शिवपुराणम्/संहिता ७ (वायवीयसंहिता)/पूर्व भागः/अध्यायः २३
अध्याय २३
वायुरुवाच
इति सञ्छिन्नभिन्नांगा देवा विष्णुपुरोगमाः  ॥ ७.१,२३.१
क्षणात्कष्टां दशामेत्य त्रेसुः स्तोकावशेषिता  ॥ ७.१,२३.१
त्रस्तांस्तान्समरे वीरान् देवानन्यांश्च वै गणाः  ॥ ७.१,२३.२
प्रमथाः परमक्रुद्धा वीरभद्रप्रणोदिताः  ॥ ७.१,२३.२
प्रगृह्य च तथा दोषं निगडैरायसैर्दृढैः  ॥ ७.१,२३.३
बबन्धुः पाणिपादेषु कंधरेषूदरेषु च  ॥ ७.१,२३.३
तस्मिन्नवसरे ब्रह्मा भद्रमद्रीन्द्रजानुतम्  ॥ ७.१,२३.४
सारथ्याल्लब्धवात्सल्यः प्रार्थयन् प्रणतो ऽब्रवीत् ॥ ७.१,२३.४
अलं क्रोधेन भगवन्नष्टाश्चैते दिवौकसः  ॥ ७.१,२३.५
प्रसीद क्षम्यतां सर्वं रोमजैस्सह सुव्रत  ॥ ७.१,२३.५
एवं विज्ञापितस्तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना  ॥ ७.१,२३.६
शमं जगाम संप्रीतो गणपस्तस्य गौरवात् ॥ ७.१,२३.६
देवाश्च लब्धावसरा देवदेवस्य मंत्रिणः  ॥ ७.१,२३.७
धारयन्तो ऽञ्जलीन्मूर्ध्नि तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः  ॥ ७.१,२३.७
देवा ऊचुः
नमः शिवाय शान्ताय यज्ञहन्त्रे त्रिशूलिने  ॥ ७.१,२३. ८
रुद्रभद्राय रुद्राणां पतये रुद्रभूतये  ॥ ७.१,२३.८
कालाग्निरुद्ररूपाय कालकामांगहारिणे  ॥ ७.१,२३.९
देवतानां शिरोहन्त्रे दक्षस्य च दुरात्मनः  ॥ ७.१,२३.९
संसर्गादस्य पापस्य दक्षस्याक्लिष्टकर्मणः  ॥ ७.१,२३.१०
शासिताः समरे वीर त्वया वयमनिन्दिता  ॥ ७.१,२३.१०
दग्धाश्चामी वयं सर्वे त्वत्तो भीताश्च भो प्रभो  ॥ ७.१,२३.११
त्वमेव गतिरस्माकं त्राहि नश्शरणागतान्  ॥ ७.१,२३.११
वायुरुवाच
तुष्टस्त्वेवं स्तुतो देवान् विसृज्य निगडात्प्रभुः  ॥ ७.१,२३.१२
आनयद्देवदेवस्य समीपममरानिह  ॥ ७.१,२३.१२
देवोपि तत्र भगवानन्तरिक्षे स्थितः प्रभुः  ॥ ७.१,२३.१३
सगणः सर्वगः शर्वस्सर्वलोकमहेश्वरः  ॥ ७.१,२३.१३
तं दृष्ट्वा परमेशानं देवा विष्णुपुरोगमाः  ॥ ७.१,२३.१४
प्रीता अपि च भीताश्च नमश्चक्रुर्महेश्वरम्  ॥ ७.१,२३.१४
दृष्ट्वा तानमरान्भीतान्प्रणतार्तिहरो हरः  ॥ ७.१,२३.१५
इदमाह महादेवः प्रहसन् प्रेक्ष्य पार्वतीम्  ॥ ७.१,२३.१५
महादेव उवाच
माभैष्ट त्रिदशास्सर्वे यूयं वै मामिकाः प्रजाः  ॥ ७.१,२३.१६
अनुग्रहार्थमेवेह धृतो दंडः कृपालुना  ॥ ७.१,२३.१६
भवतां निर्जराणां हि क्षान्तो ऽस्माभिर्व्यतिक्रमः  ॥ ७.१,२३.१७
क्रुद्धेष्वस्मासु युष्माकं न स्थितिर्न च जीवितम्  ॥ ७.१,२३.१७
वायुरुवाच
इत्युक्तास्त्रिदशास्सर्वे शर्वेणामिततेजसा  ॥ ७.१,२३.१८
सद्यो विगतसन्देहा ननृतुर्विबुधा मुदा  ॥ ७.१,२३.१८
प्रसन्नमनसो भूत्वानन्दविह्वलमानसाः  ॥ ७.१,२३.१९
