स्कन्दपुराणम्/खण्डः ७ (प्रभासखण्डः)/द्वारकामाहात्म्यम्/अध्यायः १०
॥ प्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठास्तीर्थं पापप्रणाशनम् ॥ 
कृकलासमिति ख्यातं नृगतीर्थमनुत्तमम् ॥ १ ॥ 
नृगो यत्र महीपालः कृकलासवपुर्धरः ॥ 
कृष्णेन सह संगत्य संप्राप परमां गतिम् ॥ २ ॥ ; ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
नृगो नाम नृपः कोऽयं कथं कृष्णेन संगतः ॥ 
कर्मणा कृकलासत्वं केन तद्वद विस्तरात् ॥ ३ ॥ 
॥ प्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
नृगो नाम नृपो विप्राः सार्वभौमो बलान्वितः ॥ 
बुद्धिमान्धृतिमान्दक्षः श्रीमान्सर्वगुणान्वितः ॥ ४ ॥ 
अनेकशतसाहस्रा भूमिपा अपि तद्वशाः ॥ । । 
हस्त्यश्वरथसंघैश्च पत्तिभिर्बहुभिर्वृतः ॥ ५ ॥ 
सैन्यं च तस्य नृपतेः कोशं चैवाक्षयं तथा ॥ 
स नित्यं गुरुभक्तश्च देवताराधने रतः ॥ ६ ॥ 
महा दानानि विप्रेन्द्रा ददात्यनुदिनं नृपः ॥ 
शश्वत्स गोसहस्रं तु ददाति नृपसत्तमः ॥ ७ ॥ 
प्रक्षाल्य चरणौ भक्त्या ह्युपविश्यासने शुभे ॥ 
परिधाप्य  शुभे क्षौमे सुगन्धेनोपलिप्य च ॥ ८ ॥ 
संपूज्य पुष्पमालाभि धूपेन च सुगन्धिना ॥ 
ददौ दक्षिणया सार्द्धं प्रतिविप्राय गां तदा ॥ 
तांबूलसहितां  भक्त्या विष्णुर्मे प्रीयतामिति ॥ ९ ॥ 
एवं प्रददतस्तस्य यजतश्च तथा मखैः ॥ 
ययौ कालो द्विजश्रेष्ठा भोगांश्चैवानुभुञ्जतः ॥ 7.4.10.१० ॥ 
एकदा तु द्विजश्रेष्ठं जैमिनिं संशितव्रतम् ॥ 
श्रद्धया तं च नृपतिः प्रतिग्रहपराङ्मुखम् ॥ 
उवाच वाक्यं नृपतिः कृतांजलिपुटः स्थितः ॥ ११ ॥ 
मामुद्धर महाभाग कृपां कुरु तपोनिधे ॥ 
गृहाण गां मया दत्तां दयां कृत्वा ममोपरि ॥ १२ ॥ 
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य अनिच्छन्नपि गौरवात् ॥ 
नृपस्य चाब्रवीद्विप्र एवमस्त्विति लज्जितः ॥ १३ ॥ 
अवनिज्य ततः पादौ शिरसा धारयज्जलम् ॥ 
सुवर्णशृंगसहितां रौप्यखुरविभूषिताम् ॥ १४ ॥ 
रत्नपुच्छां कांस्यदोहां सितवस्त्रावगुंठिताम् ॥ 
समभ्यर्च्य च विप्रेन्द्रं ददौ दक्षिणयान्विताम् ॥ १५ ॥ 
आसीमान्तमनुव्रज्य हृष्टो राजा बभूव ह ॥ 
तरुणीं हंसवर्णां च हंसीनामेति विश्रुताम् ॥ १६ ॥ 
गां गृह्य स्वगृहं प्राप्तो दाम्ना बद्धां सवत्सकाम् ॥ 
स तस्यै यवसं चार्द्रं ददौ ब्राह्मणसत्तमः ॥ १७ ॥ ॥ 
सुतृप्ता यवसेनैव मध्याह्ने तृषितां तदा ॥ 
गृहीत्वा निर्ययौ विप्रो दामबद्धां जलाशयम् ॥ १८ ॥ 
मार्गे गजाश्वसंबाधे त्रस्ता सा उष्ट्रदर्शनात् ॥ 
हस्तादाच्छिद्य सा धेनुर्ब्राह्मणस्य ययौ तदा ॥ १९ ॥ 
विचिन्वन्सकलामुर्वीं नापश्यत्तां द्विजर्षभः ॥ 
सा ययौ विद्रुता धेनुस्तन्महद्राजगोधनम् ॥ ॥ 7.4.10.२० ॥ 
द्वितीयेऽह्नि पुनर्विप्रमाहूय नृपसत्तमः ॥ 
संपूज्य विधिवद्भक्त्या वस्त्रालंकारभूषणैः ॥ २१ ॥ 
