कथासरित्सागरः/लम्बकः ९/तरङ्गः १
कथासरित्सागरः ।

अलंकारवती नाम नवमो लम्बकः ।

इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना-
त्पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् ।
प्रसह्य रसयन्ति ये विगतविघ्नलब्धर्द्धयो
धुरं दधति वैबुधीं भुवि भवप्रसादेन ते ।।
-
निशुम्भभरनम्रोर्वीखर्विताः पर्वता अपि। । 
यं नमन्तीव नृत्यन्तं नमामस्तं विनायकम् ।। १ 
एवं वत्सेश्वरसुतः कौशाम्ब्यां भवने पितुः । 
वसन्विद्याधराधीशैरादावेव कृतानतिः ।। २ 
नरवाहनदत्तः स कदाचिन्मृगयागतः । 
विवेश गोमुखसखो मुक्तसैन्यो महद्वनम् ।। ३ 
स तत्र दक्षिणेनाक्ष्णा स्फुरतोक्तशुभागमः । 
दिव्यवीणारवोन्मिश्रमशृणोद्गीतनिःस्वनम् ।। ४ 
गत्वा तदनुसारेण नातिदूरं ददर्श सः । 
स्वयंभ्वायतनं शैवं संयताश्वो विवेश च ।। ५ 
तत्रोपवीणयन्तीं च देवेशं देवकन्यकाम् । 
अपश्यद्वरकन्याभिर्बह्वीभिः परिवारिताम् ।। ५ 
सा दृष्टा तस्य हृदयं प्रसरत्कान्तिनिर्झरा । 
इन्दुमूर्तिरिवाम्भोधेः क्षोभयामास तत्क्षणम् ।। ७ 
सापि तं सरसस्निग्धमुग्धेनालोक्य चक्षुषा । 
तदेकगतचित्ताभूद्विस्मृतस्वरसारणा ।। ८ 
नरवाहनदत्तस्य चित्तज्ञो गोमुखस्ततः । 
केयं कस्य सुता चेति यावत्पृच्छति तत्सखीः ।। ९ 
तावच्च सदृशी तस्याः पूर्वं हेमारुणप्रभा । 
पश्चादवततारैका प्रौढा विद्याधरी दिवः ।। 9.1.१० 
सा चावतीर्य कन्यायास्तस्याः पार्श्व उपाविशत् । 
कन्याप्युत्थाय सा तस्याः पादयोरपतत्तदा ।। ११ 
सर्वविद्याधराधीशं निर्विघ्नं पतिमाप्नुहि । 
इति प्रौढापि सा तस्याः कन्याया आशिषं ददौ ।। १२ 
नरवाहनदत्तोऽथ तामुपेत्य प्रणम्य च । 
दत्ताशिषं पर्यपृच्छत्सौम्यां विद्याधरी शनैः ।। १३ 
केयं कन्या भवत्यम्ब तव का कथ्यतामिति । 
ततो विद्याधरी सा तमुवाच शृणु वच्म्यदः ।। १४ 
अस्ति गौरीगुरोः शैले श्रीसुन्दरपुरं पुरम् । 
आस्तेऽलंकारशीलाख्यस्तत्र विद्याधरेश्वरः ।। १५ 
तस्योदारगुणस्यास्ति महिषी काञ्चनप्रभा । 
तस्यां तस्य च कालेन राज्ञः सूनुरजायत ।। १६ 
एष धर्मपरो भावीत्यादिष्टमुमया यदा । 
स्वप्ने तदा धर्मशीलं नाम्ना तमकरोत्पिता ।। १७ 
क्रमेण यौवनप्राप्तं धर्मशीलं स तं सुतम् । 
राजा संयोज्य विद्याभिर्यौवराज्येऽभिषिक्तवान् ।। १८ 
ततः स यौवराज्यस्थो धर्मैकपरमो वशी । 
अरञ्जयद्धर्मशीलः पितुरभ्यधिकं प्रजाः ।। १९ 
ततोऽलंकारशीलस्य राज्ञः सा काञ्चनप्रभा । 
अन्तर्वत्नी सती राज्ञी तस्य सूते स्म कन्यकाम् ।। 9.1.२० 
नरवाहनदत्तस्य भार्यैषा चक्रवर्तिनः । 
कन्या भवित्रीति तदा दिव्या वागुदघोषयत् ।। २१ 
ततोऽत्र तेनालंकारवतीति कृतनामिका । 
पित्रा क्रमेणावर्धिष्ट बाला शशिकलेव सा ।। २२ 
कालेन यौवनस्था च प्राप्तविद्या निजात्पितुः । 
तत्तदायतनं शंभोर्भक्त्या भ्रमितुमुद्यता ।। २३ 
तावच्च धर्मशीलोऽस्य भ्राता शान्तो युवापि सन् । 
रहोऽलंकारशीलं तं पितरं स्वं व्यजिज्ञपत् ।। २४ 
न मां भोगा इमे तात प्रीणन्ति क्षणभङ्गुराः । 
किं तदस्ति हि संसारे पर्यन्तविरसं न यत् ।। २५
तथा चैतत्त्वया किं न श्रुतं व्यासमुनेर्वचः । 
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।। २६ 
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् । 
