स्कन्दपुराणम्/खण्डः ७ (प्रभासखण्डः)/प्रभासक्षेत्र माहात्म्यम्/अध्यायः १०५
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि रहस्यं स्थानमुत्तमम् ॥ 
सर्वपापहरं नृणां विस्तरात्कथ यामि ते ॥ १ ॥ 
प्रधानदेवमाहात्म्यं माहात्म्यं कल्पवासिनाम् ॥ 
सोमेशो दैत्यहंता च वालरूपी पितामहः ॥२॥ 
अर्कस्थलस्तथादित्यः प्रभासः शशिभूषणः ॥ 
एते षट्प्रवरा देवाः क्षेत्रे प्राभासिके स्थिताः ॥ ३ ॥ 
तेषां दर्शनमात्रेण कृतकृत्यः प्रजायते ॥ 
मुच्यते पातकैर्घोरैराजन्मजनितैर्ध्रु वम् ॥ ४ ॥ 
॥ देव्युवाच॥ ॥ 
पूर्वेषामुक्तदेवानां माहात्म्यं कथितं त्वया ॥ 
प्रभासे बालरूपीति यत्प्रोक्तं तत्कथं वचः ॥ ५ ॥ 
अन्येषु सर्व स्थानेषु वृद्धरूपी पितामहः ॥ 
कथं च समनुप्राप्तो माहात्म्यं तस्य किं स्मृतम् ॥ ६ ॥ 
कथं स पूज्यो देवेश यात्रा कार्या कथं नृभिः ॥ 
एतद्विस्तरतो ब्रूहि प्रसन्नो यदि मे प्रभो ॥ ७ ॥ 
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं ब्रह्मसम्भवम् ॥ 
यस्य श्रवणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ८ ॥ 
नास्ति ब्रह्मसमो देवो नास्ति ब्रह्मसमो गुरुः ॥ 
नास्ति ब्रह्मसमं ज्ञानं नास्ति ब्रह्मसमं तपः ॥ ९ ॥ 
तावद्धमंति संसारे दुःख शोकभयप्लुताः ॥ 
न भवंति सुरज्येष्ठे यावद्भक्ताः पितामहे ॥ 7.1.105.१० ॥ 
समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे ॥ 
यद्येवं ब्रह्मणि न्यस्तं को न मुच्येत बंधनात् ॥ ११ ॥ 
॥ देव्युवाच ॥ ॥ 
एवं माहात्म्यसंयुक्तो यदि ब्रह्मा जगद्गुरुः ॥ 
प्राभासिके महातीर्थे कस्मिन्स्थाने तु संस्थितः ॥ ॥ १२ ॥ 
किमर्थमागतस्तत्र कस्मिन्काले सुरोत्तमः ॥ 
कथं स पूज्यो विप्रेंद्रैस्तिथौ कस्यां क्रमाद्वद ॥ १३ ॥ 
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
सोमनाथस्य ऐशान्यां सांबादित्याग्निगोचरे ॥ 
ब्रह्मणः परमं स्थानं ब्रह्मलोक इवापरः ॥ १४ 
तिष्ठते कल्पसंस्था वै तत्र कल्पांतवासिनः ॥ 
तत्र स्थाने स्थितो देवि बालरूपी पितामहः ॥ १५ ॥ 
जगत्प्रभुर्लोककर्ता सत्त्वमूर्तिर्महाप्रभः ॥ 
आगतश्चाष्टवर्षस्तु क्षेत्रे प्राभासिके शुभे ॥ १६ ॥ 
तत्राऽकरोत्तपो घोरं दिव्याब्दानां सहस्रकम् ॥ 
संस्थाप्य तु महालिंगं सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ॥ १७ ॥ 
ततः कालांतरेतीते सोमेन प्रार्थितो विभुः ॥ 
क्षयरोगविमुक्तेन सम्यक्छ्रद्धान्वितेन वै ॥ १८ ॥ 
