स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/केदारखण्डः/अध्यायः ०९
॥लोमश उवाच॥	
एकदा तु सभामध्य आस्थितो देवराट् स्वयम्॥	
लोकपालैः परिवृतो देवैश्च ऋषिभिस्तथा॥ ९.१ ॥	
अप्सरोगणसंवीतो गंधर्वैश्च पुरस्कृतः॥	
उपगीयमानविजयः सिद्धविद्याधरैरपि॥ ९.२ ॥	
तदा शिष्यैः परिवृतो देवराजगुरुः सुधीः॥	
आगतोऽसौ महाभागो बृहस्पति रुदारधीः॥ ९.३ ॥	
तं दृष्ट्वा सहसा देवाः प्रणेमुः समुपस्थिताः॥	
इंद्रोपि ददृशे तत्र प्राप्तं वाचस्पतिं तदा॥ ९.४ ॥	
नोवाच किंचिद्दुर्मेधावचो मानुपुरःसरम्॥	
नाह्वानं नासनं तस्य न विसर्जनमेव च॥ ९.५ ॥	
शक्रं प्रमत्तं ज्ञात्वाथ मदाद्राज्यस्य दुर्मतिम्॥	
तिरोधानमनुप्राप्तो बृहस्पती रुषान्वितः॥ ९.६ ॥	
गते देवगुरौ तस्मिन्विमनस्काऽभवन्सुराः॥	
यक्षा नागाः सगंधर्वा ऋषयोऽपि तथा द्विजाः॥ ९.७ ॥	
गांधर्वस्या वसाने तु लब्धसंज्ञो हरिः सुरान्॥	
पप्रच्छ त्वरितेनवै क्व गतो हि महातपाः॥ ९.८ ॥	
तदैव नारदेनोक्तः शक्रो देवाधिपस्तथा॥	
त्वया कृता ह्यवज्ञा च गुरोर्नस्त्यत्र संशयः॥ ९.९ ॥	
गुरोरवज्ञया राज्यं गतं ते बलसूदन॥	
तस्मात्क्षमापनीयोऽसौ सर्वभावेन हि त्वया॥ ९.१० ॥	
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः॥	
आसनात्सहसोत्थाय तैः सर्वैः परिवारितः॥	
आगच्छत्त्वरया शक्रो गुरोर्गेहमतंद्रितः॥ ९.११ ॥	
पृष्ट्वा तारां प्रणम्यादौ क्व गतो हि महातपाः॥	
न जानामीत्युवाचेदं तारा शक्रं निरीक्षती॥ ९.१२ ॥	
तदा चिंतान्वितो भूत्वा शक्रः स्वगृहमाव्रजत्॥	
एतस्मिन्नंतरे स्वर्गे ह्यनिष्टान्द्भुतानि च॥ ९.१३ ॥	
अभवन्सर्वदुःखार्थे शक्रस्य च महात्मनः॥	
पातालस्थेन बलिना ज्ञातं शक्रस्य चेष्टितम्॥ ९.१४ ॥	
ययौ दैत्यैः परिवृतः पातालादमरावतीम्॥	
तदा युद्धमतीवासीद्देवानां दानवैः सह॥ ९.१५ ॥	
देवाः पराजिता दैत्यै राज्यं शक्रस्य तत्क्षणात्॥	
संप्राप्तं सकलं तस्य मूढस्य च दुरात्मनः॥ ९.१६ ॥	
नीतं सर्वप्रयत्नेन पातालं त्वरितं गताः॥	
शुक्रप्रसादात्ते सर्वे तथा विजयिनोऽभवन्॥ ९.१७ ॥	
शक्रोऽपि निःश्रिको जातो देवैस्त्यक्तस्ततो भृशम्॥	
देवी तिरोधानगता बभूव कमलेक्षणा॥ ९.१८ ॥	
ऐरावतो महानागस्तथैवोच्चैःश्रवा हयः॥	
एवमादीनि रत्नानि अनेकानि बहून्यपि॥	
नीतानि सहसा दैत्यैर्लोभादसाधुवृत्तिभिः॥ ९.१९ ॥	
