रसरत्नसमुच्चय : अध्याय 03
गन्धाश्मगैरिकासीसकाङ्क्षीतालशिलाञ्जनम् । 
कङ्कुष्ठं चेत्युपरसाश्चाष्टौ पारदकर्मणि ।। रस-३.१ ।। 
पार्वत्युवाच । 
गन्धकस्य तु माहात्म्यं तद्गुह्यं वद मे प्रभो ।। रस-३.२ ।। 
ईश्वर उवाच । 

 सुल्fउर् > मिथकीय उत्पत्ति
श्वेतद्वीपे पुरा देवि सर्वरत्नविभूषिते । 
सर्वकाममये रम्ये तीरे क्षीरपयोनिधेः ।। रस-३.३ ।। 
विद्याधरादिमुख्याभिरङ्गनाभिश्च योगिनाम् । 
सिद्धाङ्गनाभिः श्रेष्ठाभिस्तथैवाप्सरसां गणैः ।। रस-३.४ ।। 
देवाङ्गनाभी रम्याभिः क्रीडिताभिर्मनोहरैः । 
गीतैर्नृत्यैर्विचित्रैश्च वाद्यैर्नानाविधैस्तथा ।। रस-३.५ ।। 
एवं संक्रीडमानायाः प्राभवत् प्रसृतं रजः । 
तद्रजोऽतीव सुश्रोणि सुगन्धि सुमनोहरम् ।। रस-३.६ ।। 
रजसश्चातिबाहुल्याद्वासस्ते रक्ततां ययौ । 
तत्र त्यक्त्वा तु तद्वस्त्रं सुस्नाता क्षीरसागरे ।। रस-३.७ ।। 
वृता देवाङ्गनाभिस्त्वं कैलासं पुनरागता । 
ऊर्मिभिस्तद्रजोवस्त्रं नीतं मध्ये पयोनिधेः ।। रस-३.८ ।। 
एवं ते शोणितं भद्रे प्रविष्टं क्षीरसागरे । 
क्षीराब्धिमथने चैतदमृतेन सहोत्थितम् ।। रस-३.९ ।। 
निजगन्धेन तान्सर्वान्हर्षयन्सर्वदानवान् । 
ततो देवगणैरुक्तं गन्धकाख्यो भवत्वयम् ।। रस-३.१० ।। 
रसस्य बन्धनार्थाय जारणाय भवत्वयम् । 
ये गुणाः पारदे प्रोक्तास्ते चैवात्र भवन्त्विति ।। रस-३.११ ।। 
इति देवगणैः प्रीतैः पुरा प्रोक्तं सुरेश्वरि । 
तेनायं गन्धको नाम विख्यातः क्षितिमण्डले ।। रस-३.१२ ।। 
 गन्धकभेदाः
स चापि त्रिविधो देवि शुकचञ्चुनिभो वरः । 
मध्यमः पीतवर्णः स्याच्छुक्लवर्णोऽधमः प्रिये ।। रस-३.१३ ।। 

 गन्धकभेदाः (२)
चतुर्धा गन्धको ज्ञेयो वर्णैः श्वेतादिभिः खलु । 
श्वेतोऽत्र खटिकाप्रोक्तो लेपने लोहमारणे ।। रस-३.१४ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     खठिका खडु चास् इति नाम्ना लोके प्रसिद्धा ।। रसटी-३.१४;१

तथा चामलसारः स्याद्यो भवेत्पीतवर्णवान् । 
शुकपिच्छः स एव स्याच्छ्रेष्ठो रसरसायने ।। रस-३.१५ ।। 
रक्तश्च शुकतुण्डाख्यो धातुवादविधौ वरः । 
दुर्लभः कृष्णवर्णश्च स जरामृत्युनाशनः ।। रस-३.१६ ।। 

 गन्धकगुणाः
गन्धाश्मातिरसायनः सुमधुरः पाके कटूष्णो मतः कण्डूकुष्ठविसर्पदद्रुदलनो दीप्तानलः पाचनः । 
आमोन्मोचनशोषणो विषहरः सूतेन्द्रवीर्यप्रदो गौरीपुष्पभवस्तथा कृमिहरः सत्यात्मकः सूतजित् ।। रस-३.१७ ।। 

 सुल्fउर् > ओरिगिन् fरोम् Bअलि
बलिना सेवितः पूर्वं प्रभूतबलहेतवे ।। रस-३.१८ ।। 
वासुकिं कर्षतस्तस्य तन्मुखज्वालया द्रुता । 
वसा गन्धकगन्धाढ्या सर्वतो निःसृता तनोः ।। रस-३.१९ ।। 
गन्धकत्वं च सम्प्राप्ता गन्धोऽभूत्सविषः स्मृतः । 
तस्माद् बलिवसेत्युक्तो गन्धकोऽतिमनोहरः ।। रस-३.२० ।। 

 गन्धकशोधन
पयःस्विन्नो घटीमात्रं वारिधौतो हि गन्धकः । 
गव्याज्यविद्रुतो वस्त्राद्गालितः शुद्धिमृच्छति ।। रस-३.२१ ।। 
एवं संशोधितः सोऽयं पाषाणान् अम्बरे त्यजेत् । 
घृते विषं तुषाकारं स्वयं पिण्डत्वमेव च ।। रस-३.२२ ।। 
इति शुद्धो हि गन्धाश्मा नापथ्यैर्विकृतिं व्रजेत् । 
अपथ्यादन्यथा हन्यात्पीतं हालाहलं यथा ।। रस-३.२३ ।। 

 सुल्fउर् > शोधन
गन्धको द्रावितो भृङ्गरसे क्षिप्तो विशुध्यति । 
तद्रसैः सप्तधा भिन्नो गन्धकः परिशुध्यति ।। रस-३.२४ ।। 

 गन्धकशोधन (२)
स्थाल्यां दुग्धं विनिक्षिप्य मुखे वस्त्रं निबध्य च । 
गन्धकं तत्र निक्षिप्य चूर्णितं सिकताकृति ।। रस-३.२५ ।। 
छादयेत्पृथुदीर्घेण खर्परेणैव गन्धकम् । 
ज्वालयेत्खर्परस्योर्ध्वं वनछाणैस् तथोपलैः ।। रस-३.२६ ।। 
दुग्धे निपतितो गन्धो गलितः परिशुध्यति । 
शतवारं कृतं चैव निर्गन्धो जायते ध्रुवम् ।। रस-३.२७ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     मतान्तरमाह स्थाल्यामिति ।। रसबोध-३.२७;१
     ज्वालयेदित्यत्र वह्निमिति शेषः ।। रसबोध-३.२७;२
     वनच्छाणैः वनोपलैः ।। रसबोध-३.२७;३
     उपलैः गृहजातशुष्कगोमयपिण्डैः ।। रसबोध-३.२७;४

