बृहस्पतिस्मृतिः/दिव्यानि


पीठिका
स्थावरस्य तथाख्यातं लाभभोगप्रसाधनम्  ।
प्रमाणहीने वादे तु निर्दोषा दैविकी क्रिया   ।। १,८.१  ।।

प्रदुष्टेष्वनुमानेषु दिव्यैः कार्यं विशोधयेत् ।
धटाद्या धर्मजान्ता च दैवी नवविधा स्मृता   ।। १,८.२  ।।

धटोऽग्निरुदकं चैव विषं कोशश्च पञ्चमम्  ।
षष्ठं च तण्डुलाः प्रोक्तं सप्तमं तप्तमाषकः   ।। १,८.३  ।।

अष्टमं कालं इत्युक्तं नवमं धर्मकं तथा   ।
दिव्येनायाति सर्वाणि निर्दिष्टानि स्वयम्भुवा   ।। १,८.४  ।।

दिव्यव्यवस्था
यस्माद्देवैः प्रयुक्तानि दुष्करार्थे महात्मभिः   ।
अहं उद्देशतां वच्मि संदिग्धार्थविशुद्धये   ।
देशकालार्थसंख्याभिः प्रयुक्तान्यनुपूर्वशः   ।। १,८.५  ।।

अपराधानुपूर्व्येण साध्वसाधुविवक्षया   ।
शास्त्रोदितेन विधिना प्रदातव्यानि नान्यथा   ।। १,८.६  ।।

ऋणादिकेषु कार्येषु विसंवादे परस्परम्  ।
द्रव्यसंख्यान्विता देया पुरुषापेक्षया तथा   ।। १,८.७  ।।

लोके संव्यवहारार्थं संज्ञेयं कथिता भुवि   ।
ताम्रकर्षकृता मुद्रा विज्ञेयः कार्षिकः पणः   ।। १,८.८  ।।

निष्कं सुवर्णाश्चत्वारः कार्षिकस्ताम्रिकः पणः   ।
ताम्रकर्षकृता मुद्रा विज्ञेयः कार्षिकः पणः   ।। १,८.९  ।।

स एव चान्द्रिका प्रोक्ता ताश्चतस्रस्तु धानकाः   ।
ता द्वादश सुवर्णस्तु दीनाराख्यः स एव तु   ।। १,८.१०  ।।

कार्षापणसहस्रं तु दण्ड उत्तमसाहसः   ।
तदर्धं मध्यमः प्रोक्तस्तदर्धं अधमः स्मृतः   ।। १,८.११  ।।

ब्राह्मणस्य धटो देयः क्षत्रियस्य हुताशनः   ।
वैश्यस्य सलिलं देयं शूद्रस्य विषं एव तु   ।। १,८.१२  ।।

साधारणः समस्तानां कोशः प्रोक्तो मनीषिभिः   ।। १,८.१३  ।।

स्नेहात्क्रोधाल्लोभतो वा भेदं आयान्ति साक्षिणः   ।
विधिदत्तस्य दिव्यस्य न भेदो जायते क्वचित् ।। १,८.१४  ।।

यथोक्तविधिना देयं दिव्यं दिव्यविशारदैः   ।
अयथोक्तं प्रदत्तं चेन्न दत्तं साध्यसाधने   ।। १,८.१५  ।।

अदेशकालदत्तानि बहिर्वादिकृतानि च   ।
व्यभिचारं सदार्थेषु कुर्वन्तीह न संशयः   ।। १,८.१६  ।।

अभियुक्ताय दातव्यं दिव्यं दिव्यविशारदैः   ।
रुच्या चान्यतरः कुर्यादितरो वर्तयेच्छिरः   ।। १,८.१७  ।।

विनापि शीर्षकं कुर्यान्नृपद्रोहे च पातके   ।
दिव्यप्रदानं उदितं अन्यत्र नृपशासनात् ।
न कश्चिदभियोक्तारं दिव्येष्वेवं नियोजयेत् ।। १,८.१८  ।।

