स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/अध्यायः २३
'''॥नारद उवाच॥	
ततश्च शैलजा देवी चिक्रीड सुभगा तदा॥	
देवगंधर्वकन्याभिर्नगकिंनरसंभवाः॥	
मुनीनां चापि याः कन्यास्ताभिः सार्धं च शोभना॥ २३.१ ॥	
कदाचिदथ मेरुस्थो वासवः पांडुनंदन॥	
सस्मारा मां ययौ चाहं संस्मृतो वासवं तदा॥ २३.२ ॥	
मां दृष्ट्वा च सहस्राक्षः समुत्थायातिहर्षितः॥	
पूजयामास तां पूजां प्रतिगृह्याहमब्रुवम्॥ २३.३ ॥	
महासुर महोन्मादकालानल दिवस्पते॥	
कुशलं विद्यते कच्चिच्च नंदसि॥ २३.४ ॥	
पृष्टस्त्वेवं मया शक्रः प्रोवाच वचनं स्मयन्॥	
कुशलस्यांकुरस्तावत्संभूतो भुवनत्रये॥ २३.५ ॥	
तत्फलोदयसंपत्तौ तद्भवान्संस्मृतो मुने॥	
वेत्सि सर्वमतं त्वं वै तथापि परिनोदकः॥ २३.६ ॥	
निर्वृतिं परमां याति निवेद्यार्थं सुहृज्जने॥ २३.७ ॥	
तद्भवाञ्छैलजां देवीं शैलंद्रं शैलवल्लभाम्॥ 	
हरं संभावय वरं यन्नान्यं रोचयंति ते॥ २३.८ ॥	
ततस्तद्वाक्यमाकर्ण्य गतोऽहं शैलसत्तमम्॥	
ओषधिप्रस्थनिलयं साक्षादिव दिवस्पतिम्॥ २३.९ ॥	
तत्र हैमे स्वयं तेन महाभक्त्या निवेदिते॥	
महासने पूजितोहमुपविष्टो महासुखम्॥ २३.१० ॥	
गृहीतार्घ्यं ततो मां च पप्रच्छ श्लक्ष्णया गिरा॥	
कुशलं तपसः शैलः शनैः फुल्लाननांबुजः॥ २३.११ ॥	
अहमप्यस्य तत्प्रोच्य प्रत्यवोचं गिरीश्वरम्॥	
त्वया शैलेंद्र पूर्वां वाप्यपरां च दिशं तथा॥ २३.१२ ॥	
अवगाह्य स्थितवता क्रियते प्राणिपालना॥ 	
अहो धन्योसि विप्रेंद्राः साहाय्येन तवाचल॥ २३.१३ ॥	
तपोजपव्रतस्नानौः साध्यंत्यात्मनः परम्॥	
यज्ञांगसाधनैः कांश्चित्कंदादिफलदानतः॥ २३.१४ ॥	
त्वं समुद्धरसि विप्रान्किमतः प्रोच्यते तव॥	
अन्येऽपि जीव बहुधात्वामुपाश्रित्य भूधर॥ २३.१५ ॥	
मुदिताः प्रतिवर्तंते गृहस्थमिव प्राणिनः॥	
शीतमातपवर्षांश्च क्लेशान्नानाविधान्सहन्॥ २३.१६ ॥	
उपाकरोषि जंतूनामेवंरूपा हि साधवः॥	
किमतः प्रोच्यते तुभ्यं धन्यस्त्वं पृथिवीधर॥ २३.१७ ॥	
कंदरं यस्य चाध्यास्ते स्वयं तव महेश्वरः॥	
इत्युक्तवति वाक्यं च यथार्थं मयिफाल्गुन॥ २३.१८ ॥	
हिमशैलस्य महिषी मेना आगाद्दिदृक्षया॥	
अनुयाता दुहित्रा च स्वल्पाश्च परिचारिकाः॥ २३.१९ ॥	
लज्जयानतसर्वांगी प्रविवेश सदो महत्॥	
ततो मां शैलमहिषी ववंदे प्रणिपत्य सा॥ २३.२० ॥	
