रसरत्नसमुच्चय : अध्याय 16
रूक्षैः कोद्रवजीर्णमुद्गचणकैः क्रुद्धोऽनिलोऽधो वहन् रुद्ध्वा वर्त्म मलं विशोष्य कुरुते विण्मूत्रसंगं ततः । 
हृत्पृष्ठोदरवस्तिमस्तकरुजः सश्वासकासं ज्वरं गच्छन्नूर्ध्वमसौ हि नूनम् अनिशं कोपादुदावर्तयेत् ।। रस-१६.१ ।। 
कंकुष्ठहिंगुसिंधूत्थत्रिवृद्दंतीवचाभयाः । 
चित्रकस्य तु मूलं च कल्कीकृत्य पचेद् घृतम् ।। रस-१६.२ ।। 
चतुर्गुणे गवां क्षीरे युक्तं स्नुक्क्षीरमात्रया । 
उदावर्तोदरान् हन्ति पानेन सर्वदा ।। रस-१६.३ ।। 

 अतिसारः
अत्यम्बुपानतिलपिष्टविरूढरूक्षशुष्कामिषाध्यशनबद्धमलग्रहाद्यैः । 
क्रुद्धोऽनिलोऽतिसरणाय च कल्पतेऽग्निं हत्वा मलं शिथिलयन्नपि तोयधातून् ।। रस-१६.४ ।। 

 दर्दुररसः
सुश्लक्ष्णतीक्ष्णचूर्णं तु रसेन्द्रसमभागिकम् । 
कांचनाररसैर्घृष्टं सर्वातीसारनाशनम् ।। रस-१६.५ ।। 
पिष्टः समेन तीक्ष्णेन काञ्चनारांबुमर्दितः । 
पुटपक्वोऽतिसारघ्नः सूतोऽयं दर्दुराह्वयः ।। रस-१६.६ ।। 
हिंगुलं वत्सनाभं च मरिचं टंकणं कणा । 
मर्दयेत्समभागं च रसो ह्यानन्दभैरवः ।। रस-१६.७ ।। 
गुंजैकां वार्धगुञ्जां वा बलं ज्ञात्वा प्रदापयेत् । 
मधुना लेहयेच्चानु कुटजस्य फलं त्वचम् ।। रस-१६.८ ।। 
चूर्णितं कर्षमात्रं तु त्रिदोषोत्थातिसारजित् । 
दध्यन्नं दापयेत्पथ्यं गवाज्यं तक्रमेव वा । 
पिपासायां जलं शीतं विजया च हिता निशि ।। रस-१६.९ ।। 

 सुधासाररसः
पृथक्पलिकगंधाश्मसूतसंजातकज्जलीम् । 
प्रद्राव्य निक्षिपेद्व्योम पलैकं गतचन्द्रिकम् ।। रस-१६.१० ।। 
काष्ठेनालोड्य तत्सर्वं क्षिपेत्कुटजपत्रके । 
पुनः संचूर्ण्य यत्नेन भावयेत् तदनन्तरम् ।। रस-१६.११ ।। 
बालतिन्दुफलद्रावैः क्षीरैरौदुंबरैस् तथा । 
अरलुत्वग्रसैश्चापि दुग्धिनीस्वरसैस्तथा ।। रस-१६.१२ ।। 
पुटपक्वस्य बालस्य दाडिमस्य रसैः शुभैः । 
कृष्णकाम्बोजिकामूलरसैः कुटजवल्कजैः ।। रस-१६.१३ ।। 
तुल्यांशविश्वगांधारीचूर्णं द्विपलिकं क्षिपेत् । 
मुस्तावत्सकदीप्याग्निमोचसारं सजीरकम् ।। रस-१६.१४ ।। 
वत्सनाभं च कर्षांशं प्रत्येकं तत्र निक्षिपेत् । 
विचूर्ण्य भावयेद्भूयः शुण्ठीक्वाथेन सप्तधा ।। रस-१६.१५ ।। 
इत्थं सिद्धो रसः पिष्टः करण्डे विनिवेशयेत् । 
सुधासार इति ख्यातः सुधारससमद्युतिः ।। रस-१६.१६ ।। 
दीपनः पाचनो ग्राही हृद्यो रुचिकरस्तथा । 
दोषत्रयातिसारं च दुर्जयं भेषजान्तरैः ।। रस-१६.१७ ।। 
आमं चैवमारक्तं च ज्वरातीसारम् एव च । 
सातिसारां विषूचीं च प्रतिबध्नाति तत्क्षणात् । 
मान्यमानव्यतिक्रान्तिरिव पुण्यफलोदयम् ।। रस-१६.१८ ।। 

