मनुस्मृतिः/द्वादशोध्यायः
<table>		
		
<td><p>		
	चातुर्वर्ण्यस्य कृत्स्नोऽयं उक्तो धर्मस्त्वयानघः   ।कर्मणां फलनिर्वृत्तिं शंस नस्तत्त्वतः पराम्  । । १२.१  । ।	</p>
<td><p>		
	स तानुवाच धर्मात्मा महर्षीन्मानवो भृगुः   ।अस्य सर्वस्य शृणुत कर्मयोगस्य निर्णयम्  । । १२.२  । ।	</p>
<td><p>		
	शुभाशुभफलं कर्म मनोवाग्देहसंभवम्  ।कर्मजा गतयो नॄणां उत्तमाधममध्यमः   । । १२.३  । ।	</p>
<td><p>		
	तस्येह त्रिविधस्यापि त्र्यधिष्ठानस्य देहिनः   ।दशलक्षणयुक्तस्य मनो विद्यात्प्रवर्तकम्  । । १२.४  । ।	</p>
<td><p>		
	परद्रव्येष्वभिध्यानं मनसानिष्टचिन्तनम्  ।वितथाभिनिवेशश्च त्रिविधं कर्म मानसम्  । । १२.५  । ।	</p>
<td><p>		
	पारुष्यं अनृतं चैव पैशुन्यं चापि सर्वशः   ।असंबद्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्याच्चतुर्विधम्  । । १२.६  । ।	</p>
<td><p>		
	अदत्तानां उपादानं हिंसा चैवाविधानतः   ।परदारोपसेवा च शारीरं त्रिविधं स्मृतम्  । । १२.७  । ।	</p>
<td><p>		
	मानसं मनसैवायं उपभुङ्क्ते शुभाशुभम्  ।वाचा वाचा कृतं कर्म कायेनैव च कायिकम्  । । १२.८  । ।	</p>
<td><p>		
	शरीरजैः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः   ।वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैरन्त्यजातिताम्  । । १२.९  । ।	</p>
<td><p>		
	वाग्दण्डोऽथ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च   ।यस्यैते निहिता बुद्धौ त्रिदण्डीति स उच्यते   । । १२.१०  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रिदण्डं एतन्निक्षिप्य सर्वभूतेषु मानवः   ।कामक्रोधौ तु संयम्य ततः सिद्धिं नियच्छति   । । १२.११  । ।	</p>
<td><p>		
	योऽस्यात्मनः कारयिता तं क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते   ।यः करोति तु कर्माणि स भूतात्मोच्यते बुधैः   । । १२.१२  । ।	</p>
<td><p>		
	जीवसंज्ञोऽन्तरात्मान्यः सहजः सर्वदेहिनाम्  ।येन वेदयते सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु   । । १२.१३  । ।	</p>
<td><p>		
	तावुभौ भूतसंपृक्तौ महान्क्षेत्रज्ञ एव च   ।उच्चावचेषु भूतेषु स्थितं तं व्याप्य तिष्ठतः   । । १२.१४  । ।	</p>
<td><p>		
	असंख्या मूर्तयस्तस्य निष्पतन्ति शरीरतः   ।उच्चावचानि भूतानि सततं चेष्टयन्ति याः   । । १२.१५  । ।	</p>
<td><p>		
	पञ्चभ्य एव मात्राभ्यः प्रेत्य दुष्कृतिनां नृणाम्  ।शरीरं यातनार्थीयं अन्यदुत्पद्यते ध्रुवम्  । । १२.१६  । ।	</p>
<td><p>		
	तेनानुभूय ता यामीः शरीरेणेह यातनाः   ।तास्वेव भूतमात्रासु प्रलीयन्ते विभागशः   । । १२.१७  । ।	</p>
<td><p>		
	सोऽनुभूयासुखोदर्कान्दोषान्विषयसङ्गजान्  ।व्यपेतकल्मषोऽभ्येति तावेवोभौ महौजसौ   । । १२.१८  । ।	</p>
<td><p>		
