गरुडपुराणम्/प्रेतकाण्डः (धर्मकाण्डः)/अध्यायः १४
श्रीगरुडमहापुराणम् १४
गरुड उवाच  ।
आर्तेन म्रियमाणेन यद्दत्तं तत्फलं वद  ।
स्वस्थावस्थेन दत्तेन विधिहीनेन वा विभो  ॥ २,१४.१ ॥
श्रीकृष्ण उवाच  ।
एका गौः स्वस्थचित्तस्य ह्यातुरस्य च गोशतम्  ।
सहस्रं म्रियमाणस्य दत्तं वित्तविवर्जितम्  ॥ २,१४.२ ॥
मृतस्यैव पुनर्लक्षं विधिपूतं च तत्समम्  ।
तीर्थपात्रसमायोगादेका गौर्लक्षपुण्यदा  ॥ २,१४.३ ॥
पात्रे दत्ते खगश्रेष्ठ अहन्यहनि वर्धते  ।
दातुर्दानमपापाय ज्ञानिनां च प्रतिग्रहः  ॥ २,१४.४ ॥
विषशीतापहो मन्त्रवह्निः किं दोषभाजनम्  ।
दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेषु विशेषतः  ॥ २,१४.५ ॥
नापात्रे विदुषा किञ्चिदात्मनः श्रेय इच्छता  ।
अपात्रे जातु गौर्दत्ता दातारं नरकं नयेत् ॥ २,१४.६ ॥
कुलैकविंशतियुतं ग्रहीतारं च पातयेत् ।
देहान्तरं परिप्राप्य स्वहस्तेन कृतं च यत् ॥ २,१४.७ ॥
धनं भूमिगतं यद्वत्स्वहस्तेन निवेशितम्  ।
तद्वत्फलमवाप्नोति ह्यहं वच्मि खगेश्वर  ॥ २,१४.८ ॥
अपुत्रोऽपि विशेषेण क्रियां चैवान्ध्वदौहिकीम्  ।
प्रकुर्यान्मोक्षकामश्च निर्धनश्च विशेषतः  ॥ २,१४.९ ॥
स्वल्पेनापि हि वित्तेन स्वयं हस्तेन यत्कृतम्  ।
अक्षयं याति तत्सर्वं यथाज्यं च हुताशने  ॥ २,१४.१० ॥
एका चैकस्य दातव्या शय्या कन्या पयस्विनी  ।
सा विक्रीता वा दहत्यासप्तमं कुलम्  ॥ २,१४.११ ॥
तस्मात्सर्वं प्रकुर्वीत चञ्चले जीविते सति  ।
गृहीतदानपाथेयः सुखं याति महाध्वनि  ॥ २,१४.१२ ॥
अन्यथा क्लिश्यते जन्तुः पाथेयरहितः पथि  ।
एवं ज्ञात्वा खगश्रेष्ठ वृषयज्ञं समाचरेत् ॥ २,१४.१३ ॥
अकृत्वा म्रियते यस्तु अपुत्रो नैव मुक्तिभाक् ।
अपुत्रोऽपि हि यः कुर्यात्सुखं याति महापथे  ॥ २,१४.१४ ॥
अग्निहोत्राधिभिर्यज्ञैर्दानैश्च विविधैरपि  ।
न तां गतिमवाप्नोति वृषोत्सर्गेण या गतिः  ॥ २,१४.१५ ॥
यज्ञानां चैव सर्वेषां वृषयज्ञस्तथोत्तमः  ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वृषयज्ञं समाचरेत् ॥ २,१४.१६ ॥
गरुड उवाच  ।
कथयस्व प्रसादेन क्षयाहं चौर्ध्वदैहिकम्  ।
कस्मिन्काले तिथौ कस्यां विधिना केन तद्भवेत् ॥ २,१४.१७ ॥
कृत्वा किं फलमाप्नोति एतन्मे वद साम्प्रतम्  ।
त्वत्प्रसादेन गोविन्द मुक्ते भवति मानवः  ॥ २,१४.१८ ॥
श्रीकृष्ण उवाच  ।
कार्तिकादिषु मासेषु याम्यायतगते रवौ  ।
शुक्लपक्षे तथा पक्षिन्द्वादश्यादितिथौ शुभे  ॥ २,१४.१९ ॥
शुभे लग्ने मुहूर्ते वा शुचौ देशे समाहितः  ।
ब्राह्मणं तु समाहूय विधिज्ञं शुभलक्षणम्  ॥ २,१४.२० ॥
जपहोमैस्तथा दानैः कुर्याद्दहेस्य शोधनम्  ।
