स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ०८५
अध्याय ८५

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र नर्मदायाः पुरातनम्  ।
ब्रह्महत्याहरं तीर्थं वाराणस्या समं हि तत् ॥ ८५.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -
आश्चर्यं कथ्यतां ब्रह्मन्यद्वृत्तं नर्मदातटे  ।
वाराणस्या समं कस्मादेतत्कथय मे प्रभो  ॥ ८५.२ ॥
निमग्नो दुःखसंसारे हृतराज्यो द्विजोत्तम  ।
युष्मद्वाणीजलस्नातो निर्दुःखः सह बान्धवैः  ॥ ८५.३ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
साधु साधु महाबाहो सोमवंशविभूषण  ।
पृष्टोऽस्मि दुर्लभं तीर्थं गुह्याद्गुह्यतरं परम्  ॥ ८५.४ ॥
आदौ पितामहस्तावत्समस्तजगतः प्रभुः  ।
मनसा तस्य संजाता दशैव ऋषिपुंगवाः  ॥ ८५.५ ॥
मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्  ।
प्रचेतसं वसिष्ठं च भृगुं नारदमेव च  ॥ ८५.६ ॥
जज्ञे प्राचेतसं दक्षं महातेजाः प्रजापतिः  ।
दक्षस्यापि तथा जाताः पञ्चाशद्दुहिताः किल  ॥ ८५.७ ॥
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश  ।
तथैव स महाभागः सप्तविंशतिमिन्दवे  ॥ ८५.८ ॥
रोहिणी नाम या तासामभीष्टा साभवद्विधोः  ।
शेषासु करुणां कृत्वा शप्तो दक्षेण चन्द्रमाः  ॥ ८५.९ ॥
क्षयरोग्यभवच्चन्द्रो दक्षस्यायं प्रजापतेः  ।
स च शापप्रभावेण निस्तेजाः शर्वरीपतिः  ॥ ८५.१० ॥
गतः पितामहं सोमो वेपमानोऽमृतांशुमान्  ।
पद्मयोने नमस्तुभ्यं वेदगर्भ नमोऽस्तु ते  ।
शरणं त्वां प्रसन्नोऽस्मि पाहि मां कमलासन  ॥ ८५.११ ॥

ब्रह्मोवाच -
निस्तेजाः शर्वरीनाथ कलाहीनश्च दृश्यसे  ।
उद्विग्नमानसस्तात संजातः केन हेतुना  ॥ ८५.१२ ॥

सोम उवाच -
दक्षशापेन मे ब्रह्मन्निस्तेजस्त्वं जगत्पते  ।
निर्हारश्चास्य शापस्य कथ्यतां मे पितामह  ॥ ८५.१३ ॥

ब्रह्मोवाच -
सर्वत्र सुलभा रेवा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा  ।
ओङ्कारेऽथ भृगुक्षेत्रे तथा चैवौर्वसंगमे  ॥ ८५.१४ ॥
तत्र गच्छ क्षपानाथ यत्र रेवान्तरं तटम्  ।
त्वरितोऽसौ गतस्तत्र यत्र रेवौर्विसंगमः  ॥ ८५.१५ ॥
काष्ठावस्थः स्थितः सोमो दध्यौ त्रिपुरवैरिणम्  ।
यावद्वर्षशतं पूर्णं तावत्तुष्टो महेश्वरः  ॥ ८५.१६ ॥
प्रत्यक्षः सोमराजस्य वृषासन उमापतिः  ।
साष्टाङ्गं प्रणिपत्योच्चैर्जय शम्भो नमोऽस्तु ते  ॥ ८५.१७ ॥
जय शङ्कर पापहराय नमो जय ईश्वर ते जगदीश नमः  ।
जय वासुकिभूषणधार नमो जय शूलकपालधराय नमः  ॥ ८५.१८ ॥
जय अन्धकदेहविनाश नमो जय दानववृन्दवधाय नमः  ।
जय निष्कलरूप सकलाय नमो जय काल कामदहाय नमः  ॥ ८५.१९ ॥
जय मेचककण्ठधराय नमो जय सूक्ष्मनिरञ्जनशब्द नमः  ।
जय आदिरनादिरनन्त नमो जय शङ्कर किंकरमीश भज  ॥ ८५.२० ॥
एवं स्तुतो महादेवः सोमराजेन पाण्डव  ।
तुष्टस्तस्य नृपश्रेष्ठ शिवया शङ्करोऽब्रवीत् ॥ ८५.२१ ॥