तदेषु का रतिस्तात नश्वरेषु मनस्विनाम् ।। २७ 
परत्र च सहायान्ति न भोगा नार्थसंचयाः । 
एकस्तु बान्धवो धर्मो न जहाति पदात्पदम् ।। २८ 
तस्माद्वनाय गत्वाहं साधयाम्युत्तमं तपः । 
आसादयेयं तद्येन शाश्वतं परमं पदम् ।। २९ 
इत्युक्तवन्तं तं पुत्रं धर्मशीलं समाकुलः । 
राजालंकारशीलोऽथ वक्ति स्मोदश्रुलोचनः ।। 9.1.३० 
बालस्यैव तवाकाण्डे कोऽयं पुत्र मतिभ्रमः । 
उपयुक्ते हि तारुण्ये प्रशमः सद्भिरिष्यते ।। ३१ 
कृतदारस्य धर्मेण राज्यं पालयतस्तव । 
भोगान्भोक्तुमयं कालो न वैराग्यस्य सांप्रतम् ।। ३२ 
एतत्पितुर्वचः श्रुत्वा धर्मशीलोऽभ्यधात्पुनः । 
न शमाशमयोरत्र नियमोऽस्ति वयःकृतः ।। ३३ 
ईश्वरानुगृहीतो हि कश्चिद्बालोऽपि शाम्यति । 
वृद्धोऽपि न शमं याति कश्चित्कापुरुषः पुनः ।। ३४ 
न च राज्ये रतिर्मेऽस्ति न वा दारपरिग्रहे । 
ममैतज्जीवितफलं यच्छिवाराधनं तपः ।। ३५ 
इति ब्रुवाणं यत्नेनाप्यनिवार्यमवेक्ष्य तम् । 
पितालंकारशीलोऽसौ विमुच्याश्रूण्यभाषत ।। ३६ 
यदि यूनोऽपि ते पुत्र वैराग्यमिदमीदृशम् । 
नास्ति वृद्धस्य मे तत्किमहमप्याश्रये वनम् ।। ३७ 
इत्युक्त्वा मर्त्यलोकं च गत्वा भारायुतं ददौ । 
ब्राह्मणेभ्यो दरिद्रेभ्यो रत्नानां काञ्चनस्य च ।। ३८ 
एत्य च स्वपुरं भार्यामवोचत्काञ्चनप्रभाम् । 
त्वया मदाज्ञयेहैव स्थातव्यं नगरे निजे ।। ३९ 
रक्षालंकारवत्येषा कन्या पूर्णे च वत्सरे । 
अस्ति वैवाहलग्नोऽस्यास्तिथावद्यतने शुभः ।। 9.1.४० 
नरवाहनदत्ताय दास्याम्येतामहं तदा । 
स चक्रवर्ती जामाता पास्यतीदं पुरं च नः ।। ४१ 
इत्युक्त्वा दत्तशपथां भार्यां राजा निवर्त्य सः । 
ससुतां विलपन्तीं तां सपुत्रः शिश्रिये वनम् ।। ४२ 
सा तु स्वपुरमध्यास्त तद्भार्या काञ्चनप्रभा । 
दुहित्रा सह साध्वी स्त्री भर्त्राज्ञां का हि लङ्घयेत् ।। ४३ 
तत्सुताथ तया मात्रा सह स्नेहानुयातया । 
अलंकारवती भ्रान्ता बहून्यायतनानि च ।। ४४ 
एकदा तां च वक्ति स्म विद्या प्रज्ञप्तिसंज्ञिका । 
कश्मीरेषु स्वयंभूनि गत्वा क्षेत्राणि पूजय ।। ४५ 
नरवाहनदत्तं हि निर्विघ्नं तं पतिं ततः । 
सर्वविद्याधरेन्द्रैकचक्रवर्तिनमाप्स्यसि ।। ४६ 
इत्युक्ता विद्यया गत्वा कश्मीरान्सा समातृका । 
अलंकारवती शंभुं पुण्यक्षेत्रेष्वपूजयत् ।। ४७ 
नन्दिक्षेत्रे महादेवगिरावमरपर्वते । 
सुरेश्वर्याद्रिषु तथा विजये कपटेश्वरे ।। ४८ 
एवमादिषु संपूज्य क्षेत्रेषु गिरिजापतिम् । 
विद्याधरेन्द्रकन्या सा तन्माता चागते गृहान् ।। ४९ 
तामेतां विद्ध्यलंकारवलीं सुभग कन्यकाम् । 
तां च मातरमेतस्या विद्धि मां काञ्चनप्रभाम् ।। 9.1.५० 
अद्य चैषा ममानुक्त्वैवागतेमं शिवालयम् । 
ततः प्रज्ञप्तिविद्यातो विज्ञायाहमिहागता ।। ५१ 
तन्मुखादेव च ज्ञातस्त्वमपीहागतो मया । 
तदेतां देवतादिष्टामुपयच्छस्व मे सुताम् ।। ५२ 
प्रातश्च सोऽस्याः पित्रोक्तः प्राप्तो वैवाहवासरः । 
तदद्य पुत्र कौशाम्बीं स्वामेव नगरीं व्रज ।। ५३ 
आवामितश्च गच्छावः प्रातरेत्य तपोवनात् । 
राजालंकारशीलस्ते दास्यत्येता सुतां स्वयम् ।। ५४ 
एवं तयोक्तेऽलंकारवत्यास्तस्याश्च तस्य च । 
नरवाहनदत्तस्य काप्यवस्था द्वयोरभूत् ।। ५५ 
अन्योन्यरजनीमात्रविश्लेषासहनात्मनोः । 