पुण्येऽभिजित्सुनक्षत्रे ग्रहान्देवान्समर्चयेत् ॥ २,१४.२१ ॥
होमं कुर्याद्यथाशक्ति मन्त्रैश्च विविधैरपि  ।
ग्रहाणां स्थापनं कुर्यात्पूर्वं चैव खगेश्वर  ॥ २,१४.२२ ॥
मातॄणां पूजनं कार्यं वसोर्धारां च पातयेत् ।
वह्निं संस्थाप्य तत्रैव पूर्णं होमं तु कारयेत् ॥ २,१४.२३ ॥
शालग्रामं च संस्थाप्य वैष्णवं श्राद्धमाचरेत् ।
वृषं सम्पूज्य तत्रैव वस्त्रालङ्कारभूषणैः  ॥ २,१४.२४ ॥
चतस्रो वत्सतर्यश्च पूर्वं समधिवासयेत् ।
प्रदक्षिणं ततः कुर्याद्धोमान्ते च विसर्जनम्  ॥ २,१४.२५ ॥
इमं मन्त्रं समुच्चार्य उत्तराभिमुखः स्थितः  ।
धर्म त्वं वृषरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा  ॥ २,१४.२६ ॥
तवोत्सर्गप्रभावान्मामुद्धरस्वभवार्णावात् ।
अबिषिच्य शुभैर्मन्त्रैः पावनैर्विधिपूर्वकम्  ॥ २,१४.२७ ॥
तनक्रीडन्तिमन्त्रेण वृषोत्सर्गं तु कारयेत् ।
अभिषिञ्चेत्ततो नीलं रुद्रकुम्भो दकेन तु  ॥ २,१४.२८ ॥
नाभिमूले समास्थाय तदम्बु मूर्धनि न्यसेत् ।
अन्न (आत्म) श्राद्धं ततः कुर्याद्दद्याद्दानं द्विजोत्तमे  ॥ २,१४.२९ ॥
उदकेचैव गन्तव्यं जलं तत्र प्रदापयेत् ।
यदिष्टं जीवतस्त्वासीत्तच्च दद्यात्स्वशक्तितः  ॥ २,१४.३० ॥
न्यूनं संपूर्णतां याति वृषोत्सर्गे कृते सति  ।
सुतृप्तो दुस्तरे मार्गे मृतो याति न संशयः  ॥ २,१४.३१ ॥
यमलोकं न पश्यन्ति सदा दानरता नराः  ।
यावन्न दीयते जन्तोः श्राद्धं चैकादशाहिकम्  ॥ २,१४.३२ ॥
स्वदत्तं परदत्तं वा नेहामुत्रोपतिष्ठति  ।
त्रयोदशा तथा सप्त पञ्च त्रीणी क्रमेण तु  ॥ २,१४.३३ ॥
पददानानि कुर्वीत श्रद्धाभक्तिसमन्वितः  ।
तिलपात्राणि कुर्वीत सप्त पञ्च यथाक्रमम्  ॥ २,१४.३४ ॥
ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चादेकां गां च प्रदापयेत् ।
वृषं हि शन्नोदेवीति वेदोक्तविधिना ततः  ॥ २,१४.३५ ॥
चतसृभिर्वत्सतरीभिः परिणयनमाचरेत् ।
वामे चक्रं प्रदातव्यं त्रिशूलं दक्षिणे तथा  ॥ २,१४.३६ ॥
मूल्यं दद्याद्वृषस्यापि तं वृषं च विसर्जयेत् ।
एकोद्दिष्टविधानेन स्वाहाकारेण वुद्धिमान्  ॥ २,१४.३७ ॥
कुर्यादेकादशाहं च द्वादशाहं च यत्नतः  ।
सपिण्डीकरणादर्वाक्कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश  ॥ २,१४.३८ ॥
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु पददानानि दापयेत् ।
कापोसोपरि संस्थाप्य ताम्रपात्रे तथाच्युतम्  ॥ २,१४.३९ ॥
वस्त्रेणाच्छाद्य तत्रस्थमर्घं दद्याच्छुभैः फलैः  ।
नावमिक्षुमयीं कृत्वा पट्टसूत्रेण वेष्टयेत् ॥ २,१४.४० ॥
कांस्यपात्रे घृतं स्थाप्य वैतरण्या निमित्ततः  ।
