भृगुसंहिता/अष्टादशोऽध्यायः
अथाष्टादशोऽध्यायः.	
भगवदर्चनम्	
अथ वक्ष्ये विशेषेण विष्णोरर्चनमुत्तमं  ।	
"प्रवः पान्तमऽन्धेत्यादि श्रुतिभिर्विहितं तथा   ।। १८.१  ।।	
यच्चोक्तं गुरुणा सूत्रे समासेन महर्षिणा   ।	
तेनैव विवृतं शास्त्रे सार्धकोटी प्रमाणतः   ।। १८.२  ।।	
अस्माभिस्तु सुसंक्षिप्तं चातुर्लक्षप्रमाणतः   ।	
तदर्चनक्रमं वक्ष्ये श्रुणुध्वमृषिसत्तमाः   ।। १८.३  ।।	
वैखानसेन सूत्रेण निषेकादि क्रियान्वितः   ।	
ऋत्विगुक्तगुणोपेतस्सुपुष्टाङ्गस्समाहितः   ।। १८.४  ।।	
गृहस्थो ब्रह्मचारी वा भक्त्यैवार्ऽचनमाचरेथ् ।	
द्रव्यैरनेकैस्संपाद्यं तथानन्तोपचारकैः   ।। १८.५  ।।	
आशक्यं विधिवत्कर्तुं ब्रह्माद्यैरपि पूजनं  ।	
मनुष्यैःकिमुवक्तव्यं दरिद्रैरदृढात्मभिः   ।। १८.६  ।।	
यथाशक्ति ततः कुर्यात्तस्माद्बहुभिरर्चकैः   ।	
बहुभिः परिचारैश्च तथै वान्यपदार्थिभिः   ।। १८.७  ।।	
निर्वर्त्यं पूजनं विष्णोश्श्रद्धाभक्तिसमन्वितैः   ।	
तस्मान्नवविधा ग्राह्या अर्चकाः परिचारकाः   ।। १८.८  ।।	
उत्तमे तूत्तमं प्रोक्तमर्चकानान्तु विंशतिः   ।	
अशीतिः परिचाराणामुत्तमे मध्यमं ततः   ।। १८.९  ।।	
परिचाराणां चतुष्षष्टिदर्चकाष्षोडश स्मृताः   ।	
उत्तमे त्वधमं प्रोक्तमर्चका द्वादश स्मृताः   ।। १८.१०  ।।	
पञ्चाशत्परिचाराश्च मध्यमे चोत्तमं पुनः   ।	
चत्वारिंशत्परिचराः पूजकाश्चाष्टकीर्तिताः   ।। १८.११  ।।	
मध्यमे मध्यमं प्रोक्तमचन्काष्षडुदीरिताः   ।	
पञ्चविंशत्परिचरा मध्यमे त्वधमं पुनः   ।। १८.१२  ।।	
चत्वारः पूजकास्तत्र परिचारास्तु षोडश   ।	
त्रयोर्ऽचकाः परिचरा नव स्युरधमोत्तमे   ।। १८.१३  ।।	
पूजकौ द्वौपरिचराश्चत्वारोऽधममध्यमे   ।	
एकोर्ऽचकः परिचरौ द्वौप्रोक्तावधमाधमे   ।। १८.१४  ।।	
आचार्यस्स्यादुपद्रष्टा देवस्सान्निध्यकारकः   ।	
अर्चनाद्यखिलं कार्यं तन्नियोगेन कारयेथ् ।। १८.१५  ।।	
स हि कार्यस्य निर्णेता गोप्ताधर्मस्यदेशिकः   ।	
अर्चको देवदेवस्य कुर्यान्मन्त्रासनादिषु   ।। १८.१६  ।।	
उपचाराननन्तांश्च विधिना शास्त्रचोदितान्  ।	
अर्चकस्य सहायन्तु किङ्करः परिचारकः   ।। १८.१७  ।।	
बहुकार्यकराश्चैते ग्राह्यास्तु परिचारकाः   ।	
सम्माजन्नकरश्चैव तथा स्यादुपलेपकः   ।। १८.१८  ।।	
दीपोद्दीपयिता चौव पोत्रशोधनकारकः   ।	
पानीय वाहकश्चैव पुष्पापचयकारकः   ।। १८.१९  ।।	
धूपदीपादिकर्ता च गन्धपेषणतत्परः   ।	
तत्तत्परिच्छदाहर्ता तथैव बलिवाहकः   ।। १८.२०  ।।	
एवमादीनि कार्याणि कुर्वन्ति परिचारकाः   ।	
पाचकः परिचारस्स्यात्पचनालयसंगतः   ।। १८.२१  ।।	
हविष्पाकविधानज्ञश्शौचाचारपरायणः   ।	
एतान्वैखानसानेव वृणेत्सर्वान्पदार्थिनः   ।। १८.२२  ।।	
अलाभे तत्र सर्वेषामाचार्यं चार्चकान्पुसः   ।	
वैखानसानेव वृणन्नक्युदर्यादन्यसूत्रिणः   ।। १८.२३  ।।	
अवैखानस विप्रस्तु पूजयेदालये हरिं  ।	
स वै देवलको नाम सर्व कर्मबहिष्कृतः   ।। १८.२४  ।।	
परिचारांन्तु वृणुयादलाभे त्वन्यसूत्रिणः   ।	
दीक्षितानेवसद्वृत्तानागमोक्तविधानतः   ।। १८.२५  ।।	
यजमानस्सदाध्यात्मरतो मोक्षार्थचिन्तकः   ।	
धनी सर्वसमस्त्यागी भक्तियुक्तः प्रसन्नधीः   ।। १८.२६  ।।	
शास्त्रोक्तेन विधानेन विष्णुलाञ्छनलाञ्छितः   ।	
देवस्य नित्यपूजार्थमुत्सवार्थं विशेषतः   ।। १८.२७  ।।	
तथान्यविभवार्थं च दापयेद्धनसंचयं  ।	
आचार्याज्ञाप्रतीक्षस्स्यातॄजके हितचिन्तकः   ।। १८.२८  ।।	
परिचारे प्रसन्नश्च किङ्करेषु दयापरः   ।	
तीर्थप्रसादसेवी च निर्माल्येषु कृतादरः   ।। १८.२९  ।।	
इति लक्षणसंपन्नाः प्रभवन्त्यालयार्चने   ।	
अथार्चकः प्रमन्नात्मा पञ्चकालपरायणः   ।। १८.३०  ।।	
ब्राह्मेमुहूर्ते चोद्थाय नारायणमनुस्मरेथ् ।	
कृत्वा सूत्रोक्तविधिना शौचादीनि यथाविधि   ।। १८.३१  ।।	
स्नात्वा स्नानविधानेन धृत्वा धौतांबरे पुनः   ।	
ऊर्ध्वपुण्ड्राणि संधार्य विधिना केशवादिभिः   ।। १८.३२  ।।	
धृत्वा पवित्रपद्माक्षतुलसीमणिमालिकाः   ।	
धृत्वोभयपवित्रे च तथा सन्ध्यामुपास्य च   ।। १८.३३  ।।	
उष्णीषेण च पञ्चागभूषणैन्सुविभूषितः   ।	
समाप्य नित्यकर्माणि महामन्त्रादिकं जपन्  ।। १८.३४  ।।	
अरुणं तु जपित्वैव नारायणमतः परं  ।	
प्रणम्य यन्त्रिकाञ्चैव कराभ्यां परिगृह्य च   ।। १८.३५  ।।	
बाह्वोश्शिरसि वा न्यस्य भक्त्या परमया युतः   ।	
संगतः परिचारैश्च यजमानेन सादरं  ।। १८.३६  ।।	
सर्ववाद्य समायुक्तः सर्वमङ्गलशोभितः   ।	
