गरुडपुराणम्/प्रेतकाण्डः (धर्मकाण्डः)/अध्यायः ३४
श्रीगरुडमहापुराणम् ३४
श्रीकृष्ण उवाच  ।
शृणु तार्क्ष्य यथान्यायं धर्माधर्म्स्य लक्षणम्  ।
सुकृतं दुष्कृतं नॄणामग्रे धावति धावताम्  ॥ २,३४.१ ॥
कृते तपः प्रशंसन्ति त्रेतायां ज्ञानसाधनम्  ।
द्वापरे यज्ञदाने च दानमेकं कलौ युगे  ॥ २,३४.२ ॥
गृहस्थानां स्मृतो धर्म उत्तमानां विचक्षणैः  ।
इष्टापूर्ते स्वशक्त्या हि कुर्वतां नास्ति पातकम्  ॥ २,३४.३ ॥
वृक्षस्तु रोपितो येन खनिकूपजलाशयाः  ।
यममार्गे सुखं तस्य व्रजतो नितरां भवेत् ॥ २,३४.४ ॥
अग्नितापप्रदातारे यैः शीतपीडिते द्विजे  ।
तप्यमानाः सुखं यान्ति सर्व कामैः प्रपूरिताः  ॥ २,३४.५ ॥
सुवर्णमणिमुक्तादि वस्त्राण्याभरणानि च  ।
तेन सर्वमिदं दत्तं येन दत्ता वसुन्धरा  ॥ २,३४.६ ॥
यानियानि च भूतानि दत्तानि भुवि मानवैः  ।
यमलोकपथे तानि तिष्ठन्त्येषां समीपतः  ॥ २,३४.७ ॥
व्यञ्जनानि विचित्राणि भक्ष्यभोज्यानि यानि च  ।
ददाति विधिना पुत्र प्रेते तदु पतिष्ठति  ॥ २,३४.८ ॥
आत्मा वै पुत्रनामास्ति पुत्रस्त्राता यमालये  ।
तारयेत्पितरं घोरात्तेन पुत्त्रः प्रवक्ष्यते  ॥ २,३४.९ ॥
अतो देयञ्च पुत्रेण श्राद्धमाजी वितावधि  ।
अतिवाहस्तदा प्रेतो भोगान् वै लभते हि सः  ॥ २,३४.१० ॥
दह्यमानस्य प्रेतस्य स्वजनैर्यो जलाञ्जलिः  ।
दीयते प्रेतरूपोऽसौ प्रीतो याति यमालये  ॥ २,३४.११ ॥
अपक्वे मृन्मये पात्रे दुग्धं दत्तं दिनत्रयम्  ।
काष्ठत्रयं गुणैर्बद्ध्वा प्रीत्यै रात्रौ चतुष्पथे  ॥ २,३४.१२ ॥
प्रथमेऽह्नि द्वितीये च तृतीये च तथा खग  ।
आकाशस्थं पिबेद्दुग्धं प्रेतो वायुवपुर्धरः  ॥ २,३४.१३ ॥
चतुर्थे सञ्चयः कार्यः चतुर्थे?वापि साग्निके  ।
अस्थिसञ्चयनं कार्यं दद्यादापाञ्जलिं ततः  ॥ २,३४.१४ ॥
न पूर्वाह्ने न मध्याह्ने नापराह्ने न सन्धिषु  ।
याते प्रथमयामे तु दद्यादापजलाञ्जंलीन्  ॥ २,३४.१५ ॥
पुत्त्रेण दत्ते ते सर्वे गोत्रिणो हितबान्धवाः  ।
स्वजात्यैः परजात्यैश्च देयो नद्यां जलाञ्जलिः  ॥ २,३४.१६ ॥
गन्तव्यं नैव विप्रेण दातुं शीघ्रं जलाञ्जलिम्  ।
निवृत्ताश्च यदा नार्यो लोकाचारः सदाभवेत् ॥ २,३४.१७ ॥
पञ्चत्वञ्च गते शूद्रे यः काष्ठं नयते चिताम्  ।
अनुव्रजेद्यदा विप्रस्त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ २,३४.१८ ॥
