बृहत्संहिता/अध्यायः ८७
८७  विरुताध्यायः ।।
श्यामाश्येनशशघ्नवञ्जुलशिखिश्रीकर्णचक्राह्वयाश्	
चाषाण्डीरकखञ्जरीटकशुकध्वाङ्क्षाः कपोतास्त्रयः[क्.त्रयाः] ।	
भारद्वाजकुलालकुक्कुटखरा हारीतगृध्रौ कपिः	
फेण्टः कुक्कुटपूर्णकूट*चटकाः प्रोक्ता[क्.चटकाश्च उक्ता] दिवासञ्चराः ।।	८७.०१ ।। 
लोमाशिका पिङ्गलच्छिप्पिकाआख्यौ	
वल्गुलीउलूकौ शशकश्च रात्रौ ।	
सर्वे स्वकालौत्क्रमचारिणः स्युर्	
देशस्य नाशाय नृपान्तदा वा ।।	८७.०२ ।। 
हयनरभुजगौष्ट्रद्वीपिसिंहऋक्षगोधा	
वृकनकुलकुरङ्गश्वाजगोव्याघ्रहंसाः ।	
पृषतमृगशृगालश्वाविदाख्यान्यपुष्टा	
द्युनिशं अपि बिडालः सारसः सूकरश्च ।।	८७.०३ ।। 
 भषकूटपूरि[ऊ.कूटपूरि]कुरबककरायिकाः पूर्णकूटसण्ज्ञाः स्युः ।	
 नामान्युलूकचेट्याः पिङ्गलिका पेचिका हक्का ।।	८७.०४ ।। 
 कपोतकी च श्यामा वञ्जुलकः कीर्त्यते खदिरचञ्चुः ।	
 छुच्छुन्दरी नृपसुता वालेयो गर्दभः प्रोक्तः ।।	८७.०५ ।। 
 स्रोतस्*तडागभेद्य[क्.तडागभेद्येक]एकपुत्रकः कलहकारिका च रला ।	
 भृङ्गारवच्च विरुवति[क्.वाशति] निशि भूमौ द्व्यङ्गुलशरीरा ।।	८७.०६ ।। 
 दुर्बलिको भाण्डीकः प्राच्यानां दक्षिणः प्रशस्तो +असौ ।	
 धिक्कारो मृगजातिः कृकवाकुः कुक्कुटः प्रोक्तः ।।	८७.०७ ।। 
 गर्ताकुक्कुटकस्य प्रथितं तु कुलालकुक्कुटो नाम ।	
 गृहगोधिकाइति संज्ञा विज्ञेया कुड्यमत्स्यस्य ।।	८७.०८ ।। 
 दिव्यो धन्वन उक्तः क्रोडः स्यात्सूकरो +अथ गौरुस्रा ।	
 श्वा सारमेय उक्तो जात्या चटिका च सूकरिका ।।	८७.०९ ।। 
 एवं देशे देशे तद्विद्भ्यः समुपलभ्य नामानि ।।	
 शकुनरुतज्ञानार्थं शास्त्रे सञ्चित्य[क्.सञ्चिन्त्य] योज्यानि ।।	८७.१० ।। 
 वञ्जुलकरुतं तित्तिडिति दीप्तं अथ किल्किलिइति तत्पूर्णम् ।	
 श्येनशुकगृध्रकङ्काः प्रकृतेरन्यस्वरा दीप्ताः ।।	८७.११ ।। 
 यानऽसनशय्यानिलयनं कपोतस्य सद्मविशनं वा ।	
 अशुभप्रदं नराणां जातिविभेदेन कालो +अन्यः ।।	८७.१२ ।। 
 आपाण्डुरस्य वर्षाच्चित्रकपोतस्य चएव षण्मासात् ।	
 कुङ्कुमधूम्रस्य फलं सद्यः पाकं कपोतस्य ।।	८७.१३ ।। 
 चिचिदिति शब्दः पूर्णः श्यामायाः शूलिशूलिति च धन्यः ।	
 चच्चैति दीप्तः स्यात्स्वप्रियलाभाय[क्.योगाय] चिक्चिगिति ।।	८७.१४ ।। 
 हारीतस्य तु शब्दो गुग्गुः पूर्णो +अपरे प्रदीप्ताः स्युः ।	
 स्वरवैचित्र्यं सर्वं भारद्वाज्याः शुभं प्रोक्तम् ।।	८७.१५ ।। 
 किष्किषिशब्दः पूर्णः करायिकायाः शुभः कहकहैति ।	
 क्षमाय[क्.ऊ.क्षेमाय] केवलं करकरैति न त्वर्थसिद्धिकरः ।।	८७.१६ ।। 
 कोटुक्लिइति क्षेम्यः स्वरः कटुक्लिइति वृष्टये तस्याः ।	