	तौ धर्मं पश्यतस्तस्य पापं चातन्द्रितौ सह   ।याभ्यां प्राप्नोति संपृक्तः प्रेत्येह च सुखासुखम्  । । १२.१९  । ।	</p>
<td><p>		
	यद्याचरति धर्मं स प्रायशोऽधर्मं अल्पशः   ।तैरेव चावृतो भूतैः स्वर्गे सुखं उपाश्नुते   । । १२.२०  । ।	</p>
<td><p>		
	यदि तु प्रायशोऽधर्मं सेवते धर्मं अल्पशः   ।तैर्भूतैः स परित्यक्तो यामीः प्राप्नोति यातनाः   । । १२.२१  । ।	</p>
<td><p>		
	यामीस्ता यातनाः प्राप्य स जीवो वीतकल्मषः   ।तान्येव पञ्च भूतानि पुनरप्येति भागशः   । । १२.२२  । ।	</p>
<td><p>		
	एता दृष्ट्वास्य जीवस्य गतीः स्वेनैव चेतसा   ।धर्मतोऽधर्मतश्चैव धर्मे दध्यात्सदा मनः   । । १२.२३  । ।	</p>
<td><p>		
	सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रीन्विद्यादात्मनो गुणान्  ।यैर्व्याप्येमान्स्थितो भावान्महान्सर्वानशेषतः   । । १२.२४  । ।	</p>
<td><p>		
	यो यदैषां गुणो देहे साकल्येनातिरिच्यते   ।स तदा तद्गुणप्रायं तं करोति शरीरिणम्  । । १२.२५  । ।	</p>
<td><p>		
	सत्त्वं ज्ञानं तमोऽज्ञानं रागद्वेषौ रजः स्मृतम्  ।एतद्व्याप्तिमदेतेषां सर्वभूताश्रितं वपुः   । । १२.२६  । ।	</p>
<td><p>		
	तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किं चिदात्मनि लक्षयेत् ।प्रशान्तं इव शुद्धाभं सत्त्वं तदुपधारयेत् । । १२.२७  । ।	</p>
<td><p>		
	यत्तु दुःखसमायुक्तं अप्रीतिकरं आत्मनः   ।तद्रजो प्रतीपं विद्यात्सततं हारि देहिनाम्  । । १२.२८  । ।	</p>
<td><p>		
	यत्तु स्यान्मोहसंयुक्तं अव्यक्तं विषयात्मकम्  ।अप्रतर्क्यं अविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् । । १२.२९  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रयाणां अपि चैतेषां गुणानां यः फलोदयः   ।अग्र्यो मध्यो जघन्यश्च तं प्रवक्ष्याम्यशेषतः   । । १२.३०  । ।	</p>
<td><p>		
	वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानं शौचं इन्द्रियनिग्रहः   ।धर्मक्रियात्मचिन्ता च सात्त्विकं गुणलक्षणम्  । । १२.३१  । ।	</p>
<td><p>		
	आरम्भरुचिताधैर्यं असत्कार्यपरिग्रहः   ।विषयोपसेवा चाजस्रं राजसं गुणलक्षणम्  । । १२.३२  । ।	</p>
<td><p>		
	लोभः स्वप्नोऽधृतिः क्रौर्यं नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता   ।याचिष्णुता प्रमादश्च तामसं गुणलक्षणम्  । । १२.३३  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रयाणां अपि चैतेषां गुणानां त्रिषु तिष्ठताम्  ।इदं सामासिकं ज्ञेयं क्रमशो गुणलक्षणम्  । । १२.३४  । ।	</p>
<td><p>		
	यत्कर्म कृत्वा कुर्वंश्च करिष्यंश्चैव लज्जति   ।तज्ज्ञेयं विदुषा सर्वं तामसं गुणलक्षणम्  । । १२.३५  । ।	</p>
<td><p>		
	येनास्मिन्कर्मना लोके ख्यातिं इच्छति पुष्कलाम्  ।न च शोचत्यसंपत्तौ तद्विज्ञेयं तु राजसम्  । । १२.३६  । ।	</p>
