नारदपुराणम्- पूर्वार्धः/अध्यायः ४९
सनंदन उवाच ।।

निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम् ।।
प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम् ।। ४९-१ ।।

राजोवाच ।।
भगवन्यत्त्वया प्रोक्त परमार्थमयं वचः ।।
श्रुते तस्मिन्भ्रमंतीव मनसो मम वृत्तयः ।। ४९-२ ।।

एतद्विवेकविज्ञानं यदि शेषेषु जंतुषु ।।
भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत् ।। ४९-३ ।।

नाहं वहामि शिबिकां शिबिका मयि न स्थिता ।।
शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता ।। ४९-४ ।।

गुण प्रवृत्तिर्भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता ।।
प्रवर्तंते गुणाश्चैते किं ममेति त्वयोदितम् ।। ४९-५ ।।

एतस्मिन्परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते ।।
मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थतां गतम् ।। ४९-६ ।।

पूर्वमेव महाभाग कपिलर्षिमहं द्विज ।।
प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किंत्वत्र संशये ।। ४९-७ ।।

तदंतरे च भवता यदिदं वाक्यमीरितम् ।।
तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति ।। ४९-८ ।।

कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्य वै किल ।।
विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाय समुपागतः ।। ४९-९ ।।

स एव भगवान्नूनमस्माकं हितकाम्यया ।।
प्रत्यक्षतामनुगतस्तथैतद्भवतोच्यते ।। ४९-१० ।।

तन्मह्यं मोहनाशाय यच्छ्रेयः परमं द्विज ।।
तद्वदाखिल विज्ञानजलवीच्युजधिर्भवान् ।। ४९-११ ।।

ब्राह्मण उवाच ।।
भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थेन पृच्छसि ।।
श्रेयांसि परमार्थानि ह्यशेषाण्येन भूपते ।। ४९-१२ ।।

देवताराधनं कृत्वा धनसंपदमिच्छति ।।
पुत्रानिच्छति राज्यं च श्रेयस्तस्यैव तन्नृप ।। ४९-१३ ।।

विवकिनस्तु संयोगः श्रेयोऽसौ परमात्मना ।।
कर्मयज्ञादिकं श्रेयः स्वर्लोकपलदायि यत् ।। ४९-१४ ।।

श्रेयः प्रधानं च फले तदेवानभिसंहिते ।।
आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस्तथा परैः ।। ४९-१५ ।।

श्रेय स्तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः ।।
श्रेयांस्येवमनेकानि शतशोऽथ सहस्त्रशः ।। ४९-१६ ।।

संत्यत्र परमार्थास्तु न त्वेते श्रूयतां च मे ।।
धर्मोऽयं त्यजते किं तु परमार्थो धनं यदि ।। ४९-१७ ।।

व्ययश्चक्रियत कस्मात्कामप्राप्त्युपलक्षणः ।।
मुत्रश्चेत्परमार्थाख्यः सोऽप्यन्यस्य नरेश्वर ।। ४९-१८ ।।

परमार्थभूतः सोऽन्यस्य परमार्थो हि नः पिता ।।
एवं न परमार्थोऽस्ति जगत्यत्र चराचरे ।। ४९-१९ ।।

परमार्थो हि कार्याणि करणानामशेषतः ।।
राज्यादिप्राप्तिरत्रोक्ता परमार्थतया यदि ।। ४९-२० ।।

परमार्था भवंत्यत्र न भवंति च वै ततः ।।
ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव ।। ४९-२१ ।।

परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम ।।
यत्तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया ।। ४९-२२ ।।

तत्कारणानुगमनाज्जायते नृप मृन्मयम् ।।
एवं विनाशिभिर्द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः ।। ४९-२३ ।।

निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी ।।
अनाशी परमार्थस्तु प्राज्ञैरभ्युपगम्यते ।। ४९-२४ ।।

यत्तुं नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम् ।।
तदेवापलदं कर्म परमार्थो मतो मम ।। ४९-२५ ।।

मुक्तिसाधनभूतत्वात्परमार्थो न साधनम् ।।
ध्यानमेवात्मनो भूपपरमार्थार्थशब्दितम् ।। ४९-२६ ।।

