विष्णुपुराणम्/प्रथमांशः/अध्यायः ६
श्रीमैत्रेय उवाच
अर्वाक्स्रोतास्तु कथितो भवता यस्तु मानुषः  ।
ब्रह्मन्विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्म तमसृजद्यथा  ॥ १,६.१ ॥
यथा च वर्णानसृजद्यद्गुणां श्च प्रजापतिः  ।
यच्च तेषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां तदुच्यताम्  ॥ १,६.२ ॥
श्रीपराशर उवाच
सत्याभिध्यायिनः पूर्वं सिसृक्षेर्ब्रह्मणो जगत् ।
अजायन्त द्विजश्रेष्ठ सत्त्वोद्रिक्ता मुखात्प्रजाः  ॥ १,६.३ ॥
वक्षमो रजसोद्रिक्तास्तथा वै ब्रह्मणोऽभवन्  ।
रजसा तमसा चैव समुद्रिक्तास्तथोरुतः  ॥ १,६.४ ॥
पद्भ्यामन्याः प्रजा ब्रह्मा ससर्ज द्विजसत्तम  ।
तमःप्रधानास्ताः सर्वश्चातुर्वर्ण्यमिदं ततः  ॥ १,६.५ ॥
ब्रह्मणाः क्षत्रिया वेश्याः शूद्राश्च द्विजसत्तम  ।
पादोरुवक्षस्थलतो मुखतश्च समुद्गताः  ॥ १,६.६ ॥
यज्ञनिष्पत्तये सर्वमेतद्ब्रह्या चकार वै  ।
चातुर्वर्ण्यं महाभाग यज्ञसाधनमुत्तमम्  ॥ १,६.७ ॥
यज्ञैराप्यायिता देवा वृष्ट्युत्सर्गेण वै प्रजाः  ।
आप्याययन्ते धर्मज्ञ यज्ञाः कल्याणहेतवः  ॥ १,६.८ ॥
निष्पाद्यन्ते नरैस्तैस्तु स्वधर्माभिरतैः सदा  ।
विशुद्धाचरणैपेतैः सद्भिः सन्मार्गगामिभिः  ॥ १,६.९ ॥
स्वर्गापवर्गौ मानुष्यात्प्राप्नुवन्ति नरा मुने  ।
यच्चाभिरुचितं स्थानं तद्यान्ति मनुजा द्विज  ॥ १,६.१० ॥
प्रजास्ता ब्रह्मणा सृष्टाश्चातुर्वर्ण्यव्यवस्थि ताः  ।
सम्यक्छ्रद्धाः समाचारप्रवणा मुनिसत्तम  ॥ १,६.११ ॥
यथेच्छावासनिरताः सर्वबाधाविवर्जिताः  ।
शुद्धान्तः करणाः शुद्धाः कर्मानुष्ठा ननिर्मलाः  ॥ १,६.१२ ॥
शुद्धे च तासां मनसि शुद्धेन्तःसंस्थिते हरौ  ।
सुद्धज्ञानं प्रपश्यन्ति बिल्वाख्यं येन तत्पदम्  ॥ १,६.१३ ॥
ततः कालात्म को योऽसौ स चांशः कथितो हरेः  ।
स पातयत्यघं घोरमल्पमल्पाल्पसारवत् ॥ १,६.१४ ॥
अधर्मबीजमुद्भुतं तमोलोभसमुद्भवम्  ।
प्रजासु तासु मैत्रेय रागादिकमसाधकम्  ॥ १,६.१५ ॥
ततः सा सहजा सिद्धस्तासां नातीव जायते  ।
रसोल्लासादयश्चान्याः सिद्धयोष्टौ भवन्ति याः  ॥ १,६.१६ ॥
तासु क्षीणास्वशेषासु वर्धमाने च पातके  ।
द्वन्द्वाभिभवदुःखार्तास्ता भवन्ति ततः प्रजाः  ॥ १,६.१७ ॥
ततो दुर्गाणि ताश्चक्रुर्धान्वं पार्वतमौदकम्  ।
कृत्रिमं च तथा दुर्गं पुरखर्वटकादिकम्  ॥ १,६.१८ ॥
गृहीणि च यथान्यायं तेषु चकुः पुरादिषु  ।
शीतातपादिबाधानां प्रशमाय महामते  ॥ १,६.१९ ॥
प्रतीकारमिमं कत्वा शीतादेस्ताः प्रजाः पुनः  ।
वार्तोपायं ततश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम्  ॥ १,६.२० ॥
व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमाश्चणवस्तिलाः  ।
प्रियङ्गवो ह्युदा राश्च कोरदूषाः सतीनकाः  ॥ १,६.२१ ॥
माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलात्थकाः  ।
