नारदपञ्चरात्रम्‌/प्रथमैकरात्रे/अध्यायः १४
श्रीशुक उवाच	
प्रयाते राधिकानाथे गोलोकं च निरामयं  ।	
बभूव किं रहस्यं च गते गन्धर्वपुङ्गवे   ।। १४.१  ।।	
श्रीव्यास उवाच	
सर्वे देवाश्च मुनयः प्रयाते परमात्मनि   ।	
सर्वे बभूवुस्ते तूष्णीं वयांसीव दिनात्यये   ।। १४.२  ।।	
उवाच शम्भुर्ब्रह्माणं नीतिसारविशारदं  ।	
ज्ञानाधिदेवो भगवान्परिणामसुखं वचः   ।। १४.३  ।।	
श्रीमहादेव उवाच	
रक्षिता यस्य भगवान्कल्याणं तस्य सन्ततं  ।	
स यस्य विघ्नकर्ता च रक्षितुं तं च कः क्षमः   ।। १४.४  ।।	
स्मृतिमात्रेण निर्विघ्ना ये च कृष्णपरायणः   ।	
विघ्नं कर्तुं के समर्थास्तेषां च मुनयः सुराः   ।। १४.५  ।।	
कोपाग्निनां स्थलं कुत्र स्तम्भितानां च साम्प्रतं  ।	
देवानां च मुनीनां च क्षणेनैवेश्वरेच्छया   ।। १४.६  ।।	
यदि तिष्ठन्ति भूमौ च दग्धशस्या वसुन्धरा   ।	
जले यदि ततस्तप्तं नष्ठास्ते जलजन्तवः   ।। १४.७  ।।	
स्थाले दहन्ति लोकांश्च वृक्षांश्च प्रलयाग्नयः   ।	
विधानं कर्तुं उचितं एषां च जगतां विधे   ।। १४.८  ।।	
त्वं एव धाता जगतां पिता च विष्णुरीश्वरः   ।	
कालाग्निरुद्रः संहर्ता नेदानी प्रलयक्षमः   ।। १४.९  ।।	
एते विषयिणः सर्वे कृष्णस्य परमात्मनः   ।	
आज्ञावहाश्च सततं दिक्पालाश्च दिगीश्वराः   ।। १४.१०  ।।	
तस्यैवाज्ञावहो धर्मः साक्षी च कर्मणां नृणां  ।	
भ्रमन्ति विषये शश्वन्मोहिता मायया हरेः   ।। १४.११  ।।	
अहं न पाता न स्रष्टा न संहर्ता च जीवनां  ।	
निर्लिप्तोऽ हं तपस्वी च हरेराराधनोन्मुखः   ।। १४.१२  ।।	
संहारविषयं मह्यं श्रीकृष्णश्च पुरा ददौ   ।	
दत्वा रुद्राय तदहं तपस्यासु रतो हरेः   ।। १४.१३  ।।	
तदर्चनेन ध्यानेन तपसा पूजनेन च   ।	
स्तवेन कवचनेनैव नाममन्त्रजपेन च   ।। १४.१४  ।।	
मृत्युञ्जयोऽ हं अधुना न च कालाद्भयं मम   ।	
कालः संहरते सर्वं मां विना च तथेश्वरं  ।। १४.१५  ।।	
पुरा सर्वादिसर्गे च कस्यचित्स्रष्टुरेव च   ।	
भालोद्भवाश्च ते रुद्रास्तेष्वेकोऽ हं शङ्करः   ।। १४.१६  ।।	
कल्पश्च ब्रह्मणः पाते लये प्राकृतिके तथा   ।	
सर्वे नष्टा विषयिणो न भक्ताश्च यथेश्वरः   ।। १४.१७  ।।	
असंख्यब्रह्मणः पातः कल्पश्चासंख्य एव च   ।	
समतीतः कतिविधो भविता या पुनः पुनः   ।। १४.१८  ।।	
श्रीकृष्णस्य निमेषेण ब्रह्मणः पतनं भवेथ् ।	
तत्र प्राकृतिकाः सर्वे तिरोभूताः पुनः पुनः   ।। १४.१९  ।।	
न प्राकृतो न विषयी नित्यदेही च वैष्णवः   ।	
हरेर्वरेणामरोऽहं शिवाधारस्ततस्ततः   ।। १४.२०  ।।	
