सौन्दरनन्दकाव्यम्/षोडशः सर्गः
सर्ग १६	
	
एवं मनोधारणया क्रमेण व्यपोह्य किं चित्समुपोह्य किं चित् ।	
ध्यानानि चत्वार्यधिगम्य योगी प्राप्नोत्यभिज्ञा नियमेन पञ्च ।। १६.१ ।।	
ऋद्धिप्रवेकं च बहुप्रकारं परस्य चेतश्चरितावबोधं  ।	
अतीतजन्मस्मरणं च दीर्घं दिव्ये विशुद्धे श्रुतिचक्षुषी च ।। १६.२ ।।	
अतःपरं तत्त्वपरीक्षणेन मनो दधात्यास्रवसंक्षयाय  ।	
ततो हि दुःखप्रभृतीनि सम्यक्चत्वारि सत्यानि पदान्यवैति ।। १६.३ ।।	
बाधात्मकं दुःखं इदं प्रसक्तं दुःखस्य हेतुः प्रभवात्मकोऽयं  ।	
दुःखक्षयो निःसरणात्मकोऽयं त्राणात्मकोऽयं प्रशमाय मार्गः ।। १६.४ ।।	
इत्यार्यसर्यान्यवबुध्य बुद्ध्या चत्वारि सम्यक्प्रतिविध्य चैव  ।	
सर्वास्रवान्भावनयाभिभूय न जायते शान्तिं अवाप्य भूयः ।। १६.५ ।।	
अबोधतो ह्यप्रतिवेधतश्च तत्त्वात्मकस्यास्य चतुष्टयस्य  ।	
भावद्भवं याति न शान्तिं एति संसारदोलां अधिरुह्य लोकः ।। १६.६ ।।	
तस्माज्जरादेर्व्यसनस्य मूलं समासतो दुःखं अवैहि जन्म  ।	
सर्वौषधीनां इव भूर्भवाय सर्वापदां क्षेत्रं इदं हि जन्म ।। १६.७ ।।	
यज्जन्म रूपस्य हि सेन्द्रियस्य दुःखस्य तन्नैकविधस्य जन्म  ।	
यः संभवश्चास्य समुच्छ्रयस्य मृत्योष्च रोगस्य च संभवः सः ।। १६.८ ।।	
सद्वाप्यसद्वा विषमिष्रं अन्नं यथा विनाशाय न धारणाय  ।	
लोके तथा तिर्यगुपर्यधो वा दुःखाय सर्वं न सुकःआय जन्म ।। १६.९ ।।	
जरादयो नैकविधा परजानां सत्यां प्रवृत्तौ प्रभवन्त्यनर्थाः  ।	
प्रवात्सु घोएष्वपि मारुतेषु न ह्यप्रसूतास्तरवश्चलन्ति ।। १६.१० ।।	
आकासयोनिः पवनो यथा हि यथा शमीगर्भशयो हुताशः  ।	
आपो यथान्तर्वसुधाशयाश्च दुःखं तथा चित्तशरीरयोनि ।। १६.११ ।।	
अपां द्रवत्वं कठिनत्वं उर्व्या वायोश्चलत्वं ध्रुवं औष्ण्यं अग्नेः  ।	
यथा स्वभावो हि तथा स्वभावो दुःखं शरीरस्य च चेतसश्च ।। १६.१२ ।।	
काये सति व्याधिजरादि दुःखं क्षुत्तर्षवर्षोष्णहिमादि चैव  ।	
रुपाश्रिते चेतसि सानुबन्धे शोकारतिक्रोधभयादि दुःखं ।। १६.१३ ।।	
प्रत्यक्षं आलोक्य च जन्मदुःखं दुःखं तथातीतं अपीति विद्धि  ।	
यथा च तद्दुःखं इदं च दुःखं दुःखं तथानागतं अप्यवेहि ।। १६.१४ ।।	
बीजस्वभावो हि यथेह दृष्टो भूतोऽपि भव्योऽपि तथानुमेयः  ।	
