सूर्यसिद्धान्तः/अध्यायः १
अचिन्त्याव्यक्तरूपाय निर्गुणाय गुणात्मने ।	
समस्तजगदाधारमूर्तये ब्रह्मणे नमः ॥	१.०१ ॥ 
अल्पावशिष्टे तु कृते *मयो नाम महासुरः ।(B् मयनाम)	
रहस्यं परमं पुण्यं जिज्ञासुर्ज्ञानं उत्तमम् ॥	१.०२ ॥ 
वेदाङ्गं अग्र्यं अखिलं ज्योतिषां गतिकारणम् ।	
आराधयन्विवस्वन्तं तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥	१.०३ ॥ 
तोषितस्तपसा तेन प्रीतस्तस्मै वरार्थिने ।	
ग्रहाणां चरितं प्रादान्मयाय सविता स्वयम् ॥	१.०४ ॥ 
विदितस्ते *मया भावस्तोषितस्तपसा ह्यहम् । (ड्मयाभावस्)	
दद्यां कालाश्रयं ज्ञानं ग्रहाणां चरितं महत् ॥	१.०५ ॥ 
न मे तेजःसहः कश्चिदाख्यातुं नास्ति मे क्षणः ।	
मदंशः पुरुषो +अयं ते निःशेषं कथयिष्यति ॥	१.०६ ॥ 
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवः समादिश्यांशं आत्मनः ।	
स पुमान्मयं आहेदं प्रणतं प्राञ्जलिस्थितम् ॥	१.०७ ॥ 
शृणुष्वैकमनाः पूर्वं यदुक्तं ज्ञानं उत्तमम् ।	
युगे युगे महर्षीणां स्वयं एव विवस्वता ॥	१.०८ ॥ 
शास्त्रं आद्यं तदेवेदं यत्पूर्वं प्राह भास्करः ।	
युगानां परिवर्तेन कालभेदो +अत्र *केवलः ॥(B् केवलम्)	१.०९ ॥ 
लोकानां अन्तकृत्कालः कालो +अन्यः कलनात्मकः ।	
स द्विधा स्थूलसूक्ष्मत्वान्मूर्तश्चामूर्त उच्यते ॥	१.१० ॥ 
प्राणादिः कथितो मूर्तस्त्रुट्याद्यो +अमूर्तसंज्ञकः ।	
षड्भिः प्राणैर्विनाडी स्यात्तत्षष्ट्या नाडिका स्मृता ॥	१.११ ॥ 
नाडीषष्ट्या तु नाक्षत्रं अहोरात्रं प्रकीर्तितम् ।	
तत्त्रिंशता भवेन्मासः सावनो +अर्कोदयैस्तथा ॥	१.१२ ॥ 
ऐन्दवस्तिथिभिस्तद्वत्संक्रान्त्या सौर उच्यते ।	
मासैर्द्वादशभिर्वर्षं दिव्यं तदह उच्यते ॥	१.१३ ॥ 
सुरासुराणां अन्योन्यं अहोरात्रं विपर्ययात् ।	
तत्षष्टिः षड्गुणा दिव्यं वर्षं आसुरं एव च ॥	१.१४ ॥ 
तद्द्वादशसहस्राणि चतुर्युगं उदाहृतम् ।	
सूर्याब्दसंख्यया द्वित्रिसागरैरयुताहतैः ॥	१.१५ ॥ 
सन्ध्यासन्ध्यांशसहितं विज्ञेयं तच्चतुर्युगम् ।	
कृतादीनां व्यवस्थेयं धर्मपादव्यवस्थया ॥	१.१६ ॥ 
युगस्य दशमो भागश्चतुस्त्रिद्व्येकसङ्गुणः ।	
क्रमात्कृतयुगादीनां षष्ठांशः सन्ध्ययोः स्वकः ॥	१.१७ ॥ 
