नारदपुराणम्- पूर्वार्धः/अध्यायः ४२
श्रीनारद उवाच ।।
कुतः सृष्टमिदं ब्रह्मञ्जगत्स्थावरजंगमम् ।।
प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि सनन्दन ।। ४२-१ ।।

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः ।।
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ।। ४२-२ ।।

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः ।।
शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम् ।। ४२-३ ।।

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छंति ये मृताः ।।
अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु मे भवान् ।। ४२-४ ।।

सनंदन उवाच ।।
श्रृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम् ।।
भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते ।। ४२-५ ।।

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् ।।
भृगुमहर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ।। ४२-६ ।।

भरद्वाज उवाच ।।
कथं जीवो विचरति नानायोनिषु संततम् ।।
कथं मुक्तिश्च संसाराज्जायते तस्य मानद ।। ४२-७ ।।

यश्च नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवन्स्वयम् ।।
सेव्यसेवकभावेन वर्तेते इति तौ सदा ।। ४२-८ ।।

प्रविशंति लये सर्वे यमीशं सचराचराः ।। 
लोकानां रमणः सोऽयं निर्गुणश्च निरंजनः ।। ४२-९ ।।

अनिर्दश्योऽप्रतर्क्यश्च कथं ज्ञायेत कैर्मुने ।।
कथमेनं परात्मानं कालशक्तिदुरन्वयम् ।। ४२-१० ।।

अतर्क्यचरितं वेदाः स्तुवन्ति कथमादरात् ।।
जीवो जीवत्वमुल्लंघ्य कथं ब्रह्म समन्वयात् ।। ४२-११ ।।

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि कृपानिधे ।।
एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ।। ४२-१२ ।।

महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् ।।
भृगुरुवाच ।।
मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ।। ४२-१३ ।।

अनादिनिधनो देवस्तथा तेभ्योऽजरामरः ।।
अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ।। ४२-१४ ।।

यतः सृष्टानि भूतानि जायंते च म्रियंति च ।।
सोऽमृजत्प्रथमं देवो महांतं नाम नामतः ।। ४२-१५ ।।

आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः ।।
आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ।। ४२-१६ ।।

अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही ।।
ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ।। ४२-१७ ।।

तस्मात्पद्मात्समभवद्व्रह्मा वेदमयो विधिः ।।
अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ।। ४२-१८ ।।

ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पंच धातवः ।।
शैलास्तस्यास्थिसंघास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ।। ४२-१९ ।।

समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा ।।
पवनश्चैव निश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः शिराः ।। ४२-२० ।।

अग्नीषोमौ च चंद्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते ।।
नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ।। ४२-२१ ।।

दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः ।।
स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ।। ४२-२२ ।।

सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः ।।
अहंकारस्य  यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै ।।
ततः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ।। ४२-२३ ।।

भग्द्वाज उवाच ।।
गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च ।।
कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिंधि तत्त्वतः ।। ४२-२४ ।।

भृगुरुवाच ।।
अनंतमेतदाकाशं सिद्धदैवतसेवितम् ।।
रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यांतो नाधिगम्यते ।। ४२-२५ ।।

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चंद्रादित्यौ न पश्यतः ।।
तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः ।। ४२-२६ ।।

ते चाप्यन्तं न पश्यंति नभसः प्रथितौजसः ।।
दुर्गमत्वादनंतत्वादिति मे वद मानद ।। ४२-२७ ।।

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः ।।
निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि ।। ४२-२८ ।।

पृथिव्यंते समुद्रास्तु समुद्रांते तमः स्मृतम् ।।
तमसोंऽते जलं प्राहुर्जलस्यांतेऽग्निरेव च ।। ४२-२९ ।।

रसातलांते सलिलं जलांते पन्नगाधिपाः ।।
तदंते पुनराकाशमाकाशांते पुनर्जलम् ।। ४२-३० ।।

एवमंतं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च ।।
अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ।। ४२-३१ ।।

अग्निमारुततोयानां वर्णा क्षितितलस्य च ।।
आकाशसदृशा ह्येते भिद्यंते तत्त्वदर्शनात् ।। ४२-३२ ।।

पठंति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च ।।
त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ।। ४२-३३ ।।

अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाणमुदीरयेत् ।।
सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः ।। ४२-३४ ।।

तदागण्यमनंतस्य नामानंतेति विश्रुतम् ।।
नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ।। ४२-३५ ।।

यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः ।।
कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ।। ४२-३६ ।।

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः ।।
ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ।। ४२-३७ ।।

भरद्वाज उवाच ।।
पुष्करो यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् ।।
ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ।। ४२-३८ ।।

भृगुरुवाच ।।
मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता ।।
तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ।। ४२-३९ ।।

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः ।।
तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः ।। ४२-४० ।।

भरद्वाज उवाच ।।
प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजति प्रभुः ।।
मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्बहिर्द्विजसत्तम ।। ४२-४१ ।।

भृगुरुवाच ।।
प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसाऽसृजत् ।।
संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ।। ४२-४२ ।।

यत्प्राणाः सर्वभूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ।।
यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धंते येन च प्रजाः ।। ४२-४३ ।।

परित्यक्ताश्च नश्यंति तेनेदं सर्वमावृत्तम् ।।
पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमंतश्च ये परे ।।
सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः ।। ४२-४४ ।।

भरद्वाज उवाच ।।
कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ ।।
कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान् ।। ४२-४५ ।।

भृगुरुवाच ।।
ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मर्षीणां समागमे ।।
लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम् ।। ४२-४६ ।।

तेऽतिष्ठन्ध्यानमालंब्य मौनमास्थाय निश्चलाः ।।
त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं वर्षशतं द्विजाः ।। ४२-४७ ।।

तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् ।।
दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात् ।। ४२-४८ ।।

पुरास्तिमितमाकाशमनंतमचलोपमम् ।।
नष्टचंद्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ ।। ४२-४९ ।।

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम् ।।
तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ।। ४२-५० ।।

यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते ।।
तच्चांभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ।। ४२-५१ ।।

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोंऽतं निरंतरे ।।
भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ।। ४२-५२ ।।

एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः ।।
आकाशस्थानमासाद्य प्रशांतिं नाधिगच्छति ।। ४२-५३ ।।

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः ।।
प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः ।। ४२-५४ ।।

अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् ।।
तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते ।। ४२-५५ ।।

तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्ठति योऽपरः ।।
स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति ।। ४२-५६ ।।

रसानां सर्वगंधानां स्नेहानां प्राणिनां तथा ।।
भूमिर्योनिरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते ।। ४२-५७ ।।

भरद्वाज उवाच ।।
य एते धातवः पंच रक्ष्या यानसृजत्प्रभुः ।।
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ।। ४२-५८ ।।

यदाऽसृजत्सहस्त्राणि भूतानां स महामतिः ।।
पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ।। ४२-५९ ।।

भृगुरुवाच ।।
अमितानि महाष्टानि यांति भूतानि संभवम् ।।
अतस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ।। ४२-६० ।।

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः ।।
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पांचभौतिकम् ।। ४२-६१ ।।

इत्यतः पंचभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजंगमम् ।।
श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेंद्रियसंज्ञिताः ।। ४२-६२ ।।

भरद्वाज उवाच ।।
पंचभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजंगमाः ।।
स्थावराणां न दृश्यंते शरीरे पंच धातवः ।। ४२-६३ ।।

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः ।।
वृक्षाणां नोपलभ्यंते शरीरे पंच धातवः ।। ४२-६४ ।।

न श्रृण्वंति न पश्यंति न गंधरसवेदिनः ।।
न च स्पर्शं हि जानंति ते कथं पंच धातवः ।। ४२-६५ ।।

अद्रवत्वादनग्नित्वादभूमित्वादवायुतः ।।
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ।। ४२-६६ ।।

भृगुरुवाच ।।
घनानामपि वृक्षणामाकाशोऽस्ति न संशयः ।।
तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ।। ४२-६७ ।।

ऊष्मतो म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च ।।
म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ।। ४२-६८ ।।

वाय्वग्न्यशनिनिर्घोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते ।।
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वंति पादपाः ।। ४२-६९ ।।

वल्ली वेष्टयते वृक्षान्सर्वतश्चैव गच्छति ।।
नह्यदृष्टश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यंति पादपाः ।। ४२-७० ।।

पुण्यापुण्यैस्तथा गंधैर्धूपैश्च विविधैरपि ।।
अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रंति पादपाः ।। ४२-७१ ।।

सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् ।।
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ।। ४२-७२ ।।

