स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ०४२
अध्याय ४२

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र पिप्पलेश्वरमुत्तमम्  ।
यत्र सिद्धो महायोगी पिप्पलादो महातपाः  ॥ ४२.१ ॥

युधिष्ठिर उवाच -
पिप्पलादस्य चरितं श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो  ।
माहात्म्यं तस्य तीर्थस्य यत्र सिद्धो महातपाः  ॥ ४२.२ ॥
कस्य पुत्रो महाभाग किमर्थं कृतवांस्तपः  ।
एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ  ॥ ४२.३ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
मिथिलास्थो महाभागो वेदवेदाङ्गपारगः  ।
याज्ञवल्क्यः पुरा तात चचार विपुलं तपः  ॥ ४२.४ ॥
तापसी तस्य भगिनी याज्ञवल्क्यस्य धीमतः  ।
सा सप्तमेऽपि वर्षे च वैधव्यं प्राप दैवतः  ॥ ४२.५ ॥
पूर्वकर्मविपाकेन हीनाभूत्पितृमातृतः  ।
नाभूत्तत्पतिपक्षेऽपि कोऽपीत्येकाकिनी स्थिता  ॥ ४२.६ ॥
भूमौ भ्रमन्ती भ्रातुः सा समीपमगमच्छनैः  ।
चचार च तपः सोऽपि परलोकसुखेप्सया  ॥ ४२.७ ॥
चचार सापि तत्रस्था शुश्रूषन्ती महत्तपः  ।
कस्मिंश्चित्समये साथ स्नाताहनि रजस्वला  ॥ ४२.८ ॥
अन्तर्वासो धृतवती दृष्ट्वा कर्पटकं रहः  ।
याज्ञवल्क्योऽपि तद्रात्रौ सुप्तो यत्र सुसंवृतः  ॥ ४२.९ ॥
स्वप्नं दृष्ट्वात्यजच्छुक्रं कौपीने रक्तबिन्दुवत् ।
विराजितेन तपसा सिद्धं तदनलप्रभम्  ॥ ४२.१० ॥
यावत्प्रबुद्धो विप्रोऽसौ वीक्ष्योच्छिष्टं तदंशुकम्  ।
चिक्षेप दूरतोऽस्पृश्यं शौचं कृत्वा विधानतः  ॥ ४२.११ ॥
निषिद्धं तु निशि स्नानमिति सुष्वाप स द्विजः  ।
निशीथे सापि तद्वस्त्रं भगस्यावरणं व्यधात् ॥ ४२.१२ ॥
प्रातरन्वेषयामास मुनिर्वस्त्रमितस्ततः  ।
ततः सा ब्राह्मणी प्राह किं अन्वेषयसे प्रभो  ।
केन कार्यं तव तथा वदस्व मम तत्त्वतः  ॥ ४२.१३ ॥

याज्ञवल्क्य उवाच -
अपवित्रो मया भद्रे स्वप्नो दृष्टोऽद्य वै निशि  ।
सक्लेदं तत्र मे वस्त्रं निक्षिप्तं तन्न दृश्यते  ॥ ४२.१४ ॥
तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणी वाक्यं भीतभीतावदन्नृप  ।
तद्वस्त्रं तु मया विप्र स्नात्वा ह्यन्तः कृतं महत् ॥ ४२.१५ ॥
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हाहेत्युक्त्वा महामुनिः  ।
निपपात तदा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः  ॥ ४२.१६ ॥
किमेतदिति सेत्युक्त्वा ह्याकाशमिव निर्मला  ।
आश्वासयन्ती तं विप्रं प्रोवाच वचनं तदा  ॥ ४२.१७ ॥
वदस्व कारणं तात गुह्याद्गुह्यतरं यदि  ।
प्रतीकारोऽस्य येनैव विमृश्य क्रियते त्वरा  ॥ ४२.१८ ॥
ततः स सुचिरं ध्यात्वा लब्धवाग्वै ततः क्षणम्  ।
प्रोवाच साध्वसमना यत्तच्छृणु नरेश्वर  ॥ ४२.१९ ॥
नात्र दोषोऽस्ति ते कश्चिन्मम चैव शुभव्रते  ।
तवोदरे तु गर्भो यस्तत्र दैवं परायणम्  ॥ ४२.२० ॥
तस्य तत्त्वेन रक्षा च त्वया कार्या सदैव हि  ।
विनाशी नैव कर्तव्यो यावत्कालस्य पर्ययः  ॥ ४२.२१ ॥
तथेति व्रीडिता साध्वी दूयमानेन चेतसा  ।
अपालयच्च तं गर्भं यावत्पुत्रो ह्यजायत  ॥ ४२.२२ ॥
जातमात्रं च तं गर्भं गृहीत्वा ब्राह्मणी च सा  ।
अश्वत्थच्छायामाश्रित्य तमुत्सृज्य वचोऽब्रवीत् ॥ ४२.२३ ॥
यानि सत्त्वानि लोकेषु स्थावराणि चराणि च  ।
तानि सर्वाणि रक्षन्तु त्यक्तं वै बालकं मया  ॥ ४२.२४ ॥
एवमुक्त्वा गता सा तु ब्राह्मणी नृपसत्तम  ।
तथागतः स तु शिशुस्तत्र स्थित्वा मुहूर्तकम्  ॥ ४२.२५ ॥
पाणिपादौ विनिक्षिप्य निकुञ्च्य नयने शुभे  ।
आस्यं तु विकृतं कृत्वा रुरोद विकृतैः स्वरैः  ॥ ४२.२६ ॥
तेन शब्देन वित्रस्ताः स्थावरा जङ्गमाश्च ये  ।
आकम्पिता महोत्पातैः सशैलवनकानना  ॥ ४२.२७ ॥
ततो ज्ञात्वा महद्भूतं क्षुधाविष्टं द्विजर्षभम्  ।
न जहाति नगश्छायां पानार्थाय ततः परम्  ।
अपिबच्च सुतं तस्मादभृतं चैव भारत  ॥ ४२.२८ ॥
एवं स वर्धितस्तत्र कुमारो निजचेतसि  ।
चिन्तयामास विश्रब्धः किं मम ग्रहगोचरम्  ॥ ४२.२९ ॥
ततः क्रूरसभाचारः क्रूरं दृष्ट्वा निरीक्षितः  ।
पपात सहसा भूमौ शनैश्चारी शनैश्चरः  ॥ ४२.३० ॥
उवाच च भयत्रस्तः कृताञ्जलिपुटस्तदा  ।
किं मयापकृतं विप्र पिप्पलाद महामुने  ॥ ४२.३१ ॥
चरन्वै गगनाद्येन पातितो धरणीतले  ।
सौरिणा ह्येवमुक्तस्तु पिप्पलादो महामुनिः  ॥ ४२.३२ ॥
क्रोधरूपोऽब्रवीद्वाक्यं तच्छृणुष्व नराधिप  ।
पितृमातृविहीनस्य मम बालस्य दुर्मते  ।
पीडां करोषि कस्मात्त्वं सौरे ब्रूहि ह्यशेषतः  ॥ ४२.३३ ॥

