स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः २५९
॥ गालव उवाच ॥ ॥ 
तस्मिंस्तु पतिते लिंगे योजनायामविस्तृते॥
विषादार्त्ता ऋषिगणास्तत्राजग्मुः सहस्रशः ॥ १ ॥ 
व्यलोकयन्त सर्वत्र दृष्ट्वा तत्र महेश्वरम्॥ 
नासौ दृष्टिपथे तेषां बभूव भयविह्वलः ॥ २ ।१ 
वीर्यं वर्षसहस्राणि बहून्यपि सुसंचितम् ॥ 
पृथिवीं सकलां व्याप्य स्थितं ददृशिरे द्विजाः ॥३॥
तद्दृष्ट्वा सुमहल्लिंगं रुधिराक्तं जलैः प्लुतम् ॥ 
ब्राह्मणाः संशयगता दह्यमाना वसुन्धरा ॥ ४ ॥ 
तल्लिंगं तत्र संस्थाप्य चक्रुस्तां नर्मदां नदीम् ॥ 
तज्जलं नर्मदारूपं ल्लिंगं चामरकण्टकम्॥५.. 
नरकं वारयत्येतत्सेवितं नरकापहम्॥ 
भूतग्रहाश्च सर्वेऽपि यास्यंति विलयं ध्रुवम्॥६॥ 
तत्र स्नात्वा जलं पीत्वा संतर्प्य च पितॄंस्तथा।. 
सर्वान्कामानवाप्नोति मनुष्यो भुवि दुर्लभान्॥७॥ 
लिंगानि नार्मदेयानि पूजयिष्यंति ये नराः॥ 
तेषां रुद्रमयो देहो भविष्यति न संशयः॥ 
चातुर्मास्ये विशेषेण लिंगपूजा महाफला॥ 
चातुर्मास्ये रुद्रजपं हरपूजा शिवे रतिः॥ ९॥ 
पंचामृतेन स्नपनं न तेषांगर्भवेदना ॥ 
ये करिष्यंति मधुना सेचनं लिंगमस्तके ॥ ६.२५९.१० ॥ 
तेषां दुःखसहस्राणि यास्यंति विलयं ध्रुवम् ॥ 
दीपदानं कृतं येन चातु र्मास्ये शिवाग्रतः ॥ ११ ॥ 
कुलकोटिं समुद्धृत्य स्वेच्छया शिवलोकभाक् ॥ 
चन्दनागुरुधूपैश्च सुश्वेतकुसुमैरपि ॥ १२ ॥ 
नर्मदाजललिंगं ये ह्यर्च यिष्यंति ते शिवाः ॥ 
शिला हरत्वमापन्नाः प्राणिनामपि का कथा ॥ १३ ॥ 
तत्संभूतं महालिंगं जलधारणसंयुतम् ॥ 
पूजयित्वा विधानेन चातुर्मास्ये शिवो भवेत् ॥ १४ ॥ 
चातुर्मास्ये ये मनुजा नर्मदाऽमरकण्टके ॥ 
तीर्थे स्नास्यंति नियतास्तेषां वासस्त्रिविष्टपे ॥ १५ ॥  ॥ 
॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ 
इत्युक्त्वा ते द्विजास्तत्र स्थाप्य लिंगं यथाविधि ॥ 
अमरकण्टकतीर्थे नर्मदां च महानदीम् ॥ १६ ॥ 
पुनश्चिन्तापरा जाता विश्वस्य क्षोभकारणे ॥ 
पद्मासनगता भूत्वा प्राणायामपरायणाः ॥ १७ ॥ 
चिन्तयामासुरव्यग्रं हृदयस्थं महे श्वरम् ॥ 
ततो देवा महेंद्राद्याः संप्राप्यामरकण्टकम् ॥ १८ ॥ 
ब्राह्मणानां स्तुतिं चक्रुर्विनयानतकन्धराः ॥ 
