बृहत्संहिता/अध्यायः ५७
५७ प्रतिमालक्षणाध्यायः । ।।
 जालान्तरगे भानौ यदणुतरं दर्शनं रजो याति ।	
 तद्विन्द्यात्परमाणुं प्रथमं तद्धि प्रमाणानाम् ।।	५७.०१ ।। 
 परमाणुरजो बालाग्र[क्.वालाग्र]लिक्षयूकं[क्.यूका] यवो +अङ्गुलं चैति ।	
 अष्टगुणानि यथोत्तरं अङ्गुलं एकं भवति संख्या[क्.मात्रा] ।।	५७.०२ ।। 
 देवागारद्वारस्याष्टाम्शऊनस्य यस्तृतीयो +अंशः ।	
 तत्पिण्डिकाप्रमाणं प्रतिमा तद्द्विगुणपरिमाणा ।।	५७.०३ ।। 
 स्वैरङ्गुलप्रमाणैर्द्वादश वीस्तीर्णम्[ऊ.विस्तीर्णम्] आयतं च मुखम् ।	
 नग्नजिता तु चतुर्दश दैर्घ्येण द्राविडं कथितम् ।।	५७.०४ ।। 
 नासाललाटचिबुकग्रीवाश्चतुराङ्गुलास्तथा कर्णौ ।	
 द्वे अङ्गुले च हनुनी[क्.हनुके] चिबुकं च द्व्यङ्गुलं विततम्[क्.विस्तृतम्] ।।	५७.०५ ।। 
 अष्टाङ्गुलं ललाटं विस्ताराद्द्व्यङ्गुलात्परे शङ्खौ ।	
 चतुरङ्गुलौ तु शङ्खौ कर्णौ तु द्व्यङ्गुलौ[क्.द्व्यङ्गुलं] पृथुलौ ।।	५७.०६ ।। 
 कर्णौपान्तः कार्यो +अर्धपञ्चमे भ्रूसमेन सूत्रेण ।	
 कर्णस्रोतः सुकुमारकं च नेत्र[क्.नयन]प्रबन्धसमम् ।।	५७.०७ ।। 
 चतुरङ्गुलं वसिष्ठः कथयति नेत्रान्तकर्णयोर्विवरम् ।	
 अधरो +अङ्गुलप्रमाणस्तस्यार्धेनौत्त्रोष्ठश्च ।।	५७.०८ ।। 
 अर्धाङ्गुला तु गोच्छा वक्त्रं चतुरङ्गुलऽयतं कार्यम् ।	
 विपुलं तु सार्धं अङ्गुलं *अव्यात्तं त्र्यङ्गुलं[क्.अध्यात्तत्त्र्यङ्गुलं] व्यात्तम् ।।	५७.०९ ।। 
 द्व्यङ्गुलतुल्यौ नासापुटौ च नासा पुटाअग्रतो ज्ञेया ।	
 स्याद्द्व्यङ्गुलं उच्छ्रायश्चतुरङ्गुलं अन्तरं चाक्ष्णोः ।।	५७.१० ।। 
 द्व्यङ्गुलमितो +अक्षिकोशो द्वे नेत्रे तत्त्रिभागिका तारा ।	
 दृक्तारा पञ्चांशो नेत्रविकाशो +अङ्गुलं भवति ।।	५७.११ ।। 
 पर्यन्तात्पर्यन्तं दश भ्रुवो +अर्धाङ्गुलं भ्रुवोर्लेखा ।	
 भ्रूमध्यं द्व्यङ्गुलकं भूर्[ऊ.भ्रूर्] धैर्घ्येणाङ्गुलचतुष्कम् ।।	५७.१२ ।। 
 कार्या तु केशरेखा भ्रूबन्धसमाङ्गुलार्धविस्तीर्णा ।	
 नेत्रान्ते करवीरकं उपन्यसेदङ्गुलप्रमितम् ।।	५७.१३ ।। 
 द्वात्रिंशत्परिणाहाच्चतुर्दशऽयामतो +अङ्गुलानि शिरः ।	
