बृहस्पतिस्मृतिः/संविद्व्यतिक्रमः


पीठिका
एषा हि स्वामिभृत्यानां वै क्रिया परिकीर्तिता   ।
संविद्विधानं अधुना समासेन निबोधत   ।। १,१७.१  ।।

सद्ब्राह्मणस्थापनं कृत्यं च
वेदविद्याविदो विप्राञ् श्रोत्रियानग्निहोत्रिणः   ।
आहृत्य स्थापयेत्तत्र तेषां वृत्तिं प्रकल्पयेत् ।। १,१७.२  ।।

अनाच्छेद्यकरास्तेषां प्रदद्याद्गृहभूमिकाः   ।
मुक्ता भाव्याश्च नृपतिर्लेखयित्वा स्वशासनैः   ।। १,१७.३  ।।

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं शान्तिकं पौष्टिकं तथा   ।
पौराणां कर्म कुर्युस्ते संदिग्धे निर्णयं तथा   ।। १,१७.४  ।।

संभूय धर्मकार्यकरणम्
ग्रामश्रेणिगणार्थं तु संकेतसमयक्रिया   ।
बाधाकाले तु सा कार्या धर्मकार्ये तथैव च   ।। १,१७.५  ।।

चाटचोरभयं बाधा सर्वसाधारणा स्मृता   ।
तत्रोपशमनं कार्यं सर्वैर्नैकेन केन चित् ।। १,१७.६  ।।

विश्वासोत्पादनम्
कोशेन लेख्यक्रियया मध्यस्थैर्वा परस्परम्  ।
विश्वासं प्रथमं कृत्वा कुर्युः कार्याण्यनन्तरम्  ।। १,१७.७  ।।

विद्वेषिणो व्यसनिनः शालीनालसभीरवः   ।

नियोज्यानियोज्याः
लुब्धातिवृद्धबालाश्च न कार्याः कार्यचिन्तकाः   ।। १,१७.८  ।।

शुचयो वेदधर्मज्ञा दक्षा दान्ताः कुलोद्भवाः   ।
सर्वकार्यप्रवीणाश्च कर्तव्यास्तु महत्तमाः   ।। १,१७.९  ।।

द्वौ त्रयः पञ्च वा कार्याः समूहहितवादिनः   ।
कर्तव्यं वचनं तेषां ग्रामश्रेणिगणादिभिः   ।। १,१७.१०  ।।

समयक्रिया
सभाप्रपादेवगृह तडाकारामसंस्कृतिः   ।
तथानाथदरिद्राणां संस्कारो योजनक्रिया   ।। १,१७.११  ।।

कुलायनं निरोधश्च कार्यं अस्माभिरंशतः   ।
यत्त्वेवं लिखितं पत्रं धर्म्या सा समयक्रिया   ।। १,१७.१२  ।।

पालनीयाः समर्थैस्तु यः समर्थो विसंवदेत् ।
सर्वस्वहरणं दण्डस्तस्य निर्वासनं पुरात् ।। १,१७.१३  ।।

तत्र भेदं उपेक्षां वा यः कश्चित्कुरुते नरः   ।
चतुःसुवर्णाः षण्णिष्कास्तस्य दण्डो विधीयते   ।। १,१७.१४  ।।

यस्तु साधारणं हिंस्यात्क्षिपेत्त्रैविद्यं एव वा   ।
संवित्क्रियां विहन्याच्च स निर्वास्यः पुरात्ततः   ।। १,१७.१५  ।।

अरुन्तुदः सूचकश्च भेदकृत्साहसी तथा   ।
श्रेणिपूगनृपद्विष्टः क्षिप्रं निर्वास्यते ततः   ।। १,१७.१६  ।।

कुलश्रेणिगनाध्यक्षाः पुरदुर्गनिवासिनः   ।
वाग्धिग्दमं परित्यागं प्रकुर्युः पापकारिणाम्  ।। १,१७.१७  ।।

तैः कृतं च स्वधर्मेण निग्रहानुग्रहं नृणाम्  ।
तद्राज्ञोऽप्यनुमन्तव्यं निसृष्टार्था हि ते स्मृताः   ।। १,१७.१८  ।।

बाधां कुर्युर्यदेकस्य संभूता द्वेषसंयुताः   ।। १,१७.१९  ।।

मुख्यैः सह समूहानां विसंवादो यदा भवेत् ।
तदा विचारयेत्राजा स्वमार्गे स्थापयेच्च तान्  ।। १,१७.२०  ।।
.... .... यः समर्थो विसंवदेत् ।
सर्वस्वहरणं दण्डस्तस्य निर्वासनं पुरात् ।। १,१७.२१  ।।

संभूयैकतमं कृत्वा राजभाव्यं हरन्ति ये   ।
ते तदष्टगुणं दाप्या वणिजश्च पलायिनः   ।। १,१७.२२  ।।

ततो लभेत यत्किंचित्सर्वेषां एव तत्समम्  ।
षाण्मासिकं मासिकं वा विभक्तव्यं यथांशतः   ।। १,१७.२३  ।।

देयं वा निःस्ववृद्दान्ध स्त्रीबालातुररोगिषु   ।
सान्तानिकादिषु तथा धर्म एष सनातनः   ।। १,१७.२४  ।।

यत्नैः प्राप्तं रक्षितं वा गणार्थे वा पणं कृतम्  ।
राजप्रसादलब्धं वा सर्वेषां एव तत्समम्  ।। १,१७.२५  ।।