विषवैद्यसारसमुच्चयम् पूर्वभागः
विषवैद्यसारसमुच्चयम् उत्तरभागः

 विषवैद्यसारसमुच्चयम्

श्रीरीसदाशिवाय नमः 
पूऊर्वभागः 
	विषवैद्यसारसमुच्चयम् 

तर्काम्भोरुहसारसुन्दरसुधाम् आस्वाद्य तुष्टाशयं  
संगीतामृतसागरान्तरगतं भूदेवचूडामणिम् । 
वेदान्तोपनाधिवासरसिकं कैशोरकान्तारजं	 
वन्दे ऽहं गुरुम् आदरेण सततं श्रीवासुदेवाह्वयम् ॥ १.१ ॥ 

यत्पादाम्बुजम् आश्रिता हि बहवः शास्त्राब्धिपराङ्गताः  
यत्कारुण्यलवेन निर्धनजनाः वित्तेशताम् आगताः । 
यत्कीर्त्या विशदीकृतं जगद् इदं श्वीसङ्गं माख्यालय 
श्रीमद्विप्रशिरोमणिं गुणनिधिं वन्दे तम् अस्मद्गुरुम् ॥ १.२ ॥ 

उद्वास्य कालिथमहिं विषदूषितान्तां 
शुद्धं चकार यमुनां कृपया पुरा यः । 
सो ऽयं भवाब्धिविषयाहि विगीर्णगात्रान् 
अस्मान् पुनातु भगवान् अचिराद् अपाङ्गैः ॥ १.३ ॥ 

वन्दे विघ्नेश्वरं वाणीं कुमारविहगाधिपौ । 
स्वगुरून् अपि विघ्नानां अपनुत्यै पुनः पुनः ॥ १.४ ॥ 

निरीक्ष्य विषतन्त्राणि तेभ्यः सारसमुच्चयः । 
हिताय गरलार्तानां समासात् क्रियते मया ॥ १.५ ॥ 

 [दुर्दिननिरूपणम्] 

सार्पनक्षत्रतिथ्यादिदोषविष्टयाघमङ्गलम् । 
मृत्युदग्धादियोगं च सम्यग् आलोच्य बुद्धिमान् ॥ १.६ ॥ 

साध्यासाध्यविभागं च ज्ञात्वा युञ्च्यात् भिषञ्जितम् । 
नो चेत् प्रयाति वैद्यो ऽसौ हास्यतां जनसंसदि ॥ १.७ ॥ 

 [अमृतकलानिरूपणम्] 

शुक्लपक्षे ऽमृतं पुंसां दक्षिणे ऽन्यत्र वै विषम् । 
स्त्रीणां तद्विपरीतेन विपरीतं तथासिते ॥ १.८ ॥ 

 [दुर्देशनिरूपणम्] 

उद्याने च नदीतीरे शून्यगेहे चतुष्पथे । 
देवालये श्मशाने च वल्मीके द्रुमकोटरे ॥ १.९ ॥ 

अटव्यां तृणपुञ्जे च ग्रामान्ते जीर्णकूपके । 
चैत्यस्थाने प्रपायां च सभायां यागमन्दिरे ॥ १.१० ॥ 

अश्वत्थजम्बूमूले च वटोदुम्बरवेणुषु । 
रथ्यासन्धौ बिलद्वारे वेत्रपत्राश्मकूटके ॥ १.११ ॥ 

शिग्रुश्लेष्मातकाक्षेषु जीर्णप्राकारगे तथा । 
शैलाग्रसौधद्वीपेषु दष्टो यदि न जीवति ॥ १.१२ ॥ 

 [मर्मविभागः] 

पादयोर् मध्यतः कुक्षौ नाभौ हृत्कुचमध्यतः । 
उरसिस्कन्धयोः कण्ठे तुण्डे गण्डस्थलेषु च ॥ १.१३ ॥ 

