हठयोगप्रदीपिका/उपदेशः ३
सशैलवनधात्रीणां यथाधारोऽहिनायकः   ।	
सर्वेषां योगतन्त्राणां तथाधारो हि कुण्डली   ॥ ३.१  ॥	
सुप्ता गुरुप्रसादेन यदा जागर्ति कुण्डली   ।	
तदा सर्वाणि पद्मानि भिद्यन्ते ग्रन्थयोऽपि च   ॥ ३.२  ॥	
प्राणस्य शून्यपदवी तदा राजपथायते   ।	
तदा चित्तं निरालम्बं तदा कालस्य वञ्चनम्  ॥ ३.३  ॥	
सुषुम्णा शून्यपदवी ब्रह्मरन्ध्रः महापथः   ।	
श्मशानं शाम्भवी मध्यमार्गश्चेत्येकवाचकाः   ॥ ३.४  ॥	
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रबोधयितुं ईश्वरीम्  ।	
ब्रह्मद्वारमुखे सुप्तां मुद्राभ्यासं समाचरेत् ॥ ३.५  ॥	
महामुद्रा महाबन्धो महावेधश्च खेचरी   ।	
उड्डीयानं मूलबन्धश्च बन्धो जालन्धराभिधः   ॥ ३.६  ॥	
करणी विपरीताख्या वज्रोली शक्तिचालनम्  ।	
इदं हि मुद्रादशकं जरामरणनाशनम्  ॥ ३.७  ॥	
आदिनाथोदितं दिव्यं अष्टैश्वर्यप्रदायकम्  ।	
वल्लभं सर्वसिद्धानां दुर्लभं मरुतां अपि   ॥ ३.८  ॥	
गोपनीयं प्रयत्नेन यथा रत्नकरण्डकम्  ।	
कस्यचिन्नैव वक्तव्यं कुलस्त्रीसुरतं यथा   ॥ ३.९  ॥	
	
अथ महामुद्रा	

पादमूलेन वामेन योनिं सम्पीड्य दक्षिणाम्  ।	
प्रसारितं पदं कृत्वा कराभ्यां धारयेद्दृढम्  ॥ ३.१०  ॥	
कण्ठे बन्धं समारोप्य धारयेद्वायुं ऊर्ध्वतः   ।	
यथा दण्डहतः सर्पो दण्डाकारः प्रजायते   ॥ ३.११  ॥	
ऋज्वीभूता तथा शक्तिः कुण्डली सहसा भवेत् ।	
तदा सा मरणावस्था जायते द्विपुटाश्रया   ॥ ३.१२  ॥	
ततः शनैः शनैरेव रेचयेन्नैव वेगतः   ।	
महामुद्रां च तेनैव वदन्ति विबुधोत्तमाः   ॥ ३.१३  ॥	
इयं खलु महामुद्रा महासिद्धैः प्रदर्शिता   ।	
महाक्लेशादयो दोषाः क्षीयन्ते मरणादयः   ।	
महामुद्रां च तेनैव वदन्ति विबुधोत्तमाः   ॥ ३.१४  ॥	
चन्द्राङ्गे तु समभ्यस्य सूर्याङ्गे पुनरभ्यसेत् ।	
यावत्तुल्या भवेत्सङ्ख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत् ॥ ३.१५  ॥	
न हि पथ्यं अपथ्यं वा रसाः सर्वेऽपि नीरसाः   ।	
अपि भुक्तं विषं घोरं पीयूषं अपि जीर्यति   ॥ ३.१६  ॥	
क्षयकुष्ठगुदावर्तगुल्माजीर्णपुरोगमाः   ।	
तस्य दोषाः क्षयं यान्ति महामुद्रां तु योऽभ्यसेत् ॥ ३.१७  ॥	
कथितेयं महामुद्रा महासिद्धिकरा नॄणाम्  ।	
गोपनीया प्रयत्नेन न देया यस्य कस्यचित् ॥ ३.१८  ॥	
	अथ महाबन्धः	

