विषवैद्यसारसमुच्चयम् उत्तरभागः
विषवैद्यसारसमुच्चयम्

 विषवैद्यसारसमुच्चयम् पूर्वभागः

॥ अथ उत्तरभागः ॥ 

आखुवृश्चिकलूतादि विषाणां लक्षणं पुनः । 
ताच्चिकित्सां च वक्ष्ये ऽहं यथामति समासतः ॥ २.१ ॥ 

 [आखुविषचिकित्सा] 

शुक्लेणाथ पुरीषेण मूत्रेणापि नखैस् तथा । 
दंष्ट्राभिर् वा क्षिपन्तीह मूषिकाः पञ्चथा विषम् ॥ २.२ ॥ 

 [सामान्यलक्षणाः] 

जायन्ते ग्रन्थयः शोफाः कर्णिका मण्डलानि च । 
पिण्डिकोपचयश् चोग्रा विसर्पाः किटिभानि च ॥ २.३ ॥ 

पर्वभेदो रुजस् तीव्राः मूर्छाङ्गसदनं ज्वरः । 
दौर्बल्यम् अरुचिश्वासवमथुर् लोमहर्षणम् ॥ २.४ ॥ 

त्वक्स्थे तु मौषिके दोषे तोदकण्डूश् च जायते । 
क्षीरे शिरीषपञ्चाङ्गं रक्तं हृत्वाथ पाययेत् ॥ २.५ ॥ 

रक्तस्थे ग्रन्थयो दाहा जायन्ते ऽस्य तदा भिषक् । 
रक्तं विमुच्य पयसा पाययेत् तण्डुलीयकम् ॥ २.६ ॥ 

तृतीये पीतमूत्रत्वं शिरोरुक् ज्वरवान् भवेत् । 
पाययेन् मूलम् अङ्कोलात् क्षीरे वा काञ्चिके ऽथवा ॥ २.७ ॥ 

मेदस्थे पर्वणां भेदा जायन्ते मण्डलानि च । 
शिरीषपत्रस्वरसे मक्कुणं पाययेत् तदा ॥ २.८ ॥ 

पञ्चमस्थे वृषविषे वमिर् दाहश् च वेदना । 
जायन्ते तत्र नस्यादि सर्वं तैलेन कारयेत् ॥ २.९ ॥ 

मज्जस्थे तद्विषे मूर्छादाहौ स्यातां तदा भिषक् । 
शिरीषपञ्चकरसं नावनादिषु योजयेत् ॥ २.१० ॥ 

सप्तमस्थे विषे मृत्युर् अवश्यं भविता नृणाम् । 
तद्रक्षाम् आशु कुर्वीत सिद्धैर् नस्याञ्जनादिभिः ॥ २.११ ॥ 

 [आखुविषसामान्यचिकित्सा] 

मुस्तालवणवर्षाभूर् नीलीमूलैः सुपेषितैः । 
पानलेपादि कुर्वीत क्षीरे कन्यारसे ऽथवा ॥ २.१२ ॥ 

अर्कस्य मूलं सशिरिषपञ्चकं 
मालेययुक्तं मधुनाप्लुतं च तत् । 
क्षीरेण पीतं विनिहन्ति मौषिकं 
विषं यथाघोरतरं तमोर्कः ॥ २.१३ ॥ 

 [नीलीकरञ्जादिकषायम्, आखुविषाय] 

नीलीकरञ्जपिचुमन्दशिरीषशिग्रु- 
मुस्तोग्रविश्वसुरभुरुहचन्दनानि । 
एभिः समांशसहितैः परिपक्वम् अम्भः 
शीघ्रं विनाशयति मूषिकदोषजालम् ॥ २.१४ ॥ 

बृहतीमूलतः तुल्यान् त्रिफलाञ् चूर्णयेत् ततः । 
स्नुहिक्षीरेण सम्पिष्ट्वा गुलिकाः कारयेत् भिषक् ॥ २.१५ ॥ 

धृत्वा ताः स्फाटिके पात्रे शोषयेद् आतपे पुनः । 
एकैकां सघृतां प्रातर् भक्षयेद् अन्नमिश्रिताम् ॥ २.१६ ॥ 

सर्वाखूनां विषं हन्ति गुप्तम् एतन् मनीषिभिः । 
त्रायन्तीस्वरसे सिद्धं शङ्खपुष्पी वरान्वितम् ॥ २.१७ ॥ 

घृतं पानादिभिर् हन्याद् अशेषाखुविषं क्षणात् । 
शिरीषपत्रस्वरसे तद् पञ्चाङ्गेन कल्कितम् ॥ २.१८ ॥ 

पक्वं तैलं निहन्त्य् आशु मौषिकं दोषसंचयम् । 
शङ्खपुष्पीरसे सिद्धं यष्टीमधुककाल्कितम् ॥ २.१९ ॥ 

तैलं दशगुणक्षीरम् आखूनां विषजित् परम् । 
कार्पासपल्लवं पिष्ट्वा क्षीरेणालोड्य तत् पुनः ॥ २.२० ॥ 

आकण्ठमग्नः सलिले पीत्वा प्रक्षिप्य भाजनम् । 
पृष्ठतः सलिले भूयो निमज्जनम् अथाचरेत् ॥ २.२१ ॥ 

 [वृश्चिकविषलक्षणस् तद्चिकित्सा च] 

एवं दिनत्रयं कार्यम् आखूनां विषशान्तये । 
विषाणां वृश्चिकोत्थानां वेगचिह्नान्य् अतः परम् ॥ २.२२ ॥ 

