काव्यालङ्कारः/प्रथमपरिच्छेदः
प्रणम्य सार्वं सर्वज्ञं मनोवाक्कायकर्मभिः   ।	
काव्यालंकार इत्येष यथाबुद्धि विधास्यते   ।। १.१  ।।	
धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च   ।	
प्रीतिं करोति कीर्तिं च साधुकाव्यनिबन्धनम्  ।। १.२  ।।	
अधनस्येव दातृत्वं क्लीबस्येवास्त्रकौशलम्  ।	
अज्ञस्येव प्रगल्भत्वं अकवेः शास्त्रवेदनम्  ।। १.३  ।।	
विनयेन विना का श्रीः का निशा शशिना विना   ।	
रहिता सत्कवित्वेन कीदृशी वाग्विदग्धता   ।। १.४  ।।	
गुरूपदेशादध्येतुम् शास्त्रं जडधियोऽप्यलम्  ।	
काव्यं तु जायते जातु कस्यचित्प्रतिभावतः   ।। १.५  ।।	
उपेयुषामपि दिवं सन्निबन्धविधायिनाम्  ।	
आस्त एव निरातङ्कं कान्तं काव्यमयं वपुः   ।। १.६  ।।	
रुणद्धि रोदसी चास्य यावत्कीर्तिरनश्वरी   ।	
तावत्किलायमध्यास्ते सुकृती वैबुधं पदम्  ।। १.७  ।।	
अतोऽभिवाञ्छता कीर्तिं स्थेयसीमाभुवः स्थितेः   ।	
यत्नो विदितवेद्येन विधेयः काव्यलक्षणः   ।। १.८  ।।	
शब्दश्छन्दोऽभिधानार्था इतिहासाश्रयाः कथाः   ।	
लोको युक्तिः कलाश्चेति मन्तव्याः काव्यहेतवः   ।। १.९  ।।	
शब्दाभिधेये विज्ञाय कृत्वा तद्विदुपासनम्  ।	
विलोक्यान्यनिबन्धांश्च कार्यः काव्यक्रियादरः   ।। १.१०  ।।	
सर्वथा पदमप्येकं न निगाद्यमवद्यवत् ।	
विलक्ष्मणा हि काव्येन दुःसुतेनेव निन्द्यते   ।। १.११  ।।	
नाकवित्वमधर्माय व्याधये दण्डनाय वा   ।	
कुकवित्वं पुनः साक्षान्मृतिमाहुर्मनीषिणः   ।। १.१२  ।।	
रूपकादिरलंकारस्तस्यान्यैर्बहुधोदितः   ।	
न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनितामुखम्  ।। १.१३  ।।	
रूपकादिमलंकारं बाह्यमाचक्षते परे   ।	
सुपां तिङां च व्युत्पत्तिं वाचां वाञ्छन्त्यलंकृतिम्  ।। १.१४  ।।	
तदेतदाहुः सौशब्द्यं नार्थव्युत्पत्तिरीदृशी   ।	
शब्दाभिधेयालंकार- भेदादिष्टं द्वयं तु नः   ।। १.१५  ।।	
शब्दार्थौ सहितौ काव्यं गद्यं पद्यं च तद्द्विधा   ।	
संस्कृतं प्राकृतं चान्यदपभ्रंश इति त्रिधा   ।। १.१६  ।।	
वृत्तदेवादिचरित- शंसि चोत्पाद्यवस्तु च   ।	
कलाशास्त्राश्रयं चेति चतुर्धा भिद्यते पुनः   ।। १.१७  ।।	
सर्गबन्धोऽभिनेयार्थं तथैवाख्यायिकाकथे   ।	
अनिबद्धं च काव्यादि तत्पुनः पञ्चधोच्यते   ।। १.१८  ।।	
सर्गबन्धो महाकाव्यं महतां च महच्च यत् ।	
अग्राम्यशब्दमर्थ्यं च सालंकारं सदाश्रयम्  ।। १.१९  ।।	
मन्त्रदूतप्रयाणाजि- नायकाभ्युदयैश्च यत् ।	
