स्कन्दपुराणम्/खण्डः ७ (प्रभासखण्डः)/अर्बुदखण्डम्/अध्यायः ३८
॥ पुलस्त्य उवाच ॥ ॥ 
कुंडं तु शिवलिंगाख्यं ततो गच्छेन्महीपते ॥ 
यत्र सा जाह्नवी गुप्ता तिष्ठते भूपसत्तम ॥ १ ॥
तस्यां स्नातो नरः सम्यक्सर्वतीर्थफलं लभेत् ॥ 
मुच्यते पातकात्कृत्स्नादाजन्ममरणांतिकात् ॥ २ ॥ 
॥ ययाति रुवाच ॥ ॥ 
किमर्थं तत्र सा गुप्ता जाह्नवी तिष्ठते विभो ॥ 
कस्मिन्काले समायाता परं कौतूहलं हि मे ॥ ३ ॥ 
॥ पुलस्त्य उवाच ॥ ॥ 
यदा प्रसादितो देवैर्भगवान्वृषभध्वजः ॥ 
अर्बुदेऽस्मिन्सदा स्थेयमचलेन त्वया विभो ॥ ४॥ 
तत्र संस्थापिते लिंगे स्वयं देवेन शंभुना ॥ 
यत्पातितं पुरा लिंगं वालखिल्यैर्महर्षिभिः ॥ ५ ॥ 
अतिकोपसमायुक्तैः कस्मिंश्चित्कारणांतरे ॥ 
तदा देवेन प्रतिज्ञातं सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् ॥ ६ ॥ 
अचले तु मयात्रैव स्थातव्यं नात्र संशयः ॥ 
ततः कालेन महता वसतस्तस्य तत्र च ॥ ७ ॥ 
अचलेश्वररूपस्य गंगा चित्ते व्यजायत ॥ 
कथं नित्यं तया सार्द्धं भविष्यति समागमः ॥ ८ ॥ 
अथ जानाति नो गौरी मानिनी परमेश्वरी ॥ 
तस्यैवं चिन्तयानस्य बहुशो नृपसत्तम ॥ ९ ॥ 
उपायं सुमहद्ध्यात्वा जाह्नवीसंगसंभवम् ॥ 
तेनादिष्टा गणाः सर्वे नंदिभृङ्गिपुरःसराः ॥ 7.3.38.१० ॥ 
अभिप्रायोऽस्ति मे कश्चिज्जलाश्रयव्रतोद्भवः ॥ 
क्रियतामुत्तमं कुण्डमस्मिन्पर्वतरोधसि ॥ ११ ॥ 
तत्राहं जलमध्यस्थः स्थास्यामि जलतत्परः ॥ 
तच्छ्रुत्वा त्वरितं चक्रुर्गणाः कुण्डमनेकशः ॥ १२ ॥ 
स्वच्छोदकसमाकीर्णं सुतीर्थं सुसुखावहम् ॥ 
ततो गौरीमनुज्ञाप्य जाह्नवीसंगलालसः ॥ १३ ॥ 
व्रतव्याजेन देवेशो विवेश तदनन्तरम् ॥ 
चिन्तयामास तत्रस्थो गंगां त्रैलोक्यपाविनीम् ॥ १४ ॥ 
सा ध्याता तत्क्षणात्तत्र शिवेन सह संगता ॥ 
एवं स भगवांस्तत्र जाह्नवीं भजते सदा ॥ १५ ॥ 
व्रतव्याजेन राजेन्द्र न तु गौरी व्यजानत ॥ 
कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो भगवान्मुनिः ॥ 
कैवल्यज्ञानसंपन्नस्तत्रायातः परिभ्रमन् ॥ १६ ॥ 
स तु दृष्ट्वा महादेवं जलस्थं व्रतधारिणम् ॥ 
कामजैरिंगितैर्युक्तं तत्राऽसौ विस्मयान्वितः ॥ १७ ॥ 
वक्त्रनेत्रविकारोऽयं किमस्य व्रतधारिणः ॥ 
ईदृक्कामसमायुक्तस्ततो ध्यानस्थितो मुनिः ॥ १८ ॥ 
अथाऽपश्यद्ध्यानदृष्ट्या गंगासक्तं महेश्वरम् ॥ 
गौर्या भयेन सव्याजं ततो विस्मयमागतः ॥ १९ ॥ 
तदा स कथयामास सर्वं हरविचेष्टितम् ॥ 7.3.38.२० ॥ 
ततो देवी त्वरायुक्ता ययौ यत्र महेश्वरः ॥ 
आताम्रनयना रोषाद्वेपमाना मुहुर्मुहुः ॥ २१ ॥ 
तां दृष्ट्वा कोपसंयुक्तां समायातां महेश्वरीम् ॥ 
