याज्ञवल्क्यस्मृतिः/प्रायश्चित्ताध्यायः/प्रायश्चित्तप्रकरणम्
<table>		
		
<td><p>		
	महापातकजान् घोरान् नरकान् प्राप्य दारुणान्।कर्मक्षयात् प्रजायन्ते महापातकिनस्त्विह॥३.२०६॥	</p>
<td><p>		
	मृगाश्वसूकरोष्ट्राणां ब्रह्महा योनिम् ऋच्छति।खरपुल्कसवेनानां सुरापो नात्र संशयः॥३.२०७॥	</p>
<td><p>		
	कृमिकीटपतङ्गत्वं स्वर्णहारी समाप्नुयात्।तृणगुल्मलतात्वं च क्रमशो गुरुतल्पगः॥३.२०८॥	</p>
<td><p>		
	ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात् सुरापः श्यावदन्तकः।हेमहारी तु कुनखी दुश्चर्मा गुरुतल्पगः॥३.२०९॥	</p>
<td><p>		
	यो येन संवसत्येषां स तल्लिङ्गोऽभिजायते।अन्नहर्तामयावी स्यान्मूको वागपहारकः॥३.२१०॥	</p>
<td><p>		
	धान्यमिश्रोऽतिरिक्ताङ्गः पिशुनः पूतिनासिकः।तैलहृत् तैलपायी स्यात् पूतिवक्त्रस्तु सूचकः॥३.२११॥	</p>
<td><p>		
	परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वम् अपहृत्य च।अरण्ये निर्जले देशे भवति ब्रह्मराक्षसः॥३.२१२॥	</p>
<td><p>		
	हीनजातौ प्रजायेत पररत्नापहारकः।पत्रशाकं शिखी हत्वा गन्धाञ्छुच्छुन्दरी शुभान्॥३.२१३॥	</p>
<td><p>		
	मूषको धान्यहारी स्याद्यानम् उष्ट्रः कपिः फलम्।जलं प्लवः पयः काको गृहकारी ह्युपस्करम्॥३.२१४॥	</p>
<td><p>		
	मधु दंशः पलं गृध्रो गां गोधाग्निं बकस्तथा।श्वित्री वस्त्रं श्वा रसं तु चीरी लवणहारकः॥३.२१५॥	</p>
<td><p>		
	प्रदर्शनार्थम् एतत् तु मयोक्तं स्तेयकर्मणि।द्रव्यप्रकारा हि यथा तथैव प्राणिजातयः॥३.२१६॥	</p>
<td><p>		
	यथाकर्म फलं प्राप्य तिर्यक्त्वं कालपर्ययात्।जायन्ते लक्षणभ्रष्टा दरिद्राः पुरुषाधमाः॥३.२१७॥	</p>
<td><p>		
	ततो निष्कल्मषीभूताः कुले महति भोगिनः।जायन्ते विद्ययोपेता धनधान्यसमन्विताः॥३.२१८॥	</p>
<td><p>		
	विहितस्याननुष्ठानान्निन्दितस्य च सेवनात्।अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनम् ऋच्छति॥३.२१९॥	</p>
<td><p>		
	तस्मात् तेनेह कर्तव्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये।एवम् अस्यान्तरात्मा च लोकश्चैव प्रसीदति॥३.२२०॥	</p>
<td><p>		
	प्रायश्चित्तम् अकुर्वाणाः पापेषु निरता नराः।अपश्चात्तापिनः कष्टान् नरकान् यान्ति दारुणान्॥३.२२१॥	</p>
<td><p>		
	तामिस्रं लोहशङ्कुं च महानिरयशाल्मली।रौरवं कुड्मलं पूति मृत्तिकं कालसूत्रकम्॥३.२२२॥	</p>
<td><p>		
	सङ्घातं लोहितोदं च सविषं सम्प्रपातनम्।महानरककाकोलं सञ्जीवनमहापथम्॥३.२२३॥	</p>
<td><p>		
	अवीचिम् अन्धतामिस्रं कुम्भीपाकं तथैव च।असिपत्रवनं चैव तापनं चैकविंशकम्॥३.२२४॥	</p>
