स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः ११७
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
भट्टिकाख्या पुरा प्रोक्ता या त्वया सूतनन्दन ॥ 
कस्मात्तस्याः शरीरान्ताद्दंष्ट्रा नागसमुद्भवाः ॥ १ ॥ 
विशीर्णाः किं प्रभावश्च तपसः सूतनन्दन ॥ 
किं वा मंत्रप्रभावश्च एतन्नः कौतुकं परम् ॥ २ ॥ 
यन्मानुषशरीरेऽपि विशीर्णास्ता विषोल्बणाः ॥ 
नागानां तु विशेषेण तस्मात्सर्वं प्रकीर्तय ॥ ३ ॥ 
। सूत उवाच ॥ ॥ 
सा पुरा ब्राह्मणी बाल्ये वर्तमाना पितुर्गृहे ॥ 
वैधव्येन समायुक्ता जाता कर्मविपाकतः ॥ ४ ॥ 
ततो बाल्येऽपि शुश्राव शास्त्राणि विविधानि च ॥ 
देवयात्रां प्रचक्रेऽथ तीर्थे स्नाति समाहिता ॥ ५ ॥ 
तत्र केदारदेवं च गत्वा नित्यं समाहिता ॥ 
प्रातरुत्थाय गीतं च भक्त्या चक्रे तदग्रतः ॥ ६ ॥ 
ततस्तद्गीतलौल्येन पातालात्समुपेत्य च ॥ 
तक्षको वासुकिश्चैव द्विज रूपधरावुभौ ॥ ७ ॥ 
साऽपि तत्र महद्गीतं तानैः सर्वैरलंकृतम्॥ 
मूर्च्छनाभिः समोपेतं सप्तस्वरविराजितम् ॥ ८ ॥ 
यतिभिश्च तथा ग्रामैर्वर्णग्रामैः पृथ ग्विधैः॥ 
ततं च विततं चैव घनं सुषिरमेव च ॥ ९ ॥
तालकालक्रियामानवर्धमानादिकं च यत् ॥ 
अविदग्धापि सा तेषां गीतांगानां द्विजांगना ॥ 
केवलं कंठसंशुद्ध्या ताभ्यां तोषं समादधे ॥६.११७.१०॥॥ 
ततस्तद्गीतलोभेन सर्वे तत्पुरवासिनः ॥ 
प्रातरुत्थाय केदारं समागच्छंति कौतुकात् ॥॥॥ 
कस्य चित्त्वथ कालस्य नागौ तौ स्वपुरं प्रति ॥ 
निन्युर्बलात्समुद्यम्य सर्वलोकस्य पश्यतः॥ १२ ॥ 
नागरूपं समाधाय रौद्रं जनविभीषणम् ॥ 
भोगाग्र्येण च संवेष्ट्य पातालतलमभ्ययुः ॥ १३ ॥ 
अथ तां स्वगृहं नीत्वा प्रोचतुः कामपीडितौ ॥ 
भवावाभ्यां विशालाक्षि भार्या धर्मपरायणा ॥ 
एतदर्थं समानीता त्वं पाताले महीतलात् ॥ १४ ॥ 
॥ भट्टिकोवाच ॥ ॥ 
यत्त्वं तक्षक मां शांतामनपेक्षां रतोत्सवे ॥ 
आनैषीरपहृत्याशु ब्राह्मणान्वय संभवाम् ॥ १५ ॥ 
मानुषं रूपमास्थाय पुरा मां त्वं समाश्रितः ॥ 
कामोपहृतचित्तात्मा तस्मान्मर्त्यो भविष्यसि ॥ १६ ॥ 
यदि मां त्वं दुराचार धर्षयिष्यसि वीर्यतः ॥ 
शतधा तव मूर्धाऽयं सद्य एव भविष्यति ॥ १७ ॥ 
तं श्रुत्वा सुमहाशापं तस्याः स भयविह्वलः ॥ 
ततः प्रसादयामास कृतांजलिपुटः स्थितः ॥ १८ ॥ 
मया त्वं कामसक्तेन समानीता सुमोहतः ॥ 
तस्मात्कुरु प्रसादं मे शापस्यांतो यथा भवेत् ॥ १९ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥
एवं प्रसादिता तेन तक्षकेण द्विजात्मजा ॥ 
ततः प्रोवाच तं नागं बाष्पव्याकुललोचना ॥ ६.११७.२० ॥ 
