महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-025
मार्कण्डेयेन पाण्डवानुपेत्य धर्मोपदेशपूर्वकमुत्तरदिग्गमनम् ।। 1 ।।
वैशम्पायन उवाच।।
तत्काननं प्राप्य नरेन्द्रपुत्राः; सुखोचिता वासमुपेत्य कृच्छ्रम् ।
विजह्रुरिन्द्रप्रतिमाः शिवेषु; सरस्वतीशालवनेषु तेषु ।।१।।
यतींश्च सर्वान्स मुनींश्च राजा; तस्मिन्वने मूलफलैरुदग्रैः ।
द्विजातिमुख्यानृषभः कुरूणां; सन्तर्पयामास महानुभावः ।।२।।
इष्टीश्च पित्र्याणि तथाग्रियाणि; महावने वसतां पाण्डवानाम् ।
पुरोहितः सर्वसमृद्धतेजा; श्चकार धौम्यः पितृवत्कुरूणाम् ।।३।।
अपेत्य राष्ट्राद्वसतां तु तेषा; मृषिः पुराणोऽतिथिराजगाम ।
तमाश्रमं तीव्रसमृद्धतेजा; मार्कण्डेयः श्रीमतां पाण्डवानाम् ।।४।।
स सर्वविद्द्रौपदीं प्रेक्ष्य कृष्णां; युधिष्ठिरं भीमसेनार्जुनौ च ।
संस्मृत्य रामं मनसा महात्मा; तपस्विमध्येऽस्मयतामितौजाः ।।५।।
तं धर्मराजो विमना इवाब्रवी; त्सर्वे ह्रिया सन्ति तपस्विनोऽमी ।
भवानिदं किं स्मयतीव हृष्ट; स्तपस्विनां पश्यतां मामुदीक्ष्य ।।६।।
मार्कण्डेय उवाच।।
न तात हृष्यामि न च स्मयामि; प्रहर्षजो मां भजते न दर्पः ।
तवापदं त्वद्य समीक्ष्य रामं; सत्यव्रतं दाशरथिं स्मरामि ।।७।।
स चापि राजा सह लक्ष्मणेन; वने निवासं पितुरेव शासनात् ।
धन्वी चरन्पार्थ पुरा मयैव; दृष्टो गिरेरृष्यमूकस्य सानौ ।।८।।
सहस्रनेत्रप्रतिमो महात्मा; मयस्य जेत नमुचेश्च हन्ता ।
पितुर्निदेशादनघः स्वधर्मं; वने वासं दाशरथिश्चकार ।।९।।
स चापि शक्रस्य समप्रभावो; महानुभावः समरेष्वजेयः ।
विहाय भोगानचरद्वनेषु; नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।१०।।
नृपाश्च नाभागभगीरथादयो; महीमिमां सागरान्तां विजित्य ।
सत्येन तेऽप्यजयंस्तात लोका; न्नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।११।।
अलर्कमाहुर्नरवर्य सन्तं; सत्यव्रतं काशिकरूषराजम् ।
विहाय राष्ट्राणि वसूनि चैव; नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।१२।।
धात्रा विधिर्यो विहितः पुराण; स्तं पूजयन्तो नरवर्य सन्तः ।
सप्तर्षयः पार्थ दिवि प्रभान्ति; नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।१३।।
महाबलान्पर्वतकूटमात्रा; न्विषाणिनः पश्य गजान्नरेन्द्र ।
स्थितान्निदेशे नरवर्य धातु; र्नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।१४।।
सर्वाणि भूतानि नरेन्द्र पश्य; यथा यथावद्विहितं विधात्रा ।
स्वयोनितस्तत्कुरुते प्रभावा; न्नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।१५।।
सत्येन धर्मेण यथार्हवृत्त्या; ह्रिया तथा सर्वभूतान्यतीत्य ।
यशश्च तेजश्च तवापि दीप्तं; विभावसोर्भास्करस्येव पार्थ ।।१६।।
यथाप्रतिज्ञं च महानुभाव; कृच्छ्रं वने वासमिमं निरुष्य ।
ततः श्रियं तेजसा स्वेन दीप्ता; मादास्यसे पार्थिव कौरवेभ्यः ।।१७।।
वैशम्पायन उवाच।।
तमेवमुक्त्वा वचनं महर्षि; स्तपस्विमध्ये सहितं सुहृद्भिः ।
आमन्त्र्य धौम्यं सहितांश्च पार्थां; स्ततः प्रतस्थे दिशमुत्तरां सः ।।१८।। 3.25.19

टिप्पणी
3-25-1 महावनेष्वम्बुफलोचितेषु सरस्वतीति ख. पाठः। भागीरथीसालवनेष्विति क. पाठः ।।
3-25-3 इष्टीः दर्शपौर्णमासाद्याः। पित्र्याणि पिण्डपितृयज्ञदर्सश्राद्धादीनि ।।
3-25-4 राष्ट्रात् अपेत्य निर्गत्य वने वसताम् ।।
3-25-6 अस्मयत विस्मितवान् ।।
3-25-7 ह्रिया प्रागल्भ्यसंकोचेन ।।
3-25-11 बलस्य बहुसामर्थ्यस्य ईशे प्रभवामीति हेतोरधर्मं न चरेत्। शक्तौ सत्यां धर्ममेवाचरेन्नत्वधर्ममित्यर्थः। नेशो बलस्येतीति क. पाठः ।।
3-25-14 धात्रा ईशेन पुराणैर्वेदवाक्यैर्विहितो विधिरग्निहोत्रादिः ।।
3-25-15 पशवोऽपि बलवानस्मीति दर्पेणाधर्मं न चरन्तीत्याह महाबलानिति। विषाणं दन्तः ।।
3-25-17 विभा प्रभा सैव वसु वित्तं यस्य ।।
3-25-18 आदास्यते ग्रहीष्यसि ।।

महाभारतम्/आरण्यकपर्व