प्रकाशसंहिता/द्वितीयपरिच्छेदः/अध्यायः २
श्रीहंसः

चक्रेस्थूलशरीराणि यद्धेशेस्थाप्ययान्विराट् ।
तेषां तदुपयुक्तार्थान्जडानि विविधानि च   ।। २.१  ।।

सर्वस्थूलशरीराणि उपादानान्यजः स्वयं  ।
विराट्दत्तानि सङ्गृह्य क्रमात्कालानुसारतः   ।। २.२  ।।

तत्तद्गुणक्रियाजातिरूपलक्षणसम्पदः  ।
व्यवहाराश्रयाचारवेषभाषास्वरूपकान्  ।। २.३  ।।

दानमाना(न्नपानार्ह)शनायाशनार्हपूर्वानन्तार्थसञ्चयान् ।
चतुर्लक्षाधीकाशीतिलक्षजीवगुणोचितान्  ।। २.४  ।।

विराडुक्तान्विराड्डन्तान्स्तद्भावज्ञस्तथाकरोत् ।
यथोत्तरत्र स्थूलोपि न दृष्टस्तेन तच्छ्रुतं  ।। २.५  ।।

तत्पूर्वं पद्मनाभोत्थ त्रिविक्रमपदाम्बुजात् ।
दक्षिणाद्युधृता गङ्गा तस्याङ्गुष्ठनखाग्रतः   ।। २.६  ।।

विशीर्णाजाण्डमध्योर्ध्वरन्ध्रात्क्ष्मावरुणोर्ध्वगं  ।
अम्भः प्रागग्नितत्वस्था(स्थं) प्राकृताङ्घ्रभिरक्षितं  ।। २.७  ।।

विष्णोः पादात्समुद्भूतं तद्वार्याण्डान्तराविशत् ।
(ए)तत्मण्डुलुगं कृत्वा ब्रह्मा विष्ण्वङ्घ्रिमज्जनं  ।। २.८  ।।

चकार तेन तद्वारि गङ्गाख्या सुसरद्वरा  ।
अतो विष्ण्वङ्घ्रिजां ब्रह्मकमण्डलुसमुद्भवं  ।। २.९  ।।

वदन्ति सा सुषुम्ना हि ब्रह्माण्डव्यापिनो हरेः  ।
निशायाः पञ्चमांशे तु ब्रह्मेशाद्याखिलामरान्  ।। २.१०  ।।

सृष्ट्वा वैकुण्ठलोकस्थदुर्गाभागगतान्व्यधात् ।
सेवार्थं तद्गतानन्तरूपस्य श्रीहरेः श्रियः   ।। २.११  ।।

तेषामुचितविज्ञानं हरेः सेवां उपादिशत् ।
षष्टमांशे निशायाश्च पुनः सर्वान्सुरोत्तमान्  ।। २.१२  ।।

अजो सृजत्स्वसेवार्थं तांश्च(ते च) पूर्वोक्तरीतितः  ।
सप्तप्राकार(के)गान्सप्तलोकेशं तोषयत्यलं  ।। २.१३  ।।

तावत्सत्याधस्थलस्पृग्वार्यण्डपरिपूरितं  ।
महोग्रवायुना शुष्यन्महर्लोकादधोविशथ् ।। २.१४  ।।

सप्तमांशे निशीथिन्याः पुनर्देवानजोसृजत् ।
तेषु प्रधानान्सर्वान्मनसो देहतोऽसृजथ् ।। २.१५  ।।

तेषु प्रधानान्शेषादीं तपोलोकेव्यधादजः  ।
तत्र लोकपतिः साक्षात्सङ्कर्षणमनामयं  ।। २.१६  ।।
आराधयतोऽन्य सुरान्मनसा देहतो सृजत् ।
इन्द्रकामौ जनोलोके तृतीयोतावजो व्यधाथ् ।। २.१७  ।।

प्रद्युम्नन्तावभजतां सृष्ट्वा तौ स्वावरामरान् ।
अनिरुद्धादिकान्धाता महर्लोकगतान्व्यधाथ् ।। २.१८  ।।

अनिरुद्धं भजन्तस्तेवृसृजन्स्वावरामरान् ।
अष्टमांशेत्रियामाया सनकादीन्पितामहः   ।। २.१९  ।।