 रसोत्तमः
पिष्टविश्वाब्दकल्केन विधाय खलु चक्रिकाम् । 
निक्षिपेत् स्वेदनीयन्त्रे पक्त्वार्धघटिकावधि ।। रस-१६.१९ ।। 
आकृष्य तज्जलैरेवं संप्रमर्द्याहरेद् रसम् । 
सुधासाररसं तत्र क्षिप्त्वा धान्यकसंमितम् ।। रस-१६.२० ।। 
पूर्वोदितेषु रोगेषु प्रददीत भिषग्वरः । 
गोतक्रेणाथ दध्ना वा पथ्यं देयं हितं मितम् ।। रस-१६.२१ ।। 
बालरम्भाफलं गुर्वीफलं बिल्वफलं तथा । 
आम्रपेशी च मधुकं वृन्ताकं च प्रशस्यते ।। रस-१६.२२ ।। 
सर्वातिसारं ग्रहणीं च हिक्कां मन्दाग्निम् आनाहमरोचकं च । 
निहन्ति सद्यो विहितामपाके द्वित्रिप्रयोगेण रसोत्तमोऽयम् ।। रस-१६.२३ ।। 
सांबुस्थालीमुखाबद्धे वस्त्रे पाक्यं निधाय च । 
पिधाय पच्यते यत्र स्वेदनीयन्त्रम् उच्यते ।। रस-१६.२४ ।। 

 लोकेश्वररसः
द्वौ भागौ गंधकस्याष्टौ शंखचूर्णस्य योजयेत् । 
एकमेव रसस्यांशमर्कक्षीरेण मर्दयेत् ।। रस-१६.२५ ।। 
चित्रकस्य द्रवेणैवं शोषयित्वा पुनः पुनः । 
एकीकृत्य रसेनाथ क्षारं दत्त्वा तदर्धकम् ।। रस-१६.२६ ।। 
अर्कक्षीरेण कुर्वीत गोलकानथ शोषयेत् । 
निरुध्य चूर्णलिप्तेऽथ भाण्डे दद्यात्पुटं ततः ।। रस-१६.२७ ।। 
लोकेश्वररसो ह्येष ग्रहणीरोगकृन्तनः । 
गुञ्जाचतुष्टयं चास्य मरीचाज्यसमन्वितम् । 
ददीत दधिभक्तं च पथ्यं लोकेश्वरे तथा ।। रस-१६.२८ ।। 

 लोकनाथरसः
मृतपारदभागैकं चत्वारः शुद्धगंधकात् । 
यामं च मर्दयेत्खल्ले तेन पूर्वा वराटकाः ।। रस-१६.२९ ।। 
टङ्कणं तु गवां क्षीरैः पिष्ट्वा तेन मुखं लिपेत् । 
वराटानां प्रयत्नेन रुद्ध्वा भाण्डे पुटे पचेत् ।। रस-१६.३० ।। 
स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य ततश्चूर्ण्य वराटकाः । 
लोकनाथरसो नाम्ना क्षौद्रैर्गुञ्जाचतुष्टयम् ।। रस-१६.३१ ।। 
नागरातिविषामुस्तादेवदारुवचान्वितम् । 
कषायमनुपानं स्याद्वातातीसारनाशनः ।। रस-१६.३२ ।। 
नागभस्मरसव्योमगन्धैर् अर्धपलोन्मितैः । 
कुर्वीत कज्जलीं श्लक्ष्णां प्रक्षिपेत्तदनन्तरम् ।। रस-१६.३३ ।। 
द्विपलोन्मितरालायां द्रुतायां परिमिश्रिताम् । 
भृष्टैर् यक्षाक्षसिंधूत्थवचाव्योषद्विजीरकैः ।। रस-१६.३४ ।। 
सपथ्याविजयादीप्यैस् तुल्यांशैर् अवचूर्णितैः । 
मेलयेत्प्राक्तनं कल्कं भावयेत्तदनन्तरम् ।। रस-१६.३५ ।। 
महानिंबत्वचासारैः कांबोजीमूलजद्रवैः । 
रसैर् नागबलायाश्च गुडूच्याश्च त्रिधा त्रिधा । 
ततश्च गुटिकाः कार्या बदरास्थिप्रमाणतः ।। रस-१६.३६ ।। 
हन्यादेव हि नागसुन्दररसो वल्लोन्मितः सेवितः । 
नानातीसरणामयं गुदपरिभ्रंशं तथा बिंबिशिम् ।। रस-१६.३७ ।। 

 षण्निष्कतैलम्
षण्निष्कं तिलतैलस्य निष्कं जम्बीरजं रसम् । 
लवणं पञ्चगुञ्जं च अंगुल्या मर्दयेद् दृढम् । 
आमवातार्तसारघ्नं लिहेत्पथ्यं च पूर्ववत् ।। रस-१६.३८ ।। 
 संग्रहणी
मलं संगृह्य संगृह्य कदाचिद् अतिरेचयेत् । 
अरुचिः श्वयथुर् मान्द्यं ग्रहणीरोगलक्षणम् ।। रस-१६.३९ ।। 

 वज्रकपाटरसः
मृतसूताभ्रकं गन्धं यवक्षारं सटङ्कणम् । 
वचा जया समं सर्वं जयन्ती भृंगजद्रवैः ।। रस-१६.४० ।। 
सजंबीरैस्त्र्यहं मर्द्यं शोषयेत्तं च गोलकम् । 
मन्दवह्नौ शनैः स्वेद्यं यामार्धं लौहपात्रके ।। रस-१६.४१ ।। 
रससाम्ये प्रतिनिशा देया मोचरसस्तथा । 
भावयेद्विजयाद्रावैः शोष्यं पेष्यंच सप्तधा । 
रसो वज्रकपाटोऽयं निष्कार्धं मधुना लिहेत् ।। रस-१६.४२ ।। 

