स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः १७२
अध्याय १७२

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
अथ ते ऋषयः सर्वे देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः  ।
माण्डव्यस्याश्रमे पुण्ये समीयुर्नर्मदातटे  ॥ १७२.१ ॥
शङ्खदुन्दुभिनादेन दीपिकाज्वलनेन च  ।
अप्सरोगीतनादेन नृत्यन्त्यो वारयोषितः  ॥ १७२.२ ॥
कथानकैः स्तुवत्यन्ये तस्य शूलाग्रधारिणः  ।
अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातकानां तपस्विनाम्  ॥ १७२.३ ॥
समाजे त्रिदशैः सार्द्धं तत्र ते च दिदृक्षया  ।
ब्रह्मविष्णुमहेशानास्तत्र हर्षात्समागताः  ॥ १७२.४ ॥
मातरो मल्लिकाद्याश्च क्षेत्रपाला विनायकाः  ।
दिक्पाला लोकपालाश्च गङ्गाद्याश्च सरिद्वराः  ॥ १७२.५ ॥
ऋषिदेवसमाजे तु नित्यं हर्षप्रमोदने  ।
तत्र राजा समायातः पौरजानपदैः सह  ॥ १७२.६ ॥
दृष्ट्वा कौतूहलं तत्र व्याकुलीकृतमानसम्  ।
वित्रस्तमनसो भूत्वा भयात्सर्वे समास्थिताः  ॥ १७२.७ ॥
तस्मिन्समागमे दिव्ये ब्रह्मविष्ण्वीशमब्रुवन्  ।
भो माण्डव्य महासत्त्व वरदास्तेऽमरैः सह  ॥ १७२.८ ॥
अनेककष्टतपसा तव सिद्धिर्भविष्यति  ।
प्रार्थयस्व यथाकामं यस्ते मनसि रोचते  ॥ १७२.९ ॥
अनादित्यमयं लोकं निर्वषट्कारमाकुलम्  ।
नष्टधर्मं विजानीहि प्रकृतिस्थं कुरुष्व च  ।
अनुग्रहं तु शाण्डिल्याः प्रार्थयाम द्विजोत्तम  ॥ १७२.१० ॥
एष ते कष्टदो राजा समायातस्तवाग्रतः  ।
संभूषयस्व विप्रर्षे जनं देवासुरं गणम्  ॥ १७२.११ ॥

माण्डव्य उवाच -
यदि प्रसन्ना मे देवाः समायाताः सुरैः सह  ।
त्रिकालमत्र तीर्थे च स्थातव्यमृषिभिः सह  ॥ १७२.१२ ॥
भवतां तु प्रसादेन रुजा मे शाम्यतां सदा  ।
एवमस्त्विति देवेशा यावज्जल्पन्ति पाण्डव  ॥ १७२.१३ ॥
तावद्रक्षो गृहीत्वाऽग्रे कन्यां कामप्रमोदिनीम्  ।
उवाच भगवञ्छापं पुरा दत्त्वोर्वशी मम  ॥ १७२.१४ ॥
यदा कन्यां हरे रक्षःशापान्तस्ते भविष्यति  ।
तेन मे गर्हितं कर्म शापेनाकृतबुद्धिना  ॥ १७२.१५ ॥
क्षन्तव्यमिति चोक्त्वा च गतश्चादर्शनं पुनः  ।
गते चैव तु सा कन्या दृष्ट्वा पद्मदलेक्षणा  ॥ १७२.१६ ॥
मन्त्रयित्वा सुरैः सर्वैर्दत्ता माण्डव्यधीमते  ।
तां वज्रशूलिकां प्लाव्य पवित्रैर्नर्मदोदकैः  ॥ १७२.१७ ॥
माण्डव्यमृषिमुत्तार्य जयशब्दादिमङ्गलैः  ।
विवाहयित्वा तां कन्यां माण्डव्यर्षिपुंगवः  ॥ १७२.१८ ॥
अभिवाद्य च तान् सर्वान् दानसन्मानगौरवैः  ।
अथ राजा समीपस्थो रत्नैश्च विविधैरपि  ॥ १७२.१९ ॥
धिग्वादैर्निन्दितः सर्वैस्तैर्जनैर्भूषितः पुनः  ।
राज्ञा च ब्राह्मणाः सर्वे भूषणाच्छादनाशनैः  ॥ १७२.२० ॥
सुवर्णकोटिदानेन तुष्टान्कृत्वा क्षमापिताः  ।
वृत्ते विवाह आहूय शाण्डिलीं तामथाब्रवीत् ॥ १७२.२१ ॥
मानयस्व इमान् विप्रान्मोचयस्व दिवाकरम्  ।
