गणेशपुराणम्/खण्डः २(क्रीडाखण्डम्)/अध्यायाः ०२६-०३०
अध्याय २६ प्रारंभ – 
मुनिरुवाच । 
किं कर्म कृतवान् व्याधः कथं पत्रं समर्पितम् । 
किं नामास कथं प्राप्तः सालोक्यं तद्वदस्व मे ॥१॥ 
क उवाच । 
विदर्भदेशे नगर महिषाख्यं बभूव ह । 
विख्यातं त्रिषु लोकेषु कुबेर नगरोपमम् ॥२॥ 
भीमो नामाभवद् व्याधो नगरे मांसविक्रयी। 
परेषां दोषकथने दोषो यद्यपि वर्तते ॥३॥ 
प्रश्ने कृते तु वक्तव्यो याथातथ्यान्न मत्सरात् । 
स भीमो दोषबहुलो बाणकोदंडवान्वने ॥४॥ 
शरपूर्णेषुधी खड्गी चापं बिभ्रच्च शस्त्रिकाम् । 
अवधीत् प्राणिनो नित्यं कुटुम्बभरणे रतः ॥५॥ 
पथिकान्ब्राह्मणांश्चापि निर्दयो निर्जने वने। 
कदाचिन्नगरे तस्मिन् समारब्धो महोत्सवः ॥६॥ 
प्रातरेव वनं यातो बहुमांसजिघृक्षया । 
विक्रयेच्छुर्द्रव्यलुब्धो कुटुम्बस्यापि पोषकः ॥७॥ 
जघान मृगयूथास्तान्मांसभारयुतः पुरम् । 
यावत्प्रविशते तावदागतो राक्षसो महान् ॥८॥ 
मनुष्यगन्धहृष्टोऽसौ ययौ तस्यान्तिकं क्षणात् । 
पिंगाक्षो नामतः पिंगनेत्रः सर्वभयंकरः ॥९॥ 
मनुष्यश्वापदाशी स दुष्पूर इव हव्यभुक् । 
चकम्पे स च तं दृष्ट्वा व्याधो भूमावथापतत् ॥२.२६.१०॥ 
पतितानि च शस्त्राणि नेत्रेऽप्याच्छादिते बलात् । 
उन्मील्य नयनेऽपश्यच्छमीवृक्षं समीपतः॥११॥
आरुरोह च भीमस्तं राक्षसोऽपि समारुहत् । 
तावच्चिक्षेप शाखां स तत्त्पत्रं वायुनेरितम्॥१२॥
पपात गणनाथस्य वामनास्थापितस्य ह। 
मस्तके तेन तुष्टोऽसावुभाभ्यां पूजितः स्फुटम्॥१३॥
वामनाय वरान्दातुं स्फुटो योभूद् गजाननः । 
बलिं विजेतुकामाय कश्यपस्यात्मजाय सः ॥१४॥ 
अत्यन्तं तुष्यते देवो दूर्वया च शमीदलैः। 
रत्नकांचनसंयुक्ता दिव्यवस्त्रसमन्विता॥१५॥
दूर्वांकुरविना पूजा निष्फला जायते नृणाम् । 
शमीपत्रेण वा सा स्यात्सफला नान्यथा क्वचित् ॥१६॥ 
यज्ञदानव्रतैरन्यैस्तपोभिर्नियमैरपि । 
तथा न प्रीयते देवः कांचनै रत्नसंचयैः ॥१७॥ 
दूर्वाभिश्च शमीपत्रैर्यथा सुप्रीयते विभुः । 
तयोस्तुष्टो देवदेवः प्रेषयद्यानमुत्तमम् ॥१८॥ 
स्वरूपधारिभिर्युक्तं किंकरैर्निजलोकतः। 
तेषां निरीक्षणान्नष्टाः पापपर्वतराशयः ॥१९॥ 
कृपया च गणेशस्य तयो राक्षसभीमयोः । 
यथाग्निकणसम्पर्कान्नश्यन्ते तृणपर्वताः ॥२.२६.२०॥ 
व्यक्त्वा देहो दिव्यदेहौ गृहीत्वा यानमास्थितौ । 
दूतैः सम्पूजितौ नानावस्त्रभूषाविलेपनैः ॥२१॥ 
नानावादित्र निर्घोषैः स्त्रीगन्धर्वैयुतं महत्। 
नीतौ तौ देवनिकटे नेमतुस्तौ विनायकम् ॥२२॥ 
अशेष पाप निर्मुक्तौ प्रापतुस्तौ सरूपताम् । 
आकल्पं स्थापितौ तेन गणेशेन निजस्थले ॥२३॥ 
एवं भावप्रियो देवः प्रीयते भक्तिभावतः । 
तथैव मुष्टिमात्रान्नात्सन्तुष्टोऽयं द्विजस्य सः। 
