सूर्यसिद्धान्तः/अध्यायः ३
शिलातले +अम्बुसंशुद्धे वज्रलेपे +अपि वा समे ।	
तत्र शङ्क्वङ्गुलैरिष्टैः समं मण्डलं आलिखेत् ।।	३.०१ ।। 
तन्मध्ये स्थापयेच्छङ्कुं कल्पनाद्वादशाङ्गुलम् ।	
तच्छायाग्रं स्पृशेद्यत्र वृत्ते पूर्वापरार्धयोः ।।	३.०२ ।। 
तत्र बिन्दू विधायोभौ वृत्ते पूर्वापराभिधौ ।	
तन्मध्ये तिमिना रेखा कर्तव्या दक्षिणोत्तरा ।।	३.०३ ।। 
याम्योत्तरदिशोर्मध्ये तिमिना पूर्वपश्चिमा ।	
दिङ्मध्यमत्स्यैः संसाध्या विदिशस्तद्वदेव हि ।।	३.०४ ।। 
चतुरस्रं बहिः कुर्यात्सूत्रैर्मध्याद्विनिर्गतैः ।	
भुजसूत्राङ्गुलैस्तत्र दत्तैरिष्टप्रभा स्मृता ।।	३.०५ ।। 
प्राक्पश्चिमाश्रिता रेखा प्रोच्यते सममण्डले ।	
उनण्डले च विषुवन्मण्डले परिकीर्त्यते ।।	३.०६ ।। 
रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भाग्रगा तथा ।	
इष्टच्छायाविषुवतोर्मध्यं अग्राभिधीयते ।।	३.०७ ।। 
शङ्कुच्छायाकृतियुतेर्मूलं कर्णो +अस्य वर्गतः ।	
प्रोज्झ्य शङ्कुकृतिं मूलं छाया शङ्कुर्विपर्ययात् ।।	३.०८ ।। 
त्रिंशत्कृत्यो युगे भानां चक्रं प्राक्परिलम्बते ।	
तद्गुणाद्भूदिनैर्भक्ताद्द्युगणाद्यदवाप्यते ।।	३.०९ ।। 
तद्दोस्त्रिघ्ना दशाप्तांशा विज्ञेया अयनाभिधाः ।	
तत्संस्कृताद्ग्रहात्क्रान्तिच्छायाचरदलादिकम् ।।	३.१० ।। 
स्फुटं दृक्तुल्यतां गच्छेदयने विषुवद्वये ।	
प्राक्चक्रं चलितं हीने छायार्कात्करणागते ।।	३.११ ।। 
अन्तरांशैरथावृत्य पश्चाच्छेषैस्तथाधिके ।	
एवं विषुवती छाया स्वदेशे या दिनार्धजा ।।	३.१२ ।। 
दक्षिणोत्तररेखायां सा तत्र विषुवत्प्रभा ।।	
शङ्कुच्छायाहते त्रिज्ये विषुवत्कर्णभाजिते ।	३.१३ ।। 
लम्बाक्षज्ये तयोश्चापे लम्बाक्षौ दक्षिणौ सदा ।	
मध्यच्छाया भुजस्तेन गुणिता त्रिभमौर्विका ।।	३.१४ ।। 
स्वकर्णाप्ता धनुर्लिप्ता नतास्ता दक्षिणे भुजे ।	
उत्तराश्चोत्तरे याम्यास्ताः सूर्यक्रान्तिलिप्तिकाः ।।	३.१५ ।। 
दिग्भेदे मिश्रिताः साम्ये विश्लिष्टाश्चाक्षलिप्तिकाः ।	
ताभ्यो +अक्षज्या च तद्वर्गं प्रोज्झ्य त्रिज्याकृतेः पदम् ।।	३.१६ ।। 
लम्बज्यार्कगुणाक्षज्या विषुवद्भाथ लम्बया ।	
