ब्रह्मपुराणम्/अध्यायः ४४
इन्द्रद्युम्नस्य दक्षिणोदधितटगमनम्	ब्रह्मोवाच	
तस्यां स नृपतिः पूर्वं कुर्वनाज्यमनुत्तमम्।	
पालयामास मतिमान्प्रजाः पूत्रानिवौरसान्॥ ४४.१ ॥	
सत्यवादी महाप्राज्ञः शूरः सर्वगुणाकरः।	
मतिमान्धर्मसंपन्नः सर्वशास्त्रभृतां वरः॥ ४४.२ ॥	
सत्यवाञ्छीलवान्दान्तः श्रीमान्परपुरंजयः।	
आदित्य इव तेजोभी रूपैरास्विनयोरिव॥ ४४.३ ॥	
वर्धमानसुराश्चर्यः शक्रतुल्यपराक्रमः।	
शारदेन्दुरिवाऽऽभाति लक्षणैः समलंकृतः॥ ४४.४ ॥	
आहर्ता सर्वयज्ञानां हयमेधादिकृत्तथा।	
दानैर्यज्ञैस्तपोभिश्च तत्तुल्यो नास्ति भूपतिः॥ ४४.५ ॥	
सुवर्णमणिमुक्तानां गजाश्वानां च भूपतिः।	
प्रददौ विप्रमुख्येभ्यो यागे यागे महाधनम्॥ ४४.६ ॥	
हस्त्यश्वरथमुख्यानां कम्बलाजिनवाससाम्।	
रत्नानां धनधान्यानामन्तस्तस्य न विद्यते॥ ४४.७ ॥	
एवं सर्वघनैर्युक्तो गुणैः सर्वैरलंकृतः।	
सर्वकामसमृद्धात्मा कुर्वनाज्यमकण्टकम्॥ ४४.८ ॥	
तस्येयं मतिरुत्पन्ना सर्वयोगेश्वरं हरिम्।	
कथमाराधयिष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदं प्रभुम्॥ ४४.९ ॥	
विचार्य सर्वशास्त्राणि तन्त्राण्यागमविस्तरम्।	
इतिहासपुराणानि वेदाङ्गानि च सर्वशः॥ ४४.१० ॥	
धर्मशास्त्राणि सर्वाणि नियमानृषिभाषितान्।	
वेदाङ्गानि च शास्त्राणि विद्यास्थानानि यानि च॥ ४४.११ ॥	
गुरुं संसेव्य यत्नेन ब्रह्मणान्वेपारगान्।	
आधाय परमां काष्ठां कृतकृत्योऽभवत्तदा॥ ४४.१२ ॥	
संप्राप्य परमं तत्त्वं वासुदेवाख्यमव्ययम्।	
भ्रान्तिज्ञानादतीतस्तु मुमुक्षुः सेयतेन्द्रियः॥ ४४.१३ ॥	
कथमाराधयिष्यामि देवदेवं सनातनम्।	
पीतवस्त्रं चतुर्बाहुं शङ्खचक्रगदाधरम्॥ ४४.१४ ॥	
वनमालावृतोरस्कं पद्मपत्रायतेक्षणम्।	
श्रीवत्सोरःसमायुक्तं मुकुटाङ्गदशोभितम्॥ ४४.१५ ॥	
स्वपुरात्स तु निष्क्रान्त उज्जयिन्याः प्रजापतिः।	
बलेन महता युक्तः सभृत्यः सपुरोहितः॥ ४४.१६ ॥	
अनुजग्मुस्तु तं सर्वे रथिनः शस्त्रपाणयः।	
रथैर्विमानसंकाशैः पतकाध्वजसेवितैः॥ ४४.१७ ॥	
सादिनश्च तथा सर्वे प्रासतोमरपामयः।	
अश्वैः पवनसंकाशैरनुजग्मुस्तु तं तृपम्॥ ४४.१८ ॥	
हिमवत्संभवैर्मत्तैर्वारणैः पर्वतोपमैः।	
ईषादन्तैः सदा मत्तैः प्रचण्डैः षष्टिहायनैः॥ ४४.१९ ॥	
हेमकक्षैः सपताकैर्घण्टकुण्डलाः।	
