महाभारतम्-12-शांतिपर्व-336
वैशंपायनादिशिष्यप्रवासेन विमनसं व्यासंप्रति नारदस्यागमनम्।। 1।।
भीष्म उवाच॥
एतच्छ्रुत्वा गुरोर्वाक्यं व्यासशिष्या महौजसः ।
अन्योन्यं हृष्टमनसः परिषस्वजिरे तदा ॥१॥
उक्ताः स्मो यद्भगवता तदात्वायतिसंहितम् ।
तन्नो मनसि संरूढं करिष्यामस्तथा च तत् ॥२॥
अन्योन्यं च सभाज्यैवं सुप्रीतमनसः पुनः ।
विज्ञापयन्ति स्म गुरुं पुनर्वाक्यविशारदाः ॥३॥
शैलादस्मान्महीं गन्तुं काङ्क्षितं नो महामुने ।
वेदाननेकधा कर्तुं यदि ते रुचितं विभो ॥४॥
शिष्याणां वचनं श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभुः ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ॥५॥
क्षितिं वा देवलोकं वा गम्यतां यदि रोचते ।
अप्रमादश्च वः कार्यो ब्रह्म हि प्रचुरच्छलम् ॥६॥
तेऽनुज्ञातास्ततः सर्वे गुरुणा सत्यवादिना ।
जग्मुः प्रदक्षिणं कृत्वा व्यासं मूर्ध्नाभिवाद्य च ॥७॥
अवतीर्य महीं तेऽथ चातुर्होत्रमकल्पयन् ।
संयाजयन्तो विप्रांश्च राजन्यांश्च विशस्तथा ॥८॥
पूज्यमाना द्विजैर्नित्यं मोदमाना गृहे रताः ।
याजनाध्यापनरताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः ॥९॥
अवतीर्णेषु शिष्येषु व्यासः पुत्रसहायवान् ।
तूष्णीं ध्यानपरो धीमानेकान्ते समुपाविशत् ॥१०॥
तं ददर्शाश्रमपदे नारदः सुमहातपाः ।
अथैनमब्रवीत्काले मधुराक्षरया गिरा ॥११॥
भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते ।
एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिन्तयन्निव ॥१२॥
ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते ।
रजसा तमसा चैव सोमः सोपप्लवो यथा ॥१३॥
न भ्राजते यथापूर्वं निषादानामिवालयः ।
देवर्षिगणजुष्टोऽपि वेदध्वनिनिराकृतः ॥१४॥
ऋषयश्च हि देवाश्च गन्धर्वाश्च महौजसः ।
विमुक्ता ब्रह्मघोषेण न भ्राजन्ते यथा पुरा ॥१५॥
नारदस्य वचः श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
महर्षे यत्त्वया प्रोक्तं वेदवादविचक्षण ॥१६॥
एतन्मनोनुकूलं मे भवानर्हति भाषितुम् ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वत्र च कुतूहली ॥१७॥
त्रिषु लोकेषु यद्वृत्तं सर्वं तव मते स्थितम् ।
तदाज्ञापय विप्रर्षे ब्रूहि किं करवाणि ते ॥१८॥
यन्मया समनुष्ठेयं ब्रह्मर्षे तदुदाहर ।
वियुक्तस्येह शिष्यैर्मे नातिहृष्टमिदं मनः ॥१९॥
नारद उवाच॥
अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् ।
मलं पृथिव्या वाहीकाः स्त्रीणां कौतूहलं मलम् ॥२०॥
अधीयतां भवान्वेदान्सार्धं पुत्रेण धीमता ।
विधुन्वन्ब्रह्मघोषेण रक्षोभयकृतं तमः ॥२१॥
भीष्म उवाच॥
नारदस्य वचः श्रुत्वा व्यासः परमधर्मवित् ।
तथेत्युवाच संहृष्टो वेदाभ्यासे दृढव्रतः ॥२२॥
शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् ।
स्वरेणोच्चैः स शैक्षेण लोकानापूरयन्निव ॥२३॥
तयोरभ्यसतोरेवं नानाधर्मप्रवादिनोः ।
वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवेजितः ॥२४॥
ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् ।
शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥२५॥
अपृच्छत्पितरं ब्रह्मन्कुतो वायुरभूदयम् ।
आख्यातुमर्हति भवान्वायोः सर्वं विचेष्टितम् ॥२६॥
शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः ।
अनध्यायनिमित्तेऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥२७॥
दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निर्मलं मनः ।
तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्त्वे व्यवस्थितः ॥२८॥
आदर्शे स्वामिव छायां पश्यस्यात्मानमात्मना ।
न्यस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्या समनुचिन्तय ॥२९॥
देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः ।
द्वावेतौ प्रेत्य पन्थानौ दिवं चाधश्च गच्छतः ॥३०॥
पृथिव्यामन्तरिक्षे च यत्र संवान्ति वायवः ।
सप्तैते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः ॥३१॥
तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः ।
तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः ॥३२॥
उदानस्तस्य पुत्रोऽभूद्व्यानस्तस्याभवत्सुतः ।
अपानश्च ततो ज्ञेयः प्राणश्चापि ततः परम् ॥३३॥
अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्धर्षः शत्रुतापनः ।
पृथक्कर्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथातथम् ॥३४॥
प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक् ।
प्राणनाच्चैव भूतानां प्राण इत्यभिधीयते ॥३५॥
प्रेरयत्यभ्रसङ्घातान्धूमजांश्चोष्मजांश्च यः ।
प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः ॥३६॥
अम्बरे स्नेहमभ्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः ।
आवहो नाम संवाति द्वितीयः श्वसनो नदन् ॥३७॥
उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः ।
अन्तर्देहेषु चोदानं यं वदन्ति महर्षयः ॥३८॥
यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्धारयते जलम् ।
उद्धृत्याददते चापो जीमूतेभ्योऽम्बरेऽनिलः ॥३९॥
योऽद्भिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छति ।
उद्वहो नाम वर्षिष्ठस्त्रितीयः स सदागतिः ॥४०॥
समुह्यमाना बहुधा येन नीलाः पृथग्घनाः ।
वर्षमोक्षकृतारम्भास्ते भवन्ति घनाघनाः ॥४१॥
संहता येन चाविद्धा भवन्ति नदतां नदाः ।
रक्षणार्थाय सम्भूता मेघत्वमुपयान्ति च ॥४२॥
योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा ।
चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः ॥४३॥
येन वेगवता रुग्णा रूक्षेणारुजता रसान् ।
वायुना विहता मेघा न भवन्ति बलाहकाः ॥४४॥
दारुणोत्पातसञ्चारो नभसः स्तनयित्नुमान् ।
पञ्चमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः ॥४५॥
यस्मिन्पारिप्लवे दिव्या वहन्त्यापो विहायसा ।
पुण्यं चाकाशगङ्गायास्तोयं विष्टभ्य तिष्ठति ॥४६॥
दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः ।
योनिरंशुसहस्रस्य येन भाति वसुन्धरा ॥४७॥
यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च ।
षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जवतां वरः ॥४८॥
सर्वप्राणभृतां प्राणान्योऽन्तकाले निरस्यति ।
यस्य वर्त्मानुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ ॥४९॥
सम्यगन्वीक्षतां बुद्ध्या शान्तयाध्यात्मनित्यया ।
ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते ॥५०॥
यं समासाद्य वेगेन दिशामन्तं प्रपेदिरे ।
दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः ॥५१॥
येन सृष्टः पराभूतो यात्येव न निवर्तते ।
परावहो नाम परो वायुः स दुरतिक्रमः ॥५२॥
एवमेतेऽदितेः पुत्रा मारुताः परमाद्भुताः ।
अनारमन्तः संवान्ति सर्वगाः सर्वधारिणः ॥५३॥
एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः ।
कम्पितः सहसा तेन वायुनाभिप्रवायता ॥५४॥
विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः ।
सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा ॥५५॥
तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म नाधीयन्तेऽतिवायति ।
वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्म तत्पीडितं भवेत् ॥५६॥
एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः ।
उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगङ्गामयात्तदा ॥५७॥ 

