स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः ०२६
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
यत्पूर्वापरसीमान्तं तन्मया संप्रकीर्तितम् ॥ 
दक्षिणोत्तरसंभूतं तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम् ॥ १ ॥ 
अस्ति भूभितले ख्याता मधुराख्या महापुरी ॥ 
नानाविप्रसमाकीर्णा यमुनातटसंश्रया ॥ २ ॥ 
तस्यामासीद्द्विजश्रेष्ठो गोकर्ण इति विश्रुतः ॥ 
वेदाध्ययनसंपन्नः सर्वशास्त्रविचक्षणः ॥ ३ ॥ 
अथापरोऽस्ति तन्नामा तत्र विप्रो वयोऽन्वितः ॥ 
सोऽपि च ब्राह्मणः श्रेष्ठः सर्वविद्यासु पारगः ॥ ४ ॥ 
कस्यचित्त्वथकालस्य यमः प्राह स्वकिंकरम् ॥ 
ऊर्ध्वकेशं सुरक्ताक्षं कृष्णदन्तं भयानकम् ॥ ५ ॥ 
अद्य गच्छ द्रुतं दूत मथुराख्यां महापुरीम् ॥ 
आनयस्व द्विजश्रेष्ठं तस्यां गोकर्णसंज्ञकम् ॥ ६ ॥ 
तस्यायुषः क्षयो जातो मध्याह्नेऽद्यतने दिने ॥ 
त्याज्योऽन्योऽस्ति च तत्रैव चिरायुस्तादृशो द्विजः ॥ .७ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
अथ दूतो द्रुतं गत्वा तां पुरीं यमशासनात् ॥ 
विभ्रमादानयामास गोकर्णं च चिरायुषम्॥ ८ ॥ 
ततः कोपपरीतात्मा यमः प्रोवाच किंकरम् ॥ 
दीर्घायुरेष आनीतो धिक्पाप किमिदं कृतम् ॥९॥ 
तस्मात्प्रापय तत्रैव यावदस्य च बन्धुभिः ॥ 
नो गात्रं दह्यते शोकात्सुसमिद्धेन वह्निना ॥ ६.२६.१० ॥
॥ ॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥ 
नाहं तत्र गमिष्यामि दिष्ट्या प्राप्तोस्मि तेंऽतिकम्॥ 
वांछमानः सदा मृत्युं दारिद्र्येण कदर्थितः ॥ ११ ॥ 
॥ यम उवाच ॥ ॥ 
निमिषेणापि नो मर्त्यमानयामि महीतलात् ॥ 
आयुःशेषेण विप्रेन्द्र पूर्णेनाथ त्यजामि न॥ १२ ॥ 
तत एव हि मे नाम धर्मराज इति स्मृतम्॥ 
समत्वात्सर्वजंतूनां पक्षपातविवर्जनात् ॥ १३ ॥ 
तस्माद्गच्छ गृहं विप्र यावद्गात्रं न दह्यते ॥ 
बंधुभिस्तव शोकार्तैर्नाधुना तत्र ते स्थितिः ॥ १४ ॥ 
प्रार्थयस्व मनोऽभीष्टं वरं ब्राह्मणसत्तम ॥ 
न वृथा दर्शनं मे स्यात्कथंचिदपि देहिनाम् ॥ १५ ॥ 
॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥ 
अवश्यं यदि गंतव्यं मया देव गृहं पुनः ॥ 
तन्ममाचक्ष्व पृच्छामि वरश्चैष भवेन्मम ॥ १६ ॥ 
एते ये नरका रौद्राः सेविताः पापकर्मभिः ॥ 
दृश्यंते वद कः केन कर्मणा सेव्यते जनैः ॥ १७ ॥ 
॥ यम उवाच ॥ ॥ 
असंख्या नरका विप्र यथा प्राणिगणाः क्षितौ ॥ 
कृत्स्नशः कथितुं शक्या नैववर्षशतैरपि ॥ १८ ॥ 