तच्चिकित्सां च वक्ष्ये ऽहं उपकाराय देहिनाम् । 

अविरतपरिकम्पच्छर्दिविभ्रान्तिशूल- 
श्रमजलपरितापाः रोमभेदश् च यस्य । 
भृशतरम् अपि तृष्णा दंशदेशे च रक्तं 
विदुर् इह नरम् एनं वृश्चिकेनैव दष्टम् ॥ २.२३ ॥ 

त्वचिस्थे वृश्चिकविषे मुहुस् तोदो भवेत् तथा । 
रुधिरस्थे ऽङ्गदाहश् च हिक्काग्रन्थिस् तृतीयके ॥ २.२४ ॥ 

चतुर्थे कण्ठशोषश् च ज्वरस् तीव्रो ऽथ पञ्चमे । 
षष्ठे च मनसस् तापः सप्तमे नेत्ररक्तता ॥ २.२५ ॥ 

मरणं च भवेत् तत्र शीघ्रं कुर्यात् प्रतिक्रियाम् । 

रक्तं हरेद् उग्रविषेण दष्टे  
शृङ्गादिभिर् वात्र तु वृश्चिकेण । 
व्यथातिशान्त्यै परम् एतद् एव  
कार्यं सुविज्ञेन भिषक्जनेन ॥ २.२६ ॥ 

अर्कपत्ररसेनाश्वगन्धपिष्टेन नावनम् । 
कुर्यान् मरिचयुक्तेन कृष्णनिम्बेन लेपनम् ॥ २.२७ ॥ 

तक्रेण ताभ्यां युक्तेन धारां वात्र समाचरेत् । 
तिन्त्रिणीस्वरसेनात्र ससिन्धूत्थेन नावनम् ॥ २.२८ ॥ 

अञ्जनं नेत्रयोः कुर्याद् अनेनैव विषातुरे । 
करञ्जपल्लवं सम्यक् कराभ्यां परिमर्द्य तत् ॥ २.२९ ॥ 

दंशे लिप्तं विषं हन्याद् वृश्चिकोत्थम् अयत्नतः । 
रामठं जूर्णितं कांस्यभाजने न्यस्य तत् पुनः ॥ २.३० ॥ 

ताम्बूलीदलतोयेन मर्दयित्वाथ लेपयेत् । 
दंशे वृश्चिकजं दोषम् आशु नश्येन् न संशयः ॥ २.३१ ॥ 

बर्हीकुक्कुटपिञ्छाभ्यां सैन्धवेन तिलेन च । 
धूपनं वृश्चिकोत्थानां विषाणाम् आशुनाशनम् ॥ २.३२ ॥ 

निम्बपत्रनरकेशहरिद्रा वज्रतालदलधान्यतुषैश् च । 
धूपनं सघृतपिञ्छयुतं तद् वृश्चिकोत्थगरलं विनिहन्यात् ॥ २.३३ ॥ 

 [लूताविषचिकित्सा] 

विषं तु लाला नखमूत्रदंष्ट्रा रजःपुरीषैर् अथ चेन्द्रियेण । 
सप्तप्रकारं विसृजन्ति लूतास् तदुग्रमध्यावरवीर्ययुक्तम् ॥ २.३४ ॥ 

 [लूताविषसामान्यलक्षणः] 

दंशप्रदेशे पिडकाः शोफस्फोटः समन्ततः । 
कार्ष्ण्यं तोदः शिरोरुक् च ज्वरः स्याल् लूतिकाविषे ॥ २.३५ ॥ 

लूतानां प्रथमे वेगे कण्डूकार्ष्ण्यं च जायते । 
विमुच्य रक्तं तुलसीं रजनीं च विलेपयेत् ॥ २.३६ ॥ 

पाययेच् च तथोर्ध्वं तु प्रकम्पो रोमहर्षणम् । 
जायते भृशम् अत्रादौ पयसा तुलसीं पिबेत् ॥ २.३७ ॥ 

वेगे तृतीये विस्फोटः शोफस् तृष्णा च जायते । 
चन्दनोशीरमधुकैः पानलेपनम् इष्यते ॥ २.३८ ॥ 

चतुर्थे लूतिकावेगे ज्वरविस्फोटके तथा । 
मण्डलानि भवेयुश् च मूलं नीलीशिरीषयोः ॥ २.३९ ॥ 

तद्रसेनैव पिष्ट्वा तत् पानलेपादिकं हितम् । 
शोषः पञ्चमगे देहजिह्वयोश् च प्रजायते ॥ २.४० ॥ 

तण्डुलीयकमूलं तु पयसा तत्र पाययेत् । 
षष्ठस्थे तालुशिरसोर् वेदना ज्वरमोहकृत् ॥ २.४१ ॥ 

सुगन्ध्युशीरनीलीभिः चन्दनं पयसा पिबेत् । 
सप्तमे लूतिकादोषे गते तृष्णा प्रजायते ॥ २.४२ ॥ 

मोहमूर्छे च भवतस् तत्र कुर्याद् यथाविधि । 
लूतघ्नौषधिभिर् नस्यपानादिकम् अतन्द्रितः ॥ २.४३ ॥ 

 [लूताविषसामान्यचिकित्सा] 

शिरीषपञ्चकं पिष्ट्वा पयसा पाययेत् प्रगे । 
लेपयेन् नक्तमालस्य वारिणा तद्विषापहम् ॥ २.४४ ॥ 

निर्गुण्डीतुलसीनीलीस्वरसे साधुसाधितम् । 
तगरं लशुनं व्योषं कुष्ठं मधुकं चन्दनम् ॥ २.४५ ॥ 

गोपाङ्गनाश्वगन्धा च विषवेगं रजन्य् अपि । 
एतैः सुकल्कितैस् तैलं लूताविषविनाशनम् ॥ २.४६ ॥ 

