भृगुसंहिता/विंशोऽध्यायः
अथ विंशोऽध्यायः.	
	
	
अथ विंशोऽध्यायः.	
रक्षादीपविधिः	
अतः परं प्रवक्ष्यामि रक्षादीपविधिक्रमं  ।	
सौवर्णं राजतंवापि ताम्रंवापि स्वशक्तितः   ।। २०.१  ।।	
द्वात्रिंशदङ्गुलं श्रेष्ठं मध्यमं पादहीनतः   ।	
अधमं विंशदङ्गुल्यं समवृत्तन्तु कारयेथ् ।। २०.२  ।।	
अष्टदिक्षु च मध्येच चतुर्दिक्षु च वा तथा   ।	
केवलं कर्णिकां वाथ कर्णिकायान्तु विस्तृतं  ।। २०.३  ।।	
तदर्धमुन्नतं विन्द्याद्गण्डायामं षडङ्गुलं  ।	
द्व्यङ्गुलं तु परीणाहं तदूर्थ्वे भागविस्तृतं  ।। २०.४  ।।	
तदर्धं विस्तृतोत्सेधं दीपबात्रं प्रकल्प्य च   ।	
अलभेशालिपिष्टं वा गोमये वा समाहरेथ् ।। २०.५  ।।	
तत्तत्थ्साने तु विन्यस्य पात्रेसंयोजयेत्ततः   ।	
आढकं वा तदर्धं वा पिण्डार्धं च चरुंपचेथ् ।। २०.६  ।।	
हारिद्रचूर्ण संयुक्तं पात्रे प्रक्षिप्य मन्त्रविथ् ।	
आज्येन स्राव्य संमृज्य मुष्टिमात्रं दृढीकृतं  ।। २०.७  ।।	
दशपिण्डां स्तदर्धं वा साक्षते च समाहरेथ् ।	
जलेन कुंभमापूर्य सर्वगन्धसमायुतं  ।। २०.८  ।।	
कुशकूर्चान्विनिक्षिप्यपल्लवैरपि भूषयेथ् ।	
अष्टमङ्गलसंयुक्तं पाद्याचमनसंयुतं  ।। २०.९  ।।	
पुष्पगन्धसमायुक्तं धूपदीपार्घ्य संयुतं  ।	
पृधक्पात्रे समाहृत्य देवदेवं च पूजयेथ् ।। २०.१०  ।।	
शङ्खध्वनिसमायुक्तं वंशध्वनिसमायुतं  ।	
भेरीमृदङ्गसुषिरवाद्यघोषसमायुतं  ।। २०.११  ।।	
स्तोत्रध्वनिसमायुक्तं स्वक्तिसूक्तसमन्वितं  ।	
दासीभिश्चाथ वा भक्तैस्स्वहस्तोपरि धारयेथ् ।। २०.१२  ।।	
प्रदक्षिणं शनैर्गत्वा देवालयमुपाव्रजेथ् ।	
आचार्यं पूजयित्वातु देवदेवं प्रणम्यच   ।। २०.१३  ।।	
रक्षादीपं समादाय "श्रिये जातऽ इति ब्रुवन्  ।	
बिंबमूर्ध्नि तु संयोज्यत्रिः प्रदक्षिणमाचरेथ् ।। २०.१४  ।।	
दिक्पिण्डं तु विसृज्यैव प्रोक्षयित्वा च मन्त्रविथ् ।	
प्रदक्षिणं प्रणामं च कारयेदष्टमङ्गलैः,   ।। २०.१५  ।।	
पाद्यमाचमनं दत्वागन्धपुष्पादिभिर्यजेथ् ।	
मुखवासं च दत्वातु स्तुतिमन्त्रैश्च वैष्णवैः   ।। २०.१६  ।।	
समालभ्यैव हस्ताभ्यां पुष्पदूर्वाङ्कुराक्षतैः   ।	
पादेपुष्पाञ्जलिङ्कुर्यात्कुर्याद्देवस्य मन्त्रतः   ।। २०.१७  ।।	
आलयात्तु बहिर्गत्वा पीठपार्श्वेतु निक्षिपेथ् ।	
कौतुके बलिबेरेपि स्नापने प्यौत्सवेऽपि च,   ।। २०.१८  ।।	
प्रादुर्भावे च सर्वेषामाविर्भावे तथैव च   ।	
एवमेव तु कृत्वा तु भ्रामयित्वा विचक्षणः,   ।। २०.१९  ।।	
चक्रवीशामितादीनामिन्द्रादीनां तथैव च   ।	
