कल्पः/शुल्बसूत्राणि/आपस्तम्बशुल्बसूत्राणि
आपस्तम्बशुल्बसूत्रं 

विहारयोगान्व्याख्यास्यामः  । । १.१  । । 
यावदायामं प्रमाणं  । । १.२क  । । 
तदर्धमभ्यस्यापरस्मिंस्तृतीये षड्भागोने लक्षणं करोति  । । १.२ख । । 
पृष्ठ्यान्तयोरन्तौ नियम्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य निमितं करोति  । । १.२ग । । 
एवमुत्तरतो विपर्यस्येतरतः स समाधिः   । । १.२घ । । 
तन्निमित्तो निर्ह्रासो विवृद्धिर्वा   । । १.२च  । । 
आयामं वाभ्यस्यागन्तुचतुर्थं आयामश्चाक्ष्णया रज्जुस्तिर्यङ्भानीशेषः  । व्याख्यातं विहरणं  । । १.३क  । । 
दीर्घस्याक्ष्णयारज्जुः पार्श्वमानी तिर्यङ्मानी च यत्पृथग्भुते कुरुतस्तदुभयं करोति   । । १.४क  । । 
ताभिर्ज्ञेयाभिरुक्तं विहरणं  । । १.४ख । । 
चतुरश्रस्याक्ष्णयारज्जुर्द्विस्तवतीं भूमिं करोति  । समस्य द्विकरणी   । । १.५  । । 
प्रमाणं तृतीयेन वर्धयेत्तच्चतुर्थेनात्मचतुस्त्रिंशोनेन सविशेषः   । । १.६  । । 
अथापरं  । । १.७क  । । 
प्रमाणमात्रीं रज्जुं उभयतः पाशां करोति   । । १.७ख । । 
मध्ये लक्षणं अर्धमध्यमयोश्च पृष्ठ्यायां रज्जुं आयम्य पाशयोर्लक्षणेष्विति शङ्कून्निहत्युपान्त्ययोः पाशौ प्रतिमुच्य मध्यमेन लक्षणेन दक्षिणापायम्य शङ्कुं निमित्तं करोति  । मध्यमे पाशौ प्रतिमुच्य, उपर्युपरि निमित्तं मध्यमेन लक्षणेन दक्षिणमंसं आयच्छेत् । उन्मुच्य पूर्वस्मादपरस्मिन्प्रतिमुच्य मध्यमेनैव लक्षणेन दक्षिणां श्रोणिं आयच्छेत् । एवमुत्तरौ श्रोण्यंसौ   । । १.७ग । । 

अथापरोयोगः   । । २.१क  । । 
पृष्ठ्यान्तयोर्मध्ये च शङ्कून्निहत्यार्धेऽर्धे तद्विशेषं अभ्यस्य लक्षणं कृत्वार्धमगमयेत् । अन्त्ययोः पाशौ कृत्वा मध्यमे सविशेषं प्रतिमुच्य पूर्वस्मिन्नितरं लक्षणेन दक्षिणमङ्कं आयच्छेत् । उन्मुच्य पूर्वस्मादपरस्मिन्प्रतिमुच्य लक्षणेनैव दक्षिणां श्रोणिं आयच्छेत् । एवं उत्तरौ श्रोण्यंसौ   । । २.१ख । । 
प्रमाणं तिर्यग्द्विकरण्यायामस्तस्याक्ष्णयारज्जुस्त्रिकरणी   । । २.२  । । 
तृतीयकरण्येतेन व्याख्याता  । विभागस्तु नवधा   । । २.३  । । 
तुल्ययोश्चतुरश्रयोरुक्तः समासः  । नानाप्रमाणयोश्चतुरश्रयोः समासः   । । २.४क  । । 
ह्रसीयसः करण्या वर्षीयसो वृद्ध्रं उल्लिखेत् । वृद्ध्रस्याक्ष्णयारज्जुरुभे समस्यति  । तदुक्तं  । । २.४ख । । 
चतुरश्राच्चतुरश्रं निर्जिहीर्षन्यावन्निर्जिहीर्षेत्तस्य करण्या वर्षीयसो वृद्ध्रमुल्लिखेथ् । । २.५क  । । 
वृर्धस्य पार्श्वमानीं अक्ष्णयेतरत्पार्श्वं उपसंहरेथ् । । २.५ख । । 
सा यत्र निपतेत्तदपच्छिन्द्याथ् । । २.५ग । । 
छिन्नया निरस्तं  । । २.५घ । । 
उपसंहृताक्षणयारज्जुः सा चतुष्करणी छिन्ना चेतरा च यत्पृथग्भूते कुरुतस्तदुभयं करोति   । । २.६क  । । 
तिर्यङ्मानी पुरुषं शेषस्त्रीन्  । । २.६ग । । 
तदुक्तं  । । २.६घ । । 
दीर्घचतुरश्रं समचतुरश्रं चिकीर्षन्तिर्यङ्मान्यापच्छिद्य शेषं विभज्योभयत उपदध्याथ् । । २.७क  । । 
खण्डं आगन्तुना संपुरयेथ् । । २.७ख । । 
तस्य निर्हार उक्तः   । । २.७ग । । 