एतैः सुपाचितः क्वाथः लूतानां विषहृत् परम् । 
निर्गुण्डीशारिबोशीरकुष्ठाम्बुनतचन्दनैः ॥ २.४७ ॥ 

नीलिकापाटलीमूलसुरसापत्मकाह्वयैः । 
विषवेगान्वितैर् एभिः कषायो लूतिकार्तिनुत् ॥ २.४८ ॥ 

एषो ऽस्मत्दृष्टफलको विरेकत्रिवृतान्वितः । 

लोध्रं सेव्यं पत्मकं पत्मरेणुः  
कालीयाख्यश् चन्दनं यच् च रक्तं । 
कान्तापुष्पं दुग्धिनीकामृणालः  
लूताः सर्वा घ्नन्ति सर्वक्रियाभिः ॥ २.४९ ॥ 

लशुनतुरगगन्धा नीलिकाली तुषाभिः  
क्वथित इह कषाये काल्कितैः साधुपिष्टैः । 
त्रिकटुरजनिकुष्ठोशीरगन्धाश्वगन्धैः  
पचतु पिबतु सर्पिर् लूतिकार्तिप्रशान्त्यै ॥ २.५० ॥ 

सिद्धं प्रस्थे लशुनतुलसीकाकमाच्यश्वगन्धा- 
नीली तोये त्रिकटुरजनी चन्दनोशीरयुक्तैः । 
क्नुप्तैः कल्कैः यद् अपि तुलसीमूलसिद्धे कषाये  
सर्पिः सर्वं हरति गरलं लूतजातं विसर्पम् ॥ २.५१ ॥ 

 [अलर्कविषचिकित्सा] 

सारमेयेन दष्टस्य दंशात् कृष्णं क्षरस्य् असृक् । 
शोफतोदज्वराश् च स्युर् भयं च जनसंसदः ॥ २.५२ ॥ 

ससैन्धवेन पक्वेन सार्पिषा दंशम् आदहेत् । 
आरनालेन सम्पिष्ट्वा लिम्पेद् वाङ्कोलमूलकम् ॥ २.५३ ॥ 

लेहतैलाज्यपाकेषु सर्वत्रैव च योजयेत् । 
अङ्कोलं सारमेयानां विषेषु परमौषधम् ॥ २.५४ ॥ 

 [सिद्धौषधम्] 

लशुनं व्याघ्रपान्मूलं पृथग् अर्धांशकं भवेत् । 
अङ्कोलचर्मणो ऽंशानि रसे तत् परिपिष्य च ॥ २.५५ ॥ 

दुग्धेन वा ऽरनालेन दिनत्रयम् अथाचरेत् । 
एवं च पथ्यभुङ्मर्त्यः श्वविषात् परिमुच्यते ॥ २.५६ ॥ 

चतुर्थे ऽह्नि च कुर्वीत पथ्यं पूर्ववद् आतुरः । 
नीलीकरञ्जमूलाभ्यां क्वाथः श्वविषनाशनः ॥ २.५७ ॥ 

 [नीलीकरञ्जादिकषायम्] 

नीलीकरञ्जतुलसीपिचुमन्दलोध्र- 
दार्वीयवाषबृहतीद्वयपर्पटाब्दैः । 
व्योषं शिरीषसुरदार्व् अपि तुल्यभागैः सिद्धं 
पयः परिहरेद् विषविभ्रमं च ॥ २.५८ ॥ 

गुडूचीसारतश् चूर्णं कटुत्रयसमन्वितम् । 
सितया सर्पिषा युक्तं भुक्तं हन्ति विषं शुनाम् ॥ २.५९ ॥ 

 [अलर्कविषविशेषचिकित्सा] 

उन्मत्तबीजं सम्पिष्य तत्पत्रसलिलेन तत् । 
पातव्यं श्वशृगालानां विषेषु परमौषधम् ॥ 
प्रातः पीत्वा ततो यामत्रयान्ते परिषेचयेत् । 
दष्टस्य मूर्ध्नि तोयेन शीतेन नितरां भिषक् ॥ २.६० ॥ 

पथ्यं दिनत्रयं कुर्यात् ततः पूर्ववद् आतुरः । 

 [नकुलविषलक्षणस् तद्चिकित्सा च] 

कृष्णास् ताल्वोष्ठदन्ताः स्युर् नेत्रे रक्ते ज्वरस् तथा ॥ २.६१ ॥ 

ग्रीवाभङ्गो वाङ्निरोधो विषे नकुलसम्भवे । 
निर्गुण्डीकन्यकाभृङ्गस्वरसे परिमेलिता ॥ २.६२ ॥ 

कृष्णा लिप्ताथवा पीता निहन्त्य् एतद् विषं क्षणात् । 

 [मार्जारविषलक्षणस् तद्चिकित्सा च] 

दंशे कण्डूश् च विस्फोटस् तालौ नाभ्यां च नीलिमा ॥ २.६३ ॥ 

ज्वरस् तोदवमिः स्यातां विषे मार्जारसम्भवे । 
पथ्यां सक्षारचित्रान्तां मधुना पाययेन् नरम् ॥ २.६४ ॥ 

त्र्यूषणं सैन्धवं चात्र लिम्पेत् भृङ्गरसान्वितम् । 
रामठं भृङ्गरसे लिप्त्वा पीत्वा विषं जयेत् ॥ २.६५ ॥ 

 [वाजीविषलक्षणस् तद्चिकित्सा च] 

यस्य दंशे सदा भेदो रुधिरस्रवणं तथा । 
नेत्रे च मुकुलप्राये साश्रुणी भवतस् तदा ॥ २.६६ ॥ 

