स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/अध्यायः ४२
॥नारद उवाच॥	
ततो मया स्थापिते च स्थाने कालांतरेण ह॥	
चिंतितं हृदये भूयो द्विजानुग्रहकाम्यया॥ ४२.१ ॥	
वासुदेवविहीनं हि तीर्थमेतन्न रोचते॥	
असूर्यं हि जगद्यद्वत्स हि भूषण भूषणम्॥ ४२.२ ॥	
यत्र नैव हरिः स्वामी तीर्थे गेहेऽथ मानसे॥	
शास्त्रे वा तदसत्सर्वं हांसं तीर्थं न वायसम्॥ ४२.३ ॥	
तस्मात्प्रसाद्य वरदं तीर्थेऽस्मिन्पुरुषोत्तमम्॥	
आनेष्ये कलया साक्षाद्विश्वनुग्रहकाम्यया॥ ४२.४ ॥	
इति संचिंत्य कौरव्य ततोऽहं चात्र संस्थितः॥	
ज्ञानयोगेन योगींद्रं शतं वर्षाण्यतोषयम्॥ ४२.५ ॥	
अष्टाक्षरं जपन्मंत्रं संनिगृह्येंद्रियाणि च॥	
वासुदेवमयो भूत्वा सर्वभूतकृपापरः॥ ४२.६ ॥	
एवं मयाराध्यमानो गरुडं हरिरास्थितः॥	
गणकोटिपरिवृतः प्रत्यक्षः समजायत॥ ४२.७ ॥	
तमहं प्रांजलिर्भूत्वा दत्त्वार्घ्यं विधिवद्धरेः॥	
प्रत्यवोचं प्रमम्याथ प्रबद्धकरसं पुटः॥ ४२.८ ॥	
श्वेतद्वीपे पुरा दृष्टं मया रूपं तव प्रभो॥	
अजं सनातनं विष्णो नरनारायणात्मकम्॥ ४२.९ ॥	
तद्रूपस्य कलामेकां स्थापयात्र जनार्दन॥	
यदि तुष्टोऽसि मे विष्णो तदिदं क्रियतां त्वया॥ ४२.१० ॥	
एवं मया प्रार्थितोऽथ प्रोवाच गरुडध्वजः॥	
एवमस्तु ब्रह्मपुत्र यत्त्वयाभीप्सितं हृदि ॥ ४२.११ ॥	
तत्तथा भविता सर्वमप्यत्रस्थं सदैव हि॥	
एवमुक्त्वा गते विष्णौ निवेश्य स्वकलां प्रभो॥ ४२.१२ ॥	
मया संस्थापितो विष्णुर्लोकानुग्रहकाम्यया॥	
यस्मात्स्वयं श्वेतद्वीपनिवास्यत्र हरिः स्थितः॥ ४२.१३ ॥	
वृद्धो विश्वस्य विश्वाख्यो वासुदेवस्ततः स्मृतः॥	
कार्तिके शुक्लपक्षे या भवत्ये कादशी शुभा॥ ४२.१४ ॥	
स्नानं कृत्वा विधानेन तोयप्रस्रवणादिषु॥	
योर्चयेदच्युतं भक्त्या पंचोपचारपूजया॥ ४२.१५ ॥	
उपोष्य जागरं कुर्याद्गीतवाद्यं हरेः पुरः॥	
कथां वा वैष्णवीं कुर्याद्दंभक्रोधविवर्जितः॥ ४२.१६ ॥	
दानं दद्याद्यथाशक्त्या नियतो हृष्टमानसः॥	
अनेकभवसंभूतात्कल्मषादखिलादपि॥ ४२.१७ ॥	
मुच्यतेऽसौ न संदेहो यद्यपि ब्रह्मघातकः॥	
गारुडेन विमानेन वैकुंठं पदमाप्नुयात्॥ ४२.१८ ॥	
कुलानां तारयेत्पार्थ शतमेकोत्तरं नरः॥	
श्रद्धायुक्तं मुदा युक्तं सोत्साहं सस्पृहं तथा॥ ४२.१९ ॥	
अहंकारविहीनं च स्नानं धूपानुपनम्॥	
पुष्पनैवेद्यसंयुक्तमर्घदानसमन्वितम्॥ ४२.२० ॥	
यामेयामे महाभक्त्या कृतारार्तिकसंयुतम्॥	
चामराह्लादसंयुक्तं भेरीनादपुरस्कृतम्॥ ४२.२१ ॥	
पुराणश्रुतिसंपन्नं भक्तिनृत्यसमन्वितम्॥	
विनिद्रंक्षृत्तृषास्वादस्पृहाहीनं च भारत॥ ४२.२२ ॥	
तत्पादसौरभघ्राणसंयुतं विष्णुवल्लभम्॥	
सगीतं सार्चनकरं तत्क्षेत्रगमनान्वितम्॥ ४२.२३ ॥	
पायुरोधेन संयुक्तं ब्रह्मचर्यसमन्वितम्॥	
स्तुतिपाठेन संयुक्तं पादोदकविभूषितम्॥ ४२.२४ ॥	
सत्यान्वितं सत्ययोगसंयुतं पुण्यवार्तया॥	
पंचविंशतिभिर्युक्तं गुणैर्यो जागरं नरः॥	
एकादश्यां प्रकुर्वीत पुनर्न जायते भुवि॥ ४२.२५ ॥	
अत्र तीर्थवरे पूर्वमैतरेय इति द्विजः॥	
सिद्धिं प्राप्तो महाभागो वासुदेवप्रसादतः॥ ४२.२६ ॥	
॥अर्जुन उवाच॥	
ऐतरेयः कस्य पुत्रो निवासः क्वास्य वा मुने॥	
कथं सिद्धिमागाद्धीमान्वासुदेवप्रसादतः॥ ४२.२७ ॥	॥नारद उवाच॥	
अस्मिन्नेव मम स्थाने हारीतस्यान्वयेऽभवत्॥ ४२.२८ ॥	
मांडूकिरिति विप्राग्र्यो वेदवेदांगपारगः॥ ४२.२९ ॥	
तस्यासी दितरा नाम भार्या साध्वीगुणैर्युता॥	
तस्यामुत्पद्यत सुतस्त्वैतरेय इति स्मृतः॥ ४२.३० ॥	
स च बाल्यात्प्रभृत्येव प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम्॥	
जजापमंत्रं त्वनिशं द्वादशाक्षरसंज्ञितम्॥ ४२.३१ ॥	
न श्रृणोति न वक्त्येव मनसापि च किंचन॥	
एवंप्रभावः सोऽभूच्च बाल्ये विप्रसुतस्तदा॥ ४२.३२ ॥	
ततो मूकोऽयमित्येव नानोपायैः प्रबोधितः॥	
पित्रा यदा न कुरुते व्यवहाराय मानसम्॥ ४२.३३ ॥	
ततो निश्चित्य मनसा जडोयमिति भारत॥	
अन्यां विवाहयामास दारान्पुत्रांस्तथादधे॥ ४२.३४ ॥	
पिंगानाम च सा भार्या तस्याः पुत्राश्च जज्ञिरे॥	
चत्वारः कर्मकुशला वेदवेदांगवादिनः॥ ४२.३५ ॥	
