स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः ००८
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एवं स्वर्गमनुप्राप्ते त्रिशंकौ नृपसत्तमे ॥ 
सशरीरे द्विजश्रेष्ठा विश्वामित्रसमुद्यमात् ॥ ६.८.१ ॥ 
तत्तीर्थं ख्यातिमायातं समस्ते भुवनत्रये ॥ 
ततःप्रसूति लोकानां धर्मकामार्थमोक्षदम् ॥ २ ॥ 
अस्पृष्टं कलिदोषेण तथान्यैरुपपातकैः ॥ 
ब्रह्महत्यादिकैश्चैवत्रिपुरारेः प्रभावतः ॥ ३ ॥ 
यस्तत्र त्यजति प्राणाञ्छ्रद्धा युक्तेन चेतसा ॥ 
स मोक्षमाप्नुयान्मर्त्यो यद्यपि स्यात्सुपापकृत् ॥ ४ ॥ 
कृमिपक्षिपतंगा ये पशवः पक्षिणो मृगाः ॥ 
तेऽपि तत्र मृता यांति शिवलोकमसंशयम्॥ ५ ॥ 
स्नानं ये तत्र कुर्वंति श्रद्धापूतेन चेतसा ॥ 
त्रिशंकुरिव ते स्वर्गे प्रयांत्यपि विधर्मिणः ॥ ६ ॥ 
घर्मार्त्ता वा तृषार्ता वा येऽवगाहंति तज्जलम्॥ 
तेऽपि यांति परं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः ॥ ७ ॥ 
विश्वामित्रोऽपि तद्दृष्ट्वा तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ 
कुरुक्षेत्रं परित्यज्य तत्र वासमथाकरोत्॥ ८ ॥ 
तथान्ये मुनयः शांतास्त्यक्त्वा तीर्थानि दूरतः॥ 
तत्राश्रमपदं कृत्वा प्रयाताः परमं पदम् ॥ ९ ॥ 
तथैव मनुजाः सर्वे दूरादागत्य सत्वराः ॥ 
तत्र स्नात्वा दिवं यांति कृत्वा पापशतान्यपि ॥ ६.८.१० ॥ 
एवं तस्य प्रभावेण तीर्थस्य द्विजसत्तमाः ॥ 
गच्छमानेषु लोकेषु सुखेन त्रिदिवालयम् ॥ ११ ॥ 
अग्निष्टोमादिका सर्वाः समुच्छेदं गताः क्रियाः ॥ 
न कश्चिद्यजते मर्त्यो न व्रतं कुरुते नरः ॥ १२ ॥ 
न यच्छति तथा दानं न च तीर्थं निषेवते ॥ 
केवलं कुरुते स्नानं लिंगभेदे समाहितः ॥ १३ ॥ 
ततः प्रगच्छति स्वर्गं विमानवरमाश्रितः ॥ १४ ॥ 
ततः प्रपूरिताः सर्वे स्वर्गलोका नरैर्द्विजाः ॥ 
ब्रह्मविष्णुशिवेन्द्रादीन्स्पर्धमानैः सुरोत्तमान् ॥ १५ ॥ 
ततो देवगणाः सर्वे यज्ञभागविवर्जिताः ॥ 
कृच्छ्रं परमनुप्राप्ता मन्त्रं चक्रुः परस्परम्॥१६॥ 
हाटकेश्वरमाहात्म्यात्स्वर्गलोकः प्रपूरितः ॥ 
ऊर्ध्वबाहुभिराकीर्णः स्पर्धमानैः समंततः ॥ १७ ॥ 
तस्मात्तत्क्रियतां कर्म येनोच्छेदं प्रगच्छति ॥ 
तीर्थमेद्धरापृष्ठे हाटकेश्वरसंज्ञितम्॥ १८ ॥ 
ततः संवर्तको वायुः शक्रादेशात्समंततः ॥ 
तत्क्षेत्रं पूरयामास पांसुभिर्द्विजसत्तमाः ॥ १९ ॥ 
एवं नाशमनुप्राप्ते तस्मिंस्तीर्थे स्थलोच्चये ॥ 
जाते जाताः क्रियाः सर्वा भूयोऽपि क्रतुसंभवाः ॥ ६.८.२० ॥ 