 अग्निकुमाररसः
दग्धां कपर्दिकां पिष्ट्वा त्र्यूषणं टङ्कणं विषम् । 
गन्धकं शुद्धसूतं च तुल्यं जम्बीरजैर् द्रवैः ।। रस-१६.४३ ।। 
मर्दयेद्भक्षयेन्माषं मरिचाज्यं लिहेदनु । 
निहन्ति ग्रहणीरोगं पथ्यं तक्रौदनं हितम् ।। रस-१६.४४ ।। 
हिङ्गुलं मरिचं गन्धं पिप्पली टङ्कणं विषम् । 
कनकस्य च बीजानि समांशं विजयाद्रवैः ।। रस-१६.४५ ।। 
मर्दयेद्याममात्रं तु चणमात्रं वटीकृतम् । 
भक्षयेद् ग्रहणीं हन्ति रसः कनकसुन्दरः ।। रस-१६.४६ ।। 
अग्निमान्द्यं ज्वरं तीव्रमतिसारं च नाशयेत् । 
दध्यन्नं दापयेत्पथ्यं गव्याजं तक्रमेव वा ।। रस-१६.४७ ।। 

 ग्रहणीहररसः
रसाभ्रगन्धाः क्रमवृद्धभागा जयारसेन त्रिदिनं विमर्द्याः । 
गद्याणकार्धं मधुना समेतं ददीत पथ्यं दधिभक्तकं च ।। रस-१६.४८ ।। 
हिंगुलस्थितमहेश्वरबीजं पातयन्त्रविधिना हरणीयम् । 
गंधटंकणमृताभ्रकतुल्यं कोकिलाक्षम् अथ चायसखल्ले ।। रस-१६.४९ ।। 
मर्दनीयम् अभिधारणयुक्ते धूमहीनदहनोपरि संस्थे । 
यावदेष जलशोषणदक्षो जीरकार्द्रकयुतेन स वल्लः ।। रस-१६.५० ।। 
संग्रहज्वरम् अतिस्रुतिगुल्मान् अर्शसां च विनिहन्ति समूहम् । 
वासुदेवकथितो रसराजश् चण्डसंग्रहगदैककपाटः ।। रस-१६.५१ ।। 

 लघुसिद्धाभ्रकरसः
समांशं रसगंधाभ्रदरदं च विशोधितम् । 
लोहखल्ले विनिक्षिप्य गव्याज्येन समन्वितम् ।। रस-१६.५२ ।। 
द्रोणीचुल्ल्यां न्यसेत्खल्लं साङ्गारायां प्रयत्नतः । 
मर्दकेनापि लौहेन मर्दयेद्दिवसद्वयम् ।। रस-१६.५३ ।। 
इति सिद्धो रसेंद्रोऽयं लघुसिद्धाभ्रको मतः । 
वल्लतुल्यो रसो जीरवारिणा सहितः प्रगे ।। रस-१६.५४ ।। 
पीतो हरति वेगेन ग्रहणीमतिदुर्धराम् । 
अतिसारं महाघोरं सातिसारं ज्वरं तथा ।। रस-१६.५५ ।। 
पाचनो दीपनो हृद्यो गात्रलाघवकारकः । 
नागार्जुनेन कथितः सद्यः प्रत्ययकारकः ।। रस-१६.५६ ।। 

 सर्वरोगरसः
रसं पलमितं तुल्यं शुद्धनागेन संयुतम् । 
द्रावयित्वायसे पात्रे सतैले निक्षिपेत्क्षितौ ।। रस-१६.५७ ।। 
ततो द्रुते विनिक्षिप्य गंधके तद् विलोड्य च । 
पुनरायसपात्रे तत्क्षिप्त्वा प्रद्राव्य निक्षिपेत् ।। रस-१६.५८ ।। 
तत्तुल्यं जारयेत्तालं पुनः संचूर्ण्य पूर्ववत् । 
तत्तुल्यां जारयेत्सम्यक्कुनटीं परिशोधिताम् ।। रस-१६.५९ ।। 
तत्तुल्यं चूर्णिते तस्मिन्क्षिपेन्नागं निरुत्थकम् । 
तावदेव मृतं ताप्यं सर्वमन्यच्च तत्समम् ।। रस-१६.६० ।। 
तीक्ष्णायः खर्परं व्योम हिंगुलं च शिलाजतु । 
पृथक्कर्षांशमानेन षट्कोलं कट्फलं मिशीम् ।। रस-१६.६१ ।। 
दीप्यकं च चतुर्जातं रेणुकोशीरवेल्लकम् । 
तुंबरुं भार्ङ्गिकां रास्नां कङ्कोलं चोरपुष्करम् ।। रस-१६.६२ ।। 
रिङ्गिणीं चिरतिक्तं च बीजान्युन्मत्तकस्य च । 
पलद्वयं च लांगल्याः सर्वेषां द्वादशांशकम् ।। रस-१६.६३ ।। 
वत्सनाभं सितं भूरि विनिक्षिप्य ततः परम् । 
त्रिफलानां दशाङ्घ्रीणां कषायेण ततः परम् ।। रस-१६.६४ ।। 
जयन्त्यार्द्रकवासानां मार्कवस्य रसैस्तथा । 
भावयित्वा च कर्तव्या वटकाश्चणकोपमाः ।। रस-१६.६५ ।। 
एकैका वटिका सेव्या कुर्यात्तीव्रतरां क्षुधाम् । 
विषूचीमरतिं हिक्कां सेव्यं स्वादु च शीतलम् ।। रस-१६.६६ ।। 
सामां च ग्रहणीं सदाङ्गतुदनं शोषोत्कटं पाण्डुताम् आर्तिं वातकफत्रिदोषजनितां शूलं च गुल्मामयम् । 
हिक्काध्मानविषूचिकां च कसनं श्वासार्शसां विद्रधिं सर्वारोप्यवटी क्षणाद्विजयते रोगांस्तथान्यानपि ।। रस-१६.६७ ।। 

