सुभाषितरत्नकोशः/३८ असद्व्रज्या
ततो ऽसद्व्रज्या 

अतिमलिने कर्तव्ये भवति खलानाम् अतीव निपुणा धीः /     
तिमिरे हि कौशिकानां रूपं प्रतिपद्यन्ते दृष्टिः     ३८.१    (१२५४)       

सद्गुणालंकृते काव्ये दोषान् मृगयते खलः /  
वने पुष्पकलाकीर्णः करभः कण्टकान् इव     ३८.२    (१२५५)  

मुखरस्याप्रसन्नस्य मित्रकार्यविघातिनः /  
निर्माणम् आशानाशाय दुर्जनस्य घनस्य च     ३८.३    (१२५६)  

निर्वाते व्यजनं मदान्धकरिणां दर्पोपशान्तौ शृणिः पोतो दुस्तरवारिराशितरणे दीपो ऽन्धकारागमे /  
इत्थं तद् भुवि नास्ति यत्र विधिना नोपायचिन्ता कृता मन्ये दुर्जनचित्तवृत्तिहरणे धातापि भग्नोद्यमः     ३८.४    (१२५७)  

अकारणाविष्कृतवैरदारुणाद् असज्जनात् कस्य भयं न जायते /  
विषं महाहेर् इव यस्य दुर्वचः सुदुःसहं संनिहितं सदा मुखे     ३८.५    (१२५८)  

खलवृन्दं श्मशानं च भवत्य् अपचितं यदा /  
ध्रुवं तदैव लोकानां कल्याणम् अवगम्यते     ३८.६    (१२५९)  

अन्तर् मलिनदेहेन बहिर् आह्लादकारिणा /  
महाकालफलेनेव कः खलेन न वञ्चितः     ३८.७    (१२६०)  

सर्वत्रैव खलो जनः सरलतासद्भावनिःसङ्गिनां साधूनां पदबन्धनाय पिशुनप्रौढाभिमानोद्यमः /  
सूत्रं किंचिद् अपूर्वम् एव जठराद् उत्पाद्य सद्यः स्वयं लूतातन्तुवितानजालकुटिलं चक्रं करोत्य् अद्भुतम्     ३८.८    (१२६१)  

देवानाम् अपि पश्यन्तां स श्रिया मेध्यते खलु /  
वाससापि न योगो ऽस्ति निश्चक्रस्य पिनाकिनः     ३८.९    (१२६२)  

स्तोकेनोन्नतिम् आयाति स्तोकेनायात्य् अधोगतिम् /  
अहो न सदृशी वृत्तिस् तुलाकोटेः खलस्य च     ३८.१०    (१२६३)  

आखुभ्यः किं खलैर् ज्ञातं खलेभ्यः किम् अथाखुभिः /     
अन्यत् परगृहोत्खातात् कर्म येषां न विद्यते     ३८.११    (१२६४)       

दुर्जनदूषितमनसां पुंसां स्वजने ऽपि नास्ति विश्वासः /     
बालः पायसदग्धो दध्य् अपि फूत्कृत्य भक्षयति     ३८.१२    (१२६५)       

गुणोत्कर्षद्वेषात् प्रकृतिमहताम् अप्य् असदृशं खलः किंचिद् वाक्यं रचयति च विस्तारयति च /  
न चेद् एवं तादृक् कमलकलिकार्धप्रतिनिधौ मुनेर् गण्डूषे ऽब्धिः स्थित इति कुतो ऽयं कलकलः     ३८.१३    (१२६६)  

प्रियसखि विपद्दण्डप्रान्तप्रपातपरम्परा- परिचयचले चिन्ताचक्रे निधाय विधिः खलः /  
मृदम् इव बलात् पिण्डीकृत्य प्रगल्भकुलाकवद् भ्रमयति मनो नो जानीमः किम् अत्र विधास्यति     ३८.१४    (१२६७)  

पादाहतो ऽथ धृतदण्डविघट्टितो वा यं दंष्ट्रया स्पृशति तं किल हन्ति सर्पः /  
को ऽप्य् अन्य एष पिशुनो ऽत्र भुजङ्गधर्मा कर्णे परं स्पृशति हन्त्य् अपरं समूलम्     ३८.१५    (१२६८)  

परिशुद्धाम् अपि वृत्तिं समाश्रितो दुर्जनः परान् व्यथते /     
पवनाशिनो ऽपि भुजगाः परोपघातं न मुञ्चन्ति     ३८.१६    (१२६९)       
रविगुप्तस्य 

अगम्यो मन्त्राणां प्रकृतिभिषजाम् अप्य् अविषयः सुधासारासाध्यो विसदृशतरारम्भगहनः /  
जगद् भ्रामीकर्तुं परिणतधियानेन विधिना स्फुटं सृष्टो व्याधिः प्रकृतिविषमो दुर्जनजनः     ३८.१७    (१२७०)  

