कात्यायनस्मृतिः


कात्यायनस्मृतिसारोद्धारः

राजगुणाः
विनीतः शास्त्रसंपन्नः कोशशौर्यसमन्वितः   ।
ब्रह्मण्यो दानशीलः स्यात्सत्यधर्मपरो नृपः   ।। ००१  ।।

स्तम्भोपतापपैशुन्य चापलक्रोधवर्जितः   ।
प्रगल्भः सन्नतोदग्रः संभाषी प्रियदर्शनः   ।। ००२  ।।

वश्येन्द्रियं जितात्मानं धृतदण्डं विकारिषु   ।
परीक्ष्यकारिणं धीरं अत्यन्तं श्रीर्निषेवते   ।। ००३  ।।

राजधर्माः
शौर्यविद्यार्थबाहुल्यात्प्रभुत्वाच्च विशेषतः   ।
सदा चित्तं नरेन्द्राणां मोहं आयाति कारणात् ।। ००४  ।।

तस्माच्चित्तं प्रबोद्धव्यं राजधर्मे सदा द्विजैः   ।
पवित्रं परमं पुण्यं स्मृतिवाक्यं न लङ्घयेत् ।। ००५  ।।

वेदध्वनिप्रभावेण देवाः स्वर्गनिवासिनः   ।
तेऽपि तत्र प्रमोदन्ते तृप्तास्तु द्विजपूजनात् ।। ००६  ।।

तस्माद्यत्नेन कर्तव्या द्विजपूजा सदा नृपैः   ।
तेन भूयोऽपि शक्रत्वं नरेन्द्रत्वं पुनः पुनः   ।। ००७  ।।

सुराध्यक्षश्च्युतः स्वर्गान्नृपरूपेण तिष्ठति   ।
कर्तव्यं तेन तन्नित्यं येन तत्त्वं समाप्नुयात् ।। ००८  ।।

आत्मीये संस्थिता धर्मे नृपाः शक्रत्वं आप्नुयुः   ।
अवीचिवासिनो ये तु व्यपेताचारिणः सदा   ।। ००९  ।।

गच्छेत्सम्यगविज्ञाय वशं क्रोधस्य यो नृपः   ।
वसेत्स नरके घोरे कल्पार्धं तु न संशयः   ।। ०१०  ।।

एतैरेव गुणैर्युक्तं अमात्यं कार्यचिन्तकम्   ।
ब्राह्मणं तु प्रकुर्वीत नृपभक्तं कुलोद्वहम्  ।। ०११  ।।

मन्त्रिणो यत्र सभ्याश्च वैद्याश्च प्रियवादिनः   ।
राज्याद्धर्मात्सुखात्तत्र क्षिप्रं हीयेत पार्थिवः   ।। ०१२  ।।

न तस्य वचने कोपं एतेषां तु प्रवर्तयेत् ।
यस्मादेतैः सदा वाच्यं न्याय्यं सुपरिनिष्ठितम्  ।। ०१३  ।।

यत्र कर्माणि नृपतिः स्वयं पश्यति धर्मतः   ।
तत्र साधुसमाचारा निवसेयुः सुखं प्रजाः   ।। ०१४  ।।

प्रजानां रक्षणं नित्यं कण्टकानां च शोधनम्  ।
द्विजानां पूजनं चैव एतदर्थं कृतो नृपः   ।। ०१५  ।।

भूस्वामी तु स्मृतो राजा नान्यद्रव्यस्य सर्वदा   ।
तत्फलस्य हि षड्भागं प्राप्नुयान्नान्यथैव तु   ।। ०१६  ।।

भूतानां तन्निवासित्वात्स्वामित्वं तेन कीर्तितम्  ।
तत्क्रिया बलिषड्भागं शुभाशुभनिमित्तजम्  ।। ०१७  ।।

एवं प्रवर्तते यस्तु लोभं त्यक्त्वा नराधिपः   ।
तस्य पुत्राः प्रजायन्ते राष्ट्रं कोशश्च वर्धते   ।। ०१८  ।।

अन्यायेन हि यो राष्ट्रात्करं दण्डं च पार्थिवः   ।
सस्यभागं च शुल्कं चाप्याददीत स पापभाक्  ।। ०१९  ।।

अर्थशास्त्रोक्तं उत्सृज्य धर्मशास्त्रोक्तं आव्रजेत् ।। ०२०  ।।

दुष्टस्यापि नरेन्द्रस्य तद्राष्ट्रं न विनाशयेत् ।
न प्रजानुमतो यस्मादन्यायेषु प्रवर्तते   ।। ०२१  ।।

अक्लेशेनार्थिने यस्तु राजा सम्यङ्निवेदयेत् ।
तत्तारयत्यनन्तं स्याद्धर्मार्थं दानं ईदृशम्  ।। ०२२  ।।

न्यायेनाक्रम्य यल्लब्धं रिपुं निर्जित्य पार्थिवैः   ।
तच्छुद्धं तत्प्रदेयं तन्नान्यथोपहृतं क्वचित् ।। ०२३  ।।

राजा पुरोहितं कुर्यादुदितं ब्राह्मणं हितम्   ।
कृताध्ययनसंपन्नं अलुब्धं सत्यवादिनम्  ।। ०२४  ।।

व्यवहारलक्षणादि
प्रयत्नसाध्ये विच्छिन्ने धर्माख्ये न्यायविस्तरे   ।
साध्यमूलस्तु यो वादो व्यवहारः स उच्यते   ।। ०२५  ।।

वि नानार्थेऽव संदेहे हरणं हार उच्यते   ।
नानासंदेहहरणाद्व्यवहार इति स्मृतः   ।। ०२६  ।।

न राजा तु विशित्वेन धनलोभेन वा पुनः   ।
स्वयं कार्याणि कुर्वीत नराणां अविवादिनाम्  ।। ०२७  ।।

उत्पादयति यो हिंसां देयं वा न प्रयच्छति   ।
याचं आनय दौःशील्यादाकृष्योऽसौ नृपाज्ञया   ।। ०२८  ।।

द्विपदे साध्यभेदात्तु पदाष्टादशतां गते   ।
अष्टादश क्रियाभेदाद्भिन्नान्यष्टसहस्रशः   ।। ०२९  ।।

साध्यवादस्य मूलं स्याद्वादिना यन्निवेदितम्  ।
देयाप्रदानं हिंसा चेत्युत्थानद्वयं उच्यते   ।। ०३०  ।।

पूर्वपक्षश्चोत्तरं च प्रत्याकलितं एव च   ।
क्रियापादश्च तेनायं चतुष्पात्समुदाहृतः   ।। ०३१  ।।

धर्मशास्त्रार्थशास्त्रे तु स्कन्धद्वयं उदाहृतम्  ।
जयश्चैवावसायश्च द्वे फले समुदाहृते   ।। ०३२  ।।

शास्त्रेण निन्दितं त्वर्थ मुख्यो राज्ञा प्रचोदितः    ।
आवेदयति यः पूर्वं स्तोभकः स उदाहृतः   ।। ०३३  ।।

नृपेणैव नियुक्तो यः पददोषं अवेक्षितुम्  ।
नृपस्य सूचयेज्ज्ञात्वा सूचकः स उदाहृतः   ।। ०३४  ।।

धर्मव्यवहारचरित्रराजशासनादीणां बलाबलविचारः
दोषकारी तु कर्तृत्वं धनस्वामी स्वकं धनम्  ।
विवादे प्राप्नुयाद्यत्र धर्मेणैव स निर्णयः   ।। ०३५  ।।

स्मृतिशास्त्रं तु यत्किंचित्प्रथितं धर्मसाधकैः   ।
कार्याणां निर्णयार्थे तु व्यवहारः स्मृतो हि सः   ।। ०३६  ।।

यद्यदाचर्यते येन धर्म्यं वाधर्म्यं एव वा   ।
देशस्याचरणान्नित्यं चरित्रं तत्प्रकीर्तितम्  ।। ०३७  ।।

न्यायशास्त्राविरोधेन देशदृष्टेस्तथैव च   ।
यं धर्मं स्थापयेद्राजा न्याय्यं तद्राजशासनम्  ।। ०३८  ।।

युक्तियुक्तं तु कार्यं स्याद्दिव्यं यत्र विवर्जितम्  ।
धर्मस्तु व्यवहारेण बाध्यते तत्र नान्यथा   ।। ०३९  ।।

प्रतिलोमप्रसूतेषु तथा दुर्गनिवासिषु   ।
विरुद्धं नियतं प्राहुस्तं धर्मं न विचालयेत् ।। ०४०  ।।

निर्णयं तु यदा कुर्यात्तेन धर्मेण पार्थिवः   ।
व्यवहारश्चरित्रेण तदा तेनैव बाध्यते   ।। ०४१  ।।

विरुद्धं न्यायतो यत्तु चरित्रं कल्प्यते नृपैः    ।
एवं तत्र निरस्येत चरित्रं तु नृपाज्ञया   ।। ०४२  ।।

अनेन विधिना युक्तं बाधकं यद्यदुत्तरम्  ।
अन्यथाबाधनं यत्र तत्र धर्मो विहन्यते   ।। ०४३  ।।

अस्वर्ग्या लोकनाशाय परानीकभयावहा   ।
आयुर्बीजहरी राज्ञां सति वाक्ये स्वयं कृतिः   ।। ०४४  ।।

तस्माच्छास्त्रानुसारेण राजा कार्याणि साधयेत् ।
वाक्याभावे तु सर्वेषां देशदृष्टेन सन्नयेत् ।। ०४५  ।।

यस्य देशस्य यो धर्मः प्रवृत्तः सार्वकालिकः   ।
श्रुतिस्मृत्यविरोधेन देशदृष्टः स उच्यते   ।। ०४६  ।।

देशपत्तनगोष्ठेषु पुरग्रामेषु वासिनाम्  ।
तेषां स्वसमयैर्धर्म शास्त्रतोऽन्येषु तैः सह   ।। ०४७  ।।

देशस्यानुमतेनैव व्यवस्था या निरूपिता   ।
लिखिता तु सदा धार्या मुद्रिता राजं उद्रया   ।। ०४८  ।।

शास्त्रवद्यत्नतो रक्ष्या तां निरीक्ष्य विनिर्णयेत् ।
नैगमस्थैस्तु यत्कार्यं लिखितं यद्व्यवस्थितम्  ।। ०४९  ।।

तस्मात्तत्संप्रवर्तेत नान्यथैव प्रवर्तयेत् ।
प्रमाणदेशदृष्टं तु यदेवं इति निश्चितम्  ।। ०५०  ।।

अप्र्वृत्तं कृतं यत्र श्रुतिस्मृत्यनुमोदितम्   ।
नान्यथा तत्पुनः कार्यं न्यायापेतं विवर्जयेत् ।। ०५१  ।।

धर्माधिकरणम्
धर्मशास्त्रविचारेण मूलसारविवेचनम्  ।
यत्राधिक्रियते स्थाने धर्माधिकरणं हि तत् ।। ०५२  ।।

प्रातरुत्थाय नृपतिः शौचं कृत्वा समाहितः   ।
गुरुं ज्योतिर्विदं वैद्यान्देवान्विप्रान्पुरोहितान्  ।। ०५३  ।।

यथार्हं एतान्संपूज्य सुपुष्पाभरणाम्बरैः   ।
अभिवन्द्य च गुर्वादीन्सुमुखां प्रविशेत्सभाम्  ।। ०५४  ।।

विनीतवेषो नृपतिः सभां गत्वा समाहितः   ।
आसीनः प्राङ्मुखः स्थित्वा पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम्  ।
सह त्रैविद्यवृद्धैश्च मन्त्रज्ञैश्चैव मन्त्रिभिः   ।। ०५५  ।।

सप्राड्विवाकः सामात्यः सब्राह्मणपुरोहितः   ।
ससभ्यः प्रेक्षको राजा स्वर्गे तिष्ठति धर्मतः   ।। ०५६  ।।

सह सभ्यैः स्थिरैर्युक्तैः प्राज्ञैर्मौलैर्द्विजोत्तमैः   ।
धर्मशास्त्रार्थकुशलैरर्थशास्त्रविशारदैः   ।। ०५७  ।।

कुलशीलवयोवृत्त वित्तवद्भिरमत्सरैः   ।
वणिग्भिः स्यात्कतिपयैः कुलभूतैरधिष्ठितम्  ।। ०५८  ।।

श्रोतारो वणिजस्तत्र कर्तव्या न्यायदर्शिनः    ।। ०५९  ।।

कार्यदर्शनकालः
सभास्थानेषु पूर्वाह्णे कार्याणां निर्णयं नृपः   ।
कुर्याच्छास्त्रप्रणीतेन मार्गेणामित्रकर्षणः   ।। ०६०  ।।

दिवसस्याष्टमं भागं मुक्त्वा कालत्रयं तु यत् ।
स कालो व्यवहाराणां शास्त्रदृष्टः परः स्मृतः   ।। ०६१  ।।

आद्यादह्नोऽष्टभागाद्यदूर्ध्वं भागत्रयं भवेत् ।
स कालो व्यवहारस्य शास्त्रे दृष्टो मनीषिभिः   ।। ०६२  ।।

प्राड्विवाकः
यदा कुर्यान्न नृपतिः स्वयं कार्यविनिर्णयम्  ।
तदा तत्र नियुञ्जीत ब्राह्मणं शास्त्रपारगम्  ।। ०६३  ।।

दक्षं कुलीनमध्यस्थं अनुद्वेगकरं स्थिरम्  ।
परत्र भीरुं धर्मिष्ठं उद्युक्तं क्रोधवर्जितम्  ।। ०६४  ।।

अक्रूरो मधुरः स्निग्धः क्षमायातो विचक्षणः   ।
उत्साहवानलुब्धश्च वादे योज्यो नृपेण तु   ।। ०६५  ।।

एकशास्त्रं अधीयानो न विद्यात्कार्यनिश्चयम्  ।
तस्माद्बह्वागमः कार्यो विवादेषूत्तमो नृपैः   ।। ०६६  ।।

ब्राह्मणो यत्र न स्यात्तु क्षत्रियं तत्र योजयेत्  ।
वैश्यं वा धर्मशास्त्रज्ञं शूद्रं यत्नेन वर्जयेत् ।। ०६७  ।।

अतोऽन्यैर्यत्कृतं कार्यं अन्यायेन कृतं तु तत् ।
नियुक्तैरपि विज्ञेयं दैवाद्यद्यपि शास्त्रतः   ।। ०६८  ।।

व्यवहाराश्रितं प्रश्नं पृच्छति प्राङिति स्थितिः   ।
विवेचयति यस्तस्मिन्प्राड्विवाकस्ततः स्मृतः   ।। ०६९  ।।

अनिर्णीते तु यद्यर्थे संभाषेत रहोऽर्थिना   ।
प्राड्विवाकोऽथ दण्ड्यः स्यात्सभ्याश्चैव विशेषतः   ।। ०७०  ।।

सभ्याः
अलुब्धा धनवन्तश्च धर्मज्ञाः सत्यवादिनः   ।
सर्वशास्त्रप्रवीणाश्च सभ्याः कार्या द्विजोत्तमाः   ।। ०७१  ।।

न्यायशास्त्रं अतिक्रम्य सभ्यैर्यत्र विनिश्चितम्  ।
तत्र धर्मो ह्यधर्मेण हतो हन्ति न संशयः   ।। ०७२  ।।

यत्र धर्मो ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च   ।
हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः   ।। ०७३  ।।

अधर्मतः प्रवृत्तं तु नोपेक्षेरन्सभासदः   ।
उपेक्षमाणाः सनृपा नरकं यान्त्यधोमुखाः   ।। ०७४  ।।

अन्यायेनापि तं यान्तं येऽनुयान्ति सभासदः    ।
तेऽपि तद्भागिनस्तस्माद्बोधनीयः स तैर्नृपः   ।। ०७५  ।।

न्यायमार्गादपेतं तु ज्ञात्वा चित्तं महीपतेः   ।
वक्तव्यं तत्प्रियं तत्र न सभ्यः किल्विषी भवेत् ।। ०७६  ।।

सभ्येनावश्यवक्तव्यं धर्मार्थसहितं वचः   ।
शृणोति यदि नो राजा स्यात्तु सभ्यस्ततोऽनघः   ।। ०७७  ।।

अधर्माय यदा राजा नियुञ्जीत विवादिनाम्  ।
विज्ञाप्य नृपतिं सभ्यस्तदा कार्यं निवर्तयेत् ।। ०७८  ।।

स्नेहादज्ञानतो वापि लोभाद्वा मोहतोऽपि वा   ।
तत्र सभ्योऽन्यथावादी दण्ड्योऽसभ्यः स्मृतो हि सः   ।। ०७९  ।।

कार्यस्य निर्णयं सम्यग्ज्ञात्वा सभ्यस्ततो वदेत् ।
अन्यथा नैव वक्तव्यं वक्ता द्विगुणदण्डभाक्  ।। ०८०  ।।

सभ्यदोषात्तु यन्नष्टं देयं सभ्येन तत्तदा   ।
कार्यं तु कार्यिणां एव निश्चितं न विचालयेत् ।। ०८१  ।।

कार्यनिर्णेतॄणां गुरुलाघवम्
कुलानि श्रेणयश्चैव गणस्त्वधिकृतो नृपः   ।
प्रतिष्ठा व्यवहाराणां गुर्वेभ्यस्तूत्तरोत्तरम्  ।। ०८२  ।।

तपस्विनां तु कार्याणि त्रैविद्यैरेव कारयेत्  ।
मायायोगविदां चैव न स्वयं कोपकारणात् ।। ०८३  ।।

सम्यग्विज्ञानसंपन्नो नोपदेशं प्रकल्पयेत् ।
उत्कृष्टजातिशीलानां गुर्वाचार्यतपस्विनाम्  ।। ०८४  ।।

गोत्रस्थितिस्तु या तेषां क्रमादायाति धर्मतः   ।
कुलधर्मं तु तं प्राहुः पालयेत्तं तथैव तु   ।। ०८५  ।।

प्रश्नप्रकारः
काले कार्यार्थिनं पृच्छेत्प्रणतं पुरतः स्थितम्  ।
किं कार्यं का च ते पीडा मा भैषीर्ब्रूहि मानव   ।। ०८६  ।।

केन कस्मिन्कदा कस्मात्पृच्छेदेवं सभागतः   ।
एवं पृष्टः स यद्ब्रूयात्तत्सभ्यैर्ब्राह्मणः सहः   ।। ०८७  ।।

विमृश्य कार्यं न्याय्यं चेदाह्वानार्थं अतः परम्  ।
मुद्रां वा निक्षिपेत्तस्मिन्पुरुषं वा समादिशेत् ।। ०८८  ।।

प्रतिनिधिः
समर्पितोऽर्थिना योऽन्यः परो धर्माधिकारिणि   ।
प्रतिवादी स विज्ञेयः प्रतिपन्नश्च यः स्वयम्  ।। ०८९  ।।

अधिकारोऽभियुक्तस्य नेतरस्यास्त्यसङ्गतेः    ।
इतरोऽप्यभियुक्तेन प्रतिरोधिकृतो मतः   ।। ०९०  ।।

अर्थिना संनियुक्तो वा प्रत्यर्थिप्रहितोऽपि वा   ।
यो यस्यार्थे विवदते तयोर्जयपराजयौ   ।। ०९१  ।।

दासाः कर्मकराः शिष्या नियुक्ता बान्धवास्तथा   ।
वादिनो न च दण्ड्याः स्युः यस्त्वतोऽन्यः स दण्डभाक्  ।। ०९२  ।।

ब्रह्महत्यासुरापान स्तेयगुर्वङ्गनागमे   ।
अन्येषु चातिपापेषु प्रतिवादी न दीयते   ।। ०९३  ।।

मनुष्यमारणे स्तेये परदाराभिमर्शने   ।
अभक्ष्यभक्षणे चैव कन्याहरणदूषणे   ।। ०९४  ।।

पारुष्ये कूटकरणे नृपद्रोहे तथैव च   ।
प्रतिवादी न दातव्यः कर्ता तु विवदेत्स्वयम्  ।। ०९५  ।।

आह्वानं
धर्मोत्सुकानभ्युदये रोगिणोऽथ जडानपि   ।
अस्वस्थमत्तोन्मत्तार्त स्त्रियो नाह्वानयेन्नृपः   ।। ०९६  ।।
न हीनपक्षां युवतिं कुले जातां प्रसूतिकाम्   ।
सर्ववर्णोत्तमां कन्यां ता ज्ञातिप्रभुकाः स्मृताः   ।। ०९७  ।।

तदधीनकुटुम्बिन्यः स्वैरिण्यो गणिकाश्च याः   ।
निष्कुला याश्च पतितास्तासां आह्वानं इष्यते   ।। ०९८  ।।

सशस्त्रोऽनुत्तरीयो वा मुक्तकेशः सहासनः   ।
वामहस्तेन वा वादं वदन्दण्डं अवाप्नुयात् ।। ०९९  ।।

आहूतस्त्ववमन्येत यः शक्तो राजशासनम्  ।
तस्य कुर्यान्नृपो दण्डं विधिदृष्टेन कर्मणा   ।। १००  ।।

हीने कर्माणि पञ्चाशन् मध्यमे द्विशतावरः   ।
गुरुकार्येषु दण्डः स्यान्नित्यं पञ्चशतावरः   ।। १०१  ।।

कल्पितो यस्य यो दण्डस्त्वपराधस्य यत्नतः   ।
पणानां ग्रहणं तु स्यात्तन्मूल्यं वाथ राजनि   ।। १०२  ।।

आसेधः
उत्पादयति यो हिंसां देयं वा न प्रयच्छति   ।
याचं आनाय दौःशील्यादाकृष्योऽसौ नृपाज्ञया   ।। १०३  ।।

आवेद्य तु नृपे कार्यं असंदिग्धे प्रतिश्रुते   ।
तदासेधं प्रयुञ्जीत यावदाह्वानदर्शनम्  ।। १०४  ।।

आसेधयोग्य आसिद्ध उत्क्रामन्दण्डं अर्हति    ।। १०५  ।।

अनासेध्याः
यस्त्विन्द्रियनिरोधेन व्याहारोच्छ्वसनादिभिः   ।
आसेधयेदनासेध्यं स दण्ड्यो न त्वतिक्रमी   ।। १०६  ।।

वृक्षपर्वतं आरूढा हस्त्यश्वरथनौस्थिताः   ।
विषमस्थाश्च ते सर्वे नासेध्याः कार्यसाधकैः   ।। १०७  ।।

व्याध्यार्ता व्यसनस्थाश्च यजमानास्तथैव च   ।
अनुत्तीर्णाश्च नासेध्या मत्तोन्मत्तजडास्तथा   ।। १०८  ।।

न कर्षको बीजकाले सेनाकाले तु सैनिकः   ।
प्रतिज्ञाय प्रयातश्च कृतकालश्च नान्तरा   ।। १०९  ।।

उद्युक्तः कर्षकः सस्ये तोयस्यागमने तथा   ।
आरम्भात्संग्रहं यावत्तत्कालं न विवादयेत् ।
आसेधयंस्त्वनासेध्यं रज्ञा शास्य इति स्थितिः   ।। ११०  ।।

अभियुक्तश्च रुद्धश्च तिष्ठेयुश्च नृपाज्ञया   ।
न तस्यान्येन कर्तव्यं अभियुक्तं विदुर्बुधाः   ।। १११  ।।

एकाहद्व्याहाद्यपेक्षं देशकालाद्यपेक्षया   ।
दूताय साधिते कार्ये तेन भक्तं प्रदापयेत् ।। ११२  ।।

देशकालवयःशक्त्याद्य् अपेक्षं भोजनं स्मृतम्   ।
आकारकस्य सर्वत्र इति तत्त्वविदो विदुः   ।। ११३  ।।

प्रतिभूत्वेनाग्राह्याः
न स्वामी न च वै शत्रुः स्वामिनाधिकृतस्तथा   ।
निरुद्धो दण्डितश्चैव संशयस्थाश्च न क्वचित् ।। ११४  ।।

नैव रिक्थी न रिक्तश्च न चैवात्यन्तवासिनः   ।
राजकार्यनियुक्तश्च ये च प्रव्रजिता नराः   ।। ११५  ।।

नाशक्तो धनिने दातुं दण्डं राज्ञे च तत्समम्  ।
जीवन्वापि पिता यस्य तथैवेच्छाप्रवर्तकः   ।
नाविज्ञातो ग्रहीतव्यः प्रतिभूत्वक्रियां प्रति   ।। ११६  ।।

अथ चेत्प्रतिभूर्नास्ति वादयोग्यस्य वादिनः   ।
स रक्षितो दिनस्यान्ते दद्याद्दूताय वेतनम्  ।। ११७  ।।

द्विजातिः प्रतिभूहीनो रक्ष्यः स्याद्बाह्यचारिभिः   ।
शूद्रादीन्प्रतिभूहीनान्बन्धयेन्निगडेन तु   ।। ११८  ।।

अतिक्रमेऽपयाते च दण्डयेत्तं पणाष्टकम्  ।
नित्यकर्मापरोधस्तु कार्यः सर्ववर्णिनाम्  ।। ११९  ।।

ग्रहीतग्रहणो न्याये न प्रवर्त्यो महीभृता   ।
तस्य वा तत्समर्प्यं स्यात्स्थापयेद्वा परस्य तत् ।। १२०  ।।

अभियोक्त्रादीनां उक्तिक्रमः
तत्राभियोक्ता प्राग्ब्रूयादभियुक्तस्त्वनन्तरम्  ।
तयोरन्ते सदस्यास्तु प्राड्विवाकस्ततः परम्  ।। १२१  ।।

यस्य स्यादधिका पीडा कार्यं वाप्यधिकं भवेत् ।
पूर्वपक्षो भवेत्तस्य न यः पूर्वं निवेदयेत् ।। १२२  ।।

