स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/अध्यायः ३७
॥श्रीनारद उवाच॥	
बर्बरीतीर्थमाहात्म्यमथो वक्ष्यामि तेऽर्जुन॥	
यथा बर्बरिका जाता शतश्रृंगा नृपात्मजा॥ ३७.१ ॥	
कुमारिकेति विख्याता तस्या नाम्ना प्रकथ्यते॥	
इदं कौमारिकाखंडं चतुर्वर्गफलप्रदम्॥ ३७.२ ॥	
यया कृता पृथिव्यां च नानाग्रामादिकल्पना॥	
इदं भरतखंडं च यया सम्यक्प्रकल्पितम्॥ ३७.३ ॥	॥धनंजय उवाच॥	
महदेतन्ममाश्चर्यं श्रोतव्यं परमं मुने॥	
कुमारीचरितं सर्वं ब्रूहि मह्यं सविस्तरम्॥ ३७.४ ॥	
कथं विश्वमिदं जातं कर्मजातिप्रकल्पितम्॥	
कथं वा भारतं खंडं शुश्रूषेय सदा मम॥ ३७.५ ॥	
॥नारद उवाच॥	
अव्यक्तोऽस्मिन्निरालोके प्रधानपुरुषावुभौ॥	
अजौ समागतावेकौ केवलं श्रृणुमो वयम्॥ ३७.६ ॥	
ततः स्वभावकालाभ्यां स्वरूपाभ्यां समीरितम्॥	
ईक्षणेनैव प्रकृतेर्महत्तत्त्वमजायत॥ ३७.७ ॥	
महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणादहंतत्त्वं व्यजायत॥	
त्रिधा तन्मुनिभिः प्रोक्तं सत्त्वरासतामसम्॥ ३७.८ ॥	
तामसात्पंच जातानि तन्मात्राणि वुदुर्बुधाः॥	
तन्मात्रेभ्यश्च भूतानि वेशेषाः पंच तद्भवाः॥ ३७.९ ॥	
सात्त्विकाच्चाप्यहंकाराद्विद्वि कर्मेद्रियाणि च॥	
एकादशं मनश्चैव राजसं च द्वयोर्विदुः॥ ३७.१० ॥	
चतुर्विशतितत्त्वानि जातानीति पुरा विदुः॥	
सदाशिवेन वै पुंसा तानि दृष्टानि भारत॥ ३७.११ ॥	
बुद्‌बुदाकारतां जग्मुरंडं जातं ततः शुभम्॥	
शकतोटिप्रमाणं च ब्रह्मांडमिदमुच्यते॥ ३७.१२ ॥	
आत्मास्य कथितो ब्रह्मा व्यभजत्स त्रिधा त्विदम्॥	
ऊर्ध्वं तत्र स्थिता देवा मध्ये चैव च मानवाः॥ ३७.१३ ॥	
नागा दैत्याश्च पाताले त्रिधैतत्परिकल्पितम्॥	
ऐकैकं सप्तधाभूय ततस्तेन प्रकल्पितम्॥ ३७.१४ ॥	
पातालानि च द्वीपानि स्वर्लोकाः सप्तसप्त च॥	
सप्त द्वीपानि वक्ष्यामि श्रृणु तेषां प्रकल्पनाम्॥ ३७.१५ ॥	
लक्षयोजनविस्तारं जंबूद्वीपं प्रकीर्त्यते॥	
सूर्यबिंबसमाकारं तावत्क्षारार्णवावृतम्॥ ३७.१६ ॥	
शाकद्वीपं द्विगुणतो जंबूद्वीपात्ततः परम्॥	
तावता क्षीरतोयेन समुद्रेण परीवृतम्॥ ३७.१७ ॥	
सुरातोयेन दैत्यानां मोहकार्यर्णवेन हि॥	
पुष्करं तु ततो द्वीपं द्विगुणं तावता वृतम्॥ ३७.१८ ॥	
कुशद्वीपं द्विगुणतस्ततस्तत्परतः स्मृतम्॥	
दधितोयेन परितस्तावदर्णवसंवृतम्॥ ३७.१९ ॥	
ततः परं क्रौञ्चसंज्ञं द्विगुणं हि घृताब्धिना॥	
ततः शाल्मलिद्वीपं च द्विगुणं तावतैव च॥ ३७.२० ॥	
इक्षुसारस्वरूपेण समुद्रेण परिवृतम्॥	
गोमेदं तस्य परितो द्विगुणं तावता वृतम्॥ ३७.२१ ॥	
स्वादुतोयेन रम्येण समुद्रेण समंततः॥	