दर्शनं भ्रामणं चैवमाचरेच्छास्त्रवित्तमः   ।। २०.२०  ।।	
मोहादज्ञानतः कुर्यात्सर्वहानिर्भविष्यति   ।	
सायाह्ने चत्रिपूजान्ते चोत्सवान्ते च नित्यशः   ।। २०.२१  ।।	
एवमेव विधानेन कारयेदुत्तमं विदुः   ।	
सर्वशान्तिकरं चापि सर्वकंपत्समृद्धिदं  ।। २०.२२  ।।	
दारिद्षादिविनाशेन सर्वान्कामनवाप्नुयाथ् ।	
अतःपरं प्रवक्ष्यामि शिबिकानां तु लक्षणं  ।। २०.२३  ।।	
मात्राङ्गुलेन वाकुर्याच्छिभिकादीन्विधानतः   ।	
आवृतं तदर्धविस्तारमुत्तमं तुविधीयते   ।। २०.२४  ।।	
तत्षडङ्गुलहीनन्तु मध्यमन्तुप्रकीर्तितं  ।	
विस्ताराध्यर्धपादेन ?अयामद्विगुणं भवेथ् ।। २०.२५  ।।	
उत्तमाधममध्यानां शिबिकाविस्तरो भवेथ् ।	
त्रिभागैकस्य भागं स्याच्चतुर्भागैकभागिकं  ।। २०.२६  ।।	
पञ्चभागैकभागं स्याद्विस्तारस्य घनं भवेथ् ।	
तच्चतुर्भागमेवं स्यादेकैकं वमनं भवेथ् ।। २०.२७  ।।	
शेषभागं तु पद्मोक्तं तलायुक्ति विशेषतः   ।	
शिबिकाविस्तृतं चैवं भागैकं भागमेव च   ।। २०.२८  ।।	
तच्चतुर्भागमेवोक्तं भित्त्युत्सेधं विधीयते   ।	
द्वितलं त्रितलं चैव गुलिकाफलकाभवेथ् ।। २०.२९  ।।	
गुलिकापादतलोत्सेधं मध्योर्ध्वतलवत्समं  ।	
चतुर्भागैकमेवन्तु नवभागैकमेव वा   ।। २०.३०  ।।	
अङ्गुलं चाङ्गुलार्थं च ऊर्थ्वपट्ट्या च संयुतं  ।	
अतःपरं प्रवक्ष्यामि रथादीनां विधिक्रमं  ।। २०.३१  ।।	
पञ्चषट्सप्ततालं वा चाष्टतालमथापि वा   ।	
विस्तारायममेवं स्यादुत्सेधं द्विगुणं भवेथ् ।। २०.३२  ।।	
मण्डपद्वारयुक्तं वा कूटाकारमथापि वा   ।	
अधराधरमायामं रथायामत्रयं भवेथ् ।। २०.३३  ।।	
छत्रस्यायामविस्तारादुत्सेदार्धप्रमाणतः   ।	
एवं तु परिकल्प्यैव शिबिकायाममुच्यते   ।। २०.३४  ।।	
रथायामसमं वापि पादहीनमथार्थकं  ।	
विस्तारं तत्त्रिभागै कमायामं चोच्छ्रयं भवेथ् ।। २०.३५  ।।	
विस्तारार्धसमुत्सेधं विस्तारार्थाधिकायतं  ।	
शयनं संप्रकल्प्यैव पूर्वोक्तेनैव दारुणा   ।। २०.३६  ।।	
सर्वालङ्कारसंयुक्तं सर्वसैन्दर्यसंयुतं  ।	
शिल्पशास्त्रोक्तमार्गेण शिल्पिभिः कालयेद्बुधः   ।। २०.३७  ।।	
पञ्चगव्यैस्सुसंशोध्य वास्तुहोमश्च हूयतां  ।	
पर्यग्नि चैव कृत्वातु कलशैस्स्नापयेत्ततः   ।। २०.३८  ।।	
मण्डपे वा प्रपायां वा स्थण्डिले वात्र विन्यसेथ् ।	
नवैर्वस्त्रैस्समावेष्ट्य पुण्याहमपि वाचयेथ् ।। २०.३९  ।।	
जौपासनाग्निकुण्डं च कारयित्वा विधानतः   ।	
आघारं पूर्ववत्कृत्वा कुंभपूजां समाचरेथ् ।। २०.४०  ।।	