चक्राह्वयोरिवासन्ने दिनान्ते साश्रुनेत्रयोः ।। ५६ 
दृष्ट्वा तौ तादृशौ द्वावप्यवादीत्काञ्चनप्रभा । 
किमेकरात्रिविश्लेषे ह्यधैर्यं युवयोरिदम् ।। ५७ 
अनिश्चितावधिं धीराः सहन्ते विरहं चिरम् । 
श्रूयतां रामभद्रस्य सीतादेव्यास्तथा कथा ।। ५८ 
राज्ञो दशरथस्यासीदयोध्याधिपतेः सुतः । 
रामो भरतशत्रुघ्नलक्ष्मणानां पुराग्रजः ।। ५९ 
विष्णोरवततारांशो रावणोच्छेदनाय यः । 
सीता तस्याभवद्भार्या प्राणेशा जनकात्मजा ।। 9.1.६० 
स पित्रा भरतन्यस्तराज्येन विधियोगतः । 
प्रेषितोऽभूद्वनं साकं सीतया लक्ष्मणेन च ।। ६१ 
तत्र तस्याहरत्सीतां मायया रावणः प्रियाम् । 
निनाय च पुरीं लङ्कां पथि हत्वा जटायुषम् ।। ६२ 
ततः स रामो विरही सुग्रीवं वालिनो वधात् । 
स्वीकृत्य मारुतिं प्रेष्य तत्प्रवृत्तिमबुध्यत ।। ६३ 
गत्वा च सागरे सेतुं बद्ध्वा हत्वा च रावणम् । 
लङ्कां विभीषणे न्यस्य सीतां प्रत्याजहार सः ।। ६४
अथावृत्तस्य वनतः शासतो भरतार्पितम् । 
तस्य राज्यमयोध्यायां सीता गर्भमधत्त सा ।। ६५ 
तावच्चात्र प्रजाचेष्टां ज्ञातुमल्पपरिच्छदः । 
स्वैरं परिभ्रमन्नेकं सोऽपश्यत्पुरुषं प्रभुः ।। ६६ 
हस्ते गृहीत्वा गृहिणीं निरस्यन्तं निजाद्गृहात् । 
परस्येयं गृहमगादिति दोषानुकीर्तनात् ।। ६७ 
रक्षोगृहोषिता सीता रामदेवेन नोज्झिता । 
अयमभ्यधिको यो मामुज्झति ज्ञातिवेश्मगाम् ।। ६८ 
इति तद्गृहिणीं तां च ब्रुवतीं तं निजं पतिम् । 
रामो राजा स शुश्राव खिन्नश्चाभ्यन्तरं ययौ ।। ६९ 
लोकापवादभीतश्च सीतां तत्याज तां वने । 
सहते विरहक्लेशं यशस्वी नायशः पुनः ।। 9.1.७० 
सा च गर्भालसा दैवाद्वाल्मीकेः प्रापदाश्रमम् । 
तेनर्षिणा समाश्वास्य तत्रैव ग्राहिता स्थितिम् ।। ७१ 
नूनं सीता सदोषेयं त्यक्ता भर्त्रान्यथा कथम् । 
तदेतद्दर्शनान्नित्यं पापं संक्रामतीह नः ।। ७२ 
वाल्मीकिः कृपया चैनां निर्वासयति नाश्रमात् । 
एतद्दर्शनजं पापं तपसा च व्यपोहति ।। ७३ 
तदेत यावद्गच्छामो द्वितीयं कंचिदाश्रमम् । 
इति संमन्त्रयामासुस्तत्रान्ये मुनयस्तदा ।। ७४ 
तद्बुद्ध्वा तान्स वाल्मीकिरब्रवीन्नात्र संशयः । 
शुद्धैषा प्रणिधानेन मया दृष्टा द्विजा इति ।। ७५ 
तथाप्यप्रत्ययस्तेषां यदा सीता तदाभ्यधात् । 
भगवन्तो यथा वित्थ तथा शोधयतेह माम् ।। ७६ 
अशुद्धायाः शिरश्छेदनिग्रहः क्रियतां मम । 
तच्छ्रुत्वा जातकरुणा जगदुर्मुनयोऽत्र ते ।। ७७ 
अस्त्यत्र टीटिभसरोनाम तीर्थं महद्वने । 
टीटिभी हि पुरा कापि भर्त्रान्यासङ्गशङ्किना ।। ७८ 
मिथ्यैव दूषिता साध्वी चक्रन्दाशरणा भुवम् । 
लोकपालांश्च तैस्तस्याः शुद्ध्यर्थं तद्विनिर्मितम् ।। ७९ 
तत्रैषा राघववधूः परिशुद्धिं करोतु नः । 
इत्युक्तवद्भिस्तैः साकं जानकी तत्सरो ययौ ।। 9.1.८० 
यद्यार्यपुत्रादन्यत्र न स्वप्नेऽपि मनो मम । 
तदुत्तरेयं सरसः पारमम्ब वसुंधरे ।। ८१ 
इत्युक्त्वैव प्रविष्टा च तस्मिन्सरसि सा सती । 
नीता च पारमुत्सङ्गे कृत्वाविर्भूतया भुवा ।। ८२ 
ततस्तां ते महासाध्वीं प्रणेमुर्मुनयोऽखिलाः । 
राघवं शप्तुमैच्छंश्च तत्परित्यागमन्युना ।। ८३ 
युष्माभिरार्यपुत्रस्य न ध्यातव्यममङ्गलम् । 
शप्तुमर्हथ मामेव पापामञ्जलिरेष वः ।। ८४ 