प्रत्यक्षतश्च ज्वलनो यथोष्णो भूतोऽपि भव्योऽपि तथोष्ण एव ।। १६.१५ ।।	
तन्नामरूपस्य गुणानुरूपं यत्रैव निर्वृत्ति उदारवृत्त  ।	
तत्रैव दुःखं न हि तद्विमुक्तं दुःखं भविष्यत्यभवद्भवेद्वा ।। १६.१६ ।।	
प्रवृत्तिदुःखस्य च तस्य लोके तृष्णादयो दोषगणा निमित्तं  ।	
नैवेष्वरो न प्रकृतिर्न कालो नापि स्वभावो न विधिर्यदृच्छा ।। १६.१७ ।।	
ज्ञातव्यं एतेन च कारणेन लोकस्य दोषेभ्य इति प्रवृत्तिः  ।	
यस्मान्म्रियन्ते सरजस्तमस्का न जायते वीतरजस्त्मस्कः ।। १६.१८ ।।	
इच्छाविषेशे सति तत्र तत्र यानासनादेर्भवति प्रयोगः  ।	
यस्मादतस्तर्षवशत्तथैव जन्म प्रजानां इति वेदितव्यं ।। १६.१९ ।।	
सत्त्वान्यभिष्वङ्गवशानि दृष्ट्वा स्वजातिषु प्रीतिपराण्यतीव  ।	
अभ्यासयोगादुपपादितानि तैरेव दोषैरिति तानि विद्धि ।। १६.२० ।।	
क्रोधप्रहर्षादिभिराश्रयाणां उत्पद्यते चेह यथा विशेषः  ।	
तथैव जन्मस्वपि नैकरूपो निर्वर्तते क्लेशकृतो विशेषः ।। १६.२१ ।।	
दोषाधिके जन्मनि तीव्रदोष उत्पद्यते रागिणि तीव्ररागः  ।	
मोहाधिके मोहबलाधिकश्च तदल्पदोषे च तदल्पदोषः ।। १६.२२ ।।	
फलं हि यादृक्समवैति साक्षात्तदागमाद्बीजं अवैत्यतीतं  ।	
अवेत्य बीजप्रकृतिं च साक्षादनागतं तत्फलं अभ्युपैति ।। १६.२३ ।।	
दोषक्षयो जातिषु यासु यस्य वैराग्यतस्तासु न जायते सः  ।	
दोषाशयस्तिष्ठति यस्य यत्र तस्योपपत्तिर्विवशस्य तत्र ।। १६.२४ ।।	
तज्जन्मनो नैकविधस्य स्ॐय तृष्णादयो हेतव इत्यवेत्य  ।	
तांश्छिन्धि दुःखाद्यदि निर्मुमुक्षा कार्यक्षयः कारणसंक्षयाद्धि ।। १६.२५ ।।	
दुःखक्षयो हेतुपरिक्षयाच्च शान्तनं शिवं साक्षिकुरुष्व धर्मं  ।	
तृष्णाविरागं लयनं निर्दोहं सनातनं त्राणं अहार्यं आर्यं ।। १६.२६ ।।	
यस्मिन्न जातिर्न जरा न मृत्युर्न व्याधयो नाप्रियसंप्रयोगः  ।	
नेच्छाविपन्न प्रियविप्रयोगः क्षेमं पदं नैष्ठिकं अच्युतं तत् ।। १६.२७ ।।	
दीपो यथा निर्वृतिं अभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नानतरिक्षं  ।	
दिशं न कां चिद्विदिषं न कां चित्स्नेहक्षयात्केवलं एति शान्तिं ।। १६.२८ ।।	
एवं कृती निर्वृतिं अभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षं  ।	
