स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/केदारखण्डः/अध्यायः १०
॥मुनय ऊचुः॥	
यत्त्वया कथितं ब्रह्मन्ब्रह्मांडं सचराचरम्॥	
भस्मीभूतं रुद्रकोपात्कालकूटाग्निनाऽथ़खिलम्॥ १०.१ ॥	
ब्रह्मांडांतरतः किं तु रुद्रं मन्यामहे वयम्॥	
तदा चराचरं नष्टं ब्रह्मविष्णुपुरोगमम्॥ १०.२ ॥	
भस्मीभूतं रुद्रकोपात्कथं सृष्टिः प्रवर्तिता॥	
कुतो ब्रह्मा च विष्णुश्च कुतश्चंद्रपुरोगमाः॥ १०.३ ॥	
अन्ये सुरा सुराः कुत्र भस्मीभूता लयं गताः॥	
अत ऊर्ध्वं किमभवत्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि॥ १०.४ ॥	
व्यासप्रसादात्सकलं वेत्थ त्वं नापरो हि तत्॥	
तस्माज्ज्ञानमयं शास्त्रं तज्जानासि न चापरः॥ १०.५ ॥	
इति पृष्टस्तदा सर्वैर्मुनिभिर्भावितात्मभिः॥	
सूतो व्यासं नमस्कृत्य वाक्यं चेदमथाब्रवीत्॥ १०.६ ॥	॥ लोमश उवाच॥	
यदा ब्रह्मांडमध्यस्था व्याप्ता देवा विषाग्निना॥	
हरिब्रह्मादयो ह्येते लोकपालाः सवासवाः॥	
तदा विज्ञापितः शंभुर्हेरंबेन महात्मना॥ १०.७ ॥	
॥हेरंब उवाच॥	
हे रुद्र हे महादेव हे स्थाणो ह जगत्पते॥	
मया विघ्नं विनोदेन कृतं तेषां सुदुर्जयम्॥ १०.८ ॥	
भयेन मति मोहात्त्वां नार्च्चयंति च मामपि॥	
उद्योगं ये प्रकुर्वन्ति तेषां क्लेशोऽधिको भवेत्॥ १०.९ ॥	
एवमभ्यर्थितस्तेन पिनाकी वृषभध्वजः॥	
विघ्नांधकारसूर्येण गणाधिपतिना तदा॥ १०.१० ॥	
लिंगरूपोऽब्रवीच्छंभुर्निराकारो निरामयः॥	
निरंजनो व्योमकेशः कपर्द्दी नीललोहितः॥ १०.११ ॥	॥महेश्वर उवाच॥	
हेरंब श्रृणु मे वाक्यं श्रद्धया परया युतः॥	
अहंकारात्मकं चैव जगदेतच्चराचरम्॥ १०.१२ ॥	
स्थितिं करोत्यहंकारः प्रलयोत्पत्तिमेव च॥	
जगदादौगणपते तदा विज्ञप्तिमात्रतः॥ १०.१३ ॥	
मायाविरहितं शांतं द्वैताद्वैतपरं सदा॥	
ज्ञप्तिमात्रस्वरूपं तत्सदानंदैकलक्षणम्॥ १०.१४ ॥	
॥गणपतिरुवाच॥	
यदि त्वं केवलो ह्यात्मा परमानन्दलक्षणः॥	
तस्मात्त्वदपरं किंचिन्नान्यदस्ति परंतप॥ १०.१५ ॥	
नानारूपं कथं जातं सुरासुरविलक्षणम्॥	
विचित्रं मोहजननं त्रिभिर्द्देवैश्च लक्षितम्॥ १०.१६ ॥	
भूतग्रामैश्चतुर्भिश्च नानाभेदैः समन्वितैः॥	
जातं संसारचक्रं च नित्यानित्यविलक्षणम्॥ १०.१७ ॥	