पार्ष्णिं वामस्य पादस्य योनिस्थाने नियोजयेत् ।	
वामोरूपरि संस्थाप्य दक्षिणं चरणं तथा   ॥ ३.१९  ॥	
पूरयित्वा ततो वायुं हृदये चुबुकं दृढम्  ।	
निष्पीड्यं वायुं आकुञ्च्य मनोमध्ये नियोजयेत् ॥ ३.२०  ॥	
धारयित्वा यथाशक्ति रेचयेदनिलम् शनैः   ।	
सव्याङ्गे तु समभ्यस्य दक्षाङ्गे पुनरभ्यसेत् ॥ ३.२१  ॥	
मतं अत्र तु केषांचित्कण्ठबन्धं विवर्जयेत् ।	
राजदन्तस्थजिह्वाया बन्धः शस्तो भवेदिति   ॥ ३.२२  ॥	
अयं तु सर्वनाडीनां ऊर्ध्वं गतिनिरोधकः   ।	
अयं खलु महाबन्धो महासिद्धिप्रदायकः   ॥ ३.२३  ॥	
कालपाशमहाबन्धविमोचनविचक्षणः   ।	
त्रिवेणीसङ्गमं धत्ते केदारं प्रापयेन्मनः   ॥ ३.२४  ॥	
रूपलावण्यसम्पन्ना यथा स्त्री पुरुषं विना   ।	
महामुद्रामहाबन्धौ निष्फलौ वेधवर्जितौ   ॥ ३.२५  ॥	
	
अथ महावेधः	

महाबन्धस्थितो योगी कृत्वा पूरकं एकधीः   ।	
वायूनां गतिं आवृत्य निभृतं कण्ठमुद्रया   ॥ ३.२६  ॥	
समहस्तयुगो भूमौ स्फिचौ सनाडयेच्छनैः   ।	
पुटद्वयं अतिक्रम्य वायुः स्फुरति मध्यगः   ॥ ३.२७  ॥	
सोमसूर्याग्निसम्बन्धो जायते चामृताय वै   ।	
मृतावस्था समुत्पन्ना ततो वायुं विरेचयेत् ॥ ३.२८  ॥	
महावेधोऽयं अभ्यासान्महासिद्धिप्रदायकः   ।	
वलीपलितवेपघ्नः सेव्यते साधकोत्तमैः   ॥ ३.२९  ॥	
एतत्त्रयं महागुह्यं जरामृत्युविनाशनम्  ।	
वह्निवृद्धिकरं चैव ह्यणिमादिगुणप्रदम्  ॥ ३.३०  ॥	
अष्टधा क्रियते चैव यामे यामे दिने दिने   ।	
पुण्यसंभारसन्धाय पापौघभिदुरं सदा   ।	
सम्यक्शिक्षावतां एवं स्वल्पं प्रथमसाधनम्  ॥ ३.३१  ॥	
	अथ खेचरी	

कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा   ।	
भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी   ॥ ३.३२  ॥	
छेदनचालनदोहैः कलां क्रमेणाथ वर्धयेत्तावत् ।	
सा यावद्भ्रूमध्यं स्पृशति तदा खेचरीसिद्धिः   ॥ ३.३३  ॥	
स्नुहीपत्रनिभं शस्त्रं सुतीक्ष्णं स्निग्धनिर्मलम्  ।	
समादाय ततस्तेन रोममात्रं समुच्छिनेत् ॥ ३.३४  ॥	
ततः सैन्धवपथ्याभ्यां चूर्णिताभ्यां प्रघर्षयेत् ।	
पुनः सप्तदिने प्राप्ते रोममात्रं समुच्छिनेत् ॥ ३.३५  ॥	
एवं क्रमेण षण्मासं नित्यं युक्तः समाचरेत् ।	
षण्मासाद्रसनामूलशिराबन्धः प्रणश्यति   ॥ ३.३६  ॥	
कलां पराङ्मुखीं कृत्वा त्रिपथे परियोजयेत् ।	
सा भवेत्खेचरी मुद्रा व्योमचक्रं तदुच्यते   ॥ ३.३७  ॥	
रसनां ऊर्ध्वगां कृत्वा क्षणार्धं अपि तिष्ठति   ।	
विषैर्विमुच्यते योगी व्याधिमृत्युजरादिभिः   ॥ ३.३८  ॥	
न रोगो मरणं तन्द्रा न निद्रा न क्षुधा तृषा   ।	
न च मूर्च्छा भवेत्तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम्  ॥ ३.३९  ॥	
पीड्यते न स रोगेण लिप्यते न च कर्मणा   ।	
बाध्यते न स कालेन यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम्  ॥ ३.४०  ॥	
चित्तं चरति खे यस्माज्जिह्वा चरति खे गता   ।	
तेनैषा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धैर्निरूपिता   ॥ ३.४१  ॥	
खेचर्या मुद्रितं येन विवरं लम्बिकोर्ध्वतः   ।	
न तस्य क्षरते बिन्दुः कामिन्याः श्लेषितस्य च   ॥ ३.४२  ॥	
चलितोऽपि यदा बिन्दुः सम्प्राप्तो योनिमण्डलम्  ।	
व्रजत्यूर्ध्वं हृतः शक्त्या निबद्धो योनिमुद्रया   ॥ ३.४३  ॥	
ऊर्ध्वजिह्वः स्थिरो भूत्वा सोमपानं करोति यः   ।	
मासार्धेन न सन्देहो मृत्युं जयति योगवित् ॥ ३.४४  ॥	
नित्यं सोमकलापूर्णं शरीरं यस्य योगिनः   ।	
तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न सर्पति   ॥ ३.४५  ॥	
इन्धनानि यथा वह्निस्तैलवर्ति च दीपकः   ।	
तथा सोमकलापूर्णं देही देहं न मुञ्चति   ॥ ३.४६  ॥	
गोमांसं भक्षयेन्नित्यं पिबेदमरवारुणीम्  ।	
कुलीनं तं अहं मन्ये चेतरे कुलघातकाः   ॥ ३.४७  ॥	
गोशब्देनोदिता जिह्वा तत्प्रवेशो हि तालुनि   ।	
गोमांसभक्षणं तत्तु महापातकनाशनम्  ॥ ३.४८  ॥	
जिह्वाप्रवेशसम्भूतवह्निनोत्पादितः खलु   ।	
चन्द्रात्स्रवति यः सारः सा स्यादमरवारुणी   ॥ ३.४९  ॥	
चुम्बन्ती यदि लम्बिकाग्रं अनिशं जिह्वारसस्यन्दिनी 	
सक्षारा कटुकाम्लदुग्धसदृशी मध्वाज्यतुल्या तथा   ।	
व्याधीनां हरणं जरान्तकरणं शस्त्रागमोदीरणं	
तस्य स्यादमरत्वं अष्टगुणितं सिद्धाङ्गनाकर्षणम्  ॥ ३.५०  ॥	
मूर्ध्नः षोडशपत्रपद्मगलितं प्राणादवाप्तं हठाद्	
ऊर्द्व्हास्यो रसनां नियम्य विवरे शक्तिं परां चिन्तयन्  ।	
उत्कल्लोलकलाजलं च विमलं धारामयं यः पिबेन्	
निर्व्याधिः स मृणालकोमलवपुर्योगी चिरं जीवति   ॥ ३.५१  ॥	
यत्प्रालेयं प्रहितसुषिरं मेरुमूर्धान्तरस्थं	
तस्मिंस्तत्त्वं प्रवदति सुधीस्तन्मुखं निम्नगानाम्  ।	
चन्द्रात्सारः स्रवति वपुषस्तेन मृत्युर्नराणां	
तद्बध्नीयात्सुकरणं अधो नान्यथा कायसिद्धिः   ॥ ३.५२  ॥	
सुषिरं ज्ञानजनकं पञ्चस्रोतःसमन्वितम्  ।	
तिष्ठते खेचरी मुद्रा तस्मिन्शून्ये निरञ्जने   ॥ ३.५३  ॥	
एकं सृष्टिमयं बीजं एका मुद्रा च खेचरी   ।	
एको देवो निरालम्ब एकावस्था मनोन्मनी   ॥ ३.५४  ॥	
	