स्वाक्षार्कनतभागानां दिक्षाम्ये +अन्तरं अन्यथा ।।	३.१७ ।। 
दिग्भेदे +अपक्रमः शेषस्तस्य ज्या त्रिज्यया हता ।	
परमापक्रमज्याप्ता चापं मेषादिगो रविः ।।	३.१८ ।। 
कर्क्यादौ प्रोज्झ्य चक्रार्धात्तुलादौ भार्धसंयुतात् ।	
मृगादौ प्रोज्झ्य भगणान्मध्याह्ने +अर्कः स्फुटो भवेत् ।।	३.१९ ।। 
तन्मान्दं असकृद्वामं फलं मध्यो दिवाकरः ।	
स्वाक्षार्कापक्रमयुतिर्दिक्षाम्ये +अन्तरं अन्यथा ।।	३.२० ।। 
शेषं नतांशाः सूर्यस्य तद्बाहुज्या च कोटिज्या ।	
शङ्कुमानाङ्गुलाभ्यस्ते भुजत्रिज्ये यथाक्रमम् ।।	३.२१ ।। 
कोटिज्यया विभज्याप्ते छायाकर्णावहर्दले ।	
क्रान्तिज्या विषुवत्कर्णगुणाप्ता शङ्कुजीवया ।।	३.२२ ।। 
अर्काग्रा स्वेष्टकर्णघ्नी मध्यकर्णोद्धृता स्वका ।	
विषुवद्भायुतार्काग्रा याम्ये स्यादुत्तरो भुजः ।।	३.२३ ।। 
विषुवत्यां विशोध्योदग्गोले स्याद्बाहुरुत्तरः ।	
विपर्ययाद्भुजो याम्यो भवेत्प्राच्यपरान्तरे ।।	३.२४ ।। 
माध्याह्निको भुजो नित्यं छाया माध्याह्निकी स्मृता ।	
लम्बाक्षजीवे विषुवच्छायाद्वादशसङ्गुणे ।।	३.२५ ।। 
क्रान्तिज्याप्ते तु तौ कर्णौ सममण्डलगे रवौ ।	
सौम्याक्षोना यदा कान्तिः स्यात्तदा द्युदलश्रवः ।।	३.२६ ।। 
विषुवच्छाययाभ्यस्तः कर्णो मध्याग्रयोद्धृतः ।	
स्वक्रान्तिज्या त्रिजीवाघ्नी लम्बज्याप्ताग्रमौर्विका ।।	३.२७ ।। 
स्वेष्टकर्णहता भक्ता त्रिज्ययाग्राङ्गुलादिका ।	
त्रिज्यावर्गार्धतो +अग्रज्यावर्गोनाद्द्वादशाहतात् ।।	३.२८ ।। 
पुनर्द्वादशनिघ्नाच्च लभ्यते यत्फलं बुधैः ।	
शङ्कुवर्गार्धसंयुक्तविषुवद्वर्गभाजितात् ।।	३.२९ ।। 
तदेव करणी नाम तां पृथक्स्थापयेद्बुधः ।	
अर्कघ्नी विषुवच्छायाग्रज्यया गुणिता तथा ।।	३.३० ।। 
भक्ता फलाख्यं तद्वर्गसंयुक्तकरणीपदम् ।	
फलेन हीनसंयुक्तं दक्षिणोत्तरगोलयोः ।।	३.३१ ।। 
याम्ययोर्विदिशोः शङ्कुरेवं याम्योत्तरे रवौ ।	
परिभ्रमति शङ्कोस्तु शङ्कुरुत्तरयोस्तु सः ।।	३.३२ ।। 
तत्त्रिज्यावर्गविश्लेषान्मूलं दृग्ज्याभिधीयते ।	
स्वशङ्कुना विभज्याप्ते दृक्त्रिज्ये द्वादशाहते ।।	३.३३ ।। 
छायाकर्णौ तु कोणेषु यथास्वं देशकालयोः ।	
त्रिज्योदक्चरजायुक्ता याम्यायां तद्विवर्जिता ।।	३.३४ ।। 
