शुक्लयजुर्वेदः/अध्यायः ३१
अध्याय 31 विष्णु सूक्तम्
पुरुषसूक्ताध्यायः

31.1 
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । 
स भूमिꣳ सर्वत स्पृत्वात्य् अतिष्ठद् दशाङ्गुलम् ॥ 

31.2 
पुरुषऽएवेदꣳ सर्वं यद् भूतं यच् च भाव्यम् । 
उतामृतत्वस्येशानो यद् अन्नेनातिरोहति ॥ 

31.3 
एतावान् अस्य महिमातो ज्यायाꣳश् च पूरुषः । 
पादो ऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपाद् अस्यामृतं दिवि ॥ 

31.4 
त्रिपाद् ऊर्ध्व उद् ऐत् पुरुषः पादो ऽस्येहाभवत् पुनः । 
ततो विष्वङ् व्यक्रामत् साशनानशने ऽ अभि ॥ 

31.5 
तस्माद् विराड् अजायत विराजो ऽ अधि पूरुषः । 
स जातो ऽ अत्य् अरिच्यत पश्चाद् भूमिम् अथो पुरः ॥ 

31.6 
तस्माद् यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । 
पशूꣳस् ताꣳश् चक्रे वायव्यान् आरण्या ग्राम्याश् च ये ॥ 

31.7 
तस्माद् यज्ञात् सर्वहुत ऽ ऋचः सामानि जज्ञिरे । 
छन्दाꣳसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस् तस्माद् अजायत ॥ 

31.8 
तस्माद् अश्वा ऽ अजायन्त ये के चोभयादतः । 
गावो ह जज्ञिरे तस्मात् तस्माज् जाता ऽ अजावयः ॥ 

31.9 
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातम् अग्रतः । 
तेन देवा ऽ अयजन्त साध्या ऽ ऋषयश् च ये ॥ 

31.10 
यत् पुरुषं व्य् अदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । 
मुखं किम् अस्य कौ बाहू का ऊरू पादा ऽ उच्येते ॥ 

31.11 
ब्राह्मणो ऽस्य मुखम् आसीद् बाहू राजन्यः कृतः । 
ऊरू तद् अस्य यद् वैश्यः पद्भ्याꣳ शूद्रो ऽ अजायत ॥ 

31.12 
चन्द्रमा मनसो जातश् चक्षोः सूर्यो ऽ अजायत । 
श्रोत्राद् वायुश् च प्राणश् च मुखाद् अग्निर् अजायत ॥ 

31.13 
नाभ्या ऽ आसीद् अन्तरिक्षꣳ शीर्ष्णो द्यौः सम् अवर्तत । 
पद्भ्यां भूमिर् दिशः श्रोत्रात् तथा लोकाꣳऽ अकल्पयन् ॥ 

31.14 
यत् पुरुषेण हविषा देवा यज्ञम् अतन्वत । 
वसन्तो ऽस्यासीद् आज्यं ग्रीष्म ऽ इध्मः शरद् धविः ॥ 

31.15 
सप्तास्यासन् परिधयस् त्रिः सप्त समिधः कृताः । 
देवा यद् यज्ञं तन्वाना ऽ अबध्नन् पुरुषं पशुम् ॥ 

31.16 
यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवास् तानि धर्माणि प्रथमान्य् आसन् । 
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ 

31.17 
अद्भ्यः सम्भृतः पृथिव्यै रसाच् च विश्वकर्मणः सम् अवर्तताग्रे । 
तस्य त्वष्टा विदधद् रूपम् एति तन् मर्त्यस्य देवत्वम् आजानम् अग्रे ॥ 

31.18 
वेदाहम् एतं पुरुषं महान्तम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् । 
तम् एव विदित्वाति मृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय ॥ 

31.19 
प्रजापतिश् चरति गर्भै ऽ अन्तर् अजायमानो बहुधा वि जायते । 
तस्य योनिं परि पश्यन्ति धीरास् तस्मिन् ह तस्थुर् भुवनानि विश्वा ॥ 

31.20 
यो देवेभ्य ऽ आतपति यो देवानां पुरोहितः । 
पूर्वो यो देवेभ्यो जातो नमो रुचाय ब्राह्मये ॥ 

31.21 
रुचं ब्राह्म्यं जनयन्तो देवा ऽ अग्रे तद् अब्रुवन् । 
यस् त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात् तस्य देवा ऽ असन् वशे ॥ 

31.22 
श्रीश् च ते लक्ष्मीश् च पत्न्याव् अहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपम् अश्विनौ व्यात्ताम् । 
इष्णन्न् इषाणामुं म ऽ इषाण सर्वलोकं म ऽ इषाण ॥