ततः कालेन महता वल्मीकः समपद्यत ॥ 
तस्मिन्क्षेत्रे स पाताले संप्रयातः शनैःशनैः ॥ २१ ॥ 
अथ पातालतो नागास्तेन मार्गेण कौतुकात् ॥ 
मर्त्यलोकं समायांति भ्रमंति च धरातले॥२२॥
तत्र ते मानवान्भोगान्भुक्त्वा चैव यथेच्छया॥ 
पुनर्निर्यांति तेनैव मार्गेण निजमंदिरम्॥२३॥ 
ततो नागबिलः ख्यातः स सर्वस्मिन्धरातले ॥ 
गतागतेन नागानां स वल्मीको द्विजोत्तमाः ॥ २४ ॥ 
कस्यचित्त्वथ कालस्य भगवान्पाकशासनः ॥ 
ब्रह्महत्यासमोपेतो निस्तेजाः समपद्यत ॥ २५ ॥ 
ततः पितामहादेशं लब्ध्वा मार्गेण तेन सः ॥ 
प्रविश्य चेक्षयामास पाताले हाट केश्वरम् ॥ २६ ॥ 
अथाऽभूत्पापनिर्मुक्तस्तत्क्षणात्तस्य दर्शनात्॥ 
तेजसा च समायुक्तः पुनः प्राप त्रिविष्टपम् ॥ २७ ॥ 
स दृष्ट्वा तत्प्रभावं तल्लिंगं देवस्य शूलिनः ॥ 
हाटकेश्वरसंज्ञस्य भयं चक्रे नरोद्भवम् ॥ २८ ॥ 
यदि कश्चित्पुमानत्र त्रिशंकुरिव भूपतिः ॥ 
पूजयिष्यति तल्लिंगं विपाप्मा श्रद्धया सह ॥ २९ ॥ 
यापयिष्यति तन्नूनं मामस्मात्त्रिदशालयात् ॥ 
तस्मात्संपूरयाम्येनं मार्गं पाता लसंभवम् ॥ ६.८.३० ॥ 
ततश्च त्वरया युक्तो रक्तशृंगं नगोत्तमम् ॥ 
प्रचिक्षेप बिले तस्मिन्स्वयमेव शतक्रतुः ॥ ३१ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥॥ ॥ ॥ 
ब्रह्महत्या कथं जाता देवेन्द्रस्य महात्मनः ॥ 
कस्मिन्काले च सर्वं नो विस्तरात्सूत कीर्तय ॥ ३२ ॥ 
रक्तशृंगो गिरिः कोऽयं संक्षिप्तस्तत्र तेन यः ॥ 
मानुषाणां भयं तस्य कतमस्य शचीपतेः ॥ ३३ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
पुरा त्वष्ट्रा द्विजश्रेष्ठा हिरण्यकशिपोः सुता ॥ 
विवाहिता रमानाम श्रेष्ठरूपगुणान्विता ॥ ३४ ॥ 
अथ तस्या ययौ कालः सुप्रभूतः सुतं विना ॥ 
ततो वैराग्यसंपन्ना सुतार्थं तपसि स्थिता ॥। ॥ ३५ ॥ 
ध्यायमाना सुराधीशं देवदेवं महेश्वरम् ॥ 
बलिपूजोपहारेण सम्यक्छ्रद्धासमन्विता ॥ ३६ ॥ 
नियता नियताहारा स्नानजप्यपरायणा ॥ 
यच्छमाना द्विजाग्र्येभ्यो दानानि विविधानि च ॥ ३७ ॥ 
ततो वर्षसहस्रांते तस्यास्तुष्टो महेश्वरः ॥ 
उवाच वरदोऽस्मीति वृणुष्व यदभीप्सितम् ॥ ३८ ॥ 
सा वव्रे मम पुत्रोऽस्तु भगवंस्त्वत्प्रसादतः ॥ 
शूरः शस्त्रैरवध्यश्च विप्रदानवरूपधृक् ॥ ३९ ॥ 
वेदाध्ययन संपन्नो यज्ञकर्मसमुद्यतः ॥ 
तेजसा यशसा ख्यातः सर्वेषामपि देहिनाम् ॥ ६.८.४० ॥ 
॥ भगवानुवाच ॥ ॥ 
भविष्यति न संदेहः पुत्रस्ते बलवान्सुधीः ॥ 