भेदकारि परेभ्यस्तु परमार्थो न भेदवान् ।।
परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते ।। ४९-२७ ।।

मिथ्यैतदन्यद्द्रव्यं हि नैतद्द्रव्यमयं यतः ।।
तस्माच्छ्रेयांस्यशेषाणि नृपैतानि न संशयः ।। ४९-२८ ।।

परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छ्रूयतां मम ।।
एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुण प्रकृतेः परः ।। ४९-२९ ।।

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो नृप ।।
परिज्ञानमयो सद्भिर्नामजात्यादिभिविभुः ।। ४९-३० ।।

न योगवान्न युक्तोऽभून्नैव पार्थिवः योक्ष्यति ।।
तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि तत् ।। ४९-३१ ।।

विज्ञानं परमार्थोऽसौ वेत्ति नोऽतथ्यदर्शनः ।।
वेणुरंघ्रविभेदेन भेदः षङ्जादिसंज्ञितः ।। ४९-३२ ।।

अभेदो व्यापिनो वायोस्तथा तस्य महात्मनः ।।
एकत्वं रूपभेदश्च वाह्यकर्मप्रवृत्तिजः ।। ४९-३३ ।।

देवादिभेदमध्यास्ते नास्त्येवाचरणो हि सः ।।
श्रृण्वत्र भूप प्राग्वृत्तं यद्गीतमृभुणा भवेत् ।। ४९-३४ ।।

अवबोधं जनयतो निदाधस्य द्विजन्मनः ।।
ऋभुर्नामाऽबवत्पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्टिनः ।। ४९-३५ ।।

विज्ञात तत्त्वसद्भावो निसर्गादेव भूपते ।।
तस्य शिष्यो निदाघोऽभूत्पुलस्त्यतनयः पुरा ।। ४९-३६ ।।

प्रादादशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा ।।
अवाप्तज्ञान तत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासना ।। ४९-३७ ।।

स ऋभुस्तर्कयामास निदाघस्य नरेश्वर ।।
देविकायास्तटे वीर नागरं नाम वै पुरम् ।। ४९-३८ ।।

समृद्धमतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम् ।।
रम्योपवनपर्यंतं स तस्मिन्पार्थवोत्तम ।। ४९-३९ ।।

निदाधनामायोगज्ञस्तस्य शिष्योऽभवत्पुरा ।।
दिव्ये वर्षसहस्त्रे तु समतीतेऽस्य तत्पुरम् ।। ४९-४० ।।

जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघमवलोकितुम् ।।
स तस्य वैश्वदेवंति द्वारालोकनगोचरः ।। ४९-४१ ।।

स्थित स्तेन गृहीतार्थो निजवेश्म प्रवेशितः ।।
प्रक्षालितांघ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम् ।। ४९-४२ ।।

उवाच स द्विजश्रेष्टो भुज्यतामिति सादरम् ।।
ऋभुरुवाच ।।
भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यदत्र भवतो गृहे ।। ४९-४३ ।।

तत्कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम ।।
निदाघ उवाच ।।
सक्तुयावकव्रीहीनामपूपानां च मे गृहे ।। ४९-४४ ।।

यद्रोचते द्विजश्रेष्ट तावद्भुंक्ष्व यथेच्छया ।।
ऋभुरुवाच ।।
कदन्नानि दिजैतानि मिष्टमन्नं प्रयच्छ मे ।। ४९-४५ ।।

संयावपायसादीनि चेक्षुका रसवंति च ।।
निदाघ उवाच ।।
गृहे शालिनि मद्गेहे यत्किंचिदति शोभनम् ।। ४९-४६ ।।

भोज्येषु साधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय ।।
इत्युक्ता तेन सा पत्नी मिष्टमन्नं द्विजस्य तत् ।। ४९-४७ ।।

प्रसाधितवती तद्वै भर्तुर्वचनगौरवात् ।।
न भुक्तवंतमिच्छातो मिष्टमन्नं महामुनिम् ।। ४९-४८ ।।

निदाघः प्राहभूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः ।।
निदाघ उवाच ।।
अपि ते परमा तृप्तिरुत्पन्ना पुष्टिरेव ।। ४९-४९ ।।