यदि मां मर्त्यलोके त्वं भूयो न यसि तक्षक ॥ 
तत्र शापस्य पर्यंतं करिष्यामि न संशयः ॥ २१ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे ज्ञात्वा मानुषीं स्वगृहागताम् ॥ 
तक्षकेण समानीतां कामोपहतचे तसा ॥ २२ ॥ 
ततस्तस्य कलत्राणि महेर्ष्यासंश्रितानि च ॥ 
तस्या नाशार्थमाजग्मुः कोपरक्तेक्षणानि च ॥ २३  
अथ तासां परिज्ञाय तक्षकः स विचेष्टितम् ॥ 
वाञ्छञ्छापस्य पर्यंतं तत्पार्श्वाद्भयसंयुतः ॥२४॥ 
वज्रां नामास्मरद्विद्यां तस्या गात्रं ततस्तया ॥ 
योजयामास रक्षार्थं प्राप्ता चाथ भुजंगमी ॥ २५ ॥ 
अदशत्तां ततः क्रुद्धा ब्राह्मणस्य सुतां सतीम्॥ 
सपत्नीं मन्यमानोच्चैः शीर्णदंष्ट्रा व्यजायत ॥ २६ ॥ 
अथ तामपि सा क्रुद्धा शशाप द्विजसंभवा ॥ 
दृष्ट्वा सापत्न्यजैर्भावैर्वर्तमानां सहेर्ष्यया ॥ २७ ॥ 
यस्मात्त्वं दोषहीनां मां सदोषामिव मन्यसे ॥ 
तस्माद्भव द्रुतं पापे मानुषी दुःखभागिनी ॥ २८ ॥ 
अथ तां संगृहीत्वा स तक्षको नागसत्तमः ॥ 
केदारायतने तस्मिन्नर्धरात्रे मुमोच ह ॥ २९ ॥ 
ततः प्रोवाच तां देवीं कृतां जलिपुटः स्थितः ॥ 
शापांतं कुरु मे साध्वि स्वगृहं येन याम्यहम् ॥ ६.११७.३० ॥ 
॥ भट्टिकोवाच ॥ ॥ 
सौराष्ट्रविषये राजा त्वं भविष्यसि पन्नग ॥ 
भूमौ रैवतको नाम भोगानां भाजनं सदा ॥ ३१ ॥ 
ततश्चैव तनुं त्यक्त्वा क्षेत्रेष्वाश्रममध्यतः ॥ 
संप्राप्स्यसि निजं स्थानं तत्क्षेत्रस्य प्रभावतः ॥ ॥ ३२ ॥ 
॥ तक्षक उवाच ॥ ॥ 
एषा मम प्रिया कांता त्वया शापेन योजिता ॥ 
या सा भवतु मे भार्या मानुषत्वेऽपि वर्तिते ॥ ३३ ॥ 
एत त्कुरु प्रसादं मे दीनस्य परियाचतः ॥ 
माऽस्या भवतु चान्येन पुरुषेण समागमः ॥ ३४ ॥ 
॥ भट्टिकोवाच ॥ ॥ 
आनर्ताधिपतेरेषा भवित्री दुहिता शुभा॥ 
ततः पाणिग्रहं प्राप्य भार्या तव भविष्यति॥३५॥ 
क्षेमंकरीति विख्याता रूपयौवनशालिनी ॥ 
त्वया सार्धं बहून्भोगान्भुक्त्वाऽथ पृथिवीतले॥ 
परलोके पुनस्त्वां वै चानुयास्यति शोभना ॥ ३६॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥
एवं च स तया प्रोक्तः क्षम्यतामिति सादरम् ॥ 
प्रणिपत्य जगामाऽथ निजं स्थानं प्रहर्षितः ॥३७॥ 
साऽपि प्राप्ते निशाशेषे केदारस्य पुरः स्थिता ॥ 
पुनश्चक्रे च तद्गीतं श्रुतिसौख्यकरं परम्॥३८॥ 
अथ तस्य समायाताः केदारस्य दिदृक्षवः॥ 
पुनः केदारभक्त्याढ्या ब्राह्मणाः शतशः परम् ॥३९॥
ते तां दृष्ट्वा समायातां भट्टिंकां तां द्विजोद्भवाम् ॥ 
विस्मयेन समायुक्ताः पप्रच्छुस्तदनंत रम्॥६.११७.४०॥। 
कोऽसौ ब्राह्मणरूपेण नागः प्राप्तः सुशोभने ॥ 