युगानां सप्ततिः सैका मन्वन्तरं इहोच्यते ।	
कृताब्दसंख्यास्तस्यान्ते सन्धिः प्रोक्तो जलप्लवः ॥(B् ऋताब्दसंख्या)	१.१८ ॥ 
ससन्धयस्ते मनवः कल्पे ज्ञेयास्चतुर्दश ।	
कृतप्रमाणः कल्पादौ सन्धिः पञ्चदशः स्मृतः ॥	१.१९ ॥ 
इत्थं युगसहस्रेण भूतसंहारकारकः ।	
कल्पो ब्राह्मं अहः प्रोक्तं शर्वरी तस्य तावती ॥	१.२० ॥ 
परमायुः शतं तस्य तयाहोरात्रसंख्यया ।	
आयुषो +अर्धमितं तस्य शेषकल्पो +अयं आदिमः ॥	१.२१ ॥ 
कल्पादस्माच्च मनवः षड्व्यतीताः ससन्धयः ।	
वैवस्वतस्य च *मनोर्युगानां त्रिघनो गतः ॥(B् मनोयुगानां)	१.२२ ॥ 
अष्टाविंशाद्युगादस्माद्यातं एतत्कृतं युगम् ।	
अतः कालं प्रसंख्याय संख्यां एकत्र पिण्डयेत् ॥	१.२३ ॥ 
ग्रहर्क्षदेवदैत्यादि सृजतो +अस्य चराचरम् ।	
कृताद्रिवेदा दिव्याब्दाः शतघ्ना वेधसो गताः ॥	१.२४ ॥ 
पश्चाद्व्रजन्तो +अतिजवान्नक्षत्रैः सततं ग्रहाः ।	
जीयमानास्तु लम्बन्ते तुल्यं एव स्वमार्गगाः ॥	१.२५ ॥ 
प्राग्गतित्वं अतस्तेषां भगणैः प्रत्यहं गतिः ।	
परिणाहवशाद्भिन्ना तद्वशाद्भानि भुञ्जते ॥	१.२६ ॥ 
शीघ्रगस्तान्यथाल्पेन कालेन महताल्पगः ।	
तेषां तु परिवर्तेन पौष्णान्ते भगणः स्मृतः ॥	१.२७ ॥ 
विकलानां कला षष्ट्या तत्षष्ट्या भाग उच्यते ।	
तत्त्रिंशता भवेद्राशिर्भगणो द्वादशैव ते ॥	१.२८ ॥ 
युगे सूर्यज्ञशुक्राणां खचतुष्करदार्णवाः ।	
कुजार्किगुरुशीघ्राणां भगणाः पूर्वयायिनाम् ॥	१.२९ ॥ 
इन्दो रसाग्नित्रित्रीषुसप्तभूधरमार्गणाः ।(५७७५३३३६)	
दस्रत्र्यष्टरसाङ्काक्षिलोचनानि कुजस्य तु ॥(२२९६८३२) छेच्केद्	१.३० ॥ 
बुधशीघ्रस्य शून्यर्तुखाद्रित्र्यङ्कनगेन्दवः ।(१७९३७०६०)	
बृहस्पतेः खदस्राक्षिवेदषड्वह्नयस्तथा ॥(३६४२२०)	१.३१ ॥ 
सितशीघ्रस्य षट्सप्तत्रियमाश्विखभूधराः ।(७०२२३७६)	
शनेर्भुजङ्गषट्पञ्चरसवेदनिशाकराः ॥(१४६५६८)	१.३२ ॥ 
चन्द्रोच्चस्याग्निशून्याश्विवसुसर्पार्णवा युगे ।(४८८२०३)	
वामं पातस्य वस्वग्नियमाश्विशिखिदस्रकाः ॥(२३२२३८)	१.३३ ॥ 
भानां अष्टाक्षिवस्वद्रित्रिद्विद्व्यष्टशरेन्दवः ।(१५८२२३७८२८)	
भोदया भगणैः स्वैः स्वैरूनाः स्वस्वोदया युगे ॥	१.३४ ॥ 
भवन्ति शशिनो मासाः सूर्येन्दुभगणान्तरम् ।	
रविमासोनितास्ते तु शेषाः स्युरधिमासकाः ॥	१.३५ ॥ 