शङ्खभ्रूमध्यतो मूर्ध्नि कक्षयोर् गुह्यदेशतः । 
चिबुकेन्द्रियश् चापि दोर्मध्ये मस्तके तथा ॥ १.१४ ॥ 

सर्पेण यदि दष्टः स्यात् तद्रक्षा नैव विद्यते । 
इति देशविभागेन निन्द्यम् आहुश् च ताद्विदः ॥ १.१५ ॥ 

 [दूतविभागः] 

पुष्पादिहस्तः शुभवाक् धैर्यवान् निर्मलाम्बरः । 
वर्णलिङ्गसमानश् च हृष्टो दूतः शुभावहः ॥ १.१६ ॥ 

 [शुभशकुनाः] 

प्रस्थाने मङ्गलोक्तिः पटहमुरवजस्निग्धगम्भीरनादः  
शङ्खध्वानं च नीरध्वजसितकुसुमक्षीरदध्याज्यहालाः । 
विप्रौ कन्या नृपो गौर् अपि कुलवनिता ऽलंकृता हेमरुप्ये  
दन्तीत्य् एते नराणाम् अभिमुखगतयः कुर्वते कार्यसिद्धिम् ॥ १.१७ ॥ 

 [अशुभदूताः] 

अद्वारगः शस्त्रपाणिर् भूगताक्षः प्रमादवान् । 
दण्डपाशादिहस्तश् च खिन्नो गद्गदभाषणः ॥ १.१८ ॥ 

शुष्ककाष्ठाश्रितस् तैलेनाभ्यक्तः कन्धरांशुकः । 
कृष्णलोहितपुष्पादिहस्तो मुक्तशिरोरुहः ॥ १.१९ ॥ 

कुचमर्दी नखच्छेत्ता तृणादिच्छित् पदालिखन् । 
अङ्गहीनो वटुर् व्यग्रो रुदन् रासभगस् तथा ॥ १.२० ॥ 

एतादृशो यदा दूतस् तदा तस्याशुभं ध्रुवम् ॥ १.२१ ॥ 

 [निन्द्यशकुनाः] 

रोगार्तो मुक्तकेशः प्रचलितचरणः कृष्णरक्तार्द्रवासः 
शस्त्री दण्डी विषण्णः प्रविनतवदनो वामतः पाशहस्तः । 
रण्डा कुब्जः क्षताङ्गः क्षपणकसुगताव् अस्थिधारी कपर्दी 
जाताश् चेद् वैद्यकान् अभिमुखगतयो दष्टकस्यान्तकास् ते ॥ १.२२ ॥ 

पश्चिमे वामभागे वा दूतो गत्वा वदेद् यदि । 
दष्टाख्या पूर्वकं नास्ति विषम् अस्ति विपर्यये ॥ १.२३ ॥ 

दूतस् तु दक्षिणं प्राण्य दष्टम् उक्त्वा पुनश् च सः । 
वामे गतश् चेद् अन्येन शमितं तद्विषं विदुः ॥ १.२४ ॥ 

वामस्थः पन्नगं पूर्वम् उक्त्वा दक्षिणगश् च सः । 
यदि तं मोहितम् इति वदेद् दष्टम् अतन्द्रितः ॥ १.२५ ॥ 

एकभागस्थितौ दूतम् आरुतौ शुभदायिनौ । 
भिन्नभागस्थितौ तौ तु रोगिणो मृत्युसूचकौ ॥ १.२६ ॥ 

दूतवाक्यस्थवर्णेषु हृतेषु गुणसंख्यया । 
शेषैः साध्यं कृच्छ्रसाध्यम् असाध्यं च वदेत् क्रमात् ॥ १.२७ ॥ 

तथा तद्वाक्यवर्णानि हृत्वा च वसुसंख्यया । 
दर्वी मण्डली राजीमत् संकरान् अपि मूषिकम् ॥ १.२८ ॥ 

