स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ००८
अध्याय ८

मार्कण्डेय उवाच -
नष्टे लोके पुनश्चान्ये सलिलेन समावृते  ।
महार्णवस्य मध्यस्थो बाहुभ्यामतरं जलम्  ॥ ८.१ ॥
दिव्ये वर्षशते पूर्णे श्रान्तोऽहं नृपसत्तम  ।
ध्यातुं समारभं देवं महदर्णवतारणम्  ॥ ८.२ ॥
ध्यायमानस्ततः काले अपश्यं पक्षिणं परम्  ।
हारकुन्देन्दुसंकाशं बकं गोक्षीरपाण्डुरम्  ॥ ८.३ ॥
ततोऽहं विस्मयाविष्टस्तं बकं समुदीक्ष्य वै  ।
अस्मिन्महार्णवे घोरे कुतोऽयं पक्षिसंभवः  ॥ ८.४ ॥
तरन्बाहुभिरश्रान्तस्तं बकं प्रत्यभाषिषि  ।
पाक्षरूपं समास्थाय कस्त्वमेकार्णवीकृते  ॥ ८.५ ॥
भ्रमसे दिव्ययोगात्मन्मोहयन्निव मां प्रभो  ।
एतत्कथय मे सर्वं योऽसि सोऽसि नमोऽस्तु ते  ॥ ८.६ ॥
सोऽब्रवीन्मां महादेवो ब्रह्माहं विष्णुरेव च  ।
जगत्सर्वं मया वत्स संहृतं किं न बुध्यसे  ॥ ८.७ ॥
तव माता पिताहं वै विश्वस्य च महामुने  ।
कारुण्यं मम संजातं दृष्ट्वा मग्नं महार्णवे  ॥ ८.८ ॥
पक्षिरूपं समास्थाय अतोऽत्राहं समागतः  ।
किमर्थमातुरो भूत्वा भ्रमसीत्थं महार्णवे  ॥ ८.९ ॥
शीघ्रं प्रविश मत्पक्षौ येन विश्रमसे द्विज  ।
एवमुक्तस्ततस्तेन देवेनाहं नरेश्वर  ॥ ८.१० ॥
ततोऽहं तस्य पक्षान्ते प्रलीनस्तु भ्रमञ्जले  ।
काले युगसाहस्रान्ते अश्रान्तोऽर्णवमध्यगः  ॥ ८.११ ॥
ततः शृणोमि सहसा दिक्षु सर्वासु सुव्रत  ।
किंचिन्नूपुरसंमिश्रमद्भुतं शब्दमुत्तमम्  ॥ ८.१२ ॥
तदार्णवजलं सर्वं संक्षिप्तं सहसाभवत् ।
किमेतदिति संचिन्त्य दिशः समवलोकयम्  ॥ ८.१३ ॥
दश कन्यास्ततो दिक्षु आगताश्च महार्णवे  ।
वस्त्रालंकारसहिता दिग्भ्यो नूपुरभूषिताः  ॥ ८.१४ ॥
काचिच्चन्द्रसमाभासा काचिदादित्यसप्रभा  ।
काचिदंजनपुञ्जाभा काचिद्रक्तोत्पलप्रभा  ॥ ८.१५ ॥
नानारूपधरा सौम्या नानाभरणभूषिता  ।
अर्घ्यपाद्यादिभिर्माल्यैर्बकमभ्यर्च्य सुव्रताः  ॥ ८.१६ ॥
ततस्तं पर्वताकारं गुह्यं पक्षिणमव्ययम्  ।
प्रविवेश महाघोरं पर्वतो ह्यर्णवं स्वराट् ॥ ८.१७ ॥
योजनानां सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च  ।
त्रिंशद्योजनसाहस्रं यावद्भूमण्डलं त्विति  ॥ ८.१८ ॥
ततो भूमण्डलं दिव्यं पञ्चरत्नसमाकुलम्  ।
दिव्यस्फटिकसोपानं रुक्मस्तंभमनोरमम्  ॥ ८.१९ ॥
