भृगुसंहिता/एकादशोऽध्यायः
अथैकादशोऽध्यायः.	
भगवत्प्रतिष्ठाविधिः	
अथातस्संप्रवक्ष्यामि प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम्	
सुप्रशस्ते मुहूर्ते वै प्रतिष्ठां कारयेद्बुधः   ।। ११.१  ।।	
आचार्यलक्षणम्	
वैखानसेन सूत्रेण निषेकादिक्रियान्वितान्  ।	
विप्रान्वेदविदश्श्रेष्ठान्धार्मिकान्ज्ञापतत्परान्  ।। ११.२  ।।	
स्ॐयान्जितेन्द्रियान्शुद्धान्विष्णोराराधने परान्  ।	
ऊहापोहविधानेन ध्वस्तसंशयमानसान्  ।। ११.३  ।।	
पत्न्यपत्ययुतान्शान्तान्स्नानशीलान्सुरूपिणः   ।	
आहूय पूज्यतत्रैकं सर्वकार्योपदेशकं  ।। ११.४  ।।	
आचार्यं वरयित्वैव तेनोक्तं सर्व माचरेथ् ।	
भूमिः परीक्षिता येन गुरुणा विधिपूर्वकं  ।। ११.५  ।।	
कर्षणादिप्रतिष्ठान्तं कर्म तेनैव कारयेथ् ।	
ऊर्ध्वेप्याचार्यकर्माणि तत्र तेनैव कारयेथ् ।। ११.६  ।।	
तदभावे तु तत्पुत्रं पौत्रं नप्तारमेव वा   ।	
तस्यैव भ्रातरं शिष्यं प्रशिष्यं गुरुमेव वा   ।। ११.७  ।।	
सब्रह्मचारिणं वापि पूर्वाभावे तथोत्तरं  ।	
तदनुज्ञात मितर माचार्यत्वे नियोजयेथ् ।। ११.८  ।।	
अन्यधा चे न्महान्दोषो राजा राष्ट्रं च नश्यति   ।	
क्षीयन्ते वर्णधर्माश्च जायते वर्णसंकरः   ।। ११.९  ।।	
अग्निहोत्रा न सीदन्ति स्वाध्यायो न प्रवर्तते   ।	
विपरीतानि चान्यानि भविष्यन्त्यधरोत्तरं  ।। ११.१०  ।।	
तस्माच्छास्त्रोक्तविधिना सर्वकर्माणि कारयेथ् ।	
श्वेतगन्धानुलेपैश्च श्वेतपुष्पांगुलीयकैः   ।। ११.११  ।।	
आचार्यादीन्समफ्यर्च्य नमस्कृत्य स्वदैववथ् ।	
"कर्मेदं मे कुरुऽष्वेति याचे दाचार्य मादराथ् ।। ११.१२  ।।	
शिष्यः समर्पयेत्सर्वं भरमाचार्यपादयोः   ।	
आचार्यः सुप्रसन्नात्मा शिष्यानुग्रहतत्परः   ।। ११.१३  ।।	
तथैवेति सुसंकल्प्य कुर्याच्चैवांकुरार्पणं  ।	
अङ्कुरार्पणकादूर्ध्व मारंभदिवसादधः   ।। ११.१४  ।।	
कूश्माण्डहोम मब्जाग्नौकारयेद्गुरुरत्वरः   ।	
शुद्धदन्तनखश्चैव श्वेतवस्त्रोत्तरीयकः   ।। ११.१५  ।।	
त्रिषवणस्नाननिरतो हविष्याशी जितेन्द्रियः   ।	
एवं क्रमेणवै विद्वानृत्विग्भिः सार्थमाचरेथ् ।। ११.१६  ।।	
अरणीं स्रुक्च्रुवौचैव जुहूमुपभृतं तथा   ।	
मङ्गलानि च दर्वीं च तोरणानि यथाक्रमं  ।। ११.१७  ।।	
