महाभारतम्-08-कर्णपर्व-026
देबानामाज्ञया विश्वकर्मणा भूम्यादिसाधनै रुद्राय रथनिर्माणम्।। 1 ।।	
दुर्योधन उवाच।
तेजसोऽर्धं सुरा दत्त्वा शङ्कराय महात्मने।
पशुत्वमपि चोपेत्य विश्वकर्माणमव्ययम्।।	8-26-1

ऊचुः सर्वे समाभाष्य रथः सङ्कल्प्यतामिति।
विश्वकर्माऽपि सञ्चिन्त्य रथं दिव्यमकल्पयत्।।	8-26-2

समेतां पृथिवीं देवी विशालां पुरमालिनीम्।
सपर्वतवनद्वीपां चक्रे भूतधरां रथम्।।	8-26-3

ईषां नक्षत्रवंशं च छत्रं मेरुमहागिरिम्।
अनेकद्रुसञ्छन्नं रत्नाकरमनुत्तमम्।।	8-26-4

हिमवन्तं च विन्ध्यं च नानाद्रुमलताकुलम्।
अवस्करं प्रतिष्ठानं कल्पयामास वै तदा।।	8-26-5

अस्तंगिरिमधिष्ठानं नानाद्विजगणायुतम्।
चकार भगवांस्त्वष्टा उदयं रथकूबरम्।।	8-26-6

मीननक्रझषावासं दानवालयमुत्तमम्।
समुद्रमक्षं विदधे पत्तनाकरशोभितम्।।	8-26-7

चक्रं चक्रे चन्द्रमसं तारकागणमण्डितम्।
दिवाकरं चाप्यपरं चक्रं चक्रेंऽशुमालिनम्।।	8-26-8

गङ्गां सरस्वतीं तूणीं चक्रे विश्वकृदव्ययः।
अलङ्कारा रथस्यासन्नापगाः सरितस्तथा।।	8-26-9

त्रीनग्नीन्मन्त्रवच्चक्रे रथस्याथ त्रिवेणुकम्।
अनुकर्षान्रथे दीप्तान्वरूथांश्चापि तारकाः।।	8-26-10

ओषधीर्वीरुधश्चैव घण्टाजालं च भानुमत्।
अलञ्चकार च रथं मासपक्षर्तुभिर्विभुः।।	8-26-11

अहोरात्रैः कलाभिश्च काष्ठाभिरयनैस्तथा।
द्यां युगं युगपर्वाणि संवर्तकबलाहरकान्।।	8-26-12

शम्यां धृतिं च मेधां च स्थितिं सन्नतिमेव च।
ऋग्वेदं सामवेदं च धुर्यावश्वावकल्पयत्।।	8-26-13

पृष्ठाश्वौ तु यजुर्वेदः कल्पितोऽथर्वणस्तथा।
अश्वानां चाप्यलङ्कारं विदधे पदसञ्चयम्।।	8-26-14

सिनीवालीमनुमतिं कुहूं राकां च सुप्रभाम्।
योक्ताणि चक्रे चाश्वानां कूश्माण्डांश्चापि पन्नगान्।	8-26-15

तालपृष्ठोऽथ नहुषः कार्कोटकधनञ्जयौ।
इतरे चाभवन्नागा हयानां वाहबन्धनम्।।	8-26-16

अभीशवः षडङ्गानि कल्पितानि महीपते।
ओङ्कारः कल्पितस्तस्य प्रतोदो विश्वकर्मणा।।	8-26-17

यज्ञाः सर्वे पृथक्लृप्ता रथाङ्गानि च भागशः।
अधिष्ठानं मनश्चासीत्परिरथ्या सरस्वती।।	8-26-18

नानावर्णानि शस्त्राणि पताकाः पवनेरिताः।
विद्युदिन्द्रधनुर्युक्तं रथं दीप्त्या व्यदीपयत्।।	8-26-19

वर्म योद्धुं च विहितं नमो ग्रहगणाकुलम्।
अभेद्यं भानुमच्चित्रं कालचक्रपरिक्षतम्।।	8-26-20

एवमस्मिन्महाराज कल्पिते रथसत्तमे।
त्वष्ट्रा मनुजशार्दूल द्विषतां भयवर्धने।।	8-26-21

स्वान्यायुधानि दिव्यानि न्यदधाच्छङ्करो रथे।
ध्वजयष्टिं वियत्कृत्वा स्थापयामास गोवृषम्।।	8-26-22

ब्रह्मदण्‍डः कालदम्डो रुद्रदण्डश्च ते ज्वराः।
परिष्कारा र्थस्यासन्समन्ताद्दिशमुद्धताः।।	8-26-23

विचित्रमृतुभिः षड्भिः कृत्वा संवत्सरं धनुः।
छायामेवात्मनश्चक्रे धनुर्ज्यामक्षयां ध्रुवाम्।।	8-26-24

कालो हि भगवान्रुद्रस्तच्च संवत्सरं धनुः।
तस्माद्रौद्री कालरात्री ज्या कृता धनुषो जरा।।	8-26-25

