स्कन्दपुराणम्/खण्डः ७ (प्रभासखण्डः)/द्वारकामाहात्म्यम्/अध्यायः ०३
ऋषय ऊचुः॥  
अहो ब्रह्मण्यदेवस्य कृष्णस्यामिततेजसः ॥ 
महिमा यदयं नैव मृषा चक्रे मुनेर्वचः ॥ १ ॥ 
तेन चक्रे न रोषं स सेतुपालो जनार्दनः ॥ 
भृगोर्यश्चरणाघातं दधार हृदि लाञ्छनम् ॥ २ ॥ 
सा तु देवी कथं तेन प्रेयसा विप्रयोजिता ॥ 
एकाकिनी स्थिता तत्र कथ्यतामसुरेश्वर ॥ ३ ॥ 
उत्कण्ठिता अति वयं श्रोतुं द्वारवतीं मुदा ॥ 
इदमादौ बुभुत्सामश्चित्तखेदापनुत्तये ॥ ४ ॥ 
॥ प्रह्लाद उवाच ॥ ॥। 
श्रूयतामृषयः सर्वे गदतो मम विस्तरात् ॥ 
यथा शापोद्भवं दुःखं मुमोच हरिवल्लभा ॥५॥ 
अथ दुर्वाससः शापमवाप्यारुन्तुदं तदा॥
यादवेन्द्रस्य गृहिणी सहसा पर्यदेवयत् ॥६॥ ॥ 
॥ रुक्मिण्युवाच ॥ ॥ 
कल्याणी बत वाणीयं लौकिकी संविभाव्यते ॥ 
कूपके चैव सिन्धौ च प्रमाणान्नाधिकं जलम् ॥ ७ ॥ 
यासाहं भूरिभाग्या वै प्राप्य नाथं जगत्पतिम्॥ 
इयमेकाकिनी जाता पौलस्त्याद्देवहेलनात् ॥ ८ ॥ 
क्व मंगलालयः श्रीमाननवद्यगुणो हरिः ॥ 
अल्पपुण्या सुसंबाधा कामिनी क्वातिचञ्चला ॥ ९ ॥ 
तथापि घटयामास धाता वंचनकोविदः ॥ 
विधानमशुभाया मे वियोगविषमव्यथम् ॥ 7.4.3.१० ॥ 
अन्यथा वर्णगुरवः स्नातास्त्रैविद्यवर्त्मनि ॥ 
कथं नु शप्तुमर्हन्ति स्वयं खिन्नामनागसम् ॥ ११ ॥ 
विदधे वज्रमयं तु किं न्विदं हृदयं मेऽतिकठोरमेव हि ॥ 
शतधा न विदीर्यते यतो विरहे दुर्विषहे मधुद्विषः ॥ १२ ॥ 
अधिकृत्य सुदुश्चरं तपः प्रतिलब्धः प्रथमं मयात्मजः ॥ 
तनयेन विनाकृताऽप्यहं न मृता पंचसु वासरेष्विह ॥ १३ ॥ 
उपलभ्य सुदारुणामिमामपि पीडामवितास्म्यहं तदा ॥ 
यदिदं विधुनोति कल्मषं खलु तन्मां समुपेत्य लक्षवृद्धिम् ॥ १४ ॥ 
इति साऽतिविलप्य दुःखितार्था कुररीतुल्यतया शुशोच वेगात् ॥ 
विरहेण विघूर्णिताशया द्विजशापापहता मुमूर्च्छ सद्यः ॥ १५ ॥ 
अथ दुर्वाससा शप्ता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा ॥ 
मूर्च्छनामाप तत्रैव ह्याजगाम पयोनिधिः ॥ १६ ॥ 
सुधाशीकरगर्भेण पद्मकिंजल्कवायुना ॥ 
न्यवीजयदिमां  देवीं रुक्मिणीं कृष्णवल्लभाम्॥ १७ ॥ 
एतस्मिन्नन्तरे तत्र व्योममार्गेण नारदः ॥ 
गायन्गुणान्भगवतो वीणापाणिः समागतः ॥ १८ ॥ 
स दृष्ट्वा सिंधुनाऽऽश्वास्यमानां विश्वस्य मातरम् ॥ 
अवतीर्य श्रुतकथो बोधयामास नारदः ॥ १९ ॥ 
॥ नारद उवाच ॥ ॥ 
मा खेदं देव देवेशि देवि त्वदधिपे पतौ ॥ 
दूरीकृते विप्रशापात्कुरु कल्याणि धीरताम् ॥ 7.4.3.२० ॥ 
त्वं हि साक्षाद्भगवती कृष्णश्च पुरुषोत्तमः ॥ 
अवतीर्णो धराभारमपनेतुं यदृच्छया ॥ २१ ॥ 
देवो ह्यसौ परं ब्रह्म सदाऽनिर्विण्णमानसः ॥ 