दिव्यदेवताः
धरोद्ध्रुवस्तथा सोम आपश्चैवानिलोऽनलः   ।
प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः   ।। १,८.१९  ।।

देवेशेशानयोर्मध्य आदित्यानां तथायनम्  ।
धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोऽंशो भगस्तथा   ।। १,८.२०  ।।

इन्द्रो विवस्वान्पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः   ।
ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः   ।। १,८.२१  ।।

इत्येते द्वादशादित्या नामभिः परिकीर्तिताः   ।
अग्नेः पश्चिमभागे तु रुद्राणां अयनं विदुः   ।
वीरभद्रश्च शम्भुश्च गिरीशश्च महायशाः   ।। १,८.२२  ।।

अजेकपाद्[अजैकपाद्?] अहिर्बुध्न्या पिनाकी चाप्राजितः   ।। १,८.२३  ।।

भुवनाधिश्वराश्चैव कपाली च विशांपतिः   ।
स्थाणुर्भगश्च भगवान्रुद्राश्चैकादश स्मृताः   ।। १,८.२४  ।।

प्रेतेशरक्शसोर्मध्ये मातृस्थानं प्रकल्पयेत् ।
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा   ।। १,८.२५  ।।

वाराही चैव माहेन्द्री चामुण्डा गणसंयुता   ।
निरृतेरुत्तरे भागे गणेशायतनं विदुः   ।। १,८.२६  ।।

वरुणस्योत्तरे भागे मरुतां स्थानं उच्यते   ।
श्वसनः स्पर्शनो वायुरनिलो मारुतस्तथा   ।। १,८.२७  ।।

द्रव्यसंख्यया दिव्यानि
संख्या रश्मिरजोमूला मनुना समुदाहृता   ।
कार्षापणान्ता सा दिव्ये नियोज्या विनयेत्तथा   ।। १,८.२८  ।।

विषं सहस्रेऽपहृते पादोने च हुताशनः   ।
त्रिपादोने च सलिलं अर्धे देयो धटः सदा   ।। १,८.२९  ।।

चतुःशताभियोगे च दातव्यस्तप्तमाषकः   ।
त्रिशते तण्डुला देयाः कोशश्चैव तदर्धके   ।। १,८.३०  ।।

शते हृतेऽपहृते च दातव्यं धर्मशोधनम्  ।
गोचौरस्य प्रदातव्यं सभ्यैः फालः प्रयत्नतः   ।। १,८.३१  ।।

यवार्धिकस्य वा नाशे तदर्धस्य च तण्डुलाः  ।
ततोऽर्धार्धार्धनाशे च लौकिकी च क्रिया मता   ।। १,८.३२  ।।

शपथविधिः
सतां वाहनशस्त्राणि गोबीजकनकानि च   ।
देवब्राह्मणपादाश्च पुत्रदारशिरांसि च   ।। १,८.३३  ।।

एते च शपथाः प्रोक्ताः अल्पार्थे सुकराः सदा   ।
साहसेष्वभिशापेषु दिव्यान्याहुर्विशोधनम्  ।। १,८.३४  ।।

ब्रूहीति ब्राह्मणं ब्रूयात्सत्यं ब्रूहीति पार्थिवम्  ।
गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैश्च पातकैः   ।। १,८.३५  ।।

सत्येन शापयेद्विप्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः   ।
गोरक्षकान्वाणिजकांस्तथाकारुकुशीलवान्  ।
प्रेष्यान्वार्धुषिकांश्चैव विप्राञ् शूद्रवदाचरेत् ।। १,८.३६  ।।

येऽप्यपेताः स्वधर्मेभ्यः परपिण्डोपजीविनः   ।
द्विजत्वं अभिकाङ्क्षन्ते तांश्च शूद्रवदाचरेत् ।। १,८.३७  ।।

वर्णानुरूपैः शपथैः शपनीयं पृथक्पृथक्  ।। १,८.३८  ।।

कामिनीषु विवाहेषु गवां भुक्ते तथेन्धने   ।
ब्राह्मणाभ्यवपत्तौ च शपथे नास्ति पातकः   ।। १,८.३९  ।।

