बृहत्संहिता/अध्यायः ८
८ बृहस्पतिचाराध्यायः ।।
 नक्षत्रेण सहौदयं उपगच्छति येन देवपतिमन्त्री ।	
 तत्संज्ञं वक्तव्यं वर्षं मासक्रमेणएव ।।	८.०१ ।।
 वर्षाणि कार्त्तिकऽदीन्याग्नेयाद्भद्वयानुयोगीनि ।	
 क्रमशस्त्रिभं तु पञ्चमं उपान्त्यं अन्त्यं च यद्वर्षम् ।।	८.०२ ।।
 शकटानलौपजीवकगोपीडा व्याधिशस्त्रकोपश्च ।	
 वृद्धिस्तु रक्तपीतककुसुमानां कार्त्तिके वर्षे ।।	८.०३ ।।
 सौम्ये +अब्दे +अनावृष्टिर्मृगऽखुशलभाण्डजैश्च सस्यवधः ।	
 व्याधिभयं मित्रैरपि भूपानां जायते वैरम् ।।	८.०४ ।।
 शुभकृज्जगतः पौषो निवृत्तवैराः परस्परं क्षितिपाः ।	
 द्वित्रिगुणो धान्यार्घः पौष्टिककर्मप्रसिद्धिश्च ।।	८.०५ ।।
 पितृपूजापरिवृद्धिर्माघे हार्दिश्च सर्वभूतानाम् ।	
 आरोग्यवृष्टिधान्यार्घसम्पदो मित्रलाभश्च ।।	८.०६ ।।
 फाल्गुनवर्षे विन्द्यात्क्व चित्क्व चित्क्षेमवृष्टिसस्यानि ।	
 दौर्भाग्यं प्रमदानां प्रबलाश्चौरा नृपाश्चौग्राः ।।	८.०७ ।।
 चैत्रे मन्दा वृष्टिः प्रियं अन्नं क्षेमं अवनिपा मृदवः ।	
 वृद्धिश्च कोशधान्यस्य भवति पीडा च रूपवताम् ।।	८.०८ ।।
 वैशाखे *धर्मरता[क्.धर्मपरा] विगतभयाः प्रमुदिताः प्रजाः सनृपाः ।	
 यज्ञक्रियाप्रावृत्तिर्निष्पत्तिः सर्वसस्यानाम् ।।	८.०९ ।।
 ज्यैष्ठे जातिकुलधनश्रेणीश्रेष्ठा नृपाः सधर्मज्ञाः ।	
 पीड्यन्ते धान्यानि च हित्वा कङ्गुं शमीजातिम् ।।	८.१० ।।
 आषाढे जायन्ते सस्यानि क्व चिदवृष्टिरन्यत्र ।	
 योगक्षेमं मध्यं व्यग्राश्च भवन्ति भूपालाः ।।	८.११ ।।
 श्रावणवर्षे क्षेमं सम्यक्सस्यानि पाकं उपयान्ति ।	
 क्षुद्रा ये *पाखण्डाः[क्.पाषण्डाः] पीड्यन्ते ये च तद्भक्ताः ।।	८.१२ ।।
 भाद्रपदे वल्लीजं निष्पत्तिं याति पूर्वसस्यं च ।	
 न भवत्यपरं सस्यं क्व चित्सुभिक्षं क्वचिच्च भयम् ।।	८.१३ ।।
 आश्वयुजे +अब्दे +अजस्रं पतति जलं प्रमुदिताः प्रजाः क्षेमम् ।	
 प्राणचयः प्राणभृतां सर्वेषां अन्नबाहुल्यम् ।।	८.१४ ।।
 उदगारोग्यसुभिक्षक्षेमकरो वाक्पतिश्चरन्भानाम् ।	
 याम्ये तद्विपरीतो मध्येन तु मध्यफलदायी ।।	८.१५ ।।
 विचरन्भद्वयं इष्टस्तत्सार्धं वत्सरेण मध्यफलः ।	
