विष्णुपुराणम्/प्रथमांशः/अध्यायः २२
श्रीपराशर उवाच
यदाभिषिक्तः स पृथुः पूर्वं राज्ये महर्षिभिः  ।
ततः क्रमेण राज्यानि ददौ लोकपितामहः  ॥ १,२२.१ ॥
नक्षत्रग्रहविप्राणां वीरुधां चाप्यशेषतः  ।
सोमं राज्ये दधद्ब्रह्मा यज्ञानां तपसामपि  ॥ १,२२.२ ॥
राज्ञां वैश्रवणं राज्ये जलानां वरुणं तथा  ।
आदित्यानां पतिं विष्णुं वसूनामथ पावकम्  ॥ १,२२.३ ॥
प्रजापतीनां दक्षं तु वासवं मरुतामपि  ।
दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादमधिपं ददौ  ॥ १,२२.४ ॥
पितॄणां धर्मराजानं यमं राज्येऽभ्यषेचयत् ।
ऐरावतं गर्जेद्राणामशेषाणां पतिं ददौ  ॥ १,२२.५ ॥
पतत्रिणां तु गरुडं देवानामपि वासवम्  ।
उच्चैःश्रवसमश्वानां वृषभं तु गवामपि  ॥ १,२२.६ ॥
मृगाणां चैव सर्वेषां राज्ये सिंहं ददौ प्रभुः  ।
शेषं तु दन्दशूकानामकरोत्पतिमव्ययः  ॥ १,२२.७ ॥
हिमालयं स्थावराणां मुनीनां कपिलं मुनिम्  ।
नखिनां दंष्ट्रिणां चैव मृगाणां व्याघ्रमीश्वरम्  ॥ १,२२.८ ॥
वनस्पतीनां राजानां प्लक्षमैवाभ्यषेचयत् ।
एवमेवान्यजातीनां प्राधान्येनाकरोत्प्रभून्  ॥ १,२२.९ ॥
एवं विभज्य राज्यानि दिशां पालाननन्तरम्  ।
प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा स्थापयामास सर्वतः  ॥ १,२२.१० ॥
पूर्वस्यां दिशि राजानं वैराजस्य प्रजापतेः  ।
दिशापालं सुधन्वानं सुतं वै सोऽभ्यषेचयत् ॥ १,२२.११ ॥
दक्षिणस्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः  ।
पुत्रं शङ्खपदं नाम राजानं सोऽभ्यषेचयत् ॥ १,२२.१२ ॥
पश्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम्  ।
केतुमन्तं महात्मानं राजानं सोऽभ्यषेचयत् ॥ १,२२.१३ ॥
तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः  ।
उदीच्यां दिशि दुर्धर्षं राजानमभ्यषेचयत् ॥ १,२२.१४ ॥
तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना  ।
यथाप्रदेशमद्यापि धर्मतः परिपाल्यते  ॥ १,२२.१५ ॥
एते सर्वे प्रवृत्तस्य स्थितौ विष्णोर्महात्मनः  ।
विभूतिभूता राजानो ये चान्ये मुनिसत्तम  ॥ १,२२.१६ ॥
ये भविष्यन्ति ये भूताः सर्वे भूतेश्वरा द्विज  ।
ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोरंशा द्विजोत्तम  ॥ १,२२.१७ ॥
ये तु देवाधिपतयो ये च दैत्याधिपास्तथा  ।
