सौन्दरनन्दकाव्यम्/प्रथमः सर्गः
ॐ नमो बुद्धाय ।।	
	
गौतमः कपिलो नाम मुनि धर्मभृतां वरः  ।	
बभूव तपसि श्रान्तः काक्षीवानिव गौतमः ।। १.१ ।।	
अशिश्रियद्यः सततं दीप्तं काश्यपवत्तपः  ।	
आशिश्राय च तद्वृद्धौ सिद्धिं काश्यपवत्परां ।। १.२ ।।	
हविःषु यश्च स्वात्मार्थं गां अधुक्षद्वसिष्ठवत् ।	
तपःशिष्टेषु च शिष्येषु गां अधुक्षद्वसिष्ठवत् ।	
माहात्म्याद्दीर्घतपसो यो द्वितीय इवाभवत् ।। १.३ ।।	
तृतीय इव यश्चाभूत्कायाङ्गिरसयोर्धिया ।। १.४ ।।	
तस्य विस्तीर्णतपसः पार्श्वे हिमवतः शुभे  ।	
क्षेत्रं चायतनं चैव तपसां आश्रमोऽभवत् ।। १.५ ।।	
चारुवीरुत्तरुवनः प्रस्निग्धमृदुशाद्वलः  ।	
हविर्धूमवितानेन यः सदाभ्र इवाबभौ ।। १.६ ।।	
मृदुभिः सैकतैः स्निग्धैः केसरातरपाण्डुभिः  ।	
भूमिभागैरसंकीर्णैः साङ्गराग इवाभवत् ।। १.७ ।।	
शुचिभिस्तीर्थसंख्यातैः पावनैर्भावनैरपि  ।	
बन्धुमानिव यस्तस्थौ सरोभिः ससरओरुहैः ।। १.८ ।।	
पर्याप्तफलपुष्पाभिः सर्वतो वनराजिभिः  ।	
शुशुभे ववृधे चैव नरः साधनवानिव ।। १.९ ।।	
नीवारफलसंतुष्टैः स्वस्थैः शान्तैरनुत्सुकैः  ।	
अकीर्णोऽपि तपोभृधिभिः शून्यशून्य इवाभवत् ।। १.१० ।।	
अग्नीनां हूयमानानां शिखिना कूजतां अपि  ।	
तीर्थानां चाभिषेकेषु शुश्रुवे यत्र निस्वनः ।। १.११ ।।	
विरेजुर्हरिणा यत्र सुप्ता मेध्यासु वेदिषु  ।	
सलाजैर्माधवीपुष्पैरुपहाराः कृता इव ।। १.१२ ।।	
अपि क्षुद्रमृगा यत्र सान्ताश्चेरुः समं मृगैः  ।	
शरञ्येभ्यस्तपस्विभ्यो विनयङ्शिक्षिता इव ।। १.१३ ।।	
संदिग्धेऽप्यपुनर्भावे विदुध्हेष्वागमेष्वपि  ।	
प्रत्यक्षिण इवाकुर्वंस्तपो यत्र तपोधनाः ।। १.१४ ।।	
यत्र स्म मीयते ब्रह्म कैश्चित्कैश्चिन्न मीयते  ।	
काले निमीयते स्ॐओ न चाकाले प्रमीयते ।। १.१५ ।।	
निरपेक्षाः शरिरेषु धर्मे यत्र स्वभुद्धयः  ।	
संहृष्टा इव यत्नेन तापसास्ते पिरे तपः ।। १.१६	
श्राम्यन्तो मुनयो यत्र स्वर्गायोद्युक्तचेतसः  ।	
तपोरागेण धर्मस्य विलोपं इव चक्रिरे ।। १.१७ ।।	
अथ तेजविसदनं तपःक्षेत्रं तं आश्रमं  ।	
केचिदिक्ष्वाकवो जग्मू राजपुत्रा विवत्सवः ।। १.१८ ।।	
सुवर्णस्तम्भवर्ष्माणः सिंहोरस्का महाभुजाः  ।	
पात्रं शब्दस्य महतः श्रियां च विनयस्य च ।। १.१९ ।।	
अर्हरूपा ह्यनर्हस्य महात्मानश्चलात्मनः  ।	
प्राज्ञाः प्रज्ञाविमुक्तस्य भ्रातृयस्य यवीयसः ।। १.२० ।।	
मातृशुल्कादुपगतां ते श्रियं न विषेहिरे  ।	
ररक्षुश्च पितुः कौत्सास्ते भवन्ति स्म गौतमाः ।। १.२२ ।।	
