भृगुसंहिता/पञ्चविंशोऽध्यायः
अथ पञ्चविंशोऽध्यायः.	
	
उत्सवविधिः	
	
अथोत्सवविधिं वक्ष्ये देवदेवस्य शार्ङ्गिणः   ।	
आरंभदिवसात्पूर्वं यजमानो मुद्न्वितः   ।। २५.१  ।।	
पूर्वोक्तगुणसंपन्नं वरयित्वा गुरुं तथा   ।	
द्विगुणाराधनायैकमेकं कुंभार्चनाय च   ।। २५.२  ।।	
होमार्थं बलिदानार्थं तथा स्थानार्चनाय च   ।	
वृणेत्पदार्थिनः पञ्च तावतः परिचारकान्  ।। २५.३  ।।	
आचार्यमुपसंगम्य संपूज्य च विधानतः   ।	
"कर्मेदं मे कुरुऽष्वेति याचयेद्विनयान्वितः   ।। २५.४  ।।	
आचार्यः सह शिष्यैस्तु कृत्वा केशादिवापनं  ।	
स्नात्वा स्नानविधानेन धृत्वा धौतं यथाविधि   ।। २५.५  ।।	
ऊर्ध्वपुण्ड्रधरस्सम्यक्संध्यादीन्समुपास्य च   ।	
ब्रह्मयज्ञं च कृत्वैव तथा देवर्षि तर्पणं  ।। २५.६  ।।	
जपेद्द्वादशसूक्तानि नारायणमथारुणं  ।	
आलये संप्रविश्यैव देवेशं संप्रणम्य च   ।। २५.७  ।।	
देवं विशेषतोऽभ्यर्च्य कार्यं तस्मै निवेदयेथ् ।	
यजमानोऽपि धर्मात्मा नित्यकर्म समाप्यच   ।। २५.८  ।।	
देवालयं प्रविश्चैव पुण्याहं कारयेत्ततः   ।	
श्रीवैखानस सूत्रोक्त मधुपर्मविधानतः   ।। २५.९  ।।	
आचार्यमृत्विजश्चैव संपूज्य विधिना ततः   ।	
अलङ्कुर्याच्च गन्थाद्यैर्धूपदीपादिभिस्तथा   ।। २५.१०  ।।	
नववस्त्रोत्तरीयाद्यैस्तथा पञ्चाङ्गभूषणैः   ।	
पञ्चाङ्गभूषणं वक्ष्ये यथा कुर्यादतन्द्रितः   ।। २५.११  ।।	
दशनिष्कप्रमाणेन कुण्डलाभरणं पृथक्  ।	
षण्णिष्कमानं कटकमङ्गदं चांगुलीयकं  ।। २५.१२  ।।	
एकविंशतिनिष्काढ्यं कटीसूत्रं सलक्षणं  ।	
तदर्धांशप्रमाणेव ग्रीवालङ्करणं पृथक्  ।। २५.१३  ।।	
अष्टनिष्क प्रमाणेव यज्ञसूत्रं च कारयेथ् ।	
अनेन विधिना कुर्याद्गुरोरर्धार्धमृत्विजां  ।। २५.१४  ।।	
आचार्यः प्रोक्ष्यचात्मानं यजमानमथर्त्विजः   ।	
प्राश्नीयात्पञ्चगव्यं च पदार्थिभ्यश्चसादरं  ।। २५.१५  ।।	
यजमानाय दद्याच्च मन्त्रपूर्वं विशेषतः   ।	
ततः पद्माग्निमाधाय परिषिच्य च पावकं  ।। २५.१६  ।।	
यद्देवादि चतुस्सूक्तान्याज्येन जुहुयाद्गुरुः   ।	
वैश्वानरेण सूक्तेन चोपतिष्ठेद्धुताशनं  ।। २५.१७  ।।	
क्षपयित्वा ततः पापं कर्मार्हास्ते भवन्त्यतः   ।	
कूश्माण्डहोम इत्युक्तस्सर्वपापप्रणाशनः   ।। २५.१८  ।।	
तत्काने दीक्षितास्सर्वे विधिमन्त्रपुरस्सरं  ।	
बद्ध्वा प्रतिसरं हस्ते पश्चात्कुर्युःक्रियामपि   ।। २५.१९  ।।	
ततःप्रभृति सर्वे ते शुद्ध दन्तनखास्तथा   ।	
हविष्यभोजिनो दान्ता स्त्रिकालस्नायिनोऽपि च   ।। २५.२०  ।।	
जितेन्द्रिया भवेयुस्ते तथाऽधश्सायिनोऽपि च   ।	
स्त्रीशूद्राभ्यामसंभाष्य नारायणपरायणाः   ।। २५.२१  ।।	
यावत्कालं भवेद्दीक्षा तावच्छुद्धा इमे स्मृताः   ।	
सूतके मृतके वापि तेषां नाशौच इष्यते   ।। २५.२२  ।।	
अथवक्ष्येंकुरार्थन्तु मृत्तिकाग्रहणे विधिं  ।	
शान्त चक्रे समभ्यर्च्य हवींष्यपि निवेद्य च   ।। २५.२३  ।।	
विष्वक्सेनं समादाय यानमारोप्य नाथवथ् ।	
आचार्यः पुरतोगच्छे "द्विष्णुर्माऽमिति चोच्चरन्  ।। २५.२४  ।।	
चक्रस्य पश्चाद्गच्छेयुराचार्येण समन्विताः   ।	
आदर्शहेमकलशपूर्णकुंभांकुरादिभिः   ।। २५.२५  ।।	
ध्वजत्रयादिकान्सर्वान्पुरस्कृत्य पदार्थिनः   ।	
प्राच्यां सर्वसमृद्धिस्स्यादाग्नेय्यां धान्यनाशनं  ।। २५.२६  ।।	
याम्ये जनविनाशस्स्यान्नैरृत्यां धननाशनं  ।	
अनावृष्टिश्च वारुण्यां राजकोपश्च पावने   ।। २५.२७  ।।	
स्ॐये पुत्रसमृद्धिस्स्या दैशान्यां सुखदं भवेथ् ।	
एतानां तु दिशां मध्ये प्रशस्तां शुद्धमृत्तिकां  ।। २५.२८  ।।	
आचार्यस्साधनैर्युक्तो दिशं गत्वा सशिष्यकः   ।	
ग्रामदेवालयादारादारामेऽत्र मनोरमे   ।। २५.२९  ।।	
नदीतटाकतीरे वा सीमामनतिलङ्घ्य च   ।	
प्रार्ध्य भूदेवतामन्त्रै श्शुद्धे देशे मृदं हरेथ् ।। २५.३०  ।।	
वीशामितौ च चक्रं च स्थापयेत्प्राङ्मुखान्बुधः   ।	
प्राङ्मुखश्चोपलिप्यैव वृत्ताकारं समुल्लिखेथ् ।। २५.३१  ।।	
तत्र स्थानं च संप्रोक्ष्य "दधि क्राव्ण्णऽउच्चरन्  ।	
भूरूपं तु लिखित्वैव "भूमिर्भूऽम्नेति च ब्रुवन्  ।। २५.३२  ।।	
ऊर्ध्ववक्त्रां च शयितामैशान्यां न्यस्तमौलिकां  ।	
देवीं महीं तामभ्यर्च्य प्रोक्षणैः प्रोक्षणं चरेथ् ।। २५.३३  ।।	
एकादशोपचारैश्च मूर्तिमन्त्रैस्समर्चयेथ् ।	
पुण्याहं वाचयित्वातु मेदिन्यादि समुच्चरन्  ।। २५.३४  ।।	
खनित्रे शेषमभ्यर्च्य वस्त्राद्यैस्समलङ्कृते   ।	
ललाटे सर्वदोषघ्नं बाह्वोर्बहुसुखप्रदं  ।। २५.३५  ।।	
स्तनद्वये वयोवृद्धिर्जठरे सर्वसंपदः   ।	
अधोभागे मृदं तस्या नाहरेत कदाचन   ।। २५.३६  ।।	
एवं संकल्प्य मनसा मेदिन्यादि तदा ब्रुवन्  ।	
"त्वां खनाऽमीति मन्त्रेण वाराहं मनसा स्मरन्  ।। २५.३७  ।।	
उभाभ्याञ्चैव हस्ताभ्यां खनित्रेण खनेद्बुधः   ।	
महीं देवीमनुज्ञाप्य खनित्वा तालमात्रकं  ।। २५.३८  ।।	
अपोह्यैव च तत्सर्वं तदधस्थ्सां मृदं हरेथ् ।	