दानवानां च ये नाथा ये नाथाः पिशिताशिनाम्  ॥ १,२२.१८ ॥
पशूनां ये च पतयः पतयो ये च पक्षिणाम्  ।
मनुष्याणां च सर्पाणां नागानामधिपाश्च ये  ॥ १,२२.१९ ॥
वृक्षाणां पर्वतानां च ग्रहाणां चापि येऽधिपाः  ।
अतीता वर्तमानाश्च ये भविष्यन्ति चापरे  ।
ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोरंशसमुद्भवाः  ॥ १,२२.२० ॥
न हि पालनसामर्थ्यमृते सर्वेश्वरं हरिम्  ।
स्थितं स्थितौ महाप्राज्ञ भवत्यन्यस्य कस्यचित् ॥ १,२२.२१ ॥
सृजत्येष जगत्सृष्टौ स्थितौ पाति सनातनः  ।
हन्ति चैवान्तकत्वेन रजःसत्त्वादिसंश्रयः  ॥ १,२२.२२ ॥
चतुर्विभागः संसृष्टौ चतुर्धा संस्थितः स्थितौ  ।
प्रलयं च करोत्यन्ते चतुर्भेदो जनार्दनः  ॥ १,२२.२३ ॥
एकेनांशेन ब्रह्मसौ भवत्यव्यक्तमूर्तिमान्  ।
मरीचिमिश्राः पतयः प्रजानाञ्चान्यभागशः  ॥ १,२२.२४ ॥
कालस्तृतीयस्तस्यांशः सर्वभूतानि चापरः  ।
इत्थं चतुर्धा संसृष्टौ वर्ततेसौ रजोगुणः  ॥ १,२२.२५ ॥
एकांशेनास्थितो विष्णुः करोति प्रतिपालनम्  ।
मन्वादिरूपश्चान्येन कालरूपोऽपरोण च  ॥ १,२२.२६ ॥
सर्वभूतेषु चान्येन संश्थितः कुरुते स्थितिम्  ।
सत्त्वं गुणं समाश्रित्य जगतः पुरुषोत्तमः  ॥ १,२२.२७ ॥
आश्रित्य तमसो वृत्तिमन्तकाले तथा पुनः  ।
रुद्रस्वरूपो भगवानेकांशेन भवत्यजः  ॥ १,२२.२८ ॥
अग्न्यन्तकादिरूपेण भागेनान्येन वर्तते  ।
कालस्वरूपो भागो यःसर्वभूतानि चापरः  ॥ १,२२.२९ ॥
विनाशं कुर्वतस्तस्य चतुर्धैवं महात्मनः  ।
विभागकल्पना ब्रह्मन् कथ्यते सार्वकालिकी  ॥ १,२२.३० ॥
ब्रह्म दक्षादयः कालस्तथै वाखिलजन्तवः  ।
विभूतयो हरेरेता जगतः सृष्टिहेतवः  ॥ १,२२.३१ ॥
विष्णुर्मन्वादयः कालः सर्वभूतानि च द्विज  ।
स्थितेर्निमित्तभूतस्य विष्णोरेता विभूतयः  ॥ १,२२.३२ ॥
रुद्रः कालान्तकाद्याश्च समस्ताश्चैव जन्तवः  ।
चतुर्धा प्रलायायैता जनार्दनविभूतयः  ॥ १,२२.३३ ॥
जगदादौ तथा मध्ये सृष्टिराप्रलया द्विज  ।
धात्रा मरीचिमिश्रैश्च क्रियते जन्तुभिस्तथा  ॥ १,२२.३४ ॥
ब्रह्म सृजत्यादिकाले मरीचिप्रमुखास्ततः  ।
उत्पादयन्त्यपत्यानि जन्तवश्च प्रतिक्षणम्  ॥ १,२२.३५ ॥
कालेन न विना ब्रह्म सृष्टिनिष्पादको द्विज  ।
न प्रजापतयः सर्वे न चैवाखिलजन्तवः  ॥ १,२२.३६ ॥
एवमेव विभागोयं स्तितावप्युपदिश्यति  ।
चतुर्दा तस्य देवस्य मैत्रेय प्रलये तथा  ॥ १,२२.३७ ॥