सावहाहानि चान्द्रेभ्यो द्युभ्यः प्रोज्झ्य तिथिक्षयाः ।	
उदयादुदयं भानोर्भूमिसावनवासरः ॥	१.३६ ॥ 
वसुद्व्यष्टाद्रिरूपाङ्कसप्ताद्रितिथयो युगे ।(१५७७९१७८२८)	
चान्द्राः खाष्टखखव्योमखाग्निखर्तुनिशाकराः ॥(१६०३००००८०)	१.३७ ॥ 
षड्वह्नित्रिहुताशाङ्कतिथयश्चाधिमासकाः ।(१५९३३३६)	
तिथिक्षया यमार्थाश्विद्व्यष्टव्योमशराश्विनः ॥(२५०८२२५२)	१.३८ ॥ 
खचतुष्कसमुद्राष्टकुपञ्च रविमासकाः ।(५१८४००००)	
भवन्ति भोदया भानुभगणैरूनिताः क्वहाः ॥	१.३९ ॥ 
अधिमासोनरात्र्यार्क्षचान्द्रसावनवासराः ।	
एते सहस्रगुणिताः कल्पे स्युर्भगणादयः ॥	१.४० ॥ 
प्राग्गतेः सूर्यमन्दस्य कल्पे सप्ताष्टवह्नयः ।(३८७)	
कौजस्य वेदखयमा बौधस्याष्टर्तुवह्नयः ॥(२०४, ३६८)	१.४१ ॥ 
खखरन्ध्राणि जैवस्य शौक्रस्यार्थगुणेषवः ।(९००, ५३५)	
गो +अग्नयः शनिमन्दस्य पातानां अथ वामतः ॥(३९)	१.४२ ॥ 
मनुदस्रास्तु कौजस्य बौधस्याष्टाष्टसागराः । (२१४, ४८८)	
कृताद्रिचन्द्रा जैवस्य त्रिखाङ्काश्च तथा भृगोस् ॥(ड्भृगोस्तथा)(१७४, ९०३)	१.४३ ॥ 
शनिपातस्य भगणाः कल्पे यमरसर्तवः ।(६६२)	
भगणाः पूर्वं एवात्र प्रोक्ताश्चन्द्रोच्चपातयोः ॥	१.४४ ॥ 
षण्मनूनां तु सम्पीड्य कालं तत्सन्धिभिः सह ।	
कल्पादिसन्धिना सार्धं वैवस्वतमनोस्तथा ॥	१.४५ ॥ 
युगानां त्रिघनं यातं तथा कृतयुगं त्विदम् ।	
प्रोज्झ्य सृष्टेस्ततः कालं पूर्वोक्तं दिव्यसंख्यया ॥	१.४६ ॥ 
सूर्याब्दसंख्यया ज्ञेयाः कृतस्यान्ते गता अमी ।	
खचतुष्कयमाद्र्यग्निशररन्ध्रनिशाकराः ॥(१९५३७२००००)	१.४७ ॥ 
अत ऊर्ध्वं अमी युक्ता गतकालाब्दसंख्यया ।	
मासीकृता युता मासैर्मधुशुक्लादिभिर्गतैः ॥	१.४८ ॥ 
पृथक्ष्थास्ते +अधिमासघ्नाः सूर्यमासविभाजिताः ।	
लब्धाधिमासकैर्युक्ता दिनीकृत्य दिनान्विताः ॥	१.४९ ॥ 
द्विष्ठास्तिथिक्षयाभ्यस्ताश्चान्द्रवासरभाजिताः ।	
लब्धोनरात्रिरहिता लङ्कायां आर्धरात्रिकः ॥	१.५० ॥ 
सावनो द्युगणः सूर्याद्दिनमासाब्दपास्ततः ।	
सप्तभिः क्षयितः शेषः सूर्याद्यो वासरेश्वरः ॥	१.५१ ॥ 
मासाब्ददिनसंख्याप्तं द्वित्रिघ्नं रूपसंयुतम् ।	
सप्तोद्धृतावशेषौ तु विज्ञेयौ मासवर्षौ ॥	१.५२ ॥ 
यथा स्वभगनाभ्यस्तो दिनराशिः कुवासरैः ।	