वैष्णवं मन्त्रमुच्चार्य तत्रकार्यं समाचरेथ् ।। २५.३९  ।।	
पात्रमध्ये सुसन्न्यस्य पूर्ववच्छिरसिन्यसेथ् ।	
पश्चाद्देवीं समुद्वास्य चापटं तत्र पूरयेथ् ।। २५.४०  ।।	
शिरसा धारयित्वातु पुरस्ताच्चक्रशान्तयोः   ।	
ग्रामं प्रदक्षिणं कृत्वा देवालयमुपाव्रजेथ् ।। २५.४१  ।।	
पूर्वस्मिन्नुत्तरे पार्श्वे वांकुरानर्पयेत्तधा   ।	
चक्रादीनभिषिच्यैव हविस्सम्यङ्निवेद्य च   ।। २५.४२  ।।	
स्वेस्वेस्थाने तु संस्थाप्य पश्चाद्यागं समारभेथ् ।	
अलयाभिमुखे वापि दक्षिणे वा मनोरमे   ।। २५.४३  ।।	
यमपावकयोर्मध्ये पावकांशेऽथ वा चरेथ् ।	
ऐशान्यां वाथ वा केचित्सोमेशानान्तरे तथा   ।। २५.४४  ।।	
कल्पयेद्यागशालां च प्रतिष्ठोक्तविधानतः   ।	
वेदिं तन्मध्यमे पङ्क्तौ वेदिमानेन कारयेथ् ।। २५.४५  ।।	
प्रतिष्ठाद्यर्धमानं वा रत्निमात्रोदयं क्रमाथ् ।	
पञ्चाग्नीन्कल्पयेद्धीमानुत्सवे चोत्तमे तथा   ।। २५.४६  ।।	
त्रेताग्नीन्कल्पयेद्विद्वान्मध्यमे चोत्सवेक्रमाथ् ।	
अधमं यदि चेत्सभ्यं कल्पयेत्पूर्ववत्सुधीः   ।। २५.४७  ।।	
त्रेताग्निकल्पनं यत्र प्रधानं गार्हपत्यकं  ।	
उभयोरन्ययोस्सभ्यं प्रधानं कल्पयेत्तथा   ।। २५.४८  ।।	
भूमियज्ञेव सर्वत्र शोधयेच्च यथाविधि   ।	
देवं देव्यौ समादाय स्नानश्वभ्रे गुरूत्तमः   ।। २५.४९  ।।	
"परं रंऽहेति मन्त्रेण स्थापयेच्च विशेषतः   ।	
नित्यस्नानोक्तमार्गेण स्नापयित्वा हरिं परं  ।। २५.५०  ।।	
आस्थाने विष्टरं न्यस्य तदूर्ध्वे वस्त्रमास्तरेथ् ।	
देवं देव्यौ समादाय श्वेतवस्त्रैर्विभूष्य च   ।। २५.५१  ।।	
कुण्डलांगदहारादिभूषणैरपि भूषयेथ् ।	
श्वेतमाल्यैरलङ्कृत्य श्वेतगन्धानुलेपनैः   ।। २५.५२  ।।	
पवित्रं चोत्तरीयञ्च गत्वा देवं प्रणम्य च   ।	
राजवच्चोपचारादीनाचरेद्देशिकोत्तमः,   ।। २५.५३  ।।	
नवकुभारोपणम्	
पूर्वोक्तविधिना धीमान्नव कुंभान्प्रगृह्यच   ।	
"इन्द्रं नरो नऽइत्युक्त्वातन्तुना वेष्टयेत्तथा   ।। २५.५४  ।।	
वेद्यामुपरिपूर्वोक्तधान्यान्यास्तीर्य मन्त्रविथ् ।	
चतुस्सूत्रैर्नवपदं कृत्वा कुंभांश्च विन्यसेथ् ।। २५.५५  ।।	
कुंभानद्भिः प्पपूर्यैव कुशकूर्चाक्षतादिकान्  ।	
मङ्गलान्यायुधं रत्नं प्रतिकुंभं पृथक्पृथक्  ।। २५.५६  ।।	
गायत्षा चैव निक्षिव्य मध्यकुंभे विशेषतः   ।	
द्व्यङ्गुलेन प्रमाणेन स्रुगादीन्यपि पूर्ववथ् ।। २५.५७  ।।	
हानकेनैव कृत्वा तु विष्णुसूक्तेन निक्षिपेथ् ।	
आवेष्ट्य वस्त्रयुग्मेन सर्वानपि पृथक्पृथक्  ।। २५.५८  ।।	
वेद्या मधस्तात्पूर्वेतु वीशं वै पश्चिमामुखं  ।	
सन्न्यस्य दक्षिणे पश्चाच्चक्रं चैवोत्तरामुखं  ।। २५.५९  ।।	
पङ्क्तीशं प्राङ्मुखं पश्चात्पश्चिमे चोत्तरेऽथ वा   ।	
दक्षिणाभिमुखं शान्तं स्थण्डिलोपरि सन्न्यसेथ् ।। २५.६०  ।।	
अभावे गरुडादीनां स्थाने तत्र च तत्र च   ।	
कुंभान्त्सन्न्यस्य तन्मध्ये ध्यात्वैवावाहयेत्क्रमाथ् ।। २५.६१  ।।	
यावत्तीर्थावसानं स्यात्तावत्कुंभेतु पार्षदान्  ।	
सायं प्रातर्विशेषेण पूजयेद्विधिवत्सुधीः   ।। २५.६२  ।।	
पश्चात्सभ्याग्निकुण्डे तु विधिनाघार माचरेथ् ।	
उत्तराभिमुख स्तिष्ठन्कुरुर्वेद्यास्तु दक्षिणे   ।। २५.६३  ।।	
प्राणायामं ततःकृत्वा पूर्ववद्ध्यानमाचरेथ् ।	
प्रधानकुंभमध्ये तु विष्णुं देव्यौ च सान्वयौ   ।। २५.६४  ।।	
ध्रुवादावाहयेन्मन्त्री प्रागादिषु यथाक्रमं  ।	
पुरुषं कपिलं सत्यं यज्ञमच्युतमेव च   ।। २५.६५  ।।	
नारायणं चानिरुद्धं ततः पुण्यं समर्चयेथ् ।	
तं रुक्मवर्णं रक्तास्यं रक्तनेत्रं सुखोद्वहं  ।। २५.६६  ।।	
किरीटहारकेयूरलंबयज्ञोपवीतिनं  ।	
कौस्तुभोद्भासितोरस्कं श्रीवत्सांकं चतुर्भुजं  ।। २५.६७  ।।	
दक्षिणेनैकहस्तेन भक्तानामभयप्रदं  ।	
वामेनाप्यन्यहस्तेन स्वकट्यामवलंबितं  ।। २५.६८  ।।	
पराभ्यां तु कराभ्यां तु शङ्खचक्रधरं परं  ।	
शुकपिञ्छांबरधरं विष्णुं प्रणवरूपिणं  ।। २५.६९  ।।	
तप्तहाटकसंकाशां पद्मपत्रायतेक्षणां  ।	
तिसृभिःपुष्पचूडूभिर्ललाटोपरि शोभितां  ।। २५.७०  ।।	
सपद्मवामहस्तान्तां कक्ष्याबद्धघनस्तनीं  ।	
प्रसारितेतरकरां प्रसन्नेन्दुनिभाननां  ।। २५.७१  ।।	
श्रीवत्सांकितबीजान्तां फाल्गुनेचोत्तरोद्भवां  ।	
विष्णोर्दक्षिणपार्श्वस्थां हंसनिर्याख्यवाहिनीं  ।। २५.७२  ।।	
वामभागे महीं श्यामां सर्वाभरणभूषितां  ।	
वैशाखे रेवतीजातां दधतीं दक्षिणेऽंबुजं  ।। २५.७३  ।।	
प्रसारितेतरकरां प्रसन्नेन्दुनिभाननां  ।	
महाचातकमारूढां लक्ष्नीपूर्वाक्षरान्वितां  ।। २५.७४  ।।	
पुरुषः प्राङ्मुखोऽच्छाभः पीतवासाश्चतुर्भुजः   ।	
शङ्खचक्रधरश्श्रीमान्सर्वाभरणभूषितः   ।। २५.७५  ।।	
वरदोऽभयदः प्राच्यां श्रीभूमिसहितो हरिः   ।	
कपिलः प्राङ्मुखोऽच्छाभो रक्तवस्त्रोऽष्टबाहुयुक्  ।। २५.७६  ।।	
दक्षिणेनैकहस्तेव भक्तानामभयप्रदः   ।	
अन्यैश्चक्रासिहलभृत्सर्वाभरणभूषितः   ।। २५.७७  ।।	
