गरुडपुराणम्/प्रेतकाण्डः (धर्मकाण्डः)/अध्यायः १
श्रीगरुडमहापुराणम्
श्रीगणेशाय नमः  ।
तत्रादिमे द्वितीयांशे प्रेतकाण्डो धर्मकाण्डनामारभ्यते  ।
ओं नमो भगवते वासुदेवाय  ।
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्  ।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ २,१.म ॥
धर्मन्दृढबद्धमूलो वेदस्कन्धः पुराणशाखाढ्यः  ।
क्रतुकुसुमो मोक्षफलो मधुसूदनपादपो जयति  ॥ २,१.१ ॥
नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे शौनकाद्या मुनीश्वराः  ।
कर्मणामन्तरे सूतं स्वासीनमिदमब्रुवन्  ॥ २,१.२ ॥
सूत जानासि सकलं वस्तु व्यासप्रसादतः  ।
तेन नः सन्दिहानानां सन्देहं छेत्तुमर्हसि  ॥ २,१.३ ॥
यथा तृणजलौकेति न्यायमा श्रित्य कञ्चन  ।
देहिनोऽन्यतनुप्राप्तिं केचित्त्वेवं वदन्ति हि  ॥ २,१.४ ॥
केचित्पुनर्यातनानां यामीनामुपभोगतः  ।
पश्चाद्देहान्तरप्राप्तिं वदन्ति किमु तत्रसत् ॥ २,१.५ ॥
। सूत उवाच  ।
साधु पृष्टं महाभागाः शृणुध्वं भवतां पुनः  ।
सन्देहो नोपपद्येत लोकार्थं किल पृच्छताम्  ॥ २,१.६ ॥
तदहं कृष्णगरुडसंवादद्वारकं द्विजाः  ।
अपाकरिष्ये सन्देहं भवतां भावितात्मनाम्  ॥ २,१.७ ॥
नमः कृष्णाय मुनये य एनं समुपाश्रिताः  ।
अञ्जस्तरन्ति संसारसागरं कुनदीमिव  ॥ २,१.८ ॥
एकदा वैनतेयस्य लोकानां लोकनस्पृहा  ।
बभूव सोऽथ बभ्राम तेषु नाम हरेर्गृणन्  ॥ २,१.९ ॥
स पातालं भुवं स्वर्गं भ्रान्त्वालब्धशमाशयः  ।
लोकदुः खेनातिदुः खी पुनर्वैकुण्ठमागमत् ॥ २,१.१० ॥
न रजो न तमश्चैव सत्त्वं ताभ्यां च मिश्रितम्  ।
यत्र प्रवर्तते नैव सत्त्वमेव प्रवर्तते  ॥ २,१.११ ॥
न यत्र माया नाशश्च न चै रागादयो मलाः  ।
श्यामावदाताः सुरुचः शतपत्रविलोचनाः  ॥ २,१.१२ ॥
सुरासुरार्चिता यत्र गणा विष्णोः सुपेशसः  ।
पिशङ्गवस्त्राभारणा मणियुङ्निष्कभूषिताः  ॥ २,१.१३ ॥
चतुर्भुजाः कुण्डलिनो मौलिनो मालिनस्तथा  ।
भ्राजिष्णुभिर्विमानानां पङ्किभिर्ये महात्मनाम्  ॥ २,१.१४ ॥
द्योतन्ते द्योतमानानां प्रमदानां च पङ्क्तिभिः  ।
श्रीर्यत्र नानाविभवैर्हरेः पादौ मुदार्चति  ॥ २,१.१५ ॥
हरिं गायति दोलास्थं गीयमानालिभिः स्वयम्  ।
ददर्श श्रीहरिं तत्र श्रीपतिं सात्वतां पतिम्  ॥ २,१.१६ ॥
जगत्पतिं यज्ञपतिं पार्षदैः परिषेवितम्  ।
सुनन्दनन्दप्रबलार्हणमुख्यैर्निरन्तरम्  ॥ २,१.१७ ॥
भृत्यप्रसादसुमुखमायतारुणलोचनम्  ।
किरीटिनं कुण्डलिनं श्रिया वक्षसि लक्षितम्  ॥ २,१.१८ ॥
पीतांशुकं चतुर्बाहुं प्रसन्नहसिताननम्  ।
अभ्यर्हणासनासीनं ताभिः शक्तिभिरावृतम्  ॥ २,१.१९ ॥
प्रधानपुरुषाभ्यां च महता चाहमा तथा  ।
एकादशोन्द्रियैश्चैव पञ्चभूतैस्तथैव च  ॥ २,१.२० ॥
स्वरूपेरममाणं तमीश्वरं विनतासुतः  ।
तद्दर्शनाह्लादयुतस्वान्तो हृष्यत्तनूरुहः  ॥ २,१.२१ ॥
लोचनाभ्यामश्रु मुञ्चन्प्रेममग्नो ननाम ह  ।
नमागतं नतं स्वीय वाहनं विष्णुरब्रवीत् ।
भूमिः का लङ्घिता पक्षिंस्त्वयेयन्तमनेहसम्  ॥ २,१.२२ ॥