अपहृत्य तमो येन कृपा सद्यः प्रवर्तते  ॥ १७२.२२ ॥
ऋषीणां वचनं श्रुत्वा शाण्डिली दुःखिताब्रवीत् ।
उदितेऽर्के तु मे भर्ता मृत्युं यास्यति भो द्विजाः  ॥ १७२.२३ ॥
तं कथं मोचयामीह ह्यात्मनोऽनिष्टसिद्धये  ।
क्रियाप्रवर्तनाच्चाद्य किं कार्यं मे महर्षयः  ॥ १७२.२४ ॥
निःपुंसी स्त्री ह्यनाथाहं भवामि भवतो मतम्  ।
तिष्ठ त्वमन्धकारे तु नेच्छामि रविणोदयम्  ॥ १७२.२५ ॥
तेन वाक्येन ते सर्वे देवासुरमहर्षयः  ।
शिरःसंचालनाः सर्वे साधु साध्विति चाब्रुवन्  ॥ १७२.२६ ॥
पतिव्रते महाभागे शृणु वाक्यं तपोधने  ।
मन्यसे यदि नः सर्वान्कुरुष्व वचनं च यत् ॥ १७२.२७ ॥

शाण्डिल्युवाच -
येन मे न मरेद्भर्ता येन सत्यं मुनेर्वचः  ।
तत्कुरुध्वं विचार्याशु येन संवर्धते सुखम्  ॥ १७२.२८ ॥
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स्वप्नावस्थाकृतो हृषिः  ।
अन्तर्हितो मुहूर्तं च शाण्डिल्याश्च प्रपश्य ताम्  ॥ १७२.२९ ॥
पुनरादाय ते सर्वे कृत्वा निर्व्रणसत्तनुं स्नापितो नर्मदातोये शाण्डिल्यायै समर्पितः  ॥ १७२.३० ॥
ततः सा हृष्टमनसा पतिं दृष्ट्वा तु तैजसम्  ।
प्रणम्य तानृषीन् देवान् विमलार्कं जगत्कृतम्  ॥ १७२.३१ ॥
क्रियाप्रवर्तिताः सर्वे देवगन्धर्वमानुषाः  ।
हृष्टतुष्टा गताः सर्वे स्वमाश्रमपदं महत् ॥ १७२.३२ ॥
पतिव्रता स्वभर्त्रा सा मासमेवाश्रमे स्थिता  ।
माण्डव्येनाप्यनुज्ञाता ययौ नत्वा स्वमाश्रमम्  ॥ १७२.३३ ॥
गतेषु तेषु सर्वेषु स्थापयामास चाच्युतम्  ।
माण्डव्येश्वरनामानं नारायण इति स्मृतम्  ॥ १७२.३४ ॥
दिव्यं वर्षसहस्रं तु पूजयामास भारत  ।
गतोऽसावृषिसङ्घैश्च सहितोऽमरपर्वतम्  ॥ १७२.३५ ॥
तपस्तपन्तौ तौ तत्र ह्यद्यापि किल भारत  ।
भ्रातरौ संयतात्मानौ ध्यायतः परमं पदम्  ॥ १७२.३६ ॥
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः  ।
पितरस्तस्य तृप्यन्ति पिण्डदानाद्दशाब्दिकम्  ॥ १७२.३७ ॥
देवगृहे तु पक्षादौ यः करोति विलेपनम्  ।
गोदानशतसाहस्रे दत्ते भवति यत्फलम्  ॥ १७२.३८ ॥
उपलेपनेन द्विगुणमर्चने तु चतुर्गुणम्  ।
दीपप्रज्वलने पुण्यमष्टधा परिकीर्तितम्  ॥ १७२.३९ ॥
दिव्यनेत्रधरो भूत्वा त्रैलोक्ये सचराचरे  ।
दध्ना मधुघृतैर्देवं पयसा नर्मदोदकैः  ॥ १७२.४० ॥
स्नपनं ये प्रकुर्वन्ति पुष्पमालाविलेपनैः  ।
येऽर्चयन्ति विरूपाक्षं देवं नारायणं हरिम्  ॥ १७२.४१ ॥
तेऽपि दिव्यविमानेन क्रीडन्ते कल्पसंख्यया  ।
दीपाष्टकं तु यः कुर्यादष्टमीं च चतुर्दशीम्  ॥ १७२.४२ ॥
एकादश्यां तु कृष्णस्य न पश्यन्ति यमं तु ते  ।
फलैर्नानाविधैः शुभ्रैर्यः कुर्याल्लिङ्गपूरणम्  ॥ १७२.४३ ॥
तेऽपि यान्ति विमानेन सिद्धचारणसेविताः  ।
घण्टा चैव पताका च विमाने पुष्पमालिका  ॥ १७२.४४ ॥
वादित्राणि यथार्हाणि प्रान्ते च गच्छते शिवम्  ।
देवालयं तु यः कुर्याद्वैष्णवं माण्डवेश्वरम्  ॥ १७२.४५ ॥
