अर्थशास्त्रम्/अधिकरणम् ७/अध्यायः १८
मध्यमस्यऽत्मा तृतीया पञ्चमी च प्रकृती प्रकृतयः   ।। ०७.१८.०१  ।।
 द्वितीया चतुर्थी षष्ठी च विकृतयः   ।। ०७.१८.०२  ।।
 तच्चेदुभयं मध्यमोअनुगृह्णीयात् । विजिगीषुर्मध्यम-अनुलोमः स्यात्  ।। ०७.१८.०३  ।।
 न चेदनुगृह्णीयात् । प्रकृत्य्-अनुलोमः स्यात्  ।। ०७.१८.०४  ।।
 मद्यमश्चेद्विजिगीषोर्मित्रं मित्र-भावि लिप्सेत । मित्रस्यऽत्मनश्च मित्राण्युत्थाप्य मध्यमाच्च मित्राणि भेदयित्वा मित्रं त्रायेत   ।। ०७.१८.०५  ।।
 मण्डलं वा प्रोत्साहयेत्"अतिप्रवृद्धोअयं मध्यमः सर्वेषां नो विनाशायाभ्युत्थितः । सम्भूयास्य यात्रां विहनाम" इति   ।। ०७.१८.०६  ।।
 तच्चेन्मण्डलं अनुगृह्णीयात् । मध्यम-अवग्रहेणऽत्मानं उपबृंहयेत्  ।। ०७.१८.०७  ।।
 न चेदनुगृह्णीयात् । कोश-दण्डाभ्यां मित्रं अनुगृह्य ये मध्यम-द्वेषिणो राजानः परस्पर-अनुगृहीता वा बहवस्तिष्ठेयुः । एक-सिद्धौ वा बहवः सिध्येयुः । परस्पराद्वा शङ्किता नौत्तिष्ठेरन् । तेषां प्रधानं एकं आसन्नं वा साम-दानाभ्यां लभेत   ।। ०७.१८.०८  ।।
 द्वि-गुणो द्वितीयं त्रि-गुनस्तृतीयं   ।। ०७.१८.०९  ।।
 एवं अभ्युच्चितो मध्यमं अवगृह्णीयात्  ।। ०७.१८.१०  ।।
 देश-काल-अतिपत्तौ वा संधाय मध्यमेन मित्रस्य साचिव्यं कुर्यात् । दूष्येषु वा कर्म-संधिं   ।। ०७.१८.११  ।।
 कर्शनीयं वाअस्य मित्रं मध्यमो लिप्सेत । प्रतिस्तम्भयेदेनं "अहं त्वा त्रायेय" इति आ कर्शनात्  ।। ०७.१८.१२  ।।
 कर्शितं एनं त्रायेत   ।। ०७.१८.१३  ।।
 उच्छेदनीयं वाअस्य मित्रं मध्यमो लिप्सेत । कर्शितं एनं त्रायेत मध्यम-वृद्धि-भयात्  ।। ०७.१८.१४  ।।
 उच्छिन्नं वा भूम्य्-अनुग्रहेण हस्ते कुर्यादन्यत्रापसार-भयात्  ।। ०७.१८.१५  ।।
 कर्शनीय-उच्छेदनीययोश्चेन्मित्राणि मध्यमस्य साचिव्य-कराणि स्युः । पुरुष-अन्तरेण संधीयेत   ।। ०७.१८.१६  ।।
 विजिगीषोर्वा तयोर्मित्राण्यवग्रह-समर्थानि स्युः । संधिं उपेयात्  ।। ०७.१८.१७  ।।
 अमित्रं वाअस्य मध्यमो लिप्सेत । संधिं उपेयात्  ।। ०७.१८.१८  ।।
 एवं स्व-अर्थश्च कृतो भवति मध्यमस्य प्रियं च   ।। ०७.१८.१९  ।।
 मध्यमश्चेत्स्व-मित्रं मित्र-भावि लिप्सेत । पुरुष-अन्तरेण संदध्यात्  ।। ०७.१८.२०  ।।
 स-अपेक्षं वा "नार्हसि मित्रं उच्छेत्तुम्" इति वारयेत्  ।। ०७.१८.२१  ।।
 उपेक्षेत वा "मण्डलं अस्य कुप्यतु स्व-पक्ष-वधात्" इति   ।। ०७.१८.२२  ।।
 अमित्रं आत्मनो वा मध्यमो लिप्सेत । कोश-दण्डाभ्यां एनं अदृश्यमानोअनुगृह्णीयात्  ।। ०७.१८.२३  ।।
 उदासीनं वा मध्यमो लिप्सेत । अस्मै साहाय्यं दद्याद्"उदासीनाद्भिद्यताम्" इति   ।। ०७.१८.२४  ।।
 मध्यम-उदासीनयोर्यो मण्डलस्याभिप्रेतस्तं आश्रयेत   ।। ०७.१८.२५  ।।
 मध्यम-चरितेनौदासीन-चरितं व्याख्यातं   ।। ०७.१८.२६  ।।
 उदासीनश्चेन्मध्यमं लिप्सेत । यतः शत्रुं अतिसंदध्यान्मित्रस्यौपकारं कुर्यादुदासीनं वा दण्ड-उपकारिणं लभेत ततः परिणमेत   ।। ०७.१८.२७  ।।