शुक्लस्य प्रददौ दिव्यमलकासदृशं गृहम् ॥२४॥ 
तस्माद्दूर्वा शमीपत्रैर्विना पूजा वृथा भवेत् । 
न महत्या दाम्भिकया पूजया प्रीयते तथा ॥२५॥ 
भक्तिभावेन कृतया स्वल्पयाऽसौ गजाननः ॥२६॥ (११९८)
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे भीमराक्षसमोक्षणं नाम षड्विंशतितमोऽध्यायः ॥२६॥

अध्याय २७  
व्यास उवाच । 
पूर्वजन्मनि व्याधोऽसौ क आसीद्राक्षसोःपि सः । 
किं शीलं किंसमाचार स्तन्म- माचक्ष्व नाभिज ।। १ ।। 
अनुष्ठानं कृतं तेन वामनेन कथं प्रभो। 
कथं तस्मै वरो दत्तो गजाननस्वरुपिणा ।।२।। 
लोको गणेशस्य कथं पृथगन्यत्र तिष्ठति । 
कथं शमी प्रिया तस्य सर्वमेतद्वदाशु मे ।। ३ ।। 
क उवाच । 
शृणु वक्ष्यामि ते सर्वं यद्यत्पृष्टं त्वया मुने । 
राजाऽसीत्पूर्वजनुषि स व्याधो वेदपारगः ।।४।। 
सर्व शास्त्रप्रवक्ता च सर्वलक्षणलक्षितः । 
यज्वा विनीतो ह्रीमांश्च देवतातिथिपूजकः ।।५। । 
गजाश्वरथपत्तीनां संख्या यस्य न विद्यते । 
दाता शुरश्च मेधावी समृद्धो मघवानिव ।।६।। 
ध्वजश्च शत्रुजिद्यस्य प्रधानौ बुद्धिमत्तरौ । 
यतोऽधरीकृतः काव्यो गिरां पतिरपि स्फुटम् ।।७।। 
यौ तौ क्षितितले जेतुं समर्थौ शस्त्रतेजसा । 
पत्नी सुलक्षणास्यासीन्नाम्ना च मदनावती ।।८।। 
पतिव्रता धर्मशीला सुमुखी सर्ववेदिनी । 
न तया सदृशी काचित्त्रिषु लोकेषु कामिनी ।।९।। 
दीनानाथवृद्धजने कृपालुरतिथिष्वपि । 
यजतोर्ददतोरेव रतयोः पूजने सताम् ।। 2.27.१ ०।। 
तयोर्वृत्तेन तुतुषुः पौरा जानपदा जनाः । 
अमित्रा अपि गृह्णन्ति षड्गुणान् साधुसंमतान् ।। ११ ।। 
एवं स पुष्यकीर्तिः संशशास पृथिवीमिमाम् । 
बहुसंवत्सरं दैवात्कालधर्ममुपेयिवान् ।। १ २।। 
मरिष्यमाणश्चक्रेऽसौ गोसहस्रं यथाविधि । 
महादानान्यपि ददौ दशाष्टौ चेत- राणि च ।। १ ३।। 
मृतेऽस्मिन्नगरी सर्वा शुशोच नृपतिं तदा । 
अपुत्रत्वात्सहैवास्य पत्नी सहगतिं ययौ ।। १४।। 
मन्त्रिणौ सर्व संस्कारान्कारयामासतुर्द्विजैः ।
एकादशाहे दददुर्नाना दानानि भक्तितः ।। १५।। 
गते मासे मत्त्रयतो राज्याहं कुलजं नरम् । 
धीमन्तं सत्वसम्पन्नं शूरं सत्यपराक्रमम् ।। १ ६।। 
दुर्धर्षस्य सुतं तस्य दायादस्य महाबलम् । 
क्षेत्रजं साम्यनामानं राज्ञाशिष्टं च तावुभौ ।। १७।। 
अमात्यौ निश्चयं कृत्वा राज्यं दातुं तु तस्य ह । 
पौरजानपदान् सर्वान् ब्राह्मणान् परिपृच्छ च ।। १८।। 
शुभे मुहूर्ते लग्ने च नाना सम्भार संचयैः । 
कारयामासतुरुभावभिषेकं द्विजैः सह ।। १ ९।। 
मुनिरुवाच । 
कथं क्षेत्रात् समुत्पन्नः किंजातीयः पितामह । 
स साम्बस्तन्ममाचक्ष्व सवंज्ञोऽसि कृपानिधे ।।2.27.२ ०।। 
क उवाच । 
दुर्धर्षेण कृता यत्नाः पुत्रार्थं बहुधा मुने । 
न च जातः सुपुत्रोऽस्य दुष्टदैवयुतस्य ह ।।२ १ ।।