अनुजग्मुश्च तं सर्वे गजयुद्धविशारदाः॥ ४४.२० ॥	
संख्येयाश्च पादाता धनुष्प्रासासिपाणयः।	
दिव्यमाल्याम्बधरा दिव्यगन्धानुलेपनाः॥ ४४.२१ ॥	
अनुजग्मुश्च तं सर्वे युवानो मृष्टकुण्डलाः।	
सर्वास्त्रकुशलाः शूराः सदा सङ्ग्रामलालसाः॥ ४४.२२ ॥	
अन्तःपुरनिवासिन्यः स्त्रियः सर्वाः स्वलंकृताः।	
विम्बौष्ठचारुदशनाः सर्वाभरणभूषिताः॥ ४४.२३ ॥	
दिव्यवस्त्रधराः सर्वा दिव्यमाल्यविभूषिताः।	
दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गाः शरच्चन्द्रनिभाननाः॥ ४४.२४ ॥	
सुमध्यमाश्चारुवेषाश्चारुकर्णाकाञ्चिताः।	
ताम्बूलरञ्जितमुखा रक्षिभिस्च सुरक्षिताः॥ ४४.२५ ॥	
यानैरुच्चावचैः शुभ्रैर्मणिकाञ्चनभूषितैः।	
उपगीयमानास्ताः सर्वा गायनैः स्तुतिपाठकैः॥ ४४.२६ ॥	
वेष्टिताः शस्त्रहस्तैश्च पद्मपत्रायतेक्षणाः।	
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या अनुजग्मुस्च तं नृपम्॥ ४४.२७ ॥	
वणिग्ग्रामगणाःसर्वे नानापुरनिवासिनः।	
धनै रत्नैः सुवर्णेश्च सदाराः सपरिच्छदाः॥ ४४.२८ ॥	
अस्त्रविक्रयकाश्चैव ताम्बूलपण्यजीविनः।	
तृमविक्रयकाश्चैव काष्ठविक्रयकारकाः॥ ४४.२९ ॥	
रङ्गोपजीविनः सर्वे मांसविक्रयिणस्तथा।	
तैलविक्रयकाश्चैव वस्त्रविक्रयकास्तथा॥ ४४.३० ॥	
फलविक्रयिणश्चैव पत्रविक्रयिणस्तथा।	
तथा जवसहाराश्च रजकाश्च सहस्रशः॥ ४४.३१ ॥	
गोपाला नापिताश्चैव तताऽन्ये वस्त्रसूचकाः।	
मेषपालास्चाजपाला मृगपालाश्च हंसकाः॥ ४४.३२ ॥	
धान्यविक्रयिणश्चैव सक्तुविक्रयिणश्च ये।	
गुडविक्रयिकाश्चैव तथा लवणजीविनः॥ ४४.३३ ॥	
गायना नर्तकाश्चैव तथा मङ्गलपाठकाः।	
शैलूषाः कथकाश्चैव पुराणार्थविशारदाः॥ ४४.३४ ॥	
कवयः काव्यकर्तारो नानाकाव्यविशारदाः।	
विषध्ना गारुडाश्चैव नानारत्नपरीक्षकाः॥ ४४.३५ ॥	
व्योकारास्ताम्रकाराश्च कांस्यकाराश्चरूठकाः।	
कौषकाराश्चित्रकाराः कुन्दकाराश्च पावकाः॥ ४४.३६ ॥	
दण्डकाराश्चासिकाराः सुराधूतोपजीविनः।	
मल्ला दूताश्च कायस्था ये चान्ये कर्मकारिणः॥ ४४.३७ ॥	
तन्तुवाया रूपकारा वार्तिकास्तैलपाठकाः।	
लावजीवास्तैत्तिरिका मृगपक्ष्युपजीविनः॥ ४४.३८ ॥	
गजवैद्याश्च वैद्याश्च नरवैद्याश्च यै नराः।	
वृक्षवैद्यास्च गोवैद्या ये चान्ये छेददाहकाः॥ ४४.३९ ॥	
एते नागरकाः सर्वे ये चान्ये नानुकीर्तिताः।	