एकपित्रोर्यथा भ्रात्रोः पृथग्गुरुपरिग्रहात् ।	
राम एवाभवद्गार्ग्यो वासुभद्रोऽपि गौतमः ।। १.२३ ।।	
शाक्रवृक्षप्रतिच्छन्नं वासं यस्माच्च चक्रिरे  ।	
तस्मादिक्ष्वाकुवंश्यास्ते भुवि शाक्य इति स्मृताः ।। १.२४ ।।	
स तेषां गौतमश्चक्रे स्ववंशसदृशीः क्रियाः  ।	
मुनिरूर्ध्वं कुमारस्य सगरस्येव भार्गवः ।। १.२५ ।।	
कण्वः शाकुन्तलस्येव भरतस्य तरस्विअः  ।	
वाल्मीकिरिव धीमांश्च धीमतोर्मैथिलेययोः ।। १.२६ ।।	
तद्वनं मुनिना तेन तैश्च क्षत्रियपुङ्गवैः  ।	
शान्तां गुप्तां च युगपद्ब्रह्मक्षत्रश्रियं दधे ।। १.२७ ।।	
अथोदकलशं गृह्य तेषा वृद्धिचिकीर्षया  ।	
मुनिः स वियदुत्पत्य तानुवाच नृपात्मजान् ।। १.२८ ।।	
या पतेत्कलशादस्मादक्षय्यसलिलान्महीं  ।	
धारा तां अनतिक्रम्य मां अन्वेत यथाक्रमं ।। १.२९ ।।	
ततः परमं इत्युक्त्वा शिरोभिः प्रणिपत्य च  ।	
रथानारुरुहुः सर्वे शीघ्रवाहानलङ्क्रृतान् ।। १.३० ।।	
ततः स तैरनुगतः स्यन्दनस्थैर्नभोगतः  ।	
तदाश्रममहीप्रान्तं परिचिक्षेप वारिणा ।। १.३१ ।।	
अष्टापदं इवालिख्य निमित्तैः सुर्भीकृतं  ।	
तानुवाच मुनिः स्थित्वा भूमिपालसुतानिदं ।। १.३२ ।।	
अस्मिन्धारापरिक्षिप्ते नेमिचिह्नितलक्षणे  ।	
निर्मिमीध्वं पुरं यूयं मयि याते त्रिविष्टपं ।। १.३३ ।।	
ततः कदाचित्ते वीरास्तस्मिन्प्रतिगते मुनौ  ।	
बभ्रमुर्यौवनोद्दामा गजा इव निरङ्कुशाः ।। १.३४ ।।	
बद्धगोधाङ्गुलीत्राणा हस्तविष्ठितकार्मुकाः  ।	
शराध्मातमहातूणा व्यायताबद्धवाससः ।। १.३५ ।।	
जिज्ञासमाना नागेषु कौशलं श्वापदेषु च  ।	
अनुचक्रुर्वनस्थस्य दौष्मन्तेर्देवक्रमणः ।। १.३६ ।।	
तान्दृष्ट्वा प्रकृतिं यातान्वृद्धान्व्याघ्रशिशूनिव  ।	
तापसास्तद्वनर्ह्हित्वा हिमवन्तर्ह्सिषेविरे ।। १.३७ ।।	
ततस्तदाश्रमस्थानं शून्यर्ह्तैः शून्यचेतसः  ।	
पश्यन्तो तदाश्रमस्थानरं शून्यं तैः निशश्वसुः ।। १.३८ ।।	
अथ ते पुण्यकर्माणः प्रत्युपस्थिरवृद्धयः  ।	
तत्र तज्ज्ञैरुपाख्यातानवापुर्महतो निधीन् ।। १.३९ ।।	
अलं धर्मार्थकामानां निखिलानां स्वाप्तये  ।	
निधयो नैकविधयो भूरयस्ते गतारयः ।। १.४० ।।	
ततस्तत्प्रतिलम्भाच्च परिणामाच्च कर्मणः  ।	
तस्मिन्वास्तुनि वास्तुज्ञाः पुरं श्रीमन्न्यवेशयन् ।। १.४१ ।।	
सरिद्विस्तीर्णपरिखं स्पष्टाञ्चितमहापथं  ।	
शैलकल्पमहावप्रं गिविरजं इवापरं ।। १.४२ ।।	
पाण्डुराट्टालसुमुखं सुविभक्तान्तरापणं  ।	
हर्म्यमालापरिक्षिप्तं कुक्षिं हिमगिरेरिव ।। १.४३ ।।	