ईश्वर उवाच -
वरं प्रार्थय मे भद्र यत्ते मनसि वर्तते  ।
साधु साधु महासत्त्व तुष्टोऽहं तपसा तव  ॥ ८५.२२ ॥

सोम उवाच -
दक्षशापेन दग्धोऽहं क्षीणसत्त्वो महेश्वर  ।
शापस्योपशमं देव कुरु शर्म मम प्रभो  ॥ ८५.२३ ॥

ईश्वर उवाच -
तव भक्तिगृहीतोऽहमुमया सह तोषितः  ।
निष्पापः सोमनाथस्त्वं संजातस्तीर्थसेवनात् ॥ ८५.२४ ॥
इत्यूचे देवदेवेशः क्षणं ध्यात्वेन्दुना ततः  ।
स्थापितं परमं लिङ्गं कामदं प्राणिनां भुवि  ।
सर्वदुःखहरं तत्तु ब्रह्महत्याविनाशनम्  ॥ ८५.२५ ॥

युधिष्ठिर उवाच -
सोमनाथप्रभावं मे संक्षेपात्कथय प्रभो  ।
दुःखार्णवनिमग्नानां त्राता प्राप्तो द्विजोत्तम  ॥ ८५.२६ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
शृणु तीर्थप्रभावं ते संक्षेपात्कथयाम्यहम्  ।
यद्वृत्तमुत्तरे कूले रेवाया उरिसंगमे  ॥ ८५.२७ ॥
शम्बरो नाम राजाभूत्तस्य पुत्रस्त्रिलोचनः  ।
त्रिलोचनसुतः कण्वः स पापर्द्धिपरोऽभवत् ॥ ८५.२८ ॥
वने नित्यं भ्रमन्सोऽथ मृगयूथं ददर्श ह  ।
मृगयूथं हतं तत्तु त्रिलोचनसुतेन च  ॥ ८५.२९ ॥
मृगरूपी द्विजो मध्ये चरते निर्जने वने  ।
स हतस्तेन सङ्गेन कण्वेन मुनिसत्तम  ॥ ८५.३० ॥
ब्रह्महत्यान्वितः कण्वो निस्तेजा व्यचरन्महीम्  ।
व्यचरंश्चैव सम्प्राप्तो नर्मदामुरिसंगमे  ॥ ८५.३१ ॥
किंशुकाशोकबहले जम्बीरपनसाकुले  ।
कदम्बपाटलाकीर्णे बिल्वनारङ्गशोभिते  ॥ ८५.३२ ॥
चिञ्चिणीचम्पकोपेते ह्यगस्तितरुछादिते  ।
प्रभूतभूतसंयुक्तं वनं सर्वत्र शोभितम्  ॥ ८५.३३ ॥
चित्रकैर्मृगमार्जारैर्हिंस्रैः शम्बरशूकरैः  ।
शशैर्गवयसंयुक्तैः शिखण्डिखरमण्डितम्  ॥ ८५.३४ ॥
प्रविष्टस्तु वने कण्वस्तृषार्तः श्रमपीडितः  ।
स्नातो रेवाजले पुण्ये सङ्गमे पापनाशने  ॥ ८५.३५ ॥
अर्चितः परया भक्त्या सोमनाथो युधिष्ठिर  ।
पपौ सुविमलं तोयं सर्वपापक्षयंकरम्  ॥ ८५.३६ ॥
फलानि च विचित्राणि चखाद सह किंकरैः  ।
सुप्तः पादपच्छायायां श्रान्तो मृगवधेन च  ॥ ८५.३७ ॥
तावत्तीर्थवरं विप्रः स्नानार्थं सङ्गमं गतः  ।
मार्गगो ब्राह्मणो हर्षोद्युक्तस्तद्गतमानसः  ॥ ८५.३८ ॥
अबला तमुवाचेदं तिष्ठ तिष्ठ द्विजोत्तम  ।
त्रस्तो निरीक्षते यावद्दिशः सर्वा नरेश्वर  ॥ ८५.३९ ॥
तावद्वृक्षसमारूढां स्त्रियं रक्ताम्बरावृताम्  ।
रक्तमाल्यां तदा बालां रक्तचन्दनचर्चिताम्  ।
रक्ताभरणशोभाढ्यां पाशहस्तां ददर्श ह  ॥ ८५.४० ॥