<td><p>		
	महापातकजैर्घोरैरुपपातकजैस्तथा।अन्विता यान्त्यचरितप्रायश्चित्ता नराधमाः॥३.२२५॥	</p>
<td><p>		
	प्रायश्चित्तैरपैत्येनो यद् अज्ञानकृतं भवेत्।कामतो व्यवहार्यस्तु वचनाद् इह जायते॥३.२२६॥	</p>
<td><p>		
	ब्रह्महा मद्यपः स्तेनस्तथैव गुरुतल्पगः।एते महापातकिनो यश्च तैः सह संवसेत्॥३.२२७॥	</p>
<td><p>		
	गुरूणाम् अध्यधिक्षेपो वेदनिन्दा सुहृद्वधः।ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयम् अधीतस्य च नाशनम्॥३.२२८॥	</p>
<td><p>		
	निषिद्धभक्षणं जैह्म्यम् उत्कर्षे च वचोऽनृतम्।रजस्वलामुखास्वादः सुरापानसमानि तु॥३.२२९॥	</p>
<td><p>		
	अश्वरत्नमनुष्यस्त्री भूधेनुहरणं तथा।निक्षेपस्य च सर्वं हि सुवर्णस्तेयसम्मितम्॥३.२३०॥	</p>
<td><p>		
	सखिभार्याकुमारीषु स्वयोनिष्वन्त्यजासु च।सगोत्रासु सुतन्त्रीषु गुरुतल्पसमं स्मृतम्॥३.२३१॥	</p>
<td><p>		
	पितुः स्वसारं मातुश्च मातुलानीं स्नुषाम् अपि।मातुः सपत्नीं भगिनीम् आचार्यतनयां तथा॥३.२३२॥	</p>
<td><p>		
	आचार्यपत्नीं स्वसुतां गच्छंस्तु गुरुतल्पगः।लिङ्गं छित्त्वा वधस्तस्य सकामायाः स्त्रिया अपि॥३.२३३॥	</p>
<td><p>		
	गोवधो व्रात्यता स्तेयम् ऋणानां चानपाक्रिया।अनाहिताग्नितापण्यविक्रयः परिदेवनम्॥३.२३४॥	</p>
<td><p>		
	भृतादध्ययनादानं भृतकाध्यापनं तथा।पारदार्यं पारिवित्त्यं वार्धुष्यं लवणक्रिया॥३.२३५॥	</p>
<td><p>		
	स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रवधो निन्दितार्थोपजीवनम्।नास्तिक्यं व्रतलोपश्च सुतानां चैव विक्रयः॥३.२३६॥	</p>
<td><p>		
	धान्यकुप्यपशुस्तेयम् अयाज्यानां च याजनम्।पितृमातृसुतत्यागस्तडागारामविक्रयः॥३.२३७॥	</p>
<td><p>		
	कन्यासन्दूषणं चैव परिविन्दकयाजनम्।कन्याप्रदानं तस्यैव कौटिल्यं व्रतलोपनम्॥३.२३८॥	</p>
<td><p>		
	आत्मनोऽर्थे क्रियारम्भो मद्यपस्त्रीनिषेवणम्।स्वाध्यायाग्निसुतत्यागो बान्धवत्याग एव च॥३.२३९॥	</p>
<td><p>		
	इन्धनार्थं द्रुमछेदः स्त्रीहिंसौषधजीवनम्।हिंस्रयन्त्रविधानं च व्यसनान्यात्मविक्रयः॥३.२४०॥	</p>
<td><p>		
	शूद्रप्रेष्यं हीनसख्यं हीनयोनिनिषेवणम्।तथैवानाश्रमे वासः परान्नपरिपुष्टता॥३.२४१॥	</p>
<td><p>		
	असच्छास्त्राधिगमनम् आकरेष्वधिकारिता।भार्याया विक्रयश्चैषाम् एकैकं उपपातकम्॥३.२४२॥	</p>
<td><p>		
	शिरःकपाली ध्वजवान् भिक्षाशी कर्म वेदयन्।ब्रह्महा द्वादशाब्दानि मितभुक्शुद्धिम् आप्नुयात्॥३.२४३॥	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मणस्य परित्राणाद्गवां द्वादशकस्य च।तथाश्वमेधावभृथस्नानाद्वा शुद्धिम् आप्नुयात्॥३.२४४॥	</p>
