स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/केदारखण्डः/अध्यायः १५
॥ ऋषय ऊचुः॥	
राज्यं प्राप्तो हि देवेंद्रः कथितस्ते गुरुं विना॥	
गुरोरवज्ञया जातो राज्यभ्रंशो हि तस्य तु॥ १५.१ ॥	
केन प्रणोदितश्चेंद्रो बभूव चिरमासने॥	
तत्सर्वं कथयाशु त्वं परं कौतूहलं हि नः॥ १५.२ ॥	॥लोमश उवाच॥	
गुरुणापि विना राज्यं कृतवान्स शचीपतिः॥	
विश्वरूपोक्तविधिना इंद्रो राज्ये स्थितो महान्॥ १५.३ ॥	
विश्वकर्मसुतो विप्रा विश्वरूपो महानृपः॥	
पुरोहितोऽथ शक्रस्य याजकश्चाभवत्तदा॥ १५.४ ॥	
तस्मिन्यज्ञेऽवदानैश्च यजने असुरान्सुरान्॥	
मनुष्यांश्चैव त्रिशिरा अपरोक्षं शचीपतेः॥ १५.५ ॥	
देवान्ददाति साक्रोशं दैत्यांस्तूष्णीमथाददात्॥	
मनुष्यान्मध्यपातेन प्रत्यहं स ग्रहान्द्विजः॥ १५.६ ॥	
एकदा तु महेंद्रेण सूचितो गुरुलाघवात्॥	
अलक्ष्यमाणेन तदा ज्ञातं तस्य चिकीर्षितम्॥ १५.७ ॥	
दैत्यानां कार्यसिद्ध्यर्थमवदानं प्रयच्छति॥	
असौ पुरोहितोऽस्माकं परेषां च फलप्रदः॥ १५.८ ॥	
इति मत्वा तदा शक्रो वज्रेण शतपर्वणा॥ 	
चिच्छेद तच्छिरांस्येव तत्क्षणादभवद्वधः॥ १५.९ ॥	
येनाकरोत्सोमपानमजायंत कपिंजलाः॥	
ततोन्येन सुरापानात्कलविंका भवन्मुखात्॥ १५.१० ॥	
अन्याननादजायंत तित्तिरा विश्वरूपिणः॥	
एवं हतो विश्वरूपः शक्रेण मंदभागिना॥ १५.११ ॥	
ब्रह्महत्या तदोद्भूता दुर्धर्षा च भयावहा॥	
दुर्धर्षा दुर्मुखा दुष्टा चण्डालरजसान्विता॥ १५.१२ ॥	
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः॥	
इत्येषामप्यघवतामिदमेव च निष्कृतिः॥ १५.१३ ॥	
नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिः॥	
त्रिशिरा धूम्रहस्ता सा शक्रं ग्रस्तुमुपाययौ॥ १५.१४ ॥	
ततो भयेन महता पलायनपरोऽभवत्॥	
पलायमानं तं दृष्ट्वा ह्यनुयाता भयावहा॥ १५.१५ ॥	
यतो धावति साऽधावत्तिष्ठंतमनुतिष्ठति॥	
अंगकृता यथा छाया शक्रस्यपरिवेष्टितुम्॥	
आयाति तावत्सहसा इंद्रोऽप्यप्सु न्यमज्जत॥ १५.१६ ॥	
शीघ्रत्वेन यथा विप्राश्चिरंतनजलेचरः॥ १५.१७ ॥	
एवं दिव्यशतं पूर्णं वर्षाणां च शचीपतेः॥	
वसतस्तस्य दुःखेन तथा चैव शतद्वयम्॥	
अराजकं तदा जातं नाकपृष्ठे भयावहम्॥ १५.१८ ॥	
तदा चिंतान्विता देवा ऋषयोऽपि तपस्विनः॥	