 शुद्धगन्धकप्रयोग
इत्थं विशुद्धस्त्रिफलाज्यभृङ्गमध्वन्वितः शाणमितो हि लीढः । 
गृध्राक्षितुल्यं कुरुतेऽक्षियुग्मं करोति रोगोज्झितदीर्घमायुः ।। रस-३.२८ ।। 

 सुल्fउर् > गन्धतैल
कलांशव्योषसंयुक्तं गन्धकं श्लक्ष्णचूर्णितम् । 
अरत्निमात्रे वस्त्रे तद् विप्रकीर्य विवेष्ट्य तत् ।। रस-३.२९ ।। 
सूत्रेण वेष्टयित्वाथ यामं तैले निमज्जयेत् । 
धृत्वा संदंशतो वर्तिमध्यं प्रज्वालयेच्च तम् । 
द्रुतो निपतितो गन्धो बिन्दुशः काचभाजने ।। रस-३.३० ।। 

 सुल्fउर् > गन्धतैल > अप्प्लिचतिओन्
तां द्रुतिं प्रक्षिपेत् पत्त्रे नागवल्ल्यास् त्रिबिन्दुकाम् । 
वल्लेन प्रमितं स्वच्छं सूतेन्द्रं च विमर्दयेत् ।। रस-३.३१ ।। 
अङ्गुल्याथ सपत्त्रां तां द्रुतिं सूतं च भक्षयेत् । 
करोति दीपनं तीव्रं क्षयं पाण्डुं च नाशयेत् ।। रस-३.३२ ।। 
कासं श्वासं च शूलार्तिग्रहणीम् अतिदुर्धराम् । 
आमं विनाशयत्याशु लघुत्वं प्रकरोति च ।। रस-३.३३ ।। 

 सुल्fउर् > गन्धतैल > अप्प्लिचतिओन्
घृताक्ते लोहपात्रे तु विद्रुतं शुद्धगन्धकम् । 
घृताक्तदर्विकाक्षिप्तं द्विनिष्कप्रमितं भजेत् । 
हन्ति क्षयमुखान् रोगान् कुष्ठरोगं विशेषतः ।। रस-३.३४ ।। 
क्षाराम्लतैलसौवीरविदाहि द्विदलं तथा । 
शुद्धगन्धकसेवायां त्यजेद्योगयुतेन हि ।। रस-३.३५ ।। 
गन्धकस्तुल्यमरिचः षड्गुणत्रिफलान्वितः । 
घृष्टः शम्याकमूलेन पीतश्चाखिलकुष्ठहा ।। रस-३.३६ ।। 
तन्मूलं सलिले पिष्टं लेपयेत्प्रत्यहम् तनौ । 
दृष्टप्रत्यययोगोऽयं सर्वत्र प्रतिवीर्यवान् । 
श्रीमता सोमदेवेन सम्यगत्र प्रकीर्तितः ।। रस-३.३७ ।। 
द्विनिष्कप्रमितं गन्धं पिष्ट्वा तैलेन संयुतम् । 
अथापामार्गतोयेन सतैलमरिचेन हि ।। रस-३.३८ ।। 
विलिप्य सकलं देहं तिष्ठेद्घर्मे ततः परम् । 
तक्रभक्तं च भुञ्जीत तृतीये प्रहरे खलु ।। रस-३.३९ ।। 
भजेद्रात्रौ तथा वह्निं समुत्थाय तथा प्रगे । 
महिषीछगणम् लिप्त्वा स्नायाच्छीतेन वारिणा ।। रस-३.४० ।। 
ततोऽभ्यज्य घृतैर्देहं स्नायादिष्टोष्णवारिणा । 
अमुना क्रमयोगेन विनश्यत्यतिवेगतः । 
दुर्जया बहुकालीना पामा कण्डुः सुनिश्चितम् ।। रस-३.४१ ।। 
गन्धकस्य प्रयोगाणां शतं तन्न प्रकीर्तितम् । 
ग्रन्थविस्तारभीतेन सोमदेवेन भूभुजा ।। रस-३.४२ ।। 

 सुल्fउर् > गन्धतैल
अथवार्कस्नुहीक्षीरैर् वस्त्रं लेप्यं तु सप्तधा । 
गन्धकं नवनीतेन पिष्ट्वा वस्त्रं लिपेद्घनम् ।। रस-३.४३ ।। 
तद्वर्तिं ज्वलितां दंशे धृतां कुर्याद् अधोमुखीम् । 
तैलं पतेदधोभाण्डे ग्राह्यं योगेषु योजयेत् ।। रस-३.४४ ।। 

 सुल्fउर् > शुद्ध > आयुर्वेदीय गुण
शुद्धगन्धो हरेद्रोगान्कुष्ठमृत्युजरादिकान् । 
अग्निकारी महानुष्णो वीर्यवृद्धिं करोति च ।। रस-३.४५ ।। 

 गैरिक > सुब्त्य्पेस्
पाषाणगैरिकं चैकं द्वितीयं स्वर्णगैरिकम् ।। रस-३.४६ ।। 

 पाषाणगैरिक > गुण
पाषाणगैरिकं प्रोक्तं कठिनम् ताम्रवर्णकम् । 

 स्वर्णगैरिक > गुण
अत्यन्तशोणितं स्निग्धं मसृणं स्वर्णगैरिकम् ।। रस-३.४७ ।। 

 स्वर्णगैरिक > आयुर्वेदीय गुण
स्वादु स्निग्धं हिमं नेत्र्यं कषायं रक्तपित्तनुत् । 
हिध्मावमिविषघ्नं च रक्तघ्नं स्वर्णगैरिकम् । 

 पाषाणगैरिक > आयुर्वेदीय गुण
पाषाणगैरिकं चान्यत्पूर्वस्मादल्पकं गुणैः ।। रस-३.४८ ।। 

