गरुडपुराणम्/ब्रह्मकाण्डः (मोक्षकाण्डः)/अध्यायः १४
श्रीगरुडमहापुराणम् १४
श्रीगरुड उवाच  ।
अवतारान्हरे ब्रूहि तथा लक्ष्म्या दिवौकसाम्  ।
गुणानामन्तर ब्रूहि शिष्यस्य मम सव्रत  ॥ ३,१४.१ ॥
श्रीकृष्ण उवाच  ।
यो मूलरूपी भगवाननन्तो ब्रह्मादिभिः पुर्णगुणः स्वतन्त्रः  ।
पुरातनः पूर्णतनुर्मदात्मा न तादृशाः संति कदापि वीद्र  ॥ ३,१४.२ ॥
पादश्च पूर्णः पादतलं च पूर्णं नखाश्च पूर्णाः कटिकण्ठौ च पूर्णौ  ।
ऊरू च पूर्णे उदरं च पूर्णं लब्ध्वापि पूर्णाञ्जगृहे तथाप्युरः  ॥ ३,१४.३ ॥
स्कन्धः सुपूर्णाः सकलाश्च बाहवः पूर्णाः केशाः श्मश्रुदन्ताश्च पूर्णाः  ।
लोमानि पूर्णानि तथैव रोमकूपाश्च पूर्णास्तु तथैव शिश्रः  ॥ ३,१४.४ ॥
अण्डश्च पूर्णो ह्यण्डरोमाणि कक्षाश्चक्षुश्च श्रोत्रे सर्व एते च पूर्णाः  ।
किं वर्णये मूलरूपं हरेश्च यावद्वलं पूर्णं समग्रदेहे  ॥ ३,१४.५ ॥
तावद्ब्रलं ह्येकरोमादिकेषु संतित्विमे हि यतः स एव पूर्णः  ।
स एव तु सर्वस्य कर्ता स एव हर्था स तु सारांशभोक्ता  ॥ ३,१४.६ ॥
असारांशं नैव भोक्ता हरिस्तु सारान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्र सम्यक् ।
द्राक्षेक्षुसारं नारिकेलस्य सारं चूतस्य सारं पनसस्यापि सारम्  ॥ ३,१४.७ ॥
नारङ्गसारं क्रमुकस्यापि सारं खर्जूरसारं कदलीफलस्य  ।
नारायणो बीजरूपस्य सारं गृह्णाति नित्यं भक्तवर्यो दयालुः  ॥ ३,१४.८ ॥
ताम्बूलसारं खदिरस्य सारं पुष्पस्य सारं चन्दनस्यापि सारम्  ।
गोधूमसारं यवानां च सारं माषस्य सारं हरेणोश्च सारम्  ॥ ३,१४.९ ॥
शुद्धं तथा व्रीहिनीवारसारं श्यामाकसारं शुद्धधान्यस्य सारम्  ॥ ३,१४.१० ॥
निषिद्धान्सर्वशाकस्य सारांस्तथा निपिद्धाल्लांवणस्वापि सारान्  ।
गृह्णाति विष्णुः परमादरेण अन्नस्य सारं भक्ष्यभोज्यस्य सारम्  ॥ ३,१४.११ ॥
सूपस्य सारं परमान्नस्य सारं दुग्धस्य सारं दधितक्रस्य सारम्  ।
घृतस्य सारं रामठस्यापि सारं गृह्णाति विष्णुः सर्षपस्यापि सारम्  ॥ ३,१४.१२ ॥
मरीचसारं जीरकस्यापि सारं तथा हविर्घृतपक्वस्य सारम्  ।
तैलेषु पक्वस्य च भर्जितस्य गुडस्य सारं नवनीतस्य सारम्  ॥ ३,१४.१३ ॥
लवङ्गसारं शर्करायाश्च सारमित्यादिसारान् वासुदेवस्तु भुक्ते  ।
लक्ष्मीपतिः सर्वजगन्निवा सस्तस्याज्ञया वासुदेवोपि नित्यम्  ॥ ३,१४.१४ ॥
