स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/अध्यायः ३८
'''॥नारद उवाच॥	
भूमेर्योजनलक्षे च कौरव्य रविमंडलम्॥	
योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव॥ ३८.१ ॥	
ईषादंडस्ततैवास्य द्विगुणः परिकीर्तितः॥	
सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतानि विवस्वतः॥ ३८.२ ॥	
योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्॥	
त्रिनाभि तच्च पंचारं षण्नेमि परिकीर्तितम्॥ ३८.३ ॥	
चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयोऽक्षोऽपि विस्तृतः॥	
पंच चान्यानि सार्द्धानि स्यन्दनस्य तु पांडव॥ ३८.४ ॥	
अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्द्धयोः॥	
ह्रस्वोऽक्षस्तद्युगार्द्धं च ध्रुवाधारं रथस्य वै॥ ३८.५ ॥	
द्वितीयोऽक्षस्तथा सव्ये चक्रं तन्मानसे स्थितम्॥	
हयाश्च सप्त च्छांदांसि तेषां नामानि मे श्रृणु॥ ३८.६ ॥	
गायत्री च बृहत्युष्णिग्जगती त्रिष्टुवेव च॥	
अनुष्टुप्पंक्तिरित्युक्ताश्छंदांसि हरयो रवेः॥ ३८.७ ॥	
नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः॥	
उदयास्तमनाक्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः॥ ३८.८ ॥	
शक्रदीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम्॥	
विकीर्णोऽतो विकर्णस्थस्त्रिकोणार्धपुरे तथा॥ ३८.९ ॥	
अयनस्योत्तरस्यादौ मकरं याति भास्करः॥	
ततः कुम्भं च मीनं च राशे राश्यंतरं तथा॥ ३८.१० ॥	
त्रिष्वेतेष्वथ भुक्तेषु ततो वैषुवतीं गतिम्॥	
प्रयाति सविता कुर्वन्नहोरात्रं च तत्समम्॥ ३८.११ ॥	
ततो रात्रिः क्षयं याति वर्धते तु दिनं दिनम्॥	
ततश्च मिथुनस्यांते परां काष्ठामुपागतः॥ ३८.१२ ॥	
राशिं कर्कटकं प्राप्य कुरुते दक्षिणायांनम्॥	
कुलालचक्रपर्यंतो यथा शीघ्रं निवर्तते॥ ३८.१३ ॥	
दक्षिणायक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं निवर्तते॥	
अतिवेगितया कालं वायुमार्गबलाच्चरन्॥ ३८.१४ ॥	
तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं स कालेनाल्पेन गच्छति॥	
कुलालचक्रमध्यस्थो यता मंदं प्रसर्पति॥ ३८.१५ ॥	
तथोदगयने सूर्यः सर्पते मंदविक्रमः॥	
तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पं निगच्छति॥ ३८.१६ ॥	
संध्याकाले च मंदेहाः सूर्यमिच्छंति खादितुम्॥	
प्रजापतिकृतः शापस्तेषां फाल्गुन रक्षसाम्॥ ३८.१७ ॥		
अक्षयत्वं शरीराणां मरणं च दिनेदिने॥	
ततः सूर्यस्य तैर्युद्धं भवत्यत्यंतदारुणम्॥ ३८.१८ ॥	
ततो गायत्रिपूतं यद्द्विजास्तोयं क्षिपंति च॥	
तेन दह्यंति ते पापाः संध्योपासनतः सदा॥ ३८.१९ ॥	
ये संध्यां नाप्युपासंते कृतघ्ना यांति रौरवम्॥	
प्रतिमासं पृथक्सूर्य ऋषिगन्धर्वराक्षसैः॥ ३८.२० ॥	
अप्सरोग्रामणीसर्पैरथो याति च सप्तभिः॥	
धातार्यमा मित्रवरुणौ विवस्वानिन्द्र एव च॥ ३८.२१ ॥	
