स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ०९०
अध्याय ९०

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
रेवाया उत्तरे कूले वैष्णवं तीर्थमुत्तमम्  ।
जलशायीति वै नाम विख्यातं वसुधातले  ॥ ९०.१ ॥
दानवानां वधं कृत्वा सुप्तस्तत्र जनार्दनः  ।
चक्रं प्रक्षालितं तत्र देवदेवेन चक्रिणा  ।
सुदर्शनं च निष्पापं रेवाजलसमाश्रयात् ॥ ९०.२ ॥

युधिष्ठिर उवाच -
चक्रतीर्थं समाचक्ष्व मुनिसंघैश्च वन्दितम्  ।
विष्णोः प्रभावमतुलं रेवायाश्चैव यत्फलम्  ॥ ९०.३ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
साधु साधु महाप्राज्ञ विरक्तस्त्वं युधिष्ठिर  ।
गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं निर्मितं चक्रिणा स्वयम्  ॥ ९०.४ ॥
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम्  ।
आसीत्पुरा महादैत्यस्तालमेघ इति श्रुतः  ॥ ९०.५ ॥
तेन देवा जिताः सर्वे हृतराज्या नराधिप  ।
यज्ञभागान् स्वयं भुङ्क्ते अहं विष्णुर्न संशयः  ॥ ९०.६ ॥
धनदस्य हृतं चित्तं हृतः शक्रस्य वारणः  ।
इन्द्राणीं वाञ्छते पापो हयरत्नं रवेरपि  ॥ ९०.७ ॥
तालमेघभयात्पार्थ रविरुद्राः सवासवाः  ।
यमः स्कन्दो जलेशोऽग्निर्वायुर्देवो धनेश्वरः  ॥ ९०.८ ॥
सवाक्पतिमहेशाश्च नष्टचित्ताः पितामहम्  ।
गता देवा ब्रह्मलोकं तत्र दृष्ट्वा पितामहम्  ॥ ९०.९ ॥
तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्वागीशप्रमुखाः सुराः  ।
गुणत्रयविभागाय पश्चाद्भेदमुपेयुषे  ॥ ९०.१० ॥
दृष्ट्वा देवान्निरुत्साहान् विवर्णानवनीपते  ।
प्रसादाभिमुखो देवः प्रत्युवाच दिवौकसः  ॥ ९०.११ ॥

ब्रह्मोवाच -
स्वागतं सुरसङ्घस्य कान्तिर्नष्टा पुरातनी  ।
हिमक्लिष्टप्रभावेण ज्योतींषीव मुखानि वः  ॥ ९०.१२ ॥
प्रशमादर्चिषामेतदनुद्गीर्णं सुरायुधम्  ।
वृत्रस्य हन्तुः कुलिशं कुण्ठितश्रीव लक्ष्यते  ॥ ९०.१३ ॥
किं चायमरिदुर्वारः पाणौ पाशः प्रचेतसः  ।
मन्त्रेण हतवीर्यस्य फणिनो दैन्यमाश्रितः  ॥ ९०.१४ ॥
कुबेरस्य मनःशल्यं शंसतीव पराभवम्  ।
अपविद्धगतो वायुर्भग्नशाख इव द्रुमः  ॥ ९०.१५ ॥
यमोऽपि विलिखन्भूमिं दण्डेनास्तमितत्विषा  ।
कुरुतेऽस्मिन्नमोघोऽपि निर्वाणालातलाघवम्  ॥ ९०.१६ ॥
अमी च कथमादित्याः प्रतापक्षतिशीतलाः  ।
चित्रन्यस्ता इव गताः प्रकामालोकनीयताम्  ॥ ९०.१७ ॥
तद्ब्रूत वत्साः किमितः प्रार्थयध्वं समागताः  ।
