गरुडपुराणम्/प्रेतकाण्डः (धर्मकाण्डः)/अध्यायः १०
श्रीगरुडमहापुराणम् १०
गरुड उवाच  ।
सपिण्डीकरण जाते आब्दिके च स्वकर्मभिः  ।
देवत्वं वा मनुष्यत्वं पक्षित्वं वाप्नुयुर्नराः  ॥ २,१०.१ ॥
तेषां विभिन्नाहाराणां श्राद्धं वै तृप्तिदं कथम्  ।
यदप्यन्यैर्द्विजैर्भुक्तं हूयते यदि वानले  ॥ २,१०.२ ॥
शुभाशुभात्मकैः प्रेतस्तद्दत्तं भुज्यते कथम्  ।
श्राद्धस्यावश्यकत्वन्तु आमावास्यादिषु श्रुतम्  ॥ २,१०.३ ॥
श्रीभगवानुवाच  ।
प्रेतानां शृणु पक्षीन्द्र यथा श्राद्धन्तु तृप्तिदम्  ।
देवो यदपि जातोऽयं मनुष्यः कर्मयोगतः  ॥ २,१०.४ ॥
तस्यान्नममृतं भूत्वा देवत्वेऽप्यनुयाति च  ।
गान्धर्व्ये भोगरूपेण पशुत्वे च तृणं भवेत् ॥ २,१०.५ ॥
श्राद्धं हि वायुरूपेण नागत्वेऽप्यनुगच्छति  ।
फलं भवति पक्षित्वे राक्षसेषु तथामिषम्  ॥ २,१०.६ ॥
दानवत्वे तथा मांसं प्रेतत्वे रुधिरं तथा  ।
मनुष्यत्वेऽन्नपानादि बाल्ये भोगरसो भवेत् ॥ २,१०.७ ॥
गरुड उवाच  ।
कथं कव्यानि दत्तानि हव्यानि च जनैरिह  ।
गच्छन्ति पितृलोकं वा प्रापकः कोऽत्र गद्यते  ॥ २,१०.८ ॥
मृतानामपि जन्तूनां श्राद्धमाप्यायनं यदि  ।
निर्वाणस्य प्रदीपस्य तैलं संवर्धयेच्छिखाम्  ॥ २,१०.९ ॥
मृताश्च पुरुषाः स्वामिन् स्वकर्मजनितां गतिम्  ।
गाहन्तः के कथं स्वस्य सुतस्य श्रेय आप्नुयुः  ॥ २,१०.१० ॥
श्रीभगवानुवाच  ।
श्रुतेः प्रत्यक्षतस्तार्क्ष्य प्रामाण्यं बलवत्तरम्  ।
श्रुत्या तुः बोधितार्थस्य पीयूषत्वादिरूपता  ॥ २,१०.११ ॥
नामगोत्रं पितॄणां वै प्रापकं हव्यकव्ययोः  ।
श्राद्धस्य मन्त्रास्तद्वत्तु प्रापकाश्चैव भक्तितः  ॥ २,१०.१२ ॥
अचेतनानि चैतानि प्रापयन्ति कथन्त्विति  ।
सुपर्ण नावगन्तव्यं प्रापकं वच्मि तेऽपरम्  ॥ २,१०.१३ ॥
अग्निष्वात्तादयस्तेषा माधिपत्ये व्यवस्थिताः  ।
काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्  ॥ २,१०.१४ ॥
अन्नं नयन्ति तत्रैते जन्तुर्यत्रावतिष्ठते  ।
नाम गोत्रञ्च मन्त्राश्च दत्तमन्नं नयन्ति ते  ॥ २,१०.१५ ॥
अपि योनिशतं प्राप्तांस्तांस्तृप्तिरुपतिष्ठति  ।
तेषां लोकान्तरस्थानां विविधैर्नामगोत्रकैः  ॥ २,१०.१६ ॥
अपसव्यं क्षितौ दर्भे दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै  ।
यान्ति तांस्तर्पयन्त्येवं प्रेतस्थानस्थितान्पितॄन्  ॥ २,१०.१७ ॥
अप्राप्तयातनास्थानाः श्रेष्ठा ये भुवि पञ्चधा  ।
नानारूपास्तु जाता ये तिर्यग्योन्यादिजातिषु  ॥ २,१०.१८ ॥
यदाहारा भवन्त्येते पितरो यत्र योनिषु  ।
तासुतासु तदाहारः श्राद्धा अवतिष्ठति  ॥ २,१०.१९ ॥
