गरुडपुराणम्/प्रेतकाण्डः (धर्मकाण्डः)/अध्यायः ६
श्रीगरुडमहापुराणम् ६
गरुड उवाच  ।
अपि साधनयुक्तस्य तीर्थदानरतस्य च  ।
अकृते तु वृषोत्सर्गे परलोकगतिर्न हि  ॥ २,६.१ ॥
तस्मात्कृष्ण वृषोत्सर्गः कर्तव्य इति मे श्रुतम्  ।
किं फलं वृषयज्ञस्य पुरा केन कृतो हरे  ॥ २,६.२ ॥
अनड्वान् कीदृशः प्रोक्तः कस्मिन् काले विशेषतः  ।
को विधिस्तस्य निर्दिष्टः सर्वं मे कृपया वद  ॥ २,६.३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच  ।
इतिहासं महापुण्यं प्रवक्ष्यामि खगेश्वर  ।
ब्रह्मपुत्रेण यत्प्रोक्तं राजानं वीरवाहनम्  ॥ २,६.४ ॥
विराधनगरे राजा वीरवाहननामकः  ।
धर्मात्मा सत्यसन्धश्च वदान्यो विप्रतुष्टिकृत् ॥ २,६.५ ॥
स कदाचिद्वनं वीरो महात्माखेटकं गतः  ।
किञ्चित्प्रष्टुमनास्तार्क्ष्य वसिष्ठस्याश्रमं ययौ  ॥ २,६.६ ॥
नमस्कृत्य मुनिं तत्र कृतासनपरिग्रहः  ।
पश्रयावनतो राजा पप्रच्छ ऋषिसंसदि  ॥ २,६.७ ॥
राजोवाच  ।
मुने मया कृतो धर्मो यथाशक्ति प्रयत्नतः  ।
यमस्य शासनं श्रुत्वा बिभेमि नितरां हृदि  ॥ २,६.८ ॥
यमञ्च यमदूतांश्च निरयान् घोरदर्शनान्  ।
न पश्यामि महाभाग तथा वद दयानिधे  ॥ २,६.९ ॥
वसिष्ठ उवाच  ।
धर्मा बहुविधा राजन् वर्ण्यन्ते शास्त्रकोविदैः  ।
सूक्ष्मत्वान्न विजानन्ति कर्ममार्गविमोहिताः  ॥ २,६.१० ॥
दानं तीर्थं तपो यज्ञाः संन्यासः पैतृको महः  ।
धर्मेषु गृह्यमाणेषु वृषोत्सर्गो विशेषितः  ॥ २,६.११ ॥
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ।
यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥ २,६.१२ ॥
ब्रह्महत्यादिपापानि ज्ञानाज्ञानकृतानि च  ।
नीलोद्वाहेन शुध्येत्तु समुद्रप्लवनेन वा  ॥ २,६.१३ ॥
एकादशाहे राजेन्द्र यस्य नोत्सूज्यते वृषः  ।
प्रेतत्वं निश्चलं तस्य कृतैः श्राद्धैस्तु किं भवेत् ॥ २,६.१४ ॥
यथाकथञ्चित्कर्तव्यस्तीर्थे वा पत्तनेऽथ वा  ।
वृषयज्ञैः प्रमुच्यते नान्यथा साधनैः खग  ॥ २,६.१५ ॥
वृषभं पञ्चकल्याणं युवानं कृष्णकंबलम्  ।
गोयूथमध्ये नितरां विचरन्तं विधानतः  ॥ २,६.१६ ॥
चतसृभिर्वत्सकाभिर्द्वाभ्याञ्चैवैकया खग  ।
विवाह्य मङ्गलद्रव्यैर्मन्त्रवत्तं समुत्सृजेत् ॥ २,६.१७ ॥
