विष्णुपुराणम्/पञ्चमांशः/अध्यायः ३०
श्रीपराशर उवाच
गरुडो वारुणं छत्रं तथैव मणिपर्वतम्  ।
सभार्यं च हृषीकेशं लीलयैव वहन्ययौ  ॥ ५,३०.१ ॥
ततः शंखमुपाध्मासीत्स्वर्गद्वारगतो हरिः  ।
उपतस्थुस्तथा देवाःसार्घ्यहस्ता जनर्दनम्  ॥ ५,३०.२ ॥
स देवैरर्चितः कृष्णो देवमातुर्निवेशनम्  ।
सिताभ्रशिखराकारं प्रविश्य ददृशेऽदितिम्  ॥ ५,३०.३ ॥
स तां प्रणम्य शक्रेण सह ते कुण्डलोत्तमे  ।
ददौ नरकनाशं च शशंसास्यै जनार्दनः  ॥ ५,३०.४ ॥
ततः प्रीताजगन्माता धातारं जगतां हरिम्  ।
तुष्टावादितिरव्यग्रा कृत्वा तत्प्रवणं मनः  ॥ ५,३०.५ ॥
अदितिरुवाच
नमस्ते पुण्डरीकाक्ष भक्तानामभयङ्कर  ।
सनातनात्मन् सर्वात्मन् भूतात्मन् भूतभावन  ॥ ५,३०.६ ॥
प्रणेतर्मनसो बुद्धेरिन्द्रियाणां गुणात्मक  ।
त्रिगुणातीत निर्द्वंद्व शुद्धसत्त्व हृदि स्थित  ॥ ५,३०.७ ॥
सितदीर्घादिनिः शेषकल्पनापरिवर्जित  ।
जन्मादिभिरसंस्पृष्ट स्वप्नादिपरिवर्जित  ॥ ५,३०.८ ॥
संध्यारात्रिरहो भूमिर्गगनं वायुरंबु च  ।
हुताशनो मनो बुद्धिर्भूतादिस्त्वं तथाच्युत  ॥ ५,३०.९ ॥
सर्गस्थितिविनाशानां कर्ता कर्तृपतिर्भवान्  ।
ब्रह्मविष्णुशिवाख्याभिरात्ममूर्तिभिरीश्वर  ॥ ५,३०.१० ॥
देवा दैत्यास्तथा यक्षा राक्षसाः सिद्धपन्नगाः  ।
कूष्माण्डाश्च पिशाचाश्च गन्धर्वा मनुजास्तथा  ॥ ५,३०.११ ॥
पशवश्च मृगाश्चैव पतङ्गाश्च सरीसृपाः  ।
वृक्षगुल्मलताबह्व्यःसमस्तास्तृणजातयः  ॥ ५,३०.१२ ॥
स्थूला मध्यास्तथा सूक्ष्माःसूक्ष्मात्सूक्ष्मतराश्च ये  ।
देहभेदा भवान् सर्वे ये केचित्पुर्गलाश्रयाः  ॥ ५,३०.१३ ॥
माया तवेयमज्ञातपरमार्थातिमोहिनी  ।
अनात्मन्यात्मविज्ञानं यया मूढो निरुद्ध्यते  ॥ ५,३०.१४ ॥
अस्वे स्वमिति भावोत्र यत्पुंसामुपजायते  ।
अहं ममेति भावो यत्प्रायेणैवाभिजायते  ।
संसारमातुर्मायायास्तवैतन्नाथ चेष्टितम्  ॥ ५,३०.१५ ॥
यैः स्वधर्मपरैर्नाथ नरैराराधितो भवान्  ।
ते तरन्त्यखिलामेतां मायामात्मविमुक्तये  ॥ ५,३०.१६ ॥
ब्रह्माद्याःसकला देवा मनुष्याः पशवस्तथा  ।
विष्णुमाया महावर्तमोहान्धतमसावृताः  ॥ ५,३०.१७ ॥
आराध्य त्वामभीप्संते कामानात्मभवक्षयम्  ।
यदेते पुरुषा माया सैवेयं भगवंस्तव  ॥ ५,३०.१८ ॥
मया त्वं पुत्रकामिन्या वैरिपक्षजयाय च  ।
आराधितो न मोक्षाय मायाविलसितं हि तत् ॥ ५,३०.१९ ॥
कौपीनाच्छादनप्राया वाञ्छा कल्पद्रुमादपि  ।
जायते यदपुण्यानां सोपराधः स्वदोषजः  ॥ ५,३०.२० ॥
तत्प्रसीदाखिलजगन्मायामोहकराव्यय  ।