त्रैलोक्यं चाऽऽपदा ग्रस्तं बभूव च तदा द्विजाः॥ १५.१९ ॥	
एकोऽपि ब्रह्महा यत्र राष्ट्रे वसति निर्भयः॥	
अकालमरणं तत्र साधूनामुपजायते॥ १५.२० ॥	
राजा पापयुतो यस्मिन्राष्ट्रे वसति तत्र वै॥	
दुर्भिक्षं चैव मरणं तथैवोपद्रवा द्विजाः॥ १५.२१ ॥	
भवंति बहवोऽनर्थाः प्रजानां नाशहेतवे॥	
तस्माद्राज्ञा तु कर्तव्यो धर्म्मः श्रद्धापरेण हि॥ १५.२२ ॥	
तथा प्रकृतयो राज्ञः शुचजित्वेन प्रतिष्ठिताः॥	
इन्द्रेण च कृतं पापं तेन पापेन वै द्विजाः॥	
नानाविधैर्महातापैः सोपद्रवमभूज्जगत्॥ १५.२३ ॥	
॥शौनक उवाच॥	
अश्वमेधशतेनैव प्राप्तं राज्यं महत्तरम्॥	
देवानामखिलं सूत कस्माद्विघ्रमजायत॥	
शक्रस्य च महाभाग यथावत्कथयस्व न॥ १५.२४ ॥	॥सूत उवाच॥	
देवानां दानवानां च मनुष्याणां विशेषतः॥	
कर्म्मैव सुखदुःखानां हेतुभूतं न संशयः॥ १५.२५ ॥	
इन्द्रेण च कृतं विप्रा महद्भूतं जुगुप्सितम्॥	
गुरोरवज्ञा च कृता विश्वरूपवधः कृतः॥ १५.२६ ॥	
गौतमस्य गुरोः पत्नी सेविता तस्य तत्फलम्॥	
प्राप्तं महेंद्रेण चिरं यस्य नास्ति प्रतिक्रिया॥ १५.२७ ॥	
ये हि दृष्कटतकर्म्माणो न कुर्वंति च निष्कृतिम्॥	
दुर्दशां प्रप्नुवन्त्येते यथैवेन्द्रः शतक्रतुः॥ १५.२८ ॥	
दुष्कृतोपार्जितस्या तः प्रायाश्चित्तं हि तत्क्षणात्॥	
कर्तव्यं विधिवद्विप्राः सर्वपापोपशांतये॥ १५.२९ ॥	
उपपातकमध्यस्तं महापातकतां व्रजेत्॥ १५.३० ॥	
ततः स्वधर्मनिष्ठां च ये कुर्वंति सदा नराः॥	
प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने तेषां पापं विनश्यति॥ १५.३१ ॥	
प्राप्नुवंत्युत्तमं लोकं नात्र कार्या विचारणा॥	
तस्मादसौ दुराचारः प्राप्ते वै कर्मणः फलम्॥ १५.३२ ॥	
स प्रधार्य तदा सर्वे लोकपालास्त्वरान्विताः॥	
बृहस्पतिमुपागम्य सर्वमात्मनि धिष्ठितम्॥	
कथयामासुरव्यग्रा इंद्रस्य च गुरुं प्रति॥ १५.३३ ॥	
देवैरुक्तं वचो विप्रा निशम्य च बृहस्पतिः॥	
अराजकं च संप्राप्तं चिंतयामास बुद्धिमान्॥ १५.३४ ॥	
किं कार्यं चाद्य कर्तव्यं कथं श्रेयो भविष्यति॥	
देवानां चाद्य लोकानामृषीणां भावितात्मनाम्॥ १५.३५ ॥	
मनसैव च तत्सर्वं कार्याकार्यं विचार्य च॥	
जगाम शक्रं त्वरितो देवैः सह महायशाः॥ १५.३६ ॥	
प्राप्तो जलाशयं तं च यत्रास्ते हि पुरंदरः॥	