यस्य वार्थगता पीडा शारीरी वाधिका भवेत् ।
तस्यार्थिवादो दातव्यो न यः पूर्वं निवेदयेत् ।। १२३  ।।

प्रतिज्ञास्वरूपम्
निवेश्य कालं वर्षं च मासं पक्षं तिर्थि तथा   ।
वेलां प्रदेशं विषयं स्थानं जात्याकृती वयः   ।। १२४  ।।

साध्यप्रमाणं द्रव्यं च संख्यां नाम तथात्मनः   ।
राज्ञां च क्रमशो नाम निवासं साध्यनाम च   ।। १२५  ।।

क्रमात्पितॄणां नामानि पीडां चाहर्तृदायकौ   ।
क्षमालिङ्गानि चान्यानि पक्षं संकीर्त्य कल्पयेत् ।। १२६  ।।

देशश्चैव तथा स्थानं संनिवेशस्तथैव च   ।
जातिः संज्ञा निवासश्च प्रमाणं क्षेत्रनाम च   ।। १२७  ।।

पितृपैतामहं चैव पूर्वराजानुकीर्तनम्  ।
स्थावरेषु विवादेषु दशैतानि निवेशयेत् ।। १२८  ।।

रागादीनां यदेकेन कोपितः करणे वदेत् ।
तदों इति लिखेत्सर्वं वादिनः फलकादिषु   ।। १२९  ।।

अधिकान्शोधयेदर्थान्न्यूनांश्च प्रतिपूरयेत् ।
भूमौ निवेशयेत्तावद्यावत्पक्षः प्रतिष्ठितः   ।। १३०  ।।

पूर्वपक्षं स्वभावोक्तं प्राड्विवाकोऽभिलेखयेत् ।
पाण्डुलेखेन फलके ततः पत्रे विशोधितम्  ।। १३१  ।।

अन्यदुक्तं लिखेदन्यद्योऽर्थिप्रत्यर्थिनां वचः   ।
चौरवच्छासयेत्तं तु धार्मिकः पृथिवीपतिः   ।। १३२  ।।

सोल्लेखनं वा लभते त्र्यहं सप्ताहं एव वा   ।
मतिरुत्पद्यते यावद्विवादे वक्तुं इच्छतः   ।। १३३  ।।

यस्मात्कार्यसमारम्भाच्चिरात्तेन विनिश्चयः    ।
तस्मात्न लभते कालं अभियुक्तस्तु कालभाक्  ।। १३४  ।।

मतिर्नोत्सहते यत्र विवादे कार्यं इच्छतोः   ।
दातव्यस्तत्र कालः स्यादर्थिप्रत्यर्थिनोरपि   ।। १३५  ।।

प्रतिज्ञादोषाः पूर्वपक्षदोषाः
यश्च राष्ट्रविरुद्धश्च यश्च राज्ञा विवर्जितः   ।
अनेकपदसंकीर्णः पूर्वपक्षो न सिद्ध्यति   ।। १३६  ।।

बहुप्रतिज्ञं यत्कार्यं व्यवहारेषु निश्चितम्  ।
कामं तदपि गृह्णीयाद्राजा तत्त्वबुभुत्सया   ।। १३७  ।।

देशकालविहीनश्च द्रव्यसंख्याविवर्जितः   ।
साध्यप्रमाणहीनश्च पक्षोऽनादेय इष्यते   ।। १३८  ।।

न्यायस्थं नेच्छते कर्तुं अन्यायं वा करोत्ययम्  ।
न लेखयति यत्त्वेवं तस्य पक्षो न सिध्यति   ।। १३९  ।।

अप्रसिद्धं निराबाधं निरर्थं निष्प्रयोजनम्  ।
असाध्यं वा विरुद्धं वा पक्षाभासं विवर्जयेत् ।। १४०  ।।

प्रतिज्ञादोषनिर्मुक्तं साध्यं सत्कारणान्वितम्   ।
निश्चितं लोकसिद्धं च पक्षं पक्षविदो विदुः   ।। १४१  ।।

स्वल्पाक्षरः प्रभूतार्थो निःसंदिग्धो निराकुलः   ।
विरोधिकारणैर्मुक्तो विरोधिप्रतिषेधकः   ।। १४२  ।।

यदा त्वेवं विधः पक्षः कल्पितः पूर्ववादिना   ।
दद्यात्तत्पक्षसंबद्धं प्रतिवादी तदोत्तरम्  ।। १४३  ।।

श्राव्यमाणोऽर्थिना यत्र यो ह्यर्थो न विघातितः   ।
दानकालेऽथवा तूष्णीं स्थितः सोऽर्थोऽनुमोदितः   ।। १४४  ।।

उत्तरं सद्यो दातव्यं कालान्तरेण वा दातव्यम्
श्रुत्वा लेख्यगतं त्वर्थं प्रत्यर्थी कारणाद्यदि   ।
कालं विवादे याचेत तस्य देयो न संशयः   ।। १४५  ।।

सद्यो वैकाहपञ्चाह त्र्यहं वा गुरुलाघवात् ।
लभेतासौ त्रिपक्षं वा सप्ताहं वा ऋणादिषु   ।। १४६  ।।

कालं शक्तिं विदित्वा तु कार्याणां च बलाबलम्  ।
अल्पं वा बहु वा कालं दद्यात्प्रत्यर्थिने प्रभुः   ।। १४७  ।।

दिनं मासार्धमासौ वा ऋतुः संवत्सरोऽपि वा    ।
क्रियास्थित्यनुरूपस्तु देयं कालः परेण तु   ।। १४८  ।।

व्यपैति गौरवं यत्र विनाशस्त्याग एव वा   ।
कालं तत्र न कुर्वीत कार्यं आत्ययिकं हि तत् ।। १४९  ।।

धेनावनडुहि क्षेत्रे स्त्रीषु प्रजनने तथा   ।
न्यासे याचितके दत्ते तथैव क्रयविक्रये   ।। १५०  ।।

कन्याया दूषणे स्तेये कलहे साहसे निधौ   ।
उपधौ कौटसाक्ष्ये च सद्य एव विवादयेत् ।। १५१  ।।

साहसस्तेयपारुष्य गोऽभिशापे तथात्यये   ।
भूमौ विवादयेत्क्षिप्रं अकालेऽपि बृहस्पतिः   ।। १५२  ।।

सद्यः कृतेषु कार्येषु सद्य एव विवादयेत् ।
कालातीतेषु वा कालं दद्यात्प्रत्यर्थिने प्रभुः   ।। १५३  ।।

सद्यः कृते सद्य एव मासातीते दिनं भवेत् ।
षडाब्दिके त्रिरात्रं स्यात्सप्ताहं द्वादशाब्दिके   ।। १५४  ।।

विंशत्यब्दे दशाहं तु मासार्धं वा लभेत सः   ।
मासं त्रिंशत्समातीते त्रिपक्षं परतो भवेत् ।। १५५  ।।

कालं संवत्सरादर्वाक्स्वयं एव यथेप्सितम्  ।
संवत्सरं जडोन्मत्त मनस्के व्याधिपीडिते   ।। १५६  ।।

दिगन्तरप्रपन्ने वा अज्ञातार्थे च वस्तुनि    ।
मूलं वा साक्षिणो वाथ परदेशे स्थिता यदा   ।। १५७  ।।

तत्र कालो भवेत्पुंसां आ स्वदेशसमागमात् ।
दत्तेऽपि काले देयं स्यात्पुनः कार्यस्य गौरवात् ।। १५८  ।।

पूर्वपक्षश्रुतार्थस्तु प्रत्यर्थी तदनन्तरम्  ।
पूर्वपक्षार्थसंबन्धं प्रतिपक्षं निवेदयेत् ।। १५९  ।।

आचारद्रव्यदानेष्ट कृत्योपस्थाननिर्णये   ।
नोपस्थितो यदा कश्चिच्छलं तत्र न कारयेत् ।। १६०  ।।

दैवराजकृतो दोषस्तस्मिन्काले यदा भवेत् ।
अबाधत्यागमात्रेण न भवेत्स पराजितः   ।। १६१  ।।

दैवराजकृतं दोषं साक्षिभिः प्रतिपादयेत् ।
जैह्म्येन वर्तमानस्य दण्डो दाप्यस्तु तद्धनम्  ।। १६२  ।।

अभियुक्तोऽभियोक्तारं अभियुञ्जीत कर्हिचित् ।
अन्यत्र दण्डपारुष्य स्तेयसंग्रहणात्ययात् ।। १६३  ।।

यावन्यस्मिन्समाचारः पारंपर्यक्रमागतः   ।
तं प्रतीक्ष्य यथान्यायं उत्तरं दापयेन्नृपः   ।। १६४  ।।

चतुर्विधं उत्तरम्
सत्यं मिथ्योत्तरं चैव प्रत्यवस्कन्दनं तथा   ।
पूर्वन्यायविधिश्चैवं उत्तरं स्याच्चतुर्विधम्  ।। १६५  ।।

श्रुत्वा भाषार्थं अन्यस्तु यदा तं प्रतिषेधति   ।
अर्थतः शब्दतो वापि मिथ्या तज्ज्ञेयं उत्तरम्  ।। १६६  ।।

अभियुक्तोऽभियोगस्य यदि कुर्यात्तु निह्नवम्   ।
मिथ्या तत्तु विजानीयादुत्तरं व्यवहारतः   ।। १६७  ।।

साध्यस्य सत्यवचनं प्रतिपत्तिरुदाहृता   ।। १६८  ।।

मिथ्यैतन्नाभिजानामि तदा तत्र न संनिधिः   ।
अजातश्चास्मि तत्काल इति मिथ्या चतुर्विधम्  ।। १६९  ।।

योऽर्थिनार्थः समुद्दिष्टः प्रत्यर्थी यदि तं तथा   ।
प्रपद्य कारणं ब्रूयादाधर्यं गुरुरब्रवीत् ।। १७०  ।।

आचारेणावसन्नोऽपि पुनर्लेखयते यदि   ।
सोऽभिधेयो जितः पूर्वं प्राङ्न्यायस्तु स उच्यते   ।। १७१  ।।

विभावयामि कुलिकैः साक्षिभिर्लिखितेन वा   ।
जितश्चैव मयायं प्राक्प्राङ्न्यायस्त्रिप्रकारकः   ।। १७२  ।।

उत्तराभासा उत्तरदोषा वा
अप्रसिद्धं विरुद्धं यदत्यल्पं अतिभूरि च   ।
संदिग्धासंभवाव्यक्तं अन्यार्थं चातिदोषवत् ।। १७३  ।।

अव्यापकं व्यस्तपदं निगूढार्थं तथाकुलम्  ।
व्याख्यागम्यं असारं च नोत्तरं शस्यते बुधैः   ।। १७४  ।।

यद्व्यस्तपदं अव्यापि निगूढार्थं तथाकुलम्  ।
व्याख्यागम्यं असारं च नोत्तरं स्वार्थसिद्धये   ।। १७५  ।।

चिह्नाकारसहस्रं तु समयं चाविजानता   ।
भाषान्तरेण वा प्रोक्तं अप्रसिद्धं तदुत्तरम्  ।। १७६  ।।

प्रतिदत्तं मया बाल्ये प्रतिदत्तं मया न हि   ।
यदेवं आह विज्ञेयं विरुद्धं तदिहोत्तरम्  ।। १७७  ।।

जितः पुरा मयायं च त्वर्थेऽस्मिन्निति भाषितुम्  ।
पुरा मयायं इति यत्तदूनं चोत्तरं स्मृतम्  ।। १७८  ।।

गृहीतं इति वाच्ये तु कार्यं तेन कृतं मया   ।
पुरा गृहीतं यद्द्रव्यं इति यच्चातिभूरि तत् ।। १७९  ।।

देयं मयेति वक्तव्ये मयादेयं इतीदृशम्  ।
संदिग्धं उत्तरं ज्ञेयं व्यवहारे बुधैस्तदा   ।। १८०  ।।

बलाबलेन चैतेन साहसं स्थापितं पुरा   ।
अनुक्तं एतन्मन्यन्ते तदन्यार्थं इतीरितम्  ।। १८१  ।।

अस्मै दत्तं मया सार्धं सहस्रं इति भाषिते   ।
प्रतिदत्तं तदर्धं यत्तदिहाव्यापकं स्मृतम्  ।। १८२  ।।

पूर्ववादी क्रियां यावत्सम्यङ्नैव निवेशयेत् ।
मया गृहीतं पूर्वं नो तद्व्यस्तपदं उच्यते   ।। १८३  ।।

तत्किं तामरसं कश्चिदगृहीतं प्रदास्यति   ।
निगूढार्थं तु तत्प्रोक्तं उत्तरं व्यवहारतः   ।। १८४  ।।

किं तेनैव सदा देयं मया देयं भवेदिति   ।
एतदकुलं इत्युक्तं उत्तरं तद्विदो विदुः   ।। १८५  ।।

काकस्य दन्ता नो सन्ति सन्तीत्यादि यदुत्तरम्  ।
असारं इति तत्त्वेन सम्यङ्नोत्तरं इष्यते   ।। १८६  ।।

प्रस्तुतादल्पं अव्यक्तं न्यूनाधिकं असङ्गतम्  ।
अव्याप्यसारं संदिग्धं प्रतिपक्षं न लङ्घयेत् ।। १८७  ।।

संदिग्धं अन्यत्प्रकृतादत्यल्पं अतिभूरि च   ।
पक्षैकदेशव्याप्येव तत्तु नैवोत्तरं भवेत् ।। १८८  ।।

पक्षैकदेशे यत्सत्यं एकदेशे च कारणम्  ।
मिथ्या चैवैकदेशे च सङ्करात्तदनुत्तरम्  ।। १८९  ।।

न चैकस्मिन्विवादे तु क्रिया स्याद्वादिनोर्द्वयोः   ।
न चार्थसिद्धिरुभयोर्न चैकत्र क्रियाद्वयम्  ।। १९०  ।।

वादहानिकराणि
प्रपद्य कारणं पूर्वं अन्यद्गुरुतरं यदि   ।
प्रतिवाक्यगतं ब्रूयात्साध्यते तद्धि नेतरत् ।। १९१  ।।

यथार्थं उत्तरं दद्यादयच्छन्तं च दापयेत् ।
सामभेदादिभिर्मार्गैर्यावत्सोऽर्थः समुत्थितः   ।। १९२  ।।

मोहाद्वा यदि वा शाठ्याद्यन्नोक्तं पूर्ववादिना   ।
उत्तरान्तर्गतं चापि तद्ग्राह्यं उभयोरपि   ।। १९३  ।।

उपायैश्चोद्यमानस्तु न दद्यादुत्तरं तु यः   ।
अतिक्रान्ते सप्तरात्रे जितोऽसौ दातुं अर्हति   ।। १९४  ।।

श्रावयित्वा यथाकार्यं त्यजेदन्यद्वदेदसौ   ।
अन्यपक्षाश्रयस्तेन कृतो वादी स हीयते   ।। १९५  ।।

न मयाभिहितं कार्यं अभियुज्य परं वदेत् ।
विब्रुवंश्च भवेदेवं हीनं तं अपि निर्दिशेत् ।। १९६  ।।

लेखयित्वा तु यो वाक्यंं हीनं वाप्यधिकं पुनः   ।
वदेद्वादी स हीयेत नाभियोगं तु सोऽर्हति   ।। १९७  ।।

सभ्याश्च साक्षिणश्चैव क्रिया ज्ञेया मनीषिभिः   ।
तां क्रियां द्वेष्टि यो मोहात्क्रियाद्वेषी स उच्यते   ।। १९८  ।।

आह्वानादनुपस्थानात्सद्य एव प्रहीयते   ।। १९९  ।।

ब्रूहीत्युक्तोऽपि न ब्रूयात्सद्यो बन्धनं अर्हति   ।
द्वितीयेऽहनि दुर्बुद्धेर्विद्यात्तस्य पराजयम्  ।। २००  ।।

व्याजेनैव तु यत्रासौ दीर्घकालं अभीप्सति   ।
सापदेशं तु तद्विद्याद्वादहानिकरं स्मृतम्  ।। २०१  ।।

अन्यवादी पणान्पञ्च क्रियाद्वेषी पणान्दश   ।
नोपस्थाता दश द्वौ च षोडशैव निरुत्तरः   ।
आहूतप्रपलायी च पणान्ग्राह्यस्तु विंशतिम्  ।। २०२  ।।

त्रिराहूतं अनायान्तं आहूतप्रपलायिनम्  ।
पञ्चरात्रं अतिक्रान्तं विनयेत्तं महीपतिः   ।। २०३  ।।

श्रावितव्यवहाराणां एकं यत्र प्रभेदयेत् ।
वादिनं लोभयेच्चैव हीनं तं इति निर्दिशेत् ।। २०४  ।।

भयं करोति भेदं वा भीषणं वा निरोधनम्  ।
एतानि वादिनोरर्थस्य व्यवहारे स हीयते   ।। २०५  ।।

दोषानुरूपं संग्राह्यः पुनर्वादो न विद्यते   ।
उभयोर्लिखिते वाच्ये प्रारब्धे कार्यनिश्चये   ।
अयुक्तं तत्र यो ब्रूयात्तस्मादर्थात्स हीयते   ।। २०६  ।।

साक्षिणो यस्तु निर्दिश्य कामतो न विवादयेत् ।
स वादी हीयते तस्मात्त्रिंशद्रात्रात्परेण तु   ।। २०७  ।।

पलायनानुत्तरत्वादन्यपक्षाश्रयेण च   ।
हीनस्य गृह्यते वादो न स्ववाक्यजितस्य तु   ।। २०८  ।।

यो हीनवाक्येन जितस्तस्योद्धारं विदुर्बुधाः   ।
स्ववाक्यहीनो यस्तु स्यात्तस्योद्धारो न विद्यते   ।। २०९  ।।

आवेद्य प्रगृहीतार्थाः प्रशमं यान्ति ये मिथः   ।
सर्वे द्विगुणदण्ड्याः स्युः विप्रलम्भान्नृपस्य ते   ।। २१०  ।।

क्रियापादः
कारणात्पूर्वपक्षोऽपि ह्युत्तरत्वं प्रपद्यते   ।
अतः क्रिया तदा प्रोक्ता पूर्वपक्षप्रसाधिनी   ।। २११  ।।

शोधिते लिखिते सम्यगिति निर्दोष उत्तरे   ।
प्रत्यर्थिनोऽर्थिनो वापि क्रियाकरणं इष्यते   ।। २१२  ।।

वादिना यदभिप्रेतं स्वयं साधयितुं स्फुटम्  ।
तत्साध्यं साधनं येन तत्साध्यं साध्यतेऽखिलम्  ।। २१३  ।।

प्रमाणानि, तेषां च बलाबलादिविचारः
लिखितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणं त्रिविधं विदुः   ।
लेशोद्देशस्तु युक्तिः स्याद्दिव्यानीह विषादयः   ।। २१४  ।।

पूर्ववादेऽपि लिखिते यथाक्षरं अशेषतः   ।
अर्थी तृतीयपादे तु क्रियया प्रतिपादयेत् ।। २१५  ।।

कार्यं हि साध्यं इत्युक्तं साधनं तु क्रियोच्यते   ।
द्विभेदा सा पुनर्ज्ञेया दैविकी मानुषी तथा   ।
मानुषी लिख्यसाक्ष्यादिर्वधादिर्दैविकी मता   ।। २१६  ।।

संभवे साक्षिणां प्राज्ञो दैविकीं वर्जयेत्क्रियाम्  ।
संभवे तु प्रयुञ्जानो दैविकीं हीयते ततः   ।। २१७  ।।

यद्येको मानुषीं ब्रूयादन्यो ब्रूयात्तु दैविकीम्  ।
मानुषीं तत्र गृह्णीयान्न तु दैवीं क्रियां नृपः   ।। २१८  ।।

यद्येकदेशव्याप्तापि क्रिया विद्येत मानुषी    ।
सा ग्राह्या न तु पूर्णापि दैविकी वदतां नृणाम्  ।। २१९  ।।

पञ्चप्रकारं दैवं स्यान्मानुषं त्रिविधं स्मृतम्  ।। २२०  ।।

क्रियां बलवतीं मुक्त्वा दुर्बलां योऽवलम्बते   ।
स जयेऽवधृते सभ्यैः पुनस्तां नाप्नुयात्क्रियाम्  ।। २२१  ।।

सारभूतं पदं मुक्त्वा असाराणि बहून्यपि   ।
संसाधयेत्क्रिया या तु तां जह्यात्सारवर्जिताम्  ।
पक्षद्वयं साधयेद्या तां जह्याद्दूरतः क्रियाम्  ।। २२२  ।।

क्रिया न दैविकी प्रोक्ता विद्यामानेषु साक्षिषु   ।
लेख्ये च सति वादेषु न दिव्यं न च साक्षिणः   ।। २२३  ।।

कालेन हीयते लेख्यं दूषितं न्यायतस्तथा   ।
अलेख्यसाक्षिके दैवीं व्यवहारे विनिर्दिशेत् ।
दैवसाध्ये पौरुषेयीं न लेख्यं वा प्रयोजयेत् ।। २२४  ।।

पूगश्रेणिगणादीनां या स्थितिः परिकीर्तिता   ।
तस्यास्तु साधनं लेख्यं न दिव्यं न च साक्षिणः   ।। २२५  ।।

द्वारमार्गक्रियाभोग जलवाहादिके तथा   ।
भुक्तिरेव हि गुर्वी स्यान्न लेख्यं न च साक्षिणः   ।। २२६  ।।

दत्तादत्तेऽथ भृत्यानां स्वामिना निर्णये सति   ।
विक्रयादानसंबन्धे क्रीत्वा धनं अयच्छति   ।। २२७  ।।

द्यूते समाह्वये चैव विवादे समुपस्थिते    ।
साक्षिणः साधनं प्रोक्तं न दिव्यं न च लेख्यकम्  ।। २२८  ।।

प्रक्रान्ते साहसे वादे पारुष्ये दण्डवाचिके   ।
बलोद्भूतेषु कार्येषु साक्षिणो दिव्यं एव वा   ।। २२९  ।।

गूढसाहसिकानां तु प्राप्तं दिव्यैः परीक्षणम्  ।
युक्तिचिह्नेङ्गिताकार वाक्चक्षुश्चेष्टितैर्नृणाम्  ।। २३०  ।।

उत्तमेषु च सर्वेषु साहसेषु विचारयेत् ।
सद्भावं दिव्यदृष्टेन सत्सु साक्षिषु वै भृगुः   ।। २३१  ।।

समत्वं साक्षिणां यत्र दिव्यैस्तत्रापि शोधयेत् ।
प्राणान्तिकविवादेषु विद्यामानेषु साक्षिषु   ।
दिव्यं आलम्बते वादी न पृच्छेत्तत्र साक्षिणः   ।। २३२  ।।

ऋणे लेख्यं साक्षिणो वा युक्तिलेशादयोऽपि वा   ।
दैविकी वा क्रिया प्रोक्ता प्रजानां हितकाम्यया   ।। २३३  ।।

चोदना प्रतिकालं च युक्तिलेशस्तथैव च   ।
तृतीयः शपथः प्रोक्तः तैरृणं साधयेत्क्रमात् ।। २३४  ।।

अभीक्ष्णं चोद्यमानोऽपि प्रतिहन्यान्न तद्वचः   ।
त्रिः चतुः पञ्चकृत्वो वा परतोऽर्थं समाचरेत् ।। २३५  ।।

चोदनाप्रतिघाते तु युक्तिलेशैः समन्वियात् ।
देशकालार्थसंबन्ध परिमाणक्रियादिभिः   ।। २३६  ।।

युक्तिष्वप्यसमर्थासु शपथैरेव निणयेत् ।
अर्थकालबलापेक्षैरग्न्यम्बुसुकृतादिभिः   ।। २३७  ।।

यत्र स्यात्सोपधं लेख्यं तद्राज्ञः श्रावितं यदि   ।
दिव्येन शोधयेत्तत्र राजा धर्मासनस्थितः   ।। २३८  ।।

वाक्पारुष्ये च भूमौ च दिव्यं न परिकल्पयेत् ।। २३९  ।।

स्थावरेषु विवादेषु दिव्यानि परिधारयेत् ।
साक्षिभिर्लिखितेनार्थे भुक्त्या चैव प्रसाधयेत् ।। २४०  ।।

प्रमाणैर्हेतुना वापि दिव्येनैव तु निश्चयम्  ।
सर्वेष्वेव विवादेषु सदा कुर्यान्नराधिपः   ।। २४१  ।।

लिखितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम्  ।
अनुमानं विदुर्हेतुं तर्कं चैव मनीषिणः   ।। २४२  ।।

पूर्वाभावे परेणैव नान्यथैव कदाचन   ।
प्रमाणैर्वादिनिर्दिष्टैर्भुक्त्या लिखितसाक्षिभिः   ।। २४३  ।।

न कश्चिदभियोक्तारं दिव्येषु विनियोजयेत् ।
अभियुक्ताय दातव्यं दिव्यं दिव्यविशारदैः   ।। २४४  ।।

मिथ्योक्तौ स चतुष्पात्स्यात्प्रत्यवस्कन्दने तथा   ।
प्राङ्न्याये स च विज्ञेयो द्विपात्संप्रतिपत्तिषु   ।। २४५  ।।

पराजयश्च द्विविधः परोक्तः स्वोक्त एव च   ।
परोक्तः स्याद्दशविधः स्वोक्त एकविधः स्मृतः   ।। २४६  ।।

विवादान्तरसंक्रान्तिः पूर्वोत्तरविरुद्धता   ।
दूषणं स्वक्रियोत्पत्तेः परवाक्योपपादनम्  ।। २४७  ।।

