स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः १८२
अध्याय १८२
श्रीमार्कण्डेय उवाच -
ततो भृगुः श्रिया चैव समेतः कच्छपं गतः  ।
अभिनन्द्य यथान्यायमुवाच वचनं शुभम्  ॥ १८२.१ ॥
त्वया धृता धरा सर्वा तथा लोकाश्चराचराः  ।
तथैव पुण्यभावत्वात्स्थितस्तत्र महामते  ॥ १८२.२ ॥
चातुर्विद्यस्य संस्थानं करोमि रमया सह  ।
यदि त्वं मन्यसे देव तदादेशय मां विभो  ॥ १८२.३ ॥

कूर्म उवाच -
एवमेव द्विजश्रेष्ठ मम नामाङ्कितं पुरम्  ।
भविष्यति महत्कालं ममोपरि सुसंस्थितम्  ॥ १८२.४ ॥
अचलं सुस्थिरं तात न भीः कार्या सुलोचने  ।
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं कच्छपस्य मुखाच्च्युतम्  ॥ १८२.५ ॥
हृष्टस्तुष्टः श्रिया सार्द्धं पद्मयोनिसुतो भृगुः  ।
अभीचि उदये प्राप्ते कृतकौतुकमङ्गलः  ॥ १८२.६ ॥
नन्दने वत्सरे माघे पञ्चम्यां भरतर्षभ  ।
शस्ते तु ह्युत्तरायोगे कुम्भस्थे शशिमण्डले  ॥ १८२.७ ॥
रेवाया उत्तरे तीरे गम्भीरे चाभिवारुणि  ।
प्रागुदक्प्रवणे देशे कोटितीर्थसमन्वितम्  ॥ १८२.८ ॥
क्रोशप्रमाणं तत्क्षेत्रं प्रासादशतसंकुलम्  ।
अचिरेणैव कालेन तपोबलसमन्वितः  ।
विचिन्त्य विश्वकर्माणं चकार भृगुसत्तमः  ॥ १८२.९ ॥
ब्राह्मणा वेदविद्वांसः क्षत्रिया राज्यपालकाः  ।
वैश्या वृत्तिरतास्तत्र शूद्राः शुश्रूषकास्त्रिषु  ॥ १८२.१० ॥
एवं श्रिया वृतं क्षेत्रं परमानन्दनन्दितम्  ।
निर्मितं भृगुणा तात सर्वपातकनाशनम्  ।
इति भृगुकच्छोत्पत्तिः  ॥ १८२.११ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
ततः कालेन महता कस्मिंश्चित्कारणान्तरे  ।
देवलोकं जगामाशु लक्ष्मीरृषिसमागमे  ॥ १८२.१२ ॥
समर्प्य कुञ्चिकाट्टालं भृगवे ब्रह्मवादिने  ।
पालयस्व यथार्थं वै स्थानकं मम सुव्रत  ॥ १८२.१३ ॥
देवकार्याण्यशेषाणि कृत्वा श्रीः पुनरागता  ।
आजगाम रमा देवी भृगुकच्छं त्वरान्विता  ॥ १८२.१४ ॥
प्रार्थितं कुञ्चिकाट्टालं स्वगृहं सपरिग्रहम्  ।
भृगुर्यदा तदा पार्थ मिथ्या नास्ति तदा वदत  ॥ १८२.१५ ॥
एव विवादः सुमहान्संजातश्च नरेश्वर  ।
ममेति मम चैवेति परस्परसमागमे  ॥ १८२.१६ ॥
ततः कालेन महता भृगुणा परमर्षिणा  ।
चातुर्विद्यप्रमाणार्थं चकार महतीं स्थितिम्  ॥ १८२.१७ ॥
अस्मदीयं यथा सर्वं नगरं मृगलोचने  ।
चातुर्विद्या द्विजाः सर्वे तथा जानन्ति सुन्दरि  ॥ १८२.१८ ॥

श्रीरुवाच -
प्रमाणं मम विप्रेन्द्र चातुर्वण्या न संशयः  ।
मदीयं वा त्वदीयं वा कथयन्तु द्विजोत्तमाः  ॥ १८२.१९ ॥
ततः समस्तैर्विबुधैः सम्प्रधार्य परस्परम्  ।
द्विधा तैर्वाक्स्थलं दृष्ट्वा ब्राह्मणा नृपसंहितम्  ॥ १८२.२० ॥
अष्टादशसहस्राणि नोचुर्वै किंचिदुत्तरम्  ।
अष्टादशसहस्रेषु भृगुकोपभयान्नृप  ।
उक्तं च तालकं हस्ते यस्य तस्येदमुत्तरम्  ॥ १८२.२१ ॥
एतच्छ्रुत्वा तु सा देवी निगमं नैगमैः कृतम्  ।
क्रोधेन महताविष्टा शशाप द्विजपुंगवान्  ॥ १८२.२२ ॥