कीर्तयिष्यामि तेषां ते प्राधान्येन द्विजोत्तम ॥ 
एकविंशतिसंख्या ये पापिलोककृते कृताः ॥ १९ ॥ 
आद्योऽयं रौरवो नाम नरको द्विजसत्तम ॥
प्रतप्ततैलकुंभेषु पच्यंते यत्र जंतवः ॥ ६.२६.२० ॥ 
हा मातस्तात पुत्रेति प्रकुर्वंति सुदारुणम्॥ 
परपाकरताः क्षुद्राः परद्रव्या पहारकाः ॥ २१ ॥ 
द्वितीय एष विप्रेंद्र महारौरवसंज्ञितः ॥ 
कृतघ्नैः सेव्यते नित्यं तथा च गुरुतल्पगैः॥२२ ॥ 
रोरूयमाणैर्दाहार्तैः पच्यमानै र्हविर्भुजा ॥ 
खंडशः क्रियमाणैश्च तीक्ष्णशस्त्रैरनेकधा ॥ २३ ॥ 
तृतीयोंऽधतमोनाम नरकः सुभयावहः ॥ 
अत्र ये पुरुषा यांति तांश्च वक्ष्यामि सुद्विज ॥ २४ ॥ 
दुष्टेन चक्षुषा दृष्टाः परदारा नराधमैः ॥ 
सुलोहास्याः खगास्तेषां हरंत्यत्र विलोचने ॥ २९ ॥ 
चतुर्थोऽयं प्रतप्ताख्यो नरकः संप्रकीर्तितः ॥ 
अत्र ते यातनां भुक्त्वा तथा शुद्धा भवंति च ॥ २६ ॥ 
यैः कृता सततं निंदा गुरुदेवतपस्वि नाम्॥ 
तेषामुत्पाट्यते जिह्वा जाताजाताऽत्र भूरिशः ॥ २७ ॥ 
एषोऽन्यः पंचमो नाम सुप्रसिद्धो विदारकः ॥ 
मित्रद्रोहरताश्चात्र च्छिद्यंते करपत्रकैः ॥ २८ ॥ 
प्रतप्तवालुकापूर्णो ध्मायते यश्च वह्निना ॥ 
निकुम्भ इति विख्यातः षष्ठो लोकभयावहः ॥ २९ ॥ 
प्राणांतिकं पुरा दत्तं यैर्दुःखं प्राणिनां नरैः ॥ 
अपराधं विना तेऽत्र पच्यंते वालुकोत्करैः ॥ ६.२६.३० ॥ 
बीभत्सुरिति विख्यातः सप्तमो नरकाधमः ॥ 
मूत्रामेध्य समाकीर्णः समंतादतिगर्हितः ॥ ३१ ॥ 
राजगामि च पैशुन्यं यैः कृतं सुदुरात्मभिः ॥ 
अमेध्यपूर्णवक्त्रास्ते धार्यंतेऽत्र नराधमाः ॥ ३२ ॥ 
कुत्सितोनाम विख्यातो द्विजायं चाष्टमोऽधमः ॥ 
श्लेष्ममूत्राभिसंपूर्णैस्तथा गन्धैश्च कुत्सितैः ॥ ३३ ॥ 
गुरुदेवातिथिभ्यश्च स्वभृत्येभ्यो विशेषतः ॥ 
अदत्त्वा भोजनं यैस्तु कृतं तेऽत्र व्यवस्थिताः ॥ ३४ ॥ 
एष दुर्गमनामा च नवमो द्विजसत्तम ॥ 
तीक्ष्णकंटकसंकीर्णः सर्पवृश्चिकसंकुलः ॥ ॥ ३५ ॥ 
एकसार्थप्रयाताय क्षुत्क्षामायावसीदते ॥ 
अदत्त्वा भोजनं यैश्च कृतं तेऽत्र व्यवस्थिताः ॥ ३६ ॥ 
दशमोऽयं सुविख्यातो नरको नामदुः सहः ॥ 
तप्तलोहमयैः स्तंभैः समंतात्परिवारितः ॥ ३७ ॥ 
ये पापाः परदारेषु रक्ता मिष्टामिषेषु वा ॥ 
तप्तलोहमयान्स्तंभांस्तेऽत्रालिंगंति मानवाः ॥ ॥ ३८ ॥ 
एकादशोऽपरश्चायमाकर्षाख्यः प्रकीर्तितः ॥ 
नरको विप्रशार्दूल तप्तसंदंशसंकुलः ॥ ३९ ॥ 
स्त्रीविप्रगुरुदेवानां वित्तं चाश्नंति ये नराः ॥ 