न्यग्रोधप्लक्षा पश्वद्थं पितृवृक्षयुतं तथा   ।	
तोरणार्थं समाहृत्य लक्षणेन समन्वितं  ।। ११.१८  ।।	
अथाष्टमङ्गलं वक्ष्येद्वितालायतमेव च   ।	
प्रादेशविस्तृतं कुर्यात्षडङ्गुल मथापि वा   ।। ११.१९  ।।	
घनं स्याच्चतुरङ्गुल्य? मत वा द्व्यङ्गुलंभवेथ् ।	
तस्य मध्ये लिखे द्विद्वान्तत्तद्रूपं पृथक्पृथक्  ।। ११.२०  ।।	
श्रीवत्सं पूर्णकुंभं च भेरी मादर्शनं तथा   ।	
मत्स्ययुग्माङ्कुशौ शङ्ख मावर्तं चाष्टमङ्गलं  ।। ११.२१  ।।	
आवर्तलक्षणं वक्ष्ये पञ्चविंशत्पदं तथा   ।	
ईशादिनैरृतान्तन्तु पदं त्रिस्त्रिःक्रमेण च   ।। ११.२२  ।।	
पूर्वमध्यमपाश्चात्यपदान्येवतु योजयेथ् ।	
वायुव्ये त्वग्निकोणान्त मुदङ्मध्यमदक्षिणे   ।। ११.२३  ।।	
अन्तरालपदांश्चाष्टौ विनैव तु विचक्षणः   ।	
एतैश्च सप्तदशभि रावर्त मभिधीयते   ।। ११.२४  ।।	
शङ्खचक्रगदाचापा असिः पञ्चायुधान्यपि   ।	
स्रुचः स्रुवस्य दण्डं तु प्रादेशत्रय मायतं  ।। ११.२५  ।।	
मूलं प्रादेशमात्रं स्या दग्रनाहं तदर्धकं  ।	
अग्रे बिल्वफलाकारं प्रादेश प्रतिमण्डलं  ।। ११.२६  ।।	
द्व्यङ्गुलं स्यात्तदास्यन्तु कर्तं माषद्वयावधि   ।	
स्रुवमेवं प्रकुर्वीत द्विप्रादेश मथापिवा   ।। ११.२७  ।।	
जुहूदण्डसमायामं चतुर्विंशतकाङ्गुलं  ।	
नाहं तदर्ध मित्युक्तं पद्मस्य मुकुलोपमं  ।। ११.२८  ।।	
षडङ्गुलं तु तस्याग्रं नाहं तस्य विचक्षणः   ।	
युगाङ्गुलाग्रविस्तार मष्टांगुल मथायतं  ।। ११.२९  ।।	
शेषं तु त्षश्र मित्युक्तं विस्तृतोन्नत मङ्गुलं  ।	
मध्यगर्तानुपूर्व्येण जुह्वाश्चैवक्रमं विदुः   ।। ११.३०  ।।	
पश्चादुपभृतं कुर्यात्प्रादेशत्रय मायतं  ।	
प्रादेशं नाहमित्युक्तं मूलादग्रं तदर्धकं  ।। ११.३१  ।।	
आनुपूर्व्यात्कृशं दण्डं गलान्तमिति संज्ञितं  ।	
ऊर्ध्वे प्रादेशमायामं चतुरश्रं षडङ्गुलं  ।। ११.३२  ।।	
तदूर्ध्वेर्ऽधाङ्गुलायामं कण्ठ मेवं प्रचक्षते   ।	
शेषं तु त्षश्रकं कुर्यात्तत्र तेनैव कारयेथ् ।। ११.३३  ।।	
उन्नतास्याङ्गुलार्धं स्याद्भित्त्युच्चमिति कथ्यते   ।	
ओष्ठ मेकाङ्गुलं ज्ञात्वा तन्मध्येनिम्न माचरेथ् ।। ११.३४  ।।	
पूर्णचन्त्राकृतिं कृत्वा प्रादेशं तस्य नाहकं  ।	
निम्नं चतुर्यवागाढ मग्रान्तस्तु क्रमाद्बुधः   ।। ११.३५  ।।	
