स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः १६८
अध्याय १६८

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
नर्मदादक्षिणे रोधस्यङ्कूरेश्वरमुत्तमम्  ।
तीर्थं सर्वगुणोपेतं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्  ॥ १६८.१ ॥
यत्र सिद्धं महारक्ष आराध्य तु महेश्वरम्  ।
शङ्करं जगतः प्राणं स्मृतिमात्रावहारिणम्  ॥ १६८.२ ॥

युधिष्ठिर उवाच -
किं तद्रक्षो द्विजश्रेष्ठ किंनाम कस्य वान्वये  ।
एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ  ॥ १६८.३ ॥
अज्ञानतिमिरान्धा ये पुमांसः पापकारिणः  ।
युष्मद्विधैर्दीपभूतैः पश्यन्ति सचराचरम्  ॥ १६८.४ ॥
धर्मपुत्रवचः श्रुत्वा मार्कण्डेयो मुनीश्वरः  ।
स्मितं कृत्वा बभाषे तां कथां पापप्रणाशनीम्  ॥ १६८.५ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
मानसो ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्यो नाम पार्थिव  ।
वेदशास्त्रप्रवक्ता च साक्षाद्वेधा इवापरः  ॥ १६८.६ ॥
तृणबिन्दुसुता तस्य भार्यासीत्परमेष्ठिनः  ।
तस्य धर्मप्रसङ्गेन पुत्रो जातो महामनाः  ॥ १६८.७ ॥
यस्माद्वेदेतिहासैश्च सषडङ्गपदक्रमाः  ।
विश्रान्ता ब्रह्मणा दत्ता नाम विश्रवसेति च  ॥ १६८.८ ॥
कस्मिंश्चिदथ काले च भरद्वाजो महामुनिः  ।
स्वसुतां प्रददौ राजन्मुदा विश्रवसे नृप  ॥ १६८.९ ॥
स तया रमते सार्धं पौलोम्या मघवा इव  ।
मुदा परमया राजन्ब्राह्मणो वेदवित्तमः  ॥ १६८.१० ॥
केनचित्त्वथ कालेन पुत्रः पुत्रगुणैर्युतः  ।
जज्ञे विश्रवसो राजन्नाम्ना वैश्रवणः श्रुतः  ॥ १६८.११ ॥
सोऽपि मौनव्रतं कृत्वा बालभावाद्युधिष्ठिर  ।
सर्वभूताभयं दत्त्वा चचार परमं व्रतम्  ॥ १६८.१२ ॥
तस्य तुष्टो महादेवो ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सह  ।
सखित्वं चेश्वरो दत्त्वा धनदत्वं जगाम ह  ॥ १६८.१३ ॥
यमेन्द्रवरुणानां च चतुर्थस्त्वं भविष्यसि  ।
ब्रह्माप्युक्त्वा जगामाशु लोकपालत्वमीप्सितम्  ॥ १६८.१४ ॥
ततस्त्वनन्तरे काले कैकसी नाम राक्षसी  ।
पातालं भूतलं त्यक्त्वा विश्रवं चकमे पतिम्  ॥ १६८.१५ ॥
पुत्रोऽथ रावणो जातस्तस्या भरतसत्तम  ।
कुम्भकर्णो महारक्षो धर्मात्मा च विभीषणः  ॥ १६८.१६ ॥
कुम्भश्चैव विकुम्भश्च कुम्भकर्णसुतावुभौ  ।
महाबलौ महावीर्यौ महान्तौ पुरुषोत्तम  ॥ १६८.१७ ॥
अङ्कूरो राक्षसश्रेष्ठः कुम्भस्य तनयो महान्  ।
विभीषणं च गुणवद्दृष्ट्वैवं राक्षसोत्तमः  ॥ १६८.१८ ॥
ततः स यौवनं प्राप्य ज्ञात्वा रक्षः पितामहम्  ।
परं निर्वेदमापन्नश्चचार सुमहत्तपः  ॥ १६८.१९ ॥
दक्षिणं पश्चिमं गत्वा सागरं पूर्वमुत्तरम्  ।
नर्मदायां प्रसङ्गेन ह्यङ्कूरो राक्षसेश्वरः  ॥ १६८.२० ॥
तपश्चचार सुमहद्दिव्यं वर्षशतं किल  ।
ततस्तुष्टो महादेवः साक्षात्परपुरंजयः  ॥ १६८.२१ ॥
वरेण छन्दयामास राक्षसं वृषकेतनः  ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते तव दास्यामि सुव्रत  ॥ १६८.२२ ॥
प्रोवाच राक्षसो वाक्यं देवदेवं महेश्वरम्  ।
वरदं सोऽग्रतो दृष्ट्वा प्रणम्य च पुनःपुनः  ॥ १६८.२३ ॥
यदि तुष्टो महादेव वरदोऽसि सुरेश्वर  ।
दुर्लभं सर्वभूतानाममरत्वं प्रयच्छ मे  ॥ १६८.२४ ॥
मम नाम्ना स्थितोऽनेन वरेण त्रिपुरान्तक  ।
सदा संनिहितोऽप्यत्र तीर्थे भवितुमर्हसि  ॥ १६८.२५ ॥