पञ्चभिः सन्धिभिर्युक्तं नातिव्याख्येयमृद्धिमत् ।। १.२०  ।।	
चतुर्वर्गाभिधानेऽपि भूयसार्थोपदेशकृत् ।	
युक्तं लोकस्वभावेन रसैश्च सकलैः पृथक्  ।। १.२१  ।।	
नायकं प्रागुपन्यस्य वंशवीर्यश्रुतादिभिः   ।	
न तस्यैव वधं ब्रूयादन्योत्कर्षाभिधित्सया   ।। १.२२  ।।	
यदि काव्यशरीरस्य न स व्यापितयेष्यते   ।	
न चाभ्युदयभाक्तस्य मुधादौ ग्रहणस्तवौ   ।। १.२३  ।।	
नाटकं द्विपदीशम्या- रासकस्कन्धकादि यत् ।	
उक्तं तदभिनेयार्थं उक्तोऽन्यैस्तस्य विस्तरः   ।। १.२४  ।।	
संस्कृतानाकुलश्रव्य- शब्दार्थपदवृत्तिना   ।	
गद्येन युक्तोदात्तार्था सोच्छ्वासाख्यायिका मता   ।। १.२५  ।।	
वृत्तमाख्यायते तस्यां नायकेन स्वचेष्टितम्  ।	
वक्त्रं चापरवक्त्रं च काले भाव्यार्थशंसि च   ।। १.२६  ।।	
कवेरभिप्रायकृतैः कथनैः कैश्चिदङ्किता   ।	
कन्याहरणसंग्राम- विप्रलम्भोदयान्विता   ।। १.२७  ।।	
न वक्त्रापरवक्त्राभ्यां युक्ता नोच्छासवत्यपि   ।	
संस्कृतासंस्कृता चेष्टा कथापभ्रंशभाक्तथा   ।। १.२८  ।।	
अन्यैः स्वचरितं तस्यां नायकेन तु नोच्यते   ।	
स्वगुणाविष्कृतिं कुर्यादभिजातः कथं जनः   ।। १.२९  ।।	
अनिबद्धं पुनर्गाथा- श्लोकमात्रादि तत्पुनः   ।	
युक्तं वक्रस्वभावोक्त्या सर्वमेवैतदिष्यते   ।। १.३०  ।।	
वैदर्भमन्यदस्तीति मन्यन्ते सुधियोऽपरे   ।	
तदेव च किल ज्यायः सदर्थमपि नापरम्  ।। १.३१  ।।	
गौडीयमिदमेतत्तु वैदर्भमिति किं पृथक्  ।	
गतानुगतिकन्यायान्नानाख्येयममेधसाम्  ।। १.३२  ।।	
ननु चाश्मकवंशादि वैदर्भमिति कथ्यते   ।	
कामं तथास्तु प्रायेण संज्ञेच्छातो विधीयते   ।। १.३३  ।।	
अपुष्टार्थमवक्त्रोक्ति प्रसन्नमृजु कोमलम्  ।	
भिन्नं गेयमिवेदं तु केवलं श्रुतिपेशलम्  ।। १.३४  ।।	
अलंकारवदग्राम्यं अर्थ्यं न्याय्यमनाकुलम्  ।	
गौडीयमपि साधीयो वैदर्भमिति नान्यथा   ।। १.३५  ।।	
न नितान्तादिमात्रेण जायते चारुता गिराम्  ।	
वक्राभिधेयशब्दोक्तिरिष्टा वाचामलंकृतिः   ।। १.३६  ।।	
नेयार्थं क्लिष्टमन्यार्थं अवाचकमयुक्तिमत् ।	
गूढशब्दाभिधानं च कवयो न प्रयुञ्जते   ।। १.३७  ।।	
नेयार्थं नीयते युक्तो यस्यार्थः कृतिभिर्बलात् ।	
शब्दन्यायानुपारूढः कथंचित्स्वाभिसन्धिना   ।। १.३८  ।।	
मायेव भद्रेति यथा सा चासाध्वी प्रकल्पना   ।	
वेणुदाकेरिति च तां नयन्ति वचनाद्विना   ।। १.३९  ।।	
क्लिष्टं व्यवहितं विद्यादन्यार्थं विगमे यथा   ।	
विजह्रुस्तस्य ताः शोकं क्रीडायां विकृतं च तत् ।। १.४०  ।।	
