स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः १००
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एवं भुक्त्वा स विप्रर्षिर्वांछया राममंदिरे ॥ 
दत्ताशीर्निर्गतः पश्चादामंत्र्य रघुनंदनम् ॥ १ ॥ 
अथ याते मुनौ तस्मिन्दुर्वाससि तदंतिकात् ॥ 
लक्ष्मणः खङ्गमादाय रामदेवमुवाच ह ॥ २ ॥ 
एतत्खङ्गं गृहीत्वाशु मां प्रभो विनिपातय ॥ 
येन ते स्यादृतं वाक्यं प्रतिज्ञातं च यत्पुरा ॥ ३ ॥ 
ततो रामश्चिरात्स्मृत्वा तां प्रतिज्ञां स्वयं कृताम् ॥ 
वधार्थं संप्रविष्टस्य समीपे पुरुषस्य च ॥ ४ ॥ 
ततोऽतिचिंतयामास व्याकुलेनांतरात्मना ॥ 
बाष्पव्याकुलनेत्रश्च निःष्वसन्पन्नगो यथा ॥ ५ ॥ 
तं दीनवदनं दृष्ट्वा निःष्वसंतं मुहुर्मुहुः ॥ 
भूयः प्रोवाच सौमित्रिर्विनयावनतः स्थितः ॥ ६ ॥ 
एष एव परो धर्मो भूपतीनां विशेषतः ॥ 
यथात्मीयं वचस्तथ्यं क्रियते निर्विकल्पितम् ॥ ७ ॥ 
तस्मात्त्वया प्रभो प्रोक्तं स्वयमेव ममाग्रतः ॥ 
तस्यैव देवदूतस्य तारनादेन कोपतः ॥ ९ ॥ 
योऽत्रागच्छति सौमित्रे मम दूतस्य संनिधौ ॥ 
तं चेद्धन्मि स्वहस्तेन नाहं तस्मात्सुपापकृत् ॥ ९ ॥ 
तदहं चागतस्तात भयाद्दुर्वाससो मुनेः ॥ 
निषिद्धोऽपि त्वयातीव तस्माच्छीघ्रं तु घातय ॥ ६.१००.१० ॥ 
ततः संमंत्र्य सुचिरं मंत्रिभिः सहितो नृपः ॥ 
ब्राह्मणैर्धर्मशास्त्रज्ञैस्तथान्यैर्वेदपारगैः ॥ ११ ॥ 
प्रोवाच लक्ष्मणं पश्चाद्विनयावनतं स्थितम् ॥ 
वाष्पक्लिन्नमुखो रामो गद्गदं निःश्वसन्मुहुः ॥ १२ ॥ 
व्रज लक्ष्मण मुक्तस्त्वं मया देशातरं द्रुतम् ॥ 
त्यागो वाथ वधो वाथ साधूनामुभयं समम् ॥ १३ ॥ 
न मया दर्शनं भूयस्तव कार्यं कथंचन ॥ 
न स्थातव्यं च देशेऽपि यदि मे वांछसि प्रियम् ॥ १४ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्य ततः परम् ॥ 
निर्ययौ नगरात्तस्मात्तत्क्षणादेव लक्ष्मणः ॥ १५ ॥ 
अकृत्वापि समालापं केनचिन्निजमंदिरे ॥ 
मात्रा वा भार्यया वाथ सुतेन सुहृदाथवा ॥ १६ ॥ 
ततोऽसौ सरयूं गत्वाऽवगाह्याथ च तज्जलम् ॥ 
शुचिर्भूत्वा निविष्टोथ तत्तीरे विजने शुभे ॥ १७ ॥ 
पद्मासनं विधायाथ न्यस्यात्मानं तथात्मनि ॥ 
ब्रह्मद्वारेण तं पश्चात्तेजोरूपं व्यसर्जयत् ॥ १८ ॥ 
अथ तद्राघवो दृष्ट्वा महत्तेजो वियद्गतम् ॥ 