तं विद्याद् वाजिना दष्टं तत्र कुर्यात् चिकित्सितम् । 
वचा लोध्राश्वगन्धाश् च पिष्ट्वा क्षीरेण पाययेत् ॥ 

 [वानरविषलक्षणस् तद्चिकित्सा च] 

दंशश् च कृष्णो रुधिरातिविस्रुतिर् 
भेदश् च सादो यदि रोमहर्षः । 
श्यावाश् च दन्तोष्ठयुगत्वचः स्युर् 
विद्याद् अमुं वानरजाति दष्टम् ॥ २.६७ ॥ 

पिष्ट्वा शिरीषपञ्चाङ्गं पयसा पाययेच् च तत् । 
लेपयेच् च शमं यायाद् गरलं वानरोद्भवम् ॥ २.६८ ॥ 

 [नरविषलक्षणस् तद्चिकित्सा च] 

मूकत्वं गात्रतोदश् च ज्वरश् चातीव यस्य च । 
श्यामदन्तोष्ठयुग्मत्वं मुखे लालापरिस्रुतिः ॥ २.६९ ॥ 

नेत्रयोः रक्तिमा च स्युस् तं विद्यान् नृविषार्दितम् । 
तण्डुलीयवचानीलीः पिष्ट्वा क्षीरेण पाययेत् ॥ २.७० ॥ 

लेपयेच् च विषान् मर्त्यो मुच्यते नरदन्तजात् । 

 [मण्डूकविषलक्षणस् तद्चिकित्सा च] 

दंशप्रदेशे पिडकाः सशोफाः  
कण्डूश् च तीव्रज्वरतृट्भ्रमाद्याः । 
आध्मानम् एते च भवन्ति यस्य  
विदुर् नरं दुर्दुरदष्टम् एनम् ॥ २.७१ ॥ 

 [ब्राह्मणीविषलक्षणस् तद्चिकित्सा च] 

अत्र रामठसंयुक्तं त्र्यूषणं परिपिष्य च । 
पयसां पानलेपाद्यैर् मण्डूकगरलं हरेत् ॥ 

ब्राह्मणीदंशसम्भूतं विषं प्रायो ऽहिवत् भवेत् । 
नीलीमूलकषायो ऽत्र पातव्यस् तत् प्रशान्तये ॥ २.७२ ॥ 

शिग्रुनिम्बकरञ्जानां दीर्घवृन्तशिरीषयोः । 
त्वचिः सम्पिष्य पातव्यं ब्राह्मणीविषशान्तये ॥ २.७३ ॥ 

कृकलासविषस्यापि विधिर् एषः प्रशस्यते । 

 [शतपदीविषलक्षणस् तद्चिकित्सा च] 

शतपाद्दंशजं तस्य रसजं च विषं द्विधा ॥ २.७४ ॥ 

शिरीषपञ्चकं दंशे कटुत्रयसमन्वितम् । 
पिष्ट्वा विलेपनादीन् आचरेत् तत् प्रशान्तये ॥ २.७५ ॥ 

रसजे तु विशेषेण कोठारूंषि भवन्ति च । 
त्वचि वैवर्ण्यकण्डूतिः स्यातां तत्र भिषग्जितम् ॥ २.७६ ॥ 

भूनिम्बकेतकीपत्रं केरतैलेन भर्जितम् । 
लेपयेत् तस्य शान्त्यर्थं नीलीतैलं च योजयेत् ॥ २.७७ ॥ 

आरग्वधादिवर्गेण कषायश् च परं हितः । 

आरग्वधेन्द्रयवपाटलिकाकतिक्ता- 
निम्बामृतामधुरसा स्रुववृक्षपाठाः । 
भूनिम्बसैर्यकपटोलकरञ्जयुग्म- 
सप्तच्छदाग्निसुषवीफलबाणघोण्टाः ॥ 

आरग्वधादिर् जयति छर्दीकुष्ठविषज्वरान् । 
कफं कण्डूं प्रमेहं च दुष्टव्रणविशोधनः ॥  

 [गौलिकाविषलक्षणस् तद्चिकित्सा च] 

नक्तमालनिशाद्वन्द्वभूतीकार्कास्थिभिः समैः ॥ २.७८ ॥ 

सव्योषैर् विषनाशाय गौलिकायाः प्रलेपयेत् । 

 [मक्षिकाविषलक्षणस् तद्चिकित्सा च] 

पिष्ट्वाञ्जलिंकरं सम्यङ् नवनीतेन संयुतम् ॥ २.७९ (१) ॥ 

प्रलेपनं प्रकुर्वीत मक्षिकाविषशान्तये । 

 [ताम्बूलनागविषलक्षणस् तद्चिकित्सा च] 

इक्ष्वाकुपत्रस्वरसस्य पानम् 
ताम्बूलनागस्य विषं निहन्ति । 
सद्योथवाम्भोदरवस्य तोये  
हिङ्गु समालोड्य पिबेद् विषार्तः ॥ २.७९ (२) ॥ 

 [गरविषलक्षणस् तद्चिकित्सा च] 

उदरस्थे गरे मर्त्ये बहूपद्रवान् भवेत् । 
गरे पक्वाशयस्थे तु विरेकेण विशोधयेत् ॥ २.८० ॥ 

आमाशयस्थिते तस्मिन् रोगिणं वामयेद् भिषक् । 

 [गरस्थाननिर्णयपरीक्षा] 

नीलीदलान्य् उपादाय पिष्ट्वा क्षीरेण लेपयेत् ॥ २.८१ ॥ 

उदरं रोगिणो यत्र न शुष्यति चिराद् अपि । 
तत्रस्थं गरलं विद्याद् इत्य् आहुर् गरकोविदाः ॥ २.८२ ॥ 