तस्य पत्न्या प्रमदया कैवर्तासक्त चित्तया । 
जनितः सुमुहूर्ते स न ज्ञातो जारजस्त्विति ।।२२।। 
यावन्ति राजचिह्नानि तावन्ति ददतुश्च तौ । 
निवेद्य कोशसहितं सर्वं राज्यं सराष्ट्रकम् ।।२३।। 
अमात्य पदनिष्टौ तौ जातावास्तां यथा पुरा । 
स राज्यं प्राप्य दुर्द्धर्षसुतो मत्तः श्रियाऽभवत् ।।२४।। 
स्त्रीमांसमदिरासक्तो मत्तो गज इवालसः । 
दुराचाररतो नित्यं नयमार्ग पराङमुखः ।।२५ ।। 
आदाय धनिनां सर्व धनं तान्निरवासयत् । 
अपमानं चकाराशु ब्राह्मणानां सतामपि ।।२ ६।। 
बहिश्चकार तान् सर्वान् वृत्तिमाच्छिद्य सान्ततिम् । 
शिष्टः स्म प्रकृती नीतिं न तद्वाक्यं समाददे ।।२७।। 
वारंवारं यदा तौ तं शिष्टऽ स्म करुणायुतौ । 
अमात्यौ स बबन्धाशु निगडाभ्यां रुषान्वितः ।।२८।। 
शिक्षापयन्तौ पितरौ तस्य तं दुर्हृदं सुतम् । 
यत् प्रसादात् त्वया प्राप्तं राज्यं निहतकंटकम् ।।२ ९।। 
विनिग्रहं कथं साध्योस्तयोस्त्वं कुरुषे खल । 
अनादृत्य तु तद्वाक्यं पीयूषमिव पामर ।।2.27.३०।। 
शृंखलाभ्यां निबद्धौ तौ कारागारेऽध्यवासयत् । 
अतिदुष्टो दुष्टबुद्धिनामाऽभूत्तत् सखाऽनिशम् ।।३ १।। 
तमेव सचिवं चक्रे दत्त्वाऽश्वं कांचनं गजम् । 
रत्नानि दिव्यवासांसि रांक्वास्तरणानि च ।।३२।। 
दासी दासान् असंख्यातान् पानान्यन्नं च नारिकम । 
न करोत्यस्य वाक्यं यस्तस्य छेत्स्ये शिरो बलात् ।।३३।। 
इत्युक्त्वा सर्वलोकेषु साम्बोऽन्तःपुरमाययौ ।।३४।। (१२३२)
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते सप्तविंशतितमोऽध्यायः ।।२७।।

अध्याय २८ प्रारंभ – 
क उवाच । 
स राजकार्यं कुरुते स्वयं भुंक्ते वरस्त्रियः । 
राष्ट्रे शृणोति रामांसोऽपति वा सपतिं तथा ।। १।। 
बलादानयते भोक्तुं क्रन्दतां रुदनामपि । 
न वा गणयते ज्ञातिभेदं विषयलम्पटः ।।२।। 
या चोन्नतकुचा नारी तस्य दृष्टिपथं गता । 
तामालिंग्यत्यसौ कामी चुम्बतीमांयमत्यपि ।।३।। 
परद्रव्याणि गृह्णाति स्त्रियोऽपि स बलात् पुनः । 
सोऽपि तादृग्गुणो मन्त्री दुष्टबुद्धिपथे रत ।।४।। 
एवं दुराचाररतौ न कन्यां न च मातरम् । 
न वर्जयन्तः सम्भोगे भगिनीमपि निर्घृणो ।।५।। 
न ब्रह्महत्यां मनुतो न स्त्रीबालवधं तथा । 
एवं पापसमाचारौ पामस्य पर्वताविव ।।६।। 
आस्तामुभो दुष्टबुद्धी राजामात्यौ सुदुःसहौ । 
न ब्राह्मणो यतिर्वापि तद्गृहे याति भिक्षितुम् ।।७।। 
न राष्ट्रे नाम तस्यापि गृह्णाति प्रकृतेरपि । 
एकदा मृगयार्थं तौ यातः स्म गहनं वनम् ।।८।। 
घ्नतः स्म मृगयूथानि पक्षियूथान्यनेकशः । 
तानि प्रापय्य नगरमश्वारूढो स्वयं पुनः ।।९।। 
वैनायकं महास्थानं पथि तौ पश्यतः स्म ह । 
यस्मिन् विराजिते मूर्तिर्जीणा वैनायकी शुभा ।। 2.28.१ ०।। 