अनुजग्मुस्तु राजानं समस्तपुरवासिनः॥ ४४.४० ॥	
यथा व्रजन्तं पितरं ग्रामान्तरं समुत्सुकाः।	
अनुयान्ति यथा पुत्रास्तथा तं तेऽपि नागराः॥ ४४.४१ ॥	
एवं स नृपतिः श्रीमान्वृतः सर्वैर्महाजनैः।	
हस्त्श्वरथपादातैर्जगाम च शनैः शनैः॥ ४४.४२ ॥	
एवं गत्वा स नृपतिर्दक्षिणस्योदधेस्तटम्।	
सर्वैस्तैर्दीर्घकालेन बलैरनुगतः प्रभुः॥ ४४.४३ ॥	
ददर्श सागरं रम्यं नृत्यन्तमिव च स्थितम्।	
अनेकशतसाहस्रैरूर्मिभिश्च समाकुलम्॥ ४४.४४ ॥	
नानारत्नालयं पूर्णं नानाप्राणिसमाकुलम्।	
वीचीतरङ्गबहुलं महाश्चर्यसमन्वितम्॥ ४४.४५ ॥	
तीर्थराजं महाशब्दमपारं सुभयंकरम्।	
मेघवृन्दप्रतीकाशमगाधं मकरालयम्॥ ४४.४६ ॥	
सत्स्यैः कूर्मैश्च शङ्खैश्च सुक्तिकान्क्रशङ्कुभिः।	
शिशुमारैः कर्कटैश्च वृतं सर्पैर्महाविषैः॥ ४४.४७ ॥	
लवणोदं हरेः स्थानं शयनस्य नदीपतिम्।	
सर्वपापहरं पुण्यं सर्ववाञ्छाफलप्रदम्॥ ४४.४८ ॥	
अनेकावर्तगम्भीरं दानवानां समाश्रयम्।	
अमृतस्यारणिं दिव्यं देवयोनिमपां पतिम्॥ ४४.४९ ॥	
विशिष्टं सर्वभूतानां प्राणिनां जीवधारणम्।	
सुपवित्रं पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम्॥ ४४.५०	
तीर्थानामुत्तमं तीर्थमव्ययं यादसां पतिम्।	
चन्द्रवृद्धिक्षयस्येव यस्य मानं प्रतिष्ठितम्॥ ४४.५१ ॥	
अभेद्यं सर्वभूतानां देवानाममृतालयम्।	
उत्पत्तिस्थितिसंहारहेतुभूतं सनातनम्॥ ४४.५२ ॥	
उपजीव्यं च सर्वेषां पुण्यं नदनदीपतिम्।	
दृष्ट्वा तं नृपतिश्रेष्ठो विस्मयं परमं गतः॥ ४४.५३ ॥	
निवासमकरोत्तत्र वेलामासाद्य सागरीम्।	
पुण्ये मनोहरे देशे सर्वभूमिगुणैर्युते॥ ४४.५४ ॥	
वृतं शालैः कदम्बैश्च पुंनागैः सरलद्रुमैः।	
पनसैर्नारिकेलैश्च बकुलैर्नागकेसरैः॥ ४४.५५ ॥	
तालैः पिप्लैः खर्जूरैर्नारङ्गैर्बीदजपूरकैः।	
शालैराम्रातकैर्लोध्रैर्बकुलैर्बहुवारकैः॥ ४४.५६ ॥	
कपित्थैः कर्णिकारैस्च पाटलालशोकचम्पकैः।	
दाडिमैश्च तमालैश्च पारिजातैस्तथाऽर्जुनैः॥ ४४.५७ ॥	
प्राचीनामलकैर्बिल्वैः प्रियंगुवटखादिरैः।	
इङ्गदीसप्तपर्णैश्च अश्वत्थागस्त्यजम्बुनकैः॥ ४४.५८ ॥	
मधुकैः कर्णिकारैश्च बहुवारैः सतिन्दुकैः।	
पलाशबदरैर्नीपैः सिद्धनिम्बशुभाठ्जनैः॥ ४४.५९ ॥	
वारकैः कोविदारैश्च भल्लातामलकैस्तथा।	
इति हिन्तालकाङ्कोलैः करञ्जैः सविभीतकैः॥ ४४.६० ॥	
ससर्जमधुकाश्मर्यैः शाल्मलीदेवदारुभिः।	
