कौटिलीय अर्थशास्त्रं १३
Book |  
     Chapt |      उपजापः
 13.1.01    विजिगीषुः परग्रामं अवाप्तुकामः सर्वज्ञदैवतसम्योगख्यापनाभ्यां स्वपक्षं उद्धर्षयेत्, परपक्षं च उद्वेजयेत्
 13.1.02    सर्वज्ञख्यापनं तु - गृहगुह्यप्रवृत्तिज्ञानेन प्रत्यादेशो मुख्यानां, कण्टकशोधनापसर्पावगमेन प्रकाशनं राजद्विष्टकारिणां, विज्ञाप्य उपायनख्यापनं अदृष्टसंसर्गविद्यासंज्ञाऽऽदिभिः, विदेशप्रवृत्तिज्ञानं तद् अहरेव गृहकपोतेन मुद्रासम्युक्तेन
 13.1.03    दैवतसम्योगख्यापनं तु - सुरुङ्गामुखेनाग्निचैत्यदैवतप्रतिमाच्छिद्रान् अनुप्रविष्टैरग्निचैत्यदैवतव्यञ्जनैः सम्भाषणं पूजनं च, उदकाद् उत्थितैर्वा नागवरुणव्यञ्जनैः सम्भाषणं पूजनं च, रात्रावन्तर्.उदके समुद्रवालुकाकोशं प्रणिधायाग्निमालादर्शनं, शिलाशिक्यावगृहीते प्लवके स्थानं, उदकबस्तिना जरायुणा वा शिरोऽवगूढनासः पृषतान्त्रकुलीरनक्रशिंशुमार उद्रवसाभिर्वा शतपाक्यं तैलं नस्तः प्रयोगः
 13.1.04    तेन रात्रिगणश्चरति
 13.1.05    इत्युदकचरणानि
 13.1.06    तैर्वरुणनागकन्यावाक्यक्रिया सम्भाषणं च, कोपस्थानेषु मुखाद् अग्निधूम उत्सर्गः
 13.1.07    तद् अस्य स्वविषये कार्तान्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकपौराणिक इक्षणिकगूढपुरुषाः साचिव्यकराः तद्दर्शिनश्च प्रकाशयेयुः
 13.1.08    परस्य विषये दैवतदर्शनं दिव्यकोशदण्ड उत्पत्तिं चास्य ब्रूयुः
 13.1.09    दैवतप्रश्ननिमित्तवायसाङ्गविद्यास्वप्नमृगपक्षिव्याहारेषु चास्य विजयं ब्रूयुः, विपरीतं अमित्रस्य
 13.1.10    सदुन्दुभिं उल्कां च परस्य नक्षत्रे दर्शयेयुः
 13.1.11    परस्य मुख्यान् मित्रत्वेन उपदिशन्तो दूतव्यञ्जनाः स्वामिसत्कारं ब्रूयुः, स्वपक्षबलाधानं परपक्षप्रतिघातं च
 13.1.12    तुल्ययोगक्षेमं अमात्यानां आयुधीयानां च कथयेयुः
 13.1.13    तेषु व्यसनाभ्युदयावेक्षणं अपत्यपूजनं च प्रयुञ्जीत
 13.1.14    तेन परपक्षं उत्साहयेद् यथा उक्तं पुरस्तात्
 13.1.15    भूयश्च वक्ष्यामः
 13.1.16    साधारणगर्दभेन दक्षान्, लकुटशाखाहननाभ्यां दण्डचारिणः, कुल एडकेन च उद्विग्नान्, अशनिवर्षेण विमानितान्, विदुलेनावकेशिना वायसपिण्डेन कैतवजमेघेन इति विहताशान् दुर्भगालङ्कारेण द्वेषिणा इति पूजाफलान्, व्याघ्रचर्मणा मृत्युकूटेन च उपहितान्, पीलुविखादनेन करकयोष्ट्रया गर्दभीक्षीराऽभिमन्थनेन इति ध्रुव उपकारिण इति
 13.1.17    प्रतिपन्नान् अर्थमानाभ्यां योजयेत्
 13.1.18    द्रव्यभक्तच्छिद्रेषु च एनान् द्रव्यभक्तदानैरनुगृह्णीयात्
 13.1.19    अप्रतिगृह्णतां स्त्रीकुमारालङ्कारान् अभिहरेयुः
 13.1.20    दुर्भिक्षस्तेनाटव्य्.उपघातेषु च पौरजानपदान् उत्साहयन्तः सत्त्रिणो ब्रूयुः राजानं अनुग्रहं याचामहे निरनुग्रहाः परत्र गच्छामः इति
 13.1.21ab    तथा इति प्रतिपन्नेषु द्रव्यधान्यान्यपरिग्रहैः |
 13.1.21chd    साचिव्यं कार्यं इत्येतद् उपजापाद् भूतं महत्  ( इति) 

     Chapt |      योगवामनम्