क्रममाणश्शनैर्विद्वान्देवागारं प्रति व्रजेथ् ।। १८.३७  ।।	
"प्रतद्विष्णुऽरिति प्रोच्य चालयं परितःक्रमाथ् ।	
युग्मप्रदक्षिणं कुर्याद्देव देवमनुस्मरन्  ।। १८.३८  ।।	
युग्मप्रदक्षिणं कुर्यादयुग्मं त्वाभिचारिकं  ।	
आयुग्मं तु परीत्यापि तथायुग्मं प्रणम्य च   ।। १८.३९  ।।	
प्रेक्षेतोद्यन्तमादित्यं जपेद्द्वादशसूक्तकं  ।	
छायालङ्घनदोषन्तु न तत्र स्यात्प्रदक्षिणे   ।। १८.४०  ।।	
देवागारं प्रविश्यैव तत्तन्मन्त्रमनुस्मरन्  ।	
द्वारदेवान्प्रणम्याथ निरस्तं रक्षमस्त्रतः   ।। १८.४१  ।।	
गृहीत्वा यन्त्रिकां चैव "हिरण्यपाणिऽ मुच्चरन्  ।	
कवाटे तु सुसंयोज्य "दिवंऽ वीति समुच्चरन्  ।। १८.४२  ।।	
कवाटोद्घायनं कृत्वा प्रविशेदन्तरं बुधः   ।	
"अतो देवाऽ इतिप्रोच्य देवं वीक्ष्यप्रणम्य च   ।। १८.४३  ।।	
परिचारकमाहूय दीपानुद्दीपयेत्क्रमाथ् ।	
प्रणवं मन्त्रमुच्चार्य तत्र कार्यं समाचरेथ् ।। १८.४४  ।।	
त्रिस्संप्रहार्य पाणिभ्यां "शाम्यन्त्विऽत्यादि चोच्चरन्  ।	
आदर्शं गाश्च कन्याश्च हस्त्यश्वादीन्शुभोदयान्  ।। १८.४५  ।।	
ब्राह्मणान्वेदविदुषो नर्तकांश्चैव गायकान्  ।	
देवस्य पुरतस्थ्साप्य मुखमण्डप एवचा   ।। १८.४६  ।।	
प्रच्छन्न पटमुद्वास्य कृत्वा नीराजनं तथा   ।	
सर्ववाद्यसमायुक्तं दर्शयेद्धरये मुदा   ।। १८.४७  ।।	
धारोष्णं चैव गोक्षीरं नवनीतं सशर्करं  ।	
देवेशाय निवेद्याथ कुर्याद्यवनिकां पुनः   ।। १८.४८  ।।	
"भूः प्रपद्येऽ समुच्चार्य देवेशं प्रणमेन्मुहुः   ।	
"परं रंऽहीति मन्त्रेण शयनस्थं श्रियःपतिं  ।। १८.४९  ।।	
"भूरसी भूऽरिति प्रोच्य जीवस्थाने निवेशयेथ् ।	
तस्मिन्कालेतु ये भक्त्या सेवन्ते पुरुषोत्तमं  ।। १८.५०  ।।	
तेषां पुण्यफलं वक्तुं न शक्यं त्रिदशैरपि   ।	
ततश्शिष्यं समाहूय विनयान्वितमादराथ् ।। १८.५१  ।।	
सम्मार्जनादिकर्माणि गुरुस्तस्मै समादिशेथ् ।	
"अव धूतिऽमिति प्रोच्य गर्भगेहादि सर्वतः   ।। १८.५२  ।।	
मार्जन्या मार्जयेच्छिष्यः प्रादक्षिण्यक्रमेण वै   ।	
पांस्वादीन्परिहृत्यापि प्राकारान्तं च सर्वशः   ।। १८.५३  ।।	
"आशाऽस्विति समुच्चार्य गोमयेनोपलेपयेथ् ।	
पञ्चगव्यैस्तु संप्रोक्ष्य रङ्गवल्लीस्समाचरेथ् ।। १८.५४  ।।	
"आ मा वाजस्यऽ मन्त्रेण यथोक्तेन विधानतः   ।	
सर्वण्यपि च पात्राणि शोधयेत्सुमनोरमे   ।। १८.५५  ।।	
तो यसंग्रहणार्थं तु नियुक्तः पूजकेन तु   ।	
घटमादाय शिष्यस्तु "दुहतां दिवऽमुच्चरन्  ।। १८.५६  ।।	
नदीतटाककूपानां पूर्वालाभे परं व्रजेथ् ।	
उपस्थाय जलं स्मृत्वा जाह्नवीं लोकपावनीं  ।। १८.५७  ।।	
"आज्यमभिगृह्णाऽमीति चाप्पवित्रेण वाससा   ।	
गृहीत्वोत्पूतमाधावं गायत्रीमुच्चरन्पुनः   ।। १८.५८  ।।	
अलङ्कृत्यघटं सम्यक्क्ष्ॐएनाच्छाद्य तन्मुखं  ।	
गजे शिरसि वा क्षिप्त्वा सर्ववाद्यसमायुतं  ।। १८.५९  ।।	
पुनरालयमाविश्य कृत्वा चैव प्रदक्षिणं  ।	
सोमं राजानमुच्चार्य गर्भगेहे तु दक्षिणे   ।। १८.६०  ।।	
विन्यसेच्च ततः कुंभं त्रिपादोपरि शोभिते   ।	
एलोशीरादिचाहृत्य गन्धद्रव्यं यथाविधि   ।। १८.६१  ।।	
दद्यादर्चकहस्ते तु गृहीत्वा तत्तु पूजकः   ।	
पूर्णकुंभे तु निक्षिप्यतोयं तदधिवासयेथ् ।। १८.६२  ।।	
अलाभे कुशदूर्वैर्वा तुलसीदलमिश्रितैः   ।	
अभिमृश्य ततः कुंभ "मिदमापश्शिवाऽइति   ।। १८.६३  ।।	
सूत्रोक्तविधिना कृत्वा पुण्याहं विधिवत्तदा   ।	
"शुचि वो हव्यऽमन्त्रेण संभारान्प्रोक्षयेत्क्रमाथ् ।। १८.६४  ।।	
शोधयित्वातु निर्माल्यं "नश्यस्तु जगताऽमिति   ।	
"अहमेवेदऽमुक्त्वा तु पीठपुष्पं च शोधयेथ् ।। १८.६५  ।।	
"पूतस्तस्यऽ समुच्चार्य वेदिमद्भिस्सुशोधयेथ् ।	
ध्रुवस्य पादपुष्पस्तु विष्णुगायत्रिया तथा   ।। १८.६६  ।।	
पञ्चभिर्मूर्ति मन्त्रैश्च दत्वा देवं प्रणम्य च   ।	
देवनिर्माल्यशेषेण विष्वक्सेनं विभूष्य च   ।। १८.६७  ।।	
अन्यन्निर्माल्यमादाय शुचिस्थानेऽप्सु वा क्षिवेथ् ।	
पूजनार्थांश्च संभारान्यथाशक्ति सुसंभरेथ् ।। १८.६८  ।।	
ततस्समाहितो भूत्वासंभारार्चनमारभेथ् ।	
तत्तत्थ्सानेषु पात्राणि यथार्हं स्थापयेद्बुधः   ।। १८.६९  ।।	
स्नानार्थमग्निकोणे स्यादर्घ्यर्थं नैरृतेऽपि च   ।	
पाद्यार्थं वायुदेशे स्यादाचमार्थमथेशके   ।। १८.७०  ।।	
शुद्ध्यर्थमेकं मध्ये तु पञ्चपात्रमिदं क्रमाथ् ।	
त्रिपादोपरे निक्षिप्ते विशाले ताम्रभाजने   ।। १८.७१  ।।	
"अग्निश्शुऽचीति मन्त्रेण स्थापयेच्च हरिं स्मरन्  ।	
कुर्याच्च पात्रसंस्कारं शोषणादि यथाविधि   ।। १८.७२  ।।	
