाद्य कार्यं च दण्डं राजा प्रकल्पयेत् । । ८.३२४  । ।	</p>
<td><p>		
	गोषु ब्राह्मणसंस्थासु छुरिकायाश्च भेदने   ।पशूनां हरणे चैव सद्यः कार्योऽर्धपादिकः   । । ८.३२५  । ।	</p>
<td><p>		
	सूत्रकार्पासकिण्वानां गोमयस्य गुडस्य च   ।दध्नः क्षीरस्य तक्रस्य पानीयस्य तृणस्य च   । । ८.३२६  । ।	</p>
<td><p>		
	वेणुवैदलभाण्डानां लवणानां तथैव च   ।मृण्मयानां च हरणे मृदो भस्मन एव च   । । ८.३२७  । ।	</p>
<td><p>		
	मत्स्यानां पक्षिणां चैव तैलस्य च घृतस्य च   ।मांसस्य मधुनश्चैव यच्चान्यत्पशुसंभवम्  । । ८.३२८  । ।	</p>
<td><p>		
	अन्येषां चैवमादीनां मद्यानां ओदनस्य च   ।पक्वान्नानां च सर्वेषां तन्मुल्याद्द्विगुणो दमः   । । ८.३२९  । ।	</p>
<td><p>		
	पुष्पेषु हरिते धान्ये गुल्मवल्लीनगेषु च   ।अन्येष्वपरिपूतेषु दण्डः स्यात्पञ्चकृष्णलः   । । ८.३३०  । ।	</p>
<td><p>		
	परिपूतेषु धान्येषु शाकमूलफलेषु च   ।निरन्वये शतं दण्डः सान्वयेऽर्धशतं दमः   । । ८.३३१  । ।	</p>
<td><p>		
	स्यात्साहसं त्वन्वयवत्प्रसभं कर्म यत्कृतम्  ।निरन्वयं भवेत्स्तेयं हृत्वापव्ययते च यत् । । ८.३३२  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्त्वेतान्युपक्ल्प्तानि द्रव्याणि स्तेनयेन्नरः   ।तं आद्यं दण्डयेद्राजा यश्चाग्निं चोरयेद्गृहात् । । ८.३३३  । ।	</p>
<td><p>		
	येन येन यथाङ्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते   ।तत्तदेव हरेत्तस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः   । । ८.३३४  । ।	</p>
<td><p>		
	पिताचार्यः सुहृन्माता भार्या पुत्रः पुरोहितः   ।नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति यः स्वधर्मे न तिष्ठति   । । ८.३३५  । ।	</p>
<td><p>		
	कार्षापणं भवेद्दण्ड्यो यत्रान्यः प्राकृतो जनः   ।तत्र राजा भवेद्दण्ड्यः सहस्रं इति धारणा   । । ८.३३६  । ।	</p>
<td><p>		
	अष्टापाद्यं तु शूद्रस्य स्तेये भवति किल्बिषम्  ।षोडशैव तु वैश्यस्य द्वात्रिंशत्क्षत्रियस्य च   । । ८.३३७  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मणस्य चतुःषष्टिः पूर्णं वापि शतं भवेत् ।द्विगुणा वा चतुःषष्टिस्तद्दोषगुणविद्धि सः   । । ८.३३८  । ।	</p>
<td><p>		
	वानस्पत्यं मूलफलं दार्वग्न्यर्थं तथैव च   ।तृणं च गोभ्यो ग्रासार्थं अस्तेयं मनुरब्रवीत् । । ८.३३९  । ।	</p>
<td><p>		
	योऽदत्तादायिनो हस्ताल्लिप्सेत ब्राह्मणो धनम्  ।याजनाध्यापनेनापि यथा स्तेनस्तथैव सः   । । ८.३४०  । ।	</p>
<td><p>		
	द्विजोऽध्वगः क्षीणवृत्तिर्द्वाविक्षू द्वे च मूलके   ।आददानः परक्षेत्रान्न दण्डं दातुं अर्हति   । । ८.३४१  । ।	</p>
<td><p>		
	असंदितानां संदाता संदितानां च मोक्षकः   ।दासाश्वरथहर्ता च प्राप्तः स्याच्चोरकिल्बिषम्  । । ८.३४२  । ।	</p>
<td><p>		
	अनेन विधिना राजा कुर्वाणः स्तेननिग्रहम्  ।यशोऽस्मिन्प्राप्नुयाल्लोके प्रेत्य चानुत्तमं सुखम्  । । ८.३४३  । ।	</p>