यथा गोषु प्रनष्टासु वत्सो विन्दति मातरम्  ।
तथान्नं नयते विप्र जन्तुर्यत्रावतिष्ठते  ॥ २,१०.२० ॥
पितरः श्राद्धमोक्तारो विश्वेर्देवैः सदा सह  ।
एते श्राद्धं सदा भुक्त्वा पितॄन्सन्तर्पयन्त्यतः  ॥ २,१०.२१ ॥
वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः  ।
प्रीणयाते मनुष्याणां पितॄञ्श्राद्धेषु तर्पिताः  ॥ २,१०.२२ ॥
आत्मानं गुर्विणी गर्भमपि प्रीणाति वै यथा  ।
दोहदेन तथा देवाः श्राद्धैः स्वांश्च पितॄन्नृणाम्  ॥ २,१०.२३ ॥
हृष्यन्ति पितरः श्रुत्वा श्राद्धकालमुपस्थितम्  ।
अन्योन्यं मनसा ध्यात्वा सम्पतन्ति मनोजवम्  ॥ २,१०.२४ ॥
ब्राह्मणैः सह चाश्नन्ति पितरो ह्यन्तरिक्षगाः  ।
वायुभूताश्च तिष्ठन्ति भुक्त्वा यान्ति परां गतिम्  ॥ २,१०.२५ ॥
निमन्त्रितास्तु ये विप्राः श्राद्धपूर्वदिनेः खग  ।
प्रविश्य पितरस्तेषु भुक्त्वा यान्ति स्वमालयम्  ॥ २,१०.२६ ॥
श्राद्धकर्त्रा तु यद्येकः श्राद्धे विप्रो निमन्त्रितः  ।
उदरस्थः पिता तस्य वामपार्श्वे पितामहः  ॥ २,१०.२७ ॥
प्रपितामहो दक्षिणतः पृष्ठतः पिण्डभक्षकः  ।
श्राद्धकाले यमः प्रेतान्पितॄंश्चापि यमालयात् ॥ २,१०.२८ ॥
विसर्जयति मानुष्ये निरयस्थांश्च काश्यप  ।
क्षुधार्ताः कीर्तयन्तश्च दुष्कृतञ्च स्वयङ्कृतम्  ॥ २,१०.२९ ॥
काङ्क्षन्ति पुत्रपौत्रेभ्यः पायसं मधुसंयुतम्  ।
तस्मात्तांस्तत्र विधिना तर्पयेत्पायसेन तु  ॥ २,१०.३० ॥
गरुड उवाच  ।
स्वामिन्केनापि ते दृष्टा आगताः पितरो द्विज  ।
लोकादमुष्मादागत्य भुञ्जन्तो भुवि मानद  ॥ २,१०.३१ ॥
श्रीभगवानुवाच  ।
गरुत्मञ्छृणु वक्ष्यामि यथा दृष्टास्तु सीतया  ।
पितरो विप्रदेहे वै श्वशुराद्यास्त्रयः क्वचित् ॥ २,१०.३२ ॥
गृहीत्वा पितुराज्ञां वै रामो वनमुपागमत् ।
ततः पुष्करयात्रार्थं रामोऽयात्सीतया सह  ॥ २,१०.३३ ॥
तीर्थं चापि समागत्य श्राद्धं प्रारब्धवांस्तु सः  ।
फलं पक्वन्तु जानक्या सिद्धं रामे निवेदितम्  ॥ २,१०.३४ ॥
स्नातप्रियोक्तवाक्यात्तु सुस्नाता नमपालयत् ।
नभोमध्यगते सूर्ये काले कुतुप आगते  ॥ २,१०.३५ ॥
अयाता ऋःषयः सर्वे ये रामेण निमन्त्रिताः  ।
तान्मुनीनागतान्दृष्ट्वा वैदेही जनकात्मका  ॥ २,१०.३६ ॥
रामाज्ञयान्नमादाय परिवेष्टुमुपागता  ।
अपासर्पत्ततो दूरे विप्रमध्ये तु संस्थिता  ॥ २,१०.३७ ॥
गुल्मैराच्छाद्य चात्मानं निगूढं सा स्थिता तदा  ।
एकान्ते तु तदा सीतां ज्ञात्वा राघवनन्दनः  ॥ २,१०.३८ ॥
विमृश्य सुचिरं कालमिदं किमिति सत्वरम्  ।
किञ्चित्क्वचिद्गता साध्वी त्रपायाः कारणेन हि  ॥ २,१०.३९ ॥
