अर्थशास्त्रम्/अधिकरणम् ५/अध्यायः ६
राज-व्यसनं एवं अमात्यः प्रतिकुर्वीत   ।। ०५.६.०१  ।।
 प्रागेव मरण-आबाध-भयाद्राज्ञः प्रिय-हित-उपग्रहेण मास-द्वि-मास-अन्तरं दर्शनं स्थापयेद्"देश-पीडा-अपहं अमित्र-अपहं आयुष्यं पुत्रीयं वा कर्म राजा साधयति" इत्यपदेशेन   ।। ०५.६.०२  ।।
 राज-व्यञ्जनं अरूप-वेलायां प्रकृतीनां दर्शयेत् । मित्र-अमित्र-दूतानां च   ।। ०५.६.०३  ।।
 तैश्च यथा-उचितां संभाषां अमात्य-मुखो गच्छेत्  ।। ०५.६.०४  ।।
 दौवारिक-अन्तर्-वंशिक-मुखश्च यथा-उक्तं राज-प्रणिधिं अनुवर्तयेत्  ।। ०५.६.०५  ।।
 अपकारिषु च हेडं प्रसादं वा प्रकृति-कान्तं दर्शयेत् । प्रसादं एवौपकारिषु   ।। ०५.६.०६  ।।
 आप्त-पुरुष-अधिष्ठितौ दुर्ग-प्रत्यन्तस्थौ वा कोश-दण्डावेकस्थौ कारयेत् । कुल्य-कुमार-मुख्यांश्चान्य-अपदेशेन   ।। ०५.६.०७  ।।
 यश्च मुख्यः पक्षवान्दुर्ग-अटवीस्थो वा वैगुण्यं भजेत तं उपग्राहयेत्  ।। ०५.६.०८  ।।
 बह्व्-आबाधं वा यात्रां प्रेषयेत् । मित्र-कुलं वा   ।। ०५.६.०९  ।।
 यस्माच्च सामन्तादाबाधं पश्येत्तं उत्सव-विवाह-हस्ति-बन्धन-अश्व-पण्य-भूमि-प्रदान-अपदेशेनावग्राहयेत् । स्व-मित्रेण वा   ।। ०५.६.१०  ।।
 ततः संधिं अदूष्यं कारयेत्  ।। ०५.६.११  ।।
 आटविक-अमित्रैर्वा वैरं ग्राहयेत्  ।। ०५.६.१२  ।।
 तत्-कुलीनं अपरुद्धं वा भूंय्-एक-देशेनौपग्राहयेत्  ।। ०५.६.१३  ।।
 कुल्य-कुमार-मुख्य-उपग्रहं कृत्वा वा कुमारं अभिषिक्तं एव दर्शयेत्  ।। ०५.६.१४  ।।
 दाण्ड-कर्मिकवद्वा राज्य-कण्टकानुद्धृत्य राज्यं कारयेत्  ।। ०५.६.१५  ।।
 यदि वा कश्चिन्मुख्यः सामन्त-आदीनां अन्यतमः कोपं भजेत तं "एहि । राजानं त्वा करिष्यामि" इत्यावाहयित्वा घातयेत्  ।। ०५.६.१६  ।।
 आपत्-प्रतीकारेण वा साधयेत्  ।। ०५.६.१७  ।।
 युव-राजे वा क्रमेण राज्य-भारं आरोप्य राज-व्यसनं ख्यापयेत्  ।। ०५.६.१८  ।।
 पर-भूमौ राज-व्यसने मित्रेणामित्र-व्यञ्जनेन शत्रोः संधिं अवस्थाप्यापगच्छेत्  ।। ०५.६.१९  ।।
 सामन्त-आदीनां अन्यतमं वाअस्य दुर्गे स्थापयित्वाअपगच्छेत्  ।। ०५.६.२०  ।।
 कुमारं अभिषिच्य वा प्रतिव्यूहेत   ।। ०५.६.२१  ।।
 परेणाभियुक्तो वा यथा-उक्तं आपत्-प्रतीकारं कुर्यात्  ।। ०५.६.२२  ।।
 एवं एक-ऐश्वर्यं अमात्यः कारयेदिति कौटिल्यः   ।। ०५.६.२३  ।।
 "नएवम्" इति भारद्वाजः   ।। ०५.६.२४  ।।
 "प्रम्रियमाणे वा राजन्यमात्यः कुल्य-कुमार-मुख्यान्परस्परं मुख्येषु वा विक्रमयेत्  ।। ०५.६.२५  ।।
 विक्रान्तं प्रकृति-कोपेन घातयेत्  ।। ०५.६.२६  ।।