वैष्णवं विष्णुसूक्तं च तत्तद्देवांश्च मूर्तिभिः   ।	
व्याहृत्यन्तं च हुत्वा तु अन्तहोमश्च हूयते   ।। २०.४१  ।।	
यानादिषु च तन्मध्ये तत्तद्देवां स्तथैव च   ।	
आवाह्यैव समभ्यर्च्य देवदेवं प्रणम्य च   ।। २०.४२  ।।	
पाद्याद्यर्घ्यान्तमभ्यर्च्य हविस्सम्यङ्निवेदयेथ् ।	
सर्वालङ्कारसंयुक्तं सर्ववाद्यसमन्वितं  ।। २०.४३  ।।	
यानादिषु समारोप्य "प्रतद्विष्णुऽरिति ब्रुवन्  ।	
ग्रामं वा प्यालयं वापि प्रदक्षिणमधाचरेथ् ।। २०.४४  ।।	
मन्दिरं संप्रविश्यैव स्वेस्वेस्थाने निवेशयेथ् ।	
एवं यःकुरुते भक्त्या वैष्णवं पदमाप्नुयाथ् ।। २०.४५  ।।	
अतःपरं प्रवक्ष्यामि प्रपामण्डपलक्षणं  ।	
मण्डपं त्रिविधं ज्ञेये विमानसमविस्तृतं  ।। २०.४६  ।।	
अर्धं पादं तु पादं वा हीनन्तु त्रिविधं भवेथ् ।	
प्रमुखे तस्यसोपानमालयार्धमिति स्मृतं  ।। २०.४७  ।।	
पूर्वेतु स्नपनार्थाय मण्डपं संप्रकल्पयेथ् ।	
षोडशस्तंभयुक्तं वा द्वादशस्तंभसंयुतं  ।। २०.४८  ।।	
ऐशान्ये वा प्रकुर्वीत स्नपनार्थं प्रकल्पयेथ् ।	
प्रथमावरणे वाथ द्वितीयावरणेऽथ वा   ।। २०.४९  ।।	
एकादशेन हस्तेन समं सम्यक्प्रकल्पयेथ् ।	
नवहस्तं सप्तहस्तं पञ्चहस्तमिति त्रिधा   ।। २०.५०  ।।	
प्रथमावरणे बाह्ये मण्डपन्तु विधीयते   ।	
आस्थानवृत्तगेयादिदर्शनार्थं प्रकल्पयेथ् ।। २०.५१  ।।	
पूर्ववत्प्रमुखे कुर्याद्यथाविभवविस्तरं  ।	
यजमानस्य हस्तेन द्विहस्तन्तु विवर्धयेथ् ।। २०.५२  ।।	
पूर्ववत्स्तंभसंयुक्तं यथायोग्यं प्रकल्पयेथ् ।	
तत्बूर्वदिशि शालायां नृत्तार्थन्तु विधीयते   ।। २०.५३  ।।	
विष्कंभं नवहस्तं वा आयामं द्विगुणीकृतं  ।	
यजमानेच्छया तत्र द्विहस्तन्तुविवर्धयेथ् ।। २०.५४  ।।	
अयादिलक्षणं वक्ष्ये यजमानानुकूलतः   ।	
हस्तं पादं तदर्धं वा विस्तारायादिसंयुतं  ।। २०.५५  ।।	
तथैव नूनं कृत्वा तु अयादीन्लक्षयेद्बुधः   ।	
शिलाभिरिष्टकाभिर्वा हस्तोच्छ्रयसमं तलं  ।। २०.५६  ।।	
द्वितलं वा प्रकुर्वीत तालं सम्यक्प्रकल्पयेथ् ।	
शैलजं दारुसारं वा स्तंभमाहृत्य यत्नतः   ।। २०.५७  ।।	
वृत्तं वा चतुरश्रं वा ऋजुं वक्रविवर्जितं  ।	
स्तंभानां विंशतिं गृह्य बाह्यस्तंभं प्रगृह्य च   ।। २०.५८  ।।	
तन्मध्ये द्वादशस्तंभं पूर्ववत्कारयेद्बुधः   ।	
स्तंभायामं यथायोगं कृत्वा तत्र विचक्षणः   ।। २०.५९  ।।	
द्वितालघन संयुक्तं स्तंभमानेन स्वस्तिकं  ।	
स्तलत्योर्ध्वे विभज्यैव समं वन्दत्यप्रकल्पयेथ् ।। २०.६०  ।।	
तस्यामेव तु स्तंभार्थं पादं संस्थाप्य स्वस्तिकं  ।	