स्वर्गे वसति धर्मात्मा यावदाभूतसम्प्लवम्  ।
माण्डव्यनारायणाख्ये विप्रान् भोजयतेऽग्रतः  ॥ १७२.४६ ॥
एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता  ।
आश्विने मासि सम्प्राप्ते शुक्लपक्षे चतुर्दशीम्  ॥ १७२.४७ ॥
कृतोपवासनियमो रात्रौ जागरणेन च  ।
दीपमालां चतुर्दिक्षु पूजां कृत्वा तु शक्तितः  ॥ १७२.४८ ॥
नारी वा पुरुषो वापि नृत्यगीतप्रवादनैः  ।
प्रभाते विमले सूर्ये स्नानादिकविधिं नृप  ॥ १७२.४९ ॥
अभिनिर्वर्त्य मौनेन पश्यते देवमीदृशम्  ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते  ॥ १७२.५० ॥
अथवा मार्गशीर्षे च चैत्रवैशाखयोरपि  ।
श्रावणे वा महाराज सर्वकालेऽथवापि च  ॥ १७२.५१ ॥
शिवरात्रिसमं पुण्यमित्येवं शिवभाषितम्  ।
वाजपेयाश्वमेधाभ्यां फलं भवति नान्यथा  ॥ १७२.५२ ॥
दुर्भगा दुःखिता वन्ध्या दरिद्रा च मृतप्रजा  ।
स्नाति रुद्रघटैर्या स्त्री सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ १७२.५३ ॥
कृमिकीटपतङ्गाश्च तस्मिंस्तीर्थे तु ये मृताः  ।
स्वर्गं प्रयान्ति ते सर्वे दिव्यरूपधरा नृप  ॥ १७२.५४ ॥
अनाशके जलेऽग्नौ तु ये मृता व्याधिपीडिताः  ।
अनिवर्तिका गतिस्तेषां रुद्रलोके ह्यसंशयम्  ॥ १७२.५५ ॥
नित्यं नमति यो राज शिवनारायणावुभौ  ।
गोदानफलमाप्नोति तस्य तीर्थप्रभावतः  ॥ १७२.५६ ॥
देवालये तु राजेन्द्र यश्च कुर्यात्प्रदक्षिणाम्  ।
प्रदक्षिणीकृता तेन ससागरधरा धरा  ॥ १७२.५७ ॥
सार्द्धं शतं च तीर्थानि मल्लिकाभवनाद्बहिः  ।
तस्य तीर्थप्रमाणं तु विस्तरं राजसत्तम  ॥ १७२.५८ ॥
सूत्रेण वेष्टयेत्क्षेत्रमथवा शिवमन्दिरम्  ।
अथवा शिवलिङ्गं च तस्य पुण्यफलं शृणु  ॥ १७२.५९ ॥
जम्बूद्वीपश्च कृतस्नश्च शाल्मली कुशक्रौञ्चकौ  ।
शाकपुष्करगोमेदैः सप्तद्वीपा वसुंधरा  ॥ १७२.६० ॥
भूषिता तेन राजेन्द्र सशैलवनकानना  ।
रेवायां दक्षिणे भागे शिवक्षेत्रात्समीपतः  ॥ १७२.६१ ॥
देवखातं महापुण्यं निर्मितं त्रिदशैरपि  ।
तस्मिन् यः कुरुते स्नानं मुच्यते सर्वपातकैः  ॥ १७२.६२ ॥
पूर्णिमायाममावस्यां व्यतीपातेऽर्कसंक्रमे  ।
श्राद्धं च संग्रहे कुर्यात्स गच्छेत्परमां गतिम्  ॥ १७२.६३ ॥
देवखाते त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः  ।
तिष्ठन्ति ऋषिभिः सार्द्धं पितृदेवगणैः सह  ॥ १७२.६४ ॥
तत्र तीर्थेऽश्विने मासि चतुर्दश्यां विशेषतः  ।
वायुमार्गे स्थितः शक्रस्तिष्ठते दैवतैः सह  ॥ १७२.६५ ॥
पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितः सागरास्तथा  ।
विंशति तानि सर्वाणि देवखाते दिनद्वयम्  ॥ १७२.६६ ॥
गयाशिरे च यत्पुण्यं प्रयागे मकरकण्टके  ।
प्रयागे सोमतीर्थे च तत्पुण्यं माण्डवेश्वरे  ॥ १७२.६७ ॥
पट्टबन्धेन यत्पुण्यं मात्रायां लकुलेश्वरे  ।
