स्कन्दपुराणम्/खण्डः ७ (प्रभासखण्डः)/प्रभासक्षेत्र माहात्म्यम्/अध्यायः ०२३
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
ततः शांतमना भूत्वा चंद्रमा विस्मयान्वितः ॥ 
शंभुभक्त्या परीतात्मा प्रभासक्षेत्रमास्थितः ॥ १ ॥ 
पूर्वोक्तं यत्तु देवेन स तथा कृतवान्विभुः ॥ 
गत्वा सागरमध्ये तु गृहीत्वा लिंगमुत्तमम् ॥ २ ॥ 
विश्वकर्म्माणमाहूय सहितं परिचारकैः ॥ 
आदिदेश स्वयं सोमस्त्वष्टारं देवशिल्पिनम्॥ ३ ॥ 
॥ चंद्र उवाच ॥ ॥ 
विश्वकर्मन्निदं लिंगं मम दत्तं तु शंभुना ॥ 
गृहाण त्वं महाबाहो युक्तस्थाने निवेशय ॥ ४ ॥ 
रक्षस्व तावद्गन्तास्मि स्वकीयं भवनं विभो ॥ 
यज्ञार्थमानयिष्यामि यज्ञोपकरणानि च ॥ ५ ॥ 
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
इत्युक्त्वा च तदा चंद्रश्चंद्र  लोकं जगाम ह॥ 
गत्वा तत्र महादेवि चंद्रलोकंमहाप्रभम्॥६॥ 
कोटियोजनविस्तीर्णं सदामृतमयं शुभम्॥ 
तत्राहूय महादेवि प्रतीहारं सुमेधसम् ॥ ७ ॥
मंत्रिणं हेमगर्भांगं बृहस्पतिसमं धिया ॥ 
यज्ञोपस्करसंभारं सर्वमादाय सत्वराः ॥ ८ ॥
प्रभासक्षेत्रं गच्छंतु ममादेशपरायणाः ॥ 
साग्निभिर्ब्राह्मणैः सार्द्धं गच्छंतु क्षेत्रमुत्तमम् ॥ ९ ॥ 
शीघ्रं संपाद्यतां सर्वं यथा यज्ञः प्रवर्तते ॥ 
सर्वेषामेव विप्राणां चंद्रलोकनिवासिनाम् ॥ 7.1.23.१० ॥ 
पृथक्पृथग्विमानं तु देयं तेषां महाधनम् ॥ 
गवां च दशलक्षाणां सवत्सानां पयोमुचाम् ॥ ११ ॥ 
हेमभारैर्भूषितानां कामधेनूपमत्विषाम्॥ 
अश्वानां श्यामकर्णानां सपादं लक्षमेव च ॥ १२ ॥ 
दंतिनामयुतं चैव घंटाभरणशोभितम् ॥ 
सहस्राणि च चत्वारि रथानां वातरंहसाम् ॥ १३ ॥ 
लक्षं तु करभाणां च मणिमाणिक्यसंयुतम् ॥ 
सैन्यानां कोटिरेका तु चतुरंगबलान्विता ॥ १४ ॥ 
अग्निशौचानि वस्त्राणि ब्राह्मणार्थं तथैव च ॥ 
विभूषणानि दिव्यानि ऋत्विगर्थं शुभानि च ॥ १५ ॥ 
नानाभक्ष्याणि भोज्यानि पानानि विविधानि च ॥ 
लक्षं कर्मकराणां तु दासीनां लक्षमेव च ॥ ॥ १६ ॥ 
दारुवंशावधि प्रोक्तं यत्किंचित्स्वं मदाज्ञया ॥ 
अन्यद्यद्ब्राह्मणा ब्रूयुस्तत्सर्वं तत्र नीयताम् ॥ १७ ॥ 
देवानां दानवानां तु  यक्षगंधर्वरक्ष साम् ॥ 
सप्तद्वीपक्षितीशानां सप्तपातालवासिनाम् ॥ १८ ॥ 
नानानृपसहस्राणां घोषणा क्रियतां मुहुः ॥ 
सर्वेषां घोषणा कार्या प्रभासागमनं  प्रति ॥ १९ ॥ 
इत्युक्त्वा मंत्रिणं तत्र चंद्रमास्त्वरयाऽन्वितः ॥ 
ब्रह्मलोकं स गतवान्यज्ञार्थं ब्रह्मणोंतिकम् ॥ 7.1.23.२० ॥ 