इह रतीति षडृग्भिर्हेमं कुर्याद्विभावसोः  ।
कार्तिक्यां माघवैशाख्यां संक्रमे पातपर्वसु  ॥ २,६.१८ ॥
तीर्थे पित्र्येक्षयाहे च विशेषेण प्रशस्यते  ।
लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः  ॥ २,६.१९ ॥
पीतः खुरविषाणेषु स नीलो वृष उच्यते  ।
श्वेतवर्णो भवेद्विप्रो लोहितः क्षत्त्र उच्यते  ॥ २,६.२० ॥
पीतवर्णो भवेद्वैश्यः शूद्रः कृष्णः स्मृतो बुधैः  ।
यथावर्णं समुद्दिष्टो वर्णेषु ब्राह्मणादिषु  ॥ २,६.२१ ॥
अथ वा रक्तवर्णस्तु सर्वेषामेव शस्यते  ।
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः  ॥ २,६.२२ ॥
आशासते सुतं जातं वृषोत्सर्गं करिष्यति  ।
धर्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानन्ददायकः  ॥ २,६.२३ ॥
अष्टमूर्तेरधिष्ठानमतः शान्तिं प्रयच्छ मे  ।
गङ्गायमुनयोः पेयमन्तर्वेदि तृणं चर  ॥ २,६.२४ ॥
धर्मराजस्य पुरतो वाच्यं मे सुकृतं वृष  ।
दक्षिणांसे त्रिशूलाङ्कं वामोरौ चक्रचिह्नितम्  ॥ २,६.२५ ॥
इति संप्रार्थ्य वृषभं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः  ।
वृषं तत्सतरीयुक्तं पूजयित्वा समुत्सृजेत् ॥ २,६.२६ ॥
तस्माद्राजन् विधानेन वृषोत्सर्गं समाचर  ।
बहुसाधनयुक्तस्य नान्यथा सद्गतिस्तव  ॥ २,६.२७ ॥
आसीत्त्रेतायुगे पूर्वं विदेहनगरे नृप  ।
ब्राह्मणो धर्मवत्सेति स्वकर्मनिरतः सुधीः  ॥ २,६.२८ ॥
विष्णुभक्तोऽतितेजस्वी यथालाभेन तुष्टिकृत् ।
पितृपर्वणि संप्राप्ते कुशार्यो काननं ययौ  ॥ २,६.२९ ॥
अटन्नितस्ततस्तत्र चिन्वन् कुशपलाशकम्  ।
सहसोपेत्य पुरुषाश्चात्वारश्चारुदर्शनाः  ॥ २,६.३० ॥
विभ्रान्तमनसं गृह्य प्रत्यग्जग्मुर्विहायसा  ।
बहुवृक्षसमाकीर्णं गिरिदुर्गभयानकम्  ॥ २,६.३१ ॥
वनाद्वनान्तरं निन्युर्नदीनदसमाकुलम्  ।
स तत्र नगरं राजन् ददर्श बहुविस्तरम्  ॥ २,६.३२ ॥
गोपुरद्वाररचितं सौधप्रासादमण्डितम्  ।
चत्वरापणपण्यादिनरनारीसमाकुलम्  ॥ २,६.३३ ॥
तूर्यद्वन्द्वाभिनिर्घोषवीणापटहनादितम्  ।
कांश्चित्क्षुधार्दितान्दीनान्मलिनान्विगतौजसः  ॥ २,६.३४ ॥
ततोऽतितुष्टान्मलिनान्वस्त्रखण्डसमावृतान्  ।
अग्रतो हृष्टपुष्टांश्च स्वर्णवस्त्रोपशोभितान्  ॥ २,६.३५ ॥
ततोऽपि सुरसंकाशान्स दृष्ट्वा विस्मितोऽभवत् ।
