वाक्यपदीयम्/द्वितीयोध्यायः
आख्यातं शब्दसंघातो जातिः संघातवर्तिनी   ।
एकोऽनवयवः शब्दः क्रमो बुद्ध्यनुसंहृतिः   । । २.१  । ।
पदं आद्यं पृथक्सर्वं पदं सापेक्षं इत्यपि   ।
वाक्यं प्रति मतिर्भिन्ना बहुधा न्यायदर्शिनाम्  । । २.२  । ।
निघातादिव्यवस्थार्थं शास्त्रे यत्परिभाषितम्  ।
साकाङ्क्षावयवं तेन न सर्वं तुल्यलक्षणम्  । । २.३  । ।
साकाङ्क्षावयवं भेदे परानाकाङ्क्षशब्दकम्  ।
कर्मप्रधानं गुणवदेकार्थं वाक्यं उच्यते   । । २.४  । ।
संबोधनपदं यच्च तत्क्रियाया विशेषकम्  ।
तथा तिङन्तं तत्राहुस्तिङन्तस्य विशेषकम्  । । २.५  । ।
यथानेकं अपि क्त्वान्तं तिङन्तस्य विशेषकम्  ।
तथा तिङन्तं तत्राहुस्तिङन्तस्य विशेषकम्  । । २.६  । ।
यथैक एव सर्वार्थ- प्रकाशः प्रविभज्यते   ।
दृश्यभेदानुकारेण वाक्यार्थावगमस्तथा   । । २.७  । ।
चित्रस्यैकस्य रूपस्य यथा भेदनिदर्शनैः   ।
नीलादिभिः समाख्यानं क्रियते भिन्नलक्षणैः   । । २.८  । ।
तथैवैकस्य वाक्यस्य निराकाङ्क्षस्य सर्वतः   ।
शब्दान्तरैः समाख्यानं साकाङ्क्षैरनुगम्यते   । । २.९  । ।
यथा पदे विभज्यन्ते प्रकृतिप्रत्ययादयः   ।
अपोद्धारस्तथा वाक्ये पदानां उपपद्यते   । । २.१०  । ।
वर्णान्तरसरूपत्वं वर्णभागेषु दृष्यते   ।
पदान्तरसरूपाश्च पदभागा इव स्थिताः   । । २.११  । ।
भागैरनर्थकैर्युक्ता वृषभोदकयावकाः   ।
अन्वयव्यतिरेकौ तु व्यवहारनिबन्धनम्  । । २.१२  । ।
शब्दस्य न विभागोऽस्ति कुतोऽर्थस्य भविष्यति   ।
विभागैः प्रक्रियाभेदं अविद्वान्प्रतिपद्यते   । । २.१३  । ।
ब्राह्मणार्थो यथा नास्ति कश्चिद्ब्राह्मणकम्बले   ।
देवदत्तादयो वाक्ये थतैव स्युरनर्थकाः   । । २.१४  । ।
सामान्यार्थस्तिरोभूतो न विशेषेऽवतिष्ठते   ।
उपात्तस्य कुतस्त्यागो निवृत्तः क्वावतिष्ठताम्  । । २.१५  । ।
अशाब्दो यदि वाक्यार्थः पदार्थोऽपि तथा भवेत् ।
एवं सति च संबन्धः शब्दस्यार्थेन हीयते   । । २.१६  । ।
विशेशशब्दाः केषां चित्सामान्यप्रतिरूपकाः   ।
शब्दान्तराभिसंबन्धाद्व्यज्यन्ते प्रतिपत्तृषु   । । २.१७  । ।
तेषां तु कृत्स्नो वाक्यार्थः प्रतिभेदं समाप्यते   ।
व्यक्तोपव्यञ्जना सिद्धिरर्थस्य प्रतिपतृषु   । । २.१८  । ।
स व्यक्तः क्रमवाञ् छब्द उपांशु यं अधीयते   ।
अक्रमस्तु वितत्येव बुद्धिर्यत्रावतिष्ठते   । । २.१९  । ।
यथोत्क्षेपविशेषेऽपि कर्मभेदो न गृह्यते   ।
आवृत्तौ व्यज्यते जातिः कर्मभिर्भ्रमणादिभिः   । । २.२०  । ।
वर्णवाक्यपदेष्वेवं तुल्योपव्यञ्जना श्रुतिः   ।
अत्यन्तभेदे तत्त्वस्य सरूपेव प्रतीयते   । । २.२१  । ।
नित्येषु च कुतः पूर्वं परं वा परमार्थतः   ।
एकस्यैव तु सा शक्तिर्यदेवं अवभासते   । । २.२२  । ।
चिरं क्षिप्रं इति ज्ञाने कालभेदादृते यथा   ।
भिन्नकाले प्रकाशेते स धर्मो ह्रस्वदीर्घयोः   । । २.२३  । ।
न नित्यः क्रममात्राभिः कालो भेदं इहार्हति   ।
व्यावर्तिनीनां मात्राणां अभावे कीदृशः क्रमः   । । २.२४  । ।
ताभ्यो या जायते बुद्धिरेका सा भागवर्जिता   ।
सा हि स्वशक्त्या भिन्नेव क्रमप्रत्यवमर्शिनी   । । २.२५  । ।
क्रमोल्लेखानुषङ्गेण तस्यां यद्बीजं आहितम्  ।
तत्त्वनानात्वयोस्तस्य निरुक्तिर्नावतिष्ठते   । । २.२६  । ।
भावनासमये त्वेतत्क्रमसामर्थ्यं अक्रमम्  ।
व्यावृत्तभेदो येनार्थो भेदवानुपलभ्यते   । । २.२७  । ।
पदानि वाक्ये तान्येव वर्णास्ते च पदे यदि   ।
वर्णेषु वर्णभागानां भेदः स्यात्परमाणुवत् । । २.२८  । ।
भागानां अनुपश्लेषान्न वर्णो न पदं भवेत् ।
तेषां अव्यपदेश्यत्वात्किं अन्यद्व्यपदिश्यताम्  । । २.२९  । ।
यदन्तःशब्दतत्त्वं तु भागैरेकं प्रकाशितम्  ।
तं आहुरपरे शब्दं तस्य वाक्ये तथैकताम्  । । २.३०  । ।
अर्थभागैस्तथा तेषां अन्तरोऽर्थः प्रकाश्यते   ।
एकस्यैवात्मनो भेदौ शब्दार्थावपृथक्स्थितौ   । । २.३१  । ।
प्रकाशकप्रकाश्यत्वं कार्यकारणरूपता   ।
अन्तर्मात्रात्मनस्तस्य शब्दतत्त्वस्य सर्वदा   । । २.३२  । ।
तस्यैवास्तित्वनास्तित्वे सामर्थ्ये समवस्थिते   ।
अक्रमे क्रमनिर्भासे व्यवहारनिबन्धने   । । २.३३  । ।
संप्रत्ययप्रमाणत्वात्पदार्थास्तित्वकल्पने   ।
पदार्थाभ्युच्चये त्यागादानर्थक्यं प्रसज्यते   । । २.३४  । ।
राजशब्देन राजार्थो भिन्नरूपेण गम्यते   ।
वृत्तावाख्यातसदृशं पदं अन्यत्प्रयुज्यते   । । २.३५  । ।
यथाश्वकर्ण इत्युक्ते विनैवाश्वेन गम्यते   ।
कश्चिदेव विशिष्टोऽर्थः सर्वेषु प्रत्ययस्तथा   । । २.३६  । ।
वाक्येषु अर्थान्तरगतः सादृश्यपरिकल्पने   ।
केषां चित्रूढिशब्दत्वं शास्त्र एवानुगम्यते   । । २.३७  । ।
उपादायापि ये हेयास्तानुपायान्प्रचक्षते   ।
उपायानां च नियमो नावश्यं अवतिष्ठते   । । २.३८  । ।
अर्थं कथं चित्पुरुषः कश्चित्संप्रतिपद्यते   ।
संसृष्टा वा विभक्ता चा भेदा वाक्यनिबन्धनाः   । । २.३९  । ।
सोऽयं इत्यभिसंबन्धो बुद्ध्या प्रक्रम्यते यदा   ।
वाक्यार्थस्य तदैकोऽपि वर्णः प्रत्यायकः क्व चित् । । २.४०  । ।
केवलेन पदेनार्थो यावानेवाभिधीयते   ।
वाक्यस्थं तावतोऽर्थस्य तदाहुरभिधायकम्  । । २.४१  । ।
संबन्धे सति यत्त्वन्यदाधिक्यं उपजायते   ।
वाक्यार्तं एव तं प्राहुरनेकपदसंश्रयम्  । । २.४२  । ।
स त्वनेकपदस्थोऽपि प्रतिभेदं समाप्यते   ।
जातिवत्समुदायेऽपि संख्यावत्कल्प्यतेऽपरैः   । । २.४३  । ।
सर्वभेदानुगुण्यं तु सामान्यं अपरे विदुः   ।
तदर्थान्तरसंसर्गाद्भजते भेदरूपताम्  । । २.४४  । ।
भेदानाकाङ्क्षतस्तस्य या परिप्लवमामता   ।
अवच्छिनत्ति संबन्धस्तां विशेषे निवेशयन्  । । २.४५  । ।
कार्यानुमेयः संबन्धो रूपं तस्य न विद्यते   ।
असत्त्वभूतं अत्यन्तं अतस्तं प्रतिजानते   । । २.४६  । ।
नियतं साधने साध्यं क्रिया नियतसाधना   ।
स संनिधानमात्रेण नियमः संप्रकाशते   । । २.४७  । ।
गुणभावेन साकाङ्क्षं तत्र नाम प्रवर्तते   ।
साध्यत्वेन निमित्तानि क्रियापदं अपेक्षते   । । २.४८  । ।
सन्त एव विशेषा ये पदार्थेष्वविभाविताः   ।
ते क्रमादनुगम्यन्ते न वाक्यं अभिधायकम्  । । २.४९  । ।
शब्दानां क्रममात्रे च नान्यः शब्दोऽस्ति वाचकः   ।
क्रमो हि धर्मः कालस्य तेन वाक्यं न विद्यते   । । २.५०  । ।
ये च संभविनो भेदाः पदार्थेष्वविभाविताः   ।
ते संनिधाने व्यज्यन्ते न तु वर्णेष्वयं क्रमः   । । २.५१  । ।
वर्णानां च पदानां च क्रममात्रनिवेशिनी   ।
पदाख्या वाक्यसंज्ञा च शब्दत्वं नेष्यते तयोः   । । २.५२  । ।
समानेऽपि तु शब्दत्वे दृष्टः संप्रत्ययः पदात् ।
प्रतिवर्णं त्वसौ नास्ति पदस्यार्थं अतो विदुः   । । २.५३  । ।
यथा सावयवा वर्णा विना वाच्येन केन चित् ।
अर्थवन्तः समुदिता वाक्यं अप्येवं इष्यते   । । २.५४  । ।
अनर्थकान्यपायत्वात्पदार्थेनार्थवन्ति वा   ।
क्रमेणोच्चरितान्याहुर्वाक्यार्थं भिन्नलक्षणम्  । । २.५५  । ।
नित्यत्वे समुदायानां जातेर्वा परिकल्पने   ।
एकस्यैकार्थतां आहुर्वाक्यस्याव्यभिचारिणीम्  । । २.५६  । ।
अभेदपूर्वकाभेदाः कल्पिता वाक्यवादिभिः   ।
भेदपूर्वानभेदांस्तु मन्यन्ते पददर्शिनः   । । २.५७  । ।
पदप्रकृतिभावश्च वृत्तिभेदेन वर्ण्यते   ।
पदानां संहिता योनिः संहिता वा पदाश्रया   । । २.५८  । ।
पदाम्नायश्च यद्यन्यः संहिताया निदर्शकः   ।
नित्यस्तत्र कथं कार्यं पदं लक्षणदर्शनात् । । २.५९  । ।
प्रतिवर्णं असंवेद्यः पदार्थप्रत्ययो यथा   ।
पदेश्वेवं असंवेद्यं वाक्यार्थस्य निरूपणम्  । । २.६०  । ।
वाक्यार्थः संनिविशते पदेषु सहवृत्तिषु   ।
यथा तथैव वर्णेषु पदार्थः सहवृत्तिषु   । । २.६१  । ।
सूक्ष्मं ग्राह्यं यथान्येन संसृष्टं सह गृह्यते   ।
वर्णोऽप्यन्येन वर्णेन संबद्धो वाचकस्तथा   । । २.६२  । ।
पदस्योच्चारणादर्थो यथा कश्चिन्निरूप्यते   ।
वर्णानां अपि सांनिध्यात्तथा सोऽर्थः प्रतीयते   । । २.६३  । ।
