बृहत्संहिता/अध्यायः ६७
६७  पुरुषलक्षनाध्यायः ।।
उन्मानमानगतिसंहतिसारवर्ण	
स्नेहस्वरप्रकृतिसत्त्वं अनूकं आदौ ।	
क्षेत्रं मृजां च विधिवत्कुशलो +अवलोक्य	
सामुद्रविद्वदति यातं अनागतं वा[क्.च] ।।	६७.०१ ।। 
अस्वेदनौ मृदुतलौ कमलौदरऽभौ	
श्लिष्टाङ्गुली रुचिरताम्रनखौ सुपार्ष्णी ।	
उष्णौ शिराविरहितौ सुनिगूढगुल्फौ	
कूर्मौन्नतौ च चरणौ मनुजेश्वरस्य ।।	६७.०२ ।। 
शूर्पऽकारविरूक्षपाण्डुरनखौ वक्रौ शिरासन्ततौ	
संशुष्कौ विरलाङ्गुली च चरणौ दारिद्र्यदुःखप्रदौ ।	
मार्गायौत्कटकौ कषायसदृशौ वंशस्य विच्छेददौ[क्.विच्छित्तिदौ]	
ब्रह्मघ्नौ परिपक्वमृद्द्युतितलौ पीताव्*अगम्यारतौ[क्.अगम्यरतौ] ।।	६७.०३ ।। 
प्रविरलतनुरोमवृत्तजङ्घा	
द्विरदकरप्रतिमैर्वरऊरुभिश्च ।	
उपचितसमजानवश्च भूपा	
धनरहिताः श्वशृगालतुल्यजङ्घाः ।।	६७.०४ ।। 
रोमएकएकं कूपके पार्थिवानां	
द्वे द्वे ज्ञेये पण्डितश्रोत्रियाणाम् ।	
ञ्याद्यैर्निःस्वा मानवा दुःखभाजः	
केशाश्चएवं निन्दिताः पूजिताश्च ।।	६७.०५ ।। 
निर्मांसजानुर्म्रियते प्रवासे	
सौभाग्यं अल्पैर्विकटैर्दरिद्राः ।	
स्त्रीनिर्जिताश्चएव[क्.चापि] भवन्ति निम्नै	
राज्यं समांसैश्च महद्भिरायुः ।।	६७.०६ ।। 
लिङ्गे +अल्पे धनवानपत्यरहितः स्थूले *+अपि हीनो[क्.विहीनो] धनैर्	
मेढ्रे वामनते सुतार्थरहितो वक्रे +अन्यथा पुत्रवान् ।	
दारिद्र्यं विनते त्वधो +अल्पतनयो लिङ्गे शिरासन्तते	
स्थूलग्रन्थियुते सुखी मृदु करोत्यन्तं प्रमेहऽदिभिः ।।	६७.०७ ।। 
 कोशनिगूढैर्भूपा दीर्घैर्भग्नैश्च वित्तपरिहीनाः ।	
 ऋजुवृत्तशेफसो लघुशिरालशिश्नाश्च धनवन्तः ।।	६७.०८ ।। 
 जलमृत्युरेकवृषणो विषमैः स्त्रीचञ्चलः समैः क्षितिपः ।	
 ह्रस्वऽयुश्चौद्बद्धैः प्रलम्बवृषणस्य शतं आयुः ।।	६७.०९ ।। 
 रक्तैराढ्या मणिभिर्निर्द्रव्याः पाण्डुरैश्च मलिनैश्च ।	
 सुखिनः सशब्दमूत्रा निःस्वा निःशब्दधाराश्च ।।	६७.१० ।। 
 द्वित्रिचतुर्धाराभिः प्रदक्षिणऽवर्तवलितमूत्राभिः ।	
 पृथिवीपतयो ज्ञेया विकीर्णमूत्राश्च धनहीनाः ।।	६७.११ ।। 
 एकएव मूत्रधारा वलिता *रूपप्रदा न सुतदात्री[क्.रूपप्रधानसुतदात्री] ।	
 स्निग्धौन्नतसममणयो धनवनितारत्नभोक्तारः ।	६७.१२ ।। 