दिशं न कां चिद्विदिशं न कां चित्क्लेशक्षयात्केवलं एति सान्तिं ।। १६.२९ ।।	
अस्याभ्युपायोऽधिन्गमाय मार्गः प्रज्ञात्रिकल्पः प्रशमद्विकल्पः  ।	
स भावनीयो विधिवद्बुधेन शीले शुचौ त्रिपमुखे स्थितेन ।। १६.३० ।।	
वाक्कर्म सम्यक्सहकायकर्म यथावदाजीवनयश्च शुद्धः  ।	
इदं त्रयं वृत्तविधौ प्रवृत्तं शीलाश्रयं कर्मपरिग्रहाय ।। १६.३१ ।।	
सत्येषु दुःखादिषु दृष्टिरार्या सम्यग्वितर्कश्च पराक्रमश्च  ।	
इदं त्रयं ज्ञानविधौ प्रवृत्तं प्रज्ञाश्रयं क्लेशपरिक्षयाय ।। १६.३२ ।।	
न्यायेन सत्याधिगमाय युक्ता सम्यक्स्मृतिः सम्यगथो समाधिः  ।	
इदं द्वयं योगविधौ प्रवृत्तं शमाश्रयं चित्तपरिग्रहाय ।। १६.३३ ।।	
क्लेशाङ्कुरान्न प्रतनोति शीलं बीजाङ्कुरान्काल इवावृत्तः  ।	
शुचौ हि शीले पुरुषस्य दोषा मनः सलज्जा इव धर्षयन्ति ।। १६.३४ ।।	
क्लेशांस्तु विष्कम्भयते समाधिर्वेगानिवाद्रिर्महओत्नदीनां  ।	
स्थिते समाधौ हि न धर्षयन्ति दोषा भुजङ्गा इव मन्त्रबद्धाः ।। १६.३५ ।।	
प्रज्ञा त्वशेषेण निहन्ति दोषांस्तीरद्रुमान्प्रावृषि निम्नगेव  ।	
दग्धा यया न प्रभवन्ति दोषा वज्राग्निनेवानुसृतेन वृक्षाः ।। १६.३६ ।।	
त्रिस्कन्धं एतं प्रविगाह्य मार्गं प्रस्पष्टं अष्टाङ्गं अहार्यं आर्यं  ।	
दुःखस्य हेतून्प्रजहाति दोषान्प्राप्नोति चात्यन्तशिवं पदं तत् ।। १६.३७ ।।	
अस्योपचारे धृतिरार्जवं च ह्रीरप्रमादः प्रविविक्तता च  ।	
अल्पेच्छता तुष्टिरसंगता च लोकप्रवृत्तावरतिः क्षमा च ।। १६.३८ ।।	
याथात्म्यतो विन्दति यो हि दुःखं तस्योद्भवं तस्य च यो निर्दोधं  ।	
आर्येण मार्गेण स सान्तिं एति कल्याणमित्रैः सह वर्तमानः ।। १६.३९ ।।	
यो व्याधितो व्याधिं अवैति सम्यग्व्याधेर्निदानं च तदौषधं च  ।	
आरोग्यं आप्नोति हि सोऽचिरेण मित्रैरभिज्ञैरुपचर्यमाणः ।। १६.४० ।।	
तद्व्याधिसंज्ञां कुरु दुःखसत्ये दोषेष्वपि व्याधिनिदानसंज्ञां  ।	
आरोग्यसंज्ञां च निर्दोहसत्ये भैषज्यसंज्ञां अपि मार्गसत्ये ।। १६.४१ ।।	
तस्मात्प्रवृत्तिं परिगच्छ दुःखं प्रवर्तकानप्यवगच्छ दोषान् ।	
निवृत्तिं आगच्छ च तन्निरोधं निवर्तकं चाप्यवगच्छ मार्गं ।। १६.४२ ।।	
शिरस्यथो वाससि संप्रदीप्ते सत्यावबोधाय मतिर्विचार्या  ।	
