गरुडपुराणम्/ब्रह्मकाण्डः (मोक्षकाण्डः)/अध्यायः १६
श्रीगरुडमहापुराणम् १६
<poem><span style="font-size: 14pt; line-height:  200%">श्रीकृष्ण उवाच  ।
महालक्ष्म्याः स्वरूपं च अवतारान्खगेश्वर  ।
शृणु सम्यङ्महाभाग तज्ज्ञानस्य विनिर्णयम्  ॥ ३,१६.१ ॥
ईशादन्यस्य जगतो ह्यात्मो लोचन एव तु  ।
विषयीकुरुते तत्स्याज्ज्ञानं लक्ष्म्याः प्रकीर्तितम्  ॥ ३,१६.२ ॥
नित्यावियोगिनी देवी हरिपादैकसंश्रया  ।
नित्यमुक्ता नित्यबुद्धा महालक्ष्मीः प्रकीर्तिता  ॥ ३,१६.३ ॥
मूलस्य च हरेर्भार्या लक्ष्मीः संप्रकीर्तिता  ।
पुंसो हि भार्या प्रकृतिः प्रकृतेश्चाभिमानिनी  ॥ ३,१६.४ ॥
सृष्टिं कर्तुं गुणान्वीन्द्र पुरुषेण सह प्रभो  ।
तमः पानं तथा कर्तुं प्रकृत्याख्या तदाभवत् ॥ ३,१६.५ ॥
वासुदेवस्य भार्या तु माया नाम्नी प्रकीर्तिता  ।
संकर्षणस्य भार्या तु जयेति परिकीर्तिता  ॥ ३,१६.६ ॥
अनिरुद्धस्य भार्या तु शान्ता नाम्नीति कीर्तिता  ।
कृतिः प्रद्युम्नभार्यापिं सृष्टिं कर्तुं बभूव ह  ॥ ३,१६.७ ॥
विष्णुपत्नी कीर्तिता च श्रीदेवी सत्त्वमानिनी  ।
तमोभिमानिनी दुर्गा कन्यकेति प्रकीर्तिता  ॥ ३,१६.८ ॥
कृष्णावतारे कन्येव नन्दपुत्रानुजा हि सा  ।
रजोभिमानिभूदेवी भार्या सा सूकरस्य च  ॥ ३,१६.९ ॥
वेदाभिमानिनी वीन्द्र अन्नपूर्णा प्रकीर्तिता  ।
नारायणस्य भार्या तु लक्ष्मीरूपा त्वजा स्मृता  ॥ ३,१६.१० ॥
यज्ञाख्यस्य हरेर्भार्या दक्षिणा संप्रकीर्तिता  ॥ ३,१६.११ ॥
जयन्ती वृषभस्यैव पत्नी संपरिकीर्तिता  ।
विदेहपुत्री सीता तु रामभार्या प्रकीर्तिता  ॥ ३,१६.१२ ॥
रुक्मिणीसत्यभामा च भार्ये कृष्णस्य कीर्तिते  ।
इत्यादिका ह्यनन्ताश्चाप्यावताराः पृथग्विधाः  ॥ ३,१६.१३ ॥
रमायाः संति विप्रेन्द्र भेदहीनाः परस्परम्  ।
अनन्तानन्तगुणकाद्विष्णोर्न्यूनाः प्रकीर्तिताः  ॥ ३,१६.१४ ॥
अथ ब्रह्मा च वायुश्च श्रियः कोटिगुणाधमौ  ।
वक्ष्ये च ब्रह्मणो रूपं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम  ॥ ३,१६.१५ ॥
वासुदेवात्समुत्पन्नो मायायां च खगेश्वर  ।
स एव पुरुषोनाम विरिञ्च इति कीर्तितः  ॥ ३,१६.१६ ॥
अनिरुद्धात्तु शान्तायां महत्तत्त्वतनुस्त्वभूत् ।
तदा महान्विरिञ्चेति संज्ञामाप खगेश्वर  ॥ ३,१६.१७ ॥
रजसात्र समुत्पन्नो मायायां वासुदेवतः  ।
विधिसंज्ञो विरिञ्चः स ज्ञातव्यः पक्षिसत्तम  ॥ ३,१६.१८ ॥
ब्रह्माण्डान्तः पद्मनाभो यो जातः कमलासनः  ।
स चर्तुमुखसंज्ञां चाप्यवाप खगसत्तम  ॥ ३,१६.१९ ॥
एवं चत्वारिरूपाणि ब्रह्मणः कीर्तितानि च  ।