यत्किञ्चित्सृज्यते येन सत्त्वजातेन वै द्विज  ।
तस्य सृज्यस्य सम्भूतो तत्सर्वं वै हरेस्तनुः  ॥ १,२२.३८ ॥
हन्ति यावच्च यत्किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्  ।
जनार्दनस्य तद्रौद्रं मैत्रेयान्तकरं वपुः  ॥ १,२२.३९ ॥
एवमेष जगत्स्त्रष्टा जगत्पाता तथा जगत् ।
जगद्भक्षयिता देवः समस्तस्य जनार्दनः  ॥ १,२२.४० ॥
सृष्टिस्थित्यन्तकालेषु त्रिधैवं संप्रवर्तते  ।
गुणप्रवृत्या परमं पदं तस्यागुणं महत् ॥ १,२२.४१ ॥
तच्च ज्ञानमयं व्यापि स्वसंवेद्यमनौपमम्  ।
चतुष्प्रकारं तदपि स्वरूपं परमात्मनः  ॥ १,२२.४२ ॥
श्रीमैत्रेय उवाच
चतुःप्रकारतां तस्य ब्रह्मभूतस्य हे मुने  ।
ममाचक्ष्व यथान्यायं यदुक्तं परमं पदम्  ॥ १,२२.४३ ॥
श्रीपराशर उवाच
मैत्रेय कारणं प्रोक्तं साधनं सर्ववस्तुषु  ।
साध्यं च वस्त्वभिमतं यत्साधयितुमात्मनः  ॥ १,२२.४४ ॥
योगिनो मुक्तिकामस्य प्राणायामादिसाधनम्  ।
साध्यं च परमं ब्रह्म पुनर्नावर्तते यतः  ॥ १,२२.४५ ॥
साधनालम्बनं ज्ञानं मुक्तये योगिनां हि यत् ।
स भेदः प्रथमस्तस्य ब्रह्मभूतस्य वै मुने  ॥ १,२२.४६ ॥
युञ्जतः क्लेशमुक्त्यर्थं साध्यं यद्ब्रह्म योगिनः  ।
तदालम्बनविज्ञानं द्वितीयोऽंशो महामुने  ॥ १,२२.४७ ॥
उभयोस्त्वविभागेन साध्यसाधनयोर्हि यत् ।
विज्ञानमद्वैतमयं तद्भागोन्यो मयोदितः  ॥ १,२२.४८ ॥
ज्ञानत्रयस्य वै तस्य विशेषो यो महामुने  ।
तन्निराकरणद्वारा दर्शितात्मस्वरूपवत् ॥ १,२२.४९ ॥
निर्व्यापारमनाख्येयं व्याप्तिमात्रमनूपमम्  ।
आत्मसम्बोधविषयं सत्तामात्रमलक्षणम्  ॥ १,२२.५० ॥
प्रशान्तमभयं शुद्धं दुर्विभाव्यमसंश्रयम्  ।
विष्णोर्ज्ञानमयस्योक्तं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम्  ॥ १,२२.५१ ॥
तत्र ज्ञाननिरोधेन योगिनो यान्ति ये लयम्  ।
संसारकर्षणोप्तौ ते यान्ति निर्बीजतां द्विजा  ॥ १,२२.५२ ॥
एवंप्रकारममलं नित्यं व्यापकमक्षयम्  ।
समस्तहेयरहितं विष्ण्वाख्यं परमं पदम्  ॥ १,२२.५३ ॥
तद्ब्रह्म परमं योगी यतो नावर्तते पुनः  ।
श्रयत्यपुण्योपरमे क्षीणक्लेशेऽतिनिर्मले  ॥ १,२२.५४ ॥
द्वे रूपे ब्रह्मणस्तस्य मूर्तं चामूर्तमेव च  ।
क्षराक्षरास्वरूपे ते सर्वभूतेष्ववस्थिते  ॥ १,२२.५५ ॥
अक्षरं तत्परं ब्रह्म क्षरं सर्वमिदं जगत् ।
एकदेशस्थितस्याग्नेर्ज्योत्स्त्रा विस्तारिणि यथा  ।