नमोऽस्तु वो द्विजातिभ्यो ब्रह्मविद्भ्यो महेश्वराः ॥ १९ ॥ 
भूसुरेभ्यो गुरुभ्यश्च विमुक्तेभ्यश्च वंधनात् ॥ 
यूयं गुणत्रयातीता गुणरूपा गुणाकराः ॥ ६.२५९.२० ॥ 
गुणत्रयमयैर्भावैः सततं प्राणबुद्बुदाः ॥ 
येषां वाक्यजलेनैव पापिष्ठा अपि शुद्धताम् ॥ 
प्रयांति पापपुंजाश्च भस्मसाद्यांति पापिनाम् ॥ २१ ॥ 
शस्त्रं लोहमयं येषां वागेव तत्समन्विताः ॥ 
पापैः पराभिभूतानां तेषां लोकोत्तरं बलम् ॥ २२ ॥ 
क्षमया पृथिवीतुल्याः कोपे वैश्वानरप्रभाः ॥ 
पातनेऽनेकशक्तीनां समर्था यूयमेव हि ॥ २३ ॥ 
स्वर्गादीनां तथा याने भवन्तो गतयो ध्रुवम् ॥ २४ ॥ 
सत्कर्मकारकाश्चैव सत्कर्मनिरताः सदा ॥ 
सत्कर्मफलदातारः सत्कर्मेभ्यो मुमुक्षवः ॥ २५ ॥ 
सावित्रीमंत्रनिरता ये भवंतोऽघनाशनाः ॥ 
आत्मानं यजमानं च तारयंति न संशयः ॥ २६ ॥ 
वह्नयश्च तथा विप्रास्तर्पिताः कार्यसाधकाः ॥ 
चातुर्मास्ये विशेषेण तेषां पूजा महाफला ॥ २७ ॥ 
कोपिताः सर्वदेहस्य नाशनाय भवंति हि १। 
तावन्न वज्रमिंद्रस्य शूलं नैव पिनाकिनः ॥ २८ ॥ 
दण्डो यमस्य तावन्नो यावच्छापो द्विजोद्भवः ॥ 
अग्निना ज्वाल्यते दृश्यं शापोद्दिष्टानपि स्वयम् ॥ २९ ॥ 
हंति जातानजातांश्च तस्माद्विप्रं न कोपयेत्॥ 
विप्रकोपाग्निना दग्धो नरकान्नैव मुच्यते ॥ ६.२५९.३० ॥ 
शस्त्रक्षतोऽपि नरकान्मुच्यते नात्र संशयः ॥ 
देवानां मधुधान्यानां सामर्थ्यं भेदनेन हि ॥ ३१ ॥ 
वाङ्मात्रेण हि विप्रस्य भिद्यते सकलं जगत् ॥ 
ते यूयं गुरवोऽस्माकं विश्वकारणकारकाः ॥ 
प्रसादपरमा नित्यं भवंतु भुवनेश्वराः ॥ ३२ ॥ 
ईश्वरेण विना सर्वे वयं लोकाश्च दुःखिताः ॥ 
तत्कथ्यतां स भगवान्कुत्रास्ते परमेश्वरः ॥ ३३ ॥ ॥ 
गालव उवाच ॥ ॥ 
ज्ञात्वा मुनिभयत्रस्तं देवेशं शूलपाणिनम् ॥ ३४ ॥ 
सुरभीगर्भसंभूतं देवानूचुर्महर्षयः ॥ 
स्वागतं देवदेवेभ्यो ज्ञातो वै स महेश्वरः ॥ ३५ ॥ 
तत्र गच्छंतु देवेशा यत्र देवः सनातनः ॥ 
इत्युक्त्वा ते महात्मानः सह देवैर्ययुस्तदा ॥ ३६ ॥ 
गोलोकं देवमार्गेण यत्र पायसकर्दमाः ॥ 
घृतनद्योमधु ह्रदा नदीनां यत्र संघशः ॥ ३७ ॥ 
पूर्वजानां गणाः सर्वे दधिपीयूषपाणयः ॥ 
मरीचिपाः सोमपाश्च सिद्धसंघास्तथा परे ॥ ३८ ॥ 
घृतपाश्चैव साध्याश्च यत्र देवाः सनातनाः ॥ 
ते तत्र गत्वा मुनयो ददृशुः सुरभीसुतम् ॥ ३९ ॥ 
