साहित्यदर्पणम्/नवमः परिच्छेदः
<poem>
     अथोद्देशक्रमप्राप्तमलङ्कारनिरूपणं बहुवक्तव्यत्वेनोल्लङ्घ्य रीति
माह---
पदसंघटना रीतिरङ्गसंस्थाविरोषवत् ।
उपकर्त्रो रसादीनां---
     रसादीनामर्थाच्छब्दार्थशरीरस्य काव्यस्यात्मभूतानां  ।
---सा पुनः स्याच्चतुर्विधा  ।। सूत्र ९.१  ।।
वैदर्भो चाथ गौडी च पाञ्चाली लाटिका तथा  ।</center>
सा रीतिः  । तत्र---
माधुर्यव्यञ्जकेर्वर्णै रचना ललितात्मिका  ।। सूत्र ९.२  ।।
अवृत्तिरल्पवृत्तिर्वा वैदर्भो रीतिरिष्यते  ।
     यथा---'अनङ्गमङ्गलभुवः--' इत्यादि  ।
     रुद्रटस्त्वाह---
'असमस्तैकसमस्ता युक्ता दशभिर्गुणैश्च वैदर्भो  ।
वर्गद्वितीयबहुला स्वल्पप्राणाक्षरा च सुविधेया   ।।'
     अत्र दशगुणास्तन्मतोक्ताः श्लेषादयः  ।
ओजः प्रकाशकैर्वणैर्बन्ध आडम्बरः पुनः  ।। सूत्र ९.३  ।।
समासबहुला गौडी---
     यथा---'चञ्चद्भुज--' इत्यादि  ।
     पुरुषोत्तमस्त्वाह---
'बहुतरसमासयुक्ता सुमहाप्राणाक्षरा च गौडीया  ।
रीतिरनुप्रासमहिमपरतन्त्रा स्तोकवाक्या च ।।'
<big>---वर्णैः शेषैः पुनर्द्वयोः  ।
<center>समस्तपञ्चषपदो बन्धः पाञ्चालिका मता  ।। सूत्र ९.४  ।।</big></center>
     द्वयोर्वैदर्भोगौड्योः  ।
'मधुरया मधुबोधितमाधवीमधुसमृद्धिसमेधितमेधया  ।
मधुकराङ्गनया मुहुरुन्मदध्वनिभृता निभृताक्षरमुज्जगे ।।'
भोजस्त्वाह---
'समस्तपञ्चषपदामोजः कान्तिसमन्वितां  ।
मधुरां सुकुमारां च पाञ्चालीं कवयो विदुः ।।'
     यथा---
लाटी तु रीतिर्वैदर्भोपाञ्चाल्योरन्तरे स्थिता  ।
'अयमुदयति मुद्राभञ्जनः पद्मिनीना-
मुदयगिरिवनालीबालमन्दारपुष्पं  ।
विरहविधुरकोकद्वन्द्वबन्धुविभिन्द-
न्कुपितकपिकपोलक्रोडताम्रस्तमांसि ।।' 
     कश्चिदाह---
'मृदुपदसमाससुभगा युक्तैर्वर्णैर्न चातिभूयिष्ठा  ।
उचितविशेषणपूरितवस्तुन्यासा भवेल्लाटी ।।'
     अन्ये त्वाहुः---
'गौडी डम्बरबद्धा स्याद्वैदर्भो ललितक्रमा  ।
पाञ्चाली मिश्रभावेन लाटी तु मृदुभैः पदैः ।।'
क्वचित्तु वक्त्राद्यौचित्यादन्यथा रचनादयः  ।। सूत्र ९.५  ।।
     वाक्त्रदीत्यादिशब्दाद्वाच्यप्रबन्धौ . रचनादीत्यादिशब्दाद्वृत्तिवर्णौ  । 
तत्र वक्त्रौचित्याद्यथा---
'मन्थायस्तार्णवाम्भः प्लुतकुहरचलन्मन्दरध्वानधईरः 
कोणाघातेषु गर्जत्प्रलयघनघटान्योन्यसङ्घट्टचण्डः  ।
कृष्णाक्रोधग्रढूतः कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्घातवातः 
केनास्मत्सिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम् ।।'
     अत्र वाच्यक्रोधाद्य(न) भिव्यञ्जकत्वेऽपि भीमसेनवक्तत्वेनोद्धता रचनादयः  । वाच्यौचित्याद्यथोदाहृते 'मूर्धव्याधूयमान---' इत्यादौ  । प्रबन्धौचित्याद्यथा नाटकादौ रौद्रेऽप्यभिनयप्रतिकूलत्वेन न दीर्घसमासादयः  । एवमाख्यायिकायां शृङ्गारेऽपि न मसृणवर्णादयः  । कथायां रौद्रेऽपि नात्यन्तमुद्धताः  । एवमन्यदपि ज्ञेयं  ॥
इति साहित्यादर्पणे रीतिविवेचनो नाम नवमः परिच्छेदः  ।
</poem>

साहित्यदर्पणम्