सूर्यसिद्धान्तः/अध्यायः १२
अथार्कांशसमुद्भूतं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ।	
भक्त्या परमयाभ्यर्च्य पप्रच्छेदं मयासुरः ।।	१२.०१ ।। 
भगवन्किम्प्रमाणा भूः किं आकारा किं आश्रया ।	
किंविभागा कथं चात्र सप्तपातालभूमयः ।।	१२.०२ ।। 
अहोरात्रव्यवस्थां च विदधाति कथं रविः ।	
कथं पर्येति वसुधां भुवनानि विभावयन् ।।	१२.०३ ।। 
देवासुराणां अन्योन्यं अहोरात्रं विपर्ययात् ।	
किं अथ तत्कथं वा स्याद्भानोर्भगणपूरणात् ।।	१२.०४ ।। 
पित्र्यं मासेन भवति नाडीषष्ट्या तु मानुषम् ।	
तदेव किल सर्वत्र न भवेत्केन हेतुना ।।	१२.०५ ।। 
दिनाब्दमासहोराणां अधिपा न समाः कुतः ।	
कथं पर्येति भगणः सग्रहो +अयं किं आश्रयः ।।	१२.०६ ।। 
भूमेरुपर्युपर्यूर्ध्वाः किं उत्सेधाः किं अन्तराः ।	
ग्रहर्क्षकक्षाः किंमात्राः स्थिताः केन क्रमेण ताः ।।	१२.०७ ।। 
ग्रीष्मे तीव्रकरो भानुर्न हेमन्ते तथाविधः ।	
कियती तत्करप्राप्तिर्मानानि कति किं च तैः ।।	१२.०८ ।। 
एवं मे संशयं छिन्धि भगवन्भूतभावन ।	
अन्यो न त्वां ऋते छेत्ता विद्यते सर्वदर्शिवान् ।।	१२.०९ ।। 
इति भक्त्योदितं श्रुत्वा मयोक्तं वाक्यं अस्य हि ।	
रहस्यं परं अध्यायं ततः प्राह पुनः स तम् ।।	१२.१० ।। 
शृणुष्वैकमना भूत्वा गुह्यं अध्यात्म संज्ञितम् ।	
प्रवक्ष्याम्यतिभक्तानां नादेयं विद्यते मम ।।	१२.११ ।। 
वासुदेवः परं ब्रह्म तन्मूर्तिः पुरुषः परः ।	
अव्यक्तो निर्गुणः शान्तः पञ्चविंशात्परो +अव्ययः ।।	१२.१२ ।। 
प्रकृत्यन्तर्गतो देवो बहिरन्तश्च सर्वगः ।	
सङ्कर्षणो +अपः सृष्ट्वादौ तासु वीर्यं अवासृजत् ।।	१२.१३ ।। 
तदण्डं अभवद्धैमं सर्वत्र तमसावृतम् ।	
तत्रानिरुद्धः प्रथमं व्यक्तीभूतः सनातनः ।।	१२.१४ ।। 
हिरण्यगर्भो भगवानेष छन्दसि पठ्यते ।	
आदित्यो ह्यादिभूतत्वात्प्रसूत्या सूर्य उच्यते ।।	१२.१५ ।। 
परं ज्योतिस्तमः पारे सूर्यो +अयं सवितेति च ।	
पर्येति भुवनानेष भावयन्भूतभावनः ।।	१२.१६ ।। 
प्रकाशात्मा तमोहन्ता महानित्येष विश्रुतः ।	
ऋचो +अस्य मण्डलं सामान्युस्त्रामूर्तिर्यजूंषि च ।।	१२.१७ ।। 
त्रयीमहो +अयं भगवाण् कालात्मा कालकृद्विभुः ।	
सर्वात्मा सर्वगः सूक्ष्मः सर्वं अस्मिन्प्रतिष्ठितम् ।।	१२.१८ ।। 