वायोर्नामानि वक्ष्येहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम  ॥ ३,१६.२० ॥
संकर्षणाच्च गरुड जयायां यो वभूव ह  ।
स वायुः प्रथमो ज्ञेयो प्रधान इति कीर्तितः  ॥ ३,१६.२१ ॥
लोकचेष्टाप्रदत्वात्स सूत्रनाम्नापि कीर्तितः  ।
बदरीस्थस्य विष्णोश्च धैर्येण स्तवनाय सः  ॥ ३,१६.२२ ॥
धृतिरूपं ययौ वायुस्तस्माद्धृतिरिति स्मृतः  ।
योग्यानां हरिभक्तानां धृतिरूपेण संस्थितः  ॥ ३,१६.२३ ॥
यतो हृदि स्थितो वायुस्ततो वै धृतिसंज्ञकः  ।
सर्वेषां च हृदि स्थित्वा स्मरते सर्वदा हरिम्  ॥ ३,१६.२४ ॥
अतो वायुःस्थितिर्नाम बभूव खगसत्तम  ।
अथवा वायुरेवैकः श्वेतद्वीपगतं हरिम्  ॥ ३,१६.२५ ॥
सदा स्मरति वै वीन्द्र अतोसौ स्मृतिसंज्ञकः  ।
सर्वेषां च हृदिस्थित्वा ज्ञातो विष्णोरुदीरणात् ॥ ३,१६.२६ ॥
अतो मे मुक्तिनामाभूद्वायुरेव न संशयः  ।
ज्ञानद्वारेण भक्तानां मुक्तिदो मदनुज्ञया  ॥ ३,१६.२७ ॥
यतो सौ वायुरेवैको मुक्तिनामा भूवह  ।
विष्णौ भक्तिं वर्ध्यति भक्तानां हृदि संस्थितः  ॥ ३,१६.२८ ॥
अतोसौ विष्णुभक्तश्च कीर्तितो नात्र संशयः  ।
एषोसौ सर्वजीवानां चित्तसंज्ञानमेव च  ॥ ३,१६.२९ ॥
चित्तरूपो यतो वायुरतश्चित्तमिति स्मृतः  ।
प्रभुः प्रभूणां गरुड सोदराणां च सर्वशः  ॥ ३,१६.३० ॥
अतस्तु वायुरेवैको महाप्रभुरिति स्मृतः  ।
सर्वेषां च हृहि स्थित्वा बलं पश्यति सत्तम  ॥ ३,१६.३१ ॥
अतो बलमिति ह्याख्यामवाप विनतासुत  ।
सर्वेषां च हृदि स्थित्वा पुत्रपौत्रादिकैर्जनैः  ॥ ३,१६.३२ ॥
याजनं कुरुते नित्यमतोसौ यष्टृसंज्ञकः  ।
अनन्तकल्पमारभ्य वायुपर्यन्तमेव च  ॥ ३,१६.३३ ॥
वक्रत्वं नास्ति योगस्य ऋजुर्योग्य इति स्मृतः  ।
योगस्य वक्रता नाम काम्यता हरिपूजने  ।
ईशरुद्रादिकानां च काम्येन हरिपूजनम्  ॥ ३,१६.३४ ॥
कस्यचित्त्वथ पक्षीन्द्र ह्यतस्त्वनृजवः स्मृताः  ॥ ३,१६.३५ ॥
ऋष्यादीनां च मध्येपि काम्येन हरिपूजनम्  ।
अतो न ऋजवो ज्ञेया मनुष्याणां च का कथा  ॥ ३,१६.३६ ॥
यावत्काम्यसपर्यां वै न जहाति नरोत्तमः  ।
तथा ऋष्यादयश्चैव मोक्षस्य परिपन्थिनीम्  ॥ ३,१६.३७ ॥
अनादिकालमारभ्य कर्मजन्या च वासना  ।
मोक्षाधिकारिणः सर्वे कुर्वते कस्य पूजनम्  ॥ ३,१६.३८ ॥
नष्टप्रायं च तत्सर्वं गुरोः संज्ञानबोधकात् ।
प्राप्ययोगं समाचर्य अन्ते मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ३,१६.३९ ॥
काम्येन पूजनं विष्णोरैश्वर्यं प्रददाति च  ।
ज्ञानं च विपरीतं स्यात्तेन यात्यधरं तमः  ॥ ३,१६.४० ॥
तदेव विपरीतं चेज्ज्ञानाय परिकीर्तितम्  ।
शिलायां विष्णुबुद्धिस्तु विष्णुबुद्धिर्द्विजे तथा  ॥ ३,१६.४१ ॥