 13.2.01    मुण्डो जटिलो वा पर्वतगुहावासी चतुर्वर्षशतायुर्ब्रुवाणः प्रभूतजटिलान्तेवासी नगराभ्याशे तिष्ठेत्
 13.2.02    शिष्याश्चास्य मूलफल उपगमनैरमात्यान् राजानं च भगवद्दर्शनाय योजयेयुः
 13.2.03    समागताश्च राज्ञा पूर्वराजदेशाभिज्ञानानि कथयेत्, शते शते च वर्षाणां पूर्णेऽहं अग्निं प्रविश्य पुनर्बालो भवामि, तद् इह भवत् समीपे चतुर्थं अग्निं प्रवेक्ष्यामि, अवश्यं मे भवान् मानयितव्यः, त्रीन् वरान् वृणीष्ण( वृषीष्व) इति
 13.2.04    प्रतिपन्नं ब्रूयात् सप्तरात्रं इह सपुत्रदारेण प्रेक्षाप्रहवणपूर्वं वस्तव्यम् इति
 13.2.05    वसन्तं अवस्कन्देत
 13.2.06    मुण्डो वा जटिलो वा स्थानिकव्यञ्जनः प्रभूतजटिलान्तेवासी वस्तशोणितदिग्धां वेणुशलाकां सुवर्णचूर्णेनावलिप्य वल्मीके निदध्याद् उपजिह्विकानुसरणार्थं, स्वर्णनालिकां वा
 13.2.07    ततः सत्त्री राज्ञः कथयेत् असौ सिद्धः पुष्पितं निधिं जानाति इति
 13.2.08    स राज्ञा पृष्ठः तथा इति ब्रूयात्, तच्चाभिज्ञानं दर्शयेत्, भूयो वा हिरण्यं अन्तर्ऽअधाय
 13.2.09    ब्रूयाच्च एनं नागरक्षितोऽयं निधिः प्रणिपातसाध्यः इति
 13.2.10    प्रतिपन्नं ब्रूयात् सप्तरात्रम् इति समानम्
 13.2.11    स्थानिकव्यञ्जनं वा रात्रौ तेजनाग्नियुक्तं एकान्ते तिष्ठन्तं सत्त्रिणः क्रमाभीनीतं राज्ञः कथयेयुः असौ सिद्धः सामेधिकः इति
 13.2.12    तं राजा यं अर्थं याचेत तं अस्य करिष्यमाणः सप्तरात्रम् इति समानम्
 13.2.13    सिद्धव्यञ्जनो वा राजानं जम्भकविद्याभिः प्रलोभयेत्
 13.2.14    तं राजा इति समानम्
 13.2.15    सिद्धव्यञ्जनो वा देशदेवतां अभ्यर्हितां आश्रित्य प्रहवणैरभीक्ष्णं प्रकृतिमुख्यान् अभिसंवास्य क्रमेण राजानं अतिसन्दध्यात्
 13.2.16    जटिलव्यञ्जनं अन्तर्.उदकवासिनं वा सर्वश्वेतं तटसुरुङ्गाभूमिगृहापसरणं वरुणं नागराजं वा सत्त्रिणः क्रमाभिनीतं राज्ञः कथयेयुः
 13.2.17    तं राजा इति समानम्
 13.2.18    जनपदान्तेवासी सिद्धव्यञ्जनो वा राजानं शत्रुदर्शनाय योजयेत्
 13.2.19    प्रतिपन्नं बिम्बं कृत्वा शत्रुं आवाहयित्वा निरुद्धे देशे घातयेत्
 13.2.20    अश्वपण्य उपयाता वैदेहकव्यञ्जनाः पण्य उपायननिमित्तं आहूय राजानं पण्यपरीक्षायां आसक्तं अश्वव्यतिकीर्णं वा हन्युः, अश्वैश्च प्रहरेयुः
 13.2.21    नगराभ्याशे वा चैत्यं आरुह्य रात्रौ तीक्ष्णाः कुम्भेषु नालीन् वा विदुलानि धमन्तः स्वामिनो मुख्यानां वा मांसानि भक्षयिष्यामः, पूजा नो वर्तताम् इत्यव्यक्तं ब्रूयुः
 13.2.22    तद् एषां नैमित्तिकमौहूर्तिकव्यञ्जनाः ख्यापयेयुः
 13.2.23    मङ्गल्ये वा ह्रदे तटाकमध्ये वा रात्रौ तेजनतैलाभ्यक्ता नागरूपिणः शक्तिमुसलान्ययोमयानि निष्पेषयन्तः तथैव ब्रूयुः
 13.2.24    ऋक्षचर्मकञ्चुकिनो वाऽग्निधूम उत्सर्गयुक्ता रक्षोरूपं वहन्तः त्रिरपसव्यं नगरं कुर्वाणाः श्वसृगालवाशितान्तरेषु तथैव ब्रूयुः
 13.2.25    चैत्यदैवतप्रतिमां वा तेजनतैलेनाभ्रपटलच्छन्नेनाग्निना वा रात्रौ प्रज्वाल्य तथैव ब्रूयुः