रथे विश्वमये चक्रं कृत्वा संवत्सरात्मकम् ।	
छन्दांस्यश्वाः सप्त युक्ताः पर्यटत्येष सर्वदा ।।	१२.१९ ।। 
त्रिपादं अमृतं गुह्यं पादो +अयं प्रकटो +अभवत् ।	
सो +अहङ्कारं जगत्सृष्ट्यै ब्रह्माणं असृजत्प्रभुः ।।	१२.२० ।। 
तस्मै वेदान्वरान्दत्त्वा सर्वलोकपितामहम् ।	
प्रतिष्ठाप्याण्डमध्ये +अथ स्वयं पर्येति भावयन् ।।	१२.२१ ।। 
अथ सृष्ट्यां मनश्चक्रे ब्रह्माहङ्कारमूर्तिभृत् ।	
मनसश्चन्द्रमा जज्ञे सूर्यो +अक्ष्णोस्तेजसां निधिः ।।	१२.२२ ।। 
मनसः खं ततो वायुरग्निरापो धरा क्रमात् ।	
गुणैकवृद्ध्या पञ्चैव महाभूतानि जज्ञिरे ।।	१२.२३ ।। 
अग्नीषोमौ भानुचन्द्रौ ततस्त्वङ्गारकादयः ।	
तेजोभूखाम्बुवातेभ्यः क्रमशः पञ्च जज्ञिरे ।।	१२.२४ ।। 
पुनर्द्वादशधात्मानं व्यभजद्राशिसञ्ज्ञकम् ।	
नक्षत्ररूपिणं भूयः सप्तविंशात्मकं वशी ।।	१२.२५ ।। 
ततश्चराचरं विश्वं निर्ममे देवपूर्वकम् ।	
ऊर्ध्वमध्याधरेभ्यो +अथ स्रोतोभ्यः प्रकृतीः सृजन् ।।	१२.२६ ।। 
गुणकर्मविभागेन सृष्ट्वा प्राग्वदनुक्रमात् ।	
विभागं कल्पयामास यथास्वं वेददर्शनात् ।।	१२.२७ ।। 
ग्रहनक्षत्रतारानां भूमेर्विश्वस्य वा विभुः ।	
देवासुरमनुष्याणां सिद्धानां च  यथाक्रमम् ।।	१२.२८ ।। 
ब्रह्माण्डं एतत्सुषिरं तत्रेदं भूर्भुवादिकम् ।	
कटाहद्वितयस्येव सम्पुटं गोलकाकृति ।।	१२.२९ ।। 
ब्रह्माण्डमध्ये परिधिर्व्योमकक्षाभिधीयते ।	
तन्मध्ये भ्रमणं भानां अधो +अधः क्रमशस्तथा ।।	१२.३० ।। 
मन्दामरेज्यभूपुत्रसूर्यशुक्रेन्दुजेन्दवः ।	
परिभ्रमन्त्यधो+अधःस्थाः सिद्ध्हविद्याधरा घनाः ।।	१२.३१ ।। 
मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति ।	
बिभ्रानः परमां शक्तिं ब्रह्मणो धारणात्मकाम् ।।	१२.३२ ।। 
तदन्तरपुटाः सप्त नागासुरसमाश्रयाः ।	
दिव्यौषधिरसोपेता रम्याः पातालभूमयः ।।	१२.३३ ।। 
अनेकरत्ननिचयो जाम्बूनदमयो गिरिः ।	
भूगोलमध्यगो मेरुरुभयत्र विनिर्गतः ।।	१२.३४ ।। 
उपरिष्टात्स्थितास्तस्य सेन्द्रा देवा महर्षयः ।	
अधस्तादसुरास्तद्वद्द्विषन्तो +अन्योन्यं आश्रिताः ।।	१२.३५ ।। 
ततः समन्तात्परिधिः क्रमेणायं महार्णवः ।	
मेखलेव स्थितो धात्र्या देवासुरविभागकृत् ।।	१२.३६ ।। 