अनिर्देशश्च देशस्य निर्देशोऽदेशकालयोः   ।
साक्षिणां उपजापश्च विद्वेषो वचनस्य च   ।। २४८  ।।

लेख्यम्
लेख्यं तु द्विविधं प्रोक्तं स्वहस्तान्यकृतं तथा   ।
असाक्षिमत्साक्षिमच्च सिद्धिर्देशस्थितेस्तयोः   ।। २४९  ।।

ग्राहकेण स्वहस्तेन लिखितं साक्षिवरजितम्  ।
स्वहस्तलेख्यं विज्ञेयं प्रमाणं तत्स्मृतं बुधैः   ।। २५०  ।।

उत्पत्तिजातिसंज्ञां च धनसंख्यां च लेखयेत् ।
स्मरत्येवं प्रयुक्तस्य नश्येदर्थस्त्वलेखितः   ।। २५१  ।।

लेख्यं तु साक्षिमत्कार्यं अविलुप्ताक्षरक्रमम्  ।
देशाचारस्थितियुतं समग्रं सर्ववस्तुषु   ।। २५२  ।।

वर्णवाक्यक्रियायुक्तं असंदिग्धं स्फुटाक्षरम्  ।
अहीनक्रमचिह्नं च लेख्यं तत्सिद्धिं आप्नुयात् ।। २५३  ।।

चात्रुविद्यपुरश्रेणी गणपौरादिकस्थितिः   ।
तत्सिध्यर्थं तु यल्लेख्यं तद्भवेत्स्थितिपत्रकम्  ।। २५४  ।।

अभिशापे समुत्तीर्णे प्रायश्चित्ते कृते जनैः   ।
विशुद्धिपत्रकं ज्ञेयं तेभ्यः साक्षिसमन्वितम्  ।। २५५  ।।

उत्तमेषु समस्तेषु अभिशापे समागते   ।
वृत्तानुवादलेख्यं यत्तज्ज्ञेयं सन्धिपत्रकम्  ।। २५६  ।।

सीमाविवादे निर्णीते सीमापत्रं विधीयते   ।। २५७  ।।

राज्ञः स्वहस्तसंयुक्तं समुद्राचिह्नितं तथा   ।
राजकीयं स्मृतं लेख्यं सर्वेष्वर्थेषु साक्षिमत् ।। २५८  ।।

अर्थिप्रत्यर्थिवाक्यानि प्रतिज्ञा साक्षिवाक्तथा   ।
निर्णयश्च यथा तस्य यथा चावधृतं स्वयम्  ।। २५९  ।।

एतद्यथाक्षरं लेख्ये यथापूर्वं निवेशयेत् ।
अभियोक्तृअभियुक्तानां वचनं प्राङ्निवेशयेत् ।। २६०  ।।

सभ्यानां प्राड्विवाकस्य कुलानां वा ततः परम्  ।
निश्चयं स्मृतिशास्त्रस्य मतं तत्रैव लेखयेत् ।। २६१  ।।

सिद्धेनार्थेन संयोज्यो वादी सत्कारपूर्वकम्  ।
लेख्यं स्वहस्तसंयुक्तं तस्मै दद्यात्तु पार्थिवः   ।। २६२  ।।

सभासदश्च ये तत्र स्मृतिशास्त्रविदः स्थिताः   ।
यथालेख्यविध्हौ तद्वत्स्वहस्तं तत्र दापयेत् ।। २६३  ।।

अनेन विधिना लेख्यं पश्चात्कारं विदुर्बुधाः   ।
निरस्ता तु क्रिया यत्र प्रमाणेनैव वादिना   ।
पश्चात्कारो भवेत्तत्र न सर्वासु विधीयते   ।। २६४  ।।

अन्यवादीआदिहीनेभ्य इतरेषां प्रदीयते   ।
वृत्तानुवादसंसिद्धं तच्च स्याज्जयपत्रकम्   ।। २६५  ।।

लेख्यपरीक्षा
राजाज्ञया समाहूय यथान्यायं विचारयेत् ।
लेख्याचारेण लिखितं साक्ष्याचारेण साक्षिणः   ।। २६६  ।।

वर्णवाक्यक्रियायुक्तं असंदिग्धं स्फुटाक्षरम्  ।
अहीनक्रमचिह्नं च लेख्यं तत्सिद्धिं आप्नुयात् ।। २६७  ।।

देशाचारयुतं वर्षं आसपक्षादिवृद्धिमत् ।
ऋणिसाक्षिलेखकानां हस्ताङ्गं लेख्यं उच्यते   ।। २६८  ।।

स्थानभ्रष्टास्त्वपङ्क्तिस्थाः संदिग्धा लक्षणच्युताः   ।
यदा तु संस्थिता वर्णाः कूटलेख्यं तदा भवेत् ।। २६९  ।।

देशाचारविरुद्धं यत्संदिग्धं क्रमवर्जितम्  ।
कृतं अस्वामिना यच्च साध्यहीनं च दुष्यति   ।। २७०  ।।

मत्तेनोपाधिभीतेन तथोन्मत्तेन पीडितैः   ।
स्त्रीभिर्बालास्वतन्त्रैश्च कृतं लेख्यं न सिध्यति   ।। २७१  ।।

ख्यापितं चेद्द्वितीयेऽह्नि न कश्चिद्विनिवर्तयेत् ।
तथा तत्स्यात्प्रमाणं तु मत्तोन्मत्तकृतादृते   ।। २७२  ।।

साक्षिदोषाद्भवेद्दुष्टं पत्रं वै लेखकस्य वा   ।
धनिकस्योपधादोषात्तथा धारणिकस्य वा    ।। २७३  ।।

दुष्टैर्दुष्टं भवेल्लेख्यं शुद्धं शुद्धैर्विनिर्दिशेत् ।
तत्पत्रं उपधादुष्टैः साक्षिलेखककारकैः   ।। २७४  ।।

प्रमाणस्य हि ये दोषा वक्तव्यास्ते विवादिना   ।
गूढास्तु प्रकटाः सभ्यैः काले शास्त्रप्रदर्शनात् ।। २७५  ।।

साक्षिलेखककर्तारः कूटतां यान्ति ते यथा   ।
तथा दोषाः प्रयोक्तव्या दुष्टैर्लेख्यं प्रदुष्यात   ।। २७६  ।।

न लेखकेन लिखितं न दृष्टं साक्षिभिस्तथा   ।
एवं प्रत्यर्थिनोक्ते तु कूटलेख्यं प्रकीर्तितम्  ।। २७७  ।।

नातथ्येन प्रमाणं तु दोषेणैव तु दूषयेत् ।
मिथ्याभियोगे दण्ड्यः स्यात्साध्यार्थाच्चापि हीयते   ।। २७८  ।।

एवं दुष्टं नृपस्थाने यस्मिंस्तद्धि विचार्यते   ।
विमृश्य ब्राह्मणैः सार्धं पत्रदोषान्निरूपयेत् ।। २७९  ।।

येन ते कूटतां यान्ति साक्षिलेखककारकाः   ।
तेन दुष्टं भवेल्लेख्यं शुद्धैः शुद्धिं विनिर्दिशेत् ।। २८०  ।।

धनिकेन स्वहस्तेन लिखितं साक्षिवर्जितम्   ।
भवेत्कूटं न चेत्कर्ता कृतं हीति विभावयेत् ।। २८१  ।।

दत्तं लेख्ये स्वहस्तं तु ऋणिको यदि निह्नते   ।
पत्रस्थैः साक्षिभिर्वाच्यो लेखकस्य मतेन वा   ।। २८२  ।।

कृताकृतविवादेषु साक्षिभिः पत्रनिर्णयः   ।
दूषिते पत्रके वादी तदारूढांस्तु निर्दिशेत् ।। २८३  ।।

त्रिविधस्यापि लेख्यस्य भ्रान्तिः सञ्जायते नृणाम्  ।
ऋणिसाक्षिलेखकानां हस्तोक्त्या साधयेत्ततः   ।। २८४  ।।

अथ पञ्चत्वं आपन्नो लेखकः सह साक्षिभिः   ।
तत्स्वहस्तादिभिस्तेषां विशुध्येत्तु न संशयः   ।। २८५  ।।

ऋणिस्वहस्तसंदेहे जीवतो वा मृतस्य वा   ।
तत्स्वहस्तकृतैरन्यैः पत्रैस्तल्लेख्यनिर्णयः   ।। २८६  ।।

समुद्रेऽपि लेख्ये मृताः सर्वेऽपि ते स्थिताः (?)   ।
लिखितं तत्प्रमाणं तु मृतेष्वपि हि तेषु च   ।। २८७  ।।

प्रत्यक्षं अनुमानेन न कदाचित्प्रबाध्यते   ।
तस्माल्लेख्यस्य दुष्टस्य वचोभिः साक्षिणां भवेत् ।। २८८  ।।

निर्णयः स्वधनार्थं हि पत्रं दूषयति स्वयम्   ।
लिखितं लिखितेनैव साक्षिमत्साक्षिभिर्हरेत् ।। २८९  ।।

कूटोक्तौ साक्षिणां वाक्याल्लेखकस्य च पत्रकम्  ।
नयेच्छुद्धिं न यः कूटं स दाप्यो दमं उत्तमम्  ।। २९०  ।।

आढ्यस्य निकटस्थस्य यच्छक्तेन न याचितम्  ।
शुद्धर्णशङ्कया तत्तु लेख्यं दुर्बलतां इयात् ।। २९१  ।।

लेख्यं त्रिंशत्समातीतं अदृष्टाश्रावितं च यत् ।
न तत्सिद्धिं अवाप्नोति तिष्ठत्स्वपि हि साक्षिषु   ।। २९२  ।।

प्रयुक्ते शान्तलाभे तु लिखितं यो न दर्शयेत् ।
नैव याचेत ऋणिकं न तत्सिद्धिं अवाप्नुयात् ।। २९३  ।।

पश्चात्कारनिबद्धं यत्तद्यत्नेन विचारयेत् ।
यदि स्याद्युक्तियुक्तं तु प्रमाणं लिखितं तदा   ।। २९४  ।।

अन्यथा दूरतः कार्यं पुनरेव विनिर्णयेत् ।
अतथ्यं तथ्यभावेन स्थापितं ज्ञानविभ्रमात् ।
निवर्त्यं तत्प्रमाणं स्याद्यत्नेनापि कृतं नृपैः   ।। २९५  ।।

मुद्राशुद्धं क्रियाशुद्धं भुक्तिशुद्धं सचिह्नकम्  ।
राज्ञः स्वहस्तसंशुद्धं शुद्धिं आयाति शासनम्  ।। २९६  ।।

निर्दोषं प्रथितं यत्तु लेख्यं तत्सिद्धिं आप्नुयात् ।। २९७  ।।

दृष्टे पत्रे स्फुटान्दोषान्नोक्तवानृणिको यदि   ।
ततो विंशतिवर्षाणि स्थितं पत्रं स्थिरं भवेत्  ।। २९८  ।।

शक्तस्य संनिधावर्थे येन लेख्येन भुज्यते   ।
वर्षाणि विंशतिं यावत्तत्पत्रं दोषवर्जितम्  ।। २९९  ।।

अथ विंशतिवर्षाणि आधिर्भुक्तः सुनिश्चितम्  ।
तेन लेख्येन तत्सिद्धिर्लेख्यदोषविवर्जिता   ।। ३००  ।।

सीमाविवादे निर्णीते सीमापत्रं विधीयते   ।
तस्य दोषाः प्रवक्तव्या यावद्वर्षाणि विंशतिः   ।। ३०१  ।।

आधानसहितं यत्र ऋणं लेख्ये निवेशितम्  ।
मृतसाक्षि प्रमाणं तु स्वल्पभोगेषु तद्विदुः   ।। ३०२  ।।

प्राप्तं वानेन चेत्किञ्चिद्दानं चाप्यनिरूपितम्  ।
विनापि मुद्रया लेख्यं प्रमाणं मृतसाक्षिकम्  ।। ३०३  ।।

यदि लब्धं भवेत्किञ्चित्प्रज्ञप्तिर्वा कृता भवेत् ।
प्रमाणं एव लिखितं मृता यद्यपि साक्षिणः   ।। ३०४  ।।

दर्शितं प्रतिकालं यद्ग्राहितं स्मारितं तथा    ।
लेख्यं सिध्यति सर्वत्र मृतेष्वपि च साक्षिषु   ।। ३०५  ।।

न दिव्यैः साक्षिभिर्वापि हीयते लिखितं क्वचित् ।
लेख्यधर्मः सदा श्रेष्ठो ह्यतो नान्येन हीयते   ।। ३०६  ।।

तद्युक्तप्रतिलेख्येन तद्विशिष्टेन वा सदा   ।
लेख्यक्रिया निरस्येत निरस्यान्येन न क्वचित् ।। ३०७  ।।

दर्पणस्थं यथा बिम्बं असत्सदिव दृश्यते   ।
तथा लेख्यस्य बिम्बानि कुर्वन्ति कुशला जनाः   ।। ३०८  ।।

द्रव्यं गृहीत्वा यल्लेख्यं परस्मै संप्रदीयते   ।
छन्नं अन्येन चारूढं संयतं चान्यवेश्मनि   ।। ३०९  ।।

दत्ते वृत्तेऽथ वा द्रव्ये क्वचिल्लिखितपूर्वके   ।
एष एव विधिर्ज्ञेयो लेख्यशुद्धिविनिर्णये   ।। ३१०  ।।

स्थावरे विक्रयाधाने लेख्यं कूटं करोति यः   ।
स सम्यग्भावितः कार्यो जिह्वापाण्यङ्घ्रिवर्जितः   ।। ३११  ।।

मलैर्यद्भेदितं दग्धं छिद्रितं वीतं एव वा   ।
तदन्यत्कारयेल्लेख्यं स्वेदेनोल्लिखितं तथा   ।। ३१२  ।।

भुक्तिः
लिखितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणत्रयं इष्यते   ।
प्रमाणेषु स्मृता भुक्तेः सल्लेखसमता नृणाम्  ।। ३१३  ।।

रथ्यानिर्गमनद्वार जलवाहादिसंशये   ।
भुक्तिरेव तु गुर्वी स्यात्प्रमाणेष्विति निश्चयः   ।। ३१४  ।।

अनुमानाद्गुरुः सक्षी साक्षिभ्यो लिखितं गुरु   ।
अव्याहता त्रिपुरुषी भुक्तिरेभ्यो गरीयसी   ।। ३१५  ।।

नोपभोगे बलं कार्यं आहर्त्रा तत्सुतेन वा   ।
पशुस्त्रीपुरुषादीनां इति धर्मो व्यवस्थितः   ।। ३१६  ।।

भुक्तिस्तु द्विविधा प्रोक्ता सागमानागमा तथा   ।
त्रिपुरुषी या स्वतन्त्रा सा चेदल्पा तु सागमा   ।। ३१७  ।।

मुख्या पैतामही भुक्तिः पैतृकी चापि संमता   ।
त्रिभिरेतैरविच्छिन्ना स्थिरा षष्ट्याब्दिकी मता   ।। ३१८  ।।

सागमेन तु भुक्तेन सम्यग्भुक्तं यदा तु यत् ।
आहर्ता लभते तत्तु नापहार्यं तु तत्क्वचित् ।। ३१९  ।।

प्रनष्टागमलेख्येन भोगारूढेन वादिना   ।
कालः प्रमाणं दानं च कीर्तनीयानि संसदि   ।। ३२०  ।।

स्मार्तकाले क्रिया भूमेः सागमा भुक्तिरिष्यते   ।
अस्मार्तेऽनुगमाभावात्क्रमात्त्रिपुरुषागता   ।। ३२१  ।।

आदौ तु कारणं मध्ये भुक्तिस्तु सागमा (?)    ।
कारणं भुक्तिरेवैका संतता या त्रिपौरुषी   ।। ३२२  ।।

आहर्ता भुक्तियुक्तोऽपि लेख्यदोषान्विशोधयेत् ।
तत्सुतो भुक्तिदोषांस्तु लेख्यदोषांस्तु नाप्नुयात् ।। ३२३  ।।

येनोपात्तं हि यद्द्रव्यं सोऽभियुक्तस्तदुद्धरेत् ।
चिरकालोपभोगेऽपि भुक्तिस्तस्यैव नेष्यते   ।। ३२४  ।।

चिरन्तनं अविज्ञातं भोगं लोभान्न चालयेत् ।। ३२५  ।।

पित्रा भुक्तं तु यद्द्रव्यं भुक्त्याचारेण धर्मतः   ।
तस्मिन्प्रेते न वाच्योऽसौ भुक्त्या प्राप्तं हि तस्य तत् ।। ३२६  ।।

त्रिभिरेव तु या भुक्ता पुरुषैर्भू यथाविधि   ।
लेख्याभावेऽपि तां तत्र चतुर्थः समवाप्नुयात् ।। ३२७  ।।

यथा क्षीरं जनयति दधि कालाद्रसान्वितम्  ।
दानहेतुस्तथा कालाद्भोगस्त्रिपुरुषागतः   ।। ३२८  ।।

भुक्तिर्बलवती शास्त्रे संतता या चिरन्तनी   ।
विच्छिन्नापि सा ज्ञेया या तु पूर्वप्रसाधिता   ।। ३२९  ।।

न भोगं कल्पयेत्स्त्रीषु देवराजधनेषु च   ।
बालश्रोत्रियवित्ते च मातृतः पितृतः क्रमात् ।। ३३०  ।।

ब्रह्मचरी चरेत्कश्चिदव्रतं षट्त्रिंशदाब्दिकम्   ।
अर्थार्थी चान्यविषये दीर्घकालं वसेन्नरः   ।। ३३१  ।।

समावृत्तोऽव्रती कुर्यात्स्वधनान्वेषणं ततः   ।
पञ्चाशदाब्दिको भोगस्तद्धनस्यापहारकः   ।। ३३२  ।।

प्रविवेदं द्वादशाब्दः कालो विद्यार्थिनां स्मृतः   ।
शिल्पविद्यार्थिनां चैव ग्रहणान्तः प्रकीर्तितः   ।। ३३३  ।।

सुहृद्भिर्बन्धुभिश्चैषां यत्स्वं भुक्तं अपश्यताम्  ।
नृपापराधिनां चैव न तत्कालेन हीयते   ।। ३३४  ।।

सनाभिभिर्बान्धवैश्च यद्भुक्तं स्वजनैस्तथा   ।
भोगात्तत्र न सिद्धिः स्याद्भोगं अन्यत्र कल्पयेत् ।। ३३५  ।।

युक्तिः
अर्थिनाभ्यर्थितो यस्तु विघातं न प्रयोजयेत् ।
त्रिचतुःपञ्चकृत्वो वा परस्तदृणी भवेत्(?)   ।। ३३६  ।।

दानं प्रज्ञापना भेदः संप्रलोभक्रिया च या   ।
चित्तापनयनं चैव हेतवो हि विभावकाः   ।। ३३७  ।।

एषां अन्यतमो यत्र वादिना भावितो भवेत् ।
मूलक्रिया तु तत्र स्याद्भाविते वादिनिह्नवे   ।। ३३८  ।।

साक्षिणः
न कालहरणं कार्यं राज्ञा साक्षिप्रभाषणे   ।
महान्दोषो भवेत्कालाद्धर्मव्यावृत्तिलक्षणः   ।। ३३९  ।।

उपस्थितान्परीक्षेत साक्षिणो नृपतिः स्वयम्   ।
साक्षिभिर्भाषितं वाक्यं सभ्यैः सह परीक्षयेत् ।। ३४०  ।।

सम्यक्क्रियापरिज्ञाने देयः कालस्तु साक्षिणाम्  ।
संदिग्धं यत्र साक्ष्यं स्यात्सद्यः स्पष्टं विवादयेत् ।। ३४१  ।।

सभान्तः साक्षिणः सर्वानर्थिप्रत्यर्थिसंनिधौ   ।
प्राङ्विवाको नियुञ्जीत विधिनानेन सान्त्वयन्  ।। ३४२  ।।

यद्द्वयोरनयोर्वेत्थ कार्येऽस्मिंश्चेष्टितं मिथः   ।
तद्ब्रूत सर्वं सत्येन युष्माकं ह्यत्र साक्षिता   ।। ३४३  ।।

देवब्राह्मनसान्निध्ये साक्ष्यं पृच्छेदृतं द्विजान्  ।
उदङ्मुखान्प्राङ्मुखान्वा पूर्वाह्णे वै शुचिः शुचीन्  ।। ३४४  ।।

आहूय साक्षिणः पृच्छेन्नियम्य शपथैर्भृशम्  ।
समस्तान्विदिताचारान्विज्ञातार्थान्पृथक्पृथक्  ।। ३४५  ।।

अर्थिप्रत्यर्थिसांनिध्यादनुभूतं तु यद्भवेत् ।
तद्ग्राह्यं साक्षिणो वाक्यं अन्यथा न बृहस्पतिः   ।। ३४६  ।।

प्रख्यातकुलशीलाश्च लोभमोहविवर्जिताः   ।
आप्ताः शुद्धा विशिष्टा ये तेषां साक्ष्यं असंशयम्  ।। ३४७  ।।

विभाव्यो वादिना यादृक्सदृशैरेव भावयेत् ।
नोत्कृष्टश्चावकृष्टस्तु साक्षिभिर्भावयेत्सदा   ।। ३४८  ।।

लिङ्गिनः श्रेणिपूगाश्च वणिग्व्रातास्तथापरे   ।
समूहस्थाश्च ये चान्ये वर्गास्तानब्रवीद्भृगुः   ।। ३४९  ।।

दासचारणमल्लानां हस्त्यश्वायुधजीविनाम्  ।
प्रत्येकैकं समूहानां नायका वर्गिणस्तथा   ।
तेषां वादः स्ववर्गेषु वर्गिणस्तेषु साक्षिणः   ।। ३५०  ।।

स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर्द्विजानां सदृशा द्विजाः   ।
शूद्राश्च सन्तः शूद्राणां अन्त्यानां अन्त्ययोनयः   ।। ३५१  ।।

अशक्य आगमो यत्र विदेशप्रतिवासिनाम्  ।
त्रैविद्यप्रहितं तत्र लेख्यसाक्ष्यं प्रवादयेत् ।। ३५२  ।।

अभ्यन्तरस्तु निक्षेपे साक्ष्यं एकोऽपि वाच्यते   ।
अर्थिना प्रहितः साक्षी भवत्येकोऽपि दूतकः   ।। ३५३  ।।

संस्कृतं येन यत्पण्यं तत्तेनैव विभावयेत् ।
एक एव प्रमाणं स विवादे तत्र कीर्तितः   ।। ३५४  ।।

लेखकः प्राङ्विवाकश्च सभ्याश्चैवानुपूर्वशः   ।
नृपे पश्यति यत्कार्यं साक्षिणः समुदाहृताः   ।। ३५५  ।।

अन्ये पुनरनिर्दिष्टाः साक्षिणः समुदाहृताः   ।
ग्रामश्च प्राङ्विवाकश्च राजा च व्यवहारिणाम्  ।। ३५६  ।।

कार्येष्वभ्यन्तरो यश्च अर्थिना प्रहितश्च यः   ।
कुल्याः कुलविवादेषु भवेयुस्तेऽपि साक्षिणः   ।। ३५७  ।।

रिक्थभागविवादे तु संदेहे समुपस्थिते   ।
कुल्यानां वचनं तत्र प्रमाणं तद्विपर्यये   ।। ३५८  ।।

साक्षिणां लिखितानां तु निर्दिष्टानां च वादिना   ।
तेषां एकोऽन्यथावादी भेदात्सर्वे न साक्षिणः   ।। ३५९  ।।

अन्येन हि कृतः साक्षी नैवान्यस्तं विवादयेत् ।
तदभावे नियुक्तो वा बान्धवो वा विवादयेत् ।। ३६०  ।।

तद्वृत्तिजीविनो ये च तत्सेवाहितकारिणः   ।
तद्बन्धुसुहृदो भृत्या आप्तास्ते तु न साक्षिणः   ।। ३६१  ।।

मातृष्वसृसुताश्चैव सोदर्यासुतमातुलाः   ।
एते सनाभयस्तूक्ताः साक्ष्यं तेषु न योजयेत् ।। ३६२  ।।

कुल्याः संबन्धिनश्चैव विवाह्यो भगिनीपतिः   ।
पिता बन्धुः पितृव्यश्च श्वशुरो गुरवस्तथा   ।। ३६३  ।।

नगरग्रामदेशेषु नियुक्ता ये पदेषु च   ।
वल्लभाश्च न पृच्छेयुर्भक्तास्ते राजपूरुषाः   ।। ३६४  ।।

ऋणादिषु परीक्षेत साक्षिणः स्थिरकर्मसु   ।
साहसात्ययिके चैव परीक्षा कुत्रचित्स्मृता   ।। ३६५  ।।

व्याघातेषु नृपाज्ञायाः संग्रहे साहसेषु च   ।
स्तेयपारुष्ययोश्चैव न परीक्षेत साक्षिणः   ।। ३६६  ।।

अन्तर्वेश्मनि रात्रौ च बहिर्ग्रामाच्च यद्भवेत् ।
एतेष्वेवाभियोगश्चेन्न परीक्षेत साक्षिणः   ।। ३६७  ।।

न साक्ष्यं साक्षिभिर्वाच्यं अपृष्टैरर्थिना सदा   ।
न साक्ष्यं तेषु विद्येत स्वयं आत्मनि योजयेत् ।। ३६८  ।।

लेख्यारूढश्चोत्तरश्च साक्षी मार्गद्वयान्वितः   ।। ३६९  ।।

अथ स्वहस्तेनारूढस्तिष्ठंश्चैकः स एव तु   ।
न चेत्प्रत्यभिजानीयात्तत्स्वहस्तैः प्रसाधयेत् ।। ३७०  ।।