वामेनाप्यन्यहस्तेन स्वकट्यामवलंब्य च   ।	
अन्यैश्संखधनुर्दण्डधरस्सुंदर विग्रहः   ।। २५.७८  ।।	
आग्नेय्यां दिशि गायत्षा सावित्षा च युतो हरिः   ।	
सत्योयाम्यमुखश्श्रीमानञ्जनाभश्चतुर्भुजः   ।। २५.७९  ।।	
शङ्खचक्रधरस्य्ॐयस्सर्वाभरणभूषितः   ।	
वरदोऽभयदस्साधूरक्तवासा महाहनुः   ।। २५.८०  ।।	
देवीभ्यां धृतिपौष्णीभ्यां युतो याम्यदिशि प्रभुः   ।	
यज्ञः पश्चिमदिग्वक्त्रस्तप्तचामीकरप्रभः   ।। २५.८१  ।।	
सप्तहस्तश्चतुश्श्रुङ्गो रक्तवासा द्विशीर्षकः   ।	
शङ्खचक्राज्यपात्रस्रुक्स्रुवानुपभृतं जुहूं  ।। २५.८२  ।।	
बिभ्रत्त्रिपादो नैरृत्यां देवस्स्वाहास्वधायुतः   ।	
अच्युतः पश्चिमाशास्यः कनकाभश्चतुर्भुजः   ।। २५.८३  ।।	
शङ्खचक्रधरश्श्रीमान्सर्वाभरणभूषितः   ।	
वरदोऽभयदस्साक्षी सर्वकर्मफलप्रदः   ।। २५.८४  ।।	
युक्तःपवित्रीक्षोणीभ्यां प्रतीच्यां श्यामलांबरः   ।	
नारायणः पश्चिमास्यस्स्फटिकाभश्चतुर्भुजः   ।। २५.८५  ।।	
शङ्खचक्रधरश्श्रीमान्सर्वाभरणभूषितः   ।	
वरदोऽभयदश्श्यामांबरश्श्रीवत्सचिह्नितः   ।। २५.८६  ।।	
संयुतः कमलेलाभ्यां वायव्यां जगतां पतिः   ।	
अनिरुद्ध उदीच्यास्यः प्रवालाभश्चतुर्भुजः   ।। २५.८७  ।।	
अनन्तोत्संग आसीनः पुष्पांबरधरो हरिः   ।	
शङ्खचक्रधरश्श्रीमान्सर्वाभरणभूषितः   ।। २५.८८  ।।	
दधत्स्वदक्षिणे वामे प्रमोदादायिनीं महीं  ।	
वरदोऽभयदो देव उदीच्यां सर्वसिद्धिदः   ।। २५.८९  ।।	
पुण्यःप्रागाननश्श्रीमां स्तरुणादित्यसन्निभः   ।	
श्रीवत्सवक्षा नित्यश्रीस्सर्वाभरणभूषितः   ।। २५.९०  ।।	
चतुर्भुजश्शङ्खचक्रवरदाभयचिह्नितः   ।	
श्वेतवस्त्रोत्तरीयोपवीताद्यैस्समलङ्कृतः   ।। २५.९१  ।।	
इन्दिराधरणीनाथरिशान्यां पुण्यपूरुषः   ।	
एतान्देवान्समावाह्य समभ्यर्च्याष्टविग्रहैः   ।। २५.९२  ।।	
वीशानसायिपङ्क्तीशशान्तान्दिक्ष्वर्चयेत्क्रमाथ् ।	
सायं प्रातर्विना कुंभैर्देवं वीशामितैस्सह   ।। २५.९३  ।।	
वेद्यामेव प्रतिष्ठाप्य पूजयेदिति के च न   ।	
होत्रप्रशंसनम्	
होता पश्चात्प्रधानाग्नौ हौत्रशंसनमाचरेथ् ।। २५.९४  ।।	
प्रतिष्ठोक्तक्रमेणैव तदालयगतान्सुरान्  ।	
अवाह्य तत्क्रमेणैव निरुप्याज्याहुतीर्यजेथ् ।। २५.९५  ।।	
परिषिच्य पावकं पश्चाद्वैष्णवं जुहुयात्क्रमाथ् ।	
वेद्यान्तु पश्चिमे वाथ वायव्यां वा विशेषतः   ।। २५.९६  ।।	
स्थिण्डिलं कल्पयित्वात्र चास्तरेदण्डजादिकान्  ।	
यजमानसमायुक्तो गुरुर्देवं प्रणम्य च   ।। २५.९७  ।।	
कुसुमाञ्जलि मुत्सृज्य "प्रतद्विष्णुंऽरिति ब्रुवन्  ।	
देवीभ्यां सह देवेशमादाय स्थण्डिलोपरि   ।। २५.९८  ।।	
प्राङ्मुखं चैव संस्थाप्य पूजयेदष्टविग्रहैः   ।	
उत्सवप्रतिमाभावे स्नापने वा विशेषतः   ।। २५.९९  ।।	
स्नपनस्याव्यभावे तु कौतुके चाचरेत्तु वा   ।	
कौतुके यदि चेद्देव्यौ नैवादाय तथा चरेथ् ।। २५.१००  ।।	
नादरेन्नित्यवैकल्यं विसर्गावाहने तथा   ।	
आचरेदुत्सवं विद्वान्नित्यार्चान्तु यथाक्रमं  ।। २५.१०१  ।।	
कुर्याच्चेन्नित्यवैकल्यं सर्वनाशो भवेद्ध्रुवं  ।	
स्नापयेद्यदि चेद्विद्वान्मध्यमे चोत्सवस्य तु   ।। २५.१०२  ।।	
स्नपने यदि संप्राप्ते कौतुके स्नपनं चरेथ् ।	
स्नापनप्रतिमाभावे स्नपनं यदि चोत्सवे   ।। २५.१०३  ।।	
संप्रास्ते स्नपने चात्र कौतुके चोत्सवं विना   ।	
अचरेदेव सांकर्यं नाचरेदुभयोरपि   ।। २५.१०४  ।।	
उत्सवे वर्तमाने तु कौतुके स्नपनं यदि   ।	
संभवेदुक्तकाले तु कर्मणी द्वे समाचरेथ् ।। २५.१०५  ।।	
पुराप्रवृत्तकार्ये तु दोषो नानेन संभवेथ् ।	
कातुके चेद्यथै काग्नौ बहुकर्मवदाचरेथ् ।। २५.१०६  ।।	
गृहे त्रेताग्नि वन्नित्यं प्रणीयारोपणं विना   ।	
स्नापनोत्सवभेदे तु कौतुकेन दिनं दिनं  ।। २५.१०७  ।।	
अरोहणं यदि भवेद्द्रुवे तत्कर्म पूर्वतः   ।	
आवाह्य कर्ममामन्ते तथा साये विसर्जयेथ् ।। २५.१०८  ।।	
पात्र रावाहनं नित्यमर्चनादौ विशेषतः   ।	
विसर्गं सायमर्चान्ते कौतुके तु यथा तथा   ।। २५.१०९  ।।	
तथैवौत्सवदीक्षान्ते समावाह्य ध्रुवात्सुधीः   ।	
विसर्गं नाचरेन्मध्ये दीक्षान्तेतु समाचरेथ् ।। २५.११०  ।।	
अर्चनान्ते विशेषेण पुण्याहमपि वाचयेथ् ।	
हेमपात्रे तु सौवर्णं कौतुकं तण्डुलोपरि   ।। २५.१११  ।।	
सन्न्यस्य पूर्ववद्धीमान्बन्धयेद्दक्षिणेकरे   ।	
कुंभान्देव्यौच चक्रादीन्समाबद्ध्य समर्चयेथ् ।। २५.११२  ।।	
परिषिच्य पावकं पश्चाद्वैष्मवं विष्मुसूक्तकं  ।	
जुहुयात्पौरुषं सूक्तं श्रीभूसूक्त समन्वितं  ।। २५.११३  ।।	
दिनसंध्याधिदैवत्यं तिथिवारर्क्षदैवतं  ।	
तथा मासाधिदै वत्यमब्ददै वत्यमेव च   ।। २५.११४  ।।	
तदालयगतानां च जुहुयान्मूर्तिभिः क्रमाथ् ।	
व्याहृत्यन्तं प्रधाने स्यात्तत आहवनीयके   ।। २५.११५  ।।	
नृसूक्तं दक्षिणाग्नौ च वैष्णवं तथा   ।। २५.११६  ।।	
अवसथ्ये महीसूक्तमेकाक्षरमतो यजेथ् ।	
जुहुयात्पैण्डरीकाग्ना "वतो देवादिऽ वैष्णवं  ।। २५.११७  ।।	