 गैरिक > शोधन
गैरिकं तु गवां दुग्धैर्भावितं शुद्धिम् ऋच्छति ।। रस-३.४९ ।। 

 गैरिक > सत्त्व
गैरिकं सत्त्वरूपं हि नन्दिना परिकीर्तितम् ।। रस-३.५० ।। 
कैर् अप्युक्तं पतेत्सत्त्वं क्षाराम्लक्लिन्नगैरिकात् । 
उपतिष्ठति सूतेन्द्रमेकत्वं गुणवत्तरम् ।। रस-३.५१ ।। 

 कासीस > सुब्त्य्पेस्
कासीसं वालुकाद्येकं पुष्पपूर्वम् अथापरम् ।। रस-३.५२ ।। 

 कासीस > आयुर्वेदीय गुण
क्षाराम्लागरुधूमाभं सोष्णवीर्यं विषापहम् । 
वालुकापुष्पकासीसं श्वित्रघ्नं केशरञ्जनम् ।। रस-३.५३ ।। 

 पुष्पकासीस > आयुर्वेदीय गुण
पुष्पादिकासीसमतिप्रशस्तं सोष्णं कषायाम्लम् अतीव नेत्र्यम् । 
विषानिलश्लेष्मगदव्रणघ्नं श्वित्रक्षयघ्नं कचरञ्जनं च ।। रस-३.५४ ।। 

 कासीस > शोधन
सकृद्भृङ्गाम्बुना क्लिन्नं कासीसं निर्मलं भवेत् ।। रस-३.५५ ।। 

 कासीस > सत्त्वपातन
तुवरीसत्त्ववत्सत्त्वमेतस्यापि समाहरेत् ।। रस-३.५६ ।। 

 कासीस > शोधन
कासीसं शुद्धिमाप्नोति पित्तैश्च रजसा स्त्रियाः ।। रस-३.५७ ।। 
बलिना हतकासीसं क्रान्तं कासीसमारितम् । 
उभयं समभागं हि त्रिफलावेल्लसंयुतम् ।। रस-३.५८ ।। 
विषमांशघृतक्षौद्रप्लुतं शाणमितं प्रगे । 
सेवितं हन्ति वेगेन श्वित्रं पाण्डुक्षयामयम् ।। रस-३.५९ ।। 
गुल्मप्लीहगदं शूलं मूलरोगं विशेषतः । 
रसायनविधानेन सेवितं वत्सरावधि ।। रस-३.६० ।। 
आमसंशोषणं श्रेष्ठं मन्दाग्निपरिदीपनम् । 
पलितं वलिभिः सार्धं विनाशयति निश्चितम् ।। रस-३.६१ ।। 

 तुवरी
सौराष्ट्राश्मनि सम्भूता सा तुवरी मता । 
वस्त्रेषु लिप्यते यासौ मञ्जिष्ठारागबन्धिनी ।। रस-३.६२ ।। 

 तुवरी > सुब्त्य्पेस्
फटकी फुल्लिका चेति द्वितीया परिकीर्तिता ।। रस-३.६३ ।। 

 फटकी > आयुर्वेदीय गुण
ईषत्पीता गुरुः स्निग्धा पीतिका विषनाशनी । 
व्रणकुष्ठहरा सर्वकुष्ठघ्नी च विशेषतः ।। रस-३.६४ ।। 

 फुल्लिका > आयुर्वेदीय गुण
निर्भारा शुभ्रवर्णा च स्निग्धा साम्लापरा मता । 
सा फुल्लतुवरी प्रोक्ता लेपात्ताम्रं चरेदयः ।। रस-३.६५ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     तद्भेदावाह स्फटिकी पीतिकेति ।। रसटी-३.६५;१
     स्फटिकीलेपाच्छतवारं ताम्रपत्रं लोहपत्रं प्रति वा लिप्ता सती तत्पश्चात् चरेत् पारदेन प्रयोज्यकर्त्रा चारयेद् भक्षितां कारयेद् इत्यर्थः ।। रसटी-३.६५;२
     यतो जारणायाम् अस्या विडद्रव्यत्वेनोपयोगात् ।। रसटी-३.६५;३
     अन्तर्भावितण्यर्थोऽत्र चरधातुः ।। रसटी-३.६५;४

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     लेपाद् इति ।। रसबोध-३.६५;१
     फुल्लतुवरीलेपेन ताम्रं लौहांशम् उझति ताम्रे यः लौहांशः विद्यते स निर्गच्छतीत्यर्थः ताम्रं लौहवत् काठिन्यं गच्छतीत्यर्थो वा ।। रसबोध-३.६५;२

काङ्क्षी कषाया कटुकाम्लकण्ठ्या केश्या व्रणघ्नी विषनाशनी च । 
श्वित्रापहा नेत्रहिता त्रिदोषशान्तिप्रदा पारदजारणी च ।। रस-३.६६ ।। 

 तुवरी > शोधन
तुवरी काञ्जिके क्षिप्त्वा त्रिदिनाच्छुद्धिमृच्छति ।। रस-३.६७ ।। 

 तुवरी > सत्त्वपातन
क्षाराम्लैर् मर्दिता ध्माता सत्त्वं मुञ्चति निश्चितम् ।। रस-३.६८ ।। 

 तुवरी > सत्त्वपातन
गोपित्तेन शतं वारान् सौराष्ट्रां भावयेत्ततः । 
धमित्वा पातयेत्सत्त्वं क्रामणं चातिगुह्यकम् ।। रस-३.६९ ।। 

 हरिताल > सुब्त्य्पेस्
हरितालं द्विधा प्रोक्तं पत्त्राद्यं पिण्डसंज्ञकम् ।। रस-३.७० ।। 

 पत्त्रतालक
स्वर्णवर्णं गुरु स्निग्धं तनुपत्त्रं च भासुरम् । 
तत् पत्त्रतालकं प्रोक्तं बहुपत्त्रं रसायनम् ।। रस-३.७१ ।। 

 पिण्डतालक
निष्पत्त्रं पिण्डसदृशम् स्वल्पसत्त्वं तथागुरु । 
स्त्रीपुष्पहरणं तत्तु गुणाल्पं पिण्डतालकम् ।। रस-३.७२ ।। 

 हरिताल > आयुर्वेदीय गुण
श्लेष्मरक्तविषवातभूतनुत्केवलं च खलु पुष्पहृत्स्त्रियः । 
स्निग्धमुष्णकटुकं च दीपनं कुष्ठहारि हरितालमुच्यते ।। रस-३.७३ ।। 

 हरिताल > शोधन
स्निग्धं कूष्माण्डतोये वा तिलक्षारजले अपि वा । 
तोये वा चूर्णसंयुक्ते दोलायन्त्रेण शुध्यति ।। रस-३.७४ ।। 

