नारदस्मृतिः/व्यवहारपदानि/ऋणादानम्
<table>		
		
<td><p>		
	ऋणं देयं अदेयं च येन यत्र यथा च यत् ।दानग्रहणधर्माच्च ऋणादानं इति स्मृतम्  । । १.०१  । ।	</p>
<td><p>		
	पितर्युपरते पुत्रा ऋणं दद्युर्यथांशतः   ।विभक्ता ह्यविभक्ता वा यस्तां उद्वहते धुरम्  । । १.०२  । ।	</p>
<td><p>		
	पितृव्येणाविभक्तेन भ्रात्रा वा यदृणं कृतम्  ।मात्रा वा यत्कुटुम्बार्थे दद्युस्तद्रिक्थिनोऽखिलम्  । । १.०३  । ।	</p>
<td><p>		
	क्रमादव्याहतं प्राप्तं पुत्रैर्यन्नर्णं उद्धृतम्  ।दद्युः पैतामहं पौत्रास्तच्चतुर्थान्निवर्तते   । । १.०४  । ।	</p>
<td><p>		
	इच्छन्ति पितरः पुत्रान्स्वार्थहेतोर्यतस्ततः   ।उत्तमर्णाधमर्णेभ्यो मां अयं मोचयिष्यति   । । १.०५  । ।	</p>
<td><p>		
	अतः पुत्रेण जातेन स्वार्थं उत्सृज्य यत्नतः   ।पिता मोक्षितव्य ऋणाद्यथा न नरकं पतेत् । । १.०६  । ।	</p>
<td><p>		
	तपस्वी चाग्निहोत्री च ऋणवान्म्रियते यदि   ।तपश्चैवाग्निहोत्रं च सर्वं तद्धनिनां धनम्  । । १.०७  । ।	</p>
<td><p>		
	न पुत्रर्णं पिता दद्याद्दद्यात्पुत्रस्तु पैतृकम्  ।कामक्रोधसुराद्यूत प्रातिभाव्यकृतं विना   । । १.०८  । ।	</p>
<td><p>		
	पितुरेव नियोगाद्यत्कुटुम्बभरणाय च   ।कृतं वा यदृणं कृच्छ्रे दद्यात्पुत्रस्य तत्पिता   । । १.०९  । ।	</p>
<td><p>		
	शिष्यान्तेवासिदासस्त्री वैयावृत्त्यकरैश्च यत् ।कुटुम्बहेतोरुत्क्षिप्तं वोढव्यं तत्कुटुम्बिना   । । १.१०  । ।	</p>
<td><p>		
	नार्वाग्विंशतिमाद्वर्षात्पितरि प्रोषिते सुतः   ।ऋणं दद्यात्पितृव्ये वा ज्येष्ठे भ्रातर्यथापि वा   । । १.११  । ।	</p>
<td><p>		
	दाप्यः परर्णं एकोऽपि जीवत्स्वधिकृतैः कृतम्  ।प्रेतेषु तु न तत्पुत्रः परर्णं दातुं अर्हति   । । १.१२  । ।	</p>
<td><p>		
	न स्त्री पतिकृतं दद्यादृणं पुत्रकृतं तथा   ।अभ्युपेतादृते यद्वा सह पत्या कृतं भवेत् । । १.१३  । ।	</p>
<td><p>		
	दद्यादपुत्रा विधवा नियुक्ता या मुमूर्षुणा   ।यो वा तद्रिक्थं आदद्याद्यतो रिक्थं ऋणं ततः   । । १.१४  । ।	</p>
<td><p>		
	न च भार्याकृतं ऋणं कथंचित्पत्युराभवेत् ।आपत्कृतादृते पुंसां कुटुम्बार्थो हि विस्तरः   । । १.१५  । ।	</p>
<td><p>		
	अन्यत्र रजकव्याध गोपशौण्डिकयोषिताम्  ।तेषां तत्प्रत्यया वृत्तिः कुटुम्बं च तदाश्रयम्  । । १.१६  । ।	</p>
<td><p>		
	पुत्रिणी तु समुत्सृज्य पुत्रं स्त्री यान्यं आश्रयेत् ।ऋक्थं तस्या हरेत्सर्वं निःस्वायाः पुत्र एव तु   । । १.१७  । ।	</p>
<td><p>		
	या तु सप्रधनैव स्त्री सापत्या चान्यं आश्रयेत् ।सोऽस्या दद्यादृणं भर्तुरुत्सृजेद्वा तथैव ताम्  । । १.१८  । ।	</p>
<td><p>		
	अधनस्य ह्यपुत्रस्य मृतस्योपैति यः स्त्रियम्  ।ऋणं वोढुः स भजते तदेवास्य धनं स्मृतम्  । । १.१९  । ।	</p>
<td><p>		
	धनस्त्रीहारिपुत्राणां ऋणभाग्यो धनं हरेत् ।पुत्रोऽसतोः स्त्रीधनिनोः स्त्रीहारी धनिपुत्रयोः   । । १.२०  । ।	</p>
<td><p>		
	उत्तमा स्वैरिणी या स्यादुत्तमा च पुनर्भुवाम्  ।ऋणं तयोः पतिकृतं दद्याद्यस्तां उपाश्नुते   । । १.२१  । ।	</p>
<td><p>		
	स्त्रीकृतान्यप्रमाणानि कार्याण्याहुरनापदि   ।विशेषतो गृहक्षेत्र दानाधमनविक्रयाः   । । १.२२  । ।	</p>
<td><p>		
	एतान्यपि प्रमाणानि भर्ता यद्यनुमन्यते   ।पुत्रः पत्युरभावे वा राजा वा पतिपुत्रयोः   । । १.२३  । ।	</p>
<td><p>		
	भर्त्रा प्रीतेन यद्दत्तं स्त्रियै तस्मिन्मृतेऽपि तत् ।सा यथाकामं अश्नीयाद्दद्याद्वा स्थावरादृते   । । १.२४  । ।	</p>
<td><p>		
	तथा दासकृतं कार्यं अकृतं परिचक्षते   ।अन्यत्र स्वामिसंदेशान्न दासः प्रभुरात्मनः   । । १.२५  । ।	</p>
<td><p>		
	पुत्रेण च कृतं कार्यं यत्स्यात्पितुरनिच्छतः   ।तदप्यकृतं एवाहुर्दासः पुत्रश्च तौ समौ   । । १.२६  । ।	</p>
<td><p>		
	अप्राप्तव्यवहारश्चेत्स्वतन्त्रोऽपि हि न र्णभाक्  ।स्वातन्त्र्यं तु स्मृतं ज्येष्ठे ज्यैष्ठ्यं गुणवयःकृतम्  । । १.२७  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रयः स्वतन्त्रा लोकेऽस्मिन्राजाचार्यस्तथैव च   ।प्रति प्रति च वर्णानां सर्वेषां स्वगृहे गृही   । । १.२८  । ।	</p>
<td><p>		