कृतशुद्धेः पुनस् तस्य दोषशेषक्षयाय च । 
मूलं तु श्वेतपारन्त्याः पिष्ट्वा क्षीरेण पाययेत् ॥ २.८३ ॥ 

समन्त्रकं यथाशास्त्रम् अथवा पृथुकाह्वयम् । 
विषवेगं च रुद्राक्षं सुवर्णं वचयान्वितम् ॥ २.८४ ॥ 

इति संक्षेपतः प्रोक्तं गरदोषचिकित्सितम् । 

 [स्थावरविषलक्षणस् तद्चिकित्सा च] 

अथ स्थावरजातानां विषाणां लक्षणानि च ॥ २.८५ ॥ 

तच्चिकित्सां प्रवक्ष्यामि यथामति समासतः । 
पत्रपुष्पफलत्वग्भिर् निर्यासक्षीरबीजकैः ॥ २.८६ ॥ 

कन्दमूलरसैश् चापि स्थावरांशैर् विषोद्भवः । 

वदति च बहुवाक्यं तापखेदज्वराः स्युर् 
जनयति वमिसादौ मोहविण्मूत्ररोधम् । 
इति विविधविकाराः यत्र पश्यान्ति घोराः  
विदुर् इह नरम् आर्तं स्थावरोत्थैर् विषैस् तम् ॥ २.८७ ॥ 

नीलीमूलं सैन्धवं तण्डुलीयं 
किण्वे पिष्ट्वा पानलेपादि कुर्यात् । 
क्षीरेणैतत् सैन्धवोनं पिबेद् वा 
सद्यो नश्येत् स्थावरोत्थं विषं तत् ॥ २.८८ ॥ 

नीलीमूलं त्व् अत्र तत्पत्रतोये  
पिष्ट्वा पानाल् लेपनात् सेचनाद् वा । 
सद्यो नश्येत् स्थावरं जङ्गमं वा  
दोषं त्व् एतत् सर्वविद्वद्भिर् उक्तम् ॥ २.८९ ॥ 

नवनीतं विषं हन्याद् आशु भल्लातकोद्भवम् । 
शतधौतघृतेनात्र लेपनं परमौषधम् ॥ २.९० ॥ 

 [पशूनां विषलक्षणस् तद्चिकित्सा च] 

दंशे शोफो रोमहर्षो ज्वरश् च 
मूर्ध्नः कम्पो नेत्रयोश् चाप्रसादः । 
लालास्रावः फेनयुक्तो गवां स्युर् 
विद्याद् एवं तद् विषं जङ्गमोत्थम् ॥ २.९१ ॥ 

छेदं च दाहं च विचूषणं वा 
कुर्वीत तस्यातिविवृद्धिकाले । 
घृतेन सिन्धूत्थयुतेन धारां 
सद्यो विदध्याद् विषशान्तये ऽत्र ॥ २.९२ ॥ 

वचानागरसिन्धूत्थपिप्पलीमरिचैः समैः । 
खार्या पिष्टैर् विषं हन्यात् गवां जङ्गमसम्भवम् ॥ २.९३ ॥ 

नीलीमूलं निशाद्वन्द्वं तण्डुलीयकसंयुतम् । 
शिरीषपञ्चकेनापि युक्तं खार्यासु पेषितम् ॥ २.९४ ॥ 

पानाद्यैर् नश्यति क्ष्वेडं पशूनां परमं हितम् । 
लवणं लशुनं चैव मञ्जरीपत्रजे रसे ॥ २.९५ ॥ 

पेयं चतुष्पदां सद्यो विषघ्नं तन् नृणां अपि । 
शिरीषहिङ्गुलशुनं वचामरिचसंयुतम् ॥ २.९६ ॥ 

पिष्ट्वारनाले पानाद्यैर् विषं हन्याद् गवां क्षणात् ॥ २.९७ ॥ 

सतण्डुलीयकं शरपुङ्खपत्रं रसेन युक्तं गिरिकर्णिकायाः । 
समन्वितं चाभिषवेण सद्यो निहन्ति पानाद् गरलं पशूनाम् ॥ २.९८ ॥ 

॥ विषातुरपथ्यापथ्याः ॥ 

तैलं माषं कुलत्थं गुडम् अपि लवणं मद्यमीनामिषाम्लाः  
तक्रं दध्यह्निनिद्रा निशि पुनर् अथवा जागरः स्त्रीप्रसङ्गः । 
धूमो वह्न्यातपौ च प्रपुरुषपवनो धूमपत्रादि सेवा 
वर्ज्या एते विषार्तैर् अनिशम् इति जगुर् वैद्यशास्त्रार्थविज्ञाः ॥ ३.१ ॥ 

पथ्यं भुक्तौ विषार्तेष्व् अपि च बहुगुणं तण्डुलं षष्टिकाख्यं  
ग्राह्यं कूश्माण्डजातं फलम् अपि सुतरां तण्डुलीयादिशाकम् । 
गव्यं दध्नाविहीनं हितम् इह मधुरस्निग्धलघ्वन्नजातं  
युक्त्या सम्यग्विचार्यं गरलगतिवशाद् दोषदूष्यादि सर्वम् ॥ ३.२ ॥ 

 [स्वेदद्रव्याः] 

मुसलीलाङ्गलीनिम्बशिरीषबकुलानि च । 
पत्राणि खार्यां निक्षिप्य पक्त्वास्वेदं समाचरेत् ॥ ३.३ ॥ 

धान्यस्वेदं च मन्यन्ते केचित् तेषु प्रियंगवः । 
श्रेष्ठाः स्वेदविदावुक्तं सर्वं स्नाने च योजयेत् ॥ ३.४ ॥ 