किमागमनकृत्यं वो ब्रूत निःसंशयं सुराः  ॥ ९०.१८ ॥
मयि सृष्टिर्हि लोकानां रक्षा युष्मास्ववस्थिता  ।
ततो मन्दानिलोद्भूतकमलाकरशोभिना  ॥ ९०.१९ ॥
गुरुं नेत्रसहस्रेण प्रेरयामास वृत्रहा  ।
स द्विनेत्रं हरेश्चक्षुः सहस्रनयनाधिकम्  ॥ ९०.२० ॥
वाचस्पतिरुवाचेदं प्राञ्जलिर्जलजासनम्  ।
युष्मद्वंशोद्भवस्तात तालमेघो महाबलः  ॥ ९०.२१ ॥
उपतापयते देवान्धूमकेतुरिवोच्छ्रितः  ।
तेन देवगणाः सर्वे दुःखिता दानवेन च  ॥ ९०.२२ ॥
तालमेघो दैत्यपतिः सर्वान्नो बाधते बली  ।
तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ताः शरणं नो विधे भव  ॥ ९०.२३ ॥
ततः प्रसन्नो भगवान् वेधास्तानब्रवीद्वचः  ॥ ९०.२४ ॥

ब्रह्मोवाच -
तालमेघेन वो मध्ये बली तेन समः सुराः  ।
विना माधवदेवेन साध्यो मे नैव दानवः  ॥ ९०.२५ ॥
ततः सुरगणाः सर्वे विरिञ्चिप्रमुखा नृप  ।
क्षीरोदं प्रस्थिताः सर्वे दुःखितास्तेन वैरिणा  ॥ ९०.२६ ॥
त्वरिताः प्रस्थिता देवाः केशवं द्रष्टुकाम्यया  ।
क्षीरोदं सागरं गत्वास्तुवंस्ते जलशायिनम्  ॥ ९०.२७ ॥
देवा ऊचुः  ।
जगदादिरनादिस्त्वं जगदन्तोऽप्यनन्तकः  ।
जगन्मूर्तिरमूर्तिस्त्वं जय गीर्वाणपूजित  ॥ ९०.२८ ॥
जय क्षीरोदशयन जय लक्ष्म्या सदा वृत  ।
जय दानवनाशाय जय देवकिनन्दन  ॥ ९०.२९ ॥
जय शङ्खगदापाणे जय चक्रधर प्रभो  ।
इति देवस्तुतिं श्रुत्वा प्रबुद्धो जलशाय्यथ  ॥ ९०.३० ॥
उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम्  ।
किमर्थं बोधितो ब्रह्मन् समर्थैर्वः सुरासुरैः  ॥ ९०.३१ ॥

ब्रह्मोवाच -
तालमेघभयात्कृष्ण सम्प्राप्तास्तव मन्दिरम्  ।
न वध्यः कस्यचित्पापस्तालमेघो जनार्दन  ॥ ९०.३२ ॥
त्वमेव जहि तं दुष्टं मृत्युं यास्यति नान्यथा  ॥ ९०.३३ ॥

श्रीकृष्ण उवाच -
स्वस्थानं गम्यतां देवाः स्वकीयां लभत प्रजाम्  ।
दुष्टात्मानं हनिष्यामि तालमेघं महाबलम्  ॥ ९०.३४ ॥
स्थानं ब्रुवन्तु मे देवा वसेद्यत्र स दानवः  ॥ ९०.३५ ॥
देवा ऊचुः  ।
हिमाचलगुहायां स वसते दानवेश्वरः  ।
चतुर्विंशतिसाहस्रैः कन्याभिः परिवारितः  ॥ ९०.३६ ॥
तुरङ्गैः स्यन्दनैः कृष्ण संख्या तस्य न विद्यते  ।
नटा नानाविधास्तत्र असंख्यातगुणा हरे  ॥ ९०.३७ ॥
द्विरदाः पर्वताकारा हयाश्च द्विरदोपमाः  ।
महाबलो वसेत्तत्र गीर्वाणभयदायकः  ॥ ९०.३८ ॥
श्रुत्वा देवो वचस्तेषां देवानामातुरात्मनाम्  ।
