स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः ११५
त्रिजातो ब्राह्मणस्तत्र किन्नामा कस्य सम्भवः ॥ 
किंगोत्रश्चैव किंसंज्ञः कीर्तयस्व महामते ॥ १ ॥ 
किं कुलीनैर्गुणाढ्यैर्वा तेजोविद्याविचक्षणैः ॥ 
त्रिजातोऽपि वरं सोऽपि स्वं स्थानं येन चोद्धृतम् ॥ २ ॥  
सूत उवाच ॥ ॥ सांकृत्यस्य मुनेर्वंशे स संभूतो द्विजोत्तमः ॥ 
प्रभाव इति विख्यातो दत्तसंज्ञो निमेः सुतः ॥ ३ ॥ 
स एवं स्थानमुद्धृत्य चकारायतनं शुभम् ॥ 
त्रिजातेश्वरनाम्ना च देवदेवस्य शूलिनः ॥ ४ ॥ 
तमाराध्य दिवा नक्तं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः॥ 
सशरीरो गतः स्वर्गं ततः कालेन केनचित् ॥ ५ ॥ 
यस्तं पश्यति सद्भक्त्या स्नापयेद्विषुवे सदा ॥ 
न त्रिजातः कुले तस्य कथञ्चिदपि जायते ॥ ६ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
यानि गोत्राणि नष्टानि यानि संस्थापितानि च॥ 
नामतस्तानि नो ब्रूहि तत्पुरं सूत नन्दन ॥ ७ ।। 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तत्रोपमन्युगोत्रा ये क्रौंचगोत्रसमुद्भवाः ॥ 
कैशोर्यं गोत्रसंभूतास्त्रैवणेया द्विजोत्तमः ८ ॥ 
ते भूयोऽपि न संप्राप्ता यथा गोत्रचतुष्टयम् ॥ 
तत्पूर्वकं शुकादीनां यन्नष्टं नागजाद्भयात् ॥ ९ ॥ 
शेषान्वः संप्रवक्ष्यामि ब्राह्मणान्गोत्रसंभवान् ॥ 
कौशिकान्वयसं भूताः षड्विंशतिश्च ते स्मृताः ॥ १० ॥ 
कश्यपान्वयसंभूताः सप्ताशीतिर्द्विजोत्तमाः ॥ 
लक्ष्मणान्वयसंभूता एकविंशतिरागताः ॥ ११ ॥ 
तत्र नष्टाः पुनः प्राप्तास्तस्मिन्स्थाने सुदुःखिताः ॥ 
भारद्वाजास्त्रयः प्राप्ताः कौंडनीयाश्चतुर्दश ॥ १२ ॥ 
रैतिकानां तथा विंशत्पाराशर्याष्टकं तथा ॥ 
गर्गाणां च द्विविंशं च हारीतानां विविंशतिः ॥ १३ ॥ 
और्वभार्गवगोत्राणां पञ्चविंशदुदाहृताः ॥ 
गौतमानां च षड्विंशमालूभायनविंशतिः ॥ १४ ॥ 
मांडव्यानां त्रिविंशच्च बह्वृचानां त्रिविंशतिः ॥ 
सांकृत्यानां विशिष्टानां पृथक्त्वेन दशैव तु ॥ १५ ॥ 
तथैवांगिरसानां च पंच चैव प्रकीर्तिताः ॥ 
आत्रेया दश संख्याताः शुक्लात्रेयास्तथैव च ॥ १६ ॥ 
वात्स्याः पञ्च समाख्याताः कौत्साश्च नव सप्त वै ॥ 
शांडिल्या भार्गवाः पञ्च मौद्गल्या विंशतिः स्मृताः ॥।७॥ 
बौधायनाः कौशलाश्च त्रिंशन्मात्राः प्रकीर्तिताः ॥ 
अथर्वाः पंचपंचाशन्मौनसाः सप्तसप्ततिः ॥।८॥ 
याजुषास्त्रिंशतिः ख्याताश्च्यावनाः सप्त विंशतिः ॥ 
आगस्त्याश्च त्रयस्त्रिंशज्जैमिनेया दशैव तु ॥ १९॥ 
नैवृताः पंचपंचाशत्पाठीनाः सप्ततिर्द्विजाः ॥ 
गोभिलाश्चापि काक्वाश्च पंचपंच द्विजाः स्मृताः ॥२॥। 
औशनसाश्च दाशार्हास्त्रयस्त्रय उदाहृताः ॥ 
लोकाख्यानां तथा षष्टिरैणिशानां द्विसप्ततिः ॥२१॥। 
कापिष्ठलाः शार्कराख्या दत्ताख्याः सप्तसप्ततिः ॥ 
शार्कवानां शतं प्रोक्तं दार्ज्यानां सप्तसप्ततिः॥२२॥ 
कात्यायन्यास्त्रयोऽधिष्ठा वैदिशाश्च त्रयः स्मृताः ॥ 
कृष्णात्रेयास्तथा पंच दत्तात्रेया स्तथैव च ॥२३॥ 
नारायणाः शौनकेया जाबालाः शतसंख्यया ॥ 
गोपाला जामदन्याश्च शालिहोत्राश्च कर्णिकाः ॥२४॥ 
भागुरायणकाश्चैव मातृकास्त्रैणवास्तथा॥
सर्वे ते ब्राह्मणश्रेष्ठाः क्रमेण द्विजसत्तमाः ॥२५॥ 
एतेषामेव सर्वेषां सत्काराय द्विजोतमाः ॥
चत्वारिंशत्तथाष्टौ च पुरा प्रोक्ताः स्वयंभुवा ॥२६॥ 
ते सर्वे च पृथक्त्वेन निर्दिष्टाः पद्मयोनिना ॥ 
