रामायणम्/उत्तरकाण्डम्/सर्गः ३१
ततो रामो महातेजा विस्मयात्पुनरेव हि ।	
उवाच प्रणतो वाक्यमगस्त्यमृषिसत्तमम् ।। ७.३१.१ ।।	
भगवन्राक्षसः क्रूरो यदाप्रभृति मेदिनीम् ।	
पर्यटत्किं तदा लोकाः शून्या आसन्द्विजोत्तम ।। ७.३१.२ ।।	
राजा वा राजमात्रो वा किं तदा नात्र कश्चन ।	
धर्षणं यत्र न प्राप्तो रावणो राक्षसेश्वरः ।। ७.३१.३ ।।	
उताहो हतवीर्यास्ते बभूवुः पृथिवीक्षितः ।	
बहिष्कृता वरास्त्रैश्च बहवो निर्जिता नृपाः ।। ७.३१.४ ।।	
राघवस्य वचः श्रुत्वा ह्यगस्त्यो भगवानृषिः ।	
उवाच रामं प्रहसन्पितामह इवेश्वरम् ।। ७.३१.५ ।।	
इत्येवं बाधमानस्तु पार्थिवान्पार्थिवर्षभ ।	
चचार रावणो राम पृथिवीं पृथिवीपते ।। ७.३१.६ ।।	
ततो माहिष्मतीं नाम पुरीं स्वर्गपुरीप्रभाम् ।	
सम्प्राप्तो यत्र सान्निध्यं सदासीद्वसुरेतसः ।। ७.३१.७ ।।	
तुल्य आसीन्नृपस्तस्य प्रभावाद्वसुरेतसः ।	
अर्जुनो नाम यत्राग्निः शरकुण्डेशयः सदा ।। ७.३१.८ ।।	
तमेव दिवसं सो ऽथ हैहयाधिपतिर्बली ।	
अर्जुनो नर्मदां रन्तुं गतः स्त्रीभिः सहेश्वरः ।। ७.३१.९ ।।	
तमेव दिवसं सो ऽथ रावणस्तत्र आगतः ।	
रावणो राक्षसेन्द्रस्तु तस्यामात्यानपृच्छत ।। ७.३१.१० ।।	
क्वार्जुनो नृपतिः शीघ्रं सम्यगाख्यातुमर्हथ ।	
रावणो ऽहमनुप्राप्तो युद्धेप्सुर्नृवरेण ह ।	
ममागमनमप्यग्रे युष्माभिः सन्निवेद्यताम् ।। ७.३१.११ ।।	
इत्येवं रावणेनोक्तास्ते ऽमात्याः सुविपश्चितः ।	
अब्रुवन्राक्षसपतिमसान्निध्यं महीपतेः ।। ७.३१.१२ ।।	
श्रुत्वा विश्रवसः पुत्रः पौराणामर्जुनं गतम् ।	
अपसृत्यागतो विन्ध्यं हिमवत्सन्निभं गिरिम् ।। ७.३१.१३ ।।	
स तमभ्रमिवाविष्टमुद्भ्रन्तमिव मेदिनीम् ।	
अपश्यद्रावणो विन्ध्यमालिखन्तमिवाम्बरम् ।। ७.३१.१४ ।।	
सहस्रशिखरोपेतं सिंहाध्युषितकन्दरम् ।	
प्रपातपतितैस्तोयैः साट्टहासमिवाम्बुधिम् ।। ७.३१.१५ ।।	
देवदानवगन्धर्वैः साप्सरोगणकिन्नरैः ।	
स्वस्त्रीभिः क्रीडमानैश्च स्वर्गभूतं महोच्छ्रयम् ।। ७.३१.१६ ।।	
नदीभिः स्यन्दमानाभिः स्फटिकप्रतिमं जलम् ।	
फणाभिश्चलजिह्वाभिरनन्तमिव विष्ठितम् ।। ७.३१.१७ ।।	
उत्क्रामन्तं दरीवन्तं हिमवत्सन्निभं गिरिम् ।	
पश्यमानस्ततो विन्ध्यं रावणो नर्मदां ययौ ।। ७.३१.१८ ।।	
चलोपलजलां पुण्यां पश्चिमोदधिगामिनीम् ।। ७.३१.१९ ।।	
महिषैः सृमरैः सिंहैः शार्दूलर्क्षगजोत्तमैः ।	
उष्णाभितप्तैस्तृषितैः सङ्क्षोभितजलाशयाम् ।। ७.३१.२० ।।	
चक्रवाकैः सकारण्डैः सहंसजलकुक्कुटैः ।	
सारसैश्च सदा मत्तैः सुकूजद्भिः समावृताम् ।। ७.३१.२१ ।।	
फुल्लद्रुमकृतोत्तंसां चक्रवाकयुगस्तनीम् ।	
विस्तीर्णपुलिनश्रोणीं हंसावलिसुमेखलाम् ।। ७.३१.२२ ।।	
पुष्परेण्वनुलिप्ताङ्गीं जलफेनामलांशुकाम् ।	
