रसरत्नसमुच्चय : अध्याय 12
ज्वरस्य रक्तपित्तस्य कासस्य श्वासहिध्मयोः । 
वैस्वर्यस्य क्षयस्यापि तथारोचप्रसेकयोः ।। रस-१२.१ ।। 
छर्दिहृद्रोगयोश् चैव तृष्णामद्योद्भवार्शसाम् । 
उदावर्तातिसाराणां ग्रहण्यर्तिप्रवाहिणोः ।। रस-१२.२ ।। 
विसूच्या वह्निमान्द्यस्य मूत्रकृच्छ्राश्मरुजाम् । 
मेहस्य सोमरोगस्य पिटिकानां च विद्रधेः ।। रस-१२.३ ।। 
वृद्धिगुल्मादिरोगाणां शूलानामुदरस्य च । 
पाण्डुशोफविसर्पाणां कुष्ठश्वित्रनभस्वताम् ।। रस-१२.४ ।। 
वातास्रस्यावृतानां च वन्ध्यानां गर्भिणीरुजाम् । 
सूतिकाबालरोगाणाम् उन्मादेऽपस्मृताव् अपि ।। रस-१२.५ ।। 
नेत्ररोगे कर्णरोगे नासारोगास्यरोगयोः । 
शिरःसंजातरोगेषु व्रणे भङ्गे भगंदरे ।। रस-१२.६ ।। 
ग्रन्थ्यादौ क्षुद्ररोगेषु गुह्यरोगे विषेषु च । 
जरायास्त्वनपत्यानां बीजपोषणहेतवे ।। रस-१२.७ ।। 
परिपाट्यानया सर्वं रोगाणां हि चिकित्सनम् । 
रसलोहविषैर् अत्र योगैर्वक्ष्ये यथागमम् ।। रस-१२.८ ।। 
रोमाञ्चकम्पौ वदने मधुत्वमुज्जृम्भणं मस्तकतोददाहौ । 
वातज्वरस्योक्तम् इदं हि लक्ष्म भुक्तोत्तरं स्याद्यदि शश्वदेव ।। रस-१२.९ ।। 
विरेकशोषास्यकटुत्वतीव्रतापप्रलापभ्रममूर्छनानि । 
एतानि पित्तज्वरलक्षणानि वमिः सतृष्णाङ्गविदाहिता च ।। रस-१२.१० ।। 
कासश्वासौ मुखे जाड्यं माधुर्यं बहुनिद्रता । 
प्रस्वेदः स्वल्पदाहश्च श्लेष्मजज्वरलक्षणम् ।। रस-१२.११ ।। 
मिश्रितं लक्षणं यत्तु द्वयोस् त्रिषु भवेच्च तत् ।। रस-१२.१२ ।। 
विमर्दिताभ्यां रसगन्धकाभ्यां नीरेण कुर्यादिह गोलकं तम् । 
भाण्डे नवीने विनिवेश्य पश्चात्तद्गोलकस्योपरि ताम्रपात्रम् ।। रस-१२.१३ ।। 
सार्धं मुहूर्तं विनिरुध्य धीमान् उद्दीपयेद् दीप्तकृशानुनास्य । 
अधस्ततः सिध्यति पर्पटीयं नवज्वरारण्यकृशानुमेघः ।। रस-१२.१४ ।। 
विलिप्य पूर्वं रसनां च तालुदेशं च सिन्धूद्भवजीरकार्द्रैः । 
वल्लोन्मितां चार्द्रकतोयमिश्राम् एनां नियोज्य स्थगयेत् पटेन ।। रस-१२.१५ ।। 
घर्मोद्गमो यावदतः परं च तक्रौदनं पथ्यमिह प्रयोज्यम् । 
कुर्याद्दिनानां त्रितयं यदीत्थं ज्वरस्य शङ्कापि तदा भवेत्किम् ।। रस-१२.१६ ।। 
सूतार्कगन्धचपलाजयपालतिक्तापथ्यात्रिवृच्च विषतिन्दुकजान् समांशान् । 
संभाव्य वज्रिपयसा मधुना त्रिवल्लस् त्रैलोक्यडम्बररसोऽभिनवज्वरघ्नः ।। रस-१२.१७ ।। 
पादांशकं साररविः समांशगन्धो विपक्वः स्वकषायपिष्टः । 
रसः क्रमान्माषमितोऽनिलादिज्वरेषु नाम्ना किल मेघनादः ।। रस-१२.१८ ।। 
दरदजलदयुक्तं शुद्धसूतं च गन्धं प्रहरमथ सुपिष्टं वल्लयुग्मं च दद्यात् । 
ज्वरगजहरिसंज्ञं शृङ्गवेरोदकेन प्रथमजनितदाही क्षीरभक्तेन भोज्यः ।। रस-१२.१९ ।। 