दग्धं जगत्सत्यनयं ह्यदृष्ट्वा प्रदह्यते संप्रति धक्ष्यते च ।। १६.४३ ।।	
यदैव यः पश्यति नामरूपं क्षयीति तद्दर्शनं अस्य सम्यक् ।	
सम्यक्च निर्वेदं उपैति पश्यान्नन्दीक्षयाच्च क्षयं एति रागः ।। १६.४४ ।।	
तयोश्च नन्दीरजसोः क्षयेण सम्यग्विमुक्तं प्रवदामि चेतः  ।	
सम्यग्विमुक्तिर्मनसश्च ताभ्यां न चास्य भूयः करणीयं अस्ति ।। १६.४५ ।।	
यथास्वभावेन हि नामरूपं तद्धेतुं एवास्तगमं च तस्य  ।	
विजानतः पश्यत एव चाहं ब्रवीमि सम्यक्क्षयं आस्रवाणां ।। १६.४६ ।।	
तस्मात्परं स्ॐय विधाय वीर्यं शीघ्रं घटस्वास्रवसंक्षयाय  ।	
दुःखाननित्यांश्च निरात्मकांश्च धातून्विशेषेण परीक्षमाणाः ।। १६.४७ ।।	
धातून्हि षड्भूसलिलानलादीन्सामान्यतः स्वेन च लक्षणेन  ।	
अवैति यो नान्यं अवैति तेभ्यः सोऽत्यन्तिकं मोक्षं अवैति तेभ्यः ।। १६.४८ ।।	
क्लेशप्रहाणाय च निश्चितेन कालोऽभ्युपायश्च परीक्षितव्यः  ।	
योगोऽप्यकाले ह्यनुपायतश्च भवत्यनर्थाय न तद्गुणाय ।। १६.४९ ।।	
अजातवत्सां यदि गां दुहीत नैवाप्तुयात्क्षीरं अकालदोही  ।	
कालेऽपि वा स्यान्न पयो लभेत मोहेन शृङ्गाद्यदि गां दुहीत ।। १६.५० ।।	
आर्द्राच्च काष्ठा ज्वलनाभिकामो नैव प्रयत्नादपि वह्निं ऋच्छेत् ।	
काष्ठाच्च शुष्कादपि पात्गनेन नैवाग्निं आप्नोत्यनुपाअपूर्वं ।। १६.५१ ।।	
तद्देशकालौ विधिवत्परीक्ष्य योगस्य मात्रां अपि चाभ्युपायं  ।	
बलाबले चात्मनि संप्रधार्य कार्याः प्रयत्नो न तु तद्विरुद्धः ।। १६.५२ ।।	
प्रग्राहकं यत्तु निमित्तं उक्तं उद्दन्यमाने हृदि तन्न सेव्यं  ।	
एवं हि चित्तं प्रशमं न याति [न वह्रि] ना वह्निरिवेर्यमाणः ।। १६.५३ ।।	
शमाय यत्स्यान्नियतं निमित्तं जातोद्धवे चेतसि तस्य कालः  ।	
एवं हि चित्तं प्रशमं नियच्छेत्प्रदीप्यमानोऽग्निरिवोदकेन ।। १६.५४ ।।	
शमावहं यन्नियतं निमित्तं सेव्यं न तच्चेतसि लीयमाने  ।	
एवं हि भूयो लयमेति चित्तं अनीर्यमाणोऽग्निरिवाल्पसारः ।। १६.५५ ।।	
प्रग्राहकं यन्नियतं निमित्तं लयं गते चेतसि तस्य कालः  ।	
क्रियासमर्थं हि मनस्तथा स्यान्मन्दायमानोऽग्निरिवेन्धनेन ।। १६.५६ ।।	
औपेक्षिकं नापि निमित्तं इष्टं लयं गते चेतसि सोद्धवे वा  ।	
एवं हि तीव्रं जनयेदनर्थं उपेक्षितो व्याधिरिवातुरस्य ।। १६.५७ ।।	
