सरस्वतीकण्ठाभरणम्/परिच्छेदः ३
अलमर्थमलङ्कर्तुं यद्व्युत्पत्त्यादिवर्त्मना ।	
ज्ञेया जात्यादयः प्राज्ञैस्तेऽर्थालङ्कारसंज्ञया ।। ३.१ ।।	
जातिर्विभावना हेतुरहेतुः सूक्ष्ममुत्तरम् ।	
विरोधः सम्भवोऽन्योन्यं परिवृत्तिर्निदर्शना ।। ३.२ ।।	
भेदः समाहितं भ्रान्तिर्वितर्को मीलितं स्मृतिः ।	
भावः प्रत्यक्षपूर्वाणि प्रमाणानि च जैमिनेः ।। ३.३ ।।	
नानावस्थासु जायन्ते यानि रूपाणि वस्तुनः ।	
स्वेभ्यः स्वेभ्यो निसर्गेभ्यस्तानि जातिं प्रचक्षते ।। ३.४ ।।	
अर्थव्यक्तेरियं भेदमियता प्रतिपद्यते ।	
जायमानप्रियं वक्ति रूपं सा सार्वकालिकम् ।। ३.५ ।।	
स्वरूपमाश्रयो हेतुरिति तद्भेदहेतवः ।	
ते संस्थानादयस्तेषु सा विशेषेण शोभते ।। ३.६ ।।	
तत्र स्वरूपं संस्थानमवस्थानं तथैव च ।	
वेषो व्यापार इत्याद्यैः प्रभेदैर्बहुधा स्थितम् ।। ३.७ ।।	
मुग्धाङ्गनार्भकस्तिर्यङ्नीचपात्राणि चाश्रयः ।	
देशः कालश्च शक्तिश्च साधनानि च हेतवः ।। ३.८ ।।	
प्रसिद्धहेतुव्यावृत्त्या यत्किञ्चित्कारणान्तरम् ।	
यत्र स्वाभाविकं वापि विभाव्यं सा विभावना ।। ३.९ ।।	
शुद्धा चित्रा विचित्रा च विविधा सा निगद्यते ।	
शुद्धा यत्रैकमुद्दिश्य हेतुरेको निवर्तते ।। ३.१० ।।	
अनेको यत्र सा चित्रा विचित्रा यत्र तां प्रति ।	
तयान्यया वा गीर्भङ्ग्या विशेषः कश्चिदुच्यते ।। ३.११ ।।	
क्रियायाः कारणं हेतुः कारको ज्ञापकश्च सः ।	
अभावश्चित्रहेतुश्च चतुर्विध इहेष्यते ।। ३.१२ ।।	
यः प्रवृत्तिं निवृत्तिं च प्रयुक्तिं चान्तरा विशन् ।	
उदासीनोऽपि वा कुर्यात्कारकं तत्प्रचक्षते ।। ३.१३ ।।	
द्वितीया च तृतीया च चतुर्थी सप्तमी च यम् ।	
क्रियानाविष्टमाचष्टे लक्षणं ज्ञापकश्च सः ।। ३.१४ ।।	
अभावः प्रागभावादिभेदेनेह चतुर्विधः ।	
घटाभावादिभेदात्तु तस्य सङ्ख्या न विद्यते ।। ३.१५ ।।	
विदूरकार्यः सहजः कार्यानन्तरजस्तथा ।	
युक्तो न युक्त इत्येवमसंख्याश्चित्रहेतवः ।। ३.१६ ।।	
तेऽमी प्रयोगमार्गेषु गौणवृत्तिव्यपाश्रयाः ।	
कार्याः काव्येषु वैचित्र्यं तथा ते कर्तुमीशते ।। ३.१७ ।।	
वस्तुनो वा स्वभावेन शक्तेर्वा हानिहेतुना ।	
अकृतात्मीयकार्यः स्यादहेतुर्व्याहतस्तु यः ।। ३.१८ ।।	
यस्तु कारणमालेति हेतुसन्तान उच्यते ।	