यस्य तीरे स्थिता हत्या चंडालीव भयावहा॥ १५.३७ ॥	
तत्रोविष्टास्ते सर्वे देवा ऋषिगणान्विताः॥	
आह्वानं च कृतं तस्य शक्रस्य गुरुणा स्वयम्॥ १५.३८ ॥	
समुत्थितस्ततः शक्रो ददर्श स्वगुरुं तदा॥	
बाष्पपूरितवक्त्रो हि बृहस्पतिमभाषत॥ १५.३९ ॥	
प्रणिपत्य च तत्रत्यान्कृताञ्जलिरभाषत॥	
तदा दीनमुखो भूत्वा मनसा संविमृश्य च॥ १५.४० ॥	
स्वयमेव कृतं पूर्वमज्ञानलक्षणं महत्॥	
अधुनैव मया कार्यं किं कर्तव्यं वद प्रभो॥ १५.४१ ॥	
प्रहस्योवाच भगवान्बृहस्पति रुदारधीः॥	
पुरा त्वया कृतं यच्च तस्येदं कर्मणः फलम्॥ १५.४२ ॥	
मां च उद्दिश्य भो इंद्र तद्भोगादेव संक्षयः॥	
प्रायश्चितं हि हत्याया न दृष्टं स्मृतिकारिभिः॥ १५.४३ ॥	
अज्ञानतो हि यज्जातं पापं तस्य प्रतिक्रिया॥	
कथिता धर्म्मशास्त्रज्ञैः सकामस्य न विद्यते॥ १५.४४ ॥	
सकामेन कृतं पापमकामं नैव जायते॥	
ताभ्यां विषयभेदेन प्रायश्चित्तं विधीयते॥ १५.४५ ॥	
मरणांतो विधिः कार्यो कामेन हि कृतेन हि॥	
अज्ञानजनिते पापे प्रायश्चित्तं विधीयते॥ १५.४६ ॥	
तस्मात्त्वया कृतं यच्च स्वयमेव हतो द्विजः॥	
पुरोहितश्च विद्वांश्च तस्मान्नास्ति प्रतिक्रिया॥ १५.४७ ॥	
यावन्मरणमप्येति तावदप्सु स्थिरो भव॥ १५.४८ ॥	
शताश्वमेधसंज्ञं च यत्फलं तव दुर्मते॥	
तन्नष्टं तत्क्षणादेव घातितो हि द्विजो यदा॥ १५.४९ ॥	
सच्छिद्रे च यथा तोयं न तिष्ठति घटेऽण्वपि॥	
तथैव सुकृतं पापे हीयते च प्रदक्षिणम्॥ १५.५० ॥	
तस्माच्च दैवसंयोगात्प्राप्तं स्वर्गादिकं च यैः॥	
यथोक्तं तद्भवेत्तेषां धर्मिष्ठानां न संशयः॥ १५.५१ ॥	
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य शक्रो वचनमब्रवीत्॥	
कुकर्मणा मदीयेन प्राप्तमेतन्न संशयः॥ १५.५२ ॥	
अमरावती माशु त्वं गच्छ देवर्षिबिः सह॥	
लोकानां कार्यसिद्ध्यर्थे देवानां च बृहस्पते॥	
इंद्रं कुरु महाभाग यस्ते मनसि रोचते॥ १५.५३ ॥	
यथा मृतस्तथा हं वै ब्रह्महत्यावृतो महान्॥	
रागद्वेषसमुत्थेन पापेनास्मि परिप्लुतः॥ १५.५४ ॥	
तस्मात्त्वरान्विता यूयं देवराजानमाशुः वै॥	
कुर्वतु मदनुज्ञाताः सत्यं प्रतिवदामि वः॥ १५.५५ ॥	
एवमुक्तास्तदा सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः॥	
एत्यामरावतीं तूर्णं पुरंदरविचेष्टितम्॥	
