स्कन्दपुराणम्/खण्डः ७ (प्रभासखण्डः)/प्रभासक्षेत्र माहात्म्यम्/अध्यायः २०५
॥ देव्युवाच ॥ ॥ 
भगन्देवदेवेश संसारार्णवतारक ॥ 
ब्रूहि श्राद्धविधिं पुण्यं विस्तराज्जगतांपते ॥ १ ॥ 
कस्मिन्वासरभागे तु श्राद्धकृच्छ्राद्धमाचरेत् ॥ 
अस्मिन्सरस्वती तीर्थे प्रभासक्षेत्र उत्तमे ॥ २ ॥ 
कस्मिंस्तीर्थे कृतं श्राद्धं बहुपुण्यफलं भवेत् ॥ 
एतत्सर्वं महादेव यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥ 
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
प्रातःकाले मुहूतांस्त्रीन्संगवस्तावदेव तु ॥ 
मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराह्णस्ततः परम् ॥ ४ ॥ 
सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत् ॥ 
राक्षसीनाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु ॥ ५ ॥ 
अह्नो मुहूर्ता विख्याता दशपंच च सर्वदा ॥ 
तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः ॥ ६ ॥
मध्याह्ने सर्वदा यस्मान्मन्दीभवति भास्करः ॥ 
तस्मादनंतफलदस्तदारम्भो भविष्यति ॥ ७ ॥ 
मध्याह्नः खड्गपात्रं तु तथान्ये कालकम्बलाः ॥। 
रूप्यं दर्भांस्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः ॥ ८ ॥
पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य सन्तापकारिणः ॥ 
अष्ट चैवं मतास्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः। ॥ ९ ॥ 
ऊर्ध्वं मुहूर्तात्कुतपाद्यन्मुहूर्तचतुष्टयम् ॥ 
मुहूर्तपञ्चकं चैव स्वधाभवनमिष्यते ॥ 7.1.205.१० ॥ 
विष्णोर्देहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णास्तिलास्तथा ॥। 
श्राद्धस्य रक्षणार्थाय एतत्प्राहुर्दिवौकसः ॥ ११ ॥ 
तिलोदकाञ्जलिर्देयो जलस्थैस्तीर्थवासिभिः ॥ 
सदर्भहस्तेनैकेन श्राद्धसेवनमिष्यते ॥ १२ ॥ 
त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः ॥
त्रीणि चात्र प्रशंसंति शुद्धिमक्रोधमत्वराम् ॥ १३ ॥ 
दौहित्रं खड्गमित्युक्तं ललाटे शृङ्गमस्ति यत् ॥ 
तस्य शृंगस्य यत्पात्रं तद्दौहित्रमिति स्मृतम् ॥ १४ ॥ 
क्षीरिणी वापि चित्रा गौस्तत्क्षीरायद्घृतं भवेत् ॥ 
तद्दौहित्रमिति प्रोक्तं दैवे पित्र्ये च कर्मणि ॥ १५ ॥ 
दर्भाग्रं दैवमित्युक्तं समूलाग्रं तु पैतृकम् ॥ 
तत्रावलंबिनो ये तु कुशास्ते कुतपाः स्मृताः ॥ १६ ॥ 
शरीरद्रव्यदाराभूमनोमंत्रद्वि जन्मनाम् ॥ 
शुद्धिः सप्तसु विज्ञेया श्राद्धकाले विशेषतः॥१७॥
सप्तधा द्रव्यशुद्धिस्तु सोत्तमा मध्यमाऽधमा ॥१८॥ 
श्रुतं शौर्यं तपः कन्या शिष्याद्यं चान्वयागतम् ॥ 
धनं सप्तविधं शुक्लमुपायोप्यस्य तादृशः ॥ १९ ॥ 
कुत्सितं कृषिवाणिज्यं शुक्लं शिल्पानुवृत्तिभिः ॥ 
कृतोपकारादाप्तं च शंबलं समुदाहृतम् ॥ 7.1.205.२० ॥ 
उत्कोचतश्च यत्प्राप्तं यत्प्राप्तं चैव साहसात् ॥ 
व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम् ॥ २१ ॥ 
अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यै र्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः ॥ 
तृप्यंति तेन चण्डालाः पुष्कसाद्यासु योनिषु ॥ २२ ॥ 
अन्नप्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि ॥ 
तेन तृप्तिमुपायांति ये पिशाचत्वमागताः ॥ २३ ॥ 
यत्पयः स्नानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति पुत्रक ॥ 
तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषांतृप्तिः प्रजायते ॥ २४ ॥ 
यास्तु गंधांबुकणिकाः पतंति धरणीतले ॥ 
ताभिराप्यायनं तेषां ये देवत्वमुपागताः ॥ २५ ॥ 
उद्धृतेष्वपि पिण्डेषु याश्चान्नकणिका भुवि ॥ 
ताभिराप्यायनं तेषां तिर्यक्त्वं च कुले गताः ॥२६॥ 
ये चादग्धाः कुले बालाः स्त्रियो याश्चाप्यसंस्कृताः ॥ 
विपन्नास्ते तु विकिरसंमार्जनसुलालसाः ॥२७॥ 
भुक्त्वा वा भ्रमते यच्च जलं यच्चाह्नि सेवते ॥ 
ब्राह्मणानां तथान्नेन तेन तृप्तिं प्रयांति ते ॥ २८ ॥ 
पिशाचत्वमनुप्राप्ताः कृमिकीटत्वमेव ये ॥ 
अथ कालान्प्रवक्ष्यामि कथ्यमा नान्निबोध मे ॥ २९ ॥ 
श्राद्धं कार्यममावास्यां मासिमासींदुसंक्षये ॥ 
तथाष्टकासु विप्राप्तौ सूर्येन्दुग्रहणे तथा ॥ 7.1.205.३० ॥ 
अयने विषुवे युग्मे सामान्ये चार्कसंक्रमे ॥ 
अमावास्याष्टकायां च कृष्णपक्षे विशेषतः ॥ ३१ ॥ 
आर्द्रामघारोहिणीषु द्रव्यब्राह्मणसंगमे ॥ 
गजच्छायाव्यतीपाते विष्टिवैधृति वासरे ॥ ३२ ॥
वैशाखस्य तृतीयायां नवम्यां कार्त्तिकस्य च ॥ 
पंचदश्यां तु माघस्य नभस्ये च त्रयोदशी ॥ ३३ ॥ 
युगादयः स्मृता एता दत्त स्याक्षयकारिकाः ॥ ३४ ॥ 
यस्य मन्वन्तरस्यादौ रथारूढो दिवाकरः ॥ 
माघमासस्य सप्तम्यां सा तु स्याद्रथसप्तमी ॥ ३५ ॥ 
वैशाखस्य तृतीयायां कृष्णायां फाल्गुनस्य च ॥ 
पंचमी चैत्रमासस्य तस्यैवान्त्या तथापरा ॥ ३६ ॥ 
शुक्लत्रयोदशी माघे कार्त्तिकस्य च सप्तमी ॥ 
कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशीति च ॥ 
मन्वन्तराः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारिकाः ॥ ३७ ॥ 
श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा ॥ 
कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तिथिः ॥ ३८ ॥ 
मन्वादयः स्मृताश्चैता दत्तस्याक्षयकारिकाः ॥ 
नवमी मार्गशीर्षस्य सप्तैताः संस्मरा म्यहम् ॥ ३९ ॥ 
कल्पनामादयो देवि दत्तस्याक्षयकारिकाः ॥ 
तथा मन्वन्तरस्यादौ द्वादशैव वरानने ॥ 7.1.205.४० ॥ 
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धि श्राद्धं सपिण्डकम् ॥ 
पार्वणं चातिविज्ञानं गोष्ठं शुद्ध्यर्थमुत्तमम् ॥ ४१ ॥ 
कर्मांगं नवमं प्रोक्तं दैवकं दशमं स्मृतम् ॥ 
एकादशं क्षयाहं तु पुष्ट्यर्थे द्वादशं स्मृतम् ॥ ४२ ॥ 
सर्वेषामेव श्राद्धानां श्रेष्ठं सांवत्सरं स्मृतम् ॥ 
अहन्यहनि यच्छ्राद्धं नित्यं तत्परिकीर्तितम् ॥ ४३ ॥ 
वैश्वदेवविहीनं तु अशक्तावुदकेन तु ॥ 
एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते ॥ ४४ ॥ 
