स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/अध्यायः ०१
॥अथ श्रीस्कांदे महापुराणे प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डः प्रारभ्यते॥ २ ॥	

श्रीगणेशाय नमः॥	

ॐ नमो बृहस्पतये॥	

नमतस्मै ब्रह्मणे॥	

विष्णवे नमः॥	

॥श्रीमुनय ऊचुः॥	
दक्षिणार्णवतीरेषु यानि तीर्थानि पंच च॥	
तानि ब्रूहि विशालाक्ष वर्णयंत्यति तानि च॥ १.१ ॥	
सर्वतीर्थफलं येषु नारदाद्य वदंति च॥	
तेषां चरितमाहात्म्यं श्रोतुमिच्छामहे वयम्॥ १.२ ॥	॥उग्रश्रवा उवाच॥	
श्रृणुध्वचत्यद्भुतपुण्यसत्कथं कुमारनाथस्य महाप्रभावम्॥	
द्वैपायनो यन्मम चाह पूर्वं हर्षाबुरोमोद्गमचर्चितांगः॥ १.३ ॥	
कुमारगीता गाथात्र श्रूयतां मुनिसत्तमाः॥	
या सर्वदेवैर्मुनिभिः पितृभिश्च प्रपूजिता॥ १.४ ॥	
मध्वाचारस्तं भतीर्थं यो निषेवेत मानवः॥	
नियतं तस्य वासः स्याद्ब्रह्मलोके यथा मम॥ १.५ ॥	
ब्रह्मलोकाद्विष्णुलोकस्तस्मादपि शिवस्य च॥	
पुत्राप्रियत्वात्तस्यापि गुहलोको महत्तमः॥ १.६ ॥	
अत्राश्चर्यकथा या च फाल्गुनस्य पुरेरिता॥	
नारदेन मुनिश्रेष्ठास्तां वो वक्ष्यामि विस्तरात्॥ १.७ ॥	
पुरा निमित्ते कस्मिंश्चित्करीटी मणिकूटतः॥	
समुद्रे दक्षिणेऽभ्यागात्स्नातुं तीर्थानि पंच च॥ १.८ ॥	
वर्जयंति सदा यानि भयात्तीर्थानि तापसाः॥	
कुमारेशस्य पूर्वं च तीर्थमस्ति मुनेः प्रियम्॥ १.९ ॥	
स्तंभेशस्य द्वितीयं च सौभद्रस्य मुनेः प्रियम्॥	
बर्करेश्वरमन्यच्च पौलोमीप्रियमुत्तमम्॥ १.१० ॥	
चतुर्थं च महाकालं करंधम नृपप्रिययम्॥	
भरद्वाजस्य तीर्थं च सिद्धेशाख्यं हि पंचमम्॥ १.११ ॥	
एतानि पंच तीर्थानि ददर्श कुरुपुंगवः॥	
तपस्विभिर्वर्जितानि महापुण्यानि तानि च॥ १.१२ ॥	
दृष्ट्वा पार्श्वे नारदीयानपृच्छत महामुनीन्॥	
तीर्थानीमानि रम्याणि प्रभावाद्भुतवंति च॥ १.१३ ॥	
किमर्थं ब्रूत वर्ज्यंते सदैव ब्रह्मवादिभिः॥	
॥तापसा ऊचुः॥	
ग्राहः पंच वसंत्येषु हरंति च तपोधनान्॥ १.१४ ॥	
अत एतानि वर्ज्यंते तीर्थानि कुरुनंदन॥	
इति श्रुत्वा महाबाहुर्गमनाय मनो दधे॥ १.१५ ॥	
ततस्तं तापसाः प्रोचुत्हंतुं नार्हसि फाल्गुन॥	
बहवो भक्षिता ग्राहै राजानो मुनयस्तथा॥ १.१६ ॥	
तत्त्व द्वारशवर्षाणि तीर्थानामर्बुदेष्वपि॥	
स्नातः किमेतैस्तीर्थैस्ते मा पतंगव्रतो भव॥ १.१७ ॥	॥अर्जुन उवाच॥	
यदुक्तं करुणासारैः सारं किं तदिहोच्यताम्॥	
धर्मार्थी मनुजो यश्च न स वार्यो महात्मभिः॥ १.१८ ॥	
धर्मकामं हि मनुजं यो वारयति मंदधीः॥	
तदाश्रितस्य जगतो निःश्वासैर्भस्मसाद्भवेत्॥ १.१९ ॥	