 अफलः कोटिकिलिइति च दीप्तः खलु गुं कृतः शब्दः ।।	८७.१७ ।। 
शस्त्रं[क्.ऊ.शस्तम्] वामे दर्शनं दिव्यकस्य	
सिद्धिर्ज्ञेया हस्तमात्रौच्छ्रितस्य ।	
तस्मिन्नेव प्रोन्नतस्थे शरीराद्	
धात्री वश्यं सागरान्ताअभ्युपैति ।।	८७.१८ ।। 
फणितो +अभिमुखागमो +अरिसङ्गं	
कथयति बन्धु[क्.बन्ध]वधात्ययं च यातुः ।	
अथ वा समुपैति सव्यभागात्	
न स सिद्ध्यै कुशलो गमागमे च ।।	८७.१९ ।। 
अब्जेषु मूर्धसु च वाजिगजौरगाणां	
राज्यप्रदः कुशलकृत्शुचिशाद्वलेषु ।	
भस्मास्थिकाष्ठतुषकेशतृणेषु दुःखं	
दृष्टः करोति खलु खञ्जनको +अब्दं एकम् ।।	८७.२० ।। 
किलिकिल्किलि तित्तिरस्वनः	
शान्तः शस्तफलो +अन्यथाअपरः ।	
शशको निशि वामपार्श्वगो	
वाशन्शस्तफलो निगद्यते ।।	८७.२१ ।। 
किलिकिलिविरुतं कपेः प्रदीप्तं	
न शुभफलप्रदं उद्दिशन्ति यातुः ।	
शुभं अपि कथयन्ति चुग्लुशब्दं	
कपिसदृशं च कुलालकुक्कुटस्य ।।	८७.२२ ।। 
पूर्णाननः कृमिपतङ्गपिपीलकाआद्यैश्	
चाषः प्रदक्षिणं उपैति नरस्य यस्य ।	
खे स्वस्तिकं यदि करोत्यथ वा यियासोस्	
तस्यार्थलाभं अचिरात्सुमहत्करोति ।।	८७.२३ ।। 
चाषस्य काकेन विरुध्यतश्चेत्	
पराजयो दक्षिणभागगस्य ।	
वधः प्रयातस्य तदा नरस्य	
विपर्यये तस्य जयः प्रदिष्टः ।।	८७.२४ ।। 
केकैति पूर्णकुटवद्यदि वामपार्श्वे	
चाषः करोति विरुतं जयकृत्तदा स्यात् ।	
क्रेक्रैति[क्.क्रक्रेति] तस्य विरुतं न शिवाय दीप्तं	
सन्दर्शनं शुभदं अस्य सदैव यातुः ।।	८७.२५ ।। 
अण्डीरकष्टीइति रुतेन पूर्णष्	
टिट्टिट्टिशब्देन तु दीप्त उक्तः ।	
फेण्टः शुभो दक्षिणभागसंस्थो	
न वाशिते तस्य कृतो विशेषः ।।	८७.२६ ।। 
श्रीकर्णरुतं तु दक्षिणे	
क्वक्वक्वैति शुभं प्रकीर्तितम् ।	
मध्यं खलु चिक्चिकिइति यच्	
शेषं सर्वं उशन्ति निष्फलम् ।।	८७.२७ ।। 
दुर्बलेरपि चिरिल्विरिल्विति	
प्रोक्तं इष्टफलदं हि वामतः ।	
वामतश्च यदि दक्षिणं व्रजेत्	
कार्यसिद्धिं अचिरेण यच्छति ।।	८७.२८ ।। 
चिक्चिकिवाशितं एव तु कृत्वा	
दक्षिणभागं उपैति तु वामात् ।	
क्षेमकृदेव न साधयते +अर्थान्	
व्यत्ययगो वधबन्धभयाय ।।	८७.२९ ।। 
 क्रक्रैति च सारिका द्रुतं त्रेत्रे वाअप्यभया विरौति या ।	
 सा वक्ति यियासतो +अचिराद्गात्रेभ्यः[क्.गात्रेभ्य] क्षतजस्य विस्रुतिम् ।।	८७.३० ।। 
 फेण्टकस्य वामतश्चिरिल्विरिल्विति स्वनः ।	
 शोभनो निगद्यते प्रदीप्त उच्यते +अपरः ।।	८७.३१ ।। 
श्रेष्ठं खरं स्थास्नुं उशन्ति वामम्	
ओंकारशब्देन हितं च यातुः ।	
अतो +अपरं[क्.अतः परं] गर्दभनादितं यत्	
सर्वऽश्रयं तत्प्रवदन्ति दीप्तम् ।।	८७.३२ ।। 
