हरिवंशपुराणम्/पर्व २ (विष्णुपर्व)/अध्यायः ११०
दशाधिकशततमोऽध्यायः 

वैशम्पायन उवाच
हृतो यदैव प्रद्युम्नः शाम्बरेणात्मघातिना । 
मासेऽस्मिन्नेव साम्बस्तु जाम्बवत्यामजायत ॥ १ ॥
बाल्यात्प्रभृति रामेण शस्त्रेषु विनियोजितः । 
रामादनन्तरश्चैव मानितः सर्ववृष्णिभिः ॥ २ ॥ 
जातमात्रे ततः कृष्णः शुभां तामवसत् पुरीम् । 
निहतामित्रसामन्तः  शक्रोद्यानं यथामरः ॥ ३ ॥ 
यादवीं च श्रियं दृष्ट्वा स्वां श्रियं द्वेष्टि वासवः । 
जनार्दनभयाच्चैव न शान्तिं लेभिरे नृपाः ॥ ४ ॥ 
कस्यचित् त्वथ कालस्य पुरे वारणसाह्रये ! 
दुर्योधनस्य यज्ञे वै समीयुः सर्वपार्थिवाः ॥ ५ ॥ 
तां श्रुत्वा माधर्वीं लक्ष्मीं सपुत्रं च जनार्दनम् । 
पुरीं द्वारावतीं चैव निविष्टां सागरान्तरे ॥ ६ ॥ 
दूतैस्तैः कृतसंधानाः पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः । 
श्रियं द्रष्टुं हृषीकेशमाजग्मुः कृष्णमन्दिम् ॥ ७ ॥ 
दुर्योधनमुखाः सर्वे धृतराष्ट्रवशानुगाः । 
पाण्डवप्रमुखाश्चैव धृष्टद्युम्नादयो नृपाः ॥ ८ ॥ 
पाण्ड्याश्चोलकलिङ्गेशा बाह्रीका द्राविडाः खशाः । 
अक्षौहिणीः प्रकर्षन्तो दृशा चाष्टौ च भूमिपाः ॥ ९ ॥ 
आजग्मुर्यादवपुरीं गोविन्दभुजपालिताम् ।
ते पर्वतं रैवतकं परिवार्यावनीश्वराः ॥ १० ॥ 
विविशुर्योजनाख्यासु स्वासु स्वासु च भूमिषु ।
ततः श्रीमान् हृषीकेशाः सह् याद्वपुङ्गवैः ॥ ११ ॥ 
समीपं मानवेन्द्राणां निर्ययौ कमलेक्षणः ।
स तेषां नरदेवानां मध्यस्थेो मधुसूदनः ॥ १२ ॥ 
व्यराजत यदुश्रेष्ठः शरदीव दिवाकरः ।
कृत्वा सिंहासने कृष्णः काञ्चने निषसाद् ह ।
राजानोऽपि यथास्थानं निषेदुर्विविधेष्वथ ॥ १४ ॥ 
सिंहासनेषु चित्रेषु पीठेषु च नराधिपाः ।
स यादवनरेन्द्राणां समाजः शुशुभे तदा ॥ १५ ॥ 
सुराणामसुराणां च सदसि ब्रह्मणो यथा ।
तेषां चित्राः कथास्तत्र प्रवृत्तास्तत्समागमे । 
यदूनां पार्थिवानां च केशवस्योपश्रृण्वतः ॥ १६ ॥ 
एतस्मिन्नन्तरे वायुर्ववौ मेघरवोपमः । 
तुमुलं दुर्दिनं चासीत् सविद्युत्स्तनयित्नुमत् ॥ १७ ॥ 
तद् दुर्दिनतलं भित्त्वा नारद्ः प्रत्यदृश्यत । 
संचेष्टितजटाभारो वीणासक्तेन बाहुना ॥ १८ ॥ 
स पपात नरेन्द्राणां मध्ये सागरसंनिभः । 
नारदॊऽग्निशिखाकारः श्रीमाञ्छक्रसखो मुनिः ॥ १९ ॥ 
तस्मिन् निपतिते भूमौ नारदे मुनिपुङ्गवे । 
तदद्भुतं महामेधं व्यपाकृष्यत दुर्दिनम् ॥ २० ॥ 
सोऽवगाह्य नरेन्द्राणां मध्ये सागरसंनिभः । 
आसनस्थं यदुश्रेष्ठमुवाच मुनिरव्ययम् ॥ २१ ॥ 
आश्चर्यं खलु देवानामेकस्त्वं पुरुषोत्तमः।
धन्यश्चासि महाबाहो लोकेनान्योऽस्ति कश्चन ॥ २२ ॥ 
एवमुक्तः स्मितं कृत्वा प्रत्युवाच मुनिं प्रभुः । 