। गरुड उवाच  ।
तव प्रसादाद्वैकुण्ठ त्रैलोक्यं सचराचरम्  ॥ २,१.२३ ॥
मया विलोकितं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्  ।
भूर्लोकात्सत्यपर्यन्तं पुरं याम्यं विना प्रभो  ॥ २,१.२४ ॥
भूर्लोकः सर्वलोकानां प्रचुरः सर्वजन्तुषु  ।
मानुष्यं सर्वभूतानां भुक्तिमुक्त्यालयं शुभम्  ॥ २,१.२५ ॥
अतः सुकृतिनां लोको न भूतो न भविष्यति  ॥ २,१.२६ ॥
गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु ये भारतभूमिभागे  ।
स्वर्गापवर्गस्य फलार्जनाय भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात् ॥ २,१.२७ ॥
प्रेतः कौक्षिप्यते कस्मात्पञ्चरत्नं मुखे कथम्  ।
अधस्ताच्चालिता दर्भाः पादौ याम्यां व्यवस्थितौ  ॥ २,१.२८ ॥
किमर्थं पुत्रपौत्राश्च तस्य तिष्ठन्ति चाग्रतः  ।
किमर्थं दीयते दानं गोदानमपि केशव  ॥ २,१.२९ ॥
बन्धुमित्राण्यमित्राश्च क्षमापयन्ति तत्कथम्  ।
तिलालोहं हिरण्यं च कर्पासं लवणं तथा  ॥ २,१.३० ॥
सप्तधान्यं क्षितिर्गावो दीयन्ते केनहेतुना  ।
कथं हि म्रियते जन्तुर्मृतो वै कुत्र गच्छति  ॥ २,१.३१ ॥
अतिवाहशरीरं च कथं हि श्रयते तदा  ।
शवं स्कन्धे वहेत्पुत्रो अग्निदाता च पौत्रकः  ॥ २,१.३२ ॥
आज्येनाभ्यञ्जनं कस्मात्कुत एकाहुतिक्रिया  ।
वसुन्धरा किमर्थं च कुतः स्त्रीशब्दकीर्तनम्  ॥ २,१.३३ ॥
यमसूक्तं किमर्थं च उदीच्या दिशमाहरेत् ।
पानीयमेकवस्त्रेण सूर्यबिम्बनिरीक्षणम्  ॥ २,१.३४ ॥
यवसर्षपदूर्वास्तु पाषाणे निम्बपत्रकम्  ।
वस्त्रं नरश्च नारी च विदध्यादधरोत्तरम्  ॥ २,१.३५ ॥
अन्नाद्यं गृहमागत्य न भोक्तव्यं जनैः सह  ।
नवकांश्चैव पिण्डांश्च किमर्थं ददते सुताः  ॥ २,१.३६ ॥
किमर्थं चत्वरे दुग्धं यात्रे पक्वे च मृन्मये  ।
काष्ठत्रयं गणाबद्धं कृत्वा रात्रौ चतुष्पथे  ॥ २,१.३७ ॥
निशायां दीयते दीपो यावदब्दं दिनेदिन  ।
दाहोदकं किमर्थं च किमर्थं च जनैः सह  ॥ २,१.३८ ॥
भगवन्नाति वाहश्च नव पिण्डाः प्रदापयेत् ।
कथं देयं पितृभ्यश्च वाहस्यावाहनं कथम्  ॥ २,१.३९ ॥
इदञ्चेत्क्रियते देव कस्मात्पिण्डं प्रदापयेत् ।
किं तत्प्रदीयते तस्य पिण्डदानाद्यनन्तरम्  ॥ २,१.४० ॥
अस्थिसञ्चयनं चैव घटस्फोटं तथैव च  ।
द्वितीयेऽह्नि कुतः स्नानं चतुर्थे साग्निके द्विजे  ॥ २,१.४१ ॥
दशमे किं मलस्नानं कार्यं सर्वजनैः सह  ।
कस्मात्तैलोद्वर्तनं च स्कन्धवाहगृहं नयेत् ॥ २,१.४२ ॥
तैलोद्वर्तनकं चापि दधुः स्थूलजलाशये  ।
दशमेऽहनि यत्पिण्डं तद्दद्या दामिषेण तु  ॥ २,१.४३ ॥
पिणाञ्चैकादशे कस्माद्वृषोत्सर्गादिपूर्वकम्  ।
भाजनोपानहौ च्छत्रं वासांसि त्वङ्गुलीयकम्  ॥ २,१.४४ ॥
त्रयोदशेऽह्नि देयं स्यात्पददानं किमर्थकम्  ।
श्राद्धानि षोडशैतानि अब्दं यावत्कुतो घटः  ॥ २,१.४५ ॥
अन्नाद्येनोदकेनैव षष्ट्याधिकशतत्रयम्  ।
दिनेदिने च दातव्यं घटान्नं प्रेततृप्तये  ॥ २,१.४६ ॥
प्राप्ते काले वै म्रियते अनित्या मानवाः प्रभो  ॥ २,१.४७ ॥