अवध्यः सर्वशस्त्राणां महातेजोभिरन्वितः ॥ ४१ ॥ 
यज्वा दानपतिः शूरो वेदवेदांगपारगः ॥ 
ब्राह्मणोक्ताः क्रियाः सर्वाः करिष्यति स कृत्स्नशः ॥ 
अजेयः संगरे चैव कृत्स्नैरपि सुरासुरैः ॥ ४२ ॥ 
एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः ॥ 
ऋतौ सापि दधे गर्भं सकाशाद्विश्वकर्मणः ॥ ॥ ४३ ॥ 
ततश्च सुषुवे पुत्रं दशमे मासि शोभनम् ॥ 
द्वादशार्कप्रतीकाशं सर्वलक्षणलक्षितम् ॥ ४४ ॥ 
तस्य चक्रे पिता नाम प्राप्ते द्वादशमे दिने ॥। 
प्रसिद्धं वृत्र इत्येव पूजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ ४५ ॥ 
अथासौ ववृधे बालः शुक्लपक्षे यथोडुराट् ॥ 
पितृमातृकृतानंदो बन्धुवर्गेण लालितः ॥ ४६॥
ततोऽस्य प्रददौ काले व्रतं विप्रजनोचितम् ॥ 
समभ्येत्य स्वयं शुक्रो दानवस्यापि संद्विजः ॥ ४७ ॥ 
स चापि चतुरो वेदान्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ॥ 
वेदांगैः सहितान्वृत्रः पपाठ गुरुवत्सलः ॥ ४८ ॥ 
ततो यौवनमासाद्य भूमिपालानशेषतः ॥ 
जित्वा धरां वशे चक्रे पातालं तदनंत रम्॥ ४९ ॥ 
ततश्चेंद्रजयाकांक्षी समासाय सुरालयम् ॥ 
सहस्राक्षमुखान्देवान्युद्धे चक्रे पराङ्मुखान् ॥ ६.८.५० ॥ 
अथ तेन समं वज्री चक्रेऽष्टादश संयुगान्॥ 
एकस्मिन्नपि नो लेभे विजयं द्विजसत्तमाः ॥ ५१ ॥ 
हतशेषैः सुरैः सार्धं सर्वांगक्षतविक्षतैः ॥ 
ततो जगाम वित्रस्तो ब्रह्मलोकं दिवा लयात्॥ ५२ ॥ 
वृत्रोऽपि बुभुजे कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ 
शाक्रं पदं समास्थाय निहताशेषकंटकम् ॥ ५३ ॥ 
यज्ञभागभुजश्चक्रे दानवान्बल गर्वितान् ॥ 
देवस्थानेषु सर्वेषु यथोक्तेषु महाबलः ॥ ५४ ॥ 
एवं त्रैलोक्यराज्येऽपि लब्धे तस्य द्विजोत्तमाः ॥ 
न संतोषश्च संजज्ञे ब्रह्मलोकाभि कांक्षया ॥ ५५ ॥ 
ततः शुक्रं समाहूय प्रोवाच मधुरं वचः ॥ 
विनयावनतो भूत्वा चतुर्भिः सचिवैः सह ॥ ५६ ॥ 
॥ वृत्र उवाच ॥ ॥ 
ब्रह्मलोकं गतः शक्रो भयाद्गुरुकुलोद्वह ॥ 
कथं गतिर्भवेत्तत्र मम ब्रूहि यथातथम् ॥ ५७ ॥ 
येन शक्रं विरंचिं च सूदयिष्ये तथाखिलम् ॥ 
तुभ्यं दत्त्वा ब्रह्म लोकं भोक्ष्यामि त्रिदिवं स्वयम् ॥ ५८ ॥ 
॥ शुक्र उवाच ॥ ॥ 
न गतिर्विद्यते तत्र तव दानवसत्तम ॥ 
तस्मात्त्रैलोक्यराज्येन संतोषं कर्तुम र्हसि ॥ ५९ ॥ 
॥ वृत्र उवाच ॥ ॥ 
यावत्तिष्ठति सुत्रामा तावन्नास्ति सुखं मम ॥ 
तस्मान्निष्कंटकार्थाय यतिष्येऽहं द्विजोत्तम ॥ ६.८.६० ॥ 
कथं शक्रस्य संजाता गतिस्तत्र भृगूद्वह ॥ 