प्राप्तस्य यस्य सामर्थ्यान्नियमार्था पुनः श्रुतिः   ।
तेनात्यन्तं विशेषेण सामान्यं यदि बाध्यते   । । २.६४  । ।
यजेतेति ततो द्रव्यं प्राप्तं सामर्थ्यलक्षणम्  ।
व्रीहिश्रुत्या निवर्तेत न स्यात्प्रतिनिधिस्तथा   । । २.६५  । ।
तस्माद्व्रीहित्वं अधिकं व्रीहिशब्दः प्रकल्पयेत् ।
द्रव्यत्वं अविरुद्धत्वात्प्राप्त्यर्थः सन्न बाधते   । । २.६६  । ।
तेन चापि व्यवच्छिन्ने द्रव्यत्वे सहचारिणि   ।
असंभवाद्विशेषाणां तत्रान्येषां अदर्शनम्  । । २.६७  । ।
न च सामान्यवत्सर्वे क्रियाशब्देन लक्षिताः   ।
विशेषा न हि सर्वेषां सतां शब्दोऽभिधायकः   । । २.६८  । ।
शुक्लादयो गुणाः सन्तो यथा तत्राविवक्षिताः   ।
तथाविवक्षा भेदानां द्रव्यत्वसहचारिणाम्  । । २.६९  । ।
असंनिधौ प्रतिनिधिर्मा भून्नित्यस्य कर्मणः   ।
काम्यस्य वा प्रवृत्तस्य लोप इत्युपपद्यते   । । २.७०  । ।
विशिष्टैव क्रिया येन वाक्यार्थः परिकल्प्यते   ।
द्रव्याभावे प्रतिनिधौ तस्य तत्स्यात्क्रियान्तरम्  । । २.७१  । ।
निर्ज्ञातार्थं पदं यच्च तदर्थे प्रतिपादिते   ।
पिकादि यदविज्ञातं तत्किं इत्यनुयुज्यते   । । २.७२  । ।
सामर्थ्यप्रापितं यच्च व्यक्त्यर्थं अनुषज्यते   ।
श्रुतिरेवानुषङ्गेण बाधिका लिङ्गवाक्ययोः   । । २.७३  । ।
अप्राप्तो यस्तु शुक्लादिः संनिधानेन गम्यते   ।
स यत्नप्रापितो वाक्ये श्रुतिधर्मविलक्षणः   । । २.७४  । ।
अभिन्नं एव वाक्यं तु यद्यभिन्नार्थं इष्यते   ।
तत्सर्वं श्रुतिभूतत्वान्न श्रुत्यैव विरोत्स्यते   । । २.७५  । ।
वाक्यानां समुदायश्च य एकार्थप्रसिद्धये   ।
साकाङ्क्षावयवस्तत्र वाक्यार्थोऽपि न विद्यते   । । २.७६  । ।
प्रासङ्गिकं इदं कार्यं इदं तन्त्रेण लभ्यते   ।
इदं आवृत्तिभेदाभ्यां अत्र बाधसमुच्चयौ   । । २.७७  । ।
ऊहोऽस्मिन्विषये न्याय्यः संबन्धोऽस्य न बाध्यते   ।
सामान्यस्यातिदेशोऽयं विशेषोऽत्रातिदिश्यते   । । २.७८  । ।
अर्थित्वं अत्र सामर्थ्यं अस्मिन्नर्थो न भिद्यते   ।
शास्त्रात्प्राप्ताधिकारोऽयं व्युदासोऽस्य क्रियान्तरे   । । २.७९  । ।
इयं श्रुत्या क्रमप्राप्तिरियं उच्चारणादिति   ।
क्रमोऽयं अत्र बलवानस्मिंस्तु न विवक्षितः   । । २.८०  । ।
इदं पराङ्गैः संबद्धं अङ्गानां अप्रयोजकम्  ।
प्रयोजकं इदं तेषां अत्रेदं नान्तरीयकम्  । । २.८१  । ।
इदं प्रधानं शेषोऽयं विनियोगक्रमस्त्वयम्  ।
साक्षादस्योपकारीदं इदं आराद्विशेषकम्  । । २.८२  । ।
शक्तिव्यापारभेदोऽस्मिन्फलं अत्र तु भिद्यते   ।
संबन्धाज्जातभेदोऽयं भेदस्तत्राविवक्षितः   । । २.८३  । ।
प्रसज्यप्रतिषेधोऽयं पर्युदासोऽयं अत्र तु   ।
इदं गौणं इदं मुख्यं व्यापीदं गुरु लघ्विदम्  । । २.८४  । ।
भेदेनाङ्गाङ्गिभावोऽस्य बहुभेदं विकल्प्यते   ।
इदं नियम्यतेऽस्यात्र योग्यत्वं उपजायते   । । २.८५  । ।
अस्य वाक्यान्तरे दृष्टाल्लिङ्गाद्भेदोऽनुमीयते   ।
अयं शब्दैरपोद्धृत्य पदार्थः प्रविभज्यते   । । २.८६  । ।
इति वाक्येषु ये धर्माः पदार्थोपनिबन्धनाः   ।
सर्वे तेन प्रकल्पेरन्पदं चेत्स्यदवाचकम्  । । २.८७  । ।
अविभक्तेऽपि वाक्यार्थे शक्तिभेदादपोद्धृते   ।
वाक्यान्तरविभागेन यथोक्तं न विरुध्यते   । । २.८८  । ।
यथैवैकस्य गन्धस्य भेदेन परिकल्पना   ।
पुष्पादिषु तथा वाक्येऽप्यर्थभेदोऽभिधीयते   । । २.८९  । ।
गवये नरसिंहे वाप्येकज्ञानावृते यथा   ।
भागं जात्यन्तरस्यैव सदृशं प्रतिपद्यते   । । २.९०  । ।
अप्रसिद्धं तु यं भागं अदृष्टं अनुपश्यति   ।
तावत्यसंविदं मूढः सर्वत्र प्रतिपद्यते   । । २.९१  । ।
तथा पिकादियोगेन वाक्येऽत्यन्तविलक्षणे   ।
सदृशस्येव संज्ञानं असतोऽर्थस्य मन्यते   । । २.९२  । ।
एकस्य भागे सादृश्यं भागे भेदश्च लक्ष्यते   ।
निर्भागस्य प्रकाशस्य निर्भागेणैव चेतसा   । । २.९३  । ।
तथैव भागे सादृश्यं भागे भेदोऽवसीयते   ।
भागाभावेऽपि वाक्यानां अत्यन्तं भिन्नधर्मणाम्  । । २.९४  । ।
रूपनाशे पदानां स्यात्कथं चावधिकल्पना   ।
अगृहीतावधौ शब्दे कथं चार्थो विविच्यते   । । २.९५  । ।
संसर्ग इव रूपाणां शब्देऽन्यत्र व्यवस्थितः   ।
नानारूपेषु तद्रूपं तन्त्रेणापरं इष्यते   । । २.९६  । ।
तस्मिन्नभेदे भेदानां संसर्ग इव वर्तते   ।
रूपं रूपान्तरात्तस्मादनन्यत्प्रविभज्यते   । । २.९७  । ।
शास्त्रे प्रत्यायकस्यापि क्वचिदेकत्वं आश्रितम्  ।
प्रत्याय्येन क्वचिद्भेदो ग्रहणग्राह्ययोः स्थितः   । । २.९८  । ।
ऊ इत्यभेदं आश्रित्य यथासंख्यं प्रकल्पितम्  ।
लृलुटोर्ग्रहणे भेदो ग्राह्याभ्यां परिकल्पितः   । । २.९९  । ।
यस्येत्येतदणो रूपं संज्ञिनां अभिधायकम्  ।
न हि प्रतीयमानेन ग्रहणस्यास्ति संभवः   । । २.१००  । ।
ऊ इत्येतदभिन्नं च भिन्नवाक्यनिबन्धनम्  ।
भेदेन ग्रहणं यस्य पररूपं इव द्वयोः   । । २.१०१  । ।
प्लुतस्याङ्गविवृद्धिं च समाहारं अचोस्तथा   ।
व्युदस्यता पुनर्भेदः शब्देष्वत्यन्तं आश्रितः   । । २.१०२  । ।
अर्धर्चादिषु शब्देषु रूपभेदः क्रमाद्यथा   ।
तन्त्रात्तथैकशब्दत्वे भिन्नानां श्रुतिरन्यथा   । । २.१०३  । ।
संहिताविषये वर्णाः स्वरूपेणाविकारिणः   ।
शब्दान्तरत्वं यान्तीव शक्त्यन्तरपरिग्रहात् । । २.१०४  । ।
इन्द्रियादिविकारेण दृष्टं ग्राह्येषु वस्तुषु   ।
आत्मत्यागादृते भिन्नं ग्रहणं स क्रमः श्रुतौ   । । २.१०५  । ।
अभिधानक्रियाभेदाच्छब्देष्वविकृतेष्वपि   ।
रूपं अत्यन्तभेदेन तदेवैकं प्रकाशते   । । २.१०६  । ।
ऋचो वा गीतिमात्रं वा साम द्रव्यान्तरं न तु   ।
गीतिभेदात्तु गृह्यन्ते ता एव विकृता ऋचः   । । २.१०७  । ।
उपायाच्छ्रुतिसंहारे भिन्नानां एकशेषिणाम्  ।
तन्त्रेणोच्चारणे तेषां शास्त्रे साधुत्वं उच्यते   । । २.१०८  । ।
परिगृह्य श्रुतिं चैकां रूपभेदवतां अपि   ।
तन्त्रेणोच्चारणं कार्यं अन्यथा ते न साधवः   । । २.१०९  । ।
सरूपाणां च वाक्यानां शास्त्रेणाप्रतिपादितम्  ।
तन्त्रेणोच्चारणादेकं रूपं साधूपलभ्यते   । । २.११०  । ।
एकस्यानेकरूपत्वं नालिकादिपरिग्रहात् ।
यथा तथैव तन्त्रात्स्याद्बहूनां एकरूपता   । । २.१११  । ।
यथा पदसरूपाणां वाक्यानां संभवः पृथक्  ।
तथा वाक्यान्तराभावे स्यादेषां पृथगर्थता   । । २.११२  । ।
अभिधेयः पदस्यार्थो वाक्यस्यार्थः प्रयोजनम्  ।
यस्य तस्य न संबन्धो वाक्यानां उपपद्यते   । । २.११३  । ।
तत्र क्रियापदान्येव व्यपेक्षन्ते परस्परम्  ।
क्रियापदानुषक्तस्तु संबन्धोऽथ प्रतीयते   । । २.११४  । ।
आवृत्तिरनुवादो वा पदार्थव्यक्तिकल्पने   ।
प्रत्येकं तु समाप्तोऽर्थः सहभूतेषु वर्तते   । । २.११५  । ।
अविकल्पितवाक्यार्थे विकल्पा भावनाश्रयाः   ।
अत्राधिकरणे वादाः पूर्वेषां बहुधा मताः   । । २.११६  । ।
अभ्यासात्प्रतिभाहेतुः सर्वः शब्दोऽपरैः स्मृतः   ।
बालानां च तिरश्चां च यथार्थप्रतिपादने   । । २.११७  । ।
अनागमश्च सोऽभ्यासः समयः कैश्चिदिष्यते   ।
अनन्तरं इदं कार्यं अस्मादित्युपदर्शकः   । । २.११८  । ।
अस्त्यर्थः सर्वशब्दानां इति प्रत्याय्यलक्षणम्  ।
अपूर्वदेवतास्वर्गैः समं आहुर्गवादिषु   । । २.११९  । ।
प्रयोगदर्शनाभ्यासादाकारावग्रहस्तु यः   ।
न स शब्दस्य विषयः स हि यत्नान्तराश्रयः   । । २.१२०  । ।
के चिद्भेदाः प्रकाश्यन्ते शब्दैस्तदभिधायिभिः   ।
अनुनिष्पादिनः कांश्चिच्छब्दार्थानिति मन्यते   । । २.१२१  । ।
जातेः प्रत्यायके शब्दे या व्यक्तिरनुषङ्गिणी   ।
न तद्व्यक्तिगतान्भेदाञ् जातिशब्दोऽवलम्बते   । । २.१२२  । ।
घटादीनां न चाकारान्प्रत्याययति वाचकः   ।
वस्तुमात्रनिवेशित्वात्तद्गतिर्नान्तरीयका   । । २.१२३  । ।
क्रिया विना प्रयोगेण न दृष्टा शब्दचोदिता   ।
प्रयोगस्त्वनुनिष्पादी शब्दार्थ इति गम्यते   । । २.१२४  । ।
नियतास्तु प्रयोगा ये नियतं यच्च साधनम्  ।
