प्रकाशसंहिता/प्रथमपरिच्छेदः/अध्यायः ७
श्रीहंस उवाच

नारीकेलफलाकारो लिङ्गदेहस्त्रिवृन्मतः  ।
मूर्ध्निच्छिद्रयुतो गर्भावकाशकलितः सदा   ।। ७.१  ।।

अन्तर्निबद्धा जीवास्ते त्रिविधा अपि मोचने  ।
न शक्तः रमयाश्चन्न मूर्ध्निच्छिद्रावसन्त्यलं  ।। ७.२  ।।

दुःखस्पृष्टा लिङ्गबद्धाः दुःखास्पृष्टा रमैव हि  ।
यस्मन्नकाले यस्य सूक्ष्मः नाशो भवति विष्णुना   ।। ७.३  ।।

अनिरुद्धेन तन्नीच क्रमतोन्डान्तरे बहिः  ।
तदुत्तरक्षणे लिङ्गदेहे च गुणसाम्यता   ।। ७.४  ।।

भूम्याकृता भवति सा (स्वरूपज्ञानरूपिणी)जीवानां ज्ञानरोधिनी  ।
स्वारूपिकज्ञानसुखे प्रयत्नेच्छाः सतां लये   ।। ७.५  ।।

रुद्धा भवन्ति साम्ये तु वैषम्ये व्यक्तिमञ्जसा  ।
यान्त्यवस्थाद्वयं लिङ्गे लये सृष्टौ क्रमात्किल   ।। ७.६  ।।

क्षणक्षणेन भ्रमतां स तां सव्येन चान्यथा  ।
भ्रमतां लिङ्गदेहस्थगुणत्रयसुयोगतः   ।। ७.७  ।।

सृष्टिकाले त्रिधाभिन्ना जीवानां बुद्धिरिष्यते  ।
सात्विकी राजसी चेति तामसीति समस्तशः   ।। ७.८  ।।

योग्यानां सात्विकीबुद्धिः बहुला अन्येऽल्पके मते  ।
मध्यमानान्तु जीवानां राजसी तामसी मतिः   ।। ७.९  ।।

क्रमात्बहुतरेऽन्येतु स्वल्पमात्रे भविष्यतः  ।
पञ्चमात्रागताज्ञानपञ्चकं लिङ्गदेहगं  ।। ७.१०  ।।

अनाद्यज्ञानमुद्दिष्टं बाह्यमस्वारूपिकं तु तत् ।
साक्षीन्द्रियाणां (तमसा)मनसा योगे तद्धि भविष्यति   ।। ७.११  ।।

साक्षीन्द्रियाणां सत्वस्थमनसा सङ्गमो यदि  ।
बाह्या स्वारूपिकञ्ज्ञानं त्रिविधानां चितामिह   ।। ७.१२  ।।

साक्षीन्द्रियाणां रजसा मनसा सङ्गमो यदि  ।
बाह्यमस्वारूपिकं च कामक्रोधादिकं च यथ् ।। ७.१३  ।।

अनादिकामो जीवानां त्रिविधानां भविष्यति  ।
रजः परिच्छेदगताः ज्ञानेन्द्रियकलाः यदि   ।। ७.१४  ।।

साक्षीन्द्रिययुताबाह्यशब्दादीच्छा भविष्यति  ।
अनादिकामःसा प्रोक्ता त्रिविधानां चितामिह   ।। ७.१५  ।।

रजः परिच्छेदगताः कर्मेन्द्रियकलाः यदि  ।
साक्षीन्द्रियुताः कर्मजनयन्त्यप्यनादिकं  ।। ७.१६  ।।

बाह्यलिङ्गगतं कर्म न तु स्वारूपिकं मतं  ।
अनाद्यविद्याकामौ चानादि कर्म च लिङ्गगं  ।। ७.१७  ।।

मदीयमितिमत्वा तु बद्धो भवति चेतनः  ।
कालेन भारते वर्षे लब्धजन्मापि मानुषं  ।। ७.१८  ।।

ब्राह्मण्यं सद्गुरोः सङ्गं भक्तिज्ञानेधिगम्य च  ।
प्रसादात्श्रीहरेः कर्म देवतानामथान्तरे   ।। ७.१९  ।।

अण्डाद्बहिस्तात्विकानां वैकुण्ठपरिघालये  ।
अण्डखर्परसंस्पृष्ट श्रीभागेवा हरीच्छया   ।। ७.२०  ।।

परान्त्यवृत्तिपरितः स्थितेवारि निमज्य च  ।
अभिव्यक्तस्वरूपाणां सतां लिङ्गविपर्यये   ।। ७.२१  ।।

हरीरमासुराद्वेषाद्भारते मर्त्यजन्मनि  ।
दुःसङ्गवृद्धातण्डान्तर्लिङ्गदेहस्य नाशने   ।। ७.२२  ।।

सतिवायोर्गदाघातादसतां कालयोगतः  ।
अनाद्यविद्याकामौ चानादिकर्मापि नश्यति   ।। ७.२३  ।।

