बृहत्संहिता/अध्यायः ५४
५४ वृक्षायुर्वेदाध्यायः ।।
 प्रान्तच्छायाविनिर्मुक्ता न मनोज्ञा जलाशयाः ।	
 यस्मादतो जलप्रान्तेष्वारामान्विनिवेशयेत् ।।	५४.०१ ।। 
 मृद्वी भूः सर्ववृक्षाणां हिता तस्यां तिलान्वपेत् ।	
 पुष्पितांस्तांश्च मृद्नीयात्[क्.गृह्णीयात्] कर्मएतत्प्रथमं भुवः[क्.भुवि] ।।	५४.०२ ।। 
 अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषाः सप्रियङ्गवः ।	
 मङ्गल्याः पूर्वं आरामे रोपणीया गृहेषु वा ।।	५४.०३ ।। 
 पनसाशोककदलीजम्बूलकुचदाडिमाः ।	
 द्राक्षापालीवताश्चएव बीजपूरातिमुक्तकाः ।।	५४.०४ ।। 
 एते द्रुमाः काण्डरोप्या[क्.काण्डारोप्या] गोमयेन प्रलेपिताः ।	
 मूलोच्छेदे +अथ वा स्कन्धे रोपणीयाः *परं ततः[क्.प्रयत्नतः] ।।	५४.०५ ।। 
 अजातशाखान्शिशिरे जातशाखान्हिमागमे ।	
 वर्षागमे च सुस्कन्धान्*यथादिक्स्थान्प्ररोपयेत्[क्.यथादिक्प्रतिरोपयेत्] ।।	५४.०६ ।। 
 घृतौशीरतिलक्षौद्रविडङ्गक्षीरगोमयैः ।	
 आमूलस्कन्धलिप्तानां संक्रामणविरोपणम् ।।	५४.०७ ।। 
 शुचिर्भूत्वा तरोः पूजां कृत्वा स्नानानुलेपनैः ।	
 रोपयेद्रोपितश्चएव पत्रैस्तैरेव जायते ।।	५४.०८ ।। 
 सायं प्रातश्च घर्मऋतौ[क्.घर्मान्ते] शीतकाले दिनान्तरे ।	
 वर्षासु च भुवः शोषे सेक्तव्या रोपिता द्रुमाः ।।	५४.०९ ।। 
 जम्बूवेतसवानीरकदम्बौदुम्बरार्जुनाः ।	
 बीजपूरकमृद्वीकालकुचाश्च सदाडिमाः ।।	५४.१० ।। 
 वञ्जुलो नक्तमालश्च तिलकः पनसस्तथा ।	
 तिमिरो +अम्रातकश्चैति[क्.चएव] षोडशानूपजाः स्मृताः ।।	५४.११ ।। 
 उत्तमं विंशतिर्हस्ता मध्यमं षोडशान्तरम् ।	
 स्थानात्स्थानान्तरं कार्यं वृक्षाणां द्वादशावरम् ।।	५४.१२ ।। 
 अभ्यासजातास्तरवः सम्स्पृशन्तः परस्परम् ।	
 मिश्रैर्मूलैश्च न फलं सम्यग्यच्छन्ति पीडिताः ।।	५४.१३ ।। 
 शीतवातऽतपै रोगो जायते पाण्डुपत्रता ।	
 अवृद्धिश्च प्रवालानां[ऊ.प्रबालानाम्] शाखाशोषो रसस्रुतिः ।।	५४.१४ ।। 
 चिकित्सितं अथएतेषां शस्त्रेणऽदौ विशोधनम् ।	
 विडङ्गघृतपङ्काक्तान्सेचयेत्क्षीरवारिणा ।।	५४.१५ ।। 
 फलनाशे कुलत्थैश्च माषैर्मुद्गैस्तिलैर्यवैः ।	
 शृतशीतपयःसेकः फलपुष्पसमृद्धये[क्.अभिवृद्धये] ।।	५४.१६ ।। 