समन्तान्मेरुमध्यात्तु तुल्यभागेषु तोयधेः ।	
द्वीपिषु दिक्षु पूर्वादिनगर्यो देवनिर्मिताः ।।	१२.३७ ।। 
भूवृत्तपादे पूर्वस्यां यमकोटीति विश्रुता ।	
भद्राश्ववर्षे नगरी स्वर्णप्राकारतोरणा ।।	१२.३८ ।। 
याम्यायां भारते वर्षे लङ्का तद्वन्महापुरी ।	
पश्चिमे केतुमालाख्ये रोमकाख्या प्रकीर्तिता ।।	१२.३९ ।। 
उदक्सिद्धपुरी नाम कुरुवर्षे प्रकीर्तिता ।	
तस्यां सिद्धा महात्मानो निवसन्ति गतव्यथाः ।।	१२.४० ।। 
भूवृत्तपादविवरास्ताश्चान्योन्यं प्रतिष्ठिताः ।	
ताभ्यश्चोत्तरगो मेरुस्तावानेव सुराश्रयः ।।	१२.४१ ।। 
तासां उपरिगो याति विषुवस्थो दिवाकरः ।	
न तासु विषुवच्छाया नाक्षस्योन्नतिरिष्यते ।।	१२.४२ ।। 
मेरोरुभयतो मध्ये ध्रुवतारे नभः स्थिते ।	
निरक्षदेशसंस्थानां उभये क्षितिजाश्रये ।।	१२.४३ ।। 
अतो नाक्षत्रोच्छ्रयस्तासु ध्रुवयोः क्षितिजस्थयोः ।	
नवतिर्लम्बकांशास्तु मेरावक्षांशकास्तथा ।	१२.४४ ।। 
मेषादौ देवभागस्थे देवानां याति दर्शनम् ।	
असुराणां तुलादौ तु सूर्यस्तद्भागसञ्चरः ।।	१२.४५ ।। 
अत्यासन्नतया तेन ग्रीष्मे तीव्रकरा रवेः ।	
देवभागे सुराणां तु हेमन्ते मन्दतान्यथा ।।	१२.४६ ।। 
देवासुरा विषुवति क्षितिजस्थं दिवाकरम् ।	
पश्यन्त्यन्योन्यं एतेषां वामसव्ये दिनक्षपे ।।	१२.४७ ।। 
मेषादावुदितः सूर्यस्त्रीन्राशीनुदगुत्तरम् ।	
सञ्चरन्प्रागहर्मध्यं पूरयेन्मेरुवासिनाम् ।।	१२.४८ ।। 
कर्क्यादीन्सञ्चरंश्तद्वदह्नः पश्चार्धं एव सः ।(C कर्कादीन्)	
तुलादींस्त्रीन्मृगादींश्च तद्वदेव सुरद्विषाम् ।।	१२.४९ ।। 
अतो दिनक्षपे तेषां अन्योन्यं हि विपर्ययात् ।	
अहोरात्रप्रमाणं च भानोर्भगणपूरणात् ।।	१२.५० ।। 
दिनक्षपार्धं एतेषां अयनान्ते विपर्ययात् ।	
उपर्यात्मानं अन्योन्यं कल्पयन्ति सुरासुराः ।।	१२.५१ ।। 
अन्ये +अपि समसूत्रस्था मन्यन्ते +अधः परस्परम् ।	
भद्राश्वकेतुमालस्था लङ्कासिद्धपुराश्रिताः ।।	१२.५२ ।। 
सर्वत्रैव महीगोले स्वस्थानं उपरि स्थितम् ।	
मन्यन्ते खे यतो गोलस्तस्य क्वोर्धवं क्व वाधः ।।	१२.५३ ।। 
अल्पकायतया लोकाः स्वस्थानात्सर्वतो मुखम् ।	
पश्यन्ति वृत्तां अप्येतां चक्राकारां वसुन्धराम् ।।	१२.५४ ।। 
सव्यं भ्रमति देवानां अपसव्यं सुरद्विषाम् ।	
