स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः ००९
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
अथ शक्रः समाहूय प्रोचे संवर्तकानिलम् ॥ 
हाटकेश्वरजेक्षेत्रे महान्नागबिलोऽस्ति वै ॥ १ ॥ 
तं पूरय ममादेशाद्द्रुतं गत्वाऽभिपांसुभिः ॥ 
येन न स्याद्गतिस्तत्र कस्यचिन्मृत्युधर्मिणः ॥२॥ 
॥ वायुरुवाच ॥ ॥ 
तवादेशान्मया पूर्वं पूरितो विवरो यदा ॥। 
लिंगोद्भवस्तदा शापः प्रदत्तो मे पुरारिणा ॥ ३ ॥ 
यस्माल्लिंगं ममैतद्वै त्वया पांसुभिरावृतम् ॥ 
तस्मात्समानधर्मा त्वं गन्धवाहो भविष्यसि ॥ ४ । 
यद्वत्कर्पूरजं गन्धं समग्रं त्वं हि वक्ष्यसि ॥ 
अमेध्यसंभवं तद्वन्मम वाक्यादसंशयम् ॥५॥ 
तस्मात्कुरु प्रसादं मे विदित्वैतत्सुरेश्वर ॥ 
कृत्येऽस्मिन्स्म र्यतामन्यस्त्रिपुरारेर्बिभेम्यहम् ॥६॥ 
ततः संचिंतयामास पूरणं त्रिदशाधिपः ॥
तस्य नागबिलस्यैव नैव किंचिदवैक्षत ॥७॥ 
ततस्तं प्राह देवेज्यःस्वय मेव शतक्रतुम् ॥ 
कस्मात्त्वं व्याकुलीभूतः कृत्येऽस्मिंस्त्रिदशाधिप ॥ ८ ॥ 
अस्ति पर्वतमुख्योऽत्र नाम्ना ख्यातो हिमालयः ॥ 
तस्य पुत्रत्रयं जातं तच्च शक्र शृणुष्व मे ॥ ९ ॥ 
मैनाकः प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो नंदिवर्धनः॥ 
रक्तशृंगस्तृतीयस्तु पर्वतः परिकीर्तितः ॥ ६.९.१० ॥ 
स मैनाकः समुद्रांतः प्रविष्टः शक्र ते भयात् ॥ 
पक्षाभ्यां सहितोऽद्यापि स तत्रैव व्यवस्थितः ॥ ११ ॥ 
नंदिवर्धन इत्येष द्वितीयः परिकीर्तितः ॥ 
वसिष्ठाश्रमजो रन्ध्रस्ते न कृत्स्नः प्रपूरितः ॥ १२ ॥ 
हिमाचलसमादेशाद्वसिष्ठस्य च सन्मुनेः ॥ 
देवभूमिं परित्यज्य स गतस्तत्र सत्वरम् ॥ १३ ॥ 
तृतीयस्तिष्ठतेऽद्यापि रक्तशृंगः स्मृतोऽत्र यः ॥ 
तमानय सहस्राक्ष बिलं सार्पं प्रपूरय ॥ १४ ॥ 
नान्यथा पूरितुं शक्यो बिलोऽयं त्रिदशाधिप ॥ 
तं मुक्त्वा पर्वत श्रेष्ठं सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ १५ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ 
तच्छ्रुत्वा देवपूज्यस्य वचनं त्रिदशाधिपः ॥ 
जगाम सत्वरं तत्र स यत्रास्ते हिमालयः ॥ ॥ १६ ॥ 
ततः प्रोवाच तं गत्वा सामपूर्वमिदं वचः ॥ 
हिमाचलं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम् ॥ १७ ॥ 
॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥ 
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे महान्नागबिलः स्थितः ॥ 
तेन गत्वा नरा देवं पाताले हाटकेश्वरम् ॥ १८ ॥ 
पूजयिष्यंति ये केचिदपि पापपरायणाः ॥ 
मया सार्धं करिष्यंति ततः स्पर्द्धां नगोत्तम ॥ १९ ॥ 
तस्मात्पुत्रमिमं तत्र रक्तशृंगं हिमालय ॥ 
प्रेषयस्व बिलो येन पूर्यते सोऽहिसंभवः ॥ ६.९.२० ॥ 
कुरुष्व त्वं ममातिथ्यं गृहप्राप्तस्य पर्वत ॥ 
आत्मपुत्रप्रदानेन कीर्तिं प्राप्स्यस्यलौकिकीम् ॥ २१ ॥ 
बाढमित्येव सोऽप्युक्त्वा पूजयित्वा च देवपम् ॥ 
ततः प्रोवाच तं पुत्रं रक्तशृंगं हिमालयः ॥ २२ ॥ 
तवार्थाय सहस्राक्षः पुत्र प्राप्तो ममांतिकम् ॥ 
तस्माद्गच्छ द्रुतं तत्र यत्र नागबिलः स्थितः ॥ २३ ॥ 
पूरयित्वा ममादेशात्तं त्वं शक्रस्य कृत्स्नशः ॥ 
सुखी भव सहानेन तथान्यैः सुरसत्तमैः ॥ २४ ॥ 