	अस्वतन्त्राः प्रजाः सर्वाः स्वतन्त्रः पृथिवीपतिः   ।अस्वतन्त्रः स्मृतः शिष्य आचार्ये तु स्वतन्त्रता   । । १.२९  । ।	</p>
<td><p>		
	अस्वतन्त्राः स्त्रियः पुत्रा दासाश्च सपरिग्रहाः   ।स्वतन्त्रस्तत्र तु गृही यस्य यत्स्यात्क्रमागतम्  । । १.३०  । ।	</p>
<td><p>		
	गर्भस्थैः सदृशो ज्ञेय आ वर्षादष्टमाच्छिषुः   ।बाल आ षोडशाज्ज्ञेयः पोगण्डश्चापि शब्द्यते   । । १.३१  । ।	</p>
<td><p>		
	परतो व्यवहारज्ञः स्वतन्त्रः पितरौ विना   ।जीवतोरस्वतन्त्रः स्याज्जरयापि समन्वितः   । । १.३२  । ।	</p>
<td><p>		
	तयोरपि पिता श्रेयान्बीजप्राधान्यदर्शनात् ।अभावे बीजिनो माता तदभावे तु पूर्वजः   । । १.३३  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वतन्त्राः सर्व एवैते परतन्त्रेषु सर्वदा   ।अनुशिष्टौ विसर्गे च विक्रये चेश्वरा मताः   । । १.३४  । ।	</p>
<td><p>		
	यद्बालः कुरुते कार्यं अस्वतन्त्रस्तथैव च   ।अकृतं तदिति प्राहुः शास्त्रे शास्त्रविदो जनाः   । । १.३५  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वतन्त्रोऽपि हि यत्कार्यं कुर्यादप्रकृतिं गतः   ।तदप्यकृतं एवाहुरस्वतन्त्रः स हेतुतः   । । १.३६  । ।	</p>
<td><p>		
	कामक्रोधाभियुक्तार्त भयव्यसनपीडिताः   ।रागद्वेषपरीताश्च ज्ञेयास्त्वप्रकृतिं गताः   । । १.३७  । ।	</p>
<td><p>		
	कुले ज्येष्ठस्तथा श्रेष्ठः प्रकृतिस्थश्च यो भवेत् ।तत्कृतं स्यात्कृतं कार्यं नास्वतन्त्रकृतं कृतम्  । । १.३८  । ।	</p>
<td><p>		
	धनमूलाः क्रियाः सर्वा यत्नस्तत्साधने मतः   ।रक्षणं वर्धनं भोग इति तस्य विधिः क्रमात् । । १.३९  । ।	</p>
<td><p>		
	तत्पुनस्त्रिविधं ज्ञेयं शुक्लं शबलं एव च   ।कृष्णं च तस्य विज्ञेयः प्रभेदः सप्तधा पृथक्  । । १.४०  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रुतशौर्यतपःकन्या शिष्ययाज्यान्वयागतम्  ।धनं सप्तविधं शुक्लं उदयोऽप्यस्य तद्विधः   । । १.४१  । ।	</p>
<td><p>		
	कुसीदकृषिवाणिज्य शुल्कशिल्पानुवृत्तिभिः   ।कृतोपकारादाप्तं च शबलं समुदाहृतम्  । । १.४२  । ।	</p>
<td><p>		
	पार्श्विकद्यूतदौत्यार्ति प्रतिरूपकसाहसैः   ।व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्  । । १.४३  । ।	</p>
<td><p>		
	तेन क्रयो विक्रयश्च दानं ग्रहणं एव च   ।विविधाश्च प्रवर्तन्ते क्रियाः संभोग एव च   । । १.४४  । ।	</p>
<td><p>		
	यथाविधेन द्रव्येण यत्किंचित्कुरुते नरः   ।तथाविधं अवाप्नोति स फलं प्रेत्य चेह च   । । १.४५  । ।	</p>
<td><p>		
	तत्पुनर्द्वादशविधं प्रतिवर्णाश्रयात्स्मृतम्  ।साधारणं स्यात्त्रिविधं शेषं नवविधं स्मृतम्  । । १.४६  । ।	</p>
<td><p>		
	क्रमागतं प्रीतिदायः प्राप्तं च सह भार्यया   ।अविशेषेण वर्णानां सर्वेषां त्रिविधं धनम्  । । १.४७  । ।	</p>
<td><p>		
	वैशेषिकं धनं ज्ञेयं ब्राह्मणस्य त्रिलक्षणम्  ।प्रतिग्रहेण यल्लब्धं याज्यतः शिष्यतस्तथा   । । १.४८  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रिविधं क्षत्रियस्यापि प्राहुर्वैशेषिकं धनम्  ।युद्धोपलब्धं कारश्च दण्डश्च व्यवहारतः   । । १.४९  । ।	</p>
<td><p>		
	वैशेषिकं धनं ज्ञेयं वैश्यस्यापि त्रिलक्षणम्  ।कृषिगोरक्षवाणिज्यैः शूद्रस्यैभ्यस्त्वनुग्रहात् । । १.५०  । ।	</p>
<td><p>		
	सर्वेषां एव वर्णानां एष धर्म्यो धनागमः   ।विपर्ययादधर्म्यः स्यान्न चेदापद्गरीयसी   । । १.५१  । ।	</p>
<td><p>		
	आपत्स्वनन्तरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते   ।वैश्यवृत्तिस्ततश्चोक्ता न जघन्या कथंचन   । । १.५२  । ।	</p>
<td><p>		
	न कथंचन कुर्वीत ब्राह्मणः कर्म वार्षलम्  ।वृषलः कर्म न ब्राह्मं पतनीये हि ते तयोः   । । १.५३  । ।	</p>
<td><p>		
	उत्कृष्टं चापकृष्टं च तयोः कर्म न विद्यते   ।मध्यमे कर्मणी हित्वा सर्वसाधारणे हि ते   । । १.५४  । ।	</p>
<td><p>		
	आपदं ब्राह्मणस्तीर्त्वा क्षत्रवृत्त्या हृतैर्धनैः   ।उत्सृजेत्क्षत्रवृत्तिं तां कृत्वा पावनं आत्मनः   । । १.५५  । ।	</p>
<td><p>		
	तस्यां एव तु यो वृत्तौ ब्राह्मणो रमते रसात् ।काण्डपृष्ठश्च्युतो मार्गात्सोऽपाङ्क्तेयः प्रकीर्तितः   । । १.५६  । ।	</p>
<td><p>		
	वैश्यवृत्तावविक्रेयं ब्राह्मणस्य पयो दधि   ।घृतं मधु मधूच्छिष्टं लाक्षाक्षाररसासवाः   । । १.५७  । ।	</p>