 ग्रहणीगजकेसरीरसः
रसगंधकयोः कृत्वा कज्जलीं तुल्यभागयोः । 
द्रावयित्वायसे पात्रे रसतुल्यं विनिक्षिपेत् ।। रस-१६.६८ ।। 
चराचरभवं भस्म तत्र माक्षिकसंभवम् । 
गंधपाषाणसहितं पात्रे लोहमये क्षिपेत् ।। रस-१६.६९ ।। 
तत्काष्ठेन विलोड्याथ निक्षिपेत्कदलीदले । 
तत आच्छाद्य संचूर्ण्य निधायायसभाजने ।। रस-१६.७० ।। 
अक्षमात्रं क्षिपेद्भस्म तत्र माक्षिकसम्भवम् । 
सम्यङ्निश्चन्द्रतां नीतं व्योमभस्म पलोन्मितम् ।। रस-१६.७१ ।। 
विषं विषां च गन्धारीं मोचसारं सजीरकम् । 
सर्वं समांशिकं कृत्वा रसे चार्धांशिकं क्षिपेत् ।। रस-१६.७२ ।। 
सर्वमेतन्मर्दयित्वा भावयेदतियत्नतः । 
जयंत्या च महाराष्ट्र्या गञ्जाकिन्याश्वगन्धया ।। रस-१६.७३ ।। 
पञ्चकोलकषायैश्च कुर्याच्चूर्णं ततः परम् । 
इत्थं सिद्धो रसः सोऽयं ग्रहणीगजकेसरी ।। रस-१६.७४ ।। 
नामतो नन्दिना प्रोक्तः कर्मतश्च सुधानिधिः । 
वल्लेन प्रमितश्चायं रसः शुण्ठ्या घृताक्तया ।। रस-१६.७५ ।। 
सेवितो ग्रहणीं हन्ति सत्सङ्ग इव विग्रहम् । 
पथ्यमत्र प्रदातव्यं स्वल्पाज्यं दधितक्रयुक् ।। रस-१६.७६ ।। 
हितं मितं च विशदं लघु ग्राहि रुचिप्रदम् । 
पाचनो दीपनोऽत्यर्थमामघ्नो रुचिकारकः ।। रस-१६.७७ ।। 
तत्तदौषधयोगेन सर्वातीसारनाशनः । 
बध्नन्नपि मलं शीघ्रं नाध्मानं कुरुते नृणाम् ।। रस-१६.७८ ।। 

 शीघ्रप्रभावरसः
पारदं गन्धकं व्योम तीक्ष्णं तालं मनःशिला । 
सौवीरमञ्जनं शुद्धं विमलं च समांशकम् ।। रस-१६.७९ ।। 
एभिः कज्जलिकां कृत्वा स्वल्पतैलेन भर्जयेत् । 
ग्रन्थिकं जीरकं चित्रं दीप्यकं मुस्तकं विषम् ।। रस-१६.८० ।। 
बालाम्रं बालबिल्वं च मोचसारं समांशकम् । 
विचूर्ण्य पूर्ववत्कल्कं तदर्धेन विनिक्षिपेत् ।। रस-१६.८१ ।। 
पुनर्विमर्दयेद् यत्नादेकरूपं भवेद्यथा । 
भावयेत्सप्तवाराणि पञ्चकोलकषायतः ।। रस-१६.८२ ।। 
अरलुत्वग्रसेनापि दशवाराणि भावयेत् । 
प्रोक्तेन क्रमयोगेन रसो निष्पद्यते ह्ययम् ।। रस-१६.८३ ।। 
जग्धो विश्वघनाम्बुना स हि रसः शीघ्रप्रभावाभिधो निष्कार्धप्रमितो महाग्रहणिकारोगेऽतिसारामये । 
आध्माने ग्रहणीभवे रुचिहते वाते च मन्दानले मुक्ते चापि मले पुनश्चलमलाशङ्कासु हिक्कासु च ।। रस-१६.८४ ।। 