जलप्लुतं च विश्वौघं लये प्राकृतिके ध्रुवं  ।	
आब्रह्मलोकपर्यन्तं परं कृष्णालयं विना   ।। १४.२१  ।।	
सर्वा देव्यो विलीनाश्च कृष्णः सत्यं सुनिश्चितं  ।	
सर्वे पुमांसो लीनाश्च सत्ये नित्ये सनातने   ।। १४.२२  ।।	
अहं कृष्णश्च प्रकृतिः पार्षदप्रवरो हरेः   ।	
नित्यं नित्या विद्यमाना गोलोके च निरामये   ।। १४.२३  ।।	
एक ईशो न द्वितीय इति सर्वादिसर्गतः   ।	
नहि नश्यन्ति तद्भक्ताः प्रकृतिप्राकृते लये   ।। १४.२४  ।।	
तस्य भक्तोत्तमानां च सततं स्मरणेन च   ।	
आयुर्व्ययो नहि भवेत्कथं मृत्युर्भविष्यति   ।। १४.२५  ।।	
न वासुदेवभक्तानां अशुभं विद्यते क्वचिथ् ।	
तेषां भक्तोत्तमानां च सततं स्मरणेन च   ।। १४.२६  ।।	
जन्ममृत्युजराव्याधिभयं नाप्युपजायते   ।	
अत्र कल्पे भवान्ब्रह्मा व्यवस्थाता च कर्मसु   ।। १४.२७  ।।	
स्थलं कोपानलानां च विधानं यद्विधे कुरु   ।	
शम्भोश्च वचनं श्रुत्वा कम्पितः कमलासनः   ।	
स्थलं चकार वह्नीनां आज्ञया शङ्करस्य च   ।। १४.२८  ।।	
ब्रह्मोवच	
ज्वरस्त्रिपादस्त्रिशिराः षड्भुजो नवलोचनः   ।	
भस्मप्रहरणो रौद्रः कालान्तकयमोपमः   ।। १४.२९  ।।	
भवे भवतु सर्वत्र भवकोपानलोऽधुना   ।	
प्राकृतेषु च देहेषु व्यापारोऽस्य मया कृतः   ।। १४.३०  ।।	
मम कोपानलः शम्भो संस्कृताग्निर्द्विजस्य च   ।	
भवे भवतु सर्वत्र व्यापारोऽस्य मया कृतः   ।। १४.३१  ।।	
शेषस्य कोपवह्निश्च शेषास्येऽस्त्वधुना शिव   ।	
यतो विश्वं च प्रलये दहेद्गोमयपिण्डवथ् ।। १४.३२  ।।	
वह्नेर्मुख्यानलो विश्वे व्यवहाराग्निरीश्वरः   ।	
भ्वत्वेव हि सर्वत्र सर्वेषां उपकारकः   ।। १४.३३  ।।	
धर्मास्यकोपवह्निश्च कृष्णाग्निश्च भवत्वयं  ।	
अधर्मं कुर्वतां सर्वं दाहनं च करिष्यति   ।। १४.३४  ।।	
सूर्यकोपानलश्चायं दावाग्निश्च वनेषु च   ।	
स्थितिरस्य तरोः स्कन्धे तद्भक्ष्याः पशुपक्षिणः   ।। १४.३५  ।।	
चन्द्रकोपानलो विश्वे कामिनां विरहानलः   ।	
दम्पत्योर्विरहे शश्वद्भक्ष्यति स्म द्वयोस्तनुं  ।। १४.३६  ।।	
इन्द्रकोपानलः सद्यो वज्राग्निश्च बभूव ह   ।	
उपेन्द्रस्यानलश्चैव विद्युदेव भ्वत्वयं  ।। १४.३७  ।।	
रुद्राणां आस्यवह्निश्च महोल्काग्निर्भवत्वयं  ।	
गणेशाग्निः पृथिव्यां तु यथास्थाने तु तिष्ठति   ।। १४.३८  ।।	
यत्र तिष्ठेत्तदुषरं एवं एवं विदुर्बुधाः   ।	
स्कन्दकोपानलश्चैव रणास्त्राग्निर्बभूव ह   ।। १४.३९  ।।	
कामेतराणां देवानां मुनीनां च मुखानलः   ।	
