सौन्दरनन्दकाव्यम्/अष्ठमः सर्गः
सर्ग ८	
	
अथ नन्दं अधीरलोचनं गृहयानोत्सुकं उत्सुकोतुस्कं  ।	
अभिगम्य शिवेन चक्षुषा श्रमणः कश्चिदुवाच मैत्रया ।। ८.१ ।।	
किं इदं मुखं अश्रुदुरिनं हृदयस्थं विवृणोति ते तमः  ।	
धृतिं एहि नियच्छ विक्रियां न हि बाष्पश्च शमश्च शोभते ।। ८.२ ।।	
द्विविधा समुदेति वेदना नियतं चेतसि देह एव च  ।	
श्रुतविध्युपचारकोविदा द्विविधा एव तयोश्चिकित्सकाः ।। ८.३ ।।	
तदियं यदि कायिकी रुजा भिषजे तूर्णं अनूनं उच्यतां  ।	
विनिगुह्य हि रोगं आतुरो नचिरात्तीव्रं अनर्थं ऋच्छति ।। ८.४ ।।	
अथ दुःखं इदं मन्ॐअयं वद वक्ष्यामि यदत्र भेषजं  ।	
मनसो हि रजस्तमस्विनो भिषजोऽध्यात्मविदः परीक्षकाः ।। ८.५ ।।	
निखिलेन च सत्यं उच्यतां यदि वाच्यं मयि स्ॐय मन्यस्ते  ।	
गतयो विविधा हि चेतसां बहुगुह्यानि मदाकुलानि च ।। ८.६ ।।	
इति तेन स चोदितस्तदा व्यवसायं प्रविवक्षुरात्मनः  ।	
अवलम्ब्य करे करेण तं प्रविवक्षुरात्मनः ।। ८.७ ।।	
अथ तत्र शुचौ लतागृहे कुसुमोद्गारिणि तौ निषेदतुः  ।	
मृदुभिर्मृदुमारुतेरितैरुपगूधाविव बालपल्लवैः ।। ८.८ ।।	
स जगाद ततश्चिकीषितं घननिश्वासगृहीतं अन्तरा  ।	
श्रुतवाग्विशदाय भिक्षवे विदुषा प्रव्रजितेन दुर्वचं ।। ८.९ ।।	
सदृशं यदि धर्मचारिणः सततं प्राणिषु मैत्रचेतसः  ।	
अधृतौ यदियं हितैषिता मयि ते स्यात्करुणात्मनः सतः ।। ८.१० ।।	
अत एव च मे विशेषतः प्रविवक्षा क्षमवादिनि त्वयि  ।	
न हि भावं इमं चलात्मने कथयेयं ब्रुवतेऽप्यसाधवे ।। ८.११ ।।	
तदिदं शृणु मे समासतो न रमे धरविधावृते प्रियां  ।	
गिरिसानुषु कामिनीं ऋते कृतरेता इव किंनरश्चरन् ।। ८.१२ ।।	
वनवाससुखात्पराङ्मुखः प्रयियासा गृहं एव येन मे  ।	
न हि शर्म लभे तया विना नृपतिर्हीन इवोत्तमश्रिया ।। ८.१३ ।।	
अथ तस्य निशम्य तद्वचः प्रियभार्याभिमुखस्य शोचतः  ।	
श्रमणः स शिरः प्रकम्पयन्निजगादात्मगतं शनैरिदं ।। ८.१४ ।।	
कृपणं बत यूथलालसो महतो व्याधभयाद्विनिःसृतः  ।	
प्रविविक्षति वागुरां मृगश्चपलो गीतरवेण वञ्चितः  ।। ८.१५ ।।	
विहगः खलु जालसंवृतो हितकामेन जनेन मोक्षितः  ।	
विचरन्फलपुष्पवद्वनं प्रविविक्षुः स्वयं एव पञ्जरं ।। ८.१६ ।।	
कलभः करिणा खलूद्धृतो बहुपङ्काद्विषमान्नदीतलात् ।	