अर्थिना स्वयं आनीतो यो लेख्ये संनिवेश्यते   ।
स साक्षी लिखितो नाम स्मारितः पत्रकादृते   ।। ३७१  ।।

यस्तु कार्यप्रसिद्ध्यर्थं दृष्ट्वा कार्यं पुनः पुनः   ।
स्मार्यते ह्यर्थिना साक्षी स स्मारित इहोच्यते   ।। ३७२  ।।

प्रयोजनार्थं आनीतः प्रसङ्गादागतश्च यः   ।
द्वौ साक्षिणौ त्वलिखितौ पूर्वपक्षस्य साधकौ   ।। ३७३  ।।

अर्थिना स्वार्थसिद्द्यर्थं प्रत्यर्थिवचनं स्फुटम्  ।
यः श्रावितः स्थितो गूढो गूढसाक्षी स उच्यते   ।। ३७४  ।।

साक्षिणां अपि यः साक्ष्यं उपर्युपरि भाषते   ।
श्रवणाच्छ्रावणाद्वापि स साक्ष्युत्तरसंज्ञितः   ।। ३७५  ।।

उल्लप्यं यस्य विश्रम्भात्कार्यं वा विनिवेदितम्   ।
गूढचारी स विज्ञेयः कार्यं अध्यगतस्तथा   ।। ३७६  ।।

अर्थी यत्र विपन्नः स्यात्तत्र साक्षी मृतान्तरः   ।
प्रत्यर्थी च मृतो यत्र तत्राप्येवं प्रकल्प्यते   ।। ३७७  ।।

साक्षिदोषोद्भावनम्
लेख्यदोषास्तु ये केचित्साक्षिणां चैव ये स्मृताः   ।
वादकाले तु वक्तव्याः पश्चादुक्तान्न दूषयेत् ।। ३७८  ।।

उक्तेरर्थे साक्षिणो यस्तु दूषयेत्प्राग्दूषितान्  ।
न च तत्कारणं ब्रूयात्प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम्  ।। ३७९  ।।

नातथ्येन प्रमाणं तु दोषेणैव तु दूषयेत् ।
मिथ्याभियोगे दण्ड्यः स्यात्साध्यार्थाच्चापि हीयते   ।। ३८०  ।।

प्रत्यर्थिनार्थिना वापि साक्षिदूषणसाधने   ।
प्रस्तुतार्थोपयोगित्वाद्व्यवहारान्तरं न च   ।। ३८१  ।।

साक्षिदोषाः प्रवक्तव्याः संसदि प्रतिवादिना   ।
पत्रे विलिख्य तान्सर्वान्वाच्यः प्रत्युत्तरं ततः   ।। ३८२  ।।

प्रतिपत्तौ तु साक्षित्वं अर्हन्ति न कदाचन   ।
अतोऽन्यथा भावनीयाः क्रियया प्रतिवादिना   ।। ३८३  ।।

अभावयन्धनं दाप्यः प्रत्यर्थी साक्षिणः स्फुटम्  ।
भाविताः साक्षिणः सर्वे साक्षिधर्मनिराकृताः   ।। ३८४  ।।

आकारोऽङ्गितचेष्टाभिस्तस्य भावं विभावयेत् ।
प्रतिवादी भवेद्धीनः सोऽनुमानेन लक्ष्यते   ।। ३८५  ।।

कम्पः स्वेदोऽथ वैकल्यं ओष्ठशोषाभिमर्शने   ।
भूलेखनं स्थानहानिस्तिर्यगूर्ध्वनिरीक्षणम्  ।
स्वरभेदश्च दुष्टस्य चिह्नान्याहुर्मनीषिणः   ।। ३८६  ।।

सभान्तःस्थैस्तु वक्तव्यं साक्ष्यं नान्यत्र साक्षिभिः   ।
सर्वसाक्ष्येष्वयं धर्मो ह्यन्यत्र स्थावरेषु तु   ।। ३८७  ।।

अर्थिप्रत्यर्थिसांनिध्ये साध्यार्थस्य च संनिधौ   ।
प्रत्यक्षं देशयेत्सक्ष्यं परोक्षं न कथंचन   ।। ३८८  ।।

अर्थस्योपरि वक्तव्यं तयोरपि विना क्वचित् ।
चतुष्पदेष्वयं धर्मो द्विपदस्थावरेषु च   ।। ३८९  ।।

तौल्यगणिममेयानां अभावेऽपि विवादयेत् ।
क्रियाकारेषु सर्वेषु साक्षित्वं न ततोऽन्यथा   ।। ३९०  ।।

वधे चेत्प्राणिनां साक्ष्यं वादयेच्छिवसंनिधौ   ।
तदभावे तु चिह्नस्य नान्यथैव प्रवादयेत् ।। ३९१  ।।

स्वभावोक्तं वचस्तेषां ग्राह्यं यद्दोषवर्जितम्  ।
उक्ते तु साक्षिणो राज्ञा न प्रष्टव्याः पुनः पुनः   ।। ३९२  ।।

स्वभावेनैव यद्ब्रूयुस्तद्ग्राह्यं व्यावहारिकम्  ।
अतो यदन्यद्विब्रूयुर्धर्मार्थं तदपार्थकम्  ।। ३९३  ।।

समवेतैस्तु यद्दृष्टं वक्तव्यं तत्तथैव तु   ।
विभिन्नैकैककार्यं यद्वक्तव्यं तत्पृथक्पृथक्  ।। ३९४  ।।

भिन्नकाले तु यत्कार्यं विज्ञातं तत्र साक्षिभिः   ।
एकैकं वादयेत्तत्र भिन्नकालं तु तद्भृगुः   ।। ३९५  ।।

ऋणादिषु विवादेषु स्थिरप्रायेषु निश्चितम्  ।
ऊने वाप्यधिके वार्थे प्रोक्ते साध्यं न सिध्यति   ।। ३९६  ।।

साध्यार्थांशेऽपि गदिते साक्षिभिः सकलं भवेत् ।
स्त्रीसङ्गे साहसे चौर्ये यत्साध्यं परिकल्पितम्  ।। ३९७  ।।

ऊनाधिकं तु यत्र स्यात्तत्साक्ष्यं तत्र वर्जयेत् ।
साक्षी तत्र न दण्ड्यः स्यादब्रुवन्दण्डं अर्हति   ।। ३९८  ।।

देशं कालं धनं संख्यां रूपं जात्याकृती वयः   ।
विसंवदेद्यत्र साक्ष्ये तदनुक्तं विदुर्बुधाः   ।। ३९९  ।।

निर्दिष्टेष्वर्थजातेषु साक्षी चेत्साक्ष्य आगते   ।
न ब्रूयादक्षरसमं न तन्निगदितं भवेत् ।। ४००  ।।

ऊनं अभ्यधिकं वार्थं विब्रूयुर्यत्र साक्षिणः   ।
तदप्ययुक्तं विज्ञेयं एष साक्षिविनिश्चयः   ।। ४०१  ।।

साक्षिणां दोषा दण्डाश्च
अपृष्टः सर्ववचने पृष्टस्याकथने तथा   ।
साक्षिणः संनिरोद्धव्या गर्ह्या दण्ड्याश्च धर्मतः   ।। ४०२  ।।

वाक्पारुष्ये छले वादे दप्याः स्युर्त्रिशतं दमम्  ।
ऋणादिवादेषु धनं ते स्युर्दाप्या ऋणं तथा   ।। ४०३  ।।

यः साक्षी नैव निर्दिष्टा नाहूतो नापि दर्शितः   ।
ब्रूयान्मिथ्येति तथ्यं वा दण्ड्यः सोऽपि नराधमः   ।। ४०४  ।।

साक्षी साक्ष्यं न चेद्ब्रूयात्समदण्डं वहेदृणम्  ।
अतोऽन्येषु विवादेषु त्रिशतं दण्डं अर्हति   ।। ४०५  ।।

उक्त्वान्यथा ब्रुवाणाश्च दण्ड्याः स्युर्वाक्छलान्विताः   ।। ४०६  ।।

येन कार्यस्य लोभेन निर्दिष्टाः कूटसाक्षिणः   ।
गृहीत्वा तस्य सर्वस्वं कुर्यान्निर्विषयं ततः   ।। ४०७  ।।

यत्र वै भावितं कार्यं साक्षिभिर्वादिना भवेत् ।
प्रतिवादी यदा तत्र भावयेत्कार्यं अन्यथा   ।
बहुभिश्च कुलीनैर्वा पूर्वाः स्युः कूटसाक्षिणः   ।। ४०८  ।।

यदा शुद्धा क्रिया न्यायात्तदा तद्वाक्यशोधनम्  ।
शुद्धाच्च वाक्याद्यः शुद्धः स शुद्धोऽर्थ इति स्थितिः   ।। ४०९  ।।

सप्ताहात्तु प्रतीयेत यत्र साक्ष्यनृतं वदेत् ।
रोगोऽग्निर्ज्ञातिमरणं द्विसप्ताहात्त्रिसप्त वा   ।
षट्चत्वारिंशके वापि द्रव्यजात्यादिभेदतः   ।। ४१०  ।।

दिव्यानि तेषां च विवादपदविषयिणी व्यवस्था
न कश्चिदभियोक्तारं दिव्येषु विनियोजयेत् ।
अभियुक्ताय दातव्यं दिव्यं दिव्यविशारदैः   ।। ४११  ।।

पार्थिवैः शङ्कितानां तु तुलादीनि नियोजयेत् ।
आत्मशुद्धिविधाने च न शिरस्तत्र कल्पयेत् ।। ४१२  ।।

लोकापवाददुष्टानां शङ्कितानां च दस्युभिः   ।
तुलादीनि नियोज्यानि न शिरस्तत्र वै भृगुः   ।। ४१३  ।।

न शङ्कासु शिरः कोशे कल्पयेत्तु कदाचन   ।
अशिरांसि च दिव्यानि राजभृत्येषु दापयेत् ।। ४१४  ।।

शङ्काविश्वाससंधाने विभागे रिक्थिनां सदा   ।
क्रियासमूहकर्तृत्वे कोशं एव प्रदापयेत् ।। ४१५  ।।

दत्तस्यापह्नवो यत्र प्रमाणं तत्र कल्पयेत् ।
स्तेयसाहसयोर्दिव्यं स्वल्पेऽप्यर्थे प्रदापयेत् ।। ४१६  ।।

सर्वद्रव्यप्रमाणं तु ज्ञात्वा हेम प्रकल्पयेत् ।
हेमप्रमाणयुक्तं तु तदा दिव्यं नियोजयेत् ।। ४१७  ।।

ज्ञात्वा संख्यां सुवर्णानां शतनाशे विषं स्मृतम्  ।
अशीतेस्तु विनाशे वै दद्याच्चैव हुताशनम्  ।। ४१८  ।।

षष्ट्या नाशे जलं देयं चत्वारिंशति वै घटम्  ।
विंशद्दशविनाशे वै कोशपानं विधीयते   ।। ४१९  ।।

पञ्चाधिकस्य वा नाशे तदर्धार्धस्य तन्दुलाः   ।
तदर्धार्धस्य नाशे तु स्पृशेत्पुत्रादिमस्तकम्  ।। ४२०  ।।

तदर्धार्धस्य नाशे तु लौकिकाश्च क्रियाः स्मृताः   ।
एवं विचारयन्राजा धर्मार्थाभ्यां न हीयते   ।। ४२१  ।।

दिव्यानां अर्थिप्रत्यर्थिजातिशिल्पानुसारिण्यो व्यवस्थाः
राजन्येऽग्निं घटं विप्रे वैश्ये तोयं नियोजयेत् ।
सर्वेषु सर्वदिव्यं वा विषं वरंज्य द्वियोत्तमे   ।। ४२२  ।।

गोरक्षकान्वाणिजकांस्तथा कारुकुशीलवान्  ।
प्रेष्यान्वार्धुषिकांश्चैव ग्राहयेच्शूद्रवद्द्विजान्  ।। ४२३  ।।

न लोहशिल्पिनां अग्निं सलिलं नाम्बुसेविनाम्  ।
मन्त्रयोगविदां चैव विषं दद्याच्च न क्वचित् ।
तण्डुलैर्न नियुञ्जीत व्रतिनं मुखरोगिणम्  ।। ४२४  ।।

कुष्ठिनां वर्जयेदग्निं सलिलं श्वासकासिनाम्  ।
पित्तश्लेष्मवतां नित्यं विषं तु परिवर्जयेत् ।। ४२५  ।।

मद्यपस्त्रीव्यसनिनां कितवानां तथैव च   ।
कोशः प्राज्ञैर्न दातव्यो ये च नास्तिकवृत्तयः   ।। ४२६  ।।

मातापितृद्विजगुरु बालस्त्रीराजघातिनाम्  ।
महापातकयुक्तानां नास्तिकानां विशेषतः   ।। ४२७  ।।

लिङ्गिनां प्रशठानां तु मन्त्रयोगक्रियाविदाम्  ।
वर्णसंकरजातानां पापाभ्यासप्रवर्तिनाम्  ।। ४२८  ।।

एतेष्वेवाभियोगेषु निन्द्येष्वेव च यत्नतः   ।
दिव्यं प्रकल्प्येन्नैव राजा धर्मपरायणः   ।। ४२९  ।।

एतैरेव नियुक्तानां साधूनां दिव्यं अर्हति   ।
नेच्छन्ति साधवो यत्र तत्र शोध्याः स्वकैर्नरैः   ।। ४३०  ।।

महापातकयुक्तेषु नास्तिकेषु विशेषतः   ।
न देयं तेषु दिव्यं तु पापाभ्यासरतेषु च   ।। ४३१  ।।

एषु वादेषु दिव्यानि प्रतिषिद्धानि यत्नतः   ।
कारयेत्सज्जनैस्तानि नाभिशस्तं त्यजेन्मनुः   ।। ४३२  ।।

अस्पृश्याधमदासानां म्लेच्छानां पापकारिणाम्  ।
प्रातिलोम्यपसूतानां निश्चयो न तु राजनि   ।
तत्प्रसिद्धानि दिव्यानि संशये तेषु निर्दिशेत् ।। ४३३  ।।

दिव्यदेशाः
इन्द्रस्थानेऽभिशस्तानां महापातकिनां नृणाम्  ।
नृपद्रोहे प्रवृत्तानां राजद्वारे प्रयोजयेत् ।। ४३४  ।।

प्रातिलोम्यप्रसूतानां दिव्यं देयं चतुष्पथे   ।
अतोऽन्येषु सभामध्ये दिव्यं देयं विदुर्बुधाः   ।। ४३५  ।।

कालदेशविरोधे तु यथायुक्तं प्रकल्पयेत् ।
अन्येन हारयेद्दिव्यं विधिरेष विपर्यये   ।। ४३६  ।।

अदेशकालदत्तानि बहिर्वासकृतानि च   ।
व्यभिचारं सदार्थेषु कुर्वन्तीह न संशयः   ।। ४३७  ।।

साधयेत्तत्पुनः साध्यं व्याघाते साधनस्य हि   ।
दत्तान्यपि यथोक्तानि राजा दिव्यानि वर्जयेत् ।
मूर्खैर्लुब्धैश्च दुष्टैश्च पुनर्देयानि तानि वै   ।। ४३८  ।।

तस्माद्यथोक्तविधिना दिव्यं देयं विशारदैः   ।
अयथोक्तप्रयुक्तं तु न शक्तं तस्य साधने   ।। ४३९  ।।

शिक्यच्छेदे तुलाभङ्गे तथा वापि गुणस्य वा   ।
शुद्धेस्तु संशये चैव परीक्षेत पुनर्नरम्  ।। ४४०  ।।

अग्निदिव्यविधिः
प्रस्खलत्यभियुक्तश्चेत्स्थानादन्यत्र दह्यते   ।
न दग्धं तु विदुर्देवास्तस्य भूयोऽपि दापयेत् ।। ४४१  ।।

उदकदिव्यविधिः
शरांस्त्वनायसैरग्रैः प्रकुर्वीत विशुद्धये   ।
वेणकाण्डमयांश्चैव क्षेप्ता च सुदृढं क्षिपेत् ।। ४४२  ।।

क्षिप्ते तु मज्जनं कार्यं गमनं समकालिकम्  ।
गमने त्वागमः कार्यः पुमानन्यो जले विशेत् ।। ४४३  ।।

शिरोमानं तु दृश्येत न कर्णौ नापि नासिका   ।
अप्सु प्रवेशने यस्य शुद्धं तं अपि निर्दिशेत् ।। ४४४  ।।

निमज्ज्योत्प्लवते यस्तु दृष्टश्चेत्प्राणिभिर्नरः   ।
पुनस्तत्र निमज्जेत्स देशचिह्नविभाविते   ।। ४४५  ।।

विषदिव्यविधिः
अजाशृङ्गनिभं श्यामं सुपीनं शृङ्गसंभवम्  ।
भङ्गे च शृङ्गवेराभं ख्यातं तच्शृङ्गिणां विषम्  ।। ४४६  ।।

रक्तं तदसितं कुर्यात्कटिनं चैव तल्लक्षणात् ।
अनेन विधिना ज्ञेयं दिव्यं दिव्यविशारदैः   ।। ४४७  ।।

वत्सनाभनिभं पीतं वर्णज्ञानेन निश्चयः   ।
शुक्तिशङ्खाकृतिर्भङ्गे विद्यात्तद्वत्सनाभकम्  ।। ४४८  ।।

मधुक्षीरसमायुक्तं स्वच्छं कुर्वीत तत्क्षणात् ।
बाह्यं एवं समाख्यातं लक्षणं धर्मसाधकैः   ।। ४४९  ।।

पूर्वाह्णे शीतले देशे विषं दद्यात्तु देहिनाम्  ।
घृतेन योजितं श्लक्ष्णं पिष्टं त्रिंशद्गुणेन तु   ।। ४५०  ।।

विषस्य पलषड्भागाद्भागो विंशतिं अस्तु यः   ।
तं अष्टभागहीनं शोध्ये देयं घृताप्लुतम्  ।। ४५१  ।।

कोशदिव्यविधिः
स्वल्पेऽपराधे देवानां स्नापयित्वायुधोदकम्  ।
पाय्यो विकारे चाशुद्धो नियम्यः शुचिरन्यथा   ।। ४५२  ।।

तण्डुलविधिः
देवतास्नानपानीय दिव्ये तण्डुलभक्षणे   ।
शुद्धनिष्ठीवनाच्शुद्धो नियम्योऽशुचिरन्यथा   ।। ४५३  ।।

अवष्टम्भाभियुक्तस्य विशुद्धस्यापि कोशतः   ।
सदण्डं अभियोगं च दापयेदभियोजकम्  ।
दिव्येन शुद्धं पुरुषं सत्कुर्याद्धार्मिको नृपः   ।। ४५४  ।।

शोणितं दृश्यते यत्र हनुवालं च सीदति   ।
गात्रं च कम्पते यस्य तं अशुद्धं विनिर्दिशेत् ।। ४५५  ।।

अथ दैवविसंवादात्त्रिसप्ताहात्तु दापयेत् ।
अभियुक्तं तु यत्नेन तं अर्थं दण्डं एव च   ।। ४५६  ।।

तस्यैकस्य न सर्वस्य जनस्य यदि तद्भवेत् ।
रोगोऽग्निर्ज्ञातिमरणं ऋणं दाप्यो दमं च सः   ।। ४५७  ।।

क्षयातिसारविस्फोटास्ताल्वस्थिपरिपीडनम्  ।
नेत्ररुग्गलरोगश्च तथोन्मादः प्रजायते   ।
शिरोरुग्भुजभङ्गश्च दैविका व्याधयो नृणाम्  ।। ४५८  ।।

शतार्धं दापयेच्शुद्धं अशुद्धो दण्डभाग्भवेत् ।। ४५९  ।।

विषे तोये हुताशे च तुलाकोशे च तण्डुले   ।
तप्तमाषकदिव्ये च क्रमाद्दण्डं प्रकल्पयेत् ।। ४६०  ।।

सहस्रं षट्शतं चैव तथा पञ्च शतानि च   ।
चतुस्त्रिद्व्येकं एवं च हीनं हीनेषु कल्पयेत् ।। ४६१  ।।

शपथविधिः
यत्रोपदिश्यते कर्म कर्तुरङ्गं न तूच्यते   ।
दक्षिणस्तत्र विज्ञेयः कर्मणां पारगः करः   ।। ४६२  ।।

आचतुर्दशकादह्नो यस्य नो राजदैविकम्  ।
व्यसनं जायते घोरं स ज्ञेयः शपथे शुचिः   ।। ४६३  ।।

उन्मत्तास्वतन्त्रादिकृतानां विचारः
उन्मत्तेनैव मत्तेन तथा भावान्तरेण वा   ।
यद्दत्तं यत्कृतं वाथ प्रमाणं नैव तद्भवेत् ।। ४६४  ।।

अस्वतन्त्रकृतं कार्यं तस्य स्वामी निवर्तयेत् ।
न भर्त्रा विवदेतान्यो भीतोन्मत्तकृतादृते   ।। ४६५  ।।

पितास्वतन्त्रः पितृमान्भ्राता भातृव्य एव वा   ।
कनिष्ठो वाविभक्तस्वो दासः कर्मकरस्तथा   ।। ४६६  ।।

न क्षेत्रगृहदासानां दानाधमनविक्रयाः   ।
अस्वतन्त्रकृताः सिद्धिं प्राप्नुयुर्नानुवर्णिताः   ।। ४६७  ।।

प्रमाणं सर्व एवैते पण्यानां क्रयविक्रये   ।
यदि संव्यवहारं ते कुर्वन्तोऽप्यनुमोदिताः   ।। ४६८  ।।

क्षेत्रादीणां तथैव स्युर्भ्राता भ्रातृसुतः सुतः   ।
निसृष्टाः कृत्यकरणे गुरुणा यदि गच्छता   ।। ४६९  ।।

निसृष्टार्थस्तु यो यस्मिन्तस्मिन्नर्थे प्रभुस्तु सः   ।
तद्भर्ता तत्कृतं कार्यं नान्यथा कर्तुं अर्हति   ।। ४७०  ।।

सुतस्य सुतदाराणां वशित्वं त्वनुशासने   ।
विक्रये चैव दाने च वशित्वं न सुते पितुः   ।। ४७१  ।।

निर्णयकृत्यम्
शुद्धिस्तु शास्त्रतत्त्वज्ञैश्चिकित्सा समुदाहृता   ।
प्रायश्चित्तं च दण्डं च ताभ्यां सा द्विविधा स्मृता   ।। ४७२  ।।

अनेकार्थाभियोगेऽपि यावत्संसाधयेद्धनी   ।
साक्षिभिस्तावदेवासौ लभते साधितं धनम्  ।। ४७३  ।।

सर्वापलापं यः कृत्वा मिथोऽल्पं अपि संवदेत् ।
सर्वं एव तु दाप्यः स्यादभियुक्तो बृहस्पतिः   ।। ४७४  ।।

एवं धर्मासनस्थेन समेनैव विवादिना   ।
कार्याणां निर्णयो दृश्यो ब्राह्मणैः सह नान्यथा   ।। ४७५  ।।

व्यवहारान्स्वयं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा प्राङ्विवाकतः   ।
जयपत्रं ततो दद्यात्परिज्ञानाय पार्थिवः   ।। ४७६  ।।

दण्डविधिः
राजा तु स्वामिने विप्रं सान्त्वेनैव प्रदापयेत् ।
देशाचारेण चान्यांस्तु दुष्टान्संपीड्य दापयेत् ।। ४७७  ।।

रिक्थिनं सुहृदं वापि च्छलेनैव प्रदापयेत् ।
वणिजः कर्षकांश्चापि शिल्पिनश्चाब्रवीद्भृगुः   ।। ४७८  ।।

धनदानासहं बुद्ध्वा स्वाधीनं कर्म कारयेत् ।
अशक्तौ बन्धनागारं प्रवेश्यो ब्राह्मणादृते   ।। ४७९  ।।

कर्षकान्क्षत्रविश्शूद्रान्समीहानांस्तु दापयेत् ।। ४८०  ।।

आचार्यस्य पितुर्मातुर्बान्धवानां तथैव च   ।
एतेषां अपराधेषु दण्डो नैव विधीयते   ।। ४८१  ।।

प्राणात्यये तु यत्र स्यादकार्यकरणं कृतम्  ।
दण्डस्तत्र तु नैव स्यादेष धर्मो भृगुस्मृतः   ।। ४८२  ।।

न जातु ब्राह्मणं हन्यात्सर्वपापेष्ववस्थितम्  ।
राष्ट्राच्चैनं बहिः कुर्यात्समग्रधनं अक्षतम्  ।। ४८३  ।।

चतुर्णां अपि वर्णानां प्रायश्चित्तं अकुर्वताम्  ।
शरीरधनसंयुक्तं दण्डं धर्म्यं प्रकल्पयेत् ।। ४८४  ।।

येन दोषेण शूद्रस्य दण्डो भवति धर्मतः   ।
तेन चेत्क्षत्रविप्राणां द्विगुणो द्विगुणो भवेत् ।। ४८५  ।।

प्रव्रज्यावसितं शूद्रं जपहोमपरायणम्  ।
वधेन शासयेत्पापं दण्ड्यो वा द्विगुणं दमम्  ।। ४८६  ।।

सर्वेषु चापराधेषु पुंसो योऽर्थदमः स्मृतः   ।
तदर्धं योषितो दद्युर्वधे पुंसोऽङ्ग कर्तनम्  ।। ४८७  ।।

नास्वतन्त्राः स्त्रियो ग्राह्याः पुमांस्तत्रापराध्यति   ।
प्रभुणा शासनीयास्ता राजा तु पुरुषं नयेत् ।। ४८८  ।।

प्रोषितस्वामिका नारी प्रापिता यद्यपि ग्रहे   ।
तावत्सा बन्धने स्थाप्या यावत्प्रत्यागतः प्रभुः   ।। ४८९  ।।

