शुक्लयजुर्वेदः/अध्यायः १३
अध्याय 13 
अग्निचयने चिति पुष्करपर्णादि उपधान मन्त्राः

13.1 
मयि गृह्णाम्य् अग्रे ऽ अग्निꣳ रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय । 
माम् उ देवताः सचन्ताम् ॥ 

13.2 
अपां पृष्ठम् असि योनिर् अग्नेः समुद्रम् अभितः पिन्वमानम् । 
वर्धमानो महाँ२ ऽ आ च पुष्करे दिवो मात्रया वरिम्णा प्रथस्व ॥ 

13.3 
ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद् वि सीमतः सुरुचो वेन ऽ आवः । 
स बुध्न्या ऽ उपमा ऽ अस्य विष्ठाः सतश् च योनिम् असतश् च वि वः ॥ 

13.4 
हिरण्यगर्भः सम् अवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिर् एक ऽ आसीत् । 
स दाधार पृथिवीं द्याम् उतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ 

13.5 
द्रप्सश् चस्कन्द पृथिवीम् अनु द्याम् इमं च योनिम् अनु यश् च पूर्वः । 
समानं योनिम् अनु संचरन्तं द्रप्सं जुहोम्य् अनु सप्त होत्राः ॥ 

13.6 
नमोऽस्तु सर्पेभ्यो ये के च पृथिवीम् अनु । 
ये ऽ अन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ॥ 

13.7 
या ऽ इषवो यातुधानानां ये वा वनस्पतीꣳ१ ऽरनु । 
ये वावटषु शेरते तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ॥ 

13.8 
ये वामी रोचने दिवो ये वा सूर्यस्य रश्मिषु । 
येषाम् अप्सु सदस् कृतं तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ॥ 

13.9 
कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृथ्वीं याहि राजेवामवाँ२ ऽ इभेन । 
तृष्वीम् अनु प्रसितिं द्रूणानो ऽस्तासि विध्य रक्षसस् तपिष्ठैः ॥ 

13.10 
तव भ्रमास ऽ आशुया पतन्त्य् अनु स्पृश धृषता शोशुचानः । 
तपूꣳष्य् अग्ने जुह्वा पतङ्गान् असंदितो वि सृज विष्वग् उल्काः ॥ 

13.11 
प्रति स्पशो वि सृज तूर्णितमो भवा पायुर् विशो ऽ अस्या अदब्धः । 
यो नो दूरे ऽ अघशꣳसो यो ऽ अन्त्य् अग्ने माकिष् टे व्यथिर् आ दधर्षीत् ॥ 

13.12 
उद् अग्ने तिष्ठ प्रत्य् आ तनुष्व न्य् अमित्राँ२ ऽ ओषतात् तिग्महेते । 
यो नो ऽ अरातिꣳ समिधान चक्रे नीचा तं धक्ष्य् अतसं न शुष्कम् ॥ 

13.13 
ऊर्ध्वो भव प्रति विध्याध्य् अस्मद् आविष् कृणुष्व दैव्यान्य् अग्ने । 
अव स्थिरा तनुहि यातुजूनां जामिम् अजामिं प्र मृणीहि शत्रून् । 
अग्नेष् ट्वा तेजसा सादयामि ॥ 

13.14 
अग्निर् मूर्धा दिवः ककुत् पतिः पृथिव्या ऽ अयम् । 
अपाꣳ रेताꣳसि जिन्वति । 
इन्द्रस्य त्वौजसा सादयामि ॥ 

13.15 
भुवो यज्ञस्य रजसश् च नेता यत्रा नियुद्भिः सचसे शिवाभिः । 
दिवि मूर्धानं दधिषे स्वर्षां जिह्वाम् अग्ने चक्रिषे हव्यवाहम् ॥ 

13.16 
ध्रुवासि धरुणास्तृता विश्वकर्मणा । 
मा त्वा समुद्रऽउद् वधीन् मा सुपर्णोऽव्यथमाना पृथिवीं दृꣳह ॥ 

13.17 
प्रजापतिष् ट्वा सादयत्व् अपा पृष्ठे समुद्रस्येमन् । 
व्यचस्वतीं प्रथस्वतीं प्रथस्व पृथिव्यसि ॥ 

13.18 
भूर् असि भूमिर् अस्य् अदितिर् असि विश्वधाया विश्वस्य भुवनस्य धर्त्री । 
पृथिवीं यच्छ पृथिवीं दृꣳह पृथिवीं मा हिꣳसीः ॥ 