अज्ञानं ज्ञानसद्भावभूतं भूतेश नाशय  ॥ ५,३०.२१ ॥
नमस्ते चक्रहस्ताय शार्ङ्गहस्ताय ते नमः  ।
नन्दहस्ताय ते विष्णो शङ्खहस्ताय ते नमः  ॥ ५,३०.२२ ॥
एतत्पश्यामि ते रूपं स्थूलचिह्नोपलक्षितम्  ।
न जानामि परं यत्ते प्रसीद परमेश्वर  ॥ ५,३०.२३ ॥
श्रीपराशर उवाच
अदित्यैवं स्तुतो विष्णुः प्रहस्याह सुरारणिम्  ।
माता देवि त्वमस्माकं प्रसीद वरदा भव  ॥ ५,३०.२४ ॥
अदिदिरुवाच
एवमस्तु यथेच्छा ते त्वमशेषैः सुरासुरैः  ।
अजेयः पुरुषव्याघ्र सर्त्यलोके भविष्यसि  ॥ ५,३०.२५ ॥
श्रीपराशर उवाच
ततः कृष्णस्य पत्नी च शक्रेण सहितादितिम्  ।
सत्यभामा प्रणम्याह प्रसीदेति पुनः पुनः  ॥ ५,३०.२६ ॥
अदितिरुवाच
मत्प्रसादान्न ते सुभ्रु जरा वैरूप्यमेव वा  ।
भविष्यत्यनवद्याङ्गि सुस्थिरं नवयौवनम्  ॥ ५,३०.२७ ॥
श्रीपराशर उवाच
अदित्या तु कृतानुज्ञो देवराजो जनार्दनम्  ।
यथावत्पूजयामास बहुमानपुरःसरम्  ॥ ५,३०.२८ ॥
शची च सत्यभामायै पारिजातस्य पुष्पकम्  ।
न ददौ मानुषीं मत्वा स्वयं पुष्पैरलङ्कृता  ॥ ५,३०.२९ ॥
ततो ददर्श कृष्णोऽपि सत्यभामासहायवान्  ।
दवोद्यानानि हृद्यानि नन्दनादीनि सत्तम  ॥ ५,३०.३० ॥
ददर्श च सुगन्धाढ्यं मञ्जरीपुञ्जधारिणम्  ।
नित्याह्लादकरं ताम्रबालपल्लवशोभितम्  ॥ ५,३०.३१ ॥
मथ्यमानेऽमृते जातं जातरूपोपमत्वचम्  ।
पारिजातं जगन्नाथः केशवः केशिसूदनः  ॥ ५,३०.३२ ॥
तुतोष परमप्रीत्या तरुराजमनुत्तमम्  ।
तं दृष्ट्वा प्राह गोविन्दं सत्यभामा द्विजोत्तम  ।
कस्मान्न द्वारकामेष नीयते कृष्ण पादपः  ॥ ५,३०.३३ ॥
यदि चेत्त्वद्वचः सत्यं त्वमत्यर्थं प्रियेति मे  ।
मद्गेहनिष्कुटार्थाय तदयं नीयतां तरुः  ॥ ५,३०.३४ ॥
न मे जांबवती तादृगभीष्टा न च रुक्मिणी  ।
सत्ये यथा त्वमित्युक्तं त्वया कृष्णासकृत्प्रियम्  ॥ ५,३०.३५ ॥
सत्यं तद्यदि गोविन्द नोपचारकृतं मम  ।
तदस्तु पारिजातोऽयं मम गेहविभूषणम्  ॥ ५,३०.३६ ॥
बिभ्रती पारिजातस्य केशपक्षेण मञ्जरीम्  ।
सपत्नीनामहं मध्ये शोभेयमिति कामये  ॥ ५,३०.३७ ॥
श्रीपराशर उवाच
इत्युक्तःस प्रहस्यैनां पारिजातं गरुत्मति  ।
आरोपयामास हरिस्तमूचुर्वनरक्षिणः  ॥ ५,३०.३८ ॥
भो शची देवराजस्य महिषी तत्परीग्रहम्  ।
पारिजातं न गोविन्द हर्तुमर्हसि पादपम्  ॥ ५,३०.३९ ॥
उत्पन्नो देवराजाय दत्तःसोऽपि ददौ पुनः  ।
महिष्यै सुमहाभाग देव्यै शच्यै कुतूहलात् ॥ ५,३०.४० ॥
शचीविभूषणार्थाय देवैरमृतमन्थने  ।