शनैश्चर उवाच -
क्रूरस्वभावः सहजो मम दृष्टिस्तथेदृशी  ।
मुञ्चस्व मां तथा कर्ता यद्ब्रवीषि न संशयः  ॥ ४२.३४ ॥

पिप्पलाद उवाच -
अद्यप्रभृति बालानां वर्षादा षोडशाद्ग्रह  ।
पीडा त्वया न कर्तव्या एष ते समयः कृतः  ॥ ४२.३५ ॥
एवमस्त्विति चोक्त्वा स जगाम पुनरागतः  ।
देवमार्गं शनैश्चारी प्रणम्य ऋषिसत्तमम्  ॥ ४२.३६ ॥
गते चादर्शनं तत्र सोऽपि बालो महाग्रहः  ।
विचिन्तयन्वै पितरं क्रोधेन कलुषीकृतः  ॥ ४२.३७ ॥
आग्नेयीं धारणां ध्यात्वा जनयामास पावकम्  ।
कृत्यामन्त्रैर्जुहावाग्नौ कृत्या वै संभवत्विति  ॥ ४२.३८ ॥
तावज्झटिति सा कन्या ज्वालामालाविभूषिता  ।
हुतभुक्सदृशाकारा किं करोमीति चाब्रवीत् ॥ ४२.३९ ॥
शोषयामि समुद्रान् किं चूर्णयामि च पर्वतान्  ।
अवनिं वेष्टयामीति पातये किं नभस्तलम्  ॥ ४२.४० ॥
कस्य मूर्ध्नि पतिष्यामि घातयामि च कं द्विज  ।
शीघ्रमादिश्यतां कार्यं मा मे कालात्ययो भवेत् ॥ ४२.४१ ॥
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा पिप्पलादो महातपाः  ।
क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनमब्रवीत् ॥ ४२.४२ ॥
महता क्रोधवेगेन मया त्वं चिन्तिता शुभे  ।
पिता मे याज्ञवल्क्यश्च तस्य त्वं पत माचिरम्  ॥ ४२.४३ ॥
एवमुक्त्वागमच्छीघ्रं स्फोटयन्ती नभस्तलम्  ।
मिथिलास्थो महाप्राज्ञस्तपस्तेपे महामनाः  ॥ ४२.४४ ॥
यावत्पश्यति दिग्भागं ज्वलनार्कसमप्रभम्  ।
याज्ञवल्क्यो महातेजा महद्भूतमुपस्थितम्  ॥ ४२.४५ ॥
तद्दृष्ट्वा सहसायान्तं भीतभीतो महामुनिः  ।
अनुयुक्तोऽथ भूतेन जनकं नृपतिं ययौ  ॥ ४२.४६ ॥
शरण्यं मामनुप्राप्तं विद्धि त्वं नृपसत्तम  ।
महद्भूतभयाद्रक्ष यदि शक्नोषि पार्थिव  ॥ ४२.४७ ॥
ब्रह्मतेजोभवं भूतमनिवार्यं दुरासदम्  ।
न च शक्नोम्यहं त्रातुं राजा वचनमब्रवीत् ॥ ४२.४८ ॥
ततश्चान्यं नृपश्रेष्ठं शरणार्थी महातपाः  ।
जगाम तेन मुक्तोऽसौ चेन्द्रस्य सदनं भयात् ॥ ४२.४९ ॥
देवराज नमस्तेऽस्तु महाभूतभयान्नृप  ।
कम्पमानोऽब्रवीद्विप्रो रक्षस्वेति पुनःपुनः  ॥ ४२.५० ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवराजोऽब्रवीदिदम्  ।
न शक्नोमि परित्रातुं ब्रह्मकोपादहं मुने  ॥ ४२.५१ ॥
ततः स ब्रह्मभवनं ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः  ।
जगाम विष्णुलोकं च तेनापीत्युक्त एव सः  ॥ ४२.५२ ॥
ततः स मुनिरुद्विग्नो निराशो जीविते नृप  ।
अनुगम्यमानो भूतेन अगच्छच्छङ्करालयम्  ॥ ४२.५३ ॥
तस्य योगबलोपेतो महादेवस्य पाण्डव  ।
नखमांसान्तरे गुप्तो यथा देवो न पश्यति  ॥ ४२.५४ ॥
तदन्ते चागमद्भूतं ज्वलनार्कसमप्रभम्  ।
मुञ्च मुञ्चेति पुरुषं देवदेवं महेश्वरम्  ॥ ४२.५५ ॥
एवमुक्तो महादेवस्तेन भूतेन भारत  ।
योगीन्द्रं दर्शयामास नखमांसान्तरे तदा  ॥ ४२.५६ ॥
संस्थाप्य भूतं भूतेशः परमापद्गतं मुनिम्  ।
उवाच मा भैस्त्वं विप्र निर्गच्छस्व महामुने  ॥ ४२.५७ ॥
ततः सुसूक्ष्मदेहस्थं भूतं दृष्ट्वाब्रवीदिदम्  ।
किमस्य त्वं महाभूत करिष्यसि वदस्व मे  ॥ ४२.५८ ॥