 पोटलीरसः
कपर्दतुल्यं रसगन्धकल्कं लोहं मृतं टङ्कणकं च तुल्यम् । 
जयारसेनैकदिनं विमर्द्य चूर्णेन सम्पिष्य पुटेत्तु भाण्डे ।। रस-१६.८५ ।। 
ददीत तां पोटलिकां च दोषत्रयप्रधानग्रहणीनिवृत्त्यै ।। रस-१६.८६ ।। 

 वह्निज्वालावटीरसः
नष्टपिष्टौ चतुर्माषमेकैकं रसगंधकौ । 
अभ्रकं माषमानं च मातुलुंगाम्लमर्दितम् ।। रस-१६.८७ ।। 
शोधितं सप्तधा चैव द्विमाषं त्र्यूषणं पृथक् । 
त्रिशूली भृंगचाङ्गेरी सातला तीक्ष्णपर्णिका ।। रस-१६.८८ ।। 
श्वेतापराजिता कन्या मत्स्याक्षी ग्रीष्मसुन्दरा । 
करिणी कर्णमोटी च रुदंती चित्रकार्द्रकात् ।। रस-१६.८९ ।। 
धुस्तूरकाकमाचीभ्यां मुसल्याश्च पृथग्रसैः । 
मर्दितं द्विपलैः कुर्याद्वटिका माषसंमिता ।। रस-१६.९० ।। 
ग्रहण्यां पर्णखण्डेन व्योषयुक्ता निषेविता । 
अरुचिं राजयक्ष्माणं मन्दाग्निं सूतिकागदान् । 
शमयेद्वटिका नाम्ना वह्निज्वालेति गीयते ।। रस-१६.९१ ।। 

 वज्रधररसः
रसगंधकताम्राभ्रं क्षारांस्त्रीन्वरुणो वृषम् । 
अपामार्गस्य च क्षारं लवणं द्विद्विमाषकम् ।। रस-१६.९२ ।। 
चाङ्गेर्या हस्तिशुंड्याश्च रसैः पिष्टं पचेत्पुटे । 
भक्षयित्वा ततो गुञ्जां ग्रहण्यां कांजिकं पिबेत् ।। रस-१६.९३ ।। 
पक्तिशूले च कासे च मन्दाग्नाव् आर्द्रकद्रवम् । 
अम्लपित्ते च धारोष्णं क्षीरं वज्रधरो ह्ययम् ।। रस-१६.९४ ।। 

 ग्रहणीकपाटरसः
रसेंद्रगन्धातिविषाभयाभ्रं क्षारद्वयं मोचरसो वचा च । 
जया च जंबीररसेन पिष्टं पिण्डीकृतं स्याद्ग्रहणीकपाटः ।। रस-१६.९५ ।। 
तस्यार्धमाषं मधुना प्रभाते शम्बुकभस्माज्यमधूनि लिह्यात् । 
सक्षीरिणीजीरकमाणिमन्थतीक्ष्णानि चादौ दधिभोजनं च ।। रस-१६.९६ ।। 

 सौवर्चलादिचूर्णम्
सौवर्चलं जीरकयुग्मधान्यजयायवानी कणनागरं च । 
कपित्थसारेण समं प्रगृह्य ददीत चूर्णं निशि तीव्रपित्तैः ।। रस-१६.९७ ।। 
गद्याणमात्रं मधुखण्डयुक्तं तक्रेण युक्तं त्वरुचिप्रशान्त्यै । 
वातप्रधाने च कफप्रधाने रात्रौ कषायं कुटजस्य दद्यात् ।। रस-१६.९८ ।। 

 मुस्तादिचूर्णम्
मुस्तावत्सकपाठाग्निव्योषप्रतिविषाविषम् । 
धातकीमोचनिर्यासश्चूतास्थिग्रहणीहरम् ।। रस-१६.९९ ।। 
वह्निशुंठीबिडं बिल्वं लवणं पेषयेत्समम् । 
पिबेदुष्णांभसा चानु वातोत्थां ग्रहणीं जयेत् ।। रस-१६.१०० ।। 
दग्धशंबूकसिंधूत्थं तुल्यं क्षौद्रेण लेहयेत् । 
निष्कैकैकं निहन्त्याशु ग्रहणीरोगम् उत्कटम् ।। रस-१६.१०१ ।। 
कृशान्वजाजीद्वयमाक्षिकेण कटुत्रयेणापि युतं त्वनुष्णम् । 
चाङ्गेरिकाजीरकयुग्मधान्यं दुग्धेन्दुशाकाय ददीत दध्ना ।। रस-१६.१०२ ।। 

 अजीर्णम्
विरेको जठरे शूलं वमनं च मुहुर्मुहुः । 
हस्तपादादिसंकोचः सर्वाजीर्णस्य लक्षणम् ।। रस-१६.१०३ ।। 