कीडकं चानृतं चैव निर्विषं परिकल्पयेत् । 
चतुर्दिक्षु स्थितो दूतः फणिनं सूचयेद् अहिम् ॥ १.२९ ॥ 

कोणेषु घोणसं तद्वत् तन्मध्येषु च राजिलम् । 
तत्रापि सूक्ष्मदेशेषु वृषादीन् सूचयेत् तथा ॥ १.३० ॥ 

एवं सुसूक्ष्मम् आलोच्य चिकित्साम् अचरेद् बुधः । 
दूतो दिक्षु प्रधानासु स्थितो दष्टं नरं तथा ॥ १.३१ ॥ 

कोणेषु सूचयेन् नारीं तिरश् च श्वसने ऽथवा । 
यदि दूतस्य वाक्यादौ कः किं कुः के ऽपि को भवेत् ॥ १.३२ ॥ 

एकद्वित्रिश् चतुर्दन्तात् क्रमात् किंचिद् विषं वदेत् । 
दूतो यद् अङ्गं स्पृशति तद् दष्टं दष्टकस्य च ॥ १.३३ ॥ 

निश्चलः सुखस् तिष्ठेत् सुखं वदति तस्य सः । 
जङ्गमानां विषाणां वै मुख्यं सर्पविषं विदुः ॥ १.३४ ॥ 

तस्मात् तेषां दंशचिह्नं विषवेगादिकान् अपि । 
ताच्चिकित्सां च वक्ष्ये ऽहं यथामति समासतः ॥ १.३५ ॥ 

 [दन्तक्षतविवरणः] 

दन्तैर् लालापरिक्लिन्नैर् वक्त्रैर् बहुभिर् अन्विता । 
दंशश् चोद्वमिजो ज्ञेयो निर्विषश् च भवेन् नृणाम् ॥ १.३६ ॥ 

शुष्कैर् निम्नैश् च दन्तैर् यः क्षुधार्तेनोरगेण सः । 
जातो गुरुतरो ज्ञेयः सरके श्यामले तथा ॥ १.३७ ॥ 

ऋजुभिः स्पृष्टनागेन जातो गुरुतरो मतः ॥ १.३८ ॥ 

किंचिल्लारक्तैर् युतैर् बहुभिश् च मदेन सः । 
जातः कालविषो ज्ञेयः भिषग्भिः सुमनीषया ॥ १.३९ ॥ 

दन्तत्रयेण संयुक्तं विस्तीर्णं पिशितान्वितम् । 
रक्तपूरयुतं यत्तत् क्रुद्धनागोद्भवं परम् ॥ १.४० ॥ 

मृत्युकारणम् आलोच्य प्रत्याख्याय प्रयोजयेत् । 
रक्तलालायुतैश् छिन्नैर् विचित्रैः पिशितान्वितैः ॥ १.४१ ॥ 

दंशकैर् यत् तु दृश्यते कृच्छ्रसाध्यमुशन्ति तत् । 
स्थानभ्रष्टोरगाज् जातम् इति वैद्यविदो विदुः ॥ १.४२ ॥ 

 [विषव्याप्तिनिरूपणः] 

स्थित्वा मात्राशतं दंशे गरलं दष्टकस्य तत् । 
ललाटं पुनर् आसाद्य नेत्रयोर् वदने ततः ॥ १.४३ ॥ 

नाडींश् च धातून् द्राग् एव जले तैलम् इवाविशेत् । 
धातोर् धात्वन्तरगतिं वेगम् आहुर् मनीषिणः ॥ १.४४ ॥ 

गात्रस्तम्भो गुरुत्वं पवनरुगसकृत् पारवश्यं च निद्रा  
रोमाञ्चो यच्छरीरे भवति विदुर् अमुं जङ्गमैर् दष्टम् एव । 
यस्मिन्न् आरोहबुद्धिर् ग्रसनविपुलरुक् शोफकण्डू प्रदाहाः  
दंशे सक्ष्वेडम् एतद् दशनम् इतरथा निर्विषं वै नशणाम् ॥ १.४५ ॥ 