अथ दर्व्यास्तथायामं चतुर्विंशतिकांगुलं  ।	
षडङ्गुलं तदग्रं स्यात्पुच्छं पञ्चांगुलं भवेथ् ।। ११.३६  ।।	
शेषं त्रयोदशांगुल्यादण्ड मित्युच्यते क्रमाथ् ।	
मूलस्थूलं भवेन्नारी अग्रस्थूलं नपुंसकं  ।। ११.३७  ।।	
मूलादग्रं क्रमाद्वृत्तं पुंरूप मीतिकथ्यते   ।	
दर्भैर्मालां च कृत्वैव तस्यां पर्वणि पर्वणि   ।। ११.३८  ।।	
द्वौद्वौदर्भौ विविक्षिप्य द्वितालं लंबयेत्क्रमाथ् ।	
द्वितालायामसंयुक्तं खादिरं दण्डमेव च   ।। ११.३९  ।।	
दशांगुलपरीणाहं समवृत्तं तथैव हि   ।	
शाखांगुलसमायुक्तं मूलादग्रं तु बन्धयेथ् ।। ११.४०  ।।	
तत्ताम्रायसपट्टैर्वाबन्धयित्वा विचक्षणः   ।	
तन्मूले सुषिरं कृत्वा गोलकं तत्प्रमाणकं  ।। ११.४१  ।।	
एवन्तु मन्थदण्डस्स्यात्कुर्यात्तच्छास्त्रपारगः   ।	
शमीजात मथाश्वद्थ मरण्यर्थं प्रगृह्य च   ।। ११.४२  ।।	
षडङ्गुलं तु विस्तारं गोलकं तु घनं भवेथ् ।	
दैर्घ्यं तस्य द्वितालं स्यात्फलकां कारयेद्बुधः   ।। ११.४३  ।।	
तथैवोपरि पट्टिं च कृत्वा तत्र विचक्षणः   ।	
मैञ्ज्यैव त्रिवृतां रज्जुं मन्थनार्थाय कारयेथ् ।। ११.४४  ।।	
दशाष्टनवभिर्हस्तैर्वस्त्र मायत मुच्यते   ।	
त्रिचतुःपञ्चतालं वाविस्तृतं वस्त्रमुच्यते   ।। ११.४५  ।।	
गव्यं घृतं चाहरेत कापिलं तु गवादिषु   ।	
आजं च माहिषं त्याज्यं पक्षातीतं च वर्जयेथ् ।। ११.४६  ।।	
पादौप्रक्षाल्यचाचम्य पूर्वोदङ्मुख एववा   ।	
ब्राह्ममासस मास्थाय वैष्णवं मन्त्रमुच्चरन्  ।। ११.४७  ।।	
परिस्तरणकूर्चादीन्समिथादीन्प्रगृह्यच   ।	
कूर्चं प्रदक्षिणावर्तं गृह्णीया द्विधिवित्तमः   ।। ११.४८  ।।	
प्रमुखे दक्षिणे वापि यागशालां प्रकल्पयेथ् ।	
यागशाला	
षोडशस्तंभसंयुक्तं मण्डपं कूटमेववा   ।। ११.४९  ।।	
प्रपां वा तत्र कुर्वीत मध्ये कूटं च कारयेथ् ।	
निम्नोन्नतं विभज्यैव जलस्थलसमीपकं  ।। ११.५०  ।।	
पूर्वोक्तेन विधानेन अलङ्कृत्य यथाक्रमं  ।	
मध्ये वेदिं प्रकल्प्यैवबिंबाध्यर्ध प्रमाणतः   ।। ११.५१  ।।	
तद्बहिःपूर्वभागेतु सभ्यकुण्डं प्रकल्पयेथ् ।	
सभ्यस्य पूर्वभागेतु कुण्ड माहवनीयकं  ।। ११.५२  ।।	
उत्तरेवापुनः कुर्या दौपासनविधानतः   ।	
सभ्यस्य दक्षिणे कुण्डं पैण्डरीकं प्रकल्पयेथ् ।। ११.५३  ।।	