 मणिभिश्च मध्यनिम्नैः कन्यापितरो भवन्ति निःस्वाश्च ।	
 बहुपशुभाजो मध्यौन्नतैश्च नात्युल्बणैर्धनिनः ।।	६७.१३ ।। 
 परिशुष्कबस्तिशीर्षैर्धनरहिता दुर्भगाश्च विज्ञेयाः ।	
 कुसुमसमगन्धशुक्रा विज्ञातव्या महीपालाः ।।	६७.१४ ।। 
 मधुगन्धे बहुवित्ता मत्स्यसगन्धे बहून्यपत्यानि ।	
 तनुशुक्रः स्त्रीजनको मांससगन्धो महाभोगी ।।	६७.१५ ।। 
 मदिरागन्धे यज्वा क्षारसगन्धे च रेतसि दरिद्रः ।	
 शीघ्रं मैथुनगामी दीर्घऽयुरतो +अन्यथाअल्पायुः ।।	६७.१६ ।। 
 निःस्वो +अतिस्थूलस्फिक्समांसलस्फिक्सुखान्वितो भवति ।	
 व्याघ्रान्तो +अध्यर्धस्फिग्मण्डूकस्फिग्नराधिपतिः ।।	६७.१७ ।। 
 सिंहकटिर्मनुजेन्द्रः कपिकरभकटिर्धनैः परित्यक्तः ।	
 समजठरा भोगयुता घटपिठरनिभौदरा निःस्वाः ।।	६७.१८ ।। 
 अविकलपार्श्वा धनिनो निम्नैर्वक्रैश्च भोगसन्त्यक्ताः ।	
 समकुक्षा भोगाढ्या निम्नाभिर्भोगपरिहीनाः ।।	६७.१९ ।। 
 उन्नतकुक्षाः क्षितिपाः कुटिलाः स्युर्मानवा विषमकुक्षाः ।	
 सर्पौदरा दरिद्रा भवन्ति बह्वाशिनश्चएव ।।	६७.२० ।। 
 परिमण्डलौन्नताभिर्विस्तीर्णाभिश्च नाभिभिः सुखिनः ।	
 अल्पा[क्.स्वल्पा] त्वदृश्यनिम्ना नाभिः क्लेशऽवहा भवति ।।	६७.२१ ।। 
 वलिमध्यगता विषमा *शूलाद्बाधां[क्.शूलाबाधं] करोति नैस्व्यं[क्.नैःस्व्यं] च ।	
 शाठ्यं वामऽवर्ता करोति मेधां प्रदक्षिणतः ।।	६७.२२ ।। 
 पार्श्वऽयता चिरऽयुषं उपरिष्टाच्चईश्वरं गवऽढ्यं अधः ।	
 शतपत्रकर्णिकाआभा नाभिर्मनुजेश्वरं कुरुते ।।	६७.२३ ।। 
 शस्त्रान्तं स्त्रीभोगिनं आचार्यं बहुसुतं यथासंख्यम् ।	
 एकद्वित्रिचतुर्भिर्वलिभिर्विन्द्याद्नृपं त्ववलिम् ।।	६७.२४ ।। 
 विषमवलयो मनुष्या भवन्त्यगम्याअभिगामिनः पापाः ।	
 ऋजुवलयः सुखभाजः परदारद्वेषिणश्चएव ।।	६७.२५ ।। 
 मांसलमृदुभिः पार्श्वैः प्रदक्षिणऽवर्तरोमभिर्भूपाः ।	
 विपरीतैर्निर्द्रव्याः सुखपरिहीनाः परप्रेष्याः ।।	६७.२६ ।। 
 सुभगा भवन्त्यनुद्वद्ध[क्.अनुबद्ध]चूचुका निर्धना विषमदीर्घैः ।	
 पीनौपचितनिमग्नैः क्षितिपतयश्चूचुकैः सुखिनः ।।	६७.२७ ।। 
 हृदयं समुन्नतं पृथु न वेपनं मांसलं च नृपतीनाम् ।	
 अधनानां विपरीतं खररोमचितं शिरालं च ।।	६७.२८ ।। 