त्रिरात्रे च ततः पूर्णे नदीं गच्छेत्समुद्रगाम्  ।
प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति  ॥ २,३४.१९ ॥
शूद्रो गच्छति सर्वत्र वैश्यस्त्रिषु द्वयोः परः  ।
गच्छति स्वीयवर्णेषु दातुं प्रेते जलाञ्जलिम्  ॥ २,३४.२० ॥
दत्ते जलाञ्जलौ पश्चाद्विदध्याद्दन्तधावनम्  ।
त्यजन्ति गोत्रिणः सर्वे दिनानि नव काश्यप  ॥ २,३४.२१ ॥
जलाञ्जलिं तथा दातुं गच्छन्ति द्विजसत्तमाः  ।
यत्र स्थाने मृतो यस्तु अध्वन्यपि गृहेऽपि वा  ।
विश्लेषस्तु ततः स्थानान्न क्वचिद्विहितो बुधैः  ॥ २,३४.२२ ॥
स्त्रीजनश्चाग्रतो गच्छेत्पृष्ठतो नवसञ्चयः  ।
आचमनं विधातव्यं पाषाणोपरि संस्थितैः  ॥ २,३४.२३ ॥
यवांश्च सर्षपान् दूर्वाः पूर्णपात्रे विलोकयेत् ।
प्राशयेन्निम्बपत्राणि स्नेहस्नानं समाचरेत् ॥ २,३४.२४ ॥
गोत्रिभिर्न च कर्तव्यं गृहान्नञ्च न भोजयेत् ।
भुञ्जीत मृन्मये पात्रे उत्तानञ्च विवर्जयेत् ॥ २,३४.२५ ॥
मृतकस्य गुणा ग्राह्या यमगाथां समुद्गिरेत् ।
शुभाशुभे च ध्यातव्ये पूर्वकर्मोपसञ्चिते  ॥ २,३४.२६ ॥
लब्धेनैव च देहेन भुङ्क्ते सुकृतदुष्कृते  ।
वायुरूपो भ्रमत्येव वायुरूर्ध्वं स गच्छति  ॥ २,३४.२७ ॥
दशाहकर्मक्रियया कुटी निष्पाद्यते ध्रुवम्  ।
नवकैः षोडशश्राद्धैः प्रयाति हि कुटीं नरः  ॥ २,३४.२८ ॥
तिलैर्दर्भैश्च भूम्यां वै कुटी धातुमयी भवेत् ।
पञ्च रत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति  ॥ २,३४.२९ ॥
यदा पुष्पं प्रनष्टं हि तदा गर्भं न धारयेत् ।
आदराच्च ततो भूमौ तिलदर्भान्विनिः क्षिपेत् ॥ २,३४.३० ॥
पशुत्वे स्थावरत्वे च यत्र क्वापि स जायते  ।
तत्रैव जन्तुरुत्पन्नः श्राद्धं तत्रोपतिष्ठति  ॥ २,३४.३१ ॥
धन्विना लक्ष्यमुद्दिश्य मुक्तो बाणस्तदाप्नुयात् ।
यथा श्राद्धं यमुद्दिश्य कृतं तस्योपतिष्ठति  ॥ २,३४.३२ ॥
यावन्नोत्पादितो देहस्तावच्छ्राद्धैर्न प्रीणनम्  ।
क्षुधाविभ्रममापन्नो दशाहेन च तर्पितः  ॥ २,३४.३३ ॥
पिण्डदानं न यस्याभूदाकाशे भ्रमते तु सः  ।
दिनत्रयं वसंस्तोये अग्नावपि दिनत्रयम्  ।
आकाशे वसते त्रीणि दिनमेकन्तु वासके  ॥ २,३४.३४ ॥
दग्धे देहे च वह्नौ च जलेनैव तु तर्पितः  ।
स्नेहस्नानं जलेनैव पूपकैः कृशरैर्गृहे  ॥ २,३४.३५ ॥
प्रथमेऽह्नि तृतीये च पञ्चमे सप्तमेऽपि वा  ।
नवमैकादशे चैव श्राद्धं नवकमुच्यते  ॥ २,३४.३६ ॥