इति यद्वारयामास सीता तान्सा पतिव्रता । 
तेन ते मुनयस्तुष्टास्तस्याः पुत्राशिषं ददुः ।। ८५ 
ततः सा तत्र तिष्ठन्ती समये सुषुवे सुतम् । 
तं च नाम्ना लवं चक्रे स वाल्मीकिमुनिः शिशुम् ।। ८६ 
बालमादाय तं तस्यां गतायां स्नातुमेकदा । 
तेन शून्यं तदुटजं दृष्ट्वा सोऽचिन्तयन्मुनिः ।। ८७ 
स्थापयित्यार्भकं याति स्नातुं सा तत्क्व सोऽर्भकः । 
नीतः स श्वापदेनेह नूनमन्यं सृजामि तत् ।। ८८ 
स्नात्वागतान्यथा सीता न प्राणान्धारयेदिह । 
इति ध्यात्वा कुशैः कृत्वा पवित्रं निर्ममेऽर्भकम् ।। ८९ 
लवस्य सदृशं तं च स तथास्थापयन्मुनिः । 
आगता तं च सा दृष्ट्वा मुनिं सीता व्यजिज्ञपत् ।। 9.1.९० 
स्वकोऽयं मे स्थितो बालस्तदेषोऽन्यः कुतो मुने । 
तच्छ्रुत्वा स यथावृत्तमुक्त्वा मुनिरुवाच ताम् ।। ९१ 
भवितव्यं गृहाणैतं द्वितीयमनघे सुतम् । 
कुशसंज्ञं मयायं यत्स्वप्रभावात्कुशैः कृतः ।। ९२ 
इत्युक्ता तेन मुनिना सीता लवकुशौ सुतौ । 
तेनैव कृतसंस्कारौ वर्धयामास तत्र तौ ।। ९३ 
बालावेव च तौ दिव्यमस्त्रग्राममवापतुः । 
विद्याश्च सर्वा वाल्मीकिमुनेः क्षत्रकुमारकौ ।। ९४ 
एकदा आश्रममृगं हत्वा तन्मांसमादतुः । 
अर्चालिङ्गं च वाल्मीकेश्चक्रतुः क्रीडनीयकम् ।। ९५ 
तेन खिन्नो मुनिः सोऽथ सीतादेव्यानुनाथितः । 
प्रायश्चित्तं तयोरेवमादिदेश कुमारयोः ।। ९६ 
गत्वा कुबेरसरसः स्वर्णपद्मान्ययं लवः । 
तदुद्यानाच्च मन्दारपुष्पाण्यानयतु द्रुतम् ।। ९७ 
तैरेतौ भ्रातरावेतल्लिङ्गमर्चयतामुभौ । 
तेनैतयोरिदं पापमुपशान्तिं गमिष्यति ।। ९८ 
एतच्छ्रुत्वैव कैलासं स बालोऽपि लवो ययौ । 
आचस्कन्द कुबेरस्य सरश्चोपवनं च तत् ।। ९९ 
निहत्य यक्षानादाय पद्मानि कुसुमानि च । 
आगच्छन्पथि स श्रान्तो विशश्राम तरोस्तले ।। 9.1.१०० 
अत्रान्तरे च रामस्य नरमेधे सुलक्षणम् । 
चिन्वन्पुरुषमागच्छत्तेन मार्गेण लक्ष्मणः ।। १०१ 
स लवं समराहूतं मोहनास्त्रेण मोहितम् । 
क्षत्रधर्मेण बद्ध्वा तमयोध्यामनयत्पुरीम् ।। १०२ 
तावच्च सीतामाश्वास्य लवागमनदुःस्थिताम् । 
वाल्मीकिः स्वाश्रमे तत्र ज्ञानी कुशमभाषत ।। १०३
नीतोऽयोध्यामवष्टभ्य लक्ष्मणेन सुतो लवः । 
गच्छ मोचय तं तस्मादेभिरस्त्रैर्विनिर्जितात् ।। १०४ 
इत्युक्त्वा दत्तदिव्यास्त्रस्तेन गत्वा कुशस्ततः । 
रोध्यमानामयोध्यायां यज्ञभूमिं रुरोध सः ।। १०५ 
जिगाय लक्ष्मणं चात्र तन्निमित्तं प्रधावितम् । 
युद्धे दिव्यैर्महास्त्रैस्तैस्ततो रामस्तमभ्यगात् ।। १०६ 
सोऽपि प्रभावाद्वाल्मीकेर्जेतुं नास्त्रैः शशाक तम् । 
कुशं यत्तेन पप्रच्छ कोऽर्थस्ते को भवानिति ।। १०७ 
कुशस्ततोऽब्रवीद्बद्ध्वा लक्ष्मणेनाग्रजो मम । 
आनीत इह तस्याहं मोचनार्थमिहागतः ।। १०८ 
आवां लवकुशौ रामतनयाविति जानकी । 
माता नौ वक्ति चेत्युक्त्वा तद्वृत्तान्तं शशंस सः ।। १०९ 
ततः सबाष्पो रामस्तं लवमानाय्य तावुभौ । 
कण्ठे जग्राह सैषोऽहं पापो राम इति ब्रुवन् ।। 9.1.११० 
अथ सीतां प्रशंसत्सु वीरौ पश्यत्सु तौ शिशू । 
पौरेषु मिलितेष्वत्र स तौ रामोऽग्रहीत्सुतौ ।। १११ 
आनाय्य सीतादेवीं च वाल्मीकेराश्रमात्ततः । 
तया सह सुखं तस्थौ पुत्रन्यस्तभरोऽथ सः ।। ११२ 
एवं सहन्ते विरहं धीराश्चिरमपीदृशम् । 
न सहेथे युवां पुत्रौ कथमेकामपि क्षपाम् ।। ११३ 