संतप्तसीसभागं च पारदं गन्धकं कणाम् । 
समभागं पृथक् तत्र मेलयेच्च यथाविधि ।। रस-१२.२० ।। 
जम्बीरस्य रसे सर्वं मर्दयेच्च दिनत्रयम् । 
मेघनादकुमार्योश्च रसे चापि दिनत्रयम् ।। रस-१२.२१ ।। 
दिनद्वयमजामूत्रे गवां मूत्रे दिनत्रयम् । 
भावयेच्च यथायोग्यं तस्मिन्नेतानि दापयेत् ।। रस-१२.२२ ।। 
सैन्धवं चित्रकं भागं सौवर्चललवणं तथा । 
तेन सम्मेलनं कृत्वा भावयेच्च पुनः पुनः ।। रस-१२.२३ ।। 
अनेन विधिना सम्यक् सिद्धो भवति तद्रसः । 
शर्कराघृतसंयुक्तं दद्याद्वल्लत्रयं रसम् ।। रस-१२.२४ ।। 
गोधूमस्यौदनं पथ्यं माषसूपं च वास्तुकम् । 
धात्रीफलसमायुक्तं सर्वज्वरविनाशनम् । 
दीपिकारस इत्येष तन्त्रज्ञैः परिकीर्तितः ।। रस-१२.२५ ।। 
पारदं रसकं तालं तुत्थं गन्धकटङ्कणम् । 
सर्वमेतत्समं शुद्धं कारवल्ल्या द्रवैर्दिनम् ।। रस-१२.२६ ।। 
मर्दयेत्तेन कल्केन ताम्रपात्रोदरं लिम्पेत् । 
अङ्गुलार्धार्धमानेन तं पचेत्सिकताह्वये ।। रस-१२.२७ ।। 
यन्त्रे यावत्स्फुटन्त्येवं व्रीहयस्तस्य पृष्ठतः । 
ततः सुशीतलं ग्राह्यं ताम्रपात्रोदराद् भिषक् ।। रस-१२.२८ ।। 
शीतभञ्जी रसो नाम चूर्णयेन्मरिचैः समम् । 
माषैकं पर्णखण्डेन भक्षयेन्नाशयेज्ज्वरम् । 
त्रिदिनैर् विषमं तीव्रमेकद्वित्रिचतुर्थकम् ।। रस-१२.२९ ।। 
सूततालशिलास्तुल्या मर्दयेत्कर्कटीरसे । 
ताम्रपात्रे विनिक्षिप्य तत्कल्कं कज्जलीकृतम् ।। रस-१२.३० ।। 
विपचेद्वालुकायन्त्रे यथोक्तविधिना ततः । 
दद्यान्मरिचचूर्णेन माषमात्रं भिषग्वरः ।। रस-१२.३१ ।। 
प्रपिबेदुष्णतोयस्य चुलुकं शीतकज्वरे । 
शीतभञ्जी रसः सोऽयं शीतज्वरनिवारणः ।। रस-१२.३२ ।। 
कूष्माण्डचूर्णतिलजैः प्रविशुद्धतालं गाढं विमर्द्य सुषवीसलिलेन तुल्यम् । 
सूतेन हिङ्गुलभुवा सिकताख्ययन्त्रे गोलं विधाय परिवृत्तकपालमध्ये ।। रस-१२.३३ ।। 
पत्त्रेण तं दिनपतेश्च पिधाय रुद्ध्वा संधिं तयोर्गुडसुधाखटिकाशिवाभिः । 
वह्नौ पचेन्मृदुनि पात्रशिरःस्थशालीवैवर्ण्यमात्रम् अवधिं प्रविधाय धीमान् ।। रस-१२.३४ ।। 
वल्लं ततः सुरसमिश्रममुष्य दद्यात् सर्पिः सिताकणपयोमधु चानुपेयम् । 
जेतुं ज्वरान् प्रविषमान् इह वान्तिशान्त्यै मौलौ सुशीतलजलस्य ददीत धाराम् ।। रस-१२.३५ ।। 
अथामयान्तं रसराजमौलिभूषामणिं तं मृतजीवनाख्यम् । 
सुधारसेनेव रसेन येन संजीवनं स्यात् सहसातुराणाम् ।। रस-१२.३६ ।। 
रसहिङ्गुलजेपालैर् वृद्ध्या दन्त्यम्बुमर्दितैः । 
दिनार्धेन ज्वरं हन्याद्गुञ्जैकं सितया सह ।। रस-१२.३७ ।। 
शुद्धं सूतं विषं गन्धं धूर्तबीजं त्रिभिः समम् । 
चतुर्भिश्च समं व्योषं चूर्णीकृत्य निधापयेत् ।। रस-१२.३८ ।। 