ततो रथे रथाश्वांस्तानृषयः समयोजयन्।
एकैकशः सुसंहृष्टानादाय सुधृतव्रताः।।	8-26-26

दक्षिणस्यां धुरि कृत ऋग्वेदो मन्त्रपारगैः।
सव्यतः सामवेदश्च युक्तो राजन्महर्षिभिः।।	8-26-27

पार्ष्ठिदक्षिणतो युक्तो यजुर्वेदः सुरद्विजैः।
इतरस्यां तथा पार्ष्ठ्यां युक्तो राजन्नथर्वणः।।	8-26-28

एवं ते वाजिनो युक्ता यज्ञविद्भिस्तथा रथे।
अशोभन्त तथा युक्ता यथैवाध्वरमध्यगाः।।	8-26-29

कल्पयित्वा रथं दिव्यं ततो बाणमकल्पयत्।
चिन्तयित्वा हरिं विष्णुमव्ययं यज्ञवाहनम्।।	8-26-30

शरं सङ्कल्पयाञ्चक्रे विश्वकर्मा महामनाः।
तस्य वाजांश्च पुङ्खं च कल्पयामास वै तदा।।	8-26-31

पुण्यगन्धवहं राजञ्श्वसनं राजसत्तम।
अग्नीषोमौ शरमुखे कल्पयामास वै तदा।।	8-26-32

अग्नीषोमात्मकं कृत्स्नमुच्यते वैष्णवं जगत्।
विष्णुरात्मा भगवतो भवस्यामिततेजसः।।	8-26-33

तस्माद्धनुर्ज्यासंस्पर्शं स विषेहे शरस्य वै।
तस्मिञ्शरे तीक्ष्णमन्युममुञ्चद्दुःसहं प्रभुः।।	8-26-34

भृग्वङ्गिरोमन्युभवः क्रोधाग्निरतिदुःसहः।
स नीललोहितो धूम्रः कृत्तिवासा भयानकः।।	8-26-35

आदित्यायुतसङ्काशस्तेजोज्वालावृतो भवः।
दुश्चर्यच्यावको जेता हन्ता ब्रह्मद्विषां वरः।।	8-26-36

तस्याङ्गानि समाश्रित्य स्थितं विश्वमिदं जगत्।
जङ्गमाजङ्गमं राजञ्छुशुभेऽद्भुतदर्शनम्।।	8-26-37

दृष्टा तु तं रथं दिव्यं कवची स शरासनी।
आददे स शरं दिव्यं सोमविष्ण्वग्निवायुजम्।।	8-26-38

तमादाय महादेवस्त्रासयन्दैत्यदानवान्।
आरुरोह तदा यत्तः कम्पयन्निव रोदसी।।	8-26-39

महर्षिभिः स्तूयमानो वन्द्यमानश्च वन्दिभिः।
उपनृत्तश्चाप्सरसां गणैर्नृत्तविशारदैः।।	8-26-40

स शोभमानो वरदः खङ्गी बाणी शरासनी।
हसन्निवाब्रवीद्देवः सारथिः को भवेदिति।।	8-26-41