संदंशैरपि कृष्यंते तत्र तप्तैः समंततः ॥ ६.२६.४० ॥ 
संदंशो द्वादशश्चायं तथाऽभक्ष्यप्रभक्षकाः ॥ 
लोहदंतमुखैर्गृधैर्भक्ष्यंतेऽत्र नराधमाः ॥ ४१ ॥ 
एष त्रयोदशोनाम सुविख्यातो नियंत्रकः ॥ 
समंतात्कृमिभिर्व्याप्तस्तथा च दृढबन्धनैः ॥ ४२ ॥ 
न्यासापहारकाः पापास्तत्र बद्धाश्च बंधनैः ॥ 
कृमिवृश्चिक कीटाद्यैर्भक्ष्यते द्विजसत्तम ॥ ४३ ॥ 
तथा चतुर्दशोनाम नरकोऽधोमुखः स्थितः ॥ 
नरकाणां समस्तानामेष रौद्रतमाकृतिः ॥ ४४ ॥ 
अत्र चाधोमुखा बद्धा वृक्षशाखावलंबिताः ॥ 
पच्यंते वह्निनाऽधस्ताद्ब्रह्मघ्ना ये च मानवाः ॥ ४५ ॥ 
यूकामत्कुणदंशाद्यैः संकीर्णोऽयं द्विजोत्तम ॥ 
नरको भीषणो नाम ख्यातः पञ्चदशो महान् ॥ ४६ ॥ 
कूटसाक्ष्यरतानां च तथैवानृतवादिनाम् ॥ 
अत्राश्रयो मया दत्तस्तथान्येषां कुकर्मिणाम् ॥ ४७ ॥ 
एष षोडश उद्दिष्टो नरको नाम क्षुद्रदः ॥ 
युधार्तैर्मानवैर्व्याप्तः समंताद्द्विजसत्तम ॥४९॥ 
मृष्टमांसानि यैः पापैर्भक्षितानि द्विजन्मभिः ॥ 
क्षुधार्तास्ते निजं कायं भक्षयंत्यत्र संस्थिताः ॥ ४९ ॥ 
तथा सप्तदशश्चायं क्षाराख्यो नरकः स्मृतः ॥ 
सुक्षारेण समाकीर्णः सर्वप्राणिभयावहः ॥ ६.२६.५० ॥ 
व्रतभंगकरा ये च ये च पाषण्डिनो नराः ॥ 
तेऽत्रागत्य शितैः शस्त्रैः पिष्यंते पापकृत्तमाः ॥ ५१ ॥ 
एष चाष्टादशो नाम कथितश्च निदाघकः ॥ 
ज्वलितांगारसंकीर्णो दुःसेव्यः सर्वदेहिनाम् ॥ ५२ ॥ 
दूषयंति च ये शास्त्रं काव्यं विप्रं च कन्यकाम् ॥
अंगारांतः स्थितातेऽत्र ध्रियंते मानवा द्विज ॥ ॥ ५३ ॥ 
एकोनविंशतिश्चायं प्रख्यातः कूटशाल्मलिः ॥ 
सुतीक्ष्णकंटकाकीर्णः समंताद्द्विजसत्तम ।ा ५४ ॥ 
नास्तिका भिन्नमर्यादा ये च विप्रस्य घातकाः ॥ 
ते सर्वेऽत्र नरा नित्यमारुहंति पतंति च ॥९५॥ 
एष विंशतिमो नाम नरको द्विजसत्तम ॥ 
असिपत्रवनाख्यश्च कष्टसेव्यो दुरात्मभिः ॥ ॥ ५६ ॥ 
अत्र यांति नरा विप्र पररंध्रनिरीक्षकाः ॥ 
कूटकर्मरता ये च शास्त्रविक्रयकारकाः ॥ ५७ ॥ 
एकविंशतिमा चैषा नाम्ना वैतरणी नदी ॥ 
सर्वैरेव नरैर्गम्या धर्मपापानुयायिभिः ॥ ५८ ॥ 
मृत्युकाले समुत्पन्ने धेनुं यच्छंति ये नराः ॥ 
तस्या लांगूलमाश्रित्य तारयंति सुखेन च ॥ ५९ ॥ 
अदत्त्वा गां च ये मर्त्या म्रियंते द्विजसत्तम ॥ 
तीर्त्वा हस्तादिभिर्दुर्गा त इमां संतरंति च ॥ ६.२६.६०॥। 
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तम ॥
विस्तरेण तव प्रीत्या स्वरूपं नरकोद्भवम्॥६१॥। 