सृष्ट्वा सृष्ट्वैतन्नियुक्तास्तदाज्ञानाचरन्द्रुतं  ।
ततः प्रकुपिताद्धातुः रुद्रो एकादशात्मकः   ।। २.२०  ।।

जातोभूत्सपत्नी(क्षी)कः ससृष्ट्यर्थमजोदितः  ।
तपस्तप्त्वाथकालेन पीते स्वर्गान्तवारिणी(णा)   ।। २.२१  ।।

अजेनावाप्यसस्वर्गभूतान्प्रेतांश्च राक्षसान् ।
नन्दिनं मातृकाःसप्त पिशाचान्लोकभीकरान्  ।। २.२२  ।।

भक्तान्सुरांशानपि दुर्भावयुक्तान्दिगम्बरान् ।
क्रूरसृष्टिं ततो ज्ञात्वा ब्रह्मा तं प्रत्यषेधत   ।। २.२३  ।।

ततोजः स्वाकं देशेन नारदं त्वसृजदृषीं  ।
दक्षं दक्षाङ्गुष्टतोजस्तन्वा भृगुमचीक्ळ्पथ् ।। २.२४  ।।

मरीचीं मनसा नेत्रेणात्रिमाङ्गिरसं मुखात् ।
कर्णरन्ध्रात्पुलस्त्यं च पुलहं नाभिदेशतः   ।। २.२५  ।।

करात्क्रतुं वसिष्ठं च प्राणात्कामाच्चगाधिजं  ।
छायया कर्दमं बुध्यारुचिं व्यजनयद्विभुः   ।। २.२६  ।।

ऋगादि देवान्पद्मोत्थः पूर्वाद्यास्यैः क्रमाद्व्यधात् ।
भारतं पञ्चरात्राणि पुराणानि स्मृतिस्तथा   ।। २.२७  ।।

पूर्वादिभिर्व्यधादास्यैस्तथा वर्णाश्रमादिकान् ।
भृगुं मनुं बुधशनी चतुर्वर्णप्रवर्तकान्  ।। २.२८  ।।

चकार(रा) कालावयवान्दिशस्तदभिमानिनः  ।
यज्ञान्हृदापुण्यधर्मो पृष्टेनाधर्मविस्तृतिं  ।। २.२९  ।।

तथा पञ्चवि(धा)ज्ञानं दुर्गां तदभिमानिनीं  ।
अहोरात्रे पक्षयोश्च लज्जां मूर्धोष्टतोसृजथ् ।। २.३०  ।।

अधरोष्टात्ततो लोभं नाडिभ्यो व्यसृजन्नदीः  ।
अस्थिभ्यः पर्वतान्कुक्षेः सर्वसागरमानिनः   ।। २.३१  ।।

मेघान्केशैर्लोमजातैर्वृक्षा(श्चैव लतादिकान्)न्गुल्मान्लतान्वितान् ।
चतुर्लक्षाधिकाशीतिलक्षयोनिषु तात्विकान्  ।। २.३२  ।।

दशसंख्यामितान्धाता व्यसृजच्चान्य चेतनान् ।
कर्मदेवादिकान्देवाः क्रमाज्जातास्तु कालतः   ।। २.३३  ।।

शतं गन्धर्वाप्सरसां त्रिंशच्चारणरक्षसां  ।
शतं सिद्धास्तथान्यासु सप्ततिःसर्वजातिषु   ।। २.३४  ।।

आजानजाः कुबेरोत्थास्तेभ्य एव निरंशकाः  ।
देवदासा निरंशाश्च पद्मकल्पादनन्तरं  ।। २.३५  ।।

स्वयम्भुवेन्तरे भूमौ जाताः सर्वत्र सङ्गताः  ।
क्षणदानवमे भागे महीदासहयाननौ   ।। २.३६  ।।

सनत्कुमारमछाख्यावादिशेतां मनुं विधेः  ।
अवतीर्याखिलान्वेदान्सारं चैव(वेद सारं) पुराणकं  ।। २.३७  ।।

पञ्चरात्रं महाशास्त्रं श्रीमद्भागवतं शुभं  ।
दशमे तु निशाभागे पद्मनाभस्य कर्णयोः   ।। २.३८  ।।

कल्पितात्तामसाद्भूरि कीकसादासतूरिपू  ।
तदा कुसुमनाभस्य निशांशदशमे शुभे   ।। २.३९  ।।

