ब्रह्मपुराणम्/अध्यायः १८
तत्रादौ भुवनकोश्द्वीपवर्णनम्
मुनय ऊचुः
अहो सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्त्तितम्।	
भारतानां च सर्व्वेषां पार्थिवानां तथैव च॥ १८.१ ॥	
देवानां दानवानां च गन्धर्व्वोरगरक्षसाम्।	
दैत्यानामथ सिद्धानां गुह्यकानां तथैव च॥ १८.२ ॥	
अत्यद्‌भुतानि कर्म्माणि विक्रमा धर्म्मनिश्चयाः।	
विविधाश्च कथा दिव्या जन्म चाग्य्रमनुत्तमम्॥ १८.३ ॥	
सृष्टिः प्रजापतेः सम्यक्तवया प्रोक्ता महामते।	
प्रजापतीनां सर्व्वेषां गुह्यकाप्सरसां तथा॥ १८.४ ॥	
स्थावारं जङ्मं सर्व्वमुत्पन्नं विविधं जगत्।	
त्वया प्रोक्तं महाभाग श्रुतं चैतन्मनोहरम्॥ १८.५ ॥	
कथितं पुण्यफलदं पुराणं श्लक्ष्णया गिरा।	
मनःकर्णसुखं सम्यक् प्रीणात्यमृतसम्मितम्॥ १८.६ ॥	
इदानीं श्रोतुमिच्छामः सकलं मण्डलं भुवः।	
वक्तुमर्हसि सर्व्वज्ञ पं कौतूहलं हि नः॥ १८.७ ॥	
यावन्तः सागरा द्वीपास्तथा वर्षाणि पर्व्वताः।	
वनानि सरितः पुण्यवादीनां महामते॥ १८.८ ॥	
यत्प्रमाणमिदं सर्व्वं यदाधारं यदात्मकम्।	
संस्थानमस्य जगतो यथावद्वक्तुमर्हसि॥ १८.९ ॥	
मुनयः श्रूयतामेतत् संक्षेपाद्वदतो मम।	
नास्य वर्षशतेनापि वक्तुं शवयोऽतिविस्तरः॥ १८.१० ॥	
जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलश्चापरो द्विजाः।	
कुशः क्रौञ्चस्तथा शाकः पुष्करश्चैव सप्तमः॥ १८.११ ॥	
एते द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्तसप्तभिरावृताः।	
लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समम्॥ १८.१२ ॥	
जम्बूद्वीपः समस्तानामेतेषां मध्यसंस्थितः।	
तस्यापि मध्ये विप्रेन्द्राः मेरुः कनकपर्व्वतः॥ १८.१३ ॥	
चतुरशीतिसाहस्रैर्योजनैस्तस्य चोच्छ्रयः।	
प्रविष्टः षौडशाधस्ताद्‌द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः॥ १८.१४ ॥	
मूले षोडशसाहस्रैर्विस्तारस्तस्य सर्व्वतः।	
भूपद्मस्यास्य शैलोऽसौ कर्णिकाकारसस्थिंतः॥ १८.१५ ॥	
जम्बूद्वीपः समस्तानामेतेषां मध्यसंस्थितः।	
तस्यापि मध्ये विप्रेन्द्राः मेरुः कनकपर्व्वतः॥ १८.१६ ॥	
लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास्तथापरे।	
सहस्रद्वितयोच्छ्रायास्तावद्विस्तारिणश्च ते॥ १८.१७ ॥	
भारतं प्रथमं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम्।	
हरिवर्षं तथैवान्यन्मेरोद्‌र्दक्षिणतो द्विजाः॥ १८.१८ ॥	
रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैव तु हिरण्ययम्।	
उत्तराः कुरवश्चैव यथा वै भारतं तथा॥ १८.१९ ॥	
नवसाहस्रमेकैकमेतेषां द्विजसत्तमाः।	
इलावृतं च तन्मध्ये सौवर्णो मेरुरुच्छ्रितः॥ १८.२० ॥	
मेरोश्चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्रविस्तृतम्।	