 समवक्षसो +अर्थवन्तः पीनैः *शूरा ह्य्[क्.शूरास्त्व्] अकिञ्चनास्तनुभिः ।	
 विषमं वक्षो येषां ते निःस्वाः शस्त्रनिधनाश्च ।।	६७.२९ ।। 
 विषमैर्विषमो जत्रुभिरर्थविहीनो +अस्थिसन्धिपरिणद्धैः ।	
 उन्नतजत्रुर्भोगी[क्.भागी] निम्नैर्निःस्वो +अर्थवान्पीनैः ।।	६७.३० ।। 
 चिपिटग्रीवो निःस्वः शुष्का सशिरा च यस्य वा ग्रीवा ।	
 महिषग्रीवः शूरः शस्त्रान्तो वृषसमग्रीवः ।।	६७.३१ ।। 
 कम्बुग्रीवो राजा प्रलम्बकण्ठः प्रभक्षणो भवति ।	
 पृष्ठं अभग्नं अरोमशं अर्थवतां अशुभदं अतो +अन्यत् ।।	६७.३२ ।। 
 अस्वेदनपीनौन्नतसुगन्ध[क्.सुगन्धि]समरोमसङ्कुलाः कक्षाः ।	
 विज्ञातव्या धनिनां अतो +अन्यथाअर्थैर्विहीनानाम् ।।	६७.३३ ।। 
 निर्मांसौ रोमचितौ भग्नावल्पौ च निर्धनस्यांसौ ।	
 विपुलावव्युच्छिन्नौ सुश्लिष्टौ सौख्यवीर्यवताम् ।।	६७.३४ ।। 
 करिकरसदृशौ वृत्तावाजान्ववलम्बिनौ समौ पीनौ ।	
 बाहू पृथिवीईशानां अधनानां[क्.अधमानां] रोमशौ ह्रस्वौ ।।	६७.३५ ।। 
 हस्ताङ्गुलयो दीर्घाश्चिरऽयुषां अवलिताश्च सुभगानाम् ।	
 मेधाविनां च सूक्ष्माश्चिपिटाः परकर्मनिरतानाम् ।।	६७.३६ ।। 
 स्थूलाभिर्धनरहिता बहिर्नताभिश्च शस्त्रनिर्याणाः ।	
 कपिसदृशकरा धनिनो व्याघ्रौपमपाणयः पापाः ।।	६७.३७ ।। 
 मणिबन्धनैर्निगूढैर्दृढैश्च सुश्लिष्टसन्धिभिर्भूपाः ।	
 हीनैर्हस्तच्छेदः श्लथैः सशब्दैश्च निर्द्रव्याः ।।	६७.३८ ।। 
 पितृवित्तेन विहीना भवन्ति निम्नेन करतलेन नराः ।	
 संवृतनिम्नैर्धनिनः प्रोत्तानकराश्च दातारः ।।	६७.३९ ।। 
 विषमैर्विषमा निःस्वाश्च करतलैरीश्वराश्[क्.ईश्वरास्] तु लाक्षाभैः ।	
 पीतैरगम्यवनिताअभिगामिनो निर्धना रूक्षैः ।।	६७.४० ।। 
 तुषसदृशनखाः क्लीबाश्चिपिटैः स्फुटितैश्च वित्तसन्त्यक्ताः ।	
 कुनखविवर्णैः परतर्कुकाश्च ताम्रैश्चमूपतयः ।।	६७.४१ ।। 
 अङ्गुष्ठयवैराढ्याः सुतवन्तो +अङ्गुष्ठ*मूलजैश्च यवैः[क्.मूलगैश्च यवः] ।	
 दीर्घाङ्गुलिपर्वाणः सुभगा दीर्घऽयुषश्चएव ।।	६७.४२ ।। 
 स्निग्धा निम्ना रेखा धनिनां तद्व्यत्ययेन निःस्वानाम् ।	
 विरलाङ्गुलयो निःस्वा धनसञ्चयिनो घनाङ्गुलयः ।।	६७.४३ ।। 
 तिस्रो रेखा मणिबन्धनौत्थिताः करतलौपगा नृपतेः ।	