आश्विन्यामश्विनीयोगे तत्पुण्यं माण्डवेश्वरे  ॥ १७२.६८ ॥
उज्जयिन्यां महाकाले वाराणस्यां त्रिपुष्करे  ।
संनिहत्यां रविग्रस्ते माण्डव्याख्ये सनातनम्  ॥ १७२.६९ ॥
इति ज्ञात्वा महाराज सर्वतीर्थेषु चोत्तमम्  ।
पित्ःन्देवान् समभ्यर्च्य स्नानदानादिपूजनैः  ॥ १७२.७० ॥
चतुर्दश्यां निराहारः स्थितो भूत्वा शुचिव्रतः  ।
पूजयेत्परया भक्त्या रात्रौ जागरणे शिवम्  ॥ १७२.७१ ॥
स्नानैश्च विविधैर्देवं पुष्पागरुविलेपनैः  ।
प्रभाते पौर्णमास्यां तु स्नानादिविधितर्पणैः  ॥ १७२.७२ ॥
श्राद्धेन हव्यकव्येन शिवपूजार्चनेन च  ।
अग्निष्टोमादियज्ञैश्च विधिवच्चाप्तदक्षिणैः  ॥ १७२.७३ ॥
धौतपापो विशुद्धात्मा फलते फलमुत्तमम्  ।
गोसहस्रप्रदानेन दत्तं भवति भारत  ॥ १७२.७४ ॥
स्नानाद्यैर्विधिवत्तत्र तद्दिने शिवसन्निधौ  ।
हिरण्यं वृषभं धेनुं भूमिं गोमिथुनं हयम्  ॥ १७२.७५ ॥
शिवमुद्दिश्य वै वस्त्रयुग्मे दद्यात्सुरूपिणे  ।
पादुकोपानहौ छत्रं भाजनं रक्तवाससी  ॥ १७२.७६ ॥
होमं जाप्यं तथा दानमक्षयं सर्वमेव तत् ।
ऋचमेकां तु ऋग्वेदे यजुर्वेदे यजुस्तथा  ॥ १७२.७७ ॥
सामैकं सामवेदे तु जपेद्देवाग्रसंस्थितः  ।
सम्यग्वेदफलं तस्य भवेद्वै नात्र संशयः  ॥ १७२.७८ ॥
गायत्रीजाप्यमात्रस्तु वेदत्रयफलं लभेत् ।
कुलकोटिशतं साग्रं लभते तु शिवार्चनात् ॥ १७२.७९ ॥
स्नाने दाने तथा श्राद्धे जागरे गीतवादिते  ।
अनिवर्तिका गतिस्तस्य शिवलोकात्कदाचन  ॥ १७२.८० ॥
कालेन महताविष्टो मर्त्यलोके समाविशेत् ।
राजा भवति मेधावी सर्वव्याधिविवर्जितः  ॥ १७२.८१ ॥
जीवेद्वर्षशतं साग्रं पुत्रपौत्रधनान्वितः  ।
तच्च तीर्थं पुनः स्मृत्वा लीयमानो महेश्वरे  ॥ १७२.८२ ॥
उपास्ते यस्तु वै सन्ध्यां तस्मिंस्तीर्थे च पर्वणि  ।
साङ्गोपाङ्गैश्चतुर्वेदैर्लभते फलमुत्तमम्  ॥ १७२.८३ ॥
तत्र सर्वं शिवक्षेत्राच्छरपातं समन्ततः  ।
न संचरेद्भयोद्विग्ना ब्रह्महत्या नराधिप  ॥ १७२.८४ ॥
यत्र तत्र स्थितो वृक्षान् पश्यते तीर्थतत्परः  ।
विविधैः पातकैर्मुक्तो मुच्यते नात्र संशयः  ॥ १७२.८५ ॥
श्वभ्री तत्र महाराज जलमध्ये प्रदृश्यते  ।
कथानिका पुराणोक्ता वानरी तीर्थसेवनात् ॥ १७२.८६ ॥
तत्र कूपो महाराज तिष्ठते देवनिर्मितः  ।
शिवस्य पश्चिमे भागे शिवक्षेत्रमनुत्तमम्  ॥ १७२.८७ ॥
वृषोत्सर्गं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप  ।
क्रीडन्ति पितरस्तस्य स्वर्गलोके यदृच्छया  ॥ १७२.८८ ॥
अगम्यागमने पापमयाज्ययाजने कृते  ।
स्तेयाच्च ब्रह्मगोहत्यागुरुघाताच्च पातकम्  ।
तत्सर्वं नश्यते पापं वृषोत्सर्गे कृते तु वै  ॥ १७२.८९ ॥
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं यः शृणोति समाधिना  ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा  ॥ १७२.९० ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