स्तुतिमारेभिरे कर्तुं शंकरस्य दिवौकसः  ॥ ७.१,२३.१९
देवा ऊचुः
त्वमेव देवाखिललोककर्ता पाता च हर्ता परमेश्वरो ऽसि  ॥ ७.१,२३.२०
कविष्णुरुद्राख्यस्वरूपभेदै रजस्तमस्सत्त्वधृतात्ममूर्ते  ॥ ७.१,२३.२०
सर्वमूर्ते नमस्ते ऽस्तु विश्वभावन पावन  ॥ ७.१,२३.२१
अमूर्ते भक्तहेतोर्हि गृहीताकृतिसौख्यद  ॥ ७.१,२३.२१
चंद्रो ऽगदो हि देवेश कृपातस्तव शंकर  ॥ ७.१,२३.२२
निमज्जनान्मृतः प्राप सुखं मिहिरजाजलिः  ॥ ७.१,२३.२२
सीमन्तिनी हतधवा तव पूजनतः प्रभो  ॥ ७.१,२३.२३
सौभाग्यमतुलं प्राप सोमवारव्रतात्सुतान्  ॥ ७.१,२३.२३
श्रीकराय ददौ देवः स्वीयं पदमनुत्तमम्  ॥ ७.१,२३.२४
सुदर्शनमरक्षस्त्वं नृपमंडलभीतितः  ॥ ७.१,२३.२४
मेदुरं तारयामास सदारं च घृणानिधिः  ॥ ७.१,२३.२५
शारदां विधवां चक्रे सधवां क्रियया भवान्  ॥ ७.१,२३.२५
भद्रायुषो विपत्तिं च विच्छिद्य त्वमदाः सुखम्  ॥ ७.१,२३.२६
सौमिनी भवबन्धाद्वै मुक्ता ऽभूत्तव सेवनात् ॥ ७.१,२३.२६
विष्णुरुवाच
त्वं शंभो कहरीशाश्च रजस्सत्त्वतमोगुणैः  ॥ ७.१,२३.२७
कर्ता पाता तथा हर्ता जनानुग्रहकांक्षया  ॥ ७.१,२३.२७
सर्वगर्वापहारी च सर्वतेजोविलासकः  ॥ ७.१,२३.२८
सर्वविद्यादिगूढश्च सर्वानुग्रहकारकः  ॥ ७.१,२३.२८
त्वत्तः सर्वं च त्वं सर्वं त्वयि सर्वं गिरीश्वर  ॥ ७.१,२३.२९
त्राहि त्राहि पुनस्त्राहि कृपां कुरु ममोपरि  ॥ ७.१,२३.२९
अथास्मिन्नन्तरे ब्रह्मा प्रणिपत्य कृतांजलिः  ॥ ७.१,२३.३०
एवं त्ववसरं प्राप्य व्यज्ञापयत शूलिने  ॥ ७.१,२३.३०
ब्रह्मोवाच
जय देव महादेव प्रणतार्तिविभंजन  ॥ ७.१,२३.३१
ईदृशेष्वपराधेषु को ऽन्यस्त्वत्तः प्रसीदति  ॥ ७.१,२३.३१
लब्धमानो भविष्यंति ये पुरा निहिता मृधे  ॥ ७.१,२३.३२
प्रत्यापत्तिर्न कस्य स्यात्प्रसन्ने परमेश्वरे  ॥ ७.१,२३.३२
यदिदं देवदेवानां कृतमन्तुषु दूषणम्  ॥ ७.१,२३.३३
तदिदं भूषणं मन्येत अंगीकारगौरवात् ॥ ७.१,२३.३३
इति विज्ञाप्यमानस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना  ॥ ७.१,२३.३४
विलोक्य वदनं देव्या देवदेवस्स्मयन्निव  ॥ ७.१,२३.३४
पुत्रभूतस्य वात्सल्याद्ब्रह्मणः पद्मजन्मनः  ॥ ७.१,२३.३५
देवादीनां यथापूर्वमंगानि प्रददौ प्रभुः  ॥ ७.१,२३.३५
प्रथमाद्यैश्च या देव्यो दंडिता देवमातरः  ॥ ७.१,२३.३६
तासामपि यथापूर्वाण्यंगानि गिरिशो ददौ  ॥ ७.१,२३.३६
दक्षस्य भगवानेव स्वयं ब्रह्मा पितामहः  ॥ ७.१,२३.३७
तत्पापानुगुणं चक्रे जरच्छागमुखं मुखम्  ॥ ७.१,२३.३७
सो ऽपि संज्ञां ततो लब्ध्वा स दृष्ट्वा जीवितः सुधी  ॥ ७.१,२३.३८
भीतः कृताञ्जलिः शंभुं तुष्टाव प्रलपन्बहु  ॥ ७.१,२३.३८
