स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ०१४
अध्याय १४

युधिष्ठिर उवाच -
ततस्त ऋषयः सर्वे महाभागास्तपोधनाः  ।
गतास्तु परमं लोकं ततः किं जातमद्भुतम्  ॥ १४.१ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
ततस्तेषु प्रयातेषु नर्मदातीरवासिषु  ।
बभूव रौद्रसंहारः सर्वभूतक्षयंकरः  ॥ १४.२ ॥
कैलासशिखरस्थं तु महादेवं सनातनम्  ।
ब्रह्माद्याः प्रास्तुवन् देवमृग्यजुःसामभिः शिवम्  ॥ १४.३ ॥
संहर त्वं जगद्देव सदेवासुरमानुषम्  ।
प्राप्तो युगसहस्रान्तः कालः संहरणक्षमः  ॥ १४.४ ॥
मद्रूपं तु समास्थाय त्वया चैतद्विनिर्मितम्  ।
वैष्णवीं मूर्तिमास्थाय त्वयैतत्परिपालितम्  ॥ १४.५ ॥
एका मूर्तिस्त्रिधा जाता ब्राह्मी शैवी च वैष्णवी  ।
सृष्टिसंहाररक्षार्थं भवेदेवं महेश्वर  ॥ १४.६ ॥
एतच्छ्रुत्वा वचस्तथ्यं विष्णोश्च परमेष्ठिनः  ।
सगणः सपरीवारः सह ताभ्यां सहोमया  ॥ १४.७ ॥
समलोकान्विभिद्येमान्भगवान्नीललोहितः  ।
भूराद्यब्रह्मलोकान्तं भित्त्वाण्डं परतः परम्  ॥ १४.८ ॥
शैवं पदमजं दिव्यमाविशत्सह तैर्विभुः  ।
न तत्र वायुर्नाकाशं नाग्निस्तत्र न भूतलम्  ॥ १४.९ ॥
यत्र संतिष्ठे देव उमया सह शङ्करः  ।
न सूर्यो न ग्रहास्तत्र न ऋक्षाणि दिशस्तथा  ॥ १४.१० ॥
न लोकपाला न सुखं न च दुःखं नृपोत्तम  ॥ १४.११ ॥
ब्राह्मं पदं यत्कवयो वदन्ति शैवं पदं यत्कवयो वदन्ति  ।
क्षेत्रज्ञमीशं प्रवदन्ति चान्ये सांख्याश्च गायन्ति किलादिमोक्षम्  ॥ १४.१२ ॥
यद्ब्रह्म आद्यं प्रवदन्ति केचिद्यं सर्वमीशानमजं पुराणम्  ।
तमेकरूपं तमनेकरूपमरूपमाद्यं परमव्ययाख्यम्  ॥ १४.१३ ॥
अवर्णमप्यर्थमनामगोत्रं तुर्यं पदं यत्कवयो वदन्ति  ।
ध्यानार्थविज्ञानमयं सुसूक्ष्ममात्मस्थमीशानवरं वरेण्यम्  ॥ १४.१४ ॥
ततस्त्रयस्ते भगवन्तमीशं सम्प्राप्य संक्षिप्य भवन्त्यर्थकम्  ।
पृथक्स्वरूपैस्तु पुनस्त एव जगत्समस्तं परिपालयन्ति  ॥ १४.१५ ॥
संहारं सर्वभूतानां रुद्रत्वे कुरुते प्रभुः  ।
विष्णुत्वे पालयेल्लोकान्ब्रह्मत्वे सृष्टिकारकः  ॥ १४.१६ ॥
प्रकृत्या सह संयुक्तः कालो भूत्वा महेश्वरः  ।
विश्वरूपा महाभागा तस्य पार्श्वे व्यवस्थिता  ॥ १४.१७ ॥
यामाहुः प्रकृतिं तज्ज्ञाः पदार्थानां विचक्षणाः  ।
पुरुषत्वे प्रकृतित्वे च कारणं परमेश्वरः  ॥ १४.१८ ॥
तस्मादेतज्जगत्सर्वं चराचरम्  ।
तस्मिन्नेव लयं याति युगान्ते समुपस्थिते  ॥ १४.१९ ॥
भगलिङ्गाङ्कितं सर्वं व्याप्तं वै परमेष्ठिना  ।
भगरूपो भवेद्विष्णुर्लिङ्गरूपो महेश्वरः  ॥ १४.२० ॥
भाति सर्वेषु लोकेषु गीयते भूर्भुवादिषु  ।
प्रविष्टः सर्वभूतेषु तेन विष्णुर्भगः स्मृतः  ॥ १४.२१ ॥
विशनाद्विष्णुरित्युक्तः सर्वदेवमयो महान्  ।