यः स्वान् अपि प्रथमम् अस्तसमस्तसाधु- वृत्तिर् गुणान् खलतया मलिनीकरोति /  
तस्यास्य भोगिन इवोग्ररुषः खलस्य दाक्षिण्यम् अस्ति कथम् अन्यगुणोपमर्दे     ३८.१८    (१२७१)  

रन्ध्रान्वेषिणि दुष्टदृष्टिविषिणि स्वच्छाशयद्वेषिणि क्षिप्रे रोषिणि शर्मशोषिणे विना हेतुं जगत्प्लोषिणि /  
स्वार्थार्थं मृदुभाषिणीष्टविहताव् एकान्ततस् तोषिणि श्रेयः क्रुद्धभुजङ्गभोगविषमे संविद्यते किं खले     ३८.१९    (१२७२)  
गुणाकरस्य श्लेषश्लोकौ 

जाड्यं ह्रीमति गण्यते व्रतरुचौ दम्भः शुचौ कैतवं शूरे निर्घृणतार्जवे विमतिना दैन्यं प्रियालापिनि /  
तेजस्विन्य् अवलिप्तता मुखरता वक्तर्य् अशक्तिः स्थिरे तत् को नाम भवेद् गुणः स गुणिनां यो दुर्जने नाङ्कितः     ३८.२०    (१२७३)  

वन्द्यान् निन्दति दुःखितान् उपहसत्य् आबाधते बान्धवान् शूरान् द्वेष्टि धनच्युतान् परिभवत्य् आज्ञापयत्य् आश्रितान् /  
गुह्यानि प्रकटीकरोति घटयत्य् अन्योन्यवैराश्रयान् ब्रूते शीघ्रम् अवाच्यम् उज्झितगुणो गृह्णाति दोषान् खलः     ३८.२१    (१२७४)  

यद् यद् इष्टतरं तत् तद् देयं गुणवते किल /  
अत एव खलो दोषान् साधुभ्यः सम्प्रयच्छति     ३८.२२    (१२७५)  

करुणाद्रवम् एव दुर्जनः सुतरां सत्पुरुषं प्रबाधते /     
मृदुकं हि भिनत्ति कण्टकः कठिने कुण्ठक इव जायते     ३८.२३    (१२७६)       

आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् /  
दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छायेव मैत्री खलसज्जनानाम्     ३८.२४    (१२७७)  

खलानां खर्जूरक्षितिरुहकठोरं क्व च मनः क्व चोन्मीलन्मल्लीकुसुमसुकुमाराः कविगिरः /  
इतीमं व्यामोहं परिहर विचित्राः शृणु कथा यथायं पीयूषद्युतिर् उपलखण्डं द्रवयति     ३८.२५    (१२७८)  

उपकारिणि शुद्धमतौ वार्जने यः समाचरति पापम् /     
तं जनम् असत्यसंधं भगवति वसुधे कथं वहसि     ३८.२६    (१२७९)       

मुखे नीचस्य पतिता अहेर् इव पयःकणाः /  
क्षणेन विषतां यान्ति सूक्तपीयूषबिन्दवः     ३८.२७    (१२८०)  

मुण्डाप्रियाद् आयतिदुःखदायिनो वसन्तम् उत्सार्य विजृम्भितश्रियः /  
न कः खलात् तापितमित्रमण्डलाद् उपैति पापं तपवासराद् इव     ३८.२८    (१२८१)  
नरदत्तस्य 

तुल्योत्पत्ती प्रकृतिधवलाव् अप्य् अमू शङ्खसोमौ तत्र स्थाणुर् विधुम् असदृशेनोत्तमाङ्गेन धत्ते /  
शङ्खस् तापक्रकचनिचयैर् भिद्यते शङ्खकारैः को नामान्तःप्रकृतिकुटिलो दुर्गतिं नाभियाति     ३८.२९    (१२८२)  

अकलितनिजपररूपः स्वकम् अपि दोषं परस्थितं वेत्ति /     
नावास्थितस् तटस्थान् अचलान् अपि विचलितान् मनुते     ३८.३०    (१२८३)       

आश्रयाशः कृष्णवर्त्मा दहनश् चैष दुर्जनः /  
अग्निर् एव तथाप्य् अस्मिन् स्याद् भस्मनि हुतं हुतम्     ३८.३१    (१२८४)  

वरम् आक्षीणतैवास्तु शशिनो दुर्जनस्य च /  
न प्रवृद्धिस् तु विस्तारि- लाञ्छनप्रतिपादिनी     ३८.३२    (१२८५)  

सर्वत्र मुखरचपलाः प्रभवन्ति न लोकसंमता गुणिनः /     
तिष्ठन्ति वारिराशेर् उपरि तरङ्गास् तले मणयः     ३८.३३    (१२८६)       