इलावृतं महाभागाश्चत्वारश्चात्र पर्व्वताः॥ १८.२१ ॥	
विष्कम्भा वितता मेरोर्योजनायुतविस्तृताः।	
पूर्व्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः॥ १८.२२ ॥	
विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः।	
कदम्बस्तेषु जम्बूश्च पिप्पलो वट एव च॥ १८.२३ ॥	
एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः।	
जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर्नामहेतुर्द्विजोत्तमाः॥ १८.२४ ॥	
महागजप्रमामानि जम्बास्तस्याः फलानि वै।	
पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्व्वतः॥ १८.२५ ॥	
रसेन तेषआं विख्याता तत्र जम्बूनदीति वै।	
सरित्प्रवर्तते सा च पीयते तन्निवासिभिः॥ १८.२६ ॥	
न खेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः।	
तत्पानस्वस्तमनसां जनानां तत्र जायते॥ १८.२७ ॥	
तीरमृत्तद्रसं प्राप्य सुखवायुविसोषिता।	
जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्॥ १८.२८ ॥	
भद्राश्वं पूर्व्वतो मेरोः केतुमालञ्च पश्चिमे।	
वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठास्तयोर्मध्ये त्विलावृतम्॥ १८.२९ ॥	
वनं चैत्ररथं पूर्व्वे दक्षिणे गन्धमादनम्।	
वै भ्राजं पश्चिमे तद्वदुत्तरे नन्दनं स्मृतम्॥ १८.३० ॥	
अरुणोदं महाभद्रमसितोदं समानसम्।	
सरास्येतानि चत्वारि देवभोग्यानि सर्व्वदा॥ १८.३१ ॥	
शान्तवांश्चक्रकुञ्जश्च कुररी माल्यवांस्तथा।	
वैकङ्कप्रमुखा मेरोः पूर्व्वतः केसराचलाः॥ १८.३२ ॥	
त्रिकूटः शिशिरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा।	
निषधादयो दक्षिणतस्तस्य केसरपर्व्वताः॥ १८.३३ ॥	
सिखिवासः सवैदूर्य्यः कपिलो गन्धमादनः।	
जानुधिप्रमुखास्तद्वत् पश्चिमे केसराचलाः॥ १८.३४ ॥	
मेरोरनन्तरास्ते च जठरादिष्ववस्थिताः।	
शङ्खकूटोऽथ ऋषभो हंसो नागस्तथापराः॥ १८.३५ ॥	
कालञ्जराद्याश्च तथा उत्तरे केसराचलाः।	
चतुद्‌र्दश सहस्राणि योजनानां महपुरो॥ १८.३६ ॥	
मेरोरुपरि विप्रन्द्रा ब्रह्मणः कथिता दिवि।	
तस्यां समन्ततश्चाष्टौ दिशासु विदिशासु च॥ १८.३७ ॥	
इन्द्रादिलोकपालानां प्रख्याताः प्रवराः पुरः।	
विष्णुपादविनिष्क्रान्ता प्लावयन्तोन्दुमण्डलम्॥ १८.३८ ॥	
समन्ताद्‌ब्रह्मणः पुर्य्याः गङ्गा पतति वै दिवि।	
सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्धा प्रत्यपद्यत॥ १८.३९ ॥	
सोता चालकनन्दा च चक्षुर्भद्रा च वै क्रमात्।	
पूर्व्वेण सीता शैलाच्च शैलं यान्त्यन्तरिक्षगाः॥ १८.४० ॥	
ततश्च पूर्व्ववर्षेण भद्राश्वेनेति सार्णवम्।	
तथैवालकनन्दा च दक्षिणेनैत्य भारतम्॥ १८.४१ ॥	
प्रयाति सागरं भूत्वा सप्तभेदा द्विजोत्तमाः।	
चक्षुश्च पश्चिमगिरीनतीत्य सकलांस्ततः॥ १८.४२ ॥	
