प्रकाशसंहिता/प्रथमपरिच्छेदः/अध्यायः ११
श्रीहंस उवाच

पुरुषेषु ब्रह्मवायू विपादिषु रमापतिः  ।
पुं रूपेण विशेषावेशादिकं सर्वदा हरिः   ।। ११.१  ।।

करोति स्त्रीषु मा वागीर्वायुस्त्री(षु)स्वरूपतः  ।
विशेषावेशकृद्विष्णुः योग्यतायानुयोगतः   ।। ११.२  ।।

आविष्टस्तूत्तमेष्वेकः विशेषात्मा तु तैः सुरैः(स्वकैः)  ।
जीवैरसाध्य सुमहत्कर्मकार यतीश्वरः   ।। ११.३  ।।

उत्तमोत्तमजीवेषु आवे(दे)शो यादृगिष्यते  ।
न तथा नीचजीवेषु तस्मात्तेह्यल्पशक्तयः   ।। ११.४  ।।

पदस्थेषु सुरेष्वेवमावेशो नैव मुक्तिगः  ।
न निरंशेषु चावेशाः सांशेष्वाजानजेष्वपि   ।। ११.५  ।।

वायोः सर्वावतारेषु विशेषावेश एव हि  ।
स्वरूपलिङ्गसूक्ष्मेषु स्थूलदेहेषु सर्वदा   ।। ११.६  ।।

रक्षार्थं सर्वतत्वेषु सर्वदा वसतीश्वरः  ।
आवेशो(थ) न तथा विष्णोर्विशेषाख्यः सुरेष्वपि   ।। ११.७  ।।

क्वचिद्व्यक्तिं क्वचिद्रासं सप्तावेशोण्डजेष्वपि  ।
अण्डादूर्ध्वं सदादे(से)वेष्वन्तः ऋजुषु चेष्यते   ।। ११.८  ।।

नीचेषूत्तमदेवानां आवेशः क्वचिदिष्यते  ।
बलार्थमसुरेष्वेव(ष्वीरः) आवेशं कुर्वति प्रभुः   ।। ११.९  ।।

आदादाज्ञा तेन दृप्ता सुरैर्नष्टा हरीच्छया  ।
भवन्ति नित्यदा विष्णुः सुरेष्वन्तर्हितो हि सः   ।। ११.१०  ।।

ज्ञानानन्दबलाद्याये गुणाः साधारणा मताः  ।
तृणादि ब्रह्मपर्यन्तेष्वपि माया हरावपि   ।। ११.११  ।।

तथापि नीचनीचेषु गुणादीपौपमाश्रिताः  ।
साधरणाः सजातीयाः विजातीया विलक्षणाः   ।। ११.१२  ।।

स्वन्तन्त्रत्वं स्वरमणत्वं सुगुणव्याप्तिता तथा  ।
परापेक्षादि शून्यत्वं(राहित्यं) नियन्तृत्वं जगद्गुरौ   ।। ११.१३  ।।

सृष्ट्यादि कर्तृताद्यास्तु विजातीया हरौ मताः  ।
अक्ष(र)त्वादयो मायां नैव ते ब्रह्मणि स्फुटं  ।। ११.१४  ।।

ऋजुत्वं प्राकृतोच्चत्वं नित्यार्थेष्वभिमानिता  ।
सर्वाधिपत्यता लिङ्गदेहे कार्यवशीत्वता   ।। ११.१५  ।।

निष्काम्ययोग्यतापूर्वाः विजातीया इतिस्मृताः  ।
एते हरीरयोः प्रोक्ताः नैव ते विपशेषयोः   ।। ११.१६  ।।

एवमेषूत्तमेषूक्ताः विजातीया न नीचगाः  ।
सत्यनन्तत्वतस्त्वेषामुक्तिर्नैव हि शक्यते   ।। ११.१७  ।।

कर्मदेवान्समारभ्य ब्रह्मा तेषु शरीरिषु  ।
चक्रशङ्खादयोरेखाः शरशक्त्यङ्कुशादयः   ।। ११.१८  ।।