<td><p>		
	मांसौदनतिलक्षौम सोमपुष्पफलपलाः   ।मनुष्यविषशस्त्राम्बु लवणापूपवीरुधः   । । १.५८  । ।	</p>
<td><p>		
	नीलीकौषेयचर्मास्थि कुतपैकशफा मृदः   ।उदश्वित्केशपिण्याक शाकाद्यौषधयस्तथा   । । १.५९  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मणस्य तु विक्रेयं शुष्कं दारु तृणानि च   ।गन्धद्रव्यैरकावेत्र तूलमूलतुशादृते   । । १.६०  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वयं शीर्णं च विदलं फलानां बदरेङ्गुदे   ।रज्जुः कार्पासिकं सूत्रं तच्चेदविकृतं भवेत् । । १.६१  । ।	</p>
<td><p>		
	अशक्तौ भेषजस्यार्थे यज्ञहेतोस्तथैव च   ।यद्यवश्यं तु विक्रेयास्तिला धान्येन तत्सामाः   । । १.६२  । ।	</p>
<td><p>		
	अविक्रेयाणि विक्रीणन्ब्राह्मणः प्रच्युतः पथः   ।मार्गे पुनरवस्थाप्य राज्ञा दण्डेन भूयसा   । । १.६३  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रमाणानि प्रमाणस्थैः परिपाल्यानि यत्नतः   ।सीदन्ति हि प्रमाणानि प्रमाणैरव्यवस्थितैः   । । १.६४  । ।	</p>
<td><p>		
	लिखितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम्  ।धनस्वीकरणे येन धनी धनं उपाश्नुते   । । १.६५  । ।	</p>
<td><p>		
	लिखितं बलवन्नित्यं जीवन्तस्त्वेव साक्षिणः   ।कालातिहरणाद्भुक्तिरिति शास्त्रेषु निश्चयः   । । १.६६  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रिविधस्यास्य दृष्टस्य प्रमाणस्य यथाक्रमम्  ।पूर्वं पूर्वं गुरु ज्ञेयं भुक्तिरेभ्यो गरीयसी   । । १.६७  । ।	</p>
<td><p>		
	विद्यमानेऽपि लिखिते जीवत्स्वपि हि साक्षिषु   ।विशेषतः स्थावराणां यन्न भुक्तं न तत्स्थिरम्  । । १.६८  । ।	</p>
<td><p>		
	भुज्यमानान्परैरर्थान्यः स्वान्मौर्ख्यादुपेक्षते   ।समक्षं जीवतोऽप्यस्य तान्भुक्तिः कुरुते वशे   । । १.६९  । ।	</p>
<td><p>		
	यत्किंचिद्दश वर्षाणि संनिधौ प्रेक्षते धनी   ।भुज्यमानं परैस्तूष्णीं न स तल्लब्धुं अर्हति   । । १.७०  । ।	</p>
<td><p>		
	उपेक्षां कुर्वतस्तस्य तूष्णीं भूतस्य तिष्ठतः   ।कालेऽतिपन्ने पूर्वोक्ते व्यवहारो न सिध्यति   । । १.७१  । ।	</p>
<td><p>		
	अजडश्चेदपोगण्डो विषये चास्य भुज्यते   ।भुक्तं तद्व्यवहारेण भोक्ता तद्धनं अर्हति   । । १.७२  । ।	</p>
<td><p>		
	आधिः सीमा बालधनं निक्षेपोपनिधी स्त्रियः   ।राजस्वं श्रोत्रियस्वं च नोपभोगेन जीर्यते   । । १.७३  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रत्यक्षपरिभोगाच्च स्वामिनो द्विदशाः समाः   ।आध्यादीन्यपि जीर्यन्ते स्त्रीनरेन्द्रधनादृते   । । १.७४  । ।	</p>
<td><p>		
	स्त्रीधनं च नरेन्द्राणां न कदाचन जीर्यते   ।अनागमं भुज्यमानं वत्सराणां शतैरपि   । । १.७५  । ।	</p>
<td><p>		
	निर्भोगो यत्र दृश्येत न दृश्येतागमः क्वचित् ।आगमः कारणं तत्र न भोगस्तत्र कारणम्  । । १.७६  । ।	</p>
<td><p>		
	अनागमं भुज्यते यन्न तद्भोगोऽतिवर्तते   ।प्रेते तु भोक्तरि धनं याति तद्वंश्यभोग्यताम्  । । १.७७  । ।	</p>
<td><p>		
	आहर्तैवाभियुक्तः सन्नर्थानां उद्धरेत्पदम्  ।भुक्तिरेव विशुद्धिः स्यात्प्राप्तानां पितृतः क्रमात् । । १.७८  । ।	</p>
<td><p>		
	अन्वाहितं हृतं न्यस्तं बलावष्टब्धं याचितम्  ।अप्रत्यक्षं च यद्भुक्तं षडेतान्यागमं विना   । । १.७९  । ।	</p>
<td><p>		
	तथारूढविवादस्य प्रेतस्य व्यवहारिणः   ।पुत्रेण सोऽर्थः संशोध्यो न तं भोगोऽतिवर्तते   । । १.८०  । ।	</p>
<td><p>		
	यद्विनागमं अप्यूर्ध्वं भुक्तं पूर्वैस्त्रिभिर्भवेत् ।न तच्छक्यं अपाकर्तुं क्रमात्त्रिपुरुषागतम्  । । १.८१  । ।	</p>
<td><p>		
	सन्तोऽपि न प्रमाणं स्युर्मृते धनिनि साक्षिणः   ।अन्यत्र श्रावितं यत्स्यात्स्वयं आसन्नमृत्युना   । । १.८२  । ।	</p>
<td><p>		
	न हि प्रत्यर्थिनि प्रेते प्रमाणं साक्षिणां वचः   ।साक्षिमत्करणं तत्र प्रमाणं स्याद्विनिश्चये   । । १.८३  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रावितस्त्वातुरेणापि यस्त्वर्थो धर्मसंहितः   ।मृतेऽपि तत्र साक्षी स्यात्षट्सु चान्वाहितादिषु   । । १.८४  । ।	</p>
<td><p>		
	क्रिय र्णादिषु सर्वेषु बलवत्युत्तरोत्तरा   ।प्रतिग्रहाधिक्रीतेषु पूर्वा पूर्वा गरीयसी   । । १.८५  । ।	</p>