संध्यातर्पणकृत्यानि वैश्वदेवोद्भवानि च ॥ 
श्राद्धानि पक्षकृत्यानि पितृपिंडांस्तथैव च ॥२७॥ 
यज्ञोपवीतसंयुक्ताः प्रवराश्चैव कृत्स्नशः ॥ 
तथा मौंजीविशेषाश्च शिखाभेदाः प्रकीर्तिताः ॥ २८ ॥ 
त्रिजातेन समाराध्य देवदेवं पितामहम् ॥ 
तेषां कृत्वा द्विजेद्राणामात्मकीर्तिकृते तदा ॥ २९ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
कथं सन्तोषितो ब्रह्मा त्रिजातेन महात्मना ॥ 
कर्मकांडं कथं भिन्नं कृतं तेन महात्मना ॥ 
सर्वं विस्तरतो ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः ॥ ३० ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तस्यार्थे ब्राह्मणैः सर्वैस्तोषितः प्रपितामहः ॥ 
अनेनैवोद्धृतं स्थानमस्माकं सकलं विभो ॥ ३१ ॥ 
तस्मादस्य विभो यच्छ वेदज्ञानमनुतमम् ॥ 
येन कर्मविशेषाश्च जायतेऽत्र पुरोत्तमे ॥ ३२ ॥ 
एतस्य च गुरुत्वं च प्रसादात्तव पद्मज ॥ 
यथा भवति देवेश तया नीतिर्विधीयताम् ॥ ३३ ॥ 
ब्रह्मा ददौ ततस्तस्य मंत्रग्राममनुत्तमम् ॥ 
येन विज्ञायते सर्वं वेदार्थो यज्ञकर्म च ॥ ३४ ॥ 
ततः प्रोवाच तान्सर्वान्प्रहष्टेनातरात्मना ॥ 
एष वेदार्थसंपन्नो भविष्यति महायशाः ॥ ३५ ॥ 
भर्तृयज्ञ इति ख्यातो यज्ञकर्मविचक्षणः ॥ 
यदेव वक्ति युष्माकं क्रियाकांडमशंकितैः ॥ ३ ॥ 
तत्कार्यं स्वर्गमोक्षाय मम वाक्यात्प्रबोधितैः ॥ 
वेदार्थानेष सर्वेषां युष्माकं योजयिष्यति ॥ ३७ ॥ 
ये चान्येषु च देशेषु स्थानेषु च गताः क्वचित् ॥ 
एतत्स्थानं परित्यज्य सत्यमेतद्विजोत्तमाः ॥ ३८ ॥ 
वेदस्थाने च बुद्ध्यैष यत्कर्म प्रचरिष्यति ॥ 
नानृते वाथ पापे च वाणी चास्य चरिष्यति ॥ ३९ ॥ 
एवमुक्त्वा स देवेशो विरराम पितामहः ॥ 
भर्तृयज्ञोऽपि ताः सर्वाश्चक्रे यज्ञक्रियाः शुभाः ॥ ६.११५.४० ॥ 
ब्राह्मणानां हितार्थाय श्रुत्यर्थं तस्य केवलम् ॥ 
दशप्रमाणाः संप्रोक्ताः सर्वे ते ब्राह्मणोत्तमाः ॥ ४१ ॥ 
चतुःषष्टिषु गोत्रेषु ह्येवं ते ब्राह्मणोत्तमाः ॥ 
तेन तत्र समानीतास्त्रिजातेन महात्मना ॥ ४२ ॥ 
तेषामेकत्र जातानि दशपंचशतानि च ॥ 
सामान्य भोगमोक्षाणि तानि तेन कृतानि च ॥ ४३ ॥ 
अष्टषष्टिविभागेन पूर्वमायुव्ययोद्भवम् ॥ 
तत्रासीदथ गोत्रे च पुरुषाणां प्रसंख्यया ॥ ४४ ॥ 
ततः प्रभृति सर्वेषां सामान्येन व्यवस्थितम् ॥ 
त्रिजातस्य च वाक्येन येन दूरादपि द्रुतम् ॥ ४५ ॥ 
समागच्छंति विप्रेन्द्राः पुरवृद्धिः प्रजायते ॥ 
न कश्चिद्याति संत्यक्त्वा दौस्थ्यादन्यत्र च द्विजाः ॥ ४६ ॥ 
ततस्तेषां सुतैः पौत्रैर्नप्तृभिश्च सहस्रशः ॥ 
दौहित्रैर्भागिनेयैश्च भूयो भूरि प्रपूरितम् ॥ ॥ ४७ ॥ 
तत्पुरं वृद्धिमायाति दूर्वांकुरैरिव द्विजाः ॥ 
कांडात्कांडात्प्ररोहद्भिः संख्याहीनैरनेकधा ॥ ४८ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एतद्वः सर्वमाख्यातं गोत्रसंख्यानकं शुभम् ॥ 
ऋषीणां कीर्तनं चापि सर्वपातकनाशनम् ॥ ४९ ॥ 
यश्चैतत्पठते नित्यं शृणुयाद्वा प्रभक्तितः ॥ 
न स्यात्तस्य कुलच्छेदः कदाचिदपि भूतले ॥ ६.११५.५० ॥ 
तथा विमुच्यते पापैराजन्ममरणोद्भवैः ॥ 
न पश्यति वियोगं च कदाचित्प्रियसंभवम् ॥ ५१ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽष्टषष्टितीर्थोपाख्याने भर्तृयज्ञकृतयज्ञविधानमुनिगोत्रवर्णनंनाम पंचदशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११५ ॥ ॥ छ ॥