मायाशक्तिस्त्वमेतस्य सर्गस्थित्यन्तकारिणः ॥ २२ ॥ 
संहृत्य निखिलं शेते ययाऽसौ कलया स्वराट् ॥ 
तदापि न वियुज्येत त्वया विश्वपतिः प्रभुः ॥ २३ ॥ 
अवियुक्तस्त्वया नित्यं देवदेवो जगत्पतिः ॥ 
लीलावतारेष्वेतस्य सर्वेषु त्वं सहायिनी ॥ २४ ॥
योगं वियोगं च तथा न यात्येष त्वयाऽनघे ॥ 
विडंबयति भूतानामुपकाराय चेश्वरः ॥ २५ ॥ 
आराधनीयाः सततं भूदेवा भूतिमीप्सता ॥ 
प्रकोपनीया नैवैते तत्त्वज्ञा हि तपस्विनः ॥ २६ ॥ 
इत्येवं शिक्षयँल्लोकं वियोगं तेऽनुमन्यते ॥ 
मुनि शापाद्धरिः साक्षाद्गूढः कपटमानुषः ॥ २७॥ 
अपि स्मरसि कल्याणि जातो रघुकुले स्वयम्॥ 
लोकानुग्रहमन्विच्छन्भूभारहरणोत्सुकः ॥ २८ ॥ 
तं हरिं जगतामीशं रुक्मिणि त्वं न वेत्सि किम्॥ 
प्राणेभ्योऽपि गरीयांसमयं देवः स एव हि ॥ २९ ॥ 
येनेदं पूरितं विश्वं बहिरन्तश्च सुव्रते ॥ 
असंगस्य विभोः संगः कथं स्यादिति मन्मतिः ॥ 7.4.3.३० ॥ 
तया त्वया नियुक्तोऽसाविति प्रत्येमि सर्वशः ॥ 
तद्विमुञ्चाऽऽधिमत्यर्थमात्मानमनुसंस्मर॥ 
प्रसीद मातः संधेहि धीरतां स्वमनीषया ॥ ३१ ॥ 
इति ब्रुवति देवर्षाववसाने नदीपतिः ॥ 
प्रोवाच वचनं तस्यै वाचा मृदुसुवर्णया ॥ ३२ ॥ ॥ 
॥ समुद्र उवाच ॥ ॥ 
यदाह देवि देवर्षिर्नत्वा त्वां सत्यमेव तत् ॥ 
गीयसे त्वं हि वेदेषु नित्यं विष्णुः सहायिनी ॥ ३३ ॥ 
परः पुमानेव निरस्तविग्रहो गूढोऽधिपस्ते विदधाति भूयः ॥ 
विश्वं व्यवस्थापयति स्वरोचिषा त्वया सहायेन बिभर्ति मूर्तिम् ॥ ३४ ॥ 
तदेष परिखेदस्ते न मनागपि युज्यते ॥ 
वक्षःस्थलस्था भवती नित्यं श्रीवत्सलक्ष्मणः ॥ ३५ ॥ 
इयं भागीरथी देवी मदादेशादुपागता ॥ 
विनोदयिष्यत्यनिशं त्वां हि देवि शरीरिणी ॥ ३६ ॥ 
एतस्याः स्यान्मृदु स्वादु पयः पूरोपशोभितम् ॥ 
प्रदेशोऽयमशेषोऽपि भविता त्वत्सुखप्रदः ॥ ३७ ॥ 
नानाद्रुमलताकीर्णं निकुंजैरुपशोभितम् ॥ 
मातंगैश्च समाजुष्टं मंजुगुंजन्मधुव्रतम्॥ ३८ ॥ 
नवपल्लवभङ्गीभिः कुसुमस्तबकैः शुभैः ॥ 
फलैरमृतकल्पैश्च मंजरी राजिभिस्तथा ॥ ३९ ॥
नंदनस्य श्रिया जुष्टं मनोनयननन्दनम्॥ 
वनं रम्यतरं चात्र ह्यचिरेण भविष्यति ॥ 7.4.3.४० ॥ 
त्वया संबोधनीयाः स्म वयं मातः सदैव हि ॥ 
अगम्यरूपा विद्या त्वमस्माभिर्बोध्यसे कथम् ॥ ४१ ॥ 
तदा वामनुजानीहि प्रसीद परमेश्वरि ॥ 
नमस्ते विश्वजननि भूयो ऽपि च नमोनमः ॥ ४२ ॥ 
॥ प्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
एवमुक्त्वा जगद्धात्रीं जग्मतुस्तौ यथागतम् ॥ 
आजगाम च तत्रैव देवी भागीरथी स्वयम् ॥ ४३ ॥ 
वनं समभवत्तत्र दिव्यभूरुहसेवितम् ॥ 