 हरिताल > अशुद्ध > आयुर्वेदीय गुण
अशुद्धं तालमायुघ्नं कफमारुतमेहकृत् । 
तापस्फोटाङ्गसंकोचं कुरुते तेन शोधयेत् ।। रस-३.७५ ।। 

 हरिताल > शोधन
तालकं कणशः कृत्वा दशांशेन च टङ्कणम् । 
जम्बीरोत्थद्रवैः क्षाल्यं काञ्जिकैः क्षालयेत्ततः ।। रस-३.७६ ।। 
वस्त्रे चतुर्गुणे बद्ध्वा दोलायन्त्रे दिनं पचेत् । 
सचूर्णेनारनालेन दिनं कूष्माण्डजे रसे । 
स्वेद्यं वा शाल्मलीतोयैस्तालकं शुद्धिमाप्नुयात् ।। रस-३.७७ ।। 

 हरिताल > शोधन
मधुतुल्ये घनीभूते कषाये ब्रह्ममूलजे । 
त्रिवारं तालकं भाव्यं पिष्ट्वा मूत्रेऽथ माहिषे ।। रस-३.७८ ।। 
उपलैर्दशभिर्देयं पुटं रुद्ध्वाथ पेषयेत् । 
एवं द्वादशधा पाच्यं शुद्धं योगेषु योजयेत् ।। रस-३.७९ ।। 

 हरिताल > सत्त्वपातन
कुलित्थक्वाथसौभाग्यमहिष्याज्यमधुप्लुतम् । 
स्थाल्यां क्षिप्त्वा विदध्याच्च त्व् अम्लेन छिद्रयोगिना ।। रस-३.८० ।। 
सम्यङ्निरुध्य शिखिनं ज्वालयेत्क्रमवर्धितम् । 
एकप्रहरमात्रं हि रन्ध्रमाच्छाद्य गोमयैः ।। रस-३.८१ ।। 
यामान्ते छिद्रमुद्घाट्य दृष्टे धूमे च पाण्डुरे । 
शीतां स्थालीं समुत्तार्य सत्त्वमुत्कृष्य चाहरेत् ।। रस-३.८२ ।। 
सर्वपाषाणसत्त्वानां प्रकाराः सन्ति कोटिशः । 
ग्रन्थविस्तारभीत्यातो लिखिता न मया खलु ।। रस-३.८३ ।। 

 हरिताल > सत्त्वपातन
पलालकं रवेर्दुग्धैर्दिनमेकं विमर्दयेत् । 
क्षिप्त्वा षोडशिकातैले मिश्रयित्वा ततः पचेत् ।। रस-३.८४ ।। 
अनावृतप्रदेशे च सप्तयामावधि ध्रुवम् । 
स्वाङ्गशीतमधस्थं च सत्त्वं श्वेतं समाहरेत् ।। रस-३.८५ ।। 

 हरिताल > सत्त्वपातन
छागलस्याथ बालस्य बलिना च समन्वितम् । 
तालकं दिवसद्वंद्वं मर्दयित्वातियत्नतः ।। रस-३.८६ ।। 
युक्तं द्रावणवर्गेण काचकुप्यां विनिक्षिपेत् । 
त्रिधा तां च मृदा लिप्त्वा परिशोष्य खरातपे ।। रस-३.८७ ।। 
ततः खर्परकच्छिद्रे तामर्धां चैव कूपिकाम् । 
प्रवेश्य ज्वालयेदग्निं द्वादशप्रहरावधि । 
कूपिकण्ठस्थितं शीतं शुद्धं सत्त्वं समाहरेत् ।। रस-३.८८ ।। 

 हरिताल > सत्त्वपातन
पलार्धप्रमितं तालं बद्ध्वा वस्त्रे सिते दृढे । 
बलिनालिप्य यत्नेन त्रिवारं परिशोष्य च ।। रस-३.८९ ।। 
द्राविते त्रिफले ताम्रे क्षिपेत्तालकपोटलीम् । 
भस्मना छादयेच्छीघ्रं ताम्रेणावेष्टितं सितम् । 
मृदुलं सत्त्वमादद्यात्प्रोक्तं रसरसायने ।। रस-३.९० ।। 

 मनःशिला > सुब्त्य्पेस्
मनःशिला त्रिधा प्रोक्ता श्यामाङ्गी कणवीरका । 
खण्डाख्या चेति तद्रूपं विविच्य परिकथ्यते ।। रस-३.९१ ।। 

 मनःशिला > श्यामाङ्गी
श्यामा रक्ता सगौरा च भाराढ्या श्यामिका मता । 

 मनःशिला > कणवीरक
तेजस्विनी च निर्गौरा ताम्राभा कणवीरका ।। रस-३.९२ ।। 

 मनःशिला > खण्ड
चूर्णीभूतातिरक्ताङ्गी सभारा खण्डपूर्विका । 
उत्तरोक्तगुणैः श्रेष्ठा भूरिसत्त्वा प्रकीर्तिता ।। रस-३.९३ ।। 

 मनःशिलागुणाः
मनःशिला सर्वरसायनाग्र्या तिक्ता कटूष्णा कफवातहन्त्री । 
सत्त्वात्मिका भूतविषाग्निमान्द्यकण्डूतिकासक्षयहारिणी च ।। रस-३.९४ ।। 

 मनःशिला > अशुद्ध > आयुर्वेदीय गुण
अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रं च अशुद्धा कुरुते शिला । 
मन्दाग्निं मलबन्धं च शुद्धा सर्वरुजापहा ।। रस-३.९५ ।। 

 मनःशिलाशोधनम्
अगस्त्यपत्त्रतोयेन भाविता सप्तवारकम् । 
शृङ्गवेररसैर् वापि विशुध्यति मनःशिला ।। रस-३.९६ ।। 

 मनःशिला > शोधन
जयन्तीभृङ्गराजोत्थरक्तागस्त्यरसैः शिलाम् । 
दोलायन्त्रे पचेद्यामं यामं छागोत्थमूत्रकैः । 
क्षालयेदारनालेन सर्वरोगेषु योजयेत् ।। रस-३.९७ ।। 

 मनःशिलासत्त्वपातन (१)
अष्टमांशेन किट्टेन गुडगुग्गुलुसर्पिषा । 
कोष्ठ्यां रुद्ध्वा दृढं ध्माता सत्त्वं मुञ्चेन्मनःशिला ।। रस-३.९८ ।। 