तस्माद्गच्छ गृहं शीघ्रं यावद्गात्रं न दह्यते॥ 
बन्धुभिस्तव शोकार्तैर्गृहीत्वा वांछितं धनम् ॥ ६२ ॥ ॥ 
॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥ 
यदि देव मया सम्यग्गंतव्यं निजमंदिरम् ॥ 
तद्ब्रूहि कर्मणा येन नरकं याति नो नरः ॥ ६३ ॥ 
॥ यम उवाच ॥ ॥ ॥ 
तीर्थयात्रापरो नित्यं देवतातिथिपूजकः ॥ 
ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च न याति नरकं नरः ॥ ६४ ॥ 
परोपकारसंयुक्तो नित्यं जपपरायणः ॥ 
स्वाध्यायनिरतश्चैव न याति नरकं द्विज ॥ ६५ ॥ 
वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥ 
यः करोति नरो नित्यं नरकं न स पश्यति ॥ ६६ ॥ 
हेमंते वह्निदो यः स्यात्तथा ग्रीष्मे जलप्रदः ॥ 
वर्षास्वाश्रयदो यश्च नरकं न स पश्यति ॥ ६७ ॥ 
व्रतोपवाससंयुक्तः शांतात्मा विजितेंद्रियः ॥ 
ब्रह्मचारी सदा ध्यानी नरकं याति नो नरः ॥ ६८ ॥ 
अन्नप्रदो नरो यः स्याद्विशेषेण तिलप्रदः ॥ 
अहिंसानिरतश्चैव नरकं न स पश्यति ॥६९॥ 
वेदाध्ययनसंपन्नः शास्त्रासक्तः सुमृष्टवाक् ॥ 
धर्माख्यानपरो नित्यं नरकं न स पश्यति ॥ ६.२६.७० ॥ 
॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥ 
एतन्मूर्खोऽपि जानाति शुभकर्मकरः पुमान् ॥ 
न याति नरकं स्वर्गे तथा पापक्रियारतः ॥ ७१ ॥ 
तस्मादशुभकर्मापि कर्मणा येन पातकम् ॥ 
स्वल्पेनापि निहन्त्याशु याति स्वर्गं नरस्ततः ॥ ७२ ॥ 
तन्मेब्रूहि सुरश्रेष्ठ व्रतं नियममेव वा ॥ 
तीर्थं वा जपहोमं वा सर्वलोकसुखावहम् ॥ ७३ ॥ 
॥ यम उवाच ॥ ॥ 
अत्र ते सुमहद्गुह्यं कीर्तयिष्ये द्विजोत्तध ॥ 
गोपनीयं प्रयत्नेन वचनान्मम सर्वदा ॥७४॥ 
महापातकयुक्तोऽपि पुरुषो येन कर्मणा ॥ 
अनुष्ठितेन नो याति नरकं क्लेशकारकम्॥ ७५ ॥ 
आनर्तविषये रम्यं सर्वतीर्थमयं शुभम् ॥ 
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं महापातकनाशनम्॥७६॥ 
तत्रैकमपि मासार्धं यो भक्त्या पूजयेद्धरम्॥ 
स सर्वपापयुक्तोऽपि शिवलोके महीयते ॥ ७७ ॥ 
तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा त्वमाराधय शंकरम् ॥ 
येन गच्छसि निर्वाणं दशभिः पुरुषैः सह॥ ७८ ॥ 
॥सूत उवाच॥ ॥
उपदेशं समाकर्ण्य स यदा प्रस्थितो गृहम्॥
धर्मराजस्य संहष्टो मधुरां नगरीं प्रति ॥७९॥
तावद्द्वितीयं गो कर्णं दूत आदाय संगतः ॥ 
दर्शयामास धृत्वाग्रे धर्मराजस्य सत्वरम् ॥ ६.२६.८० ॥ 
ततः प्रोवाच तं दूतं धर्मराजः प्रहर्षितः ॥ 
गोकर्णं पुरतो दृष्ट्वा द्वितीयं प्रस्थितं गृहम् ॥८१॥। 