योजनानां सहस्रं तु विस्तराद्द्विगुणायतम्  ।
वापीकूपसमाकीर्णं प्रासादाट्टालकावृतम्  ॥ ८.२० ॥
कल्पवृक्षसमाकीर्णं ध्वजषष्टिविभूषितम्  ।
तस्मिन्पुरवरे रम्ये नानारत्नोपशोभितम्  ॥ ८.२१ ॥
तथान्यच्च पुरं रम्यं पताकोज्ज्वलवेदिकम्  ।
शतयोजनविस्तीर्णं तावद्द्विगुणमायतम्  ॥ ८.२२ ॥
पुरमध्ये ततस्तस्मिन्नदी परमशोभना  ।
महती पुण्यसलिला नानारत्नशिला तथा  ॥ ८.२३ ॥
तस्यास्तीरे मया दृष्टं तडित्सूर्यसमप्रभम्  ।
इन्द्रनीलमहानीलैश्चितं रत्नैः समन्ततः  ॥ ८.२४ ॥
क्वचिद्वह्निसमाकारं क्वचिदिन्द्रायुधप्रभम्  ।
क्वचिद्धूम्रं क्वचित्पीतं क्वचिद्रक्तं क्वचित्सितम्  ॥ ८.२५ ॥
नानावर्णैः समायुक्तं लिङ्गमद्भुतदर्शनम्  ।
ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसाध्यैश्च समन्तात्परिवारितम्  ॥ ८.२६ ॥
नन्दीश्वरगणाध्यक्षैश्चेन्द्रादित्यैश्च तद्वृतम्  ।
पश्यामि लिङ्गमीशानं महालिङ्गं तमेव च  ॥ ८.२७ ॥
परिवार्य ततस्तं तु प्रसुप्तान्देवदानवान्  ।
निमीलिताक्षान्पश्यामि दिव्याभरणभूषितान्  ॥ ८.२८ ॥
ततस्ताः पद्मपत्राक्ष्यो नार्यः परमसंमताः  ।
नद्यास्तस्या जले स्नात्वा दिव्यपुष्पैर्मनोरमैः  ॥ ८.२९ ॥
दत्त्वार्घपाद्यं विधिवल्लिंगस्य सह पक्षिणा  ।
अर्चयन्तीर्वरारोहा दश ताः प्रमदोत्तमाः  ॥ ८.३० ॥
ततस्त्वभ्यर्च्य तल्लिङ्गं तस्मिन्नेव पुरोत्तमे  ।
सर्वा अदर्शनं जग्मुर्विद्युतोऽभ्रगणेष्विव  ॥ ८.३१ ॥
न चासौ पक्षिराट्तस्मिन्न स्त्रियो न च देवताः  ।
तदेवैकं स्थितं लिङ्गमर्चयन्विस्मयान्वितः  ॥ ८.३२ ॥
ततोऽहं दुःखमूढात्मा रुद्रमायेति चिन्तयन्  ।
ततः कन्याः समुत्तीर्य दिव्यांबरविभूषणाः  ॥ ८.३३ ॥
भासयन्त्यो जगत्सर्वं विद्युतोऽभ्रगणानिव  ।
पद्मैर्हिरण्मयैर्दिव्यैरर्चयित्वा शुभाननाः  ॥ ८.३४ ॥
विविशुस्तज्जलं क्षिप्रं समंताद्वरभूषणाः  ।
तस्मिन्पुरवरे चान्ये तामेवाहं पुनःपुनः  ॥ ८.३५ ॥
पश्यामि ह्यमरां कन्यामर्चयन्तीं महेश्वरम्  ।
ततोऽहं तां वरारोहामपृच्छं कमलेक्षणाम्  ॥ ८.३६ ॥
का त्वमस्मिन्पुरे देवि वससे शिवमर्चती  ।
ताश्चागताः स्त्रियः सर्वाः क्व गतास्ते गणेश्वराः  ॥ ८.३७ ॥
नमोऽस्तु ते महाभागे ब्रूहि पुण्ये महेश्वरि  ।
तव प्रसादाद्विज्ञातुमेतदिच्छामि सुव्रते  ।
