स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/केदारखण्डः/अध्यायः २३
॥लोमश उवाच॥	
एतस्मिन्नंतरे तत्र महेशेन प्रणोदिताः॥	
आजग्मुः सहसा सद्य ऋषयोऽपि हिमालयम्॥ २३.१ ॥	
तान्दृष्ट्वा सहसोत्थाय हिमाद्रिः प्रतिमानसः॥	
पूजयामास तान्सर्वानुवाच नतकंधरः॥ २३.२ ॥	
किमर्थमागता यूयं ब्रूतागमनकारणम्॥	
तदोचुः सप्त ऋषयो महेशप्रेरिता वयम्॥ २३.३ ॥	
समागतास्त्वत्सकाशं कन्यायाश्च विलोकने॥	
तानस्मान्विद्धि भोः शैल स्वां कन्यां दर्शयाशु वै॥ २३.४ ॥	
तथेत्युक्त्वा ऋषिगणानानीता तत्र पार्वती॥	
स्वोत्संगे परिगृह्याशु गिरीन्द्रः पुत्रवत्सलः॥	
हिमवान्गिरिराजोऽथ उवाच प्रहसन्निव॥ २३.५ ॥	
इयं सुता मदीया हि वाक्यं श्रुणुत मे पुनः॥	
तपस्विनां वरिष्ठऽसौ विरक्तो मदनांतकः॥ २३.६ ॥	
कथमुद्वहनार्थी च येनानंगः कृत स्मरः॥	
अत्यासन्नेचातिदूरे आढ्ये धनविवर्जिते॥	
वृत्तिहीने च मूर्खे च कन्यादानं न शस्यते॥ २३.७ ॥	
मूढाय च विरक्ताय आत्मसंभाविताय च॥	
आतुराय प्रमत्ताय कन्यादानं न कारयेत्॥ २३.८ ॥	
तस्मान्मया विचार्यैव भवद्भिर्ऋषिसत्तमाः॥	
प्रदातव्या महेशाय एतन्मे व्रतमुत्तमम्॥ २३.९ ॥	
तच्छ्रुत्वा गिरिराजस्य वचनं ते महर्षयः॥	
एकपद्येन ऊचुस्ते प्रहस्य च हिमालयम्॥ २३.१० ॥	
यया कृतं तपस्तीव्रं यया चाराधितः शिवः॥	
तपसा तेन संतुष्टः प्रसन्नोद्य सदाशिवः॥ २३.११ ॥	
अस्यास्तस्य च भोः शैल न जानासि च किंचन॥	
महिमानं परं चैव तस्मादेनां प्रयच्छ वै॥ २३.१२ ॥	
शिवाय गिरिजामेनां कुरुष्य वचनं हि नः॥	
तच्छ्रुत्वा वचनं तेषामृषीणां भावितात्मनाम्॥ २३.१३ ॥	
उवाच त्वरया युक्तः पर्वतान्पर्वतेश्वरः॥	
हे मेरो हे निषधकिं गन्धमादन मन्दर॥	
मैनाक क्रियतामद्य शंसध्वं च यथातथम्॥ २३.१४ ॥	
मेना तदा उवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदा॥	
अधुना किं विमशन कृतं कार्यं तदैव हि॥ २३.१५ ॥	
उत्पन्नेयं महाभागा देवकार्यार्थमेव च॥	
प्रदातव्या शिवायेति शिवस्यार्थेऽवतारिता॥ २३.१६ ॥ 
अनयाराधितो रुद्रो रुद्रेण परिभाविता॥	
इयं महाभागा शिवाय प्रतिदीयताम्॥ २३.१७ ॥	
निमित्तमात्रं च कृतं तया वै शिवपूजने॥	
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्यामेनायाः परिभाषितम्॥ २३.१८ ॥	
परितुष्टो हिमाद्रिश्च वाक्यं चेदमुवाच ह॥	
ऋषीन्प्रति निरीक्षंस्तां कन्येयं मम संप्रति॥ २३.१९ ॥	
ततः समानीय सुलोचनां तां श्यामां नितंबार्षितमेखलां शुभाम्॥	
वैडूर्यमुक्तावलयान्दधानां भास्वत्प्रभां चांद्रमसीं व रेखम्॥ २३.२० ॥	
लावण्यामृतवापिकां सुवदनां गौरीं सुवासां शुभां दृष्ट्वा ते ह्यृषयोऽपि मोहमगन्भ्रांतास्तदा संभ्रमात्॥	