 द्वादश तु चित्रकर्मणि दृश्यन्ते विंशतिरदृश्याः ।।	५७.१४ ।। 
 आस्यं सकेशनिचयं षोडश दैर्घ्येण नग्निजित्[ऊ.नग्नजित्]प्रोक्तम् ।	
 ग्रीवा दश विस्तीर्णा परिणाहाद्विंशतिः सएका ।।	५७.१५ ।। 
 कण्ठाद्द्वादश हृदयं हृदयान्नाभी[क्.नाभिश्] च तत्प्रमाणेन ।	
 नाभीमध्याद्मेढ्रान्तरं च तत्तुल्यं एवौक्तम् ।।	५७.१६ ।। 
 ऊरू चाङ्गुलमानैश्चतुर्युता विंशतिस्तथा जङ्घे ।	
 जानुकपिच्छे चतुरङ्गुले च पादौ च तत्तुल्यौ ।।	५७.१७ ।। 
 द्वादशदीर्घौ षट्पृथुतया च पादौ त्रिकऽयताङ्गुष्ठौ ।	
 पञ्चाङ्गुलपरिणाहौ प्रदेशिनी त्र्यङ्गुलं दीर्घा ।।	५७.१८ ।। 
 अष्टांशांशऊनाः शेषाङ्गुल्यः[क्.शेषाङ्गुलयः] क्रमेण कर्तव्याः ।	
 सचतुर्थभागं अङ्गुलं उत्सेधो +अङ्गुष्ठकस्यौक्तः ।।	५७.१९ ।। 
 अङ्गुष्ठनखः कथितस्चतुर्थभागऊनं अङ्गुलं तज्ज्ञैः ।	
 शेषनखानां अर्धाङ्गुलं क्रमात्किंचिदूनं वा ।।	५७.२० ।। 
 जङ्घाग्रे परिणाहश्चतुर्दशौक्तस्तु विस्तरात्[क्.विस्तरः] पञ्च ।	
 मध्ये तु सप्त विपुला परिणाहात्त्रिगुणिताः सप्त ।।	५७.२१ ।। 
 अष्टौ तु जानुमध्ये वैपुल्यं त्र्यष्टकं तु परिणाहः ।	
 विपुलौ चतुर्दशऊरू मध्ये द्विगुणश्च तत्परिधिः ।।	५७.२२ ।। 
 कटिरष्टादश विपुला चत्वारिंशच्चतुर्युता परिधौ ।	
 अङ्गुलं एकं नाभी[क्.नाभिर्] वेधेन तथा प्रमाणेन ।।	५७.२३ ।। 
 चत्वारिंशद्द्वियुता नाभीमध्येन मध्यपरिणाहः ।	
 स्तनयोः षोडश चान्तरं ऊर्ध्वं कक्ष्ये[क्.कक्षे] षडङ्गुलिके ।।	५७.२४ ।। 
 *अष्टावंसौ द्वादश बाहू कार्यौ[क्.कार्यावष्टावंसौ द्वादश बाहू] तथा प्रबाहू च ।	
 बाहू षड्विस्तीर्णौ[क्.षड्विस्तिर्णौ] प्रतिबाहू त्वङ्गुलचतुष्कम् ।।	५७.२५ ।। 
 षोडश बाहू मूले परिणाहाद्द्वादशाग्रहस्ते च ।	
 विस्तारेण करतलं षडङ्गुलं सप्त दैर्घ्येण ।।	५७.२६ ।। 
 पञ्चाङ्गुलानि मध्या प्रदेशिनी मध्यपर्वदलहीना ।	
 अनया तुल्या चानामिका कनिष्ठा तु पर्वऊना ।।	५७.२७ ।। 
 पर्वद्वयं अङ्गुष्ठः शेषाङ्गुल्यस्[क्.शेषाङ्गुलयस्] त्रिभिस्त्रिभिः कार्याः ।	
 नखपरिमाणं कार्यं सर्वासां पर्वणो +अर्धेन ।।	५७.२८ ।। 