<td><p>		
	दीर्घतीव्रामयग्रस्तं ब्राह्मणं गाम् अथापि वा।दृष्ट्वा पथि निरातङ्कं कृत्वा तु ब्रह्महा शुचिः॥३.२४५॥	</p>
<td><p>		
	आनीय विप्रसर्वस्वं हृतं घातित एव वा।तन्निमित्तं क्षतः शस्त्रैर्जीवन्नपि विशुध्यति॥३.२४६॥	</p>
<td><p>		
	लोमभ्यः स्वाहेत्येवं हि लोमप्रभृति वै तनुम्।मज्जान्तां जुहुयाद्वापि मन्त्रैरेभिर्यथाक्रमम्॥३.२४७॥	</p>
<td><p>		
	सङ्ग्रामे वा हतो लक्ष्यभूतः शुद्धिम् अवाप्नुयात्।मृतकल्पः प्रहारार्तो जीवन्नपि विशुध्यति॥३.२४८॥	</p>
<td><p>		
	अरण्ये नियतो जप्त्वा त्रिर्वै वेदस्य संहिताम्।शुध्येत वा मिताशित्वात्प्रतिस्रोतः सरस्वतीम्॥३.२४९॥	</p>
<td><p>		
	पात्रे धनं वा पर्याप्तं दत्त्वा शुद्धिम् अवाप्नुयात्।आदातुश्च विशुद्ध्यर्थं इष्टैर्वैश्वानरी स्मृता॥३.२५०॥	</p>
<td><p>		
	यागस्थक्षत्रविड्घाती चरेद्ब्रह्महणि व्रतम्।गर्भहा च यथावर्णं तथात्रेयीनिषूदकः॥३.२५१॥	</p>
<td><p>		
	चरेद् व्रतम् अहत्वापि घातार्थं चेत् समागतः।द्विगुणं सवनस्थे तु ब्राह्मणे व्रतम् आदिशेत्॥३.२५२॥	</p>
<td><p>		
	सुराम्बुघृतगोमूत्रपयसाम् अग्निसन्निभम्।सुरापोऽन्यतमं पीत्वा मरणाच्छुद्धिम् ऋच्छति॥३.२५३॥	</p>
<td><p>		
	वालवासा जटी वापि ब्रह्महत्याव्रतं चरेत्।पिण्याकं वा कणान् वापि भक्षयेत् त्रिसमा निशि॥३.२५४॥	</p>
<td><p>		
	अज्ञानात्तु सुरां पीत्वा रेतो विण्मूत्रम् एव च।पुनः संस्कारम् अर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः॥३.२५५॥	</p>
<td><p>		
	पतिलोकं न सा याति ब्राह्मणी या सुरां पिबेत्।इहैव सा शुनी गृध्री सूकरी चोपजायते॥३.२५६॥	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मणस्वर्णहारी तु राज्ञे मुसलम् अर्पयेत्।स्वकर्म व्याख्यायंस्तेन हतो मुक्तोऽपि वाशुचिः॥३.२५७॥	</p>
<td><p>		
	अनिवेद्य नृपे शुध्येत्सुरापव्रतम् आचरन्।आत्मतुल्यं सुवर्णं वा दद्याद्वा विप्रतुष्टिकृत्॥३.२५८॥	</p>
<td><p>		
	तप्तेऽयःशयने सार्धम् आयस्या योषिता स्वपेत्।गृहीत्वोत्कृत्य वृषणौ नैर्ऋत्यां चोत्सृजेत् तनुम्॥३.२५९॥	</p>
<td><p>		
	प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रं समा वा गुरुतल्पगः।चान्द्रायणं वा त्रीन् मासान् अभ्यसेद् वेदसंहिताम्॥३.२६०॥	</p>
<td><p>		
	एभिस्तु संवसेद्यो वै वत्सरं सोऽपि तत्समः।कन्यां समुद्वहेदेषां सोपवासाम् अकिञ्चनाम्॥३.२६१॥	</p>
<td><p>		
	चान्द्रायणं चरेत् सर्वान् अवकृष्टान् निहत्य तु।शूद्रोऽधिकारहीनोपि कालेनानेन शुध्यति॥३.२६२॥	</p>