<td><p>		
	यत्सर्वेणेच्छति ज्ञातुं यन्न लज्जति चाचरन्  ।येन तुष्यति चात्मास्य तत्सत्त्वगुणलक्षणम्  । । १२.३७  । ।	</p>
<td><p>		
	तमसो लक्षणं कामो रजसस्त्वर्थ उच्यते   ।सत्त्वस्य लक्षणं धर्मः श्रैष्ठ्यं एषां यथोत्तरम्  । । १२.३८  । ।	</p>
<td><p>		
	येन यस्तु गुणेनैषां संसरान्प्रतिपद्यते   ।तान्समासेन वक्ष्यामि सर्वस्यास्य यथाक्रमम्  । । १२.३९  । ।	</p>
<td><p>		
	देवत्वं सात्त्विका यान्ति मनुष्यत्वं च राजसाः   ।तिर्यक्त्वं तामसा नित्यं इत्येषा त्रिविधा गतिः   । । १२.४०  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रिविधा त्रिविधैषा तु विज्ञेया गौणिकी गतिः   ।अधमा मध्यमाग्र्या च कर्मविद्याविशेषतः   । । १२.४१  । ।	</p>
<td><p>		
	स्थावराः कृमिकीटाश्च मत्स्याः सर्पाः सकच्छपाः   ।पशवश्च मृगाश्चैव जघन्या तामसी गतिः   । । १२.४२  । ।	</p>
<td><p>		
	हस्तिनश्च तुरङ्गाश्च शूद्रा म्लेच्छाश्च गर्हिताः   ।सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च मध्यमा तामसी गतिः   । । १२.४३  । ।	</p>
<td><p>		
	चारणाश्च सुपर्णाश्च पुरुषाश्चैव दाम्भिकाः   ।रक्षांसि च पिशाचाश्च तामसीषूत्तमा गतिः   । । १२.४४  । ।	</p>
<td><p>		
	झल्ला मल्ला नटाश्चैव पुरुषाः शस्त्रवृत्तयः   ।द्यूतपानप्रसक्ताश्च जघन्या राजसी गतिः   । । १२.४५  । ।	</p>
<td><p>		
	राजानः क्षत्रियाश्चैव राज्ञां चैव पुरोहिताः   ।वादयुद्धप्रधानाश्च मध्यमा राजसी गतिः   । । १२.४६  । ।	</p>
<td><p>		
	गन्धर्वा गुह्यका यक्षा विबुधानुचराश्च ये   ।तथैवाप्सरसः सर्वा राजसीषूत्तमा गतिः   । । १२.४७  । ।	</p>
<td><p>		
	तापसा यतयो विप्रा ये च वैमानिका गणाः   ।नक्षत्राणि च दैत्याश्च प्रथमा सात्त्विकी गतिः   । । १२.४८  । ।	</p>
<td><p>		
	यज्वान ऋषयो देवा वेदा ज्योतींषि वत्सराः   ।पितरश्चैव साध्याश्च द्वितीया सात्त्विकी गतिः   । । १२.४९  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महानव्यक्तं एव च   ।उत्तमां सात्त्विकीं एतां गतिं आहुर्मनीषिणः   । । १२.५०  । ।	</p>
<td><p>		
	एष सर्वः समुद्दिष्टस्त्रिप्रकारस्य कर्मणः   ।त्रिविधस्त्रिविधः कृत्स्नः संसारः सार्वभौतिकः   । । १२.५१  । ।	</p>
<td><p>		
	इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन धर्मस्यासेवनेन च   ।पापान्संयान्ति संसारानविद्वांसो नराधमाः   । । १२.५२  । ।	</p>
<td><p>		
	यां यां योनिं तु जीवोऽयं येन येनेह कर्मणा   ।क्रमशो याति लोकेऽस्मिंस्तत्तत्सर्वं निबोधत   । । १२.५३  । ।	</p>
<td><p>		
	बहून्वर्षगणान्घोरान्नरकान्प्राप्य तत्क्षयात् ।संसारान्प्रतिपद्यन्ते महापातकिनस्त्विमान्  । । १२.५४  । ।	</p>
<td><p>		
	श्वसूकरखरोष्ट्राणां गोऽजाविमृगपक्षिणाम्  ।चण्डालपुक्कसानां च ब्रह्महा योनिं ऋच्छति   । । १२.५५  । ।	</p>
