अर्थशास्त्रम्/अधिकरणम् ८/अध्यायः १
व्यसन-यौगपद्ये सौकर्यतो यातव्यं रक्षितव्यं वाइति व्यसन-चिन्ता   ।। ०८.१.०१  ।।
 दैवं मानुषं वा प्रकृति-व्यसनं अनय-अपनयाभ्यां सम्भवति   ।। ०८.१.०२  ।।
 गुण-प्रातिलोम्यं अभावः प्रदोषः प्रसङ्गः पीडा वा व्यसनं   ।। ०८.१.०३  ।।
 व्यस्यत्येनं श्रेयस इति व्यसनं   ।। ०८.१.०४  ।।
 "स्वाम्य्-अमात्य-जन-पद-दुर्ग-कोश-दण्ड-मित्र-व्यसनानां पूर्वं पूर्वं गरीयः" इत्याचार्याः   ।। ०८.१.०५  ।।
 नैति भरद्वाजः   ।। ०८.१.०६  ।।
 "स्वाम्य्-अमात्य-व्यसनयोरमात्य-व्यसनं गरीयः   ।। ०८.१.०७  ।।
 मन्त्रो मन्त्र-फल-अवाप्तिः कर्म-अनुष्ठानं आय-व्यय-कर्म दण्ड-प्रणयनं अमित्र-अटवी-प्रतिषेधो राज्य-रक्षणं व्यसन-प्रतीकारः कुमार-रक्षणं अभिषेकश्च कुमाराणां आयत्तं अमात्येषु   ।। ०८.१.०८  ।।
 तेषां अभावे तद्-अभावः । छिन्न-पक्षस्यैव राज्ञश्चेष्टा-नाशश्च   ।। ०८.१.०९  ।।
 व्यसनेषु चऽसन्नः पर-उपजापः   ।। ०८.१.१०  ।।
 वैगुण्ये च प्राण-आबाधः प्राण-अन्तिक-चरत्वाद्राज्ञः" इति   ।। ०८.१.११  ।।
 नैति कौटिल्यः   ।। ०८.१.१२  ।।
 मन्त्रि-पुरोहित-आदि-भृत्य-वर्गं अध्यक्ष-प्रचारं पुरुष-द्रव्य-प्रकृति-व्यसन-प्रतीकारं एधनं च राजाएव करोति   ।। ०८.१.१३  ।।
 व्यसनिषु वाअमात्येष्वन्यानव्यसनिनः करोति   ।। ०८.१.१४  ।।
 पूज्य-पूजने दूष्य-अवग्रहे च नित्य-युक्तस्तिष्ठति   ।। ०८.१.१५  ।।
 स्वामी च सम्पन्नः स्व-सम्पद्भिः प्रकृतीः सम्पादयति   ।। ०८.१.१६  ।।
 स यत्-शीलस्तत्-शीलाः प्रकृतयो भवन्ति । उत्थाने प्रमादे च तद्-आयत्तत्वात्  ।। ०८.१.१७  ।।
 तत्-कूट-स्थानीयो हि स्वामीइति   ।। ०८.१.१८  ।।
 "अमात्य-जन-पद-व्यसनयोर्जन-पद-व्यसनं गरीयः" इति विशाल-अक्षः   ।। ०८.१.१९  ।।
 "कोशो दण्डः कुप्यं विष्टिर्वाहनं निचयाश्च जन-पदादुत्तिष्ठन्ते   ।। ०८.१.२०  ।।
 तेषां अभावो जन-पद-अभावे । स्वाम्य्-अमात्ययोश्चानन्तरः" इति   ।। ०८.१.२१  ।।
 नैति कौटिल्यः   ।। ०८.१.२२  ।।
 अमात्य-मूलाः सर्व-आरम्भाः  जन-पदस्य कर्म-सिद्धयः स्वतः परतश्च योग-क्षेम-साधनं व्यसन-प्रतीकारः शून्य-निवेश-उपचयौ दण्ड-कर-अनुग्रहश्चैति   ।। ०८.१.२३  ।।
 "जन-पद-दुर्ग-व्यसनयोर्दुर्ग-व्यसनम्" इति पाराशराः   ।। ०८.१.२४  ।।
 "दुर्गे हि कोश-दण्ड-उत्पत्तिरापदि स्थानं च जन-पदस्य   ।। ०८.१.२५  ।।
 शक्तिमत्तराश्च पौरा जानपदेभ्यो नित्याश्चऽपदि सहाया राज्ञः   ।। ०८.१.२६  ।।
 जानपदास्त्वमित्र-साधारणाः" इति   ।। ०८.१.२७  ।।
 नैति कौटिल्यः   ।। ०८.१.२८  ।।
 जन-पद-मूला दुर्ग-कोश-दण्ड-सेतु-वार्त्ता-आरम्भाः   ।। ०८.१.२९  ।।
 शौर्यं स्थैर्यं दाक्ष्यं बाहुल्यं च जानपदेषु   ।। ०८.१.३०  ।।
 पर्वत-अन्तर्-द्वीपाश्च दुर्गा नाध्युष्यन्ते जन-पद-अभावात्  ।। ०८.१.३१  ।।
 कर्षक-प्राये तु दुर्ग-व्यसनम् । आयुधीय-प्राये तु जन-पदे जन-पद-व्यसनं इति   ।। ०८.१.३२  ।।