सभान्तर्स्थैर्वक्तव्यं साक्स्यं नान्यत्र साक्षिभिः   ।
सर्वसाक्ष्येष्वयं धर्मो ह्यन्यत्र स्थावरेषु च   ।। १,८.४०  ।।

वधे चेत्प्राणिनां साक्स्यं वादयेच्छवसंनिधौ   ।
तदभावे तु चिह्नस्य नान्यथैव विवादयेत् ।। १,८.४१  ।।

नापृष्टैरनियुक्तैर्वा समं सत्यं प्रयत्नतः   ।
वक्तव्यं साक्षिभिः साक्ष्यं विवादस्थानं आगतैः   ।। १,८.४२  ।।

स्वभावोक्तं वचस्तेषां ग्राह्यं यद्दोषवर्जितम्  ।
उक्ते तु साक्षिणो राज्ञा न पृष्टव्याः पुनः पुनः   ।। १,८.४३  ।।

साक्षिसभ्यावसन्नानां नैव पौनर्भावो विधिः   ।। १,८.४४  ।।
सप्तर्षयस्तथेन्द्राद्याः पुष्करर्थे तपोधनाः   ।
शेपुः शपथं अव्यग्राः परस्परविशुद्धये   ।। १,८.४५  ।।

सप्ताहे वा द्विसप्ताहे न विपद्राजदैविकी   ।
बान्ध्ववेषु सपिण्डेषु धनेषु शपथैः शुचिः   ।। १,८.४६  ।।

अशेषमानुषाभावे दिव्येनैव विनिर्णयः   ।
संभवे साक्षिणां प्राज्ञो दैविकीं तु विवर्जयेत् ।। १,८.४७  ।।

एवं संख्या निकृष्टानां मध्यानां द्विगुणा स्मृता   ।
चतुर्गुणोत्तमानां तु कल्पनीया परीक्षकैः   ।। १,८.४८  ।।

घटविधिः
धटेऽभियुक्तस्तुलितो हीनश्चेद्धानि आप्नुयात् ।
तत्समस्तु पुनस्तुल्यो वर्धितो विजयी भवेत् ।। १,८.४९  ।।

शिक्यच्छेदेऽक्षभङ्गे वा दयाच्छिक्यं पुनर्नृपः   ।
साक्षिणो ब्राह्मणाः श्रेष्ठा यथादृष्टार्थवादिनः   ।। १,८.५०  ।।

ज्ञातिनः शुचयो लुब्धाः नियोक्तव्या नृपेण तु   ।
तेषां वचनतो गम्यः शुध्यशुद्धिविनिर्णयः   ।। १,८.५१  ।।

कक्षच्छेदे तुलाभङ्गे धटकर्कटयोस्तथा   ।
रज्जुच्छेदेऽक्षभङ्गे वा तथैवाशुद्धिं आप्नुयात् ।। १,८.५२  ।।

अग्निविधिः
अग्नेर्विधिं प्रवक्ष्यामि यथावद्विधिचोदितम्  ।
कारयेन्मण्डलान्यष्टौ पुरस्तान्नवमे तथा   ।। १,८.५३  ।।

आग्नेयं मण्डलं त्वाद्यं द्वितीयं वारुणं स्मृतम्  ।
तृतीयं वायुदैवत्यं चतुर्थं यमदैवतम्  ।। १,८.५४  ।।

पञ्चमं त्विन्द्रदैवत्यं षष्ठं कौबेरं उच्यते   ।
सप्तमं सोमदैवत्यं अस्टमं सर्व[सूर्य?]दैवतम्  ।। १,८.५५  ।।

पुरस्तान्नवमं यत्तु तन्महत्पार्थिवं विदुः   ।
गोमयेन कृतानि स्युरद्भिः पर्युषितानि च   ।। १,८.५६  ।।

द्वात्रिंशदङ्गुलान्याहुर्मण्डलान्मण्डलान्तरम्  ।
कर्तुः समपदं कार्यं मण्डलं तु प्रमाणतः   ।। १,८.५७  ।।