<td><p>		
	कृमिकीटपतङ्गानां विड्भुजां चैव पक्षिणाम्  ।हिंस्राणां चैव सत्त्वानां सुरापो ब्राह्मणो व्रजेत् । । १२.५६  । ।	</p>
<td><p>		
	लूताहिसरटानां च तिरश्चां चाम्बुचारिणाम्  ।हिंस्राणां च पिशाचानां स्तेनो विप्रः सहस्रशः   । । १२.५७  । ।	</p>
<td><p>		
	तृणगुल्मलतानां च क्रव्यादां दंष्ट्रिणां अपि   ।क्रूरकर्मकृतां चैव शतशो गुरुतल्पगः   । । १२.५८  । ।	</p>
<td><p>		
	हिंस्रा भवन्ति क्रव्यादाः कृमयोऽमेध्यभक्षिणः   ।परस्परादिनः स्तेनाः प्रेत्यान्त्यस्त्रीनिषेविणः   । । १२.५९  । ।	</p>
<td><p>		
	संयोगं पतितैर्गत्वा परस्यैव च योषितम्  ।अपहृत्य च विप्रस्वं भवति ब्रह्मराक्षसः   । । १२.६०  । ।	</p>
<td><p>		
	मणिमुक्ताप्रवालानि हृत्वा लोभेन मानवः   ।विविधाणि च रत्नानि जायते हेमकर्तृषु   । । १२.६१  । ।	</p>
<td><p>		
	धान्यं हृत्वा भवत्याखुः कांस्यं हंसो जलं प्लवः   ।मधु दंशः पयः काको रसं श्वा नकुलो घृतम्  । । १२.६२  । ।	</p>
<td><p>		
	मांसं गृध्रो वपां मद्गुस्तैलं तैलपकः खगः   ।चीरीवाकस्तु लवणं बलाका शकुनिर्दधि   । । १२.६३  । ।	</p>
<td><p>		
	कौशेयं तित्तिरिर्हृत्वा क्षौमं हृत्वा तु दर्दुरः   ।कार्पासतान्तवं क्रौञ्चो गोधा गां वाग्गुदो गुडम्  । । १२.६४  । ।	</p>
<td><p>		
	छुच्छुन्दरिः शुभान्गन्धान्पत्रशाकं तु बर्हिणः   ।श्वावित्कृतान्नं विविधं अकृतान्नं तु शल्यकः   । । १२.६५  । ।	</p>
<td><p>		
	बको भवति हृत्वाग्निं गृहकारी ह्युपस्करम्  ।रक्तानि हृत्वा वासांसि जायते जीवजीवकः   । । १२.६६  । ।	</p>
<td><p>		
	वृको मृगेभं व्याघ्रोऽश्वं फलमूलं तु मर्कटः   ।स्त्रीं ऋक्षः स्तोकको वारि यानान्युष्ट्रः पशूनजः   । । १२.६७  । ।	</p>
<td><p>		
	यद्वा तद्वा परद्रव्यं अपहृत्य बलान्नरः   ।अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवाहुतं हविः   । । १२.६८  । ।	</p>
<td><p>		
	स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन हृत्वा दोषं अवाप्नुयुः   ।एतेषां एव जन्तूनां भार्यात्वं उपयान्ति ताः   । । १२.६९  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वेभ्यः स्वेभ्यस्तु कर्मभ्यश्च्युता वर्णा ह्यनापदि   ।पापान्संसृत्य संसारान्प्रेष्यतां यान्ति शत्रुषु   । । १२.७०  । ।	</p>
<td><p>		
	वान्ताश्युल्कामुखः प्रेतो विप्रो धर्मात्स्वकाच्च्युतः   ।अमेध्यकुणपाशी च क्षत्रियः कटपूतनः   । । १२.७१  । ।	</p>
<td><p>		
	मैत्राक्षज्योतिकः प्रेतो वैश्यो भवति पूयभुक्  ।चैलाशकश्च भवति शूद्रो धर्मात्स्वकाच्च्युतः   । । १२.७२  । ।	</p>
<td><p>		
	यथा यथा निषेवन्ते विषयान्विषयात्मकाः   ।तथा तथा कुशलता तेषां तेषूपजायते   । । १२.७३  । ।	</p>
<td><p>		