स्त्र्युवाच -
संदेशं श्रूयतां विप्र यदि गच्छसि सङ्गमे  ।
मद्भर्ता तिष्ठते तत्र शीघ्रमेव विसर्जय  ॥ ८५.४१ ॥
एकाकिनी च ते भार्या तिष्ठते वनमध्यगा  ।
इत्याकर्ण्य गतो विप्रः सङ्गमं सुरदुर्लभे  ॥ ८५.४२ ॥
वृक्षच्छायान्वितः कण्वो ब्राह्मणेनावलोकितः  ।
उवाच तं प्रति तदा वचनं ब्राह्मणोत्तमः  ॥ ८५.४३ ॥

ब्राह्मण उवाच -
वनान्तरे मया दृष्टा बाला कमललोचना  ।
रक्ताम्बरधरा तन्वी रक्तचन्दनचर्चिता  ॥ ८५.४४ ॥
रक्तमाल्या सुशोभाढ्या पाशहस्ता मृगेक्षणा  ।
वृक्षारूढावदद्वाक्यं मद्भर्ता प्रेष्यतामिति  ॥ ८५.४५ ॥

कण्व उवाच -
कस्मिन्स्थाने तु विप्रेन्द्र विद्यते मृगलोचना  ।
कस्य सा केन कार्येण सर्वमेतद्वदाशु मे  ॥ ८५.४६ ॥

ब्राह्मण उवाच -
सङ्गमादर्धक्रोशे सा उद्यानान्ते हि विद्यते  ।
वचनाद्ब्रह्मणस्यैषा न ज्ञाता पार्थिवेन तु  ॥ ८५.४७ ॥
तदा स कण्वभूपालः स्वकं दूतं समादिशत् ।

कण्व उवाच -
गच्छ त्वं पृच्छतां तां क्वागता क्वच गमिष्यसि  ।
प्रेषितस्त्वरितो दूतो गतो नारीसमीपतः  ॥ ८५.४८ ॥
वृक्षस्थां ददृशो बालामुवाच नृपसत्तम  ।
मन्नाथः पृच्छति त्वां तु कासि त्वं क्व गमिष्यसि  ॥ ८५.४९ ॥

कन्योवाच -
गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम्  ।
इह प्रच्छन्न पापानां शास्ता वैवस्वतो यमः  ॥ ८५.५० ॥
ब्रह्महत्या च संजाता मृगरूपधरद्विजात् ।
मया युक्तोऽपि ते राजा मुक्तस्तीर्थप्रभावतः  ॥ ८५.५१ ॥
अर्धक्रोशान्तरान्मध्ये ब्रह्महत्या न संविशेत् ।
सोमनाथप्रभावोऽयं वाराणस्याः समः स्मृतः  ॥ ८५.५२ ॥
गच्छ त्वं प्रेष्यतां राजा शीघ्रमत्र न संशयः  ।
गतो भृत्यस्ततः शीघ्रं वेपमानः सुविह्वलः  ॥ ८५.५३ ॥
समस्तं कथयामास यद्वृत्तं हि पुरातनम्  ।
तस्य वाक्यादसौ राजा पतितो धरणीतले  ॥ ८५.५४ ॥

