स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/केदारखण्डः/अध्यायः २४
॥लोमश उवाच॥	
तथैव सर्वं परया मुदान्वितश्चक्रे गिरींद्रः स्वसुतार्थमेव॥	
गर्गं पुरस्कृत्य महानुभावो मंगल्यभूमिं परया विभूत्या॥ २४.१ ॥	
आहूय विश्वकर्माणं कारयामास सादरम्॥	
मंडपं च सुविस्तीर्णं वेदिकाभिर्मनोरमम्॥ २४.२ ॥	
अयुतेनैव विस्तारं योजनानां द्विजोत्तमाः॥	
मंडपं च गुणोपेतं नानाश्चर्यसमन्विततम्॥ २४.३ ॥	
स्थावरं जंगमं चैव सदृशं च मनोहरम्॥	
जंगमं च जितं तत्र स्थावरेण तथैव च॥ २४.४ ॥	
जंगमेन च तत्रैव जितं स्थावरमेव च॥	
पयसा च जिता तत्र स्थलभूमिरभूत्तदा॥ २४.५ ॥	
जलं किं नु स्थलं तत्र न विदुस्तत्त्वतो जनाः॥	
क्वचित्सिंहाः क्वचिद्धंसाः सारसाश्च महाप्रभाः॥ २४.६ ॥	
क्वचिच्छिखंडिनस्तत्र कृत्रिमाः सुमनोहराः॥	
तथा नागाः कृत्रिमाश्च हयाश्चैव तथा मृगाः॥ २४.७ ॥	
के सत्याः के असत्याश्च संस्कृता विश्वकर्मणा॥	
तथैव चैवं विधिना द्वारपाः अद्भुताः कृताः॥ २४.८ ॥	
पुंसो धनूंषि चोत्कृष्य स्थावरा जंगमोपमाः॥	
तथाश्वाः सादिभिश्चैव गजाश्च गजसादिभिः॥ २४.९ ॥	
चामरैर्वीज्यमानाश्च केचित्पुष्पांकुरान्विताः॥	
केचिच्च पुरुषास्तत्र विरेजुः स्रग्विणस्तथा॥ २४.१० ॥	
कृत्रिमाश्च तथा बह्व्यः पताकाः कल्पितास्तथा॥	
द्वारि स्थिता महालक्ष्मीः क्षीरोदधिसमुद्भवा॥ २४.११ ॥	
गजाः स्वलंकृता ह्यासन्कृत्रिमा ह्यकृतोपमाः॥	
तथाश्वाः सादिभिश्चैव गजाश्च गजसादिभिः॥ २४.१२ ॥	
रथा रथियुता ह्यासन्कृत्रिमा ह्यकृतोपमाः॥	
सर्वेषां मोहनार्थाय तथा च संसदः कृताः॥ २४.१३ ॥	
महाद्वारि स्थितो नंदी कृतस्तेन हि मंडपे॥	
शुद्धस्फटिकसंकाशो यथा नंदी तथैव सः॥ २४.१४ ॥	
तस्योपरि महद्दिव्यं पुष्पकं रत्नभूषितम्॥	
राजितं पल्लवाच्छत्रैश्चामरैश्च सुशोभितम्॥ २४.१५ ॥	
वामपार्श्वे गजौ द्वौ च शुद्धकाश्मीरसन्निभौ॥	
चतुर्दतौ षष्टिवर्षौ महात्मानौ महाप्रभौ॥ २४.१६ ॥	
तथैव दक्षिणे पार्श्वे द्वावश्वौ दंशितौ कृतौ॥	
रत्नालंकारसंयुक्ताँल्लोकपालांस्तथैव च॥ २४.१७ ॥	
षोडशप्रकृतीस्तेन याथातथ्येन धीमता॥	
सर्वे देवा यथार्थेन कृता वै विश्वकर्मणा॥ २४.१८ ॥	
तथैव ऋषयः सर्वे भृग्वाद्यश्च तपोधनाः॥	
विश्वे च पार्षदैः साकमिंद्रो हि परमार्थतः॥ २४.१९ ॥	
कृताः सर्वे महात्मानो याथातथ्येन धीमता॥	
