स्कन्दपुराणम्/खण्डः ७ (प्रभासखण्डः)/द्वारकामाहात्म्यम्/अध्यायः ०४
॥ श्रीप्रह्लाद उवाच ॥
एवं संपूजितस्तेन हरिणा ब्राह्मणोत्तमः ॥ 
उवाच परिसन्तुष्टो वरं ब्रूहीति केशवम्॥ १ ॥ 
॥ श्रीकृष्ण उवाच ॥ ॥ 
यदि तुष्टोऽसि भगवन्यदि देयो वरो मम ॥ 
स्थातव्यमत्र भवता न त्यक्तव्यं कदाचन ॥ २ ॥ 
॥ दुर्वासा उवाच ॥ ॥ 
यदि तिष्ठाम्यहं कृष्ण तथा त्वमपि केशव ॥ 
तिष्ठस्व षोडशकलो नित्यं मद्वचनेन हि ॥ ३ ॥ 
॥ श्रीकृष्ण उवाच ॥ ॥ 
येऽत्र पश्यंति भक्त्या त्वां मां चापि द्विजसत्तम ॥ 
किं दास्यसि फलं तेषां भाविनां भगवन्वद ॥ ४ ॥ 
॥ दुर्वासा उवाच ॥ ॥ 
यः स्नात्वा संगमे कृष्ण गोमत्याः सागरस्य च ॥ 
त्वां मां समर्चति नरः सर्वपापैः समुच्यते ॥५ ॥
तथान्यच्छृणु कृष्णात्र स्नात्वा दास्यति यद्धनम् ॥ 
मम दत्तस्य देवेश प्राप्नुयात्षोडशोत्तरम्॥ ६ ॥ 
॥ श्रीकृष्ण उवाच ॥ 
यो नरः पूजयित्वा त्वां पूजयिष्यति मामिह ॥ 
तस्य मुक्तिं प्रदास्यामि या सुरैरपि दुर्ल्लभा ॥ ७ ॥ 
॥ प्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
परस्परं वरौ दत्त्वा कृष्णदुर्वाससौ मुदा॥ 
ततः प्रभृति विप्रेन्द्रास्तस्मिन्स्थाने ह्यतिष्ठताम्॥ 
वरदानमिति प्रोक्तं तत्तीर्थं सर्वकामदम् ॥ ८ ॥ 
वरदाने नरः स्नातो गोसहस्रफलं लभेत् ॥ 
विष्णुदुर्वाससोर्यत्र वरदानमभूत्पुरा ॥ ९ ॥ 
तदाप्रभृति विप्रेन्द्रास्तिष्ठते द्वारकां हरिः ॥ 
दुर्वाससा गिरा बद्धो न जहाति कदाचन ॥ 7.4.4.१० ॥ 
यत्र त्रैविक्रमी मूर्तिर्वहते यत्र गोमती ॥ 
नरा मुक्तिं प्रयास्यंति चक्रतीर्थेन संगताः ॥ ११ ॥ 
कलेवरं परित्यक्तं प्रभासे हरिणा यदा ॥ 
कलाभिः सहितं तेजस्तस्यां मूर्तौ निवेशितम् ॥ १२ ॥ 
तस्मात्कलियुगे विप्रा नान्यत्र प्राप्यते हरिः ॥ 
यदि कार्य्यं हि कृष्णेन तत्र गच्छत मा चिरम् ॥ १३ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
साधु भागवतश्रेष्ठ साधु मार्गप्रदर्शक ॥ 
यत्त्वया हि परिज्ञातं तन्न जानाति कश्चन ॥ १४ ॥ 
किं फलं गमने तस्यां किं फलं कृष्णदर्शने ॥ 
कानि तीर्थानि तत्रैव के देवास्तद्वदस्व नः ॥ १५ ॥ 
कस्मिन्मासे तिथौ कस्यां कस्मिन्पर्वणि मानवैः ॥ 
गन्तव्यं कानि देयानि दानानि दनुजर्षभ ॥ १६ ॥ 
॥सूत उवाच ॥ ॥ 
इति पृष्टस्तदा तैस्तु महाभागवतोऽसुरः ॥ 
कथयामास विप्रेभ्यो भगवद्भक्तिसंयुतः ॥ १७ ॥ 