तेन त्वं कुत्र नीतासि किमर्थं च वदस्व नः॥४॥।
कस्मात्पुनः प्रमुक्ताऽसि सर्वं वद यथातथम्॥
अत्र नः कौतुकं जातं सुमहत्तव कारणात्॥४२॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
ततः सा कथयामास सर्वं तक्षकसंभवम् ॥ 
वृत्तांतं नागसंभूतं शापानुग्रहजं तथा ॥ ४३ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे प्राप्तं सर्वं तस्याः कुटुम्बकम् ॥ 
रोरूयमाणं दुःखार्तं श्रुत्वा तां तत्र चागताम् ॥ ४४ ॥ 
अथ सा जननी तस्या वाष्प पर्याकुलेक्षणा ॥ 
सस्वजे तां तथा चान्याः सख्यः स्निग्धेन चेतसा ॥ ४५ ॥ 
ततो निन्युर्गृहं स्वं च शृण्वंतश्च मुहुर्मुहुः ॥ 
नागलोकोद्भवां वार्तां विस्य याविष्टचेतसः ॥ ४६ ॥ 
अथ तत्र पुरे पौराः सर्वे प्रोचुः परस्परम् ॥ 
अयुक्तं कृतमेतेन ब्राह्मणेन दुरात्मना ॥ ४७ ॥ 
यदानीता सुतरुणी परहर्म्योषिता तया? ॥ 
अन्येषामपि विप्राणां संति नार्यो ह्यनेकशः ॥ ४८ ॥ 
तरुण्यो रूपवत्यश्च वैधव्येन समन्विताः ॥ 
तासामपि च सर्वासामेष न्यायो भविष्यति ॥ 
योनिसंकरजो नूनं तस्मान्निर्वास्यतामिति ॥ ४९ ॥ 
एकीभूय ततः सर्वे ब्राह्मणं तं द्विजोत्तमाः ॥ 
सामपूर्वमिदं वाक्यं प्रोचुः शास्त्र समुद्भवम् ॥ ६.११७.५० ॥ 
एषा तव सुता विप्र तरुणी रूपसंयुता ॥ 
सानुरागेण नागेण पाताले च समाहृता ॥ ५१ ॥ 
तद्वक्ष्यति प्रमुक्ताहं निर्दोषा तेन रागिणा ॥ 
न श्रद्धां याति लोकोऽयं शुद्धैषा समुदाहृता ५२ ॥ 
तस्माच्छुद्धिं द्विजेद्राणां प्रयच्छतु द्विजोत्तम ॥ 
येनान्येषामपि प्राज्ञ विनश्यंति न योषितः ॥ ५३ ॥ 
बाढमित्येव स प्रोक्त्वा ततस्तां विजने सुताम् ॥ 
पप्रच्छ यदि ते दोषः कश्चिदस्ति प्रकीर्तय॥ ५४ ॥ 
नो चेत्प्रयच्छ संशुद्धिं ब्राह्मणानां प्रतुष्टये ॥ ५५ ॥ 
॥ भट्टिकोवाच ॥ ॥ 
युक्तमुक्तं त्वया तात तथान्यैरपि च द्विजैः ॥ 
युक्ता स्याद्योषितः शुद्धिर्द्वारातिक्रमणादपि॥ ॥ ॥ ५६ ॥ 
किं पुनः परदेशं च गताया रागिणा सह ॥ 
तस्मादहं न संदेहः प्रातः स्नाता हुताशनम् ॥ ५७ ॥ 
प्रविश्य सर्वविप्राणां शुद्धिं दास्याम्य संशयम् ॥ 
अहमत्र च पानं च यच्चान्यदपि किंचन ॥ 
प्राशयिष्यामि संप्राप्य शुद्धिं चैव हुताशनात् ॥ ५८ ॥ 
एवमुक्तस्तया सोऽथ हर्षेण महतान्वितः ॥ 
प्रातरुत्थाय दारूणि पुरबाह्ये न्ययोजयत् ॥ ५९ ॥ 
भट्टिकाऽपि ततः स्नात्वा शुक्लांबरधरा शुचिः ॥ 
सर्वैः परिजनैः सार्धं तथा निज कुटुंबकैः ॥ ६.११७.६० ॥ 
प्रसन्नवदना हृष्टा विष्णुध्यानपरायणा ॥ 
जगाम तत्र यत्रास्ते सुमहान्दारुपर्वतः ॥ ६१ ॥ 