 अविकाअजशकृच्चूर्णस्यऽढके द्वे तिलऽढकम् ।	
 सक्तुप्रस्थो जलद्रोणो गोमांसतुलया सह ।।	५४.१७ ।। 
 सप्तरात्रौषितैरेतैः सेकः कार्यो वनस्पतेः ।	
 वल्मीगुल्मलतानां च फलपुष्पाय सर्वदा ।।	५४.१८ ।। 
वासराणि दश दुग्धभावितं	
बीजं आज्ययुतहस्तयोजितम् ।	
गोमयेन बहुशो विरूक्षितं	
क्रौडमार्गपिशितैश्च धूपितम् ।।	५४.१९ ।। 
 मांस[क्.मत्स्य]सूकरवसासमन्वितं रोपितं च परिकर्मितावनौ ।	
 क्षीरसंयुतजलावसेचितं जायते कुसुमयुक्तं एव तत् ।।	५४.२० ।। 
 तिन्तिडीइत्यपि करोति वल्लरीं व्रीहिमाषतिलचूर्णसक्तुभिः ।	
 पूतिमांससहितैश्च सेचिता धूपिता च सततं हरिद्रया ।।	५४.२१ ।। 
कपित्थवल्लीकरणाय मूलान्य्	
आस्फोतधात्रीधववासिकानाम् ।	
पलाशिनी वेतससूर्यबल्ली[क्.ऊ.वल्ली]	
श्यामातिमुक्तैः सहिताष्टमूली ।।	५४.२२ ।। 
क्षीरे शृते चाप्यनया सुशीते	
ताला[क्.नाला] शतं स्थाप्य कपित्थबीजम् ।	
दिने दिने शोषितं अर्कपादैर्	
मासं विधिस्त्वेष ततो +अधिरोप्यम् ।।	५४.२३ ।। 
हस्तऽयतं तद्द्विगुणं गभीरं	
खात्वाअवटं प्रोक्तजलावपूर्णम् ।	
शुष्कं प्रदग्धं मधुसर्पिषा तत्	
प्रलेपयेद्भस्मसमन्वितन[क्.ऊ.समन्वितेन] ।।	५४.२४ ।। 
चूर्णीकृतैर्माषतिलैर्यवैश्च	
प्रपूरयेद्मृत्तिकयाअन्तरस्थैः ।	
मत्स्यामिषाम्भस्[क्.अम्भः]सहितं च हन्याद्	
यावद्घनत्वं समुपागतं तत् ।।	५४.२५ ।। 
उप्तं च बीजं चतुरङ्गुलाधो	
मत्स्याम्भसा मांसजलैश्च सिक्तम् ।	
वल्ली भवत्याशु शुभप्रवाला	
विस्मापनी मण्डपं आवृणोति ।।	५४.२६ ।। 
 शतशो +अङ्कोल[क्.अङ्कोल्ल]सम्भूतफलकल्केन भावितम् ।	
 एतत्तैलेन वा बीजं श्लैष्मातक[क्.ऊ.श्लेष्मातक]फलेन वा ।।	५४.२७ ।। 
 वापितं करकौन्मिश्रमृदि तत्क्षणजन्मकम् ।	
 फलभारान्विता शाखा भवतिइति किं अद्भुतम् ।।	५४.२८ ।। 
 श्लेष्मातकस्य बीजानि निष्कुलीकृत्य भावयेत्प्राज्ञः ।	
 अङ्कोल[क्.अङ्कोल्ल]विज्जलाअद्भिश्छायायां सप्तकृत्व[क्.सप्तकृत्व्]एवम् ।।	५४.२९ ।। 
 माहिषगोमयघृष्टान्यस्य करीषे च तानि निक्षिप्य ।	
 करकाजलमृद्योगे न्युप्तान्यह्ना फलकराणि ।।	५४.३० ।। 
 ध्रुवमृदुमूलविशाखा गुरुभं श्रवणस्तथाअश्विनी हस्तः[क्.हस्तं] ।	
 उक्तानि दिव्यदृग्भिः पादपसंरोपणे भानि ।।	५४.३१ ।।