13.19 
विश्वस्मै प्राणायापानाय व्यानायोदानाय प्रतिष्ठायै चरित्राय । 
अग्निष् ट्वाभि पातु मह्या स्वस्त्या छर्दिषा शंतमेन तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद ॥ 

13.20 
काण्डात्-काण्डात् प्ररोहन्ती परुषः-परुषस् परि । 
एवा नो दूर्वे प्र तनु सहस्रेण शतेन च ॥ 

13.21 
या शतेन प्रतनोषि सहस्रेण विरोहसि । 
तस्यास् ते देवीष्टके विधेम हविषा वयम् ॥ 

13.22 
यास् ते ऽ अग्ने सूर्ये रुचो दिवम् आतन्वन्ति रश्मिभिः । 
ताभिर् नो ऽ अद्य सर्वाभी रुचे जनाय नस् कृधि ॥ 

13.23 
या वो देवाः सूर्ये रुचो गोष्व् अश्वेषु या रुचः । 
इन्द्राग्नी ताभिः सर्वाभी रुचं नो धत्त बृहस्पते ॥ 

13.24 
विराड् ज्योतिर् अधारयत् । 
स्वराड् ज्योतिर् अधारयत् । 
प्रजापतिष् ट्वा सादयतु पृष्ठे पृथिव्या ज्योतिष्मतीम् । 
विश्वस्मै प्राणायापानाय व्यानाय विश्वं ज्योतिर् यच्छ । 
अग्निष्टे ऽधिपतिस् तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद ॥ 

13.25 
मधुश् च माधवश् च वासन्तिकाव् ऋतू ऽ अग्नेर् अन्तःश्लेषोऽसि कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्ताम् आप ऽ ओषधयः कल्पन्ताम् अग्नयः पृथङ् नम ज्यैष्ठ्याय सव्रताः । 
ये ऽ अग्नयः समनसो ऽन्तरा द्यावापृथिवी ऽ इमे वासन्तिकाव् ऋतू ऽअभिकल्पमाना ऽ इन्द्रम् इव देवा ऽ अभिसंविशन्तु तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवे सीदतम् ॥ 

13.26 
अषाढासि सहमाना सहस्वारातीः सहस्व पृतनायतः । 
सहस्रवीर्यासि सा मा जिन्व ॥ 

27 
मधु वाता ऽ ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । 
माध्वीर् नः सन्त्व् ओषधीः ॥ 

13.28 
मधु नक्तम् उतोषसो मधुमत् पार्थिवꣳ रजः । 
मधु द्यौर् अस्तु नः पिता ॥ 

13.29 
मधुमान् नो वनस्पतिर् मधुमाँ२ऽ अस्तु सूर्यः । 
माध्वीर् गावो भवन्तु नः ॥ 

13.30 
अपां गम्भन्त् सीद मा त्वा सूर्योऽभि ताप्सीन् माग्निर् वैश्वानरः । 
अच्छिन्नपत्राः प्रजा ऽ अनुवीक्षस्वानु त्वा दिव्या वृष्टिः सचताम् ॥ 

13.31 
त्रीन्त् समुद्रान्त् सम् असृपत् स्वर्गान् अपां पतिर् वृषभ ऽ इष्टकानाम् । 
पुरीषं वसानः सुकृतस्य लोके तत्र गच्छ यत्र पूर्वे परेताः ॥ 

13.32 
मही द्यौः पृथिवी च न ऽ इमं यज्ञं मिमिक्षताम् । 
पिपृतां नो भरीमभिः ॥ 

13.33 
विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे । 
इन्द्रस्य युज्यः सखा ॥ 

13.34 
ध्रुवासि धरुणेतो जज्ञे प्रथमम् एभ्यो योनिभ्यो ऽ अधि जातवेदाः । 
स गायत्र्या त्रिष्टुभानुष्टुभा च देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन् ॥ 

13.35 
इषे राये रमस्व सहसे द्युम्न ऽ ऊर्जेऽ अपत्याय । 
सम्राड् असि स्वराड् असि सारस्वतौ त्वोत्सौ प्रावताम् ॥ 

13.36 
अग्ने युक्ष्वा हि ये तवाश्वासो देव साधवः । 
अरं वहन्ति मन्यवे ॥ 

13.37 
युक्ष्वा हि देवहूतमाँ२ऽ अश्वाँ२ऽ अग्ने रथीर् इव । 
नि होता पूर्व्यः सदः ॥ 

13.38 
सम्यक् स्रवन्ति सरितो न धेना ऽ अन्तर् हृदा मनसा पूयमानाः । 
घृतस्य धारा ऽ अभि चाकशीमि हिरण्ययो वेतसो मध्ये ऽ अग्नेः ॥ 