इत्यात्मजामलंकारवतीं परिणयोत्सुकाम् । 
नरवाहनदत्तं च तमुक्त्वा काञ्चनप्रभा ।। ११४ 
नभसा प्रातरागन्तुमगादादाय तां सुताम् । 
नरवाहनदत्तोऽपि कौशाम्बीं विमना ययौ ।। ११५ 
तत्रानिद्रं निशि स्माह गोमुखस्तं विनोदयन् । 
पृथ्वीरूपकथां देव शृण्विमां कथयामि ते ।। ११६ 
अस्ति नाम्ना प्रतिष्ठानं नगरं दक्षिणापथे । 
पृथ्वीरूपाभिधानोऽभूद्राजा तत्रातिरूपवान् ।। ११७ 
तं परिज्ञानिनौ जातु श्रमणौ द्वावुपेयतुः । 
विलोक्याद्भुतरूपं च तावेवं नृपमूचतुः ।। ११८ 
देवावां पृथिवीं भ्रान्तौ न च रूपेण ते समम् । 
अन्यं पुमांसं नारीं वा दृष्टवन्तौ क्वचित्प्रभो ।। ११९ 
किं तु मुक्तिपुरद्वीपे राज्ञो रूपधरस्य या । 
अस्ति हेमलतादेव्यां जाता रूपलता सुता ।। 9.1.१२० 
सैका ते सदृशी कन्या तस्याश्चैको भवानपि । 
युवयोर्यदि संयोगो भवेत्स्यात्सुकृतं ततः ।। १२१ 
इति श्रमणवाक्येन समं मदनसायकाः । 
प्रविश्य श्रुतिमार्गेण राज्ञस्तस्यालगन्हृदि ।। १२२ 
ततः समुत्सुको राजा निजं चित्रकरोत्तमम् । 
कुमारिदत्तनामानं पृथ्वीरूपः समादिशत् ।। १२३ 
पटे यथावल्लिखितां समादाय मदाकृतिम् । 
एताभ्यां सह भिक्षुभ्यां द्वीपं मुक्तिपुरं व्रज ।। १२४ 
तत्र रूपधराख्यस्य राज्ञस्तद्दुहितुस्तथा । 
युक्त्या रूपलतायास्त्वं मदाकारं प्रदर्शय ।। १२५ 
पश्य किं स नृपस्तां मे ददाति तनयां न वा । 
तां  च रूपलतां चित्रे लिखित्वा त्वमिहानय ।। १२६ 
एवमुक्त्वाभिलेख्य स्वं रूपं चित्रपटे स तम् । 
सभिक्षुकं चित्रकरं द्वीपं तं प्राहिणोन्नृपः ।। १२७ 
ते च क्रमाच्चित्रकरश्रमणाः प्रस्थितास्ततः । 
प्रापुः पत्रपुरं नाम नगरं वारिधेस्तटे ।। १२८ 
ततः प्रवहणारूढा गत्वैवाम्बुधिवर्त्मना । 
ते तं मुक्तिपुरद्वीपमवापुः पञ्चभिर्दिनैः ।। १२९ 
तत्र चित्रकरो गत्वा राजद्वारि स चीरिकाम् । 
मम चित्रकरस्तुल्यो नान्योऽस्तीत्युदलम्बयत् ।। 9.1.१३० 
तद्बुद्ध्वैव समाहूतो राज्ञा रूपधरेण सः । 
प्रविश्य राजभवनं तं प्रणम्य व्यजिज्ञपत् ।। १३१ 
पृध्वीं भ्रान्त्वा मया देव न दृष्टश्चित्रकृत्समः । 
तद्देवासुरमर्त्यानामालिखामि कमादिश ।। १३२ 
तच्छ्रुत्वानाय्य नृपतिः स तां रूपलतां पुरः । 
इमामालिख्य मत्पुत्रीं दर्शयेत्यादिदेश तम् ।। १३३ 
ततः कुमारिदत्तः स चित्रकृद्राजकन्यकाम् । 
आलिख्य दर्शयामास तद्रूपामेव तां पटे ।। १३४ 
अथ रूपधरो राजा तुष्टो मत्वा विचक्षणम् । 
पृच्छति स्म स तं चित्रकरं जामातृलिप्सया ।। १३५ 
भद्र पृथ्वी त्वया भ्रान्ता तद्ब्रूहि यदि कुत्रचित् । 
रूपे मदुहितुस्तुल्या दृष्टा स्त्री पुरुषोऽपि वा ।। १३६ 
इत्युक्तस्तेन राज्ञा स चित्रकृत्प्रत्युवाच तम् । 
नैतत्तुल्या मया दृष्टा नारी काप्यथवा पुमान् ।। १३७ 
एकस्तु पृध्वीरूपाख्यः प्रतिष्ठाने महीपतिः । 
दृष्टः समोऽस्यास्तेनैषा युज्यते यदि साधु तत् ।। १३८ 
तुल्यरूपा यदा तेन न प्राप्ता राजकन्यका । 
तदा नवेऽपि तारुण्ये स तिष्ठत्यपरिग्रहः ।। १३९ 
मया च देव दृष्ट्वैव स राजा लोचनप्रियः । 
अभिलिख्य पटे सम्यग्गृहीतो रूपकौतुकात् ।। 9.1.१४० 
तच्छ्रुत्वा किं पटः सोऽस्तीत्युक्तस्तेन स भूभृता । 
अस्तीत्युक्त्वा च तं चित्रकरः पटमदर्शयत् ।। १४१ 