तेषां शब्दाभिधेयत्वं अपरैरनुगम्यते   । । २.१२५  । ।
समुदायोऽभिधेयो वाप्यविकल्पसमुच्चयः   ।
असत्यो वापि संसर्गः शब्दार्थः कैश्चिदिष्यते   । । २.१२६  । ।
असत्योपाधि यत्सत्यं तद्वा शब्दनिबन्धनाम्  ।
शब्दो वाप्यभिजल्पत्वं आगतो याति वाच्यताम्  । । २.१२७  । ।
सोऽयं इत्यभिसंबन्धाद्रूपं एकीकृतं यता   ।
शब्दस्यार्थेन तं शब्दं अभिजल्पं प्रचक्षते   । । २.१२८  । ।
तयोरपृथगात्मत्वे रूढिरव्यभिचारिणी   ।
किं चिदेव क्व चिद्रूपं प्राधान्येनावतिष्ठते   । । २.१२९  । ।
लोकेऽर्थरूपतां शब्दः प्रतिपन्नः प्रवर्तते   ।
शास्त्रे तूभयरूपत्वं प्रविभक्तं विवक्षया   । । २.१३०  । ।
अशक्तेः सर्वशक्तेर्वा शब्दैरेव प्रकल्पिता   ।
एकस्यार्थस्य नियता क्रियादिपरिकल्पना   । । २.१३१  । ।
यो वार्थो बुद्धिविषयो बाह्यवस्तुनिबन्धनः   ।
स बाह्यं वस्त्विति ज्ञातः शब्दार्थ इति गम्यते   । । २.१३२  । ।
आकारवन्तः संवेद्या व्यक्तिस्मृतिनिबन्धनाः   ।
एते प्रत्यवभासन्ते संविनंआत्रं त्वतोऽन्यथा   । । २.१३३  । ।
यथेन्द्रियं संनिपतद्वैचित्रेणोपदर्शकम्  ।
तथैव शब्दादर्थस्य प्रतिपत्तिरनेकधा   । । २.१३४  । ।
वक्त्रान्यथैव प्रक्रान्तो भिन्नेषु प्रतिपत्तृषु   ।
स्वप्रत्ययानुकारेण शब्दार्थः प्रविभज्यते   । । २.१३५  । ।
एकस्मिन्नपि दृश्येऽर्थे दर्शनं भिद्यते पृथक्  ।
कालान्तरेण चैकोऽपि तं पश्यत्यन्यथा पुनः   । । २.१३६  । ।
एकस्यापि च शब्दस्य निमित्तैरव्यवस्थितैः   ।
एकेन बहुभिश्चार्थो बहुधा परिकल्प्यते   । । २.१३७  । ।
तस्माददृष्टतत्त्वानां सापराधं बहुच्छलम्  ।
दर्शनं वचनं वापि नित्यं एवानवस्थितम्  । । २.१३८  । ।
ऋषीणां दर्शनं यच्च तत्त्वे किं चिदवस्थितम्  ।
न तेन व्यवहारोऽस्ति न तच्छब्दनिबन्धनम्  । । २.१३९  । ।
तलवद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव   ।
नैव चास्ति तलं व्योम्नि न खद्योते हुताशनः   । । २.१४०  । ।
तस्मात्प्रत्यक्षं अप्यर्थं विद्वानीक्षेत युक्तितः   ।
न दर्शनस्य प्रामाण्याद्दृश्यं अर्थं प्रकल्पयेत् । । २.१४१  । ।
असमाख्येयतत्त्वानां अर्थानां लौकिकैर्यथा   ।
व्यवहारे समाख्यानं तत्प्रज्ञो न विकल्पयेत् । । २.१४२  । ।
विच्छेदग्रहणेऽर्थानां प्रतिभान्यैव जायते   ।
वाक्यार्थ इति तां आहुः पदार्थैरुपपादिताम्  । । २.१४३  । ।
इदं तदिति सान्येषां अनाक्येया कथं चन   ।
प्रत्यात्मवृत्ति सिद्धा सा कर्त्रापि न निरूप्यते   । । २.१४४  । ।
उपश्लेषं इवार्थानां सा करोत्यविचारिता   ।
सार्वरूप्यं इवापन्ना विषयत्वेन वर्तते   । । २.१४५  । ।
साक्शाच्छब्देन जनितां भावनानुगमेन वा   ।
इतिकर्तव्यतायां तां न कश्चिदतिवर्तते   । । २.१४६  । ।
प्रमाणत्वेन तां लोकः सर्वः समनुगच्छति   ।
समारम्भाः प्रतायन्ते तिरश्चां अपि तद्वशात् । । २.१४७  । ।
यथा द्रव्यविशेषाणां परिपाकैरयत्नजाः   ।
मदादिशक्तयो दृष्टाः प्रतिभास्तद्वतां तथा   । । २.१४८  । ।
स्वरवृत्तिं विकुरुते मधौ पुंस्कोकिलस्य कः   ।
जन्त्वादयः कुलायादि- करणे शिक्षिताः कथम्  । । २.१४९  । ।
आहारप्रीत्यपद्वेष- प्लवनादिक्रियासु कः   ।
जात्यन्वयप्रसिद्धासु प्रयोक्ता मृगपक्षिणाम्  । । २.१५०  । ।
भावनानुगतादेतदागमादेव जायते   ।
आसत्तिविप्रकर्षाभ्यां आगमस्तु विशिष्यते   । । २.१५१  । ।
स्वभाववरणाभास- योगादृष्टोपपादिताम्  ।
विशिष्टोपहितां चेति प्रतिभां षड्विधां विदुः   । । २.१५२  । ।
यथा संयोगिभिर्द्रव्यैर्लक्षितेऽर्थे प्रयुज्यते   ।
गोशब्दो न त्वसौ तेषां विशेशाणां प्रकाशकः   । । २.१५३  । ।
आकारवर्णावयवैः संसृष्टेषु गवादिषु   ।
शब्दः प्रवर्तमानोऽपि न तानङ्गीकरोत्यसौ   । । २.१५४  । ।
संस्थानवर्णावयवैर्विशिष्टेऽर्थे प्रयुज्यते   ।
शब्दो न तस्यावयवे प्रवृत्तिरुपलभ्यते   । । २.१५५  । ।
दुर्लभं कस्य चिल्लोके सर्वावयवदर्शनम्  ।
कैश्चित्त्ववयवैर्दृष्टैरर्थः कृत्सोऽनुमीयते   । । २.१५६  । ।
तथा जात्युत्पलादीनां गन्धेन सहचारिणाम्  ।
नित्यसंबन्धिनां दृष्टं गुणानां अवधारणम्  । । २.१५७  । ।
संख्याप्रमाणसंस्थान- निरपेक्षः प्रवर्तते   ।
बिन्दौ च समुदाये च वाचकः सलिलादिषु   । । २.१५८  । ।
संस्कारादिपरिच्छिन्ने तैलादौ यो व्यवस्थितः   ।
आहैकदेशं तत्त्वेन तस्यावयववर्तिना   । । २.१५९  । ।
येनार्थेनाभिसंबद्धं अभिधानं प्रयुज्यते   ।
तदर्थापगमे तस्य प्रयोगो विनिवर्तते   । । २.१६०  । ।
यांस्तु संभविनो धर्मानन्तर्णीय प्रयुज्यते   ।
शब्दस्तेषां न सांनिध्यं नियमेन व्यपेक्षते   । । २.१६१  । ।
यथा रोमशफादीनां व्यभिचारेऽपि दृश्यते   ।
गोशब्दो न तथा जातेर्विप्रयोगे प्रवर्तते   । । २.१६२  । ।
तस्मात्संभविनोऽर्थस्य शब्दात्संप्रत्यये सति   ।
अदृष्टविप्रयोगार्थः संबन्धित्वेन गम्यते   । । २.१६३  । ।
वाचिका द्योतिका व स्युर्द्वित्वादीनां विभक्तयः   ।
स्याद्वा संख्यावतोऽर्थस्य समुदायोऽभिधायकः   । । २.१६४  । ।
विना संख्याभिधानाद्वा संख्याभेदसमन्वितान्  ।
अर्थान्स्वरूपभेदेन काम्श्चिदाहुर्गवादयः   । । २.१६५  । ।
ये शब्दा नित्यसंबन्धा विवेके ज्ञातशक्तयः   ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तेषां अर्थो विभज्यते   । । २.१६६  । ।
यावच्चाव्यभिचारेण तयोः शक्यं प्रकल्पनम्  ।
नियमस्तत्र न त्वेवं नियमो नुट्शबादिषु   । । २.१६७  । ।
संभवे नाभिधानस्य लक्षणत्वं प्रकल्पते   ।
आपेक्षिक्यो हि संसर्गे नियताः शब्दशक्तयः   । । २.१६८  । ।
न कूपसूपयूपानां अन्वयोऽर्थस्य दृश्यते   ।
अतोऽर्थान्तरवाचित्वं संघातस्यैव गम्यते   । । २.१६९  । ।
अन्वाख्यानानि भिद्यन्ते शब्दव्युत्पत्तिकर्मसु   ।
बहूनां संभवेऽर्थानां निमित्तं किं चिदिष्यते   । । २.१७०  । ।
वैरवासिष्ठगिरिशास्तथैकागारिकादयः   ।
कैश्चित्कथं चिदाख्याता निमित्तावधिसंकरैः   । । २.१७१  । ।
यथा पथः समाख्यानं वृक्षवल्मीकपर्वतैः   ।
अविरुद्धं गवादीनां भिन्नैश्च सहचारिभिः   । । २.१७२  । ।
अन्यथा च समाख्यानं अवस्थाभेददर्शिभिः   ।
क्रियते किंशुकादीनां एकदेशावधारणम्  । । २.१७३  । ।
कैश्चिन्निर्वचनं भिन्नं गिरतेर्गर्जतेर्गमेः   ।
गवतेर्गदतेर्वापि गौरित्यत्रानुदर्शितम्  । । २.१७४  । ।
गौरित्येव स्वरूपाद्वा गोशब्दो गोषु वर्तते   ।
व्युत्पाद्यते न वा सर्वं कैश्चिच्चोभयथेष्यते   । । २.१७५  । ।
सामान्येनोपदेशश्च शास्त्रे लघ्वर्थं आश्रितः   ।
जात्यन्तरवदन्यस्य विशेषाः प्रतिपादकाः   । । २.१७६  । ।
अर्थान्तरे च यद्वृत्तं तत्प्रकृत्यन्तरं विदुः   ।
तुल्यरूपं न तद्रूढावन्यस्मिन्ननुषज्यते   । । २.१७७  । ।
भिन्नाविजियजी धातू नियतौ विषयान्तरे   ।
कैश्चित्कथं चिदुद्दिष्टौ चित्रं हि प्रतिपादनम्  । । २.१७८  । ।
एवं च वालवायादि जित्वरीवदुपाचरेत् ।
भेदाभेदाभ्युपगमे न विरोधोऽस्ति कश्चन   । । २.१७९  । ।
अडादीनां व्यवस्थार्थं पृथक्त्वेन प्रकल्पनम्  ।
धातूपसर्गयोः शास्त्रे धातुरेव तु तादृशः   । । २.१८०  । ।
तथा हि संग्रामयतेः सोपसर्गाद्विधिः स्मृतः   ।
क्रियाविशेषाः सम्घाते प्रक्रम्यन्ते तथाविधाः   । । २.१८१  । ।
कार्याणां अन्तरङ्गत्वं एवं धातूपसर्गयोः   ।
साधनैर्याति संबन्धं तथाभूतैव सा क्रिया   । । २.१८२  । ।
प्रयोगार्थेषु सिद्धः सन्भेत्तव्योऽर्थो विशिष्यते   ।
प्राक्च साधनसंबन्धात्क्रिया नैवोपजायते   । । २.१८३  । ।
धातोः साधनयोगस्य भाविनः प्रक्रमाद्यथा   ।
धातुत्वं कर्मभावश्च तथान्यदपि दृश्यताम्  । । २.१८४  । ।
बीजकालेषु संबन्धाद्यथा लाक्षारसादयः   ।
वर्णादिपरिणामेन फलानां उपकुर्वते   । । २.१८५  । ।
बुद्धिस्थादभिसंबन्धात्तथा धातूपसर्गयोः   ।
अभ्यन्तरीकृताद्भेदः पदकाले प्रकाशते   । । २.१८६  । ।
क्व चित्संभविनो भेदाः केवलैरनिदर्शिताः   ।