पुण्यभांजि च तान्येव पतितानि च सागरे॥	
तदा स विस्मयाविष्टो बलिराह गुरुं प्रति॥ ९.२० ॥	
देवान्निर्जित्य चास्माभिरानीतानि बहूनि च॥	
रत्नानि तु समुद्रेऽथ पतितानि तदद्भुतम्॥ ९.२१ ॥	
बलेस्तद्वचनं श्रुत्वा उशना प्रत्युवाच तम्॥	
अश्वमेधशतेनैव सुरराज्यं भविष्यति॥	
दीक्षितस्य न संदेहस्तस्माद्भोक्त स एव च॥ ९.२२ ॥	
अश्वमेधं विना किंचित्स्वर्गं भोक्तं न पार्यते॥ ९.२३ ॥	
गुरोर्वचनमाज्ञाय तूष्णींभूतो बलिस्ततः॥	
बभूव देवैः सार्द्धं च यथोचितमकारयत्॥ ९.२४ ॥	
इन्द्रोपि शोच्यतां प्राप्तो जगाम परमेष्ठिनम्.॥	
विज्ञापयामास तथा सर्वं राज्यभयादिकम्॥ ९.२५ ॥	
शक्रस्य वचनं श्रुत्वा परमेष्ठी उवाच ह॥ ९.२६ ॥	
संमिलित्वा सुरान्सर्वांस्त्वया साकं त्वरान्विताः॥ 	
आराधनार्थं गच्छामो विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम्॥ ९.२७ ॥	
तथेति गत्वा ते सर्वे शक्राद्या लोकपालकाः॥	
ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तटं क्षीरार्णवस्य च॥	
प्राप्योपविश्य ते सर्वे हरिं स्तोतुं प्रचक्रमुः॥ ९.२८ ॥	॥ब्रह्मोवाच॥	
देवदेव जगान्नाथ सुरासुरनमस्कृत॥	
पुण्यश्लोकाव्ययानंत परमात्मन्नमोऽस्तु ते॥ ९.२९ ॥	
यज्ञोऽसि यज्ञरूपोऽसि यज्ञांगोऽसि रमापते॥	
ततोऽद्य कृपया विष्णो देवानां वरदो भव॥ ९.३० ॥	
गुरोरवज्ञया चाद्य भ्रष्टराज्यः शतक्रतुः॥	
जातः सुरर्षिभिः साकं तस्मादेनं समुद्धर॥ ९.३१ ॥	
॥श्रीभगवानुवाच॥	
दुकोकलज्ञया सर्वं नस्यतीति किमद्भुतम्॥	
ये पापिनो ह्यधर्मिष्ठाः केवलं विषयात्मकाः॥	
पितरौ निंदितौ यैश्च निर्दैवात्वेन संशयः॥ ९.३२ ॥	
अनेन यत्कृतं ब्रह्मन्सद्यस्तत्फलमागतम्॥	
कर्मणा चास्य शक्रस्य सर्वेषां संकटागमः॥ ९.३३ ॥	
विपरीतो यदा कालः पुरुषस्य भवेत्तदा॥	
भूतमैत्रीं प्रकुर्वंति सर्वकार्यार्थसिद्धये॥ ९.३४ ॥	
तेन वै कारणेनेंद्र मदीयं वचनं कुरु॥	
कार्यहेतोस्त्वया कार्यो दैत्यैः सह समागमः॥ ९.३५ ॥	
एवं भगवतादिष्टः शक्रः परमबुद्धिमान्॥	
अमरावतीं ययौ हित्वा सुतलं दैवतैः सह॥ ९.३६ ॥	
इन्द्रं समागतं श्रुत्वा इंद्रसेनो रुषान्वितः॥	
बभूव सह सैन्येन हंतुकामः पुरंदरम्॥ ९.३७ ॥	
नारदेन तदा दैत्या बलिश्च बलिनां वरः॥	
निवारितस्तद्वधाच्च वाक्यैरुच्चावचैस्तथा॥ ९.३८ ॥	
ऋषेस्तस्यैव वचनात्त्यक्तमन्युर्बलिस्तदा॥	