कथयामासुरव्यग्रा शचीं प्रति यथा तथा॥ १५.५६ ॥	
राज्यस्य हेतोः किं कार्यं विमृशंतः परस्परम्॥ १५.५७ ॥	
एवं विमृश्यमानानां देवानां तत्र नारदः॥	
यदृच्छयागतस्तत्र देवर्षिरमितद्युतिः॥ १५.५८ ॥	
उवाच पूजितो देवान्कस्माद्यूयं विचेतसः॥	
तेनोक्ताः कथयामासुः सर्वं शक्रस्य चेष्टितम्॥ १५.५९ ॥ 	
गतमिंद्रस्य चेंद्रत्वमेनसा परमेण तु॥	
ततः प्रोवाच तान्देवान्देवर्षिर्नारदो वचः॥ १५.६० ॥	
यूयं देवाश्च सर्वज्ञास्तपसा विक्रमेण च॥	
तस्मादिंद्रो हि कर्तव्यो नहुषः सोमवंशजः॥ १५.६१ ॥	
सोऽस्मिन्राष्ट्रे प्रतिष्ठाप्यस्त्वरितेनैव निर्जराः॥	
एकोनमश्वमेधानां शतं तेन महात्मना॥	
कृतमस्ति महाभागा नहुषेण च यज्वना॥ १५.६२ ॥	
शच्या श्रुतं च तद्वाक्यं नारदस्य मुखोद्गतम्॥	
गतांतःपुरमव्यग्रा बाष्पपूरितलोचना॥ १५.६३ ॥	
नारदस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवान्वमोदयन्॥ १५.६४ ॥	
नहुषं राज्यमारोढुमैकपद्येन ते यदा॥	
आनीतो हि तदा राजा नहुषो ह्यमरावतीम्॥ १५.६५ ॥	
राज्यं दत्तं महेंद्रस्य सुरैः सर्वैर्महर्षिभिः॥	
तदागस्त्यादयः सर्वे नहुषं पर्युपासत॥ १५.६६ ॥	
गंधर्वाप्सरसो यक्षा विद्याधरमहोरगाः॥	
यक्षाः सुपर्णाः पतगा ये चान्ये स्वर्गवासिनः॥ १५.६७ ॥	
तदा महोत्सवो जातो देवपुर्यां निरंतरः॥	
शंखतूर्यमृदंगानि नेदुर्दुंदुभयः समम्॥ १५.६८ ॥	
गायकाश्च जगुस्तत्र तथा वाद्यानि वादकाः॥	
नर्तका ननृतुस्तत्र तथा राज्यमहोत्सवे॥ १५.६९ ॥	
अभिषिक्तस्तदा तत्र बृहस्पतिपुरोगमैः॥ १५.७० ॥	
अर्चितो देवसूक्तैश्च यथा वद्ग्रहपूजनम्॥	
कृतवांश्चैव ऋषिभिर्विद्वद्भिर्भावितात्मभिः॥ १५.७१ ॥	
तथा च सर्वैः परिपूजितो महान्राजा सुराणां नहुषस्तदानीम्॥	
इंद्रासने चेंद् समानरूपः संस्तूयमानः परमेण वर्चसा॥ १५.७२ ॥	
सुगंधदीपैश्च सुवाससा युतोऽलंकारभोगैः सुविराजितांगः॥	
बभौ तदानीं नहुषो मुनीद्रैः संस्तूयमानो हि तथाऽमरेंद्रैः॥ १५.७३ ॥	
इति परमकलान्वितोऽसौ सुरमुनिवरगणैश्च पूज्यमानः॥	
नहुषनृपवरोऽभवत्तदानीं हृदि महता हृच्छयेनतप्तः॥ १५.७४ ॥	
॥नहुष उवाच॥	
इंद्राणी कथमद्यैव नायाति मम सन्निधौ॥	
तां चाह्वयत शीघ्रं भो मा विलंबितुमर्हथ॥ १५.७५ ॥	
नहुपस्य वचः श्रुत्वा बृहस्पतिरुदारधीः॥	