 सस्यानां विध्वंसी विचरेदधिकं यदि कदा चित् ।।	८.१६ ।।
 अनलभयं अनलवर्णे व्याधिः पीते रणऽगमः श्यामे ।	
 हरिते च तस्करेभ्यः पीडा रक्ते तु शस्त्रभयम् ।।	८.१७ ।।
 धूमऽभे +अनावृष्टिस्त्रिदशगुरौ नृपवधो दिवा दृष्टे ।	
 विपुले +अमले सुतारे रात्रौ दृष्टे प्रजाः स्वस्थाः ।।	८.१८ ।।
रोहिण्यो +अनलभं च वत्सरतनुर्नाभिस्त्वषाढद्वयं	
सार्पं हृत्पितृदैवतं च कुसुमं शुद्धैः शुभं तैः फलम् ।	
देहे क्रूरनिपीडिते +अग्न्यनिलजं नाभ्यां भयं क्षुत्कृतं	
पुष्पे मूलफलक्षयो +अथ हृदये सस्यस्य नाशो ध्रुवम् ।।	८.१९ ।।
गतानि वर्षाणि शकेन्द्रकालाद्	
धतानि रुद्रैर्गुणयेच्चतुर्भिः ।	
नवाष्टपञ्चाष्ट(८५८९)युतानि कृत्वा	
विभाजयेच्शून्यशरागरामैः(३७५०) ।।	८.२० ।।
लब्धेन[क्.फलेन] युक्तं शकभूपकालं	
संशोध्य षष्ट्या विषयैर्विभज्य ।	
युगानि नारायणपूर्वकाणि	
लब्धानि शेषाः क्रमशः समाः स्युः ।।	८.२१ ।।
 एकैकं अब्देषु नवऽहतेषु दत्त्वा पृथग्द्वादशकं क्रमेण ।	
 हृत्वा चतुर्भिर्वसुदेवताआद्यान्युडूनि शेषांशकपूर्वं अब्दम् ।।	८.२२ ।।
 विष्णुः सुरेज्यो बलभिद्धुताशस्त्वष्टौत्तरप्रोष्ठपदाअधिपश्च ।	
 क्रमाद्युगेशाः पितृविश्व*सोम[क्.सोमाः]शक्रानलऽख्याश्विभगाः प्रदिष्टाः ।।	८.२३ ।।
 संवत्सरो +अग्निः परिवत्सरो +अर्क इदाआदिकः शीतमयूखमाली ।	
 प्रजापतिश्चाप्यनुवत्सरः स्यादिद्वत्सरः शैलसुतापतिश्च ।।	८.२४ ।।
 वृष्टिः समाद्ये प्रमुखे द्वितीये प्रभूततोया कथिता तृतीये ।	
 पश्चाज्जलं मुञ्चति यच्चतुर्थं स्वल्पौदकं पञ्चमं अब्दं उक्तम् ।।	८.२५ ।।
 चत्वारि मुख्यानि युगान्यथएषां विष्णुइन्द्रजीवानलदैवतानि ।	
 चत्वारि मध्यानि च मध्यमानि चत्वारि चान्त्यान्यधमानि विन्द्यात् ।।	८.२६ ।।
 आद्यं धनिष्टांशं अभिप्रपन्नो माघे यदा यात्युदयं सुरेज्यः ।	
 षष्ट्यब्दपूर्वः प्रभवः स नाम्ना *प्रपद्यते[क्.प्रवर्तते] भूतहितस्तदाब्दः ।।	८.२७ ।।
 क्व चित्त्ववृष्टिः पवनाग्निकोपः सन्तिईतयः श्लेष्मकृताश्च रोगाः ।	
 संवत्सरे +अस्मिन्प्रभवे प्रवृत्ते न दुःखं आप्नोति जनस्तथाअपि ।।	८.२८ ।।
 तस्माद्द्वितीयो विभवः प्रदिष्टः शुक्लस्तृतीयः परतः प्रमोदः ।	