न भविष्यति मे ब्रूहि कथं साऽद्य महामते ॥ ६१ ॥ 
॥ शुक्र उवाच ॥ ॥ 
तेन पूर्वं तपस्तप्तं नैमिषे दानवोत्तम ॥ 
यावद्वर्षसहस्रांतं ध्यायमानेन शंकरम्॥ ६२ ॥ 
तत्प्रभावाद्गतिस्तस्य तत्र जाता सदैव हि ॥ 
सभृत्यपरिवारस्य नान्यदस्तीह कारणम्॥ ६३ ॥ 
योऽन्योऽपि नैमिषारण्ये तद्रूपं कुरुते तपः ॥ 
ब्रह्मलोके गतिस्तस्य जायते नात्र संशयः ॥ ६४ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तच्छ्रुत्वा सत्वरं गत्वा नैमिषं तीर्थमुत्तमम् ॥ 
तपश्चक्रे ततस्तीव्रं ध्यायमानो महेश्वरम् ॥ ६५ ॥ 
त्रैलोक्यरक्षणार्थाय संनिरूप्य दनूत्त मान्॥ 
महाबलसमोपेताञ्छक्राधिकपराक्रमान् ॥ ६६ ॥ 
वर्षास्वाकाशस्थायी स हेमन्ते सलिलाश्रयः ॥ 
पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे स वभूवा निलाशनः ॥ ६७ ॥ 
एवं तस्य व्रतस्थस्य जग्मुर्वर्षशतानि च ॥ 
तत्र भीतास्ततो देवा ब्रह्मविष्णुपुरःसराः ॥ ६८ ॥ 
चक्रुश्च सततं मंत्रं तद्विनाशाय केवलम् ॥ 
वीक्षयंति च च्छिद्राणि न च पश्यंति दुःखिताः ॥ ६९ ॥ 
अथाब्रवीत्स्वयं विष्णुश्चिरं निश्चित्य चेतसा ॥ 
वधोपायं समालोक्य वृत्रस्य प्रमुदान्वितः । ६.८.७० ॥ 
॥ विष्णुरुवाच ॥ ॥ 
तस्य शक्र वधोपायो मया ज्ञातोऽधुना ध्रुवम् ॥ 
तच्छ्रुत्वा कुरु शीघ्रं त्वमुपायो नास्ति कश्चन ॥ ७१ ॥ 
अवध्यः सर्वशस्त्राणां स कृतः शूलपाणिना ॥ 
तस्मादस्थिमयं वज्रं तद्वधार्थं निरूपय ॥ ७२ ॥ 
॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥ 
अस्थिभिः कस्य जीवस्य वज्रं देव भविष्यति ॥ 
गजस्य शरभस्याथ किं वान्यस्य वदस्व मे ॥ ७३ ॥ 
॥ विष्णुरुवाच ॥ ॥ 
शतहस्तप्रमाणं तत्षडस्रि च सुराधिप ॥ 
मध्ये क्षामं तु पार्श्वाभ्यां स्थूलं रौद्रसमाकृति ॥ ७४ ॥ 
॥ इंद्र उवाच ॥ ॥ 
न तादृग्दृश्यते सत्त्वं त्रैलोक्येपि सुरेश्वर ॥ 
यस्यास्थिभिर्विधीयेत वजमेवंविधाकृति ॥ ७५ ॥ 
॥ विष्णुरुवाच ॥ ॥ 
दधीचिर्नाम विप्रोऽस्ति तपः परममा स्थितः ॥ 
द्विगुणं च तथा दीर्घः सरस्वत्यां कृताश्रमः ॥ ७६ ॥ 
तं गत्वा प्रार्थयाशु त्वं स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति ॥ 
नादेयं विद्यते किंचित्तस्य संप्रार्थितस्य हि ॥ ७७ । 
ततः शक्रः सुरैः सार्धं गत्वा तस्य तदाश्रमम् ॥ 
प्राचीसरस्वतीतीरे पुष्करे द्विजसत्तमाः ॥ ७९ । 
अथ देवान्समा लोक्य संप्राप्तान्निजमंदिरे ॥ 
दधीचिः संप्रहृष्टात्मा सत्वरः संमुखं ययौ ॥ ७९ ॥ 