॥ प्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
भो भूमिदेवाः शृणुत परं गुह्यं सनातनम् ॥ 
यत्कस्यचिन्न चाख्यातं तद्वदामि सुविस्तरात् ॥ १८ ॥ 
यदा मतिं च कुरुते द्वारकागमनं प्रति ॥ 
तदा नरकनिर्मुक्ता गायन्ति पितरो दिवि ॥ १९ ॥ 
यावत्पदानि कृष्णस्य मार्गे गच्छति मानवः ॥ 
पदेपदेऽश्वमेधस्य यज्ञस्य लभते फलम् ॥ 7.4.4.२० ॥ 
यात्रार्थं देवदेवस्य यः प्रेरयति चापरान् ॥ 
मानवान्नात्र सन्देहो लभते वैष्णवं पदम् ॥ २१ ॥ 
द्वारकां गच्छमानस्य यो ददाति प्रतिश्रयम् ॥ 
तथैव मधुरां वाचं नन्दते क्रीडते हि सः ॥ २२ ॥ 
अध्वनि श्रांतदेहस्य वाहनं यः प्रयच्छति ॥ 
हंसयुक्तेन स नरो विमानेन दिवं व्रजेत् ॥ २३ ॥ 
यात्रायां गच्छमानस्य मध्याह्ने क्षुधितस्य च ॥ 
अन्नं ददाति यो भक्त्या शृणु तस्यापि यद्भवेत् ॥ २४ ॥ 
गयाश्राद्धेन यत्पुण्यं लभते मानवो भुवि ॥ 
अन्नदानेन तत्पुण्यं पितॄणां तृप्तिरक्षया ॥ २५ ॥ 
उपानहौ तु यो दद्याद्द्वारकां प्रति गच्छताम्॥ 
कृष्णप्रसादात्स नरो गजस्कन्धेन गच्छति ॥ ॥२६॥ 
विघ्नमाचरते यस्तु द्वारकां प्रति गच्छताम्॥ 
नरके मज्जते मूढः कल्पमात्रं तु रौरवे॥२७॥ 
मार्गस्थितस्य यो धन्यः प्रयच्छति कमण्डलु्म्॥ 
प्रपादानसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः॥२८॥ 
यात्रायां गच्छमानस्य पादभ्यंगं ददाति यः॥ 
पादप्रक्षालनं चैव सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ २९ ॥
गाथां शृणोति यो विष्णोर्गीतं च गायतः पथि ॥ 
दानं ददाति विप्रेन्द्रास्तस्माद्धन्यतरो न हि॥ 7.4.4.३०॥ 
कैलासशिखरावासं श्वेताभ्रमिव निर्मलम् ॥ 
प्रासादं कृष्णदेवस्य यः पश्यति नरोत्तमः॥ ३१ ॥ 
दूराद्धेममयं दृष्ट्वा कलशं ध्वजसंयुतम्॥ 
वाहनं संपरित्यज्य लुठते धरणीं गतः ॥ ३२ ॥ 
पञ्चसूनाकृतं पापं तथाऽधर्मकृतं च यत् ॥ 
कृमिकीटपतंगाश्च निहताः पथि गच्छता ॥ 
परान्नं परपानीयमस्पृश्य स्पर्शसंगमम् ॥ 
तत्सर्वं नाशमाप्नोति भगवत्केतुदर्शनात् ॥ ३४॥ 
पठेन्नामसहस्रं तु स्तवराजमथापि वा ॥ 
गजेन्द्रमोक्षणं चैव पथि गच्छञ्छनैः शनैः ॥ ३५ ॥ 
गायमानो भगवतः प्रादुर्भावाननेकधा ॥ 
नृत्यद्भिर्हर्षसंयुक्तैर्हृष्यमाणः पुनःपुनः ॥ 
स्वयं नृत्यन्हर्षयुक्तो भक्तो गच्छेद्धरेः पुरम् ॥ ३६ ॥ 
विष्णोः क्रीडाकरं स्थानं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ 