 मीनयुगाङ्कितपाणिर्नित्यं सत्रप्रदो भवति ।।	६७.४४ ।। 
 वज्रऽकारा धनिनां विद्याभाजां च मीनपुच्छनिभाः ।	
 शङ्खऽतपत्रशिविकागजाश्वपद्मौपमा नृपतेः ।।	६७.४५ ।। 
 कलशमृणालपताकाअङ्कुशौपमाभिर्भवन्ति निधिपालाः ।	
 दामनिभाभिश्चऽढ्याः स्वस्तिकरूपाभिरैश्वर्यम् ।।	६७.४६ ।। 
 चक्रासिपरशुतोमरशक्तिधनुःकुन्तसन्निभा रेखाः ।	
 कुर्वन्ति चमूनाथं यज्वानं उलूखलऽकाराः ।।	६७.४७ ।। 
 मकरध्वजकोष्ठागारसन्निभाभिर्महाधनौपेताः ।	
 वेदीनिभेन चएवाग्निहोत्रिणो ब्रह्मतीर्थेन ।।	६७.४८ ।। 
 वापीदेवकुलऽद्यैर्धर्मं कुरुवन्ति च त्रिकोणाभिः ।	
 अङ्गुष्ठमूलरेखाः पुत्राः स्युर्दारिकाः सूक्ष्माः ।।	६७.४९ ।। 
 रेखाः प्रदेशिनिगताः[क्.गाः] शतायुषं कल्पनीयं ऊनाभिः ।	
 छिन्नाभिर्द्रुमपतनं बहुरेखाअरेखिणो निःस्वाः ।।	६७.५० ।। 
 अतिकृशदीर्घैश्चिबुकैर्निर्द्रव्या मांसलैर्धनौपेताः ।	
 विम्ब[क्.बिम्ब]उपमैरवक्रैरधरैर्भूपास्तनुभिरस्वाः ।।	६७.५१ ।। 
 ओष्ठैः स्फुटितविखण्डितविवर्णरूक्षैश्च धनपरित्यक्ताः ।	
 स्निग्धा घनाश्च दशनाः सुतीक्ष्णदंष्ट्राः समाश्च शुभाः ।।	६७.५२ ।। 
 जिह्वा रक्ता दीर्घा श्लक्ष्णा सुसमा च भोगिनो[क्.भोगिनां] ज्ञेया ।	
 श्वेता कृष्णा परुषा निर्द्रव्याणां तथा तालु ।।	६७.५३ ।। 
 वक्त्रं सौम्यं संवृतं अमलं श्लक्ष्णं समं च भूपानाम् ।	
 विपरीतं क्लेशभुजां महामुखं दुर्भगाणां च ।।	६७.५४ ।। 
 स्त्रीमुखं अनपत्यानां शाठ्यवतां मण्डलं परिज्ञेयम् ।	
 दीर्घं निर्द्रव्याणां भीरुमुखाः पापकर्माणः ।।	६७.५५ ।। 
 चतुरस्रं[क्.चतुरश्रं] धूर्तानां निम्नं वक्रं[क्.वक्त्रं] च तनयरहितानाम् ।	
 कृपणानां अतिह्रस्वं सम्पूर्णं भोगिनां कान्तम् ।।	६७.५६ ।। 
 अस्फुटिताग्रं स्निग्धं श्मश्रु शुभं मृदु च सन्नतं चएव ।	
 रक्तैः परुषैश्चौराः श्मश्रुभिरल्पैश्च विज्ञेयाः ।।	६७.५७ ।। 
 निर्मांसैः कर्णैः पापमृत्यवश्चर्पटैः सुबहुभोगाः ।	
 कृपणाश्च ह्रस्वकर्णाः शङ्कुश्रवणाश्चमूपतयः[क्.च भूपतयः] ।।	६७.५८ ।। 
 रोमशकर्णा दीर्घऽयुषश्च[क्.तु] धनभागिनो विपुलकर्णाः ।	
 क्रूराः शिराअवनद्धैर्व्यालम्बैर्मांसलैः सुखिनः ।।	६७.५९ ।। 
