ब्रह्मपुराणम्/अध्यायः ४३
अवन्तिकावर्णन्म्	ब्रह्मोवाच	
पुरा कृतयुगे विप्राः शक्रतुल्यपराक्रमः।	
बभूव नृपतिः श्रीमानिन्द्रद्युम्न इति श्रुतः॥ ४३.१ ॥	
सत्यदादी शुचिर्दक्षः सर्वशास्त्रविशारदः।	
रूपवान्सुभगः शूरो दाता भोक्ता प्रियंवदः॥ ४३.२ ॥	
यष्टा समस्तयज्ञानां ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः।	
धनुर्वेदे च वेदे च सास्त्रे च निपुण कृती॥ ४३.३ ॥	
वल्लभो नरनारीणां पौर्णमास्यां यथा शशी।	
आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यः शत्रुसंघभयंकरः॥ ४३.४ ॥	
वैष्णवः सत्त्वसंपन्नो जितक्रोधो जितेन्द्रियः।	
अध्येता योगसांख्यानां मुमुक्षुर्धर्मतत्परः॥ ४३.५ ॥	
एवं स पालयन्पृथ्वीं राजा सर्वगुणाकरः।	
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना हरेराराधनं प्रति॥ ४३.६ ॥	
कथमाराधयचिष्यामि देवदेवं जनार्दनम्।	
कस्मिन्क्षेत्रेऽथवा तीर्थे नदीतीरे तथाऽऽश्रमे॥ ४३.७ ॥	
एवं चिन्तापरः सोऽथ निरीक्ष्य मनसा महीम्।	
आलोक्य सर्वतीर्थानि क्षेत्राण्यथ पुराण्यपि॥ ४३.८ ॥	
तानि सर्वाणि संत्यज्य जगामाऽऽयतनं पुनः।	
विख्यातं परमं क्षेत्रं मुक्तिदं पुरुषोत्तमम्॥ ४३.९ ॥	
स गत्वा तत्क्षेत्रवरं समृद्धबलवाहनः।	
अयजच्चाश्वमेधेन विधिवद्भूरिदक्षिणः॥ ४३.१० ॥	
कारयित्वा महोत्सेधं प्रासादं चैव विश्रुतम्।	
तत्र संकर्षणं कृष्णं सुभद्रां स्थाप्य वीर्यवान्॥ ४३.११ ॥	
पञ्चतीर्थं च विधिवत्कृत्वा तत्र महीपतिः।	
स्नानं दानं तपो होमं देवताप्रेक्षणं तथा॥ ४३.१२ ॥	
भक्त्या चाऽऽराध्य विधिवत्प्रत्यहं पुरुषोत्तमम्।	
प्रसादाद्‌देवदेवस्य ततो मोक्षमवाप्तवान्॥ ४३.१३ ॥	
मार्कण्डेयं च कृष्णं च दृष्ट्वा रामं च भो द्विजाः।	
सागरे चेन्द्रद्भुम्नाख्ये स्नात्वा मोक्षं लभेद् ध्रुवम्॥ ४३.१४ ॥	
मुनय ऊचुः	
कस्मात्स नृपतिः पूर्वमिन्द्रद्युम्नो जगत्पतिः।	
जगाम परमं क्षेत्रं मुक्तिदं पुरुषोत्तमम्॥ ४३.१५ ॥	
गत्वा तत्र सुरश्रेष्ठ कथं स नृपसत्तमः।	
वाजिमेधेन विधिवदिष्टवान्पुरुषोत्तमम्॥ ४३.१६ ॥	
कथं स सर्वफलदे क्षेत्रे परमदुर्लभे।	
प्रासादं कारयामास चेष्टं त्रैलोक्याविश्रुतम्॥ ४३.१७ ॥	
कथं स कृष्णं रामं च सुभद्रां च प्रजापते।	
निर्ममे राजशार्दूलः क्षेत्रं रक्षितवान्कथम्॥ ४३.१८ ॥	
कथं तत्र महीपालः प्रासादे भुवनोत्तमे।	
स्थापयामास मतिमान्कृष्णादींस्त्रिदशार्चितान्॥ ४३.१९ ॥	
एतत्सर्वं सुरश्रेष्ठ विस्तरेम यताथम्।	
वक्तुमर्हस्यशेषेण चरितं तस्य धीमतः॥ ४३.२० ॥	
 न तृप्तिमधिगच्छामस्तव वाक्यामृतेन वै।	
श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्परं कौतूहलं हि नः॥ ४३.२१ ॥	ब्रह्मोवाच	
