वराहपुराणम्/अध्यायः ७५
'''रुद्र उवाच ।	
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् ।	
संख्यां चापि समुद्राणां द्वीपानां चैव विस्तरम् ।। ७५.१ ।।	
यावन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च याः स्मृताः ।	
महाभूतप्रमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोः पृथक् ।। ७५.२ ।।	
द्वीपभेदसहस्त्राणि सप्तस्वन्तर्गतानि च ।	
न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं यैर्विततं जगत् ।। ७५.३ ।।	
सप्तद्वीपान् प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह ।	
येषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ।। ७५.४ ।।	
अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत् ।	
प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यं विभाव्यते ।। ७५.५ ।।	
नव वर्षं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् ।	
विस्तरान्मण्डलाच्चैव योजनैस्तन्निबोधत ।। ७५.६ ।।	
शतमेकं सहस्त्राणां योजनानां समन्ततः ।	
नानाजनपदाकीर्णं योजनैर्विविधैः शुभैः ।। ७५.७ ।।	
सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम् ।	
सर्वधातुविवृद्धैश्च शिलाजालसमुद्भवैः ।	
पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिः सर्वतश्चितम् ।। ७५.८ ।।	
जम्बूद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्वतः परिमण्डलः ।	
नवभिश्चावृतः श्रीमान् भुवनैर्भूतभावनः ।। ७५.९ ।।	
लवणेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः ।	
जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः ।। ७५.१० ।।	
तस्य प्रागायता दीर्घा षडेते वर्षपर्वताः ।	
उभयत्रावगाढाश्च समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ ।। ७५.११ ।।	
हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान् ।	
सर्वत्र सुसुखश्चापि निषधः पर्वतो महान् ।। ७५.१२ ।।	
चतुर्वर्णःस सौवर्णो मेरुश्चोल्बमयो गिरिः ।	
वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्त्रः समुच्छितः ।। ७५.१३ ।।	
नानावर्णस्तु पार्श्वेषु प्रजापतिगुणान्वितः ।	
नाभिमण्डलसंभूतो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।। ७५.१४ ।।	
पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्रह्मण्यं तेन तस्य तत् ।	
पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्यते ।। ७५.१५ ।।	
भृङ्गपत्रनिभश्चासौ पश्चिमेन यतोऽथ सः ।	
तेनास्य शूद्रता प्रोक्ता मेरोर्नामार्थकर्मणः ।। ७५.१६ ।।	
पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं विभाव्यते।	
तेनास्य क्षत्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः ।। ७५.१७ ।।	
वृत्तः स्वभावतः प्रोक्तो वर्णतः परिमाणतः ।	
नीलश्च वैदूर्यमयः श्वेतशुक्लो हिरण्मयः ।	