विष्णुसूक्तं पुरुषसूक्तं "यद्देवादिऽसमन्वितं  ।	
पारमात्मिक मन्त्रांश्च ब्राह्ममैन्द्रं च वारुणं  ।। २५.११८  ।।	
जुहुयाद्विष्णुगायत्षा श्वेताब्जं च घृताप्लुतं  ।	
अष्टोत्तरशतं चैव सर्वदोषोपशान्तये   ।। २५.११९  ।।	
एकाग्निमथ वाधाय जुहुयादधमाधमं  ।	
सभ्य होमं च पूर्वोक्तं वैष्णवादि विधानतः   ।। २५.१२०  ।।	
अथोत्सवाधिदैवत्यं विशेषेण प्रवक्ष्यते   ।	
ब्राह्ममार्षं तथा रौद्रमैन्द्रं स्ॐयं च वैष्मवं  ।। २५.१२१  ।।	
सर्वदैवत्ययाम्ये च वारुणं च नवाह्निके   ।	
आग्नेयं प्राजापत्यं च कौबेरं वैघ्नमेव च   ।। २५.१२२  ।।	
श्रीदैवत्यं च क्ॐआरमादित्यं रौद्रमेव च   ।	
दौर्गमैन्द्रं तथा याम्यं वैष्णवं स्कान्गमेव चर्  ।। २५.१२३  ।।	
इशान्यं स्ॐयमित्येतत्तिथिदैवत्यमुच्यते   ।	
तत्तद्द्वारे तु जुहुयान्मत्रैर्द्वाराधिपोचितैः   ।। २५.१२४  ।।	
तथा नक्षत्रदैवत्यं जुहुयाद्विधिना बुधः   ।	
त्रिसंधिषु हुनेदैन्द्रं सौरं बार्हस्पतं क्रमाथ् ।। २५.१२५  ।।	
मासर्क्षाधिपदैवत्यं मासदैवत्यमुच्यते   ।	
याम्यं च वैष्णवं स्ॐयं ब्राह्मं बार्हस्पतं तथा   ।। २५.१२६  ।।	
स्ॐयमैन्द्रं वारुणं च शेषाग्न्यादित्यभौतिकं  ।	
मारुतं भृगुदैवत्यं वारुणं वैघ्नमेव च   ।। २५.१२७  ।।	
रौद्रं कौबेरकं त्वाष्ट्रं मैत्रं क्ॐआरमेव च   ।	
सावित्रीं श्रीदैवत्यं चैव गौरीदैवत्यमेव च   ।। २५.१२८  ।।	
आदित्यं पैतृकं चैवादिति दैवत्यमेव च   ।	
योगदैवत्यमेतत्क्याज्जुहुयाद्विधिना बुधः   ।। २५.१२९  ।।	
ऐन्द्रं च प्राजापत्यं च मैत्रमार्यमणं तथा   ।	
भूत श्रीयाम्यदैवत्यं भार्गवं वृषदैवतं  ।। २५.१३०  ।।	
कौबेरं वायुदैवत्यं जुहुयात्करणेषु वै   ।	
देवेभ्यः पितृभ्यश्चेति पक्षयोश्शुक्लकृष्णयोः   ।। २५.१३१  ।।	
सौरं चान्द्रं च जुहुयात्क्रमादयनयोर्द्वयोः   ।	
"मधुश्च माधवऽश्चेति जुहुयादृतुषु क्रमाथ् ।। २५.१३२  ।।	
विष्णुः प्रजापतिश्शूली विघ्नेशस्सप्त चर्षयः   ।	
अष्टौ लोकाधिपाः पञ्च भूता विश्वंभरादयः   ।। २५.१३३  ।।	
वसवोऽष्टौ च रोहिण्यस्सप्त श्रीश्चण्डिका गुहः   ।	
सूर्यस्सोमश्चिरञ्जीवी काशीवीशपुरर्दराः   ।। २५.१३४  ।।	
चक्रश्शान्तो गुरुर्भ्ॐअबुधशुक्रशनैश्चराः   ।	
हविःपालो ह्यनस्तश्च गङ्गा ज्येष्ठा च मातरः   ।। २५.१३५  ।।	
प्रभवादि क्रमादेते विज्ञेया वत्सराधिपाः   ।	
तथोत्सवाधिदैवत्यं तिथिवारर्क्षदैवतं  ।। २५.१३६  ।।	
चतुर्दैवत्यमात्रन्तु जुहुयादिति के च न   ।	
पलाशबिल्वशामीलन्य ग्रोथोदुंबरास्तथा   ।। २५.१३७  ।।	
अश्वद्धखदिरप्ल क्षब्रह्मवृक्षाः क्रमादिमे   ।	
समिधां ग्राह्य वृक्षान्तु पर्णमश्वद्थमेव वा   ।। २५.१३८  ।।	
पद्मं च बिल्वपत्रं च करवीरं कुमुदं तथा   ।	
नन्द्यावर्तं च तुलसी तथैव स्थलपङ्कजं  ।। २५.१३९  ।।	
विष्णुक्रान्तारविन्दे तु पुष्पाण्येतान्यनुक्रमाथ् ।	
अलाभे तुलसीं वाथ करवीरं च पङ्कजं  ।। २५.१४०  ।।	
मुद्गं निष्पावकं चैव कुलुद्धं माषयेव च   ।	
तिलानपूपान्लाजांश्च यवान्सक्तून्यथाक्रमं  ।। २५.१४१  ।।	
बलिद्रव्याणि चोक्तानि सर्वाभावे तु मौद्गिकं  ।	
एवमेव विधानेन द्विकालं होममाचरेथ् ।। २५.१४२  ।।	
प्रातस्संध्यावसानेतु सायमर्चावसानके   ।	
होमं कृत्वा बलिं दद्याद्द्विकालं चोत्सवं चरेथ् ।। २५.१४३  ।।	
उत्सवभ्रमणं वक्ष्ये देवदेवस्य शार्ङ्गिणः   ।	
बलिनिर्वापणान्ते तु सायं प्रातर्विशेषतः   ।। २५.१४४  ।।	
देवदेवमलङ्कृत्य वस्त्राद्यैर्भूषणैश्शुभैः   ।	
सुगन्धिपुष्पमालाभिर्गन्धैरपि मनोहरैः   ।। २५.१४५  ।।	
रथे वा शिबिकायां वा वीशस्कन्धेऽपि वा तथा   ।	
गजाश्वांदोलिकादौ वा वाहने समलङ्कृते   ।। २५.१४६  ।।	
"अहमेवेदऽमन्त्रेण देवमारोप्य निश्चलं  ।	
अष्टोपचारैरभ्यर्च्य लाजापूपादिकांस्तथा   ।। २५.१४७  ।।	
संक्कृतान्गुडसंमिश्रान्निवेद्य मुखवासकं  ।	
दत्वा वाद्यैस्समायुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतं  ।। २५.१४८  ।।	
दासीभिर्वादकैश्यैव नृत्तगेयसमन्वितैः   ।	
ब्राह्मणैर्वेदविद्भिश्च समायुक्तं शनैश्सनैः   ।। २५.१४९  ।।	
ध्वजैश्चत्रैरातपत्रैस्तोरणैश्च तथैव च   ।	
संभृतैः संयुतं चान्यैस्सर्वैश्शृङ्गारलक्ष्मभिः   ।। २५.१५०  ।।	
वालव्यजनहस्ताभिर्दासीभिः पार्श्वयोर्द्वयोः   ।	
वीज्यमानं विशेषेण तथा भक्तवरैरपि   ।। २५.१५१  ।।	
वाहये युर्द्विजा देवं ब्राह्मणा वेदपारगाः   ।	
दीपैरुदग्रैर्बहुभिः परिषिक्तैर्घृतादिना   ।। २५.१५२  ।।	
परस्सहस्रैस्सर्वत्र दीपयेच्च शतावरैः   ।	
विप्रैस्त्रयीमधीयानैर्जपस्तुतिपरायणैः   ।। २५.१५३  ।।	
नृत्यता गायता मापि गाणिक्येन सुसेवितं  ।	
वीणादिवादिभिश्चैव वन्दिभिश्च तथा परैः   ।। २५.१५४  ।।	
षड्जादिगीतनिपुणैर्वाद्यवादककोविदैः   ।	
गद्यं पद्यं तथा मिश्रं पथद्भिस्त्सोत्रमुज्ज्वलं  ।। २५.१५५  ।।	