 13.2.26    तद् अन्ये ख्यापयेयुः
 13.2.27    दैवतप्रतिमानां अभ्यर्हितानां वा शोणितेन प्रस्रावं अतिमात्रं कुर्युः
 13.2.28    तद् अन्ये देवरुधिरसंस्रावे सङ्ग्रामे पराजयं ब्रूयुः
 13.2.29    सन्धिरात्रिषु श्मशानप्रमुखे वा चैत्यं ऊर्ध्वभक्षितैर्मनुष्यैः प्ररूपयेयुः
 13.2.30    ततो रक्षोरूपी मनुष्यकं याचेत
 13.2.31    यश्चात्र शूरवादिकोऽन्यतमो वा द्रष्टुं आगच्छेत् तं अन्ये लोहमुसलैर्हन्युः, यथा रक्षोभिर्हत इति ज्ञायेत
 13.2.32    तद् अद्भुतं राज्ञः तद्दर्शिनः सत्त्रिणश्च कथयेयुः
 13.2.33    ततो नैमितित्कमौहूर्तिकव्यञ्जनाः शान्तिं प्रायश्चित्तं ब्रूयुः अन्यथा महद् अकुशलं राज्ञो देशस्य च इति
 13.2.34    प्रतिपन्नं एतेषु सप्तरात्रं एक एकमन्त्रबलिहोमं स्वयं राज्ञा कर्तव्यम् इति ब्रूयुः
 13.2.35    ततः समानम्
 13.2.36    एतान् वा योगान् आत्मनि दर्शयित्वा प्रतिकुर्वीत परेषां उपदेशार्थम्
 13.2.37    ततः प्रयोजयेद् योगान्
 13.2.38    योगदर्शनप्रतीकारेण वा कोशाभिसंहरणं कुर्यात्
 13.2.39    हस्तिकामं वा नागवनपाला हस्तिना लक्षण्येन प्रलोभयेयुः
 13.2.40    प्रतिपन्नं गहनं एकायनं वाऽतिनीय घातयेयुः, बद्ध्वा वाऽपहरेयुः
 13.2.41    तेन मृगयाकामो व्याख्यातः
 13.2.42    द्रव्यस्त्रीलोलुपं आढ्यविधवाभिर्वा परमरूपयौवनाभिः स्त्रीभिर्दायनिक्षेपार्थं उपनीताभिः सत्त्रिणः प्रलोभयेयुः
 13.2.43    प्रतिपन्नं रात्रौ सत्त्रच्छन्नाः समागमे शस्त्ररसाभ्यां घातयेयुः
 13.2.44    सिद्धप्रव्रजितचैत्यस्तूपदैवतप्रतिमानां अभीक्ष्णाभिगमनेषु वा भूमिगृहसुरुङ्गारूढभित्तिप्रविष्टाः तीक्ष्णाः परं अभिहन्युः
 13.2.45ab    येषु देशेषु याः प्रेक्षाः प्रेक्षते पार्थिवः स्वयम् |
 13.2.45chd    यात्राविहारे रमते यत्र क्रीडति वाऽम्भसि
 13.2.46ab    धिग्.उक्त्य्ऽअदिषु सर्वेषु यज्ञप्रहवणेषु वा |
 13.2.46chd    सूतिकाप्रेतरोगेषु प्रीतिशोकभयेषु वा |
 13.2.47ab    प्रमादं याति यस्मिन् वा विश्वासात् स्वजन उत्सवे
 13.2.47chd    यत्रास्यारक्षिसञ्चारो दुर्दिने सङ्कुलेषु वा |
 13.2.48ab    विप्रस्थाने प्रदीप्ते वा प्रविष्टे निर्जनेऽपि वा |
 13.2.48chd    वस्त्राभरणमाल्यानां फेलाभिः शयनासनैः
 13.2.49ab    मद्यभोजनफेलाभिः तूर्यैर्वाऽभिगताः सह |
 13.2.49chd    प्रहरेयुररिं तीक्ष्णाः पूर्वप्रणिहितैः सह  ( इति) 
 13.2.50ab    यथैव प्रविशेयुश्च द्विषतः सत्त्रहेतुभिः |
 13.2.50chd    तथैव चापगच्छेयुरित्युक्तं योगवामनम्

     Chapt |      अपसर्पप्रणिधिः
 13.3.01    श्रेणीमुख्यं आप्तं निष्पातयेत्
 13.3.02    स परं आश्र्त्य पक्षापदेशेन स्वविषयात् साचिव्यकरसहाय उपादानं कुर्वीत
 13.3.03    कृतापसर्प उपचयो वा परं अनुमान्य स्वामिनो दूष्यग्रामं वीतहस्त्य्ऽश्वं दूष्यामात्यं दण्डं आक्रन्दं वा हत्वा परस्य प्रेषयेत्
 13.3.04    जनपद एकदेशं श्रेणीं अटवीं वा सहाय उपादानार्थं संश्रयेत