शाखोटकैर्निम्बवटैः कुम्भीकोष्ठहरीतकैः॥ ४४.६१ ॥	
गुग्गुलैश्चन्दनैर्वृक्षैस्तथैवागुरूपाटलैः।	
जम्बीरकरुणैर्वृक्षैस्तिन्तिडीरक्तचन्दनैः॥ ४४.६२ ॥	
एवं नानाविधैर्वृक्षैस्तथाऽन्यैर्बहुपादपैः।	
कल्पद्रुमैर्नित्यफलैः सर्वर्तुकुसुमोत्करैः॥ ४४.६३ ॥	
नानापक्षिरुतैर्दिव्यैर्मत्तकोकिलनादितैः।	
मयूरवरसंघुष्टैः शुकसारिकसंकुलैः॥ ४४.६४ ॥	
हारीतैर्भृङ्गराजैश्च चातकैर्बहुपुत्रकैः।	
जीवंजीवककाकोलैः कलविङ्कै कपोतकैः॥ ४४.६५ ॥	
खगैर्नानाविधश्चान्यैः श्रोत्ररम्यैर्मनोहरैः।	
पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु कूजद्मिश्चार्वधिष्ठितैः॥ ४४.६६ ॥	
केतकीवनखण्डैश्च सदा पुष्पधरैः सितैः।	
मल्लिकाकुन्दकुसुमैर्यूथिकातगरैस्तथा॥ ४४.६७ ॥	
कुटजैर्बाणपुष्पैश्च अतिमुक्तैः सकुब्जकैः।	
मालतीकरवीरैश्च तथा कदलकाञ्चनैः॥ ४४.६८ ॥	
अनयैर्नानाविधैः पुष्पैः सुगन्धैश्चारुदर्शनैः।	
वनोद्यानोपवनजैर्नानावर्णैः सुगन्धिभिः॥ ४४.६९ ॥	
विद्याधरगणाकीर्णैः सिद्धचारणसेवितैः।	
गन्धर्वोरगरक्षोभिर्भूताप्सरसकिंनरैः॥ ४४.७० ॥	
मुनियक्षगणाकीर्णैर्नानासत्त्वनिषेवितैः।	
मृगैः शाखामृगैः सिंहैर्वराहमहिषाकुलैः॥ ४४.७१ ॥	
तथाऽन्यैः कृष्णसाराद्यैर्मृगैः सर्वत्र शोभितैः॥	
शार्दूलैर्दीप्तमातङ्गैस्तथाऽन्यैर्वनचारिभिः॥ ४४.७२ ॥	
एवं नानाविधैर्वृक्षैरुद्यानैर्नन्दनोपमैः।	
लतागुल्मवितानैस्च विविधैश्च जलाशयैः॥ ४४.७३ ॥	
हंसकारण्डवाकीर्णैः पद्मिनीखण्डमण्डितैः।	
कादम्बैश्च प्लवैर्हंसैश्चक्रवाकोपसोभितैः॥ ४४.७४ ॥	
कमलैः शतपत्रैश्च कह्लारैः कुमुदोत्पलैः।	
खगैर्जलचरैस्चान्यैः पुष्पैर्जलसमुद्‌भवैः॥ ४४.७५ ॥	
पर्वतैर्दीप्तशिखरैश्चारुकन्दरमण्डितैः।	
नानावृक्षसमाकीर्णैर्नानाधातुविभूषितैः॥ ४४.७६ ॥	
सर्वाश्चर्यमयैः श्रृङ्गैः सर्वभूतालयैः शुभैः।	
सर्वौषधिसमायुक्तैर्विपुलैश्चित्रसानुभिः॥ ४४.७७ ॥	
एवं सर्वैः समुदितैः शोभितं सुमनोहरैः।	
ददर्श स महीपालः स्थानं त्रैलोक्यपूजितम्॥ ४४.७८ ॥	
दशयोजनविस्तीर्ण पञ्चयोजनमायतम्।	
नानाश्चर्यसमायुक्तं क्षेत्रं परमुर्लभम्॥ ४४.७९ ॥	
इति श्रीमहापुराणे आदिब्राह्मे स्वयंभ्वृषिसंवादे क्षेत्रदर्शनं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः॥ ४४ ॥	

ब्रह्मपुराणम्