उपरिष्टाद्भगोलो +अयं व्यक्षे पश्चान्मुखः सदा ।।	१२.५५ ।। 
अतस्तत्र दिनं त्रिंशन्नाडिकं शर्वदी तथा ।	
हानिवृद्धी सदा वामं सुरासुरविभागयोः ।।	१२.५६ ।। 
मेषादौ तु सदा वृद्धिरुदगुत्तरतो +अधिका ।	
देवांशे च क्षपाहानिर्विपरीतं तथासुरे ।।	१२.५७ ।। 
तुलादौ द्युनिशोर्वामं क्षयवृद्धी तयोरुभे ।	
देशक्रान्तिवशान्नित्यं तद्विज्ञानं पुरोदितम् ।।	१२.५८ ।। 
भूवृत्तं क्रान्तिभागघ्नं भगणांशविभाजितम् ।	
अवाप्तयोजनैरर्को व्यक्षाद्यात्युपरिस्थितः ।।	१२.५९ ।। 
परमापक्रमादेवं योजनानि विशोधयेत् ।	
भूवृत्तपादाच्छेषाणि यानि स्युर्योजनानि तैः ।।	१२.६० ।। 
अयनान्ते विलोमेन देवासुरविभागयोः ।	
नाडीषष्ट्या सकृदहर्निशाप्यस्मिन्सकृत्तथा ।।	१२.६१ ।। 
तदन्तरे +अपि षष्ट्यन्ते क्षयवृद्धी अहर्निशोः ।	
परतो विपरीतो +अयं भगोलः परिवर्तते ।।	१२.६२ ।। 
ऊने भूवृत्तपादे तु द्विज्यापक्रमयोजनैः ।	
धनुर्मृगस्थः सविता देवभागे न दृश्यते ।।	१२.६३ ।। 
तथा चासुरभागे तु मिथुने कर्कटे स्थितः ।	
नष्टच्छाया महीवृत्तपादे दर्शनं आदिशेत् ।।	१२.६४ ।। 
एकज्यापक्रमानीतैर्योजनैः परिवर्जिते ।	
भूमिकक्षाचतुर्थांशे व्यक्षाच्छेषैस्तु योजनैः ।।	१२.६५ ।। 
धनुर्मृगालिकुम्भेषु संस्थितो +अर्को न दृश्यते ।	
देवभागे +असुराणां तु वृषाद्ये भचतुष्टये ।।	१२.६६ ।। 
मेरौ *मेषादिचक्रार्धे देवाः पश्यन्ति भास्करम् ।(ड्चकार्धे)	
सकृदेवोदितं तद्वदसुराश्च तुलादिगम् ।।	१२.६७ ।। 
भूमण्डलात्पञ्चदशे भागे देवे +अथ वासुरे ।	
उपरिष्टाद्व्रजत्यर्कः सौम्ययाम्यायनान्तगः ।।	१२.६८ ।। 
तदन्तरालयोश्च्छाया याम्योदक्सम्भवत्यपि ।	
मेरोरभिमुखं याति परतः स्वविभागयोः ।।	१२.६९ ।। 
भद्राश्वोपरिगः कुर्याद्भारते तूदयं रविः ।	
रात्र्यर्धं केतुमाले तु कुरावस्तमयं तदा ।।	१२.७० ।। 
भारतादिषु वर्षेषु तद्वदेव परिभ्रमन् ।	
मध्योदयार्धरात्र्यस्तकालान्कुर्यात्प्रदक्षिणम् ।।	१२.७१ ।। 
ध्रुवोन्नतिर्भचक्रस्य नतिर्मेरुं प्रयास्यतः ।	
निरक्षाभिमुखं यातुर्विपरीते नतोन्नते ।।	१२.७२ ।। 
भचक्रं ध्रुवयोर्बद्धं आक्षिप्तं प्रवहानिलैः ।	
पर्येत्यजस्रं तन्नद्धा ग्रहकक्षा यथाक्रमम् ।।	१२.७३ ।। 
सकृदुद्गतं अब्दार्धं पश्यन्त्यर्कं सुरासुराः ।	