जलतर्षवशेन तां पुनः सरितं ग्राहवती तितीर्षति ।। ८.१७ ।।	
शरणे सभुजङ्गमे स्वपन्प्रतिबुद्धेन परेञ बोधितः  ।	
तरुणः खलु जातविभ्रमः स्वयं उग्रं भुजगं जिघृक्षति ।। ८.१८ ।।	
महता खलु जातवेदसा ज्वलितादुत्पतितो वनद्रुमात् ।	
पुनरिच्छति नीडतृष्णया पतितुं तत्र गतव्यथो द्विजः ।। ८.१९ ।।	
अवशः खलु काममूर्छया प्रियया श्येनभयाद्विनाकृतः  ।	
न धृतिं समुपैति न ह्रियं करुणं जीवति जीवजीवकः ।। ८.२० ।।	
अकृतात्मतया तृषान्वितो घृणया चैव धिया च वर्जितः  ।	
अशनं खलु वान्तं आत्मना कृपञः श्वा पुनरत्तुं इच्छति ।। ८.२१ ।।	
इति मन्मथशोककर्षितं तं अनुध्याय मुहुर्निरीक्ष्य च  ।	
श्रमणः स हिताभिकाङ्क्षया गुणवद्वाक्यं उवाच विप्रियं ।। ८.२२ ।।	
अविचारयतः शुभाशुभं विषयेष्वेव निविष्टचेतसः  ।	
उपपन्नं अलब्धचकुसुषो न रतिः श्रेयसि चेद्भवेत्तव ।। ८.२३ ।।	
श्रवणे ग्रहणेऽथ धारणे परमार्थावगमे मनःशमे  ।	
अविषक्तमतेश्चलात्मनो न हि धर्मेऽभिरतिर्विधीयते ।। ८.२४ ।।	
विषयेषु तु दोषदर्शिनः परितुष्टस्य शुचेरमानिनः  ।	
शमकर्मसु युक्तचेतसः कृतबुद्धेर्न रतिर्न विद्यते ।। ८.२५ ।।	
रमते तृषितो धनश्रिया रमते कामसुखेन्बालिशः  ।	
रमते प्रशमेन सज्जनः परिभोगान्परिभूय विद्यया ।। ८.२६ ।।	
अपि च प्रथितस्य धीमतः कुलजस्यार्चितलिङ्गधारिणः  ।	
सदृशी न गृहाय चेतना प्रणतिर्वायुवशाद्गिरेरिव ।। ८.२७ ।।	
स्पृह्येत्परसंश्रिताय यः परिभूयात्मवशां स्वतन्त्रतां  ।	
उपशान्तिपथे शिवे स्थितः स्पृहयेद्दोषवते गृहाय सः ।। ८.२८ ।।	
व्यसनाभिहतो यथा विशेत्पर्मुक्तः पुनरेव बन्धनं  ।	
समुपेत्य वनं तथा पुनर्गृहसंज्ञं मृगयेत बन्धनं ।। ८.२९ ।।	
पुरुषश्च विहाय यः कलिं पुनरिच्छेत्कलिं एव सेवितुं  ।	
स विहाय भजेत बालिषः कलिभूतां अजितेन्द्रियः प्रियां ।। ८.३० ।।	
सविषा इव संश्रिता लताः परिमृष्टा इव सोरगा गुहाः  ।	
विवृता इव चासयो धृता व्यसनान्ता हि भवन्ति योषितः ।। ८.३१ ।।	
प्रमदाः समदा मदप्रदाः प्रमदा वीतमदा भयप्रदाः  ।	
इति दोषभयावहाश्च ताः कथं अर्हन्ति निषेवनं नु ताः ।। ८.३२ ।।	
स्वजनः स्वजनेन भिद्यते सुहृदश्चापि सुहृज्जनेन यत् ।	
परदोषविक्षणाः शठास्तदनार्याः प्रचरन्ति योषितः ।। ८.३३ ।।	