कल्पितात्तमसाद्भूरि कीकसादासतूरिपू  ।
मधुश्च कैटभश्चैव राक्षसौ दुर्मदोद्धतौ   ।। २.४०  ।।

कदामेरुरूर्ध्वदेशस्थं पीत्वा तावज्जलं स्थितं  ।
रूपान्तरेणाब्जभवं प्राप्य युद्धाय राक्षसौ   ।। २.४१  ।।

आह्वयामास तु ब्रह्मा तावाहाहं हि दुर्बलः  ।
इत्युक्त्वा स हरिं दध्यौ हयग्रीवाह्वयं हरिः   ।। २.४२  ।।

व्यक्तो भूद्ब्रह्महृदासताभ्यां चिरमयोधनं  ।
कृत्वा हत्वाच्छाद्यकुन्तं मेधसा मेदिनीं व्यधाथ् ।। २.४३  ।।

क्षणदैकादशांशे तु ब्रह्मा मेरुस्थितः स्वयं  ।
पिशाचान्दानवान्दैत्यान्निरंशान्सांशरूपकान्  ।। २.४४  ।।

एतान्विष्णुद्विषो योग्यान्राक्षसांश्च कलिंस्तथा  ।
व्यसृजत्तानधोलोकवासिनः कालतोकरोथ् ।। २.४५  ।।

अजेयत्वमवध्यत्ववरं तेषामदाद्विधिः  ।
कालेन भारते जन्म प्रतिमन्वन्तरेष्वपि   ।। २.४६  ।।

यथायोग्यं जन्मलब्ध्वा तपस्तप्त्वा शिवाद्वरं  ।
प्राप्य विप्रार्यगुर्वादिगोसुरद्वेषिणः सदा   ।। २.४७  ।।

भविष्यथेति तेषां तु वरं प्रादादथाब्जजः  ।
परशुक्लत्रयं हित्वा छिन्नभागवतेष्वलं  ।। २.४८  ।।

प्रविश्य बुद्धिव्यामोहं कल्पयित्वा क्वचित्क्वचित् ।
योग्यतातिक्रमोद्भूतपुण्यं नाशयथेति च   ।। २.४९  ।।

शरीरतत्वोपादानस्थितसर्वोत्तमान्सुरान् ।
सर्वेर्(व)तत्त्वो(त्वा)पचयगा भवन्तो भीषयन्त्यथ   ।। २.५०  ।।

पापदुःखादि सम्बन्धो भवतां च भवेदिति  ।
विष्णुविस्मृतियुक्तानां शरीरेषु सातामपि   ।। २.५१  ।।

असतां मिश्रबुद्धीनां अभिमानित्वमस्तुवः  ।
मिथ्याभिमानिनो दैत्याः देवास्तत्वाभिमानिनः   ।। २.५२  ।।

सर्वतत्वेष्वथ कलिर्जीवमानी दुराग्रहात् ।
देहस्थ देवताः पूर्(णर्)वपुण्य(भुजः)सौख्यभुजः क्रमाथ् ।। २.५३  ।।

पापदुःखभुजश्चान्ये देहमान्युभयात्मकाः  ।
अन्तर्बहिस्थजीवानां किञ्चिदुःखं भवत्यपि   ।। २.५४  ।।

दैत्यावेशान्न वायोर्हि दैत्यावेशः कदाचन  ।
जीवमान्युत्तमो ब्रह्मा देहस्थो मध्यमः स्वयं  ।। २.५५  ।।

अधमस्तु कलिर्जीवमान्येव हि सुरासुराः  ।
इति तत्वार्थवित्तेषां ब्रह्मादादुचितं वरं  ।। २.५६  ।।

शुद्धोदसागरबहिर्महर्लोके तदूर्ध्वतः  ।
गर्भोदके तु(च) दैत्यानां आवेशो नास्ति सर्वथा   ।। २.५७  ।।

एतदन्यत्र दैत्यानां स्थित्यै प्रादाद्वरं विभुः(धिः)  ।
द्वादशांशे तु(स)तामस्याः ब्रह्माण्डस्थाम्बुनिर्गमे   ।। २.५८  ।।

चिन्त्यतोजस्य वै घ्राणात्घ्रोणी रूपी बभूव ह  ।
घ्रोणी रूपी वराहात्मा हरिस्त्ववततार च   ।। २.५९  ।।

