स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः १३१
॥ देव उवाच ॥ ॥ 
एषा रात्रिः समादिष्टा दानवानां सुरेश्वरि ॥ 
पिशाचानां च भूतानां राक्षसानां विशेषतः ॥ १ ॥ 
यत्किंचित्क्रियते कर्म तत्र स्नानादिकं शुभम्॥ 
तत्सर्वं जायते तेषां पुरा दत्तं स्वयंभुवा ॥ २ ॥ 
मर्यादा तैः समं येन देवानां च यदा कृता ॥ 
अर्हाणां यज्ञभागस्य काश्यपानामथाग्रजाम्॥ ३ ॥ 
तदर्थं दशसाहस्रा दानवा युद्ध दुर्मदाः ॥ 
कुंतप्रासकरा भानुं रुंधन्त्युद्गतकार्मुकाः ॥४॥ 
तमुद्दिश्य सहस्रांशुं यज्जलं परिक्षिप्यते। 
सावित्रेण च मन्त्रेण तेषां तज्जायते फलम् ॥५॥ 
ते हतास्तेन तोयेन वज्रतुल्येन तत्क्षणात् ॥ 
प्रमुंचंति सहस्रांशुं नित्यमेव सुरेश्वरि ॥ ६ ॥ 
एतस्मात्कारणात्तोयमस्त्ररूपं क्षिपाम्यहम् ॥ 
संध्या कालं समुद्दिश्य भानुं संध्यां न पार्वति ॥ ७ ॥ 
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदुत्तरतः स्थितः ॥ 
उदयार्थं रविं यान्तं निरुन्धन्ति च दारुणाः ॥ ८ ॥ 
तेऽपि संध्याजलैर्देवि निहता ब्राह्मणोत्तमैः ॥ 
मया च तं विमुञ्चंति मूर्च्छिता निपतन्ति च ॥ ९ ॥ 
एतस्मात्कारणाद्देवि सन्ध्ययोरुभयोरपि ॥ 
अहं चान्ये च विप्रा ये ते नमंति दिवाकरम्॥ ६.१३१.१० ॥ 
तस्मात्त्वं गृहमागच्छ त्यक्त्वेर्ष्यां पर्वतात्मजे ॥ 
प्रशस्यां त्वां परित्यक्त्वा नान्यास्ति हृदये मम ॥ ११ ॥ 
॥ देव्युवाच ॥ ॥ 
निष्कामो वा सकामो वा संध्यां स्त्रीसंज्ञितामिमाम् ॥ 
यत्त्वं नमसि देवेश तन्मे दुःखं प्रजायते ॥ १२ ॥ 
तस्माद्गङ्गापरित्यागं सन्ध्यायाश्च विशेषतः ॥ 
यावन्न कुरुषे देव तावत्तुष्टिर्न मे भवेत् ॥ १३ ॥ 
एवमुक्त्वाऽथ सा देवी विशेषव्रतमास्थिता॥ 
अवमन्य महादेवं प्रार्थयानमपि स्वयम्॥ १४ ॥ 
ततः स चिन्तयामास किमेतत्कारणं स्थितम्॥ 
विरक्ताऽपि ममोत्कण्ठां येनैषा प्रकरोति न ॥ १९ ॥ 
न च साम्ना व्रजेत्तुष्टिं कथंचिदपि पार्वती ॥ 
मृषेर्ष्यांधारिणी देवी नैतत्स्वल्पं हि कारणम् ॥ १६ ॥ 
ततो मन्त्रप्रभावं तं विज्ञाय परमेश्वरः ॥ 
ध्यानं धृत्वा सुसूक्ष्मेण ज्ञानेनाथ स्वयं ततः ॥ १७ ॥ 
तमेव मन्त्रं मन्त्रेण न्यासेन च विशेषतः ॥ 
सम्यगाराधयामास संपूज्यात्मानमात्मना ॥ १८ ॥ 
यथा देव्यात्मभूतानि पृथक्कृत्वा च पंच च ॥ 