वस्त्रनिर्गूढवदना पाणिपद्मकृतांजलिः॥	
तामहं सत्यरूपाभिराशीर्भिः समवर्धयम्॥ २३.२१ ॥	
पतिव्रता शुभाचारा सुबगा वीरसूः शुभे॥	
सदा वीरवती चापि भव वंशोन्नतिप्रद॥ २३.२२ ॥	
ततोऽहं विस्मिताक्षीं च हिमवद्गिरिपुत्रिकाम्॥	
मृदुवाण्या प्रत्यवोचमेहि बाले ममांतिकम्॥ २३.२३ ॥	
ततो देवी जगन्माता बालबावं स्वकं मयि॥	
दर्शयंती स्वपितरं कंठे गृह्यांकमावि शत्॥ २३.२४ ॥	
उवाच वाचं तां मंदं मुनिं वंदय पुत्रिके॥	
मुनेः प्रसादतोऽवश्यं पतिमाप्स्यसि संमतम्॥ २३.२५ ॥	
इत्युक्ता सा ततो बाला वस्त्रांतपि हितानना॥	
किंचित्सहुंकृतोत्कंपं प्रोच्य नोवाच किंचन॥ २३.२६ ॥	
ततो विस्मितचित्तोहमुपचारविदांवरः॥	
प्रत्यवोचं पुनर्देवीमेहि दास्यामि ते शुभे॥ २३.२७ ॥	
रत्नक्रीडनकं रम्यं स्तापितं सुचिरं मया॥	
इत्युक्ता सा तदोत्थाय पितुरंकात्सवेगतः॥ २३.२८ ॥	
वंदमाना च मे पादौ मया नीतांक मात्मनः॥	
मन्यता तां जगत्पूज्यामुक्तं बाले तवोचितम्॥ २३.२९ ॥	
न तत्पश्यामि यत्तुभ्यं दद्म्याशीः का तवोचिता॥	
इत्युक्ते मातृवात्सल्याच्छैलेन्द्र महिषी तदा॥ २३.३० ॥	
नोदयामास मां मंदमानशीःशंकिता तदा॥	
भगवन्वेत्सि सर्वं त्वमतीतानागतं प्रभो॥ २३.३१ ॥	
तदहं ज्ञातुमिच्छामि कीदृशोऽस्याः पतिर्भवेत्॥	
श्रुत्वेति सस्मितमुखः प्रावोचं नर्मवल्लभः॥ २३.३२ ॥	
न जातोऽस्याः पतिर्भद्रे वर्तते च कुलक्षणः॥	
नग्नोऽतिनिर्धनः क्रोधीवृतः क्रूरैश्च सर्वदा॥ २३.३३ ॥	
श्रुत्वेति संभ्रमाविष्टो ध्वस्तवीर्यो हिमाचलः॥	
मां तदा प्रत्युवाचेदं साश्रुकण्ठो महागिरिः॥ २३.३४ ॥	
अहो विचित्रः सं सारो दुर्वेद्यो महतामपि॥	
प्रवरस्त्वपि शक्त्या यो नरेषु न कृपायते॥ २३.३५ ॥	
यत्नेन महता तावत्पुण्यैर्बहुविधैरपि॥	
साधयत्यात्मनो लोको मानुष्य मतिदुर्लभम्॥ २३.३६ ॥	
अध्रुवं तद्ध्रवत्वे च कथंचित्परिकल्प्यते॥	
तत्रापि दुर्लभानाम समानव्रतचारिणी॥ २३.३७ ॥	
साध्वी महाकुलोत्पन्ना भार्याया स्यात्पतिव्रता॥	
तत्रापि दुर्लभं यच्च तया धर्मनिषेवणम्॥ २३.३८ ॥	
सह वेदपुराणोक्तं जगत्त्रयहितावहम्॥	
एतत्सुदुर्लभं यच्च तस्यां चैव प्रजायते॥ २३.३९ ॥	
तदपत्यमपत्यार्थं संसारे किल नारद॥	
एतेषां दुर्लभानां हि किंचित्प्राप्नोति पुण्यवान्॥ २३.४० ॥	
सर्वमेतदवाप्नोति स कोपि यदिवा न वा॥	
