अर्थशास्त्रम्/अधिकरणम् ८/अध्यायः २
राजा राज्यं इति प्रकृति-संक्षेपः   ।। ०८.२.०१  ।।
 राज्ञोअभ्यन्तरो बाह्यो वा कोप इति   ।। ०८.२.०२  ।।
 अहि-भयादभ्यन्तरः कोपो बाह्य-कोपात्पापीयान् । अन्तर्-अमात्य-कोपश्चान्तः-कोपात्  ।। ०८.२.०३  ।।
 तस्मात्कोश-दण्ड-शक्तिं आत्म-संस्थां कुर्वीत   ।। ०८.२.०४  ।।
 "द्वैराज्य-वैराज्ययोर्द्वैराज्यं अन्योन्य-पक्ष-द्वेष-अनुरागाभ्यां परस्पर-संघर्षेण वा विनश्यति । वैराज्यं तु प्रकृति-चित्त-ग्रहण-अपेक्षि यथा-स्थितं अन्यैर्भुज्यते" इत्याचार्याः   ।। ०८.२.०५  ।।
 नैति कौटिल्यः   ।। ०८.२.०६  ।।
 पिता-पुत्रयोर्भ्रात्रोर्वा द्वैराज्यं तुल्य-योग-क्षेमं अमात्य-अवग्रहं वर्तयति   ।। ०८.२.०७  ।।
 वैराज्यं तु जीवतः परस्यऽच्छिद्य "नएतन्मम" इति मन्यमानः कर्शयति । अपवाहयति । पण्यं वा करोति । विरक्तं वा परित्यज्यापगच्छतिइति   ।। ०८.२.०८  ।।
 अन्धश्चलित-शास्त्रो वा राजाइति "अशास्त्र-चक्षुरन्धो यत्-किंचन-कारी दृढ-अभिनिवेशी पर-प्रणेयो वा राज्यं अन्यायेनौपहन्ति । चलित-शास्त्रस्तु यत्र शास्त्राच्चलित-मतिर्भवति शक्य-अनुनयो भवति" इत्याचार्याः   ।। ०८.२.०९  ।।
 नैति कौटिल्यः   ।। ०८.२.१०  ।।
 अन्धो राजा शक्यते सहाय-सम्पदा यत्र तत्र वा पर्यवस्थापयितुं   ।। ०८.२.११  ।।
 चलित-शास्त्रस्तु शास्त्रादन्यथा-अभिनिविष्ट-बुद्धिरन्यायेन राज्यं आत्मानं चौपहन्तिइति   ।। ०८.२.१२  ।।
 व्याधितो नवो वा राजाइति "व्याधितो राजा राज्य-उपघातं अमात्य-मूलं प्राण-आबाधं वा राज्य-मूलं अवाप्नोति । नवस्तु राजा स्व-धर्म-अनुग्रह-परिहार-दान-मान-कर्मभिः प्रकृति-रञ्जन-उपकारैश्चरति" इत्याचार्याः   ।। ०८.२.१३  ।।
 नैति कौटिल्यः   ।। ०८.२.१४  ।।
 व्याधितो राजा यथा-प्रवृत्तं राज-प्रणिधिं अनुवर्तयति   ।। ०८.२.१५  ।।
 नवस्तु राजा बल-आवर्जितं "ममैदं राज्यम्" इति यथा-इष्टं अनवग्रहश्चरति   ।। ०८.२.१६  ।।
 सामुत्थायिकैरवगृहीतो वा राज्य-उपघातं मर्षयति    ।। ०८.२.१७  ।।
 प्रकृतिष्वरूढः सुखं उच्छेत्तुं भवतिइति   ।। ०८.२.१८  ।।
 व्याधिते विशेषः पाप-रोग्य-पाप-रोगी च   ।। ०८.२.१९  ।।
 नवेअप्यभिजातोअनभिजात इति   ।। ०८.२.२०  ।।
 दुर्बलोअभिजातो बलवाननभिजातो राजाइति "दुर्बलस्याभिजातस्यौपजापं दौर्बल्य-अपेक्षाः प्रकृतयः कृच्छ्रेणौपगच्छन्ति । बलवतश्चानभिजातस्य बल-अपेक्षाः सुखेन" इत्याचार्याः   ।। ०८.२.२१  ।।
 नैति कौटिल्यः   ।। ०८.२.२२  ।।
 दुर्बलं अभिजातं प्रकृतयः स्वयं उपनमन्ति । जात्यं ऐश्वर्य-प्रकृतिरनुवर्तत इति   ।। ०८.२.२३  ।।
 बलवतश्चानभिजातस्यौपजापं विसंवादयन्ति । अनुरागे सार्वगुण्यं इति   ।। ०८.२.२४  ।।
 प्रयास-वधात्सस्य-वधो मुष्टि-वधात्पापीयान् । निराजीवत्वादवृष्टिरतिवृष्टितः   ।। ०८.२.२५  ।।
 द्वयोर्द्वयोर्व्यसनयोः प्रकृतीनां बल-अबलं  । ।। ०८.२.२६अ ब  ।।
 पारम्पर्य-क्रमेणौक्तं याने स्थाने च कारणं   ।। ०८.२.२६च्द्  ।।