कुलजाः कृपणीभवन्ति यद्यदयुक्तं प्रचरन्ति साहसं  ।	
प्रविशन्ति च यच्चमूमुखं रभसास्तत्र निमित्तं अङ्गनाः ।। ८.३४ ।।	
वचनेन हरनति वल्गुना निशितेन प्रहरन्ति चेतसा  ।	
मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये हालहलं महद्विषं ।। ८.३५ ।।	
प्रदहन्दहनोऽपि गृह्यते विशरीरः पवनोऽपि गृह्यते  ।	
कुपितो भुजगोऽपि गृह्यते प्रदानां तु मनो न गृह्यते ।। ८.३६ ।।	
न वपुर्विमृशन्ति न श्रियं न मतिं नापि कुलं न विक्रमं  ।	
प्रहरन्त्यविशेषतः स्त्रियः सरितो ग्राहकुलाकुला इव ।। ८.३७ ।।	
न वचो मधुरं न लालनं स्मरति स्त्री न च सुअहृदं क्व चित् ।	
कलिता वनितैव चञ्चला तदिहारिष्विव नावलम्ब्यते ।। ८.३८ ।।	
अददत्सु भवन्ति नर्मदाः प्रददत्सु प्रविशन्ति विभ्रमं  ।	
प्रणतेषु भवन्ति गर्विताः प्रमदास्तृप्ततराश्च मानिषु ।। ८.३९ ।।	
गुणवत्सु चरन्ति भर्तृवद्गुणहीनेषु चरन्ति पुत्रवत् ।	
धनवत्सु चरन्ति तृष्णया धनहीनेषु चरन्त्यवज्ञया ।। ८.४० ।।	
विषयाद्विषयान्तरं गता प्रचरत्येव यथा हृतापि गौः  ।	
अनवेक्षितपूर्वसौहृदा रमतेऽन्यत्र गता तथाङ्गना ।। ८.४१ ।।	
प्रविशन्त्यपि हि स्त्रियश्चितां अनुभध्नन्त्यपि मुक्तजीव्ताः  ।	
अपि बिभ्रति नैव यन्त्रणा न तु भावेन वहन्ति साहृदं ।। ८.४२ ।।	
रमयन्ति पतीन्कथं चन प्रमदा याः पतिदेवताः क्व चित् ।	
चलचित्ततया सहस्रशो रमयन्ते हृदयं स्वनेव ताः ।। ८.४३ ।।	
श्वपचं किल सेनजित्सुता चकमे मीनरिपुं कुमुद्वती  ।	
मृगराजं अथो बृहद्रथा प्रमदानां अगतिर्न विद्यते ।। ८.४४ ।।	
कुरुहैहयवृष्णिवंशजा बहुमायाकवचोऽथ शम्बरः  ।	
मुनिरुग्रतपाश्च गौतमः समवापुर्वनितोद्धतं रजः ।। ८.४५ ।।	
अकृतज्ञं अनार्यं अस्थिरं वनितानां इद ईदृशं मनः  ।	
कथं अर्हति तासु पण्डितो हृदयं सञ्जयितुं चलात्मसु ।। ८.४६ ।।	
अथ सूक्ष्ममति द्वयाशिवं लघु तासां हृदयं न पश्यसि  ।	
किमु कायं असद्गृहं स्रवद्वैन्तानां अशुचिं न पश्यसि ।। ८.४७ ।।	
अनुलेपनं अञ्जनं स्रजो मणिमुक्तातपनीयं अंशुकं  ।	
यदहन्यहनि प्रधावनैर्वसनैश्चाभरणैश्च संस्कृतं  ।	
अशुभं तमसावृतेक्षणः शुभतो गच्छसि नावगच्छसि ।। ८.४८ ।।	
अथ वा समवैषि तत्तनूं अशुभां त्वं न तु संविदस्ति ते  ।	