एवं कोटिद्वयं पार्थ लक्षपंचाशतत्रयम्॥ ३७.२२ ॥	
पंचाशच्च सहस्राणि सप्तद्वीपाः ससागराः॥	
दशोत्तराणि पंचैव अंगुलानां शतानि च॥ ३७.२३ ॥	
अपां वृद्धिक्षयो दृष्टः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः॥	
ततो हेममयी भूमिर्दशकोट्यः कुरूद्वह॥ ३७.२४ ॥	
देवानां क्रीडनस्थानं लोकालोकस्ततः परम्॥	
पर्वतो वलयाकारो योजनायुतविस्तृतः॥ ३७.२५ ॥	
अस्य बाह्ये तमो घोरं दुष्प्रेक्ष्यं जीववर्जितम्॥	
पंचत्रिंशत्स्मृताः कोट्यो लक्षाण्येकोनविंशतिः॥ ३७.२६ ॥	
चत्वारिंशत्सहस्राणि योजनानां च फाल्गुन॥	
सप्तसागरमानस्तु गर्भोदस्तदनंतरम्॥ ३७.२७ ॥	
कोटियोजनविस्तारः कटाहऋ संव्यवस्थितः॥	
ब्रह्मणोंऽडं कटाहेन संयुक्तं मेरुमध्यतः॥ ३७.२८ ॥	
पंचाशत्कोटयो ज्ञेया दशदिक्षु समंततः॥	
जंबुद्वीपस्य मध्ये तु मेरुनामास्ति पर्वतः॥ ३७.२९ ॥	
स लक्षयोजनो ज्ञेयो ह्यधश्चोर्ध्वं प्रमाणतः॥	
षोडशैव सहस्राणि योजनानामधः स्थितः॥ ३७.३० ॥	
उच्छ्रयश्चतुराशीतिर्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः॥	
त्रिभिः शृंगैः समायुक्तः शरावाकृतिमस्तकः॥ ३७.३१ ॥	
मध्यशृंगे ब्रह्मवास ऐशान्यां त्र्यंबकस्य च॥	
नैर्ऋत्ये वासुदेवस्य हेमशृंगं च ब्रह्मणः॥ ३७.३२ ॥	
रत्नजं शंकरस्यापि राजतं केशवस्य च॥	
मेरुदिक्षु चतसृषु विष्कंभा गिरयः स्मृताः॥ ३७.३३ ॥	
पूर्वेण मंदरो नामदक्षिणे गंधमादनः॥	
विपुलः पश्चिमो ज्ञेयः सुपार्श्वस्तु तथोत्तरे॥ ३७.३४ ॥	
कदंबो मंदरे ज्ञेयोजंबुर्वै गंधमादने॥	
अश्वत्थो विपुले चैव सुपार्श्वेच वटोमतः॥ ३७.३५ ॥	
एकादशशतायामाश्चत्वारो गिरिकेतवः॥	
एतेषां संति चत्वारि वनानि जयमूर्धसु॥ ३७.३६ ॥	
पूर्वं चैत्ररथं नामदक्षिणे गंधमादनम्॥	
वैभ्राजंपश्चिमे ज्ञेयमुदक्चित्ररथं वनम्॥ ३७.३७ ॥	
सरांसि चापि चत्वारि चतुर्दिक्षु निबोध मे॥	
प्राच्येऽरुणोदसंज्ञं तु मानसं दक्षिणे सरः॥ ३७.३८ ॥	
प्रत्यक्छीतो दकंनाम उत्तरे च महाह्रदः॥	
विष्कंभगिरयो ह्येत उच्छ्रिताः पंचविंशतिः॥ ३७.३९ ॥	
योजनानां सहस्राणि सहस्रं पिंडतः स्मृतम्॥	
अन्ये च संति बहुशस्तत्र वै केसराचलाः॥ ३७.४० ॥	
मेरोर्दक्षिणतश्चैव त्रयो मर्यादपर्वताः॥	
निषधो हेमकूटश्च हिमवानिति ते त्रयः॥ ३७.४१ ॥	
लक्षयोजनदीर्घाश्च विस्तीर्णा द्विसहस्रकम्॥	
त्रयश्चोत्तरतो मेरोर्नीलः श्वेतोऽथ श्रृंगवान्॥ ३७.४२ ॥	
माल्यवान्पूर्वतो मेरोर्गंधाख्यः पश्चिमे तथा॥	
इत्येते गिरयः प्रोक्ता जंबुद्वीपे समंततः॥ ३७.४३ ॥	
गंधमादनसंस्थाया महागजप्रमाणतः॥	