यज्जीवितं चाचिरांशुसमानक्षणभंगुरम्॥	
तच्चेद्धर्मकृते याति यातु दोषोऽस्ति को ननु॥ १.२० ॥	
जीवितं च धनं दाराः पुत्राः क्षेत्रगृहाणि च॥	
यान्ति येषआं धर्मकृते त एव भुवि मानवाः॥ १.२१ ॥	
॥तापसा ऊचुः॥	
एवं ते ब्रुवतः पार्थ दीर्घमायुः प्रवर्धताम्॥	
सदा धर्मे रतिर्भूयाद्याहि स्वं कुरु वांछितम्॥ १.२२ ॥	
एवमुक्तः प्रणम्यैतानाशीर्भिरभिसंस्तुतः॥	
जगाम तानि तीर्थानि द्रष्टुं भरतसत्तमः॥ १.२३ ॥	
ततः सौभद्रमासाद्य महर्षेस्तीर्थुमुत्तमम्॥	
विगाह्य तरसा वीरः स्नानं चक्रे परंतपः॥ १.२४ ॥	
अथ तं पुरुषव्याघ्रमंतर्जलचरो महान्॥	
निजग्राह जले ग्राहः कुंतीपुत्रं धनंजयम्॥ १.२५ ॥	
तमादायैव कौतेयो विस्फुरंतं जलेचरम्॥	
उदतिष्ठन्महाबाहुर्बलेन बलिनां वरः॥ १.२६ ॥	
उद्धृतश्चैव तु ग्राहः सोऽर्जुनेन यशस्विना॥	
बभूव नारी कल्याणी सर्वाभरणभूषिता॥ १.२७ ॥	
दीप्यमानशिखा विप्रा दिव्यरूपा मनोरमा॥	
तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा कुंतीपुत्रो धनंजयः॥ १.२८ ॥	
तां स्त्रियं परमप्रीत इदं वचनमब्रवीत्॥	
का वै त्वमसि कल्याणि कुतो वा जलचारिणी॥ १.२९ ॥	
किमर्थं च महात्पापमिदं कृतवती ह्यसि॥	॥नार्युवाच॥	
अप्सरा ह्यस्मि कौतेय देवारण्यनिवासिनी॥ १.३० ॥	
इष्टा धनपतेर्नित्यं वर्चानाम महाबल॥	
मम सख्यश्चतस्रोऽन्याः सर्वाः कामगमाः शुभाः॥ १.३१ ॥	
ताभिः सार्धं प्रयातास्मि देवराजनिवेशनात्॥	
ततः पश्यामहे सर्वा ब्राह्मणं चानिकेतनम्॥ १.३२ ॥	
रूपवंतमधीयानमेकमेकांतचारिणम्॥	
तस्य वै तपसा वीर तद्वनं तेजसावृतम्॥ १.३३ ॥	
आदित्य इव तं देशं कृत्स्नमेवान्व भासयत्॥	
तस्य दृष्ट्वा तपस्तादृग्रूपं चाद्भुतदर्शनम्॥ १.३४ ॥	
अवतीर्णास्ति तं देशं तपोविघ्नचिकीर्षया॥	
अहं च सौरभेयी च सामेयी बुद्बुदालता॥ १.३५ ॥	
यौगपद्येन तं विप्रमभ्यगच्छाम भारत॥	
गायंत्यो ललमानाश्च लोभयंत्यश्च तं द्विजम्॥ १.३६ ॥	
स च नास्मासु कृतवान्मनोवीरः कथंचन॥	
नाकंपत महातेजाः स्थितस्तपसि निर्मले॥ १.३७ ॥	
सोऽशपत्कुपितोऽस्मासु ब्राह्मणः क्षत्रियर्षभ॥	
ग्राहभूता जले यूयं भविष्यथ शतं समाः॥ १.३८ ॥	
ततो वयं प्रव्यथिताः सर्वा भरतसत्तम॥	
आयाताः शरणं विप्रं तपोधनमकल्मषम् १.३९ ॥	
रूपेण वयसा चैव कंदर्पेण च दर्पिताः॥	
अयुक्तं कृतवत्यः स्म क्षंतुमर्हसि नो द्विज॥ १.४० ॥	
एष एव वधोऽस्माकं स पर्याप्तस्तपोधन॥	
यद्वयं शंसितात्मानं प्रलोब्धुं त्वामुपागताः॥ १.४१ ॥	
अवध्याश्च स्त्रियः सृष्टा मन्यंते धर्मचिंतकाः॥	