मयूरबर्हिवर्णस्तु शातकौम्भश्च श्रृङ्गवान् ।। ७५.१८ ।।	
एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः ।	
तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्त्र उच्यते ।। ७५.१९ ।।	
मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः स संभवः ।	
नवैव तु सहस्त्राणि विस्तीर्णः सर्वतश्च सः ।। ७५.२० ।।	
मध्यं तस्य महामेरुर्विधूम इव पावकः ।	
वेद्यर्द्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्द्धं तथोत्तरम् ।। ७५.२१ ।।	
वर्षाणि यानि षडत्र तेषां ते वर्षपर्वताः ।	
योजनाग्रं तु वर्षाणां सर्वेषां तद् विधीयते ।। ७५.२२ ।।	
द्वे द्वे वर्षे सहस्त्राणां योजनानां समुच्छ्रयः ।	
जम्बूद्वीपस्य विस्तारस्तेषामायाम उच्यते ।। ७५.२३ ।।	
योजनानां सहस्त्राणि शतौ द्वौ चायतौ गिरी ।	
नीलश्च निषधश्चैव ताभ्यां हीनाश्च ये परे ।	
श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवाञ्छृङ्गवांश्च यः ।। ७५.२४ ।।	
जम्बूद्वीपप्रमाणेन निषधः परिकीर्तितः ।	
तस्माद् द्वादशभागेन हेमकूटः प्रहीयते ।	
हिमवान् विंशभागेन हेमकूटात् प्रहीयते ।। ७५.२५ ।।	
अष्टाशीतिसहस्त्राणि हेमकूटो महागिरिः ।	
अशीतिर्हिमवान् शैल आयतः पूर्वपश्चिमे ।। ७५.२६ ।।	
द्वीपस्य मण्डलीभावाद् ह्रासवृद्धी प्रकीर्त्यते ।	
वर्षाणां पर्वतानां च यथा चेमे तथोत्तरम् ।। ७५.२७ ।।	
तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्षाणि चैव तत् ।	
प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु ।। ७५.२८ ।।	
संततानि नदीभेदैरगम्यानि परस्परम् ।	
वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः ।। ७५.२९ ।।	
एतद्धैमवतं वर्षं भारती यत्र सन्ततिः ।	
हेमकूटं परं यत्र नाम्ना किंपुरुषोत्तमः ।। ७५.३० ।।	
हेमकूटात् तु निषधं हरिवर्षं तदुच्यते ।	
हरिवर्षात् परं चैव मेरुपार्श्व इलावृतम् ।। ७५.३१ ।।	
इलावृतात् परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम् ।	
रम्यकाच्च परं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्मयम् ।	
हिरण्मयात् परं चैव श्रृङ्गवन्तं कुरु स्मृतम् ।। ७५.३२ ।।	
धनुःसंस्थे तु द्वे वर्षे विज्ञेये दक्षिणोत्तरे ।	
द्वीपानि खलु चत्वारि चतुरस्त्रमिलावृतम् ।। ७५.३३ ।।	
अर्वाक् च निषधस्याथ वेद्यर्धं दक्षिणं स्मृतम् ।	
परं श्रृङ्गवतो यच्च वेद्यर्धं हि तदुत्तरम् ।। ७५.३४ ।।	
वेद्यर्द्धे दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि चोत्तरे ।	
तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो यत्र मेरुस्त्विलावृतः ।। ७५.३५ ।।	
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च ।	
उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः ।। ७५.३६ ।।	
योजनानां सहस्त्रे द्वे विष्कम्भोच्छ्रय एव च ।	
आयामतश्चतुस्त्रिंशत् सहस्त्राणि प्रकीर्तितः ।। ७५.३७ ।।	
तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः ।	
आयामोच्छ्रयविस्तारात् तुल्यो माल्यवता तु सः ।। ७५.३८ ।।	
परिमण्डलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः ।	
चतुर्वर्णः ससौवर्णश्चतुरस्त्रः समुच्छ्रितः ।। ७५.३९ ।।	
अव्यक्ता धातवः सर्वे समुत्पन्ना जलादयः ।	
अव्यक्तात् पृथिवीपद्मं मेरुस्तस्य च कर्णिका ।। ७५.४० ।।	
चतुष्पत्रं समुत्पन्नं व्यक्तं पञ्चगुणं महत् ।	
ततः सर्वाः समुद्भूता वितता हि प्रवृत्तयः ।। ७५.४१ ।।	
अनेककल्पजीवद्भिः पुरुषैः पुण्यकारिभिः ।	
कृतात्मभिर्महात्मभिः प्राप्यते पुरुषोत्तमः ।। ७५.४२ ।।	
महायोगी महादेवो जगद्ध्येयो जनार्दनः ।	
सर्वलोकगतोऽनन्तो व्यापको मूर्त्तिरव्ययः ।। ७५.४३ ।।	
न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसंभवा ।	
योगित्वाच्चेश्वरत्वाच्च सत्त्वरूपधरो विभुः ।। ७५.४४ ।।	
तन्निमित्तं समुत्पन्नं लोके पद्मं सनातनम् ।	
कल्पशेषस्य तस्यादौ कालस्य गतिरीदृशी ।। ७५.४५ ।।	
तस्मिन् पद्मे समुत्पन्नो देवदेवश्चतुर्मुखः ।	
प्रजापतिपतिर्देव ईशानो जगतः प्रभुः ।। ७५.४६ ।।	
तस्य बीजनिसर्गं हि पुष्करस्य यथार्थवत् ।	
कृत्स्नं प्रजानिसर्गेण विस्तरेणैव वर्ण्यते ।। ७५.४७ ।।	
तदम्बु वैष्णवः कायो यतो रत्नविभूषितः ।	
पद्माकारा समुत्पन्ना पृथिवी सवनद्रुमा ।। ७५.४८ ।।	
तत् तस्य लोकपद्मस्य विस्तरं सिद्धभाषितम् ।	
वर्ण्यमानं विभागेन क्रमशः श्रृणुत द्विजाः ।। ७५.४९ ।।	
महावर्षाणि ख्यातानि चत्वार्यत्र च संस्थिताः ।	
तत्र पर्वतसंस्थानो मेरुर्नाम महाबलः ।। ७५.५० ।।	
नानावर्णः स पार्श्वेषु पूर्वतः श्वेत उच्यते ।	
पीतं च दक्षिणं तस्य भृङ्गवर्णं तु पश्चिमम् ।। ७५.५१ ।।	
उत्तरं रक्तवर्णं तु तस्य पार्श्वं महात्मनः ।	
मेरुस्तु शोभते शुक्लो राजवंशे तु धिष्ठितः ।। ७५.५२ ।।	
तरुणादित्यसंकाशो विधूम इव पावकः ।	
योजनानां सहस्त्राणि चतुराशीतिरुच्छ्रितः ।। ७५.५३ ।।	
प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तृतः षोडशैव तु ।	
शरावसंस्थितत्वाच्च द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः ।। ७५.५४ ।।	
विस्तारस्त्रिगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः ।	
मण्डलेन प्रमाणेन व्यस्यमानं तदिष्यते ।। ७५.५५ ।।	
नवतिश्च सहस्त्राणि योजनानां समन्ततः ।	
ततः षट्काधिकानां च व्यस्यमानं प्रकीर्त्तितम् ।	
चतुरस्त्रेण मानेन परिणाहः समन्ततः ।। ७५.५६ ।।	
स पर्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः ।	
सवनैरावृतः सर्वो जातरूपमयैः शुभैः ।। ७५.५७ ।।	
तत्र देवगणाः सर्वे गन्धर्वोरगराक्षसाः ।	
शैलराजे प्रमोदन्ते तथैवाप्सरसां गणाः ।। ७५.५८ ।।	
स तु मेरुः परिवृतो भवनैर्भूतभावनैः ।	
चत्वारो यस्य देशास्तु नानापार्श्वेषु धिष्ठिताः ।। ७५.५९ ।।	
भद्राश्वो भारतश्चैव केतुमालश्च पश्चिमे ।	
