स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः २४१
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
एतत्ते पूजनं विष्णोः षोडशोपायसंभवम् ॥ 
कथितं यद्द्विजः कृत्वा प्राप्नोति परमं पदम् ॥ १ ॥ 
तथा च क्षत्रियविशां करणान्मुक्तिरुत्तमा ॥ 
शूद्राणां नाधिकारोऽस्मिन्स्त्रीणां नैव कदाचन ॥ २ ॥ 
॥ कार्तिकेय उवाच ॥ ॥ 
शूद्राणां च तथा स्त्रीणां धर्मं विस्तरतो वद ॥ 
केन मुक्तिर्भवेत्तेषां कृष्णस्याराधनं विना ॥ ३ ॥ 
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
सच्छूद्रैरपि नो कार्या वेदाक्षरविचारणा ॥ 
न श्रोतव्या न पठ्या च पठन्नरकभाग्भवेत् ॥ ४ ॥ 
पुराणानां नैव पाठः श्रवणं कारयेत्सदा ॥ 
स्मृत्युक्तं सुगुरोर्ग्राह्यं न पाठः श्रवणादिकम् ॥ ५ ॥ 
॥ स्कंद उवाच ॥ ॥ 
सच्छूद्राः के समाख्यातास्तांश्च विस्तरतो वद ॥ 
के संतः के च शूद्राश्च सच्छूद्रा नामतश्च के ॥ ६ ॥ 
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
धर्मोढा यस्य पत्नी स्यात्स सच्छूद्र उदाहृतः ॥ 
समानकुलरूपा च दशदोषविवर्जिता ॥ ७ ॥ 
उद्वोढा वेदविधिना स सच्छूद्रः प्रकीर्तितः ॥
अक्लीवाऽव्यंगिनी शस्ता महारोगाद्यदूषिता ॥ ८ ॥ 
अनिंदिता शुभकला चक्षुरोगविवर्जिता ॥ 
बाधिर्यहीना चपला कन्या मधुरभाषिणी ॥ ९ ॥ 
दूषणैर्दशभिर्हीना वेदोक्तविधिना नरैः ॥ 
विवाहिता च सा पत्नी गृहिणी यस्य सर्वदा ॥ 6.241.१० ॥ 
सच्छूद्रः स तु विज्ञेयो देवादीनां विभागकृत् ॥ 
पुण्यकार्येषु सर्वेषु  प्रथमं सा प्रकीर्तिता ॥ ११ ॥ 
तया सुविहितो धर्मः संपूर्णफलदायकः ॥ 
चातुर्मास्ये विशेषेण तया सह गुणाधिकः ॥ १२ ॥ 
भार्यारतिः शुचिर्भृत्यादीनां पोषणतत्परः ॥ 
श्राद्धादिकारको नित्यमिष्टापूर्त्तप्रसाधकः ॥ १३ ॥ 
नमस्कारान्तमन्त्रेण नामसंकीर्तनेन च ॥ 
देवा स्तस्य च तुष्यन्ति पंचयज्ञादिकैः शुभैः ॥ १४ ॥ 
स्नानं च तर्पणं चैव वह्निहोमोऽप्यमंत्रकः ॥ 
ब्रह्मयज्ञोऽतिथेः पूजा पंचयज्ञान्न संत्यजेत् ॥ १५ ॥ 
कार्यं स्त्रीभिश्च शूद्रैश्च ह्यमंत्रं पंचयज्ञकम् ॥ 
पंचयज्ञैश्च संतुष्टा यथैषां पितृदेवताः ॥ १६ ॥ 
तथा पतिव्रतायाश्च पतिशुश्रूषया सदा ॥ 
पतिव्रताया देहे तु सर्वे देवा वसंति हि ॥ १७ ॥ 
अतस्ताभ्यां समेताभ्यां धर्मादीनां समागमः ॥ 
यदोभयोर्मते पृष्टे संतुष्टाः पितृदेवताः ॥ १८ ॥ 
कार्यादीनां च सर्वेषां संगमस्तत्र नित्यदा ॥ 
चातुर्मास्ये समायाते विष्णुभक्त्या तयोः शिवम् ॥ १९ ॥ 
समानजातिसंभूता पत्नी यस्य धृता भवेत् ॥ 
पूर्वो भर्त्ताऽर्द्धभागी स्याद्द्वितीयस्य न किंचन ॥ 6.241.२० ॥ 
अर्थकार्याधिकारोऽस्यास्तेन धर्मार्धधारिणी ॥ 
स्वंस्वं कृतं सदैव स्यात्तयोः कर्म शुभाशुभम् ॥ ॥ २१ ॥ 
याऽनुगच्छति भर्तारं मृतं सुतपसा द्विज ॥ 
साध्वी सा हि परिज्ञेया तया चोद्ध्रियते कुलम् ॥ २२ ॥ 
अन्यजातेर्मृतस्याथ धृता वापि विवाहिता ॥ 
वैश्वानरस्य मार्गेण सा तमुद्धरते पतिम् ॥ २३ ॥ 
यथा जलाच्च जंबालः कृष्यते धार्मिकैर्नृभिः ॥ 
एवमुद्धरते साध्वी भर्त्तारं याऽनुग च्छति ॥ २४ ॥ 
अन्यजातिसमुद्भूता अन्येन विधृता यदि ॥ 
तावुभौ धर्मकार्येषु संत्याज्यौ नित्यदा मतौ ॥ २५ ॥ 
स्वंस्वं कर्म प्रकुरुतः सत्कर्म जं स्वकं फलम् ॥ 