स्थापिता रामपित्रा सा पुत्रार्थं कुर्वता तपः । 
भक्त्या साक्षात्करो यत्र देवदेवो विनायकः ।।१ १।। 
दशाक्षरेण मन्त्रेण ध्यायता बहु वासरम् । 
दत्त्वा तस्मै वरान् देवो विधते वांछितानपि ।१२।। 
ततो वसिष्ठहस्तेन तेनेयं स्थापिता दृढा । 
वरदेति च नामास्या वसिष्ठेन कृतं ततः। 
अस्य दर्शनतो नृणां पुरूषार्थाश्चतुर्विधः । 
स्मरणात् पूजनाद्वापि सेत्स्यते नात्र संशयः ।। १३।। 
एवं वसिष्ठवाक्येन स्थानं तद्भुवि पप्रथे । 
गणेशभजनेनास्य स्मरणेनार्चनेन च ।। १४।। 
रामलक्ष्मणभरतः शत्रुघ्नसहिताः सुताः । 
जाता लोकेषु विख्याताः सर्वज्ञाः शूरसंमतः ।। १५।। 
एवं दृष्ट्वा महारम्यं प्रासादं राजनिर्मितम् । 
उत्तरे तुरश्वपृष्टाद्राजामात्यौ पुपूजतुः ।। १६।। 
पत्रैः पुष्पैर्नेमतुस्तं सर्वपापाहरं विभुम् । 
प्रदक्षिणी कृत्य विभुमीयतुः क्षणमात्रतः ।।१७।। 
एतदेव परं पुण्यं दैवाज्जातं तयोस्तदा । 
एवं पापसमाचारौ राज्यं कृत्वाऽथ ममृतुः ।। १८।। 
बध्वा पाशैर्याम्यदूतैर्नीतौ तौ शमनान्तिकम् । 
चित्रगुप्तं समाहूय पप्रच्छ स शुभाशुभम् ।। १९।। 
तेनोक्तं न तयोरस्ति पुण्यलेशो रवेः सुत । 
पापानां गणना नास्ति दूतांश्चैवेदमब्रवीत् ।।2.28.२ ०।। 
बध्यतां बध्यतामेतौ लोहदंडेन पात्यताम् । 
कुंडे वीचिमये पंक्ति सहस्रपरिवत्सरान् ।।२१।। 
एकं- कस्मिन् क्रमेणैतौ कुंडे भुक्त्वाऽघसंचयान् । 
क्षिप्यतां मृत्युलोके च नीचयोनि गतावुभौ ।।२२।। 
अनयोः पुण्यलेशोऽस्ति दूताः शृणुत तत्कृतिम् । 
प्रसंगादर्चितो दृष्टो देव आभ्यां गजाननः ।।२३।। 
तेन पुण्येन सोऽप्येता वुद्धरिष्यती तत्र वै । 
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं दूतैर्बद्धौ हतौ दृढम् ।।२४।। 
कुम्भीपाके शोणितोदे निरये रौरवेऽपि तौ । 
निक्षिप्तौ कालकूटे च क्रमशः शतवत्सरान् ।।२५।। 
तामिस्रे चान्धतामिस्रे पूयशोणित कर्दमे । 
कंटके तु क्षतांगौ तौ संतप्ता तप्तवालुके ।।२६।। 
विक्षतौ कृमिभिस्तत्र भृशं सूचीमुखैरुभौ । 
असिपत्रवने घोरे ततो नीतावुभावपि ।।२७।। 
यत्र शस्त्राभि घातेन वर्ष्म भिद्यति तापिनाम् । 
ततस्तप्तशिलायां तौ निष्पिष्टौ घनघाततः ।।२८।। 
भुंजंतौ नरकानेकविंशतिं बहुवासरम् । 
न दुःखं शक्यते वक्तुं शेषेणाशेषतस्तयोः ।।२९।। 
एवं कृति सहस्त्राणि भुक्त्वा भोगाननेकशः । 
निस्तीर्णभोगौ तौ पापशेषेण भुवमागतौ ।।2.28.३ ०।। 
एको जातः काकयोनौ कौशिकोऽभूत्परोऽपि च । 
तत एको दर्दुरोऽभूदपरः सरटोऽभवत् ।।३ १।। 
तत एको विषधरोऽपरोऽभूद् वृश्चिकोऽपि च । 
तत्रापि कुर्वतः पापं नानालोकान्विदंशतः ।।३२।। 
श्वमार्जारयोर्योनौ जातौ नकुल सूकरौ । 
वृकजम्बूकयोर्योनौ जातौ घोटकगर्दभौ ।।३३।। 