	तेऽभ्यासात्कर्मणां तेषां पापानां अल्पबुद्धयः   ।संप्राप्नुवन्ति दुःखानि तासु तास्विह योनिषु   । । १२.७४  । ।	</p>
<td><p>		
	तामिस्रादिषु चोग्रेषु नरकेषु विवर्तनम्  ।असिपत्रवनादीनि बन्धनछेदनानि च   । । १२.७५  । ।	</p>
<td><p>		
	विविधाश्चैव संपीडाः काकोलूकैश्च भक्षणम्  ।करम्भवालुकातापान्कुम्भीपाकांश्च दारुणान्  । । १२.७६  । ।	</p>
<td><p>		
	संभवांश्च वियोनीषु दुःखप्रायासु नित्यशः   ।शीतातपाभिघातांश्च विविधानि भयानि च   । । १२.७७  । ।	</p>
<td><p>		
	असकृद्गर्भवासेषु वासं जन्म च दारुणम्  ।बन्धनानि च काष्ठानि परप्रेष्यत्वं एव च   । । १२.७८  । ।	</p>
<td><p>		
	बन्धुप्रियवियोगांश्च संवासं चैव दुर्जनैः   ।द्रव्यार्जनं च नाशं च मित्रामित्रस्य चार्जनम्  । । १२.७९  । ।	</p>
<td><p>		
	जरां चैवाप्रतीकारां व्याधिभिश्चोपपीडनम्  ।क्लेशांश्च विविधांस्तांस्तान्मृत्युं एव च दुर्जयम्  । । १२.८०  । ।	</p>
<td><p>		
	यादृशेन तु भावेन यद्यत्कर्म निषेवते   ।तादृशेन शरीरेण तत्तत्फलं उपाश्नुते   । । १२.८१  । ।	</p>
<td><p>		
	एष सर्वः समुद्दिष्टः कर्मणां वः फलोदयः   ।नैःश्रेयसकरं कर्म विप्रस्येदं निबोधत   । । १२.८२  । ।	</p>
<td><p>		
	वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानं इन्द्रियाणां च संयमः   ।अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परम्  । । १२.८३  । ।	</p>
<td><p>		
	सर्वेषां अपि चैतेषां शुभानां इह कर्मणाम्  ।किं चिच्छ्रेयस्करतरं कर्मोक्तं पुरुषं प्रति   । । १२.८४  । ।	</p>
<td><p>		
	सर्वेषां अपि चैतेषां आत्मज्ञानं परं स्मृतम्  ।तद्ध्यग्र्यं सर्वविद्यानां प्राप्यते ह्यमृतं ततः   । । १२.८५  । ।	</p>
<td><p>		
	षण्णां एषां तु सर्वेषां कर्मणां प्रेत्य चेह च   ।श्रेयस्करतरं ज्ञेयं सर्वदा कर्म वैदिकम्  । । १२.८६  । ।	</p>
<td><p>		
	वैदिके कर्मयोगे तु सर्वाण्येतान्यशेषतः   ।अन्तर्भवन्ति क्रमशस्तस्मिंस्तस्मिन्क्रियाविधौ   । । १२.८७  । ।	</p>
<td><p>		
	सुखाभ्युदयिकं चैव नैःश्रेयसिकं एव च   ।प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम्  । । १२.८८  । ।	</p>
<td><p>		
	इह चामुत्र वा काम्यं प्रवृत्तं कर्म कीर्त्यते   ।निष्कामं ज्ञातपूर्वं तु निवृत्तं उपदिश्यते   । । १२.८९  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रवृत्तं कर्म संसेव्यं देवानां एति साम्यताम्  ।निवृत्तं सेवमानस्तु भूतान्यत्येति पञ्च वै   । । १२.९०  । ।	</p>
<td><p>		
	सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि   ।समं पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यं अधिगच्छति   । । १२.९१  । ।	</p>
<td><p>		
	यथोक्तान्यपि कर्माणि परिहाय द्विजोत्तमः   ।आत्मज्ञाने शमे च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवान्  । । १२.९२  । ।	</p>
