कामसूत्रम्/अधिकरणम् २/अध्यायः १
शशो वृषोऽश्व इति लिङ्गतो नायकविशेषाः. नायिका पुनर्मृगी बडवा हस्तिनी चेति.		॥	२.१.१	॥
तत्र सःदृशसंप्रयोगे समरतानि त्रीणि.		॥	२.१.२	॥
विपर्ययेण विःषमाणि षट्. विःषमेष्वपि पुरुषाधिक्यं चेदनःअन्तरसंप्रयोगे द्वे उच्चरते. व्यवहितं एकं उच्चतररतम्. विपर्यये पुनर्द्वे नीचरते. व्यवहितं एकं नीचतररतं च. तेषु समानि श्रेष्ठानि. तरशब्दाङ्किते द्वे कनिष्ठे. शेषाणि मध्यमानि.		॥	२.१.३	॥
साम्येऽप्युच्चाङ्कं नीचाङ्काज्ज्यायः. इति प्रमाणतो नवरतानि.		॥	२.१.४	॥
यस्य संप्रयोगकाले प्रीतिरुदासीना वीर्यं अल्पं क्षतानि च न सहते स मन्दवेगः.		॥	२.१.५	॥
तद्विपर्ययौ मध्यमचण्डवेगौ भवतः. तथा नायिकापि.		॥	२.१.६	॥
तत्रापि प्रमाणवदेव नवरतानि.		॥	२.१.७	॥
तद्वत्कालतोऽपि शीघ्रमध्यचिरकाला नायकाः.		॥	२.१.८	॥
तत्र स्त्रियां विवादः.		॥	२.१.९	॥
न स्त्री पुरुषवदेव भावं अधिगच्छति.		॥	२.१.१०	॥
सातत्यात्त्वस्याः पुरुषेण कण्डूतिरपनुद्यते.		॥	२.१.११	॥
सा पुनराभिमानिकेन सुखेन संसृष्टा रसान्तरं जनयति तस्मिन्सुखबुद्धिरस्याः.		॥	२.१.१२	॥
पुरुषप्रतीतेश्चानःअभिज्ञत्वात्कथं ते सुखं इति प्रष्टुं अःशक्यत्वात्.		॥	२.१.१३	॥
कथं एतदुपलभ्यत इति चेत्पुरुषो हि रतिं अधिगम्य स्वेच्छया विरमति न स्त्रियं अपेक्षते न त्वेवं स्त्रीत्यौद्दालिकः.		॥	२.१.१४	॥
तत्रैतत्स्यात्चिरवेगे नायके स्त्रियोऽनुरज्यन्ते शीघ्रवेगस्य भावं अनःआसाद्यावसानेऽभ्यसूयिन्यो भवन्ति. तत्सर्वं भावप्राप्तेरःप्राप्तेश्च लक्षणम्.		॥	२.१.१५	॥
तच्च न. कण्डूतिप्रतीकारोऽपि हि दीर्घकालं प्रिय इति. एतदुपपद्यत एव. तस्मात्संदिग्धत्वादःलक्षणं इति.		॥	२.१.१६	॥
व्संयोगे योषितः पुंसा कण्डूतिरपनुद्यते. तच्चाभिमानसंसृष्टं सुखं इत्यभिधीयते..		॥	२.१.१७	॥
सातत्याद्युवतिरारम्भात्प्रभृति भावं अधिगच्छति. पुरुषः पुनरन्त एव. एतदुपपन्नतरम्. न ह्यःसत्यां भावप्राप्तौ गर्भसंभव इति बाभ्रवीयाः.		॥	२.१.१८	॥
तत्रापि तावेवाशङ्कापरिहारौ भूयः.		॥	२.१.१९	॥
तत्रैतत्स्यात्ण् सातत्येन रसप्राप्तावारम्भकाले मध्यस्थचित्तता नातिःसहिष्णुता च. ततः क्रमेणाधिको रागयोगः शरीरे निरःअपेक्षत्वं अन्ते च विरामाभीप्सेत्येतदुपपन्नं इति.		॥	२.१.२०	॥
तच्च न. सामान्येऽपि भ्रान्तिसंस्कारे कुलालचक्रस्य भ्रमरकस्य वा भ्रान्तावेव वर्तमानस्य प्रारम्भे मन्दवेगता ततश्च क्रमेण पूरणं वेगस्येत्युपपद्यते. धातुक्षयाच्च विरामाभीप्सेति. तस्मादनःआक्षेपः.		॥	२.१.२१	॥
व्सुरतान्ते सुखं पुंसां स्त्रीणां तु सततं सुखम्. धातुक्षयनिमित्ता च विरामेच्छोपजायते..		॥	२.१.२२	॥
तस्मात्पुरुषवदेव योषितोऽपि रसव्यक्तिर्द्रष्टव्या.		॥	२.१.२३	॥
कथं हि समानायां एवाकृतावेकार्थं अभिप्रपन्नयोः कार्यवैलक्षण्यं स्यात्.		॥	२.१.२४	॥
उपायवैलक्षण्यादभिमानवैलक्षण्याच्च.		॥	२.१.२५	॥