तैलं तु नीलीतोयेन सिद्धं तन्मूलकाल्कितम् । 
विषार्ते तत्परं पथ्यं स्नाने ऽभ्यङ्गादि कर्मणि ॥ ३.५ ॥ 

निशागरलवगाक्षैस् त्रिश्चतुःपञ्चभागिकैः । 
युक्तं विपक्वं सलिलं चतुर्भागावशेषितम् ॥ ३.६ ॥ 

स्नानार्थम् उपयुञ्जीत विषार्तानां परं हितम् । 
क्षीरे धात्रिफलं पक्त्वा पिष्ट्वा मूर्ध्नि धारयेत् ॥ ३.७ ॥ 

नीलीमूलं सकर्पूरम् उत्तमाङ्गे विलेपयेत् । 
देवदालीनिशाद्वन्द्वं मूर्ध्नि लेपाद् विषापहम् ॥ ३.८ ॥ 

पाठा शिरीषमूलाभ्यां गृहधूमं ससैन्धवम् । 
भृङ्गतोयेन सम्पिष्ट्वा मूर्ध्नि लेपो विषापहः ॥ ३.९ ॥ 

चन्दनोशीरसिन्धूत्थं विषवेगं कटुत्रयम् । 
पिष्ट्वा भृङ्गरसे मूर्ध्नि लेपनं विषनाशनम् ॥ ३.१० ॥ 

व्याघ्रचर्मविलालास्थिनकुलाङ्गरुहैः समैः । 
चूर्णितैर् मेषदुग्धाक्तैर् धूपः सर्वविषापहः ॥ ३.११ ॥ 

 [सर्पसामान्यचिकित्सा] 

लक्षणैर् अत्र पूर्वोक्तैः सर्पजातिर् विशेषतः । 
न ज्ञायते विषस्याप्तिर् भिषजा चेद् इहोच्यते ॥ ३.१२ ॥ 

सामान्यतो विषार्तानां रक्षणाय चिकित्सितम् । 

 [सद्योदष्टचिकित्सा] 

दष्टमात्रो दशेद् आशु तम् एव पवनाशिनम् ॥ ३.१३ ॥ 

यष्टिलोष्टादिकं दन्तैः छित्वा चानु ससंभ्रमम् ॥ ३.१४ ॥ 

निष्ठीवेन समालिम्पेद् दंशं कर्णमलेन वा । 

 [अरिष्टाबन्धनः] 

दंशस्योपरि बध्नीयाद् अरिष्टां चतुरङ्गुले ॥ ३.१५ ॥ 

क्षौमादिभिर् वेणिकया सिद्धैर् मन्त्रैश् च मन्त्रवित् । 
अम्बुवत् सेतुबन्धेन बन्धेन स्तभ्यते विषम् ॥ ३.१६ ॥ 

न वहन्ति सिराश् चास्य विषं बन्धाभिपीडिताः । 
निष्पीड्यानूद्धरेद् दंशं मर्मसन्ध्यगतं तथा ॥ ३.१७ ॥ 

न जायते विषवेगो बीजनाशादिवाङ्कुरः । 
दहेद् वा हेमलोहाद्यैर् दंशं मण्डलिवर्जितम् ॥ ३.१८ ॥ %Cf. Sउश्रुत ५.५.७ 

भस्मसात् कुरुते वह्निः क्षणेन विषसंचयम् ।  
प्रच्छायान्तररिष्टायाः मांसलं तु विशेषतः ॥ ३.१९ ॥ 

अङ्गं सहैवदंशेन लेपयेद् अगदैर् मुहुः । 
चन्दनोशीरयुक्तेन सलिलेन च सेचयेत् ॥ ३.२० ॥ 

विषे प्रविसृते विध्येत् सिरां सा परमा क्रिया । 
रक्ते निर्ह्रियमाणे हि कृत्स्नं निर्ह्रियते विषम् ॥ ३.२१ ॥ 

सिरावेधे न शक्तश् चेत् शृङ्गाद्यैर् निहरेद् असृक् । 
आदौ जीवस्य रक्षार्थम् अगदं तूपयोजयेत् ॥ ३.२२ ॥ 

घृतेन गोशकृत्सारं पाययेत् पूर्णमात्रया । 

 [हृदयावरणः] 

पिबेद् घृतं घृतक्षौद्रम् अगदं वा घृताप्लुतम् ॥ ३.२३ ॥ 

हृदयावरणे चास्य श्लेष्मा हृद्य् उपचीयते । 
प्रवृत्तगौरवोत्क्लेश हृल्लासं वामयेत् ततः ॥ ३.२४ ॥ 

द्रवैः काञ्चिककौलत्थतैलमद्यादिवर्जितैः । 

 [वमनौषधः] 

इक्ष्वाकुफलतो मध्यं मस्तुना परिमेलितम् ॥ ३.२५ ॥ 

वमनार्थं प्रयुञ्जीत विषार्ते परमं हितम् । 
तेन तक्रं सुपक्वं वा पिबेत् समधुसैन्धवम् ॥ ३.२६ ॥ 

 [Oओथु (ब्लोwइन्ग् ओf मेदिचिने)] 

विश्वदुःस्पर्शमरिच विषवेगान् समांशकान् । 
वक्त्रे धृत्वा दष्टकस्य कर्णयोर् मूर्ध्नि चासकृत् ॥ ३.२७ ॥ 

फूत्कारं युगपत् कुर्युः सपञ्चाशतं शनैः । 
त्वगादि धातुत्रयगं विषं हन्याद् इदं परम् ॥ ३.२८ ॥ 

समूलपुष्पं वरकन्यकायाः  
पत्रं सुपिष्ट्वा पयसा च पेयम् । 
तोयेन वा सर्वविषेषु सर्वं 
कार्यं विलेपादिकम् अग्र्यम् एतत् ॥ ३.२९ ॥ 