आकाररावी समृगः कुरङ्ग	
ओकाररावी पृषतश्च पूर्णः ।	
ये +अन्ये स्वरास्ते कथिताः प्रदीप्ताः	
पूर्णाः शुभाः पापफलाः प्रदीप्ताः ।।	८७.३३ ।। 
भीता रुवन्ति कुकुकुक्विति ताम्रचूडास्	
त्यक्त्वा रुतानि भयदान्यपराणि रात्रौ ।	
स्वस्थैः स्वभावविरुतानि निशावसाने	
ताराणि राष्ट्रपुरपार्थिववृद्धिदानि ।।	८७.३४ ।। 
नानाविधानि विरुतानि हि छिप्पिकायास्	
तस्याः शुभाः कुलुकुलुर्न शुभास्तु शेषाः ।	
यातुर्बिडालविरुतं न शुभं सदैव	
गोस्तु क्षुतं मरणं एव करोति यातुः ।।	८७.३५ ।। 
हुंहुंगुग्लुगिति प्रियां अभिलषन्क्रोशत्युलूको मुदा	
पूर्णः स्याद्गुरुलु प्रदीप्तं अपि च ज्ञेयं सदा किस्किसि ।	
विज्ञेयः कलहो यदा बलबलं तस्य[क्.तस्याः] असकृद्वाशितं	
दोषायएव टटट्टटैति न शुभाः शेषास्तु दीप्त[क्.दीप्ताः]स्वराः ।।	८७.३६ ।। 
 सारसकूजितं इष्टफलं तद्यद्युगपद्विरुतं मिथुनस्य ।	
 एकरुतं न शुभं यदि वा स्यादेकरुते प्रविरौति[क्.प्रतिरौति] चिरेण ।।	८७.३७ ।। 
 चिरिल्विरिल्विति स्वरैः शुभं करोति पिङ्गलाः[क्.पिङ्गला] ।	
 अतो +अपरे तु ये स्वराः प्रदीप्तसंज्ञितास्तु ते ।।	८७.३८ ।। 
इशिविरुतं गमनप्रतिषेधि	
कुशुकुशु चेत्कलहं प्रकरोति ।	
अभिमतकार्यगतिं च यथा सा	
कथयति तं च विधिं कथयामि ।।	८७.३९ ।। 
दिनान्तसन्ध्यासमये निवासम्	
आगम्य तस्याः प्रयतश्च वृक्षम् ।	
देवान्समभ्यर्च्य पितामहऽदीन्	
नवाम्बरस्तं च तरुं सुगन्धैः ।।	८७.४० ।। 
एको निशीथे +अनलदिक्स्थितश्च	
दिव्यैतरैस्तां शपथैर्नियोज्य ।	
पृच्छेद्यथाचिन्तितं अर्थं एवम्	
अनेन मन्त्रेण यथाआशृणोति ।।	८७.४१ ।। 
 विद्धि भद्रे मया यत्त्वं इमं अर्थं प्रचोदिता ।	
 कल्याणि सर्ववचसां वेदित्री त्वं प्रकीर्त्यसे ।।	८७.४२ ।। 
 आपृच्छे +अद्य गमिष्यामि वेदितश्च पुनस्त्वहम् ।	
 प्रातरागम्य पृच्छे त्वां आग्नेयीं दिशं आश्रितः ।।	८७.४३ ।। 
 प्रचोदयाम्यहं यत्त्वां तन्मे व्याख्यातुं अर्हसि ।	
 स्वचेष्टितेन कल्याणि यथा वेद्मि निराकुलम् ।।	८७.४४ ।। 
इत्येवं उक्ते तरुमूर्धगायाश्	
चिरिल्विरिल्विइति रुते +अर्थसिद्धिः ।	
अत्याकुलत्वं[ऊ.अव्याकुलत्वम्] दिशिकारशब्दे	
कुचाकुचाइत्येवं उदाहृते वा ।।	८७.४५ ।। 
अवाक्प्रदाने *+अपि हित[क्.विहित]अर्थसिद्धिः	
पूर्वौक्तदिक्चक्रफलैरतो +अन्यत् ।	
वाच्यं फलं चौत्तममध्यनीच	
शाखास्थितायां वरमध्यनीचम् ।।	८७.४६ ।। 
दिङ्मण्डले +अभ्यन्तरबाह्यभागे	
फलानि विन्द्याद्गृहगोधिकायाः ।	
छुच्छुन्दरी चिच्चिडिति प्रदीप्ता	
पूर्णा तु सा तित्तिडिति स्वनेन ।।	८७.४७ ।।