सोऽपि चंद्रमसो मंत्री हेमगर्भो महाप्रभः ॥ 
सोमाज्ञां शिरसा कृत्वा यज्ञसंभारसंभृतः ॥२१॥ 
प्रभासं क्षेत्रमागत्य यज्ञार्थं यत्नवानभूत् ॥ 
तथैव चाह्वयांचक्रे भूर्भुवःस्वर्निवासिनः ॥ ॥ २२ ॥ 
श्रुत्वा तु घोषणां सर्वे शीघ्रं तत्र समाययुः॥ 
रवियोजनपर्यंतं क्षेत्रमालोक्य तत्र तत् ॥२३॥ 
ब्राह्मणांश्च समाहूय सोमाध्यक्षं उवाच तान् ॥ 
यज्ञांगं सर्वमानीतं मया सोमाज्ञया द्विजाः ॥ 
अनंतरं तु यत्कृत्यं भवद्भिस्तद्विधीयताम् ॥ २४ ॥ 
इत्युक्ता ब्राह्मणाः सर्वे तपोनिर्धूतकल्मषाः ॥ 
तत्रैव ददृशुः सर्वे त्वष्टारं देवशिल्पिनम् ॥ २५ ॥ 
तं दृष्ट्वा तु द्विजाः सर्वे लिंगं दृष्ट्वा समीपतः ॥ 
कथमेतदिति प्रोचुर्विश्वकर्मन्ब्रवीहि नः ॥ 
कस्मादत्र स्थितस्त्वं वै शिल्पिकोटिसमन्वितः ॥ २६ ॥ 
॥ विश्वकर्म्मोवाच ॥ ॥ 
अहं सोमनियुक्तस्तु युक्तोऽस्मि लिंगरक्षणे ॥ 
तदाज्ञापालने यत्नः क्रियतेऽतो मया द्विजाः ॥ २७ ॥ 
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
एवं श्रुत्वा यदा विप्रा ज्ञात्वा सर्वं तु कारणम् ॥ 
चरिता यज्ञकार्यार्थं ततश्चक्रुरुप क्रमम् ॥ २८ ॥ 
तत्र योजनपर्यंतं देवानां यजनं शुभम् ॥ 
तद्देवयजनं कृत्वा पत्नीशालां च चक्रिरे ॥ २९ ॥ 
हविर्द्धानं सदश्चैव उत्तरा वेदिरेव च ॥ 
ब्रह्मणः सदनाग्नीध्रीत्येवं स्थानानि चक्रिरे ॥ 7.1.23.३० ॥ 
तत्र योजनपर्यंतं यज्ञयूपांश्च मंडपान् ॥ 
विश्वकर्मा चकाराशु कुंडानि विविधानि च ॥ ३१ ॥
सहस्रसंख्यया तत्र कुण्डानां मंडपावधि ॥ 
तत्र ते ब्राह्मणाः सर्वे प्रतिष्ठायज्ञकोविदाः ॥ ३२ ॥ 
नानाभरणरत्नैश्च ब्राह्मणाः समलंकृताः ॥ 
चक्रुः सर्वे यथन्यायं शास्त्रं दृष्ट्वा पुनःपुनः ॥ ३३ ॥ 
वृक्षांस्तथौषधीर्दिव्या समित्पुष्पकुशादिकान् ॥ 
होमद्रव्यादिकं सर्व माज्यं प्राज्यं नवं पयः ॥ ३४ ॥ 
तथान्यदपि यत्किंचिद्यज्ञोपकरणं स्मृतम् ॥ 
वर्द्धनीकलशाद्यं च सर्वं हेममयं शुभम् ॥ ३५ ॥ 
चक्रुः सर्वं यथान्यायं प्रतिष्ठामखमादृताः ॥ 
तत्र विप्रगणो हृष्टो भक्ष्यभोज्यादितर्पितः ॥ ३६ ॥ 
वेदध्वनितनिर्घोषैर्दिवं भूमिं च संस्पृशन् ॥ 
सुशुभे मंडपस्तत्र पताकाभिरलंकृतः ॥ ३७ ॥ 
दिव्यसिंहासनोपेतो मुक्तादामपरिष्कृतः ॥ 
दिव्यचन्दनमालाभिः कल्पपल्लवतोरणैः ॥ ३८ ॥ 
दिव्यगन्ध सुगन्धाद्यैः स्वर्गस्थानमिवाभवत् ॥ 
चतुर्दशविधस्तत्र भूतग्रामः समागतः ॥ ३९ ॥ 
स्थावरः सर्पजातिश्च पक्षिजातिस्तथैव च ॥ 