<table>				
<td>

	भीष्म उवाच।	<td>	12-336-1x	
				
<td>

	एतच्छ्रुत्वा गुरोर्वाक्यं व्यासशिष्या महौजसः।अन्योन्यं हृष्टमनसः परिषस्वजिरे तदा।।	<td>	12-336-1a12-336-1b	
				
<td>

	उक्ताः स्मो यद्भगवता तदात्वायतिसंहितम्।तन्नो मनसि संरूढं करिष्यामस्तथा च तत्।।	<td>	12-336-2a12-336-2b	
				
<td>

	अन्योन्यं संविभाष्यैवं सुप्रीतमनसः पुनः।विज्ञापयन्ति स्म गुरुं पुनर्वाक्यविशारदाः।।	<td>	12-336-3a12-336-3b	
				
<td>

	शैलादस्मान्महीं गन्तुं काङ्क्षितं नो महामुने।वेदाननेकधा कर्तुं यदि ते रुचितं प्रभो।।	<td>	12-336-4a12-336-4b	
				
<td>

	शिष्याणां वचनं श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभुः।प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्।।	<td>	12-336-5a12-336-5b	
				
<td>

	क्षितिं वा देवलोकं वा गम्यतां यदि रोचते।अप्रमादश्च वः कार्यो ब्रह्म हि प्रचुरच्छलम्।।	<td>	12-336-6a12-336-6b	
				
<td>

	तेऽनुज्ञातास्ततः सर्वे गुरुणा सत्यवादिना।जग्मुः प्रदक्षिणं कृत्वा व्यासं मूर्ध्नाऽभिवाद्य च।।	<td>	12-336-7a12-336-7b	
				
<td>

	अवतीर्य महीं तेऽथ चातुर्होत्रमकल्पयन्।संयाजयन्तो विप्रांश्च राजन्यांश्च विशस्तथा।।	<td>	12-336-8a12-336-8b	
				
<td>

	पूज्यमाना द्विजैर्नित्यं मोदमाना गृहे रताः।याजनाध्यापनरताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः।।	<td>	12-336-9a12-336-9b	
				
<td>

	अवतीर्णेषु शिष्येषु व्यासः पुत्रसहायवान्।तूष्णीं ध्यानपरो धीमानेकान्ते समुपाविशत्।।	<td>	12-336-10a12-336-10b	
				
<tr><td>

	`एतस्मिन्नेव काले तु देवर्षिर्नारदस्तथा।हिमवन्तमगं द्रष्टुं सिद्धचारणसेवितम्।।'	<td>	12-336-11a12-336-11b	</p></tr>
				
<td>	तं ददर्शाश्रमपदे नारदः सुमहातपाः।अथैनमब्रवीत्काले मधुराक्षरया गिरा।।	<td>	12-336-12a12-336-12b	
				
<td>	भोभो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते।एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिन्तयन्निव।।	<td>	12-336-13a12-336-13b	
				
<td>	ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते।रजसा तमसा चैव सोमः सोपप्लवो यथा।।	<td>	12-336-14a12-336-14b	
				
<td>	न भ्राजते यथापूर्वं निषादानामिवालयः।देवर्षिगणजुष्टोऽपि वेदध्वनिविनाकृतः।।	<td>	12-336-15a12-336-15b	
				
<td>	ऋषयश्च हि देवाश्च गन्धर्वाश्च महौजसः।वियुक्ता ब्रह्मघोषेण न भ्राजन्ते यथा पुरा।।	<td>	12-336-16a12-336-16b	
				
<td>	नारदस्य वचः श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्।महर्षे यत्त्वया प्रोक्तं वेदवादविचक्षण।।	<td>	12-336-17a12-336-17b	
				
<td>	एतन्मनोऽनुकूलं मे भवानर्हसि भाषितुम्।सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वत्र च कुतूहली।।	<td>	12-336-18a12-336-18b	
				
<td>	त्रिषु लोकेषु यद्वृत्तं सर्वं तव मते स्थितम्।तदाज्ञापय विप्रर्षे ब्रूहि किं करवाणि ते।।	<td>	12-336-19a12-336-19b	
				
<td>	यन्मया समनुष्ठेयं ब्रह्मर्षे तदुदाहर।वियुक्तस्येह शिष्यैर्मे नातिहृष्टमिदं मनः।।	<td>	12-336-20a12-336-20b	
<td>	नारद उवाच।	<td>	12-336-21x	
				
<td>	अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम्।मलं पृथिव्या बाह्वीकाः स्त्रीणां कौतूहलं मलम्।।	<td>	12-336-21a12-336-21b	
				
<td>	अधीयतां भवान्वेदान्सार्घं पुत्रेण धीमता।विधुन्वन्ब्रह्मघोषेण रक्षोभयकृतं तमः।।	<td>	12-336-22a12-336-22b	
<td>	भीष्म उवाच।	<td>	12-336-23x	
				
<td>	नारदस्य वचः श्रुत्वा व्यासः परमधर्मवित्।तथेत्युक्त्वाऽथ संहृष्टो वेदाभ्यासे दृढव्रतः।।	<td>	12-336-23a12-336-23b	
<td><p>	`* उवाच च महाप्राज्ञं नारदं पुनरेव हि।।	<td>	12-336-24a	
				