पूजितानि तथा देवः सर्वेषामंतरे गतः ॥ १९ ॥ 
तान्येव पूजयामास पृथक्कृत्वा समाधितः ॥ 
नियोज्य च पुनर्बाह्ये ततः पूजां समाचरत् ॥६.१३१.२॥। 
तस्मान्नास्ति परः कश्चित्पूज्यपूज्यः स एव च ॥ 
ऐश्वर्यात्सर्वदेवानामीशानस्तेन निर्मितः ॥ २१ ॥ 
एवं यावत्स ईशानः समाराधयति प्रभुः ॥ 
तावद्देवी समायाता मन्त्राकृष्टा च यत्र सः ॥ २२ ॥ 
ततः प्रोवाच तं देवं प्रणिपत्यकृतांजलिः ॥ 
ज्ञातं मया विभो सर्वं न मां त्यज तव प्रियाम् ॥ २३ ॥ 
तस्मादागच्छ गच्छावो यत्र त्वं वाञ्छसि प्रभो ॥ 
क्षम्यतां देव मे सर्वं न कृतं यद्वचस्तव ॥ २४ ॥ 
ततस्तुष्टो महादेवस्तामालिङ्ग्य शुचिस्मिताम् ॥ 
इदमूचे विहस्योच्चैर्मेघगम्भीरया गिरा ॥ २५ ॥ 
यैषा त्वयाऽऽत्मभूतोत्था निर्मिता परमा तनुः ॥ 
एतां या कामिनी काचित्पूजयिष्यति भक्तितः ॥ 
अनेनैव विधानेन तस्या भर्ता भविष्यति ॥ २६ ॥ 
तृतीयायां विशेषेण यावत्संवत्सरं शुभे ॥ 
सा लभिष्यति सत्कान्तं पुत्रदं सर्वकामदम् ॥ २७ ॥ 
तथैतां मामकीं मूर्तिमीशानाख्यां च ये नराः ॥ 
तेषां दुष्टापि या कान्ता सौम्या चैव भविष्यति ॥ २८ ॥ 
ये पुनः कन्यकाहेतोः पूजयिष्यंति भक्तितः ॥ 
यां कन्यां मनसि स्थाप्य तां लभिष्यन्त्यसंशयम् ॥२९॥ 
निष्कामाश्चापि ये मर्त्या पूजयिष्यंति सर्वदा ॥ 
ते यास्यंति परां सिद्धिं जरामरणवर्जिताम् ॥ ६.१३१.३० ॥ 
एवमुक्त्वा महादेवो वृषमारोप्य तां प्रियाम् ॥ 
स्वयमारुह्य पश्चाच्च कैलासं पर्वतं गतः ॥ ३१ ॥ 
॥ नारद उवाच । ॥ 
तस्मात्तव सुतेयं या तामाराधयतु द्रुतम् ॥ 
पञ्चपिण्डमया गौरीं यावत्संवत्सरं शुभाम् ॥ ३२ ॥ 
तृतीयायां विशेषेण ततः प्राप्स्यति सत्पतिम् ॥ 
मुखप्रेक्षमतिप्रीतं रूपादिभिर्गुणैर्युतम् ॥ ३३ ॥ 
॥ शांडिल्युवाच ॥ ॥ 
एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदः प्रययौ ततः ॥ 
तीर्थयात्रां प्रति प्रीत्या मम मात्रा विसर्जितः ॥ ३४ ॥ 
मयापि च तदादेशात्कौमार्येपि च संस्थया ॥ 
पूजया वत्सरं यावत्पूजिता पतिकाम्यया ॥ ३५ ॥ 
तृतीयायां विशेषेण मार्गमासादितः शुभे ॥ 
नैवेद्यैर्विविधैर्दानैर्गंधमाल्यानुलेपनैः ॥ ३६ ॥ 
तत्प्रभावादयं प्राप्तो जैमिनिर्नाम सद्द्विजः ॥ 
कात्यायनि यथा दृष्टस्त्वया किं कीर्तितैः परैः ॥ ३७  