तच्छेषसारानपि चावनीशो महात्मनोंशाञ्छृणु शिष्यवर्य  ।
एवं विमूढा वासुदेवस्य भक्ताः किं वक्तव्यं विष्णुभक्ता हि लोके  ॥ ३,१४.१५ ॥
कल्याणास्ते सारभोक्तार एव नैषां भवेत्तेन दुः खाभिवृद्धिः  ।
भुञ्जन्ति ये वैश्वदेवं विहाय दुष्टांस्तान्वै भुक्तिचिन्त्तांश्च विद्धि  ॥ ३,१४.१६ ॥
वक्ष्ये विशेषं वैश्वदेवे खगेन्द्र गोप्यं नो वदान्यत्र विद्वान्  ।
सूर्यादीनां ये च दाने च दद्युर्विना वायोरन्तरस्थं हरिं च  ॥ ३,१४.१७ ॥
ते वै सदा सारभोक्तार एव ज्ञेयास्त्वतो विष्णुरेको महात्मा  ।
सारांशभोक्ता न तु सर्वस्य भोक्ता भुनक्ति सर्वं त्वविरुद्धशक्तिः  ॥ ३,१४.१८ ॥
वक्ष्ये ह सारान्पुनरन्यान्खगेन्द्र शृणुष्व गुह्यं परमादरेण  ।
द्राक्षादयः सर्व एव त्वसाराः कालादिदुष्टा भावदुष्टाः पदार्थाः  ॥ ३,१४.१९ ॥
अतिपक्वानन्तरं तु तथा दिनचतुष्टये  ।
असाराः कलुषा ज्ञेयास्तथा जंबूफलं स्मृतम्  ॥ ३,१४.२० ॥
मासस्यानन्तरं वीन्द्र त्वसारं पनसं स्मृतम्  ।
षण्मासानन्तरं वीन्द्र खर्जूरं तिक्तवत्स्मृतम्  ॥ ३,१४.२१ ॥
आर्द्रं पूतं नारिकेलं स्फोटनानन्तरं प्रभो  ।
अहोरात्रानन्तरं तु असारं परिकीर्तितम्  ॥ ३,१४.२२ ॥
शुष्कभूतं नारिकेलं खजूरं तु यथा तथा  ।
पक्षस्यानन्तरं चूतमसारं परिकीर्तितम्  ॥ ३,१४.२३ ॥
वर्षस्यानन्तरं वीन्द्र पूगीफलमुदाहृतम्  ।
घटिकानन्तरं वीन्द्र तांबूलं परिकीर्तितम्  ॥ ३,१४.२४ ॥
यामस्यानन्तरं चान्नं सूपान्नं पायसं तथा  ।
भक्ष्यं च क्वथितं वीन्द्र असारं परिकीर्तितम्  ॥ ३,१४.२५ ॥
त्रिपक्षानन्तरं वीन्द्र तैलपक्वं तथा स्मृतम्  ।
चतुर्यामानन्तरं च त्वसारं घृतपक्वकम्  ॥ ३,१४.२६ ॥
त्रियामानन्तरं शाका निः साराः परिकीर्तिताः  ।
जंबीरं शृङ्गबेरे धात्री कर्पूरं च चूतकम्  ॥ ३,१४.२७ ॥
वत्सरानन्तरं वीन्द्र निः सारं परिकीर्तितम्  ।
पर्पटः पक्षमात्रेण निः सारः परिकीर्तितः  ॥ ३,१४.२८ ॥
तुलसी सर्वदा सारा एकादश्यामपि द्विज  ।
आर्द्रा वाप्यथवा शुष्का सार्द्रा सारवती स्मृता  ॥ ३,१४.२९ ॥
एकादश्यां तु तुलसी सारा ग्राह्या मनीषिभिः  ।
त्वचा नासेंद्रियेणापि न तु जिह्वेन्द्रियेण च  ॥ ३,१४.३० ॥
एकादश्यां हरेरन्नं निः सारं परिकीर्तितम्  ।
एकादश्यां हरेस्तीर्थं मनुष्याणां खगेश्वर  ॥ ३,१४.३१ ॥
एकवारे च सारं स्याद्द्विवारे च ततोधिकम्  ।