कामेन विहितं काम्यमभिप्रेतार्थसिद्धये ॥ 
वृद्धौ यत्क्रियते श्राद्धं वृद्धि श्राद्धं तदुच्यते ॥ ४५ ॥ 
ये समाना इति द्वाभ्यामेतच्छ्राद्धं सपिण्डनम् ॥ 
अमावास्यां तु यच्छ्राद्धं तत्पार्वणमुदाहृतम् ॥ ४६ ॥
गोष्ठ्यां यत्क्रि यते श्राद्धं तद्गोष्ठीश्राद्धमुच्यते ॥ 
क्रियते पापशुद्ध्यर्थं शुद्धिश्राद्धं तदुच्यते ॥ ४७ ॥ 
निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा ॥ 
तथा पुंसवने चैव श्राद्धं कर्मांगमेव च ॥ ४८ ॥ 
देवमुद्दिश्य क्रियते यत्तद्दैवकमुच्यते ॥ 
गच्छेद्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कार्यं तु सर्पिषा ॥ ४९ ॥ 
पुष्ट्यर्थमेतद्विज्ञेयं क्षयाहं द्वादशं स्मृतम् ॥ 
मृतेऽहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्छ्राद्धमादरात् ॥ 7.1.205.५० ॥ 
मातुश्चैव वरारोहे वत्सरान्ते मृतेऽहनि ॥ 
नाहं तस्य महादेवि पूजां गृह्णामि नो हरिः ॥ ५१ ॥ 
मृताहर्यो न जानाति मानवो यदि वा क्वचित् ॥ 
तेन कार्यममावास्यां श्राद्धं माघेऽथ मार्गके ॥ ५२ ॥ 
अथ विप्रान्प्रवक्ष्यामि श्राद्धे ये केचन क्षमाः ॥ 
विशिष्टः श्रोत्रियो योगी वेदविद्यासमन्वितः ॥ ५३ ॥ 
त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडंगवित् ॥ 
दौहित्रकस्तु जामाता स्वस्रीयः श्वशुरस्तथा ॥ ५४ ॥ 
पञ्चाग्निकर्मनिष्ठश्च तपोनिष्ठश्च मातुलः ॥ 
पितृमातृपरश्चैव शिष्यसंबंधिबांधवः ॥ ५५ ॥ 
वेदार्थवित्प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः ॥ 
संबंधिनं तथा संतं दौहित्रं दुहितुः पतिम् ॥ ५६ ॥
भागिनेयं विशेषेण तथा बन्धुगणानपि ॥ 
नातिक्रमेन्नरस्त्वेतान्मूर्खानपि वरानने ॥ ५७ ॥ 
न ब्राह्मणान्परीक्षेत देवकर्मण्युप स्थिते ॥ 
पैत्रकर्मणि संप्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः ॥ ५८ ॥ 
ये स्तेनाः पतिताः क्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः ॥ 
तान्हव्यकव्ययोर्विप्राननर्हान्मनुर ब्रवीत् ॥ ५९ ॥ 
जटिलं चानधीयानं दुर्बलं कितवं तथा ॥ 
याजयंति च ये शूद्रांस्तांश्च श्राद्धे न पूजयेत् ॥ 7.1.205.६० ॥ 
चिकित्सकान्देवलकान्मांस विक्रयिणस्तथा ॥ 
विपणैः पीरजीवंतो वर्ज्याः स्युर्हव्यकव्ययोः ॥ ६१ ॥ 
प्रेष्यो ग्राम्यश्च राज्ञश्च कुनखी श्यावदंतकः ॥ 
प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्ता ग्निर्वार्धुषिस्तथा ॥ ६२ ॥ 
यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः ॥ 
ब्रह्मध्रुक्परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च ॥ ६३ ॥ 
कुशीलश्चैव काणश्च वृषलीपतिरेव च ॥ 
पौनर्भवश्च कानीनः कितवो मद्यपस्तथा ॥ ६४ ॥ 
पापरोग्यभिशस्तश्च दांभिको रसविक्रयी ॥ 
धनुःशराणां कर्त्ता च यश्च स्याद्दिधिषूपतिः ॥ ६५ ॥ 
मित्रध्रुड्दूतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च ॥ 