वेद्यास्तु दक्षिणेकुण्डमन्वाहार्यं प्रकल्पयेथ् ।	
नैरृते देवतास्थानं कल्पयेत्त द्विचक्षणः   ।। ११.५४  ।।	
वैद्यान्तु पश्चिमे भागे गार्हपत्यं प्रकल्पयेथ् ।	
वायव्ये संचयस्थानं कल्पयेत्तद्विधानतः   ।। ११.५५  ।।	
वेद्यास्तथोत्तरे भागे त्वावसध्यं प्रकल्पयेथ् ।	
ऐशान्ये स्नापनश्वभ्रं कल्पयेत्तद्विधानतः   ।। ११.५६  ।।	
सभ्यस्य पैण्डरीकस्य मैखलात्रयमुच्यते   ।	
अन्येषां चैव कुण्डानां मेखलाद्वयमेव हि   ।। ११.५७  ।।	
एकैकवेद्या विस्तार मुन्नतं चतुरङ्गुलं  ।	
सभ्यस्य मध्यमं पञ्च पद्मस्याधष्षडङ्गुलं  ।। ११.५८  ।।	
औपासननोर्थ्ववेद्यास्स्या दुन्नतं तु द्वियङ्गुलं  ।	
दक्षिणोत्तरयोश्चैव संस्थानं ब्रह्मसोमयोः   ।। ११.५९  ।।	
द्वादशांगुलसंयुक्तं चतुरश्रं सुवृत्तकं  ।	
शल्यलोष्टतुषांगारतृणभस्मादिहीनया   ।। ११.६०  ।।	
मृदा वा वालुकैस्तत्र पृथक्कुण्डं प्रकल्पयेथ् ।	
यागस्थानस्य पूर्वेतु प्रपां कृत्वा विचक्षणः   ।। ११.६१  ।।	
नयनोन्मीलनार्ऽथाय यागशालां प्रकल्पयेथ् ।	
नयनोन्मीलनम्	
उक्तक्रियावसाने तु बेरमादायचात्वरः   ।। ११.६२  ।।	
शिल्पिना शास्त्रमार्गेण कारयेदक्षिमोचनं  ।	
देवस्य प्रमुखे कुर्याद्धान्यराशिं विशेषतः   ।। ११.६३  ।।	
हेमश्रुङ्गां रौप्यखुरां सवत्सां कांस्यदोहनां  ।	
सवत्सांगां समादाय देवस्य प्रमुखे न्यसेथ् ।। ११.६४  ।।	
घृतं मधुदधिक्षीरं गृहीत्वा कांस्यभाजने   ।	
रुक्मन्तत्रैव निक्षिप्य दीपयुक्तं तु विन्यसेथ् ।। ११.६५  ।।	
हेमपात्रैस्तु सूचीभ्यां रजतैर्वापि चाहरेथ् ।	
हूलिकां ताटनीञ्चैव शीलां लोहमयस्यवै   ।। ११.६६  ।।	
बिंबस्य चोत्तरे पार्श्वे वास्तुहोमं यजेत्ततः   ।	
पर्यग्नि चैव कृत्वातु प्रोक्षयेत्पञ्चगव्यकैः   ।। ११.६७  ।।	
उत्तराभिमुखो देहघुद्धिं कृत्वा गुरुस्ततः   ।	
हूलिकां ताटनीञ्चैव गृहीत्वा मन्त्रपूर्वकं  ।। ११.६८  ।।	
"विष्णुस्त्वां रक्षऽत्वित्युक्त्वा विष्णुसूक्तं च संस्मरन्  ।	
पटस्य चान्तर्देवस्य मूर्धादीन्संस्पृशेत्क्रमाथ् ।। ११.६९  ।।	
विष्णुगायत्री मुच्चार्य तत्र कर्म समाचरेथ् ।	
देवीभ्यां च क्रमेणैव तत्तन्मस्त्रं जपेत्तदा   ।। ११.७०  ।।	
पश्चात्तुपात्रे सूचीभ्यां कृहीत्वा चाक्षिमोचनं  ।	