परस्परविरोधेन ज्ञानवादेन मोहिताः॥	
कर्मवादरताः केचित्केचित्स्वगुणमाश्रिताः॥ १०.१८ ॥	
ज्ञाननिष्ठाश्च ये केचित्परस्परविरोधिनः॥	
एवं संशयमापन्नं त्राहि मां वृषभध्वज॥ १०.१९ ॥	
अहं गणश्च कुत्रत्याः क्व चायं वृषभः प्रभो॥	
एते चान्ये च बहवः कुतो जाताश्च कुत्र वै॥ १०.२० ॥	
कृताः सर्वे महाभागाः सात्त्विका राजसाश्च वै॥	
प्रहस्य भगवाञ्छंभुर्गणेशं वक्तुमुद्यतः॥ १०.२१ ॥	॥महेश्वर उवाच॥	
कालशक्त्या च जातानि रजःसत्त्वतमांसि च॥	
तैरावृतं जगत्सर्वं सदेवासुमानुषम्॥ १०.२२ ॥	
परिदृश्यमानमेतच्चानश्वरं परमार्थतः॥	
विद्ध्येतत्सर्वसिद्ध्यैव कृतकत्वाच्च नश्वरम्॥ १०.२३ ॥	
॥ लोमश उवाच॥	
यावद्गणेशसंयुक्तो भाषमाणः सदाशिवः॥	
लिंगरूपी विश्वरूपः प्रादुर्भूता सदाशिवात्॥ १०.२४ ॥	
शिवरूपा जगद्योनिः कार्यकारणरूपिणी॥	
लिंगरूपी स भगवान्निमग्नस्तत्क्षणादभूत्॥ १०.२५ ॥	
एका स्थिता परा शक्तिर्ब्रह्मविद्यात्मलक्षणा॥	
गणेशो विस्मयाविष्टो ह्यवलोकनतत्परः॥ १०.२६ ॥	॥ऋषय ऊचुः॥	
प्रकृत्यन्तर्गतं सर्वं जगदेतच्चराचरम्॥	
गणेशस्य पृथक्त्वं च कथं जातं तदुच्यताम्॥ १०.२७ ॥	
॥लोमश उवाच॥	
साक्षात्प्रकृत्याः संभूतो गणेशो भगवानभूत्॥	
यथारूपः शिवः साक्षात्तद्रूपो हि गणेश्वरः॥ १०.२८ ॥	
शिवेन सह संग्रामो ह्यभूत्तस्य महात्मनः॥	
अज्ञानात्प्रकृतो भूत्वा बहुकालं निरन्तरम्॥ १०.२९ ॥	
तस्य दृष्ट्वा ह्यजेयत्वं गजारूढस्य तत्तदा॥	
त्रिशूलेनाहनच्छंभुः सगजं तमपातयत्॥ १०.३० ॥	
तदा स्तुतो महादेवः परशक्त्या परंतपः॥	
परशक्तिमुवाचेदं वरं वरय शोभने॥ १०.३१ ॥	
तदा वृतो महादेवो वरेण परमेण हि॥	
योऽयं त्वया हतो देव मम पुत्रो न संशयः॥ १०.३२ ॥	
त्वां न जानात्ययं मूढः प्रकृत्यंशसमुद्भवः॥	
तस्मात्पुत्रं जीवयेमं मम तृष्ट्यर्थमेव च॥ १०.३३ ॥	
प्रहस्य भगवान्रुद्रो मायापुत्रमजीवयत्॥	
सिंधुरवदनेनैव मुखे स समयोजयत्॥ १०.३४ ॥	
तदा गजाननो जातः प्रसादाच्छंकरस्य च॥	
मायापुत्रोपि निर्मायो ज्ञानवान्संबभूव ह॥ १०.३५ ॥	
आत्मज्ञानामृतेनैव नित्यतृप्तो निरामयः॥	
समाधिसंस्थितो रौद्रः कालकालांतकोऽभवत्॥ १०.३६ ॥	
योगदंडार्थमुत्पाट्य स्वकीयं दशनं महत्॥	
करे गृह्य गणाध्यक्षः शब्धब्रह्मातिवर्त्तते॥	
