स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ००२
अध्याय २
सूत उवाच  ॥ २.१ ॥
नर्मदायास्तु माहात्म्यं कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यत्त्वया परिपृच्छितम्  ॥ २.२ ॥
विस्तरं नर्मदायास्तु तीर्थानां मुनिसत्तम  ।
कोऽन्यः शक्तोऽस्ति वै वक्तुमृते ब्रह्माणमीश्वरम्  ॥ २.३ ॥
एतमेव पुरा प्रश्नं पृष्टवाञ्जनमेजयः  ।
वैशंपायनसंज्ञं तु शिष्यं द्वैपायनस्य ह  ॥ २.४ ॥
रेवातीर्थाश्रितं पुण्यं तत्ते वक्ष्यामि शौनक  ।
पुरा पारीक्षितो राजा यज्ञादीक्षासु दीक्षितः  ॥ २.५ ॥
संभृते तु हविर्द्रव्ये वर्तमानेषु कर्मसु  ।
आसीनेषु द्विजाग्र्येषु हूयमाने हुताशने  ॥ २.६ ॥
वर्तमानासु सर्वत्र तथा धर्मकथासु च  ।
श्रूयमाणे तथा शब्दे जनैरुक्ते त्वहर्निशम्  ॥ २.७ ॥
यज्ञभूमौ कुलपते दीयतां भुज्यतामिति  ।
विविधांश्च विनोदान्वै कुर्वाणेषु विनोदिषु  ॥ २.८ ॥
एवंविधे वर्तमाने यज्ञे स्वर्गसदःसमे  ।
वैशंपायनमासीनं पप्रच्छ जनमेजयः  ॥ २.९ ॥

जनमेजय उवाच -
द्वैपायनप्रसादेन ज्ञानवानसि मे मतः  ।
वैशंपायन तस्मात्त्वां पृच्छामि ऋषिसन्निधौ  ॥ २.१० ॥
ब्रूहि मे त्वं पुरावृत्तं पितृणां तीर्थसेवनम्  ।
चिरं नानाविधान्क्लेशान् प्राप्तास्त इति मे श्रुतम्  ॥ २.११ ॥
कथं द्यूतजिताः पार्था मम पूर्वपितामहाः  ।
आसमुद्रां महीं विप्र भ्रमन्तस्तीर्थलोभतः  ॥ २.१२ ॥
केन ते सहितास्तात भूमिभागाननेकशः  ।
चेरुः कथय तत्सर्वं सर्वज्ञोऽसि मतो मम  ॥ २.१३ ॥
वैशंपायन उवाच  ॥ २.१४ ॥
कथयिष्यामि भूनाथ यत्पृष्टं तु त्वयाऽनघ  ।
नमस्कृत्य विरूपाक्षं वेदव्यासं महाकविम्  ॥ २.१५ ॥
पितामहास्तु ते पञ्च पाण्डवाः सह कृष्णया  ।
उषित्वा ब्राह्मणैः सार्धं काम्यके वन उत्तमे  ॥ २.१६ ॥
प्रधानोद्दालके तत्र कश्यपोऽथ महामतिः  ।
विभाण्डकश्च राजेन्द्र मुरुश्चैव महामुनिः  ॥ २.१७ ॥
पुलस्त्यो लोमशश्चैव तथान्ये पुत्रपौत्रिणः  ।
स्नात्वा निःशेषतीर्थेषु गतास्ते विन्ध्यपर्वतम्  ॥ २.१८ ॥
ते च तत्राश्रमं पुण्यं सर्वैर्वृक्षैः समाकुलम्  ।
चम्पकैः कर्णकारैश्च पुन्नागैर्नागकेसरैः  ॥ २.१९ ॥
बकुलैः कोविदारैश्च दाडिमैरुपशोभितम्  ।
पुष्पितैरर्जुनैश्चैव बिल्वपाटलकेतकैः  ॥ २.२० ॥
कदम्बाम्रमधूकैश्च निम्बजम्बीरतिन्दुकैः  ।
नालिकेरैः कपित्थैश्च खर्जूरपनसैस्तथा  ॥ २.२१ ॥
