मार्कण्डेयपुराणम्/अध्यायः ८१
एकाशीतितमोऽध्यायः ८१।

मार्कण्डेय उवाच

सावर्णिः सूर्यतनयो यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः  ।
निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद्गदतो मम  ॥ ८१.१ ॥
महामायानुभावेन यथा मन्वन्तराधिपः  ।
स बभूव महाभागः सावर्णिस्तनयो रवेः  ॥ ८१.२ ॥
स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वं चैत्रवंशसमुद्भवः  ।
सुरथो नाम राजाभूत्समस्ते क्षितिमण्डले  ॥ ८१.३ ॥
तस्य पालयतः सम्यक्प्रजाः पुत्रानिवौरसान्  ।
बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनस्तथा  ॥ ८१.४ ॥
तस्य तैरभवद्युद्धमतिप्रबलदण्डिनः  ।
न्यूनैरपि स तैर्युद्धे कोलाविध्वंसिभिर्जितः  ॥ ८१.५ ॥
ततः स्वपुरमायातो निजदेशाधिपोऽभवत् ।
आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबलारिभिः  ॥ ८१.६ ॥
अमात्यैर्बलिभिर्दुष्टैर्दुर्बलस्य दुरात्मभिः  ।
कोषो बलञ्चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः  ॥ ८१.७ ॥
ततो मृगयाव्याजेन हृतस्वाम्यः स भुपतिः  ।
एकाकी हयमारुह्य जगाम गहनं वनम्  ॥ ८१.८ ॥
स तत्राश्रममद्राक्षीद्द्विजवर्यस्य मेधसः  ।
प्रशान्तश्वापदाकीर्णं मुनिश्ष्योपशोभितम्  ॥ ८१.९ ॥
तस्थौ कञ्चित्स कालञ्च मुनिना तेन सत्कृतः  ।
इतश्चैतश्च विचरंस्तस्मिन्मुनिवराश्रमे  ॥ ८१.१० ॥
सोऽचिन्तयत्तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः  ।
मत्पूर्वैः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत् ।
मद्भृत्यैस्तैरसद्वृत्तैर्धर्मतः पाल्यते न वा  ॥ ८१.११ ॥
न जाने स प्रधानो मे शूरहस्ती सदामदः  ।
मम वैरिवशं यातः कान् भोगानुपलप्स्यते  ॥ ८१.१२ ॥
ये ममानुगता नित्यं प्रसादधनभोजनैः  ।
अनुवृत्तिं ध्रुवं तेऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम्  ॥ ८१.१३ ॥
असम्यग्व्ययशीलैस्तैः कुर्वद्भिः सततं व्ययम्  ।
संचितः सोऽतिदुः खेन क्षयं कोशो गमिष्यति  ॥ ८१.१४ ॥
एतच्चान्यच्च सततं चिन्तयामास पार्थिवः  ।
तत्र विप्राश्रमाभ्यासे वैश्यमेकं ददर्श सः  ॥ ८१.१५ ॥
स पृष्टस्तेन कस्त्वं भोः हेतुश्चागमनेऽत्र कः  ।
सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे  ॥ ८१.१६ ॥
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम्  ।
प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम्  ॥ ८१.१७ ॥

वैश्य उवाच

समाधिर्नाम वैश्योऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले  ।
पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः  ॥ ८१.१८ ॥
विहीनश्च धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम्  ।
वनमभ्यागतो दुः खी निरस्तश्चाप्तबन्धुभैः  ॥ ८१.१९ ॥
सोऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम्  ।
प्रवृत्तिं स्वजनानाञ्च दाराणाञ्चात्र संस्थितः  ॥ ८१.२० ॥
किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम्  ।
कथं ते किं नु सद्वृत्ताः दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः  ॥ ८१.२१ ॥

राजोवाच

यैर्निरस्तो भवांल्लुब्धैः पुत्रदारादिभिर्धनैः  ।
तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम्  ॥ ८१.२२ ॥

वैश्य उवाच

एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः  ।
किं करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरतां मनः  ॥ ८१.२३ ॥
यैः सन्त्यज्य पितृस्नेहं धनलुब्धैर्निराकृतः  ।
पतिस्वजनहार्दं च हार्दि तेष्वेव मे मनः  ॥ ८१.२४ ॥
किमेतन्नाभिजानामि जानन्नपि महामते  ।
यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बन्धुषु  ॥ ८१.२५ ॥
तेषां कृते मे निः श्वासो दौर्मनस्यं च जायते  ।
करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरम्  ॥ ८१.२६ ॥

मार्कण्डेय उवाच

ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ  ।
समाधिर्नाम वैश्योऽसौ स च पार्थिवसत्तमः  ॥ ८१.२७ ॥
कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हं तेन संविदम्  ।
उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्यपार्थिवौ  ॥ ८१.२८ ॥

