गरुडपुराणम्/प्रेतकाण्डः (धर्मकाण्डः)/अध्यायः २२
श्रीगरुडमहापुराणम् २२
गरुड उवाच  ।
सम्भवन्ति कथं प्रेताः केन तेषां गतिर्भवेत् ।
कीदृक्तेषां भवेद्रूपं भोजनं किं भवेत्प्रभो  ॥ २,२२.१ ॥
सुप्रीतास्ते कथं प्रेताः क्व तिष्ठन्ति सुरेश्वर  ।
प्रसन्नः कृपया देव प्रश्रमेनं वदस्व मे  ॥ २,२२.२ ॥
श्रीभगवानुवाच  ।
पापकर्मरता ये वै पूर्वकर्मवशानुगाः  ।
जायन्ते ते मृताः प्रेतास्ताञ्छृणुष्व वदाम्यहम्  ॥ २,२२.३ ॥
वापीकूपतडागांश्च आरामं सुरमन्दिरम्  ।
प्रपां सद्म सुवृक्षांश्च तथा भोजनशालिकाः  ॥ २,२२.४ ॥
पितृपैतामहं धर्मं किक्रीणाति स पापभाक् ।
मृतः प्रेतत्वमाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम्  ॥ २,२२.५ ॥
गोचरं ग्रामसीमां तडागारामगह्वरम्  ।
कर्षयन्ति च ये लोभात्प्रेतास्ते वै भवन्ति हि  ॥ २,२२.६ ॥
चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्बैद्युताग्नितः  ।
दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च मरणं पापकर्मिणाम्  ॥ २,२२.७ ॥
उद्बन्धनमृता ये च विषशस्त्रहताश्च ये  ।
आत्मोपघातिनो ये च विषूच्यादिहतास्तथा  ॥ २,२२.८ ॥
महारोगैर्मृता ये च पापरोगैश्च दस्युभिः  ।
असंस्कृतप्रमीता ये विहिताचारवर्जिताः  ॥ २,२२.९ ॥
वृषोत्सर्गादिलुप्ताश्चलुप्तमासिकपिण्डकाः  ।
यस्यानयति शूद्रोग्निं तृणकाष्ठहवींषि सः  ॥ २,२२.१० ॥
पतनात्पर्वतानां च भित्तिपातेन ये मृताः  ।
रजस्वलादिदोषैश्च न च भूमौ मताश्च ये  ॥ २,२२.११ ॥
अन्तरिक्षे मृता ये च विष्णुस्मरणवर्जिताः  ।
सूतकैः श्वादिसंपर्कैः प्रेतभावा इह क्षितौ  ॥ २,२२.१२ ॥
एवमादिभिरन्यैश्च कुमृत्युवशगाश्च ये  ।
ते सर्वे प्रेतयोनिस्था विचरन्ति मरुस्थले  ॥ २,२२.१३ ॥
मातरं भगिनीं भार्यां स्नुषां दुहितरं तथा  ।
अदृष्टदोषां त्यजति स प्रेतो जायतेध्रुवम्  ॥ २,२२.१४ ॥
भ्रातृध्रुग्ब्रह्महा गोघ्नः सुरापो गुरुतल्पगः  ।
हेमक्षौमहरस्तार्क्ष्य स वै प्रेतत्वमाप्नुयात् ॥ २,२२.१५ ॥
न्यासापहर्ता मित्रध्रुक्परदाररतस्तथा  ।
विश्वासघाती क्रूरस्तु स प्रेतो जायते ध्रुवम्  ॥ २,२२.१६ ॥
कुलमार्गांश्च सन्त्यज्य परधर्मरतस्तथा  ।
विद्यावृत्तविहीनश्च स प्रेतो जायतेध्रुवम्  ॥ २,२२.१७ ॥
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्  ।
युधिष्ठिरस्य संवादं भीष्मेण सह सुव्रत  ।
तदहं कथयिष्यामि यच्छ्रुत्वा सौख्यमाप्नुयात् ॥ २,२२.१८ ॥
युधिष्ठिर उवाच  ।
केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वमुपजायते  ।
केन वा मुच्यते कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह  ।
यच्छ्रुत्वा न पुनर्मोहमेवं यास्या मि सुव्रत  ॥ २,२२.१९ ॥