मृगसंज्ञश्चतुर्थश्च पश्वाख्यः पञ्चमः स्मृतः ॥ 7.1.23.४० ॥ 
षष्ठश्च मानुषः प्रोक्तः पैशाचः सप्तमः स्मृतः ॥ 
अष्टमो राक्षसः प्रोक्तो नवमो यज्ञ एव च ॥ ४१ ॥ 
गांधर्वशाक्रसौम्याश्च प्राजापत्यस्तथैव च ॥ 
ब्राह्मश्चेति समाख्यातश्चतुर्दशविधो गणः ॥ ४२ ॥ 
विश्वेदेवास्तथा साध्या मरुतो वसवस्तथा ॥ 
लोकपालास्तथाष्टौ च नक्षत्राणि ग्रहैः सह ॥ ४३ ॥ 
ब्रह्माण्डे देवता याश्च ताः सर्वास्तत्र चागताः ॥
हृष्टाः प्रभासके क्षेत्रे प्रारब्धे यज्ञकर्म्मणि ॥ ४४ ॥ 
घृतक्षीरवहा नद्यो दधिपायसकर्दमाः॥ 
पक्वान्नानां फलानां च राशयः पर्वतोपमाः ॥ ४५ ॥ 
दृश्यन्ते विविधाकारास्तस्मिन्यज्ञमहोत्सवे ॥
जगु(?)स्तत्रैव गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ ४६ ॥ 
भक्ष्यभोज्यैश्च विविधैः कामपानादिभिस्तथा ॥ 
तृप्ता देवाश्च मुनयो भूतग्रामाश्चतुर्दश ॥ ४७ ॥ 
एवं संभारसहितं यज्ञांगं सर्वमेव हि ॥ 
प्रगुणीकृत्य सचिवो मुक्त्वा तत्रैव रक्षकान् ॥ 
सोमस्याह्वाननार्थं च ब्रह्मलोकं जगाम ह ॥ ४८ ॥ 
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
स दृष्ट्वा ब्रह्मणः पार्श्वे स्थितं सोममहाप्रभम् ॥ 
प्रणम्य दण्डवद्भूमौ सोमं ब्रह्माणमेव च ॥ ४९ ॥ 
कृतांजलिपुटो भूत्वा उवाच नतकंधरः ॥ 
॥ हेमगर्भ उवाच ॥ ॥ 
भगवन्भवदादेशाद्यज्ञांगं सर्वमेव हि ॥ 7.1.23.५० ॥ 
तत्र प्राभासिके क्षेत्रे मया ते प्रगुणीकृतम् ॥ 
तत्र ब्रह्मर्षयः सर्वे तथा राजर्षयोऽपरे ॥ ५१ ॥ 
त्वन्मार्गप्रेक्षकाः सर्वे सन्तिष्ठन्ते समाकुलाः ॥ 
अनन्तरं तु यत्कृत्यं तद्भवान्कर्तुमर्हति ॥ ५२ ॥
॥ ॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
इत्युक्तस्तु तदा चन्द्रः समुद्रस्य सुतेन वै ॥ 
प्रहस्योवाच ब्रह्माणं चन्द्रमा लोकसाक्षिणम् ॥ ५३ ॥ 
भगवन्सर्वदेवेश ममानुग्रहकाम्यया ॥ 
प्रतिष्ठायज्ञकामस्य ममातिथ्यं कुरु प्रभो ॥ ५४ ॥ 
अद्य मे सफलं जन्म सफलं च तपः प्रभो ॥ 
देवत्वमद्य मे ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादाद्भविष्यति ॥ ५५ ॥ 
मया च तपसोग्रेण प्राप्तं लिंगमुमापतेः ॥ 
तत्प्रतिष्ठाविधिं सर्वं तद्भवान्कर्त्तुमर्हति ॥ ५६ ॥ 
॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ 
अवश्यं तव कर्त्तास्मि प्रतिष्ठां शंकरात्मिकाम् ॥ 
त्वदाराधनलिंगे तु सोमेशेऽतिविशेषतः ॥ ५७ ॥ 
ये केचिद्भवितारो वा अतीता ये निशाकराः ॥ 
तेषां सोमान्वयानां च सर्वेषामाद्यदैवतम् ॥ ५८ ॥ 