<td><p>		
	स्थानलाभनिमित्तं हि दानग्रहणं इष्यते   ।तत्कुसीदं इति प्रोक्तं तेन वृत्तिः कुसीदिनाम्  । । १.८६  । ।	</p>
<td><p>		
	कायिका कालिका चैव कारिता च तथा स्मृता   ।चक्रवृद्धिश्च शास्त्रेषु तस्य वृद्धिश्चतुर्विधा   । । १.८७  । ।	</p>
<td><p>		
	कायाविरोधिनी शश्वत्पणपाद्या तु कायिका   ।प्रतिमासं स्रवति या वृद्धिः सा कालिका स्मृता   । । १.८८  । ।	</p>
<td><p>		
	वृद्धिः सा कारिता नाम य र्णिकेन स्वयंकृता   ।वृद्धेरपि पुनर्वृद्धिश्चक्रवृद्धिरुदाहृता   । । १.८९  । ।	</p>
<td><p>		
	ऋणानां सार्वभौमोऽयं विधिर्वृद्धिकरः स्मृतः   ।देशाचारविधिस्त्वन्यो यत्र र्णं अवतिष्ठति   । । १.९०  । ।	</p>
<td><p>		
	द्विगुणं त्रिगुणं चैव तथान्यस्मिंश्चतुर्गुणम्  ।तथाष्टगुणं अन्यस्मिन्देशे देशेऽवतिष्ठते   । । १.९१  । ।	</p>
<td><p>		
	हिरण्यधान्यवस्त्राणां वृद्धिर्द्वित्रिचतुर्गुणा   ।घृतस्याष्टगुणा वृद्धिः स्त्रीपशूनां च संततिः   । । १.९२  । ।	</p>
<td><p>		
	सूत्रकर्पासकिण्वानां त्रपुषः सीसकस्य च   ।आयुधानां च सर्वेषां चर्मणस्ताम्रलोहयोः   । । १.९३  । ।	</p>
<td><p>		
	अन्येषां चैव सर्वेषां इष्टकानां तथैव च   ।अक्षय्या वृद्धिरेतेषां मनुराह प्रजापतिः   । । १.९४  । ।	</p>
<td><p>		
	तैलानां चैव सर्वेषां मद्यानां मधुसर्पिषाम्  ।वृद्धिरष्टगुणा ज्ञेया गुडस्य लवणस्य च   । । १.९५  । ।	</p>
<td><p>		
	न वृद्धिः प्रीतिदत्तानां स्यादनाकारिता क्वचित् ।अनाकारितं अप्यूर्ध्वं वत्सरार्धाद्विवर्धते   । । १.९६  । ।	</p>
<td><p>		
	एष वृद्धिविधिः प्रोक्तः प्रतिवृद्धस्य धर्मतः   ।वृद्धिस्तु योक्ता धान्यानां वार्धुष्यं तदुदाहृतम्  । । १.९७  । ।	</p>
<td><p>		
	आपदं निस्तरेद्वैश्यः कामं वार्धुषकर्मणा   ।आपत्स्वपि हि कष्टासु ब्राह्मणस्य न वार्धुषम्  । । १.९८  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मणस्य तु यद्देयं सान्वयस्य न चास्ति सः   ।स्वकुल्यस्यास्य निवपेत्तदभावेऽस्य बन्धुषु   । । १.९९  । ।	</p>
<td><p>		
	यदा तु न स्वकुल्याः स्युर्न च संबन्धिबान्धवाः   ।तदा दद्यात्स्वजातिभ्यस्तेष्वसत्स्वप्सु निक्षिपेत् । । १.१००  । ।	</p>
<td><p>		
	गृहीत्वोपगतं दद्यादृणिकायोदयं धनी   ।अददद्याच्यमानस्तु शेषहानिं अवाप्नुयात् । । १.१०१  । ।	</p>
<td><p>		
	लेख्यं दद्यादृणे शुद्धे तदभावे प्रतिश्रवम्  ।धनिकर्णिकयोरेवं विशुद्धिः स्यात्परस्परम्  । । १.१०२  । ।	</p>
<td><p>		
	विश्रम्भहेतू द्वावत्र प्रतिभूराधिरेव च   ।लिखितं साक्षिणश्च द्वे प्रमाणे व्यक्तिकारके   । । १.१०३  । ।	</p>
<td><p>		
	उपस्थानाय दानाय प्रत्ययाय तथैव च   ।त्रिविधः प्रतिभूर्दृष्टस्त्रिष्वेवार्थेषु सूरिभिः   । । १.१०४  । ।	</p>
<td><p>		
	ऋणिष्वप्रतिकुर्वत्सु प्रत्यये वा विवादिते   ।प्रतिभूस्तदृणं दद्यादनुपस्थापयंस्तथा   । । १.१०५  । ।	</p>
<td><p>		
	बहवश्चेत्प्रतिभुवो दद्युस्तेऽर्थं यथाकृतम्  ।अर्थेऽविशेषिते ह्येषु धनिनश्छन्दतः क्रिया   । । १.१०६  । ।	</p>
<td><p>		
	यं चार्थं प्रतिभूर्दद्याद्धनिकेनोपपीडितः   ।ऋणिकस्तं प्रतिभुवे द्विगुणं प्रतिपादयेत् । । १.१०७  । ।	</p>
<td><p>		
	अधिक्रियत इत्याधिः स विज्ञेयो द्विलक्षणः   ।कृतकालोपनेयश्च यावद्देयोद्यतस्तथा   । । १.१०८  । ।	</p>
<td><p>		
	स पुनर्द्विविधः प्रोक्तो गोप्यो भोग्यस्तथैव च   ।प्रतिदानं तथैवास्य लाभहानिर्विपर्यये   । । १.१०९  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रमादाद्धनिनस्तद्वदाधौ विकृतिं आगते   ।विनष्टे मूलनाशः स्याद्दैवराजकृतादृते   । । १.११०  । ।	</p>
<td><p>		
	रक्ष्यमाणोऽपि यत्राधिः कालेनेयादसारताम्  ।आधिरन्योऽधिकर्तव्यो देयं वा धनिने धनम्  । । १.१११  । ।	</p>
<td><p>		
	अथ शक्तिविहीनः स्यादृणी कालविपर्ययात् ।शक्यप्रेक्षं ऋणं दाप्यः काले काले यथोदयम्  । । १.११२  । ।	</p>
<td><p>		
	शक्तो वा यदि दौरात्म्यान्न दद्याद्धनिने धनम्  ।राज्ञा दापयितव्यः स्याद्गृहीत्वांशं तु विंशकम्  । । १.११३  । ।	</p>
<td><p>		
	नश्येदृणपरीमाणं कालेनेह र्णिकस्य चेत् ।जातिसंज्ञाधिवासानां आगमो लेख्यतः स्मृतः   । । १.११४  । ।	</p>