रोमाञ्चं त्वचि संस्थितं प्रकुरुते घर्माम्बु रक्तस्थितम्  
संतापं च विवर्णतां पिशितगं छर्दिं च वेपन् ततः । 
अस्थिन्य् अक्षिगलोपघातम् अथवा हिक्कां च निःश्वासकृत्  
मज्जस्थं त्व् अथ मोहकारि च मृतिं शुक्ले नराणां विषम् ॥ १.४६ ॥ 

 [दर्वीकरादिविभागः] 

फणिमण्डलिराजीलाः क्रमाद् वातादिकोपनाः ।  
मिश्रलिङ्गव्यन्तिराख्याः संनिपातप्रकोपनाः ॥ १.४७ ॥ 

रूक्षः शुष्को ऽसितो दंशः फणीनां भीषणो भवेत् । 
पीतः सोष्मासशोफश् च पृथुर् घोणससम्भवः ॥  
शीतस्निग्धो ऽतिशोफश् च सान्द्ररक्तः सितप्रभः । 
दंशो राजीमतां ज्ञेयः व्यन्तिराणां तु मिश्रितः ॥ १.४८ ॥ 

केतकी पाटलीमल्ली कणवीरसगन्धकान् । 
दंशानाघ्राय जानीयाद् दर्व्यादीनां यथाक्रमम् ॥ १.४९ ॥ 

एकद्विबहवो दंशाः दष्टं विद्धं च खण्डितम् । 
अदंशम् अवलुप्तं स्याद् दंशम् एव चतुर्विधम् ॥ १.५० ॥ 

 [मरणलक्षणविभागः] 

यस्याङ्गेषु स्वेदकम्पौ जडता च मुहुर् मुहुः । 
निश्वासो हृदये तोदः भ्रमणं नेत्रयोर् भृशम् ॥ १.५१ ॥ 

श्लेष्मपित्तोद्वमिर् दन्तनखानां श्यावताधिकम् । 
स गच्छेन् नियतं मृत्योर् वशम् एवं विदां मतम् ॥ १.५२ ॥ 

यस्य दंशक्षतात् कृष्णं रक्तं क्षरति दंशके । 
नीलमण्डलशोफश् च वचः स्यात् सानुनासिकम् ॥ १.५३ ॥ 

दृग्रागः कक्षयोर् हस्ततलयार्श्श्रोत्रमूलयोः । [सिच्] 
दन्तक्षतप्रतिकृतिः संतापं च तदातुरः ॥ १.५४ ॥ 

 [परीक्षणः] 

मृत्योः समीपं सम्प्राप्तः नहि तत्र प्रतिक्रिया । 
निशामार्द्रां समादाय गरवेगसमन्विताम् ॥ १.५५ ॥ 

कुक्कुटक्षतजे पिष्ट्वा लिम्पेद् दष्टकलेबरम् । [सिच्] 
उष्णं यदि भवेत् साध्यं विपरीतमतो ऽन्यथा ॥ १.५६ ॥ 

 [मृतलक्षणः] 

न च कुर्यात् क्रियान् तत्र निष्फलं नात्र संशयः । 
ललाटमध्ये शस्त्रेण विद्धे रक्तं न दृश्यते ॥ १.५७ ॥ 

कृष्णं वा दृश्यते स्वल्पं जलसेकविधौ तथा । 
न रोमहर्षश् चाम्भसु क्षिप्तश्वेत् प्लवते च यः ॥ १.५८ ॥ 

दण्डताडनतो यस्य रेखा न परिदृश्यते । 
तं मुक्तजीवितं विद्यात् नात्र कार्या विचारणा ॥ १.५९ ॥ 

दष्टकं प्राणसंदिग्धं तोयाधारे निमज्जयेत् । 
बहवो बुद्बुदाः सद्यः दृश्यते चेन् मृतश् च सः ॥ १.६० ॥ 