पानेन लेपविधिनापि च नावनेन  
तोयेन टङ्कणरजः परिमेलितेन । 
नाशं प्रयाति गरलं निखिलं क्षणेन  
नैशं तमस् तरुणभास्कररश्मिनेव ॥ ३.३० ॥ 

तण्डुलीयाश्वगन्धे च गृहधूमसमन्विते । 
पिष्ट्वा तोये गवां पानलेपाद्यैर् निर्हरेद् विषम् ॥ ३.३१ ॥ 

हस्तेन हिङ्गुसहितार्कविजीर्णपत्र- 
लिप्तेन दष्टकमुखं बहुशः पिदध्यात् । 
दृष्टं तद् एतद् अचिराद् अगदप्रभवात् 
सर्पादिजं गरलम् आशु विनाशम् एति ॥ ३.३२ ॥ 

कतकबीजसुपक्वकषायके 
बहुभावितम् अम्बरखण्डकम् । 
रविकरेषु विशोष्य तिलोत्थिते  
परिकलय्य च नावनम् आचरेत् ॥ ३.३३ ॥ 

दिनकृज् जीर्णपत्रेण लवणं हिङ्गु वा सह । 
पिष्ट्वा नराम्बुना लेपो निःशेषविषनाशनः ॥ ३.३४ ॥ 

नक्तमालदलं पिष्ट्वा महिषीशकृता समम् । 
दंशे निधाय बध्नीयाद् विषशोफहरं परम् ॥ ३.३५ ॥ 

शीताम्बुना चन्दनकल्कितेन  
सेकं प्रकुर्वीत भुजंगदंशे । 
शोफं सदाहं रुजम् आशु हन्ति 
नैशं तमो बालरविर् यथैतत् ॥ ३.३६ ॥ 

कृष्णपक्षे च पञ्चम्यां शिग्रुबीजं समाहृतम् । 
तुर्यारोनेन्दुसंज्ञेन योजयित्वा पुनर् भिषक् ॥ ३.३७ ॥ 

केतकीमूलनिष्ववाथे सुपिष्ट्वा गुलिकीकृता । 
टङ्कणं चूर्णयित्वात्र समालिण्य विशोषिता ॥ ३.३८ ॥ 

मूत्रसङ्गे विषार्तानां प्रयोक्तव्या सुखाम्बुना । 
गुप्तम् एतत् परं शास्त्रे भिषग्भिः सुमनीषिभिः ॥ ३.३९ ॥ 

 [त्रिमूर्ति] 

निम्बनीलीकरञ्जानां मूलं तत्पत्रवारिणा । 
पिष्ट्वा पानादिना सद्यो निहन्ति निखिलं विषम् ॥ ३.४० ॥ 

 [गुटिकाः] 

कोशातकीवचाहिङ्गुशिरीषं व्योषसंयुतम् । 
अर्कक्षीरेण सम्पिष्ट्वाप्य् अजमूत्रे ऽथवा पुनः ॥ ३.४१ ॥ 

शिग्रुवल्करसे पानं नस्यं द्रोणोदकेन च । 
रसेन नागवल्लीनाम् अञ्जनं परिकल्पयेत् ॥ ३.४२ ॥ 

 [अश्वगन्धादिगुटिका (लघु)] 

रम्भाम्भसा भावितम् अश्वगन्धं 
वचा शिरिषं च कटुत्रयं च । 
पानादि तत् तत् क्रिययोपयोगाद् 
उत्तिष्ठते तक्षकदष्टको ऽपि ॥ ३.४३ ॥ 

कणाविषौ सैन्धवटङ्कणौ च  
सम्पिष्य हिङ्गुं हरितालयुक्तम् । 
वज्राम्बुना तां गुलिकां च कृत्वा  
पानादि वैकुण्ठजलेन कुर्यात् ॥ ३.४४ ॥ 

 [मृतसंजीवनि] 

शिरीषबीजं विषशरिबे च  
वचां रसाढ्यां हरितालयुक्ताम् । 
सदेवदालीबकुलास्थिहिङ्गु- 
मनःशिलाव्योषपलाण्डुयुक्ताम् ॥ ३.४५ ॥ 

वज्राम्बुपिष्टां गुलिकां च कृत्वा 
छायासु शुष्कां खलु कोष्णतोये । 
पानं च लेपं नृजलेन सर्वं 
नस्यं च वैकुण्ठजलेन कुर्यात् ॥ ३.४६ ॥ 

तेनैव शिरसो लेपः स्तन्येनाञ्जनम् एव च । 
मृतसंजीवनिसंज्ञा गुलिकैषा विषापहा ॥ ३.४७ ॥ 

शक्रजिच्छक्तिनिर्भिन्नः सौमित्रीसुखदायिनी । 
मृतसंजीवनी पूर्वं तद्वन् नृणां सुखावहा ॥ ३.४८ ॥ 

 [हिङ्ग्वादिगुटिका] 

हिङ्गुव्योषाश्वगन्धामहिषशिशुशकृत्सैन्धवैस् तुल्यभागैर् 
अर्केन्दुक्षीर पिष्ट्वा पुनर् अपि गुलिका भाविता सप्तवारम् । 
पानाद्यैः क्ष्वेलजालं जयति वमति चेद् दष्टकः पीतमात्रे  
मृत्योर् गेहं प्रयाति द्रुततरम् अमुना शम्भुना रक्षितो ऽपि ॥ ३.४९ ॥ 

 [अश्वगन्धादिगुटिका (बृहत्)] 

