बृहत्संहिता/अध्यायः ७६
७६ गन्धयुक्त्यध्यायः ।।
 स्रग्गन्धधूपाम्बरभूषणऽद्यं न शोभते शुक्लशिरोरुहस्य ।	
 यस्मादतो मूर्धजरागसेवां कुर्याद्यथएवाञ्जनभूषणानाम् ।।	७६.०१ ।। 
लौहे पात्रे तण्डुलान्कोद्रवाणां	
शुक्ले पक्वांल्लोहचूर्णेन साकम् ।	
पिष्टान्सूक्ष्मं मूर्ध्नि शुक्लाम्लकेशे	
दत्वा[क्.दत्त्वा] तिष्ठेद्वेष्टयित्वाआर्द्र[क्.अर्क]पत्रैः ।।	७६.०२ ।। 
याते द्वितीये प्रहरे विहाय	
दद्यात्शिरस्यामलकप्रलेपम् ।	
संछाद्य पत्रैः प्रहरद्वयेन	
प्रक्षालितं कार्ष्ण्यं उपैति शीर्षम् ।।	७६.०३ ।। 
पश्चात्शिरःस्नानसुगन्धतैलैर्	
लोहाम्लगन्धं शिरसो +अपनीय ।	
हृद्यैश्च गन्धैर्विविधैश्च धूपैर्	
अन्तःपुरे राज्यसुखं निषेवेत् ।।	७६.०४ ।। 
 त्वक्कुष्ठरेणुनलिकास्पृक्कारसतगरबालकैस्तुल्यैः ।	
 केसरपत्रविमिश्रैर्नरपतियोग्यं शिरःस्नानम् ।।	७६.०५ ।। 
 मञ्जिष्ठया व्याघ्रनखेन शुक्त्या त्वचा सकुष्ठेन रसेन चूर्णः ।	
 तैलेन युक्तो +अर्कमयूखतप्तः करोति तच्चम्पकगन्धि तैलम् ।।	७६.०६ ।। 
तुल्यैः पत्रतुरुष्कबालतगरैर्गन्धः स्मरोद्दीपनः	
सव्यामो बकुलो +अयं एव कटुकाहिङ्गुप्रधूपान्वितः ।	
कुष्ठेनौत्पलगन्धिकः समलयः पूर्वो भवेच्चम्पको	
जातीत्वक्सहितो +अतिमुक्तक इति ज्ञेयः सकुस्तुम्बुरुः ।।	७६.०७ ।। 
 शतपुष्पाकुन्दुरुकौ पादेनार्धेन नखतुरुष्कौ च ।	
 मलयप्रियङ्गु*भागौ[क्ऽस्त्र्. भागो] गन्धो धूप्यो गुडनखेन ।।	७६.०८ ।। 
 गुग्गुलुबालक[क्.वालक]लाक्षामुस्तानखशर्कराः क्रमाद्धूपः ।	
 अन्यो मांसीबालक[क्.वालक]तुरुष्कनखचन्दनैः पिण्डः ।।	७६.०९ ।। 
हरीतकीशङ्खघनद्रवाम्बुभिर्	
गुडौत्पलैः शैलकमुस्तकान्वितैः ।	
नवान्तपादऽदिविवर्धितैः क्रमाद्	
भवन्ति धूपा बहवो मनोहराः ।।	७६.१० ।। 
भागैश्चतुर्भिः सितशैल[ऊ.शैलेय]मुस्ताः	
श्रीसर्जभागौ नखगुग्गुलू च ।	
कर्पूरबोधो मधुपिण्डितो +अयं	
कोपच्छदो नाम नरेन्द्रधूपः ।।	७६.११ ।। 
 त्वगुशीरपत्रभागैः सूक्ष्मैलाअर्धेन संयुतैश्चूर्णः ।	
 पुटवासः[क्.पटवासः] प्रवरो +अयं मृगकर्पूरप्रबोधेन ।।	७६.१२ ।। 
 घनबालकशैलेयककर्पूरौशीरनागपुष्पाणि ।	
 व्याघ्रनखस्पृक्काअगुरु*दमनक[ऊ.मदनक]नखतगरधान्यानि ।।	७६.१३ ।। 
 कर्पूर[क्ऽस्त्र्. कर्चूर]चोल[क्.चोर]मलयैः स्वेच्छापरिवर्तितैश्चतुर्भिरतः ।	
 एकद्वित्रिचतुर्भिर्भागैर्गन्धार्णवो भवति ।।	७६.१४ ।। 
 अत्युल्बणगन्धत्वादेकांशो नित्यं एव धान्यानाम् ।	
 कर्पूरस्य तदूनो नैतौ द्वित्र्यादिभिर्देयौ ।।	७६.१५ ।। 
 श्रीसर्जगुडनखैस्ते धूपयितव्याः क्रमान्न पिण्डस्थैः ।	
 बोधः कस्तूरिकया देयः कर्पूरसंयुतया ।।	७६.१६ ।। 
 अत्र सहस्रचतुष्टयं अन्यानि च सप्ततिसहस्राणि ।	
 लक्षं शतानि सप्त विंशतियुक्तानि गन्धानाम् ।।	७६.१७ ।। 
 एकैकं एकभागं द्वित्रिचतुर्भागिकैर्युतं द्रव्यैः ।	