यस्मात्कालात्ययं कृत्वाऽऽनीतोऽयं ब्राह्मणस्त्वया ॥ 
तस्मादेनमपि क्षिप्रं द्वितीयेन समं त्यज ॥८२॥ 
ततस्तौ तत्क्षणान्मुक्तौ गोकर्णौ ब्राह्मणौ समम् ॥ 
स्वंस्वं कलेवरं प्राप्य सहसाथ समन्वितौ ॥ ८३ ॥ 
ततः स कथयामास गोकर्णः प्रथमो द्विजः ॥ 
यमोपदेशसंजुष्टो द्वितीयाय सविस्तरम् ॥ ८४ ॥ 
ततो गृहं परित्यज्य गोकर्णौ द्वावपि स्थितौ ॥ 
देवतायतनैर्व्याप्तं क्षेत्रं दृष्ट्वाऽखिलं ततः ॥ ८५ ॥ 
लिंगे संस्थापिते ताभ्यां सीमांते दक्षिणोत्तरे ॥ 
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं संप्राप्य तपसि द्रुतम् ।। ८६ ॥ 
ततः शिवं समाराध्य तपः कृत्वा यथोचितम् ॥ 
सशरीरौ दिवं प्राप्तौ तत्प्रभावाद्विजोत्तमाः ॥ ८७ ॥ 
ताभ्यां मार्गचतुर्दश्यां कृष्णायां जागरः कृतः ॥ 
यः करोति नरो भक्त्या स गच्छति शिवालयम् ॥ ८८ ॥ 
अपुत्रो लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् ॥ 
निष्कामस्तु पुनर्मोक्षं नरो याति न संशयः ॥ ८९ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एतद्वः सर्वमाख्यातं सीमांतं द्विजसत्तमाः ॥ 
क्षेत्रस्यास्य प्रमाणं च विस्तरेण चतुर्दिशम् ॥ ६.२६.९० ॥ 
अत्रांतरे नरा ये च निवसंति द्विजोत्तमाः ॥ 
कृषिकर्मोद्यताश्चापि यांति ते परमां गतिम् ॥ 
किं पुनर्नियतात्मानः शांता दांता जितेंद्रियाः ॥ ९१ ॥ 
अपि कीटपतंगा ये पशवः पक्षिणो मृगाः ॥ 
तस्मिन्क्षेत्रे मृता यांति स्वर्गलोकं न संशयः ॥ ९२ ॥ 
किं पुनर्ये नरास्तत्र कृत्वा प्रायोपवेशनम् ॥ 
संन्यस्ताः श्रद्धयोपेता हृदयस्थे जनार्दने ॥ ९३ ॥ 
तस्मात्सर्व प्रयत्नेन तत्क्षेत्रं सेव्यमेव हि ॥ 
विशेषेण कलौ प्राप्ते युगे पापसमावृते ॥ ९४ ॥ 
पुनंति स्नानदानाभ्यां सर्वतीर्थान्यसंशयम् ॥ 
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं पुनर्वासात्पुनाति च ॥ ९५ ॥ 
वापीकूपतडागेषु यत्रयत्र जलं द्विजाः ॥ 
तत्रतत्र नरः स्नातः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ९६ ॥ 
किं य्रज्ञैः किं वृथा दानैः क व्रतैः किं जपैरपि ॥ 
वरं तत्र कृतो वासः क्षेत्रे स्वर्गमभीप्सुभिः ॥ ९७ ॥ 
एतत्पवित्रमायुष्यं मांगल्यं पापनाशनम् ॥ 
हाटकेश्वरजक्षेत्रमाहात्म्यं शृण्वतां सदा ॥ ९८ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गोकर्णतीर्थमाहात्म्य वर्णनंनाम षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ ॥ छ ॥