रघुवंशम्/तृतीयः सर्गः
<table>
<td><p>		
	अथेप्सितं भर्तुरुपस्थितोदयं सखीजनोद्वीक्षणकौमुदीमुखम्  ।निदानं इक्ष्वाकुकुलस्य संततेः सुदक्षिणा दौर्हृदलक्षणं दधौ   । । ३.१  । ।	</p>
<td><p>		
	शरीरसादादसमग्रभूषणा मुखेन सालक्ष्यत लोध्रपाण्डुना   ।तनुप्रकाशेन विचेयतारका प्रभातकल्पा शशिनेव शर्वरी   । । ३.२  । ।	</p>
<td><p>		
	ततो विशांपत्युरनन्यसंततेर्मनोरथं किंचिदिवोदयोन्मुखम्  ।अनन्यसौहार्दरसस्य दोहदं प्रिया प्रपेदे प्रकृतिप्रियंवदा   । । ३.२आ  । ।	</p>
<td><p>		
	मुखेन सा केतकपत्रपाण्डुना कृशाङ्गयष्टिः परिमेयभूषणा   ।स्थिताल्पतारां करुणेन्दुमण्डलां विभातकल्पां रजनीं व्यडम्बयत् । । ३.२भ् । ।	</p>
<td><p>		
	तदाननं मृत्सुरभि क्षितीश्वरो रहस्युपाघ्राय न तृप्तिम् आययौ   ।करीव सिक्तं पृषतैः पयोमुचां शुचिव्यपाये वनराजिपल्वलम्  । । ३.३  । ।	</p>
<td><p>		
	दिवं मरुत्वानिव भोक्ष्यते भुवं दिगन्तविश्रान्तरथो हि तत्सुतः   ।अतोऽभिलाषे प्रथमं तथाविधे मनो बबन्धान्यरसान्विलङ्घ्य सा   । । ३.४  । ।	</p>
<td><p>		
	न मे ह्रिया शंसति किंचिदीप्सितं स्पृहावती वस्तुषु केषु मागधी   ।न हीष्टं अस्य त्रिदिवेऽपि भूपतेर्प्रियासखीरुत्तरकोसलेश्वरः   । । ३.५  । ।	</p>
<td><p>		
	उपेत्य सा दोहददुःखशीलतां यदेव वव्रे तदपश्यदाहृतम्  ।न हीष्टं अस्य त्रिदिवेऽपि भूपतेरभूदनासाद्यं अधिज्यधन्वनः   । । ३.६  । ।	</p>
<td><p>		
	क्रमेण निस्तीर्य च दोहदव्यथां प्रचीयमानावयवा रराज सा   ।पुराणपत्रापगमादनन्तरं लतेव संनद्धमनोज्ञपल्लवा   । । ३.७  । ।	</p>
<td><p>		
	दिनेषु गच्छत्सु नितान्तपीवरं तदीयं आनीलमुखं स्तनद्वयम्  ।तिरश्चकार भ्रमराभिलीनयोः सुजातयोः पङ्कजकोशयोः श्रियम्)   । । ३.८  । ।	</p>
<td><p>		
	निधानगर्भां इव सागराम्बरां शमीं इवाभ्यन्तरलीनपावकाम्  ।नदीं इवान्तःसलिलां सरस्वतीं नृपः ससत्त्वां महिषीं अमन्यत   । । ३.९  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रियानुरागस्य मनःसमुन्नतेर्भुजार्जितानां च दिगन्तसंपदाम्  ।यथाक्रमं पुंसवनादिकाः क्रिया धृतेश्च धीरः सदृशीर्व्यधत्त सः   । । ३.१०  । ।	</p>
<td><p>		
	सुरेन्द्रमात्राश्रितगर्भगौरवात्प्रयत्नमुक्तासनया गृहागतः   ।तयोपचाराञ्जलिखिन्नहस्तया ननन्द पारिप्लवनेत्रया नृपः   । । ३.११  । ।	</p>
<td><p>		
	कुमारभृत्याकुशलैरनुष्ठिते भिषग्भिराप्तैरथ गर्भभर्मणि   ।पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखीं प्रियां ददर्श काले दिवं अभ्रीतं इव   । । ३.१२  । ।	</p>
<td><p>		
	ग्रहैस्ततः पञ्चभिरुच्चसंश्रयैरसूर्यगैः सूचितभाग्यसंपदम्  ।असूत पुत्रं समये शचीसमा त्रिसाधना शक्तिरिवार्थं अक्षयम्  । । ३.१३  । ।	</p>
<td><p>		
	दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः सुखाः प्रदक्षिणार्चिर्हविरग्निराददे   ।बभूव सर्वं शुभशंसि तत्क्षणं भवो हि लोकाभ्युदयाय तादृशाम्  । । ३.१४  । ।	</p>
<td><p>		
	अरिष्टशय्यां परितो विसारिणा सुजन्मनस्तस्य निजेन तेजसा   ।निशीथदीपाः सहसा हतत्विषो बभूवुरालेख्यसमर्पिता इव   । । ३.१५  । ।	</p>
<td><p>		
	जनाय शुद्धान्तचराय शंसते कुमारजन्मामृतसंमिताक्षरम्  ।अदेयं आसीत्रयं एव भूपतेः शशिप्रभं छत्रं उभे च चामरे   । । ३.१६  । ।	</p>
<td><p>		
	समीक्ष्य पुत्रस्य चिरान्मुखं पिता निधानकुम्भस्य युवेव दुर्गतः   ।मुदा शरीरे प्रबभूव नात्मनः पयोधिरिन्दूदयमूर्छितो यथा   । । ३.१६*  । ।	</p>
<td><p>		
	निवातपद्मस्तिमितेन चक्षुषा नृपस्य कान्तं पिबतः सुताननम्  ।महोदधेः पूर इवेन्दुदर्शनाद्गुरुः प्रहर्षः प्रबभूव नात्मनि   । । ३.१७  । ।	</p>
<td><p>		
	स जातकर्मण्यखिले तपस्विना तपोवनादेत्य पुरोधसा कृते   ।दिलीपसूनुर्मणिराकरोद्भवः प्रयुक्तसंस्कार इवाधिकं बभौ   । । ३.१८  । ।	</p>
<td><p>		
	सुखश्रवा मङ्गलतूर्यनिस्वनाः प्रमोदनृत्यैः सह वारयोषिताम्  ।न केवलं सद्मनि मागधीपतेः पथि व्यजृम्भन्त दिवौकसां अपि   । । ३.१९  । ।	</p>
<td><p>		
	न संयतस्तस्य बभूव रक्षितुर्विसर्जयेद्यं सुतजन्महर्षितः   ।ऋणाभिधानात्स्वयं एव केवलं तदा पितॄणां मुमुचे स बन्धनात् । । ३.२०  । ।	</p>
<td><p>		
	शुतस्य यायादयं अन्तं अर्भकस्तथा परेषां युधि चेति पार्थिवः   ।अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थं अर्थविच्चकार नाम्ना रघुं आत्मसंभवम्  । । ३.२१  । ।	</p>
<td><p>		
	पितुः प्रयत्नात्स समग्रसंपदः शुभैः शरीरावयवैर्दिने दिने   ।पुपोष वृद्धिं हरिदश्वदीधितेरनुप्रवेशादिव बालचन्द्रमाः   । । ३.२२  । ।	</p>
<td><p>		
	उमावृषाङ्कौ शरजन्मना यथा यथा जयन्तेन शचीपुरंदरौ   ।तथा नृपः सा च सुतेन मागधी ननन्दतुस्तत्सदृशेन तत्समौ   । । ३.२३  । ।	</p>
<td><p>		
	रथाङ्गनाम्नोरिव भावबन्धनं बभूव यत्प्रेम परस्पराश्रयम्  ।विभक्तं अप्येकसुतेन तत्तयोः परस्परस्योपरि पर्यचीयत   । । ३.२४  । ।	</p>
<td><p>		
	उवाच धात्र्या प्रथमोदितं वचो ययौ तदीयां अवलम्ब्य चाङ्गुलिम्  ।अभूच्च नम्रः प्रणिपातशिक्षया पितुर्मुदं तेन ततान सोऽर्भकः   । । ३.२५  । ।	</p>
<td><p>		
	तं अङ्कं आरोप्य शरीरयोगजैः सुखैर्निषिञ्चन्तं इवामृतं त्वचि   ।उपान्तसंमीलितलोचनो नृपश्चिरात्सुतस्पर्शरसज्ञतां ययौ   । । ३.२६  । ।	</p>
<td><p>		
	तं अङ्कं आरोप्य शरीरयोगजैः स्थितेरभेत्ता स्थितिमन्तं अन्वयम्  ।स्वमूर्तिभेदेन गुणाग्र्यवर्तिना पतिः प्रजानां इव सर्गं आत्मनः   । । ३.२७  । ।	</p>
<td><p>		
	स वृत्तचूलश्चलकाकपक्षकैरमात्यपुत्रैः सवयोभिरन्वितः   ।लिपेर्यथावद्ग्रहणेन वाङ्मयं नदीमुखेनेव समुद्रं आविशत् । । ३.२८  । ।	</p>