भासनाद्गमनाच्चैव भगसंज्ञा प्रकीर्तिता  ॥ १४.२२ ॥
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं यस्मिन्नेति लयं जगत् ।
एकभावं समापन्नं लिङ्गं तस्माद्विदुर्बुधाः  ॥ १४.२३ ॥
महादेवस्ततो देवीमाह पार्श्वे स्थितां तदा  ।
संहरस्व जगत्सर्वं मा विलम्बस्व शोभने  ॥ १४.२४ ॥
त्यज सौम्यमिदं रूपं सितचन्द्रांशुनिर्मलम्  ।
रुद्रं रूपं समास्थाय संहरस्व चराचरम्  ॥ १४.२५ ॥
रौद्रैर्भूतगणैर्घोरैर्देवि त्वं परिवारिता  ।
जीवलोकमिमं सर्वं भक्षयस्वाम्बुजेक्षणे  ॥ १४.२६ ॥
ततोऽहं मर्दयिष्यामि प्लावयिष्ये तथा जगत् ।
कृत्वा चैकार्णवं भूयः सुखं स्वप्स्ये त्वया सह  ॥ १४.२७ ॥

श्रीदेव्युवाच -
नाहं देव जगच्चैतत्संहरामि महाद्युते  ।
अम्बा भूत्वा विचेष्टं न भक्षयामि भृशातुरम्  ॥ १४.२८ ॥
स्त्रीस्वभावेन कारुण्यं करोति हृदयं मम  ।
कथं वै निर्दहिष्यामि जगदेतज्जगत्पते  ॥ १४.२९ ॥
तस्मात्त्वं स्वयमेवेदं जगत्संहर शङ्कर  ।
अथैवमुक्तस्तां देवीं धूर्जटिर्नीललोहितः  ॥ १४.३० ॥
क्रुद्धो निर्भर्त्सयामास हुङ्कारेण महेश्वरीम्  ।
ओं हुंफट्त्वं स इत्याह कोपाविष्टैरथेक्षणैः  ॥ १४.३१ ॥
हुंकारिता विशालाक्षी पीनोरुजघनस्थला  ।
तत्क्षणाच्चाभवद्रौद्रा कालरात्रीव भारत  ॥ १४.३२ ॥
हुंकुर्वती महानादैर्नादयन्ती दिशो दश  ।
व्यवर्धत महारौद्रा विद्युत्सौदामिनी यथा  ॥ १४.३३ ॥
विद्युत्सम्पातदुष्प्रेक्ष्या विद्युत्संघातचञ्चला  ।
विद्युज्ज्वालाकुला रौद्रा विद्युदग्निनिभेक्षणा  ॥ १४.३४ ॥
मुक्तकेशी विशालाक्षी कृशग्रीवा कृशोदरी  ।
व्याघ्रचर्माम्बरधरा व्यालयज्ञोपवीतिनी  ॥ १४.३५ ॥
वृश्चिकैरग्निपुञ्जाभैर्गोनसैश्च विभूषिता  ।
त्रैलोक्यं पूरयामास विस्तारेणोच्छ्रयेण च  ॥ १४.३६ ॥
भासुराङ्गा तु संवृत्ता कृष्णसर्पैककुण्डला  ।
चित्रदण्डोद्यतकरा व्याघ्रचर्मोपसेविता  ॥ १४.३७ ॥
व्यवर्धत महारौद्रा जगत्संहारकारिणी  ।
सृक्किणी लेलिहाना च क्रूरफूत्कारकारिणी  ॥ १४.३८ ॥
व्यात्तास्या घुर्घुरारावा जगत्संक्षोभकारिणी  ।
खेलद्भूतानुगा क्रूरा निःश्वासोच्छ्वासकारिणी  ॥ १४.३९ ॥
जाताट्टअहासा दुर्नासा वह्निकुण्डसमेक्षणा  ।
प्रोद्यत्किलकिलारावा ददाह सकलं जगत् ॥ १४.४० ॥
दह्यमानाः सुरास्तत्र पतन्ति धरणीतले  ।
पतन्ति यक्षगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः  ॥ १४.४१ ॥
पतन्ति भूतसङ्घाश्च हाहाहैहैविराविणः  ।
बुम्बापातैः सनिर्घातैरुदितार्तस्वरैरपि  ॥ १४.४२ ॥
व्याप्तमासीत्तदा विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्  ।
संपतद्भिः पतद्भिश्च ज्वलद्भूतगणैर्मही  ॥ १४.४३ ॥
जातैश्चटचटाशब्दैः पतद्भिर्गिरिसानुभिः  ।