 भोगी त्वनिम्नगण्डो मन्त्री सम्पूर्णमांसगण्डो यः ।	
 सुखभाक्शुकसमनासश्चिरजीवी शुष्कनासश्च ।।	६७.६० ।। 
 छिन्नानुरूपयाअगम्यगामिनो दीर्घया तु सौभाग्यम् ।	
 आकुञ्चितया चौरः स्त्रीमृत्युः स्याच्चिपिटनासः ।।	६७.६१ ।। 
 धनिनो +अग्रवक्रनासा दक्षिणविनताः[क्.वक्राः] प्रभक्षणाः क्रूराः ।	
 ऋज्वी स्वल्पच्छिद्रा सुपुटा नासा सभाग्यानाम् ।।	६७.६२ ।। 
 धनिनां क्षुतं सकृद्द्वित्रिपिण्डितं ह्लादि सानुनादं च ।	
 दीर्घऽयुषां प्रमुक्तं विज्ञेयं संहतं चएव ।।	६७.६३ ।। 
 पद्मदलऽभैर्धनिनो रक्तान्तविलोचनाः[क्.विलोचनाः] श्रियः भाजः ।	
 मधुपिङ्गलैर्महार्था मार्जारविलोचनैः पापाः ।।	६७.६४ ।। 
 हरिणाक्षा मण्डललोचनाश्च जिह्मैश्च लोचनैश्चौराः ।	
 क्रूराः केकरनेत्रा गजसदृश*विलोचनाश्चमूपतयः[क्.दृशश्च भूपतयः] ।।	६७.६५ ।। 
 ऐश्वर्यं गम्भीरैर्नीलोत्पलकान्तिभिश्च विद्वांसः ।	
 अतिकृष्णतारकाणां अक्ष्णां उत्पाटनं भवति ।।	६७.६६ ।। 
 मन्त्रित्वं स्थूलदृशां *श्यावाक्षाणां [क्.श्यावाक्षाणां च]भवति सौभाग्यम् ।	
 दीना दृग्निःस्वानां स्निग्धा विपुलार्थभोगवताम् ।।	६७.६७ ।। 
 अभ्युन्नताभिरल्पऽयुषो विशालौन्नताभिरतिसुखिनः ।	
 विषमभ्रुवो दरिद्रा बालेन्दुनतभ्रुवः सधनाः ।।	६७.६८ ।। 
 दीर्घाअसंसक्ताभिर्धनिनः खण्डाभिरर्थपरिहीनाः ।	
 मध्यविनतभ्रुवो ये ते सक्ताः स्त्रीष्वगम्यासु ।।	६७.६९ ।। 
 उन्नतविपुलैः शङ्खैर्धनिनो[क्.धन्या] निम्नैः सुतार्थसन्त्यक्ताः ।	
 विषमललाटा विधना धनवन्तो +अर्धेन्दुसदृशेन ।।	६७.७० ।। 
 शुक्तिविशालैराचार्यता शिरासन्ततैरधर्मरताः ।	
 उन्नतशिराभिराढ्याः स्वस्तिकवत्संस्थिताभिश्च ।।	६७.७१ ।। 
 निम्नललाटा वधबन्धभागिनः क्रूरकर्मनिरताश्च ।	
 अभ्युन्नतैश्चमूपाः[क्.भूपाः] कृपणाः स्युः संवृत[क्.सङ्कट]ललाटाः ।।	६७.७२ ।। 
 रुदितं अदीनं अनश्रु स्निग्धं च शुभऽवहं मनुष्याणाम् ।	
 रूक्षं दीनं प्रचुराश्रु चएव न शुभप्रदं पुंसाम् ।।	६७.७३ ।। 
 हसितं शुभदं अकम्पं सनिमीलितलोचनं तु पापस्य ।	
 दुष्टस्य[क्.हृष्टस्य] हसितं असकृत्सौन्मादस्यासकृत्प्रान्ते ।।	६७.७४ ।। 
 तिस्रो रेखाः शतजीविनां ललाटऽयताः स्थिता यदि ताः ।	