भीष्म उवाच  ।
येनैव जायते प्रेतो येनैव स विमुच्यते  ।
प्राप्नोति नरकं घोरं दुस्तरं दैवतैरपि  ॥ २,२२.२० ॥
सततं श्रवणाद्यस्य पुण्यश्रवणकीर्तनात् ।
मानवा विप्रमुच्यन्ते आपन्नाः प्रेतयोनिषु  ॥ २,२२.२१ ॥
श्रूयते हि पुरा वत्स ब्राह्मणः शंसितव्रतः  ।
नाम्ना सन्तप्तकः ख्यात स्तपोर्ऽथे वनमाश्रितः  ॥ २,२२.२२ ॥
स्वाध्याययुक्तो होमेन यो (या) गयुक्तो दयान्वितः  ।
यजन्स सकलान्यज्ञान्युक्त्या कालं च विक्षिपन्  ॥ २,२२.२३ ॥
ब्रहामचर्यसमायुक्तो युक्तस्तपसि मार्दवे  ।
परलोकभयोपेतः सत्यशौचैश्च निर्मलः  ॥ २,२२.२४ ॥
युक्तोऽहि गुरुवाक्येन युक्तश्चातिथिपूजने  ।
आत्मयोगे सदोद्युक्तः सर्वद्वन्द्वविवर्जितः  ॥ २,२२.२५ ॥
योगाभ्यासे सदा युक्तः संसारविजिगीषया  ।
एवंवृत्तः सदाचारो मोक्षकाङ्क्षी जितेन्द्रियः  ॥ २,२२.२६ ॥
बहून्यब्दानि विजने वने तस्य गतानि वै  ।
तस्य बुद्धिस्ततो जाता तीर्थानुगमनं प्रति  ॥ २,२२.२७ ॥
पुण्यैस्तीर्थजलैरेव शोषयिष्ये कलेवरम्  ।
स तीर्थेत्वरितं स्नात्वा तपस्वी भास्करोदये  ।
कृतजाप्यनमस्कारो ह्यध्वानं प्रत्यपद्यत  ॥ २,२२.२८ ॥
एकस्मिन्दिवसे विप्रो मार्गभ्रष्टो महातपाः  ।
ददर्शाध्वनि गच्छन्स पञ्च प्रेतान् सुदारुणान्  ॥ २,२२.२९ ॥
अरण्ये निर्जने देशे संकटे वृक्षवर्जिते  ।
पञ्चैतान्विकृताकारान्दृष्ट्वा वै घोरदर्शनान्  ।
ईषत्सन्त्रस्तहृदयोऽतिष्ठदुन्मील्य लोचने  ॥ २,२२.३० ॥
अवलम्ब्य ततो धैर्यं भयमुत्सृज्य दूरतः  ।
पप्रच्छ मधुराभाषी के यूयं विकृताननाः  ॥ २,२२.३१ ॥
किञ्चाशुभं कृतं कर्म येन प्राप्ताः स्थ वैकृतम्  ।
कथं वा चैकतः कर्म प्रस्थिताः कुत्र निश्चितम्  ॥ २,२२.३२ ॥
प्रेतराज उवाच  ।
स्वैः स्वैस्तु कर्मभिः प्राप्तं प्रेतत्वं हि द्विजोत्तम  ।
परद्रोहरताः सर्वे पापमृत्युवशं गताः  ॥ २,२२.३३ ॥
क्षुत्पिपासार्दिता नित्यं प्रेतत्वं समुपागताः  ।
हतवाक्या हतश्रीका हत संज्ञा विचेतसः  ॥ २,२२.३४ ॥
न जानीमो दिशं तात विदिशं चातिदुः खिताः  ।
क्व नु गच्छामहे मूढाः पिशाचाः कर्मजा वयम्  ॥ २,२२.३५ ॥
न माता न पितास्माकं प्रेतत्वं कर्मभिः स्वकैः  ।
प्राप्ताः स्म सहसा जातदुः खोद्वेगसमाकुलम्  ॥ २,२२.३६ ॥
दर्शनेन च ते ब्रह्मन्मुदिताप्यायिता वयम्  ।
मुहूर्तन्तिष्ठ वक्ष्यामि वृत्तान्तं सर्वमादितः  ॥ २,२२.३७ ॥
अहं पर्युषितो नाम एष सूचीमुखस्तथा  ।
शीघ्रगो रोघ (ह) कश्चैव पञ्चमो लेखकः स्मतृतः  ॥ २,२२.३८ ॥
एवं नाम्ना च सर्वे वै संप्राप्ताः प्रेततां वयम्  ।
ब्राह्मण उवाच  ।
प्रेतानां कर्मजातानां कथं वै नामसम्भवः  ।
किञ्चित्कारणमुदिश्य येन ब्रूयाः स्वनामकान्  ॥ २,२२.३९ ॥