प्रासतोमरतिर्यङ्कहलभाग्योमृतादयः  ।
गोविन्द्यातिलगोधूमछत्रचामरतोरणाः   ।। ११.१९  ।।

ध्वजोर्ध्वव्यजनाकारा आन्दोलागतवानिनः  ।
मच्छकच्छपसिंहाद्याः वृषरत्नधरादयः   ।। ११.२०  ।।

गरुत्मच्छेषमुखरा रेखा दक्षके पदे  ।
पुंसान्तु दक्षिणेपादे स्त्रीणां वामे वसन्ति हि   ।। ११.२१  ।।

धेनुशङ्खगदारेखाः वामे पुंसां शुभा मताः  ।
नीचेष्वङ्गन्यूनरूपाः उत्तमेषूच्चरूपकाः   ।। ११.२२  ।।

सम्पूर्णाः सर्वदारेखाः प्राणे मायां हरावपि  ।
तत्राप्युच्चक्रमोच्चास्ति रेखाः चोच्चत्वहेतवः   ।। ११.२३  ।।

षण्णवत्यङ्गुलो यस्तु न्यग्रोधपरिमण्डलः  ।
सप्तपाद चतुर्हस्तो द्वात्रिंशल्लक्षणैर्युतः   ।। ११.२४  ।।

शरीराङ्गेषु साधूनां पञ्चस्थानेषु दीर्घतां  ।
हृस्वत्वं पञ्चसु तथा सप्तस्थानेषु रक्तिमा   ।। ११.२५  ।।

षडौन्नत्यं यस्य सम्यक्पृथुता त्रिषु यस्य तु  ।
गम्भीरता च लघुता त्रिषु स्थानेषु भाति वै   ।। ११.२६  ।।

स सुलक्षणसम्पन्नः स तु ज्ञानप्रदो गुरूः  ।
मर्त्योत्तमेषु वै विंशल्लक्षणानि भवन्ति हि   ।। ११.२७  ।।

क्रमेणैकैकशो वृद्धान्यपि सलक्षणानि च  ।
सर्वाणि परिपूर्णानि लक्षणानि विधीरयोः   ।। ११.२८  ।।

शरीरे च स्वरूपे च सर्वसत्साधनेष्वलं  ।
अति(भि)व्यक्तानि (चो)वोच्चेषु अव्यक्तानीतरेषु च   ।। ११.२९  ।।

अथ सृष्टौ तारतम्यं शृणुष्व प्रागथोत्तरे  ।
आत्मसूक्ष्मगुणस्थूलसृष्टयः प्रागुदीरिताः   ।। ११.३०  ।।

पञ्चमात्राव्यक्तभूता वृत्तिपञ्चकतः क्रमात् ।
प्रागुक्त भावरूपाज्ञानपञ्चकमभूत्ततः   ।। ११.३१  ।।

भ्रान्तिर्भौतिकदेहानां व्यक्तायोनिष्वपि क्वचित् ।
अण्डादूर्ध्वमियं सृष्टि रसं सृष्टेति कीर्त्यते   ।। ११.३२  ।।

महदाद्यण्डपर्यन्तः सर्ग इत्यभिधीयते  ।
संसृष्टमण्डं तद्गञ्च समस्तं सम्प्रकीर्तितं  ।। ११.३३  ।।

अनुसर्गं जनाः प्राहुः अण्डान्तर्यदजोत्थितं  ।
महदाद्याः सुराः सर्वेप्यण्डसृष्टावशक्तयः   ।। ११.३४  ।।

अस्तुवन्पुरुषं सार्धं सप्तत्रिंशच्छरन्मयं  ।
कालं ततो हरिः सर्वतत्वजातं तदन्तकैः   ।। ११.३५  ।।

भाग्यैरादाय संयोज्यैरेकीभूतं करोत्यजः  ।
तच्च त्रेधा विभज्येशः तेष्वाद्यं भागमीश्वरः   ।। ११.३६  ।।