किं स्वप्न उत माया वै मदीयो मानसो भ्रमः  ॥ २,६.३६ ॥
सन्दिहानं द्विजं निन्युः पुरुषा राजसन्निधिम्  ।
सतद्ददर्श विप्रस्तु स्वर्णप्रासादमन्दिरे  ॥ २,६.३७ ॥
सिंहासनंमहादिव्यं छत्रचामरवीजितम्  ।
तत्रोप विष्टं राजानं किरीटकनकोज्ज्वलम्  ॥ २,६.३८ ॥
महत्या च श्रिया युक्तं स्तूयमानं सुवन्दिभिः  ।
राजापि दृष्ट्वा तं विप्रं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः  ॥ २,६.३९ ॥
पूजयामास विधिवन्मधुपर्कास नादिभिः  ।
सन्तुष्टमनसं देवमस्तौषीत्परया मुदा  ॥ २,६.४० ॥
अद्य मे सफलं जन्म पावितञ्च कुलं प्रभो  ।
विष्णुभक्तस्य धर्मस्य यत्ते दृग्गोचरं गतः  ॥ २,६.४१ ॥
नत्वा स्तुत्वा बहुविधमुवाचानुवसन्नृपः  ।
यतः समागतो देवः पुनस्तत्रैव नीयताम्  ॥ २,६.४२ ॥
इति श्रुत्वा वचो राज्ञः पप्रच्छ द्विजपुङ्गवः  ।
ब्राह्मण उवाच  ।
कोऽयं देश कुतो लोका उत्तमा मध्यमाधमाः  ॥ २,६.४३ ॥
केन पुण्येन तु भवान्पारमेष्ट्यविभूषितः  ।
किमर्थमहमानीतः पुनस्तत्रैव नीयते  ॥ २,६.४४ ॥
अपूर्वमिव पश्यामि सर्वं स्वप्नगतो यथा  ।
राजोवाच  ।
स्वधर्मनिरतो यस्तु हरिभक्तिरतः सदा  ॥ २,६.४५ ॥
विरक्त इन्द्रियार्थेभ्यः स मे पूज्यो न संशयः  ।
तीर्थयात्रापरो नित्यं वृषोत्सर्गविशेषवित् ॥ २,६.४६ ॥
सत्यदानपरो यस्तु स नमस्यो दिवौकसाम्  ।
दर्शनार्थमिहानीतः पूजार्हश्च परन्तप  ॥ २,६.४७ ॥
अनुगृहाण मां देव क्षमस्व मम साहसम्  ।
इत्युक्त्वा दर्शयामास मन्त्रिणां संज्ञया भ्रुवः  ॥ २,६.४८ ॥
वदिष्यति समग्रं ते स्वयं वक्तुं न साम्प्रतम्  ।
सामन्तः सर्ववेदज्ञो ज्ञात्वा हार्दं नृपस्य च  ॥ २,६.४९ ॥
विपश्चिदुवाच  ।
पूर्वजन्मनि वैश्योऽयं विश्वम्भर इति श्रुतः  ।
विराधनगरे विप्र द्विजदेवविभूषिते  ॥ २,६.५० ॥
वैश्यवृत्त्या सदा जीवन्कुटुम्बपरिपालकः  ।
गवां शुश्रूषको नित्यं ब्राह्मणानाञ्च पूजकः  ॥ २,६.५१ ॥
पात्रदानपरो नित्यमातिथेयाग्निसेवकः  ।
गार्हस्थ्यं विधिवच्चक्रे भार्यया सत्यमेधया  ॥ २,६.५२ ॥
स्मार्तेन लोकानजयच्छ्रौतेन त हविर्भुजः  ।
कदाचिद्बन्धुभिः साकं कृत्वा तीर्थानि भूरिशः  ॥ २,६.५३ ॥
यावदायाति सदनं दृष्टवांल्लोमशं पथि  ।