उत्तरे कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ।। ७५.६० ।।	
कर्णिका तस्य पद्मस्य समन्तात् परिमण्डला ।	
योजनानां सहस्त्राणि योजनानां प्रमाणतः ।। ७५.६१ ।।	
तस्य केसरजालानि नवषट् च प्रकीर्त्तिताः ।	
चतुरशीतिरुत्सेधो विवरान्तरगोचराः ।। ७५.६२ ।।	
त्रिंशच्चापि सहस्त्राणि योजनानां प्रमाणतः ।	
तस्य केसरजालानि विकीर्णानि समन्ततः ।। ७५.६३ ।।	
शतसाहस्त्रमायाममशीतिः पृथुलानि च ।	
चत्वारि तत्र पर्णानि योजनानां चतुर्दश ।। ७५.६४ ।।	
तत्र या सा मया तुभ्यं कर्णिकेत्यभिविश्रुता ।	
तां वर्ण्यमानामेकाग्र्यात् समासेन निबोधत ।	
मणिपर्णशतैश्चित्रां नानावर्णप्रभासिताम् ।। ७५.६५ ।।	
अनेकपर्णनिचयं सौवर्णमरुणप्रभम् ।	
कान्तं सहस्त्रपर्वाणं सहस्त्रोदरकन्दरम् ।	
सहस्त्रशतपत्रं च वृत्तमेकं नगोत्तमम् ।। ७५.६६ ।।	
मणिरत्नार्पितश्वभ्रैर्मणिभिश्चित्रवेदिकम् ।	
सुवर्णमणिचित्राङ्गैर्मणिचर्चिततोरणैः ।। ७५.६७ ।।	
तत्र ब्रह्मसभा रम्या ब्रह्मर्षिजनसंकुला ।	
नाम्ना मनोव्रती नाम सर्वलोकेषु विश्रुता ।। ७५.६८ ।।	
तत्रेशानस्य देवस्य सहस्त्रादित्यवर्चसः ।	
महाविमानसंस्थस्य महिमा वर्त्तते सदा ।। ७५.६९ ।।	
तत्र सर्वे देवगणाश्चतुर्वक्त्रं स्वयं प्रभुम् ।	
इष्ट्वा पूज्यनमस्कारैरर्चनीयमुपस्थिताः ।। ७५.७० ।।	
यैस्तदा दिहसंकल्पैर्ब्रह्मचर्यं महात्मभिः ।	
चीर्णं चारुमनोभिश्च सदाचारपथि स्थितैः ।। ७५.७१ ।।	
सम्यगिष्ट्वा च भुक्त्वा च पितृदेवार्चने रताः ।	
गृहाश्रमपरास्तत्र विनीता अतिथिप्रियाः ।। ७५.७२ ।।	
गृहिणः शुक्लकर्मस्था विरक्ताः कारणात्मकाः ।	
यमैर्नियमदानैश्च दृढनिर्दग्धकिल्बिषाः ।। ७५.७३ ।।	
तेषां निवसनं शुक्लब्रह्मलोकमनिन्दितम् ।	
उपर्युपरि सर्वासां गतीनां परमा गतिः ।	
चतुर्दशसहस्त्राणि योजनानां तु कीर्त्तितम् ।। ७५.७४ ।।	
ततोर्द्धरुचिरे कृष्णे तरुणादित्यवर्चसि ।	
महागिरौ ततो रम्ये रत्नधातुविचित्रिते ।। ७५.७५ ।।	
नैकरत्नसमावासे मणितोरणमन्दिरे ।	
मेरोः सर्वेषु पार्श्वेषु समन्तात् परिमण्डले ।। ७५.७६ ।।	
त्रिंशद्योजनसाहस्त्रं चक्रपाटो नगोत्तमः ।	
जारुधिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ।। ७५.७७ ।।	
एतेषां शैलमुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमः ।	
स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ।। ७५.७८ ।।	
दशयोजनविस्तीर्णा चक्रपाटोपनिर्गता ।	
सा तूद्र्ध्ववाहिनी चापि नदी भूमौ प्रतिष्ठिता ।। ७५.७९ ।।	
सा पुर्याममरावत्यां क्रममाणेन्दुरा प्रभौ ।	
तया तिरस्कृता वाऽपि सूर्येन्दुज्योतिषां गणाः ।। ७५.८० ।।	
उदयास्तमिते सन्ध्ये ये सेवन्ते द्विजोत्तमाः ।	
तान् तुष्यन्ते द्विजाः सर्वानष्टावप्यचलोत्तमान् ।। ७५.८१ ।।	
परिभ्रमज्ज्योतिषां या सा रुद्रेन्द्रमता शुभा ।। ७५.८२ ।।	
।। इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ।। ७५ ।।