गृहद्वारे श्मशाने वा तीर्थे देवालयेऽपि वा  ।
यत्राद्यो दीयते पिण्डस्तत्र सर्वान् समापयेत् ॥ २,३४.३७ ॥
एकादशाहे यच्छ्राद्धं तत्सामान्यमुदाहृतम्  ।
चतुर्णामेकवर्णानां शुद्ध्यर्थं स्नानमुच्यते  ॥ २,३४.३८ ॥
कृत्वा चैकादशाहञ्च पुनः स्नात्वा शुचिर्भवेत् ।
दद्याद्विप्राय यः शय्यां यथोक्तं प्रेतमोक्षदाम्  ॥ २,३४.३९ ॥
न भवेत्यदा स गोत्रो परोऽपि विधिमाचरेत् ।
भार्या वा पुरुषः कश्चित्तुष्टश्च कुरुते स्त्रियः  ॥ २,३४.४० ॥
प्रथमेऽहनि यः पिण्डो दीयते विधिपूर्वकम्  ।
अन्नाद्येन च तेनैव सर्वश्राद्धानि कारयेत् ॥ २,३४.४१ ॥
अमन्त्रं कारयेच्छ्राद्धं दशाहं नामगोत्रतः  ।
श्राद्धं कृतन्तु यैर्वस्त्रैस्तानि त्यक्त्वा गृहं विशेत् ॥ २,३४.४२ ॥
असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान्  ।
प्रथमेऽहनि यः कुर्यात्स दशाहं समापयेत् ॥ २,३४.४३ ॥
जीवस्य दशभिः पिण्डैर्देहो निष्पाद्यते ध्रुवम्  ।
वृद्धिश्च दशभिर्मासैर्गर्भस्थस्य यथा भवेत् ॥ २,३४.४४ ॥
आशौचं यावदेतस्य तावत्पिण्डोदकक्रिया  ।
चतुर्णामपि वर्णानामेष एव विधिः स्मृतः  ॥ २,३४.४५ ॥
यत्र त्रिरात्रमाशौचं तत्रादौ त्रीन् प्रदापयेत् ।
चतुरस्तु द्वितीयेऽह्नि तृतीये त्रींश्तथैव च  ॥ २,३४.४६ ॥
पृथक्शरावयोर्दद्यादेकाहं क्षीरमम्बु च  ।
एकोद्दिष्टन्तु वै श्राद्धं चतुर्थेऽहनि कारयेत् ॥ २,३४.४७ ॥
प्रथमेऽहनि यः पिण्डस्तेन मूर्धा प्रजायते  ।
चक्षुः श्रोत्रञ्च नासा च द्वितीयेऽह्नि प्रजायते  ॥ २,३४.४८ ॥
गण्डौ वक्त्रं तथा ग्रीवा तृतीयेऽहनि जायते  ।
हृदयं कुक्षिरुदरं चतुर्थे तद्वदेव हि  ॥ २,३४.४९ ॥
कटिपृष्ठं गुदञ्चापि पञ्चमेऽहनि जायते  ।
षष्ठे ऊरू च विज्ञेये सप्तमे गुल्फसम्भवः  ॥ २,३४.५० ॥
अष्टमे दिवसे प्राप्ते जङ्घे च भवतोऽण्डज  ।
पादौ च नवमे ज्ञेयौ दशमे बलवत्क्षुधा  ॥ २,३४.५१ ॥
एकादशाहे यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु  ।
सिद्धान्नं तस्य दातव्यं कृशराः पूपकाः पयः  ।
प्रक्षाल्य विप्रचरणावर्घ्यं धूपञ्च दीपक्रम्  ॥ २,३४.५२ ॥
द्वादश प्रतिमास्यानि श्राद्धान्यैकादशे तथा  ।
त्रिपक्षञ्चापि षण्मासे द्वे श्राद्धानि च षोडश  ॥ २,३४.५३ ॥
प्रति मासं प्रदातव्यं मृताहे या तिथिर्भवेत् ।
स मासः प्रथमो ज्ञेय इति वेदविदो विदुः  ॥ २,३४.५४ ॥