सलिले तीर्थबुद्धिस्तु रोणुकायां तथैव च  ।
शिवे सूर्ये षण्मुखे च विष्णुबुद्धिः खगेश्वर  ॥ ३,१६.४२ ॥
इत्याद्यमखिलं ज्ञानं विपरीतमिति स्मृतम्  ।
शिलाद्येषु च सर्वेषु ऐक्येनैव विचिन्तनम्  ॥ ३,१६.४३ ॥
विष्णुबुद्धिरिति प्रोक्तं न तु तत्रस्थवेदनम्  ।
अनाद्यनन्तकालेपि काम्येन हरिपूजनम्  ॥ ३,१६.४४ ॥
यतो नास्ति ततो वायुर्ऋजुर्योग्यः प्रकीर्तितः  ।
अन्येषां सर्वदा नास्ति अतो न ऋजवः स्मृताः  ॥ ३,१६.४५ ॥
हरिं दर्शयते वापि अपरोक्षेण सर्वदा  ।
मोक्षाधिकारिणां काले अतः प्रज्ञेति कथ्यते  ॥ ३,१६.४६ ॥
परोक्षेणापि सर्वेषां हरिं दर्शयते सदा  ।
अतो वायुः सदा वीन्द्र ज्ञानमित्येव कीर्तितः  ॥ ३,१६.४७ ॥
हिताहितोपदेष्टृत्वाद्भक्तानां हृदये स्थितः  ।
ततश्च गुरुसंज्ञां चाप्यवाप स च मारुतः  ॥ ३,१६.४८ ॥
योगिनां हृदये स्थित्वा सध्यायति हरिं परम्  ।
पार्थक्येनापि तं ध्यायन्महाध्यातेति स स्मृतः  ॥ ३,१६.४९ ॥
यद्योग्यतानुसारेण विजानाति परं हरिम्  ।
रुद्रादौ विद्यमानांश्च गुणाञ्जानाति सर्वदा  ॥ ३,१६.५० ॥
अतो वै विज्ञनामासौ प्रोक्तो हि खगसत्तम  ।
काम्यानां कर्मणां त्यागाद्विराग इति स स्मृतः  ॥ ३,१६.५१ ॥
अथवायोगिनां नित्यं हृदि स्थित्वा स मारुतः  ।
वैराग्यं संजनयति विराग इति स स्मृतः  ॥ ३,१६.५२ ॥
देवानां पुण्यपापाभ्यां सुखमेवोत्तरोत्तरम्  ।
तत्सुखं तूत्तरेषां च वायुपर्यन्तमेव च  ॥ ३,१६.५३ ॥
देवानां च ऋषीणां च उत्तमानां नृणां तथा  ।
सुखांशं जनयेद्वायुर्यतोतः सुखसंज्ञकः  ॥ ३,१६.५४ ॥
भुनक्ति सर्वदा वीद्रं तत्र मुख्यस्तु मारुतः  ।
दुः खशोकादिकं किञ्चिद्देवानां भवति प्रभो  ॥ ३,१६.५५ ॥
तच्चासुरावेशवशादित्यवेहि न संशयः  ।
तज्जीवस्य भवेत्किञ्चिद्दैत्यानां क्रमशो भवेत् ॥ ३,१६.५६ ॥
यतः कलिश्चाधिकः स्यादतो दुः खीति स स्मृतः  ।
दैत्यानां पुण्यपापाभ्यां दुःखमेवोत्तरोत्तरम्  ॥ ३,१६.५७ ॥
तद्दुःखमुत्तरेषां च कलिपर्यन्तमेव च  ।
भुनक्ति सर्वदा वीन्द्र ततः कलिरिति स्मृतः  ॥ ३,१६.५८ ॥
सुखहर्षादिकं किंचिद्दैत्यानां भवति प्रभो  ।
देवावेशो भवेत्तस्य नात्र कार्या विचारणा  ॥ ३,१६.५९ ॥
देवानां निरयो नास्ति दैत्यानां विनतासुत  ।
सुखस्वरूपं तन्नास्ति विषयोत्थमपि द्विज  ॥ ३,१६.६० ॥
विषयोत्थं किञ्चिदपि देवावेशादुदीरितम्  ।
तमो नास्त्येव देवानां दुःखं नास्ति स्वरूपतः  ॥ ३,१६.६१ ॥
विषयोत्थं महादुःखं देवानां नास्ति सर्वदा  ।
दुःखशोकादिकं किं चिदसुरावेशतो भवेत् ॥ ३,१६.६२ ॥
अतः कलिः सदा दुःखी सुखी वायुस्तु सर्वदा  ।