तस्माद्वरिष्ठा हीना वा सत्कुल्या शूद्रसंभवैः ॥ २६ ॥ 
धृता न कार्या सा पत्नी यत्करोति न वर्द्धते ॥ 
तया सह कृतं पुण्यं वर्द्धते दशधोत्तरम् ॥ २७ ॥ 
अनन्ततृप्तिदं नैव तत्सुतैरपि वा तथा ॥ 
क्रयक्रीता च या कन्या दासी सा परिकीर्तिता ॥ २८ ॥ 
सच्छूद्रस्याधिकारे सा कदाचिन्नैव जायते ॥ 
या कन्या स्वयमुद्यम्य पित्रा दत्ता वराय च ॥ २९ ॥ 
विवाहविधिनोदूढा पितृदेवार्थसाधिनी ॥ 
सुलक्षणा विनीता सा विवेकादिगुणा शुभा ॥ 6.241.३० ॥ 
सच्चरित्रा पतिपरा सा तेभ्यो दातुमर्हति ॥ 
विशुद्धकुलजा कन्या धर्मोढा धर्मचारिणी ॥ ३१ ॥ 
सा पुनाति कुलं सर्वं मातृतः पितृतस्तथा ॥ 
एष एव मया प्रोक्तः सच्छूद्राणां परो विधिः ॥ ३२ ॥ 
अधोजातिसमुद्भूता सच्छूद्रात्क्रमहीनजा ॥ 
विवाहो दशधा तेषां दशधा पुत्रता भवेत् ॥ ३३ ॥ 
चत्वार उत्तमाः प्रोक्ता विवाहा मुनिसत्तम ॥ 
शेषाः सर्वप्रकृतिषु कथिताश्च पुराविदैः । ३४ ॥ 
प्राजापत्यस्तथा ब्राह्मो दैवार्षो चातिशोभना ॥ 
गांधर्वश्चासुरश्चैव राक्षसश्च पिशाचकः ॥३५॥ 
प्रातिभो घातनश्चेति विवाहाः कथिता दश ॥ 
एते हि हीनजातीनां विवाहाः परिकीर्तिताः ॥३६॥ 
औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च ॥ 
गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च कानीनश्च सहोढजः ॥३७॥ 
क्रीतः पौनर्भवश्चापि पुत्रा दशविधाः स्मृताः ॥ 
औरसादपि हीनाश्च तेऽपि तेषां शुभावहाः ॥ ३८ ॥ 
अष्टादशमिता नीचाः प्रकृतानां यथातथा ॥ 
विधिनैव क्रिया नैव स्मृति मार्गोऽपि नैव च ॥३९॥ 
तासां ब्राह्मणशुश्रूषा विष्णुध्यानं शिवार्चनम् ॥ 
अमन्त्रात्पुण्यकरणं दानं देयं च वै सदा ॥6.241.४॥। 
न दानस्य क्षयो लोके श्रद्धया यत्प्रदीयते ॥ 
अश्रद्धयाऽशुचितया दानं वैरस्यकारणम् ॥ ४१ ॥ 
अहिंसादि समादिष्टो धर्मस्तासां महाफलः ॥ 
चातुर्मास्ये विशेषेण त्रिदिवेशादिसेवया ॥४२॥ 
सुदर्शनैस्तथा धर्मः सेव्यते ह्यविरोधिभिः [। 
सच्छूद्रैर्दानपुण्यैश्च द्विजशुश्रूषणादिभिः॥४३॥ 
वृत्तिश्च सत्यानृतजा वाणिज्यव्यव हारजा ॥ 
अशीतिभागमारद्याद्व्याजाद्वार्धुषिकः शते ॥४४॥ 
सपादभागवृद्धिस्तु क्षत्त्रियादिषु गृह्यते ॥ 
एवं न बन्धो भवति पातकस्य कदाचन॥४५॥ 
प्रातःकर्म सुरेशानां मध्याह्ने द्विजसेवनम् ॥ 
अपराह्णेऽथ कार्याणि कुर्वन्मर्त्यः सुखी भवेत् ॥ ४६ ॥ 
गृहस्थैश्च सदा भाव्यं यावज्जीवं क्रियापरैः ॥ 
पंचयज्ञरतैश्चैवातिथिद्विजसुपूजकैः ॥ ४७ ॥ 
विष्णुभक्तिरतैश्चैव वेदमन्त्रविपाठकैः ॥ 
सततं दानशीलैश्च दीनार्तजनवत्सलैः ॥ ४८ ॥ 
क्षमादिगुणसंयुक्तैर्द्वादशाक्षरपूजकैः ॥ 
षडक्षरमहोद्गारपरमानन्दपूरितैः ॥ ४९ ॥ 
सदपत्यैः सदाचारैः सतां शुश्रूषणैरपि ॥ 
विमत्सरैः सदा स्थेयं तापक्लेशविवर्जितैः ॥ 6.241.५० ॥ 
प्रव्रज्यावर्जनैरेवं सच्छूद्रैर्धर्मतत्परैः ॥ 
तोषणं सर्वभूतानां कार्यं वित्तानुसारतः ॥ ५१ ॥ 
सदा विष्णुशिवादीनां ये भक्तास्ते नराः सदा ॥ 
देववद्दिवि दीव्यंति चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ ५२ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्यान ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकारे सच्छूद्रकथनंनामैकचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ ॥ २४१ ॥