उत्पादितोऽयं न क्षेमी गृहीत्वैनं गमिष्यसि  ॥ ५,३०.४१ ॥
देवराजो मुखप्रेक्षी यस्यास्तस्याः परिग्रहम्  ।
मैढ्यात्प्रार्थयसे क्षेमी गृहीत्वैनं हि को व्रजेत् ॥ ५,३०.४२ ॥
अवश्यमस्य देवेन्द्रो निष्कृतिं कृष्ण यास्यति  ।
वज्रोद्यतकरं शक्रमनुयास्यन्ति चामराः  ॥ ५,३०.४३ ॥
तदलं सकलैर्देवैर्विग्रहेण तवाच्युत  ।
विपाककटु यत्कर्म तन्न शंसंति पण्डिताः  ॥ ५,३०.४४ ॥
श्रीपराशर उवाच
इत्युक्ते तैरुवाचैतान् सत्यभामातिकोपिनी  ।
का शची पारिजातस्य को वा शक्रःसुराधिपः  ॥ ५,३०.४५ ॥
सामान्यःसर्वलोकस्य यद्येषोऽमृतमन्थने  ।
समुत्पन्नस्तरुः कस्मादोको गृह्णाति वासवः  ॥ ५,३०.४६ ॥
यथा सुरा यथैवेन्दुर्यथा श्रीर्वनरक्षिणः  ।
सामान्यःसर्वलोकस्य पारिजातस्तथा द्रुमः  ॥ ५,३०.४७ ॥
भर्तृ बहुमहागर्वाद्रुणद्ध्येनमथो शची  ।
तत्कथ्यतामलं क्षान्त्या सत्वा हारयति द्रुमम्  ॥ ५,३०.४८ ॥
कथ्यतां च द्रुतं गत्वा पौलोम्या वचनं मम  ।
सत्यभामा वदत्येतदितिगर्वोद्धताक्षरम्  ॥ ५,३०.४९ ॥
यदि त्वं दयिता भर्तुर्यदि वश्यः पतिस्तव  ।
मद्भर्तुर्हरतो वृक्षं तत्कारय निवारणम्  ॥ ५,३०.५० ॥
जानामि ते पतिं शक्रं जानामि त्रिदशेश्वरम्  ।
पारिजातं तथाप्येनं मानुषी हारयामि ते  ॥ ५,३०.५१ ॥
श्रीपराशर उवाच
इत्युक्ता रक्षिणो गत्वा शच्याः प्रोचुर्यथोदितम्  ।
श्रुत्वा चोत्साहयामास शची चक्रं सुराधिपम्  ॥ ५,३०.५२ ॥
ततःसमस्तदेवानां सैन्यैः परिवृतो हरिम्  ।
प्रययौ पारिजातार्थमिन्द्रोयोद्धुं द्विजोत्तम  ॥ ५,३०.५३ ॥
ततः परिघनिस्त्रिंशगदाशूलवरायुधाः  ।
बभूवुस्त्रिदसाःसज्जाः शक्रे वज्रकरे स्थिते  ॥ ५,३०.५४ ॥
ततो निरिक्ष्य गोविन्दो नागराजोपरि स्थितम्  ।
शक्रं देवपरिवारं युद्धाय समुपस्थितम्  ॥ ५,३०.५५ ॥
चकार शङ्खनिर्घोषं दिशः शब्देन पूरयन्  ।
मुमोच शरसंघातान् सहस्रायुतशः शितान्  ॥ ५,३०.५६ ॥
ततो दिशो नभश्चैव दृष्ट्वा शरशतैश्चितम्  ।
मुमुचुस्त्रिदशाःसर्वे ह्यस्त्रशस्त्राम्यनेकशः  ॥ ५,३०.५७ ॥
एकैकमस्त्रं शस्त्रं च दैवैर्मुक्तं सहस्रशः  ।
चिच्छेद लीलयैवेशो जगतां मधुसूदनः  ॥ ५,३०.५८ ॥
पाशं सलिलराजस्य समाकृष्यीरगात्पुनः  ।
चकार खण्डशश्चञ्च्वा बालपन्नगदेहवत् ॥ ५,३०.५९ ॥
यमेन प्रहितं दण्डं गदाविक्षेपखण्डितम्  ।
पृथिव्यां पातयामास भगवान् देवकीसुतः  ॥ ५,३०.६० ॥
शिबिकां च धनेशस्य चक्रेण तिलशो विभुः  ।
चकार शौरिरर्कं च दृषृदृष्टहतौजसम्  ॥ ५,३०.६१ ॥
नीतोऽग्निः शीततां बाणैर्द्राविता वसवो दिशः  ।