उद्धरिण्यां गृहीत्वातु प्रणवेन जलं तदा   ।	
निक्षिप्य तुलसीं तस्यां पुष्पं वा धारणं चरेथ् ।। १८.७३  ।।	
वारिकुंभमुखे ब्रह्मा तदधो रुद्र ईरितः   ।	
वरुणस्तु जले ध्येयस्तथै वावाहनं चरेथ् ।। १८.७४  ।।	
त्रिपादे चन्द्रमावाह्य चादित्यं चोर्ध्वभाजने   ।	
वसिष्ठसोमयज्ञाङ्गानिन्दुं मन्द्रं क्रमेणवै   ।। १८.७५  ।।	
आग्नेयादिक्रमेणैव पञ्चपात्रेषु चाह्वयेथ् ।	
कर्पूरोशीरकं चैव गन्धानेलालवङ्गकं  ।। १८.७६  ।।	
स्नानद्रव्यमिदं प्रोक्तं स्नानपात्रे तुनिक्षिपेथ् ।	
विष्णुपर्णं पद्मदलं दूर्वां श्यामाकमेव च   ।। १८.७७  ।।	
प्राद्यद्रव्याणिसंपाद्य पाद्यपात्रे तु निक्षिपेथ् ।	
कुशाक्षततिलव्रीहियवमाषांस्तथैव च   ।। १८.७८  ।।	
प्रियङ्गूंश्चैव सिद्धार्थानर्घ्यपात्रे तु निक्षिपेथ् ।	
एलोशीरलवङ्गादिं स्तक्कोलानीति च क्रमात्,   ।। १८.७९  ।।	
क्षिपेदाचामपात्रे तु शुद्धतोये ततःक्रमाथ् ।	
पुष्पाणि गन्धान्विन्यस्येद्यथालाभमथापिवा   ।। १८.८०  ।।	
अलाभेतत्तदुच्चार्य तुलसीं वा विनिक्षिपेथ् ।	
"धाराऽस्विति च मन्त्रेण पात्राण्यद्भिः प्रपूरयेथ् ।। १८.८१  ।।	
"इदमापश्शिवाःऽ प्रोच्य सुरभिमुद्रां प्रदर्श्य च   ।	
पात्राभिमन्त्रणं कुर्याद्दसदिग्बन्धनं चरेथ् ।। १८.८२  ।।	
विष्णुगायत्रीमुच्चार्य तत्रकार्यं समाचरेथ् ।	
घण्टायां चैव ब्रह्माणं नादे वेदान्समर्चयेथ् ।। १८.८३  ।।	
तज्जिह्वायां षडास्यस्तुसूत्रेनागान्त्समर्चयेत्	
ऊर्ध्वेवीशं च शङ्खारी पार्श्वयोस्तस्यचार्चयेथ् ।। १८.८४  ।।	
नाले चैव महादेवमिति घण्टाधिदेवताः   ।	
त्रिपादस्योत्तरेस्थाप्य विमलन्तु पतद्ग्रहे   ।। १८.८५  ।।	
वरुणं शङ्खकुक्षौ तु मूले तु पृथिवीं तथा   ।	
धारायां सर्वतीर्थांश्च शङ्खे चन्द्रं समर्चयेथ् ।। १८.८६  ।।	
उद्धरिण्यां च पानीयपात्रे सोममथार्चयेथ् ।	
आसने धर्ममावाह्यप्लोते त्वष्टारमेव च   ।। १८.८७  ।।	
अंबरे सूर्यमावाह्य चोत्तरीये निशाकरं  ।	
भूषणे षण्मुखं चैव यज्ञसूत्रे निशाकरं  ।। १८.८८  ।।	
पुष्पे पुल्लं तथा गन्धे मुखवासे च मेदिनीं  ।	
अक्षते काश्यपं धूपे बृहस्पतिमधाह्वायेथ् ।। १८.८९  ।।	
दीपे श्रियं घृते सामतैले पितॄन्त्समर्चयेथ् ।	
उपधाने तथाछत्रे पादुके शेषमर्चयेथ् ।। १८.९०  ।।	
यन्त्रिकायां च मार्ताण्डं सिद्धार्थे सोममर्चयेथ् ।	
कुशाग्रे जाह्नवीं चैव तिलेषु पितृदेवताः   ।। १८.९१  ।।	
तण्डुले रविमावाह्य दध्नि चावाहयेद्यजुः   ।	
क्षीरेऽथर्वाणमावाह्य मधुपर्के ऋचं तथा   ।। १८.९२  ।।	
मात्रायां शर्वमावाह्य हविःपात्रे दिवाकरं  ।	
हविष्णु पद्मगर्भं च पानपात्रे निशाकरं  ।। १८.९३  ।।	
उपहारादिपात्रेषु दिवाकरमथार्चयेथ् ।	
ज्येष्ठामावाह्य मार्जन्यां नर्तकेशर्वमर्चयेथ् ।। १८.९४  ।।	
गायके सामवेदं च नन्दीशं वादकेर्ऽचयेथ् ।	
पाञ्चजन्यं च शङ्खे तु गणिकास्वप्चरस्त्स्रियः   ।। १८.९५  ।।	
गरुडं परिचारेषु समावाह्य ततः क्रमाथ् ।	
अनुक्तेषु तु द्रव्येषु विष्णुमावाह्य कारयेथ् ।। १८.९६  ।।	
तत्तद्द्रव्याधिपे स्मृत्वातत्तद्द्रव्यसमीपतः   ।	
तत्तद्द्रव्यधरत्वेन चतुर्भिर्विग्रहैर्यजेथ् ।। १८.९७  ।।	
तत्तत्कर्मसु काले वै यथार्हमुपयोजयेथ् ।	
तत्काले प्यथ वावाह्यतस्मिन्कर्मणि योजयेथ् ।। १८.९८  ।।	
ततोर्ऽचकः प्रसन्नात्माध्यात्वात्मानं जनार्दनं  ।	
देवस्य दक्षिणेभागे कूर्मपीठे समाहितः   ।। १८.९९  ।।	
बिंबार्हं संस्थितो वापि समासीनोऽथ वा पुनः   ।	
ध्यात्वा ध्यानविधानेन जप्त्वाचार्यपलंपरां  ।। १८.१००  ।।	
योगशास्त्रोक्तमागेन्ण प्राणायामादिकं चरेथ् ।	
भूतशुद्धिं विधायादौ न्यासानन्यान्त्समाचरेथ् ।। १८.१०१  ।।	
अकारादिक्षकारान्तमक्षराणि यथाविधि   ।	
सर्वत्र सन्धिषु न्यस्य ब्रह्मन्यासं समाचरेथ् ।। १८.१०२  ।।	
"ब्रह्म ब्रह्मन्तरात्मेऽति हृदयं चाभिमर्शयेथ् ।	
"द्यौर्द्यैरऽसीति चोच्चार्य मूर्धानं चाभिमर्शयेथ् ।। १८.१०३  ।।	
"शिखे उद्वर्तयाऽमीति स्पृशेच्चैव शिखां तथा   ।	
"देवानामायुधैऽरुक्त्वा कवचं बन्धयेत्ततः   ।। १८.१०४  ।।	
"नारायणाय विद्महऽ इति दशदिग्भन्धनं चरेथ् ।	
"सुदर्शनमऽभीत्युक्त्वा दक्षिणे तु सुदर्शनं  ।। १८.१०५  ।।	
"रविपाऽमिति वामे च शङ्खं च बिभृयात्करे   ।	
"सूर्योसि च द्रोऽसीऽत्युक्त्वा नेत्रयोर्दक्षवामयोः   ।। १८.१०६  ।।	
सूर्याचन्द्रमसोश्चैव मण्डले सन्न्यसेद्बुधः   ।	
"अहुरण्यं विधिं यज्ञं ब्रह्माणं देवेन्द्रऽमित्यपि   ।। १८.१०७  ।।	
अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं करन्यासं समाचरेथ् ।	
"अन्तरस्मिन्निमऽइति ब्रह्माणं च हृदि न्यसेथ् ।। १८.१०८  ।।	
प्राणानायम्य संकल्प्य तिथिवारादिकीर्तयेथ् ।	
ततो मन्त्रासनं विद्वान्संकल्प्य च यथाविधि   ।। १८.१०९  ।।	
"प्रतद्विष्मुस्सवतऽइति इति त"थास्त्वासनऽमित्यपि   ।	
पुष्पदभन्कुशेष्वेकं पीठान्ते चासनं ददेथ् ।। १८.११०  ।।	
"विश्वाधिकानाऽमित्युक्त्वा स्वागतं तु समाचरेथ् ।	
"मनोऽभिमन्ताऽमन्त्रेण देवेशमनुमान्य च   ।। १८.१११  ।।	
"त्रीणि पऽदेति मन्त्रेण दद्यात्पाद्यं पदद्वये   ।	
"आमावाजस्यऽमन्त्रेण स्पृश्यमघंन्य्प्रदाय च   ।। १८.११२  ।।	
देवस्य दक्षिणे हस्ते स्पृश्यं स्सृश्याघन्य्मुच्यते   ।	
"शन्नोदेवीऽरिति प्रोच्य दद्यादाचमनीयकं  ।। १८.११३  ।।	
"देवस्यऽत्वेति मन्त्रेण चादर्शं दर्शयेत्ततः   ।	
अन्नाद्याय समुच्चार्य दन्तधावनमाचरेथ् ।। १८.११४  ।।	
हिरण्मयं वा रौप्यं वा दन्तकाष्ठं षडङ्गुलं  ।	
जौदुंबरं वा संपाद्य यथालाभं समाचरेथ् ।। १८.११५  ।।	
"इदं ब्रऽह्मेति मन्त्रेण जिह्माशोधनमाचरेथ् ।	
"यन्मे गर्भेऽसमुच्चार्य गण्डूषं क्षालनं तथा   ।। १८.११६  ।।	
"शन्नोदेवीऽरिति प्रोच्य दद्यादाचमनं ततः   ।	
"विचक्रमेऽ नमुच्चार्य मुखवासं प्रदापयेथ् ।। १८.११७  ।।	
पूर्ववस्त्रं विसृज्यैव परिधाप्यान्यवाससा   ।	
ग्रीवायाः पृष्ठतः कुर्यादवकुण्ठनमादराथ् ।। १८.११८  ।।	
केशान्विकीर्य मन्त्रज्ञो वामभागे च सुस्थितः   ।	
"उवानहाऽविति प्रोच्य पुरस्तात्पादुकेन्यसेथ् ।। १८.११९  ।।	
"भूःप्रपद्येऽ समुच्चार्य प्रणम्य जगतां पतिं  ।	
"पर ब्रऽह्मेति मन्त्रेण समादाय तु कौतुकं  ।। १८.१२०  ।।	
स्वस्तिसूक्तं ततो जप्त्वा "प्रतद्विष्णुऽरिति ब्रुवन्  ।	
स्नानपीठे सुसंस्थाप्य पाद्यमाचमनं ददेथ् ।। १८.१२१  ।।	
अतो देवादिमन्त्रैस्तु तैलमालिप्य मूर्धनि   ।	
तथैव विष्णुगायत्षा सर्वांगाण्यनुलेपयेथ् ।। १८.१२२  ।।	
"परिलिखितऽमिति मन्त्रेण सर्वाङ्गमपि शोधयेथ् ।	
आम्लेन खण्डशीकेन शर्कराभिर्यथोचितं  ।। १८.१२३  ।।	
अलाशोधनं कुर्याच्छ्रीपत्रामलकांबुना   ।	
शालिपिष्टेन गन्धाद्यैरङ्गशोधनमाचरेथ् ।। १८.१२४  ।।	
विशदं शोधयित्वातु संस्नाप्योष्णेन वारिणा   ।	
"वारीश्चतस्रऽइत्युक्त्वा शुद्धोदैरभिषेचयेथ् ।। १८.१२५  ।।	
"नमो वरुणऽइत्युक्त्वा गोक्षीरैरभिषेचयेथ् ।	
"भूरानिलयऽमन्त्रेण स्नापयेद्गन्धवारिणा   ।। १८.१२६  ।।	
"अग्निमीलेऽसमुच्चार्य मधुना स्नानमाचरेथ् ।	
"सीनीवाऽलीति मन्त्रेण हारिद्रोदकसेचनं  ।। १८.१२७  ।।	
तत्तद्द्रव्यान्तरे चैव भवेच्छुद्धोदकाप्लपः   ।	
पुनर्गन्धोदकेनैव "गन्धद्वाराऽ मुदीर्य च   ।। १८.१२८  ।।	
स्नापयेद्देवदेवेशं तूर्यघोषपुरस्सरं  ।	
चतुर्वेदादिमन्त्रैश्च शुद्धोदैस्स्नापयेत्पुनः   ।। १८.१२९  ।।	
"मित्रस्सुपर्णऽइत्युक्त्वा विमृज्य प्लोतवासना   ।	
पूर्ववस्त्रं विसृज्यैप परीधाप्य तथेतरथ् ।। १८.१३०  ।।	
पाद्यमाचमनं दद्यात्पूर्वोक्तेन विधानतः   ।	
प्रणम्य देवदेवेशं दत्वापुष्बाञ्जलिं ततः   ।। १८.१३१  ।।	
"भूरसि भूऽरित्युच्चार्य जीवस्थाने निवेशयेथ् ।	
"त्रिर्देवऽमन्त्रमुच्चार्य दृश्याघन्य्न्तु समर्पयेथ् ।। १८.१३२  ।।	
ततःप्रोक्ष्य ध्रुवस्थानं गायत्रीमन्त्रमुच्चरन्  ।	
"संयुक्तमेतऽदुच्चार्य ध्रुवकौतुकयोन्ततः   ।। १८.१३३  ।।	
संबन्धार्थं न्यसेत्कूर्चं कौतुकाग्रं विधानतः   ।	
गायत्षा ध्रुवपीठन्तु प्रोक्ष्य शुद्धेन वारिणा   ।। १८.१३४  ।।	
"विष्णवे नमऽइत्युक्त्वा देवदेवमनुस्मरन्  ।	
ध्रुवस्य पादयोर्मध्ये पुष्पन्यासं समाचरेथ् ।। १८.१३५  ।।	
प्रागादि च न्यसेत्तत्र पादक्षिण्यक्रमेण वै   ।	
चतुर्थ्यन्तेन पुष्पाणिपुरुषं सत्यमच्युतं  ।। १८.१३६  ।।	
अनिरुद्धमिति रोच्य महादिक्षु चतुर्षु च   ।	
आग्नेयादि तथा न्यन्येद्विदिक्षु च क्रमेण वै   ।। १८.१३७  ।।	
कपिलं चैव यज्ञं च नारायणं पुण्यमेव च   ।	
प्रथमावरणं चैतद्द्वितीयावरणे ततः   ।। १८.१३८  ।।	
पूर्वोक्तेन क्रमेणैव वाराहं नारसिंहकं  ।	
वामनं त्रिविक्रमं चैव सुभद्रं च ततः परं  ।। १८.१३९  ।।	
ईशितात्मानमित्युक्त्वा सर्वोद्वहमतः परं  ।	
सर्वविद्वेश्वरं चेति समभ्यर्च्येद्बहिर्मुखान्  ।। १८.१४०  ।।	
तृतीयावरणे तत्तद्दिगीशांश्च समर्चयेथ् ।	
श्रीफूम्योर्मूर्तिमन्त्रैश्च देव्योरपि समाचरेथ् ।। १८.१४१  ।।	
एवं ध्रुवस्य पीठे तु पुष्पन्यास उदाहृतः   ।	
अथ कौतुकपीठे तु पूर्वोक्तेन क्रमेण वै   ।। १८.१४२  ।।	