लिंगप्रतिष्ठाहेतोर्वै क्षेत्रे प्राभासिके शुभे ॥ 
कोटिब्रह्मर्षिभिः सार्द्धं सहितो विश्वकर्मणा ॥ 
कारयामास विधिवत्प्रतिष्ठां लिंगमुत्तमम्॥ १९ ॥ 
प्रतिष्ठाप्य ततो लिंगं सोमनाथं वरानने ॥ 
दापयामास विप्रेभ्यो भूरिशो यज्ञदक्षिणाम् ॥ 7.1.105.२० ॥ 
एवं प्रतिष्ठितं लिंगं ब्रह्मणा लोककर्तृणा ॥ 
वर्षाणि चात्र जातानि प्रभासे बालरूपिणः ॥ २१ ॥ 
चत्वारिंशद्वयं चैव क्षेत्रमध्यनिवासिनः ॥ 
एवं परार्द्धमगमत्प्रभासक्षेत्रवासिनः ॥ २२ ॥ 
॥ देव्युवाच ॥ ॥ 
ब्रह्मणो दिनमानं तु मासवर्षसहस्रकम् ॥ 
तत्सर्वं विस्तराद्ब्रूहि यथायुर्ब्रह्मणः स्मृत म् ॥ २३ ॥ 
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
परमायुः स्मृतो ब्रह्मा परार्द्धं तस्य वै गतम्॥ 
प्रभासक्षेत्रसंस्थस्य द्वितीयं भवतेऽधुना ॥ २४ ॥ 
यदा प्राभासिके क्षेत्रे ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ 
आगतश्चाष्टवर्षस्तु बालरूपी तदोच्यते ॥ २५ ॥ 
अन्येषु सर्वतीर्थेषु वृद्धरूपी पितामहः ॥ 
मुक्त्वा प्राभासिकं क्षेत्रं सदैव विबुधप्रिये ॥ २६ ॥
ब्रह्मांडे यानि तीर्थानि ब्रह्माणस्तेषु ये स्मृताः ॥ 
तेषामाद्यो महातेजाः प्रभासे यो व्यवस्थितः ॥ २७ ॥ 
कल्पेकल्पे तु नामानि शृणु त्वं तानि वै प्रिये ॥ 
स्वयंभूः प्रथमे कल्पे द्वितीये पद्मभूः स्थितः ॥ .२८ ॥ 
तृतीये विश्वकर्तेति बालरूपी चतुर्थके ॥ 
एतानि मुख्यनामानि कथितानि स्वयंभुवः ॥ २९ ॥ 
नित्यं संस्मरते यस्तु स दीर्घायुर्नरो भवेत् ॥7.1.105.३०॥ 
चन्द्रसूर्यग्रहाः सर्वे सदेवासुरमानुषाः ॥ 
त्रैलोक्यं  नश्यते सर्वं ब्रह्मरात्रि समागमे॥३१॥ 
पुनर्दिने तु संजाते प्रबुद्धः सन्पितामहः॥ 
तथा सृष्टिं प्रकुरुते यथापूर्वमभूत्प्रिये॥३२॥ 
दिनमानं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणो लोककर्तृणः ॥ 
नेत्रभागाच्चतुर्भागस्त्रुटिः कालो निगद्यते ॥ ३३ ॥ 
तस्माच्च द्विगुणं ज्ञेयं निमिषांतं वरानने ॥ 
निमिषैः पञ्चदशभिः काष्ठा इत्युच्यते बुधैः॥ 
त्रिंशद्भिश्चैव काष्ठाभिः कला प्रोक्ता मनीषिभिः ॥३४॥ 
त्रिंशत्कलो मुहूर्तः स्याद्दिनं पंचदशैस्तु तैः॥ 
दिनमाना निशा ज्ञेया अहोरात्रं तयोर्भवेत् ॥३५॥ 
तैः पंचदशभिः पक्षः पक्षाभ्यां मास उच्यते ॥ 
मासैश्चैवायनं षङ्भिरब्दं स्यादयनद्वयात् ॥३६॥ 
चत्वारिंशद्धि लक्षाणि लक्षाणां त्रितयं पुनः ॥ 
विंशतिश्च सहस्राणि ज्ञेयं सौरं चतुर्युगम् ॥ ३७ ॥ 
चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वंतरमुदाहृतम् ॥ 
ऐन्द्रमेतद्भवेदायुः समासात्तव कीर्तितम् ॥ ३८ ॥ 
स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्ततः ॥ 
औत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्ततः ॥ ३९॥ 
वैवस्वतोऽर्कसावर्णिर्ब्रह्मसा वर्णिरेव च ॥ 
धर्मसावर्णिनामा च रौच्यो भूत्यस्तथैव च ॥ 7.1.105.४० ॥ 
चतुर्दशैते मनवः सँख्यातास्ते यथाक्रमम् ॥ 
भूतान्भविष्यानिंद्रांश्च सर्वा न्वक्ष्ये तव क्रमात् ॥ ४१ ॥ 
विश्वभुक्च विपश्चिच्च सुकीर्तिः शिबिरेव च ॥ 
विभुर्मनोभुवश्चैव तथौजस्वी बलिर्बली ॥ ४२ ॥ 
अद्भुतश्च तथा शांती रम्यो देववरो वृषा ॥ 
ऋतधामा दिवःस्वामी शुचिः शक्राश्चतुर्दश ॥ ४३ ॥ 
एते सर्वे विनश्यंति ब्रह्मणो दिवसे प्रिये ॥ 
रात्रिस्तु तावती ज्ञेया कल्पमानमिदं स्मृतम् ॥ ४४ ॥ 
प्रथमं श्वेतकल्पस्तु द्वितीयो नीललोहितः ॥ 
वामदेवस्तृतीयस्तु ततो राथंतरोऽपरः ॥ ४५ ॥ 
रौरवः पंचमः प्रोक्तः षष्ठः प्राण इति स्मृतः ॥ 
सप्तमोऽथ बृहत्कल्पः कन्दर्पोऽष्टम उच्यते ॥ ४६ ॥ 
सद्योऽथ नवमः प्रोक्तः ईशानो दशमः स्मृतः ॥ 
ध्यान एकादशः प्रोक्तस्तथा  सारस्वतोऽपरः ॥ ४७ ॥ 
त्रयोदश उदानस्तु गरुडोऽथ चतुर्दशः ॥ 
कौर्मः पंचदशो ज्ञेयः पौर्णमासी प्रजापतेः ॥ ४८ ॥
षोडशो नारसिंहस्तु समाधिस्तु ततः परः ॥ 
आग्नेयोऽष्टादशः प्रोक्तः सोमकल्पस्ततोऽपरः ॥ ४९ ॥ 
भावनो विंशतिः प्रोक्तः सुप्तमालीति चापरः ॥ 
वैकुण्ठश्चार्चिषो रुद्रो लक्ष्मीकल्पस्तथापरेः ॥ 7.1.105.५० ॥ 
सप्तविंशोऽथ वैराजो गौरीकल्पस्तथोंऽऽधकः ॥ 
माहेश्वरस्तथा प्रोक्तस्त्रिपुरो यत्र घातितः ॥ ५१ ॥ 
पितृकल्पस्तथांते च या कुहूर्ब्रह्मणः स्मृता ॥ 
त्रिंशत्कल्पाः समाख्याता ब्रह्मणो मासि वै प्रिये ॥ ५२ ॥ 
अतीताः कथिताः सर्वे वाराहो वर्त्ततेऽधुना ॥ 
प्रतिपद्ब्रह्मणो यत्र वाराहेणोद्धृता मही ॥ ५३ ॥ 
त्रिंशत्कल्पैः स्मृतो मासो वर्षं द्वादशभिस्तु तैः ॥ 
अनेन वर्षमानेन तदा ब्रह्माऽष्टवार्षिकः ॥ 
आनीतः सोमराजेन सोमनाथः प्रतिष्ठितः ॥ ५४ ॥ 
एवं क्षेत्रे निवसतः प्रभासे बालरूपिणः ॥ 
परार्द्धमेकमगमद्द्वितीयं वर्ततेऽ धुना ॥ ५५ ॥ 
एवं महाप्रभावोऽसौ प्रभासक्षेत्रमध्यगः ॥ 
ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान्बालत्वात्क्षेत्रमाश्रितः ॥ ५६ ॥ 
स वै पूज्यो नमस्कार्यो वंदनीयो मनीषिभिः ॥ 