मनुष्याणामृषीणां च सुखं दुःखं खगेश्वर  ॥ ३,१६.६३ ॥
भवेत्तत्पुण्यपापाभ्यां पुण्यभोगी च मारुतः  ।
कष्टभङ्गः कलिलयो नात्र कार्या विचारणा  ॥ ३,१६.६४ ॥
प्राणादिसुखपर्यन्ता अंशा एकोनविंशतिः  ।
प्रविष्टाः संति लोकेषु पृथक्संति खगेश्वर  ॥ ३,१६.६५ ॥
मारुतरेवतारांश्च शृणु पक्षीन्द्रसत्तम  ।
चतुर्दशसु चन्द्रेषु द्वितीयौ यो विरोचनः  ॥ ३,१६.६६ ॥
स वायुरिति संप्रोक्त इन्द्रादीनां खगेश्वर  ।
हरितत्त्वेषु सर्वेषु स विष्वग्याव्यतेक्षणः  ॥ ३,१६.६७ ॥
अतो रोचननामासौ मरुदंशः प्रकीर्तितः। 
रामावतारे हनुमान्रामकार्यार्थसाधकः  ।
स एव भीमसेनस्तु जातो भूम्यां महाबलः  ॥ ३,१६.६८ ॥
कृष्णावतारे विज्ञेयो मरुदंशः प्रकीर्तितः  ॥ ३,१६.६९ ॥
मणिमान्नाम दैत्यस्तु संकराख्यो भविष्यति  ।
सर्वेषां संकरं यस्तु करिष्यति न संशयः  ॥ ३,१६.७० ॥
तेन संकरनामासौ भविष्यति खगेश्वर  ।
धर्मान्भागवतान्सर्वान्विनाशयति सर्वथा  ॥ ३,१६.७१ ॥
तदा भूमौ वासुदेवो भविष्यति न संशयः  ।
यज्ञार्थैः सदृशो यस्य नास्ति लोके चतुर्दशे  ॥ ३,१६.७२ ॥
अतः स प्रज्ञया पूर्णो भविष्यति न संशयः  ।
अवतारास्त्रयो वायोर्मतं भागवताभिधम्  ॥ ३,१६.७३ ॥
स्थापनं दुष्टदमनं द्वयमेव प्रयोजनम्  ।
नान्यत्प्रयोजनं वायोस्तथा वैरोचनात्मके  ॥ ३,१६.७४ ॥
अवतारत्रये वीन्द्र दुःखं गर्भादिसंभवम्  ।
नास्ति नास्त्येव वायोस्तु तथा वैरोचनादिके  ॥ ३,१६.७५ ॥
शुक्रशोणितसंबन्धो ह्यवतारचतुष्टये  ।
नास्ति नास्त्येव पक्षीन्द्र यतो नास्त्यशुभं ततः  ॥ ३,१६.७६ ॥
पूर्वं गर्भं समाशोष्य समये प्रभवस्य च  ।
प्रादुर्भवति देवेशी ह्यवतारचतुष्टये  ॥ ३,१६.७७ ॥
त्रयोविंशतिरूपाणां वायोश्चैव खगेश्वर  ।
रूपैर्ऋजुस्वरूपैश्च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः  ॥ ३,१६.७८ ॥
सत्यमेव न संदेहो नित्यानन्दसुखादिषु  ।
एवमेव विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन  ॥ ३,१६.७९ ॥
एतस्य श्रवणादेव मोक्षं यान्ति न संशयः  ।
तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम  ॥ ३,१६.८० ॥
कृतौ प्रद्युम्नतश्चैव समुत्पन्ने खगेश्वर  ।
स्त्रियौ द्वे यमले चैव तयोर्मध्ये तु यद्यिका  ॥ ३,१६.८१ ॥
वाणीतिसंज्ञकां वीन्द्र ब्रह्माणीसंज्ञकां विदुः  ।
पुरुषाख्यविरिञ्चस्य भार्या सावित्रिका मता  ।
चतुर्मुखस्य भार्या तु कीर्तिता सा सरस्वती  ॥ ३,१६.८२ ॥
एवं त्रिरूपं विज्ञेयं वाण्याश्च खगसत्तम  ।
वक्ष्येऽवतारान् भारत्याः समाहितमनाः शृणु  ॥ ३,१६.८३ ॥
सर्ववेदाभिमानित्वात्सर्ववेदात्मिका स्मृता  ।