दण्डवत्प्रणिपत्याशु कृताञ्जलिपुटं स्थितम्  ॥ २,६.५४ ॥
पप्रच्छ विनयोपेतं करुणावारिवारिधिः  ।
ऋषिरुवाच  ।
कुत आगम्यते साधो ब्राह्मणैर्बन्धुभिर्युतः  ॥ २,६.५५ ॥
दृष्ट्वा त्वां धर्मनिलयं प्रक्लिन्नं मानसं मम  ।
विश्वम्भर उवाच  ।
शीर्यमाणं शरीरं हि ज्ञात्वा मृत्युं पुरः स्थितम्  ॥ २,६.५६ ॥
भार्यया धर्मचारिण्या तीर्थयात्रां विनिर्गतः  ।
कृत्वा तीर्थानि विधिवद्विश्राण्य विपुलं वसु  ॥ २,६.५७ ॥
यावद्व्रजाम्यहं वेश्म भवान् दृष्टिपथं गतः  ।
लोमश उवाच  ।
तीर्थानि सन्ति भूरीणि वर्षैऽस्मिन् भारते शुभे  ॥ २,६.५८ ॥
यत्त्वया ह्युपचीर्णानि तानि सर्वाणि मे वद  ।
वैश्य उवाच  ।
गङ्गा च सूर्य तनया महापुण्या सरस्वती  ॥ २,६.५९ ॥
दशाश्वमेधैरयजद्यत्र ब्रह्मा सुरेश्वरः  ।
तीर्थराजस्ततः काशी महादेवो दयानिधिः  ॥ २,६.६० ॥
मृतानां यत्र जन्तूनां कर्णे जपति तारकम्  ।
पुलहस्याश्रमं पुण्यं फल्गुतीर्थञ्च गण्डकी  ॥ २,६.६१ ॥
चक्रतीर्थं नैमिषञ्च शिवतीर्थमनन्तकम्  ।
गोप्रतारकनागेशमयोध्याबिन्दुसंज्ञितम्  ॥ २,६.६२ ॥
यत्रास्त मुक्तिदः साक्षाद्रामो राजीवलोचनः  ।
आग्नेयं वायुकौबेरं कौमारं भूरुहां पुनः  ॥ २,६.६३ ॥
सौकरं मथुरा यत्र नित्यं सन्निहतो हरिः  ।
पुष्करं सत्यतीर्थञ्च ज्वालतीर्थं दिनेश्वरम्  ॥ २,६.६४ ॥
इन्द्रतीर्थं कुरुक्षेत्रं यत्र प्राची सरस्वती  ।
तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या मलयः कृष्णवेणिका  ॥ २,६.६५ ॥
गोदावरी दण्डकञ्च ताम्रचूडं सदोदकम्  ।
द्यावाभूमीश्वरं दृष्ट्वा श्रीशैलः पर्वतेश्वरः  ॥ २,६.६६ ॥
असंख्यलिङ्गतीर्थानि यत्र सन्ति सदा मुने  ।
वेङ्कटाद्रौ महातेजाः श्रीरङ्गाख्यः स्वयं हरिः  ॥ २,६.६७ ॥
वेङ्कटी नाम तत्रैव देवी महिषमर्दिनी  ।
चन्द्रतीर्थं भद्रवटः कावेरीकुटिलाचलौ  ॥ २,६.६८ ॥
अवटोदा ताम्रपर्णो त्रिकृटः कोल्लको गिरिः  ।
वासिष्ठं ब्रह्मतीर्थञ्च ज्ञानतीर्थं महोदधिः  ॥ २,६.६९ ॥
हृषीकेशं विराजञ्च विशालं नीलपर्वतः  ।
भीमकूटः श्वेतगिरी रुद्रतीर्थमुमावनम्  ॥ २,६.७० ॥
अवाप गिरिजा देवी तपसा यत्र शङ्करम्  ।
वारुणं सूर्यतीर्थञ्च हंसतीर्थं महोदयम्  ॥ २,६.७१ ॥
निमज्ज्य यत्र काकोला राजहंसत्वमाययुः  ।