दक्ष उवाच
जय देव जगन्नाथ लोकानुग्रहकारक  ॥ ७.१,२३.३९
कृपां कुरु महेशानापराधं मे क्षमस्व ह  ॥ ७.१,२३.३९
कर्ता भर्ता च हर्ता च त्वमेव जगतां प्रभो  ॥ ७.१,२३.४०
मया ज्ञातं विशेषेण विष्ण्वादिसकलेश्वरः  ॥ ७.१,२३.४०
त्वयैव विततं सर्वं व्याप्तं सृष्टं न नाशितम्  ॥ ७.१,२३.४१
न हि त्वदधिकाः केचिदीशास्ते ऽच्युतकादयः  ॥ ७.१,२३.४१
वायुरुवाच
तं तथा व्याकुलं भीतं प्रलपंतं कृतागसम्  ॥ ७.१,२३.४२
स्मयन्निवावदत्प्रेक्ष्य मा भैरिति १ घृणानिधिः  ॥ ७.१,२३.४२
तथोक्त्वा ब्रह्मणस्तस्य पितुः प्रियचिकीर्षया  ॥ ७.१,२३.४३
गाणपत्यं ददौ तस्मै दक्षायाक्षयमीश्वरः  ॥ ७.१,२३.४३
ततो ब्रह्मादयो देवा अभिवंद्य कृत २ ंजलिः  ॥ ७.१,२३.४४
तुष्टुवुः प्रश्रया वाचा शंकरं गिरिजाधिपम्  ॥ ७.१,२३.४४
ब्रह्मादय ऊचुः
जय शंकर देवेश दीनानाथ महाप्रभो  ॥ ७.१,२३.४५
कृपां कुरु महेशानापराधं नो क्षमस्व वै  ॥ ७.१,२३.४५
मखपाल मखाधीश मखविध्वंसकारक  ॥ ७.१,२३.४६
कृपां कुरु मशानापराधं नः क्षमस्व वै  ॥ ७.१,२३.४६
देवदेव परेशान भक्तप्राणप्रपोषक  ॥ ७.१,२३.४७
दुष्टदण्डप्रद स्वामिन्कृपां कुरु नमो ऽस्तु ते  ॥ ७.१,२३.४७
त्वं प्रभो गर्वहर्ता वै दुष्टानां त्वामजानताम्  ॥ ७.१,२३.४८
रक्षको हि विशेषेण सतां त्वत्सक्तचेतसाम्  ॥ ७.१,२३.४८
अद्भुतं चरितं ते हि निश्चितं कृपया तव  ॥ ७.१,२३.४९
सर्वापराधः क्षंतव्यो विभवो दीनवत्सलाः  ॥ ७.१,२३.४९
वायुरुवाच
इति स्तुतो महादेवो ब्रह्माद्यैरमरैः प्रभुः  ॥ ७.१,२३.५०
स भक्तवत्सलस्स्वामी तुतोष करुणोदधिः  ॥ ७.१,२३.५०
चकारानुग्रहं तेषां ब्रह्मादीनां दिवौकसाम्  ॥ ७.१,२३.५१
ददौ नरांश्च सुप्रीत्या शंकरो दीनवत्सलः  ॥ ७.१,२३.५१
स च ततस्त्रिदशाञ्छरणागतान् परमकारुणिकः परमेश्वरः  ॥ ७.१,२३.५२
अनुगतस्मितलक्षणया गिरा शमितसर्वभयः समभाषत  ॥ ७.१,२३.५२
शिव उवाच
यदिदमाग इहाचरितं सुरैर्विधिनियोगवशादिव यन्त्रितैः  ॥ ७.१,२३.५३
शरणमेव गतानवलोक्य वस्तदखिलं किल विस्मृतमेव नः  ॥ ७.१,२३.५३
तदिह यूयमपि प्रकृतं मनस्यविगणय्य विमर्दमपत्रपाः  ॥ ७.१,२३.५४
हरिविरिंचिसुरेन्द्रमुखास्सुखं व्रजत देवपुरं प्रति संप्रति  ॥ ७.१,२३.५४
इति सुरानभिधाय सुरेश्वरो निकृतदक्षकृतक्रतुरक्रतुः  ॥ ७.१,२३.५५
सगिरिजानुचरस्सपरिच्छदः स्थित इवाम्बरतोन्तरधाद्धरः  ॥ ७.१,२३.५५
अथ सुरा अपि ते विगतव्यथाः कथितभद्रसुभद्रपराक्रमाः  ॥ ७.१,२३.५६
सपदि खेन सुखेन यथासुखं ययुरनेकमुखाः मघवन्मुखाः  ॥ ७.१,२३.५६
इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे गिरिशानुनयो नाम त्रयोविंशो ऽध्यायः