ब्रह्मपुराणम्/अध्यायः २०
जम्बूद्वीपवर्णनम्	
लोमहर्षण उवाच	
क्षीरोदेन यथा द्वीपो जम्बूसंज्ञोऽभिवेष्टितः।	
संवेष्ट्य क्षारमुदधिं प्लक्षद्वीपस्तथा स्थिताः॥ २०.१ ॥	
जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसम्मितः।	
स एव द्विगुणो विप्राः प्लक्षद्वीपेऽप्युदाहृतः॥ २०.२ ॥	
सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै।	
श्रेष्ठ शान्तमयो नाम शिशिरस्तदनन्तरम्॥ २०.३ ॥	
सुखोदयस्तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च।	
ध्रुवश्च सप्तमस्तेषां प्लक्षद्विपेश्वरा हि ते॥ २०.४ ॥	
पूर्व्व शान्तमयं वर्षं शिशिरं सुखदं तथा।	
आनन्दञ्च शिवञ्चैव क्षेमकं धुवमेव च॥ २०.५ ॥	
मर्य्यादाकारकास्तेषां तथान्ये वर्षपर्व्वताः।	
सप्तैव तेषां नामानि शृणृध्वं मुनिसत्तमाः॥ २०.६ ॥	
गोमेदश्चैव चन्द्रश्च नारदो दुन्दुभिस्तथा।	
सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजश्चैव सप्तमः॥ २०.७ ॥	
वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्वेतेषु चानघआः।	
वसन्ति देवगन्धर्व्वसहिताः सहितं प्रजाः॥ २०.८ ॥	
तेषु पुण्या जनपदा वीरा न म्रियते जनः।	
नाधयो व्याधयो वापि सर्व्वकालसुखं हि तत्॥ २०.९ ॥	
तेषां नद्यश्च सप्तैव वर्षाणान्तु समुद्रगाः।	
नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः॥ २०.१० ॥	
अनुतप्ता शिखा चैव विप्रासा त्रिदिवा क्रमुः।	
अमृता सुकृता चैव सप्तैतास्तत्र निम्नगाः॥ २०.११ ॥	
एते शैलास्तथा नद्यः प्रथानाः कथिता द्विजाः।	
क्षुद्रनद्यस्तथा शैलास्तत्र सन्ति महस्रशः॥ २०.१२ ॥	
ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते।	
अवसर्पिणी नदी तेषां न चैवोत्सपिर्णो द्विजाः॥ २०.१३ ॥	
न तेष्वस्ति युगावस्था तेषु स्थानेषु सपतषु।	
त्रेतायुगसमः कालः सर्व्वदैव द्विजोत्तमाः॥ २०.१४ ॥	
प्लक्षद्वीपादिके विप्राः शाकद्वीपान्तिकेषु वै।	
पञ्चवर्षसहस्राणि जना जीवन्त्यनामयाः॥ २०.१५ ॥	
धर्म्मस्चतुर्व्विधस्तेषु वर्णाश्रमविभागजः।	
वर्णास्च तत्र चत्वारस्तान् बुधाः प्रवदामि वः॥ २०.१६ ॥	
आर्य्यकाः कुरवश्चैव विविश्वा भाविनश्च ये।	
विप्रक्षत्रियवैश्यास्ते शूद्राश्च मुनिसत्तमाः॥ २०.१७ ॥	
जम्बुवृक्षप्रमाणन्तु तन्मध्ये सुमहातरुः।	
प्लक्षस्तन्नामसंज्ञोऽयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तमाः॥ २०.१८ ॥	
इज्येते तत्र भगवांस्तैर्व्वर्णैरार्य्यकादिभिः।	
सोमरूपी जगत्‌स्रष्टा सर्ध्वः सर्व्वेश्वरो हरिः॥ २०.१९ ॥	
प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समागवृतः।	
तथैवेक्षुरसोदेन परिवेषानुकारिणा॥ २०.२० ॥	
इत्येतद् वो मुनिश्रेष्ठाः प्लक्षद्वीप उदाहृतः।	
संक्षोपेम मया भूयः शाल्मलं तं निबोधत॥ २०.२१ ॥	
शाल्मस्येश्वरो वीरो वपुष्मांस्तत्सुता द्विजाः।	
तेषान्तु नाम संज्ञानि सप्त वर्षाणि तानि वै ॥ २०.२२ ॥	
श्वेतोऽथ हरितस्चैव जीमूतो रोहितस्तथा।	
वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभश्च द्विजोत्तमाः॥ २०.२३ ॥	
शाल्मलश्च समुद्रोऽसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः।	
विस्ताराद्‌द्विगुणेनाथ सर्व्वतः संवृतः स्थितः॥ २०.२४ ॥	
तत्रापि पर्व्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः।	
वर्षाभिव्यञ्जकास्ते तु तथा स्पतैव निम्नगाः॥ २०.२५ ॥	
