स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः १०८
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
अष्टषष्टिप्रमाणानि यानि क्षेत्राणि सूतज ॥ 
त्वयोक्तानि च तान्येव नामतो नः प्रकीर्तय ॥ १ ॥ 
तथान्यानि च तीर्थानि यानि संति धरातले ॥ 
तानि कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः ॥ २ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
यानि प्रोक्तानि तीर्थानि भवद्भिर्द्विजसत्तमाः ॥ 
अष्टषष्टिप्रमाणानि तथा क्षेत्राणि भूतले ॥३॥ 
तानि सर्वाणि भीतानि प्रविष्टानि रसातलम् ॥ 
तीर्थानि मुनिशार्दूलाः पापे ह्यत्र कलौ युगे ॥४॥ 
एतदेव पुरा पृष्टः पार्वत्या परमेश्वरः ॥ 
यद्भवद्भिरहं पृष्टस्तीर्थयात्राकृते द्विजाः ॥ ५ ॥ 
कैलासशिखरासीनः पुरा देवो महेश्वरः ॥ 
सर्वैर्गणगणैः सार्धमुपविष्टो वरासने ॥ ६ ॥ 
प्रणाम करणार्थाय ह्यागतेष्वमरेषु च ॥ 
गतेषु तेषु विप्रेंद्रा सर्वेषु त्रिदिवालयम् ॥ 
अर्धासनगता देवी वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७ ॥ 
॥ देव्युवाच ॥ ॥ 
देवदेव महादेव गंगाक्षालितशेखर ॥ 
वद मे तीर्थमाहात्म्यं यद्यहं वल्लभा तव । ८ ॥ 
तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले ॥ 
संख्यया नामतो देव मह्यं कीर्तय सांप्रतम् । ९ ॥ 
यानि तीर्थान्यनेकानि क्षेत्राणि चैव मे प्रभो ॥ 
तानि कीर्तय देवेश सुगम्यं चैव देहिनाम् ॥ 
कीर्तनाच्च समग्राणां तीर्थानां लभ्यते फलम् ॥ ६.१०८.१० ॥ 
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
तीर्थशब्दो वरारोहे धर्मकृत्येषु वर्तते ॥ 
धर्मस्थानेषु सर्वेषु तत्त्वं शृणु समाहिता ॥ ११ ॥ 
माता तीर्थं पिता तीर्थं तीर्थ साधुसमागमः ॥ 
धर्मानुचिंतनं चैव तथैव नियमो यमः ॥ १२ ॥ 
पुण्याः कथा वरारोहे देवर्षीणां कृतास्तथा ॥ 
आश्रयाः सन्मुनींद्राणां देवानां च तथा प्रिये ॥ १३ ॥ 
भूमिभागाः पवित्राः स्युः कीर्त्यते तीर्थमित्युत ॥ 
तेषां संदर्शनादेव स्मरणाच्चावगाहनात् ॥ 
मुच्यंते जन्तवः पापैरपि जन्मशतोद्भवैः ॥ १४ ॥ 
तथा पातकिनो ये च ये च विश्वासघातकाः ॥ 
तेऽपि सर्वे तथा मुक्तास्तेषां चैवावगाहनात्॥ १५ ॥ 
एवं पापानि संयांति नाशं सर्वांगसुन्दरि ॥ 
अपि ब्रह्मवधात्पापं यद्भवेदिह देहिनाम् ॥ 
तच्चापि तीर्थसंसर्गात्प्रलयं यात्यसंशयम् ॥ १६ ॥ 
ममापि करसंलग्नं कपालं ब्रह्मणः पुरा ॥ 
पतितं तीर्थसंसर्गात्तेषां चैवावगाहनात् ॥ १७ ॥ 
एवं सर्वेषु तीर्थेषु तथा ह्यायतनेषु च ॥ 
स्नातव्यं भक्तियुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ॥ १८ ॥ 
यत्र स्नातैर्नरैः सम्यक्सर्वेषां लभ्यते फलम् ॥ 
ममाश्रयं विशालाक्षि सर्वपातकनाशनम्॥ 