यस्मिन्दृष्टे कलौ नॄणां मुक्तिरेवोपजायते ॥ ३७ ॥ 
॥ प्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
पूर्वं हि देवराजेन बृहस्पतिरुदारधीः ॥ 
प्रणम्य परया भक्त्या पृष्टश्च स महामतिः ॥ ३८ ॥ 
॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥ 
द्वारकायाश्च माहात्म्यं कथयस्व प्रसादतः ॥ 
चतुर्युगं यथाभागैर्धर्मवृद्धिं जनो लभेत् ॥ ३९ ॥ 
एतच्छ्रुत्वा महेन्द्रस्य वचनं मुनिसत्तमाः ॥ 
बृहस्पतिरुवाचैनं महेन्द्रं देव संवृतम्॥ 7.4.4.४० ॥ 
॥ बृहस्पतिरुवाच ॥ ॥ 
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्च सुरसत्तम ॥ 
चतुर्युगमिदं प्रोक्तं तत्त्वतो मुनिसत्तमैः ॥ ४१ ॥
 कृते धर्मश्चतुष्पादो वेदादिफलमेव च ॥ 
तीर्थं दानं तपो विद्या ध्यानमायुररोगता ॥ ४२ ॥ 
पादहीनं सर्वमेतद्युगं त्रेताभिधं प्रभो ॥ 
पादद्वयं द्वापरे तु सर्वस्यैतस्य वासव ॥ ४३ ॥ 
पादेनैकेन तत्सर्वं विभागे प्रथमे कलौ ॥ 
ऊर्ध्वं विनाशः सर्वस्य भविष्यति न संशयः ॥ ४४ ॥ 
मन्त्रास्तीर्थानि यज्ञाश्च तपो दैवादिकं तथा ॥ 
प्रगच्छंति समुच्छेदं वेदाः शास्त्राणि चैव हि ॥४५॥ 
म्लेच्छप्रायाश्च भूपाला भविष्यन्त्यमराधिप॥ 
लोकः करिष्यते निन्दां साधूनां व्रतचारिणाम् ॥ ४६ ॥ 
॥ प्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
श्रुत्वा बृहस्पतेर्वाक्यमेतत्तीर्थस्य भो द्विजाः ॥ 
प्रकंपिताः सुराः सर्वे म्लेच्छ संसर्गजाद्भयात् ॥ ४७ ॥ 
बृहस्पतिं सुरगुरुं पप्रच्छुर्विनयान्विताः ॥ 
म्लेच्छसंसर्गजो दोषो गंगयापि न पूयते ॥ ४८ ॥ 
कथयस्व प्रसादेन स्थानं कलिविवर्जितम् ॥ 
यत्र गत्वा निवत्स्यामो यास्यामो निर्वृतिं पराम् ॥ ४९ ॥ 
येन दुःखविनिर्मुक्ता भविष्यामो गतव्यथाः ॥ 
कृपया सुमुखो भूत्वा ब्रूहि तीर्थं हिताय नः ॥ 7.4.4.५० ॥ 
॥ प्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
एतच्छ्रुत्वा सुरेन्द्रस्य वाक्यमंगिरसां वरः ॥ 
चिरं ध्यात्वा जगादेदं वाक्यं देवपुरोहितः ॥ ॥ ५१ ॥ 
॥ बृहस्पतिरुवाच ॥ ॥ 
पञ्चक्रोशप्रमाणं हि तीर्थं तीर्थवरोत्तमम्॥
द्वारकानाम विख्यातं कलिदोषविवर्जितम्॥ ॥५२॥
विष्णुना निर्मितं स्थानं लोकस्य गतिदायकम् ॥ 
मुक्तिदं कलिकाले तु ज्ञानहीनजनस्य च ॥५३ ॥ 
ऊषरं कर्मणां क्षेत्रं पुण्यं पापविनाशनम्॥ 