अतो बाह्यं न स्वरूपा अविद्याद्याः प्रकीर्तिताः  ।
ज्ञानाज्ञाने स्वरूपस्थे नित्ये नैव च नश्वरे   ।। ७.२४  ।।

अनाद्यविद्याकामाद्याः साम्यावस्था यदा भवेत् ।
तदा जीवस्य सर्वस्य न भवन्ति कदाचन   ।। ७.२५  ।।

राजसाणुशतांशाभाः द्विषट्कास्तामसाणवः  ।
लये तेषु रजस्येकः सत्वपार्श्वगतादश   ।। ७.२६  ।।

भवन्त्येकस्तमो मध्ये संस्थितो भवति ध्रुवं  ।
रजोगतोणुस्तमसः सतो द्विगुणराजसं  ।। ७.२७  ।।

राजसाणुशतांशाभाः सत्वगास्तामसाणवः  ।
दशापिदशतोत्कृष्टान्सात्विकाणून्लये ध्रुवं  ।। ७.२८  ।।

नीलीकुर्वन्त्येवमेषा साम्यावस्था प्रकीर्तिता  ।
तामसी राजसी चेति साम्यावस्था द्विधा मता   ।। ७.२९  ।।

साम्यावस्था सात्विके तु न क्वापि किल विद्यते  ।
द्वाभ्यान्तु साम्यवस्थाभ्यां लिङ्गस्ताभ्यां जनस्य तु   ।। ७.३०  ।।

लये सर्वस्य तां निद्रां नाशं प्राहुर्मनीषिणः  ।
यदा योगेच्छोपरमः तदा ज्ञापयति प्रभुः   ।। ७.३१  ।।

अयोग्येच्छा प्रयत्नादि कर्तुराशां छिनत्ति च  ।
वैषम्ये सति लिङ्गे तु जननेच्छा हि जायते   ।। ७.३२  ।।

यदेच्छा जायते जन्तोस्तदा सृजति तं प्रभुः  ।
सृज्यानां सर्वजीवानां अण्डाद्बहि रथान्तरे   ।। ७.३३  ।।

नैकदा विषमावस्था ह्यजादीनां क्रमाद्भवेत् ।
व्युत्क्रमात्पूर्वमानेन अण्डान्तर्बहिरेव च   ।। ७.३४  ।।

साम्यावस्था च नीचानां प्राक्पश्चादुत्तमस्य च  ।
लये सत्वप्रविष्टा ये दशते राजसाणवः   ।। ७.३५  ।।

स्वशताधिकसत्वस्थपरमाणु समन्विताः  ।
सृष्टिकाले श्रियानुन्ना रजो भागं विशन्ति हि   ।। ७.३६  ।।

तमः परिच्छेदगत राजसाणुर्लये तु यः  ।
स्वशतांशं तामसाणुं गृहीत्वा दुर्गयेरितः   ।। ७.३७  ।।

रजोभागं प्रविशन्ति सृष्टिकाले समागते  ।
लये रजोभागमध्यगतोणू राजसस्य यः   ।। ७.३८  ।।

रजो मध्ये व्यक्तिमेति सृष्टिकाल उपागते  ।
प्रकृतौ लिङ्गदेहोऽपि एवं यदि गुणस्थितिः   ।। ७.३९  ।।

साम्यावस्थां जगुः प्राज्ञाः तया सृष्टिर्भविष्यति  ।
लये सत्वप्रविष्ठा ये दशैतत्तामसाणवः   ।। ७.४०  ।।

राजसाणु शतांशाभाः सात्विकैः स्वसमाणुभिः  ।
युक्तास्तामस भागं हि विशन्ति श्रीसमीरिताः   ।। ७.४१  ।।

रजोविष्टस्तामसाणुः पूर्वाणु(सत्वेण)तुलितः स्वयं  ।
स्वतो(सत्वाच्च) द्विगुणेनैव संयुक्तो राजसाणुना   ।। ७.४२  ।।

तत्र स्थित्वा लये भूयः सृष्टिकाल उपागते  ।
भुवानुन्नः तमोभागं विशन्ति श्रीहरीच्छया   ।। ७.४३  ।।

एकशुद्धस्तामसाणुः पूर्वैस्तामससात्विकैः  ।
दशाभिश्चैकतमसा तथा राजसतामसं  ।। ७.४४  ।।

प्राप्यसंमिलिताःसर्वे तमो वैषम्यनामकं  ।
सहस्रसात्विकाणुभ्यः दशराजसकाणुभिः   ।। ७.४५  ।।

शुद्धेन रजसैकेन रजसायुक्त तामसः  ।
अणुर्यदैकीभवति रजो वैषम्य उच्यते   ।। ७.४६  ।।

रजो वैषम्यतः सृष्टिः तमो वैषम्यतो लयः   ।। ७.४७  ।।

इति श्री प्रकाशसंहितायां प्रथमपरिच्छेदे सप्तमोऽध्यायः