तेन तज्जलमादत्ते जरयत्यग्निमारुतौ ।।
आहारपरिणामाच्च स्नहो वृद्धिश्च जायते ।। ४२-७३ ।।

जंगमानां च सर्वेषां शरीरे पंञ्च धातवः ।।
प्रत्येकशः प्रभिद्यंते यैः शरीरं विचेष्टते ।। ४२-७४ ।।

त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्च पंचमः ।।
इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये ।। ४२-७५ ।।

तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरुष्मा तथैव च ।।
अग्निर्जनयते यच्च पंचाग्नेयाः शरीरिणः ।। ४२-७६ ।।

श्रोत्रं घ्राणं तथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च ।।
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पंच धातवः ।। ४२-७७ ।।

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च ।।
इत्यापः पंचधा देहे भवंति प्राणिनां सदा ।। ४२-७८ ।।

प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा ।। ४२-७९ ।।
गच्छत्यपानोऽधश्चैव समानो ह्यद्यवस्थितः ।।

उदानादुच्छ्वसितीति पञ्च (प्रति) भेदाच्च भाषते ।।
इत्येते वायवः पंच वेष्टयंतीहदेहिनम् ।। ४२-८० ।।

भूमेर्गंधगुणान्वेत्ति रसं चादूभ्यः शरीरवान् ।।
तस्य गंधस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ।। ४२-८१ ।।

इष्टश्चानुष्टगंधश्च मधुरः कटुरेव च ।।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च ।। ४२-८२ ।।

एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गंधविस्तरः ।।
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना ।। ४२-८३ ।।

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः ।।
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ।। ४२-८४ ।।

रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः ।।
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ।। ४२-८५ ।।

एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ।।
शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ।। ४२-८६ ।।

ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् ।।
ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ।। ४२-८७ ।।

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा ।।
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः ।। ४२-८८ ।।

एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः ।।
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ।। ४२-८९ ।।

तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ।।
षड्जो ऋषभगांधारौ मध्यमोधैवतस्तथा ।। ४२-९० ।।

पंचमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् ।।
एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः ।। ४२-९१ ।।

ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पयहादिषु ।।
मृदंगभेरीशंखानां स्तनयित्नो रथस्य च ।। ४२-९२ ।।

एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः ।।
वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ।। ४२-९३ ।।

उष्णः शीतः सुखं दुःखं स्निग्धो विशद एव च ।।
तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरोऽपि च ।। ४२-९४ ।।

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणौ वायुरित्युत ।।
एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते ।। ४२-९५ ।।

आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह ।।
अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः ।। ४२-९६ ।।

आप्यायंते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः ।।
आपोऽग्निर्मारुस्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ।। ४२-९७ ।।

मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः ।।
पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली ।। ४२-९८ ।।

श्रितो मूर्द्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयेत् ।।
प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ।। ४२-९९ ।।

स जंतुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।।
मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयश्च सः ।। ४२-१०० ।।

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणैस्तु परिपाल्यते ।।
पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ।। ४२-१०१ ।।

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः ।।
वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते ।। ४२-१०२ ।।

प्रयत्ने कर्मनियमे य एकस्त्रिषु वर्तते ।।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः ।। ४२-१०३ ।।

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः ।।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ।। ४२-१०४ ।।

बाहुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः ।।
रसान्वारु(?) दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते ।। ४२-१०५ ।।

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः ।।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ।। ४२-१०६ ।।

आस्पंहि(?) पायुपर्यंतमंते स्याद्गुदसंज्ञिते ।।
रेतस्तस्मात्प्रजायंते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ।। ४२-१०७ ।।

प्राणानां सन्निपाताश्च सन्निपातः प्रजायते ।। 
ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ।। ४२-१०८ ।।

अग्निवेगवहः प्राणो गुदांते प्रतिहन्यते ।।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ।। ४२-१०९ ।।

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः ।।
नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः ।। ४२-११० ।।

प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्दमधस्तथा ।।
वहंत्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ।। ४२-१११ ।।

एष मार्गोऽपि योगानां येन गच्छंति तत्पदम् ।।
जितक्लमाः समा धीरा मूर्द्धन्यात्मानमादधन् ।। ४२-११२ ।।

एवं सर्वेषु विहितप्राणापानेषु देहिनाम् ।।
तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः ।। ४२-११३ ।।

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे भृगुभरद्वाजसंवादे जगदुत्पत्तिवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।।

नारदपुराणम्- पूर्वार्धः