 मनःशिलासत्त्वपातन (२)
भूनागधौतसौभाग्यमदनैश्च विमर्दितैः । 
कारवल्लीदलाम्भोभिर्मूषां कृत्वात्र निक्षिपेत् ।। रस-३.९९ ।। 
शिलां क्षाराम्लनिष्पिष्टां प्रधमेत्तदनन्तरम् । 
कोकिलाद्वयमात्रं हि ध्मानात्सत्त्वं त्यजत्यसौ ।। रस-३.१०० ।। 

 अञ्जन > सुब्त्य्पेस्
सौवीरमञ्जनं प्रोक्तं रसाञ्जनमतः परम् । 
स्रोतोञ्जनं तदन्यच्च पुष्पाञ्जनकमेव च । 
नीलाञ्जनं च तेषां हि स्वरूपमिह वर्ण्यते ।। रस-३.१०१ ।। 

 सौवीर
सौवीरमञ्जनं धूम्रं रक्तपित्तहरं हिमम् । 
विषहिध्माक्षिरोगघ्नं व्रणशोधनरोपणम् ।। रस-३.१०२ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     सौवीरं कृष्णवर्णसुर्मा इति लोकभाषायाम् ।। रसटी-३.१०२;१

 रसाञ्जन
रसाञ्जनं च पीताभं विषवक्त्रगदापहम् । 
श्वासहिध्मापहं वर्ण्यं वातपित्तास्रनाशनम् ।। रस-३.१०३ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     रसाञ्जनमिति ।। रसटी-३.१०३;१
     एतद् रसोद् इति ब्रिजभाषायाम् उत्तरदेशे प्रसिद्धम् ।। रसटी-३.१०३;२
     एतद् रीतिकिट्टजन्यं दारुहरिद्राकषायाजदुग्धपाकजन्यं तु रसाञ्जनम् इत्यपि वदन्ति ।। रसटी-३.१०३;३

 स्रोतोञ्जन
स्रोतोञ्जनं हिमं स्निग्धं कषायं स्वादु लेखनम् । 
नेत्र्यं हिध्माविषछर्दिकफपित्तास्ररोगनुत् ।। रस-३.१०४ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     स्रोतोञ्जनमिति ।। रसटी-३.१०४;१
     श्वेतवर्णसुर्मा इति लोके प्रसिद्धम् ।। रसटी-३.१०४;२

 पुष्पाञ्जन
पुष्पाञ्जनं सितं स्निग्धं हिमं सर्वाक्षिरोगनुत् । 
अतिदुर्धरहिध्माघ्नं विषज्वरगदापहम् ।। रस-३.१०५ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     पुष्पाञ्जनमिति ।। रसटी-३.१०५;१
     एतद् रीतिपुष्पजन्यम् ।। रसटी-३.१०५;२
     जस्तफूल् इति महाराष्ट्रभाषायां प्रसिद्धम् ।। रसटी-३.१०५;३

 नीलाञ्जन
नीलाञ्जनं गुरु स्निग्धं नेत्र्यं दोषत्रयापहम् । 
रसायनं सुवर्णघ्नं लोहमार्दवकारकम् ।। रस-३.१०६ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     नीलाञ्जनमिति ।। रसटी-३.१०६;१
     नीलवर्णसुर्मा इति लोके प्रसिद्धः ।। रसटी-३.१०६;२

 अञ्जन > शोधन
अञ्जनानि विशुध्यन्ति भृङ्गराजनिजद्रवैः ।। रस-३.१०७ ।। 

 अञ्जन > सत्त्वपातन
मनोह्वासत्त्ववत् सत्त्वम् अञ्जनानां समाहरेत् ।। रस-३.१०८ ।। 

 स्रोतोञ्जन > फ्य्स्. गुण
वल्मीकशिखराकारं भङ्गे नीलोत्पलद्युति । 
घृष्टं तु गैरिकच्छायं स्रोतोजं लक्षयेद्बुधः ।। रस-३.१०९ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     वल्मीकशिखराकारं वल्मीकवत् उन्नतावनतबहुशिखरविशिष्टम् ।। रसबोध-३.१०९;१

 स्रोतोञ्जन > प्रेपरतिओन् fओर् रसबन्धन
गोशकृद्रसमूत्रेषु घृतक्षौद्रवसासु च । 
भावितं बहुशस्तच्च शीघ्रं बध्नाति सूतकम् ।। रस-३.११० ।। 

 रसाञ्जन > शोधन
सूर्यावर्तादियोगेन शुद्धिमेति रसाञ्जनम् ।। रस-३.१११ ।। 

 स्रोतोञ्जन > सत्त्वपातन
राजावर्तकवत्सत्त्वं ग्राह्यं स्रोतोञ्जनादपि ।। रस-३.११२ ।। 

 कङ्कुष्ठ
हिमवत्पादशिखरे कङ्कुष्ठमुपजायते । 

 कङ्कुष्ठ > सुब्त्य्पेस्
तत्रैकं नालिकाख्यं हि तदन्यद्रेणुकं मतम् ।। रस-३.११३ ।। 

 नालिक
पीतप्रभं गुरु स्निग्धं श्रेष्ठं कङ्कुष्ठमादिमम् । 

 रेणुक
श्यामपीतं लघु त्यक्तसत्त्वं नेष्टं हि रेणुकम् ।। रस-३.११४ ।। 

 कङ्कुष्ठ > ओरिगिन् fरोम् दिff. अनिमल्स्
केचिद्वदन्ति कङ्कुष्ठं सद्योजातस्य दन्तिनः । 
वर्चश्च श्यामपीताभं रेचनं परिकथ्यते ।। रस-३.११५ ।। 
कतिचित् तेजिवाहानां नालं कङ्कुष्ठसंज्ञकम् । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     मतान्तरमाह कतिचिदिति ।। रसटी-३.११६कख;१
     कतिचिद्वदन्ति किं तेजिवाहानां प्रबलवेगसामर्थ्यविशिष्टाश्वानां नालं सद्योजातानां तेषां नाभिनालं कङ्कुष्ठमिति ।। रसटी-३.११६कख;२