तत्र दृष्ट्वा स तद्रूपं पृथ्वीरूपस्य भूपतेः । 
राजा रूपधरो दध्रे विस्मयाघूर्णितं शिरः ।। १४२
जगाद च वयं धन्या यैरत्र लिखितोऽप्ययम् । 
दृष्टो राजा नमस्तेभ्यः साक्षात्पश्यन्ति ये त्वमुम् ।। १४३ 
एतत्पितृवचः श्रुत्वा दृष्ट्वा चित्रे च तं नृपम् । 
सोत्का रूपलता नान्यच्छुश्राव न ददर्श च ।। १४४ 
सा मारमोहिता दृष्ट्वा सुतां स नृपतिस्तदा । 
कुमारिदत्तं तं चित्रकरं रूपधरोऽभ्यधात् ।। १४५ 
नास्त्यालेख्यविसंवादस्तव तद्दुहितुर्मम । 
एतस्याः प्रतिरूपः स पृध्वीरूपनृपः पतिः ।। १४६ 
तदेतं मत्सुताचित्रपटं नीत्वाद्य सत्वरम् । 
पृध्वीरूपनृपायैतां मत्सुतां गच्छ दर्शय ।। १४७ 
आख्याय च यथावृत्तं तत्तस्मै यदि रोचते । 
तदिह द्रुतमायातु परिणेतुं मदात्मजाम् ।। १४८ 
इत्युक्त्वा पूजयित्वार्थैः स सहस्थितभिक्षुकम् । 
राजा चित्रकरं तं च स्वदूतं च विसृष्टवान् ।। १४९ 
ते गत्वाम्बुधिमुत्तीर्य चित्रकृद्दूतभिक्षुकाः । 
सर्वे प्रापुः प्रतिष्ठानं पृथ्वीरूपनृपान्तिकम् ।। 9.1.१५० 
तत्र प्राभृतकं दत्त्वा कार्यं तत्ते यथाकृतम् । 
सरूपधरसंदेशं राज्ञे तस्मै न्यवेदयन् ।। १५१ 
स च चित्रकृदेतस्मै भूभृते तामदर्शयत् । 
कुमारिदत्तश्चित्रस्थां प्रियां रूपलतां ततः ।। १५२ 
राज्ञस्तस्य वपुष्यस्या लावण्यसरसीक्षतः । 
मग्ना दृष्टिस्तथा नैतामुद्धर्तुमशकद्यथा ।। १५३ 
स हि कान्तिसुधास्यन्दमयीं तां चर्वयन्नृपः । 
नातृप्यदधिकोत्कण्ठश्चकोरश्चन्द्रिकामिव ।। १५४ 
प्राह चित्रकरं तं च वन्द्यो वेधाः करश्च ते । 
येनेदं निर्मितं रूपं येन चालिखितं सखे ।। १५५ 
तद्रूपधरभूपस्य प्रतिपन्नं वचो मया । 
यामि मुक्तिपुरद्वीपमुपयच्छे च तत्सुताम् ।। १५६ 
इत्युक्त्वा चित्रकृद्दूतभिक्षून्संमान्य तान्धनैः । 
आसीच्चित्रपटं पश्यन्पृथ्वीरूपनृपोऽत्र सः ।। १५७ 
उद्यानादिषु नीत्वा च तद्दिनं विरहातुरः । 
लग्नं निश्चित्य सोऽन्येद्युश्चक्रे राजा प्रयाणकम् ।। १५८ 
युक्तो विविधहस्त्यश्वैः सामन्तै राजसूनुभिः । 
सरूपधरदूतैस्तैश्चित्रकृच्छ्रमणैश्च सः ।। १५९ 
गजेन्द्रं मङ्गलघटं राजारुह्य व्रजन्दिनैः । 
प्राप्य विन्ध्याटवीद्वारं सायं तत्र स्थितोऽभवत् ।। 9.1.१६० 
द्वितीयेऽह्नि समारुह्य शत्रुमर्दनसंज्ञकम् । 
गजं तामटवीं राजा पृथ्वीरूपो विवेश सः ।। १६१ 
यावद्याति पुरस्तावदग्रयायि निजं बलम् । 
पलायमानमावृत्तमकस्मात्स व्यलोकयत् ।। १६२ 
किमेतदिति संभ्रान्तं तं चाभ्येत्यैव तत्क्षणम् । 
राजपुत्रो गजारूढो निर्भयाख्यो व्यजिज्ञपत् ।। १६३ 
देवाग्रतोऽतिमहती भिल्लसेनाभिधाविता । 
तैर्वारणा नः पञ्चाशन्मात्रा भिल्लै रणे हताः ।। १६४ 
सहस्रं च पदातीनामश्वानां च शतत्रयम् । 
अस्मदीयैश्च भिल्लानां द्वे सहस्रे निपातिते ।। १६५ 
एको ह्यस्मद्बले दृष्टः कबन्धो द्वौ च तद्बले । 
ततोऽस्मत्सैनिका भग्नास्तद्बाणाशनिपीडिताः ।। १६६ 
तच्छ्रुत्वा कुपितो राजा पृध्वीरूपः प्रधाव्य सः । 
जघान सेनां भिल्लानां कौरवाणामिवार्जुनः ।। १६७ 
निर्भयादिभिरन्येषु निहतेष्वथ दस्युषु । 
स चिच्छेदैकभल्लेन भिल्लसेनापतेः शिरः ।। १६८ 
बाणव्रणगलद्रक्तस्तस्येभः शत्रुमर्दनः । 
सधातुनिर्झरोद्गारमञ्जनाद्रिं व्यडम्बयत् ।। १६९ 
ततो लब्धजयावृत्ते तत्सैन्ये मिलितेऽखिले । 