<td><p>		
	ऐन्द्रं स्थानं अभिप्रेप्सुर्यशश्चाक्षयं अव्ययम्  ।नोपेक्षेत क्षणं अपि राजा साहसिकं नरम्  । । ८.३४४  । ।	</p>
<td><p>		
	वाग्दुष्टात्तस्कराच्चैव दण्डेनैव च हिंसतः   ।साहसस्य नरः कर्ता विज्ञेयः पापकृत्तमः   । । ८.३४५  । ।	</p>
<td><p>		
	साहसे वर्तमानं तु यो मर्षयति पार्थिवः   ।स विनाशं व्रजत्याशु विद्वेषं चाधिगच्छति   । । ८.३४६  । ।	</p>
<td><p>		
	न मित्रकारणाद्राजा विपुलाद्वा धनागमात् ।समुत्सृजेत्साहसिकान्सर्वभूतभयावहान्  । । ८.३४७  । ।	</p>
<td><p>		
	शस्त्रं द्विजातिभिर्ग्राह्यं धर्मो यत्रोपरुध्यते   ।द्विजातीनां च वर्णानां विप्लवे कालकारिते   । । ८.३४८  । ।	</p>
<td><p>		
	आत्मनश्च परित्राणे दक्षिणानां च संगरे   ।स्त्रीविप्राभ्युपपत्तौ च घ्नन्धर्मेण न दुष्यति   । । ८.३४९  । ।	</p>
<td><p>		
	गुरुं वा बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम्  ।आततायिनं आयान्तं हन्यादेवाविचारयन्  । । ८.३५०  । ।	</p>
<td><p>		
	नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन   ।प्रकाशं वाप्रकाशं वा मन्युस्तं मन्युं ऋच्छति   । । ८.३५१  । ।	</p>
<td><p>		
	परदाराभिमर्शेषु प्रवृत्तान्नॄन्महीपतिः   ।उद्वेजनकरैर्दण्डैश्छिन्नयित्वा प्रवासयेत् । । ८.३५२  । ।	</p>
<td><p>		
	तत्समुत्थो हि लोकस्य जायते वर्णसंकरः   ।येन मूलहरोऽधर्मः सर्वनाशाय कल्पते   । । ८.३५३  । ।	</p>
<td><p>		
	परस्य पत्न्या पुरुषः संभाषां योजयन्रहः   ।पूर्वं आक्षारितो दोषैः प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम्  । । ८.३५४  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्त्वनाक्षारितः पूर्वं अभिभाषते कारणात् ।न दोषं प्राप्नुयात्किं चिन्न हि तस्य व्यतिक्रमः   । । ८.३५५  । ।	</p>
<td><p>		
	परस्त्रियं योऽभिवदेत्तीर्थेऽरण्ये वनेऽपि वा   ।नदीनां वापि संभेदे स संग्रहणं आप्नुयात् । । ८.३५६  । ।	</p>
<td><p>		
	उपचारक्रिया केलिः स्पर्शो भूषणवाससाम्  ।सह खट्वासनं चैव सर्वं संग्रहणं स्मृतम्  । । ८.३५७  । ।	</p>
<td><p>		
	स्त्रियं स्पृशेददेशे यः स्पृष्टो वा मर्षयेत्तया   ।परस्परस्यानुमते सर्वं संग्रहणं स्मृतम्  । । ८.३५८  । ।	</p>
<td><p>		
	अब्राह्मणः संग्रहणे प्राणान्तं दण्डं अर्हति   ।चतुर्णां अपि वर्णानां दारा रक्ष्यतमाः सदा   । । ८.३५९  । ।	</p>
<td><p>		
	भिक्षुका बन्दिनश्चैव दीक्षिताः कारवस्तथा   ।संभाषनं सह स्त्रीभिः कुर्युरप्रतिवारिताः   । । ८.३६०  । ।	</p>
<td><p>		
	न संभाषां परस्त्रीभिः प्रतिषिद्धः समाचरेत् ।निषिद्धो भाषमाणस्तु सुवर्णं दण्डं अर्हति   । । ८.३६१  । ।	</p>
<td><p>		
	नैष चारणदारेषु विधिर्नात्मोपजीविषु   ।सज्जयन्ति हि ते नारीर्निगूढाश्चारयन्ति च   । । ८.३६२  । ।	</p>
<td><p>		
	किं चिदेव तु दाप्यः स्यात्संभाषां ताभिराचरन्  ।प्रैष्यासु चैकभक्तासु रहः प्रव्रजितासु च   । । ८.३६३  । ।	</p>