आदौ स एव पूज्यः स्यात्सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः ॥ ५७ ॥ 
यस्तं पूजयते भक्त्या स मां पूजयते भुवम् ॥ 
यस्तं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि योस्य पूज्यो ममैव सः ॥ ५८ ॥ 
ब्रह्मणा पूज्यमानेन अहं विष्णुश्च पूजितः ॥ 
विष्णुना पूज्यमानेन अहं ब्रह्मा च पूजितः ॥ ५९ ॥ 
मया पूजित मात्रेण ब्रह्मविष्णू च पूजितौ ॥ 
सत्त्वं ब्रह्मा रजो विष्णुस्तमोऽहं संप्रकीर्तितः ॥ 7.1.105.६० ॥ 
वायुर्ब्रह्माऽनलो रुद्रो विष्णुरापः प्रकीर्तितः ॥ 
रात्रिर्विष्णुरहो रुद्रो या संध्या स पितामहः ॥६१॥ 
सामवेदो ह्यहं देवि ब्रह्मा ऋग्वेद उच्यते ॥ 
यजुर्वेदो भवेद्विष्णुः कुलाधारो ह्यथर्वणः ॥ ६२॥ 
उष्णकालो ह्यहं देवि वर्षाकालः पितामहः ॥ 
शीतकालो भवेद्विष्णुरेवं कालत्रयं हि सः ॥ ६३ ॥ 
दक्षिणाग्निरहं ज्ञेयो गार्हपत्यो हरिः स्मृतः ॥ 
ब्रह्मा चाहवनीयस्तु एवं सर्वं त्रिदैवतम् ॥ ६४ ॥ 
अहं लिंगस्वरूपस्थो भगो विष्णुः प्रकीर्तितः ॥ 
बीजसंस्थो भवेद्ब्रह्मा विष्णुरापः प्रकीर्तितः ॥६५॥ 
अहमाकाशरूपस्थ एवं तत्त्वमयं प्रभुः ॥ 
आकाशात्स्रवते यच्च तद्बीजं ब्रह्मसंस्थितम् ॥ 
स्वरूपं ब्राह्ममाश्रित्य ब्रह्मा बीजप्ररोहकः॥६६॥
नाभिमध्ये स्थितो ब्रह्मा विष्णुश्च हृदयांतरे ॥ 
वक्त्रमध्ये अहं देवि आधारः सर्वदेहिनाम् ॥६७॥ 
यश्चाहं स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स हुताशनः ॥ 
या देवी स स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स च चन्द्रमाः ॥ ६८ ॥ 
यः कालः स स्वयं ब्रह्मा यो रुद्रः स च भास्करः ॥ 
एवं शक्तिविशेषेण परं ब्रह्म स्थितं प्रिये ॥ ६९ ॥ 
ॐकारस्तत्परं ब्रह्म गायत्री प्रकृतिः परा ॥ 
उभावेतौ नरो ज्ञात्वा न विच्यवति मुच्यते ॥7.1.105.७॥। 
एवं यो वेद देवेशि अद्वैतं परमाक्षरम् ॥ 
स सर्वं वेद नैवान्यो भेदकर्त्ता नराधमः ॥ ७१ ॥
एकरूपं परं ब्रह्म कार्यभावात्पृथक्स्थितः ॥ 
यस्तं द्वेष्टि वरारोहे ब्रह्मद्वेष्टा स उच्यते ॥ ७२ ॥ 
दक्षिणांगे स्थितो ब्रह्मा वामांगे मम केशवः ॥ 
यस्तयोर्द्वेषमाधत्ते स द्वेष्टा मम भामिनि ॥ ७३ ॥ 
एवं ज्ञात्वा वरारोहे ह्यभिन्नेनान्तरात्मना ॥ 
ब्रह्माणं केशवं रुद्रमेकरूपेण पूज येत् ॥ ७४ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां ब्रह्म माहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०५ ॥ ॥  ॥