एवंभूतः कृतस्तेन मंडपो दिव्यरूपवान्॥ २४.२० ॥	
अनेकाश्चर्यसंभूतो दिव्यो दिव्यविमोहनः॥	
एतस्मिन्नंतरे तत्र आगतो नारदोग्रतः॥ २४.२१ ॥	
ब्रह्मणा नोदितस्तत्र हिमालयगृहं प्रति॥	
नारदोथ ददर्शाग्रे आत्मानं विनयान्वितम्॥ २४.२२ ॥	
भ्रांतो हि नारदस्तेन कृत्रिमेण महायशाः॥	
अवलोकपरस्तत्र चरितं विश्वकर्मणः॥ २४.२३ ॥	
प्रविष्टो मंडपं तस्य हिमाद्रे रत्नचित्रितम्॥	
सुवर्णकलशैर्जुष्टं रंभाद्यैरुपशोभितम्॥ २४.२४ ॥	
सहस३स्तम्भसंयुक्तं ततोऽद्रिः स्वगणैर्वृतः॥	
तमृषिं पूजयामास किं कार्यमिति पृष्टवान्॥ २४.२५ ॥	॥नारद उवाच॥	
आगतास्ते महात्मानो देवा इन्द्रपुरोगमाः॥	
तथा महर्षयः सर्वे गणैश्च परिवारिताः॥	
महादेवो वृषारूढो ह्यागतोद्वहनं प्रति॥ २४.२६ ॥	
ततस्तद्वचनं श्रुत्वा हिमवान्गिरिसत्तमः॥	
उवाच नारदं वाक्यं प्रशस्तमधुरं महत्॥ २४.२७ ॥	
पूजयित्वा यथान्यायं गच्छ त्वं शंकरं प्रति॥ २४.२८ ॥	
ततस्तद्वचनं श्रुत्वा मुनिर्हिमवतो गिरेः॥	
तथैव मत्वा वचनं शैलराजानब्रवीत्॥	
मेनाकेन च सह्येन मेरुणा गिरिणा सह॥ २४.२९ ॥	
एभिः समेतो ह्यधुनामहामते यतस्व शीघ्रं शिवमत्र चानय॥	
देवैः समेतं च महर्षिवर्यैः सुरासुरैर्चितपादपंकजम्॥ २४.३० ॥	
तथेति मत्वा स जगाम तूर्णां सहै व तैः पर्वतराजभिश्च॥	
त्वरागतश्चैकपदेन शंभुं प्राप्नोदृषीणां प्रवरो महात्मा॥ २४.३१ ॥	
तावद्दृष्टो महादेवो देवैश्च परिवारितः॥	
तदा ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैव सुरैः सह॥ २४.३२ ॥	
पप्रचछुर्नारदं सर्वे येऽन्ये रुद्रचरा भृशम्॥	
कथ्यतां पृच्छमानानामस्माकं कथ्यते न हि॥ २४.३३ ॥	
एकैकस्यात्मजाः स्वाः स्वाः सह्यमैनाकमेरवः॥	
कन्यां दास्यंति वा शंभोः किं त्विदानीं प्रवर्तते॥ २४.३४ ॥	
ततोऽवोचन्महातेजा नारदश्चर्षिसत्तमः॥	
ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा विष्णुं प्रति सहेतुकम्॥ २४.३५ ॥	
एकांतमाश्रित्य तदा सुरेन्द्रं स नारदो वाक्यमिदं बभाषे॥	
त्वष्ट्रा कृतं वै भवनं महत्तरं येनैव सर्वे च विमोहिता वयम्॥ २४.३६ ॥	
पुरा कृतं तस्य महात्मनस्त्वया किं विस्मृतं तत्सकलं शचीपते॥	
तस्मादसौ त्वां विजिगीषुकामो गृहे वसंस्तस्यगिरेर्महात्मनः॥ २४.३७ ॥	
अहो विमोहितस्तेन प्रतिरूपेण भास्वता॥	
तथा विष्णुः कृतस्तेन शंखचक्रगदादिभृत्॥ २४.३८ ॥	
