बृहत्संहिता/अध्यायः ५५
५५ प्रासादलक्षणाध्यायः ।।
 कृत्वा प्रभूतं सलिलं आरामान्विनिवेश्य च ।	
 देवताआयतनं कुर्याद्यशोधर्माभिवृद्धये ।।	५५.०१ ।। 
 इष्टापूर्तेन लभ्यन्ते ये लोकास्तान्बुभूषता ।	
 देवानां आलयः कार्यो द्वयं अपि अत्र दृश्यते ।।	५५.०२ ।। 
 सलिलौद्यानयुक्तेषु कृतेष्वकृतेषु च ।	
 स्थानेष्वेतेषु सान्निध्यं उपगच्छन्ति देवताः ।।	५५.०३ ।। 
 सरःसु नलिनीछत्रनिरस्तरविरश्मिषु ।	
 हंसांसऽक्षिप्तकह्लारवीथी[क्.वीची, क्ऽस्त्र्. वीथी]विमलवारिषु ।।	५५.०४ ।। 
 हंसकारण्डवक्रौञ्चचक्रवाकविराविषु ।	
 पर्यन्तनिचुलच्छायाविश्रान्तजलचारिषु ।।	५५.०५ ।। 
 क्रौञ्चकाञ्चीकलापाश्च कलहंसकलस्वराः[क्.स्वनाः] ।	
 नद्यस्तोयांशुका यत्र शफरीकृतमेखलाः ।।	५५.०६ ।। 
 फुल्लतीरद्रुमौत्तंसाः सङ्गमश्रोणिमण्डलाः ।	
 पुलिनाभ्युन्नतौरस्या हंसवासाश्[क्.हंसहासाश्] च निम्नगाः ।।	५५.०७ ।। 
 वनौपान्तनदीशैलनिर्झरौपान्तभूमिषु ।	
 रमन्ते देवता नित्यं पुरेषुउद्यानवत्सु च ।।	५५.०८ ।। 
 भूमयो ब्राह्मणादीनां याः प्रोक्ता वास्तुकर्मणि ।	
 ता एव तेषां शस्यन्ते देवताआयतनेष्वपि ।।	५५.०९ ।। 
 चतुःषष्टिपदं कार्यं देवताआयतनं सदा ।	
 द्वारं च मध्यमं तस्मिन्[क्.तत्र] समदिक्स्थं प्रशस्यते ।।	५५.१० ।। 
 यो विस्तारो भवेद्यस्य द्विगुणा तत्समुन्नतिः ।	
 उच्छ्रायाद्यस्तृतीयांशस्तेन तुल्या *कटिः स्मृता[क्.कटिर्भवेत्] ।।	५५.११ ।। 
 विस्तारार्धं भवेद्गर्भो भित्तयो +अन्याः समन्ततः ।	
 गर्भपादेन विस्तीर्णं द्वारं द्विगुणं उच्छ्रितम् ।।	५५.१२ ।। 
 उच्छ्रायात्पादविस्तीर्णा शाखा तद्वदुदुम्बरः ।	
 विस्तारपादप्रतिमं बाहुल्यं शाखयोः स्मृतम् ।।	५५.१३ ।। 
 त्रिपञ्चसप्तनवभिः शाखाभिस्तत्प्रशस्यते ।	
 अधः शाखाचतुर्भागे प्रतीहारौ निवेशयेत् ।। ।	५५.१४ ।। 
 शेषं मङ्गल्यविहगैः *श्रीवृक्षैः स्वस्तिकैर्[क्.श्रीवृक्षस्वस्तिकैर्] घटैः ।	
 मिथुनैः पत्रवल्लीभिः प्रमथैश्चौपशोभयेत् ।।	५५.१५ ।। 
 द्वारमानाष्टभागऊना प्रतिमा स्यात्सपिण्डिका ।	
 द्वौ भागौ प्रतिमा तत्र तृतीयांशश्च पिण्डिका ।।	५५.१६ ।। 
 मेरुमन्दरकैलासविमानच्छन्दनन्दनाः ।	
 समुद्गपद्मगरुडनन्दिवर्धनकुञ्जराः ।।	५५.१७ ।। 
 गुहराजो वृषो हंसः सर्वतोभद्रको घटः ।	
 सिंहो वृत्तश्चतुष्कोणः षोडशाष्टाश्रयस्तथा ।।	५५.१८ ।। 
 इत्येते विंशतिः प्रोक्ताः प्रासादाः संज्ञया मया ।	
 यथोक्तानुक्रमेणएव लक्षणानि वदाम्यतः ।।	५५.१९ ।। 
 तत्र षडश्रिर्मेरुर्द्वादशभौमो विचित्रकुहरश्च ।	
 द्वारैर्युतश्चतुर्भिर्द्वात्रिंशद्धस्तविस्तीर्णः ।।	५५.२० ।। 
 त्रिंशद्धस्तऽयामो दशभौमो मन्दरः शिखरयुक्तः ।	
 कैलासो +अपि शिखरवानष्टाविंशो +अष्टभौमश्च ।।	५५.२१ ।। 
 जालगवाक्षकयुक्तो विमानसंज्ञस्त्रिसप्तकऽयामः ।	
 नन्दन इति षड्भौमो द्वात्रिंशः षोडशाण्डयुक्तः ।।	५५.२२ ।। 
 वृत्तः समुद्गनामा पद्मः पद्मऽकृतिः शया अष्टौ[क्.शयानाष्टौ] ।	
 शृङ्गेणएकेन भवेदेकएव च भूमिका तस्य ।।	५५.२३ ।। 
 गरुडऽकृतिश्च गरुडो नन्दीइति च षट्चतुष्कविस्तीर्णः ।	
 कार्यस्तु[क्.च] सप्तभौमो विभूषितो +अण्डैस्तु[क्.च] विंशत्या ।।	५५.२४ ।। 
 कुञ्जर इति गजपृष्ठः षोडशहस्तः समन्ततो मूलात् ।	
 गुहराजः षोडशकस्त्रिचन्द्रशाला भवेद्वलभी ।।	५५.२५ ।। 
 वृष एकभूमिशृङ्गो द्वादशहस्तः समन्ततो वृत्तः ।	
 हंसो हंसऽकारो घटो +अष्टहस्तः कलशरूपः ।।	५५.२६ ।। 
 द्वारैर्युतश्चतुर्भिर्बहुशिखरो भवति सर्वतोभद्रः ।	
 बहुरुचिरचन्द्रशालः षड्विंशः पञ्चभौमश्च ।।	५५.२७ ।। 
 सिंहः सिंहऽक्रान्तो द्वादशकोणो +अष्टहस्तविस्तीर्णः ।	
 चत्वारो +अञ्जनरूपाः पञ्चाण्डयुतस्तु चतुरस्रः[क्.चतुरश्रः] ।।	५५.२८ ।। 
 भूमिकाअङ्गुलमानेन मयस्याष्टोत्तरं शतम् ।	
 सार्धं हस्तत्रयं चएव कथितं विश्वकर्मणा ।।	५५.२९ ।। 
 प्राहुः स्थपतयश्चात्र मतं एकं विपश्चितः ।	
 कपोतपालिसंयुक्ता न्यूना गच्छन्ति तुल्यताम् ।।	५५.३० ।। 
प्रासादलक्षणं इदं कथितं समासाद्	
गर्गेण यद्विरचितं तदिहास्ति सर्वम् ।	
मनुआदिभिर्विरचितानि पृथूनि यानि	
तत्संस्पृशन्[क्.तत्संस्मृतिं] प्रति मयाअत्र कृतो +अधिकारः ।।	५५.३१ ।।