अर्थशास्त्रम्/अधिकरणम् ७/अध्यायः ५
तुल्य-सामन्त-व्यसने यातव्यं अमित्रं वाइत्यमित्रं अभियायात् । तत्-सिद्धौ यातव्यं   ।। ०७.५.०१  ।।
 अमित्र-सिद्धौ हि यातव्यः साहाय्यं दद्यान्नामित्रो यातव्य-सिद्धौ   ।। ०७.५.०२  ।।
 गुरु-व्यसनं यातव्यं लघु-व्यसनं अमित्रं वाइति "गुरु-व्यसनं सौकर्यतो यायाद्" इत्याचार्याः   ।। ०७.५.०३  ।।
 नैति कौटिल्यः   ।। ०७.५.०४  ।।
 लघु-व्यसनं अमित्रं यायात्  ।। ०७.५.०५  ।।
 लघ्वपि हि व्यसनं अभियुक्तस्य कृच्छ्रं भवति   ।। ०७.५.०६  ।।
 सत्यं गुर्वपि गुरुतरं भवति   ।। ०७.५.०७  ।।
 अनभियुक्तस्तु लघु-व्यसनः सुखेन व्यसनं प्रतिकृत्यामित्रो यातव्यं अभिसरेत् । पार्ष्णिं वा गृह्णीयात्  ।। ०७.५.०८  ।।
 यातव्य-यौगपद्ये गुरु-व्यसनं न्याय-वृत्तिं लघु-व्यसनं अन्याय-वृत्तिं विरक्त-प्रकृतिं वाइति विरक्त-प्रकृतिं यायात्  ।। ०७.५.०९  ।।
 गुरु-व्यसनं न्याय-वृत्तिं अभियुक्तं प्रकृतयोअनुगृह्णन्ति । लघु-व्यसनं अन्याय-वृत्तिं उपेक्षन्ते । विरक्ता बलवन्तं अप्युच्छिन्दन्ति   ।। ०७.५.१०  ।।
 तस्माद्विरक्त-प्रकृतिं एव यायात्  ।। ०७.५.११  ।।
 क्षीण-लुब्ध-प्रकृतिं अपचरित-प्रकृतिं वाइति क्षीण-लुब्ध-प्रकृतिं यायात् । क्षीण-लुब्धा हि प्रकृतयः सुखेनौपजापं पीडां वाउपगच्छन्ति । नापचरिताः प्रधान-अवग्रह-साध्याः" इत्याचार्याः   ।। ०७.५.१२  ।।
 नैति कौटिल्यः   ।। ०७.५.१३  ।।
 क्षीण-लुब्धा हि प्रकृतयो भर्तरि स्निग्धा भर्तृ-हिते तिष्ठन्ति । उपजापं वा विसंवादयन्ति । अनुरागे सार्वगुण्यं इति   ।। ०७.५.१४  ।।
 तस्मादपचरित-प्रकृतिं एव यायात्  ।। ०७.५.१५  ।।
 बलवन्तं अन्याय-वृत्तिं दुर्बलं वा न्याय-वृत्तिं इति बलवन्तं अन्याय-वृत्तिं यायात्  ।। ०७.५.१६  ।।
 बलवन्तं अन्याय-वृत्तिं अभियुक्तं प्रकृतयो नानुगृह्णन्ति । निष्पातयन्ति । अमित्रं वाअस्य भजन्ते   ।। ०७.५.१७  ।।
 दुर्बलं तु न्याय-वृत्तिं अभियुक्तं प्रकृतयः परिगृह्णन्ति । अनुनिष्पतन्ति वा   ।। ०७.५.१८  ।।
 अवक्षेपेण हि सतां असतां प्रग्रहेण च  । ।। ०७.५.१९अ ब  ।।
 अभूतानां च हिंसानां अधर्म्याणां प्रवर्तनैः   ।। ०७.५.१९च्द्  ।।
 उचितानां चरित्राणां धर्मिष्ठानां निवर्तनैः  । ।। ०७.५.२०अ ब  ।।
 अधर्मस्य प्रसङ्गेन धर्मस्यावग्रहेण च   ।। ०७.५.२०च्द्  ।।
 अकार्याणां च करणैः कार्याणां च प्रणाशनैः  । ।। ०७.५.२१अ ब  ।।
 अप्रदानैश्च देयानां अदेयानां च साधनैः   ।। ०७.५.२१च्द्  ।।
 अदण्डनैश्च दण्ड्यानां अदण्ड्यानां च दण्डनैः  । ।। ०७.५.२२अ ब  ।।
 अग्राह्याणां उपग्राहैर्ग्राह्याणां चानभिग्रहैः   ।। ०७.५.२२च्द्  ।।
 अनर्थ्यानां च करणैरर्थ्यानां च विघातनैः  । ।। ०७.५.२३अ ब  ।।
 अरक्षणैश्च चोरेभ्यः स्वयं च परिमोषणैः   ।। ०७.५.२३च्द्  ।।
 पातैः पुरुष-काराणां कर्मणां गुण-दूषणैः  । ।। ०७.५.२४अ ब  ।।
 उपघातैः प्रधानानां मान्यानां चावमाननैः   ।। ०७.५.२४च्द्  ।।