ब्रह्मा चैव तथाभूतस्तं चैव कृतवानसौ॥ २४.३९ ॥	
मायामयो वृषभस्तेन वेषात्कृतो हि नागोश्वतरस्तथैव॥	
तथा चान्यान्याप्यनेनामरेन्द्र सर्वाण्येवोल्लिखितान्यत्र विद्धि॥ २४.४० ॥	
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवेंद्रो वाक्यमब्रवीत्॥ २४.४१ ॥	
विष्णुं प्रति तदा शीघ्रं दृष्ट्वा यामि वसात्र भोः॥	
पुत्रशोकेन तप्तोऽसौ व्याजेनान्येन वाऽकरोत्॥ २४.४२ ॥	
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्द्दनः॥	
उवाच प्रहसन्वाक्यं शक्रमाप्तभयं तदा॥ २४.४३ ॥	
निवातकवचैः पूर्वं मोहितोऽसि शचीपते॥	
विद्याऽमृता तत्र मया समानीतोपसत्तये॥ २४.४४ ॥	
महाविद्याबलेनैव प्रविश्य मण्डपेऽधुना॥	
पर्वतो हिमवानेष तथान्ये पर्वतोत्तमाः॥ २४.४५ ॥	
विपक्षा हि कृताः सर्वे मम वाक्याच्च वासव॥	
हेतुं स्मृत्वाथ वै त्वष्टा मायया ह्यकरोदिदम्॥ २४.४६ ॥	
जयमिच्छंति वै मूढा न च भेतव्यमण्वपि॥ २४.४७ ॥	
एवं विवदमानांस्तान्देवाञ्छक्रपुरोगमान्॥	
सांत्वयामास वै विष्णुर्नारदं ते ततोऽब्रुवन्॥ २४.४८ ॥	
ददाति वा न ददाति कन्यां गिरीन्द्रः स्वां वै कथ्यतां शीघ्रमेव॥	
किं तेन दृष्टां किं कृतं चाद्य शंस तत्सर्वं भो नारद ते नमोऽस्तु॥ २४.४९ ॥	
तच्छ्रुत्वा प्रहसञ्छंभुरुवाच वचनं तदा॥	
कन्यां दास्यति चेन्मह्यं पर्वतो हि हिमालयः॥	
मायया मम किं कार्यं वद विष्णो यथातथम्॥ २४.५० ॥	
केनाप्वुपायेन फलं हि साध्यमित्युच्यते पंडितैर्न्यायविद्भिः॥	
तस्मात्सर्वैर्गम्यतां शीघ्रमेव कार्यार्थोभिश्चेन्द्रपुरोगमैश्च॥ २४.५१ ॥	
तदा शिवोऽपि विश्वात्मा पंचबाणेन मोहितः॥	
महाभूतेन भूतेशस्त्वन्येषां चैव का कथा॥ २४.५२ ॥	
एवं च विद्यमानेऽसौ शंभुः परमशोभनः॥	
कृतो ह्यनंगेन वशे यथान्यः प्राकृतो जनः॥ २४.५३ ॥	
मदनो हि बली लोके येन सर्वमिदं जगत्॥	
जितमस्ति निजप्रौढ्या सदेवर्षिसमन्वितम्॥ २४.५४ ॥	
सर्वेषामेव भूतानां देवानां च विशेषतः॥	
राजा ह्यनंगो बलवान्यस्य चाज्ञा बलीयसी॥ २४.५५ ॥	
पार्वतीस्त्रीस्वरूपेण अजेयो भुवनत्रये॥	
तां दृष्ट्वा हि स्त्रियं सर्वे ऋषयोऽपि विचक्षणाः॥ २४.५६ ॥	
देवा मनुष्या गन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः॥	
आज्ञानुल्लंघिनः सर्वे मदनस्य महात्मनः॥ २४.५७ ॥	
तपोबलेन महता तथा दानबलेन च॥	