 चतसृभिरवनीशत्वं नवतिश्चऽयुः सपञ्चाब्दा ।।	६७.७५ ।। 
 विच्छिन्नाभिश्चागम्यगामिनो नवतिरप्यरेखेण ।	
 केशान्तौपगताभी रेखाभिरशीतिवर्षऽयुः ।।	६७.७६ ।। 
 पञ्चभिरायुः सप्ततिरेकाग्रावस्थिताभिरपि षष्टिः ।	
 बहुरेखेण शतार्धं चत्वारिंशच्च वक्राभिः ।।	६७.७७ ।। 
 *भ्रूलग्नाभिस्त्रिंशद्[क्.त्रिम्शभ्रूलग्नाभिर्]विंशतिकश्चएव वामवक्राभिः ।	
 क्षुद्राभिः स्वल्पऽयुर्न्यूनाभिश्चान्तरे कल्प्यम् ।।	६७.७८ ।। 
 परिमण्डलैर्गवऽढ्याश्छत्रऽकारैः शिरोभिरवनीशाः ।	
 चिपिटैः पितृमातृघ्नाः करोटिशिरसां चिरान्मृत्युः ।।	६७.७९ ।। 
 घटमूर्धाअध्वानरुचिर्द्विमस्तकः पापकृद्धनैस्त्यक्तः ।	
 निम्नं तु शिरो महतां बहुनिम्नं अनर्थदं भवति ।।	६७.८० ।। 
 एकएकभवैः स्निग्धैः कृष्णैराकुञ्चितैरभिन्नाग्रैः ।	
 मृदुभिर्न चातिबहुभिः केशैः सुखभाग्नरेन्द्रो वा ।।	६७.८१ ।। 
 बहुमूलविषमकपिलाः स्थूलस्फुटिताग्रपरुषह्रस्वाश्च ।	
 अतिकुटिलाश्चातिघनाश्च मूर्धजा वित्तहीनानाम् ।।	६७.८२ ।। 
 यद्यद्गात्रं रूक्षं मांसविहीनं शिरावनद्धं च ।	
 तत्तदनिष्टं प्रोक्तं विपरीतं अतः शुभं सर्वम् ।।	६७.८३ ।। 
 त्रिषु विपुलो गम्भीरस्त्रिष्वेव षडुन्नतश्चतुर्ह्रस्वः ।	
 सप्तसु रक्तो राजा पञ्चसु दीर्घश्च सूक्ष्मश्च ।।	६७.८४ ।। 
नाभी[क्.नाभिः] स्वरः सत्त्वं इति प्रशस्तं[क्.प्रदिष्टं]	
गम्भीरं एतत्त्रितयं नराणाम् ।	
उरो ललाटं वदनं च पुंसां	
विस्तीर्णं एतत्त्रितयं प्रशस्तम् ।।	६७.८५ ।। 
वक्षो +अथ कक्षा नखनासिकाआस्यं	
कृकाटिका चैति षडुन्नतानि ।	
ह्रस्वानि चत्वारि च लिङ्गपृष्ठं	
ग्रीवा च जङ्घे च हितप्रदानि ।।	६७.८६ ।। 
नेत्रान्तपादकरताल्वधरोष्ठजिह्वा	
रक्ता नखाश्च खलु सप्त सुखऽवहानि ।	
सूक्ष्माणि पञ्च दशनाङ्गुलिपर्वकेशाः	
साकं त्वचा *कररुहा न च[क्.कररुहाश्च न] दुःखितानाम् ।।	६७.८७ ।। 
 हनुलोचनबाहुनासिकाः स्तनयोरन्तरं अत्र पञ्चमम् ।	
 इति दीर्घं इदं तु पञ्चकं न भवत्येव नृणां अभूभृताम् ।।	६७.८८ ।। 
छाया शुभाशुभफलानि निवेदयन्ती	
लक्ष्या मनुष्यपशुपक्षिषु लक्षणज्ञैः ।	
तेजोगुणान्बहिरपि प्रविकाशयन्ती	
दिपप्रभा स्फटिकरत्नघटस्थिताइव ।।	६७.८९ ।। 