अचिन्तयद्गरुत्मन्तं शत्रुसङ्घविनाशनम्  ॥ ९०.३९ ॥
चक्रं करेण संगृह्य गदाचक्रधरः प्रभुः  ।
शार्ङ्गं च मुशलं सीरं करैर्गृह्य जनार्दनः  ॥ ९०.४० ॥
आरूढः पक्षिराजेन्द्रं वधार्थं दानवस्य च  ।
दानवस्य पुरे पेतुरुत्पाता घोररूपिणः  ॥ ९०.४१ ॥
गोमायुर्गृध्रमध्ये तु कपोतैः सममाविशत् ।
विना वातेन तस्यैव ध्वजदण्डः पपात ह  ॥ ९०.४२ ॥
सर्पसूषकयोर्युद्धं तथा केसरिनागयोः  ।
उन्मार्गाः सरितस्तत्रावहन्रक्तविमिश्रिताः  ।
अकालतरुपुष्पाणि दृश्यन्ते स्म समन्ततः  ॥ ९०.४३ ॥
ततः प्राप्तो जगन्नाथो हिमवन्तं नगेश्वरम्  ।
पाञ्चजन्यश्वसहसा पूरितः पुरसन्निधौ  ॥ ९०.४४ ॥
तेन शब्देन महता ह्यारूढो दानवेश्वरः  ।
उवाच च तदा वाक्यं तालमेघो महाबलः  ॥ ९०.४५ ॥

तालमेघ उवाच -
कोऽयं मृत्युवशं प्राप्तो ह्यज्ञात्वा मम विक्रमम्  ।
धुन्धुमाराज्ञया ह्याशु स्वसैन्यपरिवारितः  ॥ ९०.४६ ॥
बलादानय तं बद्ध्वा ममाग्रे बहुशालिनम्  ॥ ९०.४७ ॥

धुन्धुमार उवाच -
आनयामि न सन्देहः सुरो यक्षोऽथ किन्नरः  ।
स्यन्दनौघैः समायुक्तो गजवाजिभटैः सह  ॥ ९०.४८ ॥
हृष्टस्ततो जगद्योनिः सुपर्णस्थो महाबलः  ।
गृह्यतां गृह्यतामेष इत्युक्तास्तेन किंकराः  ॥ ९०.४९ ॥
चतुर्दिक्षु प्रधावन्त इतश्चेतश्च सर्वतः  ।
सुपर्णेनाग्निरूपेण दग्धास्ते शलभा यथा  ॥ ९०.५० ॥
धुन्धुमारोऽपि कृष्णेन शरघातेन ताडितः  ।
हतो वक्षःस्थले पापो मृतावस्थो रथोपरि  ॥ ९०.५१ ॥
हाहाकारं ततः सर्वे दानवाश्चक्रुरातुराः  ।
तालमेघस्ततः क्रुद्धो रथारूढो विनिर्गतः  ।
ददृशे केशवं पार्थ शङ्खचक्रगदाधरम्  ॥ ९०.५२ ॥

तालमेघ उवाच -
अन्ये ते दानवाः कृष्ण ये हताः समरे त्वया  ।
हिरण्यकशिपुप्रख्यानपुमांसो हि तेऽच्युत  ॥ ९०.५३ ॥
इत्युक्त्वा दानवः पार्थ वर्षयामास सायकैः  ।
दानवस्य शरान्मुक्तान् छेदयामास केशवः  ॥ ९०.५४ ॥
गरुत्मानवधीत्सैन्यमवध्यं यत्सुरासुरैः  ।
कृष्णेन द्विगुणास्तस्य प्रेषिताः स्वशिलीमुखाः  ॥ ९०.५५ ॥
द्विगुणं द्विगुणीकृत्य प्रेषयामास दानवः  ।
तानप्यष्टगुणैः कृष्णश्छादयामास सायकैः  ॥ ९०.५६ ॥
ततः क्रुद्धेन दैत्येन ह्याग्नेयं बाणमुत्तमम्  ॥ ९०.५७ ॥
वारुणं प्रेषयामास त्वाग्नेयं शमितं ततः  ।
वारुणेनैव वायव्यं तालमेघो व्यसर्जयत् ॥ ९०.५८ ॥
सार्पं चैव हृषीकेशो वायव्यस्य प्रशान्तये  ।
नारसिंहं नृसिंहोऽपि प्रेषयामास पाण्डव  ॥ ९०.५९ ॥