योऽसौ सोमेश्वरो देव आदौ भैरवनामभृत् ॥ 
मन्वन्तरान्तरेऽतीते प्रतिष्ठेऽहं पुनःपुनः ॥५९॥ 
यदा प्राभासिकं क्षेत्रे गतोऽहं चाष्टवार्षिकः ॥ 
आहूतः पूर्वमिन्द्रेण भैरवस्य प्रतिष्ठिते ॥7.1.23.६०॥। 
तत्प्रभृत्येव मे नाम बालरूपी निगद्यते ॥ 
अन्येषु सर्वतीर्थेषु वृद्धरूपी वसाम्यहम् ॥६१॥ 
प्रभासे तु पुनश्चंद्र बाल्याप्रभृति संवसे ॥ 
ब्रह्माण्डे यानि तीर्थानि ब्राह्मणास्तेषु ये स्मृताः ॥६२॥ 
तेषामाद्यो निशानाथ प्रभासेऽहं व्यवस्थितः ॥ 
कल्पेकल्पे निशानाथ मम नामांतरं भवेत्॥६३॥
स्वयंभूः प्रथमे नाम द्वितीये पद्मभूः स्मृतः॥ 
तृतीये विश्वकर्त्तेति बालरूपी तुरीयके ॥६४॥ 
एषामेव परीवर्तो नाम्नां भावि पुनःपुनः ॥ 
परार्द्धद्वयपर्यंतं प्रभासे संस्थितस्य मे ॥६५॥ 
आदिसोमेन तत्रैव शंभोर्नेत्रोद्भवेन वै ॥ 
प्रभासे तु तपस्तप्त्वा प्रत्यक्षीकृतईश्वरः ॥६६॥ 
ततो ददौ वरं तुष्टः पूर्वचन्द्रस्य शूलधृक् ॥ 
यस्मादाराधितोऽहं ते सोम भक्त्या चिरन्तनम् ॥६७॥ 
तस्मात्सोमेशनामैवमस्मिँल्लिंगे भविष्यति ॥ 
यावद्ब्रह्मा शतानन्दः प्रकृतौ न प्रलीयते ॥ ६८ ॥ 
ये केचिद्भवितारो वै रात्रिनाथा निशाकराः ॥ 
ते मदाराधनं चात्र करिष्यंति पुनःपुनः ॥६९॥ 
इत्युक्त्वा भगवाञ्छंभुस्तत्रैवांतरधीयत ॥ 
तस्मिन्काले मया सोम आद्यं लिंगं प्रतिष्ठितम् ॥7.1.23.७॥। 
तदाप्रभृति सोमानां लक्षाणां द्वितयं गतम् ॥ 
सहस्रद्वितयं चैव शतं चैकं षडुत्तरम्॥७१॥ 
सप्तमस्त्वं महावाहो वर्त्तसे सोम सांप्रतम् ॥ 
एतावन्त्येव लिंगानि प्रतिष्ठां प्रापितानि मे ॥ ७२ ॥ 
एष एवाधुना सोऽहं तदाराधनजं फलम् ॥ 
प्रतिष्ठातास्मि भद्रं ते सोम कृत्य ममैव तत्॥ ७३ ॥ ॥ 
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा वेदविद्यासमन्वितः ॥ 
सर्वदेवमयो देवैः सहितस्तीर्थसंयुतः ॥ ७४ ॥ 
सनत्कुमारप्रमुखै र्योगीन्द्रैर्ऋषिभिः सह ॥ 
बृहस्पतिं समाहूय पुरस्कृत्य पुरोधसम् ॥ ७५ ॥ 
हंसयानं समारुह्य कोटिब्रह्मर्षिभिः सह ॥ 
आगतः सोमराजेन तदा ब्रह्मा जगत्पतिः ॥ ७६ ॥ 
प्राभासिके महातीर्थे यत्र दारुवनं स्मृतम् ॥ 
ऋषितोया नदी यत्र महापातकनाशिनी ॥ ७७ ॥ 
अस्मिंस्तीर्थे प्रभासे तु ब्रह्मभागः स उच्यते ॥ 
त्रिदैवतमिदं क्षेत्रं मया ते कथितं प्रिये ॥ ७८ ॥ 
तत्रागत्व चतुर्वक्त्रो ब्राह्मभागेऽतिनिर्मले ॥ 
मुनीनाकारयामास उन्नत स्थानवासिनः ॥ ७९ ॥ 
आयांतं वेधसं दृष्ट्वा देवर्षिगुरुसंयुतम् ॥ 