वेत्तुं न शक्यो मदंनो विनयेन विना द्विजाः॥ २४.५८ ॥	
तस्मादनंगस्य महान्क्रोधो हि बलवत्तरः॥	
ईश्वरं मदनेनैवं मोहितं वीक्ष्य माधवः॥ २४.५९ ॥	
उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो मा चिंतां कुरु वै प्रभो॥	
यदुक्तं नारदेनैव मंडपं प्रति सर्वशः॥ २४.६० ॥	
त्वष्ट्रा कृतं विचित्रं च तत्सर्वं मदनात्प्रभोः॥	
तदानीं शंकरो वाक्यमुवाच मधुसूदनम्॥ २४.६१ ॥	
अविद्यया वृतं तेन कृतं त्वष्ट्रा हि मण्डपम्॥	
किं तु वक्ष्यामहे विष्णो मण्डपः केवलेन हि॥ २४.६२ ॥	
विवाहो हि महाभाग अविद्यामूल एव च॥	
तस्मात्सर्वे वयं याम उद्वाहार्थं च संप्रति॥ २४.६३ ॥	
नारदं च पुरस्कृत्य सर्वे देवाः सवासवाः॥	
हिमाद्रिसहिता जग्मुर्मन्दिरं परमाद्भुतम्॥	
अनेकाश्चर्यसंयुक्तं विचित्रं विश्वकर्मणा॥ २४.६४ ॥	
कृतं च तेनाद्य पवित्रमुत्तमं तं यज्ञवाटं बहुभिः पुरस्कृतम्॥	
विचित्रचित्रं मनसो हरं च तं यज्ञवाटं स चकार बुद्धिमान्॥ २४.६५ ॥	
प्रवेक्ष्यमाणास्ते सर्वे सुरेन्द्रा ऋषिभिः सह॥	
दृष्टा हिमाद्रिणा तत्र अभ्युत्थानगतोऽभवत्॥ २४.६६ ॥	
तथैव तेषां च मनोहराणि हर्म्याणि तेन प्रतिकल्पितानि॥	
गन्धर्वयक्षाः प्रमथाश्च सिद्धा देवाश्च नागाप्सरसां गणाश्च॥	
वसंति यत्रैव सुखेन तेभ्यः स तत्रतत्रोपवनं चकार॥ २४.६७ ॥	
तेषामर्थे महार्हाणि धाराजिरगृहाणि च॥	
अत्यद्भुतानि शोभंते कृतान्येव महात्मना॥ २४.६८ ॥	
निवासार्थे कल्पितानि सावकाशानि तत्र वै॥	
देवानां चैव सर्वेषामृषीणां भावितात्मनाम्॥ २४.६९ ॥	
एवं विस्तारयामास विश्वकर्मा बहून्यपि॥	
मन्दिराणि यथायोग्यं यत्र तत्रैव तिष्ठताम्॥ २४.७० ॥	
भैरवाः क्षेत्रपालाश्च येऽन्ये च क्षेत्रवासिनः॥	
श्मशानवासिनश्चान्ये येऽन्ये न्यग्रोधवासिनः॥ २४.७१ ॥	
अश्वत्थसेविनश्चान्ये खेचराश्च तथा परे॥	
येये यत्रोपविष्टाश्च तत्रतत्रैव तेन वै॥ २४.७२ ॥	
कृतानि च मनोज्ञानि भवनानि महांतिवै॥	
तेषामेवानुकूलानि भूतानां विश्वकर्मणा॥ २४.७३ ॥	
तत्रैव ते सर्वगणैः समेता निवासितास्तेन हिमाद्रिणा स्वयम्॥	
सेंद्राः सुरा यक्षपिशाचरक्षसां गन्धर्वविद्याप्सरसां समूहाः॥ २४.७४ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखंडे पार्वतीपरिणयने हिमाद्रिणा देवानां निवासस्थानकरणवर्णनंनाम चतुर्विंशोऽध्यायः॥ २४ ॥ छ ॥	

केदारखण्डः