स प्रणम्य सहस्राक्षं तथान्यानपि सन्मुनिः ॥ 
अर्घ्यादिभिस्ततः पूजां चक्रे तेषां ततः परम् ॥ ६.८.८० ॥ 
ततः प्रोवाच हृष्टात्मा विनयावनतः स्थितः ॥ 
स्वयमेव सहस्राक्षं प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः ॥ ८१ ॥ ॥ 
॥ दधीचिरुवाच ॥ ॥ 
किमर्थमागता देवाः कृत्यं चाशु निवेद्यताम् ॥ 
धन्योऽहमागतो यस्य गृहे त्वं बलसूदन ॥ ८२ ॥ 
॥ शक्र उवाच ॥ ॥ 
वृत्रेण निर्जिताः सर्वे वयं ब्राह्मणसत्तम ॥ 
स वध्यो नहि शस्त्राणां सर्वेषां वरपुष्टितः । ८३ ॥ 
सोऽस्थिसंभववज्रस्य वध्यः स्यादब्रवीद्धरिः॥ 
शतहस्तप्रमाणस्य न च जीवोस्ति तादृशः ॥ ८४ ॥ 
त्वां मुक्त्वा ब्राह्मणश्रेष्ठ तस्मादस्थीनि यच्छ नः ॥ 
स्वकीयानि भवेद्येन वज्रं तस्य विनाशकम् ॥ ८५ ॥ 
कुरु कृत्यं द्विजश्रेष्ठ देवानामार्तिनाशनम् ॥ 
अन्यथा विबुधाः सर्वे नाशं यास्यंति कृत्स्नशः ॥ ८६ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ 
तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टात्मा दधीचिर्भगवान्मुनिः ॥ 
अत्यजज्जीवितं तेषां हितार्थाय दिवौकसाम् ॥ ८७ ॥ 
ततो देवाः प्रहृष्टास्ते गृहीत्वास्थीनि कृत्स्नशः ॥ 
ततश्चक्रुर्महावज्रं यादृशं विष्णुनोदितम् ॥ ८८ ॥ 
अथ शक्रस्तदादाय नैमिषाभिमुखो ययौ ॥ 
भयेन महता युक्तो वेपमानो निशागमे ॥ ८९ ॥ 
तत्र ध्यानस्थितं वृत्रं दूरस्थस्त्रिदशाधिपः ॥ 
वज्रेण ताडयामास पलायनपरायणः ॥ ६.८.९० ॥ 
सोऽपि वजप्रहारेण भस्मसात्सम पद्यत ॥ 
वृत्रो दानवशार्दूलो वह्निं प्राप्य पतंगवत् ॥ ९१ ॥ 
शक्रोऽपि भयसंत्रस्तो गत्वा सागरमध्यगम् ॥ 
पर्वतं सुदुरारोहं तुंगशृंगं समाश्रितः ॥ ॥ ९२ ॥ 
न जानाति हतं वृत्रं वज्रघातेन तेन तम् ॥ 
केवलं वीक्षते मार्गं वृत्रागमनसंभवम् ॥ ९३ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे देवाः संप्रहृष्टतनूरुहाः । 
सूत्रं विनिहतं दृष्ट्वा तुष्टुवुस्त्रिदशाधिपम् ॥ ९४ ॥ 
न जानंति भयान्नष्टं तस्मिन्सागरपर्वते । 
अन्विष्य चिरकालेन कृच्छ्रात्संप्राप्य तं ततः॥ ९५ ॥ 
वीक्षांचक्रुः समासीनं विषमे गिरिगह्वरे ॥ 
तेजोहीनं तथा दीनं ब्रह्महत्यापरिप्लुतम् ॥ ९६ ॥ 
गात्रदुर्गंधितासंगैः पूरयन्तं दिशो दश ॥ ९७ ॥ 
अथोवाच चतुर्वक्त्रो दृष्ट्वा शक्रं तथाविधम् ॥ 
समस्तान्देवसंघातान्दूरस्थः पापशंकया ॥ ९८ ॥ 
शक्रोऽयं विबुधश्रेष्ठा ब्रह्महत्यापरिप्लुतः । 
तस्मातत्त्याज्यः सुदूरेण नो चेत्पापमवाप्स्यथ ॥ ९९ ॥ 