वदन्ति श्वेतपीताभं तदतीव विरेचनम् ।। रस-३.११६ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ क्रमप्राप्तं कङ्कुष्ठं वर्णयति हिमवदिति ।। रसटी-३.११६;१
     स च पीतवर्णः ।। रसटी-३.११६;२
     श्लक्ष्णानेकसचाकचिक्यफलकविशिष्टः खनिजः क्षुद्रपाषाणः प्राणिजश्च ।। रसटी-३.११६;३
     उभयमपि द्विविधं नलिका रेणुकश्चेति खनिजभेदौ ।। रसटी-३.११६;४

रसे रसायनं श्रेष्ठं निःसत्त्वं बहुवैकृतम् ।। रस-३.११७ ।। 

 कङ्कुष्ठ > आयुर्वेदीय गुण
कङ्कुष्ठं तिक्तकटुकं वीर्योष्णं चातिरेचनम् । 
व्रणोदावर्तशूलार्तिगुल्मप्लीहगुदार्तिनुत् ।। रस-३.११८ ।। 

 महारस, उपरस > शोधन, सत्त्वपातन
सूर्यावर्तककदली वन्ध्या कोशातकी च सुरदाली । 
शिग्रुश्च वज्रकन्दो निरङ्कणा काकमाची च ।। रस-३.११९ ।। 
आसामेकरसेन तु लवणक्षाराम्लभावितं बहुशः । 
शुध्यन्ति रसोपरसा ध्माता मुञ्चन्ति सत्त्वानि ।। रस-३.१२० ।। 

 कङ्कुष्ठ > शोधन
कङ्कुष्ठं शुद्धिमायाति त्रिधा शुण्ठ्यम्बुभावितम् ।। रस-३.१२१ ।। 

 कङ्कुष्ठ > सत्त्वपातन
सत्त्वाकर्षोऽस्य न प्रोक्तो यस्मात्सत्त्वमयं हि तत् ।। रस-३.१२२ ।। 
भजेदेनं विरेकार्थं ग्राहिभिर्यवमात्रया । 
नाशयेदामपूर्तिं च विरेच्य क्षणमात्रतः ।। रस-३.१२३ ।। 
भक्षितः सह ताम्बूलैर्विरिच्यासून्विनाशयेत् ।। रस-३.१२४ ।। 
बर्बुरीमूलिकाक्वाथजीरसौभाग्यकं समम् । 
कङ्कुष्ठं विषनाशाय भूयो भूयः पिबेन्नरः ।। रस-३.१२५ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     गौरीपाषाणः शुक्लपाषाणः फुल्खडि इति लोके ।। रसबोध-३.१२५;१

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     कम्पिल्लः क्षुद्रपाषाणविशेषः कपिलेति नाम्ना लोके प्रसिद्धो गौरीपाषाणो दारुणविषरूपोऽयं पाषाणविशेषः सोमल इति महाराष्ट्रभाषायां प्रसिद्धः ।। रसटी-३.१२५;१

 साधारणरसाः
कम्पिल्लश्चपलो गौरीपाषाणो नवसारकः । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     वह्निजारः स्वनामख्यातः पश्चिमसागरसम्भूत औषधिविशेषः ।। रसबोध-३.१२६कख;१

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अग्निजारो बहिर् अर्णवोज्झितो विशिष्टनक्रजरायुः ।। रसटी-३.१२६कख;१

कपर्दो वह्निजारश्च गिरिसिन्दूरहिङ्गुलौ ।। रस-३.१२६ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     गिरिसिन्दूरः पर्वतपाषाणोदरे रक्तवर्णः पदार्थविशेषः ।। रसटी-३.१२६;१
     हिङ्गुलश्चूर्णपारदः स्वनाम्नैव लोके प्रसिद्धः ।। रसटी-३.१२६;२

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     मृद्दारशृङ्गं सीसकसमुत्पन्नः पार्वतीयधातुविशेषः ।। रसबोध-३.१२६;१

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     मोद्दारशृङ्गं मुर्दाíशिंगेति लोके प्रसिद्धम् ।। रसटी-३.१२६;१

मोदारशृङ्गम् इत्यष्टौ साधारणरसाः स्मृताः । 
रससिद्धकराः प्रोक्ता नागार्जुनपुरःसरैः ।। रस-३.१२७ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     चन्द्रिकाढ्यः चाकचक्यविशिष्टः सचन्द्राभ्रवद् उज्ज्वलकणाबहुलः इत्यर्थः ।। रसबोध-३.१२७;१

 कम्पिल्लकः
इष्टिकाचूर्णसंकाशश्चन्द्रिकाढ्योऽतिरेचनः । 
सौराष्ट्रदेशे चोत्पन्नः स हि कम्पिल्लकः स्मृतः ।। रस-३.१२८ ।। 

 कम्पिल्ल > आयुर्वेदीय गुण
पित्तव्रणाध्मानविबन्धनिघ्नः श्लेष्मोदरार्तिकृमिगुल्मवैरी । 
मूलामशोफज्वरशूलहारी कम्पिल्लको रेच्यगदापहारी ।। रस-३.१२९ ।। 

 गौरीपाषाणकः
गौरीपाषाणकः पीतो विकटो हतचूर्णकः । 
स्फटिकाभश्च शङ्खाभो हरिद्राभस् त्रयः स्मृताः ।। रस-३.१३० ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     गौरीपाषाणस्य पर्यायान् वर्णभेदेन त्रैविध्यं चाह गौरीति ।। रसबोध-३.१३०;१
     पीतविकटहतचूर्णकाः इति इमे त्रयः पर्यायाः ।। रसबोध-३.१३०;२
     पूर्व इति ।। रसबोध-३.१३०;३
     पूर्वः पूर्वः हरिद्राभगौरीपाषाणात् शङ्खाभः शङ्खाभपाषाणात् स्फटिकाभः श्रेष्ठः ।। रसबोध-३.१३०;४

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     त्रिविधस्य तस्य स्वरूपमाह यः किंचित् पीतवर्णो विकटकराल आहतः संचूर्णरूपो भवति स गौरीपाषाण इत्युच्यते ।। रसटी-३.१३०;१
     अयम् एव स्फटिकसमानचाकचिक्यविशिष्टः ।। रसटी-३.१३०;२
     एतद् विशेषणं द्वितीयभेदस्यापि सम्भवति ।। रसटी-३.१३०;३
     द्वितीयः शङ्खाभः सोऽपि चाकचिक्यविशिष्टः ।। रसटी-३.१३०;४
     तृतीयभेदापन्नो यः स तु हरिद्राभो हरिद्रासमानः पूर्णपीतवर्णः ।। रसटी-३.१३०;५
     त्रिविधमध्य उत्तरोत्तरात् पूर्वपूर्वः श्रेष्ठः ।। रसटी-३.१३०;६