वै तण्डिकैस्तथा जल्पैर्निपुणैर्वादशिक्षितैः   ।	
तथा तत्त्वकथानिष्ठैः पदार्धज्ञैश्च तार्किकैः   ।। २५.१५६  ।।	
मीमांसकैर्याज्ञिकैश्च छान्दसैस्सांख्यकोविदैः   ।	
योगज्ञैश्च पुराणज्ञैश्शाब्दिकैस्तत्त्ववेदिभिः   ।। २५.१५७  ।।	
मौहूर्तिकैश्च गणशःपरस्परजीगीषुभिः   ।	
तत्तच्छास्त्रोकमार्गेण प्रमेयं च बहुस्थितं  ।। २५.१५८  ।।	
उच्चैर्ब्रुवाणैर्विद्वद्भिः पञ्चकालपरायणैः   ।	
वासुदेवस्य माहात्म्यं कथयद्भिश्चसात्त्विकैः   ।। २५.१५९  ।।	
शास्त्रेषु नैपुणं सर्वं प्रदर्शयितुमुद्यतैः   ।	
देवस्य पुरतःपृष्ठे पार्श्वतश्चस्थितैर्जनैः   ।। २५.१६०  ।।	
सेनया सर्वतो दिक्षु चतुरङ्गबलाढ्यया   ।	
देवस्य पार्श्वयोः पूर्दे लाक्षारञ्जितमस्करैः   ।। २५.१६१  ।।	
यत्रैर्दारुमयैश्चित्रैः पक्ष्याकारैरितस्ततः   ।	
देवताकृतियन्त्रैश्च तथा यन्त्रैर्गजादिभिः   ।। २५.१६२  ।।	
निषादिभिस्समारूढैस्स्त्रीभिश्च भरतोदितैः   ।	
मार्गैर्बहुविधैर्नृत्तं दर्शयन्तीभिरद्भुतं  ।। २५.१६३  ।।	
लेखायन्त्रैस्त्स्रियारूढैर्यन्त्रैरन्यैस्तथा विथैः   ।	
गतागतानि कुर्वाणैरनुयातं समाकुलैः   ।। २५.१६४  ।।	
शनैर्नयेज्जगन्नाथं यथाशक्ति समन्वितैः   ।	
आरभ्यावरणादाद्यादेषा परिवृतिर्भवेथ् ।। २५.१६५  ।।	
देवेन सार्थमाचार्यो यानमारुह्य तत्र तु   ।	
रक्षार्थं देवदेवस्य ध्यायन्नुपविशेद्धरिं  ।। २५.१६६  ।।	
अर्चकश्च तथासीनस्सम्यगर्चनमाचरेथ् ।	
आरोहणे गजेन्द्रस्य देवदेवं विशेषतः   ।। २५.१६७  ।।	
वस्त्राभरणपुष्बाद्यैरलङ्कृत्य यथार्हकं  ।	
देवेशं पूर्वमारोप्य हस्तेनादायचांकुशं  ।। २५.१६८  ।।	
निषीदेद्गजपृष्ठे तु देशिकस्स्वयमत्वरः   ।	
अर्चकश्छत्रमादाय तथा देवस्य धारयेथ् ।। २५.१६९  ।।	
तोयधारां पुरस्कृत्य कुर्याद्भ्रमणमाचराथ् ।	
ग्रामं प्रदक्षिणं कुर्याद्बलिर्येन पधा कृतः   ।। २५.१७०  ।।	
तत्काले देवमायान्तं भक्ता भागवता जनाः   ।	
स्पगृहप्रांगणे चैव प्रत्युद्थाय पुनःपुनः   ।। २५.१७१  ।।	
प्रणम्य चोपहारांश्च दद्युर्बहुविधान्बहून्  ।	
पत्रं पुष्पं फलं पूगं नागवल्लीदलान्यपि   ।। २५.१७२  ।।	
दक्षिणां च विशेषेण यथाशक्ति यथारुचि   ।	
नीराजनादि कुर्युश्च बालवृद्धातुरास्तदा   ।। २५.१७३  ।।	
तपोभिर्बहुभिर्गम्ये स्वयमेव परात्परे   ।	
भक्तानुकंपया देवे स्पगृहद्वारमागते   ।। २५.१७४  ।।	
को न नन्दति मूढात्मा तस्य का निष्कृतिर्भवेथ् ।	
तत्काले चार्पितं द्रव्यं यदपक्वं प्रगृह्य च   ।। २५.१७५  ।।	
आमन्त्रं तु निवेद्यैव भगवत्प्रियमाचरेथ् ।	
उपहारेषु तत्रार्धं गृह्णीयाद्भागमर्चकः   ।। २५.१७६  ।।	
नागवल्लीदलं पुष्पं क्रमुकं दक्षिणादिकं  ।	
सर्वमर्चकसर्वस्वं गृह्णीयादर्चकस्स्वयं  ।। २५.१७७  ।।	
तत्काले भक्तिनम्रेभ्यस्संप्राप्तेभ्यश्च सन्निधिं  ।	
भगदत्पादुकां दद्याच्छिरसि श्रद्धया गुरुः   ।। २५.१७८  ।।	
शिरसा धारणे मर्त्यैस्स्पृष्टिदोषो न विद्यते   ।	
न नयेत्पादुकां विष्णोर्दूरीकृत्य तु सन्निधिं  ।। २५.१७९  ।।	
न गृहद्वारसीमान्तं नयेत्तां गृहिणां गुरुः   ।	
इष्टं राजगृहे स्त्रीभिः पादुकाधारणं यदि   ।। २५.१८०  ।।	
देहलीमनतिक्रम्य नेयात्तां दीपिकान्वितां  ।	
तदा दीपैस्तथान्यैश्च राजार्हैश्च परिच्छदैः   ।। २५.१८१  ।।	
नेया स्यात्पादुका विष्णोः प्रणिधिस्सा यतो हरेः   ।	
तस्सन्निधिमतिक्रम्य पूजकस्तु न जातु चिथ् ।। २५.१८२  ।।	
आदानायोपहाराणां प्रयायाद्गृहिणां गृहान्  ।	
नापि कार्यान्तरासक्तः पञ्चहस्तानति क्रमेथ् ।। २५.१८३  ।।	
एष श्रेष्ठोपचारस्स्याद्यतस्सम्मान्यते हरिः   ।	
एवं प्रदक्षिणं नीत्वा निवर्तेतालयं प्रति   ।। २५.१८४  ।।	
गोपुराग्रेतु देवेशं कृत्वा देवोन्मुखं क्रमाथ् ।	
अर्घ्यपाद्यादिनाभ्यर्च्य निवेद्य पृथुकादिकं  ।। २५.१८५  ।।	
धामप्रदक्षिणं नीत्वा पुनराविश्य चालयं  ।	
अवरोप्य च देवेशं स्थाप्य चास्थानमण्डपे   ।। २५.१८६  ।।	
पाद्यमाचमनं दत्वा मुखवासं प्रदाय च   ।	
कौतुकं तु विसृज्यैव शुद्धोदैस्स्नापयेत्प्रभुं  ।। २५.१८७  ।।	
विमृज्य प्लोतवस्त्रेण समलङ्कृत्य पूर्ववथ् ।	
कौतुकं पुनराबद्ध्य हविःपश्चान्निवेदयेथ् ।। २५.१८८  ।।	
कुर्याद्राजोपचाराणि स हि राजा जगत्प्रभुः   ।	
विनोदं कारयेच्चैव नृत्तगीतादिभिर्बहु   ।। २५.१८९  ।।	
ततः प्रणम्य देवेशं पूर्वस्थाने निवेशयेथ् ।	
प्रथमेऽहनि सायेतु कर्तव्यमिदमीरितं  ।। २५.१९०  ।।	
द्वितीयाहःप्रभृत्येव सायं प्रातश्च नित्यशः   ।	
नित्यार्चनान्ते द्विगुणमर्चयेच्च निवेदयेथ् ।। २५.१९१  ।।	
कुंभदेवान्समाराध्य ध्वजदेवार्चनं चरेथ् ।	
होमं बलिं च दत्वातु कारयेदुत्सवं तथा   ।। २५.१९२  ।।	
तृतीये पञ्चयेऽवाह्नि प्रातस्स्याद्गरुडोत्सवः   ।	
षष्ठेऽहनि तु मध्याह्ने देवीभ्यां सहितं हरिं  ।। २५.१९३  ।।	
पीठमध्ये समारोप्य समभ्यर्च्याष्टविग्रहैः   ।	
जलकुङ्कुममादाय कारयेदुत्सवं तथा   ।। २५.१९४  ।।	
