ब्रह्मपुराणम्/अध्यायः २२
तत्रादौ नरकवर्णनम्	
लोमहर्षण उवाच	
ततश्चानन्तरं विप्रा नरका रौरवादयः।	
पापिनो येषु पात्याते ताञ्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः॥ २२.१ ॥	
रौरवः शौकरो रोधस्तानो विशसनस्था।	
महाज्वालस्तप्तकुड्यो महालोभो विमोहनः॥ २२.२ ॥	
रुधिरान्धो वसातप्तः कृमीशः कृमिभोजनः।	
असिप्रवनं कृष्णो लालाभक्षश्च दारुणः॥ २२.३ ॥	
तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालो ह्यधःशिराः।	
सदंशः कृष्णसूत्रश्च तमश्चावीचिरेव च॥ २२.४ ॥	
श्वभोजनोऽथाप्रतिष्ठोमावीचिश्च तथापरः।	
इत्येवमादयश्चन्ये नरका भृशदारुणाः॥ २२.५ ॥	
यमस्य विषये घोराः शस्त्राग्निविषदर्शिनः।	
पतन्ति येषु पुरुषाः पापकर्म्मरताश्च ये॥ २२.६ ॥	
कूटसाक्षी तथा सम्यक् पक्षपातेन यो वदेत्।	
यश्चान्यदनृतं वक्ति स नरो याति रौरवम्॥ २२.७ ॥	
भ्रूणहा पुरहन्ता च गोघ्नश्च मुनिसत्तमाः।	
यान्ति रौरवं घोरं यश्चोच्छ्वासनिरोधकः॥ २२.८ ॥	
सूरापो ब्रह्महा हर्त्ता सुवर्णस्य च शूकरे।	
प्रयाति नरके यश्च तैः संसर्गमुपैति वै॥ २२.९ ॥	
राजन्यवैश्यहा चैव तथैव गुरुतल्पगः।	
तप्तकुम्बे स्वसृगामो हन्ति राजभटञ्च यः॥ २२.१० ॥	
माध्वीविक्रयकृद्वध्यपालः केसरविक्रयी।	
तप्तलोहे पतन्त्येते यश्च भवतं परित्यजेत्॥ २२.११ ॥	
सुतां स्नुषाञ्चापि गत्वा महाज्वाले निपात्यते।	
अवमन्ता गुरूणां यो यश्चाक्रोष्टा नराधमः॥ २२.१२ ॥	
वेददूषयिता यश्च वेदविक्रयकश्च यः।	
अगम्यगामी यस्च स्यात् ते यान्ति शबलं द्विजाः॥ २२.१३ ॥	
चौरो विमोहे पतति मर्य्यादादूषकस्तथा।	
देवद्विजपितृदेष्टा रत्नदूषयिता च यः॥ २२.१४ ॥	
स याति कृमिभक्ष्ये वै कृमीशे तु दुरिष्टिकृत्।	
पितृदेवातिथीन् यस्तु पर्य्यश्नाति नराधमः॥ २२.१५ ॥	
लालाभक्ष्ये स यात्युग्रे शरकर्त्ता च वेधके।	
करोति कर्णिनो यश्च यश्च खड्गादिकृन्नरः॥ २२.१६ ॥	
प्रयान्त्येते विशसने नरके भृशदारुणे।	
असत्प्रतिग्रहीता च नरके यात्यधोमुखे॥ २२.१७ ॥	
अयाज्ययाजकस्तत्र तथा नक्षत्रसूचकः।	
कृमिपूये नरश्चैको याति मिष्टान्नभुक् सदा॥ २२.१८ ॥	
लाक्षामांसरसानाञ्च तिलानां लवणस्य च।	
विक्रेता ब्राह्मणो याति तमेव नरकं द्विजः॥ २२.१९ ॥	
मार्ज्जारकुवकुटच्छागश्वराहविहङ्गमान्।	
पोषयन्नरकं याति तमेव द्विजसत्तमाः॥ २२.२० ॥	
रङ्गोपजीवी कैवर्त्तः कुण्डाशी गरदस्तथा।	
सूची माहिषिकश्चैव पर्व्वगामी च यो द्विजः॥ २२.२१ ॥	
अगारदाही मित्रध्नः शकुनिग्रामयाजकः।	
रुधिरान्धे पतन्त्येते सोमं विक्रोणते च ये॥ २२.२२ ॥	
मधुहा ग्रामहन्ता च याति वैतरणीं नरः।	
रेतःपानादिकर्त्तारो मर्य्यादाभेदिनश्च ये॥ २२.२३ ॥	
ते कृच्छ्रे यान्त्यशौचाश्च कुहकाजीविनश्च ये।	
असिपत्रवनं याति वनच्छदी वृथैव यः॥ २२.२४ ॥	
औरभ्रिका मृगव्याधा वह्निज्वाले पतन्ति वै।	
यान्ति तत्रैव ते विप्रा यश्चापाकेषु वह्निदः॥ २२.२५ ॥	
व्रतोपलोपको यश्च स्वाश्रमाद्विच्युतश्च यः।	
सन्दंशयातनामध्ये पततस्तावुभावपि॥ २२.२६ ॥	
दिवा स्वप्नेषु स्यन्दन्ते ये नरा ब्रह्मचारिणः।	
पुत्रैरध्यापिता ये तु ते पतन्ति श्वभोजने॥ २२.२७ ॥	