साधु साधु द्विजश्रेष्ठा यत्पृच्छध्वं पुरातनम्।	
सर्वपापहरं पुण्यं भिक्तिमुक्तिप्रदं शुभम्॥ ४३.२२ ।	
वक्ष्यामि तस्य चरितं यथावृत्तं कृते युगे।	
श्रृणुध्वं मुनिशार्दूलाः प्रयताः संयतेन्द्रियाः॥ ४३.२३ ॥	
अवन्ती नाम नगरी मालवे भुवि विश्रुता।	
बभूव तस्य नृपतेः पृथिवी ककुदोपमा॥ ४३.२४ ॥	
हृष्टपुष्टजनाकीर्मा द्वढप्राकारतोरणा।	
दृढयन्त्रार्गलद्वारा परिखाभिरलंकृता॥ ४३.२५ ॥	
नानाविणिक्समाकीर्णा नानाभाण्डसुविक्रिया।	
रथ्यापणवती रम्या सुविभक्तचतुष्पथा॥ ४३.२६ ॥	
गृहगोपुरसंबाधा वीथीभिः समलंकृता।	
राजहंसनिभैः शुभ्रैश्चित्रग्रीवैर्मनोहरैः॥ ४३.२७ ॥	
अनेकशतसास्रैः प्रासादैः समलंकृता।	
यज्ञोत्सवप्रमुदिता गीतवादित्रनिस्वना॥ ४३.२८ ॥	
नानावर्ण पताकाभिर्ध्वजैश्च समलंकृता।	
हस्त्यश्वरथसंकीर्मपदातिगणसंकुला॥ ४३.२९ ॥	
नानायोधसमाकीर्णा नानाजनपदैर्युता।	
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वश्यैः शूद्रैश्चैव द्विजातिभिः॥ ४३.३० ॥	
समृद्धा सा मुनिश्रेष्ठा विद्वद्भिः समलंकृता।	
न तत्र मलिनाः सन्ति न मूर्खा नापि निर्धनाः॥ ४३.३१ ॥	
न रोगिणो न हीनाङ्गा न द्यूतव्यसनान्विताः।	
सदा हृष्टाः सुमनसो दृश्यन्ते पुरुषाः स्त्रिय॥ ४३.३२ ॥	
क्रीडनति स्म दिवा रात्रौ हृष्टास्तत्र पृथक्पृथक्।	
सुवेषाः पुरुषास्तत्र दृश्यते मृष्टकुण्डलाः॥ ४३.३३ ॥	
सरूपाः सुगुणाश्चैव दिव्यालंकारभूषिताः।	
कामदेवप्रतीकाशाः सर्वलक्षणलक्षिताः॥ ४३.३४ ॥	
सुकेशाः सुकपोलास्च सुमुखाः श्मश्रुधारिणः।	
ज्ञातारः सर्वशास्त्राणां भेत्तारः शत्रुवाहिनीम्॥ ४३.३५ ॥	
दातारः सर्वरत्नानां भोक्तारः सर्वसंपदाम्।	
स्त्रियस्तत्र मुनिश्रेष्ठा दृस्यन्ते सुमनोहरा॥ ४३.३६ ॥	
हंसवारणगामिन्यः प्रफुल्लाम्बोजलोचनाः।	
सुमध्यमाः सुजघनाः पीनोन्नतपयोधराः॥ ४३.३७ ॥	
सुकेशाश्चारुवदनाः सुकपोलाः स्थिरालकाः।	
हावभावानतग्रीवाः कर्णाभरणभूषिताः॥ ४३.३८ ॥	
बिम्बोष्ठ्यो रञ्जितमुखास्ताम्बूलेन विराजिताः।	
सुवर्णाभरणोपेताः सर्वालंकारभूषिताः॥ ४३.३९ ॥	
श्यामावदाताः सुश्रेण्यः काञ्चीनूपुरनादिताः।	
दिव्यमाल्याम्बधरा दिव्यगन्धानुलेपनाः॥ ४३.४० ॥	
विदग्धाः सुभगाः कान्ताश्चार्वाङ्ग्‌यः प्रियदर्शनाः।	
रूपलाबण्यसंयुक्ताः सर्वाः प्रहसिताननाः॥ ४३.४१ ॥	
क्रीडन्त्यश्च मदोन्मत्ताः सभासु चत्वरेषु च।	
गीतावाद्यतालापै रमयन्त्यश्व ताः स्त्रियः॥ ४३.४२ ॥	
वारमख्यास्च दृश्यन्ते नृत्यगीतविशारदाः।	
प्रेक्षणालापकुशलाः सर्वयोषिद्‌गुणान्विताः॥ ४३.४३ ॥	
अन्याश्च तत्र दृस्यन्ते गुणाचार्याः कुलस्त्रियः।	
पतिव्रताश्च सुभगा गुणैः सर्वैरलंकृताः॥ ४३.४४ ॥	
वनैश्चोपवनैः पुण्यैरुद्यानैश्च मनोरमैः।	