 "दुर्ग-कोश-व्यसनयोः कोश-व्यसनम्" इति पिशुनः   ।। ०८.१.३३  ।।
 "कोश-मूलो हि दुर्ग-संस्कारो दुर्ग-रक्षणं जन-पद-मित्र-अमित्र-निग्रहो देश-अन्तरितानां उत्साहनं दण्ड-बल-व्यवहारश्च   ।। ०८.१.३४  ।।
 दुर्गः कोशादुपजाप्यः परेषां   ।। ०८.१.३५  ।।
 कोशं आदाय च व्यसने शक्यं अपयातुम् । न दुर्गम्" इति   ।। ०८.१.३६  ।।
 नैति कौटिल्यः   ।। ०८.१.३७  ।।
 दुर्ग-अर्पणः कोशो दण्डस्तूष्णीं-युद्धं स्व-पक्ष-निग्रहो दण्ड-बल-व्यवहार आसार-प्रतिग्रहः पर-चक्र-अटवी-प्रतिषेधश्च   ।। ०८.१.३८  ।।
 दुर्ग-अभावे च कोशः परेषां   ।। ०८.१.३९  ।।
 दृश्यते हि दुर्गवतां अनुच्छित्तिरिति   ।। ०८.१.४०  ।।
 "कोश-दण्डव्यसनयोर्दण्ड-व्यसनम्" इति कौणपदन्तः   ।। ०८.१.४१  ।।
 "दण्ड-मूलो हि मित्र-अमित्र-निग्रहः पर-दण्ड-उत्साहनं स्व-दण्ड-प्रतिग्रहश्च   ।। ०८.१.४२  ।।
 दण्ड-अभावे च ध्रुवः कोश-विनाशः   ।। ०८.१.४३  ।।
 कोश-अभावे च शक्यः कुप्येन भूम्या पर-भूमि-स्वयं-ग्राहेण वा दण्डः पिण्डयितुम् । दण्डवता च कोशः   ।। ०८.१.४४  ।।
 स्वामिनश्चऽसन्न-वृत्तित्वादमात्य-सधर्मा दण्डः" इति   ।। ०८.१.४५  ।।
 नैति कौटिल्यः   ।। ०८.१.४६  ।।
 कोश-मूलो हि दण्डः   ।। ०८.१.४७  ।।
 कोश-अभावे दण्डः परं गच्छति । स्वामिनं वा हन्ति   ।। ०८.१.४८  ।।
 सर्व-अभियोग-करश्च कोशो धर्म-काम-हेतुः   ।। ०८.१.४९  ।।
 देश-काल-कार्य-वशेन तु कोश-दण्डयोरन्यतरः प्रमाणी-भवति   ।। ०८.१.५०  ।।
 लम्भ-पालनो हि दण्डः कोशस्य । कोशः कोशस्य दण्डस्य च भवति   ।। ०८.१.५१  ।।
 सर्व-द्रव्य-प्रयोजकत्वात्कोश-व्यसनं गरीय इति   ।। ०८.१.५२  ।।
 "दण्ड-मित्र-व्यसनयोर्मित्र-व्यसनम्" इति वातव्याधिः   ।। ०८.१.५३  ।।
 "मित्रं अभृतं व्यवहितं च कर्म करोति । पार्ष्णि-ग्राहं आसारं अमित्रं आटविकं च प्रतिकरोति । कोश-दण्ड-भूमिभिश्चौपकरोति व्यसन-अवस्था-योगम्" इति   ।। ०८.१.५४  ।।
 नैति कौटिल्यः   ।। ०८.१.५५  ।।
 दण्डवतो मित्रं मित्र-भावे तिष्ठति । अमित्रो वा मित्र-भावे   ।। ०८.१.५६  ।।
 दण्ड-मित्रयोस्तु साधारणे कार्ये सारतः स्व-युद्ध-देश-काल-लाभाद्विशेषः   ।। ०८.१.५७  ।।
 शीघ्र-अभियाने त्वमित्र-आटविक-अनभ्यन्तर-कोपे च न मित्रं विद्यते   ।। ०८.१.५८  ।।
 व्यसन-यौगपद्ये पर-वृद्धौ च मित्रं अर्थ-युक्तौ तिष्ठति   ।। ०८.१.५९  ।।
 इति प्रकृति-व्यसन-सम्प्रधारणं उक्तं   ।। ०८.१.६०  ।।
 प्रकृत्य्-अवयवानां तु व्यसनस्य विशेषतः  । ।। ०८.१.६१अ ब  ।।
 बहु-भावोअनुरागो वा सारो वा कार्य-साधकः   ।। ०८.१.६१च्द्  ।।
 द्वयोस्तु व्यसने तुल्ये विशेषो गुणतः क्षयात् । ।। ०८.१.६२अ ब  ।।
 शेष-प्रकृति-साद्गुण्यं यदि स्यान्नाविधेयकं   ।। ०८.१.६२च्द्  ।।
 शेष-प्रकृति-नाशस्तु यत्रएक-व्यसनाद्भवेत् । ।। ०८.१.६३अ ब  ।।
 व्यसनं तद्गरीयः स्यात्प्रधानस्यैतरस्य वा   ।। ०८.१.६३च्द्  ।।