तेजसा भास्करं चैव नीलनामेति विश्रुतम् ॥ 
इतस्ततोऽभिधावंतं गवां संघातमध्यगम् ॥ ६.२५९.४० ॥ 
नंदा सुमनसा चैव सुरूपा च सुशीलका ॥ 
कामिनी नंदिनी चैव मेध्या चैव हिरण्यदा ॥ ४१ ॥ 
धनदा धर्मदा चैव नर्मदा सकलप्रिया ॥ 
वामनालंबिका कृष्णा दीर्घशृंगा सुपिच्छिका ॥ ४२ ॥ 
तारा तरेयिका शांता दुर्विषह्या मनोरमा ॥ 
सुनासा दीर्घनासा च गौरा गौरमुखीह या ॥ ४३ ॥ 
हरिद्रवर्णा नीला च शंखिनी पंचवर्णका ॥ 
विनताभिनताचैव भिन्नवर्णा सुपत्रिका ॥ ४४ ॥ 
जयाऽरुणा च कुण्डोध्नी सुदती चारुचंपका ॥ 
एतासां मध्यगं नीलं दृष्ट्वा ता मुनिदेवताः ॥४५॥ 
विचरंति सुरूपं तं संजातविस्मयोन्मुखाः ॥ 
मुनीश्वराः कृपाविष्टा इन्द्राद्या हृष्टमानसाः ॥ 
स्तुतिमारेभिरे कर्त्तुं तेजसा तस्य तोषिताः ॥ ४६ ॥ ॥ 
॥ शूद्र उवाच ॥ ॥ 
कथं नीलेति नामासौ जातोयमद्भुताकृतिः ॥ 
किमस्तुवन्प्रसन्नास्ते ब्राह्मणा विश्वकारणम् ॥ ४७ ॥ 
॥ गालव उवाच ॥ ॥ 
लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पांडुरः ॥ ४८ ॥ 
श्वेतः खुरविषाणेषु स नीलो वृषभः स्मृतः ॥ 
चतुष्पादो धर्मरूपो नील लोहितचिह्नकः ॥ ४९ ॥ 
कपिलः खुरचिह्नेषु स नीलो वृषभः स्मृतः ॥ 
योऽसौ महेश्वरो देवो वृषश्चापि स एव हि ॥ ६.२५९.५० ॥ 
चतुष्पादो धर्मरूपो नीलः पंचमुखो हरः ॥ 
यस्य संदर्शनादेव वाजपेयफलं लभेत् ॥ ५१ ॥ 
नीले च पूजिते यस्मिन्पूजितं सकलं जगत् ॥ 
स्निग्धग्रासप्रदानेन जगदाप्यायितं भवेत् ॥ ५२ ॥ 
यस्य देहे सदा श्रीमान्विश्वव्यापी जनार्दनः ॥ 
नित्यमर्चयते योऽसौ वेदमन्त्रैः सनातनैः ॥ ५३ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
त्वं देवः सर्वगोप्तॄणां विश्वगोप्ता सनातनः ॥ 
विघ्नहर्ता ज्ञानदश्च धर्मरूपश्च मोक्षदः ॥५४॥ 
त्वमेव धनदः श्रीदः सर्वव्याधिनिषूदनः ॥ 
जगतां शर्मकरणे प्रवृत्तः कनकप्रदः ॥ ५५ ॥ 
तेजसां धाम सर्वेषां सौरभेय महाबल ॥ 
शृंगाग्रे धृतकैलासः पार्वतीसहितस्त्वया ॥ ५६ ॥ 
३३ स्तुत्यो वेदमयो वेदात्मा वेदवित्तमः ॥ 
वेदवेद्यो वेदयानो वेदरूपो गुणाकरः ॥ ५७ ॥ 
गुणत्रयेभ्योऽपि परो याथात्म्यं वेद कस्तव ॥ 
वृषस्त्वं भगवान्देव यस्तुभ्यं कुरुते त्वघम् ॥ ५८ ॥ 
वृषलः स तु विज्ञेयो रौरवादिषु पच्यते ॥ 