<td><p>		
	अथोपनीतं विधिवद्विपश्चितो विनिन्युरेनं गुरवो गुरुप्रियम्  ।अवन्ध्ययत्नाश्च बभूवुरर्भके ततार विद्याः पवनातिपातिभिर्  । । ३.२९  । ।	</p>
	अथोपनीतं विधिवद्विपश्चितो विनिन्युरेनं गुरवो गुरुप्रियम्  ।अवन्ध्ययत्नाश्च बभूवुरत्र ते क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति । । ३.२९*  । ।	</tr></p>
<td><p>		
	धियः समग्रैः स गुणैरुदारधीः क्रमाच्चतस्रश्चतुरर्णवोपमाः   ।ततार विद्याः पवनातिपातिभिर्दिशो हरिद्भिर्हरितां इवेश्वरः   । । ३.३०  । ।	</p>
<td><p>		
	त्वचं स मेध्यां परिधाय रौरवीं अशिक्षतास्त्रं पितुरेव मन्त्रवत् ।न केवलं तद्गुरुरेकपार्थिवः क्षितावभूदेकधनुर्धरोऽपि सः   । । ३.३१  । ।	</p>
<td><p>		
	महोक्षतां वत्सतरः स्पृशन्निव द्विपेन्द्रभावं कलभः श्रयन्निव   ।रघुः क्रमाद्यौवनभिन्नशैशवः पुपोष गाम्भीर्यमनोहरं वपुः   । । ३.३२  । ।	</p>
<td><p>		
	अथास्य गोदानविधेरनन्तरं विवाहदीक्षां निरवर्तयद्गुरुः   ।नरेन्द्रकन्यास्तं अवाप्य सत्पतिं तमोनुदं दक्षसुता इवाबभुः   । । ३.३३  । ।	</p>
<td><p>		
	युवा युगव्यायतबाहुरंसलः कपाटवक्षाः परिणद्धकंधरः   ।वपुःप्रकर्षादजयद्गुरुं रघुस्तथापि नीचैर्विनयाददृश्यत   । । ३.३४  । ।	</p>
<td><p>		
	ततः प्रजानां चिरं आत्मना धृतां नितान्तगुर्वीं लघयिष्यता धुरम्  ।निसर्गसंस्कारविनीत इत्यसौ नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक्  । । ३.३५  । ।	</p>
<td><p>		
	नरेन्द्रमूलायतनादनन्तरं तदास्पदं श्रीर्युवराजसंज्ञितम्   ।अगच्छदंशेन गुणाभिलाषिणी नवावतारं कमलादिवोत्पलम्  । । ३.३६  । ।	</p>
<td><p>		
	विभावसुः सारथिनेव वायुना घनव्यपायेन गभस्तिमानिव   ।बभूव तेनातितरां सुदुःसहः कटप्रभेदेन करीव पार्थिवः   । । ३.३७  । ।	</p>
<td><p>		
	नियुज्य तं होमतुरङ्गरक्षणे धनुर्धरं राजसुतैरनुद्रुतम्  ।अपूर्णं एकेन शतक्रतूपमः शतं क्रतूना अपविघ्नं आप सः   । । ३.३८  । ।	</p>
<td><p>		
	ततः परं तेन मखाय यज्वना तुरंगं उत्सृष्टं अनर्गलं पुनः   ।धनुर्भृतां अग्रत एव रक्षिणां जहार शक्रः किल गूढविग्रहः   । । ३.३९  । ।	</p>
<td><p>		
	विषादलुप्तप्रतिपत्ति विस्मितं ममैव येनेह तुरंगं ईक्षसे   ।धेन्वा निशम्येति वचः समीर्तं श्रुतप्रभावा ददृशेऽथ नन्दिनी   । । ३.४०  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वेदाम्बुना मार्जय पुत्र लोचने ममैव येनेह तुरंगं ईक्षसे   ।धेन्वा निशम्येति वचः समीरितं मुदं परां आप दिलीपनन्दनः   । । ३.४०*  । ।	</p>
<td><p>		
	तदङ्गनिस्यन्दजलेन लोचने प्रमृज्य पुण्येन पुरस्कृतः सताम्  ।अतीन्द्रियेष्वप्युपपन्नदर्शनो बभूव भावेषु दिलीपनन्दनः   । । ३.४१  । ।	</p>
<td><p>		