गृहीत्वा विष्णुनामेशस्तन्निगीर्य श्रियं स्वयं  ।
वीर्यं तदात्मकं तस्यामाधत्त पुरुषेश्वरः   ।। ११.३७  ।।

पृथिव्यावृत्तिमध्ये तु सुषुवेण्डं विधेस्तनुं  ।
पञ्चाशत्कोटिविस्तारमण्डंसृष्ट्वा जगद्गुरुः   ।। ११.३८  ।।

सर्वचिच्चैत्यसहितो वीराणामण्डमाविशत् ।
ब्रह्माण्डे जलसम्पूर्णे सर्वलोकाश्रयो भवेथ् ।। ११.३९  ।।

स विष्णुः पद्मनाभाख्यो भूदण्डसलिले शुभे  ।
प्राकृतेः स्वस्वरूपेणात्यभिन्नो हीश्वरो हरिः   ।। ११.४०  ।।

सर्वाभरणसम्पन्नः सहस्राङ्घ्र्यक्षिबाहुकः  ।
प्राक्(प्रत्यक्)शिरास्तूर्ध्वमुखः शिश्ये पीताम्बरः समः   ।। ११.४१  ।।

अण्डसृष्ट्यादिमेकाले तत्वजातात्त्रिधा कृतात् ।
अद्यादण्डमभूदन्यं पद्मनाभोग्रसद्विभुः   ।। ११.४२  ।।

तत्सृष्टं भूप्रदानं नाभौ स्थाप्य हिरण्मयं  ।
पद्मं व्यजनयत्तस्य कन्दात्भूमिरथोभवथ् ।। ११.४३  ।।

सप्तद्वीपसमुद्रादि तमोघनजलान्विता  ।
पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णाप्यण्डमध्यप्रदेशगा   ।। ११.४४  ।।

लक्षयोजनसंख्याकपृथुलातिधृढाश्रया  ।
पञ्चविंशत्कोटिमितलक्षोनं गर्भवार्यधः   ।। ११.४५  ।।

योजनानां तदुपरि स्थापिताभूरभूद्धरेः  ।
भूनामा भूमिगो विष्णुगर्भवार्येस्तदाह्वयः   ।। ११.४६  ।।

वक्ष्यमाणेषु चोक्तेषु जडचित्सु तदाह्वयः  ।
आधारो रक्षकः सर्वनामा सर्वभृदीश्वरः   ।। ११.४७  ।।

मेरुस्तन्मध्यगो भूमेश्चतुरस्रो हिरण्मयः  ।
योजनानां लक्षमितः उच्छ्रायाद्रत्नसानुकः   ।। ११.४८  ।।

अथ षोडशसाहस्रयोजनायामरिरितः  ।
तावता भूरिमानःसहमेकःसर्वसुरालयः   ।। ११.४९  ।।

ऊर्धं तद्विगुणायामः सहस्राशीतियोजनैः  ।
चतुर्भिरधिकैर्भूमेरुच्छ्रितः सर्वतः शुभं  ।। ११.५०  ।।

मेरोः पूर्वाद्यष्टदिक्षु लोकपाल सदांस्यलं  ।
सन्त्येवसर्वभद्राणि सार्धताद्विसहस्रकैः   ।। ११.५१  ।।

चतुरस्राणि तन्मध्ये तच्चतुर्गुणविस्तरं  ।
ब्रह्मणस्तु सदस्यानि रत्नहेममयानि च   ।। ११.५२  ।।

तेष्विन्द्रोग्निर्यमः क्रव्यात्वरुणानि लयक्षपः  ।
शिवश्चेति सभार्यास्ते साङ्गाः सपरिवारकाः   ।। ११.५३  ।।

तन्मदध्ये मण्टपस्तस्य विधेराज्ञाकरास्तथा  ।
तत्र वाणीश्वरोनन्त भुजगस्य सुशिरस्ककः   ।। ११.५४  ।।

लोकपालसदो मध्ये विन्ध्योदिक्षु चतुस्रुषु  ।
समनाः सर्वतोभद्रा तारसार्धाष्टसहस्रकाः   ।। ११.५५  ।।