यत्स्यादुपेक्षानियतं निमित्तं साम्यं गते चेतसि तस्य कालः  ।	
एवं हि कृत्याय भवेत्प्रयोगो रथो विधेयाश्व इव प्रयातः ।। १६.५८ ।।	
रागोद्धव्याकुलितेऽपि चित्ते मैत्रोपसंहारविधिर्न कार्यः  ।	
रागात्मको मुह्यति मैत्रया हि सेन्हं कफक्षोभ इवोपयुज्य ।। १६.५९ ।।	
रागोद्धते चेतसि धैर्यं एत्य निषेवितव्यं त्वशुभं निमित्तं  ।	
रागात्मको ह्येवं उपैति शर्म कफात्मको रूक्षं इवोपयुज्य ।। १६.६० ।।	
व्यापाददोषेण मनस्युदीर्णे न सेवितव्यं त्वशुभं निमित्तं  ।	
द्वेषात्मकस्य ह्यशुभा वधाय पित्तात्मनस्शीत इवोपचारः ।। १६.६१ ।।	
व्यापाददोषक्षुभिते तु चित्ते सेव्या अवपक्षोपनयेन मैत्री  ।	
द्वेषात्मनो हि प्रशमाय मैत्री पित्तात्मनः शीत इवोपचराः ।। १६.६२ ।।	
मोहानुबद्धे मनसः प्रचारे मैत्राशुभा चैव भवत्ययोगः  ।	
ताभ्यां हि संमोहं उपैति भूयो वाय्वात्मको रूक्षं इवोपनीय ।। १६.६३ ।।	
मोहात्मैकायां मन्सः प्रवृत्तौ सेव्यस्त्विदं प्रत्ययताविहारः  ।	
मूढे मनस्येष हि शान्तिमार्गो वाय्वात्मके स्निग्ध इवोपचारः ।। १६.६४ ।।	
उल्कामुखस्तं हि यथा सुवर्णं सुवर्णकारो धमतीह काले  ।	
काले परिप्रोक्षयते जलेन क्रमेण काले समुपेक्षते च ।। १६.६५ ।।	
दहेत्सुवर्णं हि धमन्नकाले जले क्षिपन्संशमयेदकाले  ।	
न चापि सम्यक्परिपाकं एनं नयेदकाले समुपेक्षमाणः ।। १६.६६ ।।	
संप्रग्रहस्य प्रशमस्य चैव तथैव काले समुपेक्षणस्य  ।	
सम्यङ्निमित्तं मनसा त्ववेक्ष्यं नाशो हि यत्नोऽप्यनुपायपूर्वः ।। १६.६७ ।।	
इत्येवं अन्यायनिवर्तनं च न्यायं च तस्मै सुगतो बभाषे  ।	
भूयश्च तत्तच्चरितं विदित्वा वितर्कहानाय विधीनुवाच ।। १६.६८ ।।	
यथा भिषक्पित्तकफानिलानां य एव कोपं समुपैति दोषः  ।	
शमाय तस्यैव विधत्ते व्यधत्त दोषेषु तथैर्व बुद्धः ।। १६.६९ ।।	
एकेन कल्पेन सचेन्न हन्यात्स्वभ्यस्तभावादशुभान्वितर्कान् ।	
ततो द्वितीयं क्रमं आरभेत न त्वेव हेयो गुणवान्प्रयोगः ।। १६.७० ।।	
अनादिकालोपचितात्मकत्वाद्बलीयसः क्लेशगणस्य चैव  ।	
सम्यक्प्रयोगस्य च दुष्करत्वाच्छेत्तुं न शक्याः सहसा हि दोषाः ।। १६.७१ ।।	
अञ्व्या यथाण्या विपुलाणिरन्या निर्वाह्यते तद्विदुषा नरेण  ।	