नोचुः किंचना वाक्यमेव सुधियो ह्यासन्प्रमत्ता इव स्तब्धाः कान्तिमतीमतीव रुचिरां त्रैलोक्यनाथप्रियाम्॥ २३.२१ ॥	
एवं तदा ते ह्यृषयोऽपि मोहिता रूपेण तस्याः किमुताथ देवताः॥	
तथैव सर्वे च निरीक्ष्य तन्वीं सतीं गिरिन्द्रस्य सुतां शिवप्रियाम्॥ २३.२२ ॥	
ततः पुनश्चैत्य शिवं शिवप्रियाः शशंसुरस्मा ऋषयस्तदानीम्॥ २३.२३ ॥	॥ऋषय ऊचुः॥	
भूषिता हि गिरीन्द्रेण स्वसुता नास्ति संशयः॥	
उद्वोढुं गच्छ देवेश देवैश्च परिवारितः॥ २३.२४ ॥	
गच्छ शीघ्रं महादेव पार्वतीमात्मजन्मने॥	
तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां प्रहस्येदमुवाच ह॥ २३.२५ ॥	
विवाहो हि महाभागा न दृष्टो न श्रुतोऽपि वा॥	
मया पुरा च ऋषयः कथ्यतां च विशेषतः॥ २३.२६ ॥	
तदोचुर्ऋषयः सर्वे प्रहसंतः सदाशिवम्॥	
विष्णुमाह्वय वै देव ब्रह्मणं च शतक्रतुम्॥ २३.२७ ॥	
तथा ऋषिगणांश्चैव यक्षगन्धर्वपन्नगान्॥	
सिद्धविद्याधरांश्चैव किंनरांश्चाप्सरोगणान्॥ २३.२८ ॥	
एतांश्चान्यांश्च सुबहूनानयस्वेति सत्वरम्॥	
तदाकर्ण्य ऋषिप्रोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः॥ २३.२९ ॥	
उवाच नारदं देवो विष्णुमानय सत्वरम्॥	
ब्रह्माणं च महेन्द्रं च अन्यांश्चैव समानय॥ २३.३० ॥	
शंभोर्वचनमादाय शिरसा लोकपावनः॥	
जगाम त्वरितो भूत्वा वैकुण्ठं विष्णुवल्लभः॥ २३.३१ ॥	
ददर्श देवं परमासने स्थितं श्रिया च देव्या परिसेव्यमानम्॥	
चतुर्भुजं देववरं महाप्रभं नीलोत्पलश्यामतनुं वरेण्यम्॥ २३.३२ ॥	
महार्हरत्नावृतचारुकुण्डलं महाकिरीटोत्तमरत्नभास्वतम्॥	
सुवैजयंत्या वनमालया वृतं स नारदस्तं भुवनैकसुन्दरम्॥ २३.३३ ॥	
उवाच नारदोऽभ्येत्य शंभोर्वाक्यमथादरात्॥	
ब्रह्मवीणां वाद्यवीणां वाद्यमानः सर्वज्ञ ऋषिसत्तमः॥ २३.३४ ॥	
एह्येहि त्वं महाविष्णो महादेवं त्वरान्वितः॥	
उद्वाहनार्थं शंभोश्च त्वमेकः कार्यसाधकः॥ २३.३५ ॥	
प्रहस्य भगवान्प्राह नारदं प्रति वै तदा॥	
कथमुद्वहने बुद्धिरुत्पन्ना तस्य शूलिनः॥	
विज्ञातार्थोऽपि भगवान्नारदं परिपृष्टवान्॥ २३.३६ ॥	
॥नारद उवाच॥	
तपसा महता रुद्रः पार्वत्या परितोषितः॥	
स्वयमेवागतस्तत्र यत्रास्ते गिरिजा सती॥ २३.३७ ॥	
दासोऽहमवदच्छंभुः पार्वत्या परितोषितः॥	
पार्वतीं च समभ्यर्थ्य वरयस्व च भामिनि॥ २३.३८ ॥	
त्वरितेनावदच्छंभुस्त्वामाह्वयति संप्रति॥	
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः॥	
नारदेन समायुक्तः पार्षदैः परिवारितः॥ २३.३९ ॥	
सुपर्णमारुह्य तदा महात्मा योगीश्वराणां प्रभुरच्युतो महान्॥	
ययौ तदाऽऽकाशपथा हरिः स्वयं सनारदो देववरैः समेतः॥ २३.४० ॥	
तं दृष्ट्वा त्वरितं देवो योगिध्येयांघ्रिपंकजः॥	
अभ्युत्थाय मुदा युक्तः परिष्वज्य च शार्ङ्गिणम्॥ २३.४१ ॥	
तदा हरिहरौ देवावैकपद्येन तिष्ठतः॥	