देवतायतनैर्दिव्यैर्नानाकुसुमशोभितैः॥ ४३.४५ ॥	
शालैस्तालैस्तमालैश्च बकुलैर्नागकेसरैः।	
पिप्पलैः कर्णिकारैश्च चन्दनागुरु चम्पकैः॥ ४३.४६ ॥	
पुंनार्गर्नारिकेरैश्च पनसैः सरलद्रुमैः।	
नारङ्गैर्लकुचैर्लोध्रैः सप्तपर्णैः शुभाञ्जनैः॥ ४३.४७ ॥	
चूतबिल्वकदम्बैस्च शिंशपैर्धवखादिरैः।	
पाटलाशोकतगरैः करवीरैः सितेतरैः॥ ४३.४८ ॥	
पीतार्जुनकभल्लातैः सिद्धैराम्रातकैस्तथा।	
न्यग्रोधास्वत्थकाश्मर्यैः पलाशैर्देवदारुभिः॥ ४३.४९ ॥	
मन्दारैः पारिजातैश्च तिन्तिडीकविबीतकैः।	
प्राचीनामलकैः प्लक्षैर्जम्बूसिरीषपादपैः॥ ४३.५० ॥	
कालेयैः पाञ्चनारैश्च मधुजम्बीरतिन्दुकैः।	
खर्जुरागस्त्यबकुलैः शाखोटकहरोतकैः॥ ४३.५१ ॥	
कङ्कोलैर्मुचुकुन्दैश्च हिन्तालैर्बीदजपूरकैः।	
केतकीवनखण्डैश्च अतिमुक्तैः सुकब्जकैः॥ ४३.५२ ॥	
मल्लिकाकुन्दबाणैश्च कदलीखण्डमण्डितैः।	
मातुलुङ्गैः पूगफलैः करुणैः सिन्धुवारकैः॥ ४३.५३ ॥	
बहुवारैः कोविदारैर्वदरैः सकरञ्जकैः।	
अन्यैश्च विविधैः पुष्पवृक्षैश्चान्यैर्मनोहरैः॥ ४३.५४ ॥	
लतागुल्मैर्वितानैस्च उद्यानैर्नन्दनोपमैः।	
सदा कुसुमगन्धाढ्यैः सदा फलभरानतैः॥ ४३.५५ ॥	
नानापक्षिरुतै रम्यैर्नानामृगगणावृतैः।	
चकोरैः शतपत्रैश्च भृङ्गारैः प्रियपुत्रकैः॥ ४३.५६ ॥	
कलविङ्कैर्मयूरैश्च शुकैः कोकिलकैस्तथा।	
कपोतैः खञ्जरीटैश्च श्येनैः पारावतैस्तथा॥ ४३.५७॥	
खगैश्चान्यैर्बहुविधैः श्रोत्ररम्यैर्मनोरमैः।	
सरितः पुष्कपिम्यश्च सरांसि सुबहूनि च॥ ४३.५८ ॥	
अन्यैर्जलाशयैः पुण्यैः कुमुदोत्पलमण्डितैः।	
पद्मैः सितेतरैः शुभ्रैः कह्लारैश्च सुगन्धिभिः॥ ४३.५९ ॥	
अन्यैर्बहुविधैः पुष्पैर्जलजैः सुमनोहरैः।	
गन्धामोदकरैर्दिव्यैः सर्वर्तुकुसुमोज्जवलैः॥ ४३.६० ॥	
हंसकारण्डवाकीर्णैस्चक्रवाकोपशोभितैः।	
सारसैश्च बलसाकैश्च कूर्मैर्मत्स्यैः सनक्रकैः॥ ४३.६१ ॥	
जलपादैः कदम्बैश्च प्लवैश्च जलकुक्कुटैः।	
खगैर्जलचरैश्चान्यैर्नानारवविभूषितैः॥ ४३.६२ ॥	
नानावर्णैः सदा हृष्टैरञ्चितानि समन्ततः।	
एवं नानाविधैः पुष्पैर्विविधैस्च जलाशयैः॥ ४३.६३ ॥	
विविधैः पादपैः पुण्यैरुद्यानैर्विविधैस्तथा।	
जलस्थलचरैश्चैव विहगैश्चार्वधिष्ठतैः॥ ४३.६४ ॥	
देवतायतनैर्दिव्यैः शोबिता सा महापुरी।	
तत्राऽऽस्ते भगवान्देवस्त्रिपुरारिस्त्रिलोचनः॥ ४३.६५ ॥	
महाकालेति विख्यातः सर्वकामप्रदः शिवः।	
शिवकुण्डे नरः स्नात्वा विधिवत्पापनाशने॥ ४३.६६ ॥	
देवान्पितॄनृषींश्चैव संतर्पय विधिवद्‌बुधः।	
गत्वा शिवालयं पश्चात्कृत्वा तं त्रिःप्रदक्षिणम्॥ ४३.६७ ॥	
प्रविश्य संयतो भूत्वा धौतवासा जितेन्द्रियः।	
स्नानैः पुष्पैस्तथा गन्धैर्धूपैर्दोपैश्च भक्तितः॥ ४३.६८ ॥	