पश्यध्वं सर्वलिंगानि ब्रह्महत्यान्वितानि च ॥ 
अस्य गात्रेषु दृश्यंते तस्माद्गच्छामहे दिवि ॥ ६.८.१०० ॥ 
पितामहमुखान्दृष्ट्वा देवान्प्राप्तान्सुराधिपः ॥ 
पराङ्मुखानकस्माच्च संजातान्विस्मयान्वितः ॥॥॥। 
ततः प्रोवाच संभ्रांतः किमिदं गम्यते सुराः ॥ 
दृष्ट्वापि मामनाभाष्य कच्चित्क्षेमं गृहे मम ॥ १०२ ॥ 
कच्चित्स निहतस्तेन मम वज्रेण दानवः ॥ 
कच्चिन्न मां स युद्धार्थमन्वेष यति दुर्मतिः ॥ १०३ ॥ 
॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ 
निहतः स त्वया शक्र तेन वज्रेण दानवः ॥ 
गतो मृत्युवशं पापो न भयं कर्तुमर्हसि ॥ १०४ ॥ 
परं तस्य वधाज्जाता ब्रह्महत्या सुगर्हिता ॥ 
तव शक्र न तेनाद्य स्पृशामोऽस्पृश्यतां गतम् ॥ १०५ ॥ 
॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥ 
मया विनिहताः पूर्वं बहवः किल दानवाः ॥ 
ब्रह्महत्या न संजाता मम हत्याधुना कथम् ॥ १०६ ॥ 
॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ 
ते त्वया निहता युद्धे क्षात्रधर्मेण वासव ॥ 
विशुद्धा दानवाः सर्वे तेन जातं न पातकम् ॥ १०७ ॥ 
एष यज्ञोपवीताढ्यो विशेषात्तपसि स्थितः। 
छलेन निहतः शक्र तेन त्वं पापसंयुतः ॥ १०८ ॥ ॥ 
॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥ 
जानाम्यहं चतुर्वक्त्र स्वं कायं पापसंयुतम् ॥ 
चिह्नैर्ब्रह्मवधोद्भूतैस्तस्माच्छुद्धिं वदस्व मे ॥ १०९ ॥ 
यया याति द्रुतं पापं ब्रह्महत्यासमुद्भवम् ॥ 
स्पृश्यो भवामि सर्वेषां देवानां प्रपितामह ॥ ६.८.११० । 
॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ 
तीर्थयात्रां सुरश्रेष्ठ तदर्थं कर्तुमर्हसि । 
तया विना न ते पापं नाशमायाति कृत्स्नशः ॥ १११ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
ततस्तद्वचनाच्छक्रस्तीर्थयात्रापरायणः ॥ 
बभ्राम सकलां पृथ्वीं स्नानं कुर्वन्पृथक्पृथक् ॥ ११२ ॥ 
तीर्थेषु सुप्रसिद्धेषु नदीनदयुतेषु च ॥ 
वाराणस्यां प्रयागे च प्रभासे कुरुजांगले ॥ ११३ ॥ 
तथान्येषु सहस्राक्षो विपाप्मा न व्यजायत ॥ 
ततो वैराग्यमापन्नश्चिन्तयामास चेतसि ॥।१४॥ 
अहं स्नातः समस्तेषु तीर्थेषु धरणीतले॥
न च पापेन निर्मुक्तः किं करोमि च सांप्रतम् ॥ ११५ ॥ 
किं पतामि गिरेः शृंगाद्विषं वा भक्षयामि किम् ॥ 
त्रैलोक्यराज्यविभ्रष्टो नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ११६ ॥ 
एवं वैराग्यमापन्नो गिरिमारुह्य वासवः ॥ 