तस्मात्त्वमपि कल्याणि पूजयैनां समाहिता ॥ 
संप्राप्स्यसि सुसौभाग्यं मैत्रेय्या सदृशं शुभे ॥ ३८ ॥ 
त्वया न पूजिता चेयं कौमार्ये वर्तमानया ॥ 
यावत्संवत्सरं गौरी तृतीयायां न चाधिकम् ॥ ३९ ॥ 
सापत्न्यं तेन संजातं सौभाग्येपि निरर्गले ॥ 
यथोक्तविधिना देवी सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ ६.१३१.४० ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
श्रुत्वा कात्यायनी सर्वं शांडिल्या यत्प्रकीर्तितम् ॥ 
ततः प्रणम्य तां पृष्ट्वा स्वमेव भवनं ययौ ॥ ४१ ॥ 
मार्गशीर्षेऽथ संप्राप्ते तृतीयादिवसे सिते ॥ 
तां देवीं पूजयामास वर्षं यावकृतक्षणा ॥ ४२ ॥ 
गौरिणीर्भोजयामास मृष्टान्नैर्भोजनै रसैः ॥ 
तैलक्षारपरित्यक्तैर्गन्धैः कुंकुमपूर्वकैः ॥ ४३ ॥ 
ततस्तु वत्सरे पूर्णे याज्ञवल्क्यस्तदन्तिकम् ॥ 
गत्वा प्रोवाच किं कष्टं त्वं करोषि शुचिस्मिते ॥ ४४ ॥ 
मया कांतेन रक्तेन कामदेन सदैव तु ॥ 
तस्मादागच्छ गच्छाव स्वमेव भवनं शुभे ॥ ४५ ॥ 
एवमुक्त्वा तु तां हृष्टां गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥ 
जगाम भवनं पश्चात्पुलकांकितगात्रजाम् ॥ ४६॥ 
ततः परं तया सार्धं वर्तते हर्षिताननः ॥ 
मैत्रेय्या सहितो यद्वदविशेषेण सर्वदा ॥ ४७ ॥ 
ततः संजनयामास तस्यां पुत्रं गुणान्वितम् ॥ 
कात्यायनाभिधानं च यज्ञ विद्याविचक्षणम्॥ ४८ ॥ 
पुत्रो वररुचिर्यस्य बभूव गुणसागरः॥ 
सर्वज्ञः सर्वकृत्येषु वेदवेदांगपारगः ॥४९॥ 
स्थापितोऽत्र शुभे क्षेत्रे येन विद्यार्थिनां कृते ॥ 
समाराध्य विशेषेण चतुर्थ्यां शुक्लवासरे ॥ ६.१३१.५० ॥ 
महागणपतिर्भक्त्या सर्वविद्याप्रदायकः ॥ 
यस्तस्य पुरतो विप्राः शांतिपाठविधानतः ॥ ॥ ५१ ॥ 
गृह्णाति पुष्पमालां यः पठेच्छक्त्या द्विजोत्तमाः ॥ 
वेदांतकृत्स विप्रः स्यात्सदा जन्मनिजन्मनि ॥ ५२ ॥ 
अशक्त्या चाथ पाठस्य यो गृह्णाति धनेन च ॥ 
स विशेषाद्भवेद्विप्रो वेदवेदांगपारगः ॥ ५३॥ 
विदुषां स गृहे जन्म याज्ञिकानां सदा लभेत्॥ 
न कदाचित्तु मूर्खार्णां निन्दितानां कथञ्चन ॥ ५४ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य ईशानोत्पत्तिपंचपिंडिकागौरीमाहात्म्य वररुचिस्थापितगणपतिमाहात्म्यवर्णनं नामैकत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३१ ॥