नो चेद् अवहितस् तिष्ठेत् नाडिकार्धं भिषक् ततः । 
तत्रैको दृश्यते तद्वत् किंचित् कालविलम्बने ॥ १.६१ ॥ 

बुद्बुदान्तरम् आलक्ष्य समुद्धृत्य जवेन ताम् । 
रूक्षनस्याञ्जनैर् वैद्यो यत्नेन परिरक्षयेत् ॥ १.६२ ॥ 

एवं शास्त्रदृशा सम्यक् परीक्ष्य गरलातुरम् । 
साध्यं चेत् साधयेच् छीघ्रं प्रत्याख्यायेतरं सुधी ॥ १.६३ ॥ 

 [दर्वीकरविषवेगलक्षणस् तत्चिकित्सा च] 

फणीनां प्रथमे वेगे दंशे दाहो भृशं भवेत् । 
रक्तमोक्षं तत्र कुर्यात् सिरावेधादिभिर् भिषक् ॥ १.६४ ॥ 

द्वितीये श्यावगात्रत्वं ग्रन्थयः सम्भवन्ति च । 
वेधयित्वा सिरां तत्र सघृतं मरिचं पिबेत् ॥ १.६५ ॥ 

निःतोदः पारवश्यं च निद्रा च स्यात् तृतीयके । 
शीतोदकेन तत्रादौ सोशीरं चन्दनं पिबेत् ॥ १.६६ ॥ 

विषे चतुर्थगे गात्रतोदः संकोचवान् भवेत् । 
विण्मूत्रयोर् विबन्धश् च तत्र कुर्यात् भिषग् जितं ॥ १.६७ ॥ 

तण्डुलीयाश्वगन्धे च पिष्ट्वा तोयेन पाययेत् । 
पञ्चमस्थं विषं कुर्यात् बाधिर्यं हृदयव्यथाम् ॥ १.६८ ॥ 

मध्ये विध्येत् सिरां स्तन्ये टङ्कणं पाययेत् सुधीः । 
षष्ठे हृद्रोगनिश्वासहिध्मा मूर्छादिमान् भवेत् ॥ १.६९ ॥ 

रूक्षं नस्याञ्जने कुर्यात् भृङ्गराजरसेन वा । 
सप्तमे प्राणनाशः स्यात् तत्र कुर्यात् भिषग्वरः ॥ १.७० ॥ 

 [दर्वीकरसामान्यचिकित्सा] 

नस्याञ्जनादिकं सम्यक् कृत्वा प्राणस्य रक्षणम् । 
किंशुकस्वरसे पिष्ट्वा वचाहिङ्गूषणानि च ॥ १.७१ ॥ 

सर्वदर्वीविषं हन्याल् लेपनात् परमौषधम् । 
तिल्वकार्कस्नुहिक्षीरे प्रत्येकं परिभावितम् ॥ १.७२ ॥ 

सप्ताहं टङ्कणं सर्पदष्टानां परमं हितम् । 
पाननस्यावलेपेषु गुप्तम् एतन् मनीषिभिः ॥ १.७३ ॥ 

रसोनहिङ्गुसव्योषम् अर्कदुग्धेन भावितम् । 
नस्यपानादिना हन्यात् सर्वदर्वीविषं क्षणात् ॥ १.७४ ॥ 

उन्मत्तपत्रं सिन्धूत्थं नागवल्लीदलान्वितम् । 
पिष्ट्वा तद्गततोयेन नस्यं दर्वीविषे हितम् ॥ १.७५ ॥ 

शिरीषपुष्पस्वरसे मरिचं बहुभावितम् । 
संशोष्य तद्रसेनैव कारयेद् अञ्जनादिकम् ॥ १.७६ ॥ 

अर्कपत्रं सलवणं पिष्ट्वा चन्दनवारिणा । 
सर्वदर्वीविषं हन्याल् लेपनान् नात्र संशयः ॥ १.७७ ॥ 