आरम्भरमणीयानि विमर्दे विरसानि च /  
प्रायो वैरावसानानि संगतानि खलैः सह     ३८.३४    (१२८७)  

गुणकणिकान् अपि सुजनः शशिलेखाम् इव शिवः शिरसि कुरुते /     
चन्द्र इव पद्मलक्ष्मीं न क्षमते परगुणं पिशुनः     ३८.३५    (१२८८)       

बिभीमो वयम् अत्यन्तं चाक्रिकस्य गुणाद् अपि /  
निष्पन्नम् अपि यः पात्रं गुणेनैव निकृन्तति     ३८.३६    (१२८९)  

परसंतापनहेतुर् यत्राहनि न प्रयाति निष्पत्तिम् /     
अन्तर्मना असाधुर् गणयति न तदायुषो मध्ये     ३८.३७    (१२९०)       

दिवसांस् तान् अभिनन्दति बहुमनुते तेषु जन्मनो लाभम् /     
ये यान्ति दुष्टबुद्धेः परोपतापाभियोगेन     ३८.३८    (१२९१)       

दयामृदुषु दुर्जनः पटुतरावलेपोद्धवः परां व्रजति विक्रियां न हि भयं ततः पश्यति /  
यतस् तु भयशङ्कया सुकृशयापि संस्पृश्यते विनीत इव नीचकैश् चरति तत्र शान्तोद्धवः     ३८.३९    (१२९२)  
शूरस्य 

असज्जनाश् चेन् मधुरैर् वचोभिः शक्यन्त एव प्रतिकर्तुम् आर्यैः /  
तत् केतकीरेणुभिर् अम्बुराशेर् बन्धक्रियायाम् अपि कः प्रयासः     ३८.४०    (१२९३)  

नूनं दर्पात् तुहिनरुचिना दुर्जनस्य प्रमार्ष्टुं नीतं चेतो न च धवलितं हेलया नार्पितं च /  
येनेदानीं मलिनहृदयो लक्ष्यते शीतरश्मिर् यस्माच् चायं हृदयरहितो दुर्विधः सर्वदैव     ३८.४१    (१२९४)  

निर्यन्त्रणं यत्र न वर्तितव्यं न मोदितव्यं प्रणयातिवादे /  
विशङ्कितान्योन्यभयं सुदूरान् नमस्क्रियाम् अर्हति सौहृदं तत्     ३८.४२    (१२९५)  
अभिनन्दस्य  

एते स्निग्धतमा इति मा मा क्षुद्रेषु कुरुत विश्वासम् /     
सिद्धार्थानाम् एषां स्नेहो ऽप्य् अश्रूणि पातयति     ३८.४३    (१२९६)       

वृथाज्वलितकोपाग्नेः परुषाक्षरवादिनः /  
दुर्जनस्यौषधं नास्ति किंचिद् अन्यद् अनुत्तरात्     ३८.४४    (१२९७)  

चक्रसम्भारिणि क्रूरे परच्छिद्रानुसारिणि /  
द्विजिह्वे दृष्टमात्रे चेत् कस्य न स्याच् चमत्कृतिः     ३८.४५    (१२९८)  

चक्षुर् आश्रयते कामः कामुकस्य दरिद्रतः /  
क्रूरस्य चाप्रभवतः परद्रोहः सरस्वतीम्     ३८.४६    (१२९९)  
शतानन्दस्य 

खलं दृष्ट्वैव साधूनां हृदयं काष्ठवद् भवेत् /  
ततस् तद् दारयत्य् अस्य वाचः क्रकचकर्कशाः     ३८.४७    (१३००)  

हेतोर् विनोपकारी यदि नाम शतेषु कश्चिद् एकः स्यात् /     
तत्रापि क्लिष्टधियां दोषं वक्ष्यत्य् अतिखलत्वम्     ३८.४८    (१३०१)       

आक्रान्तेव महोपलेन मुनिना शप्तेव दुर्वाससा सातत्यं बत मुद्रितेव जतुना नीतेव मूर्छां विषैः /  
बद्धेवातनुरज्जुभिः परगुणान् वक्तुं न शक्ता सती जिह्वा लोहशलाकया खलमुखे विद्धेव संलक्ष्यते     ३८.४९    (१३०२)  
श्रीधर्मदासस्य 

प्रकृतिर् इह खलानां दोषचित्तं गुणज्ञे विनयललितभावे द्वेषरक्ता च बुद्धिः /  
उभयम् इदम् अवश्यं जायते सर्ववारं पटुर् अपि नियतात्मा कीर्तिम् एवाभिधत्ते     ३८.५०    (१३०३)  

        इत्य् असद्व्रज्या|| ३८