प्राच्यां सुभद्रमावाह्य हयात्मकमतः परं  ।	
रामदेवं पुण्यदेवं सर्वं चैव सुखावहं  ।। १८.१४३  ।।	
संवहं सुवहं चेति प्रथमावरणेर्ऽचयेथ् ।	
द्वितीयावरणे तद्वन्मित्र मत्रिं शिवं ततः   ।। १८.१४४  ।।	
विश्वं सनातनं चैव सनर्थनमतः परं  ।	
सनत्कुमारं सनकमर्चयेच्च बहिर्मुखान्  ।। १८.१४५  ।।	
तृतीयावरणे तद्वल्लोकपालान्त्समर्चयेथ् ।	
प्रणवादि नमोऽन्तं स्यादर्चनं न्यास उच्यते   ।। १८.१४६  ।।	
एकादशभिरष्टाभिरुपचारैस्तथार्चयेथ् ।	
तत्र देव्योश्च विधिना ध्रुवतेव्योरिवाचरेथ् ।। १८.१४७  ।।	
मार्कण्डेयं भृगुं चैव देवदक्षिणवामयोः   ।	
ब्रह्माणं शङ्करं तद्वद्भित्तिपार्श्वे समर्चयेथ् ।। १८.१४८  ।।	
देवेशाभिमुखानेतान्यथाविधि समर्चयेथ् ।	
द्वारार्चनं समारभ्य शिष्यः कुर्याद्गुरूदितः   ।। १८.१४९  ।।	
द्वारे द्वारे द्वारदेवान्द्वारपालान्त्समर्चयेथ् ।	
विमानपालान्लोकेशांस्तथा चैवऽनपायिनः   ।। १८.१५०  ।।	
परिवारांस्तथान्यांश्च विष्णुभूतान्तमेव च   ।	
तत्तन्नाम्ना समभ्यर्च्य "भूरानिलयऽ मन्त्रतः   ।। १८.१५१  ।।	
द्वारप्रक्षालनं कृत्वा दक्षिणे मध्यवामयोः   ।	
धर्मं ज्ञानमथैश्वर्य मावाह्य सुसमर्चयेथ् ।। १८.१५२  ।।	
सर्वत्र द्वारवामे तु रक्षार्थं शान्तमर्चयेथ् ।	
ततो यवनिकां कुर्याद्द्वारे क्ष्ॐआदिनिर्मितां  ।। १८.१५३  ।।	
स्त्रियश्शूद्रान्तु पतिताः पाषण्डा वेदनिन्दकाः   ।	
देवतान्तर भक्ताश्च पापरोगादिपीडिताः   ।। १८.१५४  ।।	
अभिशस्ताश्च ये पापाश्शास्त्रेषु तु विनिन्दिताः   ।	
पूजाकाले तु नार्हन्ति सेवितुं हरिमव्ययं  ।। १८.१५५  ।।	
ध्यानमाविश्य तत्काले पूजकस्सुसमाहितः   ।	
आत्मसूक्तं जपित्वैव साक्षान्नारायणो भवेथ् ।। १८.१५६  ।।	
विष्णुं व्यापिनमात्मान मखण्डानन्दचिन्मयं  ।	
रुक्माभं रक्तनेत्रास्यपाणिपादं सुखोद्वहं  ।। १८.१५७  ।।	
किरीटहारकेयूरकुण्डलाङ्गदभूषितं  ।	
शङ्खचक्रधरं देवं वरदाभयचिह्नितं  ।। १८.१५८  ।।	
श्रीवत्सांकं महाबाहुं कौस्तुभोद्भासितोरसं  ।	
शुकपिञ्छांबरधरं प्रलंबब्रह्मसूत्रिणं  ।। १८.१५९  ।।	
दिव्यायुधपरीवारं दिव्यभूषाविभूषितं  ।	
देवीभ्यां परिवारैश्च सेव्यमानं जगत्पतिं  ।। १८.१६०  ।।	
ध्यायेत्सन्निहितं बिंबे नारायणमनामयं  ।	
यथाबेरं तथा थात्वा न्यासकर्म ततश्चरेथ् ।। १८.१६१  ।।	
सुवर्भुवर्भूरित्युक्त्वा मूर्ध्नि नाभौ च सादयोः   ।	
बिंबस्य व्याहृतीर्न्यस्येद्व्याहृतिन्यास उच्यते   ।। १८.१६२  ।।	
पादयोरन्तरे पीठे यकारं च ततोन्यसेथ् ।	
अकारं हृदयेन्यस्य चादिबीजं ततःपुनः   ।। १८.१६३  ।।	
आवेष्ट्य प्रणवेनैतान्प्रणामं पुनराचरेथ् ।	
पुष्पगन्धाक्षतैर्युक्तं शुद्धोदैरभिपूरितं  ।। १८.१६४  ।।	
प्रणिधिं चौर्ध्वमुद्धृत्य दीपाद्दीपमिवक्रमाथ् ।	
"इदं विष्णुरितिऽप्रोच्य "चायातु भगवाऽनिति   ।। १८.१६५  ।।	
प्रणवात्मकमव्यक्तं दिव्यमङ्गलविग्रहं  ।	
ध्रुवात्प्रणिधितोये तु कूर्चेवावाहयेद्धरिं  ।। १८.१६६  ।।	
तद्व्याप्तं तो यमादाय कौतुकस्य तु मूर्ध नि   ।	
प्रणवेन समास्राव्य कूर्चेवावाहयेद्गुरुः   ।। १८.१६७  ।।	
मूर्तिमन्त्रान्त्समुच्चार्य तत्र कार्यं समाचरेथ् ।	
देव्यौ चैव तथावाह्य सम्यगभ्यर्चयेद्बुधः   ।। १८.१६८  ।।	
तथैवावाहयेद्विद्वान्विधिना चोत्सवादिषु   ।	
कैतुकाद्बलिबेरस्य केचिदावाहनं विदुः   ।। १८.१६९  ।।	
अलङ्कारासनं पश्चात्संकल्स्य च यथाविधि   ।	
असनं मन्त्रवद्दद्याद्देवेशमनुमानयेथ् ।। १८.१७०  ।।	
पाद्यमाचमनं चापि दद्यात्पूर्वोक्तमन्त्रतः   ।	
"तेजोवत्क्यावऽवमन्त्रेण वस्त्रं क्ष्ॐआदिचार्पयेथ् ।। १८.१७१  ।।	
"भूतो भूतेषुऽ मन्त्रेण भूषणैश्च विभूष्य च   ।	
"सोमस्य तनूरऽसीत्युक्त्वाधारयेदुत्तरीयकं  ।। १८.१७२  ।।	
अष्टाक्षरेण मन्त्रेण चोर्ध्वपुण्ड्रं च धारयेथ् ।	
"अग्निं दूतमिऽति प्रोच्य यज्ञसूत्रं समर्पयेथ् ।। १८.१७३  ।।	
"तद्विष्णोरिति मन्त्रेण पुष्पाद्यैः पूजयेत्ततः   ।	
मूर्तिमन्त्रान्त्समुच्चार्य केशवादिभिरेव वा   ।। १८.१७४  ।।	
अष्टोत्तरशतैस्तद्वदष्टोत्तरसहस्रकैः   ।	
अनन्तैनान्मभिः पूज्योऽनन्तनामा भवान्हरिः   ।। १८.१७५  ।।	
"तद्विप्रासऽ इति प्रोच्य चन्दनेनानुलेपयेथ् ।	
"परोमात्रऽयेत्युच्चार्य धूपमाघ्रापयेत्ततः   ।। १८.१७६  ।।	
"विष्णोः कर्माणिऽ मन्त्रेण दीपं तस्मै प्रदर्शयेथ् ।	
"त्रिर्देवऽइति मन्त्रेण दद्यादघं च पूर्ववथ् ।। १८.१७७  ।।	
उपचारेषु सर्वेषु प्रियमघंन्य्हरेस्स्मृतं  ।	
तस्मान्निवेदयेद्धीमान्मधुपकोन्पमं शुभं  ।। १८.१७८  ।।	