शचीभवनमासाद्य उवाच च सविस्तरम्॥ १५.७६ ॥	
शक्रस्य दुर्निमित्तेन ह्यनीतो नहुषोऽत्र वै॥	
राज्यार्ते भामिनि त्वं च अर्द्धासनगता भव॥ १५.७७ ॥	
शची प्रहस्य चोवाच बृहस्पतिमकल्मषम्॥	
असौ न परिपूर्णो हि यज्ञैः शक्रासने स्थितः॥	
एकोनमश्वमेधानां शतं कृतमनेन वै॥ १५.७८ ॥	
तस्मान्न योग्यो प्रहस्य चोवाच बृहस्पतिमकल्पणषम्॥	
असौ न परिपूर्णो हि यज्ञैः शक्रासने स्थितः॥	
अवाह्यवाहनेनैव अत्रागत्य लभेत माम्॥ १५.७९ ॥	
तथेति गत्वा त्वरितो बृहस्पतिरुवाच तम्॥	
नहुषं कामसंतप्तं शच्योक्तं च यथातथम्॥ १५.८० ॥	
तथेति मत्वा राजासौ नहुषः काममोहितः॥	
विमृश्य परया बुद्ध्या अवाह्यं किं प्रशस्यते॥ १५.८१ ॥ 	
स बुद्ध्या च चिरं स्मृत्वा ब्राह्मणाश्चतपस्विनः॥	
अवाह्याश्च भवंत्यस्मादात्मानं वाहयाम्यहम्॥ १५.८२ ॥	
द्वाभ्यां च तस्याः प्राप्त्यर्थमिति मे हृदि वर्तते॥	
शिबिकां च ददौ ताभ्यां द्विजाभ्यां काममोहितः॥ १५.८३ ॥	
उपविश्य तदा तस्यां शिवबिकायां समाहितः॥	
सर्पसर्पेति वचनान्नोदयामास तौ तदा॥ १५.८४ ॥	
अगस्त्यः शिबिकावाही ततः क्रुद्धोऽशपन्नृपम्॥	
विप्राणामवमंता त्वमुन्मत्तोऽजगरो भव॥ १५.८५ ॥	
शापोक्तिमात्रतो राजा पतितो ब्राह्मणस्य हि॥	
तत्रैवाजगरो भूत्वा विप्रशापो दुरत्ययः॥ १५.८६ ॥	
यथा हि नहुषो जातस्तथा सर्वेऽपि तादृशाः॥	
विप्राणामवमानेन पतिन्ति निरयेऽशुचौ॥ १५.८७ ॥	
तस्मासर्वप्रयत्नेन पदं प्राप्य विचक्षणैः॥	
अप्रमत्तैर्नरैर्भाव्यमिहामुत्र च लब्धये॥ १५.८८ ॥	
तथैव नहुषः सर्प्पो जातोरण्ये महाभये॥	
एवं चैवाभवत्तत्र देवलोके ह्यराजकम्॥ १५.८९ ॥	
तथैव ते सुराः सर्वे विस्मयाविष्टचेतसः॥	
अहो बत महत्कष्टं प्राप्तं राज्ञा ह्यनेन वै॥ १५.९० ॥	
न मर्त्य लोको न स्वर्गो जातो ह्यस्य दुरात्मनः॥	
सतामवज्ञया सद्यः सुकृतं दग्धमेव हि॥ १५.९१ ॥	
याज्ञिको ह्यपरो लोके कथ्यतां च महामुने॥	
तदोवाच महातेजा नारदो मुनिसत्तमः॥ १५.९२ ॥	
ययातिं च महाभागा आनयध्वं त्वरान्विताः॥	
देवदूतास्तु वै तूर्णं ययातिं द्रुतमानयन्॥ १५.९३ ॥	
विमानमारुह्य तदा महात्मा ययौ दिवं देवदूतैः समेतः॥	
पुरस्कृतो देववरैस्तदानीं तथोरगैर्यक्षगंधर्वसिद्धैः॥ १५.९४ ॥	