राजोवाच

भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्चाम्येकं वदस्व तत् ।
दुःखाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना  ॥ ८१.२९ ॥
ममत्वं गतराज्यस्य राज्याङ्गेष्वखिलेष्वपि  ।
जानतोऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम  ॥ ८१.३० ॥
अयं च निकृतः पुत्रैर्दारैर्भृत्यैस्तथोज्झितः  ।
स्वजनेन च सन्त्यक्तस्तेषु हार्दे तथाप्यति  ॥ ८१.३१ ॥
एवमेष तथाहं च द्वावप्यत्यन्तदुःखितौ  ।
दृष्टदोषेऽपि विषये ममत्वाकृष्टमानसौ  ॥ ८१.३२ ॥
तत्किमेतन्महाभाग यन्मोहो ज्ञानिनोरपि  ।
ममास्य च भवत्येषा विवेकान्धस्य मूढता  ॥ ८१.३३ ॥

ऋषिरुवाच

ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे  ।
विषयश्च महाभाग याति चैवं पृथक्पृथक् ॥ ८१.३४ ॥
दिवान्धाः प्राणिनः केचिद्रात्रावन्धास्तथापरे  ।
केचिद्दिवा तथा रात्रौ प्राणिनस्तुल्यदृष्टयः  ॥ ८१.३५ ॥
ज्ञानिनो मनुजाः सत्यं किन्तु ते न हि केवलम्  ।
यतो हि ज्ञानिनः सर्वे पशुपक्षिमृगादयः  ॥ ८१.३६ ॥
ज्ञानं च तन्मनुष्याणां यत्तेषां मृगृपक्षिणाम्  ।
मनुष्याणां च यत्तेषां तुल्यमन्यत्तथोभयोः  ॥ ८१.३७ ॥
ज्ञानेऽपि सति पश्यैतान् पतङ्गाञ्छावचञ्चुषु  ।
कणमोक्षादृतान्मोहात्पीड्यमानानपि क्षुधा  ॥ ८१.३८ ॥
मानुषा मनुजव्याघ्र साभिलाषाः सुतान् प्रति  ।
लोभात्प्रत्युपकाराय नन्वेतान् किं न पश्यसि  ॥ ८१.३९ ॥
तथापि ममतावर्ते मोहगर्ते निपातिताः  ।
महामायाप्रभावेण संसारस्थितिकारिणा  ॥ ८१.४० ॥
तन्नात्र विस्मयः कार्यो योगनिद्रा जगत्पतेः  ।
महामाया हरेश्चैतत्तथा संमोह्यते जगत् ॥ ८१.४१ ॥
ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा  ।
बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति  ॥ ८१.४२ ॥
तया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम्  ।
सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये  ॥ ८१.४३ ॥
सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी  ।
संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी  ॥ ८१.४४ ॥

राजोवाच

भगवन् ! का हि सा देवी महामायेति यां भवान्  ।
ब्रवीति कथमुत्पन्ना सा कर्मास्याश्च किं द्विज  ॥ ८१.४५ ॥
यत्स्वभावा च सा देवी यत्स्वरूपा यदुद्भवा  ।
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर  ॥ ८१.४६ ॥

ऋषिरुवाच

नित्यैव सा जगन्मूर्तिस्तया सर्वमिदं ततम्  ।
तथापि तत्समुत्पत्तिर्बहुधा श्रुयतां मम  ॥ ८१.४७ ॥
देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमाविर्भवति सा यदा  ।
उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्यभिधीयते  ॥ ८१.४८ ॥
योगनिद्रां यदा विष्णुर्जगत्येकार्णवीकृते  ।
आस्तीर्य शेषमभजत्कल्पान्ते भगवान् प्रभुः  ॥ ८१.४९ ॥
तदा द्वावसुरौ घोरौ विख्यातौ मधुकैटभौ  ।
विष्णुकर्णमलोद्भूतौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतौ  ॥ ८१.५० ॥
स नाभिकमले विष्णोः स्थितो ब्रह्मा प्रजापतिः  ।
दृष्ट्वा तावसुरौ चोग्रौ प्रसुप्तं च जनार्दनम्  ॥ ८१.५१ ॥
तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः  ।
विबोधनार्थाय हरेर्हरिनेत्रकृतालयाम्  ॥ ८१.५२ ॥