विस्मयेन समायुक्तोऽचिन्तयत्किमिदं ततः ॥ १९ ॥ 
अथ मर्त्ये परित्यक्ते तेजसा तेन तत्क्षणात् ॥ 
वैष्णवेन तुरीयेण भागेन द्विजसत्तमाः ॥ ६.१००.२० ॥ 
पपात भूतले कायं काष्ठलोष्टोपमं द्रुतम्॥ 
लक्ष्मणस्य गतश्रीकं सरय्वाः पुलिने शुभे ॥ २१ ॥ 
ततस्तु राघवः श्रुत्वा लक्ष्मणं गतजीवितम् ॥ 
पतितं सरितस्तीरे विललाप सुदुःखितः ॥ २२ ॥ 
स्वयं गत्वा तमुद्देशं सामात्यः ससुहृज्जनः ॥ 
लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा करुणं पर्यदेवयत् ॥ २३ ॥ 
हा वत्स मां परित्यज्य किं त्वं संप्रस्थितो दिवम् ॥ 
प्राणेष्टं भ्रातरं श्रेष्ठं सदा तव मते स्थितम् ॥ २४ ॥ 
तस्मिन्नपि महारण्ये गच्छमानः पुरादहम् ॥।? 
अपि संधार्यमाणेन अनुयातस्त्वया तदा ॥ २५ ॥ 
संप्राप्तेऽपि कबंधाख्ये राक्षसे बलवत्तरे ॥ 
त्वया रात्रिमुखे घोरे सभार्योऽहं प्ररक्षितः ॥ २६ ॥ 
येनेन्द्रजिद्धतो युद्धे तादृग्रूपो निशाचरः ॥ 
स एष पतितः शेते गतासुर्धरणीतले ॥ ९७ ॥ 
येन शूर्पणखा ध्वस्ता राक्षसी सा च दारुणा ॥ 
लीलयापि ममादेशात्सोयमेवंविधः स्थितः ॥ २८ ॥ 
यद्बाहुबलमाश्रित्य मया ध्वस्ता निशाचराः ॥ 
सोऽयं निपतितः शेते मम भ्राता ह्यनाथवत् ॥।? ॥ २९ ॥ 
हा वत्स क्व गतो मां त्वं विमुच्य भ्रातरं निजम् ॥ 
ज्येष्ठं प्राणसमं किं ते स्नेहोऽद्य विगतः क्वचित् ॥ ६.१००.३० ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एवं बहुविधान्कृत्वा प्रलापान्रघुनन्दनः ॥ 
मातृभिः सहितो दीनः शोकेन महतान्वितः ॥ ३१ ॥ 
ततस्ते मंत्रिणस्तस्य प्रोचुस्तं वीक्ष्य दुःखितम् ॥। 
विलपंतं रघुश्रेष्ठं स्त्रीजनेन समन्वितम् ॥ ३२ ॥ 
॥ मंत्रिण ऊचुः ॥ ॥ 
मा शोकं कुरु राजेन्द्र यथान्यः प्राकृतः स्थितः ॥ 
कुरुष्व च यथेदं स्यात्सांप्रतं चौर्ध्वदैहिकम्॥ ३३ ॥ 
नष्टं मृतमतीतं च ये शोचन्ति कुबुद्धयः ॥ 
धीराणां तु पुरा राजन्नष्टं नष्टं मृतं मृतम् ॥ ३४ ॥ 
एवं ते मन्त्रिणः प्रोच्य ततस्तस्य कलेवरम् ॥ 
लक्ष्मणस्य विलप्यौच्चैश्चन्दनोशीरकुंकुमैः ॥ ३५ ॥ 
कर्पूरागुरुमिश्रैश्च तथान्यैः सुसुगन्धिभिः ॥ 
परिवेष्ट्य शुभैर्वस्त्रैः पुष्पैः संभूष्य शोभनैः ॥ ३६ ॥ 
चन्दनागुरुकाष्ठैश्च चितिं कृत्वा सुविस्तराम् ॥ 