प्रेतराज उवाच  ।
मया स्वादु सदा भुक्तं दत्तं पर्युषितं द्विज  ॥ २,२२.४० ॥
शीघ्रं गच्छति विप्रेण याचितः क्षुधितेन वै  ।
एतत्कारणमुद्दिश्य नाम पर्युषितं मम  ॥ २,२२.४१ ॥
शीघ्रं गच्छति विप्रेण याचितः क्षुधितेन वै  ।
एतत्कारणमुद्दिश्य शीघ्रगोऽयं द्विजोत्तम  ॥ २,२२.४२ ॥
सूचिता बहवोऽनेन विप्रा अन्नाधिकाङ्क्षया  ।
एतत्कारणमुद्दिश्य एष सूचिमुखः स्मृतः  ॥ २,२२.४३ ॥
एकाकी मिष्टमश्राति पोष्यवर्गमृते सदा  ।
ब्राह्मणानामभावेन रोध (ह) कस्तेन चोच्यते  ॥ २,२२.४४ ॥
पुरायं मौनमास्थाय याचितो विलिखेद्भुवम्  ।
तेन कर्मविपाकेन लेखको नाम चोच्यते  ॥ २,२२.४५ ॥
प्रेतत्वं कर्मभावेन प्राप्तं नामानि च द्विज  ।
मेषाननो लेखकोऽयं रोध (ह) कः पर्वताननः  ॥ २,२२.४६ ॥
शीघ्रगः पुशुवक्त्रश्च सूचकः सूचिवक्त्रवान्  ।
दुःखिता नितरां स्वमिन्पश्य रूपविपर्ययम्  ॥ २,२२.४७ ॥
कृत्वा मायामयं रूपं विचरामो महीतले  ।
सर्वे च विकृताकारा लम्बोष्ठा विकृताननाः  ॥ २,२२.४८ ॥
बृहच्छरीरिणो रौद्रा जाताः स्वेनैव कर्मणा  ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं प्रेतत्वे कारणं मया  ॥ २,२२.४९ ॥
ज्ञानिनोऽपि वयं सर्वे जाताः स्म तव दर्शनात् ।
यत्र ते श्रवणे श्रद्धा तत्पृच्छ कथयामि ते  ॥ २,२२.५० ॥
ब्राह्मण उवाच  ।
ये जीवा भुवि जीवन्ति सर्वेऽप्याहारमूलकाः  ।
युष्माकमपिचाहारं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः  ॥ २,२२.५१ ॥
प्रेता ऊचुः  ।
यदि ते श्रवणे श्रद्धा आहाराणां द्विजोत्तम  ।
अस्माकं तु महीभाग शृणुत्वं सुसमाहितः  ॥ २,२२.५२ ॥
ब्राह्मण उवाच  ।
कथयन्तु महाप्रेता आहारं च पृथक्पृथक् ।
इत्युक्तां ब्राह्मणेनेममूचुः प्रेताः पृथकपृथक् ॥ २,२२.५३ ॥
प्रेता ऊचुः  ।
शृणु चाहारमस्माकं सर्वसत्त्बविगर्हितम्  ।
यच्छ्रुत्वा गर्हसे ब्रह्मन् भूयोभूयश्च गर्हितम्  ॥ २,२२.५४ ॥
श्लेष्ममूत्रपुरीषोत्थं शरीराणां मलैः सह  ।
उच्छिष्टैश्चैव चान्यैश्च प्रेतानां भोजनं भवेत् ॥ २,२२.५५ ॥
गृहाणि चाप्यशौचानि प्रकीर्णोपस्कराणि च  ।
मलिनानि प्रसूतानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै  ॥ २,२२.५६ ॥
नास्ति सत्यं गृहे यत्र न शौचं न च संयमः  ।
पतितैर्दस्युभिः सङ्गः प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै  ॥ २,२२.५७ ॥
बलिमन्त्रविहीनानि होमहीनानि यानि च  ।
स्वाध्याय व्रतहीनानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै  ॥ २,२२.५८ ॥
न लज्जा न च मर्यादा यदात्र स्त्रीजितो गृही  ।
गुरवो यत्र पूज्या न प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै  ॥ २,२२.५९ ॥