बभूव सह सैन्येन आगतो हि शतक्रतुः॥ ९.३९ ॥	
इन्द्रसेनेन दृष्टोऽसौ लोकपालैः समावृतः॥	
उवाच त्वरया युक्तः प्रहसन्निव दैत्यराट्॥ ९.४० ॥	
कस्मादिहागतः शक्र सुतलं प्रति कथ्यताम्॥	
तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स्मयमान उवाचतम्.। ९.४१ ॥	
वयं कश्यपदायादा यूयं सर्वे तथैव च॥	
यथा वयं तथा यूयं विग्रहो हि निरर्थकः॥ ९.४२ ॥	
मम राज्यं क्षणेनैव नीतं दैववशात्तवया॥	
तथा ह्येतानि तान्येन रत्नानि सुबहून्यपि॥	
गतानि तत्क्षणादेव यत्नानीतानि वै त्वया॥ ९.४३ ॥	
तस्माद्विमर्शः कर्तव्यः पुरुषेण विपश्चिता॥	
विमर्शज्जायते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षो भविष्यति॥ ९.४४ ॥	
किं तु मे बत उक्तेन जाने न च तवाग्रतः॥	
शरणार्थी ह्यहं प्राप्तः सुरैः सह तवांतिकम्॥ ९.४५ ॥	
एतच्छ्रुत्वा तु शक्रस्य वाक्यं वाक्यविदां वरः॥	
प्रहस्योवाच मतिमाञ्छक्रं प्रति विदां वरः॥ ९.४६ ॥	
त्वमागतोसि देवेंद्र किमर्थं तन्न वेद्मयहम्॥ ९.४७ ॥	
शक्रस्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यश्रुपूर्णाकुलेक्षणः॥	
किंचिन्नोवाच तत्रैनं नारदो वाक्यमब्रवीत्॥ ९.४८ ॥	
बले त्वं किं न जानासि कार्याकार्यविचारणाम्॥	
धर्मो हि महतामेष शरणागतपालनम्॥ ९.४९ ॥	
शरणागतं च विप्रं च रोगिणं वृद्धमेव च॥	
यएतान्न च रक्षंति ते वै ब्रह्महणो नराः॥ ९.५० ॥	
शरणागतशब्देन आगतस्तव सन्निधौ॥	
संरक्षणाय योग्यश्च त्वया नास्त्यत्र संशयः॥	
एवमुक्तो नारदेन तदा दैत्यपतिः स्वयम्॥ ९.५१ ॥	
विमृश्य परया बुद्ध्या कार्याकार्यविचारणाम्॥	
शक्रं प्रपूजयामास बहुमानपुरःसरम्॥	
लोकपालैः समेतं च तथा सुरगणैः सह॥ ९.५२ ॥	
प्रत्ययार्थं च सत्त्वानि ह्यनेकानि व्रतानि वै॥	
बलिप्रत्ययभूतानि स चकारः पुरंदरः॥ ९.५३ ॥	
एवं स समयं कृत्वा शक्रः स्वार्थपरायणः॥	
बलिना सह चावासीदर्थशास्त्रपरो महान्॥ ९.५४ ॥	
एवं निवसतस्तस्य सुतलेऽपि शतक्रतोः॥	
वत्सरा बहवो ह्यासंस्तदा बुद्धिमकल्पयत्॥	
संस्मृत्य वचनं विष्णोर्विमृश्य च पुनःपुनः॥ ९.५५ ॥	
एकदा तु सभामध्य आसीनो देवराट्‌स्वयम्॥	
उवाच प्रहसन्वाक्यं बलिमुद्दिश्य नीतिमान्॥ ९.५६ ॥	
प्राप्तव्यानि त्वया वीर अस्माकं च त्वया बले॥	
गजादीनि बहून्येव रत्नानि विविधानि च॥ ९.५७ ॥	
गतानि तत्क्षणादेव सागरे पतितानि वै॥	