अथ उड्डीयानबन्धः	

बद्धो येन सुषुम्णायां प्राणस्तूड्डीयते यतः   ।	
तस्मादुड्डीयनाख्योऽयं योगिभिः समुदाहृतः   ॥ ३.५५  ॥	
उड्डीनं कुरुते यस्मादविश्रान्तं महाखगः   ।	
उड्डीयानं तदेव स्यात्तव बन्धोऽभिधीयते   ॥ ३.५६  ॥	
उदरे पश्चिमं तानं नाभेरूर्ध्वं च कारयेत् ।	
उड्डीयानो ह्यसौ बन्धो मृत्युमातङ्गकेसरी   ॥ ३.५७  ॥	
उड्डीयानं तु सहजं गुरुणा कथितं सदा   ।	
अभ्यसेत्सततं यस्तु वृद्धोऽपि तरुणायते   ॥ ३.५८  ॥	
नाभेरूर्ध्वं अधश्चापि तानं कुर्यात्प्रयत्नतः   ।	
षण्मासं अभ्यसेन्मृत्युं जयत्येव न संशयः   ॥ ३.५९  ॥	
सर्वेषां एव बन्धानां उत्तमो ह्युड्डीयानकः   ।	
उड्डियाने दृढे बन्धे मुक्तिः स्वाभाविकी भवेत् ॥ ३.६०  ॥	
	अथ मूलबन्धः	

पार्ष्णिभागेन सम्पीड्य योनिं आकुञ्चयेद्गुदम्  ।	
अपानं ऊर्ध्वं आकृष्य मूलबन्धोऽभिधीयते   ॥ ३.६१  ॥	
अधोगतिं अपानं वा ऊर्ध्वगं कुरुते बलात् ।	
आकुञ्चनेन तं प्राहुर्मूलबन्धं हि योगिनः   ॥ ३.६२  ॥	
गुदं पार्ष्ण्या तु सम्पीड्य वायुं आकुञ्चयेद्बलात् ।	
वारं वारं यथा चोर्ध्वं समायाति समीरणः   ॥ ३.६३  ॥	
प्राणापानौ नादबिन्दू मूलबन्धेन चैकताम्  ।	
गत्वा योगस्य संसिद्धिं यच्छतो नात्र संशयः   ॥ ३.६४  ॥	
अपानप्राणयोरैक्यं क्षयो मूत्रपुरीषयोः   ।	
युवा भवति वृद्धोऽपि सततं मूलबन्धनात् ॥ ३.६५  ॥	
अपान ऊर्ध्वगे जाते प्रयाते वह्निमण्डलम्  ।	
तदानलशिखा दीर्घा जायते वायुनाहता   ॥ ३.६६  ॥	
ततो यातो वह्न्यपानौ प्राणं उष्णस्वरूपकम्  ।	
तेनात्यन्तप्रदीप्तस्तु ज्वलनो देहजस्तथा   ॥ ३.६७  ॥	
तेन कुण्डलिनी सुप्ता सन्तप्ता सम्प्रबुध्यते   ।	
दण्डाहता भुजङ्गीव निश्वस्य ऋजुतां व्रजेत् ॥ ३.६८  ॥	
बिलं प्रविष्टेव ततो ब्रह्मनाड्यं तरं व्रजेत् ।	
तस्मान्नित्यं मूलबन्धः कर्तव्यो योगिभिः सदा   ॥ ३.६९  ॥	
	
अथ जलन्धरबन्धः	

कण्ठं आकुञ्च्य हृदये स्थापयेच्चिबुकं दृढम्  ।	
बन्धो जालन्धराख्योऽयं जरामृत्युविनाशकः   ॥ ३.७०  ॥	
बध्नाति हि सिराजालं अधोगामि नभोजलम्  ।	
ततो जालन्धरो बन्धः कण्ठदुःखौघनाशनः   ॥ ३.७१  ॥	
जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठसंकोचलक्षणे   ।	
न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रकुप्यति   ॥ ३.७२  ॥	
कण्ठसंकोचनेनैव द्वे नाड्यौ स्तम्भयेद्दृढम्  ।	
मध्यचक्रं इदं ज्ञेयं षोडशाधारबन्धनम्  ॥ ३.७३  ॥	
मूलस्थानं समाकुञ्च्य उड्डियानं तु कारयेत् ।	
इडां च पिङ्गलां बद्ध्वा वाहयेत्पश्चिमे पथि   ॥ ३.७४  ॥	
अनेनैव विधानेन प्रयाति पवनो लयम्  ।	
ततो न जायते मृत्युर्जरारोगादिकं तथा   ॥ ३.७५  ॥	
बन्धत्रयं इदं श्रेष्ठं महासिद्धैश्च सेवितम्  ।	
सर्वेषां हठतन्त्राणां साधनं योगिनो विदुः   ॥ ३.७६  ॥	
यत्किंचित्स्रवते चन्द्रादमृतं दिव्यरूपिणः   ।	
तत्सर्वं ग्रसते सूर्यस्तेन पिण्डो जरायुतः   ॥ ३.७७  ॥	
	अथ विपरीतकरणी मुद्रा	