ऊचुतुः स्म तदान्योन्यं क्षेमं कुशलमेव च॥ २३.४२ ॥	॥ईश्वर उवाच॥	
गिरिजातपसा विष्णो जितोऽहं नात्र संशयः॥	
पाणिग्रहार्थमेवाद्य गंतुकामो हिमालयम्॥ २३.४३ ॥	
यथार्थेन च भो विष्णो कथयामि तवाग्रतः॥	
यदा दक्षेण भो विष्णो प्रदत्ता च पुरा सती॥ २३.४४ ॥	
न च संकल्पविधिना मया पाणिग्रहः कृतः॥	
अधुनैव मया कार्यं कर्मविस्तारणं बहु॥ २३.४५ ॥	
यत्कार्यं तन्न जानामि सर्वं पाणिग्रहोचितम्॥	
शंभोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मधुसूदनः॥ २३.४६ ॥	
यावद्वक्तुं समारेभे तावद्ब्रह्मा समागतः॥	
इंद्रेण सह सर्वैश्च लोकपालैस्त्वरान्वितः॥ २३.४७ ॥	
तथैव देवासुरयक्षदानवा नागाः पतंगाप्सरसो महर्षयः॥	
समेत्य सर्वे परिवक्तुमीशमूचुस्तदानीं शिरसा प्रणम्य॥ २३.४८ ॥	
गच्छगच्छ महादेव अस्माभिः सहितः प्रभो॥	
ततो विष्णुरुवाचेदं प्रस्तावसदृशंवचः॥ २३.४९ ॥	
गृह्योक्तविधिना शंभो कर्म कर्तुमिहार्हसि॥ २३.५० ॥	
नांदीमुखं मण्डपस्थापनं च तथा चैतत्कुरु धर्मेण युक्तम्॥	
महानदीसंगमं वर्जयित्वा कुर्वंति केचिद्वेदमनीषिणश्च॥ २३.५१ ॥	
मण्डपस्थापनं चैव क्रियतां ह्यधुना विभो॥	
तथोक्तो विष्णुना शंभुश्चकारात्महिताय वै॥ २३.५२ ॥	
ब्रह्मादिभिः कृतं तेन सर्वमभ्युदयोचितम्॥	
ग्रहाणां पूजनं चक्रे कश्यपो ब्रह्मणा युतः॥ २३.५३ ॥	
तथात्रिश्च वशिष्ठश्च गौतमोथ गुरुर्भृगुः॥	
कण्वो बृहस्पतिः शक्तिर्जमदग्निः पराशरः॥ २३.५४ ॥	
मार्कंडेयः शिलावाकः शून्यपालोऽक्षतश्रमः॥	
अगस्त्यश्च्यवनो गर्गः शिलादोऽथ महामुनिः॥ २३.५५ ॥	
एते चान्ये च बहवो ह्यागताः शिवसन्निधौ॥	
ब्रह्मणा नोदितास्तत्र चक्रुस्ते विधिवत्क्रियाम्॥ २३.५६ ॥	
वेदोक्तविधिना सर्वे वेदवेदांगपारगाः॥	
चक्रू रक्षां महेशस्य कृतकौतुकमंगलाम्॥ २३.५७ ॥	
ऋग्यजुःसामसहितैः सूक्तैर्नानाविधैस्तथा॥	
मंगलानि च भूरीणि ऋषयस्तत्त्ववेदिनः॥ २३.५८ ॥	
अभ्यंजनादिकं सर्वं चक्रुस्तस्य परात्मनः॥	
ख्यातः कपर्द्दस्तस्यैव शिवस्य परमात्मनः॥ २३.५९ ॥	
अनेकैर्मौक्तिकैर्युक्ता मुण्डमालाऽभवत्तदा॥	
ये सर्पा ह्यंगभूताश्च ते सर्वे तत्क्षणादिव॥	
बभूवुर्मडनान्येव जातरूपमयानि च॥ २३.६० ॥	
सर्वभूषणसंपन्नो देवदेवो महेश्वरः॥	
ययौ देवैः परिवृतः शैलराजपुरं प्रति॥ २३.६१ ॥	
चंडिका वरभगिनी तदा जाता भयावहा॥	
प्रेतासना गता चण्डी सर्पाभरणभूषिता॥ २३.६२ ॥	
हैमं कलशमादाय पूर्णं मूर्ध्ना महाप्रभा॥	
परिवारैर्महाचंडी दीप्तास्या ह्युग्रलोचना॥ २३.६३ ॥	
तत्र भूतान्यनेकानि विरूपाणि सहस्रशः॥	
तैः समेताग्रतश्चंडी जगाम विकृतानना॥ २३.६४ ॥	
तस्याः सर्वे पृष्ठतश्च गणाः परमदारुणाः॥	
कोट्येकादशसंख्याका रौद्रा रुद्र प्रियाश्च ये॥ २३.६५ ॥	
तदा डमरुनिर्घोषव्याप्तमासीज्जगत्त्रयम्॥	