तोयविधिः
शरप्रक्षेपणस्थानाद्युवा जवसमन्वितः   ।
गच्छेत्परमया शक्त्या यत्रासौ मध्यमः शरः   ।। १,८.५८  ।।

मध्यमं शरं आदाय पुरुषोऽन्यस्तथाविधः   ।
प्रत्यागच्छेत्तु वेगेन यतः स पुरुषो गतः   ।। १,८.५९  ।।

आगन्तस्तु शरग्राही न पश्यति यदा जले   ।
अन्तर्जलगतं सम्यक्तदा शुद्धिं विनिर्दिशेत् ।। १,८.६०  ।।

आनीते मध्यमे बाणे मग्नाङ्गः शुचितां इयात् ।
अन्यथा न विशुद्धः स्यादेकाङ्गस्यापि दर्शनात् ।
स्थानाद्वान्यत्र गमनाद्यस्मिन्पूर्वं निवेशयेत् ।। १,८.६१  ।।

अप्सु प्रवेश्य पुरुसं प्रेषयेत्सायकत्रयम्  ।
इषूउन्न निक्षिपेद्विद्वान्मारुते वाति वै भृशम्  ।। १,८.६२  ।।

विषमे भूप्रदेशे च वृक्षस्थाणुसमाकुले ।
तृणगुल्मलतावल्ली पङ्कपाषाणसंयुते   ।। १,८.६३  ।।

विधिदत्तं विषं येन जीर्णं मन्त्रौषधं विना   ।
स शुद्धः स्यादन्यथा तु दण्ड्यो दाप्यश्च तद्धनम्  ।। १,८.६४  ।।

सप्ताहाद्वा द्विसप्ताहाद्यस्य हानिर्न जायते   ।
पुत्रदारधनानां च स शुद्धः स्यान्न संशयः   ।। १,८.६५  ।।

कोशविधिः
यद्भक्तः सोऽभियुक्तः स्यात्तदेवायुधमण्डलम्  ।
प्रक्षाल्य पाययेत्तस्माज्जलात्तु प्रसृतित्रयम्  ।। १,८.६६  ।।

त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा पुरुषैः स्वैरधिष्थितम्  ।
निरुद्धं चारयेत्तत्र कुहकाशङ्कया नृपः   ।। १,८.६७  ।।

महाभियोगे निर्धर्मे कृतघ्ने क्लीबकुत्सिते   ।
नास्तिके दृष्टदोषे च कोशपानं विसर्जयेत् ।। १,८.६८  ।।

दिव्यानि वर्जयेन्नित्यं आर्तानां तु गदैर्नृणाम्  ।

तण्डुलविधिः
तण्डुलैर्नाभियुञ्जीत प्रजानां मुखरोगिणाम्  ।। १,८.६९  ।।

सोपवासः सूर्यग्रहे तण्डुलान्भक्षयेच्छुचिः   ।
शुद्धः स्याच्छुक्लनिष्टःईवे विपरीते तु दोषभाक्  ।। १,८.७०  ।।

शोणितं दृश्यते यत्र हनुस्तालु च शीर्यतः   ।
गात्रं च कम्पते यस्य तं अशुद्धं विनिर्दिशेत् ।। १,८.७१  ।।

तप्तमाषविधिः
समुद्धरेत्तैल्घृतात्सुतप्तात्तप्तमाषकम्  ।
अङ्गुष्ठाङ्गुलियोगेन सत्यं आमन्त्र्य वीतभीः   ।। १,८.७२  ।।

सौवर्णे राजते ताम्रे आयसे मृण्मयेऽपि वा   ।
गव्यं घृतं उपादाय तदग्नौ तापयेच्छुचिः   ।। १,८.७३  ।।

सौवर्णीं राज्तीं ताम्रीं आयसीं वा सुशोभनाम्  ।
सलिलेन सकृद्धौतां प्रक्षिपेत्तत्र मुद्रिकाम्  ।। १,८.७४  ।।