समचतुरश्रं दीर्घचतुरश्रं चुकीर्षना यावच्चिकीर्षेत्तावतीं पार्श्वमानीं कृत्वा यदधिकं स्याद्यथायोगं उपदध्याथ् । । ३.१  । । 
चतुरश्रं मण्डलं चिकीर्षन्मध्यात्कोट्यां निपातयेथ् । । ३.२क  । । 
पार्श्वतः परिकृष्यातिशयतृतीयेन सह मण्डलं परिलिखेथ् । । ३.२ख । । 
सा नित्या मण्डलं  । । ३.२ग । । 
यावद्धीयते तावदागन्तु   । । ३.२घ । । 
मण्डलं चतुरश्रं चिकीर्षन्विष्कम्भं पञ्चदश भागान्कृत्वा द्वावुद्धरेत् । त्रयोदशावशिष्यन्ते  । सा नित्या चतुरश्रं  । । ३.३  । । 
प्रमाणेन प्रमाणं विधीयते   । । ३.४  । । 
चतुरश्रं आदेशादन्यथ् । । ३.५  । । 
द्वाभ्यां चत्वारि   । । ३.६क  । । 
त्रिभिर्नव   । । ३.६ख । । 
यावत्प्रमाणा रज्जुस्तावतस्तावतो वर्गान्करोति   । । ३.८क  । । 
अर्धतृतीयपुरुषा षट्सपादान्  । । ३.८ख । । 
अथात्यन्त प्रदेशः   । । ३.९क  । । 
यावता यावताधिकेन परिलिखति तत्पार्श्वयोरुपदधाति  । यच्च तेन चतुरश्रं क्रियते तत्कोट्यां  । । ३.९ख । । 
अर्धप्रमाणेन पादप्रमाणं विधीयते   । । ३.१०क  । । 
अर्धस्य द्विप्रमाणायाः पादपूरणत्वाथ् । । ३.१०ख । । 
तृतीयेन नवमी कला   । । ३.१०ग । । 

आग्न्याधेयिके विहारे गार्हपत्याहवनीययोरन्तराले विज्ञायते   । । ४.१क  । । 
अष्टासु प्रक्रमेषु ब्राह्मणोऽग्निं आदधीत  । एकादशसु राजन्यः  । द्वादशसु वैश्यः   । । ४.१ख । । 
चतुर्विंशत्यां अपरिमिते यावता वा चक्षुषा मन्यते तस्मान्नातिदूरं आधेय इति सर्वेषां अविशेषेण श्रूयते   । । ४.२  । । 
दक्षिणतः पुरस्ताद्वितृतीयदेशे गार्हपत्यस्य नेदीयसि दक्षिणाग्नेर्विज्ञायते   । । ४.३  । । 
गार्हपत्याहवनीययोरन्तरालं पञ्चधा षड्धा वा संविभज्य षष्ठं सप्तमं वा भागं आगन्तुं उपसमस्य समं त्रैधं विभज्यापरस्मिंस्तृतीये लक्षणं कृत्वा गार्हपत्याहवनीययोरन्तौ नियम्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य निमित्तं करोति तद्दक्षिणाग्नेरायतनं  । श्रुतिसामर्थ्याथ् । । ४.४  । । 
यजमानमात्री प्राच्यपरिमिता वा यथासन्नानि हवींषि संभवेदेवं तिरश्ची प्राञ्चौ वेद्यंसावुन्नयति  । प्रतीची श्रोणी पुरस्तादंहीयसी पश्चात्प्रथीयसी मध्ये संनततरैवं इव हि योषेति दार्शिक्या वेदेर्विज्ञायते   । । ४.५  । । 
अपरेणाहवनीयं यजमानमात्री दीर्घं चतुरश्रं विहृत्य तावतीं रज्जुं आयम्य मध्ये लक्षणं कृत्वा दक्षिणयोः श्रोण्यंसयोरन्तरा नियम्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य निमित्तं करोति  । निमित्ते रज्जुं नियम्यान्तौ समस्य  । दक्षिणायाः श्रोणेर्दक्षिणं अंसं आलिखेत् । एवं उत्तरतः  । तिर्यङ्मानीं द्विगुणां तथा कृत्वा पश्चात्पुरस्ताच्चोपलिखेत् । विमितायां पुरस्तात्पार्श्वमान्यावुपसंहरेत् । श्रुतिसामर्थ्याथ् । । ४.६  । । 

त्रिंशत्पदानि प्रक्रमा वा पश्चात्तिरश्वी भवति  । षट्त्रिंशत्प्राची चतुर्विंशतिः पुरस्तात्तिरश्चीति स्ॐइक्या वेदेर्विज्ञायते   । । ५.१  । । 
षट्त्रिंशिकायां अष्टादशोपसमस्य अपरस्मादन्ताद्द्वादशसु लक्षणं पञ्चदशसु लक्षणं पृष्ठ्यान्तयोरन्तौ नियम्य पञ्चदशकेन दक्षिणापायम्य शङ्कुं निहन्त्येवं उत्तरतःश्रोणी  । विपर्यस्यांसौ पञ्चदशिकेनैवापायम्य द्वादशिके शङ्कुं निहन्ति  । एवं उत्तरतस्तावंसौ   । । ५.२क  । । 
तदेकरज्ज्वा विहरणं  । । ५.२ख । । 
त्रिकचतुष्कयोः पञ्चिकाक्ष्णयारज्जुः  । ताभिस्त्रिरभ्यस्ताभिरंसौ  । चतुरभ्यस्ताभिःश्रोणी   । । ५.३  । । 
द्वादशिकापञ्चिकयोस्त्रयोदशिकाक्ष्णयारज्जुः, ताभिरंसौ द्विरभ्यस्ताभिः श्रोणी   । । ५.४  । । 
पञ्चदशिकाष्टिकयोः सप्तदशिकाक्ष्णयारज्जुः  । ताभिःश्रोणी   । । ५.५क  । । 
द्वादशिकापञ्चत्रिंशिकयोः सप्तत्रिंशिकाक्ष्णयारज्जुः  । ताभिरंसौ   । । ५.५ख । । 
एतावन्ति ज्ञेयानि वेदिविहरणानि भवन्ति   । । ५.६  । । 
अष्टविंशत्योनं पदसहस्रं महावेदिः   । । ५.७क  । । 
दक्षिणस्मादंसाद्द्वादशसु दक्षिणस्यां श्रोण्यां निपातयेत् । छेदं विपर्यस्योत्तरत उपदध्यात् । सा दीर्घा चतुरश्रा  । तथा युक्तां संचक्षीत   । । ५.७ख । । 
स्ॐइक्या वेदितृतीयदेशे यजेतेति सौत्रामण्या वेदेर्विज्ञायते   । । ५.८क  । । 
प्रक्रमास्य द्विकरणी प्रक्रमस्थानीया भवति त्रिकरण्या वा   । । ५.८ख । । 
अष्टिका दशिकेति तिर्यङ्मान्यौ  । द्वादशिका पृष्ठया   । । ५.८ग । । 
त्रीणि चतुर्विंशानि पदशतानि सौत्रामणिकी वेदिः   । । ५.९  । । 
द्विस्तावा वेदिर्भवतीत्यश्वमेधे विज्ञायते   । । ५.१०  । । 