13.39 
ऋचे त्वा रुचे त्वा भासे त्वा ज्योतिषे त्वा । 
अभूद् इदं विश्वस्य भुवनस्य वाजिनम् अग्नेर् वैश्वानरस्य च ॥ 

13.40 
अग्निर् ज्योतिषा ज्योतिष्मान् रुक्मो वर्चसा वर्चस्वान् । 
सहस्रदा ऽ असि सहस्राय त्वा ॥ 

13.41 
आदित्यं गर्भं पयसा सम् अङ्धि सहस्रस्य प्रतिमां विश्वरूपम् । 
परि वृङ्धि हरसा माभि मꣳस्थाः शतायुषं कृणुहि चीयमानः ॥ 

13.42 
वातस्य जूतिं वरुणस्य नाभिम् अश्वं जज्ञानꣳ सरिरस्य मध्ये । 
शिशुं नदीनाꣳ हरिम् अद्रिबुध्नम् अग्ने मा हिꣳसीः परमे व्योमन् ॥ 

13.43 
अजस्रम् इन्दुम् अरुषं भुरण्युम् अग्निम् ईडे पूर्वचित्तिं नमोभिः । 
स पर्वभिर् ऋतुशः कल्पमानो गां मा हिꣳसीर् अदितिं विराजम् ॥ 

13.44 
वरूत्रीं त्वष्टुर् वरुणस्य नाभिम् अविं जज्ञानाꣳ रजसः परस्मात् । 
महीꣳ साहस्रीम् असुरस्य मायाम् अग्ने मा हिꣳसीः परमे व्योमन् ॥ 

13.45 
यो ऽ अग्निर् अग्नेर् अधिय् अजायत शोकात् पृथिव्या ऽ उत वा दिवस् परि । 
येन प्रजा विश्वकर्मा जजान तम् अग्ने हेडः परि ते वृणक्तु ॥ 

13.46 
चित्रं देवानाम् उद् अगाद् अनीकं चक्षुर् मित्रस्य वरुणस्याग्नेः । 
आप्रा द्यावापृथिवी ऽ अन्तरिक्षꣳ सूर्य ऽ आत्मा जगतस् तस्थुषश् च ॥ 

13.47 
इमं मा हिꣳसीर् द्विपादं पशुꣳ सहस्राक्षो मेधाय चीयमानः । 
मयुं पशुं मेधम् अग्ने जुषस्व तेन चिन्वानस् तन्वो नि षीद । 
मयुं ते शुग् ऋच्छतु यं द्विष्मस् तं ते शुग् ऋच्छतु ॥ 

13.48 
इमं मा हिꣳसीर् एकशफं पशुं कनिक्रदं वाजिनं वाजिनेषु । 
गौरम् आरण्यम् अनु ते दिशामि तेन चिन्वानस् तन्वो नि षीद । 
गौरं ते शुग् ऋच्छतु यं द्विष्मस् तं ते शुग् ऋच्छतु ॥ 

13.49 
इमꣳ साहस्रꣳ शतधारम् उत्सं व्यच्यमानꣳ सरिरस्य मध्ये । 
घृतं दुहानाम् अदितिं जनायाग्ने मा हिꣳसीः परमे व्योमन् । 
गवयम् आरण्यम् अनु ते दिशामि तेन चिन्वानस् तन्वो नि षीद । 
गवयं ते शुग् ऋच्छतु यं द्विष्मस् तं ते शुग् ऋच्छतु ॥ 

13.50 
इममूर्णायुं वरुणस्य नाभिं त्वचं पशूनां द्विपदांचतुष्पदाम् । 
त्वष्टुः प्रजानां प्रथमं जनित्रम् अग्ने मा हिꣳसीः परमे व्योमन् । 
उष्ट्रम् आरण्यम् अनु ते दिशामि तेन चिन्वानस् तन्वो नि षीद । 
उष्ट्रं ते शुग् ऋच्छतु यं द्विष्मस् तं ते शुग् ऋच्छतु ॥ 

13.51 
अजो ह्य् अग्नेर् अजनिष्ट शोकात् सो ऽ अपश्यज् जनितारम् अग्रे । 
तेन देवा देवताम् अग्रम् आयꣳस् तेन रोहम् आयन्न् उप मेध्यासः । 
शरभम् आरण्यम् अनु ते दिशामि तेन चिन्वानस् तन्वो नि षीद । 
शरभं ते शुग् ऋच्छतु यं द्विष्मस् तं ते शुग् ऋच्छतु ॥ 