उपसर्गेण संबन्धे व्यज्यन्ते प्रनिरादिना   । । २.१८७  । ।
स वाचको विशेषाणां संभवाद्द्योतकोऽपि वा   ।
शक्त्याधानाय वा धातोः सहकारी प्रयुज्यते   । । २.१८८  । ।
स्थादिभिः केवलैर्यच्च गमनादि न गम्यते   ।
तत्रानुमानाद्द्विविधात्तद्धर्मा प्रादिरुच्यते   । । २.१८९  । ।
अप्रयोगेऽधिपर्योश्च यावद्दृष्टं क्रियान्तरम्  ।
तस्याभिधायको धातुः सह ताभ्यां अनर्थकः   । । २.१९०  । ।
तथैव स्वार्थिकाः के चित्संघातान्तरवृत्तयः   ।
अनर्थकेन संसृष्टाः प्रकृत्यर्थानुवादिनः   । । २.१९१  । ।
निपाता द्योतकाः के चित्पृथगर्थप्रकल्पने   ।
आगमा इव के चित्तु संभूयार्थस्य साधकाः   । । २.१९२  । ।
उपरिष्टात्पुरस्ताद्वा द्योतकत्वं न भिद्यते   ।
तेषु प्रयुज्यमानेषु भिन्नार्थेष्वपि सर्वथा   । । २.१९३  । ।
चादयो न प्रयुज्यन्ते पदत्वे सति केवलाः   ।
प्रत्ययो वाचकत्वेऽपि केवलो न प्रयुज्यते   । । २.१९४  । ।
समुच्चिताभिधाने तु व्यतिरेको न विद्यते   ।
असत्त्वभूतो भावश्च तिङ्पदैरभिधीयते   । । २.१९५  । ।
समुच्चिताभिधानेऽपि विशिष्टार्थाभिधायिनाम्  ।
गुणैर्पदानां संबन्धः परतन्त्रास्तु चादयः   । । २.१९६  । ।
जनयित्वा क्रिया का चित्संबन्धं विनिवर्तते   ।
श्रूयमाणे क्रियाशब्दे संबन्धो जायते क्व चित् । । २.१९७  । ।
तत्र षष्ठी प्रतिपदं समासस्य निवृत्तये   ।
विहिता दर्शनार्थं तु कारकं प्रत्युदाहृतम्  । । २.१९८  । ।
स चोपजातः संबन्धो विनिवृत्ते क्रियापदे   ।
कर्मप्रवचनीयेन तत्र तत्र नियम्यते   । । २.१९९  । ।
येन क्रियापदाक्षेपः स कारकविभक्तिभिः   ।
युज्यते विर्यथा तस्य लिखावनुपसर्गता   । । २.२००  । ।
तिष्ठतेरप्रयोगश्च दृष्टोऽप्रत्यजयन्निति   ।
सुन्वभीत्याभिमुख्ये च केवलोऽपि प्रयुज्यते   । । २.२०१  । ।
कर्मप्रवचनीयत्वं क्रियायोगे विधीयते   ।
षत्वादिविनिवृत्त्यर्थं स्वत्यादीनां विधर्मणाम्  । । २.२०२  । ।
हेतुहेतुमतोर्योग- परिच्छेदेऽनुना कृते   ।
आरम्भाद्बाध्यते प्राप्ता तृतीया हेतुलक्षणा   । । २.२०३  । ।
क्रियाया द्योतको नायं न संबन्धस्य वाचकः   ।
नापि क्रियापदाक्षेपि संबन्धस्य तु भेदकः   । । २.२०४  । ।
अनर्थकानां संघातः सार्थकोऽनर्थकस्तथा   ।
वर्णानां पदं अर्थेन युक्तं नावयवाः पदे   । । २.२०५  । ।
पदानां अर्थयुक्तानां संघातो भिद्यते पुनः   ।
अर्थान्तरावबोधेन संबन्धविगमेन च   । । २.२०६  । ।
सार्थकानर्थकौ भेदे संबन्धं नाधिगच्छतः   ।
अधिगच्छत इत्येके कुटीरादिनिदर्शनात् । । २.१०७  । ।
अर्थवद्भ्यो विशिष्टार्थः संघात उपजायते   ।
नोपजायत इत्येके समासस्वार्थिकादिषु   । । २.२०८  । ।
के चिद्धि युतसिद्धार्था भेदे निर्ज्ञातशक्तयः   ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां के चित्कल्पितशक्तयः   । । २.२०९  । ।
शास्त्रार्थ एव वर्णानां अर्थवत्त्वे प्रदर्शितः   ।
धात्वादीनां हि शुद्धानां लौकिकोऽर्थो न विद्यते   । । २.२१०  । ।
कृत्तद्धितानां अर्थश्च केवलानां अलौकिकः   ।
प्राग्विभक्तेस्तदन्तस्य तथैवार्थो न विद्यते   । । २.२११  । ।
अभिव्यक्ततरो योऽर्थः प्रत्ययान्तेषु लक्ष्यते   ।
अर्थवत्ताप्रकरणादाश्रितः स तथाविधः   । । २.२१२  । ।
आत्मभेदो न चेत्कश्चिद्वर्णेभ्यः पदवाक्ययोः   ।
अन्योन्यापेक्षया शक्त्या वर्णः स्यादभिधायकः   । । २.२१३  । ।
वर्णेन केन चिन्न्यूनः संघातो योऽभिधायकः   ।
न चेच्छब्दान्तरं असावन्यूनस्तेन गम्यते   । । २.२१४  । ।
स तस्मिन्वाचके शब्दे निमित्तात्स्मृतिं आदधत् ।
साक्षादिव व्यवहितं शब्देनार्थं उपोहते   । । २.२१५  । ।
पदवाच्यो यथा नार्थः कश्चिद्गौरखरादिषु   ।
सत्यपि प्रत्ययेऽत्यन्तं समुदाये न गम्यते   । । २.२१६  । ।
समन्वित इवार्थात्मा पदार्थैर्यः प्रतीयते   ।
पदार्थदर्शनं तत्र तथैवानुपकारकम्  । । २.२१७  । ।
समुदायावयवयोर्भिन्नार्थत्वे च वृत्तिषु   ।
युगपद्भेदसंसर्गौ विरुद्धावनुषङ्गिणौ   । । २.२१८  । ।
कश्च साधनमात्रार्थानध्यादीन्परिकल्पयेत् ।
अप्रयुक्तपदश्चार्थो बहुव्रीहौ कथं भवेत् । । २.२१९  । ।
प्रज्ञुसंज्ञ्वाद्यवयवैर्न चास्त्यर्थावधारणम्  ।
तस्मात्संघात एवैको विशिष्टार्थनिबन्धनम्  । । २.२२०  । ।
गर्गा इत्येक एवायं बहुष्वर्थेषु वर्तते   ।
द्वन्द्वसंज्ञोऽपि संघातो बहूनां अभिधायकः   । । २.२२१  । ।
यथैकशेषे भुज्यादिः प्रत्येकं अवतिष्ठते   ।
क्रियैवं द्वन्द्ववाच्येऽर्थे प्रत्येकं प्रविभज्यते   । । २.२२२  । ।
यच्च द्वन्द्वपदार्थस्य तच्छब्देन व्यपेक्षणम्  ।
सापि व्यावृत्तरूपेऽर्थे सर्वनामसरूपता   । । २.२२३  । ।
यथा च खदिरच्छेदे भागेषु क्रमवांस्छिदिः   ।
तथा द्वन्द्वपदार्थस्य भागेषु क्रमदर्शनम्  । । २.२२४  । ।
सङ्घैकदेशे प्रक्रान्तान्यथा सङ्घानुपातिनः   ।
क्रियाविशेषान्मन्यन्ते स द्वन्द्वावयवे क्रमः   । । २.२२५  । ।
प्रतिपादयता वृत्तिं अबुद्धान्वाक्यपूर्विकाम्  ।
वृत्तौ पदार्थभेदेन प्राधान्यं उपदर्शितम्  । । २.२२६  । ।
अभेदादभिधेयस्य नञ्समासे विकल्पितम्  ।
प्राधान्यं बहुधा भाष्ये दोषास्तु प्रक्रियागताः   । । २.२२७  । ।
जहत्स्वार्थविकल्पे च सर्वार्थत्यागं इच्छता   ।
बहुव्रीहिपदार्थस्य त्यागः सर्वस्य दर्शितः   । । २.२२८  । ।
शास्त्रे क्व चित्प्रकृत्यर्थः प्रत्ययेनाभिधीयते   ।
प्रकृतौ विनिवृत्तायां प्रत्ययार्थश्च धातुभिः   । । २.२२९  । ।
यं अर्थं आहतुर्भिन्नौ प्रत्ययावेक एव तम्  ।
क्व चिदाह पचन्तीति धातुस्ताभ्यां विना क्व चित् । । २.२३०  । ।
अन्वाख्यानस्मृतेर्ये च प्रत्ययार्था निबन्धनम्  ।
निर्दिष्टास्ते प्रकृत्यर्थाः स्मृत्यन्तर उदाहृताः   । । २.२३१  । ।
प्रसिद्धेरुद्वमिकरीत्येवं शास्त्रेऽभिधीयते   ।
व्यवहाराय मन्यन्ते शास्त्रार्थप्रक्रिया यतः   । । २.२३२  । ।
शास्त्रेषु प्रक्रियाभेदैरविद्यैवोपवर्ण्यते   ।
अनागमविकल्पा तु स्वयं विद्योपवर्तते   । । २.२३३  । ।
अनिबद्धं निमित्तेषु निरुपाख्यं फलं यथा   ।
तथा विद्याप्यनाख्येया शास्त्रोपायेव लक्ष्यते   । । २.२३४  । ।
यथाभ्यासं हि वागर्थे प्रतिपत्तिं समीहते   ।
स्वभाव इव चानादिर्मिथ्याभ्यासो व्यवस्थितः   । । २.२३५  । ।
उत्प्रेक्षते सावयवं परमाणुं अपण्डितः   ।
तथावयविनं युक्तं अन्यैरवयवैः पुनः   । । २.२३६  । ।
घटादिदर्शनाल्लोकः परिच्छिन्नोऽवसीयते   ।
समारम्भाच्च भावानां आदिमद्ब्रह्म शाश्वतम्  । । २.२३७  । ।
उपायाः शिक्षमाणानां बालानां उपलापनाः   ।
असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते   । । २.२३८  । ।
अन्यथा प्रतिपद्यार्थं पदग्रहणपूर्वकम्  ।
पुनर्वाक्ये तं एवार्थं अन्यथा प्रतिपद्यते   । । २.२३९  । ।
उपात्ता बहवोऽप्यर्था येष्वन्ते प्रतिषेधनम्  ।
क्रियते ते निवर्तन्ते तस्मात्तांस्तत्र नाश्रयेत् । । २.२४०  । ।
वृक्षो नास्तीति वाक्यं च विशिष्टाभावलक्षणम्  ।
नार्थे न बुद्धौ संबन्धो निवृत्तेरवतिष्ठते   । । २.२४१  । ।
विच्छेदप्रतिपत्तौ च यद्यस्तीत्यवधार्यते   ।
अशब्दवाच्या सा बुद्धिर्निवर्त्येत स्थिता कथम्  । । २.२४२  । ।
अथ यज्ज्ञानं उत्पन्नं तन्मिथ्येति नञा कृतम्  ।
नञो व्यापारभेदेऽस्मिन्नभावावगतिः कथम्  । । २.२४३  । ।
निराधारप्रवृत्तौ च प्राक्प्रवृत्तिर्नञो भवेत् ।
अथाधारः स एवास्य नियमार्था श्रुतिर्भवेत् । । २.२४४  । ।
नियमद्योतनार्था वाप्यनुवादो यथा भवेत् ।
कश्चिदेवार्थवांस्तत्र शब्दः शेषास्त्वनर्थकाः   । । २.२४५  । ।
विरुद्धं चाभिसंबन्धं उदाहार्यादिभिः कृतम्  ।
वाक्ये समाप्ते वाक्यार्थं अन्यथा प्रतिपद्यते   । । २.२४६  । ।
स्तुतिनिन्दाप्रधानेषु वाक्येष्वर्थो न तादृशः   ।
पदानां प्रविभागेन यादृशः परिकल्प्यते   । । २.२४७  । ।
अथासंसृष्ट एवार्थः पदेषु समवस्थितः   ।
वाक्यार्थस्याभ्युपायोऽसावेकस्य प्रतिपादने   । । २.२४८  । ।