नक्तमालतरुकोटरमध्ये 
निक्षिपेद् अथ तुरंगमगन्धाम् । 
तन्मुखं च शकलेन केनचिद्  
दारुजेन सुतरां पिधाय च ॥ ३.५० ॥ 

मासम् अत्र निहितां पुनश् च ताम् 
एवम् एव पिचुमन्दकोटरे ।	 
स्थापनेन परिशोध्य तां पुनः  
कोटरे ऽपि च कदम्बदारुजे ॥ ३.५१ ॥ 

दीर्घवृन्ततरुकोठरे ऽथवा 
संनिधाय परिशोध्य पूर्ववत् । 
तण्डुलीयकनिशाद्वयान्वितां 
वत्सनाभधवलार्कसंयुताम् ॥ ३.५२ ॥ 

हेमताम्ररजसा च मेलितां 
नीलिकादलरसेन पेषयेत् । 
वासरत्रितययुग्मम् अथैकं	 
चन्दनाम्बुनि च पञ्चवासरम् ॥ ३.५३ ॥ 

नागरोत्थसलिले दिनत्रयं  
पेषयेच् च गुलिकां विधीयताम् । 
एतद् एव फणिनां विषे ऽखिले  
घोणसादिगरले च योजयेत् ॥ ३.५४ ॥ 

अलम् एष प्रभावेण सर्वत्र गरलामये । 
किम् अन्यैर् गरलार्तानां औषधैः परिकल्पितैः ॥ ३.५५ ॥ 

 [विषहारिलेह्यम्] 

मृदङ्गफलिकाबीजं स्वरसे नागवीरुधः । 
सम्यक् पिष्ट्वा ततो धीमान् निदध्यात् कांस्यभाजने ॥ ३.५६ ॥ 

ततस् तस्य जलं शुद्धम् उद्धृत्य शुभभाजने । 
निम्बतैलं समानांशम् अत्र कृत्वा भिषग्वरः ॥ ३.५७ ॥ 

गन्धकं चूर्णयित्वास्मिन् युञ्ज्यात् पञ्चमभागिकम् । 
तत्तुल्यं शिवबीजं च ताम्बूलरसशोधितम् ॥ ३.५८ ॥ 

उल्लिखेत् पाणिना सर्वम् एकीकृत्य यथाविधि । 
यावन् निर्जलम् एतत् स्याद् गरलघ्नरसायनम् ॥ ३.५९ ॥ 

मरिचं श्वेतगुञ्जायाः फलं बकुलबीजकम् । 
जम्बीरसलिले सम्यक् पिष्ट्वा च विषमोहिते ॥ ३.६० ॥ 

अञ्जनं नयनद्वन्द्वे करोतु निखिले विषे । 
रसेन हिङ्गु मरिचं सगुञ्जा बकुलास्थि च ॥ ३.६१ ॥ 

वैकुण्ठतोये सम्पिष्ट्वा नावनं विषनाशनम् । 
कटुतुम्बीफलास्थीनि शिवरेतश् च गन्धकम् ॥ ३.६२ ॥ 

पिष्ट्वा शिरीषपत्राणां रसेन दिवसत्रयम् । 
कटुतुम्बीरसे दत्त्वा तैः कल्कैः विपचेद् घृतम् ॥ ३.६३ ॥ 

तत्प्रलेपात् विषं हन्याद् दर्व्यादीनां दन्तक्षते । 

 [स्तम्भितविषचिकित्सा] 

उपकुञ्जिकया सिद्धं क्वाथं क्षीरसमन्वितम् ॥ ३.६४ ॥ 

पीत्वा विषं जयेत् स्तब्धम् अपथ्याचरणादिभिः । 
शिरीषसारमूलत्वक्पत्रपुष्पफलैः कृतः ॥ ३.६५ ॥ 

क्वाथः पीतः ससर्पिष्को निहन्त्य् आशु पुरातनम् । 
गरलं धातुलीनं वा पयसा क्वथितो ऽथवा ॥ ३.६६ ॥ 

गरवेगयुतो वैषः क्वाथस् तत्र तरां हितः । 
शीतोदकेन दष्टस्य धारां मूर्धनि कारयेत् ॥ ३.६७ ॥ 

घृताक्ते नितरां शैत्यं यावत् स्यात् तावद् आचरेत् । 
ततस् तु जडताशान्त्यै मरिचं कोष्णवारिणा ॥ ३.६८ ॥ 

पेयं तद्विषनिर्हारे सलिलं परमौषधम् । 
विषापाये ऽधिकं क्रुद्धं दोषं पश्चाद् उपाचरेत् ॥ ३.६९ ॥ 

शमनैः शोधनैर् यदा यथावद् विहितौषधैः । 
नीलीदलरसे सिद्धं घृतं तन्मूलकल्कितम् ॥ ३.७० ॥ 

 [मङ्गलम्] 

स्नेहनार्थं प्रयुञ्जीत विषार्तेषु परं हितम् । 

यो वा लोकान् विषार्तान् सुखयति नितरां पक्षजैः सामघोषैर् 
यो ऽसौ दैत्यारिकेतौ विलसति हरिणाधिष्ठितं तं खगेन्द्रम् । 
चञ्चत्सौवर्णपक्षाञ्चितं धवलगलप्रोल्लसत्सर्पराजं 
वन्दे वन्दारुवृन्दान् अभिमतफलसंदोहनैः पूरयन्तम् ॥ ३.७१ ॥ 

अज्ञानाद् अथवा भ्रान्त्या यद् असम्यग् मयोदितम् । 
सम्यग् आलोक्य तत्सर्वं क्षन्तुम् अर्हन्ति सज्जनाः ॥ ३.७२ ॥ 

॥ शुभम् अस्तु ॥ 

आयुर्वेदः