जग्राहौर्वमुनिस्तत्र तेजसि ब्रह्मणः सुतः   ।। १४.४०  ।।	
स्वदक्षिणोरौ स मुनिः संस्थाप्य वेदमन्त्रतः   ।	
ब्रह्मणं च नमस्कृत्य शङ्करं तपसे ययौ   ।। १४.४१  ।।	
कालेन तस्मान्निःसृत्य समुद्रे वाडवानलः   ।	
स बभूव पुरा पुत्र परमौर्वानलः स्वयं  ।। १४.४२  ।।	
कामाग्निं उल्वणं दृष्ट्वा विचिन्त्य मनसा विधिः   ।	
समालोच्य सुरैः सार्धं मुनीन्द्रैः सह संसदि   ।। १४.४३  ।।	
अजुहाव स्त्रियः सर्वाः सुव्रताश्च पतिव्रताः   ।	
आयुयुर्योषितः सर्वास्ता ऊचुः कमलोद्भवं  ।। १४.४४  ।।	
स्त्रिय ऊचुः	
किं अस्मान्ब्रूहि भगवन्शाधि नः करवाम किं  ।	
आलोच्य मनसा सर्वं देहि भारं वयं स्त्रियः   ।। १४.४५  ।।	
ब्रह्मोवाच	
गृहीत्वा मदनाग्निं च मैथुने सुखदायकं  ।	
विश्वे च योषितः सर्वाः शश्वत्कामा भवन्तु च   ।। १४.४६  ।।	
ब्रह्मणश्च वचः श्रुत्वा कोपरक्तास्यलोचनः   ।	
तं ऊचुः योषितः सर्वा भयं त्यक्त्वा च संसदि   ।। १४.४७  ।।	
स्त्रिय ऊचुः	
धिक्त्वां जगद्विधिं व्यर्थं चकार परमेश्वरः   ।	
अपूज्यो मोहिनीशापात्पुत्रशापेन साम्प्रतं  ।। १४.४८  ।।	
गृहीत्वा मदनाग्निं च पुरुषाश्च तथा स्त्रियः   ।	
नित्यं दहन्ति सततं वास्तवं दुःसहं परं  ।। १४.४९  ।।	
तदेकभागः पुरुषे त्रिभागश्चापि योषिति   ।	
तेन दुग्धाः स्त्रियः सर्वाश्चास्माकं अपरेण किं  ।। १४.५०  ।।	
समर्पणं चेत्पुरुषे यद्यस्मासु स्मरानलः   ।	
भस्मीभूतं करिष्यामो रक्षिता को भवेत्तव   ।। १४.५१  ।।	
पतिव्रतावचः श्रुत्वा तं उवाच शिवः स्वयं  ।	
हितं सत्यं नितिसारं परिणामसुखावहं  ।। १४.५२  ।।	
अथ कुलटोत्पत्तिः	
श्रीमहादेव उवाच	
त्यज द्वन्द्वं महाभाग सुव्रताभिः  सहाधुना   ।	
पतिव्रतानां तेजश्च सर्वेभ्यश्च परं भवेथ् ।। १४.५३  ।।	
निर्माणं कुरु देवेन्द्र कृत्यां स्त्रीजातिं ईश्वर   ।	
तस्यै देहि दुःखबीजं कामकोपानलं परं  ।। १४.५४  ।।	
शङ्करस्य वचः श्रुत्वा सत्वरं जगतां विधिः   ।	
ससृजे तत्क्षणं मूर्तिं स्त्रीरूपां सुमनोहरां  ।। १४.५५  ।।	
अहो रूपं अहो वेशं अहो अस्या नवं वयः   ।	
अहो चक्षुः कटाक्षं च मुनीनां मोहयन्मनः   ।। १४.५६  ।।	
अहो कठिनं चारु स्तनयुग्मं सुवर्तुलं  ।	
विचित्रं कठिनं स्थूलं श्रोणियुग्मं च सुन्दरं  ।। १४.५७  ।।	
नितम्बयुग्मं वलितं चक्राकारं सुकोमलं  ।	
श्वेतचम्पकवर्णाभं सर्वावयं ईप्सितं  ।। १४.५८  ।।	
शरत्पार्वणकोटीन्दुविनिन्दास्यं सुशोभनं  ।	
ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं वस्त्रेणाच्छादितं मुदा   ।। १४.५९  ।।	