दन्तभाण्डेऽथ वा शार्ङ्गे काष्ठे नैव कदाचन । 
वातश्लेष्मज्वरे देयं द्वंद्वजे वा त्रिदोषजे ।। रस-१२.३९ ।। 
रसेन शृङ्गवेरस्य जम्बीरस्याथवा पुनः । 
गुञ्जाद्वयं च जीर्णेऽस्मिन्दधिभक्तं प्रयोजयेत् ।। रस-१२.४० ।। 
एकद्वित्रिदिनैर्हन्याज् ज्वरान् दोषक्रमेण तु । 
महाज्वराङ्कुशो नाम रसोऽयं शम्भुनोदितः ।। रस-१२.४१ ।। 
तालं ताम्ररजो रसश्च गगनं गन्धश्च नेपालकं दीनारप्रमितं तदर्धमुदितं टङ्कं शिलामाक्षिकम् । 
दीनारद्वितयं विषस्य शिखिनः पिष्ट्वा रसैः पाचितो यश्चिन्तामणिवज्ज्वरौघविजयी नाम्ना तु मृत्युंजयः ।। रस-१२.४२ ।। 
तालं ताम्रम् अयोरजश्च चपला तुत्थाभ्रकं कान्तकं नागं स्याच्च समांशकं सुमृदितं मूलं च पौनर्नवम् । 
भृङ्गीकासहरीपुनर्नवामहामन्दारपत्त्रोद्भवैः कल्कं वालुकयन्त्रपाचितम् इदं सर्वज्वरस्यान्तकृत् ।। रस-१२.४३ ।। 
तुत्थेन तुल्यः शिवजश्च गन्धो जम्बीरनीरेण विमर्दनीयः । 
दिनत्रयं मेलय तेन तुल्यं व्योषं ततः सिध्यति चन्द्रसूर्यः ।। रस-१२.४४ ।। 
वल्लो विजेतुं विषमावलम्बि दलेन देयो भुजगाख्यवल्ल्याः । 
दुग्धं हितं स्यादिह शृङ्गवेररसेन शैत्येषु निषेवणीयः ।। रस-१२.४५ ।। 
तक्रं सगर्भाज्वरशूलयोस्तु द्राक्षाम्बुना पथ्यमनन्तरोक्तम् । 
रोधं वरायाः सलिलेन शूलं जम्बीरनीरेण वराजलेन ।। रस-१२.४६ ।। 
अपस्मृताव् अत्र नियोजनीयमभ्यञ्जनं बिम्बपयोभवाभ्याम् । 
घृतौदनं स्यादिह भोजनाय जम्बीरनीरेण निहन्ति गुल्मम् ।। रस-१२.४७ ।। 
हिङ्ग्वम्लिकानिम्बुरसेन देयं प्लीहोदरे स्यादिह तक्रभक्तः । 
स्तम्भार्थमस्मिन्ससितं पयः स्याद् गुडो नियोज्यो वमनप्रशान्त्यै ।। रस-१२.४८ ।। 
अशीतिर् यस्य वर्षाणि वसुवर्षाणि यस्य वा । 
विषं तस्य न दातव्यं दत्तं चेद् दोषकारकम् ।। रस-१२.४९ ।। 
मेघपारदगन्धाश्मविषव्योषपटूनि च । 
जीरकद्वयमेतानि समभागानि कारयेत् ।। रस-१२.५० ।। 
सिन्दुवाररसेनापि लशुनस्य रसेन च । 
अपामार्गरसेनापि सप्तरात्रं विमर्दयेत् ।। रस-१२.५१ ।। 
तत्पक्वं वालुकायन्त्रे गुञ्जामात्रं प्रयोजयेत् । 
सनागवल्लीमरिचं ततः शीताम्बु पाययेत् ।। रस-१२.५२ ।। 
उमाप्रसादनो नाम रसः शीतज्वरापहः । 
चातुर्थिकं त्रिरात्रं वा नाशयेत् किमुतापरान् ।। रस-१२.५३ ।। 
टङ्कणं रसगन्धौ च समभागान्प्रकल्पयेत् । 
नेपालं द्विगुणं दत्त्वा मर्दयेत् खल्लमध्यतः ।। रस-१२.५४ ।। 
श्लक्ष्णतां याति तद्यावत्तावत्तन्मर्दयेच्छनैः । 
सैन्धवं मरिचं शङ्खं चिञ्चाक्षारं समाक्षिकम् ।। रस-१२.५५ ।। 
तत्तुल्यम् एतत् कृत्वाथ निम्बूतोयेन मर्दयेत् । 
चणप्रमाणवटिकाम् भक्षयेद्दिवसत्रयम् ।। रस-१२.५६ ।। 