यज्ञेषु शांतिहोमेषु द्विजैः सर्वत्र पूजिताः॥	
ऐतरेयोपि नित्यं च त्रिकालं हरिकंदिरे॥ ४२.३६ ॥	
जजाप परमं जाप्यं नान्यत्र कुरुते श्रमम्॥	
ततो माता निरीक्ष्यैव सपत्नीतनयांस्तथा॥ ४२.३७ ॥	
दार्यमाणेन मनसा तनयं वाक्यमब्रवीत्॥	
क्लेशायैव च जातोऽसि धिग्मे जन्म च जीवितम्॥ ४२.३८ ॥	
नार्यास्तस्या नृलोकेऽत्र वरैवाजननिः स्फुटम्॥	
विमानिता या भर्त्रास्यान्न पुत्रः स्याद्गुणैर्युतः॥ ४२.३९ ॥	
पिंगेयं कृतपुण्या वै यस्याः पुत्रा महागुणाः॥	
वेदवेदांगतत्त्वज्ञाः सर्वत्राभ्यर्चिता गुणैः॥ ४२.४० ॥	
तदहं पुत्र दुर्भाग्या महीसागरसंगमे॥	
निमज्जीष्ये वरं मृत्युर्जीविते किं फलं मम॥	
त्वमप्येवं महामौनी नन्द भक्तो हरेश्चिरम्॥ ४२.४१ ॥	
॥नारद उवाच॥	
इति मातुर्वचः श्रुत्वा प्रहसन्नैतरेयकः॥ ४२.४२ ॥	
ध्यात्वा मुहुर्तं धर्मज्ञो मातरं प्रणतोऽब्रवीत्॥	
मातर्मिथ्याभिभूतासि अज्ञाने ज्ञानवत्यसि॥ ४२.४३ ॥	
अशोच्ये शोचसि शुभे शोच्ये नैवाऽपि शोचसि॥	
देहस्यास्य कृते मिथ्यासंसारे किं विमुह्यसि॥ ४२.४४ ॥	
मूर्खाचरितमेतद्धि मन्मातुरुचितं न हि॥	
अन्यत्संसारसारं च सारमन्यच्च मोहिताः॥ ४२.४५ ॥	
प्रपश्यंति यथा रात्रौ खद्योतं दीपवत्स्थितम्॥	
यदिदं मन्यसे सारं श्रृणु तस्याप्यसारताम्॥ ४२.४६ ॥	
एवंविधं हि मानुऽयमा गर्भादिति कष्टदम्	
अस्थिपट्टतुलास्तम्भे स्नायुबन्धेन यंत्रिते॥ ४२.४७ ॥	
रक्तमांसमदालिप्ते विण्मूत्रद्रव्यभाजने॥	
केशरोमतृणच्छन्ने सुवर्णत्वक्सुधूतके॥ ४२.४८ ॥	
वदनैकमहाद्वारे षड्गवाक्षवितभूषिते॥	
ओष्ठद्वयकाटे च तथा दंतार्गलान्विते॥ ४२.४९ ॥	
नाडीस्वेदप्रवाहे च कालवक्त्रानलस्थिते॥	
एवंविधे गृहे गेही जीवो नामास्ति शोभने॥ ४२.५० ॥	
गुणत्रयमयी भार्या प्रकृतिस्तस्य तत्र च॥	
बोधाहंकारकामाश्च क्रोधलोभादयोऽपि च ॥ ४२.५१ ॥	
अपत्यान्यस्य हा कष्टमेवं मूढः प्रवर्तते॥	
तस्य योयो यथा मोहस्तथा तं श्रृणु तत्त्वतः॥ ४२.५२ ॥	
स्रोतांसि यस्य सततं प्रस्रवंति गिरेरिव॥	
कफमूत्रादिकान्यस्य कृते देहस्य मुह्यति॥ ४२.५३ ॥	
सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते॥	
शुचिरेकप्रदेशोऽपि विण्मूत्रस्य दृतेरिव॥ ४२.५४ ॥	
स्पृष्ट्वा स्वदेहस्रोतांसि मृत्तोयैः शोध्यते करः॥	
तथाप्यशुचिभांडस्य न विरज्यति किं नरः॥ ४२.५५ ॥	
कायः सुगन्धतोयाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः॥	
न जहाति स्वकं भावं श्वपुच्छमिव नामितम्॥ ४२.५६ ॥	
स्वदेहाशुचिगंधेन न विरज्यति यो नरः॥	
विरागे कारणं तस्य किमन्यदु पदिश्यते॥ ४२.५७ ॥	
गन्धलेपापनोदार्थं शौचं देहस्य कीर्तितम्॥	
द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुध्यति॥ ४२.५८ ॥	
गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैः पर्वतोपमैः॥	
आ मृत्योराचरञ्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति॥ ४२.५९ ॥	
तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति॥	
स्वेदितः क्षालितस्तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति॥ ४२.६० ॥	
अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम्॥	
न स्वर्गो नापपर्गश्च देहनिर्दहनं परम्॥ ४२.६१ ॥	
भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु॥	
अन्यथालिंग्यते कांता भावेन दुहिताऽन्यथा॥ ४२.६२ ॥	
अन्यथैव स्तनं पुत्रश्चिंतयत्यन्यथा पतिः॥	
चित्तं विशोधयेत्तस्मात्किमन्यैर्बाह्यशोधनैः॥ ४२.६३ ॥	
भावतः संविशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति॥	
ज्ञानामलांभसा पुंसः सद्वैराग्यमृदा पुनः॥ ४२.६४ ॥	
अविद्यारागविण्मूत्रलेपगंधविशोधनम्॥	
एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि विदुः॥ ४२.६५ ॥	
त्वङ्मात्रसारनिःसारं कदलीसारसंनिभम्॥	
ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिलीभवेत्॥ ४२.६६ ॥	
स निष्क्रामति संसारे दृढग्राही स तिष्ठति॥	
एवमेतन्महाकष्टं जन्म दुःखं प्रकीर्तितम्॥ ४२.६७ ॥	
पुंसामज्ञातदोषेण नानाकर्मवशेन च॥	
यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति॥ ४२.६८ ॥	
यथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति वेष्टितः॥	
पतितः सागरे यद्वद्दृःखमास्ते समाकुलः॥ ४२.६९ ॥	
गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथाऽऽस्ते व्याकुलः पुमान्॥	
लोहकुम्भे यथान्यस्त पच्यते कश्चिदग्निना॥ ४२.७० ॥	
गर्भकुम्भे तथा क्षिप्तः पच्यते जठराग्निना॥	
सूचीभिरग्निवर्णाभिर्विभिन्नस्य निरन्तरम्॥ ४२.७१ ॥	
यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेऽष्टगुणं भवेत्॥	
इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम्॥ ४२.७२ ॥	
चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः॥	
तत्रस्थस्य च सर्वेषां जन्मनां स्मरणं भवेत्॥ ४२.७३ ॥	
मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः॥	
नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्वनेकधा॥ ४२.७४ ॥	
अधुना जातमात्रोऽहं प्राप्तसंस्कार एव च॥	
ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भो न संभवेत्॥ ४२.७५ ॥	
अध्येष्यामि हरेर्ज्ञानं संसारविनिवर्तनम्॥	
एवं संचिंतयन्नास्ते मोक्षोपायं विचिन्तयन्॥ ४२.७६ ॥	
गभात्कोटिगुणं दुःखं जायमानस्य जायते॥	
गर्भवासे स्मृतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति॥ ४२.७७ ॥	
स्पृष्टमात्रस्य बाह्येन वायुना मूढता भवेत्॥	
संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः॥ ४२.७८ ॥	
स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च॥	
रतिः संजायते तूर्णं जंतोस्तत्रैव जन्मनि॥ ४२.७९ ॥	
रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्तते॥	
तत्रात्मानं न जानाति न परं न च दैवतम्॥ ४२.८० ॥	
न श्रृणोति परं श्रेयः सति चक्षुषि नेक्षते॥	
समे पथि समैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे॥ ४२.८१ ॥	
सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि॥	
संसारे क्लिश्यते तेन रागमोहवशानुगः॥ ४२.८२ ॥	
गर्भस्मृतेरभावेन शास्त्रमुक्तं महर्षिभिः॥	
तद्दृःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम्॥ ४२.८३ ॥	
ये शास्त्रज्ञाने सत्यस्मिन्सर्वकर्मार्थसाधके॥	
न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र परमद्भुतम्॥ ४२.८४ ॥	
अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः॥	
इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं च किञ्चन॥ ४२.८५ ॥	
दंतोत्थाने महद्दुःखं मौलेन व्याधिना तथा॥	
बालरोगैश्च विविधैः पीडा बालग्रहैरपि॥ ४२.८६ ॥	
तृड्बुभुक्षापरीतांगः क्वचित्तिष्ठति रारटन्॥	
विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत्॥ ४२.८७ ॥	
कौमारे कर्णवेधेन मातापित्रोर्विताडनैः॥	
अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं स्याद्गुरुशासनात्॥ ४२.८८ ॥	
प्रमत्तेंद्रियवृत्तैश्च कामरागप्रपीडनात्॥	
रागोद्वृत्तस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने॥ ४२.८९ ॥	
ईर्ष्यया सुमहद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य जायते॥	
मत्तस्य कुपितस्यैव रागो दोषाय केवलम्॥ ४२.९० ॥	
न रात्रौ विंदते निद्रा कामाग्निपरिखेदितः॥	
दिवापि हि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया॥ ४२.९१ ॥	
नारीषु त्वनुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु च॥	
विण्मुत्रोत्सर्गसदृशं सौख्यं मैथुनजं स्मृतम्॥ ४२.९२ ॥	
सन्मानमपमानेन वियोगेनेष्टसंगमः॥	
यौवनं जरया ग्रस्तं क्व सौख्यमनुपद्रवम्॥ ४२.९३ ॥	
वलीपलितकायेन शिथिलीकृतविग्रहः॥	
सर्वक्रियास्वशक्तश्च जरयाजर्ज्जरीकृतः॥ ४२.९४ ॥	
स्त्रीपुंसोर्यौवनं रूपं यदन्योन्याश्रयं पुरा॥	
तदेवं जरया ग्रस्तमुभयोरपि न प्रियम्॥ ४२.९५ ॥	
जराभिभूतःपुरुषः पत्नीपुत्रादिबांधवैः॥	
अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते॥ ४२.९६ ॥	
धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च नातुरो यतः॥	
शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्॥ ४२.९७ ॥	
वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते॥	
वातादीनां समूहश्च देहोऽयं परिकीर्तितः॥ ४२.९८ ॥	
तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः॥	
रोगैर्नानाविधैर्यांति देहे दुःखान्यनेकशः॥ ४२.९९ ॥	
तानि न स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम्॥	
एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम्॥ ४२.१०० ॥	
तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषास्त्वागंतवः स्मृताः॥	
ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यन्ति भेषजैः॥ ४२.१०१ ॥	
जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति॥	
विविधा व्याधयः शस्ताः सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा॥ ४२.१०२ ॥	
विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम्॥	
पीडितं सर्परोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम्॥ ४२.१०३ ॥	
स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं हि देहिनम्॥	
नैषधं न तपो मंत्रा न मित्राणि न बांधवाः॥ ४२.१०४ ॥	
शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्॥	
रसायनतपोजप्यैर्योगसिद्धैर्महात्मभिः॥ ४२.१०५ ॥	
कालमृत्युरपि प्राज्ञैर्नीयते नापि संयुतैः॥	
नास्ति मृत्युसमं दुःखं नास्ति मृत्युसमं भयम्॥ ४२.१०६ ॥	
नास्ति मृत्युसमस्रासः सर्वेषामपि देहिनाम्॥	
सद्भार्यापुत्रमित्राणि राज्यैश्वर्यसुखानि च॥ ४२.१०७ ॥	
आबद्धानि स्नेहपाशैर्मृत्युः सर्वाणि कृंतति॥	
किं न पश्यसि मातस्त्वं सहस्रस्यापि मध्यतः॥ ४२.१०८ ॥	
जनाः शतायुषः पंचभवंति न भवन्ति वा॥	
अशीतिका विपद्यन्ते केचित्सप्ततिका नराः॥ ४२.१०९ ॥	
परमायुः स्थिता षष्टिस्तदप्यस्ति न निष्ठितम्॥	
तस्य यावद्भवेदायुर्देहिनः पूर्वकर्म भिः॥ ४२.११० ॥	
तस्यार्धमायुषो रात्रिर्हरते मृत्युरूपिणी॥	
बालभावेन मोहेन वार्धके जरया तथा॥ ४२.१११ ॥	
वर्षाणां विंशतिर्याति धर्मकामार्थवर्जितः॥	
आगन्तुकैर्भवैः पुंसां व्याधिशोकैरनेकधा॥ ४२.११२ ॥	
ह्रियतेर्द्धं हि तत्रापि यच्छेषं तद्धि जीवितम्॥	
जीवितांतेच मरणं महाघोरमवाप्नुयात्॥ ४२.११३ ॥	
जायते योनिकोटीषु मृतः कर्मवशात्पुनः॥	
देहभेदेन यः पुंसां वियोगः कर्मसंख्यया॥ ४२.११४ ॥	
मरणं तद्विनिर्द्दिष्टं न नाशः परमार्थतः॥	
महातमःप्रविष्टस्य च्छिद्यमानेषु मर्मसु॥ ४२.११५ ॥	
यद्दुःखं मरणं जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित्॥	
हा तात मातर्हा कांते क्रंदत्येवं सुदुःखितः॥ ४२.११६ ॥	
मण्डूक इव सर्पेण गीर्यते मृत्युना जनः॥	
बांधवैः संपरित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः॥ ४२.११७ ॥	
निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुकेन परिशुष्यता॥	
चतुरंतेषु खट्वायाः परिवर्तन्मुहुर्मुहुः॥ ४२.११८ ॥	
संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः॥	
खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्॥ ४२.११९ ॥	
विवस्त्रो मुक्तलज्जश्च विष्ठानुलेपितः॥	
याचमानश्च सलिलं शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः॥ ४२.१२० ॥	
चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि॥	
पंचावटान्खनमानः कालपाशेन कर्षितः॥ ४२.१२१ ॥	
म्रियते पश्यतामेव गले घुर्घुररावकृत्॥	
जीवस्तृणजलूकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्॥ ४२.१२२ ॥	
संप्राप्योत्तरमंशेन देहं त्यजति पूर्वकम्॥	
मरणात्प्रार्थना दुःखमधिकं हि विवेकिनः॥ ४२.१२३ ॥	
क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम्॥	
ज्ञातं मयैतदधुना मृतो भवति यद्गुरुः॥ ४२.१२४ ॥	
न परः प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णा लाघवकारणम्॥	
आदौ दुःखं तथा मध्ये ह्यन्त्ये दुःखं च दारुणम्॥ ४२.१२५ ॥	
निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःखपरंपरा॥	
क्षुधा च सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः॥ ४२.१२६ ॥	