शवहस्ते च यच्छ्राद्धं मृतिस्थाने द्विजासने  ।
तदेव प्रथमं श्राद्धं तत्स्यादेकादशेऽहनि  ॥ २,३४.५५ ॥
सा तिथिर्मासिके श्राद्धे मृतो यस्मिन् दिने नरः  ।
रिक्तयोश्च त्रिपक्षे च सा तिथिर्नाद्रियेत वै  ॥ २,३४.५६ ॥
पौर्णमास्यां मृतो योऽसौ चतुर्थी तस्य चोनका  ।
चतुर्थ्यान्तु मृतो यस्तु नवमी तस्य चोनका  ॥ २,३४.५७ ॥
नवम्याञ्च मृतो यश्च रिक्ता तस्य चतुर्दशी  ।
एता रिक्ताश्च विज्ञेया अन्त्येष्टौ कुशलेन च  ॥ २,३४.५८ ॥
एकादशाहे यच्छ्राद्धं नवकं तत्प्रकीर्तितम्  ।
चतुष्पथे त्यजेदन्नं पुनः स्नानं समाचरेत् ॥ २,३४.५९ ॥
एकादशाहादारभ्य घटस्यान्नं जलान्वितम्  ।
दिनेदिने च दातव्यमब्दं यावद्द्विजोत्तमे  ॥ २,३४.६० ॥
मानुषस्य शरीरे तु विद्यते ह्यस्थिसञ्चयः  ।
तत्संख्यः सर्वदेहेषु षष्ट्यधिकशतत्रयम्  ॥ २,३४.६१ ॥
उदकुम्भेन पुष्टानि तान्यस्थीनि भवन्ति हि  ।
एतस्माद्दीयते कुम्भः प्रीतिः प्रेतस्य जायते  ॥ २,३४.६२ ॥
यस्मिन् दिने मृतो जन्तुरटव्यां विषमेऽपि वा  ।
यदा तदा भवेद्दाहः सूतकं मृतवासरात् ॥ २,३४.६३ ॥
तिलपात्रं तथान्नाद्यं गन्धधपादिकञ्च यत् ।
एकादशाहे दातव्यं तेन शूद्धो द्विजो भवेत् ॥ २,३४.६४ ॥
क्षत्त्रियो द्वादशाहे तु वैश्यः पञ्चदशे तथा  ।
शुद्धिः शूद्रस्य मासेन मृतके जातसूतके  ॥ २,३४.६५ ॥
मासत्रये त्रिरात्रं स्यात्षण्मासेन तु पक्षिणी  ।
अहः संवत्सरादर्ब्वाक्पूर्णे दत्त्वोदकं शुचिः  ।
अनेनैवा नुसारेण शुद्धिः स्यात्सार्ववर्णिकी  ॥ २,३४.६६ ॥
एकादशाहप्रभृति पुरतः प्रतिवत्सरम्  ।
विश्वेदेवांस्तु सम्पूज्य पिण्डमेकञ्च निर्वपेत् ॥ २,३४.६७ ॥
यथा तारागणाः सर्वे च्छाद्यन्ते रविरश्मिभिः  ।
एवं प्रच्छाद्यते सर्वं न प्रेतो भवति क्वचित् ॥ २,३४.६८ ॥
शय्यादानं प्रशंसन्ति सर्वदैव द्विजोत्तमाः  ।
अनित्यं जीवनं य्समात्पश्चात्को नु प्रदास्यति  ॥ २,३४.६९ ॥
तावद्वन्धुः पिता तावद्यावज्जीवति मानवः  ।
मृते मृत इति ज्ञात्वा क्षणात्स्नेहो निवर्तते  ॥ २,३४.७० ॥
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरेवं ज्ञात्वा मुहुर्मुहुः  ।
जीवन्नपीति सञ्चिन्त्य स्वीयं हितमनुस्तमरेत् ॥ २,३४.७१ ॥
मृतानां कः सुतो दद्याद्द्विजेशय्यां सतूलिकाम्  ।
एवं जानन्निदं सर्वं स्वहस्तेनैव दापयेत् ॥ २,३४.७२ ॥
तस्माच्छय्यां समासाद्य सारदारुमर्यो दृढाम्  ।