तस्माद्धर्मेण धर्मज्ञ एष वादो मनीषिणाम्॥ १.४२ ॥	
शरणं च प्रपन्नानां शिष्टाः कुर्वंति पालनम्॥	
शरण्यं त्वां प्रपन्नाः स्मस्तस्मात्त्वं क्षंतुमर्हसि॥ १.४३ ॥	
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा ब्राह्मणः शुभकर्मकृत्॥	
प्रसादं कृतवाञ्छूररविसोमसमप्रभः॥ १.४४ ॥	
॥ब्राह्मण उवाच॥	
भवतीनां चरित्रेण परिमुह्यामि चेतसि॥	
अहो धार्ष्ट्यमहो मोहो यत्पापाय प्रवर्तनम्॥ १.४५ ॥	
मस्त कस्थायिनं मृत्युं यदि पश्येदयं जनः॥	
आहारोऽपि न रोचेत किमुताकार्यकारिता॥ १.४६ ॥	
आहो मानुष्यकं जन्म सर्वजन्मसु दुर्लभम्॥	
तृणवत्क्रियते कैश्चिद्योषिन्मूढैर्दुराधरैः॥ १.४७ ॥	
तान्वयं समपृच्छामो जनिर्वः किंनिमित्ततः॥	
को वा लाभो विचार्यैतन्मनासा सह प्रोच्यताम्॥ १.४८ ॥	
न चैताः परिनिन्दामो जनिर्यार्भ्यः प्रवर्तते॥	
केवलं तान्विनिंदामो ये च तासु निरर्गलाः॥ १.४९ ॥	
यतः पद्मभुवा सृष्टं मिथुनं विश्ववृद्धये॥	
तत्तथा परिपाल्यं वै नात्र दोषोऽस्ति कश्चन॥ १.५० ॥	
या बांधवैः प्रदत्ता स्याद्वह्निद्विजसमागमे॥	
गार्हस्थ्यपालनं धन्यं तया साकं हि सर्वदम्॥ १.५१ ॥	
यथाप्रकृति पुंयोमो यत्नेनापि परस्परम्॥	
साध्यामानो गुणाय स्यादगुणायाप्यसाधितः॥ १.५२ ॥	
एवं यत्नात्साध्यमानं स्वकं गार्हस्थ्यमुत्तमम्॥	
गुणाय महते भूयादगुणायाप्यसाधितम्॥ १.५३ ॥	
पुरे पंचमुखे द्वाःस्थ एकादशभटैर्युतः॥	
साकं नार्या बह्वपत्यः स कथं स्यादचेतनः॥ १.५४ ॥	
यश्चस्त्रिया समायोगः पंचयज्ञादिकर्मभिः॥	
विश्वोपकृतये सृष्टा मूढैर्हा साध्यतेऽन्यथा॥ १.५५ ॥	
अहो श्रृणुध्वं नो चेद्वः शुश्रूषा जायते शुभा॥	
तथापि बाहुमुद्धृत्य रोरूयामः श्रृणोति कः॥ १.५६ ॥	
षड्धातुसारं तद्वीर्यं समानं परिहाय च॥	
विनिक्षेपे कुयोनौ तु तस्येदं प्रोक्तवान्यमः॥ १.५७ ॥	
प्रथमं चौषधीद्रोग्धा आत्मद्रोग्धा ततः पुनः॥	
पितृद्रोग्धा विश्वद्रोग्धा यात्यंधं शाश्वतीः समाः॥ १.५८ ॥	
मनुष्यं पितरो देवा मुनयो मानवास्तथा॥	
भृतानि चोपजीवंति तदर्थं नियतो भवेत्॥ १.५९ ॥	
वचसा मनसा चैव जिह्वया करश्रोत्रकैः॥	
दांतमाहुर्हि सत्तीर्थं काकतीर्थमतः परम्॥ १.६० ॥	
काकप्राये नरे यस्मिन्रमंते तामसा जनाः॥	
हंसोऽयमिति देवानां कोऽर्थस्तेन विचिंत्यताम्॥ १.६१ ॥	
एवंविधं हि विश्वस्य निर्माणं स्मरतोहृदि॥	
अपि कृते त्रिलोक्याश्च कथं पापे रमेन्मनः॥ १.६२ ॥	
तदिदं चान्यमर्त्यानां शास्त्रदृष्टमहो स्त्रियः॥	
यमलोके मया दृष्टं मुह्ये प्रत्यक्षतः कथम्॥ १.६३ ॥	
भवतीषु च कः कोपो ये यदर्थे हि निर्मिताः॥	
