बृहस्पतिस्मृतिः/वाक्पारुष्यम्


पीठिका
अप्रियोक्तिस्ताडनं च पारुष्यं द्विविधं स्मृतम्  ।
एकैकं तु त्रिधा भिन्नं दमश्चोक्तस्त्रिलक्षणः   ।। १,२०.१  ।।

वाक्पारुष्ये त्रैविधम्
देशधर्मकुलादीनां क्षेपः पापेन योजनम्  ।
द्रव्यं विना तु प्रथमं वाक्पारुष्यं तदुच्यते   ।। १,२०.२  ।।

भगिनीभ्रातृसंबद्धं उपपातकशंसनम्  ।
पारुष्यं मध्यमं प्रोक्तं वाचिकं शास्त्रवेदिभिः   ।। १,२०.३  ।।

अभक्ष्यापेयकथनं महापातकदूषणम्  ।
पारुष्यं उत्तमं प्रोक्तं तीव्रं अर्माभिपातनम्  ।। १,२०.४  ।।

दण्डः
समजातिगुणानां तु वाक्पारुष्ये परस्परम्  ।
विनयोऽभिहितः शास्त्रे पणस्त्वर्धत्रयोदशः   ।। १,२०.५  ।।

दण्डः काणखञ्जादीनां तथाविधानपि कार्षापणद्वयम्  ।। १,२०.६  ।।

सवर्णाक्रोशने सार्धद्वादशपणो दण्डः   ।
हीनवर्णे काकिण्यधिकषट्पणो दण्डः   ।। १,२०.७  ।।

[काणखञ्जादीनां तथा]
समानयोः समो दण्डो न्यूनस्य द्विगुणस्तु सः   ।
उत्तमस्याधिकः प्रोक्तो वाक्पारुष्ये परस्परम्  ।। १,२०.८  ।।

क्षिपन्स्वस्रादिकं दद्यात्पञ्चाशत्पणिकं दमम्  ।
गुणहीनस्य पारुष्ये ब्राह्मणो नापराध्नुयात् ।। १,२०.९  ।।

पतितं पतितेत्युक्त्वा चोरं चोरेति वा पुनः   ।
वचनात्तुल्यदोषः स्यात्.... ....   ।। १,२०.१०  ।।

वर्णभेदेन दण्डभेदः
धर्मोपदेशं धर्मेण विप्राणां अस्य कुर्वतः   ।
तप्तं आसिञ्चयेत्तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः   ।। १,२०.११  ।।

विप्रे शतार्धं दण्डस्तु क्षत्रियस्याभिशंसने   ।
विशस्तथार्धपञ्चाशच् छूद्रस्यार्धत्रयोदश   ।। १,२०.१२  ।।

सच्छूद्रस्यायं उद्दिष्टो विनयोऽनपराधिनः   ।
गुणहीनस्य पारुष्ये ब्राह्मणो नापराध्नुयात् ।। १,२०.१३  ।।

वैश्यस्य क्षत्रियाक्रोशे दण्डनीयः प्रदो भवेत् ।
तदर्धं क्षत्रियो वैश्यं क्षिपन्विनयं अर्हति   ।। १,२०.१४  ।।

शूद्राक्रोशे क्षत्रियस्य पञ्चविंशतिको दमः   ।
बृहत्वे द्विगुणं तत्र शास्त्रविद्भिरुदाहृतम्  ।। १,२०.१५  ।।

वैश्यं आक्षारयञ् शूद्रो दाप्यः स्यात्प्रथमं दमम्  ।
क्षत्रियं मध्यमं चैव विप्रं उत्तमसाहसम्  ।। १,२०.१६  ।।

देशादिकं क्षिपन्दाप्यः पणानर्धत्रयोदश   ।
पापेन योजयन्दर्पाद्दाप्यः प्रथमसाहसम्  ।। १,२०.१७  ।।

धर्मोपदेशकर्ता च वेदोदाहरणान्वितः   ।
आक्रोशकस्तु विप्राणां जिह्वाच्छेदेन दण्ड्यते   ।। १,२०.१८  ।।

एष दण्डः समाख्यातः पुरुषापेक्षया मया   ।
समन्यूनाधिकत्वेन कल्पनीयो मनीषिभिः   ।। १,२०.१९  ।।