ऐकाहिकं द्व्याहिकं च त्र्याहिकं च चतुर्थकम् । 
सर्वज्वरविनाशाय ज्वराङ्कुश इति स्मृतः ।। रस-१२.५७ ।। 
अभ्रकं गन्धकं सूतं तोलकैकं पृथक्पृथक् । 
गृहीत्वा विषतोलार्धं तोलार्धं तिन्तिडीफलम् ।। रस-१२.५८ ।। 
एतत्सर्वं समं कृत्वा मर्दयेत् खल्लमध्यतः । 
श्लक्ष्णतां याति तद्यावत् तावत् संमर्दयेच्छनैः ।। रस-१२.५९ ।। 
विस्तारे परिणाहे च गर्तां कृत्वा षडङ्गुलाम् । 
फणिवल्लीदलान्यन्तर्गर्तायां प्रक्षिपेन्नरः ।। रस-१२.६० ।। 
पर्णेषु सूतकल्कं तं गर्तायां स्थापयेद् दृढम् । 
कल्काद् उपरि तत्पर्णैर् गर्तावक्त्रं प्रपूरयेत् ।। रस-१२.६१ ।। 
गर्तायां तु ततो देयं पुटमारण्यकोत्पलैः । 
स्वाङ्गशीतलतां ज्ञात्वा समाकर्षेत्ततः परम् ।। रस-१२.६२ ।। 
सूतलिप्तदलैः सार्धं कल्कं खल्ले विमर्दयेत् । 
तोलार्धममृतं क्षिप्त्वा तोलार्धं तिन्तिडीफलम् ।। रस-१२.६३ ।। 
स्थापयेत्खल्लितं कल्कं योजयेद् गुञ्जमात्रया । 
शृङ्गवेराम्भसा युक्तं तीक्ष्णचित्रकसैन्धवैः ।। रस-१२.६४ ।। 
संनिपाते तथा वाते त्रिदोषे विषमज्वरे । 
अग्निमान्द्ये ग्रहिण्यां च तथा देयोऽतिसारिणि ।। रस-१२.६५ ।। 
भोजनं दधिभक्तं च रसेऽस्मिन् संप्रयोजयेत् । 
व्याध्यादिकं यथा कुर्यादुदकं ढालयेत् ततः ।। रस-१२.६६ ।। 
एष योगवरः श्रीमान्प्राणिनां प्राणदायकः । 
चिन्तामणिरितिख्यातो रसः सर्वाङ्गसुन्दरः ।। रस-१२.६७ ।। 
सूतेन्द्रं परिमर्द्य पञ्चपटुभिः क्षारैस् त्रिभिस् तं ततः पिण्डे हिङ्गुमहौषधासुरीमये संस्वेद्य धान्योदके । 
निर्गुण्ड्यम्बुहुताशमन्थतिलपर्ण्युन्मत्तभृङ्गार्द्रकं कामातागिरिकर्णिकाप्लवदलापञ्चाङ्गुलोत्थैर् जलैः ।। रस-१२.६८ ।। 
सूतेन्द्रेण समैर् विमर्द्य सहजैः पित्तैस्ततो भावयेद् दंष्ट्रिच्छागलुलायमत्स्यशिखिनां सा संनिपाताञ्जयेत् । 
विख्याता भुवि लोकनाथगुटिका मारीचमात्रा हिता स्यादस्याः सहितं दधीक्षुशकलं वीर्यं भवेच्छीतलम् ।। रस-१२.६९ ।। 
वज्रवैक्रान्तयोर् भस्म प्रत्येकं निष्कसम्मितम् । 
शृङ्गीविषं द्विनिष्कं च त्रिनिष्कं चूलिकापटु ।। रस-१२.७० ।। 
पञ्चनिष्कोऽग्निजारश्च सर्वमेकत्र मेलयेत् । 
तावद्भस्म रसं यावन्मर्दयेद् दिवसत्रयम् ।। रस-१२.७१ ।। 
शार्ङ्गष्टादिकवर्गस्य क्षारनीरेण भावयेत् । 
त्रयोविंशतिवाराणि विमर्द्य च विशोष्य च ।। रस-१२.७२ ।। 
ततो विमर्द्य दिवसं क्षिपेद् दन्तकरण्डके । 
मृतसंजीवनाख्योऽयं सूचिकाभरणो रसः ।। रस-१२.७३ ।। 
संनिपातेन तीव्रेण मुमुर्षोर् भूगतस्य च । 
तालुनि वृश्चयित्वाथ रसमेनं विनिक्षिपेत् ।। रस-१२.७४ ।। 
सूच्यातिसूक्ष्मया तोयभिन्नयातिप्रयत्नतः । 
ततस्तैलेन तं लिप्त्वा निर्वाते संनिवेशयेत् ।। रस-१२.७५ ।। 