एते चान्ये च नरकाः शतशोऽथ सहस्रशः।	
येषु दुष्कृतकर्म्माणः पच्यन्ते यातनागताः॥ २२.२८ ॥	
तथैव पापान्येतानि तथान्यानि सहस्रशः।	
भुज्यन्ते जातिपुरुषैर्नरकान्तरगोचरैः॥ २२.२९ ॥	
वर्णाश्रमविरुद्धञ्च कर्म्म कुर्व्वन्ति ये नराः	
कर्म्मणा मनसा वाचा निरयेषु पतन्ति ते॥ २२.३० ॥	
अधः शिरोभिरदृश्यन्ते नारकैर्दिवि देवताः।	
देवाश्चाधोमुखान् सर्व्वानधः पश्यन्ति नारकान्॥ २२.३१ ॥	
स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः।	
धार्म्मिकास्त्रिदशास्तद्वन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम्॥ २२.३२ ॥	
सहस्रभागाः प्रथमाद्द्वितीयोऽनुक्रमात्तथा।	
सर्व्वे ह्येते महाभागा यावन्मुक्तिसमाश्रयाः॥ २२.३३ ॥	
यावन्तो जन्तवः स्वर्गे तावन्तो नरकौकसः।	
पापकृद्‌याति नरकं प्रायश्चित्तपराङमुखः॥ २२.३४ ॥	
पापानामनुरूपाणि प्रायश्चित्तनि यद्‌यथा।	
तथा तथैव संस्मृत्य प्रोक्तानि परमर्षिभिः॥ २२.३५ ॥	
पापे गुरूणि गुरुणि स्वल्पान्यल्पे च तद्विदः।	
प्रायश्चित्तानि विप्रेन्द्रा जगुः स्वायम्भुवादयः॥ २२.३६ ॥	
प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्म्मात्मकानि वै।	
यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम्॥ २२.३७ ॥	
कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते।	
प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम्॥ २२.३८ ॥	
प्रातर्निशि तथा सन्ध्यामध्याह्नादिषु संस्मरन्।	
नारायणमवाप्नोति सद्यः पापक्षयान्नरः॥ २२.३९ ॥	
विष्णुसंस्मरणात् क्षीणसमस्तवलेशसञ्चयः।	
मुक्तिं प्रयाति भो विप्रा विष्णीस्तस्यानुकीर्त्तनात्॥ २२.४० ॥	
वासुदेव मनो यस्य जपहोमार्च्चनादिषु।	
तस्यान्तरायो विप्रेन्द्रा देवेन्द्रत्वदिकं फलम्॥ २२.४१ ॥	
क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम्।	
क्व जपो वासुदेवेति मुक्तिवीजमनुत्तमम्॥ २२.४२ ॥	
तस्मादहर्निशं स्वर्गो नरकस्तद्विपर्य्ययः।	
नरकस्वर्गसंज्ञे वै पापपुष्ये द्विजोत्तमाः॥ २२.४३ ॥	
मनःप्रीतिकरः स्वर्गो नरकस्तद्विपर्य्ययः।	
नरकस्वर्गसंज्ञे वै पापपुण्ये द्विजोत्तमाः॥ २२.४४ ॥	
वस्त्वेकमेव दुःखाय सुकायेर्ष्योदयाय च।	
कोपाय च यतस्तस्माद्वस्तु दुःखात्मकं कुतः॥ २२.४५	
तदेव प्रीयते भूत्वा पुनर्दुःखाय जायते।	
तदेव कोपाय यतः प्रसादाय च जायते॥ २२.४६ ॥	
तस्माद्दुःखात्मकं नास्ति न च किञ्चित्सुखात्मकम्।	
मनसः परिणामोऽयं सुखदुःखादिलक्षणः॥ २२.४७ ॥	
ज्ञानमेव परं ब्रह्माज्ञानं बन्धाय चेष्यते।	
ज्ञानात्मकमिदं विश्वं न ज्ञानाद्विद्यते परम्॥ २२.४८ ॥	
विद्याविद्ये हिभो विप्रा ज्ञानमेवावधार्यताम्।	
एवमेतन्मयाख्यातं भवतां मण्डलं भुवः॥ २२.४९ ॥	
पातालानि च सर्व्वाणि तथैव नरका द्विजाः।	
समुद्राः पर्व्वताश्चैव द्वीपा वर्षाणि निम्नगाः संक्षेपात् सर्व्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छथ॥ २२.५० ॥	
इति श्रीब्राह्मे महापुराणे पातालनरककीर्त्तनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः॥ २२ ॥	

ब्रह्मपुराणम्