आयातः सोऽमरावत्यां त्रिदशैरभितोषितः॥	
इंद्रासने चोपविष्टो बभाषे च स सत्वरम्॥ १५.९५ ॥	
नारदेनैवमुक्तस्तु त्वं राजा याज्ञिको ह्यसि॥	
सतामवज्ञया प्राप्तो नहुषो दंदशूकताम्॥ १५.९६ ॥	
ये प्राप्नुवंति धर्मिष्ठा दैवेन परमं पदम्॥	
प्राक्तनेनैव मूढास्ते न पश्यंति शुभाशुभम्॥ १५.९७ ॥	
पतंति नरके घोरे स्तब्धा वै नात्र संशयः॥ १५.९८ ॥	॥ययातिरुवाच॥	
यैः कृतं पुण्यं तेषां विघ्नः प्रजायते॥	
अल्पकत्वेन देवर्षे विद्धि सर्वं परं मम॥ १५.९९ ॥	
महादानानि दत्तानि अन्नदानयुतानि च॥	
गोदानानि बहून्येव भूमिदानयुतानि च॥ १५.१०० ॥	
तथैव सर्वाण्यपि चोत्तमानि दानानि चोक्तानि मनीषिभिर्यदा॥	
एतानि सर्वाणि मया तदैव दत्तानि काले च महाविधानतः॥ १५.१०१ ॥	
यज्ञैरिष्टं वाजपेयातिरात्रैर्ज्योतिष्टोमै राजसूयादिभिश्च॥	
शास्त्रप्रोक्तैरश्वमेधादिभिश्च यूपैरेषालंकृता भूः समंतात्॥ १५.१०२ ॥	
देवदेवो जगन्नाथ इष्टो यज्ञैरनेकशः॥	
गालवाय पुरे दत्ता कन्या त्वेषा च माधवी॥ १५.१०३ ॥	
पत्नीत्वेन चतुर्भ्यश्च दत्ताः कन्या मुने तदा॥	
गालवस्य गुरोरर्थे विश्वामित्रस्य धीमतः॥ १५.१०४ ॥	
एवं भूतान्यनेकानि सुकृतानि मया पुरा॥	
महांति च बहून्येव तानि वक्तुं न पार्यते॥ १५.१०५ ॥	
भूयः पृष्टः सर्वदेवैः स राजा कृतं सर्वं गुप्तमेव यथार्थम्॥	
विज्ञातुमिच्छाम यथार्थतोपि सर्वे वयं श्रोतुकामा ययाते॥ १५.१०६ ॥	
वचो निशम्य देवानां ययातिरमितद्युतिः॥	
कथयामास तत्सर्वं पुण्यशेषं यथार्थतः॥ १५.१०७ ॥	
कथितं सर्वमेतच्च निःशेषं व्यासवत्तदा॥	
स्वपुण्यकथनेनैव ययातिरपतद्भुवि॥ १५.१०८ ॥	
तत्क्षणादेव सर्वेषां सुराणां तत्र पश्यताम्॥	
एवमेव तथा जातमराजकमतंद्रितम्॥ १५.१०९ ॥	
अन्यो न दृश्यते लोके याज्ञिको यो हि तत्र वै॥	
शक्रासनेऽभिषे कार्यं श्रूयतां हि द्विजोत्तमाः॥ १५.११० ॥	
सर्वे सुराश्च ऋषयोऽथ महाफणींद्रा गन्धर्वयक्षखगचारणकिंनराश्च॥	
विद्याधराः सुरगणाप्सरसां गणाश्च चिंतापराः समभवन्मनुजास्तथैव॥ १५.१११ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखण्डे शिवशास्त्रे देवेन्द्रस्वाराज्याभिषेकवृत्तान्ते देवेन्द्रस्य ब्रह्महत्ययोपद्रुतौ नहुषशापययातिभूषण्यवृत्तान्तवर्णनंनाम पंचदशोऽध्यायः॥ १५ ॥ छ ॥	

केदारखण्डः