वपुः सुकोमलं चालं नातिदीर्घं न वखरं  ।	
वह्निशुद्धांशुकं रत्नभूषणैर्भूषितं सदा   ।। १४.६०  ।।	
दाडिम्बकुमुदाकारं सान्द्रं सिन्दूरसुन्दरं  ।	
कस्तूरीविन्दुना सार्धं स्निग्धचन्दनविन्दुभिः   ।। १४.६१  ।।	
पक्वबिम्बफलाकारं अधरौष्ठपुटं परं  ।	
दन्तपंक्तियुगं चैव दाडिम्बबीजसन्निभं  ।। १४.६२  ।।	
सुचारु कवरीभारं मालतीमाल्यमण्डितं  ।	
तस्यै ददौ च कामाग्निं दृष्ट्वा तां कमलोद्भवः   ।। १४.६३  ।।	
दृष्ट्वा सा चन्द्ररूपं च कामोन्मत्ता विचेतना   ।	
कृत्वा कटाक्षं स्मेराश्या मां भजस्वेत्युवाच सा   ।। १४.६४  ।।	
सस्पितः प्रययौ चन्द्रो लज्जया च सभातलाथ् ।	
कामं दृष्ट्वा च चकमे कामार्ता सा गतत्रपा   ।। १४.६५  ।।	
दुद्राव कामस्तस्माच्च तत्पश्चात्सा दधाव च   ।	
जहसुर्देवताः सर्वा मुनयश्चापि संसदि   ।। १४.६६  ।।	
लज्जिता योषितह्सर्वास्तां वारयितुं अक्षमाः   ।	
सर्वे चक्रुः परीहासं स्त्रीवर्गं शङ्करादयः   ।। १४.६७  ।।	
कामं न लब्ध्वा सा च स्त्री निवृत्यागत्य संसदि   ।	
तं अश्विनीकुमारं चाप्युवाच सुरसन्निधौ   ।। १४.६८  ।।	
कृत्याकामिन्युवाच	
मां भजस्व रवेः पुत्र प्रियां रसवतीं मुदा   ।	
शृङ्गारे सुखदां शान्तां परां कामातुरां वरां  ।। १४.६९  ।।	
त्वया शार्धं भ्रमिष्यामि सुन्दरे गहने वने   ।	
रहसि रहसि क्रीडां करिष्यामि दिवानिशं  ।। १४.७०  ।।	
मधुपानं च दास्यामि वासितं चामलं जलं  ।	
सकर्पूरं च ताम्बूलं भोगवस्तु मनोहरं  ।। १४.७१  ।।	
शय्यां मनोरमां कृत्वा सपुष्पचन्दनार्चितां  ।	
भगवन्तं करिष्यामि पुष्पचन्दनचर्चितं  ।। १४.७२  ।।	
कुमार उवाच	
वचनं वद वामे मां आत्मनो हृदयङ्गम   ।	
विहाय कपटं कान्ते कपटं धर्मनाशनं  ।। १४.७३  ।।	
स्त्रीधर्मं स्त्रीमनस्कामं स्त्रीस्वभावं च कीदृशं  ।	
तदाचारं कतिविधं तन्मां व्याख्यातुं अर्हसि   ।। १४.७४  ।।	
अश्विनीजवचः श्रुत्वा कामार्ता तं उवाच सा   ।	
कामार्तानां क्व लज्जा च क्व भयं मानं एव च   ।। १४.७५  ।।	
अथ कुलटास्वभावकथनम्	
कामिन्युवाच	
स्थानं नास्ति क्षणं नास्ति नास्ति दूती तदुत्तमा   ।	
तेनैव युवतीनां च सतीत्वं उपजायते   ।। १४.७६  ।।	
सुवेशं कामुकं दृष्ट्वा कामिनी मदनातुरा   ।	
तद्रात्रं च पुलकितं योनौ कण्डूयनं परं  ।। १४.७७  ।।	
विचेतना भवेत्सा च कामज्वरप्रपीडिता   ।	
सर्वं त्यजति तद्धेतोः पुत्रं कान्तं गृहं धनं  ।। १४.७८ ।  ।।	
लब्ध्वा युवानं पुरुषं देशत्यागं करोति सा   ।	