जलावगाहसंस्पर्शां फुल्लोत्पलशुभेक्षणाम् ।	
पुष्पकादवरुह्याशु नर्मदां सरितां वराम् ।। ७.३१.२३ ।।	
इष्टामिव वरां नारीमवगाह्य दशाननः ।	
स तस्याः पुलिने रम्ये नानामुनिनिषेविते ।। ७.३१.२४ ।।	
उपोपविष्टैः सचिवैः सार्धं राक्षसपुङ्गवः ।	
प्रख्याय नर्मदां सो ऽथ गङ्गेयमिति रावणः ।। ७.३१.२५ ।।	
नर्मदादर्शजं हर्षमाप्तवान् राक्षसाधिपः ।	
उवाच सचिवांस्तत्र सलीलं शुकसारणौ ।। ७.३१.२६ ।।	
एष रश्मिसहस्रेण जगत्कृत्वैव काञ्चनम् ।	
तीक्ष्णतापकरः सूर्यो नभसो ऽर्धं समाश्रितः ।। ७.३१.२७ ।।	
मामासीनं विदित्वैव चन्द्रायति दिवाकरः ।। ७.३१.२८ ।।	
नर्मदाजलशीतश्च सुगन्धिः श्रमनाशनः ।	
मद्भयादनिलो ऽप्यत्र वात्येष सुसमाहितः ।। ७.३१.२९ ।।	
इयं वापि सरिच्छ्रेष्ठा नर्मदा नर्मवर्धिनी ।	
नक्रमीनविहङ्गोर्मिः सभयेवाङ्गना स्थिता ।। ७.३१.३० ।।	
तद्भवन्तः क्षताः शस्त्रैर्नृपैरिन्द्रसमैर्युधि ।	
चन्दनस्य रसेनेव रुधिरेण समुक्षिताः ।। ७.३१.३१ ।।	
ते यूयमवगाहध्वं नर्मदां शर्मदां शुभाम् ।	
महापद्ममुखा मत्ता गङ्गामिव गहागजाः ।	
अस्यां स्नात्वा महानद्यां पाप्मानं विप्रमोक्ष्यथ ।। ७.३१.३२ ।।	
अहमप्यद्य पुलिने शरदिन्दुसमप्रभे ।	
पुष्पोपहारं शनकैः करिष्यामि कपर्दिनः ।। ७.३१.३३ ।।	
रावणेनैवमुक्तास्तु प्रहस्तशुकसारणाः ।	
समहोदरधूम्राक्षा नर्मदां विजगाहिरे ।। ७.३१.३४ ।।	
राक्षसेन्द्रगजैस्तैस्तु क्षोभिता नर्मदा नदी ।	
वामनाञ्जनपद्माद्यैर्गङ्गा इव महागजैः ।। ७.३१.३५ ।।	
ततस्ते राक्षसाः स्नात्वा नर्मदायां महाबलाः ।	
उत्तीर्य पुष्पाण्याजह्रुर्बल्यर्थं रावणस्य तु ।। ७.३१.३६ ।।	
नर्मदापुलिने हृद्ये शुभ्राभ्रसदृशप्रभे ।	
राक्षसैस्तु मुहूर्तेन कृतः पुष्पमयो गिरिः ।। ७.३१.३७ ।।	
पुष्पेषूपहृतेष्वेवं रावणो राक्षसेश्वरः ।	
अवतीर्णो नदीं स्नातुं गङ्गामिव महागजः ।। ७.३१.३८ ।।	
तत्र स्नात्वा च विधिवज्जप्त्वा जप्यमनुत्तमम् ।	
नर्मदासलिलात्तस्मादुत्ततार स रावणः ।। ७.३१.३९ ।।	
ततः क्लिन्नाम्बरं त्यक्त्वा शुक्लवस्त्रसमावृतम् ।	
रावणं प्राञ्जलिं यान्तमन्वयुः सर्वराक्षसाः ।। ७.३१.४० ।।	
तद्गतीवशमापन्ना मूर्तिमन्त इवाचलाः ।	
यत्र यत्र च याति स्म रावणो राक्षसेश्वरः ।	
जाम्बूनदमयं लिङ्गं तत्र तत्र स्म नीयते ।। ७.३१.४१ ।।	
वालुकावेदिमध्ये तु तल्लिङ्गं स्थाप्य रावणः ।	
अर्चयामास गन्धैश्च पुष्पैश्चामृतगन्धिभिः ।। ७.३१.४२ ।।	
ततः सतामार्तिहरं परं वरं वरप्रदं चन्द्रमयूखभूषणम् ।	
समर्चयित्वा स निशाचरो जगौ प्रसार्य हस्तान्प्रणनर्त चाग्रतः ।। ७.३१.४३ ।।	
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः ।। ३१ ।।	

रामायणम्/उत्तरकाण्डम्