रामायणम्/उत्तरकाण्डम्/सर्गः १०
अथाब्रवीन्मुनिं रामः कथं ते भ्रातरो वने ।	
कीदृशं तु तदा ब्रह्मंस्तपस्तेपुर्महाबलाः ।। ७.१०.१ ।।	
अगस्त्यस्त्वब्रवीत्तत्र रामं सुप्रीतमानसम् ।	
तांस्तान्धर्मविधींस्तत्र भ्रातरस्ते समाविशन् ।। ७.१०.२ ।।	
कुम्भकर्णस्ततो यत्तो नित्यं धर्मपथे स्थितः ।	
तताप ग्रीष्मकाले तु पञ्चाग्नीन्परितः स्थितः ।। ७.१०.३ ।।	
मेघाम्बुसिक्तो वर्षासु वीरासनमसेवत ।	
नित्यं च शिशिरे काले जलमध्यप्रतिश्रयः ।। ७.१०.४ ।।	
एवं वर्षसहस्राणि दश तस्यातिचक्रमुः ।	
धर्मे प्रयतमानस्य सत्पथे निष्ठितस्य च ।। ७.१०.५ ।।	
विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपरः शुचिः ।	
पञ्चवर्षसहस्राणि पादेनैकेन तस्थिवान् ।। ७.१०.६ ।।	
समाप्ते नियमे तस्य ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।	
पपात पुष्पवर्षं च क्षुभिताश्चापि देवताः ।। ७.१०.७ ।।	
पञ्चवर्षसहस्राणि सूर्यं चैवान्ववर्तत ।	
तस्थौ चोर्ध्वशिरोबाहुः स्वाध्यायधृतमानसः ।। ७.१०.८ ।।	
एवं विभीषणस्यापि स्वर्गस्थस्येव नन्दने ।	
दशवर्षसहस्राणि गतानि नियतात्मनः ।। ७.१०.९ ।।	
दशवर्षसहस्रं तु निराहारो दशाननः ।	
पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्चाग्नौ जुहाव सः ।। ७.१०.१० ।।	
एवं वर्षसहस्राणि नव तस्यातिचक्रमुः ।	
शिरांसि नव चाप्यस्य प्रविष्टानि हुताशनम् ।। ७.१०.११ ।।	
अथ वर्षसहस्रे तु दशमे दशमं शिरः ।	
छेत्तुकामे दशग्रीवे प्राप्तस्तत्र पितामहः ।। ७.१०.१२ ।।	
पितामहस्तु सुप्रीतः सार्धं देवैरुपस्थितः ।	
तव तावद्दशग्रीव प्रीतो ऽस्मीत्यभ्यभाषत ।। ७.१०.१३ ।।	
शीघ्रं वरय धर्मज्ञ वरो यस्ते ऽभिकाङ्क्षितः ।	
कं ते कामं करोम्यद्य न वृथा ते परिश्रमः ।। ७.१०.१४ ।।	
अथाब्रवीदृशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।	
प्रणम्य शिरसा देवं हर्षगद्गदया गिरा ।। ७.१०.१५ ।।	
भगवन्प्राणिनां नित्यं नान्यत्र मरणाद्भयम् ।	
नास्ति मृत्युसमः शत्रुरमरत्वमहं वृणे ।। ७.१०.१६ ।।	
एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दशग्रीवमुवाच ह ।	
नास्ति सर्वामरत्वं ते वरमन्यं वृणीष्व मे ।। ७.१०.१७ ।।	
एवमुक्ते तदा राम ब्रह्मणा लोककर्तृणा ।	
दशग्रीव उवाचेदं कृताञ्जलिरथाग्रतः ।। ७.१०.१८ ।।	
सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम् ।	
अवध्यो ऽहं प्रजाध्यक्ष देवतानां च शाश्वत ।। ७.१०.१९ ।।	
नहि चिन्ता ममान्येषु प्राणिष्वमरपूजित ।	
तृणभूता हि ते मन्ये प्राणिनो मानुषादयः ।। ७.१०.२० ।।	
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दशग्रीवेण रक्षसा ।	
उवाच वचनं देवः सह देवैः पितामहः ।। ७.१०.२१ ।।	
भविष्यत्येवमेतत्ते वचो राक्षसपुङ्गव ।	
एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः ।। ७.१०.२२ ।।	
शृणु चापि वरो भूयः प्रीतस्येह शुभो मम ।	
हुतानि यानि शीर्षाणि पूर्वमग्नौ त्वयानघ ।। ७.१०.२३ ।।	
पुनस्तानि भविष्यन्ति तथैव तव राक्षस ।	
वितरामीह ते सौम्य वरं चान्यं दुरासदम् ।। ७.१०.२४ ।।	
छन्दतस्तव रूपं च मनसा यद्यथेप्सितम् ।	
भविष्यति न सन्देहो मद्वरात्तवराक्षस ।। ७.१०.२५ ।।	