छिद्रं तु नैव पश्यामि कुतो जीवः स निर्गतः  ।
कुतो गच्छन्ति भूतानि पृथिव्यापो मनस्तथा  ।
तेजो वदस्व मे नाथ वायुराकाशमेव च  ॥ २,१.४८ ॥
कुतः कर्मेन्द्रियाणीह पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि च  ।
वायवश्चैव पञ्चैते कथं गच्छन्ति चात्ययम्  ॥ २,१.४९ ॥
लोभमोहादयः पञ्च शरीरे चैव तस्कराः  ।
तृष्णा कामो ह्यहङ्कारः कुतो यान्ति जनार्दना  ॥ २,१.५० ॥
पुण्यं वाप्यथवापुण्यं यत्किञ्चित्सुकृतं तथा  ।
नष्टे देहे कुतो यान्ति दानानि विविधानि च  ॥ २,१.५१ ॥
सपिण्डनं किमर्थं च पूर्णे संवत्सरेऽपि वा  ।
प्रेतस्य मेलनं केषां किंविधं तत्र कारयेत् ॥ २,१.५२ ॥
मूर्छनात्पननाद्वापि विपत्तिर्यदि जायते  ।
ये दग्धा ये त्वदग्धाश्च पतिता ये नरा भुवि  ॥ २,१.५३ ॥
यानि चान्यानि भूतानि तेषामन्ते भवेच्च किम्  ।
पापिनो ये दुराचारा ये चान्ये गतबुद्धयः  ॥ २,१.५४ ॥
आत्मघाती ब्रह्महा च स्तेयी विश्वासघातकः  ।
कपिलायाः पिबेच्छूद्रो यः पठेदिदमक्षरम्  ॥ २,१.५५ ॥
धारयेद्ब्रह्मसूत्रं वा का गतिस्तस्य माधव  ।
शूद्रस्य ब्राह्मणी भार्या संगृहीता यदा भवेत् ॥ २,१.५६ ॥
भीतोऽहं पापिनस्तस्मात्तन्मे वद जगत्प्रभो  ।
अन्यच्च शृणु विश्वात्मन्मया कौतुकिना रयात् ॥ २,१.५७ ॥
लोकांल्लोकयता लोके जगाहे विश्वमण्डलम्  ।
तत्राजनि जनान्दृष्ट्वा दुः खेष्वेव निमज्जतः  ॥ २,१.५८ ॥
स्वान्ते मे दुर्धरा पीडा तत्पीडातो गरीयसी  ।
त्रिदिवे दितिजातेभ्यो भूमौ मृत्युरुगादिभिः  ॥ २,१.५९ ॥
इष्टवस्तुवियो गैश्च पाताले मामकं भयम्  ।
एवं न निर्भयं स्थानमन्यदीश भवत्पदात् ॥ २,१.६० ॥
असत्यं स्वप्नमायावत्कालेन कवलीकृतम्  ।
तत्रापि भारते वर्षे बहुदुः खस्य भागिनः  ॥ २,१.६१ ॥
जना दृष्टा मया रागद्वेषमोहादिविप्लुताः  ।
केचिदन्धाः केकराक्षास्खलद्वाचस्तु पङ्गवः  ॥ २,१.६२ ॥
खञ्जाः काणाश्च बधिरा मूकाः कुष्ठाश्च लोमशाः  ।
नानारोगपरीताश्च खपुष्पाच्चाभिमानिनः  ॥ २,१.६३ ॥
तेषां दोषस्य वैचित्र्यं मृत्योर्गोचरतामपि  ।
दृष्ट्वा प्रसुमनाः प्राप्तः को मृत्युश्चित्रता कथम्  ॥ २,१.६४ ॥
मृतिर्यस्य विधानेन मरणादप्यनन्तरम्  ।
विधिनाब्दक्रिया यस्य न स दुर्गतिमाप्नुयात् ॥ २,१.६५ ॥
ऋषिभ्यस्तु मया पूर्वमिति सामान्यतः श्रुतम्  ।
ज्ञानाय तद्द्विशेषस्य पृच्छामीदमिति प्रभो  ॥ २,१.६६ ॥
म्रियमाणस्य किं कृत्यं किं दानं वासवानुज  ।
वाहमृत्योरन्तराले को विधिर्दहनस्य च  ॥ २,१.६७ ॥
सद्यो विलम्बतो वा किं देहमन्यं प्रपद्यते  ।
संयमन्यां क्रम्यमाणमावर्षं का मृतिक्रिया  ॥ २,१.६८ ॥
प्रायश्चित्तं दुर्मतेः किं पञ्चकादिमृतस्य च  ।
प्रसादं कुरु मे मोहं छेत्तुमर्हस्यशेषतः  ॥ २,१.६९ ॥
सर्वमन्तेमया पृष्टं ब्रूहि लोकहिताय वै  ॥ २,१.७० ॥

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशाख्ये धर्मकाण्डे (प्रेतखण्डे) श्रीकृष्णगरुडसंवादे प्रश्रप्रपञ्चो नाम प्रथमोऽध्यायः

प्रेतकाण्डः