न्यदधुस्तस्य तद्गात्रं तत्र दक्षिणदिङ्मुखम् ॥ ३७ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे  जातं तत्राश्चर्यं द्विजोत्तमाः ॥ 
तन्मे निगदतः सर्वं शृण्वंतु सकलं द्विजाः ॥ ३८ ॥ 
यावत्तेंऽतः समारोप्य चितां तस्य कलेवरम् ॥ 
प्रयच्छंति हविर्वाहं तावन्नष्टं कलेवरम् ॥ ३९ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे वाणी निर्गता गगनांगणात् ॥ 
नादयंती दिशः सर्वाः पुष्पवर्षादनंतरम् ॥ ६.१००.४० ॥ 
रामराम महाबाहो मा त्वं शोकपरो भव ॥ 
न चास्य युज्यते वह्निर्दातुं चैव कथंचन ॥ ४१ ॥ 
ब्रह्मज्ञानप्रयुक्तस्य संन्यस्तस्य विशेषतः ॥ 
अग्निदानं न युक्तं स्यात्सर्वेषामपि योगिनाम् ॥ ४२ ॥ 
तवायं बांधवो राम ब्रह्मणः सदनं गतः। 
ब्रह्मद्वारेण चात्मानं निष्क्रम्य सुमहायशाः ॥ ४३ ॥ 
अथ ते मंत्रिणः प्रोचुस्तच्छ्रुत्वाऽऽकाशगं वचः ॥ 
अशोच्यो यं महाराज संसिद्धिं परमां गतः ॥ 
लक्ष्मणो गम्यतां शीघ्रं तस्मात्स्वभवने विभो ॥ ४४ ॥ 
चिन्त्यन्तां राजकार्याणि तथा यच्चौर्ध्वदैहिकम् ॥ 
कुरु स्नेहोचितं तस्य पृष्ट्वा ब्राह्मणसत्तमान् ॥ ४५ ॥ 
॥ राम उवाच ॥ 
नाहं गृहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन विनाऽधुना ॥ 
प्राणानत्र विहास्यामि यथा तेन महात्मना ॥ ४६ ॥ 
एष पुत्रो मया दत्तः कुशाख्यो मम संमतः ॥ 
युष्मभ्यं क्रियतां राज्ये मदीये यदि रोचते ॥ ४७ ॥ 
एवमुक्त्वा ततो रामो गन्तुकामो दिवालयम् ॥ 
चिन्तयामास भूयोऽपि स्मृत्वा मित्रं विभीषणम् ॥ ४८ ॥ 
मया तस्य तदा दत्तं लंकायां राज्यमक्षयम् ॥ 
बहुभक्तिप्रतुष्टेन यावच्चन्द्रार्कतारकाः ॥ ४९ ॥ 
अतिक्रूरतरा जाती राक्षसानां यतः स्मृता ॥ 
विशेषाद्वरपुष्टानां जायतेऽत्र धरातले ॥ ६.१००.५० ॥ 
तच्चेद्राक्षसभावेन स महात्मा विभीषणः ॥ 
करिष्यति सुरैः सार्धं विरोधं रावणो यथा ॥ ५१ ॥ 
तं देवाः सूदयिष्यंति उपायैः सामपूर्वकैः ॥ 
त्रैलोक्यकण्टको यद्वत्तस्य भ्राता दशाननः ॥ ५२ ॥ 
ततो मे स्यान्मृषा वाणी तस्माद्गत्वा तदंतिकम् ॥ 
शिक्षां ददामि तस्याहं यथा देवान्न दूषयेत् ॥ ५३ ॥ 
तथा मे परमं मित्रं द्वितीयं वानरः स्थितः ॥ 
सुग्रीवाख्यो महाभागो जांबवांश्च तथाऽपरः ॥ ५४ ॥ 
सभृत्यो वायुपुत्रश्च वालिपुत्रसमन्वितः ॥ 
कुमुदाख्यश्च तारश्च तथान्येऽपि च वानराः ॥५५॥ 