मन्दारपारिजाताद्याः दिव्यपुष्पफलश्चदाः  ।
सरित्सरोवराण्यत्र कञ्जादिसुमवन्त्यपि   ।। ११.५६  ।।

नानानारीसेवितानि हंसादि द्विजवन्त्यपि  ।
आजानजसमानैकजातीयपरिचारकैः   ।। ११.५७  ।।

सेवितोद्रिवरोभास्वद्दीप्य दिव्यद्रिगोचरः  ।
दिव्याभरणवस्त्राद्यैः अलङ्कृतसुराद(ल)यः   ।। ११.५८  ।।

तस्य पूर्वाद्यष्टदिक्षु मन्दरो मेरुमन्दरः  ।
सुपार्श्वः कुमुदश्चेति अवषटम्भनगाः क्रमाथ् ।। ११.५९  ।।

ते सहस्रस्त्रिका यामाः सहस्रदशकोच्छ्रिताः  ।
चूतजम्बूकदम्बाश्चन्यग्रोधस्तेषु भूरुहाः   ।। ११.६०  ।।

एकादशशतोच्चास्ते गजोपमफलान्विताः  ।
सुवर्णरत्नसंकाशाः शतशाखा समावृताः   ।। ११.६१  ।।

तत्र नाना पक्षिगणाः सगन्धकुसुमछदाः  ।
तेषां तूपरितः स्वर्णरत्नमन्दारभूमिषु   ।। ११.६२  ।।

नन्दनं चैत्ररथकं वैभ्राजकमितीरितं  ।
वनान्यवर्णनीयानि सर्वतोभद्रसंज्ञकं  ।। ११.६३  ।।

तेषु वै कामिकाः सिद्धाः चरन्ति ललनान्विताः  ।
तेषु सञ्चरतां सौख्यं अधिकं न श्रमादयः   ।। ११.६४  ।।

एषां फलैर्निपतितैः विशीर्णैः शुभ्रसद्रसैः  ।
निर्यद्रसमुद्भूताश्चतस्रश्च चतसृषु   ।। ११.६५  ।।

द्विलक्षवृत्त दीर्घस्थाः जरा दुर्गन्ध दुःसहाः  ।
नीलः श्वेतः शृङ्गवांश्च मेरोरुत्तरतो नगाः   ।। ११.६६  ।।

योजनानां नवसहस्रायामाक्ष्मातलस्य च  ।
मर्यादागिरयःसर्वे प्रत्यक्सागरदीर्घकाः   ।। ११.६७  ।।

उश्च्रयाद्धशसाहस्राः पृथुला द्विसहस्रकाः  ।
निषधो हेमकूटश्च हिमवानिति दक्षिणे   ।। ११.६८  ।।

पूर्वमानेनोक्तभुवः मर्यादा गिरयोमताः  ।
विस्तारादुच्छ्रयाद्धैर्घ्यान्नीलादीनां समाः क्रमाथ् ।। ११.६९  ।।

नानासिद्धगणैः सेव्याः सर्वरत्न समाकुलाः  ।
पूर्वस्यां दिशि मेरोस्तु गन्धमादनपर्वतः   ।। ११.७०  ।।

प्रतीच्यां दिशि मेरोस्तु माल्यवान्नाम भूधरः  ।
आनीलनिषधायामौ पर्वतौ देवपूजितौ   ।। ११.७१  ।।

तौ पूर्वसमितौ दिवौ सर्वसद्वृक्षशोभितौ  ।
चतुर्दिक्ष्वपि मेरोस्तु नवसाहस्रयोजनैः   ।। ११.७२  ।।

विस्तृतं भूतलं चेलावृतवर्षं वदन्ति हि  ।
रम्यको हिरण्मयश्चैव कुरुवर्षादयस्त्रयः   ।। ११.७३  ।।

वर्षानीलाद्यद्रिभिस्ते विभक्ता स्वर्णभूमयः  ।
गन्धमादनतः पूर्वभूमौ भद्राश्चवर्षके   ।। ११.७४  ।।