ततोऽर्धप्रहराद् ऊर्ध्वं मुक्तमूत्रपुरीषकम् । 
लब्धसंज्ञं प्रतापाढ्यं दोलयन्तं शिरो मुहुः ।। रस-१२.७६ ।। 
आयुष्मन्तं विजानीयादन्यथा चान्यथा खलु । 
ततः शीताम्बुसम्पूर्णे कटाहे तं निवेशयेत् ।। रस-१२.७७ ।। 
तत्र चोत्क्वथितं तोयम् अपनीयापरं क्षिपेत् । 
याचमानम् अमुं पश्चात् पाययेत् ससितं पयः ।। रस-१२.७८ ।। 
दधि वा सितयोपेतं नारिकेलजलं तथा । 
रम्भाफलानि दद्याच्च म्रियते सोऽन्यथा खलु ।। रस-१२.७९ ।। 
लब्धसंज्ञं प्रभाषन्तं याचमानं फलादिकम् । 
तस्मादाकृष्य तैलाक्तं तैलं पिष्ट्वापनीय च ।। रस-१२.८० ।। 
लेपयेद्गन्धकर्पूरैर् आ पादतलमस्तकम् । 
इत्यादिशिशिरैर् द्रव्यैः सप्तरात्रम् उपाचरेत् ।। रस-१२.८१ ।। 
कर्णाक्षिनासिकावक्त्रे क्षिपेत् पोताश्रयं मुहुः । 
अष्टमेऽहनि सम्प्राप्ते दर्दुरीमूलजं रसम् ।। रस-१२.८२ ।। 
ससितं पाययेद् वेगम् अवतारयितुं रसम् । 
रसेऽवतारिते पश्चाद् यथेष्टं भोजनं दधि ।। रस-१२.८३ ।। 
श्वासोच्छ्वासयुतं चान्यैर् मुक्तजीवनलक्षणैः । 
कटाहे जलसम्पूर्णे निक्षिपेद् बोधलब्धये ।। रस-१२.८४ ।। 
लब्धबोधं तमाकृष्य पूर्ववत् समुपाचरेत् । 
जीवित्वा यावद् आयुष्यं म्रियते तदनन्तरम् ।। रस-१२.८५ ।। 
संनिपाते महाघोरे मज्जन्तं मृत्युसागरे । 
उद्धरेत्तस्य धर्मस्य ब्रह्माप्यन्तं न विन्दति ।। रस-१२.८६ ।। 
संनिपातमहामृत्युभयनिर्मुक्तमानवः । 
अपि सर्वस्वदानेन प्राणाचार्यं प्रपूजयेत् ।। रस-१२.८७ ।। 
अन्यथा नरके तावद् यावत् कल्पविकल्पना । 
इत्याज्ञा शांकरी ज्ञेया शम्भुना परिकीर्तिता ।। रस-१२.८८ ।। 
प्रकाशा नैव कर्तव्या रसोत्तरणमूलिका । 
शास्त्रं विना प्रयच्छन्ते मन्दा वित्ताभिकाङ्क्षया । 
गुरुप्रसादम् आसाद्य संनिपाते प्रयुज्यताम् ।। रस-१२.८९ ।। 
शार्ङ्गष्टा च तथा व्याघ्री करीरस् तिलपर्णिका । 
इन्द्रवारुणिका मुस्ता हरिद्राङ्कोलमूलिका ।। रस-१२.९० ।। 
अपामार्गः कणा स्वर्णं कटुतुम्बी च तिन्तिडी । 
शार्ङ्गष्टादिकवर्गोऽयं संनिपातहरः परम् ।। रस-१२.९१ ।। 
सूतं गन्धकतालकं मणिशिलां ताप्यं लवं तुत्थकं जेपालं विषटङ्कणं मधुफलं कृत्वा समांशं दृढम् । 
कृत्वा कज्जलिकां विषोल्बणफणेः पित्तैश्च संभावयेत् क्षिप्त्वा सीसककूपिके रसवरं सूचीमुखं नामतः ।। रस-१२.९२ ।। 
ब्रह्मद्वारि विकीर्णलोहितलवे गुञ्जैकमात्रं ददेद् दत्त्वा सम्पुटबद्धतन्द्रिकधनुर्वाते सशाखाहिमे । 
कासं श्वासमरोचकं प्रलपनं कम्पं च हिक्कातुरं मूकत्वं बधिरत्वम् उन्मदम् अपस्मारं जयेत् तत्क्षणात् ।। रस-१२.९३ ।। 
रसगन्धकताम्राभ्रं लाङ्गलीवह्निरामठम् । 
वन्ध्यापटोलनिर्गुण्डीसुगन्धानिम्बपल्लवाः ।। रस-१२.९४ ।। 