दृढं कृत्वा तदूर्ध्वेत स्तंभं संस्थाप्य वै बुधः   ।। २०.६१  ।।	
द्व्यङ्गुलं च भवैर्वाथ वेदिकां कारयेद्बुधः   ।	
नानालङ्कारसंयुक्तं नानाचित्रसमन्वितं  ।। २०.६२  ।।	
उत्तरं तत्समं कृत्वा बोधिकेतु सुयोजयेथ् ।	
स्तंभादूर्ध्वन्तु संस्थाप्य तदूर्ध्वे प्रस्तरं न्यसेथ् ।। २०.६३  ।।	
अभ्लन्तरोत्तरादूर्ध्वेऽबिष्टकाधानपादयोः   ।	
बालोत्तरं यथायोग्यं स्थापयेत्सुदृढं क्रमाथ् ।। २०.६४  ।।	
तद्बिल्वको यथामार्गं योग्यं तत्पद्ममुच्छ्रयं  ।	
एवं लक्षणसंयुक्तं दर्शनीयं च कारयेथ् ।। २०.६५  ।।	
यजमानेच्छयातत्तन्मण्डपेन सहैव तु   ।	
षोडशस्तंभसंयुक्तं द्वादशस्तंभमेववा   ।। २०.६६  ।।	
भक्तियुक्तं प्रकल्प्यैव प्रपां युक्त्यैव कारयेथ् ।	
अपरे द्वारसंयुक्तं पूर्ववत्स्तंभमेव वा   ।। २०.६७  ।।	
कवाटं तत्र वा कुर्याच्छेषं यक्त्यैव कारयेथ् ।	
शिल्पशास्त्रोक्तमार्गेण शिल्पिभिः कारयेद्बुधः   ।। २०.६८  ।।	
मण्डपस्य समाप्तौतु अङ्कुरानर्पयेत्क्रमाथ् ।	
शुद्ध्यर्थं वास्तुहोमं च पुण्याहं चैव कारयेथ् ।। २०.६९  ।।	
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चात्तद्देशमुपलक्षयेथ् ।	
चरोदये च नक्षत्रे स्थिरराशिं प्रगृह्य च   ।। २०.७०  ।।	
मण्डपस्य तु मध्ये वै धान्यपीठानि कल्पयेथ् ।	
प्रतिष्ठोक्तक्रमेणैव कुंभन्यासाति कारयेथ् ।। २०.७१  ।।	
पश्चिमे गार्हपत्याग्नावाघारं जुहुयात्क्रमाथ् ।	
होता हौत्रक्रमेणैव हौत्रं तत्र प्रशंसयेथ् ।। २०.७२  ।।	
तत्तद्देवस्य चावाह्य जुष्टाकारं हुतं चरेथ् ।	
श्रीसूक्तं वैष्णपं चैव वैष्णवं चैकविंशतिः   ।। २०.७३  ।।	
इन्द्रादिलोकपालानां प्रत्येकं जुहुयात्क्रमाथ् ।	
तत्तत्स्थानेतु कूर्चे वा स्थण्डिले वा समर्चयेथ् ।। २०.७४  ।।	
प्रभूतं तु निवेद्यैव द्रोणन्द्रोणार्छमेव वा   ।	
आचार्यस्यार्चकादीनां दक्षिणां च ददेत्क्रमाथ् ।। २०.७५  ।।	
सौवर्णैरुत्पलैः पुष्पैरलङ्कुर्यात्प्रपां ततः   ।	
पद्मैर्वाकुमुदैर्वाथ पुष्पैरन्यैस्स्वशक्तितः   ।। २०.७६  ।।	
देवदेवमलङ्कृत्य वस्त्रमाल्यादिभिः पुनः   ।	
प्रपां संयोज्य देवेशं ध्यानेनैव तु सन्नयेथ् ।। २०.७७  ।।	
देवेशं स्थापयेत्तत्र पाद्याद्यैरर्चयेत्क्रमाथ् ।	
महाहविः प्रभूतं वा यथाशक्ति निवेदयेथ् ।। २०.७८  ।।	
एवं यः कुरुते भक्त्या विष्णुलोके महीयते	
	
इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे	
भृगुप्रोक्तायां संहितायां प्रकीर्णाधिकारे	
विंशोऽध्यायः.