पलाय्य हतशेषास्ते भिल्ला दश दिशो ययुः ।। 9.1.१७० 
ततो निवृत्तसङ्ग्रामः पृथ्वीरूपो महीपतिः । 
स रूपधरदूतेन स्तूयमानपराक्रमः ।। १७१ 
व्रणितानीकविश्रान्त्यै तस्यामेवाटवीभुवि । 
विजयी सरसीतीरे दिवसं वसति स्म तम् ।। १७२ 
प्रातस्ततः प्रयातश्च स राजा क्रमशो व्रजन् । 
तत्प्राप नगरं पत्रपुरं तीरस्थमम्बुधेः ।। १७३ 
तत्रैकाहं विशश्राम तत्रत्येन महीभृता । 
उदारचरिताख्येन रचितोचितसत्क्रियः ।। १७४ 
तेनैवोपहृतैर्यानपात्रैस्तीर्त्वा च सागरम् । 
अष्टभिर्दिवसैः प्राप द्वीपं मुक्तिपुरं स तत् ।। १७५ 
बुद्ध्वा रूपधरस्तच्च राजा हृष्टस्तमभ्यगात् । 
मिलतः स्म च तौ भूपौ कृतकण्ठग्रहौ मिथः ।। १७६ 
ततस्तेन समं पृध्वीरूपो राजा स तत्पुरम् । 
विवेश पौरनारीणां पीयमान इवेक्षणैः ।। १७७ 
तत्र हेमलता राज्ञी स च रूपधरो नृपः । 
दृष्ट्वानुरूपं दुहितुर्भर्तारं तं ननन्दतुः ।। १७८ 
अथ स्वसंपदुचितै राज्ञा रूपधरेण सः । 
आचारैरर्चितस्तस्थौ पृध्वीरूपोऽत्र पार्थिवः ।। १७९ 
अन्येद्युश्च चिरोत्काया वेदीमारुह्य शोभने । 
लग्ने रूपलतायाः स सोत्सवः पाणिमग्रहीत् ।। 9.1.१८० 
सत्यं श्रुतं त्वया पूर्वमिति वक्तुमिव श्रुतिम् । 
प्रापोत्फुल्ला तयोर्दृष्टिरन्योन्यरूपदर्शिनोः ।। १८१
रत्नानि लाजमोक्षेषु द्वयो रूपधरस्तयोः । 
ददौ तथा यथा सैष मेने रत्नाकरो जनैः ।। १८२ 
निर्वृत्ते च सुतोद्वाहे चित्रकृच्छ्रमणान्स तान् । 
संपूज्य वस्त्राभरणैः सर्वानन्यानपूजयत् ।। १८३ 
ततः पुरे स्थितस्तस्मिन्पृथ्वीरूपनृपोऽत्र सः । 
तद्द्वीपोचितमाहारं भेजे पानं च सानुगः ।। १८४ 
नृत्तगीतादिभिर्याते दिने नक्तं विवेश च । 
सूत्को रूपलतावासभवनं सोऽवनीपतिः ।। १८५ 
आस्तीर्णरत्नपर्यङ्कं रत्नकुट्टिमशोभितम् । 
रत्नस्तम्भोम्भिताभोगं रत्नदीपप्रकाशितम् ।। १८६ 
तत्र भेजे तया साकं स रूपलतया युवा । 
चिरसंकल्पगुणितं यथेच्छं सुरतोत्सवम् ।। १८७ 
सुरतश्रमसुप्तश्च पठद्भिर्बन्दिमागधैः । 
बोधितः प्रातरुत्थाय तस्थाविन्द्रो यथा दिवि ।। १८८ 
एवं दश दिनान्यत्र पृथ्वीरूपनृपोऽवसत् ।
द्वीपे नवनवैर्भोगैर्विलसञ्श्वशुराहृतैः ।। १८९ 
एकादशे दिने युक्तः स रूपलतया ततः । 
गणकानुमतो राजा प्रतस्थे कृतमङ्गलः ।। 9.1.१९० 
कृतानुयात्रः श्वशुरेणा समुद्रतटं च सः । 
वध्वा सह प्रवहणान्यारुरोहानुगान्वितः ।। १९१ 
दिनाष्टकेन तीर्त्वाब्धिं तीरस्थे मिलिते बले । 
उदारचरिते चाग्रप्राप्ते पत्रपुरं ययौ ।। १९२ 
तत्रोपचरितस्तेन राज्ञा विश्रम्य कानिचित् । 
दिनानि स ततः प्रायात्पृध्वीरूपो नरेश्वरः ।। १९३ 
प्रियां रूपलतां हस्तिन्यारोप्य जयमङ्गले । 
कल्याणगिरिनामानमात्मनारुह्य च द्विपम् ।। १९४ 
गच्छन्क्रमादविरतैः सोऽथ राजा प्रयाणकैः । 
उत्पताकध्वजं प्राप प्रतिष्ठानं निजं पुरम् ।। १९५ 
तत्र रूप्रलतां दृष्ट्वा रूपदर्पं पुराङ्गनाः । 
जहुस्तत्कालमाश्चर्यनिर्निमेषविलोचनाः ।। १९६ 
राजधानीं प्रविश्याथ पृथ्वीरूपः कृतोत्सवः । 
ददौ चित्रकृते तस्मै ग्रामान्राजा धनं च सः ।। १९७ 
श्रमणौ पूजयित्वा च वसुभिस्तौ यथोचितम् । 
सामन्तान्सचिवान्राजपुत्रांश्च सममानयत् ।। १९८ 
ततः स रूपलतया प्रियया सहितस्तया । 
