गरुडपुराणम्/आचारकाण्डः/अध्यायः १६४
श्रीगरुडमहापुराणम् १६४
धन्वन्तरिरुवाच  ।
मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना  ।
साधुनिन्दावधाद्युद्धहरणाद्यैश्च सेवितैः  ॥ १,१६४.१ ॥
पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैः प्रेरितामलाः  ।
शिराः प्रपद्य तैर्युक्तास्त्वग्वसारक्तमामिषम्  ॥ १,१६४.२ ॥
दूषयन्ति च संशोष्य निश्चरन्तस्ततो बहिः  ।
त्वचः कुर्वान्ति वैवर्ण्यं शिष्टाः कुष्ठमुशन्तितम्  ॥ १,१६४.३ ॥
कालेनोपेक्षितं यत्स्यात्सर्वं कोष्ठानि तद्वपुः  ।
प्रपद्य धातून्बाह्यान्तः सर्वान्संक्लेद्य चावहेत् ॥ १,१६४.४ ॥
सस्वेदक्लेदसङ्कोचान्कृमीन् सूक्ष्मांश्चदारुणान्  ।
लोमत्वक्स्नायुधमनीराक्रामति यथाक्रमम्  ॥ १,१६४.५ ॥
भस्माच्छादितवत्कुर्याद्बाह्यं कुष्ठमुदाहृतम्  ।
कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः  ॥ १,१६४.६ ॥
सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकस्ततः  ।
वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात् ॥ १,१६४.७ ॥
मण्डलाख्यं विचर्चो च ऋष्याख्यं वातपित्तजम्  ।
चर्मैककुष्ठं किटिमं सिध्मालसविपादिकाः  ॥ १,१६४.८ ॥
वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रूशतारुषी  ।
पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा  ॥ १,१६४.९ ॥
सर्वेभ्यः काकणं पूर्वत्रिकं दद्रु सकाकणम्  ।
पुण्डरीकर्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु  ॥ १,१६४.१० ॥
अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः  ।
दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोचोन्नतिस्तमः  ॥ १,१६४.११ ॥
व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः  ।
रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽतिकोपनम्  ॥ १,१६४.१२ ॥
रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम्  ।
कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु  ॥ १,१६४.१३ ॥
विस्तृताकृतिपर्यस्तन्दूषितैर्लोमभिश्चितम्  ।
कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम्  ॥ १,१६४.१४ ॥
उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत् ।
वर्तुलं बहुलकेत्युक्तं दाहरुजाधिकम्  ॥ १,१६४.१५ ॥
असंच्छन्नमदरणं कृमिवत्स्यादुदुम्बरम्  ।
स्थिरं सत्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तं मलान्वितम्  ॥ १,१६४.१६ ॥
अन्योन्यसक्तपुच्छूनबहुकण्डूस्नुतिकृमि  ।
श्लक्ष्णपीताभासंयुक्तं मण्डलं परिकीर्तितम्  ॥ १,१६४.१७ ॥
सकण्डूपिटिका श्यावा सक्लेदा च विचर्चिका  ।
परुषन्तत्ररक्तान्तमन्तः श्यामं समुन्नतम्  ॥ १,१६४.१८ ॥
ऋष्यजिह्वाकृतिप्रोक्तं ऋष्यजिह्वं बहुक्रिमि  ।
हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्माख्यं कुष्ठमुच्यते  ॥ १,१६४.१९ ॥
अस्वेदञ्चमत्स्यशल्कसन्निभं किटिमं पुनः  ।
रूक्षाग्निवर्णं दुः स्पर्शं कण्डूमत्परुषासितम्  ॥ १,१६४.२० ॥
अन्ता रूक्षं बहिः स्निग्धमन्तर्घृष्टं रजः किरेत् ।