ऋद्धिसिद्धिद्वयेनैव एकत्वेन विराजितः॥ १०.३७ ॥	
ये ते गणाश्च विघ्नाश्च ये चान्येऽभ्यधिका भुवि॥	
तेषामपि पतिर्जातः कृतोऽसौ शंभुना तदा॥ १०.३८ ॥	
तस्माद्वि लोकयामास प्रकृतिं विश्वरूपिणीम्॥	
पृथक्स्थित्वाग्रतो जानाल्लिंगं प्रकृतिमेव च॥	
ददर्श विमलं लिंगं प्रकृतिस्थं स्वभावतः॥ १०.३९ ॥	
आत्मानं च गणैः साद्धं तथैव च जगत्त्रयम्॥	
लीनं लिंगे समस्तं तद्धेरम्बो ज्ञानवानपि॥ १०.४० ॥	
मुमोह च पुनः संज्ञां प्रतिलभ्य प्रयत्नतः॥	
ननाम शिरसा ताभ्यामीशाभ्यां स गणेश्वरः॥ १०.४१ ॥	
तदा ददर्श तत्रैव लोकसंहारकारकम्॥	
ब्रह्माणं चैव रुद्रं च विष्णुं चैव सदाशिवम्॥ १०.४२ ॥	
ददर्श प्रेततुल्यानि लिंगशक्त्यात्मकानि च॥	
ब्रह्माण्डगोलकान्येव कोटिशः परमाणुवत्॥ १०.४३ ॥	
लीयंते च विलीयंते महेशे लिंगरूपिणि॥	
प्रकृत्यंतर्गतं लिंगं लिंगस्यांतर्गता च सा॥ १०.४४ ॥	
शक्त्या लिंगं च संछन्नं तदा सर्वमदृश्यत॥	
लिंगेन शक्तिः संछन्ना परस्परमवर्तत॥ १०.४५ ॥	
शिवाभ्यां संश्रितं लोकं जगदेतच्चराचरम्॥	
गणेशो वापि तज्ज्ञानं न परेऽपि तथाविदन्॥ १०.४६ ॥	
तदोवाच महातेजा गणाध्यक्षो गणैः सह॥	
सशक्तिकं स्तूयमानः शक्त्या च परया तदा॥ १०.४७ ॥	॥गणेश उवाच॥	
नमामि देवं शक्त्यान्वितं ज्ञानरूपं प्रसन्नं ज्ञानात्परं परमंज्योतिरूपम्॥	
रूपात्परं परमं तत्त्वरूपं तत्त्वात्परं परमं मंगलं च आनंदाख्यं निष्कलं निर्विषादम्॥ १०.४८ ॥	
धूमात्परमयोवह्निर्धूमवत्प्रतिभासते॥	
प्रकृत्यंतर्गस्त्वं हि लक्ष्यसे ज्ञानिसंभवः॥	
प्रकृत्यंतर्गतस्त्वं हि मायाव्यक्तिरितीयसे॥ १०.४९ ॥	
एवंविधस्त्वं भगवन्स्वमायया सृजस्यथोलुंपसि पासि विश्वम्॥	
अस्माद्गरात्सर्वमिदं प्रनष्टं सब्रह्मविप्रेंद्रयुतं चराचरम्॥ १०.५० ॥	
यथा पुरासीर्भगवान्महेशस्त्रैलोक्यनाथोऽसि चराचरात्मा॥	
कुरुष्य शीघ्रं सहजीवकोशं चराचरं तत्सकलं प्रदग्धम्॥ १०.५१ ॥	
'''॥ लोमश उवाच॥	
एवं स्तुतो गणेशेन भगवान्भूतभावनः॥	
यदुत्थितं कालकूटं लोकसंहारकारकम्॥ १०.५२ ॥	
लिंगरूपेण तद्ग्रस्तं विमलं चाकरोत्तदा॥	
सदेवासुरमर्त्याश्च सर्वाणि त्रिजगन्ति च॥	
तत्क्षणाद्रक्षितान्येव कृपया परया युतः॥ १०.५३ ॥	
ब्रह्मा विष्णुः सुरेंद्रश्च लोकपालाः सहर्षयः॥	