चक्रविच्छिन्नशुलाग्रा रुद्रा भुवि निपातिताः  ॥ ५,३०.६२ ॥
साध्या विश्वेऽथ मरुतो गन्धर्वाश्चैव सा यकैः  ।
शार्ङ्गिणा प्रेरितैरस्ता व्योम्नि शाल्मलितूलवत् ॥ ५,३०.६३ ॥
गरुत्मानपि तुण्डेन पक्षाभ्यां च नखाङ्कुरैः  ।
भक्षयंस्ताडयन् देवान् दारयंश्च चचार वै  ॥ ५,३०.६४ ॥
ततः शतसहस्रेण देवेन्द्रमधुसूदनौ  ।
परस्परं ववर्षाते धाराभिरिव तोयदौ  ॥ ५,३०.६५ ॥
ऐरावतेन गरुडो युयुधे तत्र संकुले  ।
देवैः समस्तैर्युयुधे शक्रेण च जनार्दनः  ॥ ५,३०.६६ ॥
भिन्नेष्वशेषबाणेषु शस्त्रेष्वस्त्रेषु च त्वरन्  ।
जग्राह वासवो वज्रं कृष्णश्चक्रं सुदर्शनम्  ॥ ५,३०.६७ ॥
ततो हाहाकृतं सर्वं त्रैलोक्यं द्विजसत्तम  ।
वज्रचक्रकरौ दृष्ट्वा देवाराजजनार्दनौ  ॥ ५,३०.६८ ॥
क्षिप्तं वज्रमथेन्द्रेण जग्राह भगवान्हरिः  ।
न मुमोच तदा चक्रं शक्रं तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ५,३०.६९ ॥
प्रणष्टवज्रं देवेन्द्रं गरुडक्षतवाहनम्  ।
सत्यभामाब्रवीद्वीरं पलायनपरायणम्  ॥ ५,३०.७० ॥
त्रैलोक्येश न ते युक्तं शचीभर्तुः पलायनम्  ।
पारिजातस्रगाभोगा त्वामुपस्थास्यते शची  ॥ ५,३०.७१ ॥
कीदृशं देवराज्यं ते पारिजातस्रगुज्ज्वलाम्  ।
अपश्यतो यथापूर्वं ग्रणयाभ्यागतां शचीम्  ॥ ५,३०.७२ ॥
अलं शक्र प्रयासेन न व्रीडां गन्तुमर्हसि  ।
नीयतां पारिजातोयं देवाःसंतु गतव्यथाः  ॥ ५,३०.७३ ॥
परिगर्वावलेपेन बहुमानपुरःसरम्  ।
न ददर्श गृहं यातामुपचारेण मां शची  ॥ ५,३०.७४ ॥
स्त्रीत्वादगुरुचित्ताहं स्वभर्तृश्लाघनापरा  ।
ततः कृतवती शक्र भवता सह विग्रहम्  ॥ ५,३०.७५ ॥
तदलं पारिजातेन परस्वेन हृतेन मे  ।
रूपेण गर्विता सा तु भर्त्रा का स्त्री न गर्विता  ॥ ५,३०.७६ ॥
श्रीपराशर उवाच
इत्युक्तो वै निववृते देवराजस्तया द्विज  ।
प्राह चैनामलं चण्डि सख्युः खेदोक्तिविस्तरैः  ॥ ५,३०.७७ ॥
इन्द्र उवाच
न चापि सर्गसंहारस्थितिकर्ताखिलस्य यः  ।
जितस्य तेन मे व्रीडा जायते विश्वरूपिणा  ॥ ५,३०.७८ ॥
यस्माज्जगत्सकलमेतदनादिमध्याद्यस्मिन्यतश्च न भविष्यति सर्वभूतात् ।
तेनोद्भवप्रलयपालनकारणेन व्रीडा कथं भवति देवि निराकृतस्य  ॥ ५,३०.७९ ॥
सकलभुवनसूतिर्मूर्तिरल्पाल्पसूक्ष्माविदितसकलवेद्यैर्ज्ञायते यस्य नान्यैः  ।
तमजमकृतमीशं शाश्वतं स्वेच्छयैनं जगदुपकृतिमर्त्यं को विजेतुं समर्थः  ॥ ५,३०.८० ॥
इति श्रीविष्णुमहापुराणे पञ्चमांसे त्रिंशोध्यायः (३०)

श्रीविष्णुपुराणम्-पञ्चमांशः