न प्ररोहंति पापानि पुनर्नष्टानि तत्र वै ॥ ५४ ॥
तिस्रः कोटयोऽर्धकोटी च तीर्थानीह महीतले ॥ ५५ ॥ 
एवं तीर्थयुता तत्र द्वारका मुक्तिदायका ॥ 
सेवनीया प्रयत्नेन  प्राप्य मानुष्यमुत्तमम् ॥५६॥ 
॥ प्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
बृहस्पतेर्वचः श्रुत्वा शतक्रतुरथाऽब्रवीत् ॥ 
वाचस्पते मम इहि द्वारवत्या महोदयम्॥ 
गमने किं फलं प्रोक्तं कृष्णदेवस्य दर्शने ॥ ५७ ॥ 
अन्यानि तत्र तीर्थानि मुख्यानि वद मे गुरो ॥ 
यथाभिषेके गोमत्याः फलं यदपि संगमे ॥५८॥। ॥ 
॥ बृहस्पतिरुवाच ॥ ॥ 
श्रूयतां तात वक्ष्यामि माहात्म्यं द्वारकोद्भवम् ॥ 
मनुष्यरूपो भगवान्यत्र क्रीडति केशवः ॥५९॥ 
नारायणः स ईशानो ध्येयश्चादौ जगन्मयः ॥ 
स एव देवतामुख्यः पुरीं द्वारवतीं स्थितः ॥ 7.4.4.६० ॥ 
एकैकस्मिन्पदे दत्ते पुरीं द्वारवतीं प्रति ॥ 
पुण्यं क्रतुसहस्रेण कलौ भवति देहिनाम् ॥६१॥ 
कलौ कृष्णपुरीं रम्यां ये गच्छंति नरोत्तमाः ॥ 
कुलकोटिशतैर्युक्तास्ते गच्छन्ति हरेः पदम् ॥६२॥ 
ये ध्यायंति मनोवृत्त्या गमनं द्वारकां प्रति ॥ 
तेषां विलीयते पापं पूर्वजन्मायुतैः कृतम् ॥ ६३ ॥ 
कृष्णस्य दर्शने बुद्धिर्जायते यस्य देहिनः ॥ 
वक्त्रावलोकनात्तस्य पापं याति सहस्रधा ॥ ६४ ॥ 
ये गता द्वारकायां च ये मृताः कृष्णसन्निधौ ॥ 
न तेषां पुनरावृत्तिर्यावदाभूतसंप्लवम् ॥६५॥ 
सुलभा मथुरा काशी ह्यवन्ती च तथा सुराः ॥ 
अयोध्या सुलभा लोके दुर्लभा द्वारका कलौ ॥ ६६ ॥ 
गत्वा कृष्णपुरीं रम्यां षण्मासात्कृष्णसंनिधौ॥ 
जीवन्मुक्तास्तु ते ज्ञेयाः सत्यमेतत्सुरोत्तम ॥ ६७ ॥ 
कृष्णक्रीडाकरं स्थानं वाञ्छन्ति मनसा प्रिये ॥ 
तेषां हृदि स्थितं पापं क्षालयेत्प्रेतनायकः ॥ ६८ ॥ 
अत्युग्राण्यपि पापानि तावत्तिष्ठन्ति विग्रहे ॥ 
यावन्न गच्छति नरः कलौ द्वारवतीं प्रति ॥ ६९ ॥ 
पुण्यसंख्या च तीर्थानां ब्रह्मणा विहिता पुरा ॥ 
दानाध्ययन संज्ञानां मुक्त्वा द्वारवतीं कलौ ॥ 7.4.4.७० ॥ 
चक्रतीर्थे तु यो गच्छेत्प्रसंगेनापि मानवः ॥ 
कुलैकविंशतियुतः स गच्छेत्परमं पदम् ॥ ७१ ॥ 
लोभेनाऽप्यपराधेन दम्भेन कपटेन वा ॥ 
चक्रतीर्थं च यो गच्छेन्न पुनर्विशते भवम् ॥ ७२ ॥ 
प्रयागे ह्यस्थिपातेन यत्फलं परिकीर्तितम् ॥ 
तदेव शतसाहस्रं चक्रतीर्थास्थिपातनात् ॥ ७३ ॥ 
पृथिव्यां चैव तत्तीर्थं परमं परिकीर्तितम् ॥ 