 13.3.05    विश्वासं उपगतः स्वामिनः प्रेषयेत्
 13.3.06    ततः स्वामी हस्तिबन्धनं अटवीघातं वाऽपदिश्य गूढं एव प्रहरेत्
 13.3.07    एतेनामात्याटविका व्याख्याताः
 13.3.08    शत्रुणा मैत्रीं कृत्वाऽमात्यान् अवक्षिपेत्
 13.3.09    ते तत्शत्रोः प्रेषयेयुः भर्तारं नः प्रसादय इति
 13.3.10    स यं दूतं प्रेषयेत्, तं उपालभेत भर्ता ते मां अमात्यैर्भेदयति, न च पुनरिहागन्तव्यम् इति
 13.3.11    अथ एकं अमात्यं निष्पातयेत्
 13.3.12    स परं आश्रित्य योगापसर्पापरक्तदूष्यान् अशक्तिमतः स्तेनाटविकान् उभय उपघातकान् वा परस्य उपहरेत्
 13.3.13    आप्तभाव उपगतः प्रवीरपुरुष उपघातं अस्य उपहरेद् अन्तपालं आटविकं दण्डचारिणं वा दृढं असौ चासौ च ते शत्रुणा सन्धत्ते इति
 13.3.14    अथ पश्चाद् अभित्यक्तशासनैरेनान् घातयेत्
 13.3.15    दण्डबलव्यवहारेण वा शत्रुं उद्योज्य घातयेत्
 13.3.16    कृत्यपक्ष उपग्रहेण वा परस्यामित्रं राजानं आत्मन्यपकारयित्वाऽभियुञ्जीत
 13.3.17    ततः परस्य प्रेषयेत् असौ ते वैरी ममापकरोति, तं एहि सम्भूय हनिष्यावः, भूमौ हिरण्ये वा ते परिग्रहः इति
 13.3.18    प्रतिपन्नं अभिसत्कृत्यागतं अवस्कन्देन प्रकाशयुद्धेन वा शत्रुणा घातयेत्
 13.3.19    अभिविश्वासनार्थं भूमिदानपुत्राभिषेकरक्षाऽपदेशेन वा ग्राहयेत्
 13.3.20    अविषह्यं उपांशुदण्डेन वा घातयेत्
 13.3.21    स चेद् दण्डं दद्यान्न स्वयं आगच्छेत् तं अस्य वैरिणा घातयेत्
 13.3.22    दण्डेन वा प्रयातुं इच्छेन्न विजिगीषुणा तथाऽप्येनं उभयतःसम्पीडनेन घातयेत्
 13.3.23    अविश्वस्तो वा प्रत्येकशो यातुं इच्छेद् राज्य एकदेशं वा यातव्यस्यादातुकामः, तथाऽप्येनं वैरिणा सर्वसन्दोहेन वा घातयेत्
 13.3.24    वैरिणा वा सक्तस्य दण्ड उपनयेन मूलं अन्यतो हारयेत्
 13.3.25    शत्रुभूम्या वा मित्रं पणेत, मित्रभूम्या वा शत्रुम्
 13.3.26    ततः शत्रुभूमिलिप्सायां मित्रेणात्मन्यपकारयित्वाऽभियुञ्जीत - इति समानाः पूर्वेण सर्व एव योगाः
 13.3.27    शत्रुं वा मित्रभूमिलिप्सायां प्रतिपन्नं दण्डेनानुगृह्णीयात्
 13.3.28    ततो मित्रगतं अतिसन्दध्यात्
 13.3.29    कृतप्रतिविधानो वा व्यसनं आत्मनो दर्शयित्वा मित्रेणामित्रं उत्साहयित्वाऽऽत्मानं अभियोजयेत्
 13.3.30    ततः सम्पीडनेन घातयेत्, जीवग्राहेण वा राज्यविनिमयं कारयेत्
 13.3.31    मित्रेणाश्रितश्चेत्शत्रुरग्राह्ये स्थातुं इच्छेत् सामन्तादिभिर्मूलं अस्य हारयेत्
 13.3.32    दण्डेन वा त्रातुं इछेत् तं अस्य घातयेत्
 13.3.33    तौ चेन्न भिद्येयातां प्रकाशं एवान्योन्यभूम्या पणेत
 13.3.34    ततः परस्परं मित्रव्यञ्जना वा उभयवेतना वा दूतान् प्रेषयेयुः अयं ते राजा भूमिं लिप्सते शत्रुसंहितः इति
 13.3.35    तयोरन्यतरो जाताशङ्कारोषः, पूर्ववच्चेष्तेत
 13.3.36    दुर्गराष्ट्रदण्डमुख्यान् वा कृत्यपक्षहेतुभिरभिविख्याप्य प्रव्राजयेत्
 13.3.37    ते युद्धावस्कन्दावरोधव्यसनेषु शत्रुं अतिसन्दध्युः