भ्रमरी मण्डपाली च चित्रांगः पिशुनस्तथा ॥ ६६ ॥ 
उन्मत्तोंऽधश्च बधिरो वेदनिन्दक एव च ॥ 
हयगोऽश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैर्यश्च जीवति ॥ ६७ ॥ 
पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च ॥ 
स्रोतःसंभेदको यश्च वेश्यानां पोषणे रतः ॥ ६८ ॥ 
गृहसंवेशको दूतः कृष्यारोपक एव च ॥ 
आखेटी श्येनजीवी च कन्यादूषक एव च ॥ ६९ ॥ 
हिंस्रो वृषलपुत्रश्च गणानां चैव याजकः ॥ 
आचारहीनः क्लीबश्च नित्ययाजनकस्तथा ॥ 7.1.205.७० ॥ 
कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर्निन्दित एव च ॥ 
औरभ्रिको माहिषिकः परपूर्वा पतिस्तथा ॥ 
प्रेतनिर्यातकाश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥ ७१ ॥ 
एतान्वै गर्हिताचारानपांक्तेयान्द्विजाधमान् ॥ 
द्विजानां सति लाभे तू भयत्रैव विवर्जयेत् ॥ ७२ ॥ 
वीक्षांधो वैकतः काणः कुष्ठी च वृषलीपतिः ॥ 
पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम् ॥ ७३ ॥ 
यावद्भिः संस्पृशत्यङ्गैर्ब्राह्मणाञ्छ्रूद्रयाजकः ॥ 
तावतां न भवेत्प्रेत्य दातुर्वा तस्य पैत्रिकम् ॥ ७४ ॥ 
आदौ माहिषकं दृष्ट्वा मध्ये च वृषलीपतिम् ॥ 
अन्ते वार्धुषिकं दृष्ट्वा निराशाः पितरो गताः ॥ ७५ ॥ 
महिषी प्रोच्यते भार्या सा वैधव्येऽभिचारिणी ॥ 
तस्यां यः क्षपते दोषां स वै माहिषिकः स्मृतः ॥ ७६ ॥ 
वृषलीत्युच्यते शूद्री तस्या यश्च पतिर्भवेत् ॥ 
तदोष्ठलालासंसर्गात्पतितो वृषलीपतिः ॥ ॥ ७७ ॥ 
स्वं वृषं तु परित्यक्त्वा परेण तु वृषायते ॥ 
वृषली सा तु विज्ञेया न शूद्री वृषली भवेत् ॥ ७८ ॥ 
चण्डाली बंधकी वेश्या रजःस्था या च कन्यका ॥ 
कुटिला च स्वगोत्रा च वृषल्यः सप्त कीर्तिताः ॥ ७९ ॥ 
पितुर्गेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता ॥ 
पतिताः पितरस्तस्याः कन्या सा वृषली भवेत् ॥ 7.1.205.८० ॥
यस्तु तां वरयेत्कन्यां ब्राह्मणो ज्ञानपूर्वतः ॥ 
अश्राद्धेयमपांक्तेयं तं विद्याद्वृषलीपतिम् ॥ ८१ ॥ 
गौरी कन्या प्रधाना वै मध्यमा कन्यका मता ॥ 
रोहिणी तत्समा ज्ञेया अधमा च रजस्वला ॥ ८२ ॥ 
अप्राप्ते रजसि गौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी ॥ 
अव्यंजनकृता कन्या कुचहीना तु नग्निका ॥ ८३ ॥ 
सप्तवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु नग्निका ॥ 
दशवर्षा भवेत्कन्या ह्यत ऊर्ध्वं रजस्वला ॥ ८४ ॥ 
व्यंजनैर्हन्ति वै पुत्रान्कुलं हन्यात्पयोधरा ॥ 
गतिमिष्टां तथा लोकान्हंति सा रजसा पितुः ॥ ८५ ॥ 
य उद्वहेद्रजोयुक्तां स ज्ञेयो वृषलीपतिः ॥ ८६ ॥ 
यत्करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनाद्द्विजः ॥ 
तद्भैक्ष्यभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति ॥ ८७ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धानर्हब्राह्मणपरीक्षणकथनंनाम पञ्चोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः ॥ २०५ ॥