चक्रतीर्थमिति ख्यातं ब्रह्महत्याविनाशनम् ॥ ७४ ॥ 
ये ये कुले भविष्यंति तत्पूर्वं मानवाः क्षितौ ॥ 
सर्वे विष्णुपुरं यांति चक्रतीर्थास्थिपातनात् ॥ ७५ ॥ 
किं जातैर्बहुभिः पुत्रैर्गणनापूरकात्मकैः ॥ 
वरमेको भवेत्पुत्रश्चक्रतीर्थं तु यो व्रजेत् ॥ ७६ ॥ 
तपसा किं प्रतप्तेन दानेनाध्ययनेन किम् ॥ 
सर्वावस्थोऽपि मुच्येत गतः कृष्णपुरीं यदि ॥ ७७ ॥ 
कलिकाल कृतैर्दोषैरत्युग्रैरपि मानवः ॥ 
कलौ कृष्णमुखं दृष्ट्वा लिप्यते न कदाचन ॥ ७८ ॥ 
दानं चाध्ययनं शौचं कारणं  न हि पुत्रक ॥ 
हीनवर्णोऽपि पापात्मा गतः कृष्णपुरीं यदि ॥ ७९ ॥ 
वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे नर्मदायां च यत्फलम् ॥ 
तत्फलं निमिषार्धेन द्वारवत्यां दिनेदिने ॥ 7.4.4.८० ॥ 
धन्यानामपि धन्यास्ते देवानामपि देवताः ॥ 
कृष्णोपरि मतिर्येषां हीयते न कदाचन ॥ ८१ ॥ 
श्रवणद्वादशीयोगे गोमत्युदधिसंगमे ॥ 
स्नात्वा कृष्णसुतं दृष्ट्वा लिप्यते नैव स क्वचित् ॥ ८२ ॥ 
यस्य कस्यापि मासस्य द्वादशी प्राप्य मानवः ॥ 
कृष्णक्रीडापुरीं दृष्ट्वा मुक्तः संसारगह्वरात् ॥ ८३ ॥ 
येषां कृष्णालये प्राणा गताः सुरपते कलौ ॥ 
स्वर्गान्न तेषामावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥ ८४ ॥ 
विज्ञेया मानुषा वत्स गर्भस्थास्ते महीतले ॥ 
द्वारवत्यां न यैर्देवो दृष्टः कंसनिषूदनः ॥ ८५ ॥ 
दुर्लभो द्वारकावासो दुर्लभं कृष्णदर्शनम् ॥ 
दुर्लभं गोमतीस्नानं दुर्लभो रुक्मिणीपतिः ॥ ८६ ॥ 
तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते ॥ 
द्वापरे तु परो यज्ञः कलौ केशवकीर्तनम् ॥ ८७ ॥ 
हेमभारसहस्रैस्तु दत्तैर्यत्फलमाप्यते ॥ 
दृष्ट्वा तत्कोटि गुणितं हरेः सर्वप्रदं मुखम् ॥ ८८ ॥ 
द्वारकायां च यद्दत्तं शंखोद्धारे तथैव च ॥ 
पिंडारके महातीर्थे दत्तं चैवाक्षयं भवेत् ॥ ८९ ॥ 
गोमहिष्यादि यद्दत्तं सुवर्णवसनानि च ॥ 
वृषो भूमिग्रहो रूप्यं कन्यादानं तथैव च ॥ 7.4.4.९० ॥ 
यच्चान्यदपि देवेन्द्र त्रिषु स्थानेषु यच्छति ॥ 
तन्मुक्तिकारकं प्रोक्तं पितॄणामात्मनस्तथा ॥ ९१ ॥ 
ऊषरं हि यतो लोके क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् ॥ 
अतो मुक्तिकरं सर्वं दानं चोक्तं महर्षिभिः ॥ ९२ ॥ 
यत्किंचित्कुरुते तत्र दानं क्रीडावगाहनम् ॥ 
तदनन्तफलं प्राह भगवान्मधुसूदनः ॥ ९३ ॥