<td><p>		
	लेख्यं तु द्विविधं ज्ञेयं स्वहस्तान्यकृतं तथा   ।असाक्षिमत्साक्षिमच्च सिद्धिर्देशस्थितेस्तयोः   । । १.११५  । ।	</p>
<td><p>		
	देशाचाराविरुद्धं यद्व्यक्ताधिकृतलक्षणम्  ।तत्प्रमाणं स्मृतं लेख्यं अविलुप्तक्रमाक्षरम्  । । १.११६  । ।	</p>
<td><p>		
	मत्ताभियुक्तस्त्रीबाल बलात्कारकृतं च यत् ।तदप्रमाणकरणं भीतोपधिकृतं तथा   । । १.११७  । ।	</p>
<td><p>		
	मृताः स्युः साक्षिणो यत्र धनिकर्णिकलेखकाः   ।तदप्यपार्थं लिखितं ऋते त्वाधेः स्थिराश्रयात् । । १.११८  । ।	</p>
<td><p>		
	आधिर्यो द्विविधः प्रोक्तो जङ्गमः स्थावरस्तथा   ।सिद्धिरत्रोभयस्यास्य भोगो यद्यस्ति नान्यथा   । । १.११९  । ।	</p>
<td><p>		
	दर्शितं प्रतिकालं यच्छ्रावितं श्रावितं च यत् ।लेख्यं सिध्यति सर्वत्र मृतेष्वपि हि साक्षिषु   । । १.१२०  । ।	</p>
<td><p>		
	अश्रुतार्थं अदृष्टार्थं व्यवहारार्थं एव च   ।न लेख्यं सिद्धिं आप्नोति जीवत्स्वपि हि साक्षिषु   । । १.१२१  । ।	</p>
<td><p>		
	लेख्ये देशान्तरन्यस्ते दग्धे दुर्लिखिते हृते   ।सतस्तत्कालकरणं असतो दृष्टदर्शनम्  । । १.१२२  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्मिन्स्यात्संशयो लेख्ये भूताभूतकृते क्वचित् ।तत्स्वहस्तक्रियाचिह्न प्राप्तियुक्तिभिरुद्धरेत् । । १.१२३  । ।	</p>
<td><p>		
	लेख्यं यच्चान्यनामाङ्कं हेत्वन्तरकृतं भवेत् ।विप्रत्यये परीक्ष्यं तत्संबन्धागमहेतुभिः   । । १.१२४  । ।	</p>
<td><p>		
	लेख्यं यच्चान्यनामाङ्कं हेत्वन्तरकृतं भवेत् ।विप्रत्यये परीक्ष्यं तत्संबन्धागमहेतुभिः   । । १.१२४*१  । ।	</p>
<td><p>		
	लिखितं लिखितेनैव साक्षिमत्साक्षिभिर्हरेत् ।साक्षिभ्यो लिखितं श्रेयो लिखितेन तु साक्षिणः   । । १.१२५  । ।	</p>
<td><p>		
	छिन्नभिन्नहृतोन्मृष्ट नष्टदुर्लिखितेषु च   ।कर्तव्यं अन्यल्लेख्यं स्यादेष लेख्यविधिः स्मृतः   । । १.१२६  । ।	</p>
<td><p>		
	संदिग्धेषु तु कार्येषु द्वयोर्विवदमानयोः   ।दृष्टश्रुतानुभूतत्वात्साक्षिभ्यो व्यक्तिदर्शनम्  । । १.१२७  । ।	</p>
<td><p>		
	समक्षदर्शनात्साक्षी विज्ञेयः श्रोत्रचक्षुषोः   ।श्रोत्रस्य यत्परो ब्रूते चक्षुषः कायकर्म यत् । । १.१२८  । ।	</p>
<td><p>		
	एकादशविधः साक्षी स तु दृष्टो मनीषिभिः   ।कृतः पञ्चविधस्तेषां षड्विधोऽकृत उच्यते   । । १.१२९  । ।	</p>
<td><p>		
	लिखितः स्मारितश्चैव यदृच्छाभिज्ञ एव च   ।गूढश्चोत्तरसाक्षी च साक्षी पञ्चविधः स्मृतः   । । १.१३०  । ।	</p>
<td><p>		
	अकृतः षड्विधश्चापि सूरिभिः परिकीर्तितः   ।ग्रामश्च प्राड्विवाकश्च राजा च व्यवहारिणाम्  । । १.१३१  । ।	</p>
<td><p>		
	कार्येष्वभ्यन्तरो यः स्यादर्थिना प्रहितश्च यः   ।कुलं कुलविवादेषु भवेयुस्तेऽपि साक्षिणः   । । १.१३२  । ।	</p>
<td><p>		
	कुलीना ऋजवः शुद्धा जन्मतः कर्मतोऽर्थतः   ।त्र्यवराः साक्षिणोऽनिन्द्याः शुचयः स्युः सुबुद्धयः   । । १.१३३  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये चाप्यनिन्दिताः   ।प्रतिवर्णं भवेयुस्ते सर्वे सर्वेषु वा पुनः   । । १.१३४  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रेणीषु श्रेणिपुरुषाः स्वेषु वर्गेषु वर्गिणः   ।बहिर्वासिषु बाह्याश्च स्त्रियः स्त्रिषु च साक्षिणः   । । १.१३५  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रेण्यादिषु तु वर्गेषु कश्चिच्चेद्द्वेष्यतां इयात् ।तेभ्य एव न साक्षी स्याद्द्वेष्टारः सर्व एव ते   । । १.१३६  । ।	</p>
<td><p>		
	असाक्ष्यपि हि शास्त्रेषु दृष्टः पञ्चविधो बुधैः   ।वचनाद्दोषतो भेदात्स्वयमुक्तेर्मृतान्तरः   । । १.१३७  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रोत्रियाद्या वचनतः स्तेनाद्या दोषदर्शनात् ।भेदाद्विप्रतिपत्तिः स्याद्विवादे यत्र साक्षिणः   । । १.१३८  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वयमुक्तेरनिर्दिष्टः स्वयं एवैत्य यो वदेत् ।मृतान्तरोऽर्थिनि प्रेते मुमूर्षुश्रावितादृते   । । १.१३९  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रोत्रियास्तापसा वृद्धा ये च प्रव्रजिता नराः   ।असाक्षिणस्ते वचनान्नात्र हेतुरुदाहृतः   । । १.१४०  । ।	</p>
<td><p>		