परस्य ब्रह्मणः शक्तिस्तथोदमखिलं जगत् ॥ १,२२.५६ ॥
तत्राप्यासन्नदूरत्वाद्बहुत्वस्वल्पतामयः  ।
ज्योत्स्नाभेदोस्ति तच्छक्तेस्तद्वन्मैत्रेय विद्यते  ॥ १,२२.५७ ॥
ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन्प्रधाना ब्रह्मशक्तयः  ।
ततश्च देवा मैत्रेय न्यूना दक्षादयस्ततः  ॥ १,२२.५८ ॥
ततो मनुष्याः पशवौ मृगपक्षिसरीसृपाः  ।
न्यूनान्यूनतराश्चैव वृक्षगुल्मादयस्तथा  ॥ १,२२.५९ ॥
तदेतदक्षरं नित्यं जगन्मुनिवराखितम्  ।
आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत् ॥ १,२२.६० ॥
सर्वशक्ति मयो विष्णुः स्वरूपं ब्रह्मणः परम्  ।
मूर्तं यद्योगिभिः पूर्वं योगारम्भेषु चिन्त्यते  ॥ १,२२.६१ ॥
सालम्बनो महायोगः सबीजो यत्रसंस्थितः  ।
मनस्यव्याहते सम्यग्युञ्जतां जायते मुने  ॥ १,२२.६२ ॥
स परः परशक्तीनां ब्रह्मणः समनन्तरम्  ।
मूर्तं ब्रह्म महाभाग सर्वब्रह्ममयो हरिः  ॥ १,२२.६३ ॥
यत्र सर्वमिदं प्रोतमोतं चैवाखितं जगत् ।
ततो जगज्जगत्यस्मिन्स जगच्चखिलं मुने  ॥ १,२२.६४ ॥
क्षराक्षरमयो विष्णुर्बिभर्त्यखिलमीश्वरः  ।
पुरुषाव्याकृतमयं भूषणास्त्रस्वरूपवत् ॥ १,२२.६५ ॥
श्रीमैत्रेय उवाच
भूषणास्त्रस्वरूपस्थं यच्चैतदखिलं जगत् ।
बिभर्ति भगवान्विष्णुस्तन्ममाख्यातुमर्हसि  ॥ १,२२.६६ ॥
श्रीपराशर उवाच
नमस्कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे प्रभविष्णवे  ।
कथयामि यथाख्यातं वसिष्ठेन ममा भवत् ॥ १,२२.६७ ॥
आत्मानमस्य जगतो निर्लेपमगुणामलम्  ।
बिभर्ति कौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान्हरिः  ॥ १,२२.६८ ॥
श्रीवत्ससंस्थानधरमनन्तेन समाश्रितम्  ।
प्रधानं बुद्धिरप्यास्ते गदारूपेण माधवे  ॥ १,२२.६९ ॥
भूतादिमिन्द्रियादिं च द्विधाहङ्कारमीश्वरः  ।
बिभर्ति शंखरूपेण शार्ङ्गरूपेण च स्थितम्  ॥ १,२२.७० ॥
चलत्स्वरूपमत्यन्तं जवेनान्तारितानिलम्  ।
चक्रस्वरूपं च मनो धत्ते विष्णुकरे स्थितम्  ॥ १,२२.७१ ॥
पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः  ।
सा भूतहेतुसंघाता भूतमाला च वै द्विज  ॥ १,२२.७२ ॥
यानीन्द्रियाण्यशेषाणि बुद्धिकर्मात्मकानि वै  ।
शररूपाण्यशेषाणि तानि धत्ते जनार्दनः  ॥ १,२२.७३ ॥
बिभर्ति यच्चासिरत्नमच्युतोत्यन्तनिर्मलम्  ।