तत्रास्ति करणं दिव्यं सूर्यस्य मुखवञ्चनम्  ।	
गुरूपदेशतो ज्ञेयं न तु शास्त्रार्थकोटिभिः   ॥ ३.७८  ॥	
ऊर्ध्वनाभेरधस्तालोरूर्ध्वं भानुरधः शशी   ।	
करणी विपरीताखा गुरुवाक्येन लभ्यते   ॥ ३.७९  ॥	
नित्यं अभ्यासयुक्तस्य जठराग्निविवर्धनी   ।	
आहारो बहुलस्तस्य सम्पाद्यः साधकस्य च   ॥ ३.८०  ॥	
अल्पाहारो यदि भवेदग्निर्दहति तत्क्षणात् ।	
अधःशिराश्चोर्ध्वपादः क्षणं स्यात्प्रथमे दिने   ॥ ३.८१  ॥	
क्षणाच्च किंचिदधिकं अभ्यसेच्च दिने दिने   ।	
वलितं पलितं चैव षण्मासोर्ध्वं न दृश्यते   ।	
याममात्रं तु यो नित्यं अभ्यसेत्स तु कालजित् ॥ ३.८२  ॥	
	
अथ वज्रोली	

स्वेच्छया वर्तमानोऽपि योगोक्तैर्नियमैर्विना   ।	
वज्रोलीं यो विजानाति स योगी सिद्धिभाजनम्  ॥ ३.८३  ॥	
तत्र वस्तुद्वयं वक्ष्ये दुर्लभं यस्य कस्यचित् ।	
क्षीरं चैकं द्वितीयं तु नारी च वशवर्तिनी   ॥ ३.८४  ॥	
मेहनेन शनैः सम्यगूर्ध्वाकुञ्चनं अभ्यसेत् ।	
पुरुषोऽप्यथवा नारी वज्रोलीसिद्धिं आप्नुयात् ॥ ३.८५  ॥	
यत्नतः शस्तनालेन फूत्कारं वज्रकन्दरे   ।	
शनैः शनैः प्रकुर्वीत वायुसंचारकारणात् ॥ ३.८६  ॥	
नारीभगे पदद्बिन्दुं अभ्यासेनोर्ध्वं आहरेत् ।	
चलितं च निजं बिन्दुं ऊर्ध्वं आकृष्य रक्षयेत् ॥ ३.८७  ॥	
एवं संरक्षयेद्बिन्दुं जयति योगवित् ।	
मरणं बिन्दुपातेन जीवनं बिन्दुधारणात् ॥ ३.८८  ॥	
सुगन्धो योगिनो देहे जायते बिन्दुधारणात् ।	
यावद्बिन्दुः स्थिरो देहे तावत्कालभयं कुतः   ॥ ३.८९  ॥	
चित्तायत्तं नॄणां शुक्रं शुक्रायत्तं च जीवितम्  ।	
तस्माच्छुक्रं मनश्चैव रक्षणीयं प्रयत्नतः   ॥ ३.९०  ॥	
ऋतुमत्या रजोऽप्येवं निजं बिन्दुं च रक्षयेत् ।	
मेढ्रेणाकर्षयेदूर्ध्वं सम्यगभ्यासयोगवित् ॥ ३.९१  ॥	
	अथ सहजोलिः	