ततो वह्निं समाधाय स्वयं तत्र द्विजोत्तमाः॥ 
प्रदक्षिणात्रयं कृत्वा प्राह चैव कृतांजलिः ॥ ६२ । 
यदि मेऽस्ति क्वचिद्दोषः कामजोऽल्पोऽपि गात्रके ॥ 
कृतो वाऽपि बलात्तेन तक्षकेण दुरात्मना ॥ ६३ ॥ 
अन्येनापि च केनापि भविष्यत्यथवा परः ॥ 
तस्मात्प्रदहतु क्षिप्रं समिद्धोऽयं हुताशनः ॥ ६४  
एवमुक्त्वाऽथ सा साध्वी प्रविष्टा निजहर्म्यवत् ॥ 
सुसमिद्धो हुतो वह्निर्जातो जलमयः क्षणात् ॥ ६५ ॥ 
सा च पश्यति चात्मानं जलमध्यगतां शुभा ।८० 
पपाताऽथ महावृष्टिः कुसुमानां नभस्तलात् ॥ ६६ ॥ 
देवदूतो विमानस्थ इदं वाक्यमुवाच ह ॥ 
शुद्धासि त्वं महाभागे चारित्रै र्निजगात्रजैः ॥ ६७ ॥ 
न त्वया सदृशी चान्या काचिन्नारी भविष्यति ॥ 
तिस्रः कोट्योर्धकोटी च यानि लोमानि मानुषे ॥ 
प्रभवंति महाभागे सर्वगात्रेषु सर्वदा ॥ ६८ । 
तेषां मध्ये न ते साध्वि पापमेकमपि क्वचित् । 
तस्माच्छीघ्रं ग्रहं गच्छ निजं बांधवसंयुता ॥ ६९ ॥ 
कुरु कृत्यानि पुण्यानि समाराधय केशवम् ॥ 
एतच्चैव चितेः स्थानं त्वदीयं जलपूरितम् ॥ ६.११७.७० ॥ 
तव नाम्ना सुविख्यातं तीर्थं लोके भविष्यति ॥ 
येऽत्र स्नानं करिष्यंति शयने बोधने हरेः ॥ ७१ ॥ 
ते यास्यंति परां सिद्धिं दुष्प्राप्या याऽमरैरपि ॥ 
उक्त्वैवं विरता वाणी देवदूतसमुद्भवा ॥ ७२ ॥ 
भट्टिका तु ततो हृष्टा प्रणम्य जनकं निजम् ॥ 
नाहं गृहं गमिष्यामि किं करिष्याम्यहं गृहे ॥ ७३ ॥ 
अत्रैवाराधयिष्यामि निजतीर्थे सदाऽच्यु तम् ॥ 
तथा तपः करिष्यामि भिक्षान्नकृतभोजना ॥ ७४ ॥ 
तस्मात्तात गृहं गच्छ स्थिताऽहं चाग्र संश्रये ॥ ७५ ॥ 
ततः स जनकस्तस्यास्ते वाऽपि पुरवासिनः ॥ 
संप्रहृष्टा गृहं जग्मुः शंसतस्तां पृथक्पृथक् ॥ ७६ ॥ 
तया त्रैविक्रमी तत्र प्रतिमा प्राग्विनिर्मिता ॥ 
पश्चान्माहेश्वरं लिंगं कृत्वा प्रासादमुत्तमम् ॥ ७७ ॥ 
ततः परं तपश्चक्रे भिक्षान्नकृतभोजना ॥ 
शस्यमाना जनैः सर्वैश्चमत्कारपुरोद्भवैः ॥ ७८ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः ॥ 
यथा तस्या दृढं कायमभेद्यं संस्थितं सदा ॥ ७९ ॥ 
सर्पाणां च तथाऽन्येषां शस्त्रादीनामपि द्विजाः ॥ 
यश्चैतत्पठते नित्यं भट्टिकाख्यानमुत्तमम् ॥ 
नापवादो भवेत्तस्य कुकृतो द्विजसत्तमाः ॥ ६.११७.८० ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखंडे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये भट्टिकातीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यकथनंनाम सप्तदशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ॥ ११७ ॥ ॥ छ ॥