 देशानुरूपभूषणवेषालङ्कारमूर्तिभिः कार्या ।	
 प्रतिमा लक्षणयुक्ता सन्निहिता वृद्धिदा भवति ।।	५७.२९ ।। 
 दशरथतनयो रामो बलिश्च वैरोचनिः शतं विंशम् ।	
 द्वादशहान्या शेषाः प्रवरसमन्यूनपरिमाणाः ।।	५७.३० ।। 
 कार्यो +अष्टभुजो भगवांश्चतुर्भुजो द्विभुज एव वा विष्णुः ।	
 श्रीवत्साङ्कितवक्षाः कौस्तुभमणिभूषितौरस्कः ।।	५७.३१ ।। 
 अतसीकुसुमश्यामः पीताम्बरनिवसनः प्रसन्नमुखः ।	
 कुण्डलकिरीटधारी पीनगलौरःस्थलांसभुजः ।।	५७.३२ ।। 
 खड्गगदाशरपाणिर्दक्षिणतः शान्तिदश्चतुर्थकरः ।	
 वामकरेषु च कार्मुकखेटकचक्राणि शङ्खश्च ।।	५७.३३ ।। 
 अथ च चतुर्भुजं इच्छति शान्तिद एको गदाधरश्चान्यः ।	
 दक्षिणपार्श्वे त्व्[क्.ह्य्] एवं वामे शङ्खश्च चक्रं च ।।	५७.३४ ।। 
 द्विभुजस्य तु शान्तिकरो दक्षिणहस्तो +अपरश्च शङ्खधरः ।	
 एवं विष्णोः प्रतिमा कर्तव्या भूतिं इच्छद्भिः ।।	५७.३५ ।। 
 बलदेवो हलपाणिर्मदविभ्रमलोचनश्च कर्तव्यः ।	
 विभ्रत्[क्.बिभ्रत्] कुण्डलं एकं शङ्खैन्दुमृणालगौरतनुः[क्.वपुः] ।।	५७.३६ ।। 
 एकानंशा कार्या देवी बलदेवकृष्णयोर्मध्ये ।	
 कटिसंस्थितवामकरा सरोजं इतरेण चौद्वहती ।।	५७.३७ ।। 
 कार्या चतुर्भुजा या वामकराभ्यां सपुस्तकं कमलम् ।	
 द्वाभ्यां दक्षिणपार्श्वे वरं अर्थिष्वक्षसूत्रं च ।।	५७.३८ ।। 
 *वामो +अथ वाअष्टभुजायाः[क्.वामेष्वष्टभुजायाः] कमण्डलुश्चापं अम्बुजं शास्त्रम् ।	
 वरशरदर्पणयुक्ताः सव्यभुजाः साक्षसूत्राश्च ।।	५७.३९ ।। 
 शाम्बश्च गदाहस्तः प्रद्युम्नश्चापभृत्सुरूपश्च ।	
 अनयोः स्त्रियौ च कार्ये खेटकनिस्त्रिंशधारिण्यौ ।।	५७.४० ।। 
 ब्रह्मा कमण्डलुकरश्चतुर्मुखः पण्कजऽसनस्थश्च ।	
 स्कन्दः कुमाररूपः शक्तिधरो बर्हिकेतुश्च ।।	५७.४१ ।। 
 शुक्लचतुर्विषाणो द्विपो महेन्द्रस्य वज्रपाणित्वम् ।	
 तिर्यग्ललाटसंस्थं तृतीयं अपि लोचनं चिह्नम् ।।	५७.४२ ।। 
 शम्भोः शिरसिइन्दुकला वृषध्वजो +अक्षि च तृतीयं अपि चऊर्ध्वम् ।	
 शूलं धनुः पिनाकं वामार्धे वा गिरिसुताअर्धम् ।।	५७.४३ ।। 
 पद्माङ्कितकरचरणः प्रसन्नमूर्तिः सुनीचकेशश्च ।	