ब्रह्मोवाच

विश्वेश्वरीं जगद्धात्रीं स्थितिसंहारकारिणीम्  ।
निद्रां भगवतीं विष्णोरतुलां तेजसः प्रभुः  ॥ ८१.५३ ॥
त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि वषट्कारः स्वरात्मिका  ।
सुधा त्वमक्षरे नित्ये त्रिधा मात्रात्मिका स्थिता  ॥ ८१.५४ ॥
अर्धमात्रा स्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः  ।
त्वमेव सन्ध्या सावित्री त्वं देवि जननी परा  ॥ ८१.५५ ॥
त्वयैव धार्यते सर्वं त्वयैतत्सृज्यते जगत् ।
त्वयैतत्पाल्यते देवि त्वमत्स्यन्ते च सर्वदा  ॥ ८१.५६ ॥
विसृष्टौ सृष्टिरूपा त्वं स्थितिरूपा च पालने  ।
तथा संहृतिरूपान्ते जगतोऽस्य जगन्मये  ॥ ८१.५७ ॥
महाविद्या महामाया महामेधा महास्मृतिः  ।
महामोहा च भवती महादेवी महेश्वरी  ॥ ८१.५८ ॥
प्रकृतिस्त्वञ्च सर्वस्य गुणत्रयविभाविनी  ।
कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्च दारुणा  ॥ ८१.५९ ॥
त्वं श्रीस्त्वमीश्वरी त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्बोधलक्षणा  ।
लज्जा पुष्टिस्तथा तुष्टिस्त्वं शान्तिः क्षान्तिरेव च  ॥ ८१.६० ॥
खडिगनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिणी तथा  ।
शङ्खिनी चापिनी बाणभुशुण्डी परिघायुधा  ॥ ८१.६१ ॥
सौम्या सौम्यतराशेषसौम्येभ्यस्त्वतिसुन्दरी  ।
परापराणां परमा त्वमेव परमेश्वरी  ॥ ८१.६२ ॥
यच्च किञ्चित्क्वचिद्वस्तु सदसद्वाखिलात्मिके  ।
तस्य सर्वस्य या शिक्तिः सा त्वं किं स्तूयते तदा  ॥ ८१.६३ ॥
यया त्वया जगत्स्त्रष्टा जगत्पात्यत्ति यो जगत् ।
सोऽपि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुमिहेश्वरः  ॥ ८१.६४ ॥
विष्णुः शरीरग्रहणमहामीशान एव च  ।
कारितास्ते यतोऽतस्त्वां कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत् ॥ ८१.६५ ॥
सा त्वमित्थं प्रभावैः स्वैरुदारैर्देवि संस्तुता  ।
मोहयैतौ दुराधर्षावसुरो मधुकैटभौ  ॥ ८१.६६ ॥
प्रबोधञ्च जगत्स्वामी नीयतामच्युतो लघु  ।
बोधश्च क्रियतामस्य हन्तुमेतौ महासुरौ  ॥ ८१.६७ ॥

ऋषिरुवाच

एवं स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा  ।
विष्णोः प्रबोधनार्थाय निहन्तुं मधुकैटभौ  ॥ ८१.६८ ॥
नेत्रास्यनासिकाबाहुहृदयेभ्यस्तथोरसः  ।
निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः  ॥ ८१.६९ ॥
उत्तस्थौ च जगन्नाथस्तया मुक्तो जनार्दनः  ।
एकार्णवेऽहिशयनात्ततः स ददृशे च तौ  ॥ ८१.७० ॥
मधुकैटभौ दुरात्मानावतिवीर्यपराक्रमौ  ।
क्रोधरक्तेक्षणावत्तुं ब्रह्माणं जनितोद्यमौ  ॥ ८१.७१ ॥
समुत्थाय ततस्ताभ्यां युयुधे भगवान् हरिः  ।
पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुप्रहरणो विभुः  ॥ ८१.७२ ॥
तावप्यतिबलोन्मत्तौ महामायाविमोहितौ  ।
उक्तवन्तौ वरोऽस्मत्तो व्रियतामिति केशवम्  ॥ ८१.७३ ॥

भगवानुवाच

भवनेतामद्य मे तुष्टौ मम वध्यावुभावपि  ।
किमन्येन वरेणात्र एतावद्धि वृतं मम  ॥ ८१.७४ ॥

ऋषिरुवाच

वञ्चिताभ्यामिति तदा सर्वमापोमयं जगत् ।
विलोक्य ताभ्यां गदितो भगवान् कमलेक्षणः  ॥ ८१.७५ ॥
आवां जहि न यत्रोर्वो सलिलेन परिप्लुता  ।
प्रीतौ स्वस्तव युद्धेन श्लाघ्यस्त्वं मृत्युरावयोः  ॥ ८१.७६ ॥

ऋषिरुवाच

तथेत्युक्त्वा भगवता शङ्खचक्रगदाभृता  ।
कृत्वा चक्रेण वै च्छिन्ने जघने शिरसी तयोः  ॥ ८१.७७ ॥
एवमेषा समुत्पन्ना ब्रह्मणा संस्तुता स्वयम्  ।
प्रभावमस्या देव्यास्तु भूयः शृणु वदामि ते  ॥ ८१.७८ ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये मधुकैटभवधो नाम एकाशीतितमोऽध्यायः