पश्चिमं केतुमालाख्यं वर्षमन्वेति सार्णवम्।	
भद्रा तथोत्तरगिरीनुत्तरांश्च तथा कुरून्॥ १८.४३ ॥	
अतीत्योत्तरमम्भोधिं समभ्येति द्विजोत्तमाः।	
आनीलनिषधायामौ माल्यवद्‌गन्धमादनौ॥ १८.४४ ॥	
तयोर्मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः।	
भारताः केतुमालाश्च भद्राश्वाः कुरवस्तथा॥ १८.४५ ॥	
पत्राणि लोकशैलस्य मर्य्यादाशैलबाह्यतः।	
जठरो देवटकूटश्च मर्य्यदापर्व्वतावुभौ॥ १८.४६ ॥	
तौ दक्षिणोत्तरायाभावानीलनिषधायतौ।	
गन्धमादनकैलासौ पूर्व्वपश्चात्तु तावुभौ॥ १८.४७ ॥	
अशीतियोजनायामावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ।	
निषधः पारियात्रश्च मर्य्यादापर्व्वतावुभौ॥ १८.४८ ॥	
तौ दक्षिणोत्तरायामावानीलनिषधायतौ।	
मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथा पूर्व्वौ तथा स्थितौ॥ १८.४९ ॥	
त्रिश्रृङ्गो जारुधिश्चैव उत्तरौ वर्षपर्व्वतौ।	
पूर्व्वपश्चायतावेतावर्मवान्तर्व्यवस्थितौ॥ १८.५० ॥	
इत्येते हि मया प्रोक्ता मर्य्यादापर्व्वता द्विजाः।	
जठरावस्थिता मेरोर्य्येषां द्वौद्वौ चतुर्दिदशम्॥ १८.५१ ॥	
मेरोश्चतुर्द्दिशं ये तु प्रोक्ताः केसरपर्व्वताः।	
सीतान्ताद्या द्विजास्तेषामतीव हि मनोहराः॥ १८.५२ ॥	
शैलानामन्तरद्रोण्यः सिद्धचारणसेविताः।	
सुरम्याणि तथा तासु काननानि पुराणि च॥ १८.५३ ॥	
लक्ष्मीविष्ण्वग्निसूर्य्येन्द्रदेवानां मुनिसत्तमाः।	
तास्वायतनवर्षाणि जुष्टानि नरकिन्नरैः॥ १८.५४ ॥	
गन्धर्व्वयक्षरक्षांसि तथा दैतेयदानवाः।	
क्रीडन्ति तासु रम्यासु शैलद्रोणिष्वहर्निशम्॥ १८.५५ ॥	
भौमा ह्येते स्मृताः सर्गा धर्म्मिणामालया द्विजाः।	
नैतेषु पापकर्त्तारो यान्ति जन्मशतैरपि॥ १८.५६ ॥	
भद्राश्वे भगवान् विष्णुरास्ते हयशिरा द्विजाः।	
वाराहः केतुमाले तु भारते कूर्म्मरूपधृक्॥ १८.५७ ॥	
मत्स्यरूपश्च गोविन्दः कुरुषवास्ते सनातनः।	
विश्वरूपेण सर्व्वत्र सर्व्वः सर्व्वेस्वरो हरिः॥ १८.५८ ॥	
सर्व्वस्याधारभूतोऽसौ द्विजा आस्तेऽखिलात्मकः।	
यानि किम्पुरुषाद्यानि वर्षाण्यष्टौ द्विजोत्तमा॥ १८.५९ ॥	
न तेषु शोको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयादिकम्।	
सुस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्व्वदुःखविवर्ज्जिताः॥ १८.६० ॥	
दसद्वादशवर्षाणां सहस्राणि स्थिरायुषः।	
नैतेषु भौमान्यन्यानि श्रुत्पिपासादि नो द्विजाः॥ १८.६१ ॥	
कृतत्रेतादिका नैव तेषु स्थानेषु कल्पना।	
सर्व्वेष्वेतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः।	
नद्यश्च शतशस्तेभ्यः प्रसूता या द्विजोत्तमाः॥ १८.६२ ॥	
इति श्रीब्रह्मे महापुराणे भुवनकोशद्वीपवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः॥ १८ ॥	

ब्रह्मपुराणम्