रामायणम्/उत्तरकाण्डम्/सर्गः ७४
तथा तु करुणं तस्य द्विजस्य परिदेवनम् ।	
शुश्राव राघवः सर्वं दुःखशोकसमन्वितम् ।। ७.७४.१ ।।	
स दुःखेन च सन्तप्तो मन्त्रिणस्तानुपाह्वयत् ।	
वसिष्ठं वामदेवं च भ्रातरौ सह नैगमान् ।। ७.७४.२ ।।	
ततो द्विजा वसिष्ठेन सार्धमष्टौ प्रवेशिताः ।	
राजानं देवसङ्काशं वर्धस्वेति ततो ऽब्रुवन् ।। ७.७४.३ ।।	
मार्कण्डेयो ऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः ।	
कात्यायनो ऽथ जाबालिर्गौतमो नारदस्तथा ।	
एते द्विजर्षभाः सर्वे आसनेषूपवेशिताः ।। ७.७४.४ ।।	
महर्षीन्समनुप्राप्तानभिवाद्य कृताञ्जलिः ।	
मन्त्रिणो नैगमांश्चैव यथार्हमनुकूलतः ।। ७.७४.५ ।।	
तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम् ।	
राघवः सर्वमाचष्टे द्विजो ऽयमुपरोधते ।। ७.७४.६ ।।	
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञो दीनस्य नारदः ।	
प्रत्युवाच शुभं वाक्यमृषीणां सन्निधौ नृपम् ।। ७.७४.७ ।।	
शृणु राजन्यथाकाले प्राप्तो बालस्य सङ्क्षयः ।	
श्रुत्वा कर्तव्यतां राजन्कुरुष्वरघुनन्दन ।। ७.७४.८ ।।	
पुरा कृतयुगे राजन्ब्राह्मणा वै तपस्विनः ।	
अब्राह्मणस्तदा राजन्न तपस्वी कथञ्चन ।। ७.७४.९ ।।	
तस्मिन्युगे प्रज्वलिते ब्रह्मभूते त्वनावृते ।	
अमृत्यवस्तदा सर्वे जज्ञिरे दीर्घदर्शिनः ।। ७.७४.१० ।।	
ततस्त्रेतायुगं नाम मानवानां वपुष्मताम् ।	
क्षत्रियास्तत्र जायन्ते पूर्णेन तपसा ऽन्विताः ।। ७.७४.११ ।।	
वीर्येण तपसा चैव ते ऽधिकाः पूर्वजन्मनि ।	
मानवा ये महात्मानस्त्वत्र त्रेतायुगे युगे ।। ७.७४.१२ ।।	
ब्रह्मक्षत्रं च तत्सर्वं यत्पूर्वमपरं च यत् ।	
युगयोरुभयोरासीत्समवीर्यसमन्वितम् ।। ७.७४.१३ ।।	
अपश्यंस्तु न ते सर्वे विशेषमधिकं ततः ।	
स्थापनं चक्रिरे तत्र चातुर्वर्ण्यस्य सम्मतम् ।। ७.७४.१४ ।।	
तस्मिन्युगे प्रज्वलिते धर्मभूते ह्यनावृते ।	
अधर्मः पादमेकं तु पातयत्पृथिवीतले ।। ७.७४.१५ ।।	
अधर्मेण हि संयुक्तस्तेजो मन्दं भविष्यति ।। ७.७४.१६ ।।	
आमिषं यच्च पूर्वेषां राजसं च मलं भृशम् ।	
अनृतं नाम तद्भूतं पादेन पृथिवीतले ।। ७.७४.१७ ।।	
अनृतं पातयित्वा तु पादमेकमधर्मतः ।	
ततः प्रादुष्कृतं पूर्वमायुषः परिनिष्ठितम् ।। ७.७४.१८ ।।	
पतिते त्वनृते तस्मिन्नधर्मे च महीतले ।	
शुभान्येवाचरँल्लोकः सत्यधर्मपरायणः ।। ७.७४.१९ ।।	
त्रेतायुगे च वर्तन्ते ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्च ये ।	
तपो ऽतप्यन्त ते सर्वे शुश्रूषामपरे जनाः ।। ७.७४.२० ।।	
स धर्मः परमस्तेषां वैश्यशूद्रं समागमत् ।	
पूजां च सर्ववर्णानां शूद्राश्चक्रुर्विशेषतः ।। ७.७४.२१ ।।	
एतस्मिन्नन्तरे तेषामधर्मे चानृते च ह ।	
ततः पूर्वे भृशं ह्रासमगमन्नृपसत्तम ।। ७.७४.२२ ।।	
ततः पादमधर्मस्स द्वितीयमवतारयत् ।	
ततो द्वापरसञ्ज्ञा ऽस्य युगस्य समजायत ।। ७.७४.२३ ।।	
तस्मिन्द्वापरसञ्ज्ञे तु वर्तमाने युगक्षये ।	
अधर्मश्चानृतं चैव ववृधे पुरुषर्षभ ।। ७.७४.२४ ।।	
तस्मिन्द्वापरसङ्ख्याते तपो वैश्यान्समाविशत् ।	
त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्क्रमाद्वै तप आविशत् ।। ७.७४.२५ ।।	
त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्धर्मश्च परिनिष्ठितः ।	
न शुद्धो लभते धर्मं युगतस्तु नरर्षभ ।	
हीनवर्णो नृपश्रेष्ठ तप्यते सुमहत्तपः ।। ७.७४.२६ ।।	
भविष्यच्छूद्रयोन्यां वै तपश्चर्या कलौ युगे ।	
अधर्मः परमो राजन्द्वापरे शूद्रजन्मनः ।। ७.७४.२७ ।।	
स वै विषयपर्यन्ते तव राजन्महातपाः ।	
अद्य तप्यति दुर्बुद्धिस्तेन बालवधो ह्ययम् ।। ७.७४.२८ ।।	
यो ह्यधर्ममकार्यं वा विषये पार्थिवस्य तु ।	
करोति चाश्रीमूलं तत्पुरे वा दुर्मतिर्नरः ।	
क्षिप्रं च नरकं याति स च राजा न संशयः ।। ७.७४.२९ ।।	
अधीतस्य च तप्तस्य कर्मणः सुकृतस्य च ।	
षष्ठं भजति भागं तु प्रजा धर्मेण पालयन् ।। ७.७४.३० ।।	
षङ्भागस्य न भोक्ता ऽसौ रक्षते न प्रजाः कथम् ।। ७.७४.३१ ।।	
स त्वं पुरुषशार्दूल मार्गस्व विषयं स्वकम् ।	
दुष्कृतं यत्र पश्येथास्तत्र यत्नं समाचर ।। ७.७४.३२ ।।	
एवं चेद्धर्मवृद्धिश्च नृणां चायुर्विवर्धनम् ।	
भविष्यति नरश्रेष्ठ बालस्यास्य च जीवितम् ।। ७.७४.३३ ।।	
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः ।। ७४ ।।	

रामायणम्/उत्तरकाण्डम्