 पद्मासनौपविष्टः पिताइव जगतो भवति[क्.भवेत्] बुद्धः ।।	५७.४४ ।। 
 आजानुलम्बबाहुः श्रीवत्साङ्कः प्रशान्तमूर्तिश्च ।	
 दिग्वासास्तरुणो रूपवांश्च कार्यो +अर्हतां देवः ।।	५७.४५ ।। 
 नासाललाटजङ्घऊरुगण्डवक्षांसि चौन्नतानि रवेः ।	
 कुर्यादुदीच्यवेषं गूढं पादादुरो यावत् ।।	५७.४६ ।। 
 बिभ्राणः स्वकररुहे बाहुभ्यां[क्.पाणिभ्यां] पङ्कजे मुकुटधारी ।	
 कुण्डलभूषितवदनः प्रलम्बहारो वियद्ग[क्ऽस्त्र्. वियङ्ग]वृतः ।।	५७.४७ ।। 
 कमलौदरद्युतिमुखः कञ्चुकगुप्तः स्मितप्रसन्नमुखः ।	
 रत्नौज्ज्वलप्रभामण्डलश्च कर्तुः शुभकरो +अर्कः ।।	५७.४८ ।। 
 सौम्या तु हस्तमात्रा वसुदा हस्तद्वयौच्छ्रिता प्रतिमा ।	
 क्षेमसुभिक्षाय भवेत्त्रिचतुर्हस्तप्रमाणा या ।।	५७.४९ ।। 
 नृपभयं अत्यङ्गायां हीनाङ्गायां अकल्यता कर्तुः ।	
 शातौदर्यां क्षुद्भयं अर्थविनाशः कृशाङ्गायाम्[क्.कृशायां च] ।।	५७.५० ।। 
 मरणं तु सक्षतायां शस्त्रनिपातेन निर्दिशेत्कर्तुः ।	
 वामावनता पत्नीं दक्षिणविनता हिनस्त्यायुः ।।	५७.५१ ।। 
 अन्धत्वं ऊर्ध्वदृष्ट्या करोति चिन्तां अधोमुखी दृष्टिः ।	
 सर्वप्रतिमास्वेवं शुभाशुभं भास्करौक्तसमम् ।।	५७.५२ ।। 
 लिङ्गस्य वृत्तपरधिं दैर्घ्येणऽसूत्र्य तत्त्रिधा विभजेत् ।	
 मूले तच्चतुरस्रं[क्.चतुरश्रं] मध्ये त्वष्टाश्रिं वृत्तं अतः ।।	५७.५३ ।। 
 चतुरस्रम्[क्.चतुरश्रम्] अवनिखाते मध्यं कार्यं तु पिण्डिकाश्वभ्रे ।	
 दृश्यौच्छ्रायेण समा समन्ततः पिण्डिका[क्.पिण्डका] श्वभ्रात् ।।	५७.५४ ।। 
 कृशदीर्घं देशघ्नं पार्श्वविहीनं पुरस्य नाशय ।	
 यस्य क्षतं भवेद्मस्तके विनाशाय तल्लिङ्गम् ।।	५७.५५ ।। 
 मातृगणः कर्तव्यः स्वनामदेवानुरूपकृतचिह्नः ।	
 रेवन्तो +अश्वऽरूढो मृगयाक्रीडाआदिपरिवारः ।।	५७.५६ ।। 
 दण्डी यमो महिषगो हंसऽरूढश्च पाशभृद्वरुणः ।	
 नरवाहनः कुबेरो वामकिरीटी बृहत्कुक्षिः ।।	५७.५७ ।। 
 प्रमथाधिपो गजमुखः प्रलम्बजठरः कुठारधारी स्यात् ।	[क्.५८.५८अब्  ।।
 एकविषाणो बिभ्रन्मूलककन्दं सुनीलदलकन्दम् ।।]	क्.५८.५८च्द्  ।।