महाध्यातुश्च वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता  ॥ ३,१६.८४ ॥
ज्ञानरूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता  ।
सदा सुखस्वरूपत्वाद्भारती तु सुखात्मिका  ॥ ३,१६.८५ ॥
सुखस्वरूप वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता  ।
गुरुस्तु वायुरेवोक्तस्तस्मिन् भक्तियुता सती  ॥ ३,१६.८६ ॥
ततस्तु भारती नित्या गुरुभक्तिरिति स्मृता  ।
महागुरोर्हि वायोश्च भार्या वै परिकीर्तिता  ॥ ३,१६.८७ ॥
हरौ स्नेहयुतत्वाच्च हरिप्रीतिरिति स्मृता  ।
धृतिरूपस्य वायोश्च भार्या सा परिकीर्तिता  ॥ ३,१६.८८ ॥
सर्वमन्त्राभिमानित्वात्सर्वमन्त्रात्मिका स्मृता  ।
महाप्रभोश्च वायोश्च भार्या वै सा प्रकीर्तिता  ॥ ३,१६.८९ ॥
भुज्यन्ते सर्वभोगास्तु विष्णुप्रीत्यर्थमेव च  ।
अतस्तु भारती ज्ञेया भुजिनाम्ना प्रकीर्तिता  ॥ ३,१६.९० ॥
चित्ररूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता  ।
रोचनेन्द्रस्य भार्या च श्रद्धाख्या परिकीर्तिता  ॥ ३,१६.९१ ॥
हनुमांश्च तदा जज्ञे त्रेतायां पक्षिसत्तम  ।
तदा शिवाख्यविप्राच्च जज्ञे सा भारती स्मृता  ॥ ३,१६.९२ ॥
न केवलं भारती सा शच्याद्यैश्चैव संयुता  ।
तस्मिन्संजनिताः सर्वाः प्रापुर्योगं स्वभर्तृभिः  ॥ ३,१६.९३ ॥
अन्यगेति च विज्ञेया कन्या तन्मतिसंज्ञिका  ।
त्रेतान्ते सैव पक्षीन्द्र शच्याद्यैश्चैव संयुता  ॥ ३,१६.९४ ॥
दमयन्त्यनलाज्जाता इन्द्रसेनेति चोच्यते  ।
नलं नन्दयते यस्मात्तस्माच्च नलनन्दिनी  ॥ ३,१६.९५ ॥
तत्र स्वभर्तृसंयोगं नैव चाप खगेश्वर  ।
तत्रान्यगात्वं विज्ञेयं पुरुषस्थेन वायुना  ॥ ३,१६.९६ ॥
किञ्चित्कालं तथा स्थित्वा कन्यैव मृतिमाप सा  ।
शच्यादिसंयुता सैव द्रुपदस्य महात्मनः  ॥ ३,१६.९७ ॥
वेदिमध्यात्समुद्भूता भीमसेनार्थमेव च  ।
तत्रान्यगात्वं नास्त्येव योगश्च सह भर्तृभिः  ॥ ३,१६.९८ ॥
केवला भारती ज्ञेया काशिराजस्य कन्यका  ।
काली नाम्ना तु सा ज्ञेया भीमसेनप्रिया सदा  ॥ ३,१६.९९ ॥
वाच्यादिभिः संयुतैव द्रौपदी द्रुपदात्मजा  ।
देहं त्यक्त्वाविशिष्टैव कारटीग्रामसंज्ञकै  ॥ ३,१६.१०० ॥
संकरस्य गृहे वीन्द्र भविष्यति कलौ युगे  ।
वायोस्तृतीयरूपार्थं सा कन्यैव मृतिं गता  ॥ ३,१६.१०१ ॥
इत्याद्या वायुभार्याश्च ब्रह्मभार्याश्च सत्तम  ।
स्वभर्तृभ्यां च पक्षीन्द्र गुणैश्चैव शताधमाः  ॥ ३,१६.१०२ ॥

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे महालक्ष्म्यवतारादिनिरूपणं नाम षोडशोऽध्यायः</font>
</span></poem>

ब्रह्मकाण्डः