जीवलोकसुखं तत्र भेजे पृथ्वीपतिः कृती ।। १९९ 
इत्याख्याय कथां मन्त्री गोमुखस्तत्सुखोन्मुखः । 
नरवाहनदत्ताय तमुवाचोत्सुकं पुनः ।। 9.1.२०० 
एवं विषह्यते धीरैः सक्लेशो विरहश्चिरम् । 
त्वं पुनः सहसे नैकामपि देव निशां कथम् ।। २०१ 
प्रातर्भवानलंकारवतीं हि परिणेष्यति । 
गोमुखेनैवमुक्ते च तत्र तत्समयागतः ।। २०२ 
यौगन्धरायणसुतो मरुभूतिरभाषत । 
अदृष्टस्मरसंतापः स्वस्थस्त्वं किं न जल्पसि ।। २०३ 
तावद्धत्ते पुमान्धैर्यं विवेकं शीलमेव च । 
यावत्पतति कामस्य सायकानां न गोचरे ।। २०४ 
धन्याः सरस्वती स्कन्दो जिनश्च जगति त्रयः । 
पटान्तलग्नतृणवत्क्षिप्तो व्याधूय यैः स्मरः ।। २०५ 
मरुभूतौ वदत्येवमुद्विग्नं वीक्ष्य गोमुखम् । 
नरवाहनदत्तस्तं समर्थयितुमभ्यधात् ।। २०६ 
विनोदनार्थमेतन्मे गोमुखो युक्तमुक्तवान् । 
स्निग्धो हि विरहायासे साधुवादं ददाति किम् ।। २०७ 
समाश्वासो यथाशक्ति स्वजनैर्विरहातुरः । 
अतः परं स जानाति देवश्चासमसायकः ।। २०८ 
इत्यादि जल्पञ्छृण्वंश्च तास्ताः परिजनात्कथाः । 
नरवाहनदत्तस्तां त्रियामामत्यवाहयत् ।। २०९ 
अथ स प्रातरुत्थाय विहितावश्यकक्रियः । 
गगनादवरोहन्तीमपश्यत्काञ्चनप्रभाम् ।। 9.1.२१० 
भर्त्रालंकारशीलेन धर्मशीलेन सूनुना । 
तयालंकारवत्या च स्वदुहित्रा समन्विताम् ।। २११ 
ते चावतीर्य सर्वेऽपि तत्समीपमुपागमन् । 
अभ्यनन्दच्च तान्सोऽपि तं च तेऽपि यथोचितम् ।। २१२ 
तावच्च हेमरत्नादिभारवाहाः सहस्रशः । 
अन्येऽप्यवतरन्ति स्म तत्र विद्याधरा दिवः ।। २१३ 
विज्ञायैतं च वृत्तान्तं वत्सराजः समन्त्रिकः । 
सपत्नीकश्च तत्रागात्तनयोत्कर्षहर्षितः ।। २१४ 
यथार्हविहितातिथ्ये तस्मिन्वत्सेश्वरेऽथ सः । 
राजालंकारशीलस्तमुवाच प्रणयानतः ।। २१५ 
राजन्नलंकारवती कन्येयं तनया मम । 
जातैव चैषा व्यादिष्टा गगनोद्गतया गिरा ।। २१६ 
नरवाहनदत्तस्य भार्यामुष्य सुतस्य ते । 
सर्वविद्याधरेन्द्राणां भाविनश्चक्रवर्तिनः ।। २१७ 
तदेतस्मै ददाम्येनां लग्नो ह्यद्यानयोः शुभः । 
एतदर्थं मिलित्वाहमेतैः सर्वैरिहागतः ।। २१८ 
एतद्विद्याधरेन्द्रस्य तस्य वत्सेश्वरो वचः । 
महाननुग्रह इति ब्रुवन्नभिननन्द सः ।। २१९
अथ निजविद्याविभवात्पाणितलोत्पादितेन तोयेन ।
अभ्युक्षति स्म सोऽङ्गनभूमिं विद्याधराधीशः ।। 9.1.२२० 
तत्रोत्पेदे वेदी कनकमयी दिव्यवस्त्रसंछन्ना ।
नानारत्नमयं चाप्यकृत्रिमं कौतुकागारम् ।। २२१ 
उत्तिष्ठ लग्नवेला प्राप्ता स्नाहीत्युवाच तदनु कृती ।
तं नरवाहनदत्तं राजालंकारशीलोऽसौ ।। २२२ 
स्नाताय कौतुकभृते वेदीमानीय धृतवधूवेषाम् ।
हृष्टोऽलंकारवतीं स ददौ मनसात्मजां तस्मै ।। २२३ 
मणिकनकवस्त्रभूषणभारसहस्राणि दिव्यनारीश्च ।
अग्नौ लाजविसर्गेष्वददाच्च स सात्मजो दुहितुः ।। २२४ 
निर्वृत्ते च विवाहे सर्वान्संमान्य तदनु चामन्त्र्य ।
सह पत्न्या पुत्रेण च नभसैव यथागतं स ययौ ।। २२५ 
अथ वीक्ष्य तथोपचर्यमाणं प्रणतैः खेचरराजभिस्तनूजम् ।
उदयोन्मुखमत्र वत्सराजो मुदितस्तं चिरमुत्सवं ततान ।। २२६ 
स च नरवाहनदत्तः सद्वृत्तमनोरमामुदारगुणाम् ।
प्राप्यालंकारवतीं वाणीमिव सुकविरास्त तद्रसिकः ।। २२७ 
इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरेऽलंकारवतीलम्बके प्रथमस्तरङ्गः ।