	स पूर्वतः पर्वतपक्षशातनं ददर्श देवं नरदेवसंभवः   ।पुनः पुनः सूतनिषिद्धचापलं हरन्तं अश्वं रथरश्मिसंयतम्  । । ३.४२  । ।	</p>
<td><p>		
	स पूर्वतः पर्वतपक्षशातनं हरिं विदित्वा हरिभिश्च वाजिभिः   ।अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण धीरेण निवर्तयन्निव   । । ३.४३  । ।	</p>
<td><p>		
	शतैस्तमक्ष्णामनिमेषवृत्तिभिर्हरिं विदित्वा हरिभिश्च वाजिभिः   ।अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण धीरेण निवर्तयन्निव   । । ३.४३*  । ।	</p>
<td><p>		
	मखांशभाजां प्रथमो मनीषिभिस्त्वं एव देवेन्द्र सदा निगद्यसे   ।अजस्रदीक्षाप्रयतस्य मद्गुरोः क्रियाविघाताय कथं प्रवर्तसे   । । ३.४४  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रिलोकनाथेन सदा मखद्विषस्त्वया नियम्या ननु दिव्यचक्षुषा   ।स चेत्स्वयं कर्मसु धर्मचारिणां त्वं अन्तरायो भवसि च्युतो विधिः   । । ३.४५  । ।	</p>
<td><p>		
	तदङ्गम् अग्र्यं मघवन्महाक्रतोरमुं तुरंगं प्रतिमोक्तुम् अर्हसि   ।पथः श्रुतेर्दर्शयितार ईश्वरा मलीमसां आददते न पद्धतिम्  । । ३.४६  । ।	</p>
<td><p>		
	इति प्रगल्भं रघुणा समीरितं वचो निशम्याधिपतिर्दिवौकसाम्  ।निवर्तयां आस रथं सविस्मयः प्रचक्रमे च प्रतिवक्तुं उत्तरम्  । । ३.४७  । ।	</p>
<td><p>		
	यदात्थ राजन्यकुमार तत्तथा यशस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनैः   ।जगत्प्रकाशं तदशेषं इज्यया भवद्गुरुर्लङ्घयितुं ममोद्यतः   । । ३.४८  । ।	</p>
<td><p>		
	हरिर्यथैकः पुरुषोत्तमः स्मृतो महेश्वरस्त्र्यम्बक एव नापरः   ।तथा विदुर्मां मुनयः शतक्रतुं द्वितीयगामी न हि शब्द एष नः   । । ३.४९  । ।	</p>
<td><p>		
	अतोऽयम् अश्वः कपिलानुकारिणा पितुस्त्वदीयस्य मयापहारितः   ।अलं प्रयत्नेन तवात्र मा निधाः पदं पदव्यां सगरस्य संततेः   । । ३.५०  । ।	</p>
<td><p>		
	ततः प्रहस्यापभयः पुरंदरं पुनर्बभाषे तुरगस्य रक्षिता   ।गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एष ते न खल्वनिर्जित्य रघुं कृती भवान्  । । ३.५१  । ।	</p>
<td><p>		
	स एवम् उक्त्वा मघवन्तं उन्मुखः करिष्यमाणः सशरं शरासनम्  ।अतिष्ठदालीढविशेषशोभिना वपुःप्रकर्षेण विडम्बितेश्वरः   । । ३.५२  । ।	</p>
<td><p>		
	रघोरवष्टम्भमयेन पत्रिणा हृदि क्षतो गोत्रभिदप्यमर्षणः   ।नवाम्बुदानीकमुहूर्तलाञ्छने धनुष्यमोघं समधत्त सायकम्  । । ३.५३  । ।	</p>
<td><p>		
	दिलीपसूनोः स बृहद्भुजान्तरं प्रविश्य भीमासुरशोणितोचितः   ।पपावनास्वादितपूर्वं आशुगः कुतूहलेनेव मनुष्यशोणितम्  । । ३.५४  । ।	</p>
<td><p>		
	हरेः कुमारोऽपि कुमारविक्रमः सुरद्विपास्फालनकर्कशाङ्गुलौ   ।भुजे शचीपत्ररविशेषकाङ्किते स्वनामचिह्नं निचखान सायकम्  । । ३.५५  । ।	</p>
<td><p>		