यक्षा विद्याधराः सिद्धा गंधर्वाप्सरसां गणाः॥	
उत्थिताश्चैव ते सर्वे निद्रापरिगता इव॥ १०.५४ ॥	
विस्मयेन समाविष्टा बभूवुर्जातसाध्वसाः॥	
सर्वे देवासुराश्चैव ऊचुराश्चर्यवत्ततः॥ १०.५५ ॥	
क्व कालकूटं सुमहद्येन विद्राविता वयम्॥	
मृतप्रायाः कृताः सद्यः सलोकपालका ह्यमी॥ १०.५६ ॥	
इत्यब्रुवंस्तदा दैत्यास्तूष्णींभूतास्तदा स्थिताः॥	
शक्रादयो लोकपाला विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम्॥	
ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य इदमूचुः समेधिता॥ १०.५७ ॥	
केनेदं कारितं विष्णो न विदामोऽल्पमेधसः॥	
तदा प्रहस्य भगवान्ब्रह्मणा सह तैः सुरैः॥ १०.५८ ॥	
समाधिमगमन्सर्वेऽप्येकाग्रमनसस्तदा॥	
तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य कामक्रोदादिकान्द्विजाः॥ १०.५९ ॥	
तदात्मनि स्थितं लिंगमपश्यन्वि बुधादयः॥	
विष्णुं पुरस्कृत्य तदा तुष्टुवुः परमार्थतः॥ १०.६० ॥	
आत्मना परमात्मानं योगिनः पर्युपासते॥ १०.६१ ॥	
लिंगमेव परं ज्ञानं लिंगमेव परं तपः॥	
लिंगमेव परो धर्मो लिंगमेव परा गतिः॥	
तस्माल्लिंगात्परतरं यच्च किंचिन्न विद्यते॥ १०.६२ ॥	
एवं ब्रुवंतो हि तदा सुरासुराः सलोकपाला ऋषिभिश्च साकम्॥	
विष्णुं पुरस्कृत्य तमालवर्णं शंभुं शरण्यं शरणं प्रपन्नाः॥ १०.६३ ॥	
त्राहित्राहि महादेव कृपालो परमेश्वर॥	
पुरा त्राता यथा सर्वे तथात्वं त्रातुमर्हसि॥ १०.६४ ॥	
तद्देवदेव भवतश्चरणारविंदं सेवानुबंधमहिमानमनंतरूपम्॥	
त्वदाश्रितं यत्परमानुकंपया नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद॥ १०.६५ ॥	
लिंगस्वरूपमध्यस्थो भगवान्भूतभावनः॥	
सर्वैः सुरगणैः साकं बभाषेदं रमापतिः॥ १०.६६ ॥	
त्वं लिंगरूपी भगवाञ्जगतामभयप्रदः॥	
विष्णुना संस्तुतो देवो लिंगरूपी महेश्वरः॥ १०.६७ ॥	
मृतास्त्राता गरात्सर्वे तस्मान्मृत्युंजय प्रभो॥	
रक्षरक्ष महाकाल त्रिपुरांत नमोस्तु ते॥ १०.६८ ॥	
विष्णुना संस्तुतो देवो लिंगरूपी महेश्वरः॥	
प्रादुर्बभूव सांबोऽथ बोधयन्निव तान्सुरान्॥ १०.६९ ॥	
हे विष्णो हे सुराः सर्व ऋषयः श्रूयतामिदम्॥	
मन्यतेऽपि हि संसारे अनित्ये नित्यताकुलम्॥ १०.७० ॥	