असुरो यत्र देवत्वमवाप स्नानमात्रतः  ॥ २,६.७२ ॥
विश्वरूपं वन्दितीर्थं रत्नेशः कुहकाचलः  ।
नरनारायणं दृष्ट्वा मुच्यते पापकोटिभिः  ॥ २,६.७३ ॥
सरस्वतीदृषद्वत्यौ नर्मदा शर्मदा नृणाम्  ।
नीलकण्ठं महाकालं पुण्यं चामरकण्टकम्  ॥ २,६.७४ ॥
चन्द्रभागा वेत्रवती वीरभद्रं गणेश्वरम्  ।
गोकर्णं बिल्वतीर्थञ्च कर्मकुण्डं सतारकम्  ॥ २,६.७५ ॥
स्नानमात्रेण यत्राशु मुच्यते कर्मबन्धनात् ।
अन्यान्यपि च तीर्थानि कृतानि कृपया तव  ॥ २,६.७६ ॥
उत्पद्यते शुभा बुद्धिः साधूनां यदनुग्रहः  ।
एकतः सर्वतीर्थानि करुणाः साधवोऽन्यतः  ॥ २,६.७७ ॥
अनुग्रहाय भूतानां चरन्ति चरितव्रताः  ।
त्वं गुरुः सर्वर्णानां विद्यया वयसाधिकः  ॥ २,६.७८ ॥
अतः पृच्छाम्यहं किञ्चिदाधिभूतं चिरन्तनम्  ।
किं कुर्यां कं नु पृच्छेऽहं मनो मेऽतिचलं मुने  ॥ २,६.७९ ॥
निःस्पृहं ब्रह्मविषये विषयेष्वतिलालसम्  ।
मनागपि न सहते विरहं तिमिरं ब्रुवत् ॥ २,६.८० ॥
मोहितं विविधैर्भावैः कर्मणां क्षेत्रमुत्तमम्  ।
शान्तिं यथा समायाति सम्पन्नमिव भूसुर  ॥ २,६.८१ ॥
विवेकप्रवणं शुद्धं यथा स्यात्कृपया वद  ।
ऋषिरुवाच  ।
मनस्तु प्रबलं नित्यं सविकारं स्वभावतः  ॥ २,६.८२ ॥
वशं नयन्ति करिणं प्रमत्तमपि हस्तिपाः  ।
तथापि साधुसङ्गत्या साधनैरप्यतन्द्रितः  ॥ २,६.८३ ॥
तीव्रेण भक्तियोगेन विचारेण वशं नयेत् ।
इतिहासं प्रवक्ष्यामि तव प्रत्ययकारकम्  ॥ २,६.८४ ॥
नारदोऽकथयन्मह्यं स्ववृत्तगतजन्मनः  ।
नारद उवाच  ।
कस्यचिद्द्विजमुख्यस्य दासीपुत्त्रः पुरा मुने  ॥ २,६.८५ ॥
शिक्षितो बालभावेऽपि पाठितो नितरामहम्  ।
तत्रापि सङ्गतिर्जाता महतां पुण्यकर्मणाम्  ॥ २,६.८६ ॥
प्रावृट्काले मम गृहे स्थितानां भाग्ययोगतः  ।
शुश्रूषणानुवृत्त्या च प्रश्रयेण दमेन च  ॥ २,६.८७ ॥
सन्तोषं परमं प्राप्य कृपया त्विदमब्रुवन्  ।
मनीषा निर्मला येन जाता मम शुभार्थिनी  ॥ २,६.८८ ॥
यया विष्णुमयं सर्वम्त्मन्येव ददृशिवान्  ।
मुनय ऊचुः  ।
शृणु वत्स प्रवक्ष्या मो हिताय तव बालक  ॥ २,६.८९ ॥
येन वै ध्रियमाणेन इहामुत्र सुखं भवेत् ।
देवतिर्यङ्मनुष्याश्च संसारे विविधा जनाः  ॥ २,६.९० ॥
निबद्धाः कर्मपशैस्ते भुञ्जन् भोगान् पृथग्विधान्  ।