दन्तादिरुचिरां रम्यां हेमपट्टै रलङ्कृताम्  ।
तस्यां संस्थाप्य हैमञ्च हरिं लक्ष्म्या समन्वितम्  ॥ २,३४.७३ ॥
घृतपूर्णञ्च कलशं परिकल्पयेत् ।
विज्ञेयो गरुड प्रीत्यै स निद्राकलशो बुधैः  ॥ २,३४.७४ ॥
ताम्बूलकुङ्कुमक्षोदकर्पूरागुरुचन्दनम्  ।
दीपिकोपानहच्छत्रचामरासनभाजनम्  ॥ २,३४.७५ ॥
पार्श्वेषु स्थापयेच्छक्त्या सप्तधान्यानि चैवहि  ।
शयनस्थस्य भवति यच्चान्यदुपकारकम्  ॥ २,३४.७६ ॥
भृङ्गारकरकादर्शं पञ्चवर्णं वितानकम्  ।
शय्यामेवंविधां कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ २,३४.७७ ॥
सपत्नीकाय सम्पूज्य स्वर्लोकसुखदायिनीम्  ।
वस्त्रैः सुशोभनैः पूज्य चैलकं परिधापयेत् ॥ २,३४.७८ ॥
कर्णकण्ठाङ्गुलीबाहुभूषणैश्चित्रभूषणैः  ।
गृहोपकरणैर्युक्तं गृहं धेन्वा समन्वितम्  ॥ २,३४.७९ ॥
ततोर्ऽघः सम्प्रदातव्यः पञ्चरत्नफलाक्षतैः  ॥ २,३४.८० ॥
यथा न कृष्णशयनं शून्यं सागरकन्यया  ।
शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा जन्मनिजन्मनि  ॥ २,३४.८१ ॥
दत्त्वैवं तल्पममलं क्षमाप्य च विसर्जयेत् ।
तथा चैकादशाहे तु विधिरेष प्रकीर्तितः  ॥ २,३४.८२ ॥
ददाति यो हि धर्मार्थे बान्धवो बान्धवे मृते  ।
विशेषमत्र पक्षे तु कथ्यमानं मया शृणु  ॥ २,३४.८३ ॥
उपयुक्तञ्च तस्यासीत्यत्किञ्चित्स्वगृहे पुरा  ।
तस्य यद्गात्रसं लग्नं वस्त्रं भाजनवाहनम्  ।
यदभीष्टञ्च तस्यासीत्तत्सर्वं परिकल्पयेत् ॥ २,३४.८४ ॥
स्थापयेत्पुरुषं हैमं शय्योपरि शुभं बुधः  ।
पूजयित्वा प्रदातव्या मृतशय्या यथोदिता  ॥ २,३४.८५ ॥
पुरन्दरगृहे सर्वं सूर्यपुत्रालये तथा  ।
उपतिष्ठेत्सुखं जन्तोः शय्यादानप्रभावतः  ॥ २,३४.८६ ॥
पीडयन्ति न तं याम्याः पुरुषा भीषणाननाः  ।
न घर्मेण न शीतेन बाध्यते स नरः क्वचित् ॥ २,३४.८७ ॥
शय्यादानप्रभावेण प्रेतो मुच्यते बन्धनात् ।
अपिः पापसमायुक्तः स्वर्गलोकं स गच्छति  ॥ २,३४.८८ ॥
विमानवरमारूढः सेव्यमानोऽप्सरोगणैः  ।
आभूतसंप्लवं यावत्तिष्ठेत्पातकवर्जितः  ॥ २,३४.८९ ॥
नवकं षोडशश्राद्धं शय्या सांवत्सरं तथा  ।
भर्तुर्या कुरुते नारी तस्याः श्रेयो ह्यनन्तकम्  ॥ २,३४.९० ॥
उपकाराय सा भर्तुर्जीवन्ती न मृता तथा  ।
उद्धरेज्जीवमाना सा सती सत्यवती प्रियम्  ॥ २,३४.९१ ॥
स्त्रिया दध्यन्नशयने हेमकुङ्कुममञ्जनम्  ।