कामदं च तथा नॄणां नारीणां च विशेषतः ॥ १९ ॥ 
एतद्गुह्यतमं देवि मम नित्यव्यवस्थितम् ॥ 
न कस्याऽपि मयाख्यातं देवेंद्रस्यापि पृच्छतः ॥ ६.१०८.२० ॥ 
वाल्लभ्यात्तव मे भद्रे कथितं वै वरानने ॥ 
अष्टषष्टिः प्रगम्यानि भक्त्या तीर्थानि मानवैः ॥ २१ ॥ 
ममाश्रयाणि तान्येव सर्वपापहराणि च ॥ 
कामदानि वरारोहे मत्प्रभावादसंशयम् ॥ २२ ॥ 
यं यं कामं समाधाय तत्र तीर्थे पुमान्यदि ॥ 
कृत्वा स्नानं ततो देवमर्चयेच्च महेश्वरम् ॥ २३ ॥ 
सुकृतं मनसि ध्यात्वा यैर्नरैः पूजितो हरिः ॥ 
आस्तां तेषां वरारोहे दर्शनं स्पर्शनं तथा ॥ 
स्मरणादपि मुच्यंते नराः पापैः पुराकृतैः ॥ २४ ॥ 
एते शक्रादयो देवास्तेषु तीर्थेषु सुन्दरि ॥ 
मां पूज्य त्रिदिवं प्राप्तास्तथान्ये नारदादयः ॥ २५ ॥ 
तान्यहं ते प्रवक्ष्यामि विस्तरेण पृथक्पृथक् ॥ 
नामतः शृणु देवेशि समाहितमनाः स्थिता ॥ २६ ॥ 
वाराणसी प्रयागं च नैमिषं चापरं तथा ॥ 
गयाशिरः सुपुण्यं च पवित्रं कुरुजांगलम् ॥ २७ ॥ 
प्रभासं पुष्करं चैव विश्वेश्वरमथापरम ॥ 
अट्टहासं महेन्द्रं च तथैवोज्जयनी च या ॥ २८ ॥ 
मरुकोटिः शंकुकर्णं गोकर्णं क्षेत्रमुत्तमम् ॥ 
रुद्रकोटिः स्थलेशं च हर्षितं वृषभध्वजम् ॥ २९ ॥ 
केदारं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं मध्यमकेश्वरम् ॥ 
सहस्राक्षं तथा क्षेत्रं तथान्यत्कार्तिकेश्वरम् ॥ ६.१०८.३० ॥ 
तथैव वस्त्रमार्गं च तथा कनखलं स्मृतम् ॥ 
भद्रकर्णं च विख्यातं दण्डकाख्यं तथैव च ॥ ३१ ॥ 
त्रिदण्डाख्यं तथा क्षेत्रं तथैव कृमिजांगलम् ॥ 
एकाम्रं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं छागलकं तथा ॥ ३२ ॥ 
कालिंजरं च देवेशि तथान्यन्मण्डलेश्वरम् ॥ 
काश्मीरं मरुकेशं च हरिश्चंद्रं सुशोभनम्॥ ३३ ॥ 
पुरश्चंद्रं च वामेशं कुकुटेश्वरमेव च ॥ 
भस्मगात्रमथोकारं त्रिसंध्या विरजा तथा ॥ ३४ ॥। 
अर्केश्वरं च नेपालं दुष्कर्णं करवीरकम् ॥ 
जागेश्वरं तथा देवि श्रीशैलं पर्वतोत्तमम् ॥ ३५ ॥ 
अयोध्या चैव पातालं तथा कारोहणं महत् ॥
देविका च नदी पुण्या भैरवं पूर्वसागरः ॥ ३६ ॥ 
सप्तगोदावरीतीर्थं तथैव समुदाहृतम् ॥ 
निर्मलेशं तथान्यच्च कर्णिकारं सुशोभनम् ॥ ३७ ॥ 
कैलासं जाह्नवीतीरं जललिंगं च वाडवम्॥ 
बदरीतीर्थवर्यं च कोटितीर्थं तथैव च ॥ ३८ ॥ 
विंध्याचलो हेमकूटं गन्धमादनमेव च ॥ 
लिंगेश्वरं तथा क्षेत्रं लंकाद्वारं तथैव च ॥ ३९ ॥ 
नलेश्वरं तु मध्येशं केदारं रुद्रजालकम् ॥ 
सुवर्णाख्यं च वामोरु तथान्यत्षष्टिकापथम् ॥ ६.१०८.४० ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेशवरक्षेत्रमाहात्म्ये ऽष्टषष्टितीर्थवर्णनंनामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ॥ १०८ ॥