विधिवद्गां ददौ तां च स नृपः सोमशर्मणे ॥ 
गृहीत्वा राजभवनान्निर्ययौ गां द्विजर्षभः ॥ २२ ॥ 
आशंसमानो राजानं धर्मज्ञमिति कोविदम् ॥ 
स च विप्रो विचिन्वानः सर्वतो गां सुदुःखितः ॥ ॥ २३ ॥ 
ददर्श पथि गच्छन्तीं पृष्ठतः सोमशर्मणः ॥ 
दृष्ट्वा तां गां च स मुनिर्जैमिनिस्तमभाषत ॥ २४ ॥ 
मम गां चापि हृत्वा त्वं नयसे दस्युवत्कथम् ॥ 
स तस्य वचनं श्रुत्वा विस्मयं दस्युकीर्त्तनात् ॥ २५ ॥ 
राजतो हि मया लब्धां गां नयामि स्वमन्दिरम् ॥ 
गोहर्त्तेति च मां कस्माद्ब्रवीषि द्विजसत्तम ॥ २६ ॥ 
॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥ 
मयापि राजतो लब्धा ममेयं गौर्न संशयः ॥ 
कथं नयसि विप्र त्वं मयि जीवति मन्दिरम् ॥ २७ ॥ 
सोऽब्रवीदद्य मे लब्धा कथं मां वदसे मृषा ॥ 
सोऽब्रवीद्ध्यो मया लब्धा बलान्नेतुं त्वमिच्छसि ॥ २८ ॥ 
ममेयमिति संक्रुद्धः सोमशर्माऽब्रवीद्वचः ॥ 
प्रज्वलत्क्रोधरक्ताक्षो ममेयमिति सोऽपरः ॥ २९ ॥ 
विवदतौ तथा विप्रौ राजद्वारमुपागतौ ॥ 
कुर्वाणौ कलहं घोरं त्यक्तुकामौ स्वजीवितम् ॥ 7.4.10.३० ॥ 
संक्रुद्धौ ब्राह्मणौ दृष्ट्वा शपन्तौ तौ परस्परम् ॥ 
राज्ञे निवेदयामास द्वास्थं प्रणयपूर्वकम् ॥ ३१ ॥ 
अवज्ञाय तदा विप्रौ विवदन्तौ रुषान्वितौ ॥ 
कामव्याकुलचेतस्को न बहिर्निःसृतो नृपः ॥ ३२ ॥ 
एवं विवदमानौ तौ त्रिरात्रं समुपस्थितौ ॥ 
अवज्ञातौ नृपेणाथ राजानं प्रति च क्रुधा ॥ ३३ ॥
ऊचतुः कुपितो वाक्यं सामर्षौ नृपतिं प्रति ॥ 
अवमन्यसे नौ यस्मात्त्वं न निर्गच्छसि मन्दिरात् ॥ ३४ ॥ 
शास्ता भवान्प्रजानां हि न न्यायेन नियोक्ष्यति ॥ 
भविष्यति भवांस्तस्मात्कृकलासो न संशयः ॥ ३५ ॥ 
एवं शप्त्वा तदा विप्रावन्यस्मै गां प्रदाय तौ ॥ 
क्षुधितौ खेदसंयुक्तौ स्वगृहं गन्तुमुद्यतौ ॥३६॥ 
प्रस्थितौ तौ नृगो द्वार आगत्य समुपस्थितः ॥ 
दंडवत्प्रणिपत्याऽऽशु कृतांजलिरभाषत ॥ ३७ ॥ 
अमोघवचना यूयं तत्तथा न तदन्यथा ॥ 
ममोपरि कृपां कृत्वा शापांत उपदिश्यताम् ॥ ३८ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऊचतुर्वचनं नृपम् ॥ 
द्वापरस्य युगस्यान्तं भगवान्देवकीसुतः ॥ ३९ ॥ 
वसुदेवगृहे राजन्हरिराविर्भविष्यति ॥ 
तस्य संस्पर्शनादेव शापमुक्तिर्भविष्यति ॥ 7.4.10.४० ॥ 
इत्युक्त्वा तौ तदा विप्रौ प्रयातौ स्वनिवेशनम् ॥ 
राजा बहुविधान्भोगान्भुक्त्वा दत्त्वा च भूरिशः ॥ ॥ ४१ ॥ 
इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैः कालधर्ममुपेयिवान् ॥ 
ततः स गतवान्विप्रा धर्मराजनिवेशनम् ॥ ४२ ॥ 
सत्कृत्योक्तो यमेनाथ स्वागतेन नृपोत्तमः ॥ 
प्रथमं सुकृतं राजन्नथवा दुष्कृतं त्वया ॥ 
भोक्तव्यमिति मे ब्रूहि तत्ते संपाद्यते मया ॥ ४३ ॥ 
॥ नृग उवाच ॥ ॥ 
यद्यस्ति दुष्कृतं किंचित्प्रथमं प्रतिपादय ॥ 
अनुज्ञातो यमेनैवं कृकलासो भवेति वै ॥ 