भेरीभांकारशब्देन शंखानां निनदेन च॥ २३.६६ ॥	
तथा दुंदुभिनिर्घोषैः शब्दः कोलाहलोऽभवत्॥	
गणानां पृष्ठतो भूत्वा सर्वे देवाः समुत्सुकाः॥	
अन्वयुः सर्वसिद्धाश्च लोकपालैः समन्विताः॥ २३.६७ ॥	
मध्ये व्रजन्महेंद्रोऽथ ऐरावतमुपास्थितः॥	
शुभ्रेणो च्छ्रियमाणेन छत्रेण परमेण हि॥ २३.६८ ॥	
चामरैर्वीज्यमानोऽसौ सुरैर्बहुभिरावृतः॥	
तदा तु व्रजमानास्त ऋषयो बहवो ह्यमी॥ २३.६९ ॥	
भरद्वाजादयो विप्राः शिवस्योद्वहनं प्रति॥	
शाकिन्यो यातुधानाश्च वेताला ब्रह्मराक्षसाः॥ २३.७० ॥	
भूतप्रेतपिशाचाश्च तथान्ये प्रमथादयः॥	
पृच्छमानास्तदा चंडीं पृष्ठतोऽन्वगमंस्तदा॥ २३.७१ ॥	
क्व गता साऽधुना चंडी धावमानास्तदा भृशम्॥	
प्राप्ता गता व्रजंतीं तां प्रणिपत्य महाप्रभाम्॥ २३.७२ ॥	
अथ प्रोचुस्तदा सर्वे चंडीं भैरवसंयुताम्॥	
विनास्माभिः कुतो यासि वद चंडि यथा तथा॥ २३.७३ ॥	
प्रहस्योवाच सा चंडी भूतानां तत्र श्रृण्वताम्॥	
शंभोरुद्वहनार्थाय प्रेतारूढा व्रजाम्यहम्॥ २३.७४ ॥	
हैमं कलशमादाय शिरसा बिभ्रती स्वयम्॥	
करवालीस्वरूपेण चंडी जाता ततः स्वयम्॥ २३.७५ ॥	
भूतैः परिवृता सर्वैः सर्वेषामग्रतोऽव्रजत्॥	
गणास्तामनुजग्मुस्ते गणानां पृष्ठतः सुराः॥ २३.७६ ॥	
इंद्रादयो लोकपाला ऋषयस्तेऽग्रपृष्ठतः॥	
ऋषीणां पृष्ठतो भूत्वा पार्षदाश्च महाप्रभाः॥ २३.७७ ॥	
विष्णोरमितभावज्ञा मुकुंदाच्च मनोरमाः॥	
सर्वे पयोदसंकाशाः स्रग्विणो वनमालिनः॥	
श्रीवत्सांकधराः सर्वे पीतवासोन्विताश्च ते॥ २३.७८ ॥	
चतुर्भुजाः कुंडलिनः किरीटकटकांगदैः॥	
हारनूपुरसूत्रैश्च कटिसूत्राङ्गुलीयकैः॥	
शोभिताः सर्व एवैते महापुरुषलक्षणाः॥ २३.७९ ॥	
तेषां मध्ये गतो विष्णुः श्रियोपेतः सुरारिहा॥ २३.८० ॥	
बभौ त्रिलोकीकृतविश्वमंगलो महानुभावैर्हृदि कृत्य धिष्ठितः॥	
शिवेन साकं परमार्थदस्तदा हरिः परात्मा जगदेकबंधुः॥ २३.८१ ॥	
स तार्क्ष्यपुत्रोपरि संस्थितो महाँल्लक्ष्म्या समेतो भुवनैकभर्ता॥	
स चामरैर्वीज्यमानो मुनींद्रैः सर्वैः समेतो हरिरीश्वरो महान्॥ २३.८२ ॥	
तथा विरिंचिर्निजवाहनस्थो वेदैः समेतः सह षड्भिरंगैः॥	
तथागमैः सेतिहासैः पुराणैः स संवृतो हेमगर्भो बभूव॥ २३.८३ ॥	
वेधोहरिभ्यां च तदा सुरेद्रैः समावृतश्चर्षिभिः संपरीतः॥	
वृषारूढो वृषकेतुर्दुरापोयोगीश्वरैरपि सर्वैरगम्यः॥ २३.८४ ॥	
शुद्धस्फटिकसंकाशं वृषभं धर्मवत्सलम्॥	
समेतो मातृभिश्चैव गोभिश्च कृतलक्षणम्॥ २३.८५ ॥	
एभिस्समेतोऽसुरदानवैः सह ययौ महेशो विबुदैरलंकृतः॥	
हिमालयं गिरिवर्यं तदानीं पाणिग्रहार्थं प्रमदोत्तमायाः॥ २३.८६ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखंडे श्रीशिवस्य विवाहवर्णनंनाम त्रयोविंशोऽध्यायः॥ २३ ॥	

केदारखण्डः