वस्त्रभूषा तथा शय्या सर्वमेतद्धि दापयेत् ॥ २,३४.९२ ॥
उपकारकरं स्त्रीणां यद्भवोदिह किञ्चन  ।
भूषणं गात्रलग्नञ्च वस्तु भोग्यादिकञ्च यत् ॥ २,३४.९३ ॥
तत्सर्वं मेलयित्वा तु स्वेस्वे स्थाने नियोजयेत् ।
पूजयेल्लोकपालांश्च ग्रहान् देवीं विनायकम्  ॥ २,३४.९४ ॥
ततः शुक्लाम्बरधरो गृहीतकुसुमाञ्जलिः  ।
इममुच्चारयेन्मन्त्रं विप्रस्य पुरतो बुधः  ॥ २,३४.९५ ॥
प्रेतस्य प्रतिमा ह्येषा सर्वोपकरणैर्युता  ।
सर्वरत्नसमायुक्ता तव विप्रनिवेदिता  ॥ २,३४.९६ ॥
आत्मा शम्भुः शिवा गौरी शक्रः सुरगणैः सह  ।
तस्माच्छय्याप्रदानेन सैष आत्मा प्रसीदतु  ॥ २,३४.९७ ॥
आचार्याय प्रदातव्या ब्राह्मणाय कुटुम्बिने  ।
गृहीते ब्राह्मणस्तत्र कोऽदादिति च कीर्तयेत् ॥ २,३४.९८ ॥
ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य विसर्जयेत् ।
विधिनानेन वै पक्षिन् दानमेकस्य दापयेत् ॥ २,३४.९९ ॥
बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः  ।
विभक्तदक्षिणा ह्येते दातारं पातयन्ति हि  ॥ २,३४.१०० ॥
एवं यो वितरेत्तार्क्ष्य शृणु तस्य च यत्फलम्  ।
साग्रं वर्षशतं दिव्यं स्वर्गलोके महीयते  ॥ २,३४.१०१ ॥
यत्पुण्यन्तु व्यतीपाते कार्तिक्यामयनद्वये  ।
द्वारकायान्तु यत्पुण्यं चन्द्रसूर्यग्रहे तथा  ॥ २,३४.१०२ ॥
प्रयागे नैमिषे यच्च कुरुक्षेत्रे तर्थाबुदे  ।
गङ्गायां यमुनायाञ्च सिन्धुसागरसंगमे  ॥ २,३४.१०३ ॥
तेषु यद्दीयते दानं तस्मादप्यधिकन्त्विदम्  ।
एतच्छय्याप्रदानस्य नाप्नोति षोडशीं कलाम्  ॥ २,३४.१०४ ॥
यत्रासौ जायते प्राणी भुङ्क्ते तत्रैव तत्फलम्  ।
कर्मक्षये क्षितौ याति मानुषः शुभदर्शनः  ॥ २,३४.१०५ ॥
महाधनी च धर्मज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः  ।
पुनः स याति वैकुण्ठं मृतोऽसौ नरपुङ्गवः  ॥ २,३४.१०६ ॥
दिव्यं विमानमारुह्य अप्सरोभिः समावृतः  ।
अहोऽसौ हव्यकव्येषु पितृभिः सह मोदते  ॥ २,३४.१०७ ॥
अष्टकासु कृतं श्राद्धममावास्यादिने तथा  ।
मघासु पितृपर्वाणि यानियानि च तेषु च  ॥ २,३४.१०८ ॥
शृणु तार्क्ष्य यथान्यायं प्रेतत्वे पितरो यदि  ।
नोपतिष्ठन्ति श्राद्धानि सपिण्डीकरणं विना  ॥ २,३४.१०९ ॥
सपिण्डीकरणं कार्यं पूर्णे वर्षे न संशयः  ।
आद्यन्तु शवशुद्ध्यर्थं कृत्वा चैवाक्ष षोडशीम्  ॥ २,३४.११० ॥
पितृपाङ्क्तिविशुर्ध्यं शतार्धेन? तु योजयेत् ।