तदुत्तमं पुनर्लब्ध्वा तं त्यजेत्सा क्षणेन च   ।। १४.७९  ।।	
विषं दातुं समर्था सा स्वामिनं गुणिनां वरं  ।	
म्लेच्छं युवानं सम्प्राप्य सर्वस्वं दातुं उत्सुका   ।। १४.८०  ।।	
त्यजेत्कुलभयं लज्जां धर्मं बन्धुं यशः श्रियं  ।	
सम्प्राप्य रतिशूरं च युवानं सुरतोन्मुखं  ।। १४.८१  ।।	
सुदृश्यं सुन्दरमुखं शश्वन्मधुरितं वचः   ।	
हृदयं क्षुरधाराभं को वा जानाति तन्मनः   ।। १४.८२  ।।	
विद्युच्छटा जले रेखा चास्थिरा च यथाम्बरे   ।	
तथास्थिरा च कुलटाप्रीतिः स्वप्नं च तद्वचः   ।। १४.८३  ।।	
कुलटानां न सत्यं च न च धर्मो भयं दया   ।	
न लौकिकं न लज्जा स्याज्जारजिन्ता निरन्तरं  ।। १४.८४  ।।	
स्वप्ने जागरणे चैव भोजने शयने सदा   ।	
निरन्तरं कामचिन्ता जारे स्नेहो न चान्यतः   ।। १४.८५  ।।	
कुलटा नरघातिभ्यो निर्दया दुष्टमानसाः   ।	
जारार्थे च सुतं हन्ति बान्धवस्य च का कथा   ।। १४.८६  ।।	
न हि वेदा विदन्त्येवं कुलताहृदयङ्गमं  ।	
कथं देवास्च मुनयः सन्तो जानन्ति निश्चयं  ।। १४.८७  ।।	
रतिशूरं प्रियं दृष्ट्वा क्षीरं घृतं इवाचरेथ् ।	
गते वयसि जीर्णं तं विषं दृष्ट्वा त्यजेत्क्षणाथ् ।। १४.८८  ।।	
न विश्वसेयुस्तां दुष्टो तस्मात्सन्तो हि सन्ततं  ।	
न रिपुः पुरुषाणां च दुष्टस्त्रीभ्यः परो भुवि   ।। १४.८९  ।।	
विषं मन्त्रादुपशमं जलाद्वह्निश्च निश्चितं  ।	
अग्नेश्च कण्ठकोच्छन्नं दुर्जनः स्तवनाद्वशः   ।। १४.९०  ।।	
लुब्धो धनेन राजा च सेवया सततं वशः   ।	
मिश्रं स्वच्छस्वभावेन भयेन च रिपुर्वशः   ।। १४.९१  ।।	
आदरेण वशो विप्रो यौवती प्रेमभारतः   ।	
बन्धुर्वशः समतया गुरुः प्रणतिभिः सदा   ।। १४.९२  ।।	
मूर्खो वशः कथायां च विद्वान्विद्याविचारतः   ।	
न हि दुष्टा च कुलटा पुंसश्च वशगा भवेथ् ।। १४.९३  ।।	
स्वकार्ये तत्परा शश्वत्प्रीतिः कार्यानुरोधतः   ।	
न सर्वस्य वशीभूता विना शृङ्गारं उल्वणं  ।। १४.९४  ।।	
न प्रीत्या न धनेनैव न स्तवान्न सेवया   ।	
न प्राणदानतो वेश्या वशीभूता भवेत्क्षणं  ।। १४.९५  ।।	
आहारो द्विगुणस्तासां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणा   ।	
षड्गुणा मन्त्रणा तासां कामश्चाष्टगुनः स्मृतः   ।। १४.९६  ।।	
शश्वत्कामा च कुलटा न च तृप्तिश्च क्रीडया   ।	
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते   ।। १४.९७  ।।	
दिवानिशं च शृङ्गारं कुरुते तत्पुमान्यदि   ।	
न तृप्तिः कुलटानां च पुमांसं ग्रस्तुं इच्छति   ।। १४.९८  ।।	