पूर्वं पदेष्वसंसृष्टो यः क्रमादुपचीयते   ।
छिन्नग्रथितकल्पत्वात्तद्विशिष्टतरं विदुः   । । २.२४९  । ।
एकं आहुरनेकार्थं शब्दं अन्ये परीक्षकाः   ।
निमित्तभेदादेकस्य सार्वार्थ्यं तस्य भिद्यते   । । २.२५०  । ।
यौगपद्यं अतिक्रम्य पर्याये व्यवतिष्ठते   ।
अर्थप्रकरणाभ्यां वा योगाच्छब्दान्तरेण वा   । । २.२५१  । ।
यथा सास्नादिमान्पिण्डो गोशब्देनाभिधीयते   ।
तथा स एव गोशब्दो वाहीकेऽपि व्यवस्थितः   । । २.२५२  । ।
सर्वशक्तेस्तु तस्यैव शब्दस्यानेकधर्मणः   ।
प्रसिद्धिभेदाद्गौणत्वं मुख्यत्वं चोपजायते   । । २.२५३  । ।
एको मन्त्रस्तथाध्यात्मं अधिदैवं अधिक्रतु   ।
असंकरेण सर्वार्थो भिन्नशक्तिरवस्थितः   । । २.२५४  । ।
गोत्वानुषङ्गो वाहीके निमित्तात्कैश्चिदिष्यते   ।
अर्थमात्रं विपर्यस्तं शब्दः स्वार्थे व्यवस्थितः   । । २.२५५  । ।
तथा स्वरूपं शब्दानां सर्वार्थेष्वनुषज्यते   ।
अर्थमात्रं विपर्यस्तं स्वरूपे तु श्रुतिः स्थिता   । । २.२५६  । ।
एकत्वं तु सरूपत्वाच्छब्दयोर्गौणमुख्ययोः   ।
प्राहुरत्यन्तभेदेऽपि भेदमार्गानुदर्शिनः   । । २.२५७  । ।
सामिधेन्यन्तरं चैवं आवृत्तावनुषज्यते   ।
मन्त्रास्च विनियोगेन लभन्ते भेदं ऊहवत् । । २.२५८  । ।
तान्याम्नायान्तराण्येव पठ्यते किं चिदेव तु   ।
अनर्थकानां पाठो वा शेषस्त्वन्यः प्रतीयते   । । २.२५९  । ।
शब्दस्वरूपं अर्थस्तु पाठेऽन्यैरुपवर्ण्यते   ।
अत्यन्तभेदः सर्वेषां तत्संबन्धात्तु तद्वताम्  । । २.२६०  । ।
अन्या संस्कारसावित्री कर्मण्यन्या प्रयुज्यते   ।
अन्या जपप्रबन्धेषु सा त्वेकैव प्रतीयते   । । २.२६१  । ।
अर्थस्वरूपे शब्दानां स्वरूपाद्वृत्तिं इच्छतः   ।
वाक्यरूपस्य वाक्यार्थे वृत्तिरन्यानपेक्षया   । । २.२६२  । ।
अनेकार्थत्वं एकस्य यैः शब्दस्यानुगम्यते   ।
सिद्ध्यसिद्धिकृता तेषां गौणमुख्यप्रकल्पना   । । २.२६३  । ।
अर्थप्रकरणापेक्षो यो वा शब्दान्तरैः सह   ।
युक्तः प्रत्याययत्यर्थं तं गौणं अपरे विदुः   । । २.२६४  । ।
शुद्धस्योच्चारणे स्वार्थः प्रसिद्धो यस्य गम्यते   ।
स मुख्य इति विज्ञेयो रूपमात्रनिबन्धनः   । । २.२६५  । ।
यस्त्वन्यस्य प्रयोगेण यत्नादिव नियुज्यते   ।
तं अप्रसिद्धं मन्यन्ते गौणार्थाभिनिवेशिनम्  । । २.२६६  । ।
स्वार्थे प्रवर्तमानोऽपि यस्यार्थं योऽवलम्बते   ।
निमित्तं तत्र मुख्यं स्यान्निमित्ती गौण इष्यते   । । २.२६७  । ।
पुरारादिति भिन्नेऽर्थे यौ वर्तेते विरोधिनि   ।
अर्थप्रकरणापेक्षं तयोरप्यवधारणम्  । । २.२६८  । ।
वाक्यस्यार्थात्पदार्थानां अपोद्धारे प्रकल्पिते   ।
शब्दान्तरेण संबन्धः कस्यैकस्योपपद्यते   । । २.२६९  । ।
यच्चाप्येकं पदं दृष्टं चरितास्तिक्रियं क्व चित् ।
तद्वाक्यान्तरं एवाहुर्न तदन्येन युज्यते   । । २.२७०  । ।
यच्च कोऽयं इति प्रश्ने गौरश्व इति चोच्यते   ।
प्रश्न एव क्रिया तत्र प्रक्रान्ता दर्शनादिका   । । २.२७१  । ।
नैवाधिकत्वं धर्माणां न्यूनता वा प्रयोजिका   ।
आधिक्यं अपि मन्यन्ते प्रसिद्धेर्न्यूनतां क्व चित् । । २.२७२  । ।
जातिशब्दोऽन्तरेणापि जातिं यत्र प्रयुज्यते   ।
संबन्धिसदृशाद्धर्मात्तं गौणं अपरे विदुः   । । २.२७३  । ।
विपर्यासादिवार्थस्य यत्रार्थान्तरतां इव   ।
मन्यन्ते स गवादिस्तु गौण इत्युच्यते क्व चित् । । २.२७४  । ।
नियताः साधनत्वेन रूपशक्तिसमन्विताः   ।
यथा कर्मसु गम्यन्ते सीरासिमुसलादयः   । । २.२७५  । ।
क्रियान्तरे न चैतेषां विभवन्ति न शक्तयः   ।
रूपादेव तु तादर्थ्यं नियमेन प्रतीयते   । । २.२७६  । ।
तथैव रूपशक्तिभ्यां उत्पत्त्या समवस्थितः   ।
शब्दो नियततादर्थ्यः शक्त्यान्यत्र प्रयुज्यते   । । २.२७७  । ।
श्रुतिमात्रेण यत्रास्य सामर्थ्यं अवसीयते   ।
तं मुख्यं अर्थं मन्यन्ते गौणं यत्नोपपादितम्  । । २.२७८  । ।
गोयुष्मन्महतां च्व्यर्थे स्वार्थादर्थान्तरे स्थितौ   ।
अर्थान्तरस्य तद्भावस्तत्र मुख्योऽपि दृश्यते   । । २.२७९  । ।
महत्त्वं शुक्लभावं च प्रकृतिः प्रतिपद्यते   ।
भेदेनापेक्षिता सा तु गौणत्वस्य प्रसाधिका   । । २.२८०  । ।
अग्निसोमादयः शब्दा ये स्वरूपपदार्थकाः   ।
संज्ञिभिः संप्रयुज्यन्तेऽप्रसिद्धेस्तेषु गौणता   । । २.२८१  । ।
अग्निदत्तस्तु योऽग्निः स्यात्तत्र स्वार्थोपसर्जनः   ।
शब्दो दत्तार्थवृत्तित्वाद्गौणत्वं प्रतिपद्यते   । । २.२८२  । ।
निमित्तभेदात्प्रक्रान्ते शब्दव्युत्पत्तिकर्मणि   ।
हरिश्चन्द्रादिषु सुटो भावाभावौ व्यवस्थितौ   । । २.२८३  । ।
ऋष्यादौ प्राप्तसंस्कारो यः शब्दोऽन्येन युज्यते   ।
तत्रान्तरङ्गसंस्कारो बाह्येऽर्थे न निवर्तते   । । २.२८४  । ।
अत्यन्तविपरीतोऽपि यथा योऽर्थोऽवधार्यते   ।
यथासंप्रत्ययं शब्दस्तत्र मुख्यः प्रयुज्यते   । । २.२८५  । ।
यद्यपि प्रत्ययाधीनं अर्थतत्त्वावधारणम्  ।
न सर्वः प्रत्ययस्तस्मिन्प्रसिद्ध इव जायते   । । २.२८६  । ।
दर्शनं सलिले तुल्यं मृगतृष्णादिदर्शनैः   ।
भेदात्तु स्पर्शनादीनां न जलं मृगतृष्णिका   । । २.२८७  । ।
यदसाधारणं कार्यं प्रसिद्धं रज्जुसर्पयोः   ।
तेन भेदपरिच्छेदस्तयोस्तुल्येऽपि दर्शने   । । २.२८८  । ।
प्रसिद्धार्थविपर्यास- निमित्तं यच्च दृश्यते   ।
यस्तस्माल्लक्ष्यते भेदस्तं असत्यं प्रचक्षते   । । २.२८९  । ।
यच्च निम्नोन्नतं चित्रे सरूपं पर्वतादिभिः   ।
न तत्र प्रतिघातादि कार्यं तद्वत्प्रवर्तते   । । २.२९०  । ।
स्पर्शप्रबन्धो हस्तेन यथा चक्रस्य संततः   ।
न तथालातचक्रस्य विच्छिन्नं स्पृश्यते हि तत् । । २.२९१  । ।
वप्रप्राकारकल्पैश्च स्पर्शनावरणे यथा   ।
नगरेषु न ते तद्वद्गन्धर्वनगरेष्वपि   । । २.२९२  । ।
मृगपश्वादिभिर्यावान्मुख्यैरर्थः प्रसाध्यते   ।
तावान्न मृन्मयेष्वस्ति तस्मात्ते विषयः कनः   । । २.२९३  । ।
महानाव्रियते देशः प्रसिद्धैः पर्वतादिभिः   ।
अल्पदेशान्तरावस्थं प्रतिबिम्बं तु दृश्यते   । । २.२९४  । ।
मरणादिनिमित्तं च यथा मुख्या विषादयः   ।
न ते स्वप्नादिषु स्वस्य तद्वदर्थस्य साधकाः   । । २.२९५  । ।
देशकालेन्द्रियगतैर्भेदैर्यद्दृश्यतेऽन्यथा   ।
यथा प्रसिद्धिर्लोकस्य तथा तदवसीयते   । । २.२९६  । ।
यच्चोपघातजं ज्ञानं यच्च ज्ञानं अलौकिकम्  ।
न ताभ्यां व्यवहारोऽस्ति शब्दा लोकनिबन्धनाः   । । २.२९७  । ।
घटादिषु यथा दीपो येनार्थेन प्रयुज्यते   ।
ततोऽन्यस्यापि सांनिध्यात्स करोति प्रकाशनम्  । । २.२९८  । ।
संसर्गिषु तथार्थेषु शब्दो येन प्रयुज्यते   ।
तस्मात्प्रयोजकादन्यानपि प्रत्याययत्यसौ   । । २.२९९  । ।
निर्मन्थनं यथारण्योरग्न्यर्थं उपपादितम्  ।
धूमं अप्यनभिप्रेतं जनयत्येकसाधनम्  । । २.३००  । ।
तथा शब्दोऽपि कस्मिंश्चित्प्रत्याय्येऽर्थे विवक्षिते   ।
अविवक्षितं अप्यर्थं प्रकाशयते संनिधेः   । । २.३०१  । ।
यथैवात्यन्तसंसृष्टस्त्यक्तुं अर्थो न शक्यते   ।
तथा शब्दोऽपि संबन्धी प्रविवक्तुं न शक्यते   । । २.३०२  । ।
अर्थानां संनिधानेऽपि सति चैषां प्रकाशने   ।
प्रयोजकोऽर्थः शब्दस्य रूपाभेदेऽपि गम्यते   । । २.३०३  । ।
क्व चिद्गुणप्रधानत्वं अर्थानां अविवक्षितम्  ।
क्व चित्सांनिध्यं अप्येषां प्रतिपत्तावकारणम्  । । २.३०४  । ।
यच्चानुपात्तं शब्देन तत्कस्मिंश्चित्प्रतीयते   ।
क्व चित्प्रधानं एवार्थो भवत्ययस्य लक्षणम्  । । २.३०५ * । ।
आख्यातं तद्धितार्थस्य यत्किं चिदुपदर्शकम्  ।
गुणप्रधानभावस्य तत्र दृष्टो विपर्ययः   । । २.३०६ * । ।
निर्देशे लिङ्गसंख्यानां संनिधानं अकारणम्  ।
प्रमाणं अर्धह्रसादावनुपात्तं प्रतीयते   । । २.३०७  । ।
ह्रस्वस्यार्धं च यद्दृष्टं तत्तस्यासंनिधावपि   ।
ह्रस्वस्य लक्षणार्थत्वात्तद्वदेवाभिधीयते   । । २.३०८  । ।
दीर्घप्लुताभ्यां तस्य स्यान्मात्रया वा विशेषणम्  ।