स चान्नौषधिलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति॥	
क्षुद्ध्याधेर्वेदना तीव्रा निःशेषबलकृन्तनी॥ ४२.१२७ ॥	
तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्न्नरः॥	
राज्ञोऽभिमानमात्रं हि ममैव विद्यते गृहे॥ ४२.१२८ ॥	
सर्वमाभरणं भारं सर्वमालेपनं मम॥	
सर्वं प्रलापितं गीतं नित्यमुन्मत्तचेष्टितम्॥ ४२.१२९ ॥	
इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः॥	
नृपाणां व्यग्रचित्तानामन्योन्यविजिगीषया॥ ४२.१३० ॥	
प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः॥	
स्वर्गं प्राप्यापि पतिताः कः श्रियो विंदते सुखम्॥ ४२.१३१ ॥	
उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशये स्थितम्॥	
नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते॥ ४२.१३२ ॥	
न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः॥	
छिन्नमूलतरुर्यद्वदवशः पतते क्षितौ॥ ४२.१३३ ॥	
पुण्यमूलक्षये तद्वत्पातयंति दिवौकसः॥	
इति स्वर्गेपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः॥ ४२.१३४ ॥	
तथा नारकिणां दुःखं प्रसिद्धं किं च वर्ण्यते॥	
स्थावरेष्वपिदुःखानि दावाग्निहिमशोषणम्॥ ४२.१३५ ॥	
कुठारैश्ठेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम्॥	
पर्णशखाफलानां च पातनं चंडवायुना॥ ४२.१३६ ॥	
अपमर्दश्च सततं गजैर्वन्यैश्च देहिभिः॥	
तृड्‌बुभुक्षा च सर्पाणां क्रोधो दुःखं च दारुणम्॥ ४२.१३७ ॥	
दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबन्धनम्॥	
एवं सरीसृपाणां च दुःखं मातर्मुहुर्मुहुः॥ ४२.१३८ ॥	
अकस्माज्जन्ममरणं कीटादीनां तथाविधम्॥	
वर्षाशीतातपैर्दुःखं सुकष्टं मृगपक्षिणाम्॥ ४२.१३९ ॥	
क्षुत्तृट्‌क्लेशेन महता संत्रस्ताश्च सदा मृगाः॥	
पशुनागनिकायानां श्रृणु दुःखानि यानि च॥ ४२.१४० ॥	
क्षुत्तृट्‌छीतादिदमनं वधबन्धनताडनम्॥	
नासाप्रवेधनं त्रासः प्रतोदांकुशताडनम्॥ ४२.१४१ ॥	
वेणुकुन्तादिनिगडमुद्गरांऽकुशताडनम्॥	
भारोद्वहनसंक्लेशं शिक्षायुद्धादिपीडनम्॥ ४२.१४२ ॥	
आत्मयूथवियोगश्च वने च नयनादिकम्॥	
दुर्भिक्षं दुर्भगत्वं च मूर्खत्वं च दरिद्रता॥ ४२.१४३ ॥	
अधरोत्तरभावश्च मरणं राष्ट्रविभ्रमः॥	
अन्योन्याभिभवाद्दुःखमन्योन्यातिशयात्पुनः॥ ४२.१४४ ॥	
अनित्यता प्रभावाणामुच्छ्रयाणां च पातनम्॥	
इत्येवमादिभिर्दुःखैर्यस्माद्व्याप्तं चराचरम्॥ ४२.१४५ ॥	
निरयादिमनुष्यांतं तस्मात्सर्वं त्यजेद्बुधः॥	
स्कन्धात्सकन्धं नयेद्भारं विश्रामं मन्यतेन्यथा॥ ४२.१४६ ॥	
तद्वत्सर्वमिदं लोके दुःखं दुःखेन शाम्यति॥	
एवमेतज्जगत्सर्वमन्योन्यातिशयोच्छ्रितम्॥ ४२.१४७ ॥	
दुःखैराकुलितं ज्ञात्वा निर्वेदं परमाप्नुयात्॥	
निर्वेदाच्च विरागः स्याद्विरागाज्ज्ञानसंभवः॥ ४२.१४८ ॥	
ज्ञानेन तं परं ज्ञात्वा विष्णुं मुक्तिमवाप्नुयात्॥	
नाहमेतादृशे लोके रमेयं जननि क्वचित्॥ ४२.१४९ ॥	
राजहंसो यथा शुद्धः काकामेध्यप्रदर्शकः॥	
श्रृणु मातर्यत्र संस्थो रमेयं निरुपद्रवः॥ ४२.१५० ॥	
अविद्यायनमत्युग्रं नानाकर्मातिशाखिनम्॥	
संकल्पदंशमकरं शोकहर्षहिमातपम्॥ ४२.१५१ ॥	
मोहांधकारतिमिरं लोभव्यालसरीसृपम्॥	
विषयानन्यथाध्वानं कामक्रोधविमोक्षकम्॥ ४२.१५२ ॥	
तदतीत्य महादुर्गं प्रविष्टोऽस्मि महद्वनम्॥	
न तत्प्रविश्य शोचंति न प्रदुष्यंति तद्विदः॥ ४२.१५३ ॥	
न च बिभ्यति केषांचिन्नास्य बिभ्यति केचन॥ ४२.१५४ ॥	
तस्मिन्वने सप्तमहाद्रुमास्तु सप्तैव नद्यश्च फलानि सप्त॥	
सप्ताश्रमाः सप्त समाधयश्च दीक्षाश्च सप्तैतदरण्यरूपम्॥ ४२.१५५ ॥	
पंचवर्णानि दिव्यानि चतुर्वर्णानि कानिचित्॥	
त्रिद्विवर्णैकवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च॥ ४२.१५६ ॥	
सृजंतः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्॥ ४२.१५७ ॥	
सप्त स्त्रियस्तत्र वसंति सत्यस्त्ववाङ्मुख्यो भानुमतो भवंति॥	
ऊर्ध्वं रसानाददते प्रजाभ्यः सर्वाश्च तास्तत्त्वतः कोपि वदे॥ ४२.१५८ ॥	
सप्तैव गिरयश्चात्र धृतं यैर्भुवनत्रयम्॥	
नद्यश्च सरितः सप्त ब्रह्मवारिवहाः सदा॥ ४२.१५९ ॥	