षण्मण्डलानि संस्कुर्यादधिदेव मनुस्मरन्  ।। ११.७१  ।।	
पक्ष्मवर्म च रक्तञ्च श्वेतं कृष्णं च तैजसं  ।	
एतैस्तु मण्डलं ध्यात्वा दृढीकृत्वात्वरः क्रमाथ् ।। ११.७२  ।।	
हित्वार्ऽकराहुसौराणा मुदयन्तु द्विलोचने   ।	
नयनोन्मीलनं कुर्यात्सर्वसंपत्समृद्धये   ।। ११.७३  ।।	
अन्धनक्षत्रके कुर्यात्सर्वनाशं न संशयः   ।	
पुरुषसूक्तं जपित्वैव दक्षिणे नयने न्यसेथ् ।। ११.७४  ।।	
तधैव वामनेत्रेतु वैष्णवं मन्त्र मुच्चरन्  ।	
तत्सूक्ताभ्यां विशेषेण श्रीभूम्योश्च समाचरेथ् ।। ११.७५  ।।	
देवस्यांगं स्पृशन्हुत्वा मौलिमालादिपूर्वकं  ।	
तथा देव्योश्च हुत्वातु दद्भ्यस्स्याहादिना पृथक्  ।। ११.७६  ।।	
विमानं नूतनं चेत्तु स्धूप्यादीनां हुतं चरेथ् ।	
पर्षदां मूर्तिमन्त्रेण कारयेन्मन्त्रवित्तमः   ।। ११.७७  ।।	
वैष्णवं विष्णुसूक्तञ्च स्विष्टाकारं च हूयतां  ।	
गोदानसूक्त मुच्चार्य कवादीनभिमृश्य च   ।। ११.७८  ।।	
पटं पश्चा द्विसृज्यैव गवादीन्संप्रदर्शयेथ् ।	
गवादिद्रव्य मादाय दद्याच्च गुरवे ततः   ।। ११.७९  ।।	
कौतुकादी न्विशेषेण पूर्वोक्तेन क्रमेणवै   ।	
बेरपीठे च संपाद्य रत्नादीनि विनिक्षिपेथ् ।। ११.८०  ।।	
रत्नं धातूंश्च बीजानि सुवर्णं चाऽत्र निक्षिपेथ् ।	
एवं संस्थाप्य मतिमान्संताप्यैव दृढं यथा   ।। ११.८१  ।।	
ध्रुवबेरोक्तवत्कृत्वा नयनोन्मीलनं चरेथ् ।	
पश्चाज्जलाधिवासादीन्कुर्यात्तन्मन्त्रपारगः   ।। ११.८२  ।।	
पञ्चगव्यं प्रगृह्यैव प्रोक्षयित्वा विचक्षणः   ।	
वसोःपवित्रमित्युक्त्वातत्र कार्यं सम्चरेथ् ।। ११.८३  ।।	
पश्चात्क्षीरं समादाय प्रोक्षयित्वा समाहितः   ।	
"शन्नो देवीऽरितिप्रोच्य तेन कर्म समाचरेथ् ।। ११.८४  ।।	
अर्थदर्शी प्रगृह्यैव देवस्याग्रे निधायच   ।	
प्रदीप मर्पये द्वद्वान्जले तत्राधिवासयेथ् ।। ११.८५  ।।	
एवञ्चात्राधिवास्यैव चास्यबेरेषुवै पुनः   ।	
पञ्चगव्याधिवासं च तथा क्षीराधिवासनं  ।। ११.८६  ।।	
एतद्द्वयं विना तत्र कुर्यात्तोयाधिवासनं  ।	
ग्रामे सर्वत्र तद्रात्रौ प्रभूतं निक्षिपेद्बलिं  ।। ११.८७  ।।	
इति	
श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे भृगुप्रोक्तायां	
संहितायां प्रकीर्णाधिकारे एकादशोऽध्यायः.