स तु श्वेतवराहाख्यः ब्रह्मणा सं(यु)स्तुतोऽसृजत् ।
यज्ञाभिमानिनो यज्ञान्मन्त्रतन्त्रार्त्विगोषधीः   ।। २.६०  ।।

तिलदर्भाश्वपश्वाज्यहवींषिसमिधः क्रमात् ।
सत्राणि सोमसदनं रा(र)म्भभैश्यादिकान्व्यधाथ् ।। २.६१  ।।

युपाग्नीन्स्पृषदाज्यं च फलान्यप्यसृजत्किटिः  ।
तदा हयग्रीवनामा राक्षसो घोरदर्शनः   ।। २.६२  ।।

अजस्य मुख(ख्य)तोव्यक्तं गुरुं वेदाभिमानिनं  ।
निगृह्यागात्रदा वेदाः अपपाठतिरोहिताः   ।। २.६३  ।।

तदा प्रार्थितो मच्छरूपी जलमुपाविशत् ।
हत्वा हयशिरस्कन्तं वेदानुद्धरदीश्वरः   ।। २.६४  ।।

तदा धात्रार्थितश्चादिसूकरोण्डगतं जलं  ।
अशामयद्भुवमधोलोकांश्च विमलान्व्यधाथ् ।। २.६५  ।।

सूर्यादयो ग्रहाः सर्वे तदाद्याः सप्रकाशकाः  ।
तदादि कल्पं तं प्राहुः वाराहमिति सज्जनाः   ।। २.६६  ।।

रात्रौ त्रयोदशांशे तु पुरीं बर्हिष्मतीं व्यधात् ।
वराहात्माह्यादिमनोरावासार्थमशेषविथ् ।। २.६७  ।।

तदैवाष्टस्वयंव्यक्ताः पुराणि विविधानि च  ।
नद्यश्च देवखा(घा)ताश्च वनान्युपवनानि च   ।। २.६८  ।।

तदा सर्वोपयुक्तानि सर्वत्र व्यसृजद्विधिः  ।
चतुर्दशांशे रात्रेस्तु दिक्पालान्सर्वलोकगान्  ।। २.६९  ।।

सर्वत्राज्ञापयद्धिक्षु विदिक्षु च यथाक्रमं  ।
तत्प्रागेव समुत्पन्ना ब्रह्मणा लोकपालकाः   ।। २.७०  ।।

विराड्देहगतस्तुर्यो ह्यनिरुद्धा(क्षिगो विभुः)भिधो हरिः  ।
अतलादिष्वयोग्यानां सूक्ष्माण्य(प्य)जमदर्शयथ् ।। २.७१  ।।

(सं)स तान्पद्मजसम्भूतः(तो) मेरुमध्यस्थकञ्जजः  ।
ऊर्ध्वमुधृत्य च स्थूलदेहयुक्तांश्चतान्पुनः   ।। २.७२  ।।

तत्तल्लोकेषु संस्थाप्य मुख्यप्राणवशान्व्यधात् ।
तदा ब्रह्मवरोद्भूतो हिरण्याक्षो हि राक्षसः   ।। २.७३  ।।

पञ्चभूतावरां भूमिं गृहीत्वाथ रसातलं  ।
विवेश तन्मोचनाय वराहात्माण्डजार्थितः   ।। २.७४  ।।

रसातलं प्रविश्यैव मोचयित्वा भुवं त्वरन् ।
तं गदापाणिना(मा) क्रुद्धं प्रापयित्वैव भारत   ।। २.७५  ।।

युध्वा स्वं दंष्ट्राग्रहतं कृत्वा तं नरके व्यधात् ।
ततो मेरुगतो धाता सव्यात्स्वायंभुवं व्यधाथ् ।। २.७६  ।।

देहापसव्यतस्तस्य शतरूपां सतीं व्यधात् ।
भुगुदक्षमरीच्यादीन्तपसे(स)मनुमादिमं  ।। २.७७  ।।

आहूयाजः प्राहसृष्टिं बृंहणाय सतां गतिः  ।
शतरूपा पतिः प्राह तपस्तप्त्वा सुदारुणं  ।। २.७८  ।।

वराहोद्धारणाप्तश्च कियत्कालं विचक्षणः  ।
वराद्धरेश्च स्त्रीपुंसो योगात्स्यैष्विविधीरितां  ।। २.७९  ।।