प्रक्रमस्य द्विकरणी प्रकमस्थानीया भवति   । । ६.१  । । 
प्रक्रमो द्विपदस्त्रिपदो वा  । प्रक्रमे याथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वाथ् । । ६.२क  । । 
यजमानस्याध्वर्योर्वा  । एष हि चेष्टानां कर्ता भवति   । । ६.२ख । । 
रथमात्री निरूढपशुबन्धस्य वेदिर्भवतीति विज्ञायते   । । ६.३क  । । 
तस्य खल्वाहू रथाक्षमात्री पश्चात्तिर्यगीषया प्राची  । विपथयुगेन पुरस्ताथ् । । ६.३ख । । 
यावता वा बाह्ये छिद्रे   । । ६.३ग । । 
तदेकरज्ज्वोक्तं  । पञ्चदशिकेनैवापायम्यार्धाक्षेणार्धयुगेन श्रोण्यंसान्निर्हरेथ् । । ६.४  । । 
अथाप्युदाहरन्ति   । । ६.५क  । । 
अष्टाशीतिशतमीषा तिर्यगक्षश्चतुःशतं  । षडशीतियुगं चास्य रथश्चारण उच्यते इति रथपरिमाणं  । । ६.५ख । । 
अरत्निभिर्वा चतुर्भिः पश्चात्षड्भिः प्राची त्रिभिः पुरस्तात् । तदेकरज्ज्वोक्तं पञ्चदशिकेनैवापायम्य द्वाभ्यां अध्यर्धेनेति श्रोण्यंसान्निर्हरेथ् । । ६.६  । । 
यजमानमात्री चतुःस्रक्तिर्भवतीति पैतृक्या वेदेर्विज्ञायते, तदेकरज्ज्वोक्तं पञ्चदशिकेनैवापायम्यार्धेन ततः श्रोण्यंसान्निर्हरेथ् । । ६.७  । । 
दशपदोत्तरा वेदिर्भवतीति सोमे विज्ञायते  । तदेकरज्ज्वोक्तं पञ्चदशिकेनैवापायम्यार्धेन ततः श्रोण्यंसान्निर्हरेथ् । । ६.८  । । 
तां युगेन यजमानस्य वा पदैर्विमाय शम्यया परिमिमीते   । । ६.९  । । 
पदे युगेऽरत्नावियति शम्यायां च मानार्थेषु यथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वाथ् । । ६.१०  । । 
विमितायां पुरस्तात्पार्श्वमान्या उपसंहरेत् । श्रुतिसामर्थ्याथ् । । ६.११  । । 

नवारत्नि तिर्यक्सप्तविंशतिरुदगायतं इति सदसो विज्ञायते   । । ७.१  । । 
अष्ठादशेत्येकेषां  । । ७.२  । । 
तदेकरज्ज्वोक्तं पञ्चदशिकेनैवापायम्यार्धपञ्चमैः श्रोण्यंसान्निर्हरेथ् । । ७.३  । । 
प्रादेशमुखाः प्रादेशान्तराला भवन्तीत्युपरवाणां विज्ञायते  । अरत्निमात्रं चतुरश्रं विहृत्य स्रक्तिषु शङ्कून्निहत्यार्धप्रादेशेन तं तं परिलिखेच्छ्रुतिसामर्थ्याथ् । । ७.४  । । 
व्यायाममात्री भवतीति गार्हपत्यचितेर्विज्ञायते   । । ७.५  । । 
चतुरश्रेत्येकेषाम्, परिमण्डलेत्येकेषां  । । ७.६  । । 
करणं व्यायामस्य तृतीयायामं सप्तमव्यासं कारयेथ् । । ७.७  । । 
ता एकविंशतिर्भवन्ति   । । ७.८  । । 
प्रागायामाः प्रथमे प्रस्तारेऽपरस्मिन्नुदगायामाः   । । ७.९  । । 
मण्डलायां मृदो देहं कृत्वा मध्ये शङ्कुं निहत्यार्धव्यायामेन सह मण्डलं परिलिखेथ् । । ७.१०क  । । 
तस्मिंश्चतुरश्रं अवदध्याद्यावत्सम्भवेत्तन्नवधा व्यवलिख्य त्रैधं एकैकं प्रधिकं विभजेथ् । । ७.१०ख । । 
उपधाने चतुरश्रस्यावान्तरदेशान्प्रति स्रक्तीः सम्पादयेथ् । । ७.११क  । । 
मध्यानीतरस्मिन्प्रस्तारे   । । ७.११ख । । 
व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेथ् । । ७.११ग । । 
पिशीलमात्रा भवन्तीति धिष्ण्यानां विज्ञायते   । । ७.१२  । । 
चतुरश्रा इत्येकेषां परिमण्डला इत्येकेषां  । । ७.१३  । । 
मृदो देहान्कृत्वाग्नीध्रीयं नवधा व्यवलिख्य, एकस्याः स्थानेऽश्मानं उपपध्याथ् । । ७.१४  । । 
यथासङ्ख्यं इतरा व्यवलिख्य यथायोगं उपदध्याथ् । । ७.१५  । । 

