हठयोगप्रदीपिका/उपदेशः १
श्रीआदिनाथाय नमोऽस्तु तस्मै	
येनोपदिष्टा हठयोगविद्या   ।	
विभ्राजते प्रोन्नतराजयोगम्	
आरोढुं इच्छोरधिरोहिणीव   ॥ १.१  ॥	
प्रणम्य श्रीगुरुं नाथं स्वात्मारामेण योगिना   ।	
केवलं राजयोगाय हठविद्योपदिश्यते   ॥ १.२  ॥	
भ्रान्त्या बहुमतध्वान्ते राजयोगं अजानताम्  ।	
हठप्रदीपिकां धत्ते स्वात्मारामः कृपाकरः   ॥ १.३  ॥	
हठविद्यां हि मत्स्येन्द्रगोरक्षाद्या विजानते   ।	
स्वात्मारामोऽथवा योगी जानीते तत्प्रसादतः   ॥ १.४  ॥	
श्रीआदिनाथमत्स्येन्द्रशावरानन्दभैरवाः   ।	
चौरङ्गीमीनगोरक्षविरूपाक्षबिलेशयाः   ॥ १.५  ॥	
मन्थानो भैरवो योगी सिद्धिर्बुद्धश्च कन्थडिः   ।	
कोरंटकः सुरानन्दः सिद्धपादश्च चर्पटिः   ॥ १.६  ॥	
कानेरी पूज्यपादश्च नित्यनाथो निरञ्जनः   ।	
कपाली बिन्दुनाथश्च काकचण्डीश्वराह्वयः   ॥ १.७  ॥	
अल्लामः प्रभुदेवश्च घोडा चोली च टिंटिणिः   ।	
भानुकी नारदेवश्च खण्डः कापालिकस्तथा   ॥ १.८  ॥	
इत्यादयो महासिद्धा हठयोगप्रभावतः   ।	
खण्डयित्वा कालदण्डं ब्रह्माण्डे विचरन्ति ते   ॥ १.९  ॥	
अशेषतापतप्तानां समाश्रयमठो हठः   ।	
अशेषयोगयुक्तानां आधारकमठो हठः   ॥ १.१०  ॥	
हठविद्या परं गोप्या योगिना सिद्धिं इच्छता   ।	
भवेद्वीर्यवती गुप्ता निर्वीर्या तु प्रकाशिता   ॥ १.११  ॥	
सुराज्ये धार्मिके देशे सुभिक्षे निरुपद्रवे   ।	
धनुः प्रमाणपर्यन्तं शिलाग्निजलवर्जिते   ।	
एकान्ते मठिकामध्ये स्थातव्यं हठयोगिना   ॥ १.१२  ॥	
अल्पद्वारं अरन्ध्रगर्तविवरं नात्युच्चनीचायतं	
सम्यग्गोमयसान्द्रलिप्तं अमलं निःशेसजन्तूज्झितम्  ।	
बाह्ये मण्डपवेदिकूपरुचिरं प्राकारसंवेष्टितं	
प्रोक्तं योगमठस्य लक्षणं इदं सिद्धैर्हठाभ्यासिभिः   ॥ १.१३  ॥	
एवं विधे मठे स्थित्वा सर्वचिन्ताविवर्जितः   ।	
गुरूपदिष्टमार्गेण योगं एव समभ्यसेत् ॥ १.१४  ॥	
अत्याहारः प्रयासश्च प्रजल्पो नियमाग्रहः   ।	
जनसङ्गश्च लौल्यं च षड्भिर्योगो विनश्यति   ॥ १.१५  ॥	
उत्साहात्साहसाद्धैर्यात्तत्त्वज्ञानाश्च निश्चयात् ।	
जनसङ्गपरित्यागात्षड्भिर्योगः प्रसिद्ध्यति   ॥ १.१६  ॥	
	
अथ यमनियमाः	
	
अहिंसा सत्यं अस्तेयं ब्रह्मचर्यं क्षमा धृतिः   ।	
दयार्जवं मिताहारः शौचं चैव यमा दश   ॥ १.१७  ॥	
तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानं ईश्वरपूजनम्  ।	
सिद्धान्तवाक्यश्रवणं ह्रीमती च तपो हुतम्  ।	
नियमा दश सम्प्रोक्ता योगशास्त्रविशारदैः   ॥ १.१८  ॥	
	अथ आसनम्	
	