श्लक्ष्णस्पर्शं तनु स्निग्धं स्वच्छमस्वेदपुष्पवत् ॥ १,१६४.२१ ॥
प्रायेण चोर्ध्वकार्श्यञ्च कुण्डैः कण्डूपरैश्चितम्  ।
रक्तैरलंशुका पाणिपादे कुर्याद्विपादिका  ॥ १,१६४.२२ ॥
तीव्रार्तिं गाढकण्डूञ्च सरागपिडिकाचितम्  ।
दीर्घप्रतानदूर्वावदतसीकुसुमच्छवि  ॥ १,१६४.२३ ॥
उच्छूनमण्डलो दद्रुः कण्डूमानिति कथ्यते  ।
स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तस्त्रावं बहुव्रणम्  ॥ १,१६४.२४ ॥
सादहकक्लेदरुजं प्रायशः सर्वजन्म च  ।
रक्ताक्तमण्डलं पाण्डु कण्डूदाहरुजान्वितम्  ॥ १,१६४.२५ ॥
सोत्सेधमाचितं रक्तैः कञ्जपर्णमिवाम्बुभिः  ।
पुण्डरीकं भवेत्तद्धि चितं स्फोटैः सितारुणैः  ॥ १,१६४.२६ ॥
विस्फोटपिटिका पामा कण्डूक्लेदरुजान्विताः  ।
सूक्ष्मा श्यामारुणा रूक्षा प्रायः स्फिक्पाणिकूर्परे  ॥ १,१६४.२७ ॥
सस्फोटसंस्पर्शसहं कण्डूरक्तातिदाहवत् ।
रक्तदलं चर्मदलं काकणं तीव्रदाहरुक् ॥ १,१६४.२८ ॥
पूर्वरक्तञ्च कृष्णञ्च काकणं त्रिफलोपमम्  ।
कृष्णलिङ्गैर्युतैः सर्वैः स्वस्वकारणतो भवेत् ॥ १,१६४.२९ ॥
दोषभेदाय विहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः  ।
कुष्ठस्वदोषानुगतं सर्वदोषगतं त्यजेत् ॥ १,१६४.३० ॥
कुष्ठोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जाशुक्रसमाश्रयम्  ।
कृच्छ्रं मेदोमतञ्चैव याप्यं स्नाप्वास्थिमांसगम्  ॥ १,१६४.३१ ॥
अकृच्छ्रं कफवातोत्थं त्वग्गतं त्वमलञ्च यत् ।
तत्र त्वचि स्थिते कष्ठे काये वैवर्ण्यरूक्षाता  ॥ १,१६४.३२ ॥
स्वेदतापश्वयथवः शोणिते पिशिते पुनः  ।
पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेशात्सन्धिषु चाधिकम्  ॥ १,१६४.३३ ॥
दोषस्याभीक्ष्णयोगेन दलनं स्याच्च मेदसि  ।
नातिसंज्ञास्ति मज्जास्थिनेत्रवेगस्वरक्ष्यः  ॥ १,१६४.३४ ॥
क्षते च क्रिमिभिः शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम्  ।
यथापूर्वाणि सर्वाणि स्वलिङ्गानि मृगादिषु  ॥ १,१६४.३५ ॥
कष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं दारुणं भवेत् ।
निर्दिष्टमपरिस्त्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम्  ॥ १,१६४.३६ ॥
वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत् ।
सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घन गुरु  ॥ १,१६४.३७ ॥
सकण्डूरं क्रमाद्रक्तमांसमेदः सु चादिशेत् ।
वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम्  ॥ १,१६४.३८ ॥
अशुक्लरोमबहुलमसंश्लिष्टं मिथो नवम्  ।
अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा  ॥ १,१६४.३९ ॥
गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तरम्  ।
वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छिता  ॥ १,१६४.४० ॥
स्पर्शैकाहारसंगादिसेवनात्प्रायशो गदाः  ।
एकशय्यासनाच्चैव वस्त्रमाल्यानुलेपनात् ॥ १,१६४.४१ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे कुष्ठरोगनिदान नाम चतुः षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

आचारकाण्डः