हिमापहामित्रधरैर्व्याप्तं व्योमेत्यवाचकम्  ।	
साक्षादरूढं वाच्येऽर्थे नाभिधानं प्रतीयते   ।। १.४१  ।।	
अयुक्तिमद्यथा दूता जलभृन्मारुतेन्दवः   ।	
तथा भ्रमरहारीत- चक्रवाकशुकादयः   ।। १.४२  ।।	
अवाचोऽव्यक्तवाचश्च दूरदेशविचारिणः   ।	
कथं दूत्यं प्रपद्येरन्निति युक्त्या न युज्यते   ।। १.४३  ।।	
यदि चोत्कण्ठया यत्तदुन्मत्त इव भाषते   ।	
तथा भवतु भूम्नेदं सुमेधोभिः प्रयुज्यते   ।। १.४४  ।।	
गूढशब्दाभिधानं च न प्रयोज्यं कथंचन   ।	
सुधियामपि नैवेदं उपकाराय कल्पते   ।। १.४५  ।।	
असितर्तितुगद्रिच्छित्स्वःक्षितां पतिरद्विदृक्  ।	
अमिद्भिः शुभ्रदृग्दृष्टैर्द्विषो जेघ्नीयिषीष्ट वः   ।। १.४६  ।।	
श्रुतिदुष्टार्थदुष्टे च कल्पनादुष्टमित्यपि   ।	
श्रुतिकष्टं तथैवाहुर्वाचं दोषं चतुर्विधम्  ।। १.४७  ।।	
विड्वर्चोविष्ठितक्लिन्नच्- छिन्नवान्तप्रवृत्तयः   ।	
प्रचारधर्षितोद्गार- विसर्गहदयन्त्रिताः   ।। १.४८  ।।	
हिरण्यरेताः सम्बाधः पेलवोपस्थिताण्डजाः   ।	
वाक्काटवादयश्चेति श्रुतिदुष्टा मता गिरः   ।। १.४९  ।।	
अर्थदुष्टं पुनर्ज्ञेयं यत्रोक्ते जायते मतिः   ।	
असभ्यवस्तुविषया शब्दैस्तद्वाचिभिर्यथा   ।। १.५०  ।।	
हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य विवरैषिणः   ।	
पतनं जायतेऽवश्यं कृच्छ्रेण पुनरुन्नतिः   ।। १.५१  ।।	
पदद्वयस्य सन्धाने यदनिष्टं प्रकल्पते   ।	
तदाहुः कल्पनादुष्टं स शौर्याभरणो यथा   ।। १.५२  ।।	
यथा.अजिह्लददित्यादि श्रुतिकष्टं च तद्विदुः   ।	
न तदिच्छन्ति कृतिनो गण्डमप्यपरे किल   ।। १.५३  ।।	
सन्निवेशविशेषात्तु दुरुक्तमपि शोभते   ।	
नीलं पलाशमाबद्धं अन्तराले स्रजामिव   ।। १.५४  ।।	
किंचिदाश्रयसौन्दर्याद्धत्ते शोभामसाध्वपि   ।	
कान्ताविलोचनन्यस्तं मलीमसमिवाञ्जनम्  ।। १.५५  ।।	
आपाण्डुगण्डमेतत्ते वदनं वनजेक्षणे   ।	
संगमात्पाण्डुशब्दस्य गण्डः साधु यथोदितम्  ।। १.५६  ।।	
अनयान्यदपि ज्ञेयं दिशा युक्तमसाध्वपि   ।	
यथा विक्लिन्नगण्डानां करिणां मदवारिभिः   ।। १.५७  ।।	
मदक्लिन्नकपोलानां द्विरदानां चतुःशती   ।	
यथा तद्वदसाधीयः साधीयश्च प्रयोजयेत् ।। १.५८  ।।	
एतद्ग्राह्यं सुरभि कुसुमं ग्राम्यं एतन्निधेयं धत्ते शोभां विरचितमिदं स्थानमस्यैतदस्य   ।	
मालाकारो रचयति यथा साधु विज्ञाय मालां योज्यं काव्येष्ववहितधिया तद्वदेवाभिधानम्  ।। १.५९  ।।	
इति भामहालङ्कारे प्रथमः परिच्छेदः	

काव्यालङ्कारः