भवतीव खलु वा एष योऽग्निं चिनुते इति विज्ञायते  । वयसां वा एष प्रतिमया चीयत इत्याकृतिचोदनात् । प्रत्यक्षविधानाद्वा   । । ८.१  । । 
यावदाम्नानेन वेणुना चतुरश्रे आत्मनि पुरुषानवमिमोते   । । ८.२क  । । 
पुरुषं दक्षिणे पक्षे पुरुषं पुच्छे पुरुषं उत्तरे   । । ८.२ख । । 
अरत्निना दक्षिणतो दक्षिणं पक्षं वर्धयति  । एवं उत्तरत उत्तरं  । । ८.२ग । । 
प्रादेशेन वितस्त्या वा पश्चात्पुच्छं  । । ८.२घ । । 
एकविधः प्रथमोऽग्निर्द्विविधो द्वितीयस्त्रिविधस्तृतीयः त एवं एवोद्यन्त्यैकशतविधाथ् । । ८.३  । । 
तदु ह वै सप्तविधं एव चिन्वीत  । सप्तविधो वाव प्राकृतोऽग्निः  । तत ऊर्ध्वं एकोत्तरानिति विज्ञायते   । । ८.४  । । 
एकविधप्रभृतीनां न पक्षपुच्छानि भवन्ति  । सप्तविधवाक्यशेषत्वाच्छ्रुतिविप्रतिषेधाच्च   । । ८.५  । । 
अष्टविधप्रभृतीनां यदन्यत्सप्तभ्यस्तत्सप्तधा विभज्य प्रतिपुरुषं आवेशयेथ् । । ८.६क  । । 
आकृतिविकारस्याश्रुतत्वाथ् । । ८.६ख । । 
पुरुषमात्रेण विमिमीतेऽ वेणुना विमिमीते, इति विज्ञायते   । । ८.७  । । 
यावान्यजमान ऊर्ध्वबाहुस्तावदन्तराले वेणोश्छिद्रे करोति मध्ये तृतीयं  । । ८.८  । । 
अपरेण यूपावटदेशं अनुपृष्ठ्यं वेणुं निधाय छिद्रेषु शङ्कून्निहत्योन्मुच्यापराभ्यां दक्षिणाप्राक्परिलिखेदान्ताथ् । । ८.९  । । 
उन्मुच्य पूर्वस्मादपरस्मिन्प्रतिमुच्य दक्षिणा प्रत्यक्परिलिखेदान्ताथ् । । ८.१०  । । 

उन्मुच्य वेणुं मध्यमे शङ्कावन्त्यं वेणोश्छिद्रं प्रतिमुच्योपर्युपरि लेखासमरं दक्षिणा वेणुं निधायान्त्ये छिद्रे शङ्कुं निहत्य तस्मिन्मध्यमं वेणोश्छिद्रं प्रतिमुच्य लेखान्तयोरितरे प्रतिष्ठाप्य छिद्रयोः शङ्कू निहन्ति   । । ९.१क  । । 
स पुरुषश्चतुरश्रः   । । ९.१ख । । 
एवं पुरदक्षिणं चतुर आत्मनि पुरुषानवमिमीते   । । ९.२क  । । 
पुरुषं दक्षिणे पक्षे  । पुरुषं पुच्छे पुरुषं उत्तरे   । । ९.२ख । । 
अरत्निना दक्षिणतो दक्षिणं इत्युक्तं  । । ९.२ग । । 
पृष्ठ्यातो वा पुरुषमात्रस्याक्ष्णया वेणुं निधाय पूर्वस्मिन्नितरं  । ताभ्यां दक्षिणं अंसं निर्हरेत् । विपर्यस्य श्रोणी   । । ९.३क  । । 
पूर्ववदुत्तरं अंसं  । । ९.३ख । । 
रज्ज्वा वा विमायोत्तरवेदिन्यायेन वेणुना विमिमीते   । । ९.४  । । 
सपक्षपुच्छेषु विधाभ्यासेऽपचये च विधासप्तमकरणीं पुरुषस्थानीयां कृत्वा विहरेथ् । । ९.५  । । 
करणानाष्टकानां पुरुषस्य पञ्चमेन कारयेथ् । । ९.६क  । । 
तासां एवैकतोऽध्यर्धास्तद्द्वितीयं  । पुरुषस्य पञ्चमो भाग एकतः प्रादेश एकतः तत्तृतीयं  । । ९.६ख । । 
सर्वतः प्रादेशस्तच्चतुर्थं  । समचतुरश्राः पञ्चदशभागीयास्तत्पञ्चमं  । । ९.६ग । । 
ऊर्व्ध्वप्रमाणमिष्टकानां जानोः जानोः पञ्चमेन कारयेथ् । । ९.७क  । । 
अर्धेन नाकसदां पञ्चचूडानां च   । । ९.७ख । । 
यत्पच्यमानानां प्रतिह्रसीत पुरीषेण तत्सम्पूरयेदनियतपरिमाणत्वात्पुरीषस्य   । । ९.८  । । 