पूषा च सविता सोऽथ भगस्त्वष्टा च कीर्तितः॥	
विष्णुश्चैत्रादिमासेषु आदित्या द्वादश स्मृताः॥ ३८.२२ ॥	
ततो दिवाकरस्थानान्मंडलं शशिनः स्थितम्॥	
लक्षमात्रेण तस्यापि त्रिचक्रो  रथ उच्यते॥ ३८.२३ ॥	
कुंदाभा दश चैवाश्वा वामदक्षिणतो युताः॥	
पूर्णे शतसहस्रे च योजनानां निशाकरात्॥ ३८.२४ ॥	
नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते॥ 	
चतुर्दश चार्बुदान्यप्यशीतिः सरितांपतिः॥ ३८.२५ ॥	
विंशतिश्च तथा कोट्यो नक्षत्राणां प्रकीर्तिताः॥	
द्वे लक्षे चोत्तरे तस्माद्बुधो नक्षत्रमण्डलात्॥ ३८.२६ ॥	
वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश्चंद्रसुतस्य च॥	
पिशंगैस्तुर--- सोष्टाभिर्वायवेगिभिः॥ ३८.२७ ॥	
द्विलक्षश्चोत्तरे तस्माद्बुधाच्चाप्युशना स्मृतः॥	
शुक्रस्यापि रथोष्टाभिर्युक्तोऽभूत्संभवैर्हयैः॥ ३८.२८ ॥	
लक्षद्वयेन भौमस्य स्मृतो देवपुरोहितः॥	
अष्टाभिः पांडुरैरश्वैर्युक्तोऽस्य कांचनोरथः॥ ३८.२९ ॥	
सौरिर्बृहस्पतेश्चोर्ध्वं द्विलक्षे समुपस्थितः॥	
आकाशसंभवैरश्वैरष्टाभिः शबलै रथः॥ ३८.३० ॥	
स्वर्भानोस्तुरगाश्चाष्टौ भृंगाभा धूसरारथम्॥	
वहंति च सकृद्युक्ता आदित्याधःस्थितास्तथा॥ ३८.३१ ॥	
सौरेर्लक्षं स्मृतं चोर्ध्वं ततः सप्तर्षिमण्डलम्॥	
ऋषिभ्यश्चापि लक्षेण ध्रुवश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः॥ ३८.३२ ॥	
मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः॥	
ध्रुवोऽपि शिंशुमारस्य पुच्छाधारे व्यवस्थितः॥ ३८.३३ ॥	
यमाहुर्वासुदेवस्य रूपमात्मानमव्ययम्॥	
वायुपाशैर्ध्रुवे बद्धं सर्वमेतच्च फाल्गुन॥ ३८.३४ ॥	
नवयोजनसाहस्रं मण्डलं सवितुः स्मृतम्॥	
द्विगुणं सूर्यविस्तारान्मण्डलं शशिनः स्मृतम्॥ ३८.३५ ॥	
तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति॥	
उद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मलां मण्डलाकृतिः॥ ३८.३६ ॥	
चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवश्च विधीयते॥	
भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयोऽथ बृहस्पतिः॥ ३८.३७ ॥	
बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी बुधस्तथा॥	
शतानि पंच चत्वारित्रीणि द्वे चैकयोजनम्॥ ३८.३८ ॥	
योजनार्धप्रमाणानि भानि ह्रस्वं न विद्यते॥	
भूमिलोकश्च भूर्लोकः पादगम्यः प्रकीर्तितः॥ ३८.३९ ॥	
भूमिसूर्यांतरं तच्च भुवर्लोकः प्रकीर्तितः॥	
ध्रुवसूर्यांतरं तच्च नियुतानि चतुर्दश॥ ३८.४० ॥	
स्वर्लोकः सोऽपि गदितो लोकसंस्थानचिंतकैः॥	
ध्रुवादूर्ध्वं तथा कोटचिर्महर्लोकः प्रकीर्तितः॥ ३८.४१ ॥	
द्वे कोट्यौ च जनो यत्र निवसंति चतुःसनाः॥	
चतुर्भिश्चापि कोटीभिस्तपोलोकस्ततः स्मॉतः॥ ३८.४२ ॥	
वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः॥	
षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको विराजते॥ ३८.४३ ॥	
अपुनर्मरका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः॥	
अष्टादस तथा कोट्यो लक्षाण्यशीतिपंच च॥ ३८.४४ ॥	
शुभं निरुपमं स्थानं तदूर्ध्वं संप्रकाशते॥	
भूर्भूवःस्वरिति प्रोक्तं त्रैलोक्यं कृतकं त्विदम्॥ ३८.४५ ॥	
जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम्॥	
कृतकाकृतयोर्मध्ये मर्हर्लोक इति स्मृतः॥ ३८.४६ ॥	
शून्यो भवति कल्पांते योत्यंतं न विनश्यति॥	
एते सप्त समाख्याता लोकाः पुण्यैरुपार्जिताः॥ ३८.४७ ॥	
यज्ञैर्दानैर्जपैर्होमैस्तीर्थैर्व्रतसमुच्चयैः॥	
वेदादिप्रोक्तैरन्यैश्च साध्याँल्लोकानिमान्विदुः॥ ३८.४८ ॥	
ततश्चांडस्य शिरसो धारा नीरमयी शिवा॥	
सर्वलोकान्समाप्लाव्य गंगा मेरावुपागता॥ ३८.४९ ॥	
ततो महीतलं सर्वं पातालं प्रविवेश सा॥	
अंडमूर्ध्नि स्थिता देवी सततं द्वारवासिनी॥ ३८.५० ॥	
देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता पिंगलेन च॥	
तत्र स्थिता सदा रक्षां कुरुतेऽण्डस्य सा शुभा॥ ३८.५१ ॥	
निहंति दुष्टसंघातान्महाबलपराक्रमा॥	
वायुस्कंधानि सप्तापिश्रृणुयद्वत्स्थितान्यपि॥ ३८.५२ ॥	
पृथिवीं समभिक्रम्य संस्थितो मेघमंडले॥	
प्रवहोनाम यो मेघान्प्रवहत्यतिशक्तिमान्॥ ३८.५३ ॥	
धूमजाश्वोष्मजा मेघाः सामुद्रैयन पूरिताः॥	
तोयैर्भवंति नीलांगा वर्षिष्ठाश्चैव भारत॥ ३८.५४ ॥	
द्वितीयश्चावहो नाम निबद्धः सूर्यमंडले॥	
तेन बद्धं ध्रुवेणेदं भ्राम्यते सूर्यमंडलम्॥ ३८.५५ ॥	
तृतीयश्चोद्वहो नाम चंद्रस्कंधे प्रतिष्ठितः॥	
बद्धं ध्रुवेण येनेदं भ्राम्यते चंद्रमंडलम्॥ ३८.५६ ॥	
चतुर्थः संवहो नाम स्थितो नक्षत्रमण्डले॥	
वातरश्मिभिराबद्धं ध्रुवेण सह भ्राम्यते॥ ३८.५७ ॥	
ग्रहेषु पंचमः सोऽपि विवहो नाम मारुतः॥	
ग्रहचक्रमिदं येन भ्राम्यते ध्रुवसंधितम्॥ ३८.५८ ॥	
षष्ठः परिवहो नाम स्थितः सप्तर्षिमंडले॥	
भ्रमंति ध्रुवसंबद्धा येन सप्तर्षयो दिवि॥ ३८.५९ ॥	
सप्तमश्च ध्रुवे बद्धो वायुर्नाम्ना परावहः॥	
येन संस्थापितं ध्रौव्यं चक्रं चान्यानि भारत॥ ३८.६० ॥	
यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे॥	
दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः॥ ३८.६१ ॥	
एवमेते दितेः पुत्राः सप्तसप्त व्यवस्थिताः॥	
अनारमंतः संवांति सर्वगाः सर्वधारिणः॥ ३८.६२ ॥	
ध्रुवादूर्ध्वमसूर्यं चाप्यनक्षत्रमतारकम्॥	
स्वतेजसा स्वशक्त्या चाधिष्ठितास्ते हि नित्यदा॥ ३८.६३ ॥	
इत्यूर्ध्वं ते समाख्यांतं पातालान्यथ मे श्रृणु॥ ३८.६४ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहास्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे कुमारिकाक्याने लोकव्यवस्थितिवर्मनंनामाष्टत्रिंशोऽध्यायः॥ ३८ ॥ छ ॥	

कौमारिकाखण्डः