।। इति श्रीमन्महाभारते
कर्णपर्वणि षड्विंशोऽध्यायः।। 26 ।।	

 == == 
ओषधीर्वीरुधश्चैव घण्टाः पुष्पफलोपगाः - पाठभेदः

 (पाठान्तरः)
स्थाणुरुवाच 
यदि शक्तिर्न वः काचिद् बिभर्तुं मामकं बलम् । 
अहमेतान् हनिष्यामि युष्मत्तेजोऽर्धबृंहितः॥ ११॥
ततस्तथेति देवेशस्तैरुक्तो राजसत्तम । 
अर्धमादाय सर्वेषां तेजसाभ्यधिकोऽभवत् ॥ १२॥
स तु देवो बलेनासीत् सर्वेभ्यो बलवत्तरः। 
महादेव इति ख्यातस्ततः प्रभृति शङ्करः ॥ १३॥
ततोऽब्रवीन्महादेवो धनुर्बाणधरो ह्यहम् । 
हनिष्यामि रथेनाजौ तान् रिपून् वो दिवौकसः॥१४॥
ते यूयं मे रथं चैव धनुर्बाणं तथैव च । 
पश्यध्वं यावदद्यैतान् पातयामि महीतले ॥१५॥
देवा ऊचुः 
मूर्तीः सर्वाः समाधाय त्रैलोक्यस्य ततस्ततः । 
रथं ते कल्पयिष्यामो देवेश्वर सुवर्चसम् ॥१६॥ 
तथैव बुद्ध्या विहितं विश्वकर्मकृतं शुभम्।
ततो विबुधशार्दूलास्ते रथं समकल्पयन् ॥ १७॥ 
विष्णुं सोमं हुताशं च तस्येषुं समकल्पयन् ।
शृङ्गमग्निर्बभूवास्य भल्लः सोमो विशाम्पते ॥१८॥
कुडमलश्चाभवद् विष्णुस्तस्मिन्निषुवरे तदा। 
रथं वसुन्धरां देवीं विशालपुरमालिनीम् ॥ १९॥ 
सपर्वतवनद्वीपां चक्रुर्भूतधरां तदा।
मन्दरः पर्वतश्चाक्षो जङ्घा तस्य महानदी ॥२०॥ 
दिशश्च प्रदिशश्चैव परिवारो रथस्य तु।
ईषा नक्षत्रवंशश्च युगः कृतयुगोऽभवत् ॥ २१॥ 
कूबरश्च रथस्यासीद् वासुकिर्भुजगोत्तमः। 
अपस्करमधिष्ठाने हिमवान् विन्ध्यपर्वतः। 
उदयास्तावधिष्ठाने गिरी चक्रुः सुरोत्तमाः ॥ २२ ॥
समुद्रमक्षमसृजन् दानवालयमुत्तमम् । 
सप्तर्षिमण्डलं चैव रथस्यासीत् परिष्करः ॥२३॥
गङ्गा सरस्वती सिन्धुर्धुरमाकाशमेव च । 
उपस्करो रथस्यासन्नापः सर्वाश्च निम्नगाः ॥२४॥
अहोरात्रं कलाश्चैव काष्ठाश्च ऋतवस्तथा। 
अनुकर्षं ग्रहा दीप्ता वरूथं चापि तारकाः॥ २५॥ 
धर्मार्थकामं संयुक्तं त्रिवेणुं दारु बन्धुरम् । 
ओषधीर्वीरुधश्चैव घण्टाः पुष्पफलोपगाः ॥ २६ ॥ 
सूर्याचन्द्रमसौ कृत्वा चक्रे रथवरोत्तमे । 
पक्षौ पूर्वापरौ तत्र कृते रात्र्यहनी शुभे ॥ २७ ॥ 
दश नागपतीनीषां धृतराष्ट्रमुखांस्तदा। 
योक्त्राणि चक्रुर्नागांश्च निःश्वसन्तो महोरगान्॥२८
द्यां युगं युगचर्माणि संवर्तकबलाहकान् । 
कालपृष्ठोऽथ नहुषः कर्कोटकधनंजयौ ॥ २९ ॥ 
इतरे चाभवन् नागा हयानां बालबन्धनाः । 
दिशश्च प्रदिशश्चैव रश्मयो रथवाजिनाम् ॥ ३०॥
संध्यां धृतिं च मेधां च स्थितिं संनतिमेव च । 
ग्रहनक्षत्रताराभिश्चर्म चित्रं नभस्तलम् ॥ ३१ ॥
सुराम्बुप्रेतवित्तानां पतीँ लोकेश्वरान् हयान् । 
सिनीवालीमनुमतिं कुहूं राकां च सुव्रताम् ॥ ३२॥ 
योक्त्राणि चक्रुर्वाहानां रोहकांस्तत्र कण्टकान् ।
धर्मः सत्यं तपोऽर्थश्च विहितास्तत्र रश्मयः ॥ ३३ ॥ 
अधिष्ठानं मनश्चासीत् परिरथ्या सरस्वती। 
नानावर्णाश्च चित्राश्च पताकाः पवनेरिताः॥३४॥ 
विद्युदिन्द्रधनुर्नद्धं रथं दीप्तं व्यदीपयन् ।
वषटकारः प्रतोदोऽभूद् गायत्री शीर्षबन्धना ॥ ३५॥ 
यो यज्ञे विहितः पूर्वमीशानस्य महात्मनः । 
संवत्सरो धनुस्तद् वै सावित्री ज्या महास्वना ॥ ३६॥ 
दिव्यं च वर्म विहितं महार्हं रत्नभूषितम् । 
अभेद्यं विरजस्कं वै कालचक्रबहिष्कृतम् ॥ ३७॥ 
ध्वजयष्टिरभून्मेरुः श्रीमान् कनकपर्वतः। 
पताकाश्चाभवन् मेघास्तडिद्भिः समलङ्कृताः ॥ ३८॥ 
रेजुरध्वर्युमध्यस्था ज्वलन्त इव पावकाः। 
क्लृप्तं तु तं रथं दृष्ट्वा विस्मिता देवताऽभवन् ॥ ३९ ॥ 
सर्वलोकस्य तेजांसि दृष्ट्वैकस्थानि मारिष । 
युक्तं निवेदयामासुर्देवास्तस्मै महात्मने ॥ ४० ॥ 
एवं तस्मिन् महाराज कल्पिते रथसत्तमे। 
देवैर्मनुजशार्दूल द्विषतामभिमर्दने ॥४१॥ 
स्वान्यायुधानि मुख्यानि न्यदधाच्छङ्करो रथे। 
ध्वजयष्टिं वियत् कृत्वा स्थापयामास गोवृषम्॥४२॥
ब्रह्मदण्डः कालदण्डो रुद्रदण्डस्तथा ज्वरः। 
परिस्कन्दा रथस्यासन् सर्वतोदिशमुद्यताः ॥ ४३॥

महाभारतम्/कर्णपर्व