फलानि जंबवास्तन्नाम्ना जंबूद्वीपमिति स्मृतम्॥ ३७.४४ ॥	
आसीत्स्वायंभुवोनाम मनुराद्यः प्रजापतिः॥	
आसीत्स्त्री शतरूपा तामुदुवोढ प्रजापतिः॥	
प्रियव्रतोत्तानपादौ तस्याऽऽस्तां तनयावुभौ॥ ३७.४५ ॥	
ध्रुवश्चोत्तानपादस्य पुत्रः परमधार्मिकः॥	
भक्त्या स विष्णुमाराध्य स्थानं चैवाक्षयं गतः॥ ३७.४६ ॥	
प्रियव्रतस्य राजर्षेरुत्पन्ना दश सूनवः॥	
त्रयः प्रव्रजितास्तत्र परंब्रह्म समाश्रिताः॥ ३७.४७ ॥	
सप्त सप्तसु द्वीपेषु तेन पुत्राः प्रतिष्ठिताः॥	
जंबूद्वीपाधिपो ज्येष्ठ आग्नीध्र इति विश्रुतः॥ ३७.४८ ॥	
तस्यासन्नव सुताः पार्थ नववर्षेश्वराः स्मृताः॥	
तेषां नाम्ना च ते वर्षास्तिष्ठंत्यद्यापि चांकिताः॥ ३७.४९ ॥	
योजनानां सहस्राणि नव प्रत्येकशः स्मृताः॥	
मेरोश्चतुर्दशं खंडं गंधमाल्यवतोर्द्वयोः॥ ३७.५० ॥	
अंतरे हेमभूमिष्ठमिलावृतमिहोच्यते॥	
माल्यवत्सागरांतस्य भद्राश्वमिति प्रोच्यते॥ ३७.५१ ॥	
गंधवत्सागरांतस्य केतुमालमिति स्मृतम्॥ ३७.५२ ॥	
श्रृंगवज्जलधेरंतः कुरुखंडमिति स्मृतम्॥	
श्रृंगवच्छ्वेतमध्ये च खण्डं प्रोक्तं हिरण्मयम्॥ ३७.५३ ॥	
सुनीलश्वेतयोर्मध्ये खंडमाहुश्च रम्यकम्॥	
निषधो हेमकूटश्च हरिखंडं तदंतरा॥ ३७.५४ ॥	
हिमवद्धिमकूटांतः खण्डं किंपुरुषं स्मृतम्॥	
हिमाद्रिजलधेरन्तर्नाभि खण्डमिति स्मृतम्॥ ३७.५५ ॥	
नाभिखण्डं च कुरवो द्वे वर्षे धनुपाकृती॥	
हिमवांश्च गिरिश्रृंगी ज्यास्थाने परिकीर्तितौ॥ ३७.५६ ॥	
नाभेः पुत्रश्च ऋषभ ऋषभाद्बरतोऽभवत्॥	
तस्य नाम्ना त्विदं वर्षं भारतं चेति कीर्त्यते॥ ३७.५७ ॥	
अत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च उपार्जनम्॥	
अन्यत्र भोगभूमिश्च सर्वत्र कुरुनंदन॥ ३७.५८ ॥	
शाकद्वीपे च शाकोऽस्ति योजनानां सहस्रकः॥	
तस्य नाम्ना च तद्वर्षं शाकद्वीपमिति स्मृतम्॥ ३७.५९ ॥	
तस्य च प्रियव्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधातिथिरिति॥ ३७.६० ॥	
तस्य पुरोजवमनोजववेपमानधूम्रानीकचित्ररेफबहुरूपविश्वचारसंज्ञानि पुत्रनामानि सप्त वर्षाणि॥ ३७.६१ ॥	
शाकद्वीपे च वर्ष ऋतव्रतसत्यव्रतानुव्रतनामानो वाय्यवात्कमं भगवंतं जपंति॥ ३७.६२ ॥	
अंतः प्रविश्य भूतानि यो विभज्यात्मकेतुभिः॥	
अंतर्यामीश्वरः साक्षात्पातु नो यद्वशे जगत्॥ ३७.६३ ॥	॥इति जपः॥	
कुशद्वीपे कुशस्तंबो योजनानां सहस्रकः॥	
तच्चिह्नचिह्नितं तस्मात्कुशद्वीपं ततः स्मृतम्॥ ३७.६४ ॥	
तद्द्वीपपतिश्च प्रैयव्रतो हिरण्यरोमा तत्पुत्रवसुवसुदानदृढकविनाभिगुप्तसत्यव्रतवामदेवनामांकितानि सप्त वर्षाणि॥	