नववस्त्रादिकं दत्वा पृथुकानि निवेद्य च   ।	
दत्वा तांबूलमाचाममर्चयेद्राजवत्प्रभुं  ।। २५.१९५  ।।	
सप्तमे प्रातरर्चान्ते कुर्यात्सप्तर्षिपूजनं  ।	
वृणुयादृत्विजस्सप्ततदाचार्यपुरस्सरान्  ।। २५.१९६  ।।	
ध्यात्वा सप्तर्षिवत्तांस्तु स्वर्णं गामाज्यमेव च   ।	
तण्डुलोदककुंभादीन्दूर्वाग्रं क्रमुकं तथा   ।। २५.१९७  ।।	
दद्यात्प्रभूतं तेभ्यन्तु ब्राह्मणेभ्यः पृथक्पृथक्  ।	
तत्सायं च विशेषेण कृष्णगन्धानुलेपनं  ।। २५.१९८  ।।	
सद्यः प्रतिसरं बद्ध्वा देवाग्रे स्थण्डिलं चरेथ् ।	
कृष्णागुरु समादाय सर्ववाद्यसमायुतं  ।। २५.१९९  ।।	
ग्रामं प्रदक्षिणं कृत्वा स्थण्डिलोपरि विन्यसेथ् ।	
पुण्याहं विधिवत्कृत्वा श्रियमावाह्य तत्र च   ।। २५.२००  ।।	
संस्कृत्य विधिवद्गन्धान्समभ्यर्च्य हरिं ततः   ।	
"गन्धद्वारेऽति मन्त्रेण सर्वाङ्गं लेपयेद्गुरुः   ।। २५.२०१  ।।	
देव्यादीनां तथा कुर्यात्तत्तन्मन्त्रैर्यथाविधि   ।	
तच्छेषगन्धं भक्त्यैव भक्तेभ्यो दापयेद्गुरुः   ।। २५.२०२  ।।	
तद्गन्धधारणान्नॄणां भदेयुस्सर्वसंपदः   ।	
सायमर्चावसाने तु रथयात्रां समाचरेथ् ।। २५.२०३  ।।	
अष्टमे दिवसे प्राप्ते समाप्ते प्रातरुत्सवे   ।	
अलङ्कृत्य तु देवेशं मृगयोत्सवमाचरेथ् ।। २५.२०४  ।।	
मध्याह्ने देवदेवस्य जलक्रीडोत्सवं चरेथ् ।	
प्रपां कृत्वा विधानेन नद्यादीनां तटे बुधः   ।। २५.२०५  ।।	
वितानाद्यैरलङ्कृत्य जलक्रीडार्थमण्टपं  ।	
बिंबाध्यर्धायतामर्धविस्तारां बिंबदघ्निकां  ।। २५.२०६  ।।	
जलद्रोणीमथाच्छिद्रां न्यस्य लोहमयीं घनां  ।	
नादेयाद्भिस्समापूर्व "धारास्विऽति च मन्त्रतः   ।। २५.२०७  ।।	
एलाचन्दनकर्बूरैः कुङ्कुमेनाधिवासयेथ् ।	
कल्हारकेतकीपुष्पैरुशीरागुरुभिस्तथा   ।। २५.२०८  ।।	
आस्तीर्य नववस्त्राणि "वेदाहऽमिति मन्त्रतः   ।	
"पुण्यतीर्थं शिवं पुण्यं देवावासऽमिति ब्रुवन्  ।। २५.२०९  ।।	
अधिदेवं समावाह्य विग्रहैरष्टभिर्यजेथ् ।	
मण्डपे पश्चिमार्धे तु विष्टरे सोत्तरछदे   ।। २५.२१०  ।।	
देवदेवं समास्थाप्य शकुनसूक्तं समुच्चरन्  ।	
नववस्त्रोत्तरीयाद्यैरलङ्कृत्य मनोहरं  ।। २५.२११  ।।	
पाद्यादिभिस्समभ्यर्च्य स्थापगैस्सहितो गुरुः   ।	
"भूः प्रपद्येऽति मन्त्रेण देवदेवं प्रणम्य च   ।। २५.२१२  ।।	
"परं रंहेऽति मन्त्रेण देवमादायचादराथ् ।	
"प्रतद्विष्णुस्त्सवतऽइति जलद्रोण्यां निवेश्य च   ।। २५.२१३  ।।	
इन्द्रादी श्च जयादीश्च तण्डुलैःक्ज्प्तमण्डले   ।	
समावाह्य समभ्यर्च्येज्जलद्रोण्यभितो गुरुः   ।। २५.२१४  ।।	
"अपो हि ष्ठाऽदि मन्त्रां स्त्रीननुवाकान्त्समुच्चरन्  ।	
"इदमापश्शिऽवेत्युक्त्वा "आपो वा इदऽमुच्चरन्  ।। २५.२१५  ।।	
अभिमन्त्ष जलद्रोण्यां देवदेवं प्रणम्य च   ।	
पौरुषं सूक्तमुच्चार्य विष्णुसूक्तं च वैष्णवं  ।। २५.२१६  ।।	
"इषे त्वोर्जेऽत्वादि जपन्"भूरानिलयऽ इत्यपि   ।	
मङ्जयित्वा जलद्रोण्यां देवं प्राक्छिरसं हरिं  ।। २५.२१७  ।।	
अधिवास्यतु यामार्धं यामद्वयमथापि वा   ।	
"परं रंऽहेति मन्त्रेण तत उद्धृत्यवै पुनः   ।। २५.२१८  ।।	
अलङ्कृत्य च वस्त्राद्यैर्यथार्हं परिपूज्य च   ।	
यानमारोप्य देवेशं ग्राममालयमेव वा   ।। २५.२१९  ।।	
प्रदक्षिणं क्रमान्नीत्वा सर्वालङ्कालसंयुतं  ।	
ग्रामवीथ्यामुपहृतमुपहालमगृह्य च   ।। २५.२२०  ।।	
पुनरालयमाविश्य संस्थाप्यास्थानमण्डपे   ।	
सुगन्धितैलेनाभ्यज्य देवं संस्नाप्य पूर्ववथ् ।। २५.२२१  ।।	
जीवस्थाने समास्थाप्य समभ्यर्च्य निवेदयेथ् ।	
तद्रात्रावुत्सवान्तेतु देवं देवीयुतं हरिं  ।। २५.२२२  ।।	
प्रतिष्ठोक्तविधानेन बद्ध्वा प्रतिसरं ततः   ।	
अधिवासविधानेन शयने शाययेद्गुरुः   ।। २५.२२३  ।।	
प्रभाते देवसुत्थाप्य पाद्याद्यर्घ्यान्तमर्चयेथ् ।	
तस्मिन्तीर्थदिने प्रातर्हेमाद्यं प्रातरुत्सवं  ।। २५.२२४  ।।	
कृत्वा हविर्विना देवमभ्यर्च्यास्थानमण्डपे   ।	
प्रमुखे गरुडं पश्चाद्दक्षिणे चक्रमेव च   ।। २५.२२५  ।।	
अमितं चोत्तरेधीमान्धान्यपीठोपरि न्यसेथ् ।	
नित्यपूजां हविर्दानं ध्रुवबेरे समाचरेथ् ।। २५.२२६  ।।	
पूर्वालङ्कृतवस्त्रादीन्विसृज्यैव प्रयत्नतः   ।	
अन्यवस्त्राणिचाच्छाद्य यथार्हं भूष्य भूषणैः   ।। २५.२२७  ।।	
अष्टोपचारैरभ्यर्च्य देवं चक्रादिदेवताः   ।	
व्रीहिभिस्थ्संडिलं कृत्वा द्विहस्तायतविस्तृतं  ।। २५.२२८  ।।	
उलूखलं च मुसलं स्थाप्य वस्त्रेण संयुतं  ।	
तयोरीशौ क्रमेणैव ब्रह्येशावर्चयेद्बुधः   ।। २५.२२९  ।।	
पात्रे हरिद्रां संगृह्य सिनीवालीमथार्ऽच्य च   ।	
उलूखले हरिद्रां च तन्मन्त्रेण विनिक्षिपेथ् ।। २५.२३०  ।।	
गृहीत्वा वैष्णवैर्मन्त्रैराचार्यो मुसलं तथा   ।	
विष्णुसूक्तं समुच्चार्य किञ्चित्तदवघातयेथ् ।। २५.२३१  ।।	
भक्तैर्वा देवदासीभिश्चूर्णीकृत्य विशेषतः   ।	
एकस्मिन्वाद्वयोर्वाथ त्रिषु वा कलशेषुवै   ।। २५.२३२  ।।	
