प्रकाशसंहिता/प्रथमपरिच्छेदः/अध्यायः ९
श्रीभगवानुवाच

भूम्यावरणमध्ये तु ब्रह्माण्डोत्पादनोचितं  ।
योजनानां पञ्चविंशत्कोटिद्विगुणसंमितं  ।। ९.१  ।।

देशमुर्वरितं चक्रे भगवान्देशकालवित् ।
असंसृष्टानि तत्वानि ब्रह्माण्डोर्ध्वगतानि च   ।। ९.२  ।।

अण्डं तदन्तर्निखिलं संसृष्टं परिकीर्तितं  ।
विज्ञाननामको विष्णुः अहङ्कारस्य रक्षकः   ।। ९.३  ।।

मनो हृषीकामात्रासु तत्तन्नामा रमापतिः  ।
आकाशवायुतेजस्तु प्राणनामाखिलेश्वरः   ।। ९.४  ।।

अन्ननामा पृथिव्यां सः जलावरणगोपि च  ।
विशेषपृथिवी चाण्डद्विगुणावृत्तिरूपिका   ।। ९.५  ।।

अबग्नीरनभोहङ्कृन्महत्तत्व गुणा इमे  ।
सत्वाद्यावृत्तयोण्डोर्ध्वं स्थिताः क्ष्मावरणाः क्रमाथ् ।। ९.६  ।।

दशोत्तराः प्रविज्ञेया तमसो द्विगुणं रजः  ।
रजसो द्विगुणं सत्वं ततो न प्राकृतं क्वचिथ् ।। ९.७  ।।

पश्चादूर्ध्वप्रदेशे तु अनिरुद्धात्मको हरिः  ।
तस्माद्धशाधिकतनुः सोप्यावरणरूपकः   ।। ९.८  ।।

ततो दशाधिकौ प्रद्युम्नसङ्कर्षणनामकौ  ।
वासुदेवस्तदूर्ध्वस्थस्तद्धशांशाधिको मतः   ।। ९.९  ।।

ततोप्यनन्तगुणिकानन्तानन्त प्रदेशके  ।
लक्ष्मीनारायणौ व्याप्तौ मर्यादा न तयोः क्वचिथ् ।। ९.१०  ।।

श्रीर्देशकालतोनन्तागुणानन्ता न हि क्वचित् ।
अनिरुद्धात्प्रथमतो ऋजुभिस्त्वपरोक्षिभिः   ।। ९.११  ।।

सह पूर्वोक्तकालेन जातौ द्वौ भार्ययायुतौ  ।
त्रिरूपकौ ब्रह्मवायू त्रिगुणावृत्तिगौ क्रमथ् ।। ९.१२  ।।

तेषां सत्वाद्या वृत्तयः स्थूलदेहाः प्रकीर्तिताः  ।
ततोनिरूद्धसूक्ष्मदेहाज्जातौ विधीरणौ   ।। ९.१३  ।।

स ऋजूकौ चतुर्वारं महत्तत्वगतौ मतौ  ।
तेषां महत्तत्वमेव स्थूलदेहं वदन्ति हि   ।। ९.१४  ।।

तत स्त्रिरूपौ स ऋजू तौ द्वौ शान्तीशजौ क्रमात् ।
त्रिविधाहङ्कृतिगतौ स भार्यौ स ऋजू उभौ   ।। ९.१५  ।।

एकविंशद्वारजातौ मनस्तत्वादितत्वगौ  ।
अपरोक्षिणां ऋजूनां च शतस्याण्डाद्बहिर्जनिः   ।। ९.१६  ।।

एवं रुद्रादि तत्वेशाः स्वसंख्या नियमोचिताः  ।
अण्डाद्बहिः सृष्टियोग्याः दृष्टेशाः नेतरे क्वचिथ् ।। ९.१७  ।।

एवं त्रिरूपतो जाताः प्राक्शान्तीशेन कालतः  ।
सूक्ष्मेण ऋजुजन्मानन्तरं शेषादयस्त्रयः   ।। ९.१८  ।।

षण्णीलाद्याः कालयोगात्सापर्ण्याद्याः क्रमेण तु  ।
अजेशाजेरशेष्यैस्तु अजेराभ्यां स्त्रिभिः स्त्रिभिः   ।। ९.१९  ।।