अविलोकयताऽऽत्मात्मना विबुधादयः॥	
किं यज्ञैः किं तपोभिश्च किमुद्योगेन कर्मणाम्॥ १०.७१ ॥	
एकत्वेन पृथक्त्वेन किंचिन्नैव प्रयोजनम्॥	
यस्माद्भवद्भिर्मिलितैः कृतं यत्कर्म दुष्करम्॥ १०.७२ ॥	
क्षीराब्धेर्मथनं तत्तु अमृतार्थं कथं कृतम्॥	
मृत्युं जयं निराकृत्य अवज्ञाय च मां सदा॥ १०.७३ ॥	
तस्मात्सर्वे मृत्युमुखं पतिता वै न संशयः॥	
अस्माभिर्निर्मितो देवो गणेशः कार्यसिद्धये॥ १०.७४ ॥	
न नमंति गणेशं च दुर्गां चैव तथाविधाम्॥	
क्लेशभाजो भविष्यति नात्र कार्या विचारणा॥ १०.७५ ॥	
यूयं सर्वे त्वधर्मिष्ठाः स्तब्धाः पंडितमानिनः॥	
कार्याकार्यमविज्ञाय केवलं मानमोहिताः॥ १०.७६ ॥	
तस्मात्कालमुखे सर्वे पतिता नात्र संशयः॥	
सर्वे श्रुतिपरा यूयमिंद्राद्या देवतागणाः॥ १०.७७ ॥	
प्ररोचनपराः सर्वे क्षुद्राश्चेंद्रादयो वृथा॥	
नात्मानं च प्रपंचेन वेत्सि त्वं हि शचीपते॥ १०.७८ ॥	
कृतः प्रयत्नो हि महानमृतार्थं त्वया शठ॥	
अश्वमेधशतेनैव यद्राज्यं प्राप्तवानसि॥	
अपि तच्च पराधीन तन्न जानासि दुर्मते॥ १०.७९ ॥	
यैर्वदवाक्यैस्त्वं मूढ संस्तुतोऽसि तपस्विभिः॥	
ते मूढास्तो षयंति त्वां तत्तद्रागपरायणाः॥ १०.८० ॥	
विष्णो त्वं च पक्षपातान्न जानासि हिताहितम्॥	
केचिदधतास्त्वया विष्णो रक्षिताश्चैव केचन॥ १०.८१ ॥	
इच्छायुक्तस्त्वमत्रैव सदा बालकचेष्टितः॥	
येऽन्ये च लोकपाः सर्वे तेषां वार्ता कुतस्त्विह॥ १०.८२ ॥	
अन्यथा हि कृते ह्यर्थे अन्यथात्वं भविष्यति॥	
कार्यसिद्धिर्भवेद्येन भवद्भिर्विस्मृतं च तत्॥ १०.८३ ॥	
येनाद्य रक्षिताः सर्वे कालकूटमहाभयात्॥	
येन नीलीकृतो विष्णुर्येन सर्वे पराजिताः॥ १०.८४ ॥	
लोका भस्मीकृता येन तस्माद्येनापि रक्षिताः॥	
तस्यार्च्चनाविधिः कार्यो गणेशस्य महात्मनः॥ १०.८५ ॥	
कर्मारंभे तु विघ्नेशं ये नार्चंति गणाधिपम्॥	
कार्यसिद्धिर्न तेषां वै भवेत्तु भवतां यथा॥ १०.८६ ॥	
एतन्महेशस्य वचो निशम्य सुरासुराः किंनरचारणाश्च॥	
पूजाविधानं परमार्थतोऽपि पप्रच्छुरेनं च तदा गिरीशम्॥ १०.८७ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखण्डे समुद्रमंथनाख्याने शिवकृतविषभक्षणवृत्तान्तवर्णनंनाम दशमोऽध्यायः॥ १० ॥ छ ॥	

केदारखण्डः