प्रयत्नो हि प्रकर्तव्यो ह्यस्माभिस्त्वयान्वितैः॥ ९.५८ ॥	
तेषां चोद्धरणे दैत्य रत्नानामिह सागरात्॥	
तर्हि निर्मथनं कार्यं भवता कार्यसिद्धये॥ ९.५९ ॥	
बलिः प्रवर्तितस्तेन शक्रेण सुरसूदनः॥	
उवाच शक्रं त्वरितः केनेदं मथनं भवेत्॥ ९.६० ॥	
तदा नभोगता वाणी मेघगंभीरनिःस्वना॥	
उवाच देवा दैत्याश्च मंथध्वं क्षीरसागरम्॥ ९.६१ ॥	
भवतां बलवृद्धिश्च भविष्यति न संशयः॥ ९.६२ ॥	
मंदरं चैव मंथानं रज्जुं कुरुत वासुकिम्॥	
पश्चाद्देवाश्च दैत्याश्च मेलयित्वा विमथ्यताम्॥ ९.६३ ॥	
नभोगतां च तां वाणीं निशम्याथ तदाःसुराः॥	
दैत्यैः सार्द्धं ततः सर्व उद्यमं चक्रुरुद्यताः॥ ९.६४ ॥	
पातालान्निर्गताः सर्वे तदा तेऽथ सुरासुराः॥	
आजग्मुरतुलं सर्वे मंदरं पर्वतोत्तमम्॥ ९.६५ ॥	
दैत्याश्च कोटिसंख्याकास्तथा देवा न संशयः॥	
उद्युक्ताः सहसा प्राऽयुर्मंदरं कनकप्रभम्॥ ९.६६ ॥	
सरत्नं वर्तुलाकारं स्थूलं चैव महाप्रभम्॥	
अनेकरत्नसंवीतं नानाद्रुमनिषेवितम्॥ ९.६७ ॥	
चंदनैः पारिजातैश्च नागपुन्नागचंपकैः॥	
नानामृगगणाकीर्णं सिंहशार्दूलसेवितम्॥ ९.६८ ॥	
महाशैलं दृष्ट्वा ते सुरसत्तमाः॥	
ऊचुः प्रांजलयः सर्वे तदा ते सुरसत्तमाः॥ ९.६९ ॥	॥देवा ऊचुः॥	
अद्रे सुरा वयं सर्वे विज्ञप्तुमिह चागताः॥	
तच्छृणुष्व महाशैल परेषामुपकारकः॥ ९.७० ॥	
एवमुक्तस्तदा शैलो दवैर्दैत्यैः स मंदरः॥	
उवाच निःसृतो भूत्वा परं विग्रहवान्वचः॥ ९.७१ ॥	
तेन रूपेण रूपी स पर्वतो मंदराचलः॥	
किमर्थमागताः सर्वे मत्समीपं तदुच्यताम्॥ ९.७२ ॥	
तदा बलिरुवाचेदं प्रस्तावसदृशं वचः॥	
इंद्रोपि त्वरया युक्तो बभाषे सूनृतं वचः॥ ९.७३ ॥	
अस्माभिः सह कार्यार्थे भव त्वं मंदराचल॥	
अमृतोत्पादनार्थे त्वं मंथानं भव सुव्रत॥ ९.७४ ॥	
तथेति मत्वा तद्वाक्यं देवानां कार्यसिद्धये॥	
ऊचे देवासुरांश्चेदमिन्द्रं प्रति विशेषतः॥ ९.७५ ॥	
छेदितौ च त्वया पक्षौ वज्रेण शतपर्वणा॥	
गंतुं कथं समर्थोऽहं भवतां कार्यसिद्धये॥ ९.७६ ॥	
तदा देवासुराः सर्वे स्तूयमाना महाचलम्॥	
उत्पाटयेयुरतुलं मंदरं च ततोद्भुतम्॥ ९.७७ ॥	
क्षीरार्णवं नेतुकामा ह्यशक्तास्ते ततोऽभवन्॥	
पर्वतः पतितः सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्॥ ९.७८ ॥	
केचिद्भग्ना मृताः केचित्केचिन्मूर्छापरा भवन्॥	
परीवादरताः केचित्केचित्क्लेशत्वमागताः॥ ९.७९ ॥	