सहजोलिश्चामरोलिर्वज्रोल्या भेद एकतः   ।	
जले सुभस्म निक्षिप्य दग्धगोमयसम्भवम्  ॥ ३.९२  ॥	
वज्रोलीमैथुनादूर्ध्वं स्त्रीपुंसोः स्वाङ्गलेपनम्  ।	
आसीनयोः सुखेनैव मुक्तव्यापारयोः क्षणात् ॥ ३.९३  ॥	
सहजोलिरियं प्रोक्ता श्रद्धेया योगिभिः सदा   ।	
अयं शुभकरो योगो भोगयुक्तोऽपि मुक्तिदः   ॥ ३.९४  ॥	
अयं योगः पुण्यवतां धीराणां तत्त्वदर्शिनाम्  ।	
निर्मत्सराणां वै सिध्येन्न तु मत्सरशालिनाम्  ॥ ३.९५  ॥	
	
अथ अमरोली	

पित्तोल्बणत्वात्प्रथमाम्बुधारां 	
विहाय निःसारतयान्त्यधाराम्  ।	
निषेव्यते शीतलमध्यधारा	
कापालिके खण्डमतेऽमरोली   ॥ ३.९६  ॥	
अमरीं यः पिबेन्नित्यं नस्यं कुर्वन्दिने दिने   ।	
वज्रोलीं अभ्यसेत्सम्यक्सामरोलीति कथ्यते   ॥ ३.९७  ॥	
अभ्यासान्निःसृतां चान्द्रीं विभूत्या सह मिश्रयेत् ।	
धारयेदुत्तमाङ्गेषु दिव्यदृष्टिः प्रजायते   ॥ ३.९८  ॥	
पुंसो बिन्दुं समाकुञ्च्य सम्यगभ्यासपाटवात् ।	
यदि नारी रजो रक्षेद्वज्रोल्या सापि योगिनी   ॥ ३.९९  ॥	
तस्याः किंचिद्रजो नाशं न गच्छति न संशयः   ।	
तस्याः शरीरे नादश्च बिन्दुतां एव गच्छति   ॥ ३.१००  ॥	
स बिन्दुस्तद्रजश्चैव एकीभूय स्वदेहगौ   ।	
वज्रोल्यभ्यासयोगेन सर्वसिद्धिं प्रयच्छतः   ॥ ३.१०१  ॥	
रक्षेदाकुञ्चनादूर्ध्वं या रजः सा हि योगिनी   ।	
अतीतानागतं वेत्ति खेचरी च भवेद्ध्रुवम्  ॥ ३.१०२  ॥	
देहसिद्धिं च लभते वज्रोल्यभ्यासयोगतः   ।	
अयं पुण्यकरो योगो भोगे भुक्तेऽपि मुक्तिदः   ॥ ३.१०३  ॥	
	अथ शक्तिचालनम्	