हठस्य प्रथमाङ्गत्वादासनं पूर्वं उच्यते   ।	
कुर्यात्तदासनं स्थैर्यं आरोग्यं चाङ्गलाघवम्  ॥ १.१९  ॥	
वशिष्ठाद्यैश्च मुनिभिर्मत्स्येन्द्राद्यैश्च योगिभिः   ।	
अङ्गीकृतान्यासनानि कथ्यन्ते कानिचिन्मया   ॥ १.२०  ॥	
जानूर्वोरन्तरे सम्यक्कृत्वा पादतले उभे   ।	
ऋजुकायः समासीनः स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते   ॥ १.२१  ॥	
सव्ये दक्षिणगुल्फं तु पृष्ठपार्श्वे नियोजयेत् ।	
दक्षिणेऽपि तथा सव्यं गोमुखं गोमुखाकृतिः   ॥ १.२२  ॥	
एकं पादं तथैकस्मिन्विन्यसेदुरुणि स्थिरम्  ।	
इतरस्मिंस्तथा चोरुं वीरासनं इतीरितम्  ॥ १.२३  ॥	
गुदं निरुध्य गुल्फाभ्यां व्युत्क्रमेण समाहितः   ।	
कूर्मासनं भवेदेतदिति योगविदो विदुः   ॥ १.२४  ॥	
पद्मासनं तु संस्थाप्य जानूर्वोरन्तरे करौ   ।	
निवेश्य भूमौ संस्थाप्य व्योमस्थं कुक्कुटासनम्  ॥ १.२५  ॥	
कुक्कुटासनबन्धस्थो दोर्भ्यां सम्बद्य कन्धराम्  ।	
भवेद्कूर्मवदुत्तान एतदुत्तानकूर्मकम्  ॥ १.२६  ॥	
पादाङ्गुष्ठौ तु पाणिभ्यां गृहीत्वा श्रवणावधि   ।	
धनुराकर्षणं कुर्याद्धनुरासनं उच्यते   ॥ १.२७  ॥	
वामोरुमूलार्पितदक्षपादं	
जानोर्बहिर्वेष्टितवामपादम्  ।	
प्रगृह्य तिष्ठेत्परिवर्तिताङ्गः 	
श्रीमत्य्सनाथोदितं आसनं स्यात् ॥ १.२८  ॥	
मत्स्येन्द्रपीठं जठरप्रदीप्तिं	
प्रचण्डरुग्मण्डलखण्डनास्त्रम्  ।	
अभ्यासतः कुण्डलिनीप्रबोधं	
चन्द्रस्थिरत्वं च ददाति पुंसाम्  ॥ १.२९  ॥	
प्रसार्य पादौ भुवि दण्डरूपौ	
दोर्भ्यां पदाग्रद्वितयं गृहीत्वा   ।	
जानूपरिन्यस्तललाटदेशो	
वसेदिदं पश्चिमतानं आहुः   ॥ १.३०  ॥	
इति पश्चिमतानं आसनाग्र्यं 	
पवनं पश्चिमवाहिनं करोति   ।	
उदयं जठरानलस्य कुर्याद्	
उदरे कार्श्यं अरोगतां च पुंसाम्  ॥ १.३१  ॥	
धरां अवष्टभ्य करद्वयेन	
तत्कूर्परस्थापितनाभिपार्श्वः   ।	
उच्चासनो दण्डवदुत्थितः खे	
मायूरं एतत्प्रवदन्ति पीठम्  ॥ १.३२  ॥	
हरति सकलरोगानाशु गुल्मोदरादीन्	
अभिभवति च दोषानासनं श्रीमयूरम्  ।	
बहु कदशनभुक्तं भस्म कुर्यादशेषं	
जनयति जठराग्निं जारयेत्कालकूटम्  ॥ १.३३  ॥	
उत्तानं शबवद्भूमौ शयनं तच्छवासनम्  ।	
शवासनं श्रान्तिहरं चित्तविश्रान्तिकारकम्  ॥ १.३४  ॥	
चतुरशीत्यासनानि शिवेन कथितानि च   ।	
तेभ्यश्चतुष्कं आदाय सारभूतं ब्रवीम्यहम्  ॥ १.३५  ॥	
सिद्धं पद्मं तथा सिंहं भद्रं वेति चतुष्टयम्  ।	
श्रेष्ठं तत्रापि च सुखे तिष्ठेत्सिद्धासने सदा   ॥ १.३६  ॥	
	