पाठाक्षारत्रयं क्ष्वेडबोलधत्तूरतण्डुलैः । 
शृङ्गीमधुकसारं च जम्बीराम्लेन मर्दयेत् ।। रस-१२.९५ ।। 
कुर्याद्धि निष्कमानेन वटिका सा नियच्छति । 
सस्वेददाहाभिन्यासं संनिपातगजांकुशः ।। रस-१२.९६ ।। 
ससारा वैष्णवी सेना अचला कादि कङ्कणा । 
रागरुद्रोपमोपेता प्रौढा मस्तकशालिनी ।। रस-१२.९७ ।। 
त्रिभागं तालकं विद्याद् एकभागं तु पारदम् । 
तदर्धं गन्धकं चैव तदर्धं तु मनःशिला ।। रस-१२.९८ ।। 
कारवल्लीदलरसैर् मर्दयेत् तत्प्रहरत्रयम् । 
पाचितो वालुकायन्त्रे चातुर्थिकहरो रसः ।। रस-१२.९९ ।। 
स्याद् रसेन समायुक्तो गन्धकः सुमनोहरः । 
हियावल्लित्रिगुणितो निर्गुण्डीरसमर्दितः ।। रस-१२.१०० ।। 
सप्तवाराणि तद् योज्यम् आर्द्रकस्वरसेन तु । 
संततादिज्वरं हन्याच्चातुर्थिकगजांकुशः ।। रस-१२.१०१ ।। 
ताप्यतालकजेपालवत्सनाभमनःशिलाः । 
ताम्रगन्धकसूतं च मुसलीरसमर्दितः । 
मृत्युंजय इति ख्यातः कुक्कुटीपुटपाचितः ।। रस-१२.१०२ ।। 
वल्लद्वयं प्रयुञ्जीत यथेष्टं दधिभोजनम् । 
नवज्वरं संनिपातं हन्यादेष महारसः ।। रस-१२.१०३ ।। 
शुद्धं सूतं विषं गन्धं मरिचं टङ्कणं कणाम् । 
मर्दयेद् धूर्तजद्रावैर् दिनम् एकं तु शोषयेत् ।। रस-१२.१०४ ।। 
पञ्चवक्त्रो रसो नाम द्विगुञ्जः संनिपातजित् । 
अर्कमूलकषायं च सत्र्यूषम् अनुपाययेत् । 
दध्योदनं हितं तत्र जलयोगं च कारयेत् ।। रस-१२.१०५ ।। 
रसगन्धकतुल्यांशं धत्तूरफलजद्रवैः । 
मर्दयेद् दिनमेकं तु तत्तुल्यं त्रिकटु क्षिपेत् । 
उन्मत्ताख्यो रसो नाम्ना नस्ये स्यात्संनिपातजित् ।। रस-१२.१०६ ।। 
निस्त्वग्जेपालजं बीजं दशनिष्कं प्रचूर्णयेत् । 
मरिचं पिप्पलीं सूतं प्रतिनिष्कं विमिश्रयेत् ।। रस-१२.१०७ ।। 
भाव्यं जम्बीरजैर्द्रावैः सप्ताहं तत् प्रयत्नतः । 
संनिपातं निहन्त्याशु अञ्जने यः शिवः स्मृतः ।। रस-१२.१०८ ।। 
मदनफलं विडलवणं सर्षपाः प्रतिनिष्कद्वयम् । 
चूर्णयित्वा त्रिफलाक्वाथेन सटङ्कणं पिबेत् ।। रस-१२.१०९ ।। 
कुष्ठे ज्वरे कामलायां कण्ठरोगे ह्य् अजीर्णके । 
नस्ये च गिरिकर्ण्युत्थबीजैकं शीतवारिणा ।। रस-१२.११० ।। 
प्रत्येकं रसगन्धयोर् द्विपलयोः कृत्वा मषीं शुद्धयोर् रम्यां म्लेच्छलुलायलोचनमनोधात्रीप्रकुञ्चत्रयम् । 
पथ्याया बदरत्रिकं त्रिकटु षट्शाणं वचा धर्मिणी वेल्लाम्भोधरपत्त्रकद्विरदकिञ्जल्काश्वगन्धाह्वयम् ।। रस-१२.१११ ।। 
पिष्ट्वैतत् समसारम् अखिलं कर्षोन्मितं न्यस्य तत् प्रोन्मर्द्यार्धकरञ्जकामृतयुतं सागस्तिकत्र्यूषणैः । 
भूधात्रीविजयासरित्पतिफलं ज्वालामुखीमार्कवैः प्रत्येकं विदधीत निश्चलमतिः सप्त क्रमाद्भावनाः ।। रस-१२.११२ ।। 