ते सर्वे पूजयामासुः संस्तवैर्वेदसंमितैः ॥ 7.1.23.८० ॥ 
अथोवाच द्विजान्सर्वान्ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ 
चिरमाराध्य सोमेन सोमेशं पापनाशनम् ॥ ८१ ॥ 
तस्मिन्प्रसन्ने सोमेन लब्धं लिङ्गमनुत्तमम् ॥ 
प्रतिष्ठार्थं तु देवस्य आयाता द्विजसत्तमाः ॥ ८२ ॥ 
यथा मया सदा कार्या प्रतिष्ठा शंकरात्मिका ॥ 
भवद्भिः परिकार्या सा मम भागसमाश्रयैः ॥ ८३ ॥ 
यतः कोपेन भवतां लिंगं प्रपतितं भुवि ॥ 
प्रतिष्ठा तस्य कर्तव्या युष्माभिर्वै न संशयः ॥ ८४ ॥ 
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
गृहीत्वाऽथ मुनीन्सर्वान्ब्रह्मा लोकपिता महः ॥ 
आनीतः सोमराजेन तदा ब्रह्मा जगत्पतिः ॥ ८५ ॥ 
प्राभासिके महातीर्थे सावित्र्या सहितः प्रभुः ॥
कारयामास कुण्डानां मण्डपानां शतंशतम् ॥ ८६ ॥ 
एकैके मण्डपे तत्र चक्रे सप्तदशर्त्विजः॥ 
गुरुणा प्रेरितो ब्रह्मा तत्र देवपुरोधसा ॥ ८७ ॥ 
पार्श्वे स्थितस्तदा ब्रह्मा विधानैर्वेद भाषितैः ॥ 
दीक्षयामास सोमं तु रोहिण्या सहितं विभुम् ॥ ८८ ॥ 
पत्नीं च रोहिणीं कृत्वा सर्वलक्षणसंयुताम् ॥ 
मृगचर्मधरां देवीं क्षौमवस्त्रावगुंठिता म् ॥८९ ॥ 
पत्नीशालां समानीता ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः ॥ 
चंद्रमा दीक्षया युक्त ऋषिगंधर्वसंस्तुतः ॥ 7.1.23.९० ॥ 
औदुंबरेण दंडेन संवृतो मृगचर्मणा ॥ 
अतीव तेजसा युक्तः शुशुभे सदसि स्थितः ॥ ९१ ॥ 
ततो ब्रह्मा महादेवि सर्वलोकपितामहः ॥ 
ऋत्विजां वरणं चक्रे वेदोक्तविधिना तदा ॥ ९२ ॥ 
गुरुर्होता वृतस्तत्र वसिष्ठोऽध्वर्युरेव च ॥ 
तत्रोद्गाता मरीचिस्तु ब्रह्मत्वे नारदः कृतः ॥ ९३ ॥ 
सनत्कुमारसंयुक्ताः सदस्यास्तत्र वै कृताः ॥ 
वस्त्रैराभरणैर्युक्ता मुकुटैरंगुलीयकैः ॥ ९४ ॥ 
भूषिता भूषणौघेन तस्मिन्यज्ञे तदर्त्विजः ॥ 
चतुर्षु तज्ज्ञाश्चत्वार एवं ते षोडशर्त्विजः ॥ ९५ ॥ 
प्रस्तोता कश्यपस्तत्र प्रतिहर्ता तु गालवः ॥ 
सुब्रह्मण्यस्तथा गर्गः सदस्यः पुलहः कृतः ॥ ९६ ॥ 
होता शुक्रः समाख्यातो नेष्टा क्रथ उदाहृतः ॥ 
मैत्रावरुणो दुर्वासा ब्राह्मणाच्छंसी कौशिकः ॥ ९७ ॥ 
अच्छावाकश्च शाकल्यो ग्रावस्थः क्रतुरेव च ॥ 
प्रस्थाता प्रतिपूर्वो यः शालंकायन एव च ॥ ॥ ९८ ॥ 
अग्नीध्रश्च मनुस्तत्र उन्नेता त्वंगिराः कृतः ॥ 
एवमाद्यान्मण्डपेषु कृत्वा तानृत्विजः प्रभुः ॥ ९९ ॥ 
अन्येषु मण्डपेष्वेव प्रत्येकमृत्विजः कृताः ॥ 
मण्डपानां शतेष्वेव कृत्वा कुण्डान्यकल्पयत् ॥ 7.1.23.१०० ॥ 