॥ रक्तशृंग उवाच ॥ ॥ 
नाहं तत्र गमिष्यामि मर्त्य भूमौ कथंचन ॥ 
यत्र कण्टकिनो वृक्षा रूक्षाः फलविवर्जिताः ॥ २५ ॥ 
न सिद्धा न च गंधर्वा न देवा न च किंनराः ॥
न च तीर्थानि रम्याणि न नद्यो विमलोदकाः ॥ २६ ॥
तथा पापसमाचारा मनुष्याः शीलवर्जिताः ॥ 
दुष्टचित्ताः सदा सर्वे तिर्यग्योनिगता अपि ॥ २७ ॥
तथा मम नगश्रेष्ठ पक्षौ द्वावपि कर्तितौ ॥
शक्रेण तेन नो शक्तिर्गंतुमस्ति कथंचन ॥ २८ ॥ 
तस्मात्कंचित्सहस्राक्ष उपायं तत्कृते परम् ॥ 
चिंतयत्वेव मां मुक्त्वा सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ २९ ॥ 
॥ शक्र उवाच॥ ॥ 
अह त्वां तत्र नेष्यामि स्वहस्तेन विदारितम् ॥ 
तत्रापि सुशुभा वृक्षा भविष्यंति तवाश्रयाः ॥ ६.९.३० ॥ 
तथा पुण्यानि तीर्थानि देवतायतनानि च ॥ 
समंतात्ते भविष्यंति मुनीनामाश्रमास्तथा ॥ ३१ ॥ 
अत्रस्थस्य प्रभावो यस्तव पर्वत नंदन ॥ 
मद्वाक्यात्तत्र संस्थस्य कोटिसंख्यो भविष्यति ॥ ३२ ॥ 
तथा ये मानवास्तत्र पापात्मानोऽपि भूतले ॥ 
विपाप्मानो भविष्यंति सहसा तव दर्शनात् ॥ ३३ ॥ 
तस्माद्गच्छ द्रुतं तत्र मया सार्धं नगात्मज ॥ 
न चेद्वज्रप्रहारेण करिष्यामि सहस्रधा ॥ ३४ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रक्तशृंगो भयान्वितः॥ 
प्रविष्टः सहसागत्य तस्मिन्नागबिले गतः ॥ ३५ ॥ 
निमग्नो ब्राह्मणश्रेष्ठा नासाग्रं यावदेव हि ॥ 
शृंगैर्मनोरमैस्तुं गैः समग्रैः सहितस्तदा ॥ 
वृक्षगुल्मलताकीर्णै रम्यपक्षिनिषेवितैः ॥ ३६ ॥ 
एवं संस्थाप्य तं शक्रो हिमाचलसुतं नगम् ॥ 
ततः प्रोवाच सहृष्टो वरो मत्तः प्रगृह्यताम् ॥ ३७ ॥ 
॥ रक्तशृंग उवाच ॥ ॥ 
एष एव वरोऽस्माकं यत्त्वं तुष्टः सुरेश्वर ॥ 
किं वरेण करिष्यामि त्वत्प्रसादादहं सुखी ॥ ३८ ॥ ॥ 
॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥ 
न वृथा दर्शनं मे स्यादपि स्वप्ने नगात्मज ॥ 
किं पुनर्दर्शने जाते कृते कृत्ये विशेषतः॥३९॥ 
॥ रक्तशृंग उवाच ॥ ॥ 
अवश्यं यदि देयो मे वरः सर्वसुराधिप ॥ 
विभवो मे द्विजार्थाय सर्वः स्यात्सर्वदा विभो ॥६.९.४॥। 
॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥ 
भविष्यति महीपालश्चमत्कार इति स्मृतः ॥
तव मूर्धनि विप्रार्थं स पुरं स्थापयिष्यति ॥ ४१ ॥ 
तत्र ब्राह्मणशार्दूला वेदवेदांगपारगाः॥ 
विभवं तव निःशेषं भजिष्यंति प्रहर्षिताः ॥ ४२ ॥ 
तथाहं चैत्रमासस्य चतुर्दश्यां नगात्मज॥ 
कृष्णायां स्वयमागत्य शृंगे मुख्यतमे तव॥४३॥
पूजयिष्यामि देवेशं हाटकेश्वरसंज्ञितम् ॥ 
सर्वैर्देवगणैः सार्धं तथा किंनरगुह्यकैः ॥४४॥ 
तमेकं दिवसं चात्र शृंगे तव हरः स्वयम्॥ 
अस्माभिः सहितस्तुष्टो निवासं प्रकरिष्यति ॥ ४५ ॥ 
प्रभावस्तेन ते मुख्य स्त्रैलोक्येऽपि भविष्यति ॥ 
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवालयम्॥४६॥
॥ सूत उवाच ॥॥ 
एवमुक्त्वा सहस्राक्षस्ततः प्राप्तस्त्रिविष्टपम्॥ 
रक्तशृंगोऽपि तस्थौ च व्याप्य नागबिलं तदा ॥४७॥ 
तस्योपरि सुमुख्यानि तीर्थान्यायतनानि च ॥ 
संजातानि मुनीनां च संजाताश्च तथाऽऽश्रमाः ॥ ॥४८॥
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागबिलपूर्तिवर्णनंनाम नवमोऽध्यायः॥९॥