पित्तैरथो पञ्च विधाय पञ्चभिः करञ्जपत्त्रामृतधूपनं ततः । 
दत्त्वार्द्रकस्य स्वरसेन तण्डुलाकृतिं विदध्याद्गुटिकां भिषग्वरः ।। रस-१२.११३ ।। 
देयैका संनिपाते प्रतिहतविषये मोहनेत्रप्रसुप्त्योः स्याद्गुल्मे साजमोदा पवनविकृतिषु त्र्यूषणेन ग्रहण्याम् । 
दातव्या जीरकेण द्विपतुरगनृणां प्राणसंरक्षणाय कायाम्भोधिर् एतं रसकसमरसं वैद्यनाथोऽभ्यधत्त ।। रस-१२.११४ ।। 
गन्धकाभ्रसमः सूतो वाराहीरसमर्दितः । 
पाचितो वालुकायन्त्रे त्रिफलाव्योषचित्रकैः ।। रस-१२.११५ ।। 
त्रिक्षारं पञ्चलवणहिङ्गुगुग्गुलुदीप्यकैः । 
सजीरकैः सेन्द्रयवैः पृथग्रससमैर्युतः ।। रस-१२.११६ ।। 
माषमात्रोऽनुपानेन द्विपलस्योष्णवारिणः । 
अभिन्यासानलभ्रंशग्रहणीपाण्डुगुल्मिनाम् ।। रस-१२.११७ ।। 
कुर्यात्प्राणपरित्राणमतः प्राणेश्वरः स्मृतः । 
व्याधिवृद्धौ प्रयोगोऽस्य द्वौ वारौ वैद्यसंमतः ।। रस-१२.११८ ।। 
रसायोव्योषकङ्कुष्ठशिलातालाभ्रहिङ्गुलान् । 
कुम्भ्यग्निभृङ्गमारीतण्डुलीयकमाक्षिकान् ।। रस-१२.११९ ।। 
हस्तिशुण्डीयुतांस् तुल्यांस् तदर्धशिवगन्धकान् । 
त्र्यहम् आर्द्राम्बुना पिष्ट्वा कूपीस्थं वालुकाग्निना ।। रस-१२.१२० ।। 
जयाजम्बीरनिर्गुण्डीचाङ्गेरीवारि निक्षिपेत् । 
पक्त्वा चतुर्दशाहानि पिष्ट्वार्द्राक्तं विशोषयेत् ।। रस-१२.१२१ ।। 
मृतसंजीवनाख्योऽयं रसो वल्लमितोऽशितः । 
द्राग् जयेदौषधं संनिपातादीन् सकलान् गदान् ।। रस-१२.१२२ ।। 
रसभागो भवेदेको गन्धको द्विगुणो मतः । 
विषतालककङ्कुष्ठशिलाहिङ्गुललोहकम् ।। रस-१२.१२३ ।। 
वह्नित्रिकटुभृङ्गाह्वहेममाक्षिकमभ्रकम् । 
हस्तिशुण्डी विषं कुम्भी तण्डुलीयकताम्रकौ ।। रस-१२.१२४ ।। 
एषां प्रत्येकमेकैकं भागमादाय चूर्णयेत् । 
आर्द्रकस्य द्रवेणैव मर्दयेच्च दिनत्रयम् ।। रस-१२.१२५ ।। 
जम्बीरस्य रसो ग्राह्यः पलत्रयपरीक्षितः । 
त्रिफलायाश्च निर्गुण्ड्याः प्रत्येकं च पलत्रयम् ।। रस-१२.१२६ ।। 
रसस्य पलमात्रं तु चाङ्गेर्याः परिकीर्तितम् । 
काचकूप्यां विनिक्षिप्य यन्त्रे क्षिप्त्वा प्रयत्नवान् ।। रस-१२.१२७ ।। 
उद्धृत्यार्द्रकनिर्यासैर् मर्दयित्वा विशोषयेत् । 
मृतसंजीवनो नाम रसोऽयंविदितो भुवि । 
गुञ्जाद्वयं ददीतास्य संनिपातापनुत्तये ।। रस-१२.१२८ ।। 
वङ्गं नागं च सूतं च नेपालं गन्धकं तथा । 
शुल्बं विषं समांशेन रसेनार्द्रेण मर्दयेत् ।। रस-१२.१२९ ।। 
पुनर् मर्द्येत निर्गुण्ड्याश् चाङ्गेर्या रसमर्दितः । 
वल्लप्रयोगेण रसोऽयं संनिपातनुत् ।। रस-१२.१३० ।। 
गन्धकं च रसं शुद्धं प्रत्येकं कर्षसम्मितम् । 
एकत्र कज्जलीं कृत्वा ततः कुर्वीत गोलकम् ।। रस-१२.१३१ ।। 
नवभाण्डे विनिक्षिप्य ताम्रपात्रेण गोपयेत् । 