ईश्वर उवाच -
यावद्विभीषणमतं यावद्धर्मनिषेवणम्  ।
करिष्यसि दृढात्मा त्वं तावदेतद्भविष्यति  ॥ १६८.२६ ॥
एवमुक्त्वा ययौ देवः सर्वदैवतपूजितः  ।
विमानेनार्कवर्णेन कैलासं धरणीधरम्  ॥ १६८.२७ ॥
गते चादर्शनं देवे स्नात्वाचम्य विधानतः  ।
स्थापयामास राजेन्द्र ह्यङ्कूरेश्वरमुत्तमम्  ॥ १६८.२८ ॥
गन्धपुष्पैस्तथा धूपैर्वस्त्रालङ्कारभूषणैः  ।
पताकैश्चामरैश्छत्रैर्जयशब्दादिमंगलैः  ॥ १६८.२९ ॥
पूजयित्वा सुरेशानं स्तोत्रैर्हृद्यैः सुपुष्कलैः  ।
जगाम भवनं रक्षो यत्र राजा विभीषणः  ॥ १६८.३० ॥
पूजितः स यथान्यायं दानसन्मानगौरवैः  ।
सौदर्ये स्थापितो भावे सोऽवात्सीत्परयामुदा  ॥ १६८.३१ ॥
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम्  ।
अङ्कूरेश्वरनामानं सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ १६८.३२ ॥
माण्डव्यखातमारभ्य सङ्गमं वापि यच्छुभम्  ।
रेवाया आमलक्याश्च देवक्षेत्रं महेश्वरम्  ॥ १६८.३३ ॥
माण्डव्यखातात्पश्चिमतस्तीर्थं तदङ्कूरेश्वरम्  ।
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः  ॥ १६८.३४ ॥
सन्ध्यामाचम्य यत्नेन जपं कृत्वाथ भारत  ।
तर्पयित्वा पितॄन्देवान्मनुष्यान् भरतर्षभ  ॥ १६८.३५ ॥
सचैलः क्लिन्नवसनो मौनमास्थाय संयतः  ।
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यामुपोष्य विधिवन्नरः  ॥ १६८.३६ ॥
पूजां यः कुरुते राजंस्तस्य पुण्यफलं शृणु  ।
साग्रं तु योजनशतं तीर्थान्यायतनानि च  ॥ १६८.३७ ॥
भवन्ति तानि दृष्टानि ततः पापैः प्रमुच्यते  ।
तत्र तीर्थे तु यद्दानं देवमुद्दिश्य दीयते  ॥ १६८.३८ ॥
स्नात्वा तु विधिवत्पात्रे तदक्षयमुदाहृतम्  ।
होमाद्दशगुणं प्रोक्तं फलं जाप्ये ततोऽधिकम्  ॥ १६८.३९ ॥
त्रिगुणं चोपवासेन स्नानेन च चतुर्गुणम्  ।
संन्यासं कुरुते यस्तु प्राणत्यागं करोति वा  ॥ १६८.४० ॥
अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम्  ।
कृमिकीटपतङ्गानां तत्र तीर्थे युधिष्ठिर  ।
अङ्कूरेश्वरनामाख्ये मृतानां सुगतिर्भवेत् ॥ १६८.४१ ॥
एतत्ते कथितं राजन्नङ्कूरेश्वरसम्भवम्  ।
तीर्थं सर्वगुणोपेतं परमं पापनाशनम्  ॥ १६८.४२ ॥
येऽपि शृण्वन्ति भक्त्येदं कीर्त्यमानं महाफलम्  ।
लभन्ते नात्र सन्देहः शिवस्य भुवनं हि ते  ॥ १६८.४३ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे अङ्कूरेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