ते तमर्थं प्रकुर्वंति सत्यमस्तुभमेव च॥ १.६४ ॥	
शतं सहस्रं विश्वं च सर्वमक्षय वाचकम्॥	
परिमाणं शतं त्वेव नैतदक्षय्यवाचकम्॥ १.६५ ॥	
यदा च वो ग्राहभूता गृह्णतीः पुरुषाञ्जले॥	
उत्कर्षति जलात्कश्चित्स्थले पुरुषसत्तमः॥ १.६६ ॥	
तदा यूयं पुनः सर्वाः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यथ॥	
अनृतं नोक्तपूर्वं मे हसतापि कदाचन॥	
कल्याणस्य सुपृक्तस्य शुद्धिस्तद्वद्वरा हि वः॥ १.६७ ॥	॥नार्युवाच॥	
ततोभिवाद्य तं विप्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्॥ १.६८ ॥	
अचिंतयामापसृत्य तस्माद्देशात्सुदुःखिताः॥	
क्व नु नाम वयं सर्वाः कालेनाल्पेन तं नरम्॥ १.६९ ॥	
समागच्छेम यो नः स्वं रूपमापादयेत्पुनः॥	
ता वयं चिंतयित्वेह मुहूर्तादिव भारत॥ १.७० ॥	
दृष्टवत्यो महाभागं देवर्षिमथ नारदम्॥	
सर्वा दृष्टाः स्म तं दृष्ट्वा देवर्षिममितद्युतिम्॥ १.७१ ॥	
अभिवाद्य च तं पार्थ स्थिताः स्मो व्यथिताननाः॥	
स नोऽपृच्छद्दृःखमूलमुक्तवत्यो वयं च तम्॥ १.७२ ॥	
श्रुत्वा तच्च यथातत्त्वमिदं वचनमब्रवीत्॥	
दक्षिणे सागरेऽनूपे पंच तीर्थानि संतिवै॥ १.७३ ॥	
पुण्यानि रमणीयानि तानि गच्छत मा चिरम्॥	
तत्रस्थाः पुरुषव्याघ्रः पांडवो वो धनंजयः॥ १.७४ ॥	
मोक्षयिष्यति शुद्धात्मा दुःखा दस्मान्न संशयः॥	
तस्य सर्वा वयं वीर श्रुत्वा वाक्यमिहागताः॥ १.७५ ॥	
त्वमिदं सत्यवचनं कर्तुमर्हसि पांडव॥	
त्वद्विधानां हि साधूनां जन्म दीनोपकारकम्॥ १.७६ ॥	
श्रुत्वेति वचनं तस्याः सस्नौ तीर्थेष्वनुक्रमात्॥	
ग्राहभूताश्चोज्जहार यथापूर्वाः स पांडवः॥ १.७७ ॥	
ततः प्रणम्य ता वीरं प्रोच्यमाना जयाशिषः॥	
गंतुं कृताभिलाषाश्च प्राह पार्थो धनंजयः॥ १.७८ ॥	
एष मे हृदि संदेहः सुदृढः परिवर्तते॥	
कस्माद्वोनारदमुनिरनुजज्ञे प्रवासितुम्॥ १.७९ ॥	
सर्वः कोऽप्यतिहीनोऽपि स्वपूज्यस्यार्थसाधकः॥	
स्वपूज्यतीर्थेष्वावासं प्रोक्तवान्नारदः कथम्॥ १.८० ॥	
तथैव नवदुर्गासु सतीष्वतिबलासु च॥	
सिद्धेशे सिद्धगणपे चापि वोऽत्र स्थितिः कथम्॥ १.८१ ॥	
एकैक एषां शक्तो हि अपि देवान्निवारितुम्॥	
तीर्थसंरोधकारिण्यः सर्वा नावारयत्कथम्॥ १.८२ ॥	
इति चिंतयते मह्यं भृशं दोलायते मनः॥	
महन्मे कौतुकं जातं सत्यं वा वक्तुमर्हथ॥ १.८३ ॥	
'''॥अप्सरस ऊचुः॥	
योग्यं पृच्छसि कौन्तेय पुनः पश्योत्तरां दिशम्॥ १.८४ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखंडे पार्थेन पञ्चाप्सरः समुद्धरणंनाम प्रथमोऽध्यायः॥ १ ॥ छ ॥	

कौमारिकाखण्डः