बृहस्पतिस्मृतिः/दण्डपारुष्यम्


पीठिका
हस्तपाषाणलगुडैर्भस्मकर्दमपांसुभिः   ।
आयुधैश्च प्रहरणैर्दण्डपारुष्यं उच्यते   ।। १,२१.१  ।।

वाक्पारुष्ये कृते यस्य यथा दण्डो विधीयते   ।
तस्यैव द्विगुणं दण्डं कारयेन्मरणादृते   ।। १,२१.२  ।।

द्वयोः प्रहरतोर्दण्डः समयोस्तु समः स्मृतः   ।
आरम्भकोऽनुबन्धी च दाप्यः स्यादधिकं दमम्  ।। १,२१.३  ।।

पूर्वाक्रुष्टः समाक्रोशंस्ताडितः प्रतिताडयन्  ।
हत्वाततायिनं चैव नापराधी भवेन्नरः   ।। १,२१.४  ।।

वाक्पारुष्यादिना नीचो यः सन्तं अभिलङ्घयेत् ।
स एव ताडयंस्तस्य नान्वेष्टव्यो महीभुजा   ।। १,२१.५  ।।

प्रथमदण्डपारुष्यम्
भस्मादीनां प्रक्षिपणं ताडनं च करादिना   ।
प्रथमं दण्डपारुष्यं दमः कार्योऽत्र माषिकः   ।। १,२१.६  ।।

एष दण्डः समेषूक्तः परस्त्रीष्वधिकेषु च   ।
द्विगुणस्त्रिगुणो ज्ञेयः प्राधान्यापेक्षया बुद्धैः   ।। १,२१.७  ।।

उद्यतेऽश्मशिलाकाष्ठे कर्तव्यः प्रथमो दमः   ।
परस्परं हस्तपादे दशविंशतिकस्तथा   ।। १,२१.८  ।।

मध्यमम्
मध्यमः शस्त्रसंधाने संयोज्यः क्षुब्धयोर्द्वयोः   ।
कार्यः कृतानुरूपस्तु लग्ने घाते दमो बुधैः   ।। १,२१.९  ।।

इष्टकोपलकाष्ठैश्च ताडने तु द्विमाषिकः   ।
द्विगुणः शोणितोद्भेदे दण्डः कार्यो मनीषिभिः   ।। १,२१.१०  ।।

त्वग्भेदे प्रथमो दण्डो मांसभेदे तु मध्यमः   ।

=उत्तमम्
उत्तमस्त्वस्थिभेदे स्याद्धातेन तु प्रमापणम्  ।। १,२१.११  ।।

कर्णनासाकरच्छेदे दन्तभङ्गेऽस्थिभेदने   ।
कर्तव्यो मध्यमो दण्डो द्विगुणः पतितेषु तु   ।। १,२१.१२  ।।

कर्णौष्ठघ्राणपादाक्षि जिह्वाशिश्नकरस्य च   ।
छेदने चोत्तमो दण्डो भेदने मध्यमो गुरुः   ।। १,२१.१३  ।।

दण्डस्त्वभिहितायैव दण्डपारुष्यकल्पितः   ।
हृते तद्द्विगुणं चान्यद् राजदण्डस्ततोऽधिकः   ।। १,२१.१४  ।।

अङ्गावभेदने चैव पीडने छेदने तथा   ।
समुत्थानव्ययं दाप्यः कलहापहृतं च यत् ।। १,२१.१५  ।।

विविक्ते ताडितो यस्तु हतो दृश्येत वा भवेत् ।
हन्ता तदनुमानेन विज्ञेयः शपथेन वा   ।। १,२१.१६  ।।

अन्तर्वेश्मन्यरण्ये वा निशायां यत्र ताडितः   ।
शोणितं तत्र दृश्येत न पृच्छेत्तत्र साक्षिणः   ।। १,२१.१७  ।।

कश्चित्कृत्वात्मनश्चिह्नं द्वेषात्परं अभिद्रवेत् ।
हेत्वर्थं अतिसामर्थ्यैस्तत्र युक्तं परीक्षणम्  ।। १,२१.१८  ।।

आक्रुष्टस्तु समाक्रोशंस्ताडितः प्रतिताडयन्  ।
हत्वापराधिनं चैव नापराधी भवेन्नरः   ।। १,२१.१९  ।।

प्रातिलोम्यास्तथा चान्त्याः पुरुषाणां मलाः स्मृताः   ।
ब्राह्मणातिक्रमे वध्या न दातव्या धनं क्वचित् ।। १,२१.२०  ।।

श्रान्तान्क्षुधार्तान्तृषितानकाले वाहयेत्तु यः   ।
स गोघ्नो निष्कृतिं कार्यो दाप्यो वाप्यथवा दमम्  ।। १,२१.२१  ।।

समुत्थानव्ययं दाप्यः कलहाय कृतं च यत् ।
येनाङ्गेन द्विजातीनां शूद्रः प्रहरते रुषा   ।
छेत्तव्यं तद्भवेत्तस्य मनुना समुदाहृतम्  ।। १,२१.२२  ।।