दयां कृत्वा महादेवि कथयस्व ममानघे  ॥ ८.३८ ॥

श्र्युवाच -
विस्मृताहं कथं विप्र दृष्ट्वा कल्पे पुरातने  ।
मा तेऽभूत्स्मृतिविभ्रंशः सा चाहं कल्पवाहिनी  ॥ ८.३९ ॥
नर्मदा नाम विख्याता रुद्रदेहाद्विनिःसृता  ।
यास्ताः कन्यास्त्वया दृष्टा ह्यर्चयन्त्यो महेश्वरम्  ॥ ८.४० ॥
याभिस्त्विह समानीतः पक्षिराजसमन्विताः  ।
दिशस्ता विद्धि सर्वेशाः सर्वास्त्वं मुनिसत्तम  ॥ ८.४१ ॥
तिर्यक्पक्षिस्वरूपेण महायोगी महेश्वरः  ।
एभिः शिवपुराद्विप्र आनीतः स महेश्वरः  ॥ ८.४२ ॥
सैष देवो महादेवो लिङ्गमूर्तिर्व्यवस्थितः  ।
अर्च्यते ब्रह्मविष्ण्विन्द्रैः सुरासुरजगद्गुरुः  ॥ ८.४३ ॥
लयमायाति यस्माद्धि जगत्सर्वं चराचरम्  ।
तेन लिङ्गमिति प्रोक्तं पुराणज्ञैर्महर्षिभिः  ॥ ८.४४ ॥
तेन देवगणाः सर्वे संक्षिप्ता मायया पुरा  ।
प्रलीनाश्चैव लोकेश न दृश्यन्ते हि सांप्रतम्  ॥ ८.४५ ॥
पुनर्दृश्या भविष्यन्ति सृजमानाः स्वयंभुवा  ।
साहं लिङ्गार्चनपरा नर्मदा नाम नामतः  ॥ ८.४६ ॥
कालं युगसहस्रस्य रुद्रस्य परिचारिका  ।
अस्य प्रसादादमरस्तथा त्वं द्विजपुंगव  ॥ ८.४७ ॥
सत्यार्जवदयायुक्तः सिद्धोऽसि त्वं शिवार्चनात् ।
एवमुक्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत  ॥ ८.४८ ॥
ताः स्त्रियः स च देवेशो बकरूपो महेश्वरः  ।
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा अवतीर्य महानदीम्  ॥ ८.४९ ॥
स्नात्वा समर्चय त्वं हि विधिना मन्त्रपूर्वकम्  ।
ततोऽहं सहसा तस्मात्समुत्तीर्य जलाशयात् ॥ ८.५० ॥
न च पश्यामि तल्लिङ्गं न च तां निम्नगां नृप  ।
तदैव लोकाः संजाताः क्षितिश्चैव सकानना  ॥ ८.५१ ॥
ऋक्षचन्द्रार्कविततं तदेव च नभस्तलम्  ।
यथापूर्वमदृष्टं तु तथैव च पुनः कृतम्  ।
नतोऽहं मनसा देवमपूजयं महेश्वरम्  ॥ ८.५२ ॥
एवं बके पुरा कल्पे मया दृष्टेयमव्यया  ।
नर्मदा मर्त्यलोकस्य महापातकनाशिनी  ॥ ८.५३ ॥
तस्माद्धर्मपरैर्विप्रैः क्षत्रशूद्रविशादिभिः  ।
सदा सेव्या महाभागा धर्मवृद्ध्यर्थकारिभिः  ॥ ८.५४ ॥
येऽपि भक्तया सकृत्तोये नर्मदाया महेश्वरम्  ।
स्नात्वा ते सर्वं पापं नाशयन्त्यसंशयम्  ॥ ८.५५ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये बककल्पसमुद्भवो नामाष्टमोऽध्यायः ॥