नारसिंहं ततो दृष्ट्वा तालमेघो महाबलः  ।
उत्तीर्य स्यन्दनाच्छीघ्रं गृहीत्वा खड्गचर्मणी  ॥ ९०.६० ॥
कृष्ण त्वां प्रेषयिष्यामि यममार्गं सुदारुणम्  ।
इत्युक्त्वा दानवः पार्थ आगतः केशवं प्रति  ॥ ९०.६१ ॥
खड्गेनाताडयद्दैत्यो गदापाणिं जनार्दनम्  ।
मण्डलाग्रं ततो गृह्य केशवो हृष्टमानसः  ॥ ९०.६२ ॥
जघनोरःस्थले पार्थ तालमेघं महाहवे  ।
जनार्दनस्तदा दैत्यं दैत्यो हरिमहन्मृधे  ॥ ९०.६३ ॥
जनार्दनस्ततः क्रुद्धस्तालमेघाय भारत  ।
अमोघं चक्रमादाय मुक्तं तस्य च मूर्धनि  ॥ ९०.६४ ॥
निपपात शिरस्तस्य पर्वताश्च चकम्पिरे  ।
समुद्राः क्षुभिताः पार्थ नद्य उन्मार्गगामिनीः  ॥ ९०.६५ ॥
पुष्पवृष्टिं ततो देवा मुमुचुः केशवोपरि  ।
अवध्यः सुरसङ्घानां सूदितः केशव त्वया  ॥ ९०.६६ ॥
स्वस्थाश्चैव ततो देवास्तालमेघे निपातिते  ।
जनार्दनोऽपि कौन्तेय नर्मदातटमाश्रितः  ॥ ९०.६७ ॥
क्षीरोदां नर्मदां मत्वा अनन्तभुजगोपरि  ।
लक्ष्म्या समन्वितः कृष्णो निलीनश्चोत्तरे तटे  ॥ ९०.६८ ॥
चक्रं विभीषणं मर्त्ये ज्वालामालासमन्वितम्  ।
पतितं नर्मदातोये जलशायिसमीपतः  ॥ ९०.६९ ॥
निर्धूतकल्मषं जातं नर्मदातोययोगतः  ।
तालमेघवधोत्पन्नं यत्पापं नृपनन्दन  ॥ ९०.७० ॥
तत्स्रवं क्षालितं सद्यो नर्मदांभसि भारत  ।
तदाप्रभृति लोकेऽस्मिञ्जलशायी महीपते  ॥ ९०.७१ ॥
चक्रतीर्थं वदन्त्यन्ये केचित्कालाघनाशनम्  ।
विख्यातं भारते वर्षे नर्मदायां महीपते  ॥ ९०.७२ ॥
तत्तीर्थस्य प्रभावोऽयं श्रूयतामवनीपते  ।
यथाऽनन्तो हि नागानां देवानां च जनार्दनः  ॥ ९०.७३ ॥
मासानां मार्गशीर्षोऽस्ति नदीनां नर्मदा यथा  ।
मासि मार्गशिरे पार्थ ह्येकादश्यां सितेऽहनि  ॥ ९०.७४ ॥
गत्वा यो मनुजो भक्त्या कामक्रोधविवर्जितः  ।
वैष्णवीं भावनां कृत्वा जलेशं तु व्रजेत वै  ॥ ९०.७५ ॥
एकभुक्तं च नक्तं च तथैवायाचितं नृप  ।
उपवासं तथा दानं ब्राह्मणानां च भोजनम्  ॥ ९०.७६ ॥
करोति च कुरुश्रेष्ठ न स याति यमालयम्  ।
यमलोकभयाद्भीता ये लोकाः पाण्डुनन्दन  ॥ ९०.७७ ॥
ते पश्यन्तु श्रियः कान्तं नागपर्यङ्कशायिनम्  ।
गोपीजनसमावृत्तं योगनिद्रां समाश्रितम्  ।
विश्वरूपं जगन्नाथं संसारभयनाशनम्  ॥ ९०.७८ ॥
स्नापयेत्परया भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा  ।
खण्डेन तोयमिश्रेण जगद्योनिं जनार्दनम्  ॥ ९०.७९ ॥
स्नाप्यमानं च पश्यन्ति ये लोका गतमत्सराः  ।