पृथक्पृथगसामर्थ्यात्सोऽप्यहेतोर्न भिद्यते ।। ३.१९ ।।	
एकोऽभिधीयमानेषु हेतुत्वेषु भवेत्तयोः ।	
प्रतीयमानेष्वपरः कारणत्वेषु जायते ।। ३.२० ।।	
इङ्गिताकारलक्ष्योऽर्थः सूक्ष्मः सूक्ष्मगुणात्तु सः ।	
सूक्ष्मात्प्रत्यक्षतः सूक्ष्मोऽप्रत्यक्ष इति भिद्यते ।। ३.२१ ।।	
वाच्यः प्रतीयमानश्च सूक्ष्मोऽत्र द्विविधो मतः ।	
इङ्गिताकारलक्ष्यत्वं लक्ष्यसामान्यमेतयोः ।। ३.२२ ।।	
पदार्थानां तु यः सारस्तदुत्तरमिहोच्यते ।	
स धर्मधर्मिरूपाभ्यां व्यतिरेकाच्च भिद्यते ।। ३.२३ ।।	
विरोधस्तु पदार्थानां परस्परमसङ्गतिः ।	
असङ्गतिः प्रत्यनीकमधिकं विषमश्च सः ।। ३.२४ ।।	
प्रभूतकरणालोकात्स्यादेवमिति सम्भवः ।	
स विधौ वा निषेधे वा द्वये वा न द्वयेऽपि वा ।। ३.२५ ।।	
द्रोणस्य सम्भवः खार्यां शते पञ्चाशतो यथा ।	
तथान्ये सम्भवं प्राहुः सोऽनुमानान्न भिद्यते ।। ३.२६ ।।	
अन्योन्यमुपकारो यस्तदन्योन्यं त्रिधा च तत् ।	
वाच्यं प्रतीयमानं च तृतीयमुभयात्मकम् ।। ३.२७ ।।	
अन्योन्यचूलिकान्योन्यभ्रान्तिरन्योन्यमेकता ।	
अन्योन्यालङ्कृतेरन्तस्त्रयमेतदिहेष्यते ।। ३.२८ ।।	
व्यत्ययो वस्तुनो यस्तु यो वा विनिमयो मिथः ।	
परिवृत्तिरिहोक्ता सा काव्यालङ्कारलक्षणे ।। ३.२९ ।।	
सा त्रिधा व्यत्ययवती तथा विनिमयात्मिका ।	
तृतीया चोभयवती निर्दिष्टा काव्यसूरिभिः ।। ३.३० ।।	
दृष्टान्तः प्रोक्तसिद्ध्यै यः सिद्धेऽर्थे तन्निदर्शनम् ।	
पूर्वोत्तरसमत्वे तदृजु वक्रं च कथ्यते ।। ३.३१ ।।	
शब्दोपात्ते प्रतीते वा सादृश्ये वस्तुनोर्द्वयोः ।	
भेदाभिधानं भेदश्च व्यतिरेकश्च कथ्यते ।। ३.३२ ।।	
स्वजातिव्यक्त्युपाधिभ्यामेकोभयभिदा च सः ।	
सादृश्याद्वैसादृश्याच्च भिन्नः षोढाभिजायते ।। ३.३३ ।।	
कार्यारम्भे सहायाप्तिर्दैवादैवकृतेह या ।	
आकस्मिकी बुद्धिपूर्वोभयी वा तत्समाहितम् ।। ३.३४ ।।	
भ्रान्तिर्विपर्ययज्ञानं द्विधा सापि प्रयुज्यते ।	
अतत्त्वे तत्त्वरूपा च तत्त्वे चातत्त्वरूपिणी ।। ३.३५ ।।	
अतत्त्वे तत्त्वरूपा या त्रिविधा सापि पठ्यते ।	
अबाधिता बाधिता च तथा कारणबाधिता ।। ३.३६ ।।	
अतत्त्वरूपा तत्त्वे या सापि त्रैविध्यसिद्धये ।	
हानोपादानयोर्हेतुरुपेक्षायाश्च जायते ।। ३.३७ ।।	