 अजीर्णकण्टकरसः
शुद्धसूतं विषं गन्धं समं सर्वविचूर्णितम् । 
मरिचं सर्वतुल्यांशं कंटकार्या फलद्रवैः ।। रस-१६.१०४ ।। 
मर्दयेद् भावयेत् सर्वम् एकविंशतिवारकम् । 
वटीं गुञ्जात्रयीं खादेत्सर्वाजीर्णप्रशान्तये ।। रस-१६.१०५ ।। 
अजीर्णकण्टकः सोऽयं रसो हन्ति विषूचिकाम् । 
वारिणा तिलपर्ण्युत्थमूलं पिष्ट्वा पिबेदनु ।। रस-१६.१०६ ।। 

 विध्वंसरसः
विमर्द्य गन्धोपलटंकणेन संभाव्य वारानथ सप्तजात्याः । 
तोयैः फलानामथ सिद्धसूतो विध्वंसनामा शमनो विषूच्याः ।। रस-१६.१०७ ।। 
अमुष्य गुञ्जा नव दापनीया हन्तुं विषूचीं सितया समेताः । 
तक्रौदनं स्यादिह भोजनाय पथ्यं च शाकं किल वास्तुकस्य ।। रस-१६.१०८ ।। 

 विषूचीविजयरसः
रसगंधटंकभसितं समांशकं परिमर्द्य जातिफलसप्तभावितम् । 
सितयोपयुज्य नवरक्तिकोन्मितं मथितान्नभुग्विजयते विषूचिकाम् ।। रस-१६.१०९ ।। 

 अग्निकुमाररसः
हंसपादीरसैः सिद्धं रसगंधकयोः पलम् । 
कोलं च विषचूर्णस्य वालुकायंत्रपाचितम् ।। रस-१६.११० ।। 
शाणं विषस्यार्धपलं मरिचस्य विमिश्रयेत् । 
दीपनोऽग्निकुमारोऽयं ग्रहण्यां च विशेषतः ।। रस-१६.१११ ।। 
सवातश्लेष्मजान्रोगान्क्षणाद् एवापकर्षति । 
सन्निपातज्वरश्वासक्षयकासांश्च नाशयेत् ।। रस-१६.११२ ।। 

 वडबाग्निरसः
टंकणं मरिचं तुत्थं पृथक् कर्षत्रयं भवेत् । 
सुन्दरं द्वादशं निष्कं त्रिंशन्निष्कम् अयोमलम् ।। रस-१६.११३ ।। 
चूर्णान्येतानि संयोज्य स्थापयेच्छुद्धभाजने । 
शुद्धदेहो नरस्तस्य पानं यद्भोजनोत्तरम् ।। रस-१६.११४ ।। 
अद्यात्पथ्यं ततः स्वल्पं ततस्तांबूलभाग्भवेत् । 
उदराग्निर्नरस्यास्य वडवाग्निसमो भवेत् । 
बहुनात्र किमुक्तेन रसायनमयं नृणाम् ।। रस-१६.११५ ।। 
कान्तं पद्मरसे घृष्टं पुटपक्वं वरारसे । 
मार्कवस्वरसे घृष्टं सप्तकृत्वस् त्वयोमलम् ।। रस-१६.११६ ।। 
शुद्धौ सूतबली चराचररजः कर्षांशतः कज्जलीम् कृत्वा गोपयसा विमर्द्य दिवसं रुद्ध्वा च मूषोदरे । 
सिद्धं कुम्भपुटे स्वतश्च शिशिरा पिष्टा करण्डे स्थिता स्याद् वैश्वानरपोटलीति कथिता तीव्राग्निदीप्तिप्रदा ।। रस-१६.११७ ।। 
एकोनविंशतेश्चूर्णैर्मरिचानां घृतान्वितैः । 
देयेयं वल्लमानेन वयोबलम् अवेक्ष्यताम् ।। रस-१६.११८ ।। 
गिलेद् गलविशुद्ध्यर्थं दधिभक्तमनुत्तमम् । 
कवलत्रयमानेन दुर्गन्धोद्गारशान्तये ।। रस-१६.११९ ।। 
मध्यंदिने ततो भोज्यं घृततक्रोपदंशयुक् । 
रात्रौ च पयसा सार्धं यद्वा रोगानुसारतः ।। रस-१६.१२० ।। 
विदाहि द्विदलं भूरिलवणं तैलपाचितम् । 
बिल्वं च कारवेल्लं च वृंताकं कांजिकं त्यजेत् ।। रस-१६.१२१ ।। 
इयं हि पोटली प्रोक्ता सिङ्घणेन महीभृता । 
मंदाग्निप्रभवाशेषरोगसंघातघातिनी ।। रस-१६.१२२ ।। 
सिंघणस्य विनिर्दिष्टा भैरवानंदयोगिना । 
लोकनाथोक्तपोटल्या उपचारा इह स्मृताः । 
पोटल्यो दीपनाः स्निग्धा मंदाग्नौ नितरां हिताः ।। रस-१६.१२३ ।। 
पीतवर्णा गुरुस्निग्धा पृष्ठतो ग्रन्थिलामला । 
चराचरेति सा प्रोक्ता वराटी नंदिना खलु ।। रस-१६.१२४ ।। 
सार्धनिष्कमिता श्रेष्ठा मध्यमा निष्कमानिका । 
पादोननिष्कमाना च कनिष्ठात्र वराटिका ।। रस-१६.१२५ ।। 
निष्फलाश्च ततो न्यूनाः पुंवराटाश्च पित्तलाः । 
दत्त्वा दत्त्वा गुणान्भूयो विकारान्कुर्वते हि ते ।। रस-१६.१२६ ।। 