कल्पितो यस्य यो दण्डस्त्वपराधस्य यत्नतः   ।
पणानां ग्रहणं तु स्यात्तन्मूल्यं वाथ राजनि   ।। ४९०  ।।

माषपादो द्विपादो वा दण्डो यत्र प्रवर्तितः   ।
अनिर्दिष्टं तु विज्ञेयं माषकं तु प्रकल्पयेत् ।। ४९१  ।।

यत्रोक्तो माषकैर्दण्डो राजतं तत्र निर्दिशेत   ।
कृष्णलैश्चोक्तं एव स्यादुक्तदण्डविनिश्चयः   ।। ४९२  ।।

माषो विंशतिभागस्तु ज्ञेयः कार्षापणस्य तु   ।
काकणी तु चतुर्भागा माषकस्य पणस्य च   ।। ४९३  ।।

पञ्चनद्याः प्रदेशे तु संज्ञेयं व्यवहारिकी   ।
कार्षापणोण्डिका ज्ञेयास्ताश्चतस्रस्तु धानकः   ।
ते द्वादश सुवर्णास्तु दीनारश्चित्रकः स्मृतः   ।। ४९४  ।।

पुनर्न्यायः
असत्सदिति यः पक्षः सभ्यैरेवावधार्यते   ।
तीरितः सोऽनुशिष्टस्तु साक्षिवाक्यात्प्रकीर्तितः   ।। ४९५  ।।

कुलादिभिर्निश्चितेऽपि सन्तोषं न गतस्तु यः   ।
विचार्य तत्कृतं राजा कुकृतं पुनरुद्धरेत् ।। ४९६  ।।

ऋणादाने वृद्धिविचारः
न स्त्रीभ्यो दासबालेभ्यः प्रयच्छेत्क्वचिदुद्धृतम्  ।
दाता न लभते तत्तु तेभ्यो दद्यात्तु यद्वसु   ।। ४९७  ।।

ऋणिकेन तु या वृद्धिरधिका संप्रकल्पिता   ।
आपत्कालकृता नित्यं दातव्या कारिता तु सा   ।
अन्यथा कारिता वृद्धिर्न दातव्या कथंचन   ।। ४९८  ।।

एकान्तेनैव वृद्धिं तु शोधयेद्यत्र चर्णिकम्  ।
प्रतिकालं ददात्येव शिखावृद्धिस्तु सा स्मृता   ।। ४९९  ।।

गृहात्तोषः फलं क्षेत्राद्भोगलाभः प्रकीर्तितः   ।। ५००  ।।

आधिभोगस्त्वशेषो यो वृद्धिस्तु परिकल्पितः   ।
प्रयोगो यत्र चैवं स्यादाधिभोगः स उच्यते   ।। ५०१  ।।

आकृतवृद्धिः
यो याचितकं आदाय तं अदत्त्वा दिशं व्रजेत् ।
ऊर्ध्वं संवत्सरात्तस्य तद्धनं वृद्धिं आप्नुयात् ।। ५०२  ।।

कृत्वोद्धारं अदत्त्वा यो याचितस्तु दिशं व्रजेत् ।
ऊर्ध्वं मासत्रयात्तस्य तद्धनं वृद्धिं आप्नुयात् ।। ५०३  ।।

स्वदेशेऽपि स्थितो यस्तु न दद्याद्याचितः क्वचित् ।
तं ततोऽकारितां वृद्धिं अनिच्छन्तं च दापयेत् ।। ५०४  ।।

प्रीतिदत्तं न वर्धेत यावन्न प्रतियाचितम्  ।
याच्यमानं अदत्तं चेद्वर्धते पञ्चकं शतम्  ।। ५०५  ।।

निक्षिप्तं वृद्धिशेषं च क्रयविक्रयं एव च   ।
याच्यमानं अदत्तं चेद्वर्धते पञ्चकं शतम्  ।। ५०६  ।।

पण्यं गृहीत्वा यो मूल्यं अदत्त्वैव दिशं व्रजेत् ।
ऋतुत्रयस्यापरिष्टात्तद्धनं वृद्धिं आप्नुयात् ।। ५०७  ।।

चर्मसस्यासवद्यूते पण्यमूल्ये च सर्वदा   ।
स्त्रीशुल्केषु न वृद्धिः स्यात्प्रातिभाव्यागतेषु च   ।। ५०८  ।।

वृद्धेः परिमाणं
ग्राह्यं स्याद्द्विगुणं द्रव्यं प्रयुक्तं धनिनां सदा   ।
लभते चेन्न द्विगुणं पुनर्वृद्धिं प्रकल्पयेत् ।। ५०९  ।।

मणिमुक्ताप्रवालानां सुवर्णरजतस्य च   ।
तिष्ठति द्विगुणा वृद्धिः फालकैटाविकस्य च   ।। ५१०  ।।

तैलानां चैव सर्वेषां मद्यानां अथ सर्पिषाम्  ।
वृद्धिरष्टगुणा ज्ञेया गुडस्य लवणस्य च   ।। ५११  ।।

कुप्यं पञ्चगुणं भूमिस्तथैवाष्टगुणा मता   ।
सद्य एवेति वचनात्सद्य एव प्रदीयते   ।। ५१२  ।।

ऋणोद्धरणं

अनेकर्णसमवाये विधिः
एकाहे लिखितं यत्तु तत्तु कुर्यादृणं समम्  ।
ग्रहणं रक्षणं लाभं अन्यथा तु यथाक्रमम्  ।। ५१३  ।।

नानाऋणसमवाये तु यद्यत्पूर्वकृतं भवेत् ।
तत्तदेवाग्रतो देयं राज्ञः स्याच्श्रोत्रियादनु   ।। ५१४  ।।

यस्य द्रव्येण यत्पण्यं साधितं यो विभावयेत् ।
तद्द्रव्यं ऋणिकेनैव दातव्यं तस्य नान्यथा   ।। ५१५  ।।

आधिः
द्रव्यं गृहीत्वा वृद्ध्यर्थं भोगयोग्यं ददाति चेत् ।
जङ्गमं स्थावरं वापि भोग्याधिः स तु कथ्यते   ।
मूल्यं तदाधिकं दत्त्वा स्वक्षेत्रादिकं आप्नुयात् ।। ५१६  ।।

आधिं एकं द्वयोर्यस्तु कुर्यात्का प्रतिपद्भवेत् ।
तयोः पूर्वकृतं ग्राह्यं तत्कर्ता चोरदण्डभाक्  ।। ५१७  ।।

आधानं विक्रयो दानं लेख्यसाक्ष्यकृतं यदा   ।
एकक्रियाविरुद्धं तु लेख्यं तत्रापहारकम्  ।। ५१८  ।।

अनिर्दिष्टं च निर्दिष्टं एकत्र च विलेखितम्  ।
विशेषलिखितं ज्याय इति कात्यायनोऽब्रवीत् ।। ५१९  ।।

योऽविद्यमानं प्रथमं अनिर्दिष्टस्वरूपकम्  ।
आकाशभूतं आदध्यादनिर्दिष्टं च तद्भवेत् ।
यद्यत्तदास्य विद्येत तदादिष्टं विनिर्दिशेत् ।। ५२०  ।।

यस्तु सर्वस्वं आदिश्य प्राक्पश्चान्नामचिह्नितम्  ।
आदध्यात्तत्कथं न स्याच्चिह्नितं बलवत्तरम्  ।। ५२१  ।।

मर्यादाचिह्नितं क्षेत्रं ग्रामं वापि यदा भवेत् ।
ग्रामादयश्च लिख्यन्ते तदा सिद्धिं अवाप्नुयात् ।। ५२२  ।।

आधीकृतं तु यत्किंचिद्विनष्टं दैवराजतः   ।
तत्र ऋणं सोदयं दाप्यो धनिनां अधमर्णकः   ।। ५२३  ।।

न चेद्धनिकदोषेण निपतेद्वा म्रियेत वा   ।
आधिं अन्यं स दाप्यः स्यादृणान्मुच्येत नर्णिकः   ।। ५२४  ।।

अकामं अननुज्ञातं अधिं यः कर्म कारयेत् ।
भोक्ता कर्मफलं दाप्यो वृद्धिं वा लभते न सः   ।। ५२५  ।।

यस्त्वाधिं कर्म कुर्वाणं वाचा दण्डेन कर्मभिः   ।
पीडयेद्भत्सयेच्चैव प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम्  ।। ५२६  ।।

बलादकामं यत्राधिं अनिसृष्टं प्रवेशयेत् ।
प्राप्नुयात्साहसं पूर्वं आधाता चाधिं आप्नुयात् ।। ५२७  ।।

आधिं दुष्टेन लेख्येन भुङ्क्ते यं ऋणिकाद्धनी   ।
नृपो दमं दापयित्वा आधिकेख्यं विनाशयेत् ।। ५२८  ।।

आधाता यत्र न स्यात्तु धनी बन्धं निवेदयेत् ।
राज्ञस्ततः स विख्यातो विक्रेय इति धारणा   ।
सवृद्धिकं गृहीत्वा तु शेषं राजन्यथार्पयेत् ।। ५२९  ।।

प्रतिभूविधानम्
दानोपस्थानवादेषु विश्वासशपथाय च   ।
लग्नकं कारयेदेवं यथायोगं विपर्यये   ।। ५३०  ।।

दर्शनप्रतिभूर्यस्तं देशे काले न दर्शयेत् ।
निबन्धं आवहेत्तत्र दैवराजकृतादृते   ।। ५३१  ।।

नष्टस्यान्वेषणार्थं तु देयं पक्षत्रयं परम्  ।
यद्यसौ दर्शयेत्तत्र मोक्तव्यः प्रतिभूर्भवेत् ।। ५३२  ।।

काले व्यतीते प्रतिभूर्यदि तं नैव दर्शयेत् ।
स तं अर्थं प्रदाप्यः स्यात्प्रेते चैवं विधीयते   ।। ५३३  ।।

गृहीत्वा बन्धकं यत्र दर्शनेऽस्य स्थितो भवेत् ।
विना पित्रा धनं तस्माद्दाप्यः स्यात्तदृणं सुतः   ।। ५३४  ।।

यो यस्य प्रतिभूस्तिष्ठेद्दर्शनायेह मानवः   ।
अदर्शयन्स तं तस्मै प्रयच्छेत्स्वधनादृणम्  ।। ५३५  ।।

आद्यौ तु वितथे दाप्यौ तत्कालावेदितं धनम्  ।
उत्तरौ तु विसंवादे तौ विना तत्सुतौ तथा   ।। ५३६  ।।

एकच्छायाश्रिते सर्वं दद्यात्तु प्रोषिते सुतः   ।
मृते पितरि पितृअंशं परर्णं न बृहस्पतिः   ।। ५३७  ।।

एकच्छायाप्रविष्टानां दाप्यो तस्तत्र दृश्यते   ।
प्रोषिते तत्सुतः सर्वं पित्रंशं तु मृते सुतः   ।। ५३८  ।।

प्रातिभाव्यं तु यो दद्यात्पीडितः प्रतिभावितः   ।
त्रिपक्षात्परतः सोऽर्थं द्विगुणं लब्धुं अर्हति   ।। ५३९  ।।

यस्यार्थे येन यद्दत्तं विधिनाभ्यर्थितेन तु   ।
साक्षिभिर्भावितेनैव प्रतिभूस्तत्समाप्नुयात् ।। ५४०  ।।

सत्यंकारविसंवादे द्विगुणं प्रतिदापयेत् ।
अकुर्वतस्तु तद्धानि सत्यंकारप्रयोजनम्  ।। ५४१  ।।

पित्रादिभिः कृतं ऋणं केन प्रतिदेयम्
कुटुम्बार्थं अशक्तेन गृहीतं व्याधितेन वा   ।
उपप्लवनिमित्ते च विद्यादापत्कृते तु तत् ।। ५४२  ।।

कन्यावैवाहिकं चैव प्रेतकार्ये च यत्कृतम्  ।
एतत्सर्वं प्रदातव्यं कुटुम्बेन कृतं प्रभोः   ।। ५४३  ।।

ऋणं पुत्रकृतं पित्रा न देयं इति धर्मतः   ।
देयं प्रतिश्रुतं यत्स्यात्यच्च स्यादनुमोदितम्  ।। ५४४  ।।

प्रोषितस्यामतेनापि कुटुम्बार्थं ऋणं कृतम्  ।
दासस्त्रीमातृशिष्यैर्वा दद्यात्पुत्रेण वा भृगुः   ।। ५४५  ।।

भर्त्रा पुत्रेण वा सार्धं केवलेनात्मना कृतम्  ।
ऋणं एवंविधं देयं नान्यथा तत्कृतं स्त्रिया   ।। ५४६  ।।

मर्तुकामेन या भर्त्रा प्रोक्ता देयं ऋणं त्वया   ।
अप्रपन्नापि सा दाप्या धनं यद्याश्रितं स्त्रियाम्  ।। ५४७  ।।

विद्यमानेअपि रोगार्ते स्वदेशात्प्रोषितेऽपि वा   ।
विंशात्संवत्सराद्देयं ऋणं पितृकृतं सुतैः   ।। ५४८  ।।

व्याधितोन्मत्तवृद्धानां तथा दीर्घप्रवासिनाम्  ।
ऋणं एवंविधं पुत्राञ् जीवतां अपि दापयेत् ।। ५४९  ।।

सांनिध्येऽपि पितुः पुत्रैरृणं देयं विभावितम्  ।
जात्यन्धपतितोन्मत्त क्षयश्वित्रादिरोगिणः   ।। ५५०  ।।

पितॄणां सूनुभिर्जातैर्दानेनैवाधमादृणात् ।
विमोक्षस्तु यतस्तस्मादिच्छन्ति पितरः सुतान्  ।। ५५१  ।।

नाप्राप्तव्यवहारेण पितर्युपरते क्वचित् ।
काले तु विधिना देयं वसेयुर्नरकेऽन्यथा   ।। ५५२  ।।

अप्राप्तव्यवहारश्चेत्स्वतन्त्रोऽपीह नर्णभाक्  ।
स्वातन्त्र्यं हि स्मृतं ज्येष्ठे ज्यैष्ठे गुणवयःकृतम्  ।। ५५३  ।।

यद्दृष्टं दत्तशेषं वा देयं पैतामहं तु तत् ।
सदोषं व्याहतं पित्रा नैव देयं ऋणं क्वचित् ।। ५५४  ।।

पित्रा दृष्टं ऋणं यत्तु क्रमायातं पितामहात् ।
निर्दोषं नोद्धृतं पुत्रैर्देयं पौत्रैस्तु तद्भृगुः   ।। ५५५  ।।

पैतामहं तु यत्पुत्रैर्न दत्तं रोगिभिः स्थितैः   ।
तस्मादेवंविधं पौत्रैर्देयं पैतामहं समम्  ।। ५५६  ।।

ऋणं तु दापयेत्पुत्रं यदि स्यान्निरुपद्रवः   ।
द्रविणार्हश्च धुर्यश्च नान्यथा दापयेत्सुतम्  ।। ५५७  ।।

यद्देयं पितृभिर्नित्यं तदभावे तु तद्धनात् ।
तद्धनं पुत्रपुत्रैर्वा देयं तत्स्वामिने तदा   ।। ५५८  ।।

पित्रर्णे विद्यमाने तु न च पुत्रो धनं हरेत् ।
देयं तद्धनिके द्रव्यं मृते गृह्णंस्तु दाप्यते   ।। ५५९  ।।

पुत्राभावे तु दातव्यं ऋणं पौत्रेण यत्नतः   ।
चतुर्थेन न दातव्यं तस्मात्तद्विनिर्वर्तते   ।। ५६०  ।।

प्रातिभाव्यागतं पौत्रैर्दातव्यं न तु तत्क्वचित् ।
पुत्रेणापि समं देयं ऋणं सर्वत्र पैतृकम्  ।। ५६१  ।।

रिक्थहर्त्रा ऋणं देयं तदभावे च योषितः   ।
पुत्रैश्च तदभावेऽन्यै रिक्थभाग्भिर्यथाक्रमम्  ।। ५६२  ।।

यावन्न पैतृकं द्रव्यं विद्यमानं लभेत्सुतः   ।
सुसमृद्दोऽपि दाप्यः स्यात्तावन्नैवाधमर्णिकः   ।। ५६३  ।।

लिखितं मुक्तकं वापि देयं यत्तु प्रतिश्रुतम्  ।
परपूर्वस्त्रियै यत्तु विद्यात्कामकृतं नृणाम्  ।। ५६४  ।।

यत्र हिंसां समुत्पाद्य क्रोधाद्द्रव्यं विनाश्य वा   ।
उक्तं तुष्टिकरं यत्तु विद्याद्क्रोधकृतं तु तत् ।। ५६५  ।।

स्वस्थेनार्तेन वा देयं भावितं धर्मकारणात् ।
अदत्त्वा तु मृते दाप्यस्तत्सुतो नात्र संशयः   ।। ५६६  ।।

निर्धनैरनपत्यैस्तु यत्कृतं शौण्डिकादिभिः   ।
तत्स्त्रीणां उपभोक्ता तु दद्यात्तदृणं एव हि   ।। ५६७  ।।

शौण्डिकव्याधजनक गोपनाविकयोषिताम्  ।
अधिष्ठाता ऋणं दाप्यस्तासां भर्तृक्रियासु तत् ।। ५६८  ।।

न च भार्याकृतं ऋणं कथंचित्पत्युराभवेत् ।
आपत्कृतादृते पुंसां कुटुम्बार्थे हि विस्तरः   ।। ५६९  ।।

अन्यत्र रजकव्याध गोपशौण्डिकयोषिताम्  ।
तेषां तु तत्परा वृत्तिः कुटुम्बं च तदाश्रयम्  ।। ५७०  ।।

अमतेनैव पुत्रस्य प्रधना यान्यं आश्रयेत् ।
पुत्रेणैवापहार्यं तद् धनं दुहितृभिर्विना   ।। ५७१  ।।

ऋणार्थं आहरेत्तन्तुं न सुखार्थं कदाचन   ।
अयुक्ते कारणे यस्मात्पितरौ तु न दापयेत् ।। ५७२  ।।

या स्वपुत्रं तु जह्यात्स्त्री समर्थं अपि पुत्रिणी   ।
आहृत्य स्त्रीधनं तत्र पित्र्यर्णं शोधयेन्मनुः   ।। ५७३  ।।

बालपुत्राधिकार्था च भर्तारं यान्यं आश्रिता   ।
आश्रितस्तदृणं दद्याद्बालपुत्राविधिः स्मृतः   ।। ५७४  ।।

दीर्घप्रवासिनिर्बन्धु जडोन्मत्तार्तलिङ्गिनाम्  ।
जीवतां अपि दातव्यं तत्स्त्रीद्रव्यसमाश्रितैः   ।। ५७५  ।।

व्यसनाभिप्लुते पुत्रे बालो वा यत्न दृश्यते   ।
द्रव्यहृद्दाप्यते तत्र तस्याभावे पुरन्ध्रिहृत् ।। ५७६  ।।

पूर्वं दद्याद्धनग्राहः पुत्रस्तस्मादनन्तरम्  ।
योषिद्ग्राहः सुताभावे पुत्रो वात्यन्तनिर्धनः   ।। ५७७  ।।

देयं भार्याकृतं ऋणं भर्त्रा पुत्रेण मातृकम्  ।
भर्तुरर्थे कृतं यत्स्यादभिधाय गते दिशम्  ।। ५७८  ।।

देयं पुत्रकृतं तत्स्याद्यच्च स्यादनुवर्णितम्  ।
कृतासंवादितं यच्च श्रुत्वा चैवानुचोदितम्  ।। ५७९  ।।

अधर्मणिकस्यावरोधादिना धनोद्धारविचार
धार्योऽवरुद्धस्त्वृणिकः प्रकाशं जनसंसदि   ।
यावन्न दद्याद्देयं च देशाचारस्थितिर्यथा   ।। ५८०  ।।

विण्मूत्रशङ्का यस्य स्याद्धार्यमाणस्य देहिनः   ।
पृष्ठतो वानुगन्तव्यो निबद्धं वा समुत्सृजेत् ।। ५८१  ।।

स कृतप्रतिभूश्चैव मोक्तव्यः स्याद्दिने दिने   ।
आहारकाले रात्रौ च निबन्धे प्रतिभूः स्थितः   ।। ५८२  ।।

यो दर्शनप्रतिभुवं नाधिगच्छेन्न चाश्रयेत् ।
स चारके निरोद्धव्यः स्थाप्यो वावेद्य रक्षिणः   ।। ५८३  ।।

न चारके निरोद्धव्य आर्यः प्रात्ययिकः शुचिः   ।
सोऽनिबद्धः प्रमोक्तव्यो निबद्धः शपथेन वा   ।। ५८४  ।।

पीडनेनोपरोधेन साधयेदृणिकं धनी   ।
कर्मणा व्यवहारेण सान्त्वेनादौ विभावितः   ।। ५८५  ।।

आददीतार्थं एवं तु व्याजेनाचरितेन च   ।
कर्मणा क्षत्रविश्शूद्रान्समहीनांश्च दापयेत् ।। ५८६  ।।

राजानं स्वामिनं विप्रं सान्त्वेनैव प्रदापयेत् ।
रिक्थिनं सुहृदं वापि च्छलेनैव प्रसाधयेत् ।। ५८७  ।।

वणिजः कर्षकाश्चैव शिल्पिनश्चाब्रवीद्भृगुः   ।
देशाचारेण दाप्याः स्युर्दुष्टान्संपीड्य दापयेत् ।। ५८८  ।।

पीडयेत्तु धनी यत्र ऋणिकं न्यायवादिनम्  ।
तस्मादर्थात्स हीयेत तत्समं चाप्नुयाद्दमम्  ।। ५८९  ।।

यदि ह्यादावनादिष्टं अशुभं कर्म कारयेत् ।
प्राप्नुयात्साहसं पूर्वं ऋणान्मुच्येत चर्णिकः   ।। ५९०  ।।

उद्धारादिकं आदाय स्वामिने न ददाति यः   ।
स तस्य दासो भृत्यः स्त्री पशुर्वा जायते गृहे   ।। ५९१  ।।

उपनिधिः
त्रयप्रोषितनिक्षिप्त बन्धान्वाहितयाचितम्  ।
वैश्यवृत्त्यर्पितं चैव सोऽर्थस्तूपनिधिः स्मृतः   ।। ५९२  ।।

निक्षिप्तं यस्य यत्किंचित्तत्प्रयत्नेन पालयेत् ।
दैवराजकृतादन्यो विनाशस्तस्य कीर्त्यते   ।। ५९३  ।।

यस्य दोषेण यत्किंचिद्विनाश्येत ह्रियेत वा   ।
तद्द्रव्यं सोदयं दाप्यो दैवराजकृताद्विना   ।। ५९४  ।।

याचितानन्तरं नाशे दैवराजकृतेऽपि सः   ।
ग्रहीता प्रतिदाप्यः स्यान्मूल्यमात्रं न संशयः   ।। ५९५  ।।

न्यासादिकं परद्रव्यं प्रभक्षितं उपेक्षितम्  ।
अज्ञाननाशितं चैव येन दाप्यः स एव तत् ।। ५९६  ।।

भक्षितं सोदयं दाप्यः समं दाप्य उपेक्षितम्  ।
किंचिन्न्यूनं प्रदाप्यः स्याद्द्रव्यं अज्ञाननाशितम्  ।। ५९७  ।।

अराजदैविकेनापि निक्षिप्तं यत्र नाशितम्  ।
ग्रहीतुः सह भाण्डेन दातुर्नष्टं तदुच्यते   ।। ५९८  ।।

ज्ञात्वा द्रव्यवियोगं तु दाता यत्र विनिक्षिपेत् ।
सर्वोपायविनाशेऽपि ग्रहीता नैव दाप्यते   ।। ५९९  ।।

ग्राहकस्य हि यद्दोषान्नष्टं तु ग्राहकस्य तत् ।
तस्मिन्नष्टे हृते वापि ग्रहीता मूल्यं आहरेत् ।। ६००  ।।

ग्राह्यस्तूपनिधिः काले कालहीनं तु वर्जयेत् ।
कालहीनं ददद्दण्डं द्विगुणं च प्रदाप्यते   ।। ६०१  ।।

सर्वेषूपनिधिष्वेते विधयः परिकीर्तिताः   ।। ६०२  ।।

यैश्च संस्क्रियते न्यासो दिवसैः परिनिश्चितैः   ।
तदूर्ध्वं स्थापयेच्शिल्पी दाप्यो दैवहतेऽपि तत् ।। ६०३  ।।

न्यासदोषाद्विनाशः स्याच्शिल्पिनं तन्न दापयेत् ।
दापयेच्शिल्पिदोषात्तत्संस्कारार्थं यदर्पितम्  ।। ६०४  ।।

स्वल्पेनापि च यत्कर्म नष्टं चेद्भृतकस्य तत् ।
पर्याप्तं दित्सतस्तस्य विनश्येत्तदगृह्णतः   ।। ६०५  ।।

यदि तत्कार्यं उद्दिश्य कालं परिनियम्य वा   ।
याचितोऽर्धकृते तस्मिन्नप्राप्ते न तु दाप्यते   ।। ६०६  ।।

प्राप्तकाले कृते कार्ये न दद्याद्याचितोऽपि सन्  ।
तस्मिन्नष्टे वापि ग्रहीता मूल्यं आहरेत् ।। ६०७  ।।

याच्यमानो न दद्याद्वा दाप्यस्तत्सोदयं भवेत् ।। ६०८  ।।

अथ कार्यविपत्तिस्तु तस्यैव स्वामिनो भवेत् ।
अप्राप्ते वै स काले तु दाप्यस्त्वर्धकृतेऽपि तत् ।। ६०९  ।।