देवत्वं याति सत्त्वेन रजसा च मनुष्यताम्  ॥ २,६.९१ ॥
तिर्यक्त्वं तमसा जन्तुर्वासनानुगतोऽबुधः  ।
मातुर्लब्ध्वा पुनर्जन्म म्रियते च पुनः पुनः  ॥ २,६.९२ ॥
एवं गत्वा ह्यसंख्याता योनीस्ताः कर्मभूरपि  ।
मानुष्यं दुर्लभं लब्ध्वा कदाचिद्दैवयोगतः  ॥ २,६.९३ ॥
अनुग्रहेण महतां हरिं ज्ञात्वा विमुच्यते  ।
रोगग्राहं मोहजालमपारं भवसागरम्  ॥ २,६.९४ ॥
न पश्यामि तितीर्षोरन्यद्रामस्मरणं विना  ।
नवनीयं यथा दध्नो ज्योतिः काष्ठादपि क्वचित् ॥ २,६.९५ ॥
मन्थनैः साधनैरेवं परं ज्ञात्वा सुखी भवेत् ।
आत्मा नित्योऽव्ययः सत्यः सर्वगः सर्वभृन्महान्  ॥ २,६.९६ ॥
अप्रमेयः स्वयञ्ज्योतिरग्राह्यो मनसापि यः  ।
सच्चिदानन्दरूपोऽसौ सर्वप्राणिहृदि स्थितः  ॥ २,६.९७ ॥
विनश्यत्स्वपि भावेषु न विनश्यति कर्हिचित् ।
आकाशः सर्वभूतेषु स्थितस्तेजोजले तथा  ॥ २,६.९८ ॥
आत्मा सर्वत्र निर्लेपः पार्थिवेषु यथानिलः  ।
भक्तानुकम्पी भगवान् साधूनां रक्षणाय च  ॥ २,६.९९ ॥
आविर्भवति लोकेषुगुणीवाज्ञैः प्रतीयते  ।
एवंविवेकत्वया यो बुद्ध्या संशीलयेद्धृदि  ॥ २,६.१०० ॥
भक्तियोगेन सन्तुष्ट आत्मानं दर्शयेदजः  ।
ततः कृतार्थो भवति सदा सर्वत्र निः स्पृहः  ॥ २,६.१०१ ॥
अतोऽहङ्कारमुत्सृज्य सानुबन्धे कलेवरे  ।
चरेदसंगो लोकेषु स्वप्नप्रायेषु निर्ममः  ॥ २,६.१०२ ॥
क्व स्वप्ने नियतं धैर्यमिन्द्रजाले क्व सत्यता  ।
क्व नित्यता शरन्मेघे क्व वा सत्यं कलेवरे  ॥ २,६.१०३ ॥
अविद्याकर्मजनितं दृश्यमानं चरा चरम्  ।
ज्ञात्वाचारवशी योगी ततः सिद्धिमवाप्स्यसि  ॥ २,६.१०४ ॥
इत्युक्त्वा ते गताः सर्वे साधवो दीनवत्सलाः  ।
सोऽहं तदुक्तमार्गेण तथैवाचरमन्वहम्  ॥ २,६.१०५ ॥
ततोऽचिरेणात्मनीदं दृष्टवानहमद्भुतम्  ।
ज्योतिर्मयं सदानन्दं शरच्छीतांशुनिर्मलम्  ॥ २,६.१०६ ॥
निषिच्य सुखसन्दोहैर्मां कृत्वाधिकसस्पृहम्  ।
अन्तर्हितं महतेजो यथा सौदामिनी दिवि  ॥ २,६.१०७ ॥
भक्त्या तदेव मनसि भावयन्नहमद्भुतम्  ।
काले कलेवरं त्यक्त्वा गतवान् हरिमव्ययम्  ॥ २,६.१०८ ॥
तस्येच्छया पुनर्ब्रह्मन् ब्रह्मणो मेऽभवज्जनिः  ।
अनुग्रहाद्भगवतस्त्रिषु लोकेषु निः स्पृहः  ॥ २,६.१०९ ॥
आपीडयन्मुहुर्वोणां गायमानश्चराम्यहम्  ।