<td>

	मलं पृथिव्या बाह्लीका इत्युक्तमधुना त्वया।कीदृशाश्चैव वाह्लीका ब्रूहि मे वदतां वर।।	<td>	12-336-25a12-336-25b	
<td>

	नारद उवाच।	<td>	12-336-26x	
				
<td>

	अस्यां पृथिव्यां चत्वारो देशाः पापजनैर्वृताः।युगन्धरस्तु प्रथमस्तथा भूतिलकः स्मृतः।।	<td>	12-336-26a12-336-26b	
				
<td>

	अच्युतच्छल इत्युक्तस्तृतीयः पारकृत्तमः।चतुर्थस्तु महापापो बाह्लीक इति संज्ञितः।।	<td>	12-336-27a12-336-27b	
				
<td>

	भृगोष्ट्रगर्दभक्षीरं पिबन्त्यस्य युगन्धरे।एवकर्णास्तु दृश्यन्ते जना वै ह्यच्युतस्थले।।	<td>	12-336-28a12-336-28b	
				
<td>

	मेहन्ति च मलं पापा विसृजन्ति जलेषु वै।नित्यं भूतिलकेत्यन्नं तज्जलं च पिबन्ति च।।	<td>	12-336-29a12-336-29b	
				
				
<td>

	हरिबाह्यास्तु बाहीका न स्मरन्ति हरिं क्वचित्।ऐहलौकिकमोक्षं ते मांसशोणितवर्धनाः।वृथा जाता भविष्यन्ति बाह्लीका इति विश्रुताः।।	<td>	12-336-30a12-336-30b12-336-30c	
				
<td>

	पुष्कराहारनिरताः पिशाचा यदभाषते।मुसुण्ठीं परिगृह्योग्रां तच्छृणुष्व महामुने।।	<td>	12-336-31a12-336-31b	
				
<td>

	ब्राह्मणीं बहुपुत्रां तां पुष्करे स्नातुमागताम्।युगन्धरे पयः पीत्वा ह्युचिता ह्यच्युतस्थले।।	<td>	12-336-32a12-336-32b	
				
<td>

	तथा भूतिलके स्नात्वा बाह्लीकांश्च निरीक्ष्य वै।आगताऽसि तथा स्नातुं कथं स्वर्गं न गच्छसि।।	<td>	12-336-33a12-336-33b	
				
<td>

	इत्युक्त्वा ब्राह्मणीभाण्डं पोथयित्वा मुसुण्ठिना।उवाच क्रोधताम्राक्षी पिशाची तीर्थपालिका।।	<td>	12-336-34a12-336-34b	
				
<td>

	एतत्तु ते दिवावृत्तं रात्रौ वृत्तमथान्यथा।गच्छ बाह्लीकसंसर्गादशुचित्वं न संशयः।।	<td>	12-336-35a12-336-35b	
				
<td>

	यद्द्विषन्ति महात्मानं न स्मरन्ति जनार्दनम्।न तेषां पुण्यतीर्थेषु गतिः संसर्गिणामपि।।	<td>	12-336-36a12-336-36b	
				
<td>

	उद्युक्ता ब्राह्मणी भीता प्रतियाता सुतैः सह।स्वदेहस्था जजापैवं सपुत्रा ध्यानतत्परा।।	<td>	12-336-37a12-336-37b	
				
<td>

	अनन्तस्य हरेः शुद्धं नाम वै द्वादशाक्षरम्।वत्सरत्रितये पूर्णे ब्राह्मणी पुनरागता।।	<td>	12-336-38a12-336-38b	
				
<td>

	सपुत्रा पुष्करद्वारं पिशाच्याह तथागतम्।नमस्ते ब्राह्मणि शुभे पूताऽहं तव दर्शनात्।।	<td>	12-336-39a12-336-39b	
				
<td>

	कुरु तीर्थाभिषेकं च सपुत्रा पापवर्जिता।हरेर्नाम्ना च मां साध्वी जलेन स्प्रष्टुमर्हसि।।	<td>	12-336-40a12-336-40b	
				
<td>

	इत्युक्ता ब्राह्मणी हृष्टा पुत्रैः सह शुभव्रता।जलेन प्रोक्षयामास द्वादशाक्षरसंयुतम्।।	<td>	12-336-41a12-336-41b	
				