एवं पितामहोक्तस्य दशग्रीवस्य रक्षसः ।	
अग्नौ हुतानि शीर्षाणि पुनस्तान्युत्थितानि वै ।। ७.१०.२६ ।।	
एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः ।	
विभीषणमथोवाच वाक्यं लोकपितामहः ।। ७.१०.२७ ।।	
विभीषण त्वया वत्स धर्मसंहितबुद्धिना ।	
परितुष्टो ऽस्मि धर्मात्मन्वरं वरय सुव्रत ।। ७.१०.२८ ।।	
विभीषणस्तु धर्मात्मा वचनं प्राह साञ्जलिः ।	
वृतः सर्वगुणैर्नित्यं चन्द्रमा रश्मिभिर्यथा ।। ७.१०.२९ ।।	
भगवन्कृतकृत्यो ऽहं यन्मे लोकगुरुः स्वयम् ।	
प्रीतेन यदि दातव्यो वरो मे शृणु सुव्रत ।। ७.१०.३० ।।	
परमापद्गतस्यापि धर्मे मम मतिर्भवेत् ।	
अशिक्षितं च ब्रह्मास्त्रं भगवन्प्रतिभातु मे ।। ७.१०.३१ ।।	
या या मे जायते बुद्धिर्येषु येष्वाश्रमेषु च ।	
सा सा भवतु धर्मिष्ठा तं तु धर्मं च पालये ।। ७.१०.३२ ।।	
एष मे परमोदार वरः परमको मतः ।	
नहि धर्माभिरक्तानां लोके किञ्चन दुर्लभम् ।। ७.१०.३३ ।।	
पुनः प्रजापतिः प्रीतो विभीषणमुवाच ह ।	
धर्मिष्ठस्त्वं यथा वत्स तथा चैतद्भविष्यति ।। ७.१०.३४ ।।	
यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रनाशन ।	
नाधर्मे जायते बुद्धिरमरत्वं ददामि ते ।। ७.१०.३५ ।।	
इत्युक्त्वा कुम्भकर्णाय वरं दातुमुपस्थितम् ।	
प्रजापतिं सुराः सर्वे वाक्यं प्राञ्जलयो ऽब्रुवन् ।। ७.१०.३६ ।।	
न तावत्कुम्भकर्णाय प्रदातव्यो वरस्त्वया ।	
जानीषे हि यथा लोकांस्त्रासयत्येष दुर्मतिः ।। ७.१०.३७ ।।	
नन्दने ऽप्सरसः सप्त महेन्द्रानुचरा दश ।	
अनेन भक्षिता ब्रह्मन्नृषयो मानुषास्तथा ।। ७.१०.३८ ।।	
अलब्धवरपूर्वेण यत्कृतं राक्षसेन तु ।	
तदेष वरलब्धः स्याद्भक्षयेद्भुवनत्रयम् ।। ७.१०.३९ ।।	
वरव्याजेन मोहो ऽस्मै दीयताममितप्रभ ।	
लोकानां स्वस्ति चैवं स्याद्भवेदस्य च सन्नतिः ।। ७.१०.४० ।।	
एवमुक्तः सुरैर्ब्रह्मा ऽचिन्तयत् पद्मसम्भवः ।	
चिन्तिता चोपतस्थे ऽस्य पार्श्वं देवी सरस्वती ।। ७.१०.४१ ।।	
प्राञ्जलिः सा तु पार्श्वस्था प्राह वाक्यं सरस्वती ।	
इयमस्म्यागता देव किं कार्यं करवाण्यहम् ।। ७.१०.४२ ।।	
प्रजापतिस्तुं तां प्राप्तां प्राह वाक्यं सरस्वतीम् ।	
वाणि त्वं राक्षसेन्द्रस्य भव या देवतेप्सिता ।। ७.१०.४३ ।।	
तथेत्युक्त्वा प्रविष्टा सा प्रजापतिरथाब्रवीत् ।	
कुम्भकर्ण महाबाहो वरं वरय यो मतः ।। ७.१०.४४ ।।	
कुम्भकर्णस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वचनमब्रवीत् ।	
स्वप्तुं वर्षाण्यनेकानि देवदेव ममेप्सितम् ।। ७.१०.४५ ।।	
एवमस्त्विति तं चोक्त्वा प्रायाद्ब्रह्मा सुरैः समम् ।	
देवी सरस्वती चैव राक्षसं तं जहौ पुनः ।। ७.१०.४६ ।।	
ब्रह्मणा सह देवेषु गतेषु च नभःस्थलम् ।	
विमुक्तो ऽसौ सरस्वत्या स्वां सञ्ज्ञां च ततो गतः ।। ७.१०.४७ ।।	
कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा चिन्तयामास दुःखितः ।	
ईदृशं किमिदं वाक्यं ममाद्य वदनाच्च्युतम् ।। ७.१०.४८ ।।	
अहं व्यामोहितो देवैरिति मन्ये तदा ऽ ऽगतैः ।	
एवं लब्धवराः सर्वे भ्रातरो दीप्ततेजसः ।	
श्लेष्मातकवनं गत्वा तत्र ते न्यवसन्सुखम् ।। ७.१०.४९ ।।	
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे दशमः सर्गः ।। १० ।।	

रामायणम्/उत्तरकाण्डम्