उपधानेऽध्यर्धा दश पुरस्तात्प्रतीचीरात्मन्युपदधाति  । दश पश्चात्प्राचीः   । । १०.१क  । । 
पञ्चपञ्च पक्षाग्रयोः  । पक्षाप्यययोश्च विशयास्तासां अर्धेष्टकामात्राणि पक्षयोर्भवन्ति   । । १०.१ख । । 
पञ्चपञ्च पुच्छपार्श्वयोर्दक्षिणा उदीचीश्च   । । १०.१ग । । 
पुच्छे प्रादेशं उपधाय सर्वं अग्निं पञ्चमभागीयाभिः प्रच्छादयेथ् । । १०.२  । । 
पञ्चदशभागीयाभिः सङ्ख्यां पूरयेथ् । । १०.३  । । 
अपरस्मिन्प्रस्तारेऽध्यर्धा दश दक्षिणत उदीचीरात्मन्युपदधाति  । दशोत्तरतो दक्षिणाः   । । १०.४क  । । 
यथा प्रथमे प्रस्तारे पक्षौ तथा पुच्छं  । यथा पुच्छं तथा पक्षौ विपरीता अप्यये   । । १०.४ख । । 
सर्वं अग्निं पञ्चमभागीयाभिः प्रच्छादयेथ् । । १०.५  । । 
पञ्चदशभागीयाबिः सङ्ख्यां पूरयेथ् । । १०.६क  । । 
व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेथ् । । १०.६ख । । 
पञ्च चितयो भवन्ति  । पञ्चभिः पुरीषैरभ्यूहतीति पुरीषान्ता चितिरर्थान्तरत्वात्पुरीषस्य   । । १०.७  । । 
जानुदघ्नीं साहस्रं चिन्वीत प्रथमं चिन्वानः   । । १०.८क  । । 
नाभिदघ्नीं द्विषाहस्रं द्वितीयं आस्यदघ्नीं त्रिषाहस्रं तृतीयं उत्तरं उत्तरं ज्यायाम्सं  । । १०.८ख । । 
महान्तं बृहन्तं अपरिमितं स्वर्गकामश्चिन्वीतेति विज्ञायते   । । १०.८ग । । 
द्विषाहस्रे द्विप्रस्ताराश्चितयो भवन्ति  । त्रिषाहस्र त्रिप्रस्ताराश्चतुर्थप्रभृतिष्वाहारेषु नित्यं इष्टकापरिमाणं  । । १०.९  । । 
विज्ञायते च ःन ज्यायांसं चित्वा कनीयांसं चिन्वीतेतिऽ   । । १०.१०  । । 

चतुरश्राभिरग्निं चिनुत इति विज्ञायत  । समचतुरश्रा अनुपपदत्वाच्छब्दस्य   । । ११.१  । । 
पादमात्रयो भवन्ति अरत्निमात्रयो भवन्त्यूर्वस्थिमात्रयो भवन्त्यणूकमात्रयो भवन्तीति विज्ञायते   । । ११.२  । । 
चतुर्भागीयमणूकं  । पञ्चमभागीयारत्निः  । तथोर्वस्थि   । । ११.३क  । । 
पादेष्टका पादमात्री   । । ११.३ख । । 
तत्र यथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वाथ् । । ११.४  । । 
उपधानेऽष्टावष्टौ पादेष्टकाश्चतुर्भागीयानां पक्षाग्रयोर्निदध्यात् । सन्ध्योश्च तद्वदात्मानं षडङ्गुलापेताः   । । ११.५क  । । 
श्रोण्यंसेषु चाष्टौ प्राचीः प्रतीचिश्च   । । ११.५ख । । 
सन्ध्यन्तराले पञ्चभागीयाः सपादाः   । । ११.६  । । 
पुच्छे प्रादेशमुपधाय सर्वं अग्निं चतुर्भागीयाभिः प्रच्छादयेथ् । । ११.७  । । 
पादेष्टकाभिः संख्यां पूरयेथ् । । ११.८  । । 
अपरस्मिन्प्रस्तारे पुच्छाप्यये पञ्चमभागीया विशयाः   । । ११.९क  । । 
ता आत्मनि चतुर्दशभिः पादैर्यथायोगं पर्युपदध्याथ् । । ११.९ख । । 
सर्वं अग्निं पञ्चमभागीयाभिः प्रच्छादयेथ् । । ११.१०  । । 
पादेष्टकाक्षिः सङ्ख्यां पूरयेथ् । । ११.११क  । । 
व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेथ् । । ११.११ख । । 

एकविधप्रभृतीनां करणीनां द्वादशेन त्रयोदशेनेतीष्टकाः कारयेथ् । । १२.१क  । । 
पादेष्टकाश्च व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेथ् । । १२.१ख । । 
एकविधप्रभृतीनां प्रथमाहारेण द्वितीयेन तृतीयेनेति यो युज्येत  । सर्वेषां यथा श्रुतिसङ्ख्या तथोर्ध्वप्रमाणं  । । १२.२  । । 
काम्या गुणविकाराः गुणशास्त्रत्वाथ् । । १२.३  । । 
प्रौगचितं चिन्वीत भ्रातृव्यवानिति विज्ञायते   । । १२.४  । । 
यावानग्निः सारत्निप्रादेशो द्विस्तावतीं भूमिं चतुरश्रां कृत्वा पूर्वस्याः करण्या अर्धाच्छ्रोणीं प्रत्यालिखेत् । सा नित्या प्रौगं  । । १२.५  । । 
कराणानि चयनं इत्येकविधोक्तं  । । १२.६क  । । 
प्रौगा इष्टकाः कारयेथ् । । १२.६ख । । 
उभययः प्रौगं चिन्वीत यः कामयेत प्रजातान्भ्रातृव्यान्नुदेय प्रतिजनिष्यमाणानिति विज्ञायते   । । १२.७  । । 
यथा विमुखे शकटे   । । १२.८  । । 
तावदेव तीर्घं चतुरश्रं विहृत्य पूर्वापरयोः करण्योरर्धात्तावति दक्षिणोत्तरयोर्निपातयेत् । सा नित्योभभयतः प्रौगं  । । १२.९  । । 
प्रौगचितोक्तीः (-क्तं)  । उभयतः प्रौगा इष्टकाः कारयेथ् । । १२.१०  । । 
रथचक्रचितं चिन्वीत भ्रातृव्यवानिति विज्ञायते   । । १२.११  । । 
यावानग्निः सारत्निप्रादेशस्तावतीं भूमिं परिमण्डलां कृत्वा तस्मिंश्चतुरश्रं अवदध्याद्यावत्सम्भवेथ् । । १२.१२  । । 