एवं दर्वीकरविषे सांक्षिप्योक्तं भिषग् जितम् । 
अथ मण्डलिदष्टानां चिकित्सात्रोच्यते मया ॥ १.७८ ॥ 

 [मण्डलिविषवेगलक्षणस् तत्चिकित्सा च] 

त्वचिस्थे मण्डलिविषे पीतता त्वचि दाहवान् । 
तत्राद्भिः शीतलैः सिञ्चेत् सजलं चन्दनं पिबेत् ॥ १.७९ ॥ 

द्वितीये वेपथुर् देहे पाण्डुता च प्रजायते । 
विमुच्य रक्तं तत्रादौ लिम्पेत् सोशीरचन्दनम् ॥ १.८० ॥ 

पाययेच् च जलेनैतत् घोणसानां विषापहम् । 
तृतीये मण्डलिविषे निद्रा तृष्णा च जायते ॥ १.८१ ॥ 

मधुकोशीरशीतैश् च लेपनं विषनाशनम् । 
चतुर्थे मूकतातोदौ सशोफो ज्वरितस्य वै ॥ १.८२ ॥ 

तत्र शीतेन तोयेन त्रिफलां पाययेत् भिषक् । 
अस्थिन्य् अक्षिनिरोधश् च दाहश् चित्तभ्रमस् तथा ॥ १.८३ ॥ 

तत्र रक्तं विमुच्यादौ पाययेत् चन्दनं जले । 
सादो ऽङ्गेषु च सर्वत्र नासारोधं च षष्ठगे ॥ १.८४ ॥ 

पुनर्नवशिफां पिष्ट्वा पाययेत् कोष्णावारिणा । 
रोधः सर्वेन्द्रियाणां च शुक्लगे मृतिर् एव वा ॥ १.८५ ॥ 

नस्याञ्जनादि कुर्वीत रूक्षं तत्र भिषग्वरः । 

 [मण्डलीसामान्यचिकित्सा] 

माञ्जिष्ठा लोध्रबिल्वार्करजनीद्वयचन्दनैः ॥ १.८६ ॥ 

शिरीषपाटलीमूलसरलैश् च समांशकैः । 
पानलेपादिकं कुर्यात् मण्डलीक्ष्वेडनाशनम् ॥ १.८७ ॥ 

वर्षाभुस्नुक्दिनेशानां मूलं पिष्ट्वा विलेपयेत् । 
गोमूत्रेण च दंशे तन् मण्डलीक्ष्वेडनाशनम् ॥ १.८८ ॥ 

यष्टयाह्वचन्दनोशीररास्नाभल्लातकीर् अपि । 
पिष्ट्वा क्षीरेण पानाद्यैर् मण्डली विषनाशनम् ॥ १.८९ ॥ 

नवनीतदधिक्षौद्रं सैन्धवव्योषसंयुतम् । 
पानलेपादिभिर् हन्याद् घोणसाहिविषं क्षणात् ॥ १.९० ॥ 

निम्बत्वक् नीलिकामूले पिष्ट्वा नीलीरसेन तत् । 
भक्षयेद् विषशान्त्यर्थं रक्तमण्डलिदष्टकम् ॥ १.९१ ॥ 

 [विषोपद्रवचिकित्सा] 

धुर्धूरफलम् अन्तस्थसैन्धवेन समं पचेत् । 
आरनाले ऽथ तत् पिष्ट्वा लेपयेच् छोफहृत् परम् ॥ १.९२ ॥ 

उन्मत्ततिन्त्रिणीपत्रं महिषीशकृता समम् । 
पिष्ट्वा लेपं च कुर्वीत मण्डलीविषनाशनम् ॥ १.९३ ॥ 

ससैन्धवेन कोष्णेन सर्पिषा सेचयेत् व्रणम् । 
शोफोष्णतोदनाशाय गुह्यम् एतत् परं बुधैः ॥ १.९४ ॥ 