एकैको मण्डपस्तत्र विंशहस्तप्रमाणतः ॥ 
अस्त्रेणाशोध्य भूमिं तु पंचगव्येन प्रोक्ष्य च ॥ १०१ ॥ 
चर्मणा चावगुंठ्यैव आलिख्यास्त्रेण पार्वति ॥ 
उल्लिख्य प्रोक्षणं कृत्वा खातं कृत्वा विधानतः ॥ १०२ ॥ 
अष्टौ कुंडानि संकल्प्य तथैकमण्डपे प्रिये ॥ 
लेपनं मण्डपे कृत्वा वज्राकरणमेव च ॥ १०३॥ 
चतुरस्रकार्मुकं च वर्तुलं कमलाकृति ॥ 
पूर्वां दिशं समा रभ्य कृत्वा तानि प्रयत्नतः ॥ १०४ ॥ 
चतुःकोणसमायुक्तं पूर्वे कुण्डं निवेश्य तु ॥ 
भगाकृति तथाऽऽग्नेय्यां दक्षिणे धनुराकृति ॥ ॥ १०५ ॥ 
नैर्ऋत्ये तु त्रिकोणं वै वर्तुलं पश्चिमेन तु ॥ 
षट्कोणं चैव वायव्ये पद्माकारं तथोत्तरे ॥ १०६ ॥ 
ऐशान्यामष्टकोणं तु मध्ये चैकं विधा नतः ॥ 
प्रत्येकं मण्डपं शुभ्रं स्तम्भैः षोडशभिर्युतम् ॥ १०७ ॥ 
ध्वजैः सतोरणैर्युक्तं चक्रे ब्रह्मा विधानतः ॥ 
न्यग्रोधं पूर्वतो न्यस्य दक्षे चोदुंबरं तथा ॥ १०८ ॥ 
अश्वत्थं पश्चिमे चैव पलाशं चोत्तरे क्रमात् ॥ 
बाहुदंडप्रमाणेन ध्वजांस्तत्र निवेश्य वै ॥ १०९ ॥ 
ऐन्द्र्यादौ पीतवर्णादि पताका परिकल्पिताः ॥ 
ततो ब्रह्मा ह्यग्निकुंडे चाग्निस्थापनमारभत् ॥ 7.1.23.११० ॥ 
स्वस्थाने ब्राह्मणांश्चैव जाप्ये चैव न्ययोजयत् ॥ 
श्रीसूक्तं पावमानं च सदा चैव च वाजिनम् ॥ १११ ॥ 
वृषाकपिं तथैन्द्रं च बह्वृचः पूर्वतोऽजपन् ॥ 
रुद्रान्पुरुषसूक्तं च  क्रोकाध्यायं(?) च वैक्रियम् ॥११२॥ 
ब्राह्मणं पैत्र्यमैंद्रं च जपेरन्यजुषो यमे(?) ॥ 
देवव्रतं वामदेव्यं ज्येष्ठं साम रथंतरम् ॥ ११३ ॥ 
भेरुंडानि च सामानि च्छंदोगः पश्चिमेऽजपत् ॥ 
अथर्वाथर्वशिरसं स्कम्भस्तंभमथर्वणम् ॥ ११४ ॥ 
नीलरुद्रमथर्वाणमथर्वा चोत्तरेऽजपत् ॥ 
गर्भाधानादिकं सर्वं ततोऽग्नेरकरोद्विभुः ॥ ११५ ॥ 
पूर्णाहुतिं ततो दत्त्वा स्नानकर्म तथाऽरभत् ॥ 
पंचपल्लवसंयुक्तं मृत्तिकाभिः समन्वितम् ॥ ११६ ॥ 
कषायैः पंचगव्यैश्च पंचामृतफलैस्तथा ॥ 
तीर्थोदकैः समेतं तु मंत्रैः स्नानमथारभत् ॥ ११७ ॥ 
नेत्राण्युत्पाद्य देवस्य कृत्वा च तिलकक्रियाम् ॥ 
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पाताले च विशेषतः ॥ ११८ ॥ 
स्वर्ग लोके च यान्येव तत्र तान्याययुस्तदा ॥ 
एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा देवानां पश्यतां तदा ॥ ११९ ॥ 
भूमिं भित्त्वा विवेशाथ तत्र लिंगमपश्यत ॥ 
स्पर्शाख्यं तं तु संछाद्य मधुना दर्भमूलकैः ॥ 7.1.23.१२० ॥ 