 वडवामुखी गुटी
शुल्बायोघनभस्मवेल्लहलिनीव्योषाम्बुनिम्बच्छदैः संयुक्तैश्च हरिद्रया समलवैः सार्धं सशुभ्रामृतैः । 
भृङ्गाम्भोविषतिन्दुकार्द्रकरसैः सम्पिष्य गुंजामिता संशुष्का वडवामुखीति गुटिका नाम्नोदिता तारया ।। रस-१६.१२७ ।। 
क्षिप्रं क्षुत्परिबोधिनी खलु मता सर्वामयध्वंसिनी श्लेष्मव्याधिविधूननी कसनहृच्छ्वासापहा शूलनुत् क्षुद्वैषम्यहरा च गुल्मशमनी मूलार्तिमूलंकषा शोफव्याधिहरात्र किं बहुगिरा सर्वामयोत्सादिनी ।। रस-१६.१२८ ।। 

 क्रव्यादरसः
द्विपलं गन्धकं शुद्धं द्रावयित्वा विनिक्षिपेत् । 
पारदं पलमानेन मृतशुल्वायसं पुनः ।। रस-१६.१२९ ।। 
तोलमानेन संक्षिप्य पञ्चाङ्गुलदले क्षिपेत् । 
ततो विचूर्ण्य यत्नेन निक्षिप्यायसभाजने ।। रस-१६.१३० ।। 
चुल्ल्यां निवेश्य यत्नेन ज्वालयेन्मृदुवह्निना । 
पात्रमात्रं हि जंबीररसं सम्यग्विजारयेत् ।। रस-१६.१३१ ।। 
संचूर्ण्य पञ्चकोलोत्थैः कषायैः साम्लवेतसैः । 
भावनाः खलु कर्तव्याः पञ्चाशत्प्रमितास्ततः ।। रस-१६.१३२ ।। 
भृष्टटंकणचूर्णेन तुल्येन सह मेलयेत् । 
तदर्धं कृष्णलवणं सर्वतुल्यं मरीचकम् ।। रस-१६.१३३ ।। 
सप्तधा भावयेत्पश्चाच्चणकक्षारवारिणा । 
ततः संशोष्य सम्पिष्य कूपिकाजठरे क्षिपेत् ।। रस-१६.१३४ ।। 
अत्यर्थं गुरुमांसानि गुरुभोज्यान्यनेकशः । 
भुक्त्वा च कंठपर्यन्तं चतुर्वल्लमितं रसम् ।। रस-१६.१३५ ।। 
पट्वम्लतक्रसहितं पिबेत्तदनुपानतः । 
क्षिप्रं तज्जीर्यते भुक्तं जायते दीपनं पुनः ।। रस-१६.१३६ ।। 
रसः क्रव्यादनामायं प्रोक्तो मन्थानभैरवैः । 
सिंघणक्षोणिपालस्य भूरिमांसप्रियस्य च । 
दिष्टो ग्रामं समासाद्य भैरवानन्दयोगिना ।। रस-१६.१३७ ।। 
कुर्याद्दीपनमुद्धतं च पचनं दुष्टामसंशोषणं तुन्दस्थौल्यनिबर्हणं गरहरं मूलार्तिशूलापहम् । 
गुल्मप्लीहविनाशनं ग्रहणिकाविध्वंसनं स्रंसनं वातग्रन्थिमहोदरापहरणं क्रव्यादनामा रसः ।। रस-१६.१३८ ।। 

 राजशेखरवटी
भागो मृतरसस्यैको वत्सनाभांशकद्वयम् । 
रसतुल्यं शिवाचूर्णं गन्धकं त्र्यूषणं तथा ।। रस-१६.१३९ ।। 
विचूर्ण्यातिप्रयत्नेन भावयेत्सप्तवासरम् । 
ताम्बूलपत्रतोयेन स्वर्णधुस्तूरजद्रवैः । 
पिष्ट्वा चणमिताः कुर्याच्छायाशुष्कास्तु गोलिकाः ।। रस-१६.१४० ।। 
उष्णांभोयुतराजशेखरवटी मन्दाग्निनिर्णाशिनी नानाकारमहाज्वरार्तिशमनी निःशेषमूलापहा । 
पाण्डुव्याधिमहोदरार्तिशमनी शूलान्तकृत् पाचिनी शोफघ्नी पवनार्तिनाशनपटुः श्लेष्मामयध्वंसिनी ।। रस-१६.१४१ ।। 