माल्यवत्पश्चिमेकेतुमाल्यवर्षः प्रकीर्तितः  ।
हरिकिंपुरुष भारतवर्षास्तु क्रमयोगतः   ।। ११.७५  ।।

दक्षिणे निषधाद्यद्रिविभक्तभूमयः क्रमात् ।
वैवस्वतो मनुर्मर्त्योपासको रम्यकेश्वरः   ।। ११.७६  ।।

अर्यमाः पितृपः कूर्मोपासकस्तु हिरण्मये  ।
भूमिरादिवराहस्य भार्या वै कुरुवर्षगा   ।। ११.७७  ।।

हयास्योपासको भद्रश्रवाः भद्राश्च वर्षके  ।
रत्याकामेनार्चितौ द्वौ कृतिप्रद्युम्नसंज्ञकौ   ।। ११.७८  ।।

केतुमाल्ये स्त्रीजनार्च्यो न जीवं भद्रके खलु  ।
प्रह्लादोपासितो नारसिंह्मोपि हरिवर्षगः   ।। ११.७९  ।।

हनुमत्पूजितो रामः नाथः किंपुरुषस्य तु  ।
भद्राश्वाद्दक्षिणे वर्षे भारताख्यो गुणाधिकः   ।। ११.८०  ।।

नराभिमानि शेषांश भारतस्यास्य चानुजः  ।
नारायणो दक्षपुत्र्याः(त्र्यां) मूर्त्याधर्मसमुत्थितौ   ।। ११.८१  ।।

तौ नारदस्य च ऋषेः ज्ञानदौ लोकपूजितः  ।
इलावृत्ते मेरुपूर्वदिशि सव्यापसव्यगौ   ।। ११.८२  ।।

जठरो देवकूटश्च मेरुपृष्ठे च पूर्वतः  ।
गन्धमादन संस्पृष्टौ स्वर्णरत्नमयौ समौ   ।। ११.८३  ।।

विस्तारात्तूच्छ्रयाच्च योजना द्विसहस्रकौ  ।
नवसाहस्रसद्भूमिमध्ये जठरनीलयोः   ।। ११.८४  ।।

भूर्देवकूटनिषधमध्यस्थात्तावती मता  ।
षट्सहस्रान्तरभुवौ गन्धमादनमन्दरौ   ।। ११.८५  ।।

तिर्यक्तद्विगुणा भूमिः मेरुपूर्वस्थगोत्रयोः  ।
कैलासकरवीरौ द्वावेवं मेरोस्तु दक्षिणे   ।। ११.८६  ।।

पवनः परियात्रश्च द्वौ मेरोः पश्चिमाश्रयौ  ।
शृङ्गश्च मकरश्चैव मेरोरुत्तरतस्तथा   ।। ११.८७  ।।

निषधान्तौ दक्षिणवुत्तरौ नीलसंमितौ  ।
पाश्चात्यौ माल्यवत्सृष्टौ पूर्वगाद्रीवमानतः   ।। ११.८८  ।।

एतैरखिलावृतोवर्षो विभक्तश्चाष्वधामलः  ।
सुकुमारं वनं रम्यं सर्वत्र्यैण्यैव तेष्वलं  ।। ११.८९  ।।

तेषु चेवास्त्रियः पृष्टापूर्वाध्यष्टं दिगुन्मुखाः  ।
अषटरूपैरादिशेषः सहस्रवदनः प्रभुः   ।। ११.९०  ।।

वसत्यस्य महारुद्रः सांबश्चाष्टतनुः स्वयं  ।
सदोपास्त इति शेषं तद्गं सङ्कर्षणं परं  ।। ११.९१  ।।

पनरष्टतनुः शम्भुः भवान्याभस्मगो भवः  ।
तेष्वष्टभवनेष्वेव सदारमति शङ्करः   ।। ११.९२  ।।

प्रारब्धकर्मणा सापि पतिं रमयति स्फुटं  ।। ११.९३  ।।

इति श्री प्रकाशसंहितायां प्रथमपरिच्छेदे एकादशोऽध्यायः