तत्र ब्रह्मशिलां न्यस्य तस्या ऊर्ध्वं महाप्रभम् ॥ 
लिंगं प्रतिष्ठयामास कृत्वा निश्चलमा त्मवान् ॥ १२१ ॥ 
स्थित्वा च परमे तत्त्वे मंत्रन्यासमथाकरोत् ॥ 
एवं लिंगं प्रतिष्ठाप्य तत्र ब्रह्मा जगद्गुरुः ॥ 
पूजयामास विधिना वेदोक्तैर्मंत्र विस्तरैः ॥ १२२ ॥ 
मन्त्रन्यासे कृते तत्र ब्रह्मणा लोककर्तॄणा ॥ 
तत्र विप्रगणो हृष्टो जयशब्दादिमंगलैः ॥ 
निर्धूमश्चाभवद्वह्निः सूर्यकोटिसमप्रभः ॥ १२३ ॥ 
देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसन्नाश्च दिगीश्वराः ॥ 
पुष्पवृष्टिः पपातोच्चैस्तस्मिन्यज्ञमहोत्सवे ॥ १२४ ॥ 
प्रतिष्ठाप्य ततो लिंगं श्रीसोमेशं पितामहः ॥ 
दापयामास विप्रेभ्यो भूरिशो यज्ञदक्षिणाम् ॥ १२५ ॥ 
सनत्कुमारप्रमुखैराद्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः ॥ 
दक्षिणामददात्सोमस्त्रीँल्लोकान्ब्रह्मणे पुरा॥१२६॥
तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यस्तथैव च ॥ 
ददौ हिरण्यं रत्नानि कोटिशो भूरिदक्षिणाः ॥ १२७ ॥ 
सोभिषिक्तो महातेजाः सर्वैर्ब्रह्मर्षिभिस्ततः ॥ 
त्रीँल्लोकान्भावयामास स्वभासा भासतां वरः ॥ १२८ ॥ 
तं सिनी च कुहूश्चैव द्युतिः पुष्टिः प्रभा वसुः॥ 
कीर्त्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे ॥ १२९ ॥ 
प्राप्यावभृथमव्यग्रः कृत्वा माहेश्वरं मखम् ॥ 
कृतार्थः परिपूर्णश्च संबभूव निशापतिः ॥ 7.1.23.१३० ॥ 
ततस्तस्मै ददौ राज्यं प्राज्यं ब्रह्मा पितामहः ॥ 
बीजौषधीनां विप्राणामवन्नानां च वरानने ॥ १३१ ॥ 
तस्मिन्यज्ञे समाजग्मुर्ये केचित्पृथिवीश्वराः ॥ 
तेषां राज्यं धनं भोगान्ददौ स्वर्गं तथाऽक्षयम् ॥ १३२ ॥ 
ब्राह्मणान्भोजयामास स्वयमेवौषधीपतिः ॥ 
ददौ सर्वं तदा तेषां प्रभासक्षेत्रवासिनाम् ॥। ॥। १३३ ॥ 
हिरण्यादीन्यदाच्चैव महादानानि षोडश ॥ 
यो यदर्थयते तत्र सामान्यः प्राकृतो जनः॥ 
निजकर्मानुसारेण स लेभे च तदेव हि ॥१३४॥ 
एवं समर्थिते यज्ञे सर्वे देवाः सवासवाः ॥ 
स्थापयित्वा तु लिंगानि जग्मुः सर्वे यथागतम् ॥ १३६ ॥ 
चन्द्रमास्तु पुनर्देवि ब्रह्मणा सहितो विभुः ॥ 
लिंगमाराधयामास प्रभासे पापनाशने ॥ १३६ ॥ 
त्रिकालं पूजयामास धूपमाल्यानुलेपनैः ॥ 
तं प्रणम्य च देवेशि स्तौति नित्यं निशापतिः ॥ ॥ १३७ ॥ 
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये सोमेश्वरप्रतिष्ठामाहात्म्यवर्णनं
नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ ॥ छ ॥