स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः २२१
श्रीमार्कण्डेय उवाच -
ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र रेवाया दक्षिणे तटे  ।
क्रोशद्वयान्तरे तीर्थं मतृतीर्थादनुत्तमम्  ॥ २२१.१ ॥
नाम्ना हंसेश्वरं पुण्यं वैमनस्यविनाशनम्  ।
कश्यपस्य कुले जातो हंसो दाक्षायणीसुतः  ॥ २२१.२ ॥
ब्रह्मणो वाहनं जातः पुरा तप्त्वा तपो महत् ।
सैकदा विधिनिर्देशं विना वैयग्र्यमास्थितः  ॥ २२१.३ ॥
अभिभूतः शिवगणैः प्रणनाश युधिष्ठिर  ।
दक्षयज्ञप्रमथने कांदिशीको विधिं विना  ॥ २२१.४ ॥
ब्रह्मणा संसृतोऽप्याशु नायाति स यदा खगः  ।
तदा तं शप्तवान्ब्रह्मा पातयामास वै पदात् ॥ २२१.५ ॥
ततः स शप्तमात्मानं मत्वा हंसस्त्वरान्वितः  ।
पितामहमुपागम्य प्रणिपत्येदमब्रवीत् ॥ २२१.६ ॥

हंस उवाच -
तिर्यग्योनिसमुत्पन्नं भवाञ्छप्तुं न चार्हति  ।
स्वभाव एव तिर्यक्षु विवेकविकलं मनः  ॥ २२१.७ ॥
तथापि देव पापोऽस्मि यदहं स्वामिनं त्यजे  ।
किं तु धावद्भिरत्युग्रैर्गणैः शार्वैः पितामह  ।
सहसाहं भयाक्रान्तस्त्रस्तस्त्यक्त्वा पलायितः  ॥ २२१.८ ॥
अद्यापि भयमेवाहं पश्यन्नस्मि विभो पुरः  ।
तेन स्मृतोऽपि भवता नाव्रजं भवदन्तिके  ॥ २२१.९ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
इति ब्रुवन्नेव हि धातुरग्रे हंसः श्वसत्यक्षिपूज्यः सुदीनः  ।
तिर्यञ्चं मां पापिनं मूढबुद्धिं प्रभो पुरः पतितं पाहि पाहि  ॥ २२१.१० ॥
एको देवस्त्वं हि सर्गस्य कर्ता नानाविधं सृष्टमेतत्त्वयैव  ।
अहं सृष्टस्त्वीदृशो यत्त्वया वै सोऽयं दोषो धातरद्धा तवैव  ॥ २२१.११ ॥
शापस्य वानुग्रहस्यापि शक्तस्त्वत्तो नान्यः शरणं कं व्रजामि  ।
सेवाधर्माद्विच्युतं दासभूतं चपेटैर्हन्तव्यं वै तात मां त्राहि भक्तम्  ॥ २२१.१२ ॥
विद्याविद्ये त्वत्त एवाविरास्तां धर्माधर्मौ सदसद्द्युर्निशे च  ।
नानाभावाञ्जगतस्त्वं विधत्सेस्तं त्वामेकं शरणं वै प्रपद्ये  ॥ २२१.१३ ॥
एकोऽसि बहुरूपोऽसि नानाचित्रैककर्मतः  ।
निष्कर्माखिलकर्मासि त्वामतः शरणं व्रजे  ॥ २२१.१४ ॥
नमोनमो वरेण्याय वरदाय नमोनमः  ।
नमो धात्रे विधात्रे च शरण्याय नमोनमः  ॥ २२१.१५ ॥
शिक्षाक्षरवियुक्तेयं वाणी मे स्तौति किं विभो  ।
का शक्तिः किं परिज्ञानमिदमुक्तं क्षमस्व मे  ॥ २२१.१६ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
एवं वदति हंसे वै ब्रह्मा प्राह प्रसन्नधीः  ।
शिक्षा दत्ता तवैवेयं मा विषादं कृथाः खग  ॥ २२१.१७ ॥
तपसा शोधयात्मानं यथा शापान्तमाप्नुयाः  ।
रेवासेवां कुरु स्नात्वा स्थापयित्वा महेश्वरम्  ।
अचिरेणैव कालेन ततः संस्थानमाप्स्यसि  ॥ २२१.१८ ॥
यच्चेष्ट्वा बहुभिर्यज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः  ।
गोस्वर्णकोटिदानैश्च तत्फलं स्थापिते शिवे  ॥ २२१.१९ ॥
ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्वर्णहृद्गुरुतल्पगः  ।
रेवातीरे शिवं स्थाप्य मुच्यते सर्वपातकैः  ॥ २२१.२० ॥
तस्माद्भर्गसरित्तीरे स्थापयित्वा त्रियम्बकम्  ।
वियुक्तः सर्वदोषैस्त्वं यास्यसे पदमुत्तमम्  ॥ २२१.२१ ॥
एवमुक्तः स विधिना हृष्टतुष्टः खगोत्तमः  ।
तथेत्युक्त्वा जगामाशु नर्मदातीरमुत्तमम्  ॥ २२१.२२ ॥
तपस्तप्त्वा कियत्कालं स्थापयामास शङ्करम्  ॥ २२१.२३ ॥
स्वनाम्ना भरतश्रेष्ठ हंसेश्वरमनुत्तमम्  ।
पूजयित्वा परं स्थानं प्राप्तवान्खगसत्तमः  ॥ २२१.२४ ॥
तत्र हंसेश्वरे तीर्थे गत्वा स्नात्वा युधिष्ठिर  ।
पूजयेत्परमेशानं स पापैः परिमुच्यते  ॥ २२१.२५ ॥
स्तुवन्नेकमना देवं न दैन्यं प्राप्नुयात्क्वचित् ।
श्राद्धं दीपप्रदानं च ब्राह्मणानां च भोजनम्  ।
दत्त्वा शक्त्या नृपश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते  ॥ २२१.२६ ॥
त्रिकालमेककालं वा यो भक्त्या पूजयेच्छिवम्  ।
नवप्रसूतां धेनुं च दत्त्वा पार्थ द्विजोत्तमे  ।
षष्टिवर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते  ॥ २२१.२७ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे हंसेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकविंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