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः   ।	
नान्तकः सर्वभूतानां नासां तृप्यति सम्पदां  ।। १४.९९  ।।	
न श्रेयसां मनस्तृप्तं वाडवाग्निर्न पाथसां  ।	
वसुन्धरा न रजसां न पुंसां कुलटा तथा   ।। १४.१००  ।।	
इत्येवं कथितं किंचिथ्सर्वं वक्तुं च नोचितं  ।	
लज्जा बीजं योषितां च निबोध भास्करात्मज   ।। १४.१०१  ।।	
श्रुत्वा च कृत्यास्त्रीवाक्यं जहसुर्मुनयः सुराः   ।	
चुकुपुर्योषितः सर्वाः पद्माद्या लज्जिताः सुत   ।। १४.१०२  ।।	
लज्जानतानना लक्ष्मीर्निर्ययौ देवमण्डलाथ् ।	
तत्पश्चात्पार्वती सार्धं सरस्वत्या नतानना   ।। १४.१०३  ।।	
सावित्री रोहिनी स्वाहा वारुणी च रतिः शची   ।	
सर्वा बभूवुरेकत्र प्रचक्रुर्मन्त्रणां च ताः   ।। १४.१०४  ।।	
कृत्यास्त्रियः समाहूय ता ऊचुश्च क्रमेण च   ।	
रोधयां आसुरिष्टां तां सुगोप्यां अपि योषितः   ।। १४.१०५  ।।	
तस्या मुखे ददौ हस्तं सुशीला कमलालया   ।	
सलज्जिता भव सुते शान्ता चेति शुभाशिषं  ।। १४.१०६  ।।	
सरस्वती ददौ तस्यै चाभिमानं च धैर्यतां  ।	
मौखर्यं वावदूकत्वं मन्त्रणां आत्मरक्षणं  ।। १४.१०७  ।।	
सावित्री च ददौ तस्यै सौशील्यं चातिदुर्लभं  ।	
आत्मसंगोपनं चैव गाम्भीर्यं कुलतो भयं  ।। १४.१०८  ।।	
पार्वत्युवाच	
धिक्त्वां स्वभावकुलटां लज्जिता भव सुन्दरि   ।	
स्वमानं गौरवं रक्ष ह्यस्माकं च स्मरातुर   ।। १४.१०९  ।।	
जनि लभ पृथिव्यां च कायव्यूहं विधाय च   ।	
पुंसां अष्टगुणं कामं लभस्व च पृथक्प्रृथक्  ।। १४.११०  ।।	
लज्जां चतुर्गुणां चापि द्विगुणां धैर्यतां तथा   ।	
अभोगेच्छधमे  गच्छ दूरं गच्छ ममान्तिकाथ् ।। १४.१११  ।।	
पुंसां च द्विगुणः कामो वास्तवीणां च योषितां  ।	
लज्जा चाष्टगुणा चापि धैर्यता च चतुर्गुणा   ।। १४.११२  ।।	
कुलधर्मः कुलभयं सौशील्यं मानं ऊर्जितं  ।	
शश्वत्तिष्ठतु पुंस्येव स्त्रीषु च ममाज्ञया   ।। १४.११३  ।।	
यस्मात्सदसि सर्वेभ्यो लज्जाहीनः सुराधमः   ।	
स्त्रीस्वभावं च पप्रच्छ यज्ञभाक्न भवेत्ततः   ।। १४.११४  ।।	
अद्यप्रभृति विश्वेषु नाग्राह्यं पापसंयुतं  ।	
चिकित्सकानां विदुषां न भक्ष्य ममाज्ञया   ।। १४.११५  ।।	
इत्येवं उक्त्वा प्रययुर्देव्यश्च सर्वयोषितः   ।	
देवाश्च मुनयश्चापि ये चान्ये च समागतः   ।। १४.११६  ।।	
देवाश्च मुनयश्चापि ये चान्ये सर्वतः सुत   ।	
पतिव्रताणां स्त्रीणां च लज्जा बीजस्वरूपिणी   ।। १४.११७  ।।	
इति श्रीनारदपञ्चरात्रे ज्ञाणामृतसारे प्रथमैकरात्रे	
कुलटोत्त्पतिर्नाम चतुर्दशोऽध्यायः