तस्य करण्या द्वादशेनेष्टकाः कारयेथ् । । १३.१  । । 
तासां षट्प्रधावुपधाय शेषं अष्टधा विभजेथ् । । १३.२  । । 
उपधाने चतुरश्रस्यावान्तरदेशान्प्रति स्रक्तीः सम्पादयेत् । मध्यानीतरस्मिन्प्रस्तारे  । व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेथ् । । १३.३  । । 
द्रोणचितं चिन्वीतान्नकाम इति विज्ञायते   । । १३.४  । । 
द्वयानि तु खलु द्रोणानि, चतुरश्राणि परिमण्डलानि च   । । १३.५  । । 
तत्र यथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वाथ् । । १३.६  । । 
चतुरश्रं वा यस्य गुणशास्त्रं  । । १३.७  । । 
स चतुरश्रः   । । १३.८  । । 
पश्चात्त्सरुर्भवत्यनुरूपत्वायेति विज्ञायते   । । १३.९  । । 
सर्वस्या भूमेर्दशमं त्सरुस्तस्य पुच्छेन निर्हार उक्तः   । । १३.१०  । । 
तस्य करण्या द्वादशेनेष्टकाः कारयेत् । अध्यर्धाः पादेष्टकाश्च   । । १३.११  । । 
उपधानेऽध्यर्धाः पुरस्तात्प्रतीचीरात्मन्युपदधाति  । त्सर्वर्गे श्रोण्योश्च प्राचीः   । । १३.१२  । । 
सर्वं अग्निं चतुरश्राभिः प्रच्छादयेथ् । । १३.१३  । । 
पादेष्टकाभिः सङ्ख्यां पूरयेथ् । । १३.१४  । । 
अपरस्मिन्प्रस्तारेऽध्यर्धा दक्षिणत उदीचीरात्मन्युपदधात्युत्तरतश्च दक्षिणास्त्सरुपार्श्वयोर्दक्षिणा उतीचीश्च   । । १३.१५  । । 
सर्वमग्निं चतुरश्राभिः प्रच्छादयेथ् । । १३.१६  । । 
पादेष्टकाक्षिः सङ्क्यां पूरयेथ् । । १३.१७  । । 
व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेथ् । । १३.१८  । । 

समूह्यं चिन्वीत पशुकाम इति विज्ञायते   । । १४.१  । । 
समूहन्नेवेष्टका उपदधाति   । । १४.२  । । 
दिक्षु चात्वाला भवन्ति  । तेभ्यः पुरषिमभ्युदूहतीति विज्ञायते   । । १४.३  । । 
परिचाय्यं चिन्वीत ग्रामकाम इति विज्ञायते   । । १४.४  । । 
मध्यमां स्वयमातृण्णां प्रदक्षिणमिष्टकागणैः परिचिनोति  । स परियाय्यः   । । १४.५  । । 
उपचाय्यं चिन्वीत ग्रामकाम इति विज्ञायते   । । १४.६  । । 
परिचाय्येनोक्तः   । । १४.७  । । 
श्मशानचितं चिन्वीत यः कामयेत्पितृलोक ऋध्नुयामिति विज्ञायते   । । १४.८  । । 
द्वयानि खलु श्ममशानानि चतुरश्राणि परिमण्डलानि च   । । १४.९  । । 
तत्र यथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वाथ् । । १४.१०  । । 
चतुरश्रं वा  । यस्य गुणशास्त्रं  । । १४.११  । । 
स चतुरश्रः  । त्सरुवर्जं द्रोणचितोक्तः   । । १४.१२  । । 
छन्दश्चितं चिन्वीत पशुकाम इति विज्ञायते   । । १४.१३  । । 
सर्वैश्छन्दोबिश्चिनुयादित्येकं  । प्राकृतैरित्यपरं  । । १४.१४  । । 

श्येनचितं चिन्वीत सुवर्गकाम इति विज्ञायते   । । १५.१  । । 
वक्रपक्षो व्यस्तपुच्छो भवति   । । १५.२क  । । 
पश्चात्प्राङुदूहति  ।  पुरस्तात्प्रत्यङ्ङुदूहति  । एवं इव हि वयसां मध्ये पक्षनिर्णामो भवतीति विज्ञायते   । । १५.२ख । । 
यावानग्निः सारत्निप्रादेशः सप्तविधः संपद्यते  । प्रादेशं चतुर्थं आत्मनश्चतुर्भागीयाश्चाष्टौ  । तासां तिस्रः शिर इतरत्पक्षयोर्विभजेथ् । । १५.३  । । 
पञ्चारत्निः पुरुषः  । चतुररत्निः व्यायामः  । चतुर्विंशत्यङ्गुलयोऽरत्निः  । तदर्धं प्रादेश इति क्ळ्प्तिः   । । १५.४  । । 
अर्धदशमा अरत्नयोऽङ्गुलयश्च चतुर्भागोनाः पक्षायामः   । । १५.५  । । 
द्विपुरुषां रज्जुं उभयतःपाशां करोति  । मध्ये लक्षणं  । पक्षस्यापरयोः कोट्योरन्तौ नियम्य लक्षणेन प्राचीनं आयच्छेदेवं पुरस्तात् । स निर्णामः   । । १५.६  । । 
एतेनोत्तरः पक्षो व्याख्यातः   । । १५.७  । । 
आत्मा द्विपुरुषायामोऽध्यर्धपुरुषव्यासः   । । १५.८  । । 
पुच्छेऽर्धपुरुषव्यासं पुरुषं प्रतीचीनं आयच्छेत् । तस्य दक्षिणतोऽन्यं उत्तरतश्च   । । १५.९क  । । 
तावक्ष्णया व्यवलिखेत् । यथार्धपुरुषोऽप्यये स्याथ् । । १५.९ख । । 
शिरस्यर्धपुरुषेण चतुरश्रं कृत्वा पूर्वस्याः करण्या अर्धात्तावति दक्षिणयोर्निपातयेथ् । । १५.१०  । । 