विद्यामय तु तज्ज्ञानमविद्याकोशसंस्थितम्  ॥ १,२२.७४ ॥
इत्थं पुमान्प्रधानं च बुद्ध्यहङ्कारमेव च  ।
भूतानि च हृषीकेशे मनः सर्वेन्द्रियाणि च  ।
विद्याविद्ये च मैत्रेय सर्वमेतत्समाश्रितम्  ॥ १,२२.७५ ॥
अस्त्रभूषणसंस्थानस्वरूपं रूपवर्जितः  ।
बिभार्ति मायारूपोसौ श्रेयसे प्राणिनां हरिः  ॥ १,२२.७६ ॥
सविकारं प्रधानं च पुमांश्चैवाखिलं जगत् ।
बिभर्ति पुण्डहीकाक्षस्तदेवं परमेश्वरः  ॥ १,२२.७७ ॥
या विद्या या तथाविद्या यत्सद्यच्चासदव्ययम्  ।
तत्सर्वं सर्वभूतेशे मैत्रेय मधुसूदने  ॥ १,२२.७८ ॥
कलाकाष्ठानिमेषादिदिनर्त्वयनहायनैः  ।
कालस्वरूपो भगवानपापो हरिरव्ययः  ॥ १,२२.७९ ॥
भूर्लोकोथ भुवर्लोकः स्वर्लोको मुनिसत्तम  ।
महर्जनस्तपः सत्यं सप्त लोका इमे विभुः  ॥ १,२२.८० ॥
लोकात्ममूर्तिः सर्वेषां पूर्वेषामपि पूर्वजः  ।
आधारः सर्वविद्यानां स्वयमेव हरिः स्थितः  ॥ १,२२.८१ ॥
देवमानुषपश्वादिश्वरूपैर्बहुभिः स्थितः  ।
ततः सर्वेश्वरोऽनन्तो भूतमूर्तिरमूर्तिमान्  ॥ १,२२.८२ ॥
ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वाणानि वै  ।
इतिहासोपवेदाश्च वेदान्तेषु तथोक्तयः  ॥ १,२२.८३ ॥
वेदाङ्गानि समस्तानि मन्वादिगदितानि च  ।
शास्त्राण्यशेषाण्याख्यानान्यनुवाकाश्च ये क्वचित् ॥ १,२२.८४ ॥
काव्यालापाश्च ये केचिद्रीतकान्यखिलानि च  ।
शब्दमूर्तिधरस्यैतद्वपुर्विष्णोर्महात्मनः  ॥ १,२२.८५ ॥
यानि मूर्तान्यमूर्तानि यान्यत्रान्यत्र वा क्वचित् ।
सन्ति वै वस्तुजातानि तानि सर्वाणि तद्वपुः  ॥ १,२२.८६ ॥
अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्यजातम्  ।
ईदृङ्मनो यस्य न तस्यट भूयो भवोद्भावा द्वन्द्वगदा भवन्ति  ॥ १,२२.८७ ॥
इत्यैष तेंशः प्रथमः पुराणस्यास्य वै द्विज  ।
यथावत्कथितो यस्मिन्धृते पापैः प्रमुच्यते  ॥ १,२२.८८ ॥
कार्त्तिक्यां पुष्करस्नाने द्वादशाब्देन यत्फलम्  ।
तदस्य श्रवणात्सव मैत्रेयाप्नोति मानवः  ॥ १,२२.८९ ॥
देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षादिनां च सम्भवम्  ।
भवन्ति शृण्वतः पुंसो देवाद्य वरदा मुने  ॥ १,२२.९० ॥
इति श्रिविष्णुमहापुराणे प्रथमेऽंशे द्वाविंशोऽध्यायः
इति श्रीपराशरमुनिविरचिते श्रीविष्णुपरत्वनिर्णायके श्रीमति विष्णुमहापुराणे प्रथमांशः समाप्तः  ।

श्रीविष्णुपुराणम्-प्रथमांशः