नानाद्रुमलताकीर्णं नानावल्लीभिरावृतम्  ।
सपुष्पं फलितं कान्तं वनं चैत्ररथं यथा  ॥ २.२२ ॥
जलाश्रयैस्तु विपुलैः पद्मिनीखण्डमण्डितम्  ।
सितोत्पलैश्च संछन्नं नीलपीतैः सितारुणैः  ॥ २.२३ ॥
हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम्  ।
आडीकाकबलाकाभिः सेवितं कोकिलादिभिः  ॥ २.२४ ॥
सिंहैर्व्याघ्रैर्वराहैश्च गजैश्चैव महोत्कटैः  ।
महिषैश्च महाकायैः कुरङ्गैश्चित्रकैः शशैः  ॥ २.२५ ॥
गण्डकैश्चैव खड्गैश्च गोमायुसुरभी युतम्  ।
सारङ्गैर्मल्लकैश्चैव द्विपदैश्च चतुष्पदैः  ॥ २.२६ ॥
तथाच कोकिलाकीर्णं मनःकान्तं सुशोभितम्  ।
जीवंजीवकसंघैश्च नानापक्षिसमायुतम्  ॥ २.२७ ॥
दुःखशोकविनिर्मुक्तं सत्त्वोत्कटमनोरमम्  ।
क्षुत्तृषारहितं कान्तं सर्वव्याधिविवर्जितम्  ॥ २.२८ ॥
सिंहीस्तनं पिबन्त्यत्र कुरंगाः स्नेहसंयुतम्  ।
मार्जारमूषकौ चोभाववलेहत उन्मुखौ  ॥ २.२९ ॥
पञ्चास्याः पोतकेभाश्च भोगिनस्तु कलापिनः  ।
दृष्ट्वा तद्विपिनं रम्यं प्रविष्टाः पाण्डुनन्दनाः  ॥ २.३० ॥
मार्कण्डं दृष्टवांस्तत्र तरुणादित्यसन्निभम्  ।
ऋषिभिः सेव्यमानं तु नानाशास्त्रविशारदैः  ॥ २.३१ ॥
कुलीनैः सत्त्वसम्पन्नैः शौचाचारसमन्वितैः  ।
धीसंगतैः क्षमायुक्तैस्त्रिसंध्यं जपतत्परैः  ॥ २.३२ ॥
ऋग्यजुःसामविहितैर्मन्त्रैर्होमपरायणैः  ।
केचित्पञ्चाग्निमध्यस्थाः केचिदेकान्तसंस्थिताः  ॥ २.३३ ॥
ऊर्ध्वबाहुनिरालम्बा आदित्यभ्रमणाः परे  ।
सायंप्रातर्भुजश्चान्ये एकाहारास्तथा परे  ॥ २.३४ ॥
द्वादशाहात्तथा चान्ये अन्ये मासार्धभोजनाः  ।
दर्शे दर्शे तथा चान्ये अन्ये शैवालभोजनाः  ॥ २.३५ ॥
पिण्याकमपरेऽभुजन् केचित्पालाशभोजनाः  ।
अपरे नियताहारा वायुभक्ष्याम्बुभोजनाः  ॥ २.३६ ॥
एवंभूतैस्तथा वृद्धैः सेव्यते मुनिपुंगवैः  ।
ततो धर्मसुतः श्रीमानाश्रमं तं प्रविश्य सः  ॥ २.३७ ॥
दृष्ट्वा मुनिवरं शान्तं ध्यायमानं परं पदम्  ।
प्रादक्षिण्येन सहसा दण्डवत्पतितोऽग्रतः  ॥ २.३८ ॥
भक्त्यानुपतितं दृष्ट्वा चिरादादाय लोचनम्  ।
को भवानित्युवाचेदं धर्मं धीमानपृच्छत  ॥ २.३९ ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दारकस्तत्समीपगः  ।
आहायं धर्मराजस्ते दर्शनार्थं समागतः  ॥ २.४० ॥
तच्छ्रुत्वादारकेणोक्तं वचनं प्राह सादरः  ।
एह्येहि वत्सवत्सेति किंचित्स्थानाच्चलन्मुनिः  ।