कुमुदश्चोन्नतश्चैव तृतीयस्तु बलाहकः।	
द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः॥ २०.२६ ॥	
कङ्कस्तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस्तथा।	
ककुद्‌मान् पर्व्वतवरः सरिन्नामान्यतो द्विजाः॥ २०.२७ ॥	
श्रोणीतोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्रा विमोचनी।	
निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास्ताः पापशान्तिदाः॥ २०.२८ ॥	
श्वेतञ्च चलोहितञ्चैव जीमूतं हरितं तथा।	
वैद्युतं मानसञचैव सुप्रभं नाम सप्तमम्॥ २०.२९ ॥	
सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्व्वर्ण्ययुतानि च।	
वर्णाश्च शाल्मले ये च वसन्त्येषु द्विजोत्तमाः॥ २०.३० ॥	
कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णास्चैवपृथक्‌पृथक्।	
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव यजन्ति तम्॥ २०.३१ ॥	
भगवन्तं समस्तस्य विष्णुमात्मानमव्ययम्।	
वायुभूतं मखश्रेष्ठैर्यज्वानो यज्ञसंस्थितम्॥ २०.३२ ॥	
देवानामत्र सान्निध्यमतीव सुमनोहरे।	
शाल्मलिश्च महावृक्षो नामनिवृत्तिकारकः॥ २०.३३ ॥	
एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः।	
शाल्मलस्य तु विस्ताराद्‌द्विगुणेन समन्ततः॥ २०.३४ ॥	
सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्व्वतः।	
शाल्मलस्य तु विस्ताराद्‌द्विगुणेन समन्ततः॥ २०.३५ ॥	
ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे श्रृणुध्वं तस्य पुत्रकान्।	
उद्भिदो वेणुमांश्चैव स्वैरथो रन्धनो धृतिः॥ २०.३६ ॥	
प्रभाकरोऽथ कपिलस्तन्नाम्ना वर्षपद्धतिः।	
तस्यां वसन्ति मनुजैः सह दैतेयदानवाः॥ २०.३७ ॥	
तथैव देवगन्धर्व्वा यक्षकिम्पुरुषादयः।	
वर्णास्तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः॥ २०.३८ ॥	
दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मान्दहाश्च द्विजोत्तमाः।	
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैस्याः शूद्रास्चानुकमोदिताः॥ २०.३९ ॥	
यथोक्तकर्म्मकर्त्तृत्वात् स्वाधिकारक्षयाय ते।	
तत्र ते तु कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनाद्र्दनम्॥ २०.४० ॥	
यजन्तः क्षपयन्त्युग्रमधिकारफलप्रदम्।	
विद्रुमो हेमसैलश्च द्युतिमान् पुष्टिमांस्तथा॥ २०.४१ ॥	
कुशेशयो हरिश्चैव सप्तमो मन्दराचलः।	
वर्षाचलास्तु सप्तैते द्वीपे तत्र द्विजोत्तमाः॥ २०.४२ ॥	
नद्यश्च सप्त तासां तु वक्ष्ये नामान्यनुक्रमात्।	
धूतपापा शिवा चैव पवित्रा सम्मतिस्तथा॥ २०.४३ ॥	
विद्युदम्भो मही चान्या सर्व्वपापहरास्त्विमाः।	
अन्याः सहस्रस्स्तत्र क्षुद्रनद्यस्तथाचलाः॥ २०.४४ ॥	
कुशद्वीपे कुशस्तम्बः संज्ञया तस्य तत्स्मृतम्।	
तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः॥ २०.४५ ॥	
घृतोदश्च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः।	
क्रौञ्चद्वीपो मुनिश्रेष्ठाः श्रूयतां चापरो महान्॥ २०.४६ ॥	
कुशद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणो यस्य विस्तरः।	
क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्राः सप्त महात्ममनः॥ २०.४७ ॥	
तन्नामानि च वर्षाणि तेषां चक्रे महामनाः।	
कुशगो मन्दगश्चोष्णः पीवरोऽथान्धकारकः॥ २०.४८ ॥	
मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तैते तत्सुता द्विजाः।	