वृद्धिं प्राप्याग्रतः कुर्याच्छूद्रस्य स्वच्छयैव हि  ॥ २,३४.१११ ॥
साम्प्रतं साग्निके कार्यं द्वादशाहे सपिण्डनम्  ।
न चासौ कुरुते यावत्प्रेत एव स वह्निमान्  ।
द्वादशाहे ततः कार्यं साग्निकेन सपिण्डनम्  ॥ २,३४.११२ ॥
अस्थिपोक्षे गयाश्राद्धं श्राद्धञ्चापरपक्षिकम्  ।
अब्दमध्ये न कुर्वीत सपिण्डीकरणं विना  ॥ २,३४.११३ ॥
सपत्न्यो यदि बह्व्यः स्युरेका पुत्रवती भवेत् ।
सर्वास्ताः पुत्रवत्यः स्युस्तेनैकेनात्मजेन हि  ॥ २,३४.११४ ॥
नासपिण्डोग्निमान् पुत्रः पितृयज्ञं समाचरेत् ।
समाचाराद्भवेत्पापी पितृहा चापि जायते  ॥ २,३४.११५ ॥
मृते भर्तरि या नारी प्राणांश्चैव परित्यजेत् ।
भर्त्रैव हि समं तस्याः प्रकुर्वीत सपिण्डनम्  ॥ २,३४.११६ ॥
अस्थानिकापि या व्यूढा वैश्या वा क्षत्त्रियापि वा  ।
याः पत्न्यो वै पितुः कश्चित्कुर्यात्पुत्रः सपिण्डनम्  ॥ २,३४.११७ ॥
विप्रेणैव यदा शूद्रा परिणीता प्रमादतः  ।
एकोद्दिष्टन्तु तच्छ्राद्ध सा तु तेनैव युज्यते  ॥ २,३४.११८ ॥
अन्ये तु दश ये पुत्रा जाता वर्ण चतुष्टये  ।
ते तासुतासु योक्त्वयाः सपिण्डीकरणे सदा  ॥ २,३४.११९ ॥
अन्वष्टकासु यच्छ्राद्ध यच्छ्राद्धं वृद्धिहेतुकम्  ।
पितुः पृथक्प्रदाव्यं स्त्रियाः पिण्डं सपिण्डने  ॥ २,३४.१२० ॥
पितामह्या समं मातुः पितुः सहपितामहैः  ।
सपिण्डीकरणं कार्यमिति तार्क्ष्य मतं मम  ॥ २,३४.१२१ ॥
अपुत्रायां मृतायां तु पतिः कुर्यात्सपिण्डनम्  ।
मात्रादितिसृभिः सार्धमेवं धर्मेण योजयेत् ॥ २,३४.१२२ ॥
पुत्रो नास्ति न भर्ता च स्त्रीणां तार्क्ष्य सपिण्डनम्  ।
कारयेद्वृद्धिसमये भ्रातृदायाददेवरैः  ॥ २,३४.१२३ ॥
पतिपुत्रविहीनानां गोत्री नास्ति न देवरः  ।
एकोद्दिष्टेन दातव्यं परेण सह भ्रातृभिः  ॥ २,३४.१२४ ॥
अज्ञानाद्विघ्नतो वापि न कृतञ्चेत्सपिण्डनम्  ।
नवकं षोडशश्राद्धमाब्दिकं कारयेत्ततः  ॥ २,३४.१२५ ॥
अदाहे न च कर्तव्यं सदाहे कारयेद्बुधः  ।
दर्भपुत्तलकं कृत्वा वह्निना दाहयेच्छवम्  ॥ २,३४.१२६ ॥
पितुः पुत्रेण कर्तव्यं न कुर्ब्वीत पिता सुते  ।
अतिस्नेहान्न कर्तव्यं सपिण्डीकरणं सते  ॥ २,३४.१२७ ॥
बहवोऽपि यदा पुत्रा विधिमेकः समाचरेत् ।
नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राद्धान्यन्यानि षोडश  ॥ २,३४.१२८ ॥
एकेनैव तु कार्यांणि अविभक्तधनेष्वपि  ।