तेजश्चाभयदानत्वमद्रोहः कौशलं तथा॥	
अचापल्यमथाक्रोधः प्रियवादश्च सप्तमः॥ ४२.१६० ॥	
इत्येते गिरयो ज्ञेयास्तस्मिन्विद्यावने स्थिताः॥	
दृढनिश्चयस्तथा भासा समता निग्रहो गुणः॥ ४२.१६१ ॥	
निर्ममत्वं तपश्चात्र सन्तोषः सप्तमो ह्रदः॥	
भगवद्गुणविज्ञानाद्भक्तिः स्यात्प्रथमा नदी॥ ४२.१६२ ॥	
पुष्पादिपूजा द्वितीया तृतीया च प्रदक्षिणा॥	
चतुर्थी स्तुतिवाग्रूपा पञ्चमी ईश्वरार्पणा॥ ४२.१६३ ॥	
षष्ठी ब्रह्मैकता प्रोक्ता सप्तमी सिद्धिरेव च॥	
सप्त नद्योऽत्र कथिता ब्रह्मणा परमेष्ठिना॥ ४२.१६४ ॥	
ब्रह्मा धर्मो यमश्चाग्निरिंद्रो वरुण एव च॥ ४२.१६५ ॥	
धनदश्च ध्रुवादीनां सप्तकानर्चयंत्यमी॥	
नदीनां संगमस्तत्र वैकुंठसमुपह्वरे॥ ४२.१६६ ॥	
आत्मतृप्ता यतो यांति शांता दांताः परात्परम्॥	
केचिद्द्रुमाः स्त्रियः केचित्केचित्तत्त्वविदोऽपरे॥ ४२.१६७ ॥	
सरितः केचिदाहुः स्म सप्तैव ज्ञानवित्तमाः॥	
अनपेतव्रतकामोऽत्र ब्रह्मचर्यं चरामि च॥ ४२.१६८ ॥	
ब्रह्मैव समिधस्तत्र ब्रह्माग्निर्ब्रह्म संस्तरः॥	
आपो ब्रह्म गुरुब्रह्म ब्रह्मचर्यमिदं मम॥ ४२.१६९ ॥	
एतदेवेदृशं सूक्ष्मं ब्रह्मचर्यं विदुर्बुधाः॥	
गुरुं च श्रृणु मे मातर्यो मे विद्याप्रदोऽभवत्॥ ४२.१७० ॥	
एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता हृद्येव तिष्ठन्पुरुषं प्रशास्ति॥	
तेनाभियुक्तः प्रणवादिवोदकं यता नियुक्तोस्मि तथाचरामि॥ ४२.१७१ ॥	
एको गुरुर्नास्ति तथा द्वितीयो हृदि स्थितस्तमहं नृ ब्रवीमि॥	
यं चावमान्यैव गुरुं मुकुन्दं पराभूता दानवाः सर्व एव॥ ४२.१७२ ॥	
एको बंधुर्नास्ति ततो द्वितीयो हृदी स्थितं तमहमनुब्रवीमि॥	
तेनानुशिष्टा बांधवा बंधुमंतः सप्तर्षयः सप्त दिवि प्रभांति॥ ४२.१७३ ॥	
ब्रह्मचर्यं च संसेव्यं गार्हस्थ्य श्रृणु यादृशम्॥	
पत्नी प्रकृतिरूपा मे तच्चित्तो नास्मि कर्हिचित्॥ ४२.१७४ ॥	
मच्चित्ता सा सदा मातर्मम सर्वार्थसाधनी॥	
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पंचमम्॥ ४२.१७५ ॥	
मनो बुद्धिश्च सप्तैते दीप्यंते पावका मम॥	
गंधो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शश्च पंचमम्॥ ४२.१७६ ॥	
मंतव्यमथ बोद्धव्यं सप्तैताः समिधो मम॥	
हुतं नारायणध्यानाद्भुंक्ते नारायणः स्वयम्॥ ४२.१७७ ॥	
एवंविधेन यज्ञेन यजाम्यस्मि तमीश्वरम्॥	
अकामयानस्य च सर्वकामो भवेदद्विषाणस्य च सर्वदोषः॥ ४२.१७८ ॥	
न मे स्वभावेषु भवंति लेपास्तोयस्य बिंदोरिव पुष्करेषु॥	
नित्यस्य मे नैव भवंत्यनित्या निरीक्षमाणस्य बहुस्यभावात्॥ ४२.१७९ ॥	
न सज्जते कर्मसु भोगजालं दिवीव सूर्यस्य मयूखजालम्॥ ४२.१८० ॥	
एवंविधेन पुत्रेण मा मातर्दुःखिनी भव॥	
तत्पदं त्वा च नेष्यामि न यत्क्रतुशतैरपि॥ ४२.१८१ ॥	
इति पुत्रवचः श्रुत्वा विस्मिता इतराभवत्॥	
चिंतयामास यद्येवं विद्वान्मम सुतो दृढम्॥ ४२.१८२ ॥	
लोकेषु ख्यातिमायाति ततो मे स्याद्यशः परम्॥	
इत्यादि चिंतयंत्यां च रजन्यां भगवान्हरिः॥ ४२.१८३ ॥	
प्रहृष्टस्तस्य तैर्वाक्यैर्विस्मितः प्रादुरास च॥	
मूर्तेः स्वयं विनिष्क्रम्य शंखचक्रगदाधराः॥ ४२.१८४ ॥	
जगदुद्भासयन्भासा सूर्यकोटिसमप्रभः॥	
ततो निष्पत्य धरणीं हृष्टरोमाश्रुद्गदः॥ ४२.१८५ ॥	
मूर्ध्नि बद्धांजलिं धीमानैतरेयोऽथ तुष्टुवे॥ ४२.१८६ ॥	
नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि॥	
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः संकर्षणाय च॥ ४२.१८७ ॥	
नमो विज्ञानमात्राय परमानंदमूर्तये॥	
आत्मारामाय शांताय निवृत्तद्वैतदृष्टये॥ ४२.१८८ ॥	
आत्मानंदानुरुद्धाय सम्यक्तयक्तोर्मये नमः॥	
हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनंतशक्तये॥ ४२.१८९ ॥	
वचस्युपरते प्राप्यो य एको मनसा सह॥	
अनामरूपचिन्मात्रः सोऽव्यान्नः सदसत्परः॥ ४२.१९० ॥	
यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यपैति जायते॥	
मृन्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नमः॥ ४२.१९१ ॥	
यं न स्पृशंति न विदुर्मनोबुद्धींद्रियासवः॥	
अंतर्बहिश्च विततं व्योमवत्प्रणतोऽस्म्यहम्॥ ४२.१९२ ॥	