तत उष्ट्र गजौ जातौ ततो नक्र महाझषौ । 
ततो व्याघ्रमृगौ जातौ ततो वृषभ माहिषौ ।।३४।। 
एवं नानायोनिगतौ जातौ चांडालकीटकौ । 
राक्षसीभिल्लयोर्योनौ ततश्चान्ते समीयतुः ।।३५।। 
पिंगाक्षो दुर्बुद्धिरिति नाम्ना ख्यातौ च भूतले । 
आजन्मकृतपापस्य कथ्यते बहुदोषता ।।३६।। 
यदा तौ राजप्रकृती आस्तां पापरतो पुरा । 
एकं पुण्यं तयोरासीन् मृगयायां प्रसर्पतोः ।।३७।। 
विनायकस्य नमनं दर्शनं च प्रदक्षिणा । 
अर्चनं फलपुष्पाद्यैस्तुष्ट आसीद् गजाननः ।।३८।। 
अगाधं तत्तयोः पुण्यमासीत्तज्जन्म संचितम् । 
यदा पुरा राक्षसोऽसौ भीमं भक्षितुमागतः ।।३९।। 
स आरूढः शमीवृक्षं तत्पत्राणि च मस्तके । 
पतितानि गणेशस्य तुष्टोऽभूत्स द्वयोरपि ।।2.28.४०।। 
दिव्यदेहं तयोर्दत्त्वा स्वर्लोकं प्राप्रयद्विभुः । 
एतत्ते कथितं पूर्व जन्मकर्म मया तयोः ।।४१।। 
शमीपत्रार्चनादेव तुष्टोऽभूत्स गजाननः । 
यथाऽयं स्थापितस्तेन वामनेन तदप्यहम्।।४२।। 
कथयामि मुने सर्वं तदनुष्ठानमेव च । 
यथा च गणनाथोऽस्य प्रसन्नो वरदो भवत् ।।४३।। ( १२७५)
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते भीमराक्षसयोर्जन्मवर्णनं नामाष्टाविंशतितमोऽध्यायः ।।२८।।

अध्याय २९ प्रारंभ :- 
क उवाच ॥ 
मयाज्ञप्तः कश्यपोऽसौ सृष्टिं नानाविधां कुरु । 
सविनीतो महाज्ञानी भूतभविष्यवित् ॥१॥ 
अतिवैश्वानररवितेजाः सुतपसां निधिः । 
सृष्टिसामर्थ्यसंप्राप्तौ तताप सुमहत्तपः ॥२॥ 
षडक्षरेण मन्त्रेण ध्यात्वा देवं गजाननम् । 
दिव्यवर्षसहस्रान्ते स देवो वरदोऽभवत् ॥३॥ 
ईप्सितानस्य सर्वान्स ददौ नानावराञ्शुभान् । 
ततोऽसौ मनसा यद्यदकल्पयत लाघवात् ॥४॥ 
तत्तदग्रे पश्यति स्म वरदानप्रभावतः । 
चतुर्दशसु पत्नीषु ऋतुदानादनेकधा ॥५॥ 
चकार तेजसा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । 
तासु श्रेष्ठे च द्वे पत्न्यौ दित्यदितीति नामतः ॥६॥ 
अदित्याऽपि तपस्तप्तं विष्णुप्रीणनहेतवे । 
संवत्सराणामयुतं ततस्तुष्टो जनार्दनः ॥७॥ 
जगत्याः पालनायासौ धर्मसंस्थापनाय च । 
शक्रादितत्सुतानां च दुष्टानां निग्रहाय च ॥८॥ 
पुत्रतामगमत्तस्यास्तया पूर्वं प्रसादितः । 
अथ सा स्वामिनं प्राह दितिर्होमाय सादरम्॥९॥ 
ऋतुं मे देहि भगवन्बाधते मदनानलः । 
इत्याकर्ण्य वचस्तस्या मुनिस्तां प्राह सादरम् ॥२.२९.१०॥ 
अयं कालो घोररूपो होमकाल उपस्थितः। 
क्षणमाचर धैर्यं त्वं पश्चाद्रंस्ये त्वया सह ॥११॥ 
अस्मिन्काले भवेद्दुष्टमपत्यं देवधर्मध्रुक् । 
इति स्वामिवचः श्रुत्वा हस्ते धृत्वा ननाम तम् ॥१२॥ 
उवाच रक्तनयना दग्धुकामा जगत्त्रयम् । 
इदानीमेव मे वाञ्छा न कृता चेत्त्वया मुने ॥१३॥ 
देहत्यागं करिष्यामि विह्वला मदनाग्निना ।। 