यो याचितकं आदाय न दद्यात्प्रतियाचितः   ।
स निगृह्य बलाद्दाप्यो दण्ड्यश्च न ददाति यः   ।। ६१०  ।।

अनुमार्गेण कार्येषु अन्यस्मिन्वचनान्मम   ।
दद्यास्त्वं इति यो दत्तः स इहान्वाधिरुच्यते   ।। ६११  ।।

अस्वामिविक्रयः
अस्वामिविक्रयं दानं आधिं च विनिवर्तयेत् ।। ६१२  ।।

अभियोक्ता धनं कुर्यात्प्रथमं ज्ञातिभिः स्वकम्  ।
पश्चादात्मविशुध्यर्थं क्रयं केता स्वबन्धुभिः   ।। ६१३  ।।

नाष्टिकस्तु प्रकुर्वीत तद्धनं ज्ञातृभिः स्वकम्  ।
अदत्तत्यक्तविक्रीतं कृत्वा स्वं लभते धनम्  ।। ६१४  ।।

प्रकाशं वा क्रयं कुर्यान्मूलं वापि समर्पयेत् ।
मूलानयनकालस्तु देयो योजनसंख्यया   ।। ६१५  ।।

प्रकाशं च क्रयं कुर्यात्साधुभिर्ज्ञातिभिः स्वकैः   ।
न तत्रान्या क्रिया प्रोक्ता दैविकी न च मानुषी   ।। ६१६  ।।

यदा मूलं उपन्यस्य पुनर्वादी क्रयं वदेत् ।
आहरेन्मूलं एवासौ न क्रयेण प्रयोजनम्  ।। ६१७  ।।

असमाहार्यमूलस्तु क्रयं एव विशोधयेत् ।
विशोधिते क्रये राज्ञा न वक्तव्यः स किंचन   ।। ६१८  ।।

अनुपस्थापयन्मूलं क्रयं वाप्यविशोधयन्  ।
यथाभियोगं धनिने धनं दाप्यो दमं च सः   ।। ६१९  ।।

यदि स्वं नैव कुरुते ज्ञातिभिर्नाष्टिको धनम्  ।
प्रसङ्गविनिवृत्त्यर्थं चोरवद्दण्डं अर्हति   ।। ६२०  ।।

वनिङ्वीथीपरिगतं विज्ञातं राजपुरुषैः   ।
अविज्ञाताश्रयात्क्रीतं विक्रेता यत्र वा मृतः   ।। ६२१  ।।

स्वामी दत्वार्धमूल्यं तु प्रगृह्णीत स्वक धनम्  ।
अर्धं द्वयोरपहृतं तत्र स्याद्व्यवहारतः   ।। ६२२  ।।

अविज्ञातक्रयो दोषस्तथा चापरिपालनम्  ।
एतद्द्वयं समाख्यातं द्रव्यहानिकरं बुद्धैः   ।। ६२३  ।।

सम्भूयसमुत्थानम्
समवेतास्तु ये केचिच्शल्पिनो वणिजोऽपि वा   ।
अविभज्य पृथग्भूतैः प्राप्तं तत्र फलं समम्  ।। ६२४  ।।

भाण्डपिण्डव्ययोद्धार भारसारार्थवीक्षणम्  ।
कुर्युस्तेऽव्यभिचारेण समयेन व्यवस्थिताः   ।। ६२५  ।।

प्रयोगं कुर्वते ये तु हेमधान्यरसादिना   ।
समन्यूनाधिकैरंशैर्लाभस्तेषां तथाविधः   ।। ६२६  ।।

बहूनां संमतो यस्तु दद्यादेको धनं नरः   ।
ऋणं च कारयेद्वापि सर्वैरेव कृतं भवेत् ।। ६२७  ।।

ज्ञातिसंबन्धिसुहृदां ऋणं देयं सबन्धकम्  ।
अन्येषां लग्नकोपेतं लेख्यसाक्षियुतं तथा   ।। ६२८  ।।

स्वेच्छादेयं हिरण्यं तु रसा धान्यं च साविधि   ।
देशस्थित्या प्रदातव्यं ग्रहीतव्यं तथैव च   ।। ६२९  ।।

समवेतैस्तु यद्दत्तं प्रार्थनीयं तथैव तत् ।
न च याचेत यः कश्चिल्लाभात्स परिहीयते   ।। ६३०  ।।

चोरतः सलिलादग्नेर्द्रव्यं यस्तु समाहरेत् ।
तस्यांशो दशमो देयः सर्ववादेष्वयं विधिः   ।। ६३१  ।।

शिक्षकाभिज्ञकुशला आचार्यश्चेति शिल्पिनः   ।
एकद्वित्रिचतुर्भागान्हरेयुस्ते यथोत्तरम्  ।। ६३२  ।।

परराष्ट्राद्धनं यत्स्याच्चौरैः स्वाम्याज्ञयाहृतम्  ।
राज्ञो दशांशं उद्धृत्य विभजेरन्यथाविधि   ।। ६३३  ।।

चोराणां मुख्यभूतस्तु चतुरोऽंशांस्ततो हरेत् ।
शूरोऽंशांस्त्रीन्समर्थो द्वौ शोषास्त्वेकैकं एव च   ।। ६३४  ।।

तेषां चेत्प्रसृतानां यो ग्रहणं समवाप्नुयात् ।
तन्मोक्षणार्थं यद्दत्तं वहेयुस्ते यथांशतः   ।। ६३५  ।।

नर्तकानां एष एव धर्मः सद्भिरुदाहृतः   ।
तालज्ञो लभते ह्यर्धं गायनास्तु समांशिनः   ।
प्रमुखा द्व्यंशं अर्हन्ति सोऽयं संभूय कुर्वताम्  ।। ६३६  ।।

वणिजां कर्षकाणां च चोराणां शिल्पिनां तथा   ।
अनियम्यांशकर्तॄणां सर्वेषां एष निर्णयः   ।। ६३७  ।।

दत्तानपाकर्म दत्ताप्रदानिकं वा
विक्रयं चैव दानं च न नेयाः स्युरनिच्छवः   ।
दाराः पुत्राश्च सर्वस्वं आत्मनैव तु योजयेत् ।। ६३८  ।।

आपत्काले तु कर्तव्यं दानं विक्रय एव वा   ।
अन्यथा न प्रवर्तेत इति शास्त्रविनिश्चयः   ।। ६३९  ।।

सर्वस्वगृहवर्जं तु कुटुम्बभरणाधिकम्  ।
यद्द्रव्यं तत्स्वकं देयं अदेयं स्यादतोऽन्यथा   ।। ६४०  ।।

अतश्च सुतदाराणां वशित्वं त्वनुशासने   ।
विक्रये चैव दाने च वशित्वं न सुते पितुः   ।। ६४१  ।।

स्वेच्छया यः प्रतिश्रुत्य ब्राह्मणाय प्रतिग्रहम्  ।
न दद्यादृणव दाप्यः प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम्  ।। ६४२  ।।

प्रतिश्रुतस्यादानेन दत्तस्याच्छादनेन च   ।
कल्पकोटिशतं मर्त्यस्तिर्यग्योनौ च जायते   ।। ६४३  ।।

अविज्ञातोपलब्ध्यर्थं दानं यत्र निरूपितम्  ।
उपलब्धिक्रियालब्धं सा भृतिः परिकीर्तिता   ।। ६४४  ।।

भयत्राणाय रक्षार्थं तथा कार्यप्रसाधनात् ।
अनेन विधिना लब्धं विद्यात्प्रत्युपकारतः   ।। ६४५  ।।

प्राणसंशयं आपन्नं यो मां उत्तारयेदितः   ।
सर्वस्वं तस्य दास्यामीत्युक्तेऽपि न तथा भवेत् ।। ६४६  ।।

कामक्रोधास्वतन्त्रार्त क्लीबोन्मत्तप्रमोहितैः   ।
व्यत्यासपरिहासाच्च यद्दत्तं तत्पुनर्हरेत् ।। ६४७  ।।

या तु कार्यस्य सिद्ध्यर्थं उत्कोचा स्यात्प्रतिश्रुता   ।
तस्मिन्नपि पसिद्धेऽर्थे न देया स्यात्कथंचन   ।। ६४८  ।।

अथ प्रागेव दत्ता स्यात्प्रतिदाप्यस्तथा बलात् ।
दण्डं चैकादशगुणं आहुर्गार्गीयमानवाः   ।। ६४९  ।।

स्तेनसाहसिकोद्वृत्त पारजायिकशंसनात् ।
दर्शनाद्वृत्तनष्टस्य तथासत्यप्रवर्तनात् ।। ६५०  ।।

प्राप्तं एतैस्तु यत्किंचित्तदुत्कोचाख्यं उच्यते   ।
न दाता तत्र दण्ड्यः स्यान्मध्यस्थश्चैव दोषभाक्  ।। ६५१  ।।

नियुक्तो यस्तु कार्येषु स चेदुत्कोचं आप्नुयात् ।
स दाप्यस्तद्धनं कृत्स्नं दमश्चैकादशाधिकम्  ।। ६५२  ।।

अनियुक्तस्तु कार्यार्थं उत्कोचं यं अवाप्नुयात् ।
कृतप्रत्युपकारार्थस्तस्य दोषो न विद्यते   ।। ६५३  ।।

स्वस्थेनार्तेन वा दत्तं श्राव्रितं धर्मकारणात् ।
अदत्त्वा तु मृते दाप्यस्तत्सुतो नात्र संशयः   ।। ६५४  ।।

योगाधमनविक्रीतं योगदानपतिग्रहम्  ।
यस्य वाप्युपधिं पश्येत्तत्सर्वं विनिवर्तयेत् ।। ६५५  ।।

भृतावनिश्चितायां तु दशभागं अवाप्नुयात् ।
लाभगोवीर्यसस्यानां वणिग्गोपकृषीवलाः   ।। ६५६  ।।

वेतनस्यानपाकर्म
कर्मारम्भं तु यः कृत्वा सिद्धं नैव तु कारयेत् ।
बलात्कारयितव्योऽसौ अकुर्वन्दण्डं अर्हति   ।। ६५७  ।।

विघ्नयन्वाहको दाप्यः प्रस्थाने द्विगुणां भृतिम्  ।। ६५८  ।।

न तु दाप्यो हृतं चोरैर्दग्धमूढं जलेन वा   ।। ६५९  ।।
त्यजेत्पथि सहायं यः श्रान्तं रोगार्तं एव वा   ।
प्राप्नुयात्साहसं पूर्वं ग्रामे त्र्यहं अपालयन्  ।। ६६०  ।।

यदा तु पथि तद्भाण्डं आसिध्येत ह्रियेत वा   ।
यावानध्वा गतस्तेन प्राप्नुयात्तावतीं भृतिम्  ।। ६६१  ।।

हस्त्यश्वगोखरोष्ट्रादीन्गृहीत्वा भाटकेन यः   ।
नार्पयेत्कृतकृत्यार्थः स तु दाप्यः सभाटकम्  ।। ६६२  ।।

गृहवार्यापणादीणि गृहीत्वा भाटकेन यः   ।
स्वामिने नार्पयेद्यावत्तावद्दाप्यः सभाटकम्  ।। ६६३  ।।

स्वामिपालविवादः
क्षेत्रारामविवीतेषु गृहेषु पशुवाटिषु   ।
ग्रहणं तत्प्रविष्टानां ताडनं वा बृहस्पतिः   ।। ६६४  ।।

अधमोत्तममध्यानां पशूनां चैव ताडने   ।
स्वामी तु विवदेद्यत्र दण्डं तत्र प्रकल्पयेत् ।। ६६५  ।।

अजातेष्वेव सस्येषु कुर्यादावरणं महत् ।
दुःखेनेह निवार्यन्ते लब्धस्वादुरसा मृगाः   ।। ६६६  ।।

दापयेत्पणपादं गां द्वौ पादौ महिषीं तथा   ।
तथाजाविकवत्सानां पादो दण्डः प्रकीर्तितः   ।। ६६७  ।।

समयस्यानपाकर्म संविद्व्यतिक्रमो वा
समूहिनां तु यो धर्मस्तेन धर्मेण ते सदा   ।
प्रकुर्युः सर्वकर्माणि स्वधर्मेषु व्यवस्थिताः   ।। ६६८  ।।

अविरोधेन धर्मस्य निर्गतं राजशासनम्  ।
तस्यैवाचरणं पूर्वं कर्तव्यं तु नृपाज्ञया   ।। ६६९  ।।

राजप्रवर्तितान्धर्मान्यो नरो नानुपालयेत् ।
गर्ह्यः स पापो दण्ड्यश्च लोपयन्राजशासनम्  ।। ६७०  ।।

युक्तियुक्तं च यो हन्याद्वक्तुर्योऽनवकाशदः   ।
अयुक्तं चैव यो ब्रूते स दाप्यः पूर्वसाहसम्  ।। ६७१  ।।

साहसी भेदकारी च गणद्रव्यविनाशकः   ।
उच्छेद्याः सर्व एवैते विख्याप्यैवं नृपे भृगुः   ।। ६७२  ।।

एकपात्रे च वा पङ्क्त्यां संभोक्ता यस्य यो भवेत् ।
अकुर्वंस्तत्तथा दण्ड्यस्तस्य दोषं अदर्शयन्  ।। ६७३  ।।

गणं उद्दिश्य यत्किंचित्कृत्वर्णं भक्षितं भवेत् ।
आत्मार्थं विनियुक्तं वा देयं तैरेव तद्भवेत् ।। ६७४  ।।

गणानां श्रेणिवर्गाणां गताः स्युर्ये तु मध्यताम्  ।
प्राक्तनस्य धनर्णस्य समांशाः सर्व एव ते   ।। ६७५  ।।

तथैव भोज्यवैभाज्य दानधर्मक्रियासु च   ।
समूहस्थोऽंशभागी स्यात्प्रगतस्त्वंशभाङ्न तु   ।। ६७६  ।।

यत्तैः प्राप्तं रक्षितं वा गणार्थे वा ऋणं कृतम्  ।
राजप्रसादलब्धं च सर्वेषां एव तत्समम्  ।। ६७७  ।।

नैगमादिसंज्ञालक्षणम्
नानापौरसमूहस्तु नैगमः परिकीर्तितः   ।
नानायुधधरा व्राताः समवेताः प्रकीर्तिताः   ।। ६७८  ।।

समूहो वणिजादीनां पूगः संपरिकीर्तितः   ।
प्रव्रज्यावसिता ये तु पाषण्डाः परिकीर्तिताः   ।। ६७९  ।।

ब्राह्मणानां समूहस्तु गणः संपरिकीर्तितः   ।
शिल्पोपजीविनो ये तु शिल्पिनः परिकीर्तिताः   ।। ६८०  ।।

आर्हतसौगतानां तु समूहः सङ्घ उच्यते   ।
चाण्डालश्वपचादीनां समूहो गुल्म उच्यते   ।। ६८१  ।।

गणपाषण्डपूगाश्च व्राताश्च श्रेणयस्तथा   ।
समूहस्थाश्च ये चान्ये वर्गाख्यास्ते बृहस्पतिः   ।। ६८२  ।।

क्रयकिक्रयानुशयः क्रीस्वानुशयो विक्रीये संप्रदानं वा
क्रीत्वा प्राप्तं न गृह्णीयाद्यो न दद्याददूषितम्  ।
स मूल्याद्दशमं भागं दत्त्वा स्वद्रव्यं आप्नुयात् ।। ६८३  ।।

अप्राप्तेऽर्थक्रियाकाले कृते नैव प्रदापयेत् ।
एवं धर्मो दशाहात्तु परतोऽनुशयो न तु   ।। ६८४  ।।

भूमेर्दशाहे विक्रेतुरायस्तत्क्रेतुरेव च   ।
द्वादशाहः सपिण्डानां अपि चाल्पं अतः परम्  ।। ६८५  ।।

क्रीत्वानुशयवान्पण्यं त्यजेद्दोह्यादि यो नरः   ।
अदुष्टं एव काले तु स मूल्याद्दशमं वहेत् ।। ६८६  ।।

क्रीत्वा गच्छन्ननुशयं क्रयी हस्तं उपागते   ।
षड्भागं तत्र मूल्यस्य दत्त्वा क्रीतं त्यजेद्बुधः   ।। ६८७  ।।

अविज्ञातं तु यत्क्रीतं दुष्टं पश्चाद्विभावितम्  ।
क्रीतं तत्स्वामिने देयं काले चेदन्यथा न तु   ।। ६८८  ।।

निर्दोषं दर्शयित्वा तु यः सदोषं प्रयच्छति   ।
मूल्यं तद्द्विगुणं दाप्यो विनयं तावदेव च   ।। ६८९  ।।

उपहन्येत वा पण्यं दह्येतापह्रियेत वा   ।
विक्रेतुरेव सोऽनर्थो विक्रीयासंप्रयच्छतः   ।। ६९०  ।।

दीयमानं न गृह्णाति क्रीत पण्यं च यः क्रयी   ।
विक्रीतं च तदन्यत्र विक्रेता नापराध्रुयात् ।। ६९१  ।।

मत्तोन्मत्तेन विक्रीतं हीनमूल्यं भयेन वा   ।
अस्वतन्त्रेण मुग्धेन त्याज्यं तस्य पुनर्भवेत् ।। ६९२  ।।

त्र्यहं दोह्यं परीक्षेत पत्र्चाहद्वाह्यं एव तु    ।
मुक्तावज्रप्रवालानां सप्ताहं स्यात्प्रवीक्षणम्  ।। ६९३  ।।

द्विपदां अर्धमासं तु पुंसां तद्द्विगुणं स्त्रियाः   ।
दशाहं सर्वबीजानां एकाहं लोहवाससाम्  ।। ६९४  ।।

अतोऽर्वाक्पण्यदोषस्तु यदि संजायते क्वचित् ।
विक्रेतुः प्रतिदेयं तत्क्रेता मूल्यं अवाप्नुयात् ।। ६९५  ।।

परिभुक्तं तु यद्वासः क्लिष्टरूपं मलीमसम्  ।
सदोषं अपि तत्क्रीतं विकेतुर्न भवेत्पुनः   ।। ६९६  ।।

साधारणं तु यत्क्रीतं नैको दद्यान्नराधमः   ।
नादद्यान्न च गृह्णीयाद्विक्रीयाच्च न चैव हि   ।। ६९७  ।।

क्रीत्वा मूल्येन यत्पण्यं दुष्क्रीतं मन्यते क्रयी   ।
विक्रेतुः प्रतिदेयं तत्तस्मिन्नेवाह्न्यवीक्षितम्  ।। ६९८  ।।

द्वितीयेऽह्नि ददत्क्रेता मूल्यात्त्र्यंशांशं आहरेत् ।
द्विगुणं तृतीयेऽह्नि परतः क्रेतुरेव तत् ।। ६९९  ।।

द्रव्यस्वं पञ्चधा कृत्वा त्रिभागो मूल्यं उच्यते   ।
लाभश्चतुर्थो भागः स्यात्पञ्चमः सत्यं उच्यते   ।। ७००  ।।

सन्धिश्च परिवृत्तिश्च विषमा वा त्रिभोगतः   ।
आज्ञयापि क्रयश्चापि दशाब्दं विनिवर्तयेत् ।। ७०१  ।।

ज्ञात्यादीनननुज्ञाप्य समीपस्थाननिन्दितान्  ।
क्रयविक्रयधर्मोऽपि भूमेर्नास्तीति निर्णयः   ।। ७०२  ।।

स्वग्रामे दशरात्रं स्यादन्यग्रामे त्रिपक्षकम्  ।
राष्ट्रान्तरेषु षण्मासं भाषाभेदे तु वत्सरम्  ।। ७०३  ।।

पलायिते तु करदे करप्रतिभुवा सह   ।
करार्थं करदक्षेत्रं विक्रीणीयुः सभासदः   ।। ७०४  ।।

समवेतैस्तु सामन्तैरभिज्ञैः पापभीरुभिः   ।
क्षेत्रारामगृहादीनां द्विपदां च चतुष्पदाम्  ।। ७०५  ।।

कल्पितं मूल्यं इत्याहुर्भागं कृत्वा तदष्टधा   ।
एकभागातिरिक्तं वा हीनं वानुचितं स्मृतम्  ।। ७०६  ।।

समाः शतं अतीतेऽपि सर्वं तद्विनिवर्तते   ।
क्रयविक्रयणे क्रय्यं यन्मूल्यं धर्मतोऽर्हति   ।। ७०७  ।।

तत्तुर्ये पञ्चमे षष्टे सप्तमेऽंशेऽष्टमेऽपि वा   ।
हीने यदि विनिर्वृत्ते क्रयविक्रायणे सति   ।। ७०८  ।।

हीनमूल्यं तु तत्सर्वं कृतं अप्यकृतं भवेत् ।
उक्तादल्पतरे हीने क्रयो नैव प्रदुष्यति   ।। ७०९  ।।

तेनाप्यंशेन हीयेत मूल्यतः क्रयविक्रये   ।
कतं अप्यकृतं प्राहुरन्ये धर्मविदो जनाः   ।। ७१०  ।।

अर्धाधिके क्रयः सिध्येदुक्तलाभो दशाधिकः   ।
अवक्रयस्त्रिभागेन सद्य एव रुचिक्रयः   ।। ७११  ।।

मूल्यात्स्वल्पप्रदानेऽपि क्रयसिद्धिः कृता भवेत् ।
चक्रवृद्द्यां प्रदातव्यं देयं तत्समयादृते   ।। ७१२  ।।

अभ्युपेत्याशुश्रूषा
यस्तु न ग्राहयेच्शिल्पं कर्माण्यन्यानि कारयेत् ।
प्राप्नुयात्साहसं पूर्वं तस्माच्शिष्यो निवर्तते   ।। ७१३  ।।

शिक्षितोऽपि श्रितं कामं अन्तेवासी समाचरेत् ।
तत्र कर्म च यत्कुर्यादाचार्यस्यैव तत्फलम्  ।। ७१४  ।।

स्वतन्त्रस्यात्मनो दानाद्दासत्वं दारवद्भृगुः   ।
त्रिषु वर्णेषु विज्ञेयं दास्यं विप्रस्य न क्वचित् ।। ७१५  ।।

वर्णानां अनुलाम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः   ।
राजन्यवैश्यशूद्राणां त्यजतां हि स्वतन्त्रताम्  ।। ७१६  ।।

समवर्णोऽपि विप्रं तु दासत्वं नैव कारयेत् ।
ब्राह्मणस्य हि दासत्वान्नृपतेजो विहन्यते   ।। ७१७  ।।

क्षत्रविश्शूद्रधर्मस्तु समवर्णे कदाचन   ।
कारयेद्दासकर्माणि ब्राह्मणं न बृहस्पतिः   ।। ७१८  ।।

शीलाध्ययनसंपन्ने तदूनं कर्म कामतः   ।
तत्रापि नाशुभं किंचित्प्रकुर्वीत द्विजोत्तमः   ।। ७१९  ।।

विण्मूत्रोन्मार्जनं चैव नग्नत्वपरिमर्दनम्  ।
प्रायो दासीसुताः कुर्युर्गवादिग्रहणं च यत् ।। ७२०  ।।

प्रव्रज्यावसिता यत्र त्रयो वर्णा द्विजादयः   ।
निर्वासं कारयेद्विप्रं दासत्वं क्षत्रविड्नृपः   ।। ७२१  ।।

शूद्रं तु कारयेद्दासं क्रीतं अक्रीतं एव वा   ।
दास्यायैव हि सृष्टः स स्वयं एव स्वयं भुवा   ।। ७२२  ।।

स्वदासीं यस्तु संगच्छेत्प्रसूता च भवेत्ततः   ।
अवेक्ष्य बीजं कार्या स्यान्न दासी सान्वया तु सा   ।। ७२३  ।।

दासस्य तु धनं यत्स्यात्स्वामी तस्य प्रभुः स्मृतः   ।
प्रकाशं विक्रयाद्यत्तु न स्वामी धनं अर्हति   ।। ७२४  ।।

दासेनोढा स्वदासी या सापि दासीत्वं आप्नुयात् ।
यस्माद्भर्ता प्रभुस्तस्याः स्वाम्यधीनः प्रभुर्यतः   ।। ७२५  ।।

आदद्याद्ब्राह्मणीं यस्तु चिक्रीणीत तथैव च   ।
राज्ञा तदकृतं कार्यं दण्ड्या स्युः सर्व एव ते   ।। ७२६  ।।

कामात्तु संश्रितां यस्तु दासीं कुर्यात्कुलस्त्रियम्  ।
संक्रामयेत वान्यत्र दण्ड्यस्तच्चाकृतं भवेत् ।। ७२७  ।।

बालधात्रीं अदासीं च दासीं इव भुनक्ति यः   ।
परिचारकपत्नीं वा प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम्  ।। ७२८  ।।

विक्रोशमानां यो भक्तां दासीं विक्रेतुं इच्छति   ।
अनापदिस्थः शक्तः सन्प्राप्नुयाद्द्विशतं दमम्  ।। ७२९  ।।

तवाहं इति चात्मानं योऽस्वतन्त्रः प्रयच्छति   ।
न स तं प्राप्नुयात्कामं पूर्वस्वामी लभेत तम्  ।। ७३०  ।।

प्रव्रज्यावसितो दासो मोक्तव्यश्च न केनचित् ।
अनाकालभृतो दास्यान्मुच्यते गोयुगं ददत् ।। ७३१  ।।

सीमाविवादः
आधिक्यं न्यूनता चांशे अस्तिनास्तित्वं एव च   ।
अभोगभुक्तिः सीमा च षट्भूवादस्य हेतवः   ।। ७३२  ।।

तस्मिन्भोगः प्रयोक्तव्यः सर्वसाक्षिषु तिष्ठति   ।
लेख्यारूढश्चेतरश्च साक्षी मार्गद्वयान्वितः   ।। ७३३  ।।

