महाभारतम्-12-शांतिपर्व-272
भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति चिरकारिकोपाख्यानकथनम्।। 1।।

12-272-1 कार्यदुर्गे गुर्वादिवचनादवश्यकर्तव्ये हिंसामयत्वेन दुष्करे च सतीत्यर्थः।।
12-272-4 सर्वकार्याणि विमर्शात्प्रत्यपद्व्यतेति थ. ध. पाठः।।
12-272-6 गृह्यते उपादीयते लोकेऽनेनेति ग्रह्रणं नामधेयम्। अलस इति ग्रहणमलसग्रहणं प्राप्तः।।
12-272-7 पित्रा गौतमेन। इमां जननीमहल्यां जहि संहर।।
12-272-10 धर्मच्छले धर्मसंकटे।।
12-272-13 युक्तमुचितम्। क्षमं सुखानुष्टेयम्। नातिवर्तेतमामतिशयेन नातिवर्ते। तिडन्तात्तमप आम् नातिवर्ते त्वहं कथम् इति ध. पाठः।।
12-272-14 पिता ह्यात्मानमादत्ते माता भस्त्रा ह्यनिन्दितेति ट. पाठः। गोत्रस्य नाम्नः।।
12-272-15 बुद्ध्ये जानामि। संभवमुत्पत्तिहेतुम्।।
12-272-26 निर्वृतिः सुखं तत्कर्त्री।।
12-272-27 हे अम्ब इत्युक्त्वा।।
12-272-28 द्विहायनवद्द्विवर्षवान् भवेत्। अपि वर्षशतस्यान्ते हायनत्वेन वर्तते इतिध. पाठः।।
12-272-32 वीरसूर्वीरपुत्रसूः।।
12-272-33 असुषिरं कर्णनासादिसुषिरहीनं यः शृणोति पश्यति जिघ्रति भक्षयति च स मातरं न हन्यादित्यर्थः।।
12-272-34 प्राण उपस्थेन्द्रियं तत्संश्लेषे मैथुने इत्यर्थः। अभिसंधिः पुत्रो मे गौरो जायेतेत्यादिरूपोऽभिलाषः। माता पिता वा उभौ वा कुरुतस्तत्र भूतार्थो याथार्थ्यं मातर्येव तत्कर्तृत्वं स्थितं निष्ठितं पितरि तु सोऽभिलाषः पाक्षिको भवतीत्यर्थः। दंपत्योः पाणिसंश्लेषे इति ध. पाठः।।
12-272-35 भरणमात्रेण गर्भधारणमात्रेण संबन्धेन माता पुत्रे प्रीतिमाह्लादं स्नेहमासक्तिं च करोति। वस्तुतस्तु पितुरेव प्रजाः। पितुराज्ञाऽनुल्लड्घनीयेति भावः।।
12-272-36 याप्यतां त्याज्यताम्।।
12-272-37 तथाच भर्तृत्वादिगुणशून्यस्योन्मत्तस्येव वचनान्मातरं न हिंसिष्ये इत्याशयः।।
12-272-38 व्युच्चरन् पोषणादिकमकुर्वन् महादोषं प्राप्नोतीति शेषः।।
12-272-40 सर्वेषु कार्येष्वपराध्यत्वादनुरोध्यत्वादल्पबलत्वेन सर्वथा पुरुषाधीनत्वात्।।
12-272-41 चनशब्दोऽप्यर्थे।।
12-272-42 पशवोऽपि पशुप्राया अपि।।
12-272-43 समावायः समूहः। मर्त्यानां देवतानां च समावायं मातरं स्नेहादभ्योतीति योजना। माता तु इह लोके पालयित्री चेति भावः।।
12-272-45 तेन तावता कालेन। संस्थाव्यतिक्रमं मरणानौचित्यम्।।
12-272-49 परवान् प्रणयिष्यति मयि प्रणयं करिष्यति। अत्रास्मिन्नर्थे चिन्तिते सति। अकुशले इन्द्रलौल्येन स्त्रीदूषणे जाते विषये स्त्रिया अहल्याया व्यतिक्रमो नास्ति।।
12-272-53 अन्तरेण प्रमादेन।।
12-272-61 निराकारा पाषाणभूताम्।।

महाभारतम्/शांतिपर्व