अथ सिद्धासनम्	

योनिस्थानकं अङ्घ्रिमूलघटितं कृत्वा दृढं विन्यसेत्	
मेण्ढ्रे पादं अथैकं एव हृदये कृत्वा हनुं सुस्थिरम्  ।	
स्थाणुः संयमितेन्द्रियोऽचलदृशा पश्येद्भ्रुवोरन्तरं	
ह्येतन्मोक्षकपाटभेदजनकं सिद्धासनं प्रोच्यते   ॥ १.३७  ॥	
मेण्ढ्रादुपरि विन्यस्य सव्यं गुल्फं तथोपरि   ।	
गुल्फान्तरं च निक्षिप्य सिद्धासनं इदं भवेत् ॥ १.३८  ॥	
एतत्सिद्धासनं प्राहुरन्ये वज्रासनं विदुः   ।	
मुक्तासनं वदन्त्येके प्राहुर्गुप्तासनं परे   ॥ १.३९  ॥	
यमेष्विव मिताहारं अहिंसा नियमेष्विव   ।	
मुख्यं सर्वासनेष्वेकं सिद्धाः सिद्धासनं विदुः   ॥ १.४०  ॥	
चतुरशीतिपीठेषु सिद्धं एव सदाभ्यसेत् ।	
द्वासप्ततिसहस्राणां नाडीनां मलशोधनम्  ॥ १.४१  ॥	
आत्मध्यायी मिताहारी यावद्द्वादशवत्सरम्  ।	
सदा सिद्धासनाभ्यासाद्योगी निष्पत्तिं आप्नुयात् ॥ १.४२  ॥	
किं अन्यैर्बहुभिः पीठैः सिद्धे सिद्धासने सति   ।	
प्राणानिले सावधाने बद्धे केवलकुम्भके   ।	
उत्पद्यते निरायासात्स्वयं एवोन्मनी कला   ॥ १.४३  ॥	
तथैकास्मिन्नेव दृढे सिद्धे सिद्धासने सति   ।	
बन्धत्रयं अनायासात्स्वयं एवोपजायते   ॥ १.४४  ॥	
नासनं सिद्धसदृशं न कुम्भः केवलोपमः   ।	
न खेचरीसमा मुद्रा न नादसदृशो लयः   ॥ १.४५  ॥	
	अथ पद्मासनम्	

वामोरूपरि दक्षिणं च चरणं संस्थाप्य वामं तथा	
दक्षोरूपरि पश्चिमेन विधिना धृत्वा कराभ्यां दृढम्  ।	
अङ्गुष्ठौ हृदये निधाय चिबुकं नासाग्रं आलोकयेत्	
एतद्व्याधिविनाशकारि यमिनां पद्मासनं प्रोच्यते   ॥ १.४६  ॥	
उत्तानौ चरणौ कृत्वा ऊरुसंस्थौ प्रयत्नतः   ।	
ऊरुमध्ये तथोत्तानौ पाणी कृत्वा ततो दृशौ   ॥ १.४७  ॥	
नासाग्रे विन्यसेद्राजदन्तमूले तु जिह्वया   ।	
उत्तम्भ्य चिबुकं वक्षस्युत्थाप्य्पवनं शनैः   ॥ १.४८  ॥	
इदं पद्मासनं प्रोक्तं सर्वव्याधिविनाशनम्  ।	
दुर्लभं येन केनापि धीमता लभ्यते भुवि   ॥ १.४९  ॥	
कृत्वा सम्पुटितौ करौ दृढतरं बद्ध्वा तु पद्मासनं	
गाढं वक्षसि सन्निधाय चिबुकं ध्यायंश्च तच्चेतसि   ।	
वारं वारं अपानं ऊर्ध्वं अनिलं प्रोत्सारयन्पूरितं	
न्यञ्चन्प्राणं उपैति बोधं अतुलं शक्तिप्रभावान्नरः   ॥ १.५०  ॥	
पद्मासने स्थितो योगी नाडीद्वारेण पूरितम्  ।	
मारुतं धारयेद्यस्तु स मुक्तो नात्र संशयः   ॥ १.५१  ॥	
	