किंचित्केनापि हि न्यूनं संसारः कुरुते नरम्॥ २३.४१ ॥	
अथ संसारिको दोषः स्वकृतं यत्र भुज्यते॥	
गार्हस्थ्यं च प्रशंसंति वेदाः सर्वेऽपि नारद॥ २३.४२ ॥	
नेति केचित्तत्र पुनः कथं ते यदि नो गृही॥	
अतो धात्रा च शास्त्रेषु सुतलाभः प्रशंसितः॥ २३.४३ ॥	
पुनश्चसृष्टिवृद्ध्यर्थं नरकत्राणनाय च॥	
तत्र स्त्रीणां समुत्पत्तिं विना सृष्टिर्न जायते॥ २३.४४ ॥	
सा च जातिप्रकृत्यैव कृपणा दैन्यभागिनी॥	
तासामुपरि मावज्ञा भवेदिति च वेधसा॥	
शास्त्रेषूक्तमसंदिग्धं वाक्यमेतन्महात्फलम्॥ २३.४५ ॥	
दशपुत्रसमा कन्या दशपुत्रान्प्रवर्द्धयन्॥	
यत्फलं लभते मर्त्यस्तल्लभ्यं कन्ययैकया॥ २३.४६ ॥	
तस्मात्कन्या पितुः शोच्या सदा दुःखविवर्धिनी॥ २३.४७ ॥	
यापि स्यात्पूर्णसर्वार्था पतिपुत्रधनान्विता॥	
त्वयोक्तं च कृते ह्यस्यास्तद्वाक्यं मम शोकदम्॥ २३.४८ ॥	
केन दोषेण मे पुत्री न योग्या आशिषामता॥	
न जातोऽस्याः पतिः कस्माद्वर्तते वा कुलक्षणः॥ २३.४९ ॥	
निर्धनश्च मुने कस्मात्सर्वेषां सर्वदः कुतः॥	
इति दुर्घटवाक्यं ते मनो मोहयतीव मे॥ २३.५० ॥	
इति तं पुत्रवात्सल्यात्सभार्यं शोकसंप्लुतम्॥	
अहमाश्वासयं वाग्भिः सत्याभिः पांडुनंदन॥ २३.५१ ॥	
मा शुचः शैलराज त्वं हर्षस्थानेऽतिपुण्यभाक्॥	
श्रृणु तद्वचनं मह्यं यन्मयोक्तं च ह्यर्थवत्॥ २३.५२ ॥	
जगन्माता त्वियं बाला पुत्री ते सर्वसिद्धिदा॥	
पुरा भवेऽभवद्भार्या सतीनाम्ना भवस्य या॥ २३.५३ ॥	
तदस्याः किमहं दद्मि रवेर्दीपमिवाल्पकः॥	
संचिंत्येति महादेव्या नाशिषं दत्तवानहम्॥ २३.५४ ॥	
न जातोऽभवद्भार्या पतिश्चेति वर्तते च भवो हि सः॥	
न स जातो महादेवो भूतभव्यभवोद्भवः॥ २३.५५ ॥	
शरण्यः शाश्वतः शास्ता शंकरः परमेश्वरः॥ २३.५६ ॥	
सर्वे देवा यत्पदमामनंति वेदैश्च सर्वैरपि यो न लभ्यः॥	
ब्रह्मादिविश्वं ननु यस्य शैल बालस्य वा क्रीडनकं वदंति॥ २३.५७ ॥	
स चामंगल्यशीलोऽपि मंगलां यतनो हरः॥	
निर्धनः सर्वदश्चासौ वेद स्वं स्वयमेव सः॥ २३.५८ ॥	
स च देवोऽचलः स्थाणुर्महादेवोऽजरो हरः॥	
भविष्यति पतिः सोऽस्यास्तत्किमर्थं तु शोचसि॥ २३.५९ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे कुमारेशमाहात्म्ये हिमवदाश्वासनंनाम त्रयोविंशोऽध्यायः॥ २३ ॥ छ ॥	

कौमारिकाखण्डः