 प्रजापतिश्चैति यथोत्तराणि शस्तानि वर्षाणि फलान्य्*अथएषाम्[क्.चैषाम्] ।।	८.२९ ।।
 निष्पन्नशालिइक्षुयवऽदिसस्यां भयैर्विमुक्तां उपशान्तवैराम् ।।	
 संहृष्टलोकां कलिदोषमुक्तां क्षत्रं तदा शास्ति च भूतधात्रीम् ।।	८.३० ।।
 आद्यो +अङ्गिराः श्रीमुखभावसाआह्वौ *युवा सुधातेति[क्.युवाथ धातेति] युगे द्वितीये ।	
 वर्षाणि पञ्चएव यथाक्रमेण त्रीण्यत्र शस्तानि समे परे द्वे ।।	८.३१ ।।
 त्रिष्व्*आद्यवर्षेषु[क्.अङ्गिराद्येषु, क्ऽस्त्र्. आद्यवर्षेषु] निकामवर्षी देवी निरातङ्क*भयश्[क्.भयाश्] च लोकः ।	
 अब्दद्वये +अन्त्ये +अपि समा सुवृष्टिः किन्त्वत्र रोगाः समरऽगमश्च ।।	८.३२ ।।
 शाक्रे युगे पूर्वं अथईश्वरऽख्यं वर्षं द्वितीयं बहुधान्यं आहुः ।	
 प्रमाथिनं विक्रमं अप्य्*अथान्यद्[क्.अतो +अन्यद्] वृषं च विन्द्याद्गुरुचारयोगात् ।।	८.३३ ।।
 आद्यं द्वितीयं च शुभे तु वर्षे कृतानुकारं कुरुतः प्रजानाम् ।	
 पापः प्रमाथी वृषविक्रमौ तु सुभिक्षदौ रोगभयप्रदौ च ।।	८.३४ ।।
 श्रेष्ठं च चतुर्थस्य युगस्य पूर्वं यच्चित्रभानुं कथयन्ति वर्षम् ।	
 मध्यं द्वितीयं तु सुभानुसञ्ज्ञं रोगप्रदं मृत्युकरं *न तं च[क्.न तच्च] ।।	८.३५ ।।
 तारणं तदनु भूरिवारिदं सस्यवृद्धि*मुदिताति[क्.मुदितं च]पार्थिवम् ।	
 पञ्चमं व्ययं उशन्ति शोभनं मन्मथप्रबलं उत्सवऽकुलम् ।।	८.३६ ।।
 त्वाष्ट्रे युगे सर्वजिदाद्य उक्तः संवत्सरो +अन्यः खलु सर्वधारी ।	
 तस्माद्विरोधी विकृतः खरश्च शस्तो द्वितीयो +अत्र भयाय शेषाः ।।	८.३७ ।।
 नन्दनो +अथ विजयो जयस्तथा मन्मथो +अस्य परतश्च दुर्मुखः ।	
 कान्तं अत्र युग आदितस्त्रयं मन्मथः समफलो +अधमो +अपरः ।।	८.३८ ।।
 हेमलम्ब इति सप्तमे युगे स्याद्विलम्बि परतो विकारि च ।	
 शर्वरीति तदनु प्लवः स्मृतो वत्सरो गुरुवशेन पञ्चमः ।।	८.३९ ।।
ईतिप्राया[क्.इतिप्रायः] प्रचुरपवना वृष्टिरब्दे तु पूर्वे	
मन्दं सस्यं न बहुसलिलं वत्सरे +अतो द्वितीये ।	
अत्युद्वेगः प्रचुरसलिलः स्यात्तृतीयश्चतुर्थो	
दुर्भिक्षाय प्लव इति ततः शोभनो भूरितोयः ।।	८.४० ।।
 वैश्वे युगे *शोकहृद्[क्.शोभकृद्] इत्यथऽद्यः संवत्सरो +अतः शुभकृद्द्वितीयः ।	