इत्युक्त्वा मे स्वानुभवं ययौ यादृच्छिको मुनिः  ॥ २,६.११० ॥
ममापि परमाश्चर्यं सन्तोषश्च महानभूत् ।
अतस्ते साधुसङ्गत्या भक्त्या च परमात्मनः  ॥ २,६.१११ ॥
विशुद्धं निर्मलं शान्तं मनो निर्वृतिमेष्यति  ।
अनेकजन्मजनितं पातकं साधुसंगमे  ॥ २,६.११२ ॥
क्षिप्रं नश्यति धर्मज्ञ जलानां शरदो यथा  ।
वैश्य उवाच  ।
पीत्वा ते वाक्यपीयूषं स्वान्तं मे शान्तिमागमत् ॥ २,६.११३ ॥
सर्वतीर्थफलं मेऽध्य सञ्जातं तव दर्शनात् ।
इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रोवाच ऋपिसत्तमः  ॥ २,६.११४ ॥
लोमश उवाच  ।
हिताय तव राजेन्द्र त्रिवर्गफलमिच्छतः  ।
यत्त्वया सुकृतं भूरिवृषोत्सर्गं विना कृतम्  ॥ २,६.११५ ॥
मन्येऽकिञ्चत्करं सर्वं नीहारसलिलं यथा  ।
वृषोत्सर्गसमं किञ्चित्साधनं न महीतले  ॥ २,६.११६ ॥
अनायासेन गच्छन्ति गतिं ते पुण्यकर्मणाम्  ।
वृषोत्सर्गः कृतो येन अश्वमेधस्य याजकः  ॥ २,६.११७ ॥
उभौ समौ मया दृष्टौ दिव्यौ तौ शक्रसन्निधौ  ।
अतस्त्वं पुष्करं गत्वा वृषोत्सर्गं विधाय च  ॥ २,६.११८ ॥
ततो याहि गृहं साधो येन सर्वं कृतं भवेत् ।
विपश्चिदुवाच  ।
ततः स पुनरागत्य कार्तिक्यां पुष्करे वरे  ॥ २,६.११९ ॥
वराहरूपी भगवान् यत्रास्ते यज्ञपूरकः  ।
चकार विधिवत्सर्वं युद्कमृषिसत्तमैः  ॥ २,६.१२० ॥
गतानि बहुतीर्थानि ततो लोमशसंगतिः  ।
ततोऽधिकतरं जातं पुण्यं नीलविवाहजम्  ॥ २,६.१२१ ॥
सभुक्त्वा विषयान् दिव्यान् विमानवरमाश्रितः  ।
तेन राजकुले जन्म वीरसेनस्य धर्मतः  ॥ २,६.१२२ ॥
वीरपञ्चाननाख्यातञ्चतुर्वर्गैकसाधकम्  ।
प्रकुर्वतो वृषोत्सर्गं तत्र ये परिचारकाः  ॥ २,६.१२३ ॥
दिव्यरूपाभवन् स्पृष्टा गोपुच्छोदकशीकरैः  ।
सुरूपाः पुष्टवपुषः पश्यन्तो दूरसंस्थिताः  ॥ २,६.१२४ ॥
ततो दूरतरा ये च दृश्यन्ते मलिना जनाः  ।
दुर्भगा मलिना रूक्षाः कृशा विगतवाससः  ॥ २,६.१२५ ॥
वृषयज्ञमपश्यन्तो ये चासूयां प्रकुर्वते  ।
सर्वं निवेदितं राज्ञश्चरितं पूर्वजन्मनः  ॥ २,६.१२६ ॥
धर्म्यं विचित्रमाख्यानं श्रुतं मे यत्पराशरात् ।
अतस्त्वं स्वगृहं गच्छ कृपां कृत्वा ममोपरि  ॥ २,६.१२७ ॥
श्रुत्वा विपश्चिद्वाक्यं स विस्मयं परमं गतः  ।