अचमनन्तु तस्यान्ते पूर्वमन्त्रेण कारयेथ् ।	
द्रोणतण्डुलमादाय तदर्धं पादमेववा   ।। १८.१७९  ।।	
तण्डुलार्थतिलैर्युक्तं मुखवासफलान्वितं  ।	
गृहीत्वा कांस्यपात्रेतु देवस्याग्रे निधाय च   ।। १८.१८०  ।।	
दशन्येद्देवदेवस्य "सोमं राजानऽमुच्चरन्  ।	
देवार्पितैस्तु निर्माल्यैः पूजयित्वार्ऽचकं ततः   ।। १८.१८१  ।।	
"घृतात्पऽरीति मन्त्रेण दशन्यित्वाकरं हरेः   ।	
अर्चकाय प्रदेयं स्यान्मात्रादानमिति स्मृतं  ।। १८.१८२  ।।	
बहुशो दक्षिणां दद्याद्दानसाद्गुण्यसिद्धये   ।	
"देवस्यऽत्वेति मन्त्रेण परिगृह्य तदर्चकः   ।। १८.१८३  ।।	
उपयुञ्ज्यात्कुटुंबार्थे स हि दायहरो हरेः   ।	
देवद्रव्योवभोगे तु यश्शास्त्रैदोन्ष ईरितः   ।। १८.१८४  ।।	
वैखानसानां तद्दोषा नास्ति देवप्रसादतः   ।	
प्रणम्य देवदेवेशं मन्त्रैर्वेदादिसंभवैः   ।। १८.१८५  ।।	
स्त्रोत्रैश्च विविधैन्त्सुत्वा पादे पुष्पाञ्जलिं क्षिपेथ् ।	
दशन्येद्विविधाकारान्दीपान्मन्त्रेण तत्र तु   ।। १८.१८६  ।।	
कुंभदीपं समादाय देवाग्रे तु विनिक्षिपेथ् ।	
वाराहं नारसिंहं च चामनं च त्रिविक्रमं  ।। १८.१८७  ।।	
दलेष्वभ्यर्च्य विधिना दीपे लक्ष्मीं समर्चयेथ् ।	
वर्तिकायां श्रियं चैव धूमेऽभ्यर्च्यभवं तथा   ।। १८.१८८  ।।	
प्रोक्ष्योपचारैरभ्यर्छ्य पुष्पगन्धादिभिः क्रमाथ् ।	
"शुभ्रा ज्योतिऽरिति प्रोच्य कराभ्यां परिगृह्य च,   ।। १८.१८९  ।।	
प्रदक्षिणं त्रिवारं तु दर्शयन्भ्रामयेद्धरिं  ।	
सर्ववाद्यसमायुक्तं तं दीपं परिगृह्य च   ।। १८.१९०  ।।	
शिष्यो वा गणिका वापि देवागारं परीत्य च   ।	
विसृजेच्चैव तं दीपं पृष्ठे यूथाधिपस्य च   ।। १८.१९१  ।।	
तद्दीपदर्शनान्नॄणामायुश्श्रीपुत्रसंवदः   ।	
संभवन्ति न सन्देहो विष्णोर्नी राजनं ही तथ् ।। १८.१९२  ।।	
चित्रैश्चवालव्यजनैस्तत्काले वीजयेद्गुरुः   ।	
दर्बणं चामरं छत्रं व्यजनं चतुरङ्गकं  ।। १८.१९३  ।।	
नृत्तं गीतं च वाद्यं च वैष्णवं मन्त्रमुच्चरन्  ।	
देवस्य दर्शयित्वातु स्तोत्रं वेदैःक्रमाच्चरेथ् ।। १८.१९४  ।।	
तथा नानाविधैस्तोत्रैश्श्रावयेदच्युतं हरिं  ।	
अनुक्तं चैव यत्सर्वमूहयित्वा समाचरेथ् ।। १८.१९५  ।।	
श्रीभूम्योहृन्दये न्यस्य तत्तद्बीजाक्षरं पृथक्  ।	
तत्सूक्ताभ्यां षोडशोपचारैरभ्यर्चयेत्क्रमाथ् ।। १८.१९६  ।।	
उत्चवादेश्च पूर्वोक्तं सर्वमर्चनमाचरेथ् ।	
ततोभोज्याननं चैव संकल्प्य च यथाविधि   ।। १८.१९७  ।।	
घृतं मधु गुडं चैव पयो दधि समन्वितं  ।	
प्रस्थमात्रं तु संग्राव्यां मधुपकन्मिहोच्यते   ।। १८.१९८  ।।	
"यन्मधुनेति मन्त्रेण मधुपाकं निवेदयेथ् ।	
पश्चादाचमनं दत्वाशिष्यं कार्ये नियोजयेथ् ।। १८.१९९  ।।	
"अथावनीदऽमन्त्रेण शोधयित्वा स्थलं ततः   ।	
मण्डलं चतुरश्रं च कारयेत्बरिचारकः   ।। १८.२००  ।।	
हविः पात्राणि संशोध्य रविमभ्यर्छ्य तेषु वै   ।	
अभिघार्य घृतेनैव हविस्तत्र तु निक्षिपेथ् ।। १८.२०१  ।।	
"अमृतोपस्तरणमऽसीत्यत्र कार्यं समाचरेथ् ।	
उपदंशादिकं तत्र गुडं दधि फलानि च   ।। १८.२०२  ।।	
निक्षिप्य विष्णुगायत्षा पृथक्पात्रेष्वसंकरं  ।	
"यत्ते सुसीमऽ मन्त्रेण गोघृतेनाभिघार्य च   ।। १८.२०३  ।।	
देवस्याग्रे तु निक्षिप्य त्रिपादेषु यथाविधि   ।	
हविरर्पणकाले तु न सेव्यो हरिरुच्यते   ।। १८.२०४  ।।	
तस्माद्वैखानसान्हित्वा ब्राह्मणा अन्यसूत्रिणः   ।	
न विशेयुस्तथान्ये च तत्काले विष्णुमन्दिरं  ।। १८.२०५  ।।	
कवाटं बन्धयेत्पश्चात्घण्टानादं च कारयेथ् ।	
तूर्यघोषादिकं कुर्यान्मृडुवाद्यप्रियो हरिः   ।। १८.२०६  ।।	
ततोर्ऽचकः प्रसन्नात्मा देवदेवमनुस्मरन्  ।	
हविःपात्रेषु तुलसीं निक्षिप्याष्टाक्षरेण तु   ।। १८.२०७  ।।	
पुष्पैरभ्यर्च्य संप्रोक्ष्य प्रणवैः परिषिच्य च   ।	
अभिमृश्यान्नसूक्तेन सुरभिमुद्रां प्रदर्श्य च   ।। १८.२०८  ।।	
"तदस्य प्रियऽमित्युक्त्वा हविरुष्णं निवेदयेथ् ।	
"सुभूस्स्वयंभूंऽत्युक्त्वा अपूपं च निवेदयेथ् ।। १८.२०९  ।।	
पृथुकादीनि चान्यानि "विश्वभेषजऽमन्त्रतः   ।	
अपक्वानि च वस्तूनि सर्वमष्टाक्षरेण तु   ।। १८.२१०  ।।	
"इदं विष्णुऽस्समुच्चार्य पानीयं स्वादु शीतलं  ।	
निवेदयित्वा गण्डूषं पाद्यमाचमनं ददेत्,   ।। १८.२११  ।।	
"घृतात्बऽरीति मन्त्रेण मुखवासं प्रदापयेथ् ।	
विष्णुगायत्रीमुच्चार्य दद्यात्पुष्पाञ्जलिं ततः   ।। १८.२१२  ।।	
नित्याग्निकुण्डे छुल्ल्यां वा परिषिच्य च पावकं  ।	
चरुणाज्येन जुहुयास्मूर्तिमन्त्रैःक्रमाद्बुधः   ।। १८.२१३  ।।	