 13.3.38    भेदं वाऽस्य स्ववर्गेभ्यः कुर्युः
 13.3.39    अभित्यक्तशासनैः प्रतिसमानयेयुः
 13.3.40    लुब्धकव्यञ्जना वा मांसविक्रयेण द्वाह्स्था दौवारिकापाश्रयाश्चोराभ्यागमं परस्य द्विः त्रिरिति निवेद्य लब्धप्रत्यया भर्तुरनीकं द्विधा निवेश्य ग्रामवधेऽवस्कन्दे च द्विषतो ब्रूयुः आसन्नश्चोरगणः, महांश्चाक्रन्दः, प्रभूतं सैन्यं आगच्छतु इति
 13.3.41    तद् अर्पयित्वा ग्रामघातदण्डस्य सैन्यं इतरद् आदाय रात्रौ दुर्गद्वारेषु ब्रूयुः हतश्चोरगणः, सिद्धयात्रं इदं सैन्यं आगतं, द्वारं अपाव्रियताम् इति
 13.3.42    पूर्वप्रणिहिता वा द्वाराणि दद्युः
 13.3.43    तैः सह प्रहरेयुः
 13.3.44    कारुशिल्पिपाषण्डकुशीलववैदेहकव्यञ्जनान् आयुधीयान् व्वा परदुर्गे प्रणिदध्यात्
 13.3.45    तेषां गृहपतिकव्यञ्जनाः काष्ठतृणधान्यपण्यशकटैः प्रहरणावरणान्यभिहरेयुः, देवध्वजप्रतिमाभिर्वा
 13.3.46    ततः तद्व्यञ्जनाः प्रमत्तवधं अवस्कन्दप्रतिग्रहं अभिप्रहरणं पृष्ठतः शङ्खदुन्दुभिशब्देन वा प्रविष्टम् इत्यावेदयेयुः
 13.3.47    प्राकारद्वाराट्टालकदानं अनीकभेदं घातं वा कुर्युः
 13.3.48    सार्थगणवासिभिरातिवाहिकैः कन्यावाहिकैरश्वपण्यव्यवहारिभिरुपकरणहारकैर्धान्यक्रेतृविक्रेतृभिर्वा प्रव्रजितलिङ्गिभिर्दूतैश्च दणड्ऽतिनयनं, सन्धिकर्मविश्वासनार्थम्
 13.3.49    इति राजापसर्पाः
 13.3.50    एत एवाटवीनां अपसर्पाः कण्टकशोधन उक्ताश्च
 13.3.51    व्रजं अटव्य्ऽअसन्नं अपसर्पाः सार्थं वा चोरैर्घातयेयुः
 13.3.52    कृतसङ्केतं अन्नपानं चात्र मदनरसविद्धं वा कृत्वाऽपगच्छेयुः
 13.3.53    गोपालकवैदेहकाश्च ततश्चोरान् गृहीतलोप्त्रभारान् मदनरसविकारकालेऽवस्कन्दयेयुः
 13.3.54    सङ्कर्षणदैवतीयो वा मुण्डजटिलव्यञ्जनः प्रहवणकर्मणा मदनरसयोगेनातिसन्दध्यात्
 13.3.55    अथावस्कन्दं दद्यात्
 13.3.56    शौण्डिकव्यञ्जनो वा दैवतप्रेतकार्य उत्सवसमाजेष्वाटविकान् सुराविक्रय उपायननिमित्तं मदनरसयोगेनातिसन्दध्यात्
 13.3.57    अथावस्कन्दं दद्यात्
 13.3.58ab    ग्रामघातप्रविष्टां वा विक्षिप्य बहुधाऽटवीम् |
 13.3.58chd    घातयेद् इति चोराणां अपसर्पाः प्रकीर्तिताः  ( इति) 

     Chapt |      पर्युपासनकर्म - अवमर्दः
 13.4.01    कर्शनपूर्वं पर्युपासनकर्म
 13.4.02    जनपदं यथानिविष्टं अभये स्थापयेत्
 13.4.03    उत्थितं अनुग्रहपरिहाराभ्यां निवेषयेत्, अन्यत्रापसरतः
 13.4.04    सङ्ग्रामाद् अन्यस्यां भूमौ निवेशयेत्, एकस्यां वा वासयेत्
 13.4.05    न ह्यजनो जनपदो राज्यं अजनपदं वा भवति इति कौटिल्यः
 13.4.06    विषमस्थस्य मुष्टिं सस्यं वा हन्याद्, वीवधप्रसारौ च
 13.4.07ab    प्रसारवीवधच्छेदान् मुष्टिसस्यवधाद् अपि |
 13.4.07chd    वमनाद् गूढघाताच्च जायते प्रकृतिक्षयः
 13.4.08    प्रभूतगुणबद्ध( वद्ध) अन्यकुप्ययन्त्रशस्त्रावरणविष्टिरश्मिसमग्रं मे सैन्यं, ऋतुश्च पुरस्तात्, अपर्तुः परस्य, व्याधिदुर्भिक्षनिचयरक्षाक्षयः क्रीतबलनिर्वेदो मित्रबलनिर्वेदश्च इति पर्युपासीत