	स्तेनाः साहसिकाश्चण्डाः कितवा वधकास्तथा   ।असाक्षिणस्ते दुष्टत्वात्तेषु सत्यं न विद्यते   । । १.१४१  । ।	</p>
<td><p>		
	राज्ञा परिगृहीतेषु साक्षिष्वेकार्थनिश्चये   ।वचनं यत्र भिद्यते ते स्युर्भेदादसाक्षिणः   । । १.१४२  । ।	</p>
<td><p>		
	अनिर्दिष्टस्तु साक्षित्वे स्वयं एवैत्य यो वदेत् ।सूचीत्युक्तः स शास्त्रेषु न स साक्षित्वं अर्हति   । । १.१४३  । ।	</p>
<td><p>		
	योऽर्थः श्रावयितव्यः स्यात्तस्मिन्नसति चार्थिनि   ।क्व तद्वदतु साक्षित्वं इत्यसाक्षी मृतान्तरः   । । १.१४४  । ।	</p>
<td><p>		
	योऽर्थः श्रावयितव्यः स्यात्तस्मिन्नसति चार्थिनि   ।क्व तद्वदतु साक्षित्वं इत्यसाक्षी मृतान्तरः   । । १.१४४*१  । ।	</p>
<td><p>		
	द्वयोर्विवदतोरर्थे द्वयोः सत्सु च साक्षिषु   ।पूर्वपक्षो भवेद्यस्य भवेयुस्तस्य साक्षिणः   । । १.१४५  । ।	</p>
<td><p>		
	आधर्यं पूर्वपक्षस्य यस्मिन्नर्थे वशाद्भवेत् ।प्रष्टव्याः साक्षिणस्तत्र विवादे प्रतिवादिनः   । । १.१४६  । ।	</p>
<td><p>		
	न परेण समुद्दिष्टं उपेयात्साक्षिणं रहः   ।भेदयेत्तं न चान्येन हीयेतैवं समाचरन्  । । १.१४७  । ।	</p>
<td><p>		
	साक्ष्युद्दिष्टो यदि प्रेयाद्गच्छेद्वापि दिगन्तरम्  ।तच्छ्रोतारः प्रमाणं स्युः प्रमाणं ह्युत्तरक्रिया   । । १.१४८  । ।	</p>
<td><p>		
	सुदीर्घेणापि कालेन लिखितं सिद्धिं आप्नुयात् ।जानता चात्मना लेख्यं अजानानस्तु लेखयेत् । । १.१४९  । ।	</p>
<td><p>		
	सिद्धिरुक्ताष्टमाद्वर्षात्स्मारितस्येह साक्षिणः   ।आ पञ्चमात्तथा सिद्धिर्यदृच्छोपगतस्य तु   । । १.१५०  । ।	</p>
<td><p>		
	आ तृतीयात्तथा वर्षात्सिद्धिर्गूढस्य साक्षिणः   ।आ वै संवत्सरात्सिद्धिं वदन्त्युत्तरसाक्षिणः   । । १.१५१  । ।	</p>
<td><p>		
	अथवा कालनियमो न दृष्टः साक्षिणं प्रति   ।स्मृत्यपेक्षं हि साक्षित्वं आहुः शास्त्रविदो जनाः   । । १.१५२  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्य नोपहता पुंसः स्मृतिः श्रोत्रं च नित्यशः   ।सुदीर्घेणापि कालेन स साक्षी साक्ष्यं अर्हति   । । १.१५३  । ।	</p>
<td><p>		
	असाक्षिप्रत्ययास्त्वन्ये षड्विवादाः प्रकीर्तिताः   ।लक्षणान्येव साक्षित्वं एषां आहुर्मनीषिणः   । । १.१५४  । ।	</p>
<td><p>		
	उल्काहस्तोऽग्निदो ज्ञेयः शस्त्रपाणिस्तु घातकः   ।केशाकेशिगृहीतश्च युगपत्पारदारिकः   । । १.१५५  । ।	</p>
<td><p>		
	कुद्दालपाणिर्विज्ञेयः सेतुभेत्ता समीपगः   ।तथा कुठारपाणिश्च वनछेत्ता प्रकीर्तितः   । । १.१५६  । ।	</p>
<td><p>		
	अभ्यग्रचिह्नो विज्ञेयो दण्डपारुष्यकृन्नरः   ।असाक्षिप्रत्यया ह्येते पारुष्ये तु परीक्षणम्  । । १.१५७  । ।	</p>
<td><p>		
	कश्चित्कृत्वात्मनश्चिह्नं द्वेषात्परं उपद्रवेत् ।हेत्वर्थगतिसामर्थ्यैस्तत्र युक्तं परीक्षणम्  । । १.१५८  । ।	</p>
<td><p>		
	नार्थसंबन्धिनो नाप्ता न सहाया न वैरिणः   ।न दृष्टदोषाः प्रष्टव्याश्न व्याध्यार्ता न दूषिताः   । । १.१५९  । ।	</p>
<td><p>		
	दासनैकृतिकाश्रद्ध वृद्धस्त्रीबालचाक्रिकाः   ।मत्तोन्मत्तप्रमत्तार्त कितवग्रामयाजकाः   । । १.१६०  । ।	</p>
<td><p>		
	महापथिकसामुद्र वणिक्प्रव्रजितातुराः   ।लुब्धकश्रोत्रियाचार हीनक्लीबकुशीलवाः   । । १.१६१  । ।	</p>
<td><p>		
	नास्तिकव्रात्यदाराग्नि त्यागिनोऽयाज्ययाजकाः   ।एकस्थालीसहायारि चरज्ञातिसनाभयः   । । १.१६२  । ।	</p>
<td><p>		
	प्राग्दृष्टदोषशैलूष विषजीव्यहितुण्डिकाः   ।गरदाग्निदकीनाश शूद्रापुत्रोपपातिकाः   । । १.१६३  । ।	</p>
<td><p>		
	क्लान्तसाहसिकश्रान्त निर्धनान्त्यावसायिनः   ।भिन्नवृत्तासमावृत्त जडतैलिकमूलिकाः   । । १.१६४  । ।	</p>
<td><p>		
	भूताविष्टनृपद्विष्ट वर्षनक्षत्रसूचकाः   ।अघशंस्यात्मविक्रेतृ हीनाङ्गभगवृत्तयः   । । १.१६५  । ।	</p>
<td><p>		
	कुनखी श्यावदन्श्वित्रि मित्रध्रुक्शठशौण्डिकाः   ।ऐन्द्रजालिकलुब्धोग्र श्रेणीगणविरोधिनः   । । १.१६६  । ।	</p>
<td><p>		
	वधकृच्चित्रकृन्मङ्खः पतितः कूटकारकः   ।कुहकः प्रत्यवसितस्तस्करो राजपूरुषः   । । १.१६७  । ।	</p>
<td><p>		
	मनुष्यविषशस्त्राम्बु लवणापूपवीरुधाम्  ।विक्रेता ब्राह्मणश्चैव द्विजो वार्धुषिकश्च यः   । । १.१६८  । ।	</p>
<td><p>		