श्रीदेव्युवाच -
यस्मात्सत्यं समुत्सृज्य लोभोपहतमानसैः  ।
मदीयं लोपितं स्थानं तस्माच्छृण्वन्तु मे गिरम्  ॥ १८२.२३ ॥
त्रिपौरुषा भवेद्विद्या त्रिपुरुषं न भवेद्धनम्  ।
न द्वितीयस्तु वो वेदः पठितो भवति द्विजाः  ॥ १८२.२४ ॥
गृहाणि न द्विभौमानि न च भूतिः स्थिरा द्विजाः  ।
पक्षपातेन वो धर्मो न च निःश्रेयभावतः  ॥ १८२.२५ ॥
इष्टो गोत्रजनः कश्चिल्लोभेनावृतमानसः  ।
न च द्वैधं परित्यज्य ह्येकं सत्यं भविष्यति  ॥ १८२.२६ ॥
अद्यप्रभृति सर्वेषामहङ्कारो द्विजन्मनाम्  ।
न पिता पुत्रवाक्येन न पुत्रः पितृकर्मणि  ॥ १८२.२७ ॥
अहङ्कारकृताः सर्वे भविष्यन्ति न संशयः  ।
इति शप्त्वा रमादेवी तदैव च दिवं ययौ  ॥ १८२.२८ ॥
ततो गतायां वै लक्ष्म्यां देवा ब्रह्मर्षयोऽमलाः  ।
क्रोधलोभमिदं स्थानं तेऽपि चोक्त्वा दिवं ययुः  ॥ १८२.२९ ॥
गतां दृष्ट्वा ततो देवीमृषींश्चैव तपोधनान्  ।
भृगुश्च परमेष्ठी स विषादमगमत्परम्  ।
प्रसादयामास पुनः शङ्करं त्रिपुरान्तकम्  ॥ १८२.३० ॥
तपसा महता पार्थ ततस्तुष्टो महेश्वरः  ।
उवाच वचनं काले हर्षयन् भृगुसत्तमम्  ॥ १८२.३१ ॥
किं विषण्णोऽसि विप्रेन्द्र किं वा सन्तापकारणम्  ।
मयि प्रसन्नेऽपि तव ह्येतत्कथय मेऽनघ  ॥ १८२.३२ ॥

भृगुरुवाच -
शापयित्वा द्विजान्सर्वान्पुरा लक्ष्मीर्विनिर्गता  ।
अपवित्रमिदं चोक्त्वा ततो देवा विनिर्गताः  ॥ १८२.३३ ॥