किं वा न भोजयन्विप्रान्सी तामन्वेषयाम्यहम्  ।
विमृशन्नेवमेवं स स्वयं विप्रानभोजयत् ॥ २,१०.४० ॥
गतेषु द्विजमुख्येषु प्रियां रामोऽब्रवीदिदम्  ।
कथं तलासु लीना त्वं मुनीन्दृष्ट्वा समागतान्  ॥ २,१०.४१ ॥
तत्सर्वं मम तन्वङ्गि कारणं वद मा चिरम्  ।
एवमुक्ता तदा भर्त्रा सीता साधोमुखी स्थिता  ।
मुञ्चन्ती चाश्रुसंघातं राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ २,१०.४२ ॥
सीतोवाच  ।
शृणु त्वं नाथ यद्दृष्टमाश्चर्यमिह यादृशम्  ॥ २,१०.४३ ॥
पिता तव मया दृष्टो ब्राह्मणाग्रे तु राघवः  ।
सर्वाभरणसंयुक्तोद्वौ चान्यौ च तथाविधौ  ॥ २,१०.४४ ॥
दृष्ट्वा त्वत्पितरञ्चाहमपक्रान्ता तवान्तिकात् ।
वल्कलाजिनसंवीता कथं राज्ञः पुरः प्रभो  ॥ २,१०.४५ ॥
भवामि रिपुवीरघ्न सत्यमेतदुहाहृतम्  ।
स्वहस्तेन कथं देयं राज्ञे वा भोजनं मया  ॥ २,१०.४६ ॥
दासानामपि ये दासा नोपभुञ्जन्ति कर्हिचित् ।
तृणपात्रे कथं तस्मै अन्नं दातुं हि शक्रुयाम्  ॥ २,१०.४७ ॥
याहं राज्ञा पुरा दृष्टा सर्वाभरणभूषिता  ।
सा स्वेदमलदिग्धाङ्गी कथं यास्यामि भूपतिम्  ।
अपकृष्टास्मि तेनाहं त्रपया रघुनन्दन  ।
श्रीभागवानुवाच  ॥ २,१०.४८ ॥
इति श्रुत्वा प्रियावाक्यं रामो विस्मितमानसः  ॥ २,१०.४९ ॥
आश्चर्यमिति तज्ज्ञात्वा तदा स्वस्थानमागमत् ।
सीतया पितरो दृष्टा यथा तत्ते निवेदितम्  ॥ २,१०.५० ॥
अपरं श्राद्धमाहात्म्यं किञ्चिच्छृणु समासतः  ।
अमावस्यादिने प्राप्ते गृहद्वारे समास्थिताः  ॥ २,१०.५१ ॥
वायुभूताः प्रवाञ्छन्ति श्राद्धं पितृगणा नृणाम्  ।
यावदस्तमयं भानोः क्षुत्पिपासासमाकुलाः  ॥ २,१०.५२ ॥
ततश्चास्तं गते सूर्ये निराशा दुःखसंयुताः  ।
निःश्वसन्तश्चिरं यान्ति गर्हयन्तस्तु वंशजम्  ॥ २,१०.५३ ॥
तस्माच्छ्राद्धं प्रयत्नेन अमायां कर्तुमर्हति  ।
यदि श्राद्धं प्रकुर्वन्ति पुत्राद्यास्तस्य बान्धवाः  ॥ २,१०.५४ ॥
उद्धृता ये गयाश्राद्धे ब्रह्मलोकञ्च तैः सह  ।
भजन्ते क्षुत्पिपासा वा न तेषां जायते क्वचित् ॥ २,१०.५५ ॥
तस्माच्छ्राद्धं प्रयत्नेन सम्यक्कुर्याद्विचक्षणः  ।
तस्माच्छ्राद्धं चरेद्भक्त्या शाकैरपि यथाविधि  ॥ २,१०.५६ ॥
कुर्वीत समये श्राद्धं कुले कश्चिन्न सीदति  ।
आयुः पुत्रान्यशः स्वर्गं कीर्तिं पुष्टिं बलं श्रियम्  ॥ २,१०.५७ ॥
पशून्सौख्यं धनं धान्यं प्राप्नुयात्पितृपूजनात् ।
देवकार्यादपि सदा पितृकार्यं विशिष्यते  ॥ २,१०.५८ ॥
देवताभ्यः पितॄणां हि पूर्वमाप्यायनं शुभम्  ।
ये यजन्ति पितॄन्देवान्ब्राह्मणांश्च हुताशनम्  ॥ २,१०.५९ ॥
सर्वभूतान्तरात्मानं मामेव हि यजन्ति ते  ।