 13.4.09    कृत्वा स्कन्धावारस्य रक्षां वीवधासारयोः पथश्च, परिक्षिप्य दुर्गं खातसालाभ्यां, दूषयित्वा उदकं, अवस्राव्य परिखाः सम्पूरयित्वा वा, सुरुङ्गाबलकुटिकाभ्यां वप्रप्राकारौ हारयेत्, दारं च गुडेन
 13.4.10    निम्नं वा पांसुमालयाऽऽच्छादयेत्
 13.4.11    बहुलारक्षं यन्त्रैर्घातयेत्
 13.4.12    निष्किराद् उपनिष्कृष्याश्वैश्च प्रहरेयुः
 13.4.13    विक्रमान्तरेषु च नियोगविकल्पसमुच्चयैश्च उपायानां सिद्धिं लिप्सेत
 13.4.14    दुर्गवासिनः श्येनकाकनप्तृभासशुकसारिक उलूककपोतान् ग्राहयित्वा पुच्छेष्वग्नियोगयुक्तान् परदुर्गे विसृजेत्
 13.4.15    अपकृष्टस्कन्धावाराद् उच्छ्रितध्वजधन्वारक्षो वा मानुषेणाग्निना परदुर्गं आदीपयेत्
 13.4.16    गूढपुर्षाश्चान्तर्दुर्गपालका नकुलवानरबिडालशुनां पुच्छेष्वग्नियोगं आधाय काण्डनिचयरक्षाविधानवेश्मसु विसृजेयुः
 13.4.17    शुष्कमत्स्यानां उदरेष्वग्निं आधाय वल्लूरे वा वायस उपहारेण वयोभिर्हारयेयुः
 13.4.18    सरलदेवदारुपूतितृणगुग्गुलुश्रीवेष्टकसर्जरसलाक्षागुलिकाः खर उष्ट्राजावीनां लेण्डं चाग्निधारणम्
 13.4.19    प्रियालचूर्णं अवल्गुजमषीमधु.उच्छिष्टं अश्वखर उष्ट्रगोलेण्डं इत्येष क्षेप्योऽग्नियोगः
 13.4.20    सर्वलोहचूर्णं अग्निवर्णं वा कुम्भीसीसत्रपुचूर्णं वा पारिभद्रकपलाशपुष्पकेशमषीतैलमधु.उच्छिष्टकश्रीवेष्टकयुक्तोऽग्नियोगो विश्वासघाती वा
 13.4.21    तेनावलिप्तः शणत्रपुसवल्कवेष्टितो बाण इत्यग्नियोगः
 13.4.22    न त्वेव विद्यमाने पराक्रमेऽग्निं अवसृजेत्
 13.4.23    अविश्वास्यो ह्यग्निर्दैवपीडनं च, अप्रतिसङ्ख्यातप्राणिधान्यपशुहिरण्यकुप्यद्रव्यक्षयकरः
 13.4.24    क्षीणनिचयं चावाप्तं अपि राज्यं क्षयाय एव भवति इति पर्युपासनकर्म
 13.4.25    सर्वारम्भ उपकरणविष्टिसम्पन्नोऽस्मि, व्याधितः पर उपधाविरुद्धप्रकृतिरकृतदुर्गकर्मनिचयो वा, निरासारः सासारो वा पुरा मित्रैः सन्धत्ते इत्यवमर्दकालः
 13.4.26    स्वयं अग्नौ जाते समुत्थापिते वा प्रहवणे प्रेक्षाऽनीकदर्शनसङ्गसौरिककलहेषु नित्ययुद्धश्रान्तबले बहुलयुद्धप्रतिविद्धप्रेतपुरुषे जागरणक्लान्तसुप्तजने दुर्दिने नदीवेगे वा नीहारसम्प्लवे वाऽवमृद्नीयात्
 13.4.27    स्कन्धावारं उत्सृज्य वा वनगूढः शत्रुं निष्क्रान्तं घातयेत्
 13.4.28    मित्रासारमुख्यव्यञ्जनो वा सम्रुद्धेन मैत्रीं कृत्वा दूतं अभित्यक्तं प्रेषयेत् - इदं ते छिद्रं, इमे दूष्याः सम्रोद्धुर्वा छिद्रं, अयं ते कृत्यपक्षः इति
 13.4.29    तं प्रतिदूतं आदाय निर्गच्छन्तं विजिगीषुर्गृहीत्वा दोषं अभिविख्याप्य प्रवास्य अपगच्छेत्
 13.4.30    ततो मित्रासारव्यञ्जनो वा सम्रुद्धं ब्रूयात् मां त्रातुं उपनिर्गच्छ, मया वा सह सम्रोद्धारं जहि इति
 13.4.31    प्रतिपन्नं उभयतःसम्पीडनेन घातयेत्, जीवग्राहेण वा राज्यविनिमयं कारयेत्
 13.4.32    नगरं वाऽस्य प्रमृद्नीयात्