स्त्रिपुंसयोगाद्भाव्यं च सृष्टिमेतां विधीरितां  ।
सृत्वा तस्यामजनयत्पुत्रौ द्वौ लोकविश्रुतौ   ।। २.८०  ।।

प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्रः कन्याश्च सत्तमः  ।
आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुताः   ।। २.८१  ।।

तत्राद्यायामृचेर्जज्ञे यज्ञनामा रमापतिः  ।
तेनैव सह सम्भूता दक्षिणा नामिका रमा   ।। २.८२  ।।

अजावयोनिजौ द्वावप्राकृतदेहयुतौ परौ  ।
पुत्रिकापुत्रधर्मेण यज्ञमात्मसुतं मनुः   ।। २.८३  ।।

चकार दक्षिणा यज्ञे दक्षिणामानिनी च सा  ।
तुषिता नाम तत्पुत्राः सम्बभूवुः सुरोत्तमाः   ।। २.८४  ।।

तत्त्वाभिमानिनः(तैर्नीचातात्विकाः) सर्वे बभूवुः नवकोटयः  ।
आकूतेर्देवहूतेश्च प्रसूतिरनुजातुया   ।। २.८५  ।।

दक्षस्या ससती तस्मातस्यां षोडशकन्यकाः  ।
अभवन्नर्कपुत्रस्य धर्मस्यैव त्रयोदश   ।। २.८६  ।।

पुत्र्यस्त्वेकाग्नये दत्ता तस्यां त्रेता(तत्रा)ग्नयोभवन् ।
आह्वनीयोगर्हपत्यो दक्षिणाग्निरिति त्रयः   ।। २.८७  ।।

तेषामेका दक्षसुता भार्या(दत्ता) तस्यां त्रिभिः क्रमात् ।
पृथक्पृथक्पञ्चदशपुत्रा अग्निस्वरूपकाः   ।। २.८८  ।।

आसन्नाद्या यज्ञभुजो मध्यमा हव्यभोजिनः  ।
अन्त्याः कव्यभुजः पूर्वै पञ्चाशत्संमिताग्नयः   ।। २.८९  ।।

एकन्यूना दक्षसुता ज्येष्ठा दत्ता शिवस्य तु  ।
धर्मान्वरूत्वती पुत्रान्पञ्चाशन्मरुतोऽसृजथ् ।। २.९०  ।।

विश्वेदशासन्विश्वायां वसवौष्टौ वसूद्भवाः  ।
रुद्रा असंस्मरुद्राण्यां भूतायां भूतना(य)मकाः   ।। २.९१  ।।

उपदेवाश्च साध्यायां अन्यास्वपि च धर्मतः  ।
उपदेवाश्च देवाश्च बभूवुर्हि बहुप्रजाः   ।। २.९२  ।।

धर्मस्य ते पदस्थाश्च सर्वे(सर्ग)वासोचिता मताः  ।
तदुत्थिताश्च भावीनाः प्रायशो ह्यपरोक्षिणः   ।। २.९३  ।।

प्रागुक्तास्तात्विकाश्चैकरूपेण भुवि भारते  ।
उषित्वा भाविसत्कर्मज्ञानभक्त्यादि काङ्क्षिणः   ।। २.९४  ।।

शुभाशुभं च प्रारब्धं भोक्तुं योग्यास्ततो भवत् ।
ते च द्वीपाद्रि वर्षेषु भारते(ता)न्येषु सर्वशः   ।। २.९५  ।।

सुप्रारब्ध्यैक भोगार्हाः धर्माधर्मोत्थसम्भवाः  ।
आसन्देवाश्च पूर्वोक्ता ह्यपरोक्ष्य नपरोक्षिणः   ।। २.९६  ।।

सत्साधनं भारतेस्मिन्कर्तुमर्हाः सुरोत्तमैः  ।
(त्य)व्यक्तापरोक्षिभिर्जाताः सदैवासन्हरीच्छया   ।। २.९७  ।।
प्रियव्रतोत्थानपादौ तयो(पो) निष्ठौ बभूवतुः  ।
निशा चतुर्दशांशे तु सृष्टिरेषा सुमेरुगाः   ।। २.९८  ।।

इति श्री प्रकाशसंहितायां द्वितीयपरिच्छेदे द्वितीयोऽध्यायः