क्षेत्रवास्तुतडागेषु कूपोपवनसेतुषु   ।
द्वयोर्विवादे सामन्तः प्रत्ययः सर्ववस्तुषु   ।। ७३४  ।।

सामन्तभावेऽसामन्तैः कुर्यात्क्षेत्रादिनिर्णयम्  ।
ग्रामसीमासु च तथा तद्वन्नगरदेशयोः   ।। ७३५  ।।

ग्रामो ग्रामस्य सामन्तः क्षेत्रं क्षेत्रस्य कीर्तितम्  ।
गृहं गृहस्य निर्दिष्ट समन्तात्परिरभ्य हि   ।। ७३६  ।।

तेषां अभावे सामन्त मौलवृद्धोद्धृतादयः   ।
स्थावरे षट्प्रकारेऽपि नात्र कार्या विचारणा   ।। ७३७  ।।

संसक्तास्त्वथ सामन्तास्तत्संसक्तास्तथोत्तराः   ।
संसक्तसक्तसंसक्ताः पद्माकाराः प्रकीर्तिताः   ।। ७३८  ।।

स्वार्थसिद्धौ प्रदुष्टेषु सामन्तेष्वर्थगौरवात् ।
तत्संसक्तैस्तु कर्तव्य उद्धारो नात्र संशयः   ।। ७३९  ।।

संसक्तसक्तदोषे तु तत्संसक्ताः प्रकीर्तिताः   ।
कर्तव्या न प्रदुष्टास्तु राज्ञा धर्मं विजानता   ।। ७४०  ।।

नाज्ञानेन हि मुच्यन्ते सामन्ता निर्णयं प्रति   ।
अज्ञानोक्तौ दण्डयित्वा पुनः सीमां विचारयेत् ।
कीर्तिते यदि भेदः स्याद्दण्ड्यास्तूत्तमसाहसम्  ।। ७४१  ।।

त्यक्त्वा दुष्टांस्तु सामन्तानन्यान्मौलादिभिः सह   ।
संमिश्रय कारयेत्सीमां एवं धर्मविदो विदुः   ।। ७४२  ।।

ये तत्र पूर्वं सामन्ताः पश्चाद्देशान्तरं गताः   ।
तन्मूलत्वात्तु ते मौला ऋषिभिः संप्रकीर्तिताः   ।। ७४३  ।।

निष्पाद्यमानं यैर्दृष्टं तत्कार्यं नृगुणान्वितैः   ।
वृद्धा वा यदि वावृद्धास्ते वृद्धाः परिकीर्तिताः   ।। ७४४  ।।

उपश्रवणसंभोग कार्याख्यानोपचिह्निताः   ।
उद्धरन्ति ततो यस्मादुद्धृतास्ते ततः स्मृतः   ।। ७४५  ।।

सामन्ताः साधनं पूर्वं अनिष्टोक्तौ गुणान्विताः   ।
द्विगुणास्तूत्तरा ज्ञेया ततोऽन्ये त्रिगुणा मताः   ।। ७४६  ।।

एको यद्वन्नयेत्सीमां उभयोरीप्सितः क्वचित् ।
मस्तके क्षितिं आरोप्य रक्तवासाः समाहिताः   ।। ७४७  ।।

भयवर्जितभूपेन सर्वाभावे स्वयंकृता   ।। ७४८  ।।

क्षेत्रकूपतडागानां केदारारामयोरपि   ।
गृहप्रासादावसथ नृपदेवगृहेषु च   ।। ७४९  ।।

बहूनां तु गृहीतानां न सर्वे निर्णयं यदि   ।
कुर्युर्भयाद्वा लोभाद्वा दाप्यास्तूत्तमसाहसम्  ।। ७५०  ।।

सीमाचङ्क्रमणे कोशे पादस्पर्शे तथैव च   ।
त्रिपक्षपक्षसप्ताहं दैवराजिकं इष्यते   ।। ७५१  ।।

मेखलाभ्रमनिष्कास गवाक्षान्नोपरोधयेत् ।
प्रणालीं गृहवास्तुं च पीडयन्दण्डभाग्भवेत् ।। ७५२  ।।

निवेशसमयादूर्ध्वं नैते योज्याः कदाचन   ।
दृष्टिपातं प्रणालीं च न कुर्यात्परवेश्ममु   ।। ७५३  ।।

विण्मूत्रोदकवप्रं च वह्निश्वभ्रनिवेशनम्  ।
अरत्निद्वयं उत्सृज्य परकुड्यान्निवेशयेत् ।। ७५४  ।।

सर्वे जनाः सदा येन प्रयान्ति स चतुष्पथः   ।
अनिरुद्धो यथाकालं राजमार्गः स उच्यते   ।। ७५५  ।।

न तत्र रोपयेत्किंचिन्नोपहन्यात्तु केनचित् ।
गुरुआचार्यनृपादीनां मार्गादानात्तु दण्डभाक्  ।। ७५६  ।।

यस्तत्र संकरश्वभ्रान्वृक्षारोपणं एव च   ।
कामात्पुरीषं कुर्याच्च तस्य दण्डस्तु माषकः   ।। ७५७  ।।

तटाकोद्यानतीर्थानि योऽमेध्येन विनाशयेत् ।
अमेध्यं शोधयित्वा तु दण्डयेत्पूर्वसाहसम्  ।। ७५८  ।।

दूषयेत्सिद्धतीर्थानि स्थापितानि महात्मभिः   ।
पुण्यानि पावनीयानि प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम्  ।। ७५९  ।।

सीमामध्ये तु जातानां वृक्षाणां क्षेत्रयोर्द्वयोः   ।
फलं पुष्पं च सामान्यं क्षेत्रस्वामिषु निर्दिशेत् ।। ७६०  ।।

अन्यक्षेत्रे तु जातानां शाखा यत्रान्यसंश्रिताः   ।
स्वामिनं तं विजानीयाद्यस्य क्षेत्रेषु संश्रिताः   ।। ७६१  ।।

अस्वाम्यनुमतेनैव संस्कारं कुरुते तु यः   ।
गृहोद्यानतटाकानां संस्कर्ता लभते न तु   ।। ७६२  ।।

व्ययं स्वामिनि चायाते न निवेद्य नृपे यदि   ।
अथावेद्य प्रयुक्तस्तु तद्गतं लभते व्ययम्  ।। ७६३  ।।

अशक्तितो न दद्याच्चेत्खिलार्थो यत्कृतो व्ययः   ।
तदष्टभागहीनं तु कर्षकः फलं आप्नुयात् ।
वर्षाण्यष्टौ स भोक्ता स्यात्परतः स्वामिने तु तत् ।। ७६४  ।।

अशक्तप्रेतनष्टेषु क्षेत्रिकेष्वनिवारितः   ।
क्षेत्रं चेद्विकृषेत्कश्चिदश्नुवीत स तत्फलम्  ।। ७६५  ।।

विकृष्यमाणे क्षेत्रे च क्षेत्रिकः पुनराव्रजेत् ।
शीलोपचारं तत्सर्वं दत्त्वा क्षेत्रमवाप्नुयात् ।। ७६६  ।।

तदष्टभागापचयाद्यावत्सप्त गताः समाः   ।
समाप्तेऽष्टमे वर्षे भुक्तक्षेत्रं लभेत सः   ।। ७६७  ।।

वाक्पारुष्यम्
हुङ्कारः कासनं चैव लोके यच्च विगर्हितम्  ।
अनुकुर्यादनुब्रूयाद्वाक्पारुष्यं तदुच्यते   ।। ७६८  ।।

निष्ठुराश्लीलतीव्रत्वात्तदपि त्रिविधं स्मृतम्  ।
आक्षेपो निष्ठुरं ज्ञेयं अश्लीलं न्यङ्गसंज्ञितम्  ।
पतनीयैरुपाक्रोशैस्तीव्रं आहुर्मनीषिणः   ।। ७६९  ।।

यत्त्वसत्संज्ञितैरङ्गैः परमाक्षिपति क्वचित् ।
अभूतैर्वाथ भूतैर्वा निष्ठुरा वाक्स्मृता बुधैः   ।। ७७०  ।।

न्यग्भावकरणं वाचा क्रोधात्तु कुरुते यदा   ।
वृत्तदेशकुलादीनां अश्लीला सा बुधैः स्मृता   ।। ७७१  ।।

महापातकयोक्त्री च रागद्वेषकरी च या   ।
जातिभ्रंशकारी वाथ तीव्रा सा प्रथिता तु वाक्  ।। ७७२  ।।

योऽगुणान्कीर्तयेत्क्रोधान्निगुणो वा गुणज्ञताम्  ।
अन्यसंज्ञानुयोगी वा वाग्दुष्टं तं नरं विदुः   ।। ७७३  ।।

अदुष्टस्यैव यो दोषान्कीर्तयेद्दोषकारणात् ।
अन्यापदेशवादी च वाग्दुष्टं तं नरं विदुः   ।। ७७४  ।।

मोहात्प्रमादात्सङ्घर्षात्प्रीत्या चोक्तं मयेति यत् ।
नाहं एवं पुनर्वक्ष्ये दण्डार्धं तस्य कल्पयेत् ।। ७७५  ।।

यत्र स्यात्परिहारार्थं पतितस्तेन कीर्तनम्  ।
वचनात्तत्र न स्यात्तु दोषो यत्र विभावयेत् ।। ७७६  ।।

अन्यथा तुल्यदोषः स्यान्मिथ्योक्तौ तूत्तमः स्मृतः   ।
महता प्रणिधानेन वाग्दुष्टं साधयेन्नरम्  ।। ७७७  ।।

अतथ्यं श्रावितं राजा प्रयत्नेन विचारयेत् ।
अनृताख्यानशीलानां जिह्वाच्छेदो विशोधनम्  ।। ७७८  ।।

दण्डपारुष्यम्
हेतुआदिभिर्न पश्येच्चेद्दण्डपारुष्यकारणम्  ।
तत्र साक्षिकृतं चैव दिव्यं वा विनियोजयेत् ।। ७७९  ।।

आभीषणेन दण्डेन प्रहरेद्यस्तु मानवः   ।
पूर्वं चापीडितो वाथ स दण्ड्यः परिकीर्तितः   ।। ७८०  ।।

कर्णौष्ठघ्राणपादाक्षि जिह्वाशिश्नकरस्य च   ।
छेदने चोत्तमो दण्डो भेदने मध्यमो भृगुः   ।। ७८१  ।।

मनुष्याणां पशूनां च दुःखाय प्रहते सति   ।
यथा यथा भवेद्दुःखं दण्डं कुर्यात्तथा तथा   ।। ७८२  ।।

अस्पृश्यधूर्तदासानां म्लेच्छानां पापकारिणाम्  ।
प्रतिलोमप्रसूतानां ताडनं नार्थतो दमः   ।। ७८३  ।।

छर्दिमूत्रपुरीषाद्यैरापाद्यः स चतुर्गुणः   ।
षड्गुणः कायमध्ये स्यान्मूर्ध्नि त्वष्टगुणः स्मृतः   ।। ७८४  ।।

उद्गूरणे तु हस्तस्य कार्यो द्वादशको दमः   ।
स एव द्विगुणः प्रोक्तः पातनेषु स्वजातिषु   ।। ७८५  ।।

वाक्पारुष्ये यथैवोक्ताः प्रातिलोम्यानुलोमतः   ।
तथैव दण्डपारुष्ये पात्या दण्डा यथाक्रमम्  ।। ७८६  ।।

देहेन्द्रियविनाशे तु यथा दण्डं प्रकल्पयेत् ।
तथा तुष्टिकरं देयं समुत्थानं च पण्डितैः   ।
समुत्थानव्ययं चासौ दद्यादाव्रणरोपणात् ।। ७८७  ।।

वाग्दण्डस्ताडनं चैव येषूक्तं अपराधिषु   ।
हृतं भग्नं प्रदाप्यास्ते शोध्यं निःस्वैस्तु कर्मणा   ।। ७८८  ।।

श्रान्तांस्तृषार्तान्क्षुधितानकाले वाहयेन्नरः   ।
खरगोमहिषोष्ट्रादीन्प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम्  ।। ७८९  ।।

द्विपणो द्वादशपणो वधे तु मृगपक्षिणाम्  ।
सर्पमार्जारनकुल श्वसूकरवधे नृणाम्  ।। ७९०  ।।

गोकुमारीदेवपशु मुक्षाणं वृषभं तथा   ।
वाहयन्साहसं पूर्वं प्राप्नुयादुत्तमं वधः   ।। ७९१  ।।

प्रमापणे प्राणभृतां दद्यात्तत्प्रतिरूपकम्  ।
तस्यानुरूपं मूल्यं वा दद्यादित्यब्रवीन्मनुः   ।। ७९२  ।।

वनस्पतीनां सर्वेषां उपभोगो यथा यथा   ।
तथा तथा दमः कार्यो हिंसायां इति धारणा   ।। ७९३  ।।

शिष्यं क्रोधेन हन्याच्चेदाचार्यो लतया विना   ।
येनात्यर्थं भवेत्पीडा वादः स्याच्शिष्यतः पितुः   ।। ७९४  ।।

साहसम्
सहसा यत्कृतं कर्म तत्साहसं उदाहृतम्  ।। ७९५  ।।

सान्वयस्त्वपहारो यः प्रसह्य हरणं च यत् ।
साहसं च भवेदेवं स्तेयं उक्तं विनिह्नवः   ।। ७९६  ।।

विना चिह्नैस्तु यत्कार्यं साहसाख्यं प्रवर्तते   ।
शपथैः स विशोध्यः स्यात्सर्ववादेष्वयं विधिः   ।। ७९७  ।।

एकं चेद्वहवो हन्युः संरब्धाः पुरुषं नराः   ।
मर्मघातो तु यस्तेषां स घातक इति स्मृतः   ।। ७९८  ।।

व्यापादनेन तत्कारी वधं चित्रं अवाप्नुयात् ।
विनाशहेतुं आयान्तं हन्यादेवाविचारयन्  ।। ७९९  ।।

उद्यतानां तु पापानां हन्तुर्दोषो न विद्यते   ।
निवृत्तास्तु यदारम्भाद्ग्रहणं न वधः स्मृतः   ।। ८००  ।।

आततायिनि चोत्कृष्टे तपःस्वाध्यायजन्मतः   ।
वधस्तत्र तु नैव स्यात्पापे हीने वधो भृगुः   ।। ८०१  ।।

उद्यतासिविषाग्निश्च चापोद्यतकरस्तथा   ।
आथर्वणेन हन्ता च पिशुनश्चैव राजनि   ।। ८०२  ।।

भार्यातिक्रमकारी च रन्ध्रान्वेषणतत्परः   ।
एवं आद्यान्विजानीयात्सर्वानेवाततायिनः   ।। ८०३  ।।

यशोवृत्तहरान्पापानाहुर्धर्मार्थहारकान्  ।
अनाक्षारितपूर्वो यस्त्वपराधे प्रवर्तते   ।
प्राणद्रव्यापहारे च तं विद्यादाततायिनम्  ।। ८०४  ।।

नखिनां शृण्गिणां चैव दंष्ट्रिणां चाततायिनाम्  ।
हस्त्यश्वानां तथान्येषां वधे हन्ता न दोषभाक्  ।। ८०५  ।।

गर्भस्य पातने स्तेनो ब्राह्मण्यां शस्त्रपातेन   ।
अदुष्टां योषितं हत्वा हन्त्व्यो ब्राह्मणोऽपि हि   ।। ८०६  ।।

क्षतं भङ्गोपमर्दौ च कुर्याद्द्रव्येषु यो नरः   ।
प्राप्नुयात्साहसं पूर्वं द्रव्यभाक्स्वाम्युदाहृतः   ।। ८०७  ।।

हरेद्भिन्द्याद्दहेद्वापि देवानां प्रतिमां यदि   ।
तग्गृहं चैव यो भिन्द्यात्प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम्  ।। ८०८  ।।

प्राकारं भेदयेद्यस्तु पातयेच्छातयेत्तथा   ।
बध्नीयादम्भसो मार्गं प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम्  ।। ८०९  ।।

स्तेयम्
प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा निशायां अथ वा दिवा   ।
यत्परद्रव्यहरणं स्तेयं तत्परिकीर्तितम्  ।। ८१०  ।।

अन्यहस्तात्परिभ्रष्टं अकामादुद्धृतं भुवि   ।
चौरेण वा परिक्षिप्तं लोप्त्रं यत्नात्परीक्षयेत् ।। ८११  ।।

तुलामानप्रतिमान प्रतिरूपकलक्षितैः   ।
चरन्नलक्षितैर्वापि प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम्  ।। ८१२  ।।

गृहे तु मुषितं राजा चौरग्राहांस्तु दापयेत् ।
आरक्षकांश्च दिक्पालान्यदि चौरो न लभ्यते   ।। ८१३  ।।

ग्रामान्तरे हृतं द्रव्यं ग्रामाध्यक्षं प्रदापयेत् ।
विवीते स्वामिना देयं चौरोद्धर्ता विवीतके   ।। ८१४  ।।

स्वदेशे यस्य यत्किंचिद्धृतं देयं नृपेण तु   ।
गृह्णीयात्तत्स्वयं नष्टं प्राप्तं अन्विष्य पार्थिवः   ।। ८१५  ।।

चौरैर्हृतं प्रयत्नेन स्वरूपं प्रतिपादयेत् ।
तदभावे तु मूल्यं स्यादन्यथा किल्विषी नृपः   ।। ८१६  ।।

लब्धेऽपि चौरे यदि तु मोषस्तस्मान्न लभ्यते   ।
दद्यात्तं अथ वा चौरं दापयेत्तु यथेष्टतः   ।। ८१७  ।।

तस्मिंश्चेद्दाप्यमानानां भवेद्दोषे तु संशयः   ।
मुषितः शपथं दाप्यो बन्धुभिर्वा विशोधयेत् ।। ८१८  ।।

यस्मादपहृताल्लब्धं द्रव्यात्स्वल्पं तु स्वामिना   ।
तच्शेषं आप्नुयात्तस्मात्प्रत्यये स्वामिना कृते   ।। ८१९  ।।

स्वदेशघातिनो ये स्युस्तथा मार्गनिरोधकाः   ।
तेषां सर्वस्वं आदाय राजा शूले निवेशयेत् ।। ८२०  ।।

अचोराद्दापितं द्रव्यं चौरान्वेषणतत्परैः   ।
उपलब्धे लभेरंस्ते द्विगुणं तत्र दापयेत् ।। ८२१  ।।

येन येन परद्रोहं करोत्यङ्गेन तस्करः   ।
छिन्द्यादङ्गं नृपस्तस्य न करोति यथा पुनः   ।। ८२२ः१  ।।

त्रपुषे वारुके द्वे तु पञ्चाम्रं पञ्चदाडिमम्  ।
खर्जूरबदरादीनां मुष्टिं गृह्णन्न दुष्यति   ।। ८२२ः२  ।।

मानवाः सद्य एवाहुः सहोढानां प्रवासनम्  ।
गौतमानां अनिष्टं यत्प्राण्युच्छेदद्विगर्हितम्  ।। ८२३  ।।

सहोढं असहोढं वा तत्त्वागमितसाहसम्  ।
प्रगृह्याच्छिन्नं आवेद्य सर्वस्वैर्विप्रयोजयेत् ।। ८२४  ।।

अयःसन्दानगुप्तास्तु मन्दभक्ता बलान्विताः   ।
कुर्युः कर्माणि नृपतेरामृत्योरिति कौशिकः   ।। ८२५  ।।

परदेशाद्धृतं द्रव्यं वैदेश्येन यदा भवेत् ।
गृहीत्वा तस्य तद्द्रव्यं अदण्डं तं विसर्जयेत् ।। ८२६  ।।

चोराणां भक्तदा ये स्युस्तथाग्न्युदकदायकाः   ।
क्रेतारश्चैव भाण्डानां प्रतिग्राहिण एव च   ।
समदण्डाः स्मृता ह्येते ये च प्रच्छादयन्ति तान्  ।। ८२७  ।।

अविद्वान्याजको वा स्यात्प्रवक्ता चानवस्थितः   ।
तौ उभौ चोरदण्डेन विनीय स्थापयेत्पथि   ।। ८२८  ।।

स्त्रीसंग्रहणम्
दूतोपचारयुक्तश्चेदवेलास्थानसंस्थितिः   ।
क्ण्ठकेशाण् चलग्राहः कर्णनासाकरादिषु   ।
एकस्थानासनाहाराः संग्रहो नवधा स्मृतः   ।। ८२९  ।।

स्त्रीषु वृत्तोपभोगः स्यात्प्रसह्य पुरुषो यदा   ।
वधे तत्र प्रवर्तेत कार्यातिक्रमणं हि तत् ।। ८३०  ।।

कामार्ता स्वैरिणी या तु स्वयं एव प्रकामयेत् ।
राजादेशेन मोक्तव्या विख्याप्य जनसंनिधौ   ।। ८३१  ।।

आरम्भकृत्सहायश्च तथा मार्गानुदेशकः   ।
आश्रयः शस्त्रदाता च भक्तदाता विकर्मिणाम्  ।। ८३२  ।।

युद्धोपदेशकश्चैव तद्विनाशप्रदर्शकः   ।
उपेक्षाकार्ययुक्तश्च दोषवक्त्रनुमोककः   ।। ८३३  ।।

अनिषेद्धाक्षमो यः स्यात्सर्वे तत्कार्यकारिणः   ।
यथाशक्त्यनुरूपं तु दण्डं एषां प्रकल्पयेत् ।। ८३४  ।।

स्त्रीपुंधर्मः
पत्या चाप्यवियोगिन्या शुश्रूष्योऽग्निर्विनीतया   ।
सौभाग्यवदव्वैधव्य काम्यया भर्तृभक्तया   ।। ८३५  ।।

मतिशुश्रूषयैव स्त्री सर्वान्कामान्समश्नुते   ।
दिवः पुनरिहायाता सुखानां शेवधिर्भवेत् ।। ८३६  ।।

मृते भर्तरि या साध्वी ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिता   ।
सारुन्धतीसमाचारा ब्रह्मलोके महीयते   ।। ८३७  ।।

दायविभागः
सकलं द्रव्यजातं यद्भागैर्गृह्णन्ति तत्समैः   ।
पितरो भ्रातरश्चैव विभागो धर्म्य उच्यते   ।। ८३८  ।।

पैतामहं समानं स्यात्पितुः पुत्रस्य चोभयोः   ।
स्वयं चोपार्जिते पित्रा न पुत्रः स्वाम्यं अर्हति   ।। ८३९  ।।

पैतामहं च पित्र्यं च यच्चान्यत्स्वयं अर्जितम्  ।
दायादानां विभागे तु सर्वं एतद्विभज्यते   ।। ८४०  ।।

दृश्यमानं विभज्येत गृहं क्षेत्रं चतुष्पदम्  ।
गूढद्रव्याभिशङ्कायां प्रत्ययस्तत्र कीर्तितः   ।। ८४१  ।।

गृहोपस्करवाह्याश्च दोह्याभरणकर्मिणः   ।
दृश्यमाना विभज्यन्ते कोशं गूढेऽब्रवीद्भृगुः   ।। ८४२  ।।

जीवद्विभागे तु पिता नैकं पुत्रं विशेषयेत् ।
निर्भाजयेन्न चैवैकं अकस्मात्कारणं विना   ।। ८४३  ।।

संप्राप्तव्यवहाराणां विभागश्च विधीयते   ।
पुंसां च षोडशे वर्षे जायते व्यवहारिता   ।। ८४४  ।।

अप्राप्तव्यवहाराणां च धनं व्ययविवर्जितम्  ।
न्यसेयुर्बन्धुमित्रेषु प्रोषितानां तथैव च   ।। ८४५ः१  ।।

प्रोषितस्य तु यो भागो रक्षेयुः सर्व एव तम्  ।
बालपुत्रे मृते रिक्थं रक्ष्यं तत्तन्तुबन्धुभिः   ।
पौगण्डाः परतस्तं तु विभजेरन्यथांशतः   ।। ८४५ः२  ।।

भ्रात्रा पितृव्यमातृभ्यां कुटुम्बार्थं ऋणं कृतम्  ।
विभागकाले देयं तद् रिक्थिभिः सर्वं एव तु   ।। ८४६  ।।

तदृणं धनिने देयं नान्यथैव प्रदापयेत् ।
भावितं चेत्प्रमाणेन विरोधात्परतो यदा   ।। ८४७  ।।

धर्मार्थं प्रीतिदत्तं च यदृणं स्यान्नियोजितम्  ।
तद्दृश्यमानं विभजेन्न दानं पैतृकाद्धनात् ।। ८४८  ।।

पित्र्यं पित्र्यर्णसंशुद्धं आत्मीयं चात्मना कृतम्  ।
ऋणं एवंविधं शोध्यं विभागे बन्धुभिः सह   ।। ८४९  ।।

ऋणं प्रीतिप्रदानं च दत्त्वा शेषं विभाजयेत् ।। ८५०  ।।

द्व्यंशहरोऽर्धहरो वा पुत्रवित्तार्जनात्पिता   ।
मातापि पितरि प्रेते पुत्रतुल्यांशभागिनी   ।। ८५१  ।।

यथा यथा विभागाप्तं धनं यागार्थतां इयात् ।
तथा तथा विधातव्यं विद्वद्भिर्भागगौरवम्  ।। ८५२  ।।

लोके रिक्थविभागेऽपि न कश्चित्प्रभुतां इयात् ।
भोग एव तु कर्तव्यो न दानं न च विक्रयः   ।। ८५३  ।।

विभक्ता अविभक्ता वा दायादाः स्थावरे समाः   ।
एको ह्यनीशः सर्वत्र दानाधमनविक्रये   ।। ८५४  ।।