 गौरीपाषाण > शोधन
पूर्वं पूर्वं गुणैः श्रेष्ठः कारवल्लीफले क्षिपेत् । 
स्वेदयेद्धण्डिकामध्ये शुद्धो भवति मूषकः ।। रस-३.१३१ ।। 

 गौरीपाषाण > सत्त्वपातन
तालवद्ग्राहयेत्सत्त्वं शुद्धं शुभ्रं प्रयोजयेत् ।। रस-३.१३२ ।। 

 गौरीपाषाण > आयुर्वेदीय गुण
रसबन्धकरः स्निग्धो दोषघ्नो रसवीर्यकृत् ।। रस-३.१३३ ।। 

 नवसार > प्रोदुच्तिओन्
करीरपीलुकाष्ठेषु पच्यमानेषु चोद्भवः । 
क्षारोऽसौ नवसारः स्याच्चूलिकालवणाभिधः ।। रस-३.१३४ ।। 
इष्टिकादहने जातं पाण्डुरं लवणं लघु । 
तदुक्तं नवसाराख्यं चूलिकालवणं च तत् ।। रस-३.१३५ ।। 

 नवसार > अल्छेम्. गुण
रसेन्द्रजारणं लोहद्रावणं जठराग्निकृत् । 

 नवसार > आयुर्वेदीय गुण
गुल्मप्लीहास्यशोषघ्नं भुक्तमांसादिजारणम् । 
विडाख्यं च त्रिदोषघ्नं चूलिकालवणम् मतम् ।। रस-३.१३६ ।। 

 वराटिका
पीताभा ग्रन्थिका पृष्ठे दीर्घवृत्ता वराटिका । 
रसवैद्यैर्विनिर्दिष्टा सा चराचरसंज्ञिका ।। रस-३.१३७ ।। 

 वराटिक > wएइघ्त्
सार्धनिष्कभरा श्रेष्ठा निष्कभारा च मध्यमा । 
पादोननिष्कभारा च कनिष्ठा परिकीर्तिता ।। रस-३.१३८ ।। 

 वराटिका > आयुर्वेदीय गुण
परिणामादिशूलघ्नी ग्रहणीक्षयनाशिनी । 
कटूष्णा दीपनी वृष्या नेत्र्या वातकफापहा । 

 वराटिका > अल्छेम्. गुण
रसेन्द्रजारणे प्रोक्ता विडद्रव्येषु शस्यते ।। रस-३.१३९ ।। 

 वराटिका > आयुर्वेदीय गुण ओf बद् स्पेचिमेन्स्
तदन्ये तु वराटाः स्युर् गुरवः श्लेष्मपित्तलाः ।। रस-३.१४० ।। 

 वराटिका > शोधन
वराटाः काञ्जिके स्विन्ना यामाच्छुद्धिमवाप्नुयुः ।। रस-३.१४१ ।। 

 अग्निजार
समुद्रेणाग्निनक्रस्य जरायुर् बहिरुज्झितः । 
संशुष्को भानुतापेन सोऽग्निजार इति स्मृतः ।। रस-३.१४२ ।। 

 अग्निजार > आयुर्वेदीय गुण
अग्निजारस्त्रिदोषघ्नो धनुर्वातादिवातनुत् । 
वर्धनो रसवीर्यस्य दीपनो जारणस्तथा ।। रस-३.१४३ ।। 

 अग्निजार > शोधन
तद् अब्धिक्षारसंशुद्धं तस्माच्छुद्धिर्न हीष्यते ।। रस-३.१४४ ।। 

 गिरिसिन्दूर
महागिरिषु चाल्पीयःपाषाणान्तःस्थितो रसः । 
शुष्कशोणः स निर्दिष्टो गिरिसिन्दूरसंज्ञया ।। रस-३.१४५ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     गिरिसिन्दूरस्य स्वरूपलक्षणम् आह महेति ।। रसबोध-३.१४५;१
     हिमालयादिबृहत्पर्वतान्तर्वर्तिक्षुद्रपाषाणद्वयमध्यनिसृतः रक्तवर्णरसविशेषः शुष्कीभूतः गिरिसिन्दूर इति ख्यातः ।। रसबोध-३.१४५;२

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ गिरिसिन्दूरम् आह महागिरिष्विति ।। रसटी-३.१४५;१
     अल्पीयोऽत्यल्पः ।। रसटी-३.१४५;२
     अयं लोके प्रायो नोपलभ्यते ।। रसटी-३.१४५;३
     केचित्तु कामियां सिन्दूर इति नाम्ना प्रसिद्धोऽयं पदार्थोऽतिरक्तवर्ण इति वदन्ति ।। रसटी-३.१४५;४
     लोकेऽतिप्रसिद्धस्तु नागसंभव एव ।। रसटी-३.१४५;५
     स एव चात्र ग्राह्य इति रावणमतम् ।। रसटी-३.१४५;६
     सिन्दूरो नागसंभव इति तद्वचनादिति ।। रसटी-३.१४५;७

 गिरिसिन्दूर > आयुर्वेदीय गुण
त्रिदोषशमनम् भेदि रसबन्धनमग्रिमम् । 
देहलोहकरं नेत्र्यं गिरिसिन्दूरमीरितम् ।। रस-३.१४६ ।। 

 हिङ्गुल
हिङ्गुलः शुकतुण्डाख्यो हंसपाकस्तथापरः ।। रस-३.१४७ ।। 

 हिङ्गुल > शुकतुण्ड
प्रथमोऽल्पगुणस्तत्र चर्मारः स निगद्यते ।। रस-३.१४८ ।। 

 हिङ्गुल > हंसपाक
श्वेतरेखः प्रवालाभो हंसपाकः स ईरितः ।। रस-३.१४९ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथोद्देशक्रमप्राप्तं हिङ्गुलं वर्णयति हिङ्गुल इति ।। रसटी-३.१४९;१
     अयं रसः पारदखनिजमृद्विशेषः ।। रसटी-३.१४९;२
     अत एव प्रथमाध्याय उक्तम् । 
     तां मृदं पातनायन्त्रे पातयन्ति रसं ततः । 
     इति ।। रसटी-३.१४९;३
     कृत्रिमोऽपि लोके दृश्यते पारदगन्धकनवसागरपाकजन्यः ।। रसटी-३.१४९;४
     खनिजोऽयं द्विविधः ।। रसटी-३.१४९;५
     तस्य चोत्तमस्य लक्षणमाह श्वेतरेष इति ।। रसटी-३.१४९;६
     स च हंसपाक इति नाम्ना कथितः पाकेन व्यवस्थितः ।। रसटी-३.१४९;७
     श्वेतरक्तवर्णविशिष्टत्वात् ।। रसटी-३.१४९;८
     अयं उत्तमः ।। रसटी-३.१४९;९
     प्रथमस्तु हीनश्वेतरेषोऽल्पगुणः ।। रसटी-३.१४९;१०
     स तु चर्मार इति निगद्यते ।। रसटी-३.१४९;११