<td>

	तत्क्षणादभवच्छुद्धा पिशाची दिव्यरूपिणी।अप्सरा ह्यभवद्दिव्या गता स्वर्लोकमुत्तभम्।।	<td>	12-336-42a12-336-42b	
				
<td>

	ब्राह्मणी चैव कालेन वासुदेवपरायणा।सपुत्रा चागता स्थानमच्युतस्य शुभं परम्।।	<td>	12-336-43a12-336-43b	
<td>

	एतत्ते कथितं विद्वन्मुने कालोऽयमागतः।।	<td>	12-336-44a	
				
<td>

	गमिष्येऽहं महाप्राज्ञ आगमिष्यामि वै पुनः।इत्युक्त्वा स जगामाथ नारदो वदतांवरः।।	<td>	12-336-45a12-336-45b	
				
				
<td>

	द्वैपायनस्तु भगवांस्तच्छ्रुत्वा मुनिसत्तमात्।'शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत्।स्वरेणोच्चैः सशैक्ष्येण लोकानापूरयन्निव।।	<td>	12-336-46a12-336-46b12-336-46c	
				
<td>

	तयोरभ्यसतोरेव नानाधर्मप्रवादिनोः।वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवेजितः।।	<td>	12-336-47a12-336-47b	
				
<td>

	ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत्।शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः।।	<td>	12-336-48a12-336-48b	
				
<td>

	अपृच्छत्पितरं ब्रह्मन्कुतो वायुरभूदयम्।आख्यातुमर्हति भवान्वायोः सर्वं विचेष्टितम्।।	<td>	12-336-49a12-336-49b	
				
<td>

	शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमधर्मवित्।अनध्यायनिमित्तेऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत्।।	<td>	12-336-50a12-336-50b	
				
<td>

	दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः।तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्वे व्यवस्थितः।।	<td>	12-336-51a12-336-51b	
				
<td>

	आदर्शे रस्वामिव च्छायां पश्यस्यात्मानमात्मना।न्यस्यात्मनि स्वयं चेतो बुद्ध्या समनुचिन्तय।।	<td>	12-336-52a12-336-52b	
				
<td>

	देवयानपथो विष्णुः पितृयानपथो रविः।द्वावेतौ प्रेत्य पन्थानौ दिवं चाधश्च गच्छतः।।	<td>	12-336-53a12-336-53b	
				
<td>

	पृथिव्यामन्तरिक्षे च यत्र संवान्ति वायवः।सप्तैते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः।।	<td>	12-336-54a12-336-54b	
				
<td>

	तत्र देवगणाः साध्याः संबभूवुर्महाबलाः।तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः।।	<td>	12-336-55a12-336-55b	
				
<td>

	उदानस्तस्य पुत्रोऽभूद्व्यानस्तस्याभवत्सुतः।अपानश्च ततो ज्ञेयः प्राणश्चापि तताऽपरः।।	<td>	12-336-56a12-336-56b	
				
<td>

	अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्घर्षः शत्रुतापनः।पृथक्कर्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथातथम्।।	<td>	12-336-57a12-336-57b	
				
<td>

	प्राणिनां सर्वतो वायुश्रेष्टां वर्तयते पृथक्।प्राणनाच्चैव भूतानां प्राण इत्यभिधीयते।।	<td>	12-336-58a12-336-58b	
				
<td>

	प्रेरयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांश्च यः।प्रथमः प्रथमे मार्गे आवहो नाम योऽनिलः।।	<td>	12-336-59a12-336-59b	
				
<td>

	अम्बरे स्नेहमभ्रेभ्यस्तटिद्भ्यश्च महाद्युतिः।प्रवहो नाम संवाति द्वितीयश्च सतोयदः।।	<td>	12-336-60a12-336-60b	
				
<td>

	उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः।अन्तर्देहेषु चोदानं यं वदन्ति मनीषिणः।।	<td>	12-336-61a12-336-61b	
				
<td>

	यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्धारयते जलम्।उद्धृत्याददते चापो जीमूतेभ्योऽम्बरेऽनिलः।।	<td>	12-336-62a12-336-62b	
				
<td>

	योऽद्भिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छति।उद्वहो नाम वर्षिष्ठस्तृतीयः स सदागतिः।।	<td>	12-336-63a12-336-63b	
				
<td>

	समुह्यमाना बहुधा येन नीताः पृथग्घनाः।वर्षमोक्षकृतारम्भास्ते भवन्ति घनाघनाः।।	<td>	12-336-64a12-336-64b	
				