रूपैरहङ्कारतत्वात्मकस्थूलशरीरिणः  ।
बभूवुरितरेषां तु पदयोग्यापरोक्षिणः   ।। ९.२०  ।।

ते तथैव महत्तत्वाद्येकविंशति तत्वके  ।
तावद्रूपैःसूक्ष्मतत्वाजातौ प्रागनिरूद्धतः   ।। ९.२१  ।।

मन आदीनि तत्वानि स्थूलदेहानि भेजिरे  ।
इन्द्रादि पुष्करान्ताश्च सूक्ष्मतत्वानिरुद्धजाः   ।। ९.२२  ।।

एकविंशद्वारतस्ते आसन्चित्तादि तत्वगाः (आस श्रितादित तत्वगाः) ।
तानि स्थूलादि तत्वानि(देहानि) तेषां आसन्क्रमेण हि   ।। ९.२३  ।।

प्राक्शान्तीशोत्थितेन्द्राद्याः मनस्थूलशरीरिणः  ।
द्वित्र्यब्दिपञ्चषड्वारं जाताः श्रोत्रादितत्वगाः   ।। ९.२४  ।।

सप्ताषटनवदिग्रुद्रवारजाताः क्रमेण तु  ।
इन्द्रादयः पुष्करान्ताः वागादि स्थूलदेहकाः   ।। ९.२५  ।।

ततश्च पञ्चवारोत्थाः प्राक्शान्तीशेन कालयोगतः  ।
शब्दादि स्थूलदेहेताः ततो जातास्तु द्वादिगाः   ।। ९.२६  ।।

अत्रोक्तानां सुराणान्तु यादृशस्थूलदेहतः  ।
भावीनां च पदस्थानां तद्वशे स्थितिरिष्यते   ।। ९.२७  ।।

अनिरुद्धः सूक्ष्मकर्ता प्रागेषामुचितस्थलं  ।
प्राप्यैव सृष्टिमकरोद्धेशकालार्थतत्वविथ् ।। ९.२८  ।।

सर्वतत्वस्थितानान्तु ऋजूनां सूक्ष्मदेहगाः  ।
सत्वाणवो दशगुणाधिका यान्ति च सर्वशः   ।। ९.२९  ।।

रजस्तमोणवः पादमात्रतो यान्ति चोन्नतिं  ।
बहुवारजातरुद्रेन्द्रादि सूक्ष्मशरीरगाः   ।। ९.३०  ।।

सत्वाणवःसमाश्चोपाश्चोपचितास्तथा  ।
रजस्तमोणवो रुद्रशक्रादिसुरसूक्ष्मगाः   ।। ९.३१  ।।

द्वित्र्यब्धिपञ्चषट्सप्ताष्ट धर्मशिवार्ककैः  ।
भागतोविंशदन्तैर्वृद्धिं यास्यन्ति वै क्रमाथ् ।। ९.३२  ।।

तेनैव तत्कारणेन पूर्वपूर्वोक्त कारणैः  ।
उत्तरोत्तररूपेषु बुद्धिमान्द्यादि चेष्यते   ।। ९.३३  ।।

महदादिषु चाण्डोर्ध्वं दैत्यावेशादि नेष्यते  ।
यथा सूक्ष्मशरीरेषु अभिवृद्धं रजस्तमः   ।। ९.३४  ।।

भवत्तेषां तथा प्रोक्तं स्थूलदेहेष्वपि स्फुटं  ।
रजस्तमोणवो व्यक्तिं यास्यन्त्येव ततः क्रमाथ् ।। ९.३५  ।।

तत्वानि पूर्वरूपाणि सन्त्यनन्तानि तानि तु  ।
ऋजवः सर्वतत्वेषु प्रतिभातपरावराः   ।। ९.३६  ।।

सभार्या नीचोच्चसर्वतत्वेषु संस्थिताः  ।
रजस्तमोणूपचयाधिक्याद्बुद्धिविपर्ययं  ।। ९.३७  ।।

नैव यास्यन्ति ते सर्वे हरेः प्रियतमाःसदा  ।
ब्रह्मासरस्वतीविष्णोः सर्वाङ्गैः सम्भवन्ति हि   ।। ९.३८  ।।