 अग्निकुमाररसः
शुद्धं सूतं विषं गंधं द्विक्षारं पटुपञ्चकम् । 
दशकं तुल्यांशं भर्जिता विजया नवा ।। रस-१६.१४२ ।। 
दशानां तुल्यभागा च तस्यार्धं शिग्रुमूलकम् । 
तत्सर्वं विजयाद्रावैः शिग्रुचित्रकभृंगजैः ।। रस-१६.१४३ ।। 
द्रावैर् दिनत्रयं मर्द्यं रुद्ध्वा भाण्डे पचेल्लघु । 
दीपाग्निना तु यामैकं शुष्कं यावत्समुद्धरेत् ।। रस-१६.१४४ ।। 
सप्तधा चार्द्रकद्रावैर्भावयेच्चूर्णयेद्भिषक् । 
दीपकोऽग्निकुमारोऽयं निष्कैकं मधुना लिहेत् । 
प्रतिकर्षं गुडं शुंठी ह्यनुपानं च दीपनम् ।। रस-१६.१४५ ।। 
 अमृतवटी
कुष्ठगंधविषव्योमत्रिफलापारदैः समैः । 
मृगाम्बुमर्दितैर् मुद्गमानामृतवटी शुभा । 
अजीर्णश्लेष्मवातघ्नी दीपनी रुचिवर्धिनी ।। रस-१६.१४६ ।। 

 राक्षसनामा रसः
ताम्रं पारदगंधकौ त्रिकटुकं तीक्ष्णं च सौवर्चलं खल्ले मर्द्य दृढं विधाय सिकताकुम्भेऽष्टयामं ततः । 
स्विन्नं तस्य च रक्तशाकिनिभवं क्षारं समं मेलयेत् सर्वं भावितमातुलुंगजरसैर्नाम्ना रसो राक्षसः ।। रस-१६.१४७ ।। 
मन्दाग्नौ सततं ददीत मुनये प्रातः पुरा शंकरः सख्य अस्मै च्यवनाय मंदहुतभुग्वर्याय नष्टौजसे । 
तेनादाय समस्तलोकगुरवे सूर्याय तस्मै नमो मर्त्यानामपि चास्य दानसमये गुंजाष्टकं वर्जयेत् ।। रस-१६.१४८ ।। 

 जीवनामा रसः
रसगंधौ सिन्धुकणाटङ्कणम् अभयाग्निहियावलीकतकफलम् । 
क्रमश उत्तरं च विचूर्णितया बृहतीरससंयुतभावनया ।। रस-१६.१४९ ।। 
आर्द्रकहिंगुपुनर्नवपूतिच्छिन्नरसैः क्रमशस्तु भावनया । 
तत्र कलांशविशं च विमिश्रं तद्रसमानं मानविधया ।। रस-१६.१५० ।। 
सर्वमजीर्णं कफमारुतपाण्डुशोफहलीमककामलाशूलम् । 
नाशयते ह्युदराग्निकरोऽयं दीपनजीवननामरसेन्द्रः ।। रस-१६.१५१ ।। 

 वडवानलरसः
शुल्बं तालकगन्धकौ जलनिधेः फेनोऽग्निगर्भाशयः कान्तायो लवणानि हेमपवयो नीलांजनं तुत्थकम् । 
भागो द्वादशको रसस्य तु दिनं वल्ल्यंबुघृष्टं शनैः सिद्धोऽयं वडवानलो गजपुटे रोगानशेषाञ्जयेत् ।। रस-१६.१५२ ।। 

 अग्निजननी वटी
कणनागरगन्धकपारदकं गरलं मरिचं समभागयुतम् । 
लकुचस्य रसैश्चणकप्रमिता गुटिका जनयत्यचिरादनलम् ।। रस-१६.१५३ ।। 

 सर्वरोगान्तका वटी
शुद्धसूतं विषं गंधम् अजमोदं फलत्रयम् । 
सर्जीक्षारं यवक्षारं वह्निसैन्धवजीरकम् ।। रस-१६.१५४ ।। 
सौवर्चलं विडङ्गानि सामुद्रं त्र्यूषणं समम् । 
विषमुष्टिः सर्वतुल्या जंबीराम्लेन मर्दितम् ।। रस-१६.१५५ ।। 
मरिचाभां वटीं खादेद्वह्निमांद्यप्रशांतये । 
पथ्या शुण्ठी गुडं चानु पलार्धं भक्षयेत्सदा ।। रस-१६.१५६ ।। 
अग्निमांद्ये वटी ख्याता सर्वरोगकुलान्तका ।। रस-१६.१५७ ।। 

 सामान्योपायः
मृतं ताम्रं कणातुल्यं चूर्णं क्षौद्रविमिश्रितम् । 
निष्कार्धं भक्षयेन्नित्यं नष्टवह्निप्रदीप्तये ।। रस-१६.१५८ ।। 
आर्द्रकस्वरसः क्षौद्रं पलमात्रं पिबेदनु । 
यथेष्टं घृतमांसाशी शक्तो भवति पावकः ।। रस-१६.१५९ ।। 

रसरत्नसमुच्चयः‎