अप्ययान्प्रति श्रोण्यंसानपच्छिन्द्याथ् । । १६.१क  । । 
एवं इव हि श्येनः   । । १६.१ख । । 
करणं पुरुषस्य पञ्चमायामं षष्ठव्यासं कारयेद्यथायोगनतं तत्प्रथमं  । । १६.२  । । 
ते द्वे प्राची संहिते  । तद्द्वितीयं  । । १६.३  । । 
प्रथमस्य षड्भागं अष्टभागेन वर्धयेत् । यथायोगनतं तत्तृतीयं  । । १६.४  । । 
चतुर्भागीयाध्यर्धा  । तस्याश्चतुर्भागीयामात्रं अक्ष्णया छिन्द्यात् । तच्चतुर्थं  । । १६.५  । । 
चतुर्बागीयार्धं पञ्चमं  । । १६.६  । । 
तस्याक्ष्णया भेदः षष्ठं  । । १६.७  । । 
पुरुषस्य पञ्चमभागं दशभागव्यासं प्रतीचीनं आयच्छेत् । तस्य दक्षिणतोऽन्यं उत्तरतश्च  । तावक्ष्णया दक्षिणॉअरयोः कोट्योरालिखेत् । तत्सप्तमं  । । १६.८  । । 
एवमन्यत् । उत्तरं तूत्तरस्याः कोट्यालिखेत्तदष्टमं  । । १६.९  । । 
चतुर्भागीयाक्ष्णयोभयतो भेदो नवमं  । । १६.१०  । । 
उपधाने षष्टिःषष्टिः पक्षयोः प्रथमा उदीचीर्निरुपदध्याथ् । । १६.११  । । 
पुच्छपार्श्वयोरष्टावष्टौ षठ्ययस्तिस्रोऽग्रे तत एकान्ततस्तिस्रः तत एका   । । १६.१२  । । 
पुच्छाप्यये चतुर्थ्यौ विशये  । तयोस्तु पश्चात्पञ्चम्यावनीकसंहिते   । । १६.१२  । । 

शेषे दश चतुर्थ्यः श्रोण्यंसेषु चाष्टौ प्राचीः प्रतीचीश्च   । । १७.१  । । 
शेषे च षड्विंशतिरष्टौ षष्टयश्चतस्रः पञ्चम्यः   । । १७.२  । । 
शिरसि चतुर्थ्यौ विशये  । तयोश्च पुरस्तात्प्राच्यौ   । । १७.३  । । 
एष द्विशतः प्रस्तारः   । । १७.४  । । 
अपरस्मिन्प्रस्तारे पञ्चपञ्च निर्णामयोर्द्वितीयाः  । अप्यययोश्च तृतीया आत्मानं अष्टभागावेताः   । । १७.५क  । । 
शेषे पञ्चचत्वारिंशत्प्रथमाः प्राचीः   । । १७.५ख । । 
पुच्छपार्श्वयोः पञ्चपञ्च सप्तम्यः   । । १७.६क  । । 
द्वितीयचतुर्थोश्चान्यतरतः प्रतिसंहितां एकैकां  । । १७.६ख । । 
शेषे त्रयोदशाष्टम्यः   । । १७.६ग । । 
श्रोण्यंसेषु चाष्टौ चतुर्थ्यो दक्षिणा उदीचीश्च   । । १७.७क  । । 
शेषे च विंशतिस्त्रिंशत्षष्ठयः एकां पञ्चमीं  । । १७.७ख । । 
शिरसि चतुर्थ्यौ तयोश्च पुरस्ताच्चतस्रो नवम्यः   । । १७.८  । । 
एष द्विशतप्रस्तारः   । । १७.९  । । 
व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेथ् । । १७.१०  । । 

श्येनचितं चिन्वीत सुवर्गकाम इति विज्ञायते   । । १८.१  । । 
वक्रपक्षो व्यस्तपुच्छो भवति  । पश्चात्प्राङुदूहति  । पुरस्तात्प्रत्यङुदूहति  । एवं इव हि वयसां मध्ये पक्षनिर्णामो भवतीति विज्ञायते   । । १८.२  । । 
पुरुषस्य षोडशभिर्विंशं शतं सारत्निप्रादेशः सप्तविधः संपद्यते  । तासां चत्वारिंशदात्मनि तिस्रः शिरसि पञ्चदश पुच्छ एकत्रिंशद्दक्षिणे पक्षे तथोत्तरे   । । १८.३  । । 
अध्यर्धपुरुषस्तिर्यग्द्वावायामत इति दीर्घं चतुरश्रं विहृत्य श्रोण्यंसेभ्यो द्वे द्वे षोडस्यौ निरस्येत् । चत्वारिंशत्परिशिष्यन्ते  । स आत्मा   । । १८.४  । । 
शिरस्यर्धपुरुषेण चतुरश्रं कृत्वा पूर्वस्याः करण्या अर्धात्तावति दक्षिणोत्तरयोर्निपातयेथ् । । १८.५क  । । 
तिस्रः परिशिष्यन्ते  । तच्छिरः   । । १८.५ख । । 
पुरुषस्तिर्यग्द्वावायामतः षोडशभागश्च दक्षिणः पक्षः  । तथोत्तरः   । । १८.६  । । 
पक्षाग्रेपक्षाग्रे पुरुषचतुर्थेन चत्वारि चतुरश्राणि कृत्वा तान्यक्ष्णया व्यवलिख्यार्धानि निरस्येत् । एकत्रिंशत्परिशिष्यन्ते   । । १८.७  । । 
पक्षाग्रं उत्सृज्य मध्ये पक्षस्य प्राचीं लेखां आलिखेथ् । । १८.८क  । । 
पक्षाप्यये पुरुषं नियम्य लेखायां पुरुषान्ते नितोदन्तुकुर्यात् । नितोदात्प्राचीनं पुरुषान्ते नितोदं नितोदयोर्नानान्तावालिखेत् । तत्पक्षिनमनं  । एतेनोत्तरः पक्षो व्याख्यातः   । । १८.८ख । । 