जातेर्वा लक्षणाय स्यात्सर्वथा सप्तपर्णवत् । । २.३०९  । ।
गन्तव्यं दृश्यतां सूर्य इति कालस्य लक्षणे   ।
ज्ञायतां काल इत्येतत्सोपायं अभिधीयते   । । २.३१०  । ।
विध्यत्यधनुषेत्यत्र विशेषेण निदर्श्यते   ।
सामान्यं आश्रयः शक्तेर्यः कश्चित्प्रतिपादकः   । । २.३११  । ।
काकेभ्यो रक्ष्यतां सर्पिरिति बालोऽपि चोदितः   ।
उपघातपरे वाक्ये न श्वादिभ्यो न रक्षति   । । २.३१२  । ।
प्रक्षालने शरावाणां स्थाननिर्मार्जनं तथा   ।
अनुक्तं अपि रूपेण भुज्यङ्गत्वात्प्रतीयते   । । २.३१३  । ।
वाक्यात्प्रकरणादर्थादौचित्याद्देशकालतः   ।
शब्दार्थाः प्रविभज्यन्ते न रूपादेव केवलात् । । २.३१४  । ।
संसर्गो विप्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता   ।
अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः   । । २.३१५  । ।
सामर्थ्यं औचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः   ।
शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः   । । २.३१६  । ।
भेदपक्षेऽपि सारूप्याद्भिन्नार्थाः प्रतिपत्तृषु   ।
नियता यान्त्यभिव्यक्तिं शब्दाः प्रकरणादिभिः   । । २.३१७  । ।
नामाख्यातसरूपा ये कार्यान्तरनिबन्धनाः   ।
शब्दा वाक्यस्य तेष्वर्थो न रूपादधिगम्यते   । । २.३१८  । ।
या प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्था स्तुतिनिन्दाप्रकल्पना   ।
कुशलः प्रतिपत्ता तां अयथार्थां समीहते   । । २.३१९  । ।
विधीयमानं यत्क्रर्म दृष्टादृष्टप्रयोजनम्  ।
स्तूयते सा स्तुतिस्तस्य कर्तुरेव प्रयोजिका   । । २.३२०  । ।
व्याघ्रादिव्यपदेशेन यथा बालो निवर्त्यते   ।
असत्योऽपि तथा कश्चित्प्रत्यवायोऽभिधीयते   । । २.३२१  । ।
न संविधानां कृत्वापि प्रत्यवाये तथाविधे   ।
शास्त्रेण प्रतिषिद्धेऽर्थे विद्वान्कश्चित्प्रवर्तते   । । २.३२२  । ।
सर्पेषु संविधायापि सिद्धैर्मन्त्रौषधादिभिः   ।
नान्यथा प्रतिपत्तव्यं न दतो गमयेदिति   । । २.३२३  । ।
क्व चित्तत्त्वसमाख्यानं क्रियते स्तुतिनिन्दयोः   ।
तत्रापि च प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्चोपदिश्यते   । । २.३२४  । ।
रूपं सर्वपदार्थानां वाक्यार्थोपनिबन्धनम्  ।
सापेक्षा ये तु वाक्यार्थाः पदार्थैरेव ते समाः   । । २.३२५  । ।
वाक्यं तदपि मन्यन्ते यत्पदं चरितक्रियम्  ।
अन्तरेण क्रियाशब्दं वाक्यादेर्द्वित्वदर्शनात् । । २.३२६  । ।
आख्यातशब्दे नियतं साधनं यत्र गम्यते   ।
तदप्येकं समाप्तार्थं वाक्यं इत्यभिधीयते   । । २.३२७  । ।
शब्दव्यवहिता बुद्धिरप्रयुक्तपदाश्रया   ।
अनुमानं तदर्थस्य प्रत्यये हेतुरुच्यते   । । २.३२८  । ।
[थिस्वेर्से इसोन्ल्यिन्ऱौ]
अपरे तु पदस्यैव तं अर्थं प्रतिजानते    ।
शब्दान्तराभिसंबन्धं अन्तरेण व्यवस्थितम्  । । २.३२९  । ।
यस्मिन्नुच्चरिते शब्दे यदा योऽर्थः प्रतीयते   ।
तं आहुरर्थं तस्यैव नान्यदर्थस्य लक्षणम्  । । २.३३०  । ।
क्रियार्थोपपदेश्वेवं स्थानिनां गम्यते क्रिया   ।
वृत्तौ निरादिभिश्चैवं क्रान्ताद्यर्थः प्रतीयते   । । २.३३१  । ।
तानि शब्दान्तराण्येव पर्याया इव लौकिकाः   ।
अर्थप्रकरणाभ्यां तु तेषां स्वार्थो नियम्यते   । । २.३३२  । ।
प्रतिबोधाभ्युपायास्तु ये तं तं पुरुषं प्रति   ।
नावश्यं तेऽभिसंबद्धाः शब्दा ज्ञेयेन वस्तुना   । । २.३३३  । ।
असत्यां प्रतिपत्तौ वा मिथ्या वा प्रतिपादने   ।
स्वैरर्थैर्नित्यसंबन्धास्ते ते शब्दा व्यवस्थिताः   । । २.३३४  । ।
यथाप्रकरणं द्वारं इत्यस्यां कर्मणः श्रुतौ   ।
बधान देहि वेत्येतदुपायादवगम्यते   । । २.३३५  । ।
तत्र साधनवृत्तिर्यः शब्दः सत्त्वनिबन्धनः   ।
न स प्रधानभूतस्य साध्यस्यार्थस्य वाचकः   । । २.३३६  । ।
स्वार्थमात्रं प्रकाश्यासौ सापेक्षो विनिवर्तते   ।
अर्थस्तु तस्य संबन्धी प्रकल्पयति संनिधिम्  । । २.३३७  । ।
पारार्थ्यस्याविशिष्टत्वान्न शब्दाच्छब्दसंनिधिः   ।
नार्थाच्छब्दस्य सांनिध्यं न शब्दादर्थसंनिधिः   । । २.३३८  । ।
नष्टरूपं इवाख्यातं आक्षिप्तं कर्मवाचिना   ।
यदि प्राप्तं प्रधानत्वं युगपद्भावसत्त्वयोः   । । २.३३९  । ।
तैस्तु नामसरूपत्वं आख्यातस्यास्य वर्ण्यते   ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यवहारो विभज्यते   । । २.३४०  । ।
न चापि रूपात्संदेहे वाचकत्वं निवर्तते   ।
अर्धं पशोरिति यथा सामर्थ्यात्तद्धि कल्पते   । । २.३४१  । ।
सर्वं सत्त्वपदं शुद्धं यदि भावनिबन्धनम्  ।
संसर्गे च विभक्तोऽस्य तस्यार्थो न पृथग्यदि   । । २.३४२  । ।
क्रियाप्रधानं आख्यातं नाम्नां सत्त्वप्रधानता   ।
चत्वारि पदजातानि सर्वं एतद्विरुध्यते   । । २.३४३  । ।
वाक्यस्य बुद्धौ नित्यत्वं अर्थयोगं च लौकिकम्  ।
दृष्ट्वा चतुष्ट्वं नास्तीति वदत्यौदुम्बरायणः   । । २.३४४  । ।
व्याप्तिमांश्च लघुश्चैव व्यवहारः पदाश्रयः   ।
लोके शास्त्रे च कार्यार्थं विभागेनैव कल्पितः   । । २.३४५  । ।
न लोके प्रतिपत्तॄणां अर्थयोगात्प्रसिद्धयः   ।
तस्मादलौकिको वाक्यादन्यः कश्चिन्न विद्यते   । । २.३४६  । ।
अन्यत्र श्रूयमाणैश्च लिङ्गैर्वाक्यैश्च सूचिताः   ।
स्वार्था एव प्रतीयन्ते रूपाभेदादलक्षिताः   । । २.३४७  । ।
उत्सर्गवाक्ये यत्त्यक्तं अशब्दं इव शब्दवत् ।
तद्बाधकेषु वाक्येषु श्रुतं अन्यत्र गम्यते   । । २.३४८  । ।
ब्राह्मणानां श्रुतिर्दध्नि प्रक्रान्ता माठराद्विना   ।
माठरस्तक्रसंबन्धात्तत्राचष्टे यथार्थताम्  । । २.३४९  । ।
अनेकाख्यातयोगेऽपि वाक्यं न्यायापवादयोः   ।
एकं एवेष्यते कैश्चिद्भिन्नरूपं इव स्थितम्  । । २.३५०  । ।
नियमः प्रतिषेधश्च विधिशेषस्तथा सति   ।
द्वितीये यो लुगाख्यातस्तच्छेषं अलुकं विदुः   । । २.३५१  । ।
निराकाङ्क्षाणि निर्वृत्तौ प्रधानानि परस्परम्  ।
तेषां अनुपकारित्वात्कथं स्यादेकवाक्यता   । । २.३५२  । ।
विशेषविधिनार्थित्वाद्वाक्यशेषोऽनुमीयते   ।
विधेयवन्निवर्त्येऽर्थे तस्मात्तुल्यं व्यपेक्षणम्  । । २.३५३  । ।
संज्ञाशब्दैकदेशो यस्तस्य लोपो न विद्यते   ।
विशिष्टरूपा सा संज्ञा कृता च न निवर्तते   । । २.३५४  । ।
संज्ञान्तराच्च दत्तादेर्नान्या संज्ञा प्रतीयते   ।
संज्ञिनं देवदत्ताख्यं दत्तशब्दः कथं वदेत् । । २.३५५  । ।
सर्वैरवयवैस्तुल्यं संबन्धं समुदायवत् ।
के चिच्छब्दस्वरूपाणां मन्यन्ते सर्वसंज्ञिभिः   । । २.३५६  । ।
वर्णानां अर्थवत्त्वं तु संज्ञानां संज्ञिभिर्भवेत् ।
संबद्धोऽवयवः संज्ञा- प्रविवेके न कल्पते   । । २.३५७  । ।
सर्वस्वरूपैर्युगपत्संबन्धे सति संज्ञिनः   ।
नैकदेशसरूपेभ्यस्तत्प्रत्यायनसंभवः   । । २.३५८  । ।
एकदेशात्तु संघाते केषां चिज्जायते स्मृतिः   ।
स्मृतेस्तु विषयाच्छब्दात्संघातार्थः प्रतीयते   । । २.३५९  । ।
एकदेशात्स्मृतिर्भिन्ने संघाते नियता कथम्  ।
कथं प्रतीयमानः स्याच्छब्दोऽर्थस्याभिधायकः   । । २.३६०  । ।
एकदेशसरूपास्तु तैस्तैर्भेदैः समन्विताः   ।
अनुनिष्पादिनः शब्दाः संज्ञासु समवस्थिताः   । । २.३६१  । ।
साधारणत्वात्संधिग्धाः सामर्थ्यान्नियताश्रयाः   ।
तेषां ये साधवस्तेषु शास्त्रे लोपादि शिष्यते   । । २.३६२  । ।
तुल्यायां अनुनिष्पत्तौ ज्ये-द्रा-घा इत्यसाधवः   ।
न ह्यन्वाख्यायके शास्त्रे तेषु दत्तादिवत्स्मृतिः   । । २.३६३  । ।
कृतणत्वाश्च ये शब्दा नित्याः खरणसादयः   ।
एकद्रव्योपदेशित्वात्तान्साधून्संप्रचक्षते   । । २.३६४  । ।
गोत्राण्येव तु तान्याहुः संज्ञाशक्तिसमन्वयात् ।
निमित्तापेक्षणं तेषु स्वार्थे नावश्यं इष्यते   । । २.३६५  । ।
व्यवहाराय नियमः संज्ञानां संज्ञिनि क्व चित् ।
नित्य एव तु संबन्धो डित्थादिषु गवादिवत् । । २.३६६  । ।
कृतकत्वादनित्यत्वं संबन्धस्योपपद्यते   ।
संज्ञायां सा हि पुरुषैर्यथाकामं नियुज्यते   । । २.३६७  । ।