 13.4.33    सारबलं वाऽस्य वमयित्वाऽभिहन्यात्
 13.4.34    तेन दण्ड उपनताटविका व्याख्याताः
 13.4.35    दण्ड उपनताटविकयोरन्यतरो वा सम्रुद्धस्य प्रेषयेत् - अयं सम्रोद्धा व्याधितः, पार्ष्णिग्राहेणाभियुक्तः, छिद्रं अन्यद् उत्थितं, अन्यस्यां भूमावपयातुकामः इति
 13.4.36    प्रतिपन्ने सम्रोद्धा स्कन्धावारं आदीप्यापयायात्
 13.4.37    ततः पूर्ववद् आचरेत्
 13.4.38    पण्यसम्पातं वा कृत्वा पण्येन एनं रसविद्धेनातिसन्दध्यात्
 13.4.39    आसारव्यञ्जनो वा सम्रुद्धस्य दूतं प्रेषयेत् - मया बाह्यं अभिहतं उपनिर्गच्छाभिहन्तुम् इति
 13.4.40    प्रतिपन्नं पूर्ववद् आचरेत्
 13.4.41    मित्रं बन्धुं वाऽपदिश्य योगपुरुषाः शासनमुद्राहस्ताः प्रविश्य दुर्गं ग्राहयेयुः
 13.4.42    आसारव्यञ्ज्ञनो वा सम्रुद्धस्य प्रेषयेत् - अमुष्मिन् देशे काले च स्कन्धावारं अभिहनिष्यामि, युष्माभिरपि योद्धव्यम् इति
 13.4.43    प्रतिपन्नं यथा उक्तं अभ्याघातसङ्कुलं दर्शयित्वा रात्रौ दुर्गान्निष्क्रान्तं घातयेत्
 13.4.44    यद् वा मित्रं आवाहयेद् आटव्विकं वा, तं उत्साहयेत् विक्रम्य सम्रुद्धे भूमिं अस्य प्रतिपद्यस्व इति
 13.4.45    विक्रान्तं प्रकृतिभिर्दूष्यमुख्य उपग्रहेण वा घातयेत्, स्वयं वा रसेन मित्रघातकोऽयम् इत्यवाप्तार्थः
 13.4.46    विक्रमितुकामं वा मित्रव्यञ्जनः परस्याभिशंसेत्
 13.4.47    आप्तभाव उपगतः प्रवीरपुरुषानस्य उपघातयेत्
 13.4.48    सन्धिं वा कृत्वा जनपदं एनं निवेशयेत्
 13.4.49    निविष्टं अस्य जनपदं अविज्ञातो हन्यात्
 13.4.50    अपकारयित्वा दूष्याटविकेषु वा बल एकदेशं अतिनीय दुर्गं अवस्कन्देन हारयेत्
 13.4.51    दूष्यामित्राटविकद्वेष्यप्रत्यपसृताश्च कृतार्थमानसंज्ञाचिह्नाः परदुर्गं अवस्कन्देयुः
 13.4.52    परदुर्गं अवस्कन्द्य स्कन्धावारं वा पतितपरान्मुखाभिपन्नं उक्तकेशशस्त्रभयविरूपेभ्यश्चाभयं अयुध्यमानेभ्यश्च दद्युः
 13.4.53    परदुर्गं अवाप्य विशुद्धशत्रुपक्षं कृत उपांशुदण्डप्रतीकारं अन्तर्बहिश्च प्रविशेत्
 13.4.54    एवं विजिगीषुरमित्रभूमिं लब्ध्वा मध्यमं लिप्सेत, तत्सिद्धावुदासीनम्
 13.4.55    एष प्रथमो मार्गः पृथिवीं जेतुम्
 13.4.56    मध्यम उदासीनयोरभावे गुणातिशयेनारिप्रकृतीः साधयेत्, तत उत्तराः प्रकृतीः
 13.4.57    एष द्वितीयो मार्गः
 13.4.58    मण्डलस्याभावे शत्रुणा मित्रं मित्रेण वा शत्रुं उभयतःसम्पीडनेन साधयेत्
 13.4.59    एषतृतीयो मार्गः
 13.4.60    शक्यं एकं वा सामन्तं साधयेत्, तेन द्विगुणो द्वितीयं, त्रिगुणः तृतीयम्
 13.4.61    एष चतुर्थो मार्गः पृथिवीं जेतुम्
 13.4.62    जित्वा च पृथिवीं विभक्तवर्णाश्रमां स्वधर्मेण भुञ्जीत
 13.4.63ab    उपजापोऽपसर्पश्च वामनं पर्युपासनम् |
 13.4.63chd    अवमर्दश्च पञ्च एते दुर्गलम्भस्य हेतवः  ( इति) 

     Chapt |      लब्धप्रशमनम्
 13.5.01    द्विविधं विजिगीषोः समुत्थानं - अटव्य्ऽअदिकं एकग्रामादिकं च