कुटिलाङ्गी कुण्डलिनी भुजङ्गी शक्तिरीश्वरी   ।	
कुण्डल्यरुन्धती चैते शब्दाः पर्यायवाचकाः   ॥ ३.१०४  ॥	
उद्घाटयेत्कपाटं तु यथा कुंचिकया हठात् ।	
कुण्डलिन्या तथा योगी मोक्षद्वारं विभेदयेत् ॥ ३.१०५  ॥	
येन मार्गेण गन्तव्यं ब्रह्मस्थानं निरामयम्  ।	
मुखेनाच्छाद्य तद्वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी   ॥ ३.१०६  ॥	
कन्दोर्ध्वे कुण्डली शक्तिः सुप्ता मोक्षाय योगिनाम्  ।	
बन्धनाय च मूढानां यस्तां वेत्ति स योगवित् ॥ ३.१०७  ॥	
कुण्डली कुटिलाकारा सर्पवत्परिकीर्तिता   ।	
सा शक्तिश्चालिता येन स मुक्तो नात्र संशयः   ॥ ३.१०८  ॥	
गङ्गायमुनयोर्मध्ये बालरण्डां तपस्विनीम्  ।	
बलात्कारेण गृह्णीयात्तद्विष्णोः परमं पदम्  ॥ ३.१०९  ॥	
इडा भगवती गङ्गा पिङ्गला यमुना नदी   ।	
इडापिङ्गलयोर्मध्ये बालरण्डा च कुण्डली   ॥ ३.११०  ॥	
पुच्छे प्रगृह्य भुजङ्गीं सुप्तां उद्बोधयेच्च ताम्  ।	
निद्रां विहाय सा शक्तिरूर्ध्वं उत्तिष्ठते हठात् ॥ ३.१११  ॥	
अवस्थिता चैव फणावती सा 	
प्रातश्च सायं प्रहरार्धमात्रम्  ।	
प्रपूर्य सूर्यात्परिधानयुक्त्या	
प्रगृह्य नित्यं परिचालनीया   ॥ ३.११२  ॥	
ऊर्ध्वं वितस्तिमात्रं तु विस्तारं चतुरङ्गुलम्  ।	
मृदुलं धवलं प्रोक्तं वेष्टिताम्बरलक्षणम्  ॥ ३.११३  ॥	
सति वज्रासने पादौ कराभ्यां धारयेद्दृढम्  ।	
गुल्फदेशसमीपे च कन्दं तत्र प्रपीडयेत् ॥ ३.११४  ॥	
वज्रासने स्थितो योगी चालयित्वा च कुण्डलीम्  ।	
कुर्यादनन्तरं भस्त्रां कुण्डलीं आशु बोधयेत् ॥ ३.११५  ॥	
भानोराकुञ्चनं कुर्यात्कुण्डलीं चालयेत्ततः   ।	
मृत्युवक्त्रगतस्यापि तस्य मृत्युभयं कुतः   ॥ ३.११६  ॥	
मुहूर्तद्वयपर्यन्तं निर्भयं चालनादसौ   ।	
ऊर्ध्वं आकृष्यते किंचित्सुषुम्णायां समुद्गता   ॥ ३.११७  ॥	
तेन कुण्डलिनी तस्याः सुषुम्णाया मुखं ध्रुवम्  ।	
जहाति तस्मात्प्राणोऽयं सुषुम्णां व्रजति स्वतः   ॥ ३.११८  ॥	
तस्मात्संचालयेन्नित्यं सुखसुप्तां अरुन्धतीम्  ।	
तस्याः संचालनेनैव योगी रोगैः प्रमुच्यते   ॥ ३.११९  ॥	
येन संचालिता शक्तिः स योगी सिद्धिभाजनम्  ।	
किं अत्र बहुनोक्तेन कालं जयति लीलया   ॥ ३.१२०  ॥	
ब्रह्मचर्यरतस्यैव नित्यं हितमिताशिनः   ।	
मण्डलाद्दृश्यते सिद्धिः कुण्डल्यभ्यासयोगिनः   ॥ ३.१२१  ॥	
कुण्डलीं चालयित्वा तु भस्त्रां कुर्याद्विशेषतः   ।	
एवं अभ्यस्यतो नित्यं यमिनो यमभीः कुतः   ॥ ३.१२२  ॥	
द्वासप्ततिसहस्राणां नाडीनां मलशोधने   ।	
कुतः प्रक्षालनोपायः कुण्डल्यभ्यसनादृते   ॥ ३.१२३  ॥	
इयं तु मध्यमा नाडी दृढाभ्यासेन योगिनाम्  ।	
आसनप्राणसंयाममुद्राभिः सरला भवेत् ॥ ३.१२४  ॥	
अभ्यासे तु विनिद्राणां मनो धृत्वा समाधिना   ।	
रुद्राणी वा परा मुद्रा भद्रां सिद्धिं प्रयच्छति   ॥ ३.१२५  ॥	
राजयोगं विना पृथ्वी राजयोगं विना निशा   ।	
राजयोगं विना मुद्रा विचित्रापि न शोभते   ॥ ३.१२६  ॥	
मारुतस्य विधिं सर्वं मनोयुक्तं समभ्यसेत् ।	
इतरत्र न कर्तव्या मनोवृत्तिर्मनीषिणा   ॥ ३.१२७  ॥	
इति मुद्रा दश प्रोक्ता आदिनाथेन शम्भुना   ।	
एकैका तासु यमिनां महासिद्धिप्रदायिनी   ॥ ३.१२८  ॥	
उपदेशं हि मुद्राणां यो दत्ते साम्प्रदायिकम्  ।	
स एव श्रीगुरुः स्वामी साक्षादीश्वर एव सः   ॥ ३.१२९  ॥	
तस्य वाक्यपरो भूत्वा मुद्राभ्यासे समाहितः   ।	
अणिमादिगुणैः सार्धं लभते कालवञ्चनम्  ॥ ३.१३०  ॥	
	
इति हठप्रदीपिकायां तृतीयोपदेशः   ।