सेव्यं समस्तलोकानां फलपुष्पसमृद्धिमत् .॥ ४४ ॥ 
प्रसादेन च भूतानां गंगाऽशेषाघहारिणी ॥ 
भूषयामास तद्देशं सा च विष्णुपदी सरित् ॥ ४५॥ 
देवो च मुनिवाक्येन गंगायाश्च विनोदनात् ॥ 
सौन्दर्या तस्य देशस्य किञ्चित्स्वास्थ्यमवाप ह ॥ ४६ ॥ 
अथ विष्णुपदीं देवीं श्रुत्वा सागरसंगताम् ॥ 
इतस्ततः समाजग्मुः श्रद्दधानाः पयस्विनीम् ॥४७॥
द्वारकावासिनश्चैव जनाः काननशोभया ॥ 
हृष्टचित्ताः समाजग्मुरनिशं रुक्मिणीवनम् ॥४८॥ 
श्रुत्वा तदखिलं सर्वं दुर्वासाः शांभवी कला ॥ 
चुकोप स्मयमानश्च भूय एतदभाषत ॥ ४९ ॥ 
॥ दुर्वासा उवाच ॥ ॥ 
कः प्रभुस्त्रिषु लोकेषु मह्यं वचनमन्यथा ॥ 
विधातुमपि देवानामाद्यो लोकपितामहः ॥ 7.4.3.५० ॥ 
किं न जानाति लोकोऽयं मयि रोषकषायिते ॥ 
शक्रं प्रति त्रिभुवनं भ्रष्टश्रीकमभूत्तदा ॥५१ ॥ 
मम शापमविज्ञाय नन्दनप्रतिमे वने ॥ 
कथं सा रुक्मिणी तत्र रमते जनसेविते ॥ ५२ ॥ 
तदेते तरवः सर्वे संत्वभोज्यफला नृणाम् ॥ 
विभ्रष्टसर्वसौभाग्याः कुसुमस्तबकोज्झिताः ॥ ५३ ॥ 
इयं तु शापनिर्दग्धा हरचूडामणिः सरित् ॥ 
वार्यस्याः स्यादपेयं तु नैवेह स्थातुमर्हति ॥५४॥ 
॥ प्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
तदा सर्वमभूत्तत्र यद्यदाह च वै मुनिः ॥ 
वाचि वीर्यं हि विप्राणां निर्मितं विष्णुना स्वयम् ॥ ५५ ॥ 
सा तु देवी तथा वृत्तमवेक्ष्य भृशदुःखिता ॥ 
मेने दुरत्ययं दैवमापतत्तत्पुनःपुनः ॥ ५६ ॥ 
ततस्तु सा विनिश्चित्य मरणं दुःखभेषजम् ॥ 
उत्तरीयांबरेणैव बहिः किञ्चित्प्रबद्ध्य तु ॥ ॥।५७॥ 
अथावबुध्य तत्सर्वं सर्वभूतगुहाशयः ॥ 
तां ज्ञात्वा सत्वरं चाऽऽगात्सुपर्णेन दयानिधिः ॥५८ ॥ 
ददर्श तादृशीं देवीं कण्ठपाशकरां विभुः ॥ 
अधस्तात्तरुशाखायां निमीलितविलोचनाम् ॥ ५९ ॥ 
विभ्रष्टभूषणगणां कृशदेहवल्लीं म्लानाननांबुजरुचं मरणे प्रसक्ताम् ॥ 
मेने स विग्रहवतीं करुणां कृपालुस्तां सौख्यदां गुणवतीं प्रणतार्तिहन्त्रीम् ॥ 7.4.3.६० ॥ 
संश्रुत्य साऽपि पतगाधिपते रवं वै प्रोन्मील्य नेत्रकमलेऽथ ददर्श कृष्णम् ॥ 
सामन्यत त्रिकविवर्तितलोचनाब्जं प्राप्तं तमिष्टसुहृदं निजजीवनाथम् ॥ ६१ ॥ 
सा रोमहर्षविवशा त्रपया परीता कोपानुरागकलुषा कृतविप्रलापा ॥ 
संवर्द्धितद्विगुणशोकभरा च देवी नानारसं बत दृशोर्विषयं प्रपेदे ॥ ६२ ॥ 
तस्याः ससाध्वसविसर्गचिकीर्षितायाः पाशं व्यपोह्य करचारु सरोरुहेण ॥ 
आदाय पाणिममृतोपमया च वाचा संजीवयन्निदमुदारमुदाजहार ॥ ६३ ॥ 
॥ श्रीकृष्ण उवाच ॥ ॥ 
किमेतत्साहसं भीरु चिकीर्षत्यविचारितम् ॥ 
ननु देवि ममाचक्ष्व किं नु ते खेदकारणम् ॥ ६४ ॥ 