अन्त्येष्टिं कुरुते ह्येको मुनिभैः समुदाहृतम्  ॥ २,३४.१२९ ॥
विभक्तैश्च पृथक्कार्या क्रिया सांवत्सरादिका  ।
एकैकेन च कर्तव्या पुत्रेण च स्वयंस्वयम्  ॥ २,३४.१३० ॥
यस्यैतानि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश  ।
पिशाचत्वंस्थिरं तस्य कृतैः श्राद्धशतैरपि  ॥ २,३४.१३१ ॥
भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा  ।
सपिण्डीकरणं कुर्यात्पुत्रहीने खगेश्वर  ॥ २,३४.१३२ ॥
सर्वेषां पुत्रहीनानां पत्री कुर्यात्सपिण्डनम्  ।
ऋत्विजं करायेद्वाथ पुरोहितमथापि वा  ॥ २,३४.१३३ ॥
मृते पितर्यब्दमध्ये ह्युपरागो यदा भवेत् ।
पार्वणं न सुतैः कार्यं श्राद्धं नान्दीमुखं न च  ॥ २,३४.१३४ ॥
तीर्थश्राद्धं गयाश्राद्धं श्राद्धमन्यच्च पैतृकम्  ।
अब्दमध्ये न कुर्वीत महागुरुविपत्तिषु  ॥ २,३४.१३५ ॥
यमके च गजच्छायामन्वादिषु युगादिषु  ।
पितृपिण्डो न दातव्यः सपिण्डीकरणं विना  ॥ २,३४.१३६ ॥
यज्ञपुरुषस्य यद्दानं देवादीनाञ्च यत्तथा  ।
अपूर्णेऽप्यब्दमध्येपि कर्तव्यमिति के च न  ॥ २,३४.१३७ ॥
पितृभ्योपि हि यद्दत्तमर्घपिण्डविवर्जितम्  ।
कर्तव्यं तच्च वै सर्वमेष एव विधिः स्मृतः  ॥ २,३४.१३८ ॥
देवानां पितरो देवा पितॄणामृषयस्तथा  ।
ऋषीणां पितरो देवाः पिता जयति तेन वै  ॥ २,३४.१३९ ॥
पितृदेवमनुष्याणां यज्ञनथो विभुर्भवेत् ।
यज्ञनाथस्य यद्दत्तं तद्दत्तं सर्वदेहिनाम्  ॥ २,३४.१४० ॥
मृते पितर्यब्दमध्ये यः श्राद्धं कारयेत्सुतः  ।
सप्तजन्मकृता धर्माथीयते नात्र संशयः  ॥ २,३४.१४१ ॥
प्रेतीभूतास्तु पितरो लुप्तपिण्डोदकक्रियाः  ।
भ्रमन्ति वायुना सर्वे क्षुत्तृड्भ्यां परिपीडिताः  ॥ २,३४.१४२ ॥
पितरि प्रेततापन्ने लुप्यते पैतृकी क्रिया  ।
अथ मातुर्विपत्तिः स्यात्पितृकार्यं न लुप्यते  ॥ २,३४.१४३ ॥
मृता माता पिता तिष्ठेज्जीवन्ती च पितामही  ।
सपिण्डनन्तु कर्तव्यं पितामह्या सहैव तु  ॥ २,३४.१४४ ॥
सत्यंसत्यं पुनः सत्यं श्रूयतां वचनं मम  ।
न पिण्डो मिलितो येषां मृतानान्तु नृणां भुवि  ॥ २,३४.१४५ ॥
उपतिष्ठेन्न वे तेषां पुत्रैर्दत्तमनेकधा  ।
हन्तकारस्तदुद्देशे श्राद्धं नैव जलाञ्जलिः  ॥ २,३४.१४६ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे और्ध्वदेहिकादिनिरूपणं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

प्रेतकाण्डः