आश्चर्यश्चैव धन्यश्च दक्षिणाभिः सहेत्यहम् ॥ २३ ॥ 
एवमुक्तो मुनिश्रेष्ठः प्राह मध्ये महीभृताम् । 
कृष्ण पर्याप्तवाक्योऽस्मि गमिष्यामि यथागतम्॥ २४ ॥ 
तं प्रस्थितमभिप्रेक्ष्य पार्थिवाः प्राहुरीश्वरम् । 
गुह्यं मन्त्रमजानन्तो वचनं नारदेरितम् ॥ २५ ॥ 
आश्चर्यमित्यभिहितं धन्योऽसीति च माधव । 
दक्षिणाभिः सहेत्येवं प्रत्युक्तेऽपि च नारदे ॥ २६ ॥ 
किमेतन्नाभिजानीमो दिव्यं मन्त्रपदं महत् । 
यदि श्राव्यमिदं कृष्ण श्रोतुमिच्छाम तत्त्वतः ॥ २७ ॥ 
तानुवाच ततः कृष्णः सर्वान् पार्थिवपुङ्गवान् । 
श्रोतव्यं नारदस्त्वेष द्विजो वः कथयिष्यति ॥ २८ ॥ 
ब्रूहि नारद तत्त्वार्थं श्रोतुकामा महीभुजः । 
यत् त्वयाभिहितं वाक्यं मया नु प्रतिभाषितम् ॥ २९ ॥ ,
स पीठे काञ्चने शुभ्रे सूपविष्टः स्वलंकृतः । 
प्रभावं तस्य वन्द्यस्य प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ ३० ॥ 
नारद उवाच।। 
श्रूयतां भो नृपश्रेष्ठा यावन्तः स्थ समागताः । 
अस्य कृष्णस्य महतो यथा पारमहं गतः ॥ ३१ ॥ 
अहं कदाचिद् गङ्गायास्तीरे त्रिषवणातिथिः । 
चराम्येकः क्षपापाये दृश्यमाने दिवाकरे ॥ ३२ ॥ 
अपश्यं गिरिकूटाभं कपालद्वयदेहिनम् । 
क्रोशमण्डलविस्तारं तावद् द्विगुणमायतम् ॥ ३३ ॥ 

चतुश्चरणसुश्लिष्टं क्लिन्नं चैव सपङ्किलम् । । 
मम वीणाकृतिं कूर्मं गजचर्मचयोपमम् ॥ ३४ ॥ 
सोऽहं तं पाणिना स्पृष्ट्वा प्रोक्तवाञ्जलचारिणम् ।
त्वमाश्चर्यशरीरोऽसि कूर्म धन्योऽसि मे मतः ॥ ३५ ॥ 
यस्त्वमेवमभेद्याभ्यां कपालाभ्यां समावृतः । 
तोये चरसि निःशङ्कः कंचिद्न्यमचिन्तयन् ॥ ३६ ॥ 
स मामुवाचाम्बुचरः कूर्मो मानुषवत्स्वयम् । 
किमाश्चर्ये मयि मुने धन्यश्चाहं कथं विभो ॥ ३७ ॥ 
गङ्गेयं निम्नगा धन्या किमाश्चर्यमतः परम् ।। 
यत्राहमिव सत्त्वानि चरन्त्ययुतशो द्विज ॥ ३८ ॥ 
सोऽहं कुतूहलाविष्टो नर्दी गङ्गामुपस्थितः । 
धन्यासि त्वं सरिच्छ्रेष्ठे नित्यमाश्चर्यभूषिता ॥ ३९ ॥ 
या त्वमेवं महादेहैः श्वापदैरुपशोभिता । 
ह्रदिनी सागरं यासि रक्षन्ती तापसालयान् ॥ ४० ॥ 
एवमुक्ता ततो गङ्गा रूपिणी प्रत्यभाषत । 
नारदं देवगन्धर्वं शक्रस्य दयितं द्विजम् ॥ ४५ ॥ 
मा मैवं देवगन्धर्व संग्रामकलहप्रिय । 
नाहं धन्या द्विजश्रेष्ठ नैवाश्चर्योपशोभिता ॥ ४२ ॥ 
तव सत्ये निविष्टस्य वाक्यं मां प्रतिबाधते । 
सर्वाश्चर्यकरो लोके धन्यश्चैवार्णवो द्विज ॥ ४३ ॥ 
यत्राहमिव विस्तीर्णाः शतशो यान्ति निम्नगाः।
सोऽहं त्रिपथगावाक्यं श्रुत्वार्णवमुपस्थितः ॥ ४४ ॥ 
आश्चर्य खलु लोकानां धन्यश्चासि महार्णव । 
येन खल्वसि योनिस्त्वमम्भसां सलिलेश्वरः ॥ ४५ ॥ 