यथा तथास्थां दैवान्मे अपत्यं देवधर्मध्रुक्॥१४॥ 
इति तद्वचनं श्रुत्वा शरणागतवत्सलः। 
ददावृतुं तदा तस्य होमं स्नात्वा चकार ह ॥१५॥ 
ततश्चास्याः सुतो जज्ञे हिरण्याक्षो महाबलः । 
हिरण्यकशिपुश्चोभौ चेरतुस्तप उत्कटम् ॥१६॥ 
पञ्चाक्षरं महामंत्रं पितुस्तौ बहुवत्सरम् । 
एकाङ्गुष्ठस्थितौ वायुमात्रभक्षौ सवल्मिकौ ॥१७॥ 
अथाययौ महादेवो वरं दातुं कृपानिधि। 
तुष्टुवतुस्ततस्तं तौ भक्त्या देवं त्रिलोचनम् ॥१८॥ 
कृताञ्जलिपुटौ चोभौ प्रणिपातपुरःसरम् । 
यथाशक्ति यथाज्ञानं तद्दर्शनस्फुरन्मती ॥१९॥ 
यो देवो वृषवाहनो दशभुजश्चन्द्रार्द्धनागान्वितो 
नानारूपगणैर्गिरीन्द्रतनयायुक्तो जगत्कारणम् । 
यो व्याघ्राजिनकृत्तिमांस्त्रिनयनो 
यः शूलधृक्वामहा भक्तेच्छापरिपूरणैकनिलयो धर्मार्थमोक्षप्रदः ॥२.२९.२०॥ 
इति स्तुत्वा महादेवं सर्वव्यापिनमीश्वरम् । 
नमश्चचक्रतुर्देवं भक्तवाञ्छासुरद्रुमम् ॥२१॥ 
तावुवाच ततस्तुष्टो वृणुतं वरमित्यसौ । 
वृणुतस्तौ वरान्देवादमृतिं यक्षरक्षसः ॥२२॥ 
किन्नरैर्मानुषश्रेष्ठः पिशाचैश्चारणादिभिः । 
न शस्त्रैर्नार्द्रशुष्कैश्च जन्तुभिर्जलजैरपि ॥२३॥ 
स्थावरैर्जङ्मैरन्यैर्न दिवा न निशासु च । 
न पृथिव्यां न चाकाशे नान्तराले तथोषसि ॥२४॥ 
तथेति तावुवाचेशस्तथा चान्तर्दधे हरः । 
तदैव तावजयतां रोदसी च रसातलम् ॥२५॥ 
देवस्थानानि सर्वाणि बलादाक्रम्य तौ स्थितौ । 
हिरण्यकशिपोर्जातः प्रह्लादो नाम नामतः ॥२६॥ 
तनयो विष्णुभक्तेषु गरीयान्वंशकण्टकः। 
जपन्नारायणं देवं पित्रा संताडितो भृशम् ॥२७॥ 
अनेकयातनायां स रक्षितोऽनेकधाऽमुना । 
जले स्थले विषादग्नेर्विष्णुना करुणावता ॥२८॥ 
हिरण्यकशिपुः सायं सर्वलोकभयंकरः । 
नारसिंहेन वपुषा नखरैः स विदारितः ॥२९॥ 
वाराहेण हतः पूर्वो दंष्ट्रया वसुधाहृता । 
विरोचनः सुतस्तस्य बलिस्तस्याभवत्सुतः ॥२.२९.३०॥ 
विरोचनः सूर्यभक्तो मुकुटं प्राप्तवांस्ततः । 
ऊचिवांस्तं च सप्ताश्वः परहस्तो यदा स्पृश्येत् ॥३१॥ 
मुकुटस्य तदा ध्वंसो भविता नात्र संशयः । 
स सूर्यवरदानेन चक्रे त्रिभुवनं वशे ॥३२॥ 
च्युतस्थानास्ततो देवा अच्युतं शरणं ययुः । 
स चिन्तां महतीं कृत्वा निश्चयं नाध्यगच्छत ॥३३॥ 
ततस्तेन धृतं रूपं सर्वयोषिद्वरं स्त्रियः । 
तेन तं रमयामास बहुकालं विरोचनम् ॥३४॥ 
ततः स सुरतं कर्तुमुद्यतोऽभूत्कुबुद्धिमान् । 
ततस्तं सुदती प्राह ममैका वासनाऽस्ति भोः ॥३५॥ 
अभ्यंगं कुरु पूर्वं त्वं ततो हि रंस्यसे मया । 
इति श्रुत्वा स तद्वाक्यं कामासक्तोऽन्वमोदत ॥३६॥ 
उत्तार्य मुकुटं साथ मूर्ध्नि तैलं व्यमर्दयत् । 
स तदा शतचूर्णोऽभूत्तत्सारूप्यं स आप्तवान् ॥३७॥ (१३१२) 