नावारोहणं कुर्यात्पूजयेद्गरुडध्वजम्  ॥ २,१४.४१ ॥
आत्मवित्तानुसारेण तच्च दानमनन्तकम्  ।
भवसागरमग्नानां शोकतापार्तिदुः खिनाम्  ॥ २,१४.४२ ॥
धर्मप्लवविहीनानां तारको हि जनार्दनः  ।
तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा  ॥ २,१४.४३ ॥
सप्तधान्यं क्षितिर्गावो ह्येकैकं पावनं स्मृतम्  ।
तिलपात्राणि कुर्वीत शय्यादानं च दापयेत् ॥ २,१४.४४ ॥
दीनानाथविशिष्टेभ्यो दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम्  ।
एवं यः कुरुते तार्क्ष्य पुत्रवानप्यपुत्रवान्  ॥ २,१४.४५ ॥
स सिद्धिं समवाप्नोति यथा ते ब्रह्मचारिणः  ।
नित्यं नैमित्तिकं कुर्याद्यावज्जीवति मानवः  ॥ २,१४.४६ ॥
यः कश्चित्क्रियते धर्मस्तत्फलं चाक्षयं भवेत् ।
तीर्थयात्राव्रतादीनां श्राद्धं संवत्सरस्य हि  ॥ २,१४.४७ ॥
देवतानां गुरूणां च मातापित्रोस्तथैव च  ।
पुण्यं देयं प्रयत्नेन प्रत्यहं वर्धते खग  ॥ २,१४.४८ ॥
अस्मिन्यज्ञेः हियः कश्चिद्भूरिदानं प्रयच्छति  ।
तत्तस्य चाक्षयं सर्वं वेदिकायां यथा किल  ॥ २,१४.४९ ॥
यथा पूज्यतमा लोके यतयो ब्रह्मचारिणः  ।
तथैव प्रतिपूज्यन्ते लोके सर्वे च नित्यशः  ॥ २,१४.५० ॥
वरदोऽहं सदा तस्य चतुर्वक्त्रस्तथा हरः  ।
ते यान्ति परमांल्लोकानिति सत्यं वचो मम  ॥ २,१४.५१ ॥
उत्सृष्टो वृषभो यत्र पिबत्यपो जलाशये  ।
शृङ्गेणालिखते वापि भूमिं नित्यं प्रहर्षितः  ॥ २,१४.५२ ॥
पितॄणामन्नपानं च प्रभूतमुपतिष्ठति  ।
पौर्णमास्याममायां वा तिलपात्राणि दापयेत् ॥ २,१४.५३ ॥
संक्रान्तीनां सहस्राणि सूर्यपर्वशतानि च  ।
दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तद्वै नीलविसर्जने  ॥ २,१४.५४ ॥
वत्सतर्यः प्रदातव्या ब्राह्मणेभ्यः पदानि च  ।
तिलपात्राणि देयानि शिवभक्तद्विजेषु च  ॥ २,१४.५५ ॥
उमामहेश्वरं चैकं परिधाप्य प्रिदापयेत् ।
अतसीपुष्पसङ्काशं पीतवाससमच्युतम्  ॥ २,१४.५६ ॥
ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम्  ।
प्रेतत्वान्मोक्षमिच्छन्तो ये करिष्यन्ति सत्क्रियाम्  ॥ २,१४.५७ ॥
यास्यन्ति ते परांल्लोकानिति सत्यं वचो मम  ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया चैवोर्ध्वदैहिकम्  ॥ २,१४.५८ ॥
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः  ।
श्रुत्वा महात्म्यमतुलं गरुडो हर्षमागतः  ।
मानुषाणां हितार्थाय पुनः प्रपच्छकेशवम्  ॥ २,१४.५९ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे गोदानवृषोत्सर्गदशदानभूरिदानादिनिरूपणं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

प्रेतकाण्डः