<td><p>		
	योऽकामां दूषयेत्कन्यां स सद्यो वधं अर्हति   ।सकामां दूषयंस्तुल्यो न वधं प्राप्नुयान्नरः   । । ८.३६४  । ।	</p>
<td><p>		
	कन्यां भजन्तीं उत्कृष्टं न किं चिदपि दापयेत् ।जघन्यं सेवमानां तु संयतां वासयेद्गृहे   । । ८.३६५  । ।	</p>
<td><p>		
	उत्तमां सेवमानस्तु जघन्यो वधं अर्हति   ।शुल्कं दद्यात्सेवमानः समां इच्छेत्पिता यदि   । । ८.३६६  । ।	</p>
<td><p>		
	अभिषह्य तु यः कन्यां कुर्याद्दर्पेण मानवः   ।तस्याशु कर्त्ये अङ्गुल्यौ दण्डं चार्हति षट्शतम्  । । ८.३६७  । ।	</p>
<td><p>		
	सकामां दूषयंस्तुल्यो नाङ्गुलिच्छेदं आप्नुयात् ।द्विशतं तु दमं दाप्यः प्रसङ्गविनिवृत्तये   । । ८.३६८  । ।	</p>
<td><p>		
	कन्यैव कन्यां या कुर्यात्तस्याः स्याद्द्विशतो दमः   ।शुल्कं च द्विगुणं दद्याच्छिफाश्चैवाप्नुयाद्दश   । । ८.३६९  । ।	</p>
<td><p>		
	या तु कन्यां प्रकुर्यात्स्त्री सा सद्यो मौण्ड्यं अर्हति   ।अङ्गुल्योरेव वा छेदं खरेणोद्वहनं तथा   । । ८.३७०  । ।	</p>
<td><p>		
	भर्तारं लङ्घयेद्या तु स्त्री ज्ञातिगुणदर्पिता   ।तां श्वभिः खादयेद्राजा संस्थाने बहुसंस्थिते   । । ८.३७१  । ।	</p>
<td><p>		
	पुमांसं दाहयेत्पापं शयने तप्त आयसे   ।अभ्यादध्युश्च काष्ठानि तत्र दह्येत पापकृत् । । ८.३७२  । ।	</p>
<td><p>		
	संवत्सराभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो दमः   ।व्रात्यया सह संवासे चाण्डाल्या तावदेव तु   । । ८.३७३  । ।	</p>
<td><p>		
	शूद्रो गुप्तं अगुप्तं वा द्वैजातं वर्णं आवसन्  ।अगुप्तं अङ्गसर्वस्वैर्गुप्तं सर्वेण हीयते   । । ८.३७४  । ।	</p>
<td><p>		
	वैश्यः सर्वस्वदण्डः स्यात्संवत्सरनिरोधतः   ।सहस्रं क्षत्रियो दण्ड्यो मौण्ड्यं मूत्रेण चार्हति   । । ८.३७५  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मणीं यद्यगुप्तां तु गच्छेतां वैश्यपार्थिवौ   ।वैश्यं पञ्चशतं कुर्यात्क्षत्रियं तु सहस्रिणम्  । । ८.३७६  । ।	</p>
<td><p>		
	उभावपि तु तावेव ब्राह्मण्या गुप्तया सह   ।विप्लुतौ शूद्रवद्दण्ड्यौ दग्धव्यौ वा कटाग्निना   । । ८.३७७  । ।	</p>
<td><p>		
	सहस्रं ब्राह्मणो दण्ड्यो गुप्तां विप्रां बलाद्व्रजन्  ।शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादिच्छन्त्या सह संगतः   । । ८.३७८  । ।	</p>
<td><p>		
	मौण्ड्यं प्राणान्तिकं दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते   ।इतरेषां तु वर्णानां दण्डः प्राणान्तिको भवेत् । । ८.३७९  । ।	</p>
<td><p>		
	न जातु ब्राह्मणं हन्यात्सर्वपापेष्वपि स्थितम्  ।राष्ट्रादेनं बहिः कुर्यात्समग्रधनं अक्षतम्  । । ८.३८०  । ।	</p>
<td><p>		
	न ब्राह्मणवधाद्भूयानधर्मो विद्यते भुवि   ।तस्मादस्य वधं राजा मनसापि न चिन्तयेत् । । ८.३८१  । ।	</p>
<td><p>		
	वैश्यश्चेत्क्षत्रियां गुप्तां वैश्यां वा क्षत्रियो व्रजेत् ।यो ब्राह्मण्यां अगुप्तायां तावुभौ दण्डं अर्हतः   । । ८.३८२  । ।	</p>