 विरोधनैश्च वृद्धानां वैषम्येणानृतेन च  । ।। ०७.५.२५अ ब  ।।
 कृतस्याप्रतिकारेण स्थितस्याकरणेन च   ।। ०७.५.२५च्द्  ।।
 राज्ञः प्रमाद-आलस्याभ्यां योग-क्षेम-वधेन वा  । ।। ०७.५.२६अ ब  ।।
 प्रकृतीनां क्षयो लोभो वैराग्यं चौपजायते   ।। ०७.५.२६च्द्  ।।
 क्षीणाः प्रकृतयो लोभं लुब्धा यान्ति विरागतां  । ।। ०७.५.२७अ ब  ।।
 विरक्ता यान्त्यमित्रं वा भर्तारं घ्नन्ति वा स्वयं   ।। ०७.५.२७च्द्  ।।
 तस्मात्प्रकृतीनां क्षय-लोभ-विराग-कारणानि नौत्पादयेत् । उत्पन्नानि वा सद्यः प्रतिकुर्वीत   ।। ०७.५.२८  ।।
 क्षीणा लुब्धा विरक्ता वा प्रकृतय इति   ।। ०७.५.२९  ।।
 क्षीणाः पीडन-उच्छेदन-भयात्सद्यः संधिं युद्धं निष्पतनं वा रोचयन्ते   ।। ०७.५.३०  ।।
 लुब्धा लोभेनासंतुष्टाः पर-उपजापं लिप्सन्ते   ।। ०७.५.३१  ।।
 विरक्ताः पर-अभियोगं अभ्युत्तिष्ठन्ते   ।। ०७.५.३२  ।।
 तासां हिरण्य-धान्य-क्षयः सर्व-उपघाती कृच्छ्र-प्रतीकारश्च । युग्य-पुरुष-क्षयो हिरण्य-धान्य-साध्यः   ।। ०७.५.३३  ।।
 लोभ ऐकदेशिको मुख्य-आयत्तः पर-अर्थेषु शक्यः प्रतिहन्तुं आदातुं वा   ।। ०७.५.३४  ।।
 विरागः प्रधान-अवग्रह-साध्यः   ।। ०७.५.३५  ।।
 निष्प्रधाना हि प्रकृतयो भोग्या भवन्त्यनुपजाप्याश्चान्येषाम् । अनापत्-सहास्तु   ।। ०७.५.३६  ।।
 प्रकृति-मुख्य-प्रग्रहैस्तु बहुधा भिन्ना गुप्ता भवन्त्यापत्-सहाश्च   ।। ०७.५.३७  ।।
 सामवायिकानां अपि संधि-विग्रह-कारणान्यवेक्ष्य शक्ति-शौच-युक्तैः सम्भूय यायात्  ।। ०७.५.३८  ।।
 शक्तिमान्हि पार्ष्णि-ग्रहणे यात्रा-साहाय्य-दाने वा शक्तः । शुचिः सिद्धौ चासिद्धौ च यथा-स्थित-कारीइति   ।। ०७.५.३९  ।।
 तेषां ज्यायसाएकेन द्वाभ्यां समाभ्यां वा सम्भूय यातव्यं इति द्वाभ्यां समाभ्यां श्रेयः   ।। ०७.५.४०  ।।
 ज्यायसा ह्यवगृहीतश्चरति । समाभ्यां अतिसंधान-आधिक्ये वा   ।। ०७.५.४१  ।।
 तौ हि सुखौ भेदयितुम् । दुष्टश्चएको द्वाभ्यां नियन्तुं भेद-उपग्रहं चौपगन्तुं इति   ।। ०७.५.४२  ।।
 समेनएकेन द्वाभ्यां हीनाभ्यां वाइति द्वाभ्यां हीनाभ्यां श्रेयः   ।। ०७.५.४३  ।।
 तौ हि द्वि-कार्य-साधकौ वश्यौ च भवतः   ।। ०७.५.४४  ।।
 कार्य-सिद्धौ तु  कृत-अर्थाज्ज्यायसो गूढः स-अपदेशं अपस्रवेत् । ।। ०७.५.४५अ ब  ।।
 अशुचेः शुचि-वृत्तात्तु प्रतीक्षेतऽ विसर्जनात्  ।। ०७.५.४५च्द्  ।।
 सत्त्रादपसरेद्यत्तः कलत्रं अपनीय वा  । ।। ०७.५.४६अ ब  ।।
 समादपि हि लब्ध-अर्थाद्विश्वस्तस्य भयं भवेत्  ।। ०७.५.४६च्द्  ।।
 ज्यायस्त्वे चापि लब्ध-अर्थः समोअपि परिकल्पते  । ।। ०७.५.४७अ ब  ।।
 अभ्युच्चितश्चाविश्वास्यो वृद्धिश्चित्त-विकारिणी   ।। ०७.५.४७च्द्  ।।
 विशिष्टादल्पं अप्यंशं लब्ध्वा तुष्ट-मुखो व्रजेत् । ।। ०७.५.४८अ ब  ।।
 अनंशो वा ततोअस्याङ्के प्रहृत्य द्वि-गुणं हरेत्  ।। ०७.५.४८च्द्  ।।
 कृत-अर्थस्तु स्वयं नेता विसृजेत्सामवायिकान् । ।। ०७.५.४९अ ब  ।।
 अपि जीयेत न जयेन्मण्डल-इष्टस्तथा भवेत्  ।। ०७.५.४९च्द्  ।।