<td><p>		
	पञ्चगव्यं पिबेद् गोघ्नो मासम् आसीत संयतः।गोष्ठेशयो गोऽनुगामी गोप्रदानेन शुध्यति॥३.२६३॥	</p>
<td><p>		
	कृच्छ्रं चैवातिकृच्छ्रं च चरेद्वापि समाहितः।दद्यात् त्रिरात्रं चोपोष्य वृषभैकादशास्तु गाः॥३.२६४॥	</p>
<td><p>		
	उपपातकशुद्धिः स्यादेवं चान्द्रायणेन वा।पयसा वापि मासेन पराकेणाथ वा पुनः॥३.२६५॥	</p>
<td><p>		
	ऋषभैकसहस्रा गा दद्यात् क्षत्रवधे पुमान्।ब्रह्महत्याव्रतं वापि वत्सरत्रितयं चरेत्॥३.२६६॥	</p>
<td><p>		
	वैश्यहाब्दं चरेद् एतद् दद्याद् वैकशतं गवाम्।षण्मासाच्छूद्रहाप्येतद् धेनुर्दद्याद् दशाथ वा॥३.२६७॥	</p>
<td><p>		
	दुर्वृत्तब्रह्मविट्क्षत्रशूद्रयोषाः प्रमाप्य तु।दृतिं धनुर्बस्तम् अविं क्रमाद् दद्याद्विशुद्धये॥३.२६८॥	</p>
<td><p>		
	अप्रदुष्टां स्त्रियं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत्।अस्थिमतां सहस्रं तु तथानस्थिमताम् अनः॥३.२६९॥	</p>
<td><p>		
	मार्जारगोधानकुलमण्डूकांश्च पतत्रिणः।हत्वा त्र्यहं पिबेत्क्षीरं कृच्छ्रं वा पादिकं चरेत्॥३.२७०॥	</p>
<td><p>		
	गजे नीलवृषाः पञ्च शुके वत्सो द्विहायनः।खराजमेषेषु वृषो देयः क्रौञ्चे त्रिहायनः॥३.२७१॥	</p>
<td><p>		
	हंसश्येनकपिक्रव्याज्जलस्थलशिखण्डिनः।भासं च हत्वा दद्याद् गाम् अक्रव्यादस्तु वत्सिकाम्॥३.२७२॥	</p>
<td><p>		
	उरगेष्वायसो दण्डः पण्डके त्रपु सीसकम्।कोले घृतघटो देय उष्ट्रे गुञ्जा हयेऽंशुकम्॥३.२७३॥	</p>
<td><p>		
	तित्तिरौ तु तिलद्रोणं गजादीनाम् अशक्नुवन्।दानं दातुं चरेत्कृच्छ्रं एकैकस्य विशुद्धये॥३.२७४॥	</p>
<td><p>		
	फलपुष्पान्नरसज सत्त्वघाते घृताशनम्।किञ्चित् सास्थिवधे देयं प्राणायामस्त्वनस्थिके॥३.२७५॥	</p>
<td><p>		
	वृक्षगुल्मलतावीरुच्छेदने जप्यम् ऋक्शतम्।स्यादोषधिवृथाछेदे क्षीराशी गोऽनुगो दिनम्॥३.२७६॥	</p>
<td><p>		
	पुंश्चलीवानरखरैर्दष्टश्वोष्ट्रादिवायसैः।प्राणायामं जले कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति॥३.२७७॥	</p>
<td><p>		
	यन्मेऽद्य रेत इत्याभ्यां स्कन्नं रेतोऽभिमन्त्रयेत्।स्तनान्तरं भ्रुवोर्मध्यं तेनानामिकया स्पृशेत्॥३.२७८॥	</p>
<td><p>		
	मयि तेज इति च्छायां स्वां दृष्ट्वाम्बुगतां जपेत्।सावित्रीम् अशुचौ दृष्टे चापल्ये चानृतेऽपि च॥३.२७९॥	</p>
<td><p>		
	अवकीर्णी भवेद् गत्वा ब्रह्मचारी तु योषितम्।गर्दभं पशुम् आलभ्य नैर्ऋतं स विशुध्यति॥३.२८०॥	</p>
<td><p>		
	भैक्षाग्निकार्ये त्यक्त्वा तु सप्तरात्रम् अनातुरः।कामावकीर्ण इत्याभ्यां जुहुयाद् आहुतिद्वयम्॥३.२८१॥	</p>
<td><p>		