देहेंद्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशब्द्धाः प्रचरंति कर्मसु॥	
नैवान्यदालोहमिव प्रतप्तं स्थानेषु तद्दृष्टपदेन एते॥ ४२.१९३ ॥	
चतुर्भिश्च त्रिभिर्द्वाभ्यामेकधा प्रणमामि तम्॥	
पूर्वापरापरयुगे शास्तारं परमीश्वरम्॥ ४२.१९४ ॥	
हित्वा गतीर्मोक्षकामा यं भजंति दशात्मकम्॥	
तं परं सत्यममलं त्वां वयं पर्युपास्महे॥ ४२.१९५ ॥	
ॐनमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय विभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकरकरकमलोत्पलकुड्मलोपलालितचरणारविंदयुगल परमपरमेष्ठिन्नमस्ते॥ ४२.१९६ ॥	
तवाग्निरास्यं वसुधांघ्रियुग्मं नभः शिरश्चंद्ररवी च नेत्रे॥	
समस्तलोका जठरं भुजाश्च दिशश्चतस्रो भगवन्नमस्ते॥ ४२.१९७ ॥	
जन्मानि तावंति न संति देव निष्पीड्य सर्वाणि च सर्वकालम्॥	
भूतानि यावंति मयात्र भीमे पीतानि संसारमहासमुद्रे॥ ४२.१९८ ॥	
संपच्छिलानां हिमवन्महेंद्रकैलासमेर्वादिषु नैव तादृक्॥	
देहाननेकाननुगृह्णतो मे प्राप्तास्ति संपन्महती तथेश॥ ४२.१९९ ॥	
न संतिते देव भुवि प्रदेशा न येषु जातोऽस्मि तथा विनष्टः॥	
भूत्वा मया येषु न जंतवश्च संभक्षितो वा न च भूतसंघैः॥ ४२.२०० ॥	
शोकाभिभूतस्य ममाश्रु देव यावत्प्रमाणं पतितं भवेषु॥	
तावत्प्रमाणं न जलं पयोदा मुंचंति दिव्यैरपि वर्षलक्षैः॥ ४२.२०१ ॥	
मन्ये धरित्रीपरमाणुसंख्यामुपैति पित्रोर्गणना न मह्यम्॥	
मित्राव्यमित्राण्यनुजीव्यबंधून्संख्यातुमीशोऽस्मिन देवदेव॥ ४२.२०२ ॥	
त्वय्यर्पितं नाथ पुनः पुनर्मे मनः समाक्षिप्य सुदुर्द्धरारि॥	
कामो वशं क्रधमुखैः सहायैः करोति किं तद्भगवन्करोमि॥ ४२.२०३ ॥	
सोऽहं भृशार्तः करुणाकरस्त्वं संसारगर्ते पतितस्य विष्णो॥	
महात्मनां संश्रयमभ्युपेतो नैवावसीदत्यपि दुर्गतोऽपि॥ ४२.२०४ ॥	
परायणं रोगवतो हि वैद्यो महाब्धिमग्नस्य च नौर्नरस्य॥	
बालस्य मातापितरौ सुघोरसंसारखिन्नस्य हरे त्वमेव॥ ४२.२०५ ॥	
प्रसीद सर्वेश्वर सर्वभूत सर्वस्य हेतो परमार्थसार॥	
मामुद्धरास्मादुरुदुःखसंघात्संसारगर्तात्स्वपरिग्रहेण॥ ४२.२०६ ॥	
क्षृत्तृट्‌त्रिधातुभिरिमं मुहुरर्द्यमानं शीतोष्ण वातसलिलैरितरेतराच्च॥	
कामाग्निनाच्युत रुषा च सुदुर्भरेण संपश्यतो मम उरुक्रम सीदतो हि॥ ४२.२०७ ॥	
भवंतु भद्राणि समस्तदोषाः प्रयांतु नाशं जगतोऽखिलस्य॥	
मयाद्य भक्त्या परमेश्वरे प्रभौ स्तुते जगद्धातरि वासुदेवे॥ ४२.२०८ ॥	
ये भूतले ये दिवि चांतरिक्षे रसातले प्राणिगणाश्च केचित्॥	
भवंतु ते सिद्धियुजो मयाद्य स्तुते जगद्धातरि वासुदेवे॥ ४२.२०९ ॥	
अज्ञानिनो ज्ञानविदो भवंतु प्रशान्तिभाजः सततोग्रचित्ताः॥	
मया च विश्वंभरणे ह्यनंते स्तुते जगद्धातरि वासुदेवे॥ ४२.२१० ॥	
श्रृण्वंति ये मे स्तुवतस्तथान्ये पश्यंति ये मामिदमीरयंतम्॥	
देवासुराद्या मनुजास्तिरश्चो भवंतु तेऽप्यच्युतयोगभाजः॥ ४२.२११ ॥	
ये चापि मूका विकलेंद्रियत्वात्पठंति नो नैव विलोकयंति॥	
पश्वादयः कीटपिपीलिकाद्या भवंतु तेऽप्यच्युतयोगभाजः॥ ४२.२१२ ॥	
नश्यंतु दुःखानि जगत्यपेतु लोभादिको दोषगणः प्रजाभ्यः॥	
यथात्मनि भ्रातरि चात्मजे वा तथा नरस्यास्तु जनेपि भावः॥ ४२.२१३ ॥	
संसारवैद्यैऽखिलदोषहानिविचक्षणे निर्वृतिहेतुभूते॥	
संसारबंधाः शिथिलीभवंतु हृदि स्थिते सर्वजनस्य विष्णौ॥ ४२.२१४ ॥	
पापं प्रणाशं मम च प्रयातु यन्मानसं यच्च करोमि वाचा॥	
शरीरमप्याचरितं च यन्मे स्मृते जगद्धातरि वासुदेवे॥ ४२.२१५ ॥	
यथा हि वा वासुदेवेति प्रोक्ते संकीर्त्तने विष्णुभक्तस्य वापि॥	
स्मृते हरौ वापि प्रयाति पापं सत्येन मे नश्यतां तेन पापम्॥ ४२.२१६ ॥	
मूढोऽयमल्पमतिरल्पविचेष्टितोऽयं क्लिष्टं मनोऽपि विषयैर्मयि न प्रसंगि॥	
इत्थं कृपां कुरु मयि प्रणतेऽखिलेश त्वां स्तोतुमंबुजभवोऽपि हि देव नेशः॥ ४२.२१७॥	
स त्वं प्रसीद भगवन्कुरु मय्यनाथे विष्णो कृपां परमकारुणिकः किल त्वम्॥	
संसारसागरनिमग्नमनंत दीनमुद्धर्तुमर्हसि हरे पुरुषोत्तमोसि॥ ४२.२१८ ॥	
इत्थं स्तुतः स भगवानैतरेयेण भारत॥	
वासुदेवो विशालात्मा सानंदमिदमाह तम्॥ ४२.२१९ ॥	