	जहार चान्येन मयूरपत्रिरिणा शरेण शक्रस्य महाशनिध्वजम्  ।चुकोप तस्मै स भृशं सुरश्रियः प्रसह्य केशव्यपरोपणादिव   । । ३.५६  । ।	</p>
<td><p>		
	तयोरुपान्तस्थितसिद्धसैनिकं गरुत्मदाशीविषभीमदर्शनैः   ।बभूव युद्धं तुमुलं जयैषिणोरधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्च पत्रिभिः   । । ३.५७  । ।	</p>
<td><p>		
	अतिप्रबन्धप्रहितास्त्रवृष्टिभिस्तम् आश्रयं दुष्प्रसहस्य तेजसः   ।शशाक निर्वापयितुं न वासवः स्वतश्च्युतं वह्निं इवाद्भिरम्बुदः   । । ३.५८  । ।	</p>
<td><p>		
	ततः प्रकोष्ठे हरिचन्दनाङ्किते प्रमथ्यमानार्णवधीरनादिनीम्   ।रघुः शशाङ्कार्धमुखेन पत्रिणा शरासनज्यां अलुनाद्विडौजसः   । । ३.५९  । ।	</p>
<td><p>		
	स चापं उत्सृज्य विवृद्धमत्सरः प्रणाशनाय प्रबलस्य विद्विषः   ।महीध्रपक्षव्यपरोपणोचितं स्फुरत्प्रभामण्डलं अस्त्रं आददे   । । ३.६०  । ।	</p>
<td><p>		
	रघुर्भृशं वक्षसि तेन ताडितः पपात भूमौ सह सैनिकाश्रुभिः   ।निमेषमात्रादवधूय तद्व्यथां सहोत्थितः सैनिकहर्षनिःस्वनैः   । । ३.६१  । ।	</p>
<td><p>		
	तथापि शस्त्रव्यवहारनिष्ठुरे बिपक्षभावे चिरं अस्य तस्थुषः   ।तुतोष वीर्यातिशयेन वृत्रहा पदं हि सर्वत्र गुणैर्निधीयते   । । ३.६२  । ।	</p>
<td><p>		
	असङ्गं अद्रिष्वपि सारवत्तया न मे त्वदन्येन विसोढं आयुधम्  ।अवेहि मां प्रीतं ऋते तुरंगमात्किं इच्छसीति स्फुटं आह वासवः   । । ३.६३  । ।	</p>
<td><p>		
	ततो निषङ्गादसमग्रं उद्धृतं सुवर्णपुङ्खद्युतिरञ्जिताङ्गुलिम्  ।नरेन्द्रसूनुः प्रतिसंहरन्निषुं प्रियंवदः प्रत्यवदत्सुरेश्वरम्  । । ३.६४  । ।	</p>
<td><p>		
	अमोच्यं अश्वं यदि मन्यसे प्रभो ततः समाप्ते विधिनैव कर्मणि   ।अजस्रदीक्षाप्रयतः स मद्गुरुः क्रतोरशेषेण फलेन युज्यताम्  । । ३.६५  । ।	</p>
<td><p>		
	यथा च वृत्तान्तं इमं सदोगतस्त्रिलोचनैकांशतया दुरासदः   ।तवैव संदेषहराद्विशंपतिः शृणोति लोकेश तथा विधीयताम्  । । ३.६६  । ।	</p>
<td><p>		
	तथेति कामं प्रतिशुश्रुवान्रघोर्यथागतं मातलिसारथिर्ययौ   ।नृपस्य नातिप्रमनाः सदोगृहं सुदक्षिनासूनुरपि न्यवर्तत   । । ३.६७  । ।	</p>
<td><p>		
	तं अभ्यनन्दत्प्रथमं प्रबोधितः प्रजेश्वरः शासनहारिणा हरेः   ।परामृशन्हर्षजडेन पाणिना तदीयं अङ्गं कुलिशव्रणाङ्कितम्  । । ३.६८  । ।	</p>
<td><p>		
	इति क्षितीशो नवतिं नवाधिकां महाक्रतूनां महनीयशासनः   ।समाररुरुक्षुर्दिवं आयुषः क्षये ततान सोपानपरंपरां इव   । । ३.६९  । ।	</p>
<td><p>		
	अथ स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे नृपतिककुदं दत्त्वा यूने सितातपवारणम्  ।मुनिवनतरुच्छायां देव्या तया सह शिश्रिये गलितवयसां इक्ष्वाकूणामिदं हि कुलव्रतम्  । । ३.७०  । 	</p>
<tr><td><p>		
</table>

3