 13.5.02    त्रिविधश्चास्य लम्भः - नवो, भूतपूर्वः, पित्र्य इति
 13.5.03    नवं अवाप्य लाभं परदोषान् स्वगुणैश्छादयेत्, गुणान् गुणद्वैगुण्येन
 13.5.04    स्वधर्मकर्मानुग्रहपरिहारदानमानकर्मभिश्च प्रकृतिप्रियहितान्यनुवर्तेत
 13.5.05    यथासम्भाषितं च कृत्यपक्षं उपग्राहयेत्, भूयश्च कृतप्रयासम्
 13.5.06    अविश्वासो हि विसंवादकः स्वेषां परेषां च भवति, प्रकृतिविरुद्धाचारश्च
 13.5.07    तस्मात् समानशीलवेषभाषाऽऽचारतां उपगछेत्
 13.5.08    देशदैवतस्माज उत्सवविहारेषु च भक्तिं अनुवर्तेत
 13.5.09    देशग्रामजातिसङ्घमुख्येषु चाभीक्ष्णं सत्त्रिणः परस्यापचारं दर्शयेयुः, माहाभाग्यं भक्तिं च तेषु स्वामिनः, स्वामिसत्कारं च विद्यमानम्
 13.5.10    उचितैश्च एनान् भोगपरिहाररक्षाऽवेक्षणैर्भुञ्जीत
 13.5.11    सर्वदेवताऽऽश्रमपूजनं च विद्यावाक्यधर्मशूरपुरुषाणां च भूमिद्रव्यदानपरिहारान् कारयेत्, सर्वबन्धनमोक्षणं अनुग्रहं दीनानाथव्याधितानां च
 13.5.12    चातुर्मास्येष्वर्धमासिकं अघातं, पौर्णमासीषु च चातूरात्रिकं राजदेशनक्षत्रेष्वैकरात्रिकम्
 13.5.13    योनिबालवधं पुंस्त्व उपघातं च प्रतिषेधयेत्
 13.5.14    यच्च कोशदण्ड उपघातकं अधर्मिष्ठं वा चरित्रं मन्येत तद् अपनीय धर्म्यव्यवहारं स्थापयेत्
 13.5.15    चोरप्रकृतीनां म्लेच्छजातीनां च स्थानविपर्यासं अनेकस्थं कारयेत्, दुर्गराष्ट्रदण्डमुख्यानां च
 13.5.16    परा उपगृहीतानां च मन्त्रिपुरोहितानां परस्य प्रत्यन्तेष्वनेकस्थं वासं कारयेत्
 13.5.17    अपकारसमर्थान् अनुक्षियतो वा भर्तृविनाशं उपांशुदण्डेन प्रशमयेत्
 13.5.18    स्वदेशीयान् वा परेण वाऽपरुद्धान् अपवाहितस्थानेषु स्थापयेत्
 13.5.19    यश्च तत्कुलीनः प्रत्यादेयं आदातुं शक्तः, प्रत्यन्ताटवीस्थो वा प्रबाधितुं अभिजातः, तस्मै विगुणां भूमिं प्रयच्छेत्, गुणवत्याश्चतुर्भागं वा कोशदण्डदानं अवस्थाप्य, यद् उपकुर्वाणः पौरजानपदान् कोपयेत्
 13.5.20    कुपितैः तैरेनं घातयेत्
 13.5.21    प्रकृतिभिरुपक्रुष्टं अपनयेत्, औपघातिके वा देशे निवेशयेत् - इति
 13.5.22    भूतपूर्वे येन दोषेणापवृत्तः तं प्रकृतिदोषं छादयेत्, येन च गुणेन उपावृत्तः तं तीव्रीकुर्यात् - इति
 13.5.23    पित्र्ये पितुर्दोषांश्छादयेत्, गुणांश्च प्रकाशयेत् - इति
 13.5.24ab    चरित्रं अकृतं धर्म्यं कृतं चान्यैः प्रवर्तयेत् |
 13.5.24chd    प्रवर्तयेन्न चाधर्म्यं कृतं चान्यैर्निवर्तयेत्  ( इति)

संबंधित कड़ियाँ
कौटिलीय अर्थशास्त्रं
कौटिलीय अर्थशास्त्रं १
कौटिलीय अर्थशास्त्रं २
कौटिलीय अर्थशास्त्रं ३
कौटिलीय अर्थशास्त्रं ४
कौटिलीय अर्थशास्त्रं ५
कौटिलीय अर्थशास्त्रं ६
कौटिलीय अर्थशास्त्रं ७
कौटिलीय अर्थशास्त्रं ८
कौटिलीय अर्थशास्त्रं ९
कौटिलीय अर्थशास्त्रं १०
कौटिलीय अर्थशास्त्रं ११
कौटिलीय अर्थशास्त्रं १२
कौटिलीय अर्थशास्त्रं १३
कौटिलीय अर्थशास्त्रं १४
कौटिलीय अर्थशास्त्रं १५

बाहरी कडियाँ
Hinduism