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते विरोचनवधो नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥२९॥

अध्याय ३० प्रारंभ :- 
क उवाच । 
बलिस्तु हरिभक्तत्वान्न किञ्चिदन्वतप्यत । 
वेदवेदाङ्गवित्प्राज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः ॥१॥ 
परनिन्दापरद्रव्यपरद्रोहपराङ्मुखः। 
दाता यज्वा मानयिता मान्यानां परमादरात् ॥२॥ 
गच्छन्वदन्स्वपन्भुञ्जंस्तिष्ठन्नपि जपन्पिबन् । 
ध्यायति स्म हरिं नित्यं भक्त्या संस्थिरचेतसा ॥३॥ 
एकदा शुक्रमाहूय परिपूज्य यथाविधि । 
पप्रच्छ तं बलिर्नीतिं शक्रो भुङ्क्त्तेऽमरावतीम् ॥४॥ 
कथं च भागो नास्माकं भ्रातृत्वे सततं स्थिते । 
इति मे संशयं प्राज्ञ छेत्तुमर्हस्यशेषतः ॥५॥ 
शुक्र उवाच । 
तव पूर्वैरेतदर्थं कृतं वैरं निरन्तरम् । 
सुरैः सार्द्धं महाभाग ते सर्वे नाशमापिताः ॥६॥ 
देवैर्विष्णुसहायैस्तु नानामायाबलाश्रयात् । 
त्यक्त्वा वैरं भवान्साधु यजतां शतसंख्यया ॥७॥ 
तत्पुण्यस्य बलादैन्द्रं पदं पूर्णमवाप्स्यसि। 
बलिरुवाच । 
सम्यगुक्त्तं त्वया ब्रह्मन्नीतिशास्त्रविशारद ॥८॥ 
साम्नो दानविधेर्भेदाज्जघन्यो निग्रहो मतः । 
सोऽपि पुण्यबलात्सिध्येत्तस्मात्पुण्यं दृढं मतम् ॥९॥ 
क उवाच । 
एवं स निश्चयं कृत्वा वसिष्ठादीन्समाहृयत् । 
भृग्वार्दीश्च मुनीन्पूज्य सुमुहूर्ते समारभत् ॥२.३०.१०॥ 
यज्ञं महासमारम्भं सर्वानन्दकरं परम् । 
सर्वे ते यज्ञकुण्डानि प्राचीसाधनपूर्वकम् ॥११॥ 
चक्रुश्च कारयामासुर्यज्ञसम्भारसंचयान् । 
वेदिकामण्डपादींश्च भूमिशोधनपूर्वकम् ॥१२॥ 
कृत्वाऽभ्युदयिकं श्राद्धं स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । 
मातॄणां पूजनं कृत्वा स्थापयामासुरादरात् । 
मन्त्रैर्नानाविधैर्विप्राः सर्वा मण्डपदेवताः ॥१३॥ 
रेजाते दम्पती तत्र श्वेतवस्त्रावलड्.कृतौ । 
अमात्यराजसुहृदां पौराणां च गणैर्वृतौ ॥१४॥ 
सम्मानिताः स्त्रियोऽपश्यन्गवाक्षस्तं महोत्सवम् । 
अन्वारब्धा ब्राह्मणास्ते पूर्वाग्ड.ानि न्यवर्तयन् ॥१५॥ 
आलभन्त पशुं वेदकल्पवाक्यानुसारतः । 
तत्तद्देवाय तन्मन्त्रैर्जुहृति स्म विधानतः १६ 
यज्ञवाटे चतुर्द्वारं सर्वेषामनिवारिते। 
आयान्ति यान्ति सर्वेऽपि पूजितास्त्रिविधा जनाः ॥१७॥ 
विवदन्ते महावादैरेकतो विदुषां जनाः । 
नृत्यन्त्यप्सरसोऽन्यत्र पठन्ते वैदिकाः कृतः ॥१८॥ 
गायन्ति वैष्णवाः शैवा मृदङगतालवादनैः । 
भुंजते ब्राह्मणाः स्वेच्छा भोजनं षड्रसैः क्वचित् ॥१९॥ 
कथयन्ति कथा नानाकथाः शृण्वन्ति मोदकाः। 
एवं सुवितते यज्ञे वसिष्ठाद्या महर्षयः ॥२.३०.२०॥ 
वसोर्धारां सुमहतीं पातयामासुरग्निषु । 
उत्तरांङ्गानि संपाद्य रथे तौ स्थाप्य दम्पती ॥२१॥ 
कर्तुं चावभृथस्नानं सर्वे लोका विनिर्ययुः । 