यत्र लोभस्तथा क्रोधो निद्रा शोको भयं मदः  ।
आलस्यं कलहो नित्यं प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै  ॥ २,२२.६० ॥
भर्तृहीना च या नारी परवीर्यं निषेवते  ।
बीजं मूत्रसमायुर्क्त प्रेता भुञ्जन्ति तत्तु वै  ॥ २,२२.६१ ॥
लज्जा मे जायते तात वदतो भोजनं स्वकम्  ।
यत्स्त्रीरजो योनिगतं प्रेता भुञ्जन्ति तत्तु वै  ॥ २,२२.६२ ॥
निर्विण्णाः प्रेतभावेन पृच्छामि त्वां दृढव्रत  ।
यथा न भविता प्रेतस्तन्मे वद तपोधन  ।
नित्यं मृत्युर्वरं जन्तोः प्रेतत्वं मा भवेत्क्वचित् ॥ २,२२.६३ ॥
ब्राह्मण उवाच  ।
उपवासपरो नित्यं कृच्छ्रचान्द्रायणे रतः  ।
व्रतैश्च विविधैः पूतो न प्रेतो जायते नरः  ॥ २,२२.६४ ॥
एकादश्यां व्रतं कुर्वञ्जागरेण समन्वितम्  ।
अपरैः सुकृतैः पूतो न प्रेतो न प्रेतो जायते नरः  ॥ २,२२.६५ ॥
इष्ट्वा वै वाश्वमेधादीन्दद्याद्दानानि यो नरः  ।
आरामोद्यानवाप्यादेः प्रपायाश्चैव कारकः  ॥ २,२२.६६ ॥
कुमारीं ब्राह्मणानां तु विवाहयति शक्तितः  ।
विद्यादोऽभयदश्चैव न प्रेतो जायते नरः  ॥ २,२२.६७ ॥
शूद्रान्नेन तु भुक्तेन जठरस्थेन यो मृतः  ।
दुर्मृत्युना मृतो यश्च स प्रेतो जायते नरः  ॥ २,२२.६८ ॥
अयाज्ययाजकश्चैव याज्यानां च विवर्जकः  ।
कारुभिश्च रतो नित्यं स प्रेतो जायते नरः  ॥ २,२२.६९ ॥
कृत्वा मद्यपसम्पर्कं मद्यपस्त्रीनिषेवणम्  ।
अज्ञानाद्भक्षयन्मांसं स प्रेतो जायते नरः  ॥ २,२२.७० ॥
देवद्रव्यं च ब्रह्मस्वं गुरुद्रव्यं तथैव च  ।
कन्यां ददाति शुल्केन स प्रेतो जायते नरः  ॥ २,२२.७१ ॥
मातरं भगिनीं भार्यां स्नुषां दुहितरं तथाः  ।
अदृष्टदोषास्त्यजति स प्रेतो जादृ  ॥ २,२२.७२ ॥
न्यासापहर्ता मित्रध्रुक्परदाररतः सदा  ।
विश्वासघाती कूटश्च स प्रेदृ  ॥ २,२२.७३ ॥
भ्रातृध्रुग्ब्रह्महा गोघ्नः सुरापो गुरुतल्पगः  ।
कुलमार्गं परित्यज्य ह्यनृतोक्तौ सदा रतः  ।
हर्ता हेम्नश्च भूमेश्च स प्रेदृ  ॥ २,२२.७४ ॥
भीष्म उवाच  ।
एवं ब्रुवति वै विप्रे आकाशे दुन्दुभिस्वनः  ।
अपतत्पुष्पवर्षं च देवर्मुक्तं द्विजोपरि  ॥ २,२२.७५ ॥
पञ्च देवविमानानि प्रेतानामागतानि वै  ।
स्वर्गं गता विमानैस्ते दिव्यैः संपृच्छ्य तं मुनिम्  ॥ २,२२.७६ ॥
ज्ञानं विप्रस्य सम्भाषात्पुण्यसंकीर्तनेन च  ।
प्रेताः पापविनिर्मुक्ताः परं पदमवाप्नुयुः  ॥ २,२२.७७ ॥
सूत उवाच  ।
इदमाख्यानकं श्रुत्वा कम्पितोऽश्वत्थपत्रवत् ।
मानुषाणां हितार्थाय गरुडः पृष्टवान्पुनः  ॥ २,२२.७८ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे भीष्म युधिष्ठिरसंवादे प्रेतत्वोत्पत्तितन्मुक्तिपेञ्चप्रेतोपाख्यान निरूपणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

प्रेतकाण्डः