यथा हि पांसुलेखानां बालकैर्मधुक्रादयः   ।
संज्ञाः क्रियन्ते सर्वासु संज्ञास्वेषैव कल्पना   । । २.३६८  । ।
वृद्ध्यादीनां च शास्त्रेऽस्मिञ् छक्त्यवच्छेदलक्षणः   ।
अकृत्रिमो हि संबन्धो विशेषणविशेष्यवत् । । २.३६९  । ।
संज्ञा स्वरूपं आश्रित्य निमित्ते सति लौकिकी   ।
का चित्प्रवर्तते का चिन्निमित्तासंनिधावपि   । । २.३७०  । ।
शास्त्रेऽपि महती संज्ञा स्वरूपोपनिबन्धना   ।
अनुमानं निमित्तस्य संनिधाने प्रतीयते   । । २.३७१  । ।
आवृत्तेरनुमानं वा सारूप्यात्तत्र गम्यते   ।
शब्दभेदानुमानं वा शक्तिभेदस्य वा गतिः   । । २.३७२  । ।
क्व चिद्विषयभेदेन कृत्रिमा व्यवतिष्ठते   ।
संख्यायां एकविषयं व्यवस्थानं द्वयोरपि   । । २.३७३  । ।
विषयं कृत्रिमस्यापि लौकिकः क्व चिदुच्चरन्  ।
व्याप्नोति दूरात्संबुद्धौ तथा हि ग्रहणं द्वयोः   । । २.३७४  । ।
सङ्घैकशेषद्वन्द्वेषु के चित्सामर्थ्यलक्षणम्  ।
प्रत्याश्रयं अवस्थानं क्रियाणां प्रतिजानते   । । २.३७५  । ।
भोजनं फलरूपाभ्यां एकैकस्मिन्समाप्यते   ।
अन्यथा हि व्यवस्थाने न तदर्थः प्रकल्प्यते   । । २.३७६  । ।
अन्नादानादि रूपां च सर्वे तृप्तिफलां भुजिम्  ।
प्रत्येकं प्रतिपद्यन्ते न तु नाट्यक्रियां इव   । । २.३७७  । ।
पाद्यवत्सा विभागेन सामर्थ्यादवतिष्ठते   ।
भुजिः करोति भुज्यर्थं न तन्त्रेण प्रदीपवत् । । २.३७८  । ।
दृश्यादिस्तु क्रियैकापि तथाभूतेषु कर्मसु   ।
आवृत्तिं अन्तरेणापि समुदायाश्रया भवेत् । । २.३७९  । ।
भिन्नव्यापाररूपाणां व्यवहारादिदर्शने   ।
कर्तॄणां दर्शनं भिन्नं संभूयार्थस्य साधकम्  । । २.३८०  । ।
लक्ष्यस्य लोकसिद्धत्वाच्छास्त्रे लिङ्गस्य दर्शनात् ।
अर्थिष्वादैक्षु भेदेन वृद्धिसंज्ञा समाप्यते   । । २.३८१  । ।
शतादानप्रधानत्वाद्दण्डने शतकर्मके   ।
अर्थिनां गुणभेदेऽपि संख्येयोऽर्थो न भिद्यते   । । २.३८२  । ।
सङ्घस्यैव विधेयत्वात्कार्यवत्प्रतिपादने   ।
तत्र तन्त्रेण संबन्धः समासाभ्यस्तसंज्ञयोः   । । २.३८३  । ।
लक्षणार्था श्रुतिर्येषां कां चिदेव क्रियां प्रति   ।
तैर्व्यस्तैश्च समस्तैश्च स धर्म उपलक्ष्यते   । । २.३८४  । ।
वृषलैर्न प्रवेष्टव्यं इत्येतस्मिन्गृहे यथा   ।
प्रत्येकं संहतानां च प्रवेशः प्रतिषिध्यते   । । २.३८५  । ।
संभूय त्वर्थलिप्सादि- प्रतिषेधोपदेशने   ।
पृथगप्रतिषिद्धत्वात्प्रवृत्तिर्न विरुध्यते   । । २.३८६  । ।
व्यवायलक्षणार्थात्वादट्कुप्वाङादिभिस्तथा   ।
प्रत्येकं वा समस्तैर्वा णत्वं न प्रतिषिध्यते   । । २.३८७  । ।
अनुग्रहार्था भोक्तॄणां भुजिरारभ्यते यदा   ।
देशकालाद्यभेदेन नानुगृह्णाति तानसौ   । । २.३८८  । ।
पात्रादिभेदान्नानात्वं यस्यैकस्योपदिश्यते   ।
विपर्यये वा भिन्नस्य तस्यैकत्वं प्रकल्प्यते   । । २.३८९  । ।
संहत्यापि च कुर्वाणा भेदेन प्रतिपादिताः   ।
स्वं स्वं भोज्यं विभागेन प्राप्तं संभूय भुञ्जते   । । २.३९०  । ।
वीप्साया विषयाभावाद्विरोधादन्यसंख्यया   ।
द्विधा समाप्त्ययोगाच्च शतं सङ्घेऽवतिष्ठते   । । २.३९१  । ।
भुजिर्द्वन्द्वैकशेषाभ्यां यत्रान्यैः सह शिष्यते   ।
तत्रापि लक्षणार्थत्वाद्द्विधा वाक्यं समाप्यते   । । २.३९२  । ।
वाक्यान्तराणां प्रत्येकं समाप्तिः कैश्चिदिष्यते   ।
रूपान्तरेण युक्तानां वाक्यनां तेन संग्रहः   । । २.३९३  । ।
न वाक्यस्याभिधेयानि भेदवाक्यानि कानि चित् ।
तस्मिंस्तूच्चरिते भेदांस्तथान्यान्प्रतिपद्यते   । । २.३९४  । ।
येषां समस्तो वाक्यार्थः प्रतिभेदं समाप्यते   ।
तेषां तदानीं भिन्नस्य किं पदार्थस्य सत्तया   । । २.३९५  । ।
अथ तैरेव जनितः सोऽर्थो भिन्नेषु वर्तते   ।
पूर्वस्यार्थस्य तेन स्याद्विरोधः सह वा स्थितिः   । । २.३९६  । ।
सहस्थितौ विरोधित्वं स्याद्विशिष्टाविशिष्टयोः   ।
व्यभिचारी तु संबन्धस्त्यागेऽर्थस्य प्रसज्यते   । । २.३९७  । ।
एकः साधारणो वाच्यः प्रतिशब्दं अवस्थितः   ।
सङ्घे सङ्घिषु चार्थात्मा सम्निधाननिदेशकः   । । २.३९८  । ।
यथा साधारणे स्वत्वं त्यागस्य च फलं धने   ।
प्रीतिश्चाविकला तद्वत्संबन्धोऽर्थेन तद्वताम्  । । २.३९९  । ।
वर्णानां अर्थवत्तायां तेनैवार्थेन तद्वति   ।
समुदाये न चैकत्वं भेदेन व्यवतिष्ठते   । । २.४००  । ।
एकेनैव प्रदीपेन सर्वे साधारणं धनम्  ।
पश्यन्ति तद्वदेकेन सुपा संख्याभिधीयते   । । २.४०१  । ।
नार्थवत्ता पदे वर्णे वाक्ये चैवं विशिष्यते   ।
अभ्यासात्प्रक्रमोऽन्यस्तु विरुद्ध इव दृश्यते   । । २.४०२  । ।
विनियोगादृते शब्दो न स्वार्थस्य प्रकाशकः   ।
अर्थाभिधानसंबन्धं उक्तिद्वारं प्रचक्षते   । । २.४०३  । ।
यथा प्रणिहितं चक्षुर्दर्शनायोपकल्पते   ।
तथाभिसंहितः शब्दो भवत्यर्थस्य वाचकः   । । २.४०४  । ।
क्रियाव्यवेतः संबन्धो दृष्टः करणकर्मभिः   ।
अभिधानियमस्तस्मादभिधानाभिधेययोः   । । २.४०५  । ।
बहुष्वेकाभिधानेषु सर्वेष्वेकार्थकारिषु   ।
यत्प्रयोक्ताभिसंधत्ते शब्दस्तत्रावतिष्ठते   । । २.४०६  । ।
आम्नायशब्दानभ्यासे के चिदाहुरनर्थकान्  ।
स्वरूपमात्रवृत्तींश्च परेषां प्रतिपादने   । । २.४०७  । ।
अभिधानक्रियायोगादर्थस्य प्रतिपादकान्  ।
नियोगभेदान्मन्यन्ते तानेवैकत्वदर्शिनः   । । २.४०८  । ।
तेषां अत्यन्तनानात्वं नानात्वव्यवहारिणः   ।
अक्षादीनां इव प्राहुरेकजातिसमन्वयात् । । २.४०९  । ।
प्रयोगादभिसंधानं अन्यदेषु न विद्यते   ।
विषये यतशक्तित्वात्स तु तत्र व्यवस्थितः   । । २.४१०  । ।
नानात्वस्यैव संज्ञानं अर्थप्रकरणादिभिः   ।
न जात्वर्थान्तरे वृत्तिरन्यार्थानां कथं चन   । । २.४११  । ।
पदरूपं च यद्वाक्यं अस्तित्वोपनिबन्धनम्  ।
कामं विमर्शस्तत्रायं न वाक्यावयवे पदे   । । २.४१२  । ।
यथैवानर्थकैर्वर्णैर्विशिष्टोऽर्थोऽभिधीयते   ।
पदैरनर्थकैरेवं विशिष्टोऽर्थोऽभिधीयते   । । २.४१३  । ।
यदन्तराले ज्ञानं तु पदार्थेषूपजायते   ।
प्रतिपत्तेरुपायोऽसौ प्रक्रमानवधारणात् । । २.४१४  । ।
पूर्वैरर्थैरनुगतो यथार्थात्मा परः परः   ।
संसर्ग एव प्रक्रान्तस्तथान्येष्वर्थवस्तुषु   । । २.४१५  । ।
अङ्गीकृते तु केषां चित्साध्येनार्थेन साधने   ।
आराधनियमार्थैव साधनानां पुनः श्रुतिः   । । २.४१६  । ।
आधारे नियमाभावात्तदाक्षेपो न विद्यते   ।
सामर्थ्यात्संभवस्तस्य श्रुतिस्त्वन्यनिवृत्तये   । । २.४१७  । ।
क्रिया क्रियान्तराद्भिन्ना नियताधारसाधना   ।
प्रक्रान्ता प्रतिपत्तॄणां भेदाः संबोधहेतवः   । । २.४१८  । ।
अविभागं तु शब्देभ्यः क्रमवद्भ्योऽपदक्रमम्  ।
प्रकाशते तदन्येषां वाक्यं वाक्यार्थ एव च   । । २.४१९  । ।
स्वरूपं विद्यते यस्य तस्यात्मा न निरूप्यते   ।
नास्ति यस्य स्वरूपं तु तस्यैवात्मा निरूप्यते   । । २.४२०  । ।
अशब्दं अपरेऽर्थस्य रूपनिर्धारणं विदुः   ।
अर्थावभासरूपा च शब्देभ्यो जायते स्मृतिः   । । २.४२१  । ।
अन्यथैवाग्निसंबन्धाद्दाहं दग्धोऽभिमन्यते   ।
अन्यथा दाहशब्देन दाहार्थः संप्रतीयते   । । २.४२२  । ।
पृथङ्निविष्टतत्त्वानां पृथगर्थानुपातिनाम्  ।
इन्द्रियाणां यथा कार्यं ऋते देहान्न कल्पते   । । २.४२३  । ।
तथा पदानां सर्वेषां पृथगर्थनिवेशिनाम्  ।
वाक्येभ्यः प्रविभक्तानां अर्थवत्ता न विद्यते   । । २.४२४  । ।
संसर्गरूपं संसृष्टेष्वर्थवस्तुषु गृह्यते   ।
नात्रोपाख्यायते तत्त्वं अपदार्थस्य दर्शनात् । । २.४२५  । ।
दर्शनस्यापि यत्सत्यं न तथा दर्शनं स्थितम्  ।
वस्तु संसर्गरूपेण तदरूपं निरूप्यते   । । २.४२६  । ।
अस्तित्वेनानुषक्तो वा निवृत्त्यात्मनि वा स्थितः   ।
अर्थोऽभिधीयते यस्मादतो वाक्यं प्रयुज्यते   । । २.४२७  । ।
क्रियानुषङ्गेण विना न पदार्थः प्रतीयते   ।
सत्यो वा विपरीतो वा व्यवहारे न सोऽस्त्यतः   । । २.४२८  । ।
सदित्येतत्तु यद्वाक्यं तदभूदस्ति नेति वा   ।