तत्रापि देवगन्धर्व्वसेविताः सुमनोरमाः॥ २०.४९ ॥	
वर्षाचला मुनिश्रेष्ठास्तेषां नामानि भो द्विजाः।	
क्रौञ्चश्च वामनश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः॥ २०.५० ॥	
देवव्रतो धमश्चैव तथान्यः पुण्डरीकवान्।	
दुन्दुभिश्च महाशैलो द्विगुणास्ते पचरस्परम्॥ २०.५१ ॥	
द्वीपाद्द्वीपेषु ये शैलास्तथा द्वीपानि ते तथा।	
वर्षेष्वेतेषु रम्येषु वर्षशैलवरेषु च॥ २०.५२ ॥	
निवसन्ति निरातङ्काः सह देवगणैः प्रजाः।	
पुष्कला पुष्करा धन्यास्ते ख्याताश्च द्विजोत्तमाः॥ २०.५३ ॥	
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चानुक्रमोदिताः।	
तत्र नद्यो मुनिश्रेष्ठा याः पिबन्दि तु ते सदा॥ २०.५४ ॥	
सप्त प्रधानाः शतशस्तथान्याः क्षद्रनिम्नगाः।	
गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा॥ २०.५५ ॥	
ख्यातिश्च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः।	
तत्रापि वर्णैर्भगवान् पुष्कराद्यैर्ज्जनाद्र्दनः॥ २०.५६ ॥	
ध्यानयोगै रुद्ररूप इज्यते यज्ञसन्निधौ।	
क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु॥ २०.५७ ॥	
आवृतः सर्व्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः।	
दधिमण्डोदकश्चापि शाकद्वीपेन संवृतः॥ २०.५८ ॥	
क्रौञ्चद्वीपस्य विस्तारद्विगुणेन द्विजोत्तमाः।	
शाकद्वीपेश्वरस्यापि भव्यस्य सुमहात्मनः॥ २०.५९ ॥	
सप्तैव तनयास्तेषां ददौ वर्षाणि सप्त सः।	
जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मनीरकः॥ २०.६० ॥	
कुसमोदश्च मोदाकिः सप्तमश्च महाद्रुमः।	
तत्संज्ञानयेव तत्रापि सप्त वर्षाण्यनुक्रमात्॥ २०.६१ ॥	
तत्रापि पर्व्वताः सप्त वर्षविच्छेदकारकाः।	
पूर्व्वस्तत्रोदयगिरिर्ज्जलधारस्तथापरः॥ २०.६२ ॥	
तथा रैवतकः श्यामस्तथैवाम्भोगिरिद्विजाः।	
आस्तिकेयस्तता रम्यः केसरी पर्व्वतोत्तमः॥ २०.६३ ॥	
शाकश्चात्र महावृक्षः सिद्धगन्धर्व्वसेवितः।	
यत्पत्रवातसंस्पर्शादाह्लादो जायते परः॥ २०.६४ ॥	
तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः।	
निवसन्ति महात्मानो निरातङ्का निरामयाः॥ २०.६५ ॥	
नद्यश्चात्र महापुण्याः सर्व्वपापभयापहाः।	
सुकुमारी च नलिनी रेणुका च या॥ २०.६६ ॥	
इक्षुश्च धेनुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा।	
अन्यास्त्वयुतशस्तत्र क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तमाः॥ २०.६७ ॥	
महीधरास्तथा सन्ति शतशोऽथ सहस्रशः।	
ताः पिबन्ति मुदा युक्ता जलदादिषु ये स्तिताः॥ २०.६८ ॥	
वर्षेषु ये जनपदाश्चतुर्थार्थसमन्विताः।	
नद्याश्चात्र महापुण्याः स्वर्गादभ्येत्य मेदिनीम्॥ २०.६९ ॥	
धर्म्महानिर्न तेष्वस्ति न संहर्षो न शुक् तथा।	
मर्य्यादाव्युत्क्रमश्चापि तेषु देशेषु सप्तसु॥ २०.७० ॥	
मगाश्च मागधाश्चैव मानसा मन्दागास्तथा।	
मगा ब्राह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास्तु ते॥ २०.७१ ॥	
वैश्यास्तु मानसास्तेषां शूद्रा ज्ञेयास्तु मन्दगाः।	
शाकद्वीपे स्थितैर्विष्णुः सूर्य्यरूपधरो हरिः॥ २०.७२ ॥	
यथोक्तैरिज्यते सम्यक्कर्म्मभिर्नियतात्मभिः।	
साकद्वीपस्ततो विप्राः क्षीरोदेन समन्ततः॥ २०.७३ ॥	
शाकद्वीपप्रमाणेन बलयेनेव वेष्टितः।	
क्षीराब्धिः सर्व्वतो विप्राः पुष्कराख्येन वेष्टितः॥ २०.७४ ॥	