अन्त्या नतोत्क्रमज्योना स्वहोरात्रार्धसङ्गुणा ।	
त्रिज्याभक्ता भवेच्छेदो लम्बज्याघ्नो +अथ भाजितः ।।	३.३५ ।। 
त्रिभज्यया भवेच्छङ्कुस्तद्वर्गं परिशोधयेत् ।	
त्रिज्यावर्गात्पदं दृग्ज्या छायाकर्णौ तु पूर्ववत् ।।	३.३६ ।। 
अभीष्टच्छाययाभ्यस्ता त्रिज्या तत्कर्णभाजिता ।	
दृग्ज्या तद्वर्गसंशुद्धात्त्रिज्यावर्गाच्च यत्पदम् ।	३.३७ ।। 
शङ्कुः स त्रिभजीवाघ्नः स्वलम्बज्याविभाजितः ।	
छेदः स त्रिज्ययाभ्यस्तः स्वाहोरात्रार्धभाजितः ।।	३.३८ ।। 
उन्नतज्या तया हीना स्वान्त्या शेषस्य कार्मुकम् ।	
उत्क्रमज्याभिरेवं स्युः प्राक्पश्चार्धनतासवः ।।	३.३९ ।। 
इष्टाग्राघ्नी तु लम्बज्या स्वकर्णाङ्गुलभाजिता ।	
क्रान्तिज्या सा त्रिजीवाघ्नी परमापक्रमोद्धृता ।।	३.४० ।। 
तच्चापं भादिकं क्षेत्रं पदैस्तत्र भवो रविः ।	
इष्टे +अह्नि मध्ये प्राक्पश्चाद्धृते बाहुत्रयान्तरे ।।	३.४१ ।। 
मत्स्यद्वयान्तरयुतेस्त्रिस्पृक्षूत्रेण भाभ्रमः ।	
त्रिभद्युकर्णार्धगुणाः स्वाहोरात्रार्धभाजिताः ।।	३.४२ ।। 
क्रमादेकद्वित्रिभज्यास्तच्चापानि पृथक्पृथक् ।	
स्वाधो +अधः परिशोध्याथ मेषाल्लङ्कोदयासवः ।।	३.४३ ।। 
खागाष्टयो +अर्थगो +अगैकाः शरत्र्यङ्कहिमांशवः ।	
स्वदेशचरखण्डोना भवन्तीष्टोदयासवः ।।	३.४४ ।। 
व्यस्ता व्यस्तैर्युताः स्वैः स्वैः कर्कटाद्यास्ततस्त्रयः ।	
उत्क्रमेण षडेवैते भवन्तीष्टास्तुलादयः ।।	३.४५ ।। 
गतभोग्यासवः कार्या भास्करादिष्टकालिकात् ।	
स्वोदयासुहता भुक्तभोग्या भक्ताः खवह्निभिः ।।	३.४६ ।। 
अभीष्टघटिकासुभ्यो भोग्यासून्प्रविशोधयेत् ।	
तद्वत्तदेष्यलग्नासूनेवं यातात्तथोत्क्रमात् ।।	३.४७ ।। 
शेषं चेत्त्रिंशताभ्यस्तं अशुद्धेन विभाजितम् ।	
भागैर्युक्तं च हीनं च तल्लग्नं क्षितिजे तदा ।। (C भागहीनं च युक्तं च)	३.४८ ।। 
प्राक्पश्चान्नतनाडीभिस्तस्माल्लङ्कोदयासुभिः ।	
भानौ क्षयधने कृत्वा मध्यलग्नं तदा भवेत् ।।	३.४९ ।। 
भोग्यासूनूनकस्याथ भुक्तासूनधिकस्य च ।	
सम्पीण्ड्यान्तरलग्नासूनेवं स्यात्कालसाधनम् ।।	३.५० ।। 
सूर्यादूने निशाशेषे लग्ने +अर्कादधिके दिवा ।	
भचक्रार्धयुताद्भानोरधिक्के +अस्तमयात्परम् ।।	३.५१ ।।