देव्यादिभ्यस्तथा हुत्वा वैष्णवं च यजेत्क्रमाथ् ।	
पुष्पन्यासोक्तदेवेभ्यः पाषन्दानां तथैव च   ।। १८.२१४  ।।	
त्रिकालेषूत्तमं प्रोक्तमधमं प्रातरेवहि   ।	
प्रातर्मध्याह्नयोश्चैव मध्यमं होमलक्षणं  ।। १८.२१५  ।।	
रक्षेदग्निमविच्छिन्नमशक्तो यश्च रक्षितं  ।	
समिध्यात्मनि वारोप्य प्रणीयाहरहर्यजेथ् ।। १८.२१६  ।।	
ततोयात्रासनं विद्वान्संकल्प्य विधिना बुधः   ।	
प्रोक्ष्यालङ्कृत्य चादाय रथं वा चतुरन्तरं  ।। १८.२१७  ।।	
बलिबेरं समारोप्य सर्वालङ्कारसंयुतं  ।	
"रथन्तरंऽ समुच्चार्य तत्र कार्यं समाचरेथ् ।। १८.२१८  ।।	
"योगेशं परंब्रह्माणं परमात्मानमित्यपि   ।	
भक्तवत्सलऽमित्युक्त्वा मूर्तिमन्त्रैस्तथा हरिं  ।। १८.२१९  ।।	
नाराचरज्ज्वा नुदृढं बन्धयेद्रहसिक्रमाथ् ।	
"विष्णुस्त्वाऽमिति मन्त्रेण पादौ सृष्ट्वा नमेन्मुहुः   ।। १८.२२०  ।।	
"सोमं राजानऽमुच्चार्य छत्रं मूर्धनि धारयेथ् ।	
"मरुतः परमाऽत्मेति पार्श्वयोश्चामरे ददेथ् ।। १८.२२१  ।।	
"वायुपऽरीति मन्त्रेण व्यजनैर्वीजयेद्धरिं  ।	
तथान्यैस्सुमहाहैन्श्च युक्तोदिव्यपरिच्छदैः   ।। १८.२२२  ।।	
घण्टारवेण संयुक्तं शङ्खभेरीनिनादितैः   ।	
भेरीमृदङ्गपणवनिस्सालैः काहलैरपि   ।। १८.२२३  ।।	
मर्दलैर्दिव्यवाद्यैश्च लयश्रुतिसमन्वितैः   ।	
उपतिष्ठेज्जगद्योनिं नारायणमनामयं  ।। १८.२२४  ।।	
शिष्यमाहूय तत्काले सोष्णिषं सोत्तरीयकरं  ।	
ऊर्ध्वेपुष्पं च सन्न्यस्य प्रोक्षयित्वा च मन्त्रतः   ।। १८.२२५  ।।	
तस्योष्णीषोपरिस्थाप्य बलिपात्रं विचक्षणः   ।	
अलङ्कृत्य च माल्याद्यैःपूजयेत्ताक्षन्य्वत्स्मरेथ् ।। १८.२२६  ।।	
वाहयित्वा बलिं तेन बलिपात्रेण चैव हि   ।	
सर्वद्वारेषु सर्वत्र पुष्पन्यासोक्तमागन्तः   ।। १८.२२७  ।।	
पूर्वान्तमुत्तरान्तं च निक्षिपेत्तु बलिं क्रमाथ् ।	
तोयं पुष्पं बलिं तोयं चत्वारस्तत्र विग्रहाः   ।। १८.२२८  ।।	
ततो देवं समानीय क्रममाणाश्शनैश्सनैः   ।	
वाहका वाहयेयुस्तं रथं सर्वङ्गसुन्दरं  ।। १८.२२९  ।।	
क्रमेण नम्रकायस्तु क्षिपेच्छिष्यो बलिं क्रमाथ् ।	
बलिं दत्पाग्रतो गच्छेद्देवेन सह वा पृथक्  ।। १८.२३०  ।।	
ततो देवं क्रमान्नीत्वा प्रादक्षिण्यक्रमेण वै   ।	
तत्काले तु बलिर्देय स्तत्क्रमस्तुप्रवक्ष्यते   ।। १८.२३१  ।।	
मणिकं च ततस्सन्ध्यां प्रधमद्वारपालकौ   ।	
तापसं सिद्धिदं चैव द्वितीय द्वारपालकौ   ।। १८.२३२  ।।	
न्यक्षेन्द्रावन्तराले च यथाविधि समर्चयेथ् ।	
प्रथमावरणद्वारे किष्किन्धं तीर्धमेव च   ।। १८.२३३  ।।	
द्दितीयावरणद्वारे गणेशं शेषमर्चयेथ् ।	
तृतीयावरणद्वारे शङ्खपद्मनिधी तथा   ।। १८.२३४  ।।	
तुहिणं च बलिन्दं च चतुर्थावरणे तथा   ।	
पञ्चमावरणे चैव खड्गं शाङ्खं समर्चयेथ् ।। १८.२३५  ।।	
षष्ठे चावरण शङ्खचक्रचूडौ समर्चयेथ् ।	
चण्डं तथा प्रचण्डं च सप्तमावरणेर्ऽचयेथ् ।। १८.२३६  ।।	
सोपानमध्ये श्रीभूतं गरुडं च समर्चयेथ् ।	
हवीरक्षकमग्निं च आग्नेय्यां सम्यगर्चयेथ् ।। १८.२३७  ।।	
विमानदक्षिणे पार्श्वे विवस्वन्तं यमं तथा   ।	
नैरृत्यां वाद्यऽरक्षं च निरृतिं च समर्चयेथ् ।। १८.२३८  ।।	
पश्चिमे मित्रमभ्यर्च्येत्तथा वरुणमेव च   ।	
वायव्यामर्चयेच्चैव पुष्पेशमरुतौ तथा   ।। १८.२३९  ।।	
उत्तरस्यां तु क्षत्तारं कुबेरं च समर्चयेथ् ।	
ईशानं भास्करं चैव तथैशान्ये समर्चयेथ् ।। १८.२४०  ।।	
भूतपीठे समभ्यर्च्य चक्रं चैव ध्वजं तथा   ।	
शङ्खं यूथाधिपं चैव अक्षहन्तं तथार्चयेथ् ।। १८.२४१  ।।	
पीठस्य दक्षिणे भागे "ये भूताऽ इति मन्त्रतः   ।	
भूतयक्षपिशाचेभ्यो बलिशेषं तु निर्वपेथ् ।। १८.२४२  ।।	
पादौ प्रक्षाल्य चाचम्य तत्र कार्यं समाचरेथ् ।	
नृत्तगेयादियुक्तं तु दिव्यस्तोत्रैस्समन्वितं  ।। १८.२४३  ।।	
प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा भ्रामयित्वा जगद्गुरुं  ।	
सोपानमध्ये संस्थाप्य रज्जुबन्धं विसृज्य च   ।। १८.२४४  ।।	
जयशब्दैस्तथामन्त्रैर्दद्यान्नी राजनं ततः   ।	
ततो देवं समादाय स्वस्थाने तु निवेशयेथ् ।। १८.२४५  ।।	
विष्णुसूक्तं समुच्चार्य प्रणामं मुहुराचरेथ् ।	
दद्यात्पुष्पाञ्जलिं चैव द्वादशाष्टषडक्षरैः   ।। १८.२४६  ।।	
पौरुषं सूक्तमुच्चार्य प्रणवं च समुच्चरन्  ।	
मुखवासं समर्प्यैव शक्तितो दक्षिणां ददेथ् ।। १८.२४७  ।।	
ततःपतद्ग्रहात्तीर्थमादायैव तु पूजकः   ।	
त्रिःपिबेन्नियतो भूत्वा तुलसीमपि भक्षयेथ् ।। १८.२४८  ।।	
प्रत्यूषश्च प्रभातश्च मध्याह्नश्चापराह्मकः   ।	