अपि ते मानसं स्वस्थमाहारेण कृतं द्विज ।।
क्व निवासी भवान्विप्र क्व वा गंतुं समुद्यतः ।। ४९-५० ।।

आगम्यते च भवता यतस्तश्च निवेद्यताम् ।।
ऋमुरुवाच ।।
क्षुधितस्य च भुक्तेऽन्ने तृप्तिर्ब्रह्मन्विजायते ।। ४९-५१ ।।

न मे क्षुधा भवेत्तॄप्तिः कस्मान्मां द्विज पृच्छति ।।
वह्निना पार्थिवेनादौ दग्धे वै क्षुरापीश्वः ।। ४९-५२ ।।

भवत्यंभसि च क्षीणे नृणां तृष्णासमुद्भवः ।। 
क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज ।। ४९-५३ ।।

ततः क्षुत्संभवाभावात्तृप्तिरस्त्येव मे सदा ।।
मनसः स्वस्थता तुष्टिश्चित्तधर्माविमौ द्विज ।। ४९-५४ ।।

चेतसो यस्य यत्पृष्टं पुमानेभिर्न युज्यते ।।
क्व निवासस्तवेत्युक्तं क्व गंतासि च यत्त्वया ।। ४९-५५ ।।

कुतश्चागम्यते त्वेतात्र्रितयेऽपि निबोध मे ।।
पुमान्सवर्गतो व्यापीत्याकाशवदयं यतः ।। ४९-५६ ।।

कुतः कुत्र क्व गंतासीत्येतदप्यर्थवत्कथम् ।।
सोऽहं गंता न चागंता नैकदेशनिकेतनः ।। ४९-५७ ।।

त्वं चान्ये च न च त्वं त्वं नान्ये नैवाहमप्यहम् ।।
मिष्टन्ने मिष्टमित्येषा जिह्वा सा मे कृता तव ।। ४९-५८ ।।

किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तमा ।।
मिष्टमेव यदामिष्टं तदेवोद्वेगकारणम् ।। ४९-५९ ।।

अमिष्टं जायते मिष्टं मिष्टादुद्विजते जनः ।।
आदिमध्यावसानेषु किमन्नं रुचिकारणम् ।। ४९-६० ।।

मृण्मयं हि मृदा यद्वद्गृहं लिप्तं स्थिरीभवेत् ।।
पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ।। ४९-६१ ।।

यवगोधूममुद्गादि र्घृतं तैलं पयो दधि ।।
गुडः फलानीति तथा पार्थिवाः परमाणवः ।। ४९-६२ ।।

तदेतद्भवता ज्ञात्वा मिष्टामिष्टविचारि यत् ।।
तन्मनः शमनालबि कार्यं प्राप्यं हि मुक्तये ।। ४९-६३ ।।

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य परमार्थाश्रितं नृप ।।
प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यमब्रवीत् ।। ४९-६४ ।।

प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस्त्वमागतः ।।
नष्टो मोहस्तवाकर्ण्य वचांस्येतानि मे द्विज ।। ४९-६५ ।।

ऋभुरुवाच ।।
ऋभुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज ।।
इहागतोऽहं दास्यामि परमार्थं सुबोधितम् ।। ४९-६६ ।।

एक एवमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् ।।
वासुदेवाभिधेयस्य स्वरुपं परात्मनः ।। ४९-६७ ।।

ब्रह्मण उवाच ।।
तथेत्युक्त्वा निदाधेन प्रणिपातपुरः सरम् ।।
पूजितः परया भक्त्यानिच्छितः प्रययौ विभुः ।। ४९-६८ ।।

पुनवर्षसहस्त्रंते समायातो नरेश्वर ।।
निदाघज्ञानदानाय तदेव नगरं गुरुः ।। ४९-६९ ।।

नगरस्य बहिः सोऽथ निदाघं दृष्टवान् मुनिम् ।।
महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे ।। ४९-७० ।।

दूरस्थितं महाभागे जनसंमर्दवर्जकम् ।।
क्षुत्क्षामकण्ठमायांतमरण्यात्ससमित्कुशम् ।। ४९-७१ ।।

दृष्ट्वा निदाघं स ऋभुरुपागत्याभिवाद्य च ।।
उवाच कस्मादेकांतं स्थीयत भवता द्विज ।। ४९-७२ ।।