<td><p>		
	सहस्रं ब्राह्मणो दण्डं दाप्यो गुप्ते तु ते व्रजन्  ।शूद्रायां क्षत्रियविशोः साहस्रो वै भवेद्दमः   । । ८.३८३  । ।	</p>
<td><p>		
	क्षत्रियायां अगुप्तायां वैश्ये पञ्चशतं दमः   ।मूत्रेण मौण्ड्यं इच्छेत्तु क्षत्रियो दण्डं एव वा   । । ८.३८४  । ।	</p>
<td><p>		
	अगुप्ते क्षत्रियावैश्ये शूद्रां वा ब्राह्मणो व्रजन्  ।शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यात्सहस्रं त्वन्त्यजस्त्रियम्  । । ८.३८५  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्य स्तेनः पुरे नास्ति नान्यस्त्रीगो न दुष्टवाक्  ।न साहसिकदण्डघ्नो स राजा शक्रलोकभाक्  । । ८.३८६  । ।	</p>
<td><p>		
	एतेषां निग्रहो राज्ञः पञ्चानां विषये स्वके   ।सांराज्यकृत्सजात्येषु लोके चैव यशस्करः   । । ८.३८७  । ।	</p>
<td><p>		
	ऋत्विजं यस्त्यजेद्याज्यो याज्यं च र्त्विक्त्यजेद्यदि   ।शक्तं कर्मण्यदुष्टं च तयोर्दण्डः शतं शतम्  । । ८.३८८  । ।	</p>
<td><p>		
	न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागं अर्हति   ।त्यजन्नपतितानेतान्राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट्  । । ८.३८९  । ।	</p>
<td><p>		
	आश्रमेषु द्विजातीनां कार्ये विवदतां मिथः   ।न विब्रूयान्नृपो धर्मं चिकीर्षन्हितं आत्मनः   । । ८.३९०  । ।	</p>
<td><p>		
	यथार्हं एतानभ्यर्च्य ब्राह्मणैः सह पार्थिवः   ।सान्त्वेन प्रशमय्यादौ स्वधर्मं प्रतिपादयेत् । । ८.३९१  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रतिवेश्यानुवेश्यौ च कल्याणे विंशतिद्विजे   ।अर्हावभोजयन्विप्रो दण्डं अर्हति माषकम्  । । ८.३९२  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रोत्रियः श्रोत्रियं साधुं भूतिकृत्येष्वभोजयन्  ।तदन्नं द्विगुणं दाप्यो हिरण्यं चैव माषकम्  । । ८.३९३  । ।	</p>
<td><p>		
	अन्धो जडः पीठसर्पी सप्तत्या स्थविरश्च यः   ।श्रोत्रियेषूपकुर्वंश्च न दाप्याः केन चित्करम्  । । ८.३९४  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रोत्रियं व्याधितार्तौ च बालवृद्धावकिंचनम्  ।महाकुलीनं आर्यं च राजा संपूजयेत्सदा   । । ८.३९५  । ।	</p>
<td><p>		
	शाल्मलीफलके श्लक्ष्णे नेनिज्यान्नेजकः शनैः   ।न च वासांसि वासोभिर्निर्हरेन्न च वासयेत् । । ८.३९६  । ।	</p>
<td><p>		
	तन्तुवायो दशपलं दद्यादेकपलाधिकम्  ।अतोऽन्यथा वर्तमानो दाप्यो द्वादशकं दमम्  । । ८.३९७  । ।	</p>
<td><p>		
	शुल्कस्थानेषु कुशलाः सर्वपण्यविचक्षणाः   ।कुर्युरर्घं यथापण्यं ततो विंशं नृपो हरेत् । । ८.३९८  । ।	</p>
<td><p>		
	राज्ञः प्रख्यातभाण्डानि प्रतिषिद्धानि यानि च   ।ताणि निर्हरतो लोभात्सर्वहारं हरेन्नृपः   । । ८.३९९  । ।	</p>
<td><p>		
	शुल्कस्थानं परिहरन्नकाले क्रयविक्रयी   ।मिथ्यावादी च संख्याने दाप्योऽष्टगुणं अत्ययम्  । । ८.४००  । ।	</p>
<td><p>		