एकादश्यां महाभाग तीर्थं गन्धादिमिश्रितम्  ॥ ३,१४.३२ ॥
असारमिति संप्रोक्तं तथा स्वादूदमिश्रितम्  ।
एकादश्यां हरेः सारं क्षीरं सर्पिर्मधूदकम्  ॥ ३,१४.३३ ॥
निः सारं मनुजेन्द्राणामिति वेदविदां मतम्  ।
आषाढमासे गरुड शाको निः सार उच्यते  ॥ ३,१४.३४ ॥
मासि भाद्रपदे वीन्द्र ह्यसारं दधि चोच्यते  ।
क्षीरं तु ह्याश्विने मासे निः सारं परिकीर्तितम्  ॥ ३,१४.३५ ॥
ऊर्ध्वपुण्ड्रगदाहीना नार्यसारेति गीयते  ।
हरिभक्तिविहीना ये ह्यसुराः परिकीर्तिताः  ॥ ३,१४.३६ ॥
हरिनामविहीनं तु मुखं निः सारमुच्यते  ।
हरिनैवेद्यहीनस्तु पाको निः सार उच्यते  ॥ ३,१४.३७ ॥
त्रिदिनैश्चातसीपुष्पं निः सारं परिकीर्तितम्  ।
प्रहरं मल्लिका सारं जाती तु प्रहरार्धकम्  ॥ ३,१४.३८ ॥
त्रियामं शतपत्रं स्यात्करवीरमहर्निशम्  ।
घटिकावधि सारं स्यात्पारिजातं खगेश्वर  ॥ ३,१४.३९ ॥
त्रिवर्षं केसरं फल्ग सारमित्युच्यते बुधैः  ।
कस्तूरी दशवर्षं तु कर्पूरं वर्षमात्रकम्  ॥ ३,१४.४० ॥
ससारमिति संप्रोक्तं चन्दनं सर्वदा स्मृतम्  ।
शुद्धन्निः सारभूतांश्च वक्ष्ये शृणु खगेश्वर  ॥ ३,१४.४१ ॥
तुषा मेध्या आरनालं पुण्यकं भिः सटा तथा  ।
उपोद्व्रजी अलाबूश्च बृहत्कोशातकी तथा  ॥ ३,१४.४२ ॥
वृन्ताकं चुक्रशाकश्च बिल्वमौदुंवरं तथा  ।
पलाञ्जुर्लशुनं वृन्तं कलञ्जं च तथा द्विजा  ॥ ३,१४.४३ ॥
एतत्सर्वत्र काले च निः सारमिति कीर्तितम्  ।
एकादश्यां वैश्वदेवं श्राद्धं तर्पणमेव च  ॥ ३,१४.४४ ॥
मन्त्रेण प्रेतदहनमसारं परिकीर्तितम्  ।
हविर्नारायणो देवो एतांश्च ह्यशुभान्र सान्  ॥ ३,१४.४५ ॥
न गृह्णाति न गृह्णाति न गृह्णाति हरिः स्वयम्  ।
तथापि सर्वं जानाति जीवानां पापकर्मणाम्  ॥ ३,१४.४६ ॥
आस्वादनं कारयति स्वयं नास्वादते हरिः  ।
असारभोजनं चैव जीवानां कर्मजं फलम्  ॥ ३,१४.४७ ॥
अमुख्यभोजिनो जीवाः कुन्त्याद्या मुख्यभोजिनः  ।
शुभानि च पिबेद्विष्णुरशुभं नो पिबेद्विभुः  ॥ ३,१४.४८ ॥
को वदेत्तस्य चेष्टां तु पूर्णानन्दो हरिः स्वयम्  ।
न तेन सदृशः कोपि देशे काले च विद्यते  ।
तस्यावतारान्वक्ष्यहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम  ॥ ३,१४.४९ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे वैश्वदेवार्थकसारासारवस्तुविवेको नाम चतुर्दशोध्यायः

ब्रह्मकाण्डः