यदा स्पृष्टः स तु नरो नरकादिषु यातनाः ॥ ५९ ॥ 
सेवते पापनिचयैर्निगाढप्रायबन्धनैः ॥ 
क्षुत्क्षामं च तृषाक्रांतं महाभारसमन्वितम् ॥ ६.२५९.६० ॥ 
निर्दया ये प्रशोष्यंति मतिस्तेषां न शाश्वती ॥ 
चतुर्भिः सहितं मर्त्या विवाहविधिना तु ये ॥ ६१ ॥ 
विवाहं नीलरूपस्य ये करिष्यंति मानवाः ॥ 
पितॄनुद्दिश्य तेषां वै कुले नैवास्ति नारकी ॥ ॥ ६२ ॥ 
त्वं गतिः सर्वलोकानां त्वपिता परमेश्वरः ॥ 
त्वया विना जगत्सर्वं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ ६३ ॥ 
परा चैव तु पश्यंती मध्यमा वैखरी तथा ॥ 
चतुर्विधानां वचसामीश्वरं त्वां विदुर्बुधाः ॥ ६४ ॥ 
चतुःशृंगं चतुष्पादं द्विशीर्षसप्तहस्तकम् ॥ 
त्रिधा बद्धं धर्ममयं त्वामेव वृषभं विदुः ॥ ६५ ॥ 
तृप्तिदं सर्वभूतानां विश्वव्यापकमोजसा ॥ 
ब्रह्म धर्ममयं नित्यं त्वामात्मानं विदुर्जनाः ॥ ६६ ॥
अच्छेद्यस्त्वमभेद्यस्त्वमप्रमेयोमहा यशाः ॥ 
अशोच्यस्त्वमदाह्योऽसि विदुः पौराणिका जनाः ॥ ६७ ॥ 
त्वदाधारमिदं सर्वं त्वदाधारमिदं जगत् ॥ 
त्वदाधाराश्च देवाश्च त्वदाधारं तथा मृतम् ॥ ६८ ॥ 
जीवरूपेण लोकांस्त्रीन्व्याप्य तिष्ठसि नित्यदा ॥ 
एवं स संस्तुतो नीलो विप्रैस्तैः सोमपायिभिः ॥ ६९ ॥ 
प्रसन्नवदनो भूत्वा विप्रा न्प्रणतितत्परः ॥ 
पुनरेव वचः प्रोचुर्विप्राः कृतशिवागसः ॥ ६.२५९.७० ॥ 
वरं ददुर्महेशस्य नीलरूपस्य धर्मतः ॥ 
एकादशाहे प्रेतस्य यस्य नोत्सृज्यते वृषः ॥ ७१ ॥ 
प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ॥ 
पुनरेव सुसर्पंतं दृष्ट्वा नीलं महावृषम् ॥ ७२ ॥ 
स्वल्पक्रोधसमाविष्टं द्विजाश्चक्रुस्तमं कितम् ॥ 
चक्रं च वामभागेषु शूलं पार्श्वे च दक्षिणे ॥ ७३ ॥ 
उत्ससृजुर्गवां मध्ये तं देवैर्गोपितं तदा ॥ 
ततो देवगणाः सर्वे महर्षीणां गणाः पुनः ॥ 
स्वानि स्थानानि ते जग्मुर्मुनयो वीतमत्सराः ॥ ७४ ॥ 
एवमृषीणां दयितासु सक्तः कामार्त्तचित्तो मुनिपुंगवानाम् ॥ 
शापं समासाद्य शिवोऽपि भक्त्या रेवाजलेऽगात्सुशिलामयत्वम् ॥ ७९ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराणएकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने वृषस्तुतिर्नामैकोनषष्ट्युत्तरद्विशततमोअध्यायः ॥ २५९ ॥  [। छ ॥