भृत्य उवाच -
कस्मात्त्वं शोचसे नाथ पूर्वोपात्तं शुभाशुभम्  ।
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ ८५.५५ ॥
प्राणत्यागं करिष्यामि सोमनाथसमीपतः  ।
शीघ्रमानीयतां वह्निरिन्धनानि बहूनि च  ॥ ८५.५६ ॥
आनीतं तत्क्षणात्सर्वं भृत्यैस्तद्वशवर्तिभिः  ।
स्नानं कृत्वा शुभे तोये सङ्गमे पापनाशने  ॥ ८५.५७ ॥
अर्चितः परया भक्त्या सोमनाथो महीभृता  ।
त्रिःप्रदक्षिणतः कृत्वा ज्वलन्तं जातवेदसम्  ॥ ८५.५८ ॥
प्रविष्टः कण्वराजासौ हृदि ध्यात्वा जनार्दनम्  ।
पीताम्बरधरं देवं जटामुकुटधारिणम्  ॥ ८५.५९ ॥
श्रिया युक्तं सुपर्णस्थं शङ्खचक्रगदाधरम्  ।
सुरारिसूदनं दध्यौ सुगतिर्मे भवत्विति  ॥ ८५.६० ॥
पपात पुष्पवृष्टिस्तु साधु साधु नृपात्मज  ।
आश्चर्यमतुलं दृष्ट्वा निरीक्ष्य च परस्परम्  ॥ ८५.६१ ॥
मृतं तैः पावके भृत्यैर्हृदि ध्यात्वा गदाधरम्  ।
विमानस्थास्ततः सर्वे संजाताः पाण्डुनन्दन  ॥ ८५.६२ ॥
निष्पापास्ते दिवं याताः सोमनाथप्रभावतः  ।
ब्राह्मणे सङ्गमे तत्र ध्यायमाने वृषध्वजम्  ॥ ८५.६३ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
सोमनाथप्रभावोऽयं शृणुष्वैकमना विधिम्  ।
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकालं रवेर्दिने  ॥ ८५.६४ ॥
विशेषाच्छुक्लपक्षे चेत्सूर्यवारेण सप्तमी  ।
उपोष्य यो नरो भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम्  ॥ ८५.६५ ॥
पञ्चामृतेन गव्येन स्नापयेत्परमेश्वरम्  ।
श्रीखण्डेन ततो गुण्ठ्य पुष्पधूपादिकं ददेत् ॥ ८५.६६ ॥
घृतेन बोधयेद्दीपं नृत्यं गीतं च कारयेत् ।
सोमवारे तथाष्टम्यां प्रभाते पूजयेद्द्विजान्  ॥ ८५.६७ ॥
जितक्रोधानात्मवतः परनिन्दाविवर्जितान्  ।
सर्वाङ्गरुचिराञ्छस्तान् स्वदारपरिपालकान्  ॥ ८५.६८ ॥
गायत्रीपाठमात्रांश्च विकर्मविरतान् सदा  ।
पुनर्भूवृषलीशूद्री चरेयुर्यस्य मन्दिरे  ॥ ८५.६९ ॥
दूरतोऽसौ द्विजस्त्याज्य आत्मनः श्रेय इच्छता  ।
हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान् येषां पूर्वापरं न हि  ॥ ८५.७० ॥
व्रते श्राद्धे तथा दाने दूरतस्तान् विवर्जयेत् ।
आयसी तरुणी तुल्या द्विजाः स्वाध्यायवर्जिताः  ॥ ८५.७१ ॥
आत्मानं सह याज्येन पातयन्ति न संशयः  ।
शाल्मलीनावतुल्याः स्युः षट्कर्मनिरता द्विजाः  ॥ ८५.७२ ॥
दातारं च तथात्मानं तारयन्ति तरन्ति च  ।
श्राद्धं सोमेश्वरे पार्थ यः कुर्याद्गतमत्सरः  ॥ ८५.७३ ॥
प्रेतास्तस्य हि सुप्रीता यावदाभूतसम्प्लवम्  ।
अन्नं वस्त्रं हिरण्यं च यो दद्यादग्रजन्मने  ॥ ८५.७४ ॥
स याति शाङ्करे लोक इति मे सत्यभाषितम्  ।
हयं यो यच्छते तत्र सम्पूर्णं तरुणं सितम्  ॥ ८५.७५ ॥
रक्तं वा पीतवर्णं वा सर्वलक्षणसंयुतम्  ।
कुङ्कुमेन विलिप्ताङ्गावग्रजन्महयावपि  ॥ ८५.७६ ॥
स्रग्दामभूषितौ कार्यौ सितवस्त्रावगुण्ठितौ  ।
अङ्घ्रिः प्रदीयतां स्कन्धे मदीये हयमारुह  ॥ ८५.७७ ॥
आरूढे ब्राह्मणे ब्रूयाद्भास्करः प्रीयतामिति  ।
स याति शांकरं लोकं सर्वपापविवर्जितः  ॥ ८५.७८ ॥
उपरागे तु सोमस्य तीर्थं गत्वा जितेन्द्रियः  ।