विभाजितो मध्यगत्या भगणादिर्ग्रहो भवेत् ॥	१.५३ ॥ 
एवं स्वशीघ्रमन्दोच्चा ये प्रोक्ताः पूर्वयायिनः ।	
विलोमगतयः पातास्तद्वच्चक्राद्विशोधिताः ॥	१.५४ ॥ 
द्वादशघ्ना गुरोर्याता भगणा वर्तमानकैः ।	
राशिभिः सहिताः शुद्धाः षष्ट्या स्युर्विजयादयः ॥	१.५५ ॥ 
विस्तरेणैतदुदितं संक्षेपाद्व्यावहारिकम् ।	
मध्यमानयनं कार्यं ग्रहाणां इष्टतो युगात् ॥	१.५६ ॥ 
अस्मिन्कृतयुगस्यान्ते सर्वे मध्यगता ग्रहाः ।	
विना तु पातमन्दोच्चान्मेषादौ तुल्यतां इताः (ड्विनेन्दु) ॥	१.५७ ॥ 
मकरादौ शशाङ्कोच्चं तत्पातस्तु तुलादिगः ।	
निरंशत्वं गताश्चान्ये नोक्तास्ते मन्दचारिणः ॥	१.५८ ॥ 
योजनानि शतान्यष्टौ भूकर्णो द्विगुणानि तु ।	
तद्वर्गतो दशगुणात्पदं भूपरिधिर्भवेत् ॥	१.५९ ॥ 
लम्बज्याघ्नस्त्रिजीवाप्तः स्फुटो भूपरिधिः स्वकः ।	
तेन देशान्तराभ्यस्ता ग्रहभुक्तिर्विभाजिता ॥	१.६० ॥ 
कलादि तत्फलं प्राच्यां ग्रहेभ्यः परिशोधयेत् ।	
रेखाप्रतीचीसंस्थाने प्रक्षिपेत्स्युः स्वदेशजा ॥	१.६१ ॥ 
राक्षसालयदेवौकःशैलयोर्मध्यसूत्रगाः ।	
रोहीतकं अवन्ती च यथा सन्निहितं सरः ॥	१.६२ ॥ 
अतीत्योन्मीलनादिन्दोः पश्चात्तद्गणितागतात् ।(C अतीत्योन्मीलनादिन्दोर्दृक्षिद्धिर्गणितागतात् ।)	
यदा भवेत्तदा प्राच्यां स्वस्थानं मध्यतो भवेत् ॥	१.६३ ॥ 
अप्राप्य च भवेत्पश्चादेवं वापि निमीलनात् ।	
तयोरन्तरनाडीभिर्हन्याद्भूपरिधिं स्फुटम् ॥	१.६४ ॥ 
षष्ट्या विभज्य लब्धैस्तु योजनैः प्रागथापरैः ।	
स्वदेशः परिधौ ज्ञेयः कुर्याद्देशान्तरं हि तैः ॥	१.६५ ॥ 
वारप्रवृत्तिः प्राग्देशे क्षपार्धे +अभ्यधिके भवेत् ।	
तद्देशान्तरनाडीभिः पश्चादूने विनिर्दिशेत् ॥	१.६६ ॥ 
इष्टनाडीगुणा भुक्तिः षष्ट्या भक्ता कलादिकम् ।	
गते शोध्यं युतं गम्ये कृत्वा तात्कालिको भवेत् ॥	१.६७ ॥ 
भचक्रलिप्ताशीत्यंशं परमं दक्षिणोत्तरम् ।	
विक्षिप्यते स्वपातेन स्वक्रान्त्यन्तादनुष्णगुः ॥	१.६८ ॥ 
तन्नवांशं द्विगुणितं जीवस्त्रिगुणितं कुजः ।	
बुधशुक्रार्कजाः पातैर्विक्षिप्यन्ते चतुर्गुणम् ॥	१.६९ ॥ 
एवं त्रिघनरन्ध्रार्करसार्कार्का दशाहताः ।	
चन्द्रादीनां क्रमादुक्ता मध्यविकेषेपलिप्तिकाः ॥	१.७० ॥