नैवेद्यैरुपहारैश्च गीतवाद्यैः प्रदक्षिणैः।	
दण्डवत्प्रणिपातैश्च नृत्यैः स्तोत्रैस्च शंकरम्॥ ४३.६९ ॥	
संपूज्य विधिवद्भवात्या महाकालं सकृच्छिवम्।	
अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः॥ ४३.७० ॥	
पापैः सर्वैर्विनिर्मुक्तो विमानैः सर्वकामिकैः।	
आरुह्य त्रिदिवं याति यत्र शंभोर्निकेतनम्॥ ४३.७१ ॥	
दिव्यरूपधरः श्रीमान्दिव्यालंकारभूषितः।	
भुङ्क्ते तत्र वरान्भोगान्यावदाभूतसंप्लवम्॥ ४३.७२ ॥	
शिवलोके मुनिश्रेष्ठा जरामरणवर्जितः।	
पुण्यक्षयादिहाऽऽयातः प्रवरे ब्राह्मणे कुले॥ ४३.७३ ॥	
चतुर्वेदी भवेद्विप्रः सर्वशास्त्रविशारदः।	
योगं पाशुपतं प्राप्य ततो मोक्षमवाप्नुयात्॥ ४३.७४ ॥	
आस्ते तत्र नदी पुण्या शिप्रा नामेति विश्रुता।	
तस्यां स्नातस्तु विधिवत्संतर्प्य पितृदेवताः॥ ४३.७५ ॥	
सर्वपापविनिर्मुक्तो विमानवरमास्थितः।	
भुङ्क्ते बहुविदान्भोगान्स्वर्गलोके नरोत्तमः॥ ४३.७६ ॥	
आस्ते तत्रैव भगवान्देदेवो जनार्दनः।	
गोविन्दस्वामिनामाऽसौ भुक्तिमुक्तिप्रदो हरिः॥ ४३.७७	
तं दृष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति त्रिसप्तकुलसंयुतः।	
विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना॥ ४३.७८ ॥	
सर्वकामसमृद्धेन कामगेनास्थिरेम च।	
उपगीयमानो गन्धर्वैर्विष्णुलोके महीयते॥ ४३.७९ ॥	
भुङ्क्ते च विविधान्कामान्निरातङ्को गतज्वरः।	
आभूतसंप्लवं यावत्सुरूपः सुभगः सुखी॥ ४३.८० ॥	
कालेनाऽऽगत्य मतिमान्ब्राह्मणः स्यान्महीतले।	
प्रवरेयोगिनां गेहे वेदशास्त्रार्थतत्त्ववित्॥ ४३.८१ ॥	
वैष्णवं योगमास्थाय ततो मोक्षमवाप्नुयात्।	
विक्रमस्वामिनामानं विष्णुं तत्रैव भो द्विजाः॥ ४३.८२ ॥	
दृष्ट्वा नरो नारी वा फलं पूर्वोदितं लभेत्।	
अन्येऽपि तत्र तिष्ठन्ति देवाः शक्रपुरोगमाः॥ ४३.८३ ॥	
मातरश्च मुनिश्रेष्ठा सर्वकामफलप्रदाः।	
दृष्ट्वा तान्विधिवद्‌भक्त्या संपूज्य प्रणिपत्य च॥ ४३.८४ ॥	
सर्वपापिविनिर्मुक्तो नरो याति त्रिविष्टपम्।	
एवं सा नगरी रम्या रादजसिंहेन पालिता॥ ४३.८५ ॥	
नित्योत्सवप्रमुदिता यथेन्द्रस्यामरावती।	
पुराष्टादशसंयुक्ता सुविस्तीर्णचतुष्पथा॥ ४३.८६ ॥	
धनुर्ज्याघोषनिनदा सिद्धसंगमभूषिता।	
विद्यावद्‌गमभूयिष्ठा वेदनिर्घोषनादिता॥ ४३.८७ ॥	
इतिहासपुराणानि शास्त्राणि विविधानि च।	
काव्यालापकथाश्चैव श्रूयन्तेऽहर्निशं दिजाः॥ ४३.८८ ॥	
एवंमयागुणाढ्या सा तदु (सोज्जः यिनी समुदाहृता।	
यस्यां राजाऽभवत्पूर्वमिन्द्रद्युम्नो महामतिः॥ ४३.८९ ॥	
इति श्रीमहापुराणे आदिब्राह्ये स्वयंभुऋषिसंवादेऽवन्तिकावर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः॥ ४३ ॥	

ब्रह्मपुराणम्