द्वीपेन साकद्वीपातु द्विगुणेन समन्ततः।	
पुष्करे सवनस्यापि महावीतोऽभवत् सुतः॥ २०.७५ ॥	
धातकिश्च तयोस्तद्वद्द्वे वर्षे नामसंज्ञिते।	
महावीतं तथैवान्यद्वातकीखण्डसंज्ञितम्॥ २०.७६ ॥	
एकश्चात्र महाभागाः प्रख्यातो वर्षपर्व्वतः।	
मानसोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः॥ २०.७७ ॥	
योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्व पञ्चाशदुच्छ्रितः।	
तावदेव च विस्तीर्णः सर्व्वतः परिमण्डलः॥ २०.७८ ॥	
पुष्करद्वीपवलयं तयोर्म्मध्ये महागिरिः।	
दशावर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः॥ २०.७९ ॥	
वलयाकारमेकैकं तयोर्म्मध्ये महागिरिः।	
दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः॥ २०.८० ॥	
निरामया विशोकाश्च रागद्वेषविवर्ज्जिताः।	
अधमोत्तमो न तेष्वास्तां न वध्यवधकौ द्विजाः॥ २०.८१ ॥	
नेर्ष्यासूया भयं रोषो लोभादिकं न च।	
महावीतं बहिर्व्वर्ष धातकोखण्डमन्ततः॥ २०.८२ ॥	
मानसोत्तरशैलस्य देवदैत्यादिसेवितम्।	
सत्यानृते न तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसंज्ञिते॥ २०.८३ ॥	
न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते।	
तुल्यवेषास्तु मनुजा देवैस्तत्रैकरूपिणः॥ २०.८४ ॥	
वर्णाश्रमाचारहीनं धर्म्महरणवर्ज्जितम्।	
त्रयीवार्त्तदण्डनीतिशुश्रूषारहितं च तत्॥ २०.८५ ॥	
वर्षद्वयं ततो विप्रा भौमस्वर्गोऽयमुत्तमः।	
सर्व्वस्य सुखदः कालो जरारोगविवर्ज्जितः॥ २०.८६ ॥	
पुष्करे धातकीखण्डे महावीते च वै द्विजाः।	
न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम्॥ २०.८७ ॥	
तस्मिन्निवसति ब्रह्मापूज्यमानः सुरासुरैः।	
स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः॥ २०.८८ ॥	
समेन पुष्करस्यैव विस्तारान्मण्डलात्तथा।	
एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः॥ २०.८९ ॥	
द्वीपश्चैव समुद्रश्च समानौ द्विगुणौ परौ।	
पयांसि सर्व्वदा सर्व्वसमद्रेषु समानि वै॥ २०.९०॥	
न्यूनातिरिक्तता तेषां गटाचिन्नैव जायते।	
स्तालीस्थमग्निसंयोगादुद्रेकि सलिलं यथा॥ २०.९१ ॥	
तथेन्दुवृद्धौ सलिलम्मभौधो मुनिसत्तमाः।	
अनयूनानतिरिक्ताश्च वर्द्धन्त्यापो हसन्ति च॥ २०.९२ ॥	
उदयास्तमने त्विन्दौः पक्षयोः सुक्लकृष्णयोः।	
दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि च॥ २०.९३ ॥	
अपां वृद्धिक्षयो दृष्टौ सामुद्रीणां द्विजोत्तमाः।	
भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयमुपस्थितम्॥ २०.९४ ॥	
भुञ्जन्ति षड्सं विप्राः प्रजाः सर्व्वाः सदैव हि।	
स्वादूदकस्य परितो दृस्यते लोकसंस्थितिः॥ २०.९५ ॥	
द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्व्वजन्तुविवर्जिता।	
लोकालोकस्ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः॥ २०.९६ ॥	
उच्छ्रयेणापि तावन्ति सहस्रण्यावलोहि सः।	
ततस्तमः समावृत्य तं शैलं सर्व्वतः स्थितम्॥ २०.९७ ॥	
तमश्चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम्।	
पञ्चाशत्कोटिविस्तारा सेयमुर्व्वे द्विजोत्तमाः॥ २०.९८ ॥	
सहैवाण्‍कटाहेन सद्वीपा समहीधरा।	
सेयं धात्री विधात्री च सर्व्वभूतगुणाधिक।	
आधारभूता जगतं सर्व्वेषां सा द्विजोत्तमाः॥ २०.९९ ॥	
इति श्रीब्राह्मे महापुराणे समुद्रद्वीपपरिमाणवर्णनं नाम विंशोऽधायायः॥ २० ॥	

ब्रह्मपुराणम्