<td>

	संहता येन चाविद्धा भवन्ति नदनान्तराः।रक्षणार्थाय संभूता मेघत्वमुपश्यान्ति च।।	<td>	12-336-65a12-336-65b	
				
<td>

	योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा।चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः।।	<td>	12-336-66a12-336-66b	
				
<td>

	येन वेगवता तूर्णं रूक्षेणारुजता रसान्।वायुना विहता मेघा न भवन्ति बलाहकाः।।	<td>	12-336-67a12-336-67b	
				
<td>

	दारुणोत्पातसंचारो नभसः स्तनयित्नुमान्।पञ्चमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः।।	<td>	12-336-68a12-336-68b	
				
<td>

	यस्मिन्पारिप्लवा दिव्या भवन्त्यापो विहायसा।पुण्यं चाकाशगङ्गायास्तोयं विष्टभ्य तिष्ठति।।	<td>	12-336-69a12-336-69b	
				
<td>

	दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः।यो निरंशुः सहस्रस्य येन भाति वसुंधरा।।	<td>	12-336-70a12-336-70b	
				
<td>

	यस्मादाप्यायते सोमो योनिर्दिव्योऽमृतस्य यः।षष्ठः पिरवहो नाम स वायुर्जयतांवरः।।	<td>	12-336-71a12-336-71b	
				
<td>

	सर्वप्राणभृतां प्राणान्योऽनुकाले निरस्यति।यस्य वर्त्मानुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ।।	<td>	12-336-72a12-336-72b	
				
<td>

	सम्यगन्वीक्षतां बुद्ध्या शान्तयाऽध्यात्मचिन्तकाः।ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते।।	<td>	12-336-73a12-336-73b	
				
<td>

	यं समासाद्य वेगेन दिशामन्तं प्रपेदिरे।दक्षस्य दशपुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः।।	<td>	12-336-74a12-336-74b	
				
<td>

	येन सृष्टः पराभूतो यात्येव न निवर्तते।परावहो नाम परो वायुः स दुरतिक्रमः।।	<td>	12-336-75a12-336-75b	
				
<td>

	एवमेतेऽदितेः पुत्रा मारुताः परमाद्भुताः।अनारतं ते संवान्ति सर्वगाः सर्वधारिणः।।	<td>	12-336-76a12-336-76b	
				
<td>

	एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः।कम्पितः सहसा तेन वायुनाऽतिप्रवायता।।	<td>	12-336-77a12-336-77b	
				
<td>

	विष्णोर्निः श्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः।सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा।।	<td>	12-336-78a12-336-78b	
				
<td>

	तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म नाधीयन्तेऽतिवायति।वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्म तत्पीडितं भवेत्।।	<td>	12-336-79a12-336-79b	
				
<td>

	एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः।उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगङ्गामगात्तदा।।	<td>	12-336-80a12-336-80b	
<td>

	।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि षट्‌त्रिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः।। 336।।	<td>		
</table>

12-336-2 तदात्वायतिसंहितम् तदात्वे तत्काले आयतौ उत्तरकाले च संहितं सम्यक्हितम्।।
12-336-14 सोपप्लवो राहुग्रस्तः।।
12-336-15 वेदध्वनिनिराकृत इति झ. ट. पाठः।।
12-336-19 तदाज्ञापय देवर्षे इति ड. पाठः।।
12-336-21 पृथिव्या वाहीका इति ड. पाठः।।
12-336-22 अधीयता भवानिति झ. ड. पाठः। रजोभयकृतं तम इति ध. पाठः।।
12-336-47 समुद्रानिलवेगित इति ट.ड. पाठः।।
12-336-49 पितरं प्रह्ल इति ट. ड. पाठः। अपृच्छत्पितरं पुत्र इति ध. पाठः।।
12-336-52 व्यस्यात्मनि स्वयं वेदानिति झ. पाठः।।
12-336-61 अन्तर्देहेषु चोदानं द्वितीयश्च ततोऽनिल इति ध. पाठः।।
12-336-71 सोमः क्षीणः संपूर्णमण्डल इति झ. पाठः।।
12-336-78 विष्णोर्निश्वासनूतोयमिति थ. पाठः।।
12-336-79 ब्रह्मविदो वेदानिति झ. पाठः।।
 23 तमश्लेकादुपरि 44 तमश्लोकात्पूर्व वर्तमानाः सार्धविशतिश्लोका ध. पुस्तक एव दृश्यन्ते।

महाभारतम्/शांतिपर्व