भ्रमद्वीरीतरङ्गाढ्ये ह्यनखस्पर्शगोचरे   
परीक्षेदार्द्रपर्णेन चरुकारं सघोषकम्  ।। १,८.७५  ।।

ततश्चानेन मन्त्रेण सकृत्तदभिमन्त्रयेत् ।
परं पवित्रं अमृतं घृत त्वं यज्ञकर्मसु   ।। १,८.७६  ।।

दह पावक पापं त्वं हिमशी[तो?]तः शुचौ भव   ।
उपोषितं ततः स्नातं आर्द्रवाससं आगतम्  ।
ग्राहयेन्मुद्रिकां तां तु घृतमध्यगतां तथा   ।। १,८.७७  ।।

प्रदेशिनीं च तस्याथ परीक्षेयुः परीक्षकाः   ।
कराग्रं यो नु धुनुयात्विस्फोटो वा न जायते   ।
शुद्धो भवति धर्मेण पितामहवचो यथा   ।। १,८.७८  ।।

फालविधिः
आयसं द्वादशपलं घटितं फालं उच्यते   ।
अदग्धश्चेच्छुद्धिं इयादन्यथा त्वपहीयते   ।। १,८.७९  ।।

अष्टाङ्गुलं भवेद्दीर्घं चतुरङ्गुलविस्तृतम्  ।
अग्निवर्णं तु तच्चोरो जिह्वया लेलिहेत्सकृत् ।
न दग्धश्चेच्छुद्धिं इयादन्यथा तु स हीयते   ।। १,८.८०  ।।

गोचरस्य प्रदातव्यं सभ्यैः फालं प्रयत्नतः   ।
महाभियोगेष्वेतानि शीर्सकस्थेऽभियोक्तरि   ।। १,८.८१  ।।

धर्मकविधिः
पत्त्रद्वये लेखनीयौ धर्माधर्मौ सितासितौ   ।
जीवदानादिभिर्मन्त्रैः गायत्र्याद्यैश्च सामभिः   ।। १,८.८२  ।।

आमन्त्र्य पूजयेद्गन्धैः कुसुमैश्च सितासितैः   ।
अभ्युक्ष्य पञ्चगव्येन मृत्पिण्डान्तरितौ ततः   ।। १,८.८३  ।।

समौ कृत्वा तु तौ कुम्भे स्थाप्यौ चानुपलक्षितौ   ।
ततः कुम्भात्पिण्डं एकं प्रगृह्णीताविलम्बितः   ।। १,८.८४  ।।

धर्मे गृहीते शुद्धः स्यात्स पूज्यश्च परीक्षकैः   ।
अधर्मे संगृहीते तु दण्ड्यो निर्वास्य एव वा ।। १,८.८५  ।।

लिखेद्भूर्जपटे वापि धर्माधर्मौ सितासितौ   ।
अभ्युक्ष्य पञ्चगव्येन गन्धमाल्यैः समर्चयेत् ।। १,८.८६  ।।

सितपुष्पस्तु धर्मः स्यादधर्मोऽसितपुष्पधृत् ।
एवं विधायोपलिप्य पिण्डयोस्तानि धापयेत् ।। १,८.८७  ।।

गोमयेन मृदा वापि पिण्डौ कार्यौ समौ ततः   ।
मृद्भाणकेऽनुपहते स्थाप्यौ चानुपलक्षितौ   ।। १,८.८८  ।।

उपलिप्ते शुचौ देशे देवब्राह्मणसंनिधौ   ।
समर्चयेत्ततो देवान्लोकपालांश्च पूर्ववत् ।। १,८.८९  ।।

धर्मावाहनपूर्वं तु प्रतिज्ञापत्त्रकं लिखेत् ।
यदि पापविमुक्तोऽहं धर्मश्चायातु मे करे   ।। १,८.९०  ।।

अभिशस्तस्तयोश्चैकं प्रगृह्णीताविलम्बितः   ।
धर्मे गृहीते शुद्धिः स्यादधर्मे तु स हीयते   ।। १,८.९१  ।।

एवं विचारयन्राजा धर्मार्थाभ्यां न हीयते   ।। १,८.९२  ।।