	च्युतः स्वधर्मात्कुलिकः स्तावको हीनसेवकः   ।पित्रा विवदमानश्च भेदकृच्चेत्यसाक्षिणः   । । १.१६९  । ।	</p>
<td><p>		
	असाक्षिणो ये निर्दिष्टा दासनैकृतिकादयः   ।कार्यगौरवं आसाद्य भवेयुस्तेऽपि साक्षिणः   । । १.१७०  । ।	</p>
<td><p>		
	साहसेषु च सर्वेषु स्तेयसंग्रहणेषु च   ।पारुष्ययोश्चाप्युभयोर्न परीक्षेत साक्षिणः   । । १.१७१  । ।	</p>
<td><p>		
	तेषां अपि न बालः स्यान्नैको न स्त्री न कूटकृत् ।न बान्धवो न चारातिर्ब्रूयुस्ते साक्ष्यं अन्यथा   । । १.१७२  । ।	</p>
<td><p>		
	बालोऽज्ञानादसत्यात्स्त्री पापाभ्यासाच्च कूटकृत् ।विब्रूयाद्बान्धवः स्नेहाद्वैरनिर्यातनादरिः   । । १.१७३  । ।	</p>
<td><p>		
	अथवानुमतो यः स्याद्द्वयोर्विवदमानयोः   ।असाक्ष्येकोऽपि साक्षित्वे प्रष्टव्यः स्यात्स संसदि   । । १.१७४  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्त्वात्मदोषभिन्नत्वादस्वस्थ इव लक्ष्यते   ।स्थानात्स्थानान्तरं गच्छेदेकैकं चोपधावति   । । १.१७५  । ।	</p>
<td><p>		
	कासतेऽनिभृतोऽकस्मादभीक्ष्णं निश्वसत्यपि   ।भूमिं लिखति पादाभ्यां बाहु वासो धुनोति च   । । १.१७६  । ।	</p>
<td><p>		
	भिद्यते मुखवर्णोऽस्य ललाटं स्विद्यते तथा   ।शोषं आगच्छतश्चोष्ठावूर्ध्वं तिर्यक्च वीक्षते   । । १.१७७  । ।	</p>
<td><p>		
	त्वरमाण इवाबद्धं अपृष्टो बहु भाषते   ।कूटसाक्षी स विज्ञेयस्तं पापं विनयेन्नृपः   । । १.१७८  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रावयित्वा च योऽन्येभ्यः साक्षित्वं तद्विनिह्नुते   ।स विनेयो भृशतरं कूटसाक्ष्यधिको हि सः   । । १.१७९  । ।	</p>
<td><p>		
	आहूय साक्षिणः पृच्छेन्नियम्य शपथैर्भृशम्  ।समस्तान्विदिताचारान्विज्ञातार्थान्पृथक्पृथक्  । । १.१८०  । ।	</p>
<td><p>		
	सत्येन शापयेद्विप्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः   ।गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः   । । १.१८१  । ।	</p>
<td><p>		
	पुराणैर्धर्मवचनैः सत्यमाहात्म्यकीर्तनैः   ।अनृतस्यापवादैश्च भृशं उत्त्रास्य साक्षिणः   । । १.१८२  । ।	</p>
<td><p>		
	नग्नो मुण्डः कपालेन भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः   ।दीनः शत्रुगृहं गच्छेद्यः साक्ष्यं अनृतं वदेत् । । १.१८३  । ।	</p>
<td><p>		
	नगरे प्रतिरुद्धः सन्बहिर्द्वारे बुभुक्षितः   ।अमित्रान्भूयशः पश्येद्यः साक्ष्यं अनृतं वदेत् । । १.१८४  । ।	</p>
<td><p>		
	यां रात्रिं अधिविन्ना स्त्री यां चैवाक्षपराजितः   ।यां च भाराभितप्ताङ्गो दुर्विवक्ता स तां वसेत् । । १.१८५  । ।	</p>
<td><p>		
	साक्षी साक्ष्यसमुद्देशे गोकर्णशिथिलं चरन्  ।सहस्रं वारुणान्पाशानात्मनि प्रतिमुञ्चति   । । १.१८६  । ।	</p>
<td><p>		
	तस्य वर्षशते पूर्णे पाशं एकं प्रमुच्यते   ।एवं स बन्धनात्तस्मान्मुच्यते नियुताः समाः   । । १.१८७  । ।	</p>
<td><p>		
	यावतो बान्धवांस्यस्मिन्हन्ति साक्ष्येऽनृतं वदन्  ।तावतः संख्यया तस्मिन्शृणु सौम्यानुपूर्वशः   । । १.१८८  । ।	</p>
<td><p>		
	पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते   ।शतं अश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते   । । १.१८९  । ।	</p>
<td><p>		
	हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन्  ।सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः   । । १.१९०  । ।	</p>
<td><p>		
	एकं एवाद्वितीयं तत्प्राहुः पावनं आत्मनः   ।सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव   । । १.१९१  । ।	</p>
<td><p>		
	अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्  ।अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यं एव विशिष्यते   । । १.१९२  । ।	</p>
<td><p>		
	वरं कूपशताद्वापि वरं वापीशतात्क्रतुः   ।वरं क्रतुशतात्पुत्रः सत्यं पुत्रशताद्वरम्  । । १.१९३  । ।	</p>
<td><p>		
	भूर्धारयति सत्येन सत्येनोदेति भास्करः   ।सत्येन वायुः पवते सत्येनापः स्रवन्ति च   । । १.१९४  । ।	</p>
<td><p>		
	सत्यं एव परं दानं सत्यं एव परं तपः   ।सत्यं एव परो धर्मो लोकानां इति नः श्रुतम्  । । १.१९५  । ।	</p>
<td><p>		