स्मार्तेन विधिना श्राद्धं कृत्वा स्वविभवोचितम्  ॥ २,१०.६० ॥
आब्राह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत्प्रीणाति मानवः  ।
अन्नप्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि  ॥ २,१०.६१ ॥
तेन तृप्तिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः  ।
यच्चाम्बुः स्नानवस्त्रेभ्यो भूमौ पतति खेचर  ॥ २,१०.६२ ॥
तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषां तृप्तिः प्रजायते  ।
यानि गन्धाम्बूनि चैव पतन्ति धरणीतले  ॥ २,१०.६३ ॥
तेन चाप्यायनं तेषां ये देवत्वमुपागताः  ।
ये चापि स्वकुलाद्बाह्याः क्रियायोग्या ह्यसंस्कृताः  ॥ २,१०.६४ ॥
विपन्नास्ते तु विकिरसंमार्जनजलाशिनः  ।
भुक्त्वा चाचमनं यच्च जलं यच्चाह्नि सेवितम्  ॥ २,१०.६५ ॥
ब्राह्मणानां तथैवान्यत्तेन तृप्तिं प्रयान्ति वै  ।
पिशाचत्वमनुप्राप्ताः कृमिकीटत्वमेव ये  ॥ २,१०.६६ ॥
उद्धृतेष्वन्नपिण्डेषु भुवि ये चान्नकाङ्क्षिणः  ।
तैरेवाप्यायनं तेषां ये मनुष्यत्वमागताः  ॥ २,१०.६७ ॥
एवं वै क्रियमाणानां तेषां चैव द्विजन्मनाम्  ।
कश्चिज्जलान्नविक्षेपः शुचिरुच्छिष्ट एव वा  ॥ २,१०.६८ ॥
तेनान्नेन कुले तेषां ये वै जात्यन्तरं गताः  ।
भवत्याप्यायनं तेषां सम्यक्श्राद्धे कृते सति  ॥ २,१०.६९ ॥
अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यैर्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः  ।
तकृप्यन्ति तेन चण्डालाः पुक्कसाद्युपयोनिषु  ॥ २,१०.७० ॥
एवं संप्राप्यते पक्षिन् यद्दत्तमिह बान्धवैः  ।
श्राद्धं कुर्वद्भिरन्नाम्वुशाकैस्तृप्तिर्हि जायते  ॥ २,१०.७१ ॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि  ।
सद्यो देहान्तरप्राप्तिर्विलंबेनावनीतले  ॥ २,१०.७२ ॥
पृष्टवानसि तत्तेऽहं प्रवक्ष्यामि समासतः  ।
सद्यो विलम्बतञ्चैवोभयथापि कलेवरम्  ॥ २,१०.७३ ॥
यतो हि मर्त्यः प्राप्नोति तद्विशेषञ्च मे शृणु  ।
अधूमकज्योतिरिवाङ्गुष्ठमात्रः पुमांस्ततः  ॥ २,१०.७४ ॥
देहमेकं सद्य एव वायवीयं प्रपद्यते  ।
यथा नृणजलौका हि पश्चत्पादं तदोद्धरेत् ॥ २,१०.७५ ॥
स्थितिरग्र्यस्य पादस्य यदा जाता दृढा भवेत् ।
एवं देही पूर्वदेहं समुत्सृजति तं यदा  ॥ २,१०.७६ ॥
भोगार्थमग्रे स्याद्देहो वायवीय उपस्थितः  ।
विषयग्राहकं यद्वन्म्रियमाणस्य चेन्द्रियम्  ॥ २,१०.७७ ॥
निर्व्यापारं तच्च देहे वायुनैव स गच्छति  ।
शरीरं यदवाप्नोति तच्चाप्युत्क्वम्यति स्वयम्  ॥ २,१०.७८ ॥
गृहीत्वा स्वं विनिर्याति जीवो गर्भ ईवाशयात् ।