वामनाड्युत्थितौ शेषविपौ विष्णोः शिवस्तथा  ।
नीलाद्यावारुणी पूर्वाः इन्द्रकामौ मनोभवौ   ।। ९.३९  ।।

सभार्यौ च गुरुर्बुद्धेः मनुराद्योह्युपस्थतः  ।
दक्षोङ्गुष्टात्कामपुत्रः मनवः कामपूर्वकाः   ।। ९.४०  ।।

मरुतः श्वासतः सूर्यः चक्षुषः चन्द्रमा श्रुतेः  ।
धर्मो हृदः सभार्यश्च वरुणो रसनोत्थितः   ।। ९.४१  ।।

भृगुस्त्वचोग्निर्मुखतः जातान्मेढ्रान्मनुर्गतेः  ।
विश्वामित्रमरीच्याद्याः मित्रोपानाच्चनैरुतः   ।। ९.४२  ।।

स्कन्दाद्भवगणपतिः शम्भुजयन्तौ नाभिपादयोः  ।
नासत्यौ नासिकाभ्यन्तु विश्वक्सेनो मुखादभूथ् ।। ९.४३  ।।

पद्भ्यान्तु ऋभवः(रुतवः)(रुभवः) कण्ठाद्धिग्देवास्तु कर्मजाः  ।
रुद्राः कपोलाल्ललाटाच्च वसवत्स्विच्छया विभोः   ।। ९.४४  ।।

आदित्यास्तु प्रकाशोत्था दन्तपङ्क्तिस्थिता अपि  ।
सनकाद्या मनोजाता जयाद्यानाभि पार्श्वतः   ।। ९.४५  ।।

गङ्गादि नद्यो नाडिभ्यः पादाङ्गुष्टादिभिः प्रभोः  ।
अनुक्ततात्विकाःसर्वे कटाक्षोत्था बुधामताः   ।। ९.४६  ।।

शनिः शरीरतः पुष्कराद्या कर्मेन्द्रियोद्भवाः  ।
अनुक्तदेवताभार्याः भर्तृभिः सहसम्भवाः   ।। ९.४७  ।।

एते ह्यशेषतत्वेषु तत्वस्थित हरीरयोः  ।
प्रोक्त्यैरङ्गैः क्रमाज्जातः वसन्ति ह्यभिमानिनः   ।। ९.४८  ।।

सृष्टावेवं बहिश्चाण्डान्मुक्तावेवं हरेर्वशः  ।
जातौ जातौ हि यस्तस्मात्कामस्तुद्गतिःसुतः   ।। ९.४९  ।।

चण्डो जयाद्या द्वारस्थाः शशाङ्को धनपस्तथा  ।
गन्धर्वपतयःसर्वे जातिष्वपि च तात्विकाः   ।। ९.५०  ।।

पुष्करोच्चा बुधोच्चास्तु अनुक्तास्ते प्रकीर्तिताः  ।
एवं शेषस्य भागोत्था(मार्गोत्थ) बहिरण्डात्समस्तशः   ।। ९.५१  ।।

नवकोट्यो हि देवानां सत्वतत्वाभिमानिनः  ।
अजो विपस्ततो नीलाद्विषट्कविपवल्लभा   ।। ९.५२  ।।

तत इन्द्रःशशी तस्मात्प्राणाद्या मारुतोखिलाः  ।
इन्द्राद्दक्षस्ततो देवर्षयो वै नारदादयः   ।। ९.५३  ।।

इन्द्राद्गुरुस्ततो सूर्यः जयौ विघ्नप्रभुस्ततः  ।
अभवंश्च स्मृतासूर्यादग्निरग्नेस्तु रुद्रकाः   ।। ९.५४  ।।

आदित्यावसवो विश्वाप्याश्वनौ रक्षसाधिपः  ।
पर्जन्य बुधशन्याद्याः पुष्करान्ताः समुत्थिताः   ।। ९.५५  ।।

वसन्ति सर्वतत्वेषु गरुत्मान्मार्गदेवताः  ।
उत्तमानां च गुरवः नीचा उत्तमसेवकाः   ।। ९.५६  ।।

इति श्री प्रकाशसंहितायां प्रथमपरिच्छेदे नवमोऽध्यायः