दृढं निरुध्य तत् पात्रमग्नावारोपयेत् ततः ।। रस-१२.१३२ ।। 
व्रीहिस्फुटनमात्रेण स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत् । 
नवज्वरे प्रयुञ्जीत रसं पर्पटिकाह्वयम् ।। रस-१२.१३३ ।। 
आर्द्रकस्य रसेनैव त्रिवल्लं त्रिदिनं भिषक् । 
ज्वरितं छादयेद्गाढं यावत्स्वेदः समुद्भवेत् ।। रस-१२.१३४ ।। 
तक्रभक्तं भवेत्पथ्यं ज्वरमुक्तस्य देहिनः । 
नवज्वरारिर् इत्येष रसः परमदुर्लभः । 
वातज्वरे विशेषेण रसः साधारणो मतः ।। रस-१२.१३५ ।। 
टङ्कणं रसगन्धौ च मरिचानि समांशकम् । 
सर्वं जम्बीरनीरेण दिनानि त्रीणि मर्दयेत् ।। रस-१२.१३६ ।। 
संशोष्य शर्करायुक्तं मत्स्यपित्तेन भावयेत् । 
भावितं तद्रसं सिद्धमार्द्रकस्वरसैस्त्र्यहम् ।। रस-१२.१३७ ।। 
वल्लं वारत्रयं देयं पानार्थं वारि शीतलम् । 
तक्रभक्तं भवेत्पथ्यं वृन्ताकफलसंयुतम् । 
सर्वान् नवज्वरान् हन्ति रसोऽयं जलमञ्जरी ।। रस-१२.१३८ ।। 
कान्तस्य कण्टवेध्यानां पात्राणां भस्म कारयेत् । 
तत्समश्च रसो गन्धष्टङ्कणो निम्बवारिणा । 
ततः संपेष्य तत्कल्कं मर्दयेत्त्रिदिनं पुनः ।। रस-१२.१३९ ।। 
रसतुल्येन मत्स्यस्य पित्तेन परिभावयेत् । 
सिद्धः कान्तरसो ह्य् एष प्रयोज्योऽभिनवज्वरे । 
शृङ्गवेरानुपानेन मात्रया भिषगुत्तमैः ।। रस-१२.१४० ।। 
रसगन्धौ तथा वङ्गम् अभ्रकं समभागतः । 
मेलयित्वाथ वङ्गेन समं सूतं विमर्दयेत् ।। रस-१२.१४१ ।। 
तत्रैकीकृत्य गन्धाभ्रे पेष्यं जम्बीरवारिणा । 
सामान्यं पुटम् आदद्यात् सप्तधा साधितं रसम् ।। रस-१२.१४२ ।। 
कुमार्या चित्रकेणापि भावयित्वाथ सप्तधा । 
गुडेन जीरकेणापि ज्वरे जीर्णे प्रयोजयेत् ।। रस-१२.१४३ ।। 
कासे श्वासे कुमार्या च त्रिफलाक्वाथयोगतः । 
उन्मादं च धनुर्वातम् अमृताक्वाथयोगतः । 
इत्येवं रोगतापघ्नो रसश् चन्द्रोदयाभिधः ।। रस-१२.१४४ ।। 
नागं वङ्गं रसं ताम्रं गन्धकं टङ्कणं तथा । 
विषं च नेपालं हरितालं समं तथा ।। रस-१२.१४५ ।। 
वटक्षीरेण संमर्द्य सर्वं कुर्यात्तु गोलकम् । 
तं गोलकं भाण्डमध्ये पाचयेद्दीपवह्निना ।। रस-१२.१४६ ।। 
तं गोलं शीतलं कृत्वा भृङ्गराजेन मर्दयेत् । 
आर्द्रकस्य रसेनापि मर्दयेच्च पुनः पुनः ।। रस-१२.१४७ ।। 
चणप्रमाणवटकान् रसेनार्द्रस्य दापयेत् । 
गुञ्जाद्वयप्रमाणेन ज्वरं जीर्णं हरत्यसौ ।। रस-१२.१४८ ।। 
हरश्च गन्धकं चैव कुनटी च समं समम् । 
मर्द्यं कर्कोटिकायाश्च रसेन विनियोजयेत् ।। रस-१२.१४९ ।। 
नवज्वरमुरारिः स्याद्वल्लं शर्करया सह । 
तण्डुलीयरसेनानुपानं शर्करयापि वा । 
गुञ्जाद्वयप्रमाणेन ज्वरान्हन्ति नवान्हठात् ।। रस-१२.१५० ।। 

रसरत्नसमुच्चयः‎