ते यान्ति परमं लोकं सुरासुरनमस्कृतम्  ॥ ९०.८० ॥
घृतेन बोधयेद्दीपमथवा तैलपूरितम्  ।
रात्रौ जागरणं कृत्वा दैवस्याग्रे विमत्सराः  ॥ ९०.८१ ॥
ये कथां वैष्णवीं भक्त्या शृण्वन्ति च नृपोत्तम  ।
ब्रह्महत्यादिपापानि नश्यन्ते नात्र संशयः  ॥ ९०.८२ ॥
प्रदक्षिणन्ति ये मर्त्या जलशायिजगद्गुरुम्  ।
प्रदक्षिणीकृता तैस्तु सप्तद्वीपा वसुंधरा  ॥ ९०.८३ ॥
ततः प्रभाते विमले पित्ःन् संतर्पयेज्जलैः  ।
श्राद्धं च ब्राह्मणैस्तत्र योग्यैः पाण्डव मानवाः  ॥ ९०.८४ ॥
स्वदारनिरतैः शान्तैः परदारविवर्जकैः  ।
वेदाभ्यसनशीलैश्च स्वकर्मनिरतैः शुभैः  ॥ ९०.८५ ॥
नित्यं यजनशीलैश्च त्रिसन्ध्यापरिपालकैः  ।
श्रद्धया कारयेच्छ्राद्धं यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः  ॥ ९०.८६ ॥
ते धन्या मानुषे लोके वन्द्या हि भुवि मानवाः  ।
ये वसन्ति सदाकालं पादपद्माश्रया हरेः  ॥ ९०.८७ ॥
जलशायं प्रपश्यन्ति प्रत्यक्षं सुरनायकम्  ।
पक्षोपवासं पाराकं व्रतं चान्द्रायणं शुभम्  ॥ ९०.८८ ॥
मासोपवासमुग्रं च षष्ठान्नं पञ्चमं व्रतम्  ।
तत्र तीर्थे तु यः कुर्यात्सोऽक्षयां गतिमाप्नुयात् ॥ ९०.८९ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
अतः परं प्रवक्ष्यामि तिलधेनोश्च यत्फलम्  ।
यथा यस्मिन्यदा देया दाने तस्याः शुभं फलम्  ॥ ९०.९० ॥
एतत्कथान्तरं पुण्यमृषेर्द्वैपायनात्पुरा  ।
श्रुतं हि नैमिषे पुण्ये नारदाद्यैरनेकधा  ॥ ९०.९१ ॥
इदं परममायुष्यं मङ्गल्यं कीर्तिवर्धनम्  ।
विप्राणां श्रावयन्विद्वान्फलानन्त्यंसमश्नुते  ॥ ९०.९२ ॥
बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः  ।
विभक्तदक्षिणा ह्येता दातारं नाप्नुवन्ति च  ॥ ९०.९३ ॥
एकमेतत्प्रदातव्यं न बहूनां युधिष्ठिर  ।
सा च विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम्  ॥ ९०.९४ ॥
यथालाभा तु सर्वेषां चतुर्द्रोणा तु गौः स्मृता  ।
द्रोणस्य वत्सकः कार्यो बहूनां वापि कामतः  ॥ ९०.९५ ॥
यस्मिन्देशे तु यन्मानं विषये वा विचारितम्  ।
तेन मानेन तां कुर्वन्नक्षयं फलमश्नुते  ॥ ९०.९६ ॥
सुखपूर्वं शुचौ भूमौ पुष्पधूपाक्षतैस्तथा  ।
कर्णाभ्यां रत्ने दातव्ये दीपौ नेत्रद्वये तथा  ॥ ९०.९७ ॥
श्रीखण्डमुरसि स्थाप्यं ताभ्यां चैव तु काञ्चनम्  ।
ऊर्ध्वे मधु घृतं देयं कुर्यात्सर्षपरोमकम्  ॥ ९०.९८ ॥