	आगमं निर्गमं स्थानं तथा वृद्धिक्षयावुभौ   ।विचार्य सर्वपण्यानां कारयेत्क्रयविक्रयौ   । । ८.४०१  । ।	</p>
<td><p>		
	पञ्चरात्रे पञ्चरात्रे पक्षे पक्षेऽथ वा गते   ।कुर्वीत चैषां प्रत्यक्षं अर्घसंस्थापनं नृपः   । । ८.४०२  । ।	</p>
<td><p>		
	तुलामानं प्रतीमानं सर्वं च स्यात्सुलक्षितम्  ।षट्सु षट्सु च मासेषु पुनरेव परीक्षयेत् । । ८.४०३  । ।	</p>
<td><p>		
	पणं यानं तरे दाप्यं पौरुषोऽर्धपणं तरे   ।पादं पशुश्च योषिच्च पादार्धं रिक्तकः पुमान्  । । ८.४०४  । ।	</p>
<td><p>		
	भाण्डपूर्णानि यानानि तार्यं दाप्यानि सारतः   ।रिक्तभाण्डानि यत्किं चित्पुमांसश्चापरिच्छदाः   । । ८.४०५  । ।	</p>
<td><p>		
	दीर्घाध्वनि यथादेशं यथाकालं तरो भवेत् ।नदीतीरेषु तद्विद्यात्समुद्रे नास्ति लक्षणम्  । । ८.४०६  । ।	</p>
<td><p>		
	गर्भिणी तु द्विमासादिस्तथा प्रव्रजितो मुनिः   ।ब्राह्मणा लिङ्गिनश्चैव न दाप्यास्तारिकं तरे   । । ८.४०७  । ।	</p>
<td><p>		
	यन्नावि किं चिद्दाशानां विशीर्येतापराधतः   ।तद्दाशैरेव दातव्यं समागम्य स्वतोऽंशतः   । । ८.४०८  । ।	</p>
<td><p>		
	एष नौयायिनां उक्तो व्यवहारस्य निर्णयः   ।दाशापराधतस्तोये दैविके नास्ति निग्रहः   । । ८.४०९  । ।	</p>
<td><p>		
	वाणिज्यं कारयेद्वैश्यं कुसीदं कृषिं एव च   ।पशूनां रक्षणं चैव दास्यं शूद्रं द्विजन्मनाम्  । । ८.४१०  । ।	</p>
<td><p>		
	क्षत्रियं चैव वैश्यं च ब्राह्मणो वृत्तिकर्शितौ   ।बिभृयादानृशंस्येन स्वानि कर्माणि कारयेत् । । ८.४११  । ।	</p>
<td><p>		
	दास्यं तु कारयंल्लोभाद्ब्राह्मणः संस्कृतान्द्विजान्  ।अनिच्छतः प्राभवत्याद्राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट्  । । ८.४१२  । ।	</p>
<td><p>		
	शूद्रं तु कारयेद्दास्यं क्रीतं अक्रीतं एव वा   ।दास्यायैव हि सृष्टोऽसौ ब्राह्मणस्य स्वयंभुवा   । । ८.४१३  । ।	</p>
<td><p>		
	न स्वामिना निसृष्टोऽपि शूद्रो दास्याद्विमुच्यते   ।निसर्गजं हि तत्तस्य कस्तस्मात्तदपोहति   । । ८.४१४  । ।	</p>
<td><p>		
	ध्वजाहृतो भक्तदासो गृहजः क्रीतदत्त्रिमौ   ।पैत्रिको दण्डदासश्च सप्तैते दासयोनयः   । । ८.४१५  । ।	</p>
<td><p>		
	भार्या पुत्रश्च दासश्च त्रय एवाधनाः स्मृताः   ।यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम्  । । ८.४१६  । ।	</p>
<td><p>		
	विस्रब्धं ब्राह्मणः शूद्राद्द्रव्योपादानं आचरेत् ।न हि तस्यास्ति किं चित्स्वं भर्तृहार्यधनो हि सः   । । ८.४१७  । ।	</p>
<td><p>		
	वैश्यशूद्रौ प्रयत्नेन स्वानि कर्माणि कारयेत् ।तौ हि च्युतौ स्वकर्मभ्यः क्षोभयेतां इदं जगत् । । ८.४१८  । ।	</p>
<td><p>		
	अहन्यहन्यवेक्षेत कर्मान्तान्वाहनानि च   ।आयव्ययौ च नियतावाकरान्कोशं एव च   । । ८.४१९  । ।	</p>
<td><p>		
	एवं सर्वानिमान्राजा व्यवहारान्समापयन्  ।व्यपोह्य किल्बिषं सर्वं प्राप्नोति परमां गतिम्  । । ८.४२०  । ।	</p>
</table>

मनुस्मृतिः