सायङ्कालो निशीथश्च पूजाकालान्तु षट्स्मृताः   ।। १८.२४९  ।।	
प्रातःकालेर्चनं कुर्याज्जपहोमाभिवृद्धये   ।	
राजराष्ट्राभिवृद्ध्यर्थं मध्याह्नार्चनमिष्यते   ।। १८.२५०  ।।	
सायङ्कालेर्ऽचनं चैव सर्वसस्याभिवृद्धये   ।	
उषःकालार्ऽचनं प्रोक्तं प्रजापशुविवृद्धये   ।। १८.२५१  ।।	
अपराह्णार्चनं चैव दैत्यनाशनहेतवे   ।	
अर्धरात्रार्ऽचनं प्रोक्तं चतुष्पादभिवृद्धये   ।। १८.२५२  ।।	
एवं षट्कालपूजायां फलमुक्तं विशेषतः   ।	
षट्कालं वा त्रिकालं वा द्विकालं कालमेव वा   ।। १८.२५३  ।।	
पूजनं देवदेवस्य त्वैहिकामुष्मिकप्रदं  ।	
षट्काल पूजने कुर्यादादावाहनंबुधः   ।। १८.२५४  ।।	
तथान्त्य वेलार्चनायां कुर्यादुद्वासनं परं  ।	
उपसन्ध्यासु देवेशमासनाद्यष्टविग्रहैः   ।। १८.२५५  ।।	
समभ्यर्च्य हविर्दद्याद्विना होमं बलिं तथा   ।	
पुष्पन्यासं च होमं च परिवारार्चनं बलिं  ।। १८.२५६  ।।	
नित्ययात्रोत्सवं चैवेत्युपसन्ध्यासु वर्जयेथ् ।	
त्रिकालमर्चनेऽन्यत्र म्नपनं प्रातरेव ही   ।। १८.२५७  ।।	
प्रोक्षणं चान्यकाले तु मन्त्रेणेत्याह पूजनं  ।	
शिष्याणामप्यभावे तु वर्षाद्युपहतौ तथा   ।। १८.२५८  ।।	
तथा वाद्याद्यभावे वा बलिकाले समागते   ।	
तदा देवान्त्समावाह्य द्वाराग्रे निक्षिपेद्बलिं  ।। १८.२५९  ।।	
सूर्यस्त्वामन्त्रमुच्चार्य कवाटं बन्धयेत्ततः   ।	
मध्याह्ने चैव सायाह्ने काले काले तथाचरेथ् ।। १८.२६०  ।।	
तथैवोद्घटयेत्काले सर्वं पूर्ववदर्चनं  ।	
पुष्पं द्वारार्चितं शोध्य पुनर्द्वारे समर्चयेथ् ।। १८.२६१  ।।	
ध्रुवपीठेतु पुष्पाणि न शोध्यानि पुनःपुनः   ।	
तानि पुष्पाण्यनुद्धृत्य तदूर्ध्वे न्यासमाचरेत्,   ।। १८.२६२  ।।	
सायार्चने तु तानि स्युनिन्र्माल्यानि न चान्यतः   ।	
कौतुकाद्यर्चितं पुष्पमादाय विधिना बुधः   ।। १८.२६३  ।।	
पीठे पार्श्वे निधायान्यैरर्चयेत्तु नवैर्नवैः   ।	
अन्त्यवेलार्चनान्ते तु संकल्ब्य शयनासनं  ।। १८.२६४  ।।	
विमुच्य वस्त्रमाल्यादीन्सूक्ष्मवस्त्रं समर्प्य च   ।	
अभ्यर्च्य पुष्बगन्धाद्यैर्देवदेवं श्रियःपतिं  ।। १८.२६५  ।।	
सर्वौषधिविमिश्रं च कषायं तोयमेव च   ।	
निवेद्य देवदेवस्य मुखवासंप्रदापयेथ् ।। १८.२६६  ।।	
"यद्वैष्णवऽमिति प्रोच्य मृदुवाद्यैर्मनोरमैः   ।	
दिव्योपधानसहिते दिव्यालङ्कारशोभिते   ।। १८.२६७  ।।	
परिष्कृते वितानाद्वैर्दिव्यधूपैः सुधूपिते   ।	
महाहान्स्तरणोपेते शयने शाययेद्धरिं  ।। १८.२६८  ।।	
श्रीभूम्यौ च समादाय तन्मन्त्राभ्यां क्रमाद्गुरुः   ।	
शाययेद्देवपाशेन्व्तु "ध्रुवन्तऽइति चोच्चरेथ् ।। १८.२६९  ।।	
"अरिचितस्सुष्टुतश्चासि सुपर्णगरुडध्वज   ।	
चक्रपाणे महाबाहो यथेष्टं वस ओं नमःऽ   ।। १८.२७०  ।।	
इति मन्त्रं समुच्चार्य भक्त्या परमाया युतः   ।	
प्रातरावाहितां शक्तिं ध्रुवबेरेऽवरोपयेथ् ।। १८.२७१  ।।	
प्रदक्षिणं प्रणामं च कृत्वा मन्त्रेण देशिकः   ।	
स्तुत्वा पुरुषसूक्तेन विष्णुगायत्रिया तथा   ।। १८.२७२  ।।	
व्यापकत्रयमन्त्रैश्च तथा "विष्णोर्नुकाऽदिभिः   ।	
"अतो देवाऽदिभिर्मन्त्रैर्मन्त्रैरन्यैश्च वैष्णवैः   ।। १८.२७३  ।।	
एकाक्षरादिसूक्तैश्च द्वादशाष्टषडक्षरैः   ।	
मुहुःपुष्पाजलिं दत्वाक्षामयेद्दोषसंचयं  ।। १८.२७४  ।।	
अथ वक्ष्ये विशेषेण पूजनं चौत्सवादिषु   ।	
ब्रह्मस्थानं कौतुकस्य पूर्वमेव समीरितं  ।। १८.२७५  ।।	
पाशन्व्योःकौतुकस्याथ स्थापयेत्स्नापनौत्सवौ   ।	
उत्तरे कौतुकस्यैव बलिबेरस्य संस्थितिः   ।। १८.२७६  ।।	
गर्भालयस्य संकोचे त्वथ वा मुखमण्डपे   ।	
अन्तरालेऽथ वा स्थाप्य पूजयेत्स्नापनौत्सवौ   ।। १८.२७७  ।।	
स्नापनौत्सवयोःकुर्यात्पूर्वोक्तार्चनमुत्तमं  ।	
आसनाद्युपचारांश्च कल्पयेत्षोडशाथ वा   ।। १८.२७८  ।।	
त्रयोदशोपचारैश्च शान्तं सम्यक्समर्चयेथ् ।	
नवोपचारैरभ्यर्च्येदनपायिगणांस्तथा   ।। १८.२७९  ।।	
द्वारदेवान्द्वारपालान्लोकपालांस्तथैव च   ।	
अष्टोपचारैरभ्यर्च्येन्मूर्तिमन्त्रैः समाचरेथ् ।। १८.२८०  ।।	
इतरान्परीवारांश्च यजेत्षोडशविग्रहैः   ।	
तथैव पाकलक्ष्म्याश्च द्वारलक्ष्म्याश्च कारयेथ् ।। १८.२८१  ।।	
श्रीवत्सलक्ष्म्याश्च तथा देवेन सह चाचरेथ् ।	
अवतारप्रतिष्ठायां ध्रुवर्चां वाथ कारयेथ् ।। १८.२८२  ।।	
त्रिविक्रमप्रतिष्ठायां ध्रुवार्चामर्चयेत्ततः   ।। १८.२८३  ।।	
	
इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे भृगुप्रोक्तायां संहितायां प्रकीर्णाधिकारेऽष्टादशोऽध्यायः