कम्बले कम्बलं दद्याच्छ्रोण्यां मधु घृतं तथा  ।
यवसं पायसं दद्याद्घृतं क्षौद्रसमन्वितम्  ॥ ९०.९९ ॥
स्वर्णशृङ्गी रूप्यशिफारुक्मलाङ्गूलसंयुता  ।
रत्नपृष्ठी तु दातव्या कांस्यपात्रावदोहिनी  ॥ ९०.१०० ॥
यत्स्याद्बाल्यकृतं पापं यद्वा कृतमजानता  ।
वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा यद्विचिन्तितम्  ॥ ९०.१०१ ॥
जले निष्ठीवितं चैव मुशलं वापि लङ्घितम्  ।
वृषलीगमनं चैव गुरुदारनिषेवणम्  ॥ ९०.१०२ ॥
कन्याया गमनं चैव सुवर्णस्तेयमेव च  ।
सुरापानं तथा चान्यत्तिलधेनुः पुनाति हि  ॥ ९०.१०३ ॥
अहोरात्रोपवासेन विधिवत्तां विसर्जयेत् ।
या सा यमपुरे घोरे नदी वैतरणी स्मृता  ॥ ९०.१०४ ॥
वालुकायोऽश्मस्थला च पच्यते यत्र दुष्कृती  ।
अवीचिर्नरको यत्र यत्र यामलपर्वतौ  ॥ ९०.१०५ ॥
यत्र लोहमुखाः काका यत्र श्वानो भयंकराः  ।
असिपत्त्रवनं चैव यत्र सा कूटशाल्मली  ॥ ९०.१०६ ॥
तान्सुखेन व्यतिक्रम्य धर्मराजालयं व्रजेत् ।
धर्मराजस्तु तं दृष्ट्वा सूनृतं वक्ति भारत  ॥ ९०.१०७ ॥
विमानमुत्तमं योग्यं मणिरत्नविभूषितम्  ।
अत्रारुह्य नरश्रेष्ठ प्रयाहि परमां गतिम्  ॥ ९०.१०८ ॥
मा च चाटु भटे देहि मैव देहि पुरोहिते  ।
मा च काणे विरूपे च न्यूनाङ्गे न च देवले  ॥ ९०.१०९ ॥
अवेदविदुषे नैव ब्राह्मणे सर्वविक्रये  ।
मित्रघ्ने च कृतघ्ने च मन्त्रहीने तथैव च  ॥ ९०.११० ॥
वेदान्तगाय दातव्या श्रोत्रियाय कुटुम्बिने  ।
वेदान्तगसुते देया श्रोत्रिये गृहपालके  ॥ ९०.१११ ॥
सर्वाङ्गरुचिरे विप्रे सद्वृत्ते च प्रियंवदे  ।
पूर्णिमायां तु माघस्य कार्त्तिक्यामथ भारत  ॥ ९०.११२ ॥
वैशाख्यां मार्गशीर्ष्यां वाषाढ्यां चैत्र्यामथापि वा  ।
अयने विषुवे चैव व्यतीपाते च सर्वदा  ॥ ९०.११३ ॥
षडशीतिमुखे पुण्ये छायायां कुंजरस्य वा  ।
एष ते कथितः कल्पस्तिलधेनोर्मयानघ  ॥ ९०.११४ ॥
व्रजन्ति वैष्णवं लोकं दत्त्वा पादं यमोपरि  ।
प्राणत्यागात्परं लोकं वैष्णवं नात्र संशयः  ।
भित्त्वाशु भास्करं यान्ति नात्र कार्या विचारणा  ॥ ९०.११५ ॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं चक्रतीर्थफलं नृप  ।
यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते  ॥ ९०.११६ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे जलशायितीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम नवतितमोऽध्यायः ॥