गन्धोषितं च वादैलमाढकं परिगृह्यच   ।	
पिधाय च पिधानैश्च स्थण्डिलोपरि विन्यसेथ् ।। २५.२३३  ।।	
आच्छाद्य नववस्त्रेण सोमं तैले समर्चयेथ् ।	
सिनीवालीं च तच्चूर्णे चक्रादींश्च प्रपूजयेथ् ।। २५.२३४  ।।	
देवमभ्यर्च्य पुण्याहं वाचयन्वैष्णवं गुरुः   ।	
संस्राव्य मूर्थ्नि तत्तैलं "वेदाहऽमिति मन्त्रतः   ।। २५.२३५  ।।	
हारिद्रचूर्णैस्संस्नाप्य चक्रादीन्स्नापयेत्ततः   ।	
तच्छिष्टं धारयन्भक्तस्सर्वपापैः प्रमुच्यते   ।। २५.२३६  ।।	
अथ याने समारोप्य देवं चक्रादिभिस्सह   ।	
चूर्णोत्सवमिमं कृत्वा तीर्थोत्सवमथाचरेथ् ।। २५.२३७  ।।	
देवखातं यदि फवेत्तीर्थं तत्र प्रशस्यते   ।	
नद्यादितीरे संस्थाप्य देवीभ्यां सह वा विना   ।। २५.२३८  ।।	
चक्रादीन्पूर्ववत्स्थाप्य प्रमुखे स्थण्डिलं चरेथ् ।	
द्रव्येणापूर्व कलशान्गायत्रीमन्त्रमुच्चरन्  ।। २५.२३९  ।।	
मध्ये सिद्धार्थकं न्यस्य प्राच्यां स्यादक्षतोदकं  ।	
दक्षिणे गन्धतोयं स्यात्पश्चिमे तु कुशोदकं  ।। २५.२४०  ।।	
जप्योदकं चोत्तरे स्याद्विदिशासु च मध्यतः   ।	
उपस्नानानि विन्यस्य क्रमात्तदधिपान्गुरुः   ।। २५.२४१  ।।	
आदित्यानप्सरसश्च काश्यपं च गुरुं तथा   ।	
ऋतूंश्च मरुतश्चैव मुनीं स्तक्षकमेव च   ।। २५.२४२  ।।	
मन्त्रान्विद्याधरांश्चैव क्रमेणावाह्यचार्चयेथ् ।	
"पूतस्तऽस्येति मन्त्रेण "इमा ओषधयऽइत्यपि   ।। २५.२४३  ।।	
"अभि त्वा शूरऽ"चत्वारिऽ"पूतस्तन्येऽतिचक्रमाथ् ।	
कलशैः पञ्चभिस्स्नाप्यतत्तद्द्रव्यान्तरे क्रमाथ् ।। २५.२४४  ।।	
"वारीश्चतस्रऽइत्युक्त्वा चोपस्नानं समाचरेथ् ।	
शिष्टाभिः कलशाद्भिश्च चक्राधीनभिषिच्य च   ।। २५.२४५  ।।	
प्रविश्य तु जलं तत्र वरुणं चार्चयेत्क्रमाथ् ।	
हस्ताभ्यां चक्रमादाय देवं भक्तैस्समन्वितः   ।। २५.२४६  ।।	
आचार्यः प्रथमं तीर्थे चक्रं स्सृष्ट्यावगाहयेथ् ।	
नाभिदघ्नजले तत्र जलमध्ये तु सुस्थितः   ।। २५.२४७  ।।	
चक्रं देवं हृदि स्थाप्य हस्ताभ्यां धारयन्दृढं  ।	
"ये ते शतंऽ समुच्चार्य प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः   ।। २५.२४८  ।।	
निमज्जयेत्तदा चक्रं सर्ववाद्ययुतं गुरुः   ।	
जनास्सर्वे च तत्तीर्थे स्नात्वा विगतकल्मषाः   ।। २५.२४९  ।।	
भवेयुरश्वमेधस्य फलं च समवाप्नुयुः   ।	
ततस्तीरे प्रतिष्ठाप्य विष्टरे चक्रमुत्तमे   ।। २५.२५०  ।।	
कुर्यादवभृथस्नानं शुद्धस्नानोक्तमार्गतः   ।	
ततो विसृज्य वस्त्रादीन्देवं चान्यैर्विभूष्य च   ।। २५.२५१  ।।	
तत्रैव नसस्नांभारान्संभृत्य विधिना गुरुः   ।	
देवीभ्यां सह देवेशं स्नापयेत्पूर्ववत्प्रभुं  ।। २५.२५२  ।।	
अलङ्कृत्य विशेषेण कुर्यादर्घ्यान्तपूजनं  ।	
पश्चाद्देवं समादाय सर्वालङ्कारसंयुतं  ।। २५.२५३  ।।	
शाकुनं सूक्तमुच्चार्य नीत्वा ग्रामं प्रदक्षिणं  ।	
देवालयं प्रविश्याथस्थाप्य चास्थानमण्डपे   ।। २५.२५४  ।।	
पाद्यादिभिस्समभ्यर्च्य वेदानध्यापयेत्क्रमाथ् ।	
मुहुःपुष्पांजलिं दत्वाजीवस्थाने निवेशयेथ् ।। २५.२५५  ।।	
चक्रादीनपि चादाय तत्तत्थ्साने निवेश्य च   ।	
पुण्याहं वाचयित्वातु प्रोक्षणेः प्रोक्षणं चरेथ् ।। २५.२५६  ।।	
नित्यपूजं समाप्यैव हविर्दद्याद्विशेषतः   ।	
यागशालां समासाद्य हुत्वाग्निषु च वैष्णवं  ।। २५.२५७  ।।	
कुंभस्थां शक्तिमादाय ध्रुवबेरेऽवरोपयेथ् ।	
अन्तहोमं च हुत्वाग्निं नित्यकुण्डेप्रणीय च   ।। २५.२५८  ।।	
तद्रात्रौ नित्यहोमान्ते बलिं दत्वा च पूर्ववथ् ।	
पश्चाच्चक्रं विना दद्याद्बलिं शुद्धान्न कल्पितं  ।। २५.२५९  ।।	
पूर्वोक्तेनैव मार्गेण सर्वत्र बलिमाचरेथ् ।	
चैत्यस्थाने प्रपायां तु उत्याने वृक्षमूलके   ।। २५.२६०  ।।	
तटाके निर्झरे कूपवापीवल्मीकपार्श्वके   ।	
श्मशानेऽन्यत्र देवाग्रे वीथ्यन्तेषु च निक्षिपसेथ् ।। २५.२६१  ।।	
पुनरालयमाविश्य स्नात्वा चाप्यग्निसन्निधौ   ।	
ध्वजमूलं समासाद्य सर्ववाद्य समायुतं  ।। २५.२६२  ।।	
ध्वचावरोहणं कुर्याद्ध्वजमत्रं समुच्चरन्  ।	
तद्ध्वजं तु समादाय प्रादक्षिण्यक्रमेण वै   ।। २५.२६३  ।।	
परीत्य मन्दिरं पश्चात्प्रविश्याभ्यन्तरं पुनः   ।	
देवस्य पादमूले तु न्यस्य पुष्पाञ्जलिं ददेथ् ।। २५.२६४  ।।	
क्षमामन्त्रं समुच्चार्य दण्डवत्प्रणमेद्भुवि   ।	
फलश्रुतिः	
एवं यः कुरुते भक्त्वा विष्णोरुत्सवमादराथ् ।। २५.२६५  ।।	
सर्वपापविशुद्धात्मा सर्वान्कामानवाप्य च   ।	
अन्ते विमानमारुह्य विष्णुलोकं स गच्छति   ।। २५.२६६  ।।	
पुष्पयागः अतःपरं प्रवक्ष्यामि पुष्पयागं सुखावहं  ।	
द्वितीयदिवसे तीर्थात्पुष्पयागं समाचरेथ् ।। २५.२६७  ।।	
शान्तिदं पुष्टिदं चेति काम्यदं च त्रिधा भवेथ् ।	
प्रातर्मध्याह्नापराह्णाः क्रमात्कालाः प्रकीर्तिताः   ।। २५.२६८  ।।	
न्यूनं वाप्यधिकं चैतद्दोषोपशमनाय वै   ।	
आस्थानमण्डपे वाथ स्नपनालय एव वा   ।। २५.२६९  ।।	
चतुर्दिशं चतुर्हस्तं गोपयेनोपलिप्य च   ।	