स्निग्धद्विजत्वग्नखरोमकेशाश्[क्.केश]	
छाया सुगन्धा च महीसमुत्था ।	
तुष्ट्यर्थलाभाभ्युदयान्करोति	
धर्मस्य चाहन्यहनि प्रवृत्तिम् ।।	६७.९० ।। 
स्निग्धा सिताच्छहरिता नयनाभिरामा	
सौभाग्यमार्दवसुखाभ्युदयान्करोति ।	
सर्वार्थसिद्धिजननी जननीइव चऽप्या	
छाया फलं तनुभृतां शुभं आदधाति ।।	६७.९१ ।। 
चण्डाअधृष्या पद्महेमाग्निवर्णा	
युक्ता तेजोविक्रमैः सप्रतापैः ।	
आग्नेयिइति प्राणिनां स्याज्जयाय	
क्षिप्रं सिद्धिं वाञ्छितार्थस्य दत्ते[क्.धत्ते] ।।	६७.९२ ।। 
मलिनपरुषकृष्णा पापगन्धाअनिलौत्था	
जनयति वधबन्धव्याध्यनर्थार्थनाशान् ।	
स्फटिकसदृशरूपा भाग्ययुक्ताआत्युदारा	
निधिरिव गगनौत्था श्रेयसां स्वच्छवर्णा ।।	६७.९३ ।। 
छायाः क्रमेण कुजलाग्न्यनिलाम्बरौत्थाः	
के चिद्वदन्ति दश ताश्च यथाअनुपूर्व्या ।	
सूर्याब्जनाभपुरुहूतयमौडुपानां	
तुल्यास्तु लक्षणफलैरिति तत्समासः ।।	६७.९४ ।। 
 करिवृषरथौघभेरीमृदङ्गसिंहाभ्र[क्.अब्द]निःस्वना भूपाः ।	
 गर्दभजर्जररूक्षस्वराश्च धनसौख्यसन्त्यक्ताः ।।	६७.९५ ।। 
 सप्त भवन्ति च सारा मेदोमज्जात्वगस्थिशुक्राणि ।	
 रुधिरं मांसं चैति प्राणभृतां तत्समासफलम् ।।	६७.९६ ।। 
 ताल्वोष्ठदन्तपालीजिह्वानेत्रान्तपायुकरचरणैः ।	
 रक्ते[क्.रक्तैः] तु रक्तसारा बहुसुखवनिताअर्थपुत्रयुताः ।।	६७.९७ ।। 
 स्निग्धत्वक्का धनिनो मृदुभिः सुभगा विचक्षणास्तनुभिः ।	
 मज्जामेदःसाराः सुशरीराः पुत्रवित्तयुताः[क्.युक्ताः] ।।	६७.९८ ।। 
 स्थूलास्थिरस्थिसारो बलवान्विद्याअन्तगः सुरूपश्च ।	
 बहुगुरुशुक्राः सुभगा विद्वांसो रूपवन्तश्च ।।	६७.९९ ।। 
 उपचितदेहो विद्वान्धनी सुरूपश्च मांससारो यः ।	
 सङ्घाता इति च सुश्लिष्टसन्धिता सुखभुजो ज्ञेया ।।	६७.१०० ।। 
 स्नेहः पञ्चसु लक्ष्यो वाग्जिह्वादन्तनेत्रनखसंस्थः ।	
 सुतधनसौभाग्ययुताः स्निग्धैस्तैर्निर्धना रूक्षैः ।।	६७.१०१ ।। 
 द्युतिमान्वर्णस्निग्धः[क्.वर्णः स्निग्धः] क्षितिपानां मध्यमः सुतार्थवताम् ।	
 रूक्षो धनहीनानां शुद्धः शुभदो न सङ्कीर्णः ।।	६७.१०२ ।। 
 साध्यं अनूकं वक्त्राद्गोवृषशार्दूलसिंहगरुडमुखाः ।	
 अप्रतिहतप्रतापा जितरिपवो मानवैन्द्राश्च ।।	६७.१०३ ।। 