प्रस्रवं पीतवर्णं स्यान् मण्डलीगरले यदि । 
नक्तमालत्वचं पिष्ट्वा कोष्णतोयेन पाययेत् ॥ १.९५ ॥ 

उष्णार्तो यदि दष्टः स्यात् तदा सेव्यं सचन्दनम् । 
पाययेल् लेपयेद् वापि सद्यो नष्टविषो भवेत् ॥ १.९६ ॥ 

तृष्णार्तो मण्डलीदष्टः रम्भाकन्दजलं पिबेत् । 
सक्षीरं यदि मूर्धार्ति स्यान् मूलं काकतिक्तकम् ॥ १.९७ ॥ 

पिष्ट्वा क्षीरेण पिबतस् सद्यो नश्येत् शिरोरुजम् । 
पक्त्वा चामलकीचर्मक्षीरे मुस्तान्वितं समम् ॥ १.९८ ॥ 

चन्दनेनापि संयुक्तं पिष्ट्वा लिम्पेल् ललाटिकाम् । 
रक्तं वमति चेद् दष्टः क्षीरे निम्बदलं पिबेत् ॥ १.९९ ॥ 

आरण्यपाटलीमूलं पिष्ट्वा वा पाययेत् तथा । 
ज्वरार्तो यदि दष्टः स्यात् तिन्त्रिणीमूलवल्कलम् ॥ १.१०० ॥ 

क्षीरे पिष्ट्वा पिबेत् सद्यो मुच्यते दष्टको ज्वरात् । 
आध्मानं सर्पदष्टस्य जायते चेत् भिषक् तदा ॥ १.१०१ ॥ 

सिन्धूत्थम् अभयां विश्वं पाययेत् कोष्णवारिणा । 
मूत्ररोधो यदि भवेत् तदैलां कणयान्विताम् ॥ १.१०२ ॥ 

पिष्ट्वा कोष्णजले पेयं नालिकेरोदके ऽथवा । 
काञ्च्या धाराञ् च कुर्वीत नाभौ तद्रोधशान्तये ॥ १.१०३ ॥ 

हिध्मायां व्योषमृद्वीकां बीजपूररसान्विताम् । 
लिह्याद् वा क्षौद्रसंयुक्तं वालकस्य रजो  ऽथवा ॥ १.१०४ ॥ 

वास्तिरुग्वर्तनानाहे फलवर्तिं प्रकल्पयेत् । 
सारग्वधां सत्रिवृतां सोपकुल्यां हरीतकीम् ॥ १.१०५ ॥ 

पिबेद् घृतेन सक्षौद्रां वस्तिशूलादिनाशिनी । 
भूनिम्बकटुकात्रायन्तीन्द्रयवान् समान् ॥ १.१०६ ॥ 

द्वौ भागौ चित्रकाद् अष्टौ कुटजाद् वारिणा पिबेत् । 
विषातिसारोदावर्तकासश्वासज्वरापहम् ॥ १.१०७ ॥ 

रक्तातिसारे कुटजस्य मूलाद्वल्कं तदम्भस्य् अथवा त्वचं वा । 
कोष्णेन तोयेन सुपिष्टमद्यात् सद्यो विनश्यत्य् अतिसाररोगः ॥ १.१०८ ॥ 

त्रिफलायाः कषायेण त्रिवृता भाविता त्र्यहम् । 
आलोड्य सर्पिषा पीता विषश्वयथुनाशिनी ॥ १.१०९ ॥ 

 [विषजन्यवातविकारचिकित्सा] 

पिबेद् एरण्डतैलं वा छागमांसरसान्वितम् । 
ऐकध्यं घृततैलं वा मेध्यमांसरसाशनः ॥ १.११० ॥ 

कार्पासमूलं मरिचं हरिद्रे नलदं नलम् । 
पिप्पलीं स्वार्जिकां कुष्ठं जलेनालोड्य पाययेत् ॥ १.१११ ॥ 