कथं उपायवैलक्षण्यं तु सर्गात्. कर्ता हि पुरुषोऽधिकरणं युवतिः. अन्यथा हि कर्ता क्रियां प्रतिपद्यतेऽन्यथा चाधारः. तस्माच्चोपायवैलक्षण्यात्सर्गादभिमानवैलक्षण्यं अपि भवति. अभियोक्ताहं इति पुरुषोऽनुरज्यते. अभियुक्ताहं अनेनेति युवतिरिति वात्स्यायनः.		॥	२.१.२६	॥
तत्रैतत्स्यादुपायवैलक्षण्यवदेव हि कार्यवैलक्षण्यं अपि कस्मान्न स्यादिति. तच्च न. हेतुमदुपायवैलक्षण्यम्. तत्र कर्त्राधारयोर्भिन्नलक्षणत्वादःहेतुमत्कार्यवैलक्षण्यं अन्याय्यं स्यात्. आकृतेरःभेदादिति.		॥	२.१.२७	॥
तत्रैतत्स्यात्. संहत्य कारकैरेकोऽर्थोऽभिनिर्वर्त्यते. पृथक्पृथक्स्वार्थसाधकौ पुनरिमौ तदःयुक्तं इति.		॥	२.१.२८	॥
तच्च न. युगपदनःएकार्थसिद्धिरपि दृश्यते. यथा मेषयोरभिघाते कपित्थयोर्भेदे मल्लयोर्युद्ध इति. न तत्र कारकभेद इति चेदिहापि न वस्तुभेद इति. उपायवैलक्षण्यं तु सर्गादिति तदभिहितं पुरस्तात्. तेनोभयोरपि सदृशी सुखप्रतिपत्तिरिति.		॥	२.१.२९	॥
व्जातेरःभेदाद्दंपत्योः सःदृशं सुखं इष्यते. तस्मात्तथोपचर्या स्त्री यथाग्रे प्राप्नुयाद्रतिम्...२.१.३१ सःदृशत्वस्य सिद्धत्वात्कालयोगीन्यपि भावतोऽपि कालतः प्रमाणवदेव नव रतानि.		॥	२.१.३०	॥
रसो रतिः प्रीतिर्भावो रागो वेगः समाप्तिरिति रतिपर्यायाः. संप्रयोगो रतं रहः शयनं मोहनं सुरतपर्यायाः.		॥	२.१.३२	॥
प्रमाणकालभावजानां संप्रयोगानां एकैकस्य नवविधत्वात्तेषां व्यतिकरे सुरतसंख्या न शक्यते कर्तुम्. अतिःबहुत्वात्.		॥	२.१.३३	॥
तेषु तर्कादुपचारान्प्रयोजयेदिति वात्स्यायनः.		॥	२.१.३४	॥
प्रथमरते चण्डवेगता शीघ्रकालता च पुरुषस्य तद्विपरीतं उत्तरेषु. योषितः पुनरेतदेव विपरीतम्. आ धातुक्षयात्.		॥	२.१.३५	॥
प्राक्च स्त्रीधातुक्षयात्पुरुषधातुक्षय इति प्रायोवादः.		॥	२.१.३६	॥
व्मृदुत्वादुपमृद्यत्वान्निसर्गाच्चैव योषितः. प्राप्नुवन्त्याशु ताः प्रीतिं इत्याचार्या व्यवस्थिताः..		॥	२.१.३७	॥
वेतावदेव युक्तानां व्याख्यातं साम्प्रयोगिकम्. मन्दानां अवबोधार्थं विस्तरोऽतः प्रवक्ष्यते((७)).		॥	२.१.३८	॥

सेच्तिओन्(प्रकरण)७		

वभ्यासादभिमानाच्च तथा संप्रत्ययादपि. विषयेभ्यश्च तन्त्रज्ञाः प्रीतिं आहुश्चतुर्विधाम्..		॥	२.१.३९	॥
व्शब्दादिभ्यो बहिरःभूता या कर्माभ्यासलक्षणा. प्रीतिः साभ्यासिकी ज्ञेया मृगयादिषु कर्मसु..		॥	२.१.४०	॥
वनःअभ्यस्तेष्वपि पुरा कर्मस्वःविषयात्मिका. संकल्पाज्जायते प्रीतिर्या सा स्यादाभिमानिकी..		॥	२.१.४१	॥
व्प्रकृतेर्या तृतीयस्याः स्त्रियाश्चैवोपरिष्टके. तेषु तेषु च विज्ञेया चुमबनादिषु कर्मसु..		॥	२.१.४२	॥
व्नान्योऽयं इति यत्र स्यादन्यस्मिन्प्रीतिकारणे. तन्त्रज्ञैः कथ्यते सापि प्रीतिः संप्रत्ययात्मिका..		॥	२.१.४३	॥
व्प्रत्यक्षा लोकतः सिद्धा या प्रीतिर्विषयात्मिका. प्रधानफलवत्त्वात्सा तदर्थाश्चेतरा अपि..		॥	२.१.४४	॥
व्प्रीतीरेताः परामृश्य शास्त्रतः शास्त्रलक्षणाः. यो यथा वर्तते भावस्तं तथैव प्रयोजयेत्((८))..		॥	२.१.४५	॥
चिति श्रीवात्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे प्रमाणकालभावेभ्यो रतावस्थापनं प्रीतिविशेषा इति प्रथमोऽध्यायः. आदितः षष्ठः((९)).		॥	२.१	॥