 वानरमहिषवराहाजतुल्यवदनाः श्रुत[क्.सुत]अर्थसुखभाजः ।	
 गर्दभकरभप्रतिमैर्मुखैः शरीरैश्च निःस्वसुखाः ।।	६७.१०४ ।। 
 अष्टशतं षण्णवतिः[क्.षणवतिः] परिमाणं चतुरशीतिरिति पुंसाम् ।	
 उत्तमसमहीनानां अङ्गुलसङ्ख्या स्वमानेन ।।	६७.१०५ ।। 
 भारार्धतनुः सुखभाक्तुलितो +अतो दुःखभाग्भवत्यूनः ।	
 भारो +अतिवाढ्यानां अध्यर्धः सर्वधरणीशः ।।	६७.१०६ ।। 
 विंशतिवर्षा नारी पुरुषः खलु पञ्चविंशतिभिरब्दैः ।	
 अर्हति मानौन्मानं जीवितभागे चतुर्थे वा ।।	६७.१०७ ।। 
 भूजलशिख्यनिलाम्बरसुरनररक्षः पिशाचकतिरश्चाम् ।	
 सत्त्वेन भवति पुरुषो लक्षणं एतद्भवति तेषाम्[क्.एषाम्] ।।	६७.१०८ ।। 
महीस्वभावः शुभपुष्पगन्धः	
सम्भोगवान्सुश्वसनः स्थिरश्च ।	
तोयस्वभावो बहुतोयपायी	
प्रियाभिभाषी[क्.अभिलाषी] रसभाजनश्[क्.भोजनश्] च ।।	६७.१०९ ।। 
अग्निप्रकृत्या चपलो +अतितीक्ष्णश्	
चण्डः क्षुधऽलुर्बहुभोजनश्च ।	
वायोः स्वभावेन चलः कृशश्च	
क्षिप्रं च कोपस्य वशं प्रयाति ।।	६७.११० ।। 
खप्रकृतिर्निपुणो विवृतऽस्यः	
शब्दगतेः कुशलः सुशिराअङ्गः ।	
त्यागयुतः[क्.त्यागयुतो] पुरुषो मृदुकोपः	
स्नेहरतश्च भवेत्सुरसत्त्वः ।।	६७.१११ ।। 
 मर्त्यसत्त्वसंयुतो गीतभूषणप्रियः ।	
 संविभागशीलवान्नित्यं एव मानवः ।।	६७.११२ ।। 
तीक्ष्णप्रकोपः खलचेष्टितश्च	
पापश्च सत्त्वेन निशाचराणाम् ।	
पिशाचसत्त्वश्चपलो मलाक्तो	
बहुप्रलापी च समुल्बणाङ्गः ।।	६७.११३ ।। 
भीरुः क्षुधाआलुर्बहुभुक्च यः स्याद्	
ज्ञेयश्च[क्.स] सत्त्वेन नरस्तिरश्चाम् ।	
एवं नराणां प्रकृतिः प्रदिष्टा	
यल्लक्षणज्ञाः प्रवदन्ति सत्त्वम् ।।	६७.११४ ।। 
शार्दूलहंससमदद्विपगोपतीनां	
तुल्या भवन्ति गतिभिः शिखिनां च भूपाः ।	
येषां च शब्दरहितं स्तिमितं च यातं	
ते +अपिइश्वरा द्रुतपरिप्लुतगा दरिद्राः ।।	६७.११५ ।। 
श्रान्तस्य यानं अशनं च बुभुक्षितस्य	
पानं तृषापरिगतस्य भयेषु रक्षा ।	
एतानि यस्य पुरुषस्य भवन्ति काले	
धन्यं वदन्ति खलु तं नरलक्षणज्ञाः ।।	६७.११६ ।। 
 पुरुषलक्षणं उक्तं इदं मया मुनिमतान्यवलोक्य समासतः ।	[क्.६८.११७अब्  ।।
 इदं अधीत्य नरो नृपसम्मतो भवति सर्वजनस्य च वल्लभः ।।]	क्.६८.११७च्द्  ।।