भ्रान्तिमान्भ्रान्तिमाला च भ्रान्तेरतिशयश्च यः ।	
भ्रान्त्यनध्यवसायश्च भ्रान्तिरेवेति मे मतम् ।। ३.३८ ।।	
ऊहो वितर्कः सन्देहनिर्णयान्तरधिष्ठितः ।	
द्विधासौ निर्णयान्तश्चानिर्णयान्तश्च कीर्त्यते ।। ३.३९ ।।	
तत्त्वानुपात्यतत्त्वानुपाती यश्चोभयात्मकः ।	
स निर्णयान्त इतरो मिथ्यामिथ्योभयात्मकः ।। ३.४० ।।	
वस्त्वन्तरतिरस्कारो वस्तुना मीलितं स्मृतम् ।	
पिहितापिहिते चैव तद्गुणातद्गुणौ च तत् ।। ३.४१ ।।	
सदृशादृष्टचिन्तादेरनुभूतार्थवेदनम् ।	
स्मरणं प्रत्यभिज्ञानस्वप्नाद्यपि न तद्बहिः ।। ३.४२ ।।	
अभिप्रायानुकूल्येन प्रवृत्तिर्भाव उच्यते ।	
सोद्भेदोऽथ निरुद्भेदश्चैकतश्चाभितश्च सः ।। ३.४३ ।।	
हृद्यं सूक्ष्मं च भिद्येत न हि भावात्कथंचन ।	
हृद्योदाहरणं तत्र तैरिदं प्रतिपाद्यते ।। ३.४४ ।।	
निरुद्भेदस्तु यो भावः स सूक्ष्मस्तैर्निगद्यते ।	
इङ्गिताकारलक्ष्यात्स सूक्ष्मात्स्याद्भूमिकान्तरम् ।। ३.४५ ।।	
प्रत्यक्षमक्षजं ज्ञानं मानसं चाभिधीयते ।	
स्वानुभूतिभवं चैवमुपचारेण कथ्यते ।। ३.४६ ।।	
लिङ्गाद्यल्लिङ्गिनो ज्ञानमनुमानं तदुच्यते ।	
पूर्ववच्छेषवच्चैव दृष्टं सामान्यतश्च यत् ।। ३.४७ ।।	
फलसामग्र्यभेदेन द्विधैतद्भिद्यते पृथक् ।	
उदाहरणमेवैषां रूपव्यक्त्यै भविष्यति ।। ३.४८ ।।	
यदाप्तवचनं तद्धि ज्ञेयमागमसंज्ञया ।	
उत्तमं मध्यमं चाथ जघन्यं चेति तत्?ित्रधा ।। ३.४९ ।।	
सदृशात्सदृशज्ञानमुपमानं द्विधेह तत् ।	
स्यादेकमनुभूतेऽर्थेऽननुभूते द्वितीयकम् ।। ३.५० ।।	
तदाभूतार्थविज्ञानकत्वेन हेतुना ।	
नास्मादभिनयालेख्यमुद्राबिम्बादयः पृथक् ।। ३.५१ ।।	
`प्रत्यक्षादिप्रतीतोऽर्थो यस्तथा नोपपद्यते ।	
अर्थान्तरं च गमयत्यर्थापत्तिं वदन्ति ताम् ।। ३.५२ ।।	
सर्वप्रमाणपूर्वत्वादेकशोऽनेकशश्च सा ।	
प्रत्यक्षपूर्विकेत्यादिभेदैः षोढा निगद्यते ।। ३.५३ ।।	
असत्ता या पदार्थानामभावः सोऽभिधीयते ।	
प्रागभावादिभेदेन स षड्‌विध इहेष्यते ।। ३.५४ ।।	
अर्थालङ्कृतयोऽप्येताश्चतुर्विंशतिसङ्ख्यया ।	
कथिता काव्यविज्ञानां चित्तप्रह्लादहेतवे ।। ३.५५ ।।	
इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीमद्भोजराजविरचिते सरस्वतीकण्ठाभरणनाम्न्यलङ्कारशास्त्रेऽर्थालङ्कारस्तृतीयः परिच्छेदः ।