तद्वद्तदेवाकुशलं निमित्तं क्षिपेन्निमित्तान्तरसेवनेन ।। १६.७२ ।।	
तथाप्यथाध्यात्मनवग्रहत्वान्नैवोपशाम्येदशुभो वितर्कः  ।	
हेयः स तद्दोषपरीक्षणेन सश्वापदो मार्ग इवाध्वगेन ।। १६.७३ ।।	
यथा क्षुधार्तोऽपि विषेण पृक्तं जिजीविषुर्नेच्छति भोक्तुं अन्नं  ।	
तथैव दोषावहं इत्यवेत्य जहाति विद्वानशुभं निमित्तं ।। १६.७४ ।।	
न दोषतः पश्यति यो हि दोषं कस्तं ततो वारयितुं समर्थः  ।	
गुणं गुणे पश्यति यश्च यन्त्र स वार्यमाणोऽपि ततः प्रयाति ।। १६.७५ ।।	
व्यपत्रपन्ते हि कुलप्रसूता महःप्रचारैरशुभैः प्रवृत्तैः  ।	
कण्ठे मनस्वीव युवा वपुष्मानचाक्षुषैरप्रयतैर्विषक्तैः ।। १६.७६ ।।	
निर्धूयमानास्त्वथ लेशतोऽपि तिष्ठेयुरेवाकुशला वितर्काः  ।	
कार्यान्तरैरध्ययनक्रियाद्यैः सेव्यो विधिर्विस्मरणाय तेषां ।। १६.७७ ।।	
स्वप्तव्यं अप्येव विचक्षणेन कायक्लमो वापि निषेवितव्यः  ।	
न त्वेव संचिन्त्यं असन्निमित्तं यत्रावसक्तस्य भवेदनर्थः ।। १६.७८ ।।	
यथा हि भीतो निशि तस्करेभ्यो द्वारं प्रियेभ्योऽपि न दातुं इच्छेत् ।	
प्राज्ञस्तथा संहरति प्रयोगं समं शुभस्याप्यशुभस्य दोषैः ।। १६.७९ ।।	
एवंप्रकारैरपि यद्युपायैर्निवार्यमाणा न पराञ्मुखाः स्युः  ।	
ततो यथास्थूलनिबर्हणेन सुवर्णदोषा इव ते प्रहेयाः ।। १६.८० ।।	
द्रुतप्रयाणप्रभृतींश्च तीक्ष्णात्कामप्रयोगात्परिखिद्यमानः  ।	
यथा नरः संश्रयते तथैव प्राज्ञेन दोषेष्वपि वरितव्यं ।। १६.८१ ।।	
ते चेदलब्धप्रतिपक्षभावा नैवोपऽम्येयुरसद्वितर्काः  ।	
मुहूर्तं अप्यप्रतिवध्यमाना गृहे भुजङ्गा इव नाधिवास्याः ।। १६.८२ ।।	
दन्तेऽपि दन्तं प्रणिधाय कामं ताल्वग्रं उत्पीड्य च जिह्वयापि  ।	
चित्तेन चित्तं प्ररिगृह्य चापि कार्यः प्रयत्नो न तु तेऽनुवृत्ताः ।। १६.८३ ।।	
किं अत्र चित्रं यदि वीतमोहो वनं गतः स्वस्थमना न मुह्येत् ।	
आक्षिप्यमाणो हृदि तन्निमित्तैर्न क्षोभ्यते यः स कृती स धीरः ।। १६.८४ ।।	
तदार्यसत्याधिगमाय पूर्वं विशोधयानेन नयेन मार्गं  ।	
यात्रागतः शत्रुविनिग्रहार्थं राजेव्य्लक्ष्मीं अजितां जिगीषन् ।। १६.८५ ।।	
एतान्यरण्यान्यभितः शिवानि योगानुकूलान्यजनेरितानि  ।	
कायस्य कृत्वा प्रविवेकमात्रं क्लेशप्रहाणाय भजस्व मार्गं ।। १६.८६ ।।	