	सत्यं देवाः समासेन मनुष्यास्त्वनृतं स्मृतम्  ।इहैव तस्य देवत्वं यस्य सत्ये स्थिता मतिः   । । १.१९६  । ।	</p>
<td><p>		
	सत्यं ब्रूह्यनृतं त्यक्त्वा सत्येन स्वर्गं एष्यसि   ।उक्त्वानृतं महाघोरं नरकं प्रतिपत्स्यते   । । १.१९७  । ।	</p>
<td><p>		
	निरयेषु च ते शश्वज्जिह्वां उत्कृत्य दारुणाः   ।असिभिः शातयिष्यन्ति बलिनो यमकिंकराः   । । १.१९८  । ।	</p>
<td><p>		
	शूलैर्भेत्स्यन्ति चाक्रुद्धाः क्रोशन्तं अपरायणम्  ।अवाक्शिरसं उत्क्षिप्य क्षेप्स्यन्त्यग्निह्रदेषु च   । । १.१९९  । ।	</p>
<td><p>		
	अनुभूय च दुःखास्ताश्चिरं नरकवेदनाः   ।इह यास्यस्यभव्यासु गृध्रकाकादियोनिषु   । । १.२००  । ।	</p>
<td><p>		
	ज्ञात्वैताननृते दोषाञ् ज्ञात्वा सत्ये च सद्गुणान्  ।सत्यं वदोद्धरात्मानं मात्मानं पातयिष्यसि   । । १.२०१  । ।	</p>
<td><p>		
	न बान्धवा न सुहृदो न धनानि महान्त्यपि   ।अलं तारयितुं शक्तास्तमस्युग्रे निमज्जतः   । । १.२०२  । ।	</p>
<td><p>		
	पितरस्त्ववलम्बन्ते त्वयि साक्षित्वं आगते   ।तारयिष्यति किंवास्मानात्मानं पातयिष्यति   । । १.२०३  । ।	</p>
<td><p>		
	सत्यं आत्मा मनुष्यस्य सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम्  ।सर्वथैवात्मनात्मानं श्रेयसा योजयिष्यसि   । । १.२०४  । ।	</p>
<td><p>		
	यां च रात्रिं अजनिष्ठा यां रात्रिं च मरिष्यसि   ।वृथा तदन्तरं ते स्यात्कुर्याश्चेत्सत्यं अन्यथा   । । १.२०५  । ।	</p>
<td><p>		
	नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम्  ।साक्षिधर्मे विशेषेण सत्यं एव वदेत्ततः   । । १.२०६  । ।	</p>
<td><p>		
	यः परार्थे प्रहरति स्वां वाचं पुरुषाधमः   ।आत्मार्थे किं न कुर्यात्स पापो नरकनिर्भयः   । । १.२०७  । ।	</p>
<td><p>		
	अर्था वै वाचि नियता वाङ्मूला वाग्विनिःसृताः   ।यो ह्येतां स्तेनयेद्वाचं स सर्वस्तेयकृन्नरः   । । १.२०८  । ।	</p>
<td><p>		
	साक्षिविप्रतिपत्तौ तु प्रमाणं बहवो यतः   ।तत्साम्ये शुचयो ग्राह्यास्तत्साम्ये स्मृतिमत्तराः   । । १.२०९  । ।	</p>
<td><p>		
	स्मृतिमत्साक्षिसाम्यं तु विवादे यत्र दृश्यते   ।सूक्ष्मत्वात्साक्षिधर्मस्य साक्ष्यं व्यावर्तते पुनः   । । १.२१०  । ।	</p>
<td><p>		
	निर्दिष्टेष्वर्थजातेषु साक्षी चेत्साक्ष्यं आगतः   ।न ब्रूयादक्षरसमं न तन्निगदितं भवेत् । । १.२११  । ।	</p>
<td><p>		
	देशकालवयोद्रव्य प्रमाणाकृतिजातिषु   ।यत्र विप्रतिपत्तिः स्यात्साक्ष्यं तदसदुच्यते   । । १.२१२  । ।	</p>
<td><p>		
	ऊनं अभ्यधिकं चार्थं प्रब्रूयुर्यत्र साक्षिणः   ।तदप्यनुक्तं विज्ञेयं एष साक्ष्यविधिः स्मृतः   । । १.२१३  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रमादाद्धनिनो यत्र न स्याल्लेख्यं न साक्षिणः   ।अर्थं चापह्नुयाद्वादी तत्रोक्तस्त्रिविधो विधिः   । । १.२१४  । ।	</p>
<td><p>		
	चोदना प्रतिकालं च युक्तिलेशस्तथैव च   ।तृतीयः शपथश्चोक्तस्तैरेवं साधयेत्क्रमात् । । १.२१५  । ।	</p>
<td><p>		
	अभीक्ष्णं चोद्यमानो यः प्रतिहन्यान्न तद्वचः   ।त्रिचतुःपञ्चकृत्वो वा परतोऽर्थं तं आवहेत् । । १.२१६  । ।	</p>
<td><p>		
	चोदनाप्रतिघाते तु युक्तिलेशैस्तं अन्वियात् ।देशकालार्थसंबन्ध परिमाणक्रियादिभिः   । । १.२१७  । ।	</p>
<td><p>		
	युक्तिष्वप्यसमर्थासु शपथैरेनं अर्दयेत् ।अर्थकालबलापेक्षं अग्न्यम्बुसुकृतादिभिः   । । १.२१८  । ।	</p>
<td><p>		
	दीप्ताग्निर्यं न दहति यं अन्तर्धारयन्त्यापः   ।स तरत्यभिशापं तं किल्बिषी स्याद्विपर्यये   । । १.२१९  । ।	</p>
<td><p>		
	स्त्रीणां शीलाभियोगेषु स्तेयसाहसयोरपि   ।एष एव विधिर्दृष्टः सर्वार्थापह्नवेषु च   । । १.२२०  । ।	</p>
<td><p>		
	शपथा ह्यपि देवानां ऋषीणां अपि च स्मृताः   ।वसिष्ठः शपथं शेपे यातुधाने तु शङ्कितः   । । १.२२१  । ।	</p>
<td><p>		
	सप्तर्षयस्तथेन्द्राय पुष्करार्थे समागताः   ।शेपुः शपथं अव्यग्राः परस्परविशुद्धये   । । १.२२२  । ।	</p>
<td><p>		
	अयुक्तं साहसं कृत्वा प्रत्यापत्तिं भजेत यः   ।ब्रूयात्स्वयं वा सदसि तस्यार्धविनयः स्मृतः   । । १.२२३  । ।	</p>
<td><p>		
	गूहमानस्तु दौरात्म्याद्यदि पापं स जीयते   ।सभ्याश्चात्र न तुष्यन्ति तीव्रो दण्डश्च पात्यते   । । १.२२४  । ।	</p>