आढक्यश्चणकाश्चैव शणाः सप्तदश स्मृताः  ॥ १,६.२२ ॥
इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्यानां जातयो मुने  ।
ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश  ॥ १,६.२३ ॥
व्रीहयःसयवा माषा गोधूमाश्चाणव स्तिलाः  ।
प्रियङ्गुसप्तमा ह्येते अष्टमास्तु कुलत्थकाः  ॥ १,६.२४ ॥
श्यामाकास्त्वथ नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः  ।
तथा वेणुयवाः प्रोक्तस्तथा मर्कटका मुने  ॥ १,६.२५ ॥
ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश  ।
यज्ञनिष्पत्तये यज्ञस्तथासां हेतुरुत्तमः  ॥ १,६.२६ ॥
एताश्च सह यज्ञेन प्रजानां कारणं परम्  ।
परावरविदः प्राज्ञास्ततो यज्ञान्वितन्वेत  ॥ १,६.२७ ॥
अहन्यहन्यनुष्ठानं यज्ञानां मुनिसत्तम  ।
उपकारकरं पुंसां क्रियमाणा घशान्तिदम्  ॥ १,६.२८ ॥
येषां तु कालसृषोऽसौ पापबन्दुर्महामुने  ।
चेतःसु ववृधे चक्रुस्ते न यज्ञेषु मानसम्  ॥ १,६.२९ ॥
वेदवादांस्तथा वेदान्यज्ञ कर्मादिकं च यत् ।
तत्सर्वं निन्दयामासुर्यज्ञव्यासेधकारिणः  ॥ १,६.३० ॥
प्रवृत्तिमार्गव्युच्छित्तिकारिणो वेदनिन्दकाः  ।
दुरात्मानो दुराचारा बभूवुः कुटिलाशयाः  ॥ १,६.३१ ॥
संसिद्धायां तु वार्तायां प्रजाः सृष्ट्वा प्रजापतिः  ।
सर्यादां स्थापयामास यथास्थानं यथागुणम्  ॥ १,६.३२ ॥
वर्णा नामाश्रमाणां च धर्मधर्मभृतां वर  ।
लोकांश्च सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मानुपालिनाम्  ॥ १,६.३३ ॥
प्रजापत्यं ब्रह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्  ।
स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रमेष्वनिवर्तताम्  ॥ १,६.३४ ॥
वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तिनाम्  ।
गान्धर्वं शूद्रजातीनां.परिचर्यानुवर्तिनाम्  ॥ १,६.३५ ॥
अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्  ।
स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्  ॥ १,६.३६ ॥
सप्तर्षिणां तु यत्स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम्  ।
प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मसंज्ञितम्  ॥ १,६.३७ ॥
योगिनाममृतं स्थानं स्वात्मसंतोषकारिणाम्  ॥ १,६.३८ ॥
एकान्तिनः सदा ब्रह्मध्यायिनो योगिनश्च ये  ।
तेषां तु परमं स्थानं यत्तत्पश्यन्ति सूरयः  ॥ १,६.३९ ॥
गत्वागत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः  ।
अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः  ॥ १,६.४० ॥
तामिस्त्रमन्धतामिस्त्रं महारौरवरौरवौ  ।
असिपत्रवनं घोरं कालसूत्रमवीचिकम्  ॥ १,६.४१ ॥
विनिन्दकानां वेदस्य यज्ञव्याघातकारिणाम्  ।
स्थानमेतत्समाख्यातं स्वधर्मत्यागिनश्च ये  ॥ १,६.४२ ॥
इति श्रीविष्णुरुराणे प्रथमेऽंशे षष्ठोऽध्यायः (६)

श्रीविष्णुपुराणम्-प्रथमांशः