तस्मात्तानपि संभाष्य सर्वान्संमंत्र्य सादरम् ॥ 
ततो गच्छामि देवानां कृतकृत्यो गृहं प्रति ॥ ५६ ॥ 
एवं संचिन्त्य सुचिरं समाहूय च पुष्पकम् ॥ 
तत्रारुह्य ययौ तूर्णं किष्किन्धाख्यां पुरीं प्रति ॥५७॥ 
अथ ते वानरा दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् ॥ 
विज्ञाय राघवं प्राप्तं सत्वरं सम्मुखा ययुः ॥ ५८ ॥ 
ततः प्रणम्य ते दूराज्जानुभ्यामवनिं गताः ॥ 
जयेति शब्दमादाय मुहुर्मुहुरितस्ततः ॥५९॥ 
ततस्तेनैव संयुक्ताः किष्किन्धां तां महापुरीम् ॥ 
विविशुः सत्पताकाभिः समंतात्समलंकृताम् ॥ ६.१००.६० 
अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्सुग्रीवभवने शुभे ॥ 
प्रविवेश द्रुतं रामः सर्वतः सुविभूषिते ॥ ६१ ॥ 
तत्र रामं निविष्टं ते विश्रांतं वीक्ष्य वानराः॥ 
अर्घ्यादिभिश्च संपूज्य पप्रच्छुस्तदनन्तरम् ॥६२॥ 
॥ वानरा ऊचुः ॥ ॥ 
तेजसा त्वं विनिर्मुक्तो दृश्यसे रघुनन्दन॥ 
कृशोऽस्यतीव चोद्विग्नः कच्चित्क्षेमं गृहे तव ॥६३॥ 
काये वाऽनुगतो नित्यं तथा ते लक्ष्मणोऽनुजः॥ 
न दृश्यते समीपस्थः किमद्य तव राघव ॥६४॥ 
तथा प्राणसमाऽभीष्टा सीता  तव प्रभो ॥ 
दृश्यते किं न पार्श्वस्था एतन्नः कौतुकं परम् ॥६५॥ 
॥ सूत उवाच॥ ॥ 
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं निःश्वस्य राघवः ॥ 
वाष्पपूर्णेक्षणो भूत्वा सर्वं तेषां न्यवेदयत् ॥६६॥ 
अथ सीता परित्यक्ता तथा भ्राता स लक्ष्मणः॥ 
यदर्थं तत्र संप्राप्तः स्वयमेव द्विजोत्तमाः ॥६७॥ 
तच्छ्रुत्वा वानराः सर्वे सुग्रीवप्रमुखास्ततः ॥
रुरुदुस्ते सुदुःखार्ताः समालिंग्य ततः परम्॥६८॥
एवं चिरं प्रलप्योच्चैस्ततः प्रोचू रघूत्तमम्॥ 
आदेशो दीयतां राजन्योऽस्माभिरिह सिध्यति ॥६९॥ 
धन्या वयं धरापृष्ठे येषां त्वं रघुसत्तम ॥ 
ईदृक्स्नेहसमायुक्तः समागच्छसि मंदिरे ॥ ६.१००.७० ॥ 
॥ राम उवाच ॥ ॥ 
उषित्वा रजनीमेकां सुग्रीव तव मंदिरे ॥ 
प्रातर्लंकां गमिष्यामि यत्रास्ते स विभीषणः  ७१ ॥ 
प्रधानामात्ययुक्तेन त्वयापि कपिसत्तम ॥ 
आगंतव्यं मया सार्धं विभीषणगृहं प्रति ॥ ७२ ॥ 
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्रीरामेश्वरस्थापन प्रस्तावे लक्ष्मणनिर्वाणोत्तरं श्रीरामस्य सुग्रीवनगरींप्रति गमनवर्णनंनाम शततमोऽध्यायः