द्विपुरुषं पस्चादर्धपुरुषं पुरस्ताच्चतुर्भागोनः पुरुष आयामोऽष्टादशकरण्यो पार्श्वयोस्ताः पञ्चदशपरिगृह्णन्ति  । तत्पुच्छं  । । १९.१  । । 
षोडशीं चतुर्भिः परिगृह्णीयाथ् । । १९.२क  । । 
अष्टमेन त्रिभिरष्टमैश्चतुर्थेन चतुर्थसविशेषेणेति   । । १९.२ख । । 
अर्धेष्टकां त्रिभिर्द्वाभ्यां चतुर्थाभ्यां चतुर्थसविशेषेणेति   । । १९.३  । । 
पादेष्टकां त्रिभिश्चतुर्थेनैकं चतुर्थसविशेषार्धाभ्यां चेति   । । १९.४  । । 
पक्षेष्टकां चतुर्भिर्द्वाभ्यां चतुर्थाभ्यां द्विसप्तमाभ्यां चेति   । । १९.५  । । 
पक्षमध्यीयां चतुर्भिर्द्वाभ्यां चतुर्थाभ्यां द्विसप्तमाभ्यां चेति   । । १९.६  । । 
पक्षाग्रीयां त्रिभिश्चतुर्थेनैकं चतुर्थसप्तमाभ्यां एकं चतुर्थसविशेषसप्तमाभ्यां चेति   । । १९.७  । । 
पक्षकरण्याःसप्तमं तिर्यङ्मानी  । पुरुषचतुर्थं च पार्श्वमानी  । तस्याक्ष्णया रज्ज्वा करणं प्रजृम्भयेथ् । । १९.८क  । । 
पक्षनमन्याः सप्तमेन फलकानि नमयेथ् । । १९.८ख । । 
उपधाने चतस्रः पादेष्टकाः पुरस्ताच्छिरसि  । अपरेण शिरसोऽप्ययं पञ्च  । पूर्वेण पक्षाप्ययावेकादश  । अपरेणैकादश पूर्वेण पुच्छाप्ययं पञ्चापरेण पञ्च पञ्चदश पुच्छाग्रे   । । १९.९  । । 

चतस्रश्चतस्रः पक्षाग्रीयाः पक्षाग्रयोः पक्षाप्यययोश्च विशयाः   । । २०.१  । । 
ता आत्मनि चतसृभिश्चतसृभिः षोडशीभिर्यथायोगं पर्युपदध्याथ् । । २०.२  । । 
चतस्रश्चतस्रः पक्षमध्यीयाः पक्षमध्ययोः   । । २०.३  । । 
पक्षेष्टकाभिः प्राचीभिः पक्षौ प्रच्छादयेथ् । । २०.४  । । 
अवशिष्टं षोडशीभिः प्राच्छादयेथ् । । २०.५क  । । 
अन्त्या बाह्यविशेषा अन्यत्र शिरसः   । । २०.५ख । । 
अपरस्मिन्प्रस्तारे पुरस्ताच्छिरसि द्वे षोडश्यौ बाह्यविशेषे उपदध्याथ् । । २०.६क  । । 
तेऽपरेण द्वे विशये अभ्यन्तरविशेषे   । । २०.६ख । । 
द्वाभ्यां अर्धेष्टकाभ्यां यथायोगं पर्युपदध्याथ् । । २०.७क  । । 
बाह्यविशेषाभ्यां परिगृह्णीयाथ् । । २०.७ख । । 
आत्मनः करणीनां सन्धिषु षोडश्यो बाह्यविशेषा उपदध्याथ् । । २०.८  । । 
चतस्रश्चतस्रोऽर्धेष्टकाः पक्षाग्रयोः   । । २०.९क  । । 
पक्षेष्टकाभिरुदीचीभिः पक्षौ प्रच्छादयेथ् । । २०.९ख । । 
तिस्रस्तिस्रोऽर्धेष्टकाः पुच्छपार्श्वयोः   । । २०.१०  । । 
अवशिष्टं षोडशीभिः प्रच्छादयेथ् । । २०.११क  । । 
अन्त्या बाह्यविशेषा अन्यत्र पुच्छाथ् । । २०.११ख । । 
यच्चतुरश्रं त्र्यश्रं वा संपद्येतार्धेष्टकाभिः पादेष्टकाभिर्वा प्रच्छादयेथ् । । २०.१२  । । 
अणूकाः पञ्चदशभागीयानां स्थाने   । । २०.१३  । । 
व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेथ् । । २०.१४  । । 

कङ्कचिदलजचिदिति श्येनचिता व्याख्यातौ   । । २१.१  । । 
एवमि व हि श्येनस्य वर्षीयांसौ पक्षौ पुच्छाद्वक्रौ संनतं पुच्छं दीर्घ आत्मा मण्डलं शिरश्च  । तस्माच्छ्रुतिसामर्थ्याथ् । । २१.२क  । । 
अशिरस्को वानाम्नानाथ् । । २१.२ख । । 
ज्ञायते च  । कङ्कचितं शीर्षण्वन्तं चिन्वीत यः कामयेत सशीर्षोऽमुष्मिंल्लोके संभवेयं इति विद्यमाने कथं ब्रूयाथ् । । २१.३  । । 
प्राकृतौ वक्रौ पक्षौ संनतं पुच्छं विकारश्रवणाथ् । । २१.४क  । । 
यथाप्रकृत्यात्माविकाराथ् । । २१.४ख । । 
यथो एतच्छेयनचितं चिन्वीतेति  । यावदाम्नानसारूप्यं तद्व्याख्यातं  । । २१.५  । । 
त्रिस्तावोऽग्निर्भवतीत्यश्वमेधे विज्ञायते   । । २१.६  । । 
तत्र सर्वाब्यासोऽविशेषाथ् । । २१.७  । । 
दीर्घचतुरश्राणां समासेन पक्षपुच्छानां समास उक्तः   । । २१.८  । । 
एकविंशोऽग्निर्भवतीत्यश्वमेधे विज्ञायते   । । २१.९  । । 
तत्र पुरुषाभ्यासो नारत्निप्रादेशानां सङ्ख्यासंयोगात्सङ्ख्यासंयोगाथ् । । २१.१०  । । 

श्रेणी:गणित

कल्पः