 क्रोधी तृतीयः परतः क्रमेण विश्वावसुश्चैति पराभवश्च ।।	८.४१ ।।
 पूर्वापरौ प्रीतिकरौ प्रजानां एषां तृतीयो बहुदोषदो +अब्दः ।	
 अन्त्यौ समौ किन्तु पराभवे +अग्निः शस्त्रऽमयऽर्तिर्द्विजगोभयं च ।।	८.४२ ।।
 आद्यः प्लवङ्गो नवमे युगे +अब्दः स्यात्कीलको +अन्यः परतश्च सौम्यः ।	
 साधारणो रोधकृदित्य्*अथएवं[क्.अथाब्दः] शुभप्रदौ कीलकसौम्यसंज्ञौ ।।	८.४३ ।।
 कष्टः प्लवङ्गो बहुशः प्रजानां साधारणे +अल्पं जलं ईतयश्च ।	
 यः पञ्चमो रोधकृदित्यथाब्दश्चित्रं जलं तत्र च सस्यसम्पत् ।।	८.४४ ।।
 इन्द्राग्निदैवं दशमं युगं यत्*तत्रऽद्यवर्षं[क्.तराद्यमब्दं] परिधाविसंज्ञम् ।	
 *प्रमादिनं विक्रमं अप्यतो +अन्यत्[क्.प्रमाद्यथानन्दमतः परं यत्] स्याद्राक्षसं चानलसंज्ञितं च ।।	८.४५ ।।
 परिधाविनि मध्यदेशनाशो नृपहानिर्जलं अल्पं अग्निकोपः ।	
 अलसस्तु जनः प्रमादिसंज्ञे डमरं रक्तकपुष्पबीजनाशः ।।	८.४६ ।।
 *विक्रमः[क्.तत्परः] सकललोकनन्दनो राक्षसः क्षयकरो +अनलस्तथा ।	
 ग्रीष्मधान्यजननो +अत्र राक्षसो वह्निकोपमरकप्रदो +अनलः ।।	८.४७ ।।
 एकादशे पिङ्गलकालयुक्तसिद्धार्थरौद्राः खलु दुर्मतिश्च ।	
 आद्ये तु व्षृटिर्महती सचौरा श्वासो हनूकम्पयुतश्च कासः ।।	८.४८ ।।
 यत्कालयुक्तं तदनेकदोषं सिद्धार्थसंज्ञे बहवो गुणाश्च ।	
 रौद्रो +अतिरौद्रः क्षयकृत्प्रदिष्टो यो दुर्मतिर्मध्यमवृष्टिकृत्सः ।।	८.४९ ।।
 भाग्ये युगे दुन्दुभिसंज्ञं आद्यं सस्यस्य वृद्धिं महतीं करोति ।	
 *अङ्गारसंज्ञं[क्.उद्गारिसंज्ञं] तदनु क्षयाय नरेश्वराणां विषमा च वृष्टिः ।।	८.५० ।।
 रक्ताक्षं अब्दं कथितं तृतीयं तस्मिन्भयं दंष्ट्रिकृतं गदाश्च ।	
 क्रोधं बहुक्रोधकरं चतुर्थं राष्ट्राणि शून्यीकुरुते विरोधैः ।।	८.५१ ।।
 क्षयं इति युगस्यान्त्यस्यान्त्यं बहुक्षयकारकं	
जनयति भयं तद्विप्राणां कृषीबलवृद्धिदम् ।	
उपचयकरं विट्शूद्राणां परस्वहृतां तथा	
कथितं अखिलं षष्ट्यब्दे यत्तदत्र समासतः ।।	८.५२ ।।
 अकलुषांशुजटिलः पृथुमूर्तिः कुमुदकुन्दकुसुमस्फटिकऽभः ।	
 ग्रहहतो न यदि सत्पथवर्ती *हितकरो[क्.हतकिरो] +अमरगुरुर्मनुजानाम् ।।	८.५३ ।।