 कुल्य-कुमार-मुख्यानुपांशु-दण्डेन वा साधयित्वा स्वयं राज्यं गृह्णीयात्  ।। ०५.६.२७  ।।
 राज्य-कारणाद्द्हि पिता पुत्रान्पुत्राश्च पितरं अभिद्रुह्यन्ति । किं अङ्ग पुनरमात्य-प्रकृतिर्ह्येक-प्रग्रहो राज्यस्य   ।। ०५.६.२८  ।।
 तत्स्वयं उपस्थितं नावमन्येत   ।। ०५.६.२९  ।।
 "स्वयं आरूढा हि स्त्री त्यज्यमानाअभिशपति" इति लोक-प्रवादः   ।। ०५.६.३०  ।।
 कालश्च सकृदभ्येति यं नरं काल-काङ्क्षिणं  । ।। ०५.६.३१अ ब  ।।
 दुर्लभः स पुनस्तस्य कालः कर्म चिकीर्षतः   ।। ०५.६.३१च्द्  ।।
 प्रकृति-कोपकं अधर्मिष्ठं अनैकान्तिकं चएतदिति कौटिल्यः   ।। ०५.६.३२  ।।
 राज-पुत्रं आत्म-संपन्नं राज्ये स्थापयेत्  ।। ०५.६.३३  ।।
 संपन्न-अभावेअव्यसनिनं कुमारं राज-कन्यां गर्भिणीं देवीं वा पुरस्-कृत्य महा-मात्रान्संनिपात्य ब्रूयात्"अयं वो निक्षेपः । पितरं अस्यावेक्षध्वं सत्त्व-अभिजनं आत्मनश्च । ध्वज-मात्रोअयं भवन्त एव स्वामिनः । कथं वा क्रियताम्" इति   ।। ०५.६.३४  ।।
 तथा ब्रुवाणं योग-पुरुषा ब्रूयुः "कोअन्यो भवत्-पुरोगादस्माद्राज्ञश्चातुर्वर्ण्यं अर्हति पालयितुम्" इति   ।। ०५.६.३५  ।।
 "तथा" इत्यमात्यः कुमारं राज-कन्यां गर्भिणीं देवीं वाअधिकुर्वीत । बन्धु-संबन्धिनां मित्र-अमित्र-दूतानां च दर्शयेत्  ।। ०५.६.३६  ।।
 भक्त-वेतन-विशेषं अमात्यानां आयुधीयानां च कारयेत् । "भूयश्चायं वृद्धः करिष्यति" इति ब्रूयात्  ।। ०५.६.३७  ।।
 एवं दुर्ग-राष्ट्र-मुख्यानाभाषेत । यथा-अर्हं च मित्र-अमित्र-पक्षं   ।। ०५.६.३८  ।।
 विनय-कर्मणि च कुमारस्य प्रयतेत   ।। ०५.६.३९  ।।
 कन्यायां समान-जातीयादपत्यं उत्पाद्य वाअभिषिञ्चेत्  ।। ०५.६.४०  ।।
 मातुश्चित्त-क्षोभ-भयात्कुल्यं अल्प-सत्त्वं छात्रं च लक्षण्यं उपनिदध्यात्  ।। ०५.६.४१  ।।
 ऋतौ चएनां रक्षेत्  ।। ०५.६.४२  ।।
 न चऽत्म-अर्थं कंचिदुत्कृष्टं उपभोगं कारयेत्  ।। ०५.६.४३  ।।
 राज-अर्थं तु यान-वाहन-आभरण-वस्त्र-स्त्री-वेश्म-परिवापान्कारयेत्  ।। ०५.६.४४  ।।
 यौवनस्थं च याचेत विश्रमं चित्त-कारणात् । ।। ०५.६.४५अ ब  ।।
 परित्यजेदतुष्यन्तं तुष्यन्तं चानुपालयेत्  ।। ०५.६.४५च्द्  ।।
 निवेद्य पुत्र-रक्षा-अर्थं गूढ-सार-परिग्रहान् । ।। ०५.६.४६अ ब  ।।
 अरण्यं दीर्घ-सत्त्रं वा सेवेतऽरुच्यतां गतः   ।। ०५.६.४६च्द्  ।।
 मुख्यैरवगृहीतं वा राजानं तत्-प्रिय-आश्रितः  । ।। ०५.६.४७अ ब  ।।
 इतिहास-पुराणाभ्यां बोधयेदर्थ-शास्त्रवित्  ।। ०५.६.४७च्द्  ।।
 सिद्ध-व्यञ्जन-रूपो वा योगं आस्थाय पार्थिवं  । ।। ०५.६.४८अ ब  ।।
 लभेत लब्ध्वा दूष्येषु दाण्डकर्मिकं आचरेत्  ।। ०५.६.४८च्द्  ।।