निदाघ उवाच ।।
भो विप्र जनसंमर्द्दो महानेष जनेश्वरे ।।
प्रविवक्षौ पुरे रम्ये तेनात्र स्थीयते मया ।। ४९-७३ ।।

ऋभुरुवाच ।।
नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः ।।
कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ट त्वमभिज्ञो मतो मम ।। ४९-७४ ।।

निदाघ उवाच ।।
योऽयं गजेंद्रमुन्मत्तमद्रिश्रृंगसमुच्छ्रयम् ।।
अधिरुढो नरेन्द्रोऽयं परितो यस्तथेतरः ।। ४९-७५ ।।

ऋभुरुवाच ।।
एतौ हि गजराजानौ दृष्टौ हि युगपन्मया ।।
भवता निर्विशेषेण पृथग्वेदोपलक्षितौ ।। ४९-७६ ।।

तत्कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः ।।
ज्ञातुमिच्छाम्यहं कोऽत्र गजः को वा नराधिपः ।। ४९-७७ ।।

निदाध उवाच ।।
गजोयोऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्यस्यैष भूपतिः ।।
वाह्यवाहकसंबंधं को न जानाति वै द्विज ।। ४९-७८ ।।

ऋभुरुवाच ।।
ब्रह्मन्यथाहं जानीयां तथा मामवबोधय ।।
अधः सत्त्वविभागं किं किं चोर्द्धमभिधीयते ।। ४९-७९ ।।

ब्राह्मण उवाच ।।
इत्युक्त्वा सहसारुह्य निदाघः प्राह तं ऋभुम् ।।
श्रयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।। ४९-८० ।।

उपर्यहं यथा राजा त्वमधःकुंजरो यथा ।।
अवबोधाय ते ब्रह्मन्दृष्टांतो दर्शितो मया ।। ४९-८१ ।।

ऋभुरुवाच ।।
त्वं राजेव द्विजश्रेष्ट स्थितोऽहं गजवद्यदि ।।
तदेवं त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तथा ।। ४९-८२ ।।

ब्राह्मण उवाच ।।
इत्युक्तः सत्वरस्तस्य चरणावभिवंद्य सः ।।
निदाधः प्राह भगवन्नाचार्यस्त्वमृभुर्मम् ।। ४९-८३ ।।

नान्यस्याद्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा ।।
यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तमहं गुरुम् ।। ४९-८४ ।।

ऋभुरुवाच ।। 
तवोपदेशदानाय पूर्वशुश्रूषणात्तव ।।
गुरुस्नेहादृभुर्नामनिदाघं समुपागतः ।। ४९-८५ ।।

तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते ।।
परमार्थसारभूतं यत्तदद्वैतमशेषतः ।। ४९-८६ ।।

ब्राह्मण उवाच ।।
एवमुक्त्वा ददौ विद्यां निदाघं स ऋभुर्गुरुः ।।
निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ।। ४९-८७ ।।

सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनः ।।
तथा ब्रह्मतनौ मुक्तिमवाच परमाद्विजः ।। ४९-८८ ।।

तथा त्वमपि धर्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबांधवः ।। 
भव सर्वगतं ज्ञानमात्मानमवनीपते ।। ४९-८९ ।।

सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः ।।
भ्रांतदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन्पृथक् पृथक् ।। ४९-९० ।।

एकः समस्तं यदिहास्ति किंचित्तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत् ।।
सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मांस्वयं भात्यपभेदमोहः ।। ४९-९१ ।।

सनंदन उवाच ।।
इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः ।।
स चापि जातिस्मरणावबोदस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप ।। ४९-९२ ।।

परमार्थाध्यात्ममेतत्तुभ्यमुक्तं मुनीश्वर ।।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां श्रोर्तॄणां चापि मुक्तिदम् ।। ४९-९३ ।।

यथा पृष्टं त्वया ब्रह्मंस्तथा ते गदितं मया ।।
ब्रह्मज्ञानमिदं शुद्धं किमन्यत्कथयामि वै ।। ४९-९४ ।।

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वि.पा.एकोनपञ्चाशत्तमोध्यायः ।।

नारदपुराणम्- पूर्वार्धः