कृत्योवाच -
क्रोधाविष्टेन देवेश पिप्पलादेन चिन्तिता  ।
अस्य देहं हनिष्यामि हिंसार्थं विद्धि मां प्रभो  ॥ ४२.५९ ॥
एतच्छ्रुत्वा महादेवो भूतस्य वदनाच्च्युतम्  ।
कटिस्थं याज्ञवल्क्यं च मन्त्रयामास मन्त्रवित् ॥ ४२.६० ॥
योगीश्वरेति विप्रस्य कृत्वा नाम युधिष्ठिर  ।
विसर्जयित्वा देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत  ॥ ४२.६१ ॥
प्रेषयित्वा तु तं भूतं पिप्पलादोऽपि दुर्मनाः  ।
पितृमातृसमुद्विग्नो नर्मदातटमाश्रितः  ॥ ४२.६२ ॥
एकाङ्गुष्ठो निराहारो वर्षादा षोडशान्नृप  ।
तोषयामास देवेशमुमया सह शङ्करम्  ॥ ४२.६३ ॥
ततस्तत्तपसा तुष्टः शङ्करो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४२.६४ ॥

ईश्वर उवाच -
परितुष्टोऽस्मि ते विप्र तपसानेन सुव्रत  ।
वरं वृणीष्व ते दद्मि मनसा चेप्सितं शुभम्  ॥ ४२.६५ ॥

पिप्पलाद उवाच -
यदि मे भगवांस्तुष्टो यदि देयो वरो मम  ।
अत्र संनिहितो देव तीर्थे भव महेश्वर  ॥ ४२.६६ ॥
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा पिप्पलादं महामुनिम्  ।
जगामादर्शनं देवो भूतसङ्घसमन्वितः  ॥ ४२.६७ ॥
पिप्पलादो गते देवे स्नात्वा तत्र महाम्भसि  ।
स्थापयित्वा महादेवं जगामोत्तरपर्वतम्  ॥ ४२.६८ ॥
तत्र तीर्थे नरो भक्त्या स्नात्वा मन्त्रयुतं नृप  ।
तर्पयित्वा पित्ःन् देवान् पूजयेच्च महेश्वरम्  ॥ ४२.६९ ॥
अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम्  ।
मृतो रुद्रपुरं याति नात्र कार्या विचारणा  ॥ ४२.७० ॥
अथ यो भोजयेद्विप्रान् पित्ःनुद्दिश्य भारत  ।
तस्य ते द्वादशाब्दानि मोदन्ते दिवि तर्पिताः  ॥ ४२.७१ ॥
संन्यासेन तु यः कश्चित्तत्र तीर्थे तनुं त्यजेत् ।
अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकात्कदाचन  ॥ ४२.७२ ॥
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्ठे हि त्वयानघ  ।
माहात्म्यं पिप्पलादस्य तीर्थस्योत्पत्तिरेव च  ॥ ४२.७३ ॥
एतत्पुण्यं पापहरं धन्यं दुःस्वप्ननाशनम्  ।
पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापक्षयो भवेत् ॥ ४२.७४ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये पिप्पलादतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