ेवं भग्नोद्यमा जाता असुराःसुरदानवाः॥	
चेतनां परमां प्राप्तास्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्॥ ९.८० ॥	
रक्षरक्ष महाविष्णो शरणागतवत्सल॥	
त्वया ततमिदं सर्वं जंगमाजंगमं च यत्॥ ९.८१ ॥	
देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं प्रादुर्भूतो हरिस्तदा॥	
तान्दृष्ट्वा सहसा विष्णुर्गरुडोपरि संस्थितः॥ ९.८२ ॥	
लीलया पर्वतश्रेष्ठमुत्तभ्यारोपयत्क्षणात्॥	
गरुत्मति तदा देवः सर्वेषामभयं ददौ॥ ९.८३ ॥	
तत उत्थाय तान्देवान्क्षीरोस्योत्तरं तटम्॥	
नीत्वा तं पर्वतं वृद्धं निक्षिप्याप्सु ततो ययौ॥ ९.८४ ॥	
तदा सर्वे सुरगणाः स्वागत्य असुरैः सह॥	
वासुकिं च समादाय चक्रिरे समयंच तम्॥ ९.८५ ॥	
मंथानं मंदरं चैव वासुकिं रज्जुमेव च॥	
कृत्वा सुराऽसुराः सर्वे ममंथुः श्रीरसागरम्॥ ९.८६ ॥	
क्षीराब्धेर्मथ्यमानस्य पर्वतो हि रसातलम्॥	
गतः स तत्क्षणादेव कूर्मो भूत्वा रमापतिः॥	
उद्धृतस्तत्क्षणादेव तदद्भुतमिवाभवत्॥ ९.८७ ॥	
भ्राम्यमाणस्ततः शैलो नोदितः सुरदानवैः॥	
भ्रममाणो निराधारो बोधश्चेव गुरुं विना॥ ९.८८ ॥	
परमात्मा तदा विष्णुराधारो मंदरस्य च॥	
दोर्भिश्चतुर्भिः संगृह्य ममंथाब्धिं सुखावहम्॥ ९.८९ ॥	
तदा सुरासुराः सर्वे ममंथुः क्षीरसागरम्॥	
एकीभूत्वा बलेनैवमतिमात्रं बलोत्कटाः॥ ९.९० ॥	
पृष्ठकंठोरुजान्वंतः कमठस्य महात्मनः॥	
तथासौ पर्वतश्रेष्ठो वज्रसारमयो दृढः॥	
उभयोर्घर्षणादेव वडवाग्निः समुत्थितः॥ ९.९१ ॥	
हलाहलं च संजातं तदॄष्ट्वा नारदेन हि॥	
ततो देवानुवाचेदं देवर्षिरमितद्युतिः॥ ९.९२ ॥	
न कार्यं मथनं चाब्धेर्भवद्भिरधुनाऽखिलैः॥	
प्रार्थयध्वं शिवं देवाः सर्वे दक्षस्य याजनम्॥	
तद्विस्मृतिं च वोयातं वीरभद्रेण यत्कृतम्॥ ९.९३ ॥	
तस्माच्छिवः स्मर्यतां चाशु देवाः परः पराणामपि वा परश्च॥	
परात्परः परमानंदरूपो योगिध्येयो निष्प्रपंचो ह्यरूपः॥ ९.९४ ॥	
ते मथ्यमानास्त्वरिता देवाः स्वात्मार्थसाधकाः॥	
अभिलाषपराः सर्वे न श्रृण्वंति यतो जडाः॥ ९.९५ ॥	
उपदेशैश्च बहुभिर्नोपदेश्याः कदाचन॥	
ते रागद्वेषसंघाताः सर्वे शिवपराङ्‌मुखाः॥ ९.९६ ॥	
केवलोद्यमसंवीता ममंथुः क्षीरसागरम्॥	
अतिनिर्मथनाज्जातं क्षीराब्धेश्चहलाहलम्॥ ९.९७ ॥	
त्रैलोक्यदहने प्रौढं प्राप्तं हंतुं दिवौकसः॥	