सुरभिं विदधासि हि क्रियां अशुचेस्तत्प्रभवस्य शान्तये ।। ८.४९ ।।	
मलपञ्कधरा दिगम्बरा प्रकृतिस्थैर्नखदन्तर्ॐअभिः  ।	
यदि साधु किं अत्र योषितां सहजं तासु विचीयतां शुचि ।। ८.५० ।।	
मलपङ्कधरा दिगम्बरा प्रकृतिस्थैर्नखदन्तर्ॐअभिः  ।	
यदि सा तव सुन्दरी भवेन्नियतं तेऽद्य न सुन्दरी भवेत् ।। ८.५१ ।।	
स्रवतीं अशुचिं स्पृशेच्च कः सघुणो जर्जरभाण्डवत्स्त्रियं  ।	
यदि केवलया त्वचावृता न भवेन्मक्षिकपत्त्रमात्रया ।। ८.५२ ।।	
त्वचवेष्ठितं अस्तिपञ्जरं यदि कायं समवैषि योषितां  ।	
मदनेन च कृष्यसे बलादघृणः कायं सम्वैषि योषितां ।। ८.५३ ।।	
शुभतां अशुभेषु कल्पयन्नखदन्तत्वचकेशर्ॐअसु  ।	
अविचक्षण किं न पश्यसि प्रकृतिं च प्रभवं च योषितां ।। ८.५४ ।।	
तदवेत्य मनःशरीरयोर्वनिता दोषवतीर्विशेषतः  ।	
चपलं भवनोत्सुकं मनः प्रतिसंख्यानबलेन वार्यतां ।। ८.५५ ।।	
श्रुतवान्मतिमान्कुलोद्गतः परमस्य प्रशमस्य भाजनं  ।	
उपगम्य यथा तथा पुनर्न हि बेह्त्तुं नियमं त्वं अर्हसि ।। ८.५६ ।।	
अभिजनमहतो मनस्विनः प्रिययशसो बहुमानं इच्छतः  ।	
निधनं अपि वरं स्थिरात्मनश्च्युतविनयस्य न चैव जीवितं ।। ८.५७ ।।	
बद्ध्वा यथा हि कवचं प्रगृहीतचापो निन्द्यो भवत्यपसृतः समराद्रथस्थः  ।	
भैक्षाकं अभ्युपगतः परिगृह्य लिङ्गं निन्द्यस्तथा भवति कामर्हृतेन्द्रियाश्वः ।। ८.५८ ।।	
हास्यो यथा च परमाभरणाम्बरस्रग्भैक्षं चरन्धृतधनुश्चलचित्रमौलिः  ।	
वैरूप्यं अभ्युपगतः परैण्डभोजी हास्यस्तथा गृहसुखाभिमुखः सतृष्णः ।। ८.५९ ।।	
यथा स्वन्नं भुक्त्वा परमश्यनीयेऽपि शयितो वराहो निर्मुक्तः पुनरशुचि धावेत्परिचितं  ।	
तथा श्रेयः शृण्वन्प्रशमसुखं आस्वाद्य गुणवद्वनं शान्तं हित्वा गृहं अभिलषेत्कामतृषितः ।। ८.६० ।।	
यथोल्का हस्तस्था दहति पवनप्रेरितशिखा यथा पादाक्रान्तो दशति भुजगः क्रोधरभसः  ।	
यथा हन्ति व्याघ्रः शिशुरपि गृहीतो गृहगतः तथा स्त्रीसंसर्गो भुविधं अनर्थाय भवति ।। ८.६१ ।।	
तद्विज्ञाय मनःशरीरनियतान्नारिषु दोषानिमान्मत्वा कामसुखं नदीजलचलं क्लेशाय शोकाय च  ।	
दृष्ट्वा दुर्बलं आमपत्रसदृशं मृत्यूपसृष्टं जगन्निर्मोक्षाय कुरुष्व बुद्धिं अतुलां उत्कण्ठितुं नार्हसि ।। ८.६२ ।।	
	
Sउन्दरनन्दे महाकाव्ये स्त्रीविघातो नामाष्टमः सर्गः  ।