वत्सैतरेय तुष्टोस्मि भक्त्यानेन स्तवेन ते॥	
वरं वृणुष्व मत्तस्त्वं दुर्लभं यदभीप्सितम्॥ ४२.२२० ॥	॥ऐतरेय उवाच॥	
एष एव वरो नाथमम नित्यमभीप्सितः॥	
मज्जतो घोरसंसारे कर्णधारो हरे भव॥ ४२.२२१ ॥	
'''॥श्रीभगवानुवाच॥	
मुक्त एवासि संसाराद्यस्य ते भक्तिरीदृशी॥	
ग्रहैर्महाग्रहैर्बद्धो नैव ते द्वित्रयोदशी॥ ४२.२२२ ॥	
यश्च स्तोत्रेण सततं गुप्तक्षेत्रसमीहितम्॥	
स्तोष्यते वासुदेवं मां स पापक्षयमाप्स्यति॥ ४२.२२३ ॥	
यस्मादेतेन स्तोत्रेण पापं नाशमवाप्स्यति॥	
अघनाशनमित्येव तस्मात्ख्यातिमवाप्स्यति॥ ४२.२२४ ॥	
एकादश्यामुपोष्यैव ममाग्रे यः पठिष्यति॥	
स्तवमेनं स पूतात्मा मम लोकमवाप्स्यति॥ ४२.२२५ ॥	
सर्वेषामेव क्षेत्राणां गुप्तक्षेत्रं प्रियं यथा॥	
तथा सर्वस्तवानां च स्तवोयं सुप्रियोमम॥ ४२.२२६ ॥	
यानि चोद्दिश्य भूतानि जप्यतेऽसौ महात्मभिः॥	
तानि शांतिं भगं प्रज्ञां प्राप्स्यंति कृपया मम॥ ४२.२२७ ॥	
त्वं च वत्स श्रौतधर्मान्सम्यगाचर श्रद्धया॥	
न तैर्बंधं मयि न्यस्तैराप्स्यस्यनभिसंधितैः॥ ४२.२२८ ॥	
यज यज्ञैरवाप्यैव दारान्नन्दय मातरम्॥	
मयि ध्यानेन तीव्रेण मामवाप्स्यस्यसंशयम्॥ ४२.२२९ ॥	
बुद्धिर्मनोथ भूतानि बुद्धिकर्मेन्द्रियाणि च॥	
त्रयोदशग्रहैर्ये स्युस्त्रयोदश महाग्रहाः॥ ४२.२३० ॥	
बोद्धव्यमथ मंतव्यमहंता शब्द एव च॥	
स्पर्शो रसो रूपगन्धौ वचनादानमेव च॥ ४२.२३१ ॥	
विहृत्युत्सर्ग आनंदस्त्रयोदश महाग्रहाः॥	
एतान्महाग्रहन्पुत्र शुद्धाञ्छुद्धैः स्वकैर्ग्रहैः॥ ४२.२३२ ॥	
गृहाण ध्यानयोगेन ममैवं मोक्षमाप्स्यसि॥	
एवं त्वं कर्मभिर्वीर नैष्कर्म्यं समवाप्स्यसि॥ ४२.२३३ ॥	
शुल्बंरसेन संविद्धं दक्षो हेम यथाश्नुते॥	
वर्णाश्रमाचारवता मयि संन्यस्तकर्मणा॥ ४२.२३४ ॥	
मदनुध्यानयुक्तेन मोक्षो नास्तीह दुर्लभः॥	
तस्मादेवं वर्तमानो नन्द व्रतपरायणः॥ ४२.२३५ ॥	
उद्धृत्य सप्तपुरुषाल्लँयं मयि गमिष्यसि॥	
सांप्रतं प्रतिभास्यंति वेदश्चापठिता अपि॥ ४२.२३६ ॥	
ततस्त्वं कोटितीर्थे च यज्ञे वै हरिमेधसः॥	
याहि तत्र भविष्यं ते सर्वं मातुरभीप्सितम्॥ ४२.२३७ ॥	
इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुर्मूर्तिमध्ये विवेश ह॥	
विलोक्य मानो निमिषं मात्रा चैव सुतेन च॥ ४२.२३८ ॥ 	
ततो मूर्ति नमस्कृत्य वासुदेवस्य विस्मितः॥	
ऐतरेयः स्वजननीं मुदितो वाक्यमब्रवीत्॥ ४२.२३९ ॥	
पुराहमभवं शूद्रो भीतः संसारदोषतः॥	
परिनिष्ठागतं धर्मं ब्राह्मणं शरणं गतः॥ ४२.२४० ॥	
स कृपालुर्मम प्राह मन्त्रं वै द्वादशाक्षरम्॥	
सदेमं जपचेत्युक्त्वा तमहं जप्तवान्सदा॥ ४२.२४१ ॥	
तेन जाप्यप्रभावेन ममोत्पत्तिस्तवोदरात्॥	
जातस्मृतिर्विष्णुभक्तिः स्थितिरत्र च सर्वदा॥ ४२.२४२ ॥	
इदानीं च प्रयाम्येष यज्ञं तं हरिमेधसः॥	
त्वद्रूपं विष्णुप्रीत्यर्थं प्रणम्य त्वां प्रसादये॥ ४२.२४३ ॥	
ततो महीनगरकाख्ये कोटितीर्थतलस्थितम्॥	
यजन्तं संवृतं विप्रैः कोटिशस्तमुपागमत्॥ ४२.२४४ ॥	
गेहाय मातरं प्रोच्य स यज्ञे प्रोक्तवान्द्विजः॥	
नमस्तस्मै भगवते विष्णवेऽकुण्ठमेधसे॥ ४२.२४५ ॥	
यन्मायामोहितधियो भ्रमामः कर्मसागरे॥	
इति श्लोकं महार्थं ते हरिमेधमुखा द्विजाः॥ ४२.२४६ ॥	
आकर्ण्यासनपूजाद्यैः पूजयामासुरंग तम्॥	
ततो वेदार्थनैपुण्यैस्तेन ते तोषिता द्विजाः॥ ४२.२४७ ॥	
प्रददुर्दक्षिणां सर्वां हरिमेधाः सुतामपि॥	
द्रव्यं कन्यां च संगृह्य स्वगृहं समुपागमत्॥ ४२.२४८ ॥	
वन्दयित्वा स्वजननीं पुत्रानुत्पाद्य चामलान्॥	
इष्ट्वा यज्ञैरैतरेयो द्वादशीव्रततत्परः॥ ४२.२४९ ॥	
वासुदेवानुध्यानेन मोक्षं पश्चादुपागतः॥	
एवंविधो वासुदेवः स्वयमत्रास्ति भारत॥ ४२.२५० ॥	
योर्ययेत्पूजयेत्स्तौति सर्वं तस्याक्षयं विदुः॥	
शिवधर्मेषु यत्प्रोक्तं फलं पूर्वं मया तव॥ ४२.२५१ ॥	
तादृशं लभते मर्त्यो वासुदेवप्रसादतः॥ ४२.२५२ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे श्रीवृद्धवासुदेवमाहात्म्यवर्णन ऐतरेयब्राह्मणचरित्रवर्णनंनाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः॥ ४२ ॥ छ ॥	

कौमारिकाखण्डः