 हिङ्गुल > आयुर्वेदीय गुण
हिङ्गुलः सर्वदोषघ्नो दीपनोऽतिरसायनः । 
सर्वरोगहरो वृष्यो जारणायातिशस्यते ।। रस-३.१५० ।। 

 हिङ्गुलाकृष्ट
एतस्मादाहृतः सूतो जीर्णगन्धसमो गुणैः ।। रस-३.१५१ ।। 

 हिङ्गुलाकृष्ट > शोधन
सप्तकृत्वार्द्रकद्रावैर्लकुचस्याम्बुनापि वा । 
शोषितो भावयित्वा च निर्दोषो जायते खलु ।। रस-३.१५२ ।। 

 हिङ्गुल > गोल्द्-प्रोदुच्तिओन्
किमत्र चित्रं दरदः सुभावितः क्षीरेण मेष्या बहुशोऽम्लवर्गैः । 
एवं सुवर्णं बहुघर्मतापितं करोति साक्षाद्वरकुङ्कुमप्रभम् ।। रस-३.१५३ ।। 

 हिङ्गुल > सत्त्वपातन
दरदः पातनायन्त्रे पातितश्च जलाश्रये । 
तत्सत्त्वं सूतसंकाशं पातयेन्नात्र संशयः ।। रस-३.१५४ ।। 

 मृद्दारशृङ्गक
सदलं पीतवर्णं च भवेद्गुर्जरमण्डले । 
अर्बुदस्य गिरेः पार्श्वे जातं मृद्दारशृङ्गकम् ।। रस-३.१५५ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     मृद्दारशृङ्गस्य लक्षणम् उत्पत्तिस्थानं चाह सदलमिति ।। रसबोध-३.१५५;१
     वंशपत्त्रहरितालवत् पटलविशिष्टम् ।। रसबोध-३.१५५;२
     मृद्दारशृङ्गस्य पर्यायादिकं निघण्ट्वादौ अन्यत्र वा कुत्रापि ग्रन्थे न परिदृश्यते परं तु अस्मद्देशे यन्मुद्राशङ्ख इति नाम्ना प्रसिद्धं पश्चिमदेशे तत् मुर्दार्शिङ् इति नाम्ना तत्रत्यैरभिधीयते अतो मन्ये मृद्दारशृङ्गकं मुद्राशङ्ख एव इति ।। रसबोध-३.१५५;३

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     गुर्जरमण्डले गुर्जरदेशे ।। रसटी-३.१५५;१
     अर्बुदगिरेः पार्श्वे नागखनिस्थानभूते च जातम् उत्पन्नं यद् विशिष्टं क्षुद्रपाषाणात्मकं द्रव्यं सदलपीतवर्णात्मकं तन्मृद्दारशृङ्गनाम्ना प्रथितं भवेत् ।। रसटी-३.१५५;२
     तद्गुणानाह सीससत्त्वमिति ।। रसटी-३.१५५;३
     सीससत्त्वस्योपादानं कारणम् ।। रसटी-३.१५५;४

 मृद्दारशृङ्ग > आयुर्वेदीय गुण
सीससत्त्वं गुरु श्लेष्मशमनं पुंगदापहम् । 
रसबन्धनमुत्कृष्टं केशरञ्जनमुत्तमम् ।। रस-३.१५६ ।। 

 साधारणरस > शोधन
साधारणरसाः सर्वे मातुलुङ्गार्द्रकाम्बुना । 
त्रिरात्रं भाविताः शुष्का भवेयुर्दोषवर्जिताः ।। रस-३.१५७ ।। 
यानि कानि च सत्त्वानि तानि शुध्यन्त्यशेषतः । 
ध्मातानि शुद्धिवर्गेण मिलन्ति च परस्परम् ।। रस-३.१५८ ।। 
इति करवालभैरवः । 

 राजावर्त
राजावर्तोऽल्परक्तोरुनीलिकामिश्रितप्रभः । 
गुरुत्वमसृणः श्रेष्ठस्तदन्यो मध्यमः स्मृतः ।। रस-३.१५९ ।। 

 राजावर्त > आयुर्वेदीय गुण
प्रमेहक्षयदुर्नामपाण्डुश्लेष्मानिलापहः । 
दीपनः पाचनो वृष्यो राजावर्तो रसायनः ।। रस-३.१६० ।। 

 राजावर्त > शोधन
निम्बुद्रवैः सगोमूत्रैः सक्षारैः स्वेदिताः खलु । 
द्वित्रिवारेण शुध्यन्ति राजावर्तादिधातवः ।। रस-३.१६१ ।। 

 राजावर्त > शोधन
शिरीषपुष्पार्द्ररसै राजावर्तं विशोधयेत् ।। रस-३.१६२ ।। 

 राजावर्त > मारण
लुङ्गाम्बुगन्धकोपेतो राजावर्तो विचूर्णितः । 
पुटनात्सप्तवारेण राजावर्तो मृतो भवेत् ।। रस-३.१६३ ।। 

 राजावर्त > सत्त्वपातन
राजावर्तस्य चूर्णं तु कुनटीघृतमिश्रितम् । 
विपचेदायसे पात्रे महिषीक्षीरसंयुतम् ।। रस-३.१६४ ।। 
सौभाग्यपञ्चगव्येन पिण्डीबद्धं तु जारयेत् । 
ध्मापितं खदिराङ्गारैः सत्त्वं मुञ्चति शोभनम् ।। रस-३.१६५ ।। 

 गैरिक > शोधन
अनेन क्रमयोगेन गैरिकं विमलं भवेत् । 

 गैरिक > सत्त्वपातन
क्रमात् पीतं च रक्तं च सत्त्वं पतति शोभनम् ।। रस-३.१६६ ।। 

रसरत्नसमुच्चयः‎