कौण्डिन्यननदकृमिलानिरुद्धास्तिप्योपसेनौ विमलोऽथ राधः  ।	
बाष्पोत्तरौ धौतकिमोहराजौ कात्यायनद्रव्यपिनिन्दवत्साः ।। १६.८७ ।।	
भद्दालिभद्रायणसर्पदाससुभूतिगोदत्त्सुजातवत्साः  ।	
संग्रामजिद्भद्रजिदश्वजिच्च श्रोणश्च शोणश्च स कोटिकर्णः ।। १६.८८ ।।	
क्षेमाजितो नन्दकनन्दमाता वुपालिवागीशयशॉयशोदाः  ।	
महाह्वयो वल्कलिराष्ट्रपालौ सुदर्शानस्वागतमेघिकाश्च ।। १६.८९ ।।	
स कप्फिनः काश्यप औरुविल्वो महामहाकाश्यपतिष्यनन्दाः  ।	
पूर्णश्च पूर्णश्च स पूर्णकश्च शोनापरान्तश्च स पूर्ण एव ।। १६.९० ।।	
शारद्वतीपुत्रसुबाहुचुन्दाः कोन्देयकाप्यभृगुकुण्ठधानाः  ।	
सशैवलौ रेवतकौष्ठिलौ च मौद्गल्यगोत्रश्च गवां पतिश्च ।। १६.९१ ।।	
यं विक्रमं योगविधावकुर्वंस्तं एव शीघ्रं विधिवत्कुरुष्व  ।	
ततः पदं प्राप्स्यसि तैरवाप्तं सुखावृतैस्त्वं निवतं नियतं यशश्च ।। १६.९२ ।।	
द्रव्यं यथा स्यात्कटुकं रसेन तच्चोपयुक्तं मधुरं विपाके  ।	
तथैव वीर्यं कटुकं श्रमेण तस्यार्थसिद्ध्यै मधुरो विपाकः ।। १६.९३ ।।	
वीर्यं परं कार्यकृतौ हि मूलं वीर्यादृते का चन नास्ति सिद्धिः  ।	
उदेति वीर्यादिह सर्वसंपन्निर्वीर्यता चेत्सकलश्च पाप्मा ।। १६.९४ ।।	
अलब्धस्यालाभो नियतं उपलब्धस्य विगमस्	
तथैवात्मावज्ञा कृपञं अधिकेभ्यः परिभवः  ।	
तमो निस्तेजस्त्वं श्रुतिनियमतुष्टिव्युपरमो	
नृणां निर्वीर्याणां भवति विनिपातश्च भवति ।। १६.९५ ।।	
नयं श्रुत्वा शक्तो यदयं अभिवृद्धिं न लभते	
परं धर्मं ज्ञात्वा यदुपरि निवासं न लभते  ।	
गृहं त्यक्त्वा मुक्तौ यदयं उपशान्तिं न लभते	
निमित्तं कौसीद्यं भवति पुरुषस्यात्र न रिपुः ।। १६.९६ ।।	
अनिक्षिप्तोत्साहो यदि खनति गां वारि लभते	
प्रसक्तं व्यामथ्नन्ज्वलनं अरणिभ्यां जनयति  ।	
प्रयुक्ता योगे तु ध्रुवं उपलभन्ते श्रमफलं	
द्रुतं नित्यं यान्तो गिरिं अपि हि भिन्दन्ति सरितः ।। १६.९७ ।।	
कृष्ट्वा गां परिपाल्य च श्रमशतैरश्नोति सस्यशारियं	
यत्नेन प्रविगाह्य सागरजलं रत्नश्रिया क्रीडति  ।	
शत्रूणां अवधूय वीर्यं इषुभिर्भुङ्क्ते नरेन्द्रश्रियं	
तद्वीर्यं कुरु शान्तये विनियतं वीर्ये हि सर्वर्द्द्धयः ।। १६.९८ ।।	
	
Sऔन्दरननदे महाकाव्य आर्यसत्यव्याख्यानो नाम षोडशः सर्गः  ।