गृहं जगाम विप्रोऽसौ प्रापितो राजसेवकैः  ॥ २,६.१२८ ॥
वसिष्ठ उवाच  ।
तस्माद्राजन् वृषोत्सर्गं वरिष्ठं सर्वकर्मणाम्  ।
समाचर विधानेन यदि भीतो यमादपि  ॥ २,६.१२९ ॥
वृषोत्सर्गसमं किञ्चित्साधनं नदिवः परम्  ।
मया धर्मरहस्यं ते कथितं राजसत्तम  ॥ २,६.१३० ॥
पतिपुत्रवती नारी भर्तुरग्रे मृता यदि  ।
वृषोत्सर्गं न कुर्वीत गां दद्याच्च पयस्विः नीम्  ॥ २,६.१३१ ॥
श्रीकृष्ण उवाच  ।
श्रुत्वा वाक्यं वसिष्ठस्य राजा मधुपुरीं गतः  ।
चकार विधिवत्सर्वं वृषोत्सर्गमहं खग  ॥ २,६.१३२ ॥
गृहं गत्वा स आत्मानं कृतकृत्यममन्यत  ।
कालेन निधनं प्राप्तो नीतो वैवस्वतानुगैः  ॥ २,६.१३३ ॥
स कालनगरं हित्वा गतो दूरतरं पथि  ।
श्राद्धदेवपुरं कुत्रेत्येवं दूतानपृच्छत  ॥ २,६.१३४ ॥
पापिनो यत्र पात्यन्ते याम्यै पापविशुद्धये  ।
यत्र देवः स धर्माधर्मविचेतनः  ॥ २,६.१३५ ॥
गतं पापपुरं तत्तु न द्रष्टव्यं भवादृशैः  ।
अग्रे दृष्ट्वा धर्मराजमूचुस्ते परमादरात् ॥ २,६.१३६ ॥
दिव्यरूपस्तदा देवो देवगन्धर्वसंयुतः  ।
आत्मानं दर्शया मास तस्य राज्ञो महात्मनः  ॥ २,६.१३७ ॥
प्रणम्य दण्डवद्राजा कृताञ्जलिः पुरः स्थितः  ।
तुष्टाव बहुधा देवं हर्षपुरितमानसः  ॥ २,६.१३८ ॥
धर्मराजोऽपि राजानं प्रशस्येदमुवाच ह  ।
नीयतां देवलोकाय यत्र भोगाः सुपुष्कलाः  ॥ २,६.१३९ ॥
तद्वीरवाहनः श्रुत्वा पप्रच्छसमवर्तिनम्  ।
न जाने केन पुण्येन स्वर्गं नयसि मां विभो  ॥ २,६.१४० ॥
धर्मराज उवाच  ।
त्वया कृतानि पुण्यानि दानं यज्ञाः सविस्तराः  ।
मथुरायां वृषोत्सर्गो वसिष्ठवचनात्किल  ॥ २,६.१४१ ॥
धर्मः स्वल्पोऽपि नृपते यदि सम्यगुपासितः  ।
द्विजदेवप्रसादेन स याति बहुविस्तरम्  ॥ २,६.१४२ ॥
इत्युक्त्वा यमुनाभ्राता क्षणादन्तर्धिमाययौ  ।
वीरबाहुर्दिवं गत्वा देवैः सह मुमोद ह  ॥ २,६.१४३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच  ।
मया ते कथितं पक्षिन् वृषयज्ञः सुविस्तरः  ।
प्राणिनां कर्मनिर्हारं श्रुत्वा पापैः प्रमुच्यते  ॥ २,६.१४४ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्विदृ धदृप्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे वृषोत्सर्गमाहात्म्यनिरूपणं नाम षष्ठोऽध्यायः

प्रेतकाण्डः