त्वं विद्याऽहं परो बोधस्त्वं माया चेश्वरस्त्वहम् ॥ 
त्वं च बुद्धिरहं जीवो वियोगः कथमावयोः ॥ ६५ ॥ 
त्वया विमोहितात्मानो भ्राम्यन्त्यजभवादयः ॥ 
सा कथं क्षुभ्यसि त्वं तु किं स्वधाम न बुध्यसे ॥ ६६ ॥ 
त्वया हि बद्धा ऋषयस्ते चरन्तीह कर्मभिः ॥ 
तां त्वां कथमृषिः शप्तुं शक्नुयाद्वरवर्णिनि ॥ ६७ ॥ 
शिक्षार्थं त्विह लोकानामेवं मे देवि चेष्टितम् ॥ 
मन्मायया समाविष्टः कुरुते विवशः पुमान् ॥ 
पश्य कोपपरीतात्मा यः स शान्तो मुनीश्वरः ॥ ६८ ॥ 
॥ प्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
सोऽभ्येत्य भक्तिनम्रोऽथ दुर्वासा मुनिसत्तमः ॥ 
विचार्य मनसा सर्वं पश्चात्तापानुपाश्रयत् ॥ ६९ ॥ 
किं मया कृतमित्युक्त्वा तत्समीपमुपागमत् ॥ 
अपतद्विलुठन्भूमौ दण्डवच्चाश्रुसंप्लुतः ॥ 7.4.3.७० ॥ 
पितरौ जगतो देवौ क्षामयामास दीनवत् ॥ 
तुष्टाव सूक्तवाक्यैस्तु रहस्यैर्भक्तिसंयुतः ॥ ७१ ॥ 
आह चेदं जगन्नाथं यदि मय्यस्त्यनुग्रहः ॥ 
तदा पुरेव संयोगो देव देव्या विधीयताम् ॥ ७२ ॥ 
अथ प्रहस्य गोविन्दस्तमाह मुनिसत्तमम्॥ 
न हि ते वचनं जातु मृषा भवितुमर्हति ॥ ७३ ॥ 
मयैवं विहितः सेतुः कथमुच्छेद्यतां द्विज ॥ 
सद्भिराचरितः सेतुः सिद्धो लोकस्य पालकः ॥ ७४ ॥ 
दिनेदिने द्विकालं च आयास्ये मुनिसत्तम ॥ 
विनोदयिष्ये तां तां तु मुनिकन्यां च काम्यया ॥ ७५ ॥ 
तुष्यामि साधनैर्नान्यैर्मत्कथाकथनैरपि ॥ 
यथा संपूज्य मामत्र मम प्रीतिर्भविष्यति ॥ ७६ ॥ 
यदा च मयि वै(?)कुण्ठमधिरूढे महामुने ॥ 
प्रवेक्ष्यति तदा तेजो मम सर्वं त्रिविक्रमे ॥ ७७ ॥ 
रुक्मिणीयं च मन्मूर्तेः संयोगं पुनरेष्यति ॥ 
इयं भागीरथी चापि सागरेण समा गुणैः ॥ 
त्यक्त्वा ह्यशेषदुःखानि सुखं चैव गमिष्यति ॥ ७८ ॥ 
अनुग्रहं विधायैवमृषिणा सह केशवः ॥ 
विवेश स्वपुरीं तत्र विधायोपांतिकं मुनिम् ॥ ७९ ॥ 
सापि देवी च संबुध्य तदा तस्य विचेष्टितम्॥ 
अनुग्रहाद्भगवतो बभूव विगत ज्वरा ॥ 7.4.3.८० ॥ 
यतश्च मुक्ता दुःखेन तत्र देवी हरिप्रिया॥ 
ततो भागीरथी सा तु गदिता दुःखमोचिनी ॥ ८१ ॥ 
अमावास्यां पौर्णमास्यां यस्तस्याः संगमे शुभे ॥ 
स्नायादशेषदुःखात्तु स नरः परिमुच्यते ॥ ८२ ॥ 
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां नवम्यां चावलोकिता ॥ 
नराणां रुक्मिणी देवी सर्वान्कामा न्प्रयच्छति ॥ ८३ ॥ 
इत्येतत्कथितं देव्या ऋषयो दुःखमोचनम् ॥ 
अनुग्रहश्च देवस्य किं भूयः श्रोतुमिच्छथ ॥ ८४ ॥ 
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये रुक्मिणीदुःखमोचनवर्णनंनाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ ॥७॥।