क्रियाभिधानसंबन्धं अन्तरेण न गम्यते   । । २.४२९  । ।
आख्यातपदवाच्येऽर्थे साधनोपनिबन्धने   ।
विना सत्त्वाभिधानेन नाकाङ्क्षा विनिवर्तते   । । २.४३०  । ।
प्राधान्यात्तु क्रिया पूर्वं अर्थस्य प्रविभज्यते   ।
साध्यप्रयुक्तान्यङ्गानि फलं तस्य प्रयोजकम्  । । २.४३१  । ।
प्रयोक्तैवाभिसंधत्ते साध्यसाधनरूपताम्  ।
अर्थस्य चाभिसंबन्ध- कल्पनां प्रसमीहते   । । २.४३२  । ।
पचिक्रियां करोतीति कर्मत्वेनाभिधीयते   ।
पक्तिः करणरूपं तु साध्यत्वेन प्रतीयते   । । २.४३३  । ।
योऽंशो येनोपकारेण प्रयोक्तॄणां विवक्षितः   ।
अर्थस्य सर्वशक्तित्वात्स तथैव व्यवस्थितः   । । २.४३४  । ।
आराद्वृत्तिषु संबन्धः कदा चिदभिधीयते   ।
आश्लिष्टो योऽनुपश्लिष्टः स कदा चित्प्रतीयते   । । २.४३५  । ।
संसृष्टानां विभक्तत्वं संसर्गश्च विवेकिनाम्  ।
नानात्मकानां एकत्वं नानात्वं च विपर्यये   । । २.४३६  । ।
सर्वात्मकत्वादर्थस्य नैरात्म्याद्वा व्यवस्थितम्  ।
अत्यन्तयतशक्तित्वाच्छब्द एव निबन्धनम्  । । २.४३७  । ।
वस्तूपलक्षणः शब्दो नोपकारस्य वाचकः   ।
न स्वशक्तिः पदार्थानां संस्प्रष्टुं तेन शक्यते   । । २.४३८  । ।
संबन्धिधर्मा संयोगः स्वशब्देनाभिधीयते   ।
संबन्धः समवायस्तु संबन्धित्वेन गम्यते   । । २.४३९  । ।
लक्षणाद्व्यवतिष्ठन्ते पदार्था न तु वस्तुतः   ।
उपकारात्स एवार्थः कथं चिदनुगम्यते   । । २.४४०  । ।
वाक्यार्थो योऽभिसंबन्धो न तस्यात्मा क्व चित्स्थितः   ।
व्यवहारे पदार्थानां तं आत्मानं प्रचक्षते   । । २.४४१  । ।
पदार्थे समुदाये वा समाप्तो नैव वा क्व चित् ।
पदार्थरूपभेदेन तस्यात्मा प्रविभज्यते   । । २.४४२  । ।
अन्वाख्यानाय यो भेदः प्रतिपत्तिनिबन्धनम्  ।
साकाङ्क्षावयवं भेदे तेनान्यदुपवर्ण्यते   । । २.४४३  । ।
अनेकशक्तेरेकस्य प्रविभागोऽनुगम्यते   ।
एकार्थत्वं हि वाक्यस्य मात्रयापि प्रतीयते   । । २.४४४  । ।
संप्रत्ययार्थाद्बाह्योऽर्थः सन्नसन्वा विभज्यते   ।
बाह्यीकृत्य विभागस्तु शक्त्यपोद्धारलक्षणः   । । २.४४५  । ।
प्रत्ययार्थात्मनियताः शक्तयो न व्यवस्थिताः   ।
अन्यत्र च ततो रूपं न तासां उपलभ्यते   । । २.४४६  । ।
बहुश्वपि तिङन्तेषु साकाङ्क्षेष्वेकवाक्यता   ।
तिङा तिङ्भ्यो निघातस्य पर्युदासस्तथार्थवान्  । । २.४४७  । ।
एकतिङ्यस्य वाक्यं तु शास्त्रे नियतलक्षणम्  ।
तस्यातिङ्ग्रहणेनार्थो वाक्यभेदान्न विद्यते   । । २.४४८  । ।
तिङन्तान्तरयुक्तेषु युक्तयुक्तेषु वा पुनः   ।
मृगः पश्यत यातीति भेदाभेदौ न तिष्ठतः   । । २.४४९  । ।
इतिकर्तव्यतार्थस्य सामर्थ्याद्यत्र काङ्क्ष्यते   ।
अशब्दलक्षणाकाङ्क्षं समाप्तार्थं तदुच्यते   । । २.४५०  । ।
तत्त्वान्वाख्यानमात्रे तु यावानर्थोऽनुषज्यते   ।
विनापि तत्प्रयोगेण श्रुतेर्वाक्यं समाप्यते   । । २.४५१  । ।
चिङ्क्रम्यमाणोऽधीष्वात्र जपंश्चङ्क्रमणं कुरु   ।
तादर्थ्यस्याविशेषेऽपि शब्दाद्भेदः प्रतीयते   । । २.४५२  । ।
फलवन्तः क्रियाभेदाः क्रियान्तरनिबन्धनाः   ।
असंख्याताः क्रमोद्देशैरेकाख्यातनिदर्शिताः   । । २.४५३  । ।
निवृतभेदा सर्वैव क्रियाख्यातेऽभिधीयते   ।
श्रुतेरशक्या भेदानां प्रविभागप्रकल्पना   । । २.४५४  । ।
अश्वमेधेन यक्ष्यन्ते राजानः सत्त्रं आसते   ।
ब्राह्मणा इति नाख्यात- रूपाद्भेदः प्रतीयते   । । २.४५५  । ।
सकृच्छ्रुता सप्तदशस्वनावृत्तापि या क्रिया   ।
प्रजापत्येषु सामर्थ्यात्सा भेदं प्रतिपद्यते   । । २.४५६  । ।
देवदत्तादिषु भुजिः प्रत्येकं अवतिष्ठते   ।
प्रतिस्वतन्त्रं वाक्यं वा भेदेन प्रतिपद्यते   । । २.४५७  । ।
उच्चारणे तु वाक्यानां अन्यद्रूपं न गृह्यते   ।
प्रतिपत्तौ तु भिन्नानां अन्यद्रूपं प्रतीयते   । । २.४५८  । ।
एकं ग्रहणवाक्यं च सामान्येनाभिधीयते   ।
कर्तरीति यथा तच्च पश्वादिषु विभज्यते   । । २.४५९  । ।
यदि आकाङ्क्षा निवर्तेत तद्भूतस्य सकृच्छ्रुतौ   ।
नैवान्येनाभिसंबन्धं तदुपेयात्कथं चन   । । २.४६०  । ।
एकरूपं अनेकार्थं तस्मादुपनिबन्धनम्  ।
योनिर्विभागवाक्यानां तेभ्योऽनन्यदिव स्थितम्  । । २.४६१  । ।
क्व चित्क्रिया व्यक्तिभागैरुपकारे प्रवर्तते   ।
सामान्यभाग एवास्याः क्व चिदर्थस्य साधकः   । । २.४६२  । ।
कालभिन्नाश्च ये भेदा ये चाप्युष्ट्रासिकादिषु   ।
प्रक्रमे जातिभागस्य शब्दात्मा तैर्न भिद्यते   । । २.४६३  । ।
एकसंख्येषु भेदेषु भिन्ना जात्यादिभिः क्रियाः   ।
भेदेन विनियुज्यन्ते तच्छब्दस्य सकृच्छ्रुतौ   । । २.४६४  । ।
अक्षादेषु यथा भिन्ना भक्षिभञ्जिदिविक्रियाः   ।
प्रयोगकालाभेदेऽपि प्रतिभेदं पृथक्स्थिताः   । । २.४६५  । ।
अक्षिणां तन्त्रिणां तन्त्रं उपायस्तुल्यरूपता   ।
एषां क्रमो विभक्तानां तन्निबद्धा सकृच्छ्रुतिः   । । २.४६६  । ।
द्वावप्युपायौ शब्दानां प्रयोगे समवस्थितौ   ।
क्रमो वा यौगपद्यं वा यौ लोको नातिवर्तते   । । २.४६७  । ।
क्रमे विभज्यते रूपं यौगपद्ये न भिद्यते   ।
क्रिया तु यौगपद्येऽपि क्रमरूपानुपातिनी   । । २.४६८  । ।
भेदसंसर्गशक्ती द्वे शब्दाद्भिन्ने इव स्थिते   ।
यौगपद्येऽप्यनेकेन प्रयोगे भिद्यते श्रुतिः   । । २.४६९  । ।
अभिन्नो रूपभेदेन य एकोऽर्थो विवक्षितः   ।
तस्यावयवधर्मेण समुदायोऽनुगम्यते   । । २.४७०  । ।
भेदनिर्वचने त्वस्य प्रत्येदं वा समाप्यते   ।
श्रुतिर्वचनभिन्ना वा वाक्यभेदेऽवतिष्ठते   । । २.४७१  । ।
तत्रैकवचनान्तो वा सोऽक्षशब्दः प्रयुज्यते   ।
प्रत्येकं वा बहुत्वेन प्रविभागो यथाश्रुति   । । २.४७२  । ।
द्विष्ठानि यानि वाक्यानि तेष्वप्येकत्वदर्शिनाम्  ।
अनेकशक्तेरेकस्य स्वशक्तिः प्रविभज्यते   । । २.४७३  । ।
अत्यन्तभिन्नयोर्वा स्यात्प्रयोगे तन्त्रलक्षणः   ।
उपायस्तत्र संसर्गः प्रतिपत्तृषु भिद्यते   । । २.४७४  । ।
भेदेनाधिगतौ पूर्वं शब्दौ तुल्यश्रुती पुनः   ।
तन्त्रेण प्रतिपत्तारः प्रयोक्त्रा प्रतिपादिताः   । । २.४७५  । ।
एकस्यापि विवक्षायां अनुनिष्पद्यते परः   ।
विनाभिसंधिना शब्दः शक्तिरूपः प्रकाशते   । । २.४७६  । ।
अनेका शक्तिरेकस्य युगपच्छ्रूयते क्व चित् ।
अग्निः प्रकाशदाहाभ्यां एकत्रापि नियुज्यते   । । २.४७७  । ।
आवृत्तिशक्तिभिन्नार्थे वाक्ये सकृदपि श्रुते   ।
लिङ्गाद्वा तन्त्रधर्माद्वा विभागो व्यवतिष्ठते   । । २.४७८  । ।
संप्रसारणसंज्ञायां लिङ्गाभ्यां वर्णवाक्ययोः   ।
प्रविभागस्तथा सूत्र एकस्मिन्नेव जायते   । । २.४७९  । ।
तथा द्विर्वचनेऽचीति तन्त्रोपायादलक्षणः   ।
एकशेषेण निर्देशो भाष्य एव प्रदर्शितः   । । २.४८०  । ।
प्रायेण संक्षेपरुचीनल्पविद्यापरिग्रहान्  ।
संप्राप्य वैयाकरणान्संग्रहेऽस्तं उपागते   । । २.४८१  । ।
कृतेऽथ पातञ्जलिना गुरुणा तीर्थदर्शिना   ।
सर्वेसं न्यायबीजानां महाभाष्ये निबन्धने   । । २.४८२  । ।
अलब्धगाधे गाम्भीर्यादुत्तान इव सौष्ठवात् ।
तस्मिन्नकृतबुद्धीनां नैवावास्थित निश्चयः   । । २.४८३  । ।
वैजिसौभवहर्यक्षैः शुष्कतर्कानुसारिभिः   ।
आर्षे विप्लाविते ग्रन्थे संग्रहप्रतिकञ्चुके   । । २.४८४  । ।
यः पातञ्जलिशिष्येभ्यो भ्रष्टो व्याकरणागमः   ।
कालेन दाक्षिणात्येषु ग्रन्थमात्रो व्यवस्थितः   । । २.४८५  । ।
पर्वतादागमं लब्ध्वा भाष्यबीजानुसारिभिः   ।
स नीतो बहुशाखत्वं चान्द्राचार्यादिभिः पुनः   । । २.४८६  । ।
न्यायप्रस्थानमार्गांस्तानभ्यस्य स्वं च दर्शनम्  ।
प्रणीतो गुरुणास्माकं अयं आगमसंग्रहः   । । २.४८७  । ।
वर्त्मनां अत्र केषां चिद्वस्तुमात्रं उदाहृतम्  ।
काण्डे तृतीये न्यक्षेन भविष्यति विचारणा   । । २.४८८  । ।
प्रज्ञा विवेकं लभते भिन्नैरागमदर्शनैः   ।
कियद्वा शक्यं उन्नेतुं स्वतर्कं अनुधावता   । । २.४८९  । ।
तत्तदुत्प्रेक्षमाणानां पुराणैरागमैर्विना   ।
अनुपासितवृद्धानां विद्या नातिप्रसीदति   । । २.४९०  । ।