यावत्क्षिपति चात्मानं मरणे कृतनिश्चयः । ११७ ॥ 
तावद्देवोत्थिता वाणी गगनाद्द्विजसत्तमाः ॥ 
मा शक्र साहसं कार्षीर्वैराग्यं प्राप्य चेतसि ॥ ११८ ॥ 
त्वया राज्यं प्रकर्तव्यं स्वर्गेऽद्यापि युगाष्टकम् ॥ 
तस्मात्पापविशुद्ध्यर्थं शृणु शक्र समा हितः ॥ ११९ ॥ 
कुरुष्व वचनं शीघ्रं भावनीयं न चान्यथा ॥ 
यत्त्वया पांसुभिः पूर्वं विवरं परिपूरितः ॥ ६.८.१२० ॥ 
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यत्र देवः स्वयं हरः ॥ 
तत्र नागबिलो जातो वल्मीकात्त्रिदशाधिप ॥ १२१ ॥ 
येन नागा धरापृष्ठे निर्गच्छंति व्रजंति च ॥ 
तेन मार्गेण गत्वा त्वं पाताले हाटकेश्वरम् ॥ 
स्नात्वा पातालगंगायां पूजयस्व महेश्वरम् ॥ १२२ ॥ 
ततः पापविनिर्मुक्तो भविष्यसि न संशयः ॥ 
संप्राप्स्यसि च भूयोऽपि देवराज्यमकण्टकम् ॥ १२३ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
अथ शक्रः समाकर्ण्य तां गिरं गगनोत्थिताम् ॥ 
जगाम सत्वरं तत्र यत्र नागबिलः स च ॥ १२४ ॥ 
ततः प्रविश्य पातालं गंगातोयपरिप्लुतः ॥ 
पूजयामास तल्लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम् ॥ १२५ ॥
अथ तस्य क्षणाज्जातं शरीरं मलवर्जितम् ॥ 
दुर्गन्धश्च गतो नाशं तेजोवृद्धिर्बभूव ह ॥ १२६ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता ब्रह्मविष्णुमुखाः सुराः ॥ 
प्रोचुश्च देवराजं तं मुक्तपापं प्रहर्षिताः ॥ १२७ ॥ 
प्राप्तस्तु मेध्यतां शक्र विमुक्तो ब्रह्महत्यया ॥ 
तस्मादागच्छ गच्छामः सहितास्त्रिदशालयम् ॥ १२८ ॥ 
एतन्नाग बिलं शक्र पुनः पूरय पांसुभिः ॥ 
नो चेदागत्य चानेन मानुषाः सिद्धिहेतवः ॥ १२९ ॥ 
एतल्लिंगं समभ्यर्च्य स्नात्वा भागीरथीजले ॥ 
अपि पापसमायुक्ता यास्यंति परमां गतिम् ॥ ६.८.१३० ॥ 
ततस्ते त्रिदशाः सर्वे स च देवं शतक्रतुः ॥ 
प्रणिपत्य पुनः प्रोच्चैः प्रजग्मुस्त्रिदशालयम् ॥।३॥। 
ततो जज्ञे महांस्तत्र स्वर्गे वृत्रवधोत्सवः ॥ 
देवेन्द्रत्वमनुप्राप्ते पुनः शक्रे द्विजोत्तमाः ॥ १३२ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एतद्वः सर्वमाख्यातं हाटकेश्वरसंभवम् ॥ 
माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम् ॥ १३३ ॥ 
यश्चैतत्कीर्तयेद्भक्त्या शृणोति च समाहितः ॥ 
स याति परमं स्थानं जरा मरणवर्जितम्॥ १३४ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वृत्रवधवर्णनंनामाष्टमो ऽध्यायः ॥ ८ ॥ छ ॥