नानावादित्र निर्घोषैर्वरबन्दीरवैरपि ॥२२॥ 
वेदघोषैर्बहुविधैः सामगानैर्हरिप्रियैः । 
स्नात्वाऽऽगत्य हरिं सोऽथ तोषयामास तान्द्विजान ॥२३॥ 
अनेकरत्ननिचयैर्धनैर्वस्त्रैरनेकशः । 
गोभिरश्वैर्गजैर्गन्धैरिच्छाविषयपूरणैः ॥२४॥ 
एकोनशतमेवं ते तस्य यज्ञानपारयन् । 
शते यज्ञे समारब्धे शक्रश्चिन्तां परां ययौ ॥२५॥ 
कनीयांसं स शरणं स्वपदभ्रंशशङकया। 
क्षीरसागरमध्यस्थं शेषशायिनमीश्वरम ॥२६॥ 
मया संवाहितपदं सेव्यमानं सुरैरपि। 
गीयमानं नारदेन वीणाहस्तेन सादरम ॥२७॥ 
तुम्बुरुप्रमुखैरन्यैरप्सरोगणकिन्नरैः 
अस्तौदसौ हरिर्दृष्ट्वा तं हरिं स्वेष्टसिद्धये। 
प्रणम्य सम्पुटं कृत्वा पाण्योर्भावेन सादरम् ॥२८॥ 
शक्र उवाच । 
नमोऽनन्तशक्ते नमो विश्वयोने नमो विश्वभर्त्रे नमो विश्वकर्त्रे । 
नमो दैत्यहन्त्रे नमोऽनेकरूप नमः सक्तचित्तार्थदायास्तु नित्यम् ॥२९॥ 
क उवाच । 
एवं स्तुत्वाऽब्रवीदेनं वासवो बलिचेष्टितम् । 
बलिर्विरोचनसुतो विख्यातो भुवनत्रये ॥२.३०.३०॥ 
ग्रहीष्यति मम पदं मखाच्छतगुणादयम् । 
यावतस्य भवेद्वाणी सर्वं ज्ञातं तु विष्णुना ॥३१॥ 
तत ऊचे स भगवानिन्द्रं संकटचिन्तया । 
मम भक्तो बलिः शक्र तपस्वी विजितेन्द्रियः ॥३१॥ 
तपसः फलमेतेन भोक्तव्यं श्रुतिवाक्यतः। 
न जायते वृथा कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥३३॥ 
साधयिष्ये भवत्कार्यं स्थिरी कुरु मनो हरे । 
ततः स गर्भतां पेदे अदित्या जठरे विभुः ॥३४॥ 
सुषूवे नवमे मासि साऽदितिस्तनयं शुभम्। 
प्रभया तस्य ते दीपा निष्प्रभत्वमुपागतन् ॥३५॥ 
स्नात्वा शीतजलेनाशु जातकर्मं यथाविधि । 
चकार कश्यपो धीमान्स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥३६॥ 
कृत्वा पित्रमहायज्ञं मातृपूजनपूर्वकम् । 
ददर्श बालकं पश्चात्प्राशयित्वा घृतं मधु ॥३७॥ 
ह्रस्वं पृथुलमूर्धानं लघुपादं बृहत्तनुम् । 
दिव्यज्ञानसमायुक्तं दिव्यं देहं चतुर्भुजम् ॥३८॥ 
नानालंकारसंयुक्तं ज्ञात्वा विष्णुमथानमत् । 
उवाच च प्रसन्नात्मा तपो वंशोऽद्य चक्षुषी ॥३९॥ 
ज्ञानं तथाऽऽश्रमो धन्यो धरा स्वर्गो रसातलम् । 
धन्यस्तद्दर्शनादेते सच्चिदानन्दरूपिणः ॥२.३०.४०॥ 
क उवाच । 
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यमुवाच जगदीश्वरः। 
अदित्यास्तपसा तुष्टः पुत्रत्वमहमागतः॥४१॥ 
हर्तुं भूभारमतुलं ज्येष्ठकार्यं च साधितुम्। 
इत्युक्त्वा प्राकृतो भूत्वाऽरुदत्स्तन्यं पपावथ ॥४२॥ 
नामनिष्क्रमणं कर्म चक्रेऽन्नप्राशनं मुनिः । 
तृतीये चौलमब्दे स पंचमे व्रतबन्धनम् ॥४३॥ (१३५५)
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते वामनावतारकथनं नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥३०॥