13.52 
त्वं यविष्ठ दाशुषो नॄꣳः पाहि शृणुधी गिरः । 
रक्षा तोकम् उत त्मना ॥ 

13.53 
अपां त्वेमन्त् सादयामि । 
अपां त्वोद्मन्त् सादयामि । 
अपां त्वा भस्मन्त् सादयामि । 
अपां त्वा ज्योतिषि सादयामि । 
अपां त्वायने सादयामि । 
अर्णवे त्वा सदने सादयामि । 
समुद्रे त्वा सदने सादयामि । 
सरिरे त्वा सदने सादयामि । 
अपां त्वा क्षये सादयामि । 
अपां त्वा सधिषि सादयामि । 
अपां त्वा सदने सादयामि । 
अपां त्वा सधस्थे सादयामि । 
अपां त्वा योनौ सादयामि । 
अपां त्वा पुरीषे सादयामि । 
अपां त्वा पाथसि सादयामि । 
गायत्रेण त्वा छन्दसा सादयामि । 
त्रैष्टुभेन त्वा छन्दसा सादयामि । 
जागतेन त्वा छन्दसा सादयामि । 
आनुष्टुभेन त्वा छन्दसा सादयामि । 
पाश्रून त्वा छन्दसा सादयामि ॥ 

13.54 
अयं पुरो भुवः । 
तस्य प्राणो भौवनायः । 
वसन्तः प्राणायनः । 
गायत्री वासन्ती । 
गायत्र्यै गायत्रम् । 
गायत्राद् उपाꣳशुः । 
उपाꣳशोस् त्रिवृत् । 
त्रिवृतो रथन्तरम् । 
वसिष्ठ ऽ ऋषिः । 
प्रजापतिगृहीतया त्वया प्राणं गृह्णामि प्रजाभ्यः ॥ 

13.55 
अयं दक्षिणा विश्वकर्मा । 
तस्य मनो वैश्वकर्मणम् । 
ग्रीष्मो मानसः । 
त्रिष्टुब् ग्रैष्मी । 
त्रिष्टुभः स्वारम् । 
स्वाराद् अन्तर्यामः । 
ऽअन्तर्यामात् पञ्चदशः । 
पञ्चदशाद् बृहत् । 
भरद्वाज ऽ ऋषिः । 
प्रजापतिगृहीतया त्वया मनो गृह्णामि प्रजाभ्यः ॥ 

13.56 
अयं पश्चाद् विश्वव्यचाः । 
तस्य चक्षुर् वैश्वव्यचसम् । 
वर्षाश् चाक्षुष्यः । 
जगती वार्षी । 
जगत्या ऽ ऋक्समम् । 
ऋक्समाच् छुक्रः । 
शुक्रात् सप्तदशः । 
सप्तदशाद् वैरूपम् । 
जमदग्निर् ऋषिः । 
प्रजापतिगृहीतया त्वया चक्षुर् गृह्णामि प्रजाभ्यः ॥ 

13.57 
इदं उत्तरात् स्वः । 
तस्य श्रोत्रꣳ सौवम् । 
शरच् छ्रौत्री । 
अनुष्टुप् शारदी । 
अनुष्टुभ ऽ ऐडम् । 
ऐडान् मन्थी । 
मन्थिन ऽ एकविꣳशः ऽ । 
एकविꣳशाद् वैराजम् । 
विश्वामित्र ऽ ऋषिः । 
प्रजापतिगृहीतया त्वया श्रोत्रं गृह्णामि प्रजाभ्यः ॥ 

13.58 
इयं उपरि मतिः । 
तस्यै वाङ् मात्या । 
हेमन्तो वाच्यः । 
पङ्क्तिर् हैमन्ती । 
पङ्क्त्यै निधनवत् । 
निधनवत ऽ आग्रयणः । 
आग्रयणात् त्रिणवत्रयस्त्रिꣳशौ । 
त्रिणवत्रयस्त्रिꣳशाभ्याꣳ शाक्वररैवते । 
विश्वकर्म ऽ ऋषिः । 
प्रजापतिगृहीतया त्वया वाचं गृह्णामि प्रजाभ्यः । 
[ लोकं पृण छिद्रं पृणाथो सीद ध्रुवा त्वम् । 
इन्द्राग्नी त्वा बृहस्पतिर् अस्मिन् योनाव् असीषदन् । 
ता अस्य सूददोहसः सोमꣳ श्रीणन्ति पृश्नयः । 
जन्मन् देवानां विशस् त्रिष्व् आ रोचने दिवः । 
इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्त् समुद्रव्यचसं गिरः । 
रथीतमꣳ रथीनां वाजानाꣳ सत्पतिं पतिम् ॥ ]???