वेदवेदाङ्गविदुषस्तस्थुषः षट्सु कर्मसु  ।	
शान्तये वृद्धये चैव यत्र विप्रानजीत्जपन् ।। १.४४ ।।	
तद्भूमेरभियोक्त्éणां प्रयुक्तान्विनिवृत्तये  ।	
यत्र स्वेन प्रभावेन भृत्यदण्डानजीत्जपन् ।। १.४५ ।।	
चारित्रधन्संपन्नान्सलज्जान्दीर्घदर्शिनः  ।	
अर्हतोऽतिष्ठिपन्यत्र शूरान्दक्षान्कुटुम्बिनः ।। १.४६ ।।	
व्यस्तैस्तैस्तैर्गुञैर्युक्तान्मतिवाग्विक्रमादिभिः  ।	
कर्मसु पतिरूपेषु सैचांस्तान्न्ययूयुजन् ।। १.४७ ।।	
वसुमद्भिरविभ्रान्तैरलंविद्यैरविस्मितैः  ।	
यद्बभासे नरैः कीर्णं मन्दरः किन्नरैरिव ।। १.४८ ।।	
यत्र ते हृष्टमनसः पौरप्रीतिच्कीर्षया  ।	
श्रीमन्त्युद्यानसंज्ञानि यशोधामान्यचीकरन् ।। १.४९ ।।	
श्वाः पुष्करिणीश्चैव परमाग्र्यगुणाम्भसः  ।	
नाज्ञाया चेतनोत्कर्षाद्दिक्षु सर्वास्वचीखनन् ।। १.५० ।।	
मनोज्ञाः श्रीमतिः प्रश्ठीः पथिषूपवनेषु च  ।	
सभाः कूपवतीश्चैव समन्तात्प्रत्यतिष्ठिपन् ।। १.५१ ।।	
हस्त्यश्वरथसकीर्णं असंकीर्णं अनाकुलं  ।	
अनिगूढार्थिविभवं निगूढज्ञानपौरुषं ।। १.५२ ।।	
संनिधानं इवार्थानां आधानं इव तेजसां  ।	
निकेतं इव विद्यानां संकेतं इव संपदां ।। १.५३ ।।	
वासवृक्षं गुणवतां आश्रयं शरणैषिआं  ।	
आनर्तं कृतशास्त्राणां आलानं बाभुशालिनां ।। १.५४ ।।	
समाजैरुत्सवैर्दायैः क्रियाविधिभिरेव च  ।	
अलञ्चक्रुरलंवीर्यास्ते जगद्धाम तत्पुरं ।। १.५५ ।।	
यस्मादन्यायतस्ते च कं चिन्नाचीकरन्करं  ।	
तस्मादल्पेन कालेन तत्तदापूपुरन्पुरं ।। १.५६ ।।	
कपिलस्य च तस्यर्षेस्तस्मिन्नाश्रमवास्तुनि  ।	
यस्मात्ते तत्पुरं चक्रुस्तस्मात्कपिलवास्तु तत् ।। १.५७ ।।	
ककन्दस्य मकन्दस्य कुशाम्बस्येव चाश्रमे  ।	
पुर्यो यथा हि श्रूयन्ते तथैव कपिलस्य तत् ।। १.५८ ।।	
आपुः पुरं तत्पुरुहूतकल्पास्ते तेजसार्येण न विस्मयेन  ।	
आपुर्यशोगन्धं अतश्च शश्वत्सुता ययातेरिव कीर्तिमन्तः ।। १.५९ ।।	
तन्नाथवृत्तैरपि राजपुत्रैरराजकं नैव रराज राष्ट्रं  ।	
तारासहस्रैरपि दीप्यमानैरनुत्थिते चन्द्र इवान्तरीक्षं ।। १.६० ।।	
यो ज्यायानथ वयसा गुणैश्च तेषां भ्रात्éणां वृषभ इवौजसा वृषाणां  ।	
ते तत्र प्रियगुरुवस्तं अभ्यषिञ्चन्नादित्या दशशतलोचनं दिवीव ।। १.६१ ।।	
आचारवान्विनयवान्नयवान्क्रियावान्धर्माय नेन्द्रियदुखाय धृतात्परः  ।	
तद्भ्रातृभिः परिवृतः स जुगोप राष्ट्रं संक्रन्दनो दिवं इवानुष्र्तो मरुद्भिः ।। १.६२ ।।	
	
सौन्दरनद महाकाव्ये कपिलवास्तुवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः  ।