स्थाने त्वां वारिवाहिन्यः सरितो लोकपावना: । 
इमाः समभिगच्छन्ति पत्न्यो लोकनमस्कृताः॥ ४६ ॥ 
समुद्रस्त्वेवमुक्तस्तु ततो मामवदद्वचः ।  
स्वं जलौघतलं भित्त्वा व्युत्थितः पवनेरितः ॥ ४७ ॥ 
मा मैवं देवगन्धर्व नास्म्याश्चर्यो द्विजर्षभ । 
वसुधेयं मुने धन्या यत्राहमुपरि स्थितः ॥ ४८ ॥ 
ऋते तु पृथिवीं लोके किमाश्चर्यमतः परम् ।
सोऽहं सागरवाक्येन क्षितिं क्षितितले स्थितः ॥ ४९ ॥ 
कौतूहलसमाविष्टो ह्यब्रुवं जगतो गतिम् ।
धरित्रि देहिनां योने धन्या खल्वसि शोभने ॥ ५० ॥ 
आश्चर्यं चापि भूतेषु महत्या क्षमया युते ।
तेन खल्वसि भूतानां धरणी मनुजारणिः ॥ ५१ ॥ 
क्षमा त्वत्तः प्रभूता च कर्म चाम्बरगामिनाम् ।
ततो भूः स्तुतिवाक्येन सा मयोक्तेन तेजिता ॥ ५२ ॥ 
विहाय सहजं धैर्यं प्रत्यक्षा मामभाषत ।
देवगन्धर्व मा मैवं संग्रामकलहप्रिय ॥ ५३ ॥ 
नास्मि धन्या न चाश्चर्ये पारक्येयं धृतिर्मम ।
एते धन्या द्विजश्रेष्ठ पर्वता धारयन्ति माम् ॥ ५४ ॥ 
आश्चर्याणि च दृश्यन्ते एते लोकस्य हेतवः ।
सोऽहं धरणिवाक्येन पर्वतान् समुपस्थितः ॥ ५५ ॥ 
धन्या भवन्तो दृश्यन्ते बह्वाश्चर्याश्च भूधराः ।
काञ्चनस्याग्ररत्नस्य घातूनां च विशेषतः ॥ ५६ ॥ 
तेन खल्वाकराः सर्वे भवन्तो भुवि शाश्वताः ।
ते ममैतद् वचः श्रुत्वा पर्वतास्तस्थुषां वराः ॥ ५७ ॥ 
ऊचुर्मां सान्त्वयुक्तानि वचांसि घनशोभिताः ।
ब्रह्मर्षे न वयं धन्या नाप्याश्चर्याणि सन्ति नः । 
ब्रह्मा प्रजापतिर्धन्यः सर्वाश्चर्यः सुरेष्वपि ॥ ५८ ॥ 
सोऽहं प्रजापतिं गत्वा सर्वप्रभवमव्ययम् । 
तस्य वाक्यस्य पर्यायपर्याप्तमिव लक्षये ॥ ५९ ॥ 
सोऽहं पितामहं देवं लोकयोनिं चतुर्मुखम् । 
स्तोतुं पश्चादुपगतः प्रणतोऽवनताननः ॥ ६० ॥ 
सोऽहं वाक्यसमाप्त्यर्थं श्रावये पद्मयोनिजम्। 
आश्चर्यं भगवानेको धन्योऽसि जगतो गुरुः ॥ ६१ ॥ 
न किंचिदन्यत् पश्यामि भूतं यद्भवता समम् । 
त्वत्तः सर्वमिदं जातं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥ ६२ ॥ 
सदेवदानवा मर्त्या लोके भूतेन्द्रियात्मकाः । 
भवन्ति  सर्वदेवेश दृष्ट्वा सर्वमिदं जगत् ॥ ६३॥ 
तेन खल्वसि देवानां देवदेवः सनातनः । 
तेषामेवासि यत्स्रष्टा लोकानामादिसम्भवः ॥ ६४ ॥ 
ततो मां प्राह भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः । 
धन्याश्चर्याश्रितैर्वाक्यैः किं मां नारद भाषसे ॥ ६५ ॥ 
आश्चर्यं परमं वेदा धन्या वेदाश्च नारद । 
ये लोकान् धारयन्ति स्म वेदास्तत्त्वार्थदर्शिनः॥ ६६ ॥ 
ऋक्सामयजुषां सत्यमथर्वणि च यन्मतम् । 
तन्मयं विद्धि मां विप्रं धृतोऽहं तैर्मया च ते ॥ ६७ ॥