सत्यलोकाच्च्युतश्चापि राजा भवति धार्मिकः  ॥ ८५.७९ ॥
तस्य वासः सदा राजन्न नश्यति कदाचन  ।
दीर्घायुर्जायते पुत्रो भार्या च वशवर्तिनी  ॥ ८५.८० ॥
जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वदुःखविवर्जितः  ।
सोपवासो जितक्रोधो धेनुं दद्याद्द्विजन्मने  ॥ ८५.८१ ॥
सवत्सां क्षीरसंयुक्तां श्वेतवस्त्रावलोकिताम्  ।
शबलां पीतवर्णां च धूम्रां वा नीलकर्बुराम्  ॥ ८५.८२ ॥
कपिलां वा सवत्सां च घण्टाभरणभूषिताम्  ।
रूप्यखुरां कांस्यदोहां स्वर्णशृङ्गीं नरेश्वर  ॥ ८५.८३ ॥
श्वेतया वर्धते वंशो रक्ता सौभाग्यवर्धिनी  ।
शबला पीतवर्णा च दुःखघ्न्यौ संप्रकीर्तिते  ॥ ८५.८४ ॥
कपिला नाशयेत्पापं सप्तजन्मसमुद्भवम्  ।
सत्यलोकमवाप्नोति गोप्रदायी नरेश्वर  ॥ ८५.८५ ॥
पक्षान्तेऽथ व्यतीपाते वै धृतौ रविसंक्रमे  ।
दिनक्षये गजच्छायां ग्रहणे भास्करस्य च  ॥ ८५.८६ ॥
ये व्रजन्ति महात्मानः सङ्गमे सुरदुर्लभे  ।
मृदावगुण्ठयित्वा तु चात्मानं सङ्गमे विशेत् ॥ ८५.८७ ॥
हृदयान्तर्जले जाप्या प्राणायामोऽथवा नृप  ।
गायत्री वैष्णवी चैव सौरी शैवी यदृच्छया  ।
तेऽपि पापैः प्रमुच्यन्त इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥ ८५.८८ ॥
जगतीं सोमनाथस्य यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणाम्  ।
प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुंधरा  ॥ ८५.८९ ॥
ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणम्  ।
भ्रूणहा स्वर्णहर्ता च मुच्यन्ते नात्र संशयः  ॥ ८५.९० ॥
तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं यः शृणोति जितेन्द्रियः  ।
व्याधितो मुच्यते रोगी चारोगी सुखमाप्नुयात् ॥ ८५.९१ ॥
यत्ते संदह्यते चेतः शृणु तन्मे युधिष्ठिर  ।
नैकापि नृप लोकेऽस्मिन् भ्रूणहत्या सुदुस्त्यजा  ॥ ८५.९२ ॥
किमु षड्विंशतिं पार्थ प्राप याः क्षणदाकरः  ।
सोऽपि तीर्थमिदं प्राप्य तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम्  ॥ ८५.९३ ॥
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शीतरश्मिरभूत्सुखी  ।
श्रूयते नृप पौराणी गाथा गीता महर्षिभिः  ॥ ८५.९४ ॥
लिङ्गं प्रतिष्ठितं ह्येकं दशभ्रूणहनं भवेत् ।
अतो लिङ्गत्रयं सोमः स्थापयामास भारत  ॥ ८५.९५ ॥
रेवौरिसंगमे ह्याद्यं द्वितीयं भृगुकच्छके  ।
ततः सिद्धिं परां प्राप्य प्रभासे तु तृतीयकम्  ॥ ८५.९६ ॥
इति ते कथितं सर्वं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्  ।
धर्म्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं संशुद्धिकृन्नृणाम्  ॥ ८५.९७ ॥
पुत्रार्थी लभते पुत्रान्निष्कामः स्वर्गमाप्नुयात् ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यस्तीर्थं कृत्वा परं नृप  ॥ ८५.९८ ॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं सोमनाथस्य यत्फलम्  ।
श्रुत्वा पुत्रमवाप्नोति स्नात्वा चाष्टौ न संशयः  ॥ ८५.९९ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे सोमनाथतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ॥