अविभक्तेऽनुजे प्रेते तत्सुतं रिक्थभागिनम्  ।
कुर्वीत जीवनं येन लब्धं नैव पितामहात् ।। ८५५  ।।

लभेतांशं स पित्र्यं तु पितृव्यात्तस्य वा सुतात् ।
स एवांशस्तु सर्वेषा भ्रातॄणां न्यायतो भवेत् ।
लभेत तत्सुतो वापि निवृत्तिः परतो भवेत् ।। ८५६  ।।

उत्पन्ने चौरसे पुत्रे चतुर्थांशहराः सुताः   ।
सवर्णा असवर्णास्तु ग्रासाच्छादनभाजनाः   ।। ८५७  ।।

कन्यकानां त्वदत्तानां चतुर्तो भाग इष्यते   ।
पुत्राणां तु त्रयो भागाः साम्यं त्वल्पधने स्मृतम्  ।। ८५८  ।।

क्षेत्रिकस्य मतेनापि फलं उत्पादयेत्तु यः   ।
तस्येह भागिनौ तौ तु न फलं हि विनैकतः   ।। ८५९  ।।

क्लीबं विहाय पतितं या पुनर्लभते पतिम्  ।
तस्यां पौनर्भवो जातो व्यक्तं उत्पादकस्य सः   ।। ८६०  ।।

न मूत्रं फेनिलं यस्य विष्ठा चाप्सु निमज्जति   ।
मेढ्रश्चोन्मादशुक्राभ्यां हीनः क्लीबः स उच्यते   ।। ८६१  ।।

अक्रमोढासुतश्चैव सगोत्राद्यस्तु जायते   ।
प्रव्रज्यावसितश्चैव न रिक्थं तेषु चार्हति   ।। ८६२  ।।

अक्रमोढासुतस्त्वृक्थी सवर्णश्च यदा पितुः   ।
असवर्णप्रसूतश्च क्रमोढायां च यो भवेत् ।। ८६३  ।।

प्रतिलोमप्रसूता या तस्याः पुत्रो न रिक्थभाक्  ।
ग्रासाच्छादनं अत्यन्तं देयं तद्बन्धुभिर्मतम्  ।। ८६४  ।।

बन्धूनां अप्यभावे तु पितृद्रव्यं तदाप्नुयात् ।
अपित्र्यं द्रविणं प्राप्तं दापनीया न बान्धवाः   ।। ८६५  ।।

अविभाज्यानि
स्वशक्त्यपहृतं नष्टं स्वयं आप्तं च यद्भवेत् ।
एतत्सर्वं पिता पुत्रैर्विभागे नैव दाप्यते   ।। ८६६  ।।

परभक्तोपयोगेन विद्या प्राप्तान्यतस्तु या   ।
तया प्राप्तं धनं यत्तु विद्याप्राप्तं तदुच्यते   ।। ८६७  ।।

उपन्यस्ते तु यल्लब्धं विद्यया पणपूर्वकम्  ।
विद्याधनं तु तद्विद्याद्विभागे न विभज्यते   ।। ८६८  ।।

शिष्यादार्त्विज्यतः प्रश्नात्संदिग्धप्रश्ननिर्णयात् ।
स्वज्ञानशंसनाद्वादाल्लब्धं प्राध्ययनाच्च यत् ।
विद्याधनं तु तत्प्राहुर्विभागे न विभज्यते   ।। ८६९  ।।

शिल्पिष्वपि हि धर्मोऽयं मूल्याच्यच्चाधिकं भवेत् ।। ८७०  ।। 

परं निरस्य यल्लब्धं विद्यातो द्यूतपूर्वकम्  ।
विद्याधनं तु तद्विद्यान्न विभाज्यं बृहस्पतिः   ।। ८७१  ।।

विद्याप्रतिज्ञया लब्धं शिष्यादाप्तं च यद्भवेत् ।
ऋत्विङ्न्यायेन यल्लब्धं एतद्विद्याधनं भृगुः   ।। ८७२  ।।

विद्याबलकृतं चैव याज्यतः शिष्यतस्तथा   ।
एतद्विद्याधनं प्राहुः सामान्यं यदतोऽन्यथा   ।। ८७३  ।।

कुले विनीतविद्यानां भ्रातॄणां पितृतोऽपि वा   ।
शौर्यप्राप्तं तु यद्वित्तं विभाज्यं तद्बृहस्पतिः   ।। ८७४  ।।

नाविद्यानां तु वैद्येन देयं विद्याधनात्क्वचित् ।
समविद्याधिकानां तु देयं वैद्येन तद्धनम्  ।। ८७५  ।।

आरुह्य संशयं यत्र प्रसभं कर्म कुर्वते   ।
तस्मिन्कर्मणि तुष्टेन प्रसादः स्वामिना कृतः   ।
तत्र लब्धं तु यत्किञ्चित्धनं शौर्येण तद्भवेत् ।। ८७६  ।।

शौर्यप्राप्तं विद्यया च स्त्रीधनं चैव यत्स्मृतम्  ।
एतत्सर्वं विभागे तु विभाज्यं नैव रिक्थिभिः   ।। ८७७  ।।

ध्वजाहृतं भवेद्यत्तु विभाज्यं नैव तत्स्मृतम्  ।
संग्रामादाहृतं यत्तु विद्राव्य द्विषतां वलम्  ।
स्वाम्यर्थे जीवितं त्यक्त्वा तद्ध्वजाहृतं उच्यते   ।। ८७८  ।।

यल्लब्धं दानकाले तु स्वजात्या कन्यया सह   ।
कन्यागतं तु तद्वित्तं शुद्धं वृद्धिकरं स्मृतम्  ।। ८७९  ।।

वैवाहिकं तु तद्विद्याद्भार्यया यत्सहागतम्  ।
धनं एवंविधं सर्वं विज्ञेयं धर्मसाधकम्  ।। ८८०  ।।

विवाहकाले यत्किंचिद्वरायोद्दिश्य दीयते   ।
कन्यायास्तद्धनं सर्वं अविभाज्यं च बन्धुभिः   ।। ८८१  ।।

धनं पत्रनिविष्टं तु धर्मार्थं च निरूपितम्  ।
उदकं चैव दासश्च निबन्धो यः क्रमागतः   ।। ८८२  ।।

धृतं वस्त्रं अलंकारो नानुरूपं तु यद्भवेत् ।
यथा कालोपयोग्यानि तथा योज्यानि बन्धुभिः   ।। ८८३  ।।

गोप्रचारश्च रक्षा च वस्त्रं यच्चाङ्गयोजितम्  ।
प्रयोज्यं न विभज्येत धर्मार्थं च बृहस्पतिः   ।। ८८४ः१  ।।

देशस्य जातेः सङ्घस्य धर्मो ग्रामस्य यो भृगुः   ।
उदितः स्यात्स तेनैव दायभागं प्रकल्पयेत् ।। ८८४ः२  ।।

प्रच्छादितरिक्थस्य पुनर्विभागः
प्रच्छादितं यदि धनं पुनरासाद्य तत्समम्  ।
भजेरन्भ्रातृभिः सार्धं अभावे हि पितुः सुताः   ।। ८८५  ।।

अन्योन्यापहृतं द्रव्यं दुर्विभक्तं च यद्भवेत् ।
पश्चात्प्राप्तं विभज्येत समभागेन तद्भृगुः   ।। ८८६  ।।

विभक्तेनैव यत्प्राप्तं धनं तस्यैव तद्भवेत् ।
हृतं नष्टं च यल्लब्धं प्रागुक्तं च पुनर्भजेत् ।। ८८७  ।।

बन्धुनापहृतं द्रव्यं बलान्नैव प्रदापयेत् ।
बन्धूनां अविभक्तानां भोगं नैव प्रदापयेत् ।। ८८८  ।।

क्षेत्रं साधारणं त्यक्त्वा योऽन्यदेशं समाश्रितः   ।
तद्वंश्यस्यागतस्यांशः प्रदातव्यो न संशयः   ।। ८८९  ।।

तृतीयः पञ्चमो वापि सप्तमश्चापि यो भवेत् ।
जन्मनां अपरिज्ञाने लभेतांशं क्रमागतम्  ।। ८९०  ।।

यं परंपरया मौलाः सामन्ताः स्वामिनं विदुः   ।
तदन्वयस्यागतस्य दातव्या गोतजैर्मही   ।। ८९१  ।।

विभक्ताः पितृवित्ताच्चेदकत्र प्रतिवासिनः (?)   ।
विभजेयुः पुनर्द्व्यंशं स लभेतोदयो यतः   ।। ८९२  ।।

विभक्तचिह्नादि
वसेयुर्दश वर्षाणि पृथग्धर्माः पृथक्क्रियाः   ।
भ्रातरस्तेऽपि विज्ञेया विभक्ताः पैतृकाद्धनात् ।। ८९३  ।।

स्त्रीधनलक्षणं स्त्रीधनप्रकाराश्च
अध्यग्न्यध्यावाहनिकं दत्तं च प्रीतितः स्त्रियैः   ।
भ्रातृमातृपितृप्राप्तं षड्विधं स्त्रीधनं स्मृतम्  ।। ८९४  ।।

विवाहकाले यत्स्त्रीभ्यो दीयते ह्यग्निसंनिधौ   ।
तदध्यग्निकृतं सद्भिः स्त्रीधनं परिकीर्तितम्  ।। ८९५  ।।

यत्पुनर्लभते नारी नीयमाना पितुर्गृहात् ।
अध्यावहनिकं चैव स्त्रीधनं तदुदाहृतम्  ।। ८९६  ।।

प्रीत्या दत्तं तु यत्किंचित्श्वश्र्वा वा श्वशुरेण वा   ।
पादवन्दनिकं चैव प्रीतिदत्तं तदुच्यते   ।। ८९७  ।।

गृहोपस्करवाह्यानां दोह्याभरणकर्मिणाम्  ।
मूल्यं लब्धं तु यत्किंचिच्शुल्कं तत्परिकीर्तितम्  ।। ८९८  ।।

विवाहात्परतो यत्तु लब्धं भर्तृकुलात्स्त्रिया   ।
अन्वाधेयं तदुक्तं तु लभ्दं बन्धुकुलात्तथा   ।। ८९९  ।।

ऊर्ध्वं लब्धं तु यत्किंचित्संस्कारात्प्रीतितः स्त्रिया   ।
भर्तुः पित्रोः सकाशाद्वा अन्वाधेयं तु तद्भृगुः   ।। ९००  ।।

ऊढया कन्यया वापि भर्तुः पितृगृहेऽपि वा   ।
भ्रातुः सकाशात्पित्रोर्वा लब्धं सौदायिकं स्मृतम्  ।। ९०१  ।।

स्त्रीधने स्वाम्यादिविचारः
पितृमातृपतिभ्रातृ ज्ञातिभिः स्त्रीधनं स्त्रियै   ।
यथाशक्त्या द्विसाहस्राद्दातव्यं स्थावरादृते   ।। ९०२  ।।

यत्तु सोपाधिकं दत्तं यच्च योगवशेन वा   ।
पित्रा भ्रात्राथ वा पत्या न तत्स्त्रीधनं इष्यते   ।। ९०३  ।।

प्राप्तं शिल्पैस्तु यद्वित्तं प्रीत्या चैव यदन्यतः   ।
भर्तुः स्वाम्यं तदा तत्र शेषं तु स्त्रीधनं स्मृतम्  ।। ९०४  ।।

सौदायिकं धनं प्राप्य स्त्रीणां स्वातन्त्र्यं इष्यते   ।
यस्मात्तदानृशस्यार्थं तैर्दत्तं उपजीवनम्  ।। ९०५  ।।

सौदायिके सदा स्त्रीणां स्वातन्त्र्यं परिकीर्तितम्  ।
विक्रये चैव दाने च यथेष्टं स्थावरेष्वपि   ।। ९०६  ।।

भर्तृदायं मृते पत्यौ विन्यसेत्स्त्री यथेष्टतः   ।
विद्यमाने तु संरक्षेत्क्षपयेत्तत्कुलेऽन्यथा   ।। ९०७  ।।

अथ चेत्स द्विभार्यः स्यान्न च तां भजते पुनः   ।
प्रीत्या निसृष्टं अपि चेत्प्रतिदाप्यः स तद्बलात् ।। ९०८  ।।

ग्रासाच्छादनवासानां आच्छेदो यत्र योषितः   ।
तत्र स्वं आददीत स्त्री विभागं रिक्थिनां तथा   ।। ९०९  ।।

लिखितस्येति धर्मोऽयं प्राप्ते भर्तृकुले वसेत् ।
व्याधिता प्रेतकाले तु गच्छेद्बन्धुजनं ततः   ।। ९१०  ।।

न भर्ता नैव च सुतो न पिता भ्रातरो न च   ।
आदाने वा विसर्गे वा स्त्रीधने प्रभविष्णवः   ।। ९११  ।।

यदि ह्येकतरोऽप्येषां स्त्रीधनं भक्षयेद्बलात् ।
सवृद्धिकं प्रदाप्यः स्याद्दण्डं चैव समाप्नुयात् ।। ९१२  ।।

तदेव यद्यनुज्ञाप्य भक्षयेत्प्रीतिपूर्वकम्  ।
मूल्यं एव प्रदाप्यः स्याद्यद्यसौ धनवान्भवेत् ।। ९१३  ।।

व्याधितं व्यसनस्थं च धनिकैर्वोपपीडितम्  ।
ज्ञात्वा निसृष्टं यत्प्रीत्या दद्यादात्मेच्छया तु सः   ।। ९१४  ।।

जीवन्त्याः पतिपुत्रास्तु देवराः पितृबान्धवाः   ।
अनीशाः स्त्रीधनस्योक्ता दण्ड्यास्त्वपहरन्ति ये   ।। ९१५  ।।

भर्त्रा प्रतिश्रुतं देयं ऋणवत्स्त्रीधनं सुतैः   ।
तिष्ठेद्भर्तृकुले या तु न सा पितृकुले वसेत् ।। ९१६  ।।

मृतायाः स्त्रिया धनाधिकारिणः
भगिन्यो बान्धवैः सार्धं विभजेरन्सभर्तृकाः   ।
स्त्रीधनस्येति धर्मोऽयं विभागस्तु प्रकल्पितः   ।। ९१७  ।।

दुहितॄणां अभावे तु रिक्थं पुत्रेषु तद्भवेत् ।
बन्धुदत्तं तु बन्धूनां अभावे भ्र्तृगामि तत् ।। ९१८  ।।

पितृभ्यां चैव यद्दत्तं दुहितुः स्थावरं धनम्  ।
अप्रजायां अतातायां भ्रातृगामि तु सर्वदा   ।। ९१९  ।।

आसुरादिषु यल्लब्धं स्त्रीधनं पैतृकं स्त्रिया   ।
अभावे तदपत्यानां मातापित्रोस्तदिष्यते   ।। ९२०  ।।

अपुत्रधने पत्न्यादयो धनाधिकारिणः
अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती गुरौ स्थिता   ।
भुञ्जीतामरणात्क्षान्ता दायादा ऊर्ध्वं आप्नुयुः   ।। ९२१  ।।

स्वर्याते स्वामिनि स्त्री तु ग्रासाच्छादनभागिनी   ।
अविभक्ते धनांशे तु प्राप्नोत्यामरणान्तिकम्  ।। ९२२  ।।

भोक्तुं अर्हति क्लृप्तांशं गुरुशुश्रूषणे रता   ।
न कुर्याद्यदि शुश्रूषां चैलपिण्डे नियोज्येत् ।। ९२३  ।।

मृते भर्तरि भर्तृअंशं लभेत कुलपालिका   ।
यावज्जीवं न हि स्वाम्यं दानाधमनविक्रये   ।। ९२४  ।।

व्रतोपवासनिरता ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिता   ।
दमदानरता नित्यं अपुत्रापि दिवं व्रजेत् ।। ९२५  ।।

पत्नी भर्तुर्धनहरी या स्यादव्यभिचारिणी   ।
तदभावे तु दुहिता यद्यनूढा भवेत्तदा   ।। ९२६  ।।

अपुत्रस्याथ कुलजा पत्नी दुहितरोऽपि वा   ।
तदभावे पिता माता भ्राता पुत्राश्च कीर्तिताः   ।। ९२७  ।।

विभक्ते संस्थिते द्रव्यं पुत्राभावे पिता हरेत् ।
भ्राता वा जननी वाथ माता वा तत्पितुः क्रमात् ।
अपचारक्रिय्ययुक्ता निर्लज्जा वार्थनाशिका   ।। ९२८  ।।

व्यभिचाररता या च स्त्री धनं सा न चार्हति   ।। ९२९  ।।

नारी खल्वननुज्ञाता पित्रा भर्त्रा सुतेन वा   ।
विफलं तद्भवेत्तस्या यत्करोत्यौर्ध्वदेहिकम्  ।। ९३०  ।।

अदायिकं राजगामि योषिद्भृत्योर्ध्वदेहिकम्  ।
अपास्य श्रोत्रियद्रव्यं श्रोत्रियेभ्यस्तदर्पयेत् ।। ९३१  ।।

संसृष्टानां तु संसृष्टाः पृथक्स्थानां पृथक्स्थिताः   ।
अभावेऽर्थहरा ज्ञेया निर्बीजान्योन्यभागिनः   ।। ९३२  ।।

द्यूतसमाह्वयौ
द्यूतं नैव तु सेवेत क्रोधलोभविवर्धकम्  ।
असाधुजननं क्रूरं नराणां द्रव्यनाशनम्  ।। ९३३  ।।

ध्रुवं द्यूतात्कलिर्यस्माद्विषं सर्पमुखादिव   ।
तस्माद्राजा निवर्तेत विषये व्यसनं हि तत् ।। ९३४  ।।

वर्तेत चेत्प्रकाशं तु द्वारावस्थिततोरणम्  ।
असंमोहार्थं आर्याणां कारयेत्तत्करपदम्  ।। ९३५  ।।

सभिकः कारयेद्द्यूतं देयं दद्यात्स्वयं नृपे   ।
दशकं तु शते वृद्धिं गृह्णीयाच्च पराजयात् ।। ९३६  ।।

जेतुर्दद्यात्स्वकं द्रव्यं जिताद्ग्राह्यं त्रिपक्षकम्  ।
सद्यो वा सभिकेनैव कितावात्तु न संशयः   ।। ९३७  ।।

एकरूपा द्विरूपा वा द्यूते यस्याक्षदेविनः   ।
दृश्यते च जयस्तस्य यस्मिन्रक्षा व्यवस्थिता   ।। ९३८  ।।

अथ वा कितवो राज्ञे दत्त्वा भागं यथोदितम्  ।
प्रकाशं देवनं कुर्यादेवं दोषो न विद्यते   ।। ९३९  ।।

प्रसह्य दापयेद्देयं तस्मिन्स्थाने न चान्यथा   ।
जितं वै सभिकस्तत्र सभिकप्रत्यया क्रिया   ।। ९४०  ।।

अनभिज्ञो जितो मोच्योऽमोच्योऽभिज्ञो जितो रहः   ।
सर्वस्वे विजितेऽभिज्ञे न सर्वस्वं प्रदापयेत् ।। ९४१  ।।

विग्रहेऽथ जये लाभे करणे कूटदेविनाम्  ।
प्रमाणं सभिकस्तत्र शुचिश्च सभिको यदि   ।। ९४२  ।।

म्लेच्छश्वपाकधूर्तानां कितवानां तपस्मिनाम्  ।
तत्कृताचारं एतॄणां निश्चयो न तु राजनि   ।। ९४३  ।।

प्रकीर्णकम्
पूर्वोक्तादुक्तशेषं स्यादधिकारच्युतं च यत् ।
आहृत्य परतन्त्रार्ह्त निबद्धं असमञ्जसम्  ।। ९४४  ।।

दृष्टान्तत्वेन शास्त्रान्ते पुनरुक्तक्रियास्थितम्  ।
अनेन विधिना यच्च वाक्यं तत्स्यात्प्रकीर्णकम्  ।। ९४५  ।।

राजधर्मान्स्वधर्मांश्च संदिग्धानां च भाषणम्  ।
पूर्वोक्तादुक्तशेषं च सर्वं तत्स्यात्प्रकीर्णकम्  ।। ९४६  ।।

सद्भागकरशुल्कं च गर्ते देयं तथैव च   ।
संग्रामचौरभेदी च परदाराभिमर्दनम्  ।। ९४७  ।।

गोब्राह्मणजिघांसा च शस्यव्याघातकृत्तथा   ।
एतान्दशापराधांस्तु नृपतिः स्वयं अन्विषेत् ।। ९४८  ।।

निष्कृतीनां अकरणं आज्ञासेधव्यतिक्रमः   ।
वर्णाश्रमविलोपश्च प्रर्णसङ्करलोपनम्  ।। ९४९  ।।

निधिर्निष्फलवित्तं च दरिद्रस्य धनागमः   ।
एतांश्चारैः सुविदितान्स्वयं राजा निवारयेत् ।। ९५०  ।।

अनाम्ना तानि कार्याणि क्रियावादांश्च वादिनाम्  ।
प्रकृतीनां प्रकोपश्च सङ्केतश्च परस्परम्  ।। ९५१  ।।

अशास्त्रविहितं यच्च प्रजायां संप्रवर्तते   ।
उपायैः सामभेदाद्यैरेतानि शमये नृपः   ।। ९५२  ।।

मित्रादिषु प्रयुञ्जीत वाग्दण्डं धिक्तपस्विनि   ।
यथोक्तं तस्य तत्कुर्यादनुक्तं साधु कल्पितम्  ।। ९५३  ।।

प्रमाणेन तु कूटेन मुद्रया वापि कूटया   ।
कार्यं तु साधयेद्यो वै स दाप्यो दमं उत्तमम्  ।। ९५४  ।।

राजक्रीडासु ये सक्ता राजवृत्त्युपजीविनः   ।
अप्रियस्य च यो वक्ता वधं तेषां प्रवर्तयेत् ।। ९५५  ।।

प्रतिरूपस्य कर्तारः प्रेक्षकाः प्रकराश्च ये   ।
राजार्थमोषकाश्चैव प्राप्नुयुर्विविधं वधम्  ।। ९५६  ।।

प्रव्रज्यावसितं शूद्रं जपहोमपरं तथा   ।
वधेन शासयेत्पापं दण्ड्यो वा द्विगुणं दमम्  ।। ९५७  ।।

सचिह्नं अपि पापं तु पृच्छेत्पापस्य कारणम्  ।
तदा दण्डं प्रकल्पेत दोषं आरोप्य यत्नतः   ।। ९५८  ।।

सद्वृत्तानां तु सर्वेषां अपराधो यदा भवेत् ।
अवशेनैव दैवात्तु तत्र दण्डं न कल्पयेत् ।। ९५९  ।।

सम्यग्दण्डप्रणेतारो नृपाः पूज्याः सुरैरपि   ।
आरम्भे प्रधमं दद्यात्प्रवृत्तौ मध्यमः स्मृतः   ।
यस्य यो विहितो दण्डः पर्याप्तस्य स वै भवेत् ।। ९६०  ।।

राजानो मन्त्रिणश्चैव विशेषादेवं आप्नुयुः   ।
अशासनात्तु पापानां नतानां दण्डधारणात् ।। ९६१  ।।

परतन्त्राश्च ये केचिद्दासत्वं ये च संस्थिताः   ।
अनाथास्ते तु निर्दिष्टास्तेषां दण्डस्तु ताडनम्  ।। ९६२  ।।

ताडनं वन्धनं चैव तथैव च विडम्बनम्  ।
एष दण्डो हि दासस्य नार्थदण्डो विधीयते   ।। ९६३  ।।

सुवर्णशतं एकं तु वधार्हो दण्डं अर्हति   ।
अङ्गच्छेदे तदर्धं तु विवासे पञ्चविंशतिम्  ।। ९६४  ।।

कुलीनार्यविशिष्ट्तेषु निकृष्टेष्वनुसारतः   ।
सर्वस्वं वा निगृह्यैतान्पुरात्शीघ्रं प्रवासयेत् ।। ९६५  ।।

निर्धना बन्धने स्थाप्या वधं नैव प्रवर्तयेत् ।
सर्वेषां पापयुक्तानां विशेषार्थश्च शास्त्रतः   ।। ९६६  ।।

वधाङ्गच्छेदार्हविप्रो निःसङ्गे बन्धने विशेत् ।
तदकर्मवियुतोऽसौ वृत्तस्तस्य दमो हि सः   ।। ९६७  ।।

कूटसाक्ष्यपि निर्वास्यो विख्याप्योऽसत्प्रतिग्रही   ।
अङ्गच्छेदी वियोज्यः स्यात्स्वधर्मे बन्धनेन तु   ।। ९६८  ।।

एतैः समापराधानां तत्राप्येवं प्रकल्पयेत् ।
बालवृद्धातुरस्त्रीणां न दण्डस्ताडनं दमः   ।। ९६९  ।।

स्त्रीधनं दापयेद्दण्डं धार्मिकः पृथिवीपतिः   ।
निर्धना प्राप्तदोषा स्त्री ताडनं दण्डं अर्हति   ।। ९७०  ।।

अन्यायोपार्जितं न्यस्तं कोषे कोषं निवेशयेत् ।
कार्यार्थे कार्यनाशः स्याद्बुद्धिमान्नोपपातयेत् ।। ९७१  ।।

दत्त्वा धनं तद्विप्रेभ्यः सर्वं दण्डसमुत्थितम्  ।
पुत्रे राज्यं समासज्य कुर्वीत प्रायणं वने   ।। ९७२  ।।

एवं चरेत्सदा युक्तो राजा धर्मेषु पार्थिवः   ।
हितेषु चैव लोकस्य सर्वान्भृत्यान्नियोजयेत् ।। ९७३  ।।

स्मृतयः