तं तु स्नेहादुपाघ्राय आसने उपवेशयत् ॥ २.४१ ॥
उपविष्टे सभायां तु पूजां कृत्वा यथाविधि  ।
वन्यैर्धान्यैः फलैर्मूलै रसैश्चैव पृथग्विधैः  ॥ २.४२ ॥
पाण्डवा ब्राह्मणैः सार्द्धं यथायोग्यं प्रपूजिताः  ।
मुहूर्तादथ विश्रम्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः  ॥ २.४३ ॥
पृच्छति स्म मुनिश्रेष्ठं कौतूहलसमन्वितः  ।
भगवन्सर्वलोकानां दीर्घायुस्त्वं मतो मम  ॥ २.४४ ॥
सप्तकल्पानशेषेण कथयस्व ममानघ  ।
कल्पक्षयेऽपि लोकस्य स्थावरस्येतरस्य च  ॥ २.४५ ॥
न विनष्टोऽसि विप्रेन्द्र कथं वा केन हेतुना  ।
गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः समुद्रान्ताश्च या मुने  ॥ २.४६ ॥
तासां मध्ये स्थिताः काः स्वित्काश्चैव प्रलयं गताः  ।
का नु पुण्यजला नित्यं कानु न क्षयमागता  ॥ २.४७ ॥
एतत्कथय मे तात प्रसन्नेनान्तरात्मना  ।
श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण ऋषिभिः सह बान्धवैः  ॥ २.४८ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर  ।
कथयामि यथा न्यायं यत्पृच्छसि ममानघ  ॥ २.४९ ॥
सर्वपापहरं पुण्यं पुराणं रुद्रभाषितम्  ।
यः शृणोति नरो भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु  ॥ २.५० ॥
अश्वमेध सहस्रेण वाजपेयशतेन च  ।
तत्फलं समवाप्नोति राजन्नास्त्यत्र संशयः  ॥ २.५१ ॥
ब्रह्मघ्नश्च सुरापी च स्तेयी गोघ्नश्च यो नरः  ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रस्य वचनं यथा  ॥ २.५२ ॥
गङ्गा तु सरितां श्रेष्ठा तथा चैव सरस्वती  ।
कावेरी देविका चैव सिन्धुः सालकुटी तथा  ॥ २.५३ ॥
सरयूः शतरुद्रा च मही चर्मिलया सह  ।
गोदावरी तथा पुण्या तथैव यमुना नदी  ॥ २.५४ ॥
पयोष्णी च शतद्रुश्च तथा धर्मनदी शुभा  ।
एताश्चान्याश्च सरितः सर्वपापहराः स्मृताः  ॥ २.५५ ॥
किं तु ते कारणं तात वक्ष्यामि नृपसत्तम  ।
समुद्राः सरितः सर्वाः कल्पे कल्पे क्षयं गताः  ॥ २.५६ ॥
सप्तकल्पक्षये क्षीणे न मृता तेन नर्मदा  ।
नर्मदैकैव राजेन्द्र परं तिष्ठेत्सरिद्वरा  ॥ २.५७ ॥
तोयपूर्णा महाभाग मुनिसंघैरभिष्टुता  ।
गंगाद्याः सरितश्चान्याः कल्पे कल्पे क्षयं गताः  ॥ २.५८ ॥
एषा देवी पुरा दृष्टा तेन वक्ष्यामि तेऽनघ  ॥ २.५९ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे रेवामाहात्म्यवर्णनंनाम द्वितीयोऽध्यायः ॥