उन्मत्तं विषवातेन तथापस्मारिणं नरम् । 
सामान्यविधिर् एवालं सर्वोपद्रवशान्तये ॥ १.११२ ॥ 

विशेषविधिर् अत्रोक्ता शीघ्रं रोगोपशान्तये । 

 [राजिलविषवेगलक्षणस् तत्चिकित्सा च] 

त्वचिस्थे राजिलविषे दष्टः शुक्लतनुर् भवेत् ॥ १.११३ ॥ 

रक्तं विमुच्य सहसा शुण्ठीं कोष्णजले पिबेत् । 
द्वितीये दंशपैच्छिल्यम् अरुणत्वक् च जायते ॥ १.११४ ॥ 

दंशं तत्राग्नितप्तेन दहेल् लोहेन वैद्यकः । 
गुलूचीं पाययेत् पश्चात् सोषणां कोष्णवारिणा ॥ १.११५ ॥ 

तृतीयके भवेद् उष्णं विषे राजिलसम्भवे । 
मुखे नेत्रे जलस्रावः तत्र सैन्धवसंयुतम् ॥ १.११६ ॥ 

व्योषं च मधुना लिह्यात् चतुर्थे वाङ्निरोधनम् । 
शोफतोदज्वराश्चस्यस् तत्र कुर्यात् तु पूर्ववत् ॥ १.११७ ॥ [सिच्] 

अस्थिस्थे राजिलविषे श्लेष्मा चातिप्रवर्धते । 
हिक्कां च गलभङ्गं च करोति सहसात्र तु ॥ १.११८ ॥ 

रक्तं विमुच्य सिन्धूत्थं सव्योषं मधुना पिबेत् । 
मज्जस्थे राजिलविषे हृद्रुक्श्वासनिरोधनम् ॥ १.११९ ॥ 

मूर्छा च जायते तत्र लवणं लशुनान्वितम् । 
कारवल्लीरसे दत्त्वा तद्विषं कृच्छ्रतो जयेत् ॥ १.१२० ॥ 

सप्तमे मृतिर् एव स्यात् तत्र मूर्ध्नि विलिख्य तत् । 
सिद्धौषधं न्यसेत् कुर्यात् रूक्षनस्याञ्जनादिकम् ॥ १.१२१ ॥ 

 [राजिलसामान्यचिकित्सा] 

गोमयाम्बुनि चालोड्य मधुसैन्धवमागधीः ।  
पायचेच्छारिबाकन्दं नस्यं कुर्याच् छिवाम्बुना ॥ १.१२२ ॥ 

आरण्यकारवल्लीनां मूलं क्षीरेण पाययेत् । 
वह्निनिर्गुण्डिकापत्रस्वरसे व्योषकल्कितम् ॥ १.१२३ ॥ 

नस्यं कुर्याद् यथावस्थं राजिलानां विषे ऽखिले । 
किम्पाकम् अश्वगन्धं च नीलीमूलसमन्वितम् ॥ १.१२४ ॥ 

आरनालेन सम्पिष्य पेयं राजीमतां विषे । 
सङ्कराणां विषे सर्वं प्रागुक्तम् उपयोजयेत् ॥ १.१२५ ॥ 

यथादोषं यथालिङ्गं यथावस्थं भिषग्वरः । 

 [छर्दिचिकित्सा] 

मरिचाञ्जनवैदेही गैरिकैर् विहितं रजः ॥ १.१२६ ॥ 

बीजपूरकसारेण सहितं छर्दिनाशनम् ॥ १.१२७ ॥ 

दर्वीकराद्यखिलसर्पविषातुराणां 
तद्वेगचिह्नम् अथ तद्विषलक्षणं च । 
संक्षिप्य तत् प्रतिविधिं जगतो हितार्थम् 
उक्तं मयात्र सुधियः कृपया पुनन्तु ॥ १.१२८ ॥ 

॥ इति पूर्वभागः समाप्तः ॥