पारमेष्ठ्येन वाक्येन नोदितोऽहं स्वयम्भुवा । 
वेदोपस्थानिकां चक्रे मतिं संस्थानविस्तरात् ॥ ६८ ॥ 
सोऽहं स्वयम्भूवचनाद् वेदान् वै समुपस्थितः । 
अवोचं तांश्च चतुरो मन्त्रप्रवचनान्वितान् ॥ ६९ ॥ 
धन्या भवन्तः पुण्याश्च नित्यमाश्चर्यभूषिताः । 
आधाराश्चैव विप्राणामेवमाह प्रजापतिः ॥ ७० ॥ 
स्वयम्भुवोऽपीह परं भवत्सु प्रश्नमागतम् । 
युष्मत्परतरं नास्ति श्रुत्या वा तपसापि वा ॥ ७१ ॥ 
प्रत्यूचुस्ते ततो वाक्यं वेदा मामभितः स्थिताः । 
आश्चर्याश्चैव धन्याश्च यज्ञाश्चात्मपरायणाः ॥ ७२ ॥ 
यज्ञार्थे च वयं सृष्टा धात्रा येन स्म नारद ।। 
तदस्माकं परो यज्ञो न वयं स्ववशे स्थिताः ॥ ७३ ॥ 
स्वयम्भुवः परा वेदा वेदानां क्रतवः पराः ।
ततोऽहमब्रुवं यज्ञान् बृहद्वाग्भिः पुरस्कृतान् ॥७४॥ 
भो यज्ञाः परमं तेजो युष्मासु खलु लक्ष्यते ।
ब्रह्मणाभिहितं वाक्यं यच्च वेदैरुदीरितम् ॥ ७५ ॥
आाश्चर्यमन्यल्लोकेऽस्मिन् भवद्भ्यो नाभिगम्यते ।
धन्याः खलु भवन्तो ये द्विजातीनां स्ववंशजाः ॥ ७६ ॥ 
तेऽपि खल्वग्नयस्तृप्तिं युष्माभिर्यान्ति तर्पिताः । 
भागैश्च त्रिदशाः सर्वे मन्त्रैश्चैव महर्षयः ॥ ७७ ॥ 
अग्निष्टोमादयो यज्ञा मम वाक्यादनन्तरम् । 
प्रत्यूचुर्मां ततो वाक्यं सर्वे यूपध्वजाः स्थिताः ॥ ७८ ॥ 
आश्चर्यशब्दो नास्मासु धन्यशब्दोऽपि वा मुने । 
आश्चर्यं परमं विष्णुः स ह्यस्माकं परा गतिः ॥ ७९ ॥ 
यदाज्यं वयमश्नीमो हुतमग्निषु पावनम् । 
तत् सर्वं पुण्डरीकाक्षो लोकमूर्तिः प्रयच्छति ॥ ८० ॥ 
सोऽहं विष्णोर्गतिं प्रेप्सुरिह सम्पतितो भुवि । 
दृष्टश्चायं मया कृष्णो भवद्भिरिह संवृतः ॥ ८१ ॥ 
यन्मयाभिहितो ह्येष त्वमाश्चर्यं जनार्दन । 
धन्यश्चासीति भवतां मध्यस्थो ह्यत्र पार्थिवाः ॥ ८२ ॥ 
प्रत्युक्तोऽह्मनेनाद्य वाक्यस्यास्य यदुत्तरम् । 
दक्षिणाभिः सहेत्येवं पर्याप्तं वचनं मम ॥ ८३ ॥ 
यज्ञानां हि गतिर्विष्णुः सर्वेषां सहदक्षिणः । 
दक्षिणाभिः सहेत्येवं प्रश्नो मम समाप्तवान् ॥ ८४ ॥
कूर्मेणाभिहितं पूर्वं पारम्पर्यादिहागतम् । 
सदक्षिणेऽस्मिन् पुरुषे तद्वाक्यं प्रतिपादितम् ॥ ८५ ॥
यन्मां भवन्तः पृच्छन्ति वाक्यस्यास्य विनिर्णयम्। 
तदेतत् सर्वमाख्यातं साधयामि यथागतम् ॥ ८६ ॥
नारदे तु गते स्वर्गे सर्वे ते पृथिवीभुजः । 
विस्मिताः स्वानि राष्ट्राणि जग्मुः सबलवाहनाः ॥ ८७ ॥ 
जनार्दनोऽपि सहितो यदुभिः पावकोपमैः । 
स्वमेव भवनं वीरो विवेश यदुनन्दनः ॥ ८८ ॥ 
इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे विष्णुपर्वणि धन्योपाख्यानं नाम दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १ १० ॥