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्  ॥ २,१०.७९ ॥
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः  ।
आतिवाहिकमित्येवं वायवीयं वदन्ति हि  ॥ २,१०.८० ॥
एवं तु यातुधानानां तमेव च वदन्ति हि  ।
सुपर्ण ईदृशो देहो नृणां भवति पिण्डजः  ॥ २,१०.८१ ॥
पुत्रादिभिः कृताश्चेत्स्युः पिण्डा दश दशाहिकाः  ।
पिण्डजेन तु देहेन वायुजश्चैकतां व्रजेत् ॥ २,१०.८२ ॥
पिण्डजो यदि नैव स्याद्वायुजोऽर्हति यातनाम्  ।
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा  ।
तथा देहान्तरप्राप्तिः पक्षीन्द्रेत्यवधारय  ॥ २,१०.८३ ॥
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोपराणि  ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही  ॥ २,१०.८४ ॥
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः  ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः  ॥ २,१०.८५ ॥
वायवीयां तनुं याति सद्य इत्युक्तमेव ते  ।
प्राप्तिर्विलंबतो यस्य तं देहं खलु मे शृणु  ॥ २,१०.८६ ॥
क्वचिद्विलंबतो देहं पिण्डजं स समाप्नुयात् ।
अथो गतो याम्यलोकं स्वीयकर्मानुसारतः  ॥ २,१०.८७ ॥
चित्रगुप्तस्यवाक्येन निरयाणि भुनक्ति सः  ।
यातनाःसमवाप्याथ पशुपक्ष्यादिकीं तनुम्  ॥ २,१०.८८ ॥
या गृह्णाति नरः सा स्यान्मोहेन ममतास्पदम्  ।
शुभाशुभं कर्मफलं भुक्त्वा मुच्यते मानवः  ॥ २,१०.८९ ॥
गरुड उवाच  ।
तीर्त्वा दुः खभवाम्भोधिं भवन्तं कथमाप्नुयात् ।
बहुपातकयुक्तोऽपि तद्वदस्व दयानिधे  ॥ २,१०.९० ॥
भूयो दुः खस्य संसर्गो नरस्य न भवेद्यथा  ।
ब्रूहि शुश्रूषमाणस्य पृच्छतो मे रमापते  ॥ २,१०.९१ ॥
श्रीकृष्ण उवाच  ।
स्वेस्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः  ।
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु  ॥ २,१०.९२ ॥
कर्मविभ्रष्टकालुष्यो वासुदेवानुचिन्तया  ।
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च  ॥ २,१०.९३ ॥
शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च  ।
विरक्तसेवी लब्ध्वाशी यतवाक्कायमानसः  ॥ २,१०.९४ ॥
ध्यानयोगपरो नित्यं वैरग्यं समुपाश्रितः  ।
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्  ॥ २,१०.९५ ॥
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते  ।
अतः परं नृणां कृत्यं नास्ति कश्यपनन्दन  ॥ २,१०.९६ ॥
इति श्रीगारुडे महापु उत्तरखण्डे द्वितीदृधर्मदृप्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे श्राद्धस्य तृप्तिदत्वादिनिरूपणं नाम दशमोऽध्यायः

प्रेतकाण्डः