ततो वर्षसहस्राणि कृकलासत्वमाप्तवान् ॥ ४४ ॥ 
एकस्मिन्दिवसे विप्राः सर्वे यदुकुमारकाः ॥ 
वनं जग्मुर्मृगान्हन्तुं सर्वे कृष्णसमन्विताः ॥ ४५ ॥ 
तृषार्द्दिताश्च मध्याह्ने विचिन्वंतो जलं ह्रदे ॥ 
सत्वं च सुमहत्तत्र कृकलासं च संस्थितम् ॥ ४६ ॥ 
चक्रुश्चोद्धरणे तस्य यत्नं यदुकुमारकाः ॥ 
आकृष्यमाणः स तदा गुरुत्वान्न चचाल ह ॥ ४७ ॥ 
यदा न शेकुस्ते सर्व आचख्युः कृष्णरामयोः ॥ 
ददर्श तं तदा कृष्णो नृगं मत्वा हसन्निव ॥ ४८ ॥ 
चिक्षेप वामहस्तेन लीलयैव जगत्पतिः ॥ 
स संस्पृष्टो भगवता विमुक्तः शापबंधनात् ॥४९॥ 
त्यक्त्वा कलेवरं राजा दिव्यमाल्यानुलेपनः ॥ 
कृतांजलिरुवाचेदं भक्त्या परमया युतः ॥ 7.4.10.५० ॥ 
नमस्ते जगदाधार सर्गस्थित्यंतकारिणे ॥ 
सहस्रशिरसे तुभ्यं ब्रह्मणेऽनंतशक्तये ॥ ५१ ॥ 
एवं संस्तुवतः प्राह भगवान्देवकीसुतः ॥ 
ददामि ते वरं तुष्टो यत्ते मनसि वर्त्तते ॥ ५२ ॥ 
याहि पुण्यकृताँल्लोकान्दर्शनात्स्पर्शनाच्च मे ॥ 
एवमुक्तः स देवेन संप्रहृष्टतनूरुहः ॥ ५३ ॥ 
उवाच यदि तुष्टोऽसि यदि देयो वरो मम ॥ 
गर्त्तेयं मम नाम्ना तु ख्यातिं गच्छतु केशव ॥ ५४ ॥ 
यः स्नात्वा परया भक्त्या पितॄन्संतर्पयिष्यति ॥ 
त्वत्प्रसादेन गोविंद विष्णुलोकं स गच्छतु ॥ ५५ ॥
एवमुक्त्वा स भगवान्पुनर्द्वारावतीमगात् ॥ ५६ ॥ 
स च राजा विमानेन दिव्यमाल्यानुलेपनः ॥ 
जगाम भवनं विष्णोर्विबुधैरनुसंस्तुतः ॥ ५७ ॥ 
॥ प्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
तदाप्रभृति विप्रेंद्राः स कूपो नृगसंज्ञया ॥ 
वरदानाच्च कृष्णस्य पावनः सर्वदेहिनाम् ॥ ॥ ५८ ॥ 
तत्र गत्वा द्विजश्रेष्ठा ह्यर्घ्यं दद्याद्यथाविधि ॥ 
फलपुष्पाक्षतैर्युक्तं चंदनेन च भूसुराः ॥ ५९ ॥ 
नमस्ते विश्वरूपाय विष्णवे परमात्मने ॥ 
अर्घ्यं गृहाण देवेश कूपेऽस्मिन्नृगसंज्ञके ॥ 7.4.10.६० ॥ 
ततः स्नायाद्द्विजश्रेष्ठा मृदमालिप्य पाणिना ॥ 
संतर्पयेत्पितॄन्देवान्मनुष्यांश्च यथाक्रमात् ॥ ॥ ६१ ॥ 
ततः श्राद्धं प्रकुर्वीत पितॄणां श्रद्धयान्वितः ॥ 
विप्रेभ्यो भोजनं दद्याद्दक्षिणां च स्वशक्तितः ॥ ६२ ॥ 
विशेषतः प्रदातव्या सवत्सा गौः स्वलंकृता ॥ 
शय्या सोपस्करां दद्याद्विष्णुर्मे प्रीयतामिति ॥ ६३ ॥ 
दीनांधकृपणानां च सदा तत्तीरवासिनाम् ॥ 
दद्याद्दानं स्वशक्त्या च वित्त शाठ्यविवर्जितः ॥६४॥ 
स्नानमात्रेण विप्रेन्द्रा लभेद्गोदानजं फलम्॥ 
पितृणां श्राद्धदानेन वियोनिं न च गच्छति ॥६५॥ 
कृकलासे कृतं श्राद्धं येनैव तर्पणं तथा ॥ 
स गच्छेद्विष्णुलोकं तु पितृभिः सहितो नरः ॥ ६६ ॥ 
तथा मनोरथावाप्तिर्यात्रा च सफला भवेत् ॥ 
सर्वतीर्थफलावाप्तिं लभते नात्र संशयः ॥ ६७ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये कृकलासापरनामकनृग तीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ ॥ छ ॥