 प्रेतत्वं नैव तस्यास्ति न याम्या नारकी व्यथा ॥ 
येन द्वारवतीं गत्वा कृतं कृष्णाऽवलोकनम् ॥ ९४ ॥ 
वारिमात्रेण गोमत्यां पिण्डदाने कृते कलौ ॥ 
पितॄणां जायते तृप्तिर्यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ९५ ॥ 
नित्यं कृष्णपुरीं रम्यां ये स्मरन्ति गृहस्थिताः ॥ 
नमस्याः सर्वलोकानां देवानां च सुरोत्तम ॥ ९६ ॥ 
ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं मरणं गोग्रहेषु च ॥ 
वासः पुंसां द्वारकायां मुक्तिरेषा चतुर्विधा ॥ ९७ ॥ 
ब्रह्मज्ञानेन मुच्यन्ते प्रयागे मरणेन वा ॥ 
अथवा स्नानमात्रेण गोमत्यां कृष्णसंनिधौ ॥ ९८ ॥ 
कृतार्थः कृतपुण्योऽहं ब्रवीत्येवं महोदधिः ॥ 
पवित्रितं च मद्गात्रं गोमतीवारिसंप्लवात् ॥ ९९ ॥ 
अत्युग्राण्यपि पापानि तावत्तिष्ठंति विग्रहे ॥ 
यावत्स्नानं न गोमत्यां वारिणा पापहारिणा ॥ 7.4.4.१०० ॥ 
चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा गोमत्यां रुक्मिणीह्रदे ॥ 
दृष्ट्वा कृष्णमुखं रम्यं कुलानां तारयेच्छतम् ॥ १०१ ॥ 
कृष्णं च ये द्वारवतीं मनुष्याः स्मरंति नित्यं हरिभक्तियुक्ताः ॥ 
विधूतपापाः किल संभवांते गच्छंति लोकं परमं मुरारेः ॥ १०२ ॥ 
अधौतपादः प्रथमं नमस्कुर्याद्गणेश्वरम् ॥ 
सर्वविघ्रविनाशश्च जायते नात्र संशयः ॥ १०३ ॥ 
नीलोत्पलदलश्यामं कृष्णं देवकिनन्दनम् ॥ 
दण्डवत्प्रणमेत्प्रीत्या प्रणमेदग्रजं पुनः ॥ १०४ ॥ 
बाल्ये च यत्कृतं पापं कौमारे यौवने तथा ॥ 
दर्शनात्कृष्णदेवस्य तन्नश्येन्नात्र संशयः ॥ १०५ ॥ 
वाण्याऽथ मनसा यच्च कर्मणा समुपार्जितम् ॥ 
पापं जन्मसहस्रेण तन्नश्येन्नात्र संशयः ॥ १०६ ॥ 
हेमभारसहस्रैस्तु दत्तैर्यत्फलमाप्यते ॥ 
तत्फलं कोटिगुणितं कृष्णवक्त्रावलोकनात् ॥ १०७ ॥ 
नमस्कृत्य च देवेशं पुण्डरीकाक्षमच्युतम् ॥ 
दुर्वाससं महेशानं द्वारकापरिरक्षकम् ॥१०८॥ 
प्रणम्य परया भक्त्या वैनतेयसमन्वितम् ।ऽ। 
द्वारमागत्य च पुनः स्वर्गद्वारोपमं शुभम्॥ १०९ ॥ 
विश्रम्य च मुहूर्त्तार्द्धं सुहृद्भिर्बान्धवैर्वृतः ॥ 
तत्राश्रितान्समाहूय ब्राह्मणान्मन्त्रकोविदान् ॥ 
पूजाद्रव्यं समानीय ततस्तीर्थं व्रजेद्बुधः ॥ 7.4.4.११० ॥ 
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये द्वारकायात्राविधिवर्णनंनाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ ॥ छ ॥