 षड्गन्धकरं तद्वद्द्वित्रिचतुर्भागिकं कुरुते ।।	७६.१८ ।। 
 द्रव्यचतुष्टययोगाद्गन्धचतुर्विंशतिर्यथाएकस्य ।	
 एवं शेषाणां अपि षण्णवतिः सर्वपिण्डो +अत्र ।।	७६.१९ ।। 
 षोडशके द्रव्यगणे चतुर्विकल्पेन भिद्यमानानाम् ।	
 अष्टादश जायन्ते शतानि सहितानि विंशत्या ।।	७६.२० ।। 
 षण्णवतिभेदभिन्नश्चतुर्विकल्पो गणो यतस्तस्मात् ।	
 षण्णनवतिगुणः कार्यः सा सङ्ख्या भवति गन्धानाम् ।।	७६.२१ ।। 
पूर्वेण पूर्वेण गतेन युक्तं	
स्थानं विनान्त्यं प्रवदन्ति सङ्ख्याम् ।	
इच्छाविकल्पैः क्रमशो +अभिनीय	
नीते निवृत्तिः पुनरन्यनीतिः ।।	७६.२२ ।। 
 द्वित्रिइन्द्रियाष्टभागैरगुरुः पत्रं तुरुष्कशैलेयौ	
 विषयाष्टपक्षदहनाः प्रियङ्गुमुस्तारसाः केशः ।।	७६.२३ ।। 
 स्पृक्कात्वक्तगराणां मांस्याश्च कृतएकसप्तषड्भागाः ।	
 सप्तऋतुवेदचन्द्रैर्मलयनखश्रीककुन्दुरुकाः ।।	७६.२४ ।। 
 षोडशके कच्छपुटे यथा तथा *मिश्रिते चतुर्द्रव्ये[क्.मिश्रितैश्चतुर्द्रव्यैः] ।	
 ये +अत्राष्टादश भागास्ते +अस्मिन्गन्धादयो योगाः ।।	७६.२५ ।। 
 नखतगरतुरुष्कयुता जातीकर्पूरमृगकृतौब्दोधाः[ऊ.उद्बोधाः] ।	
 गुडनखधूप्या गन्धाः कर्तव्याः सर्वतोभद्राः ।।	७६.२६ ।। 
 जातीफलमृगकर्पूरबोधितैः ससहकारमधुसिक्तैः ।	
 बहवो +अत्र पारिजाताश्चतुर्भिरिच्छापरिगृहीतैः ।।	७६.२७ ।। 
 सर्जरसश्रीवासकसमन्विता ये +अत्र सर्वधूपास्[क्.सर्वयोगास्] तैः ।	
 श्रीसर्जरसवियुक्तैः स्नानानि सबालक[क्.सवालक]त्वग्भिः ।।	७६.२८ ।। 
 रोध्रौशीरनतागुरु*मुस्तापत्र[क्.मुस्ता]प्रियङ्गुवनपथ्याः ।	
 नवकोष्ठात्कच्छपुटाद्द्रव्यत्रितयं समुद्धृत्य ।।	७६.२९ ।। 
 चन्दनतुरुष्कभागौ शुक्त्यर्धं पादिका तु शतपुष्पा ।	
 कटुहिङ्गुलगुडधूप्याः केसरगन्धाश्चतुरशीतिः ।।	७६.३० ।। 
 सप्ताहं गोमूत्रे हरीतकीचूर्णसंयुते क्षिप्त्वा ।	
 गन्धोदके च भूयो विनिक्षिपेद्दन्तकाष्ठानि ।।	७६.३१ ।। 
 एलात्वक्पत्राञ्जनमधुमरिचैर्नागपुष्पकुष्ठैश्च ।	
 गन्धाम्भः कर्तव्यं किञ् चित्कालं स्थितान्यस्मिन् ।।	७६.३२ ।। 
 जातीफलपत्रएलाकर्पूरैः कृतयमएकशिखिभागैः ।	
 अवचूर्नितानि भानोर्मरीचिभिः शोषणीयानि ।।	७६.३३ ।। 
वर्णप्रसादं वदनस्य कान्तिं	
वैशद्यं आस्यस्य सुगन्धितां च ।	
संसेवितुः श्रोत्रसुखां च वाचं	
कुर्वन्ति काष्ठान्यसकृद्भवानाम् ।।	७६.३४ ।। 
कामं प्रदीपयति रूपं अभिव्यनक्ति	
सौभाग्यं आवहति वक्त्रसुगन्धितां च ।	
ऊर्जं करोति कफजांश्च निहन्ति रोगांस्	
ताम्बूलं एवं अपरांश्च गुणान्करोति ।।	७६.३५ ।। 
युक्तेन चूर्णेन करोति रागं	
रागक्षयं पूगफलातिरिक्तम् ।	
चूर्णाधिकं वक्त्रविगन्धकारि	
पत्राधिकं साधु करोति गन्धम् ।।	७६.३६ ।। 
पत्राधिकं निशि हितं सफलं दिवा च	
प्रोक्तान्यथाकरणं अस्य विडम्बनैव ।	
कक्कोलपूगलवलीफलपारिजातैर्	
आमोदितं मदमुदा मुदितं करोति ।।	७६.३७ ।।