अथ सिंहासनम्	

गुल्फौ च वृषणस्याधः सीवन्याः पार्श्वयोः क्षिपेत् ।	
दक्षिणे सव्यगुल्फं तु दक्षगुल्फं तु सव्यके   ॥ १.५२  ॥	
हस्तौ तु जान्वोः संस्थाप्य स्वाङ्गुलीः सम्प्रसार्य च   ।	
व्यात्तवक्त्रो निरीक्षेत नासाग्रं सुसमाहितः   ॥ १.५३  ॥	
सिंहासनं भवेदेतत्पूजितं योगिपुङ्गवैः   ।	
बन्धत्रितयसन्धानं कुरुते चासनोत्तमम्  ॥ १.५४  ॥	
	अथ भद्रासनम्	

गुल्फौ च वृषणस्याधः सीवन्याः पार्श्वयोः क्षिप्ते   ।	
सव्यगुल्फं तथा सव्ये दक्षगुल्फं तु दक्षिणे   ॥ १.५५  ॥	
पार्श्वपादौ च पाणिभ्यां दृढं बद्ध्वा सुनिश्चलम्  ।	
भद्रासनं भवेदेतत्सर्वव्याधिविनाशनम्  ।	
गोरक्षासनं इत्याहुरिदं वै सिद्धयोगिनः   ॥ १.५६  ॥	
एवं आसनबन्धेषु योगीन्द्रो विगतश्रमः   ।	
अभ्यसेन्नाडिकाशुद्धिं मुद्रादिपवनीक्रियाम्  ॥ १.५७  ॥	
आसनं कुम्भकं चित्रं मुद्राख्यं करणं तथा   ।	
अथ नादानुसन्धानं अभ्यासानुक्रमो हठे   ॥ १.५८  ॥	
ब्रह्मचारी मिताहारी त्यागी योगपरायणः   ।	
अब्दादूर्ध्वं भवेत्सिद्धो नात्र कार्या विचारणा   ॥ १.५९  ॥	
सुस्निग्धमधुराहारश्चतुर्थांशविवर्जितः   ।	
भुज्यते शिवसम्प्रीत्यै मिताहारः स उच्यते   ॥ १.६०  ॥	
कट्वाम्लतीक्ष्णलवणोष्णहरीतशाक	
सौवीरतैलतिलसर्षपमद्यमत्स्यान्  ।	
आजादिमांसदधितक्रकुलत्थकोल	
पिण्याकहिङ्गुलशुनाद्यं अपथ्यं आहुः   ॥ १.६१  ॥	
भोजनं अहितं विद्यात्पुनरस्योष्णीकृतं रूक्षम्  ।	
अतिलवणं अम्लयुक्तं कदशनशाकोत्कं वर्ज्यम्  ॥ १.६२  ॥	
वह्निस्त्रीपथिसेवानां आदौ वर्जनं आचरेत् ॥ १.६३  ॥	

'''तथा हि गोरक्षवचनम्	

वर्जयेद्दुर्जनप्रान्तं वह्निस्त्रीपथिसेवनम्  ।	
प्रातःस्नानोपवासादि कायक्लेशविधिं तथा   ॥ १.६४  ॥	
गोधूमशालियवषाष्टिकशोभनान्नं	
क्षीराज्यखण्डनवनीतसिद्धामधूनि   ।	
शुण्ठीपटोलकफलादिकपञ्चशाकं	
मुद्गादिदिव्यं उदकं च यमीन्द्रपथ्यम्  ॥ १.६५  ॥	
पुष्टं सुमधुरं स्निग्धं गव्यं धातुप्रपोषणम्  ।	
मनोभिलषितं योग्यं योगी भोजनं आचरेत् ॥ १.६६  ॥	
युवो वृद्धोऽतिवृद्धो वा व्याधितो दुर्बलोऽपि वा   ।	
अभ्यासात्सिद्धिं आप्नोति सर्वयोगेष्वतन्द्रितः   ॥ १.६७  ॥	
क्रियायुक्तस्य सिद्धिः स्यादक्रियस्य कथं भवेत् ।	
न शास्त्रपाठमात्रेण योगसिद्धिः प्रजायते   ॥ १.६८  ॥	
न वेषधारणं सिद्धेः कारणं न च तत्कथा   ।	
क्रियैव कारणं सिद्धेः सत्यं एतन्न संशयः   ॥ १.६९  ॥	
पीठानि कुम्भकाश्चित्रा दिव्यानि करणानि च   ।	
सर्वाण्यपि हठाभ्यासे राजयोगफलावधि   ॥ १.७०  ॥	
	
इति हठप्रदीपिकायां प्रथमोपदेशः   ।