उवाच जाह्नवी भीता ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा ॥ २२ ॥ 
आवयोः संगमे देवी नारदेन निवेदिता ॥ 
सेयं रुष्टा समायाति कुरुष्व यदनन्तरम् ॥ २३ ॥ 
॥ श्रीमहादेव उवाच ॥ ॥ 
कर्त्तव्यं जाह्नवि श्रेयः पुरो गत्वा नगात्मजाम् ॥ 
अत्यर्थं मानिनी ह्येषा साम्ना च वशवर्तिनी ॥ २४ ॥ 
तत्क्षणाज्जायते साध्वी तस्मात्सामपरा भव ॥ 
नो चेच्छापं मया सार्धं तव दास्यत्यसंशयम् ॥ २५ ॥
एवमुक्ता च रुद्रेण जाह्नवी नृपसत्तम ॥ 
कुण्डान्निर्गत्य सा गंगा सम्मुखं प्रययौ तदा ॥ २६ ॥ 
प्रत्युद्ययौ सलज्जा च कृतांजलिपुरःसरा ॥ 
प्रणम्य शिरसा चेयं ततः प्राह स्वलंकृता ॥ २७ ॥ 
पुराऽहं तव कांतेन निपतन्ती नभस्तलात् ॥ 
धृता देवि तवा प्येतद्विदितं नृपतेः कृते ॥ २८ ॥ 
भगीरथाभिधानस्य ततः स्नेहो व्यवर्धत ॥ 
आवयोस्तव भीत्या च नाभूत्क्वापि समागमः ॥ २९ ॥ 
अधुना तव वाक्येन जानेऽहं न सुरेश्वरि ॥ 
समाहूताऽस्मि रुद्रेण किं वा स्वच्छन्दतः शुभे ॥ 7.3.38.३० ॥
त्रैलोक्यस्य प्रभुरयं तन्निष्क्रम्य कथञ्चन ॥ 
तस्मादत्रैव संप्राप्ता सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ ३१ ॥ 
॥ पुलस्त्य उपाच ॥ ॥ 
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ततो देवी प्रहर्षिता ॥ 
प्रोवाच मधुरं वाक्यं सत्यमेतत्त्व योदितम्॥ ३२ ॥ 
तस्माद्वरय भद्रं ते वरं मत्तो यथेप्सितम् ॥ 
मुक्त्वैकं पतिधर्म्मत्वे मम कांतं महेश्वरम्॥ ३३ ॥ 
॥ गंगोवाच ॥ ॥ 
अपि दौर्भाग्ययुक्ताऽहं भार्या जाताऽस्मि शूलिनः ॥ 
तस्मादेकं दिनं देहि क्रीडनार्थमनेन तु ॥ ३४ ॥ 
चैत्रशुक्लत्रयोदश्यामहोरात्रं सुरेश्वरि ॥ 
शिवकुंडं तथास्त्वेतन्मया यस्मात्समावृतम् ॥ ३५ ॥ 
शिवगंगाभिधानं च तस्मात्कुण्डं धरातले ॥ 
ख्यातिं यातु प्रसादेन तव पर्वतनंदिनि ॥ ३६ ॥ 
॥ पुलस्त्य उवाच ॥ ॥ 
एवमस्त्विति सा देवी प्रोच्य गंगां महानदीम् ॥ 
ततो विसर्जयामास तामालिंग्य मुहुर्मुहुः ॥ ३७ ॥ 
गतायामथ गंगायामधोवक्त्रं सुलज्जितम् ॥ 
पाणौ गृह्य ययौ रुद्रं भ्रममाणा गृहं प्रति ॥३८॥ 
एवमेतत्पुरावृत्तं तस्मिन्कुण्डे नराधिप ॥ 
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चतुर्द्दश्यां समाहितः ॥ ३९ ॥ 
शुक्लायां चैत्रमासे तु स्नानं तत्र समाचरेत् ॥ 
सांनिध्याद्देवदेवस्य गंगायाश्च नृपोत्तम ॥ 7.3.38.४० ॥ 
यत्र संक्षयमायाति सर्वं तत्राशुभं कृतम् ॥ 
तत्र यो वृषभं दद्याद्ब्राह्मणाय नृपोत्तम ॥ 
तद्रोमसंख्ययास्वर्गे स पुमान्वसति ध्रुवम् ॥४१॥
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडे शिवगंगाकुण्डोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥ ॥