 एवं उपबृह्यऽत्मानं अरि-प्रकृतिं कर्शयेन्मित्र-प्रकृतिं चौपगृह्णीयात्  ।। ०७.१८.२८  ।।
 सत्यप्यमित्र-भावे तस्यानात्मवान्नित्य-अपकारी शत्रुः शत्रु-संहितः पार्ष्णि-ग्राहो वा व्यसनी यातव्यो व्यसने वा नेतुरभियोक्ता इत्यरि-भाविनः । एक-अर्थ-अभिप्रयातः पृथग्-अर्थ-अभिप्रयातः सम्भूय-यात्रिकः संहित-प्रयाणिकः स्व-अर्थ-अभिप्रयातः सामुत्थायिकः कोश-दण्डयोरन्यतरस्य क्रेता विक्रेता वा द्वैधी-भाविक इति मित्र-भाविनः । ।। ०७.१८.२९अ  ।।
 सामन्तो बलवतः प्रतिघातोअन्तर्धिः प्रतिवेशो वा बलवतः पार्ष्णि-ग्राहो वा स्वयं उपनतः प्रताप-उपनतो वा दण्ड-उपनत इति भृत्य-भाविनः सामन्ताः    ।। ०७.१८.२९ब  ।।
 तैर्भूम्य्-एक-अन्तरा व्याख्याताः   ।। ०७.१८.३०  ।।
 तेषां शत्रु-विरोधे यन्मित्रं एक-अर्थतां व्रजेत् । ।। ०७.१८.३१अ ब  ।।
 शक्त्या तद्-अनुगृह्णीयाद्विषहेत यया परं   ।। ०७.१८.३१च्द्  ।।
 प्रसाध्य शत्रुं यन्मित्रं वृद्धं गच्छेदवश्यतां  । ।। ०७.१८.३२अ ब  ।।
 सामन्त-एक-अन्तराभ्यां तत्-प्रकृतिभ्यां विरोधयेत्  ।। ०७.१८.३२च्द्  ।।
 तत्-कुलीन-अपरुद्धाभ्यां भूमिं वा तस्य हारयेत् । ।। ०७.१८.३३अ ब  ।।
 यथा वाअनुग्रह-अपेक्षं वश्यं तिष्ठेत्तथा चरेत्  ।। ०७.१८.३३च्द्  ।।
 नौपकुर्यादमित्रं वा गच्छेद्यदतिकर्शितं  । ।। ०७.१८.३४अ ब  ।।
 तदहीनं अवृद्धं च स्थापयेन्मित्रं अर्थवित्  ।। ०७.१८.३४च्द्  ।।
 अर्थ-युक्त्या चलं मित्रं संधिं यदुपगच्छति  । ।। ०७.१८.३५अ ब  ।।
 तस्यापगमने हेतुं विहन्यान्न चलेद्यथा   ।। ०७.१८.३५च्द्  ।।
 अरि-साधारणं यद्वा तिष्ठेत्तदरितः शठं  । ।। ०७.१८.३६अ ब  ।।
 भेदयेद्भिन्नं उच्छिन्द्यात्ततः शत्रुं अनन्तरं   ।। ०७.१८.३६च्द्  ।।
 उदासीनं च यत्तिष्ठेत्सामन्तैस्तद्विरोधयेत् । ।। ०७.१८.३७अ ब  ।।
 ततो विग्रह-संतप्तं उपकारे निवेशयेत्  ।। ०७.१८.३७च्द्  ।।
 अमित्रं विजिगीषुं च यत्संचरति दुर्बलं  । ।। ०७.१८.३८अ ब  ।।
 तद्बलेनानुगृह्णीयाद्यथा स्यान्न परान्-मुखं   ।। ०७.१८.३८च्द्  ।।
 अपनीय ततोअन्यस्यां भूमौ वा सम्निवेशयेत् । ।। ०७.१८.३९अ ब  ।।
 निवेश्य पूर्वं तत्रान्यद्दण्ड-अनुग्रह-हेतुना   ।। ०७.१८.३९च्द्  ।।
 अपकुर्यात्समर्थं वा नौपकुर्याद्यदापदि  । ।। ०७.१८.४०अ ब  ।।
 उच्छिन्द्यादेव तन्-मित्रं विश्वस्याङ्कं उपस्थितं   ।। ०७.१८.४०च्द्  ।।
 मित्र-व्यसनतो वाअरिरुत्तिष्ठेद्योअनवग्रहः  । ।। ०७.१८.४१अ ब  ।।
 मित्रेणएव भवेत्साध्यश्छादित-व्यसनेन सः   ।। ०७.१८.४१च्द्  ।।
 अमित्र-व्यसनान्मित्रं उत्थितं यद्विरज्यति  । ।। ०७.१८.४१अ ब  ।।
 अरि-व्यसन-सिद्ध्या तत्-शत्रुणाएव प्रसिध्यति   ।। ०७.१८.४१च्द्  ।।
 वृद्धिं क्षयं च स्थानं च कर्शन-उच्छेदनं तथा   ।। ०७.१८.४२अ ब  ।।
 सर्व-उपायान्समादध्यादेतान्यश्चार्थ-शास्त्रवित् । ।। ०७.१८.४२च्द्  ।।
 एवं अन्योन्य-संचारं षाड्गुण्यं योअनुपश्यति   ।। ०७.१८.४३अ ब  ।।
 स बुद्धि-निगलैर्बद्धैरिष्टं क्रीडति पार्थिवैः   ।। ०७.१८.४३च्द्  ।।