ईश्वर उवाच -
पुरा मया यथा प्रोक्तं तत्तथा न तदन्यथा  ।
क्रोधस्थानमसंदेहं तथान्यदपि तच्छृणु  ॥ १८२.३४ ॥
तत्र स्थानसमुद्भूता महद्भयविवर्जिताः  ।
ब्राह्मणा मत्प्रसादेन भविष्यन्ति न संशयः  ॥ १८२.३५ ॥
वेदविद्याव्रतस्नाताः सर्वशास्त्रविशारदाः  ।
येऽपि ते शतसाहस्रास्त्वरिता ह्यागतास्त्विह  ॥ १८२.३६ ॥
अपठस्यापि मूर्खस्य सर्वावस्थां गतस्य च  ।
उत्तरादुत्तरं शक्रो दातुं न तु भृगूत्तम  ॥ १८२.३७ ॥
कोटितीर्थमिदं स्थानं सर्वपापप्रणाशनम्  ।
अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र भविष्यति न संशयः  ॥ १८२.३८ ॥
मत्प्रसादाद्देवगणैः सेवितं च भविष्यति  ।
भृगुक्षेत्रे मृता ये तु कृमिकीटपतंगकाः  ॥ १८२.३९ ॥
वासस्तेषां शिवे लोके मत्प्रसादाद्भविष्यति  ।
वृषखाते नरः स्नात्वा पूजयित्वा महेश्वरम्  ॥ १८२.४० ॥
सर्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्  ।
भृगुतीर्थे नरः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः  ॥ १८२.४१ ॥
तस्य ते द्वादशाब्दानि शान्तिं गच्छन्ति तर्पिताः  ।
दधिक्षीरेण तोयेन घृतेन मधुना सह  ॥ १८२.४२ ॥
ये स्नपन्ति विरूपाक्षं तेषां वासस्त्रिविष्टपे  ।
मत्प्रसादाद्द्विजश्रेष्ठ सर्वदेवानुसेवितम्  ॥ १८२.४३ ॥
भविष्यति भृगुक्षेत्रं कुरुक्षेत्रादिभिः समम्  ।
मार्तण्डग्रहणे प्राप्ते यवं कृत्वा हिरण्मयम्  ॥ १८२.४४ ॥
दत्त्वा शिरसि यः स्नाति भृगुक्षेत्रे द्विजोत्तम  ।
अविचारेण तं विद्धि संस्नातं कुरुजाङ्गले  ॥ १८२.४५ ॥
अहं चैव वसिष्यामि अम्बिका च मम प्रिया  ।
सर्वदुःखापहा देवी नाम्ना सौभाग्यसुन्दरी  ॥ १८२.४६ ॥
वसिष्यामि तया देव्या सहितो भृगुकच्छके  ।
एवमुक्त्वा स्थितो देवो भृगुकच्छेऽम्बिका तथा  ॥ १८२.४७ ॥
भृगुस्तु स्वपुरं प्रायाद्ब्रह्मघोषनिनादितम्  ।
ऋग्यजुःसामघोषेण ह्यथर्वणनिनादितम्  ॥ १८२.४८ ॥
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा वृषमुत्सृजते नरः  ।
स याति शिवसायुज्यमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥ १८२.४९ ॥
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा चैत्रे मासि समाचरेत् ।
दद्याच्च लवणं विप्रे पूज्य सौभाग्यसुन्दरीम्  ॥ १८२.५० ॥
गोभूहिरण्यं विप्रेभ्यः प्रीयेतां ललिताशिवौ  ।
न दुःखं दुर्भगत्वं च वियोगं पतिना सह  ॥ १८२.५१ ॥
प्राप्नोति नारी राजेन्द्र भृगुतीर्थाप्लवेन च  ।
यस्तु नित्यं भृगुं देवं पश्येद्वै पाण्डुनन्दन  ॥ १८२.५२ ॥
आ ब्रह्मसदनं यावत्तत्रस्थैर्दैवतैः सह  ।
यत्फलं समवाप्नोति तच्छृणुष्व नृपोत्तम  ॥ १८२.५३ ॥
सुवर्णशृङ्गीं कपिलां पयस्विनीं साध्वीं सुशीलां तरुणीं सवत्साम्  ।
दत्त्वा द्विजे सर्वव्रतोपपन्ने फलं च यत्स्यात्तदिहैव नूनम्  ॥ १८२.५४ ॥
समाः सहस्राणि तु सप्त वै जले म्रियेल्लभेद्द्वादशवह्निमध्ये  ।
त्यजंस्तनुं शूरवृत्त्या नरेन्द्र शक्रातिथ्यं याति वै मर्त्यधर्मा  ॥ १८२.५५ ॥
आख्यानमेतच्च सदा यशस्यं स्वर्ग्यं धन्यं पुत्र्यमायुष्यकारि  ।
शृण्वंल्लभेत्सर्वमेतद्धि भक्त्या पर्वणि पर्वण्याजमीढस्सदैव  ॥ १८२.५६ ॥
संन्यासं कुरुते यस्तु भृगुतीर्थे विधानतः  ।
स मृतः परमं स्थानं गच्छेद्वै यच्च दुर्लभम्  ॥ १८२.५७ ॥
एतच्छ्रुत्वा भृगुश्रेष्ठो देवदेवेन भाषितम्  ।
प्रहृष्टवदनो भूत्वा तत्रैव संस्थितो द्विजः  ॥ १८२.५८ ॥
तिरोभावं गते देवे भृगुः श्रेष्ठो द्विजोत्तमः  ।
स्वमूर्ति तत्र मुक्त्वा तु ब्रह्मलोकं जगाम ह  ॥ १८२.५९ ॥
भृगुकच्छस्य चोत्पत्तिः कथिता तव पाण्डव  ।
संक्षेपेण महाराज सर्वपामप्रणाशनी  ॥ १८२.६० ॥
एतत्पुण्यं पापहरं क्षेत्रं देवेन कीर्तितम्  ।
चतुर्युगसहस्रेण पितामहदिनं स्मृतम्  ॥ १८२.६१ ॥
प्राप्ते ब्रह्मदिने विप्रा जायते युगसम्भवः  ।
न पश्यामि त्विदं क्षेत्रमिति रुद्रः स्वयं जगौ  ॥ १८२.६२ ॥
यः शृणोति त्विदं भक्त्या नारी वा पुरुषोऽपि वा  ।
स याति परमं लोकमिति रुद्रः स्वयं जगौ  ॥ १८२.६३ ॥
देवखाते नरः स्नात्वा पिण्डदानादिसत्क्रियाम्  ।
यां करोति नृपश्रेष्ठ तामक्षयफलां विदुः  ॥ १८२.६४ ॥
य इमं शृणुयाद्भक्त्या भृगुकच्छस्य विस्तरम्  ।
कोटितीर्थफलं तस्य भवेद्वै नात्र संशयः  ॥ १८२.६५ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे भृगुकच्छतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्व्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