अत ऊर्ध्वं दिशः सर्वा व्याप्तं कृत्स्नं नभस्तलम्॥	
ग्रसितुं सर्वभूतानां कालकूटं समभ्ययात्॥ ९.९८ ॥	
दृष्ट्वा बृहंतं स्वकरस्थमोजसा तं सर्पराजं सह पर्वतेन॥	
तत्रैव हित्वापययुस्तदानीं पलायमाना ह्यसुरैः समेताः॥ ९.९९ ॥	
तथैव सर्व ऋषयो भृग्वाद्याः शतशाम्यति॥	
दक्षस्य यजनं तेन यथा जातं तथाभवत्॥ ९.१०० ॥	
सत्यलोकं गताः सर्वे भुगुणा नोदिता भृशम्॥	
वेदवाक्यैश्च विविधैः कालकूटं शतशस्ततः॥	
देवा नास्त्यत्र संदेहः सत्यं सत्यं वदामि वः॥ ९.१०१ ॥	
भृगुणोक्तं वचः श्रुत्वा कालकूटविषार्द्दिताः॥	
सत्यलोकं समासाद्य ब्रह्माणं शरणं ययुः॥ ९.१०२ ॥	
तदा जाज्वल्यमानं वै कालकूटं प्रभोज्जवलम्॥	
दृष्ट्वा ब्रह्माथ तान्दृष्ट्वा ह्यकर्मज्ञानसुरासुरान्॥	
तेषां शपितुमारेभे नारदेन निवारितः॥ ९.१०३ ॥	
'''॥ब्रह्मोवाच॥	
अकार्यं किं कृतं देवाः कस्मात्क्षोभोयमुद्यतः॥	
ईश्वरस्य च जातोऽद्य नान्यथा मम भाषितम्॥ ९.१०४ ॥	
ततो देवैः परिवृतो वेदोपनिषदैस्तथा॥	
नानागमैः परिवृतः कालकूटभयाद्ययौ॥ ९.१०५ ॥	
ततश्चिंतान्विता देवा इदमूचुः परस्परम्॥	
अविद्याकामसंवीताः कुर्यामः शंकरं च कम्॥ ९.१०६ ॥	
ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तदा देवास्त्वरान्विताः॥	
वैकुण्ठमाव्रजन्सर्वे कालकूट भयार्द्दिताः॥ ९.१०७ ॥	
ब्रह्मादयश्चर्षिगणाश्च तदा परेशं विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमीशम्॥	
वैकुण्ठमाश्रितमधोक्षजमाधवं ते सर्वे सुरासुरगणाः शरणं प्रयाताः॥ ९.१०८ ॥	
तावत्प्रवृद्धं सुमहत्कालकूटं समभ्ययात्॥	
दग्ध्वादो ब्रह्मणो लोकं वैकुण्ठं च ददाह वै॥ ९.१०९ ॥	
कालकूटाग्निना दग्धो विष्णुः सर्वगुहाशयः॥	
पार्षदैः सहितः सद्यस्तमालसदृशच्छविः॥ ९.११० ॥	
वैकुण्ठं च सुनीलं च सर्वलोकैः समावृतम्॥	
जलकल्मषसंवीताः सर्वे लोकास्तदाभवन्॥ ९.१११ ॥	
अष्टावरणसंवीतं ब्रह्मांडं ब्रह्मणा सह॥	
भस्मीभूतं चकाराशु जलकल्मषमद्भुतम्॥ ९.११२ ॥	
नोभूमिर्न जलं चाग्निर्न वायुर्न नभस्तदा॥	
नाहंकारो न च महान्मूलाविद्या तथैव च॥	
शिवस्य कोपात्संजातं तदा भस्माकुलं जगत्॥ ९.११३ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराणं एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथममाहेश्वरखण्डान्तर्गते केदारखण्डे नवमोऽध्यायः॥ ९ ॥ छ ॥	

केदारखण्डः