<td><p>		
	एतद्धि जन्मसाफल्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः   ।प्राप्यैतत्कृतकृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा   । । १२.९३  । ।	</p>
<td><p>		
	पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुः सनातनम्  ।अशक्यं चाप्रमेयं च वेदशास्त्रं इति स्थितिः   । । १२.९४  । ।	</p>
<td><p>		
	या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः   ।सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः   । । १२.९५  । ।	</p>
<td><p>		
	उत्पद्यन्ते च्यवन्ते च यान्यतोऽन्यानि कानि चित् ।तान्यर्वाक्कालिकतया निष्फलान्यनृतानि च   । । १२.९६  । ।	</p>
<td><p>		
	चातुर्वर्ण्यं त्रयो लोकाश्चत्वारश्चाश्रमाः पृथक्  ।भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं वेदात्प्रसिध्यति   । । १२.९७  । ।	</p>
<td><p>		
	शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः   ।वेदादेव प्रसूयन्ते प्रसूतिर्गुणकर्मतः   । । १२.९८  । ।	</p>
<td><p>		
	बिभर्ति सर्वभूतानि वेदशास्त्रं सनातनम्  ।तस्मादेतत्परं मन्ये यज्जन्तोरस्य साधनम्  । । १२.९९  । ।	</p>
<td><p>		
	सेनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वं एव च   ।सर्वलोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति   । । १२.१००  । ।	</p>
<td><p>		
	यथा जातबलो वह्निर्दहत्यार्द्रानपि द्रुमान्  ।तथा दहति वेदज्ञः कर्मजं दोषं आत्मनः   । । १२.१०१  । ।	</p>
<td><p>		
	वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन्  ।इहैव लोके तिष्ठन्स ब्रह्मभूयाय कल्पते   । । १२.१०२  । ।	</p>
<td><p>		
	अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठा ग्रन्थिभ्यो धारिणो वराः   ।धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठा ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः   । । १२.१०३  । ।	</p>
<td><p>		
	तपो विद्या च विप्रस्य निःश्रेयसकरं परम्  ।तपसा किल्बिषं हन्ति विद्ययामृतं अश्नुते   । । १२.१०४  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रत्यक्षं चानुमानं च शास्त्रं च विविधागमम्  ।त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिं अभीप्सता   । । १२.१०५  । ।	</p>
<td><p>		
	आर्षं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना   ।यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्मं वेद नेतरः   । । १२.१०६  । ।	</p>
<td><p>		
	नैःश्रेयसं इदं कर्म यथोदितं अशेषतः   ।मानवस्यास्य शास्त्रस्य रहस्यं उपदिश्यते   । । १२.१०७  । ।	</p>
<td><p>		
	अनाम्नातेषु धर्मेषु कथं स्यादिति चेद्भवेत् ।यं शिष्टा ब्राह्मणा ब्रूयुः स धर्मः स्यादशङ्कितः   । । १२.१०८  । ।	</p>