पञ्चविंशत्पदं कृत्वा षट्सूत्रैः प्रागुद्गगतैः   ।। २५.२७०  ।।	
मध्ये ननपदे पद्मं साष्टपत्रं सकर्णिकं  ।	
रत्नधान्यादिकैर्वापि तण्डुलैर्व्रीहिभिस्तिलैः   ।। २५.२७१  ।।	
बहिस्तेषु पदेष्वग्रे वीशमेकत्र पूजयेथ् ।	
दक्षिणे चक्रमभ्यर्च्य पङ्क्तीशं पश्चिमे तथा   ।। २५.२७२  ।।	
उदीच्यां शान्तमभ्यर्च्य शेषेषु च पदेषु वै   ।	
पूजाद्रव्याणि संभृत्य प्रत्येकं विन्यसेद्बुधः   ।। २५.२७३  ।।	
दलेष्वष्टसु पद्मस्य सुवर्णशकलोपरि   ।	
लोकपालान्त्समभ्यर्च्य वस्त्रोपरि यथादिशं  ।। २५.२७४  ।।	
निष्कत्रयसुवर्णेव कल्पिते कर्णिकोपरि   ।	
आदित्यमण्डलं तत्र राजते चन्द्रमण्डलं  ।। २५.२७५  ।।	
तस्मिन्सुवर्णरूपे तु वह्नि मण्डलमर्चयेथ् ।	
विष्टरं तत्र संस्थाप्य तदन्तर्गतपङ्कजे   ।। २५.२७६  ।।	
तत्र देवं प्रतिष्ठाप्य यावद्दिवसमुत्सवं  ।	
तावत्कृत्वस्समभ्यर्छ्य सप्तविंशतिविग्रहैः   ।। २५.२७७  ।।	
तत्र पूजावसानेतु तत्तत्पुष्पाञ्जलिं ददेथ् ।	
पङ्कजं तुलसी बिल्वं करवीरमथोत्पलं  ।। २५.२७८  ।।	
नन्द्यावर्तं च कुमुदमपामार्गं तथैव च   ।	
विष्णुक्रान्तं च दूर्वां चक्रमादेतान्यनुक्रमाथ् ।। २५.२७९  ।।	
एवं पुष्पाजलिं दत्वा ऋत्विजस्सहतैर्गुरुः   ।	
नृत्तैर्गेयैश्चवाद्यैश्च चतुर्वेदस्तवैरपि   ।। २५.२८०  ।।	
परात्परतरं पारं गुह्याद्गुह्यतरं गुरुं  ।	
सर्ववेदार्थसारं तं द्वादशाष्याक्षरं तथा   ।। २५.२८१  ।।	
जपन्तो विष्णुगायत्रीं शतमष्टोत्तरं ततः   ।	
दद्युः पुष्पाञ्जलि भक्त्या देवदेवस्य पादयोः   ।। २५.२८२  ।।	
पञ्चाग्निष्वथ वाग्नींस्त्रीन्पैण्डरीकमथापि वा   ।	
देवस्य परितः कुर्यादुत्तमादिक्रमे क्रमाथ् ।। २५.२८३  ।।	
उत्तमे सभ्यकुण्डे तु मध्ये त्वाहवनीयके   ।	
हौत्रप्रशंसनं कुर्यात्तदालयगतान्त्सुरान्  ।। २५.२८४  ।।	
आवाह्याज्यं निरूप्यैव तत्क्रमेणाहुतीर्यजेथ् ।	
वैष्णवं विष्णुसूक्तं च सम्यग्घुत्वा विशेषत   ।। २५.२८५  ।।	
ततश्चाहवनीयाग्नौ नृसूक्तं वैष्णवं यजेथ् ।	
दक्षिणाग्नौ विष्णुसूक्तं श्रीसूक्तं च यजेत्क्रमाथ् ।। २५.२८६  ।।	
जुहुयाद्गार्हपत्याग्नौ गायत्रीं वैष्णवीं(वं)ततः   ।	
आवसद्ध्ये तु जुहुयात्सूक्तमेकाक्षरादिकं  ।। २५.२८७  ।।	
आज्येन समिधा तत्तद्धविर्भेदैश्च हूयतां  ।	
एतदुत्तममुद्दिष्टं मध्यमं तु प्रवक्ष्यते   ।। २५.२८८  ।।	
यथालाभप्रमाणेन पूर्वोक्तार्धेन वा हरेः   ।	
पद्ममण्डलदेवानां कारयेत्प्रतिमादिकं  ।। २५.२८९  ।।	
तत्तद्दिनार्चनान्ते तु शुद्धान्नं वा निवेद्य च   ।	
सर्वार्चान्ते पञ्चहविर्दद्यादित्याह पूर्वजः   ।। २५.२९०  ।।	
चतुर्वेदादिघोषं च चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेथ् ।	
अब्जहोमं क्रमेणैव जुहुयान्मन्त्र वित्तमः   ।। २५.२९१  ।।	
पुष्पन्यासक्रमेणैव सर्वविद्येश्वरान्तकं  ।	
अभ्यर्च्य प्रथमं पश्चात्पष्पयागोक्त पूजनं  ।। २५.२९२  ।।	
कृत्वा यथालाभहविर्भक्ष्याणि विविधानि च   ।	
निवेद्य मुखवासान्ते परिवारबलिं क्षिपेथ् ।। २५.२९३  ।।	
इत्येवं मध्यमे प्रोक्तं प्रवक्ष्याम्यधमे पुनः   ।	
विना दिशादिभिर्भेदैर्हेमैश्च पृथगर्चनैः   ।। २५.२९४  ।।	
मण्डले देवमारोप्य पूजयित्वा यधाविधि   ।	
हवींषि पञ्च चोक्तानि निवेद्य च ततः परं  ।। २५.२९५  ।।	
दद्यात्पुष्पांजलिं मन्त्रैस्समस्तदिवसोदितैः   ।	
जान्वन्तं च तथोर्वन्तं कट्यन्तं च समर्चयेथ् ।। २५.२९६  ।।	
नाभ्यन्तं च स्तनान्तं च बाह्यस्तमिति चक्रमाथ् ।	
ग्रीवान्तं च ललाटान्तं मौल्यस्तमिति चक्रमाथ् ।। २५.२९७  ।।	
तत्तत्पूजावसानेतु हविस्सम्यङ्नि वेदयेथ् ।	
उत्सवाज्ञातदोषाणां प्रायश्चित्तमिदं स्मृतं  ।। २५.२९८  ।।	
अतस्सर्वप्रयत्नेन पुष्पयागं समाचरेथ् ।	
द्वादशाराधनम्	
कुर्याद्यथोक्तविधिना द्वादशाराधनं तथा   ।। २५.२९९  ।।	
दद्यादाचार्यपूर्वेभ्यो दक्षिणां विधिवत्ततः   ।	
एकविंशतिनिष्कन्तु दद्यादाचार्यदक्षिणां  ।। २५.३००  ।।	
पदार्थिनां च सर्वेषां तदर्धं स्यात्पृथक्पृथक्  ।	
गोभूमिभ्यां विशेषेण दत्वाचार्यं प्रसादयेथ् ।। २५.३०१  ।।	
आचार्यस्सुप्रसन्नात्मा सर्वाग्निषु यथाक्रमं  ।	
अन्तहोमं समाप्यैव देवदेवं प्रणम्य च   ।। २५.३०२  ।।	
जीवस्थाने प्रतिष्ठाप्य देवेशं सम्यगर्चयेथ् ।	
ब्राह्मणान्भोजयेच्चैव प्रदद्याद्भूरिदक्षिणां  ।। २५.३०३  ।।	
पुष्पयागोत्सवः प्रोक्तो देवदेवस्य शार्ङ्गिणः   ।	
शान्तिकादिविधाने तु कुर्यादङ्कुरपूर्वकं  ।। २५.३०४  ।।	
एवं यःकुरुते भक्त्यापुष्बयागं हरेः प्रियं  ।	
सर्वान्कामानवाप्यैव सर्वैश्वर्यमवाप्य च   ।। २५.३०५  ।।	
सर्वान्शत्रून्विजित्वैव प्रजापशुसमन्वितः   ।	
अन्ते विमानमारुह्य विष्णुसायुज्यमाप्नुयाथ् ।। २५.३०६  ।।	
	
इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे भृगुप्रोक्तायां संहितायां प्रकीर्णाधिकारे पञ्चविंशोऽध्यायः.