तत्र रौद्रोत्सवे जाता रुद्रानन्दविवर्धिनी  ॥ १४.४४ ॥
विहिंसमाना भूतानि चर्वमाणाचरानपि  ।
तत्तद्गन्धमुपादाय शिवारावविराविणी  ॥ १४.४५ ॥
गलच्छोणितधाराभिमुखा दिग्धकलेवरा  ।
चण्डशीलाभवच्चण्डी जगत्संहारकर्मणि  ॥ १४.४६ ॥
येऽपि प्राप्ता महर्लोकं भृग्वाद्याश्च महर्षयः  ।
तेऽपि नश्यन्ति शतशो ब्रह्मक्षत्त्रविशादयः  ॥ १४.४७ ॥
देवासुरा भयत्रस्ताः सयक्षोरगराक्षसाः  ।
विशन्ति केऽपि पातालं लीयन्ते च गुहादिषु  ॥ १४.४८ ॥
सा च देवी दिशः सर्वा व्याप्य मृत्युरिव स्थिता  ।
युगक्षयकरे काले देवेन विनियोजिता  ॥ १४.४९ ॥
एकापि नवधा जाता दशधा दशधा तथा  ।
चतुःषष्टिस्वरूपा च शतरूपाट्टहासिनी  ॥ १४.५० ॥
जज्ञे सहस्ररूपा च लक्षकोटितनुः शिवा  ।
नानारूपायुधाकारा नानावादनचारिणी  ॥ १४.५१ ॥
एवंरूपाऽभवद्देवी शिवस्यानुज्ञया नृप  ।
दिक्षु सर्वासु गगने विकटायुधशीलिनः  ॥ १४.५२ ॥
रुन्धन्तो नश्यमानांस्तान्गणा माहेश्वराः स्थिताः  ।
विचरन्ति तया सार्द्धं शूलपट्टिशपाणयः  ॥ १४.५३ ॥
ततो मातृगणाः केचिद्विनायकगणैः सह  ।
व्यवर्धन्त महारौद्रा जगत्संहारकारिणः  ॥ १४.५४ ॥
ततस्तस्या व्यवर्धन्त दंष्ट्राः कुन्देन्दुसन्निभाः  ।
योजनानां सहस्राणि अयुतान्यर्बुदानि च  ॥ १४.५५ ॥
दंष्ट्रावलिः कररुहाः क्रूरास्तीक्ष्णाश्च कर्कशाः  ।
वियद्दिशो लिखन्त्येव सप्तद्वीपां वसुंधराम्  ॥ १४.५६ ॥
तस्या दंष्ट्राभिसम्पातैश्चूर्णिता वनपर्वताः  ।
शिलासंचयसंघाता विशीर्यते सहस्रशः  ॥ १४.५७ ॥
हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः  ।
माल्यवांश्चैव नीलश्च श्वेतश्चैव महागिरिः  ॥ १४.५८ ॥
मेरुमध्यमिलापीठं सप्तद्वीपं च सार्णवम्  ।
लोकालोकेन सहितं प्राकम्पत नृपोत्तम  ॥ १४.५९ ॥
दंष्ट्राशनिविस्पृष्टाश्च विशीर्यन्ते महाद्रुमाः  ।
उत्पातैश्च दिशो व्याप्ता घोररूपैः समन्ततः  ॥ १४.६० ॥
तारा ग्रहगणाः सर्वे ये च वैमानिका गणाः  ।
शिवासहस्रैराकीर्णा महामातृगणैस्तथा  ॥ १४.६१ ॥
सा चचार जगत्कृत्स्नं युगान्ते समुपस्थिते  ।
भ्रमद्भिश्च ब्रुवद्भिश्च क्रोशद्भिश्च समन्ततः  ॥ १४.६२ ॥
प्रमथद्भिर्ज्वलद्भिश्च रौद्रैर्व्याप्ता दिशो दश  ।
विस्तीर्णं शैलसङ्घातं विघूर्णितगिरिद्रुमम्  ॥ १४.६३ ॥
प्रभिन्नगोपुरद्वारं केशशुष्कास्थिसंकुलम्  ।
प्रदग्धग्रामनगरं भस्मपुंजाभिसंवृतम्  ॥ १४.६४ ॥
चिताधूमाकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्  ।
हाहाकाराकुलं सर्वमहहस्वननिस्वनम्  ॥ १४.६५ ॥
जगदेतदभूत्सर्वमशरण्यं निराश्रयम्  ॥ १४.६६ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये कल्पानुकथने कालरात्रिकृतजगत्संहरणवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