<td><p>		
	धर्मेणाधिगतो यैस्तु वेदः सपरिबृंहणः   ।ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः   । । १२.१०९  । ।	</p>
<td><p>		
	दशावरा वा परिषद्यं धर्मं परिकल्पयेत् ।त्र्यवरा वापि वृत्तस्था तं धर्मं न विचालयेत् । । १२.११०  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रैविद्यो हेतुकस्तर्की नैरुक्तो धर्मपाठकः   ।त्रयश्चाश्रमिणः पूर्वे परिषत्स्याद्दशावरा   । । १२.१११  । ।	</p>
<td><p>		
	ऋग्वेदविद्यजुर्विच्च सामवेदविदेव च   ।त्र्यवरा परिषज्ज्ञेया धर्मसंशयनिर्णये   । । १२.११२  । ।	</p>
<td><p>		
	एकोऽपि वेदविद्धर्मं यं व्यवस्येद्द्विजोत्तमः   ।स विज्ञेयः परो धर्मो नाज्ञानां उदितोऽयुतैः   । । १२.११३  । ।	</p>
<td><p>		
	अव्रतानां अमन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनाम्  ।सहस्रशः समेतानां परिषत्त्वं न विद्यते   । । १२.११४  । ।	</p>
<td><p>		
	यं वदन्ति तमोभूता मूर्खा धर्मं अतद्विदः   ।तत्पापं शतधा भूत्वा तद्वक्तॄननुगच्छति   । । १२.११५  । ।	</p>
<td><p>		
	एतद्वोऽभिहितं सर्वं निःश्रेयसकरं परम्  ।अस्मादप्रच्युतो विप्रः प्राप्नोति परमां गतिम्  । । १२.११६  । ।	</p>
<td><p>		
	एवं स भगवान्देवो लोकानां हितकाम्यया   ।धर्मस्य परमं गुह्यं ममेदं सर्वं उक्तवान्  । । १२.११७  । ।	</p>
<td><p>		
	सर्वं आत्मनि संपश्येत्सच्चासच्च समाहितः   ।सर्वं ह्यात्मनि संपश्यन्नाधर्मे कुरुते मनः   । । १२.११८  । ।	</p>
<td><p>		
	आत्मैव देवताः सर्वाः सर्वं आत्मन्यवस्थितम्  ।आत्मा हि जनयत्येषां कर्मयोगं शरीरिणाम्  । । १२.११९  । ।	</p>
<td><p>		
	खं संनिवेशयेत्खेषु चेष्टनस्पर्शनेऽनिलम्  ।पक्तिदृष्ट्योः परं तेजः स्नेहेऽपो गां च मूर्तिषु   । । १२.१२०  । ।	</p>
<td><p>		
	मनसीन्दुं दिशः श्रोत्रे क्रान्ते विष्णुं बले हरम्  ।वाच्यग्निं मित्रं उत्सर्गे प्रजने च प्रजापतिम्  । । १२.१२१  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रशासितारं सर्वेषां अणीयांसं अणोरपि   ।रुक्माभं स्वप्नधीगम्यं विद्यात्तं पुरुषं परम्  । । १२.१२२  । ।	</p>
<td><p>		
	एतं एके वदन्त्यग्निं मनुं अन्ये प्रजापतिम्  ।इन्द्रं एके परे प्राणं अपरे ब्रह्म शाश्वतम्  । । १२.१२३  । ।	</p>
<td><p>		
	एष सर्वाणि भूतानि पञ्चभिर्व्याप्य मूर्तिभिः   ।जन्मवृद्धिक्षयैर्नित्यं संसारयति चक्रवत् । । १२.१२४  । ।	</p>
<td><p>		
	एवं यः सर्वभूतेषु पश्यत्यात्मानं आत्मना   ।स सर्वसमतां एत्य ब्रह्माभ्येति परं पदम्  । । १२.१२५  । ।	</p>
<td><p>		
	इत्येतन्मानवं शास्त्रं भृगुप्रोक्तं पठन्द्विजः   ।भवत्याचारवान्नित्यं यथेष्टां प्राप्नुयाद्गतिम्  । । १२.१२६  । ।	</p>
</table>

मनुस्मृतिः