	उपस्थानं ततः कुर्यात् सं मा सिञ्चन्त्वनेन तु।मधुमांसाशने कार्यः कृच्छ्रः शेषव्रतानि च॥३.२८२॥	</p>
<td><p>		
	प्रतिकूलं गुरोः कृत्वा प्रसाद्यैव विशुध्यति।कृच्छ्रत्रयं गुरुः कुर्यान् म्रियते प्रहितो यदि॥३.२८३॥	</p>
<td><p>		
	क्रियमाणोपकारे तु मृते विप्रे न पातकम्।विपाके गोवृषाणां तु भेषजाग्निक्रियासु च॥३.२८३ः१॥	</p>
<td><p>		
	मिथ्याभिशंसिनो दोषो द्विः समो भूतवादिनः।मिथ्याभिशस्तदोषं च समादत्ते मृषा वदन्॥३.२८४॥	</p>
<td><p>		
	महापापोपपापाभ्यां योऽभिशंसेन्मृषा परम्।अब्भक्षो मासम् आसीत स जापी नियतेन्द्रियः॥३.२८५॥	</p>
<td><p>		
	अभिशस्तो मृषा कृच्छ्रं चरेदाग्नेयम् एव वा।निर्वपेत् तु पुरोडाशं वायव्यं पशुम् एव वा॥३.२८६॥	</p>
<td><p>		
	अनियुक्तो भ्रातृजायां गच्छंश्चान्द्रायणं चरेत्।त्रिरात्रान्ते घृतं प्राश्य गत्वोदक्यां विशुध्यति॥३.२८७॥	</p>
<td><p>		
	त्रीन्कृच्छ्रान् आचरेद् व्रात्ययाजकोऽभिचरन्नपि।वेदप्लावी यवाश्यब्दं त्यक्त्वा च शरणागतम्॥३.२८८॥	</p>
<td><p>		
	गोष्ठे वसन् ब्रह्मचारी मासम् एकं पयोव्रतम्।गायत्रीजप्यनिरतः शुध्यतेऽसत्प्रतिग्रहात्॥३.२८९॥	</p>
<td><p>		
	प्राणायामी जले स्नात्वा खरयानोष्ट्रयानगः।नग्नः स्नात्वा च भुक्त्वा च गत्वा चैव दिवा स्त्रियम्॥३.२९०॥	</p>
<td><p>		
	गुरुं हुंकृत्य त्वंकृत्य विप्रं निर्जित्य वादतः।बद्ध्वा वा वाससा क्षिप्रं प्रसाद्योपवसेद् दिनम्॥३.२९१॥	</p>
<td><p>		
	विप्रदण्डोद्यमे कृच्छ्रस्त्वतिकृच्छ्रो निपातने।कृच्छ्रातिकृच्छ्रोऽसृक्पाते कृच्छ्रोऽभ्यन्तरशोणिते॥३.२९२॥	</p>
<td><p>		
	देशं कालं वयः शक्तिं पापं चावेक्ष्य यत्नतः।प्रायश्चित्तं प्रकल्प्यं स्याद्यत्र चोक्ता न निष्कृतिः॥३.२९३॥	</p>
<td><p>		
	दाषीकुम्भं बहिर्ग्रामान्निनयेरन् स्वबान्धवाः।पतितस्य बहिः कुर्युः सर्वकार्येषु चैव तम्॥३.२९४॥	</p>
<td><p>		
	चरितव्रत आयाते निनयेरन् नवं घटम्।जुगुप्सेरन् न चाप्येनं संवसेयुश्च सर्वशः॥३.२९५॥	</p>
<td><p>		
	पतितानाम् एष एव विधिः स्त्रीणां प्रकीर्तितः।वासो गृहान्तके देयम् अन्नं वासः सरक्षणम्॥३.२९६॥	</p>
<td><p>		
	नीचाभिगमनं गर्भपातनं भर्तृहिंसनम्।विशेषपतनीयानि स्त्रीणाम् एतान्यपि ध्रुवम्॥३.२९७॥	</p>
<td><p>		
	शरणागतबालस्त्रीहिंसकान् संवसेन् न तु।चीर्णव्रतानपि सतः कृतघ्नसहितान् इमान्॥३.२९८॥	</p>
<td><p>		
	घटेऽपवर्जिते ज्ञाति मध्यस्थो यवसं गवाम्।स दद्यात् प्रथमं गोभिः सत्कृतस्य हि सत्क्रिया॥३.२९९॥	</p>
<td><p>		
	विख्यातदोषः कुर्वीत पर्षदोऽनुमतं व्रतम्।	</p>
</table>