पितरः शशिगाः पक्षं स्वदिनं च नरा भुवि ।।	१२.७४ ।। 
उपरिष्टस्य महती कक्षाल्पाधःस्थितस्य च ।(C उपरिष्ठस्य)	
महत्या कक्षया भागा महान्तो +अल्पास्तथाल्पया ।।	१२.७५ ।। 
कालेनाल्पेन भगणं भुङ्क्ते +अल्पभ्रमणाश्रितः ।	
ग्रहः कालेन महता मण्डले महति भ्रमन् ।।	१२.७६ ।। 
स्वल्पयातो बहून्भुङ्क्ते भगणान्शीतदीधितिः ।	
महत्या कक्षया गच्छन्ततः स्वल्पं शनैश्चरः ।।	१२.७७ ।। 
मन्दादधः क्रमेण स्युश्चतुर्था दिवसाधिपाः ।	
वर्षाधिपतयस्तद्वत्तृतीयाश्च प्रकीर्तिताः ।।	१२.७८ ।। 
ऊर्ध्वक्रमेण शशिनो *मासानां अधिपाः स्मृताः ।(ड्मसानाम्)	
होरेशाः सूर्यतनयादधो+अधः क्रमशस्तथा ।।	१२.७९ ।। 
भवेद्भकक्षा तीक्ष्णांशोर्भ्रमणं षष्टिताडितम् ।	
सर्वोपरिष्टाद्भ्रमति योजनैस्तैर्भमण्डलम् ।।	१२.८० ।। 
कल्पोक्तचन्द्रभगणा गुणिताः शशिकक्षया ।	
आकाशकक्षा सा ज्ञेया करव्याप्तिस्तथा रवेः ।।	१२.८१ ।। 
सैव यत्कल्पभगणैर्भक्ता तद्भ्रमणं भवेत् ।	
कुवासरैर्विभज्याह्नः सर्वेषां प्राग्गतिः स्मृता ।।	१२.८२ ।। 
भुक्तियोजनजा सङ्ख्या सेन्दोर्भ्रमणसङ्गुणा ।	
स्वकक्षाप्ता तु सा तस्य तिथ्याप्ता गतिलिप्तिका ।।	१२.८३ ।। 
कक्षा भूकर्णगुणिता महीमण्डलभाजिता ।	
तत्कर्णा भूमिकर्णोना ग्रहोच्च्यं स्वं दलीकृताः ।।	१२.८४ ।। 
खत्रयाब्धिद्विदहनाः कक्षा तु हिमदीधितेः ।(३२४३०	
ज्ञशीघ्रस्याङ्कखद्वित्रित्कृतशून्येन्दवस्तथा ।।(१०४३२०९)	१२.८५ ।। 
शुक्रशीघ्रस्य सप्ताग्निरसाब्धिरसषड्यमाः ।(२६६४६३७)	
ततो +अर्कबुधशुक्राणां खखार्थैकसुरार्णवाः ।।(४३३१५००)	१२.८६ ।। 
कुजस्याप्यङ्कशून्याङ्कषड्वेदैकभुजङ्गमाः ।(८१४६९०९)	
चन्द्रोच्चस्य कृताष्टाब्धिवसुद्वित्र्यष्टवह्नयः ।।(३८३२८४८४)	१२.८७ ।। 
कृतर्तुमुनिपञ्चाद्रिगुणेन्दुविषया गुरोः ।(५१३७५७६४)	
स्वर्भानोर्वेदतर्काष्टद्विशैलार्थखकुञ्जराः ।।(८०५७२८६४)	१२.८८ ।। 
पञ्चवाणाक्षिनागर्तुरसाद्र्यर्काः शनेस्ततः ।(१२७६६८२५५)	
भानां रविखशून्याङ्कवसुरन्ध्रशराश्विनः ।।(२५९८००१२)	१२.८९ ।। 
खव्योमखत्रयखसाग्रषट्कनागव्योमाष्टशून्ययमरूपनगाष्टचन्द्राः ।(१८७१२०८०८६४००००००)	
ब्रह्माण्डसम्पुटपरिभ्रमणं समन्तादभ्यन्तरे दिनकरस्य करप्रसारः ।।	१२.९० ।।