वर्णाश्च कुलिशकोविदाभियुक्तकुलकसंज्ञा जातवेदसं भगवंतं स्तुवंति॥ ३७.६५ ॥	
परस्य ब्रह्णः साक्षाज्जातवेदासि हव्यवाट्॥	
देवानां पुरुषांगानां यज्ञेन पुरुषं यजः॥ ३७.६६ ॥	
॥इति स्तुतिः॥	
क्रौंचद्वीपे क्रौंचनामा पर्वतो योजनायतः॥	
योऽसौ गुहेन निर्भिन्नस्तच्चिह्नं क्रौंचद्वीपकम्॥ ३७.६७ ॥	
तत्र च प्रैयव्रतो घृतपृष्टिनामा तत्पुत्राममधुरुहमेघपृष्ठस्वदामऋताश्वलोहितार्णववनस्पतिइतिसप्तपुत्रनामांकितानि सप्त वर्षाणि॥ ३७.६८ ॥	
वर्णाश्च गुरुऋषभद्रविणदेवकसंज्ञाः॥ ३७.६९ ॥	
आपोमयं भगवंतं स्तुवंति॥ ३७.७० ॥	
आपः पुरुषवीर्याश्च पुनंतीर्भूर्भूवःस्वश्च॥	
तैः पुनरमीवघ्नाःसंस्पृशेतात्मना भुवः॥ ३७.७१ ॥	॥इति जपः॥	
शाल्मलेर्नाम वृक्षस्य तत्रवासः सहस्रं योजनानां तच्चिह्नं शाल्मलिद्विपमुच्यते॥ ३७.७२ ॥	
तस्याधिपतिः प्रैयव्रतो यज्ञबाहुस्तत्पुत्रसुरोचनसौमनस्यरमणकदेवबर्हिपारिभद्राप्यायनाभिज्ञाननामानि सप्तवर्षाणि॥ ३७.७३ ॥	
वर्णाश्च श्रुतधरवीर्यवसुंधरइषंधरसंज्ञा भगवंतं सोमं यजंति॥ ३७.७४ ॥	
स्वयोनिः पितृदेवेभ्यो विभजञ्छुक्लकृष्णयोः॥	
अधः प्रजानां सर्वासां राजा नः सोमोस्तु॥ ३७.७५ ॥	
इति जपः गोमेदनामा प्लक्षोस्ति सुरम्यो यस्य च्छायया॥	
मोदोवृद्धिं गतं लौल्याद्गोमेदं द्वीपमुच्यते॥ ३७.७६ ॥	
तत्र प्रैयव्रत इध्मजिह्वः पतिस्तत्पुत्रसिवसुरम्यसुभद्र शांत्यशप्तमृताभयनामांकितानि सप्त वर्षाणि॥ ३७.७७ ॥	
वर्णाश्च हंसपतंगोर्ध्वांचनसत्यांगसंज्ञाश्चत्वारो भगवंतं सूर्यं यजंते॥ ३७.७८ ॥	
प्रश्रस्य विष्णुरूपंयत्तत्रोत्थस्य ब्रह्मणोऽमृतस्य च॥	
मृत्योश्च सूर्यमात्मानं धीमहि॥ ३७.७९ ॥	
॥इति जपः॥	
स्वर्णपत्राणि नियुतं योजनानां सहस्रकम्॥	
पुष्करं ज्वलदा भाति तच्चिह्नं द्वीपपुष्करम्॥ ३७.८० ॥	
तस्याधिपतिः प्रैयव्रतो वीतहोत्रनामा तत्पुत्रौ रमणकघातकौ॥ ३७.८१ ॥	
तन्नामचिह्नतं खंडद्वयम्॥ ३७.८२ ॥	
तयोरंतरालेमानसाचलो नाम वलयाकारः पर्वतो यस्मिन्भ्रमति भगवान्भास्कर इति॥ ३७.८३ ॥	
तत्र वर्णाश्च न संति केवलं समानास्ते ब्रह्म ध्यायंति॥ ३७.८४ ॥	
यद्यत्कर्ममयं लिंगं ब्रह्मलिंगं जनोर्चयन्॥	
भेदेनैकांतमद्वैतं तस्मै भगवते नमः॥ ३७.८५ ॥	॥इति जपः॥	
नैषु क्रोधो न मात्सर्यं पुण्यपापार्जनेन च॥	
अयुतं द्विगुणं चापि क्रमादायुः प्रकीर्तितम्॥ ३७.८६ ॥	
जपंतः कामिनीयुक्ता विहरंत्यमरा इव॥ 	
अथ ते संप्रवक्ष्यामि ऊर्ध्वलोकस्य संस्थितिम्॥ ३७.८७ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे कुमारिकाख्याने भूसंस्थितिवर्णनंनाम स्पतत्रिंशोऽध्यायः॥ ३७ ॥ छ ॥	

कौमारिकाखण्डः