अभिषेकनाटकम्/पञ्चमोऽङ्कः
<poem>
अथ पञ्चमोऽङ्क:।
(तत: प्रविशति राक्षसकाञ्चुकीय:)
राक्षसकाञ्चुकीय:- क इह भो:! प्रवालतोरणद्वारमशून्यं कुरुते।
(प्रविश्यान्यो राक्षसः)
राक्षस: - आर्य! अयमस्मि। किं क्रियताम्।
काञ्चुकीय: - गच्छ, महाराजस्य शासनाद् विद्युज्जिह्वस्तावदाहूयताम्।
राक्षस: - आर्य! तथा। (निष्क्रान्त:।)
काञ्चुकीय: - अहो नु खलु विपद्यमानाभ्युदये राक्षसकुले विपन्नसर्वसाधनस्य निहतवीरपुरुषस्य स्वयं च प्राणसंशयं प्राप्तस्येदानीमपि प्रसन्नत्वं
नोपगच्छति महाराजस्य बुद्धि:। को हि नाम,
चलत्तरङ्गाहतभीमवेल-
मुदीर्णनक्राकुलनीरम् ।
समुद्रमाक्रान्तमवेक्ष्य तस्मै
दारप्रदानान्न करोति शान्तिम् ।। 1 ।।
अपि च,
प्रहस्तप्रमुखा वीरा: कुम्भकर्णपुरस्सरा:।
निहता राघवेणाद्य शक्रजिच्चापि निर्गत:।।2।।
एवमपि गते,
मदनवशगतो महानयार्थं
सचिववचोऽप्यनवेक्ष्य वीरमानी ।
रघुकुलवृषभस्य तस्य देवीं
जनकसुतां न ददाति योद्धुकाम: ।। 3 ।।
(प्रविश्य)
विद्युज्जिह्व: - अपि सुखमार्यस्य।
काञ्चुकीय: - विद्युज्जिह्व! गच्छ, महाराजवचनाद् रामलक्ष्मणयो: शिर:प्रतिकृतिरानीयताम्।
विद्युज्जिह्व: - यदाज्ञापयति महाराज:।
(निष्क्रान्त:।)
काञ्चुकीय: - यावदहमपि महाराजस्य प्रत्यन्तरीभविष्यामि।
(निष्क्रान्त:।)
विष्कम्भक:।
(तत: प्रविशति राक्षसीगणपरिवृता सीता)
सीता - किण्णु हु अय्यउत्तस्स आगमणेण पहळादिअस्स हिअअस्स अज्ज आवेओ विअ संवुत्तो। अणिट्ठाणि णिमित्ताणि अ दिस्सन्ति। एवं वि29
दाणि (अच्चाहिअं ?) हिअअस्स महन्तो अब्भुदओ अब्भुदओ वङ्ढइ। सव्वहा इस्सरा सन्ति करन्तु। (किन्नु खल्वार्यपुत्रस्यागमनेन
प्रह्लादितस्य हृदयस्याद्यावेग इव संवृत्त:। अनिष्टानि निमित्तानि च दृश्यन्ते। एवमपीदानीं हृदयस्य महानभ्युदयो वर्धते। सर्वथेश्वरा: शाÏन्त
कुर्वन्तु।)
(तत: प्रविशति रावण:।)
रावण: - मा तावद्,
एषा विहाय भवनं मम सम्प्रयाता
नारी नवामलजलोद्भवलग्नहस्ता ।
लङ्का यदा हि समरे वशमागता मे
पौलस्त्यमाशु परिजित्य तदा गृहीता ।। 4 ।।
भवति! तिष्ठ तिष्ठ। न खलु न खलु गन्तव्यम्। किं ब्रवीषि - उत्सृज्य त्वां राममुपगच्छामीति। आ: अपध्वंस।
बलादेव गृहीतासि तदा वैश्रवणालये ।
बलादेव ग्रहीष्ये त्वां हत्वा राघवमाहवे ।। 5 ।।
किमनया। यावदहमपि सीतां विलोभयिष्ये। (मदनावेशं निरूप्य) अहो तु खल्वतुलबलता कुसुमधन्वन:। कुत:,
निद्रां मे निशि विस्मरन्ति नयनान्यालोक्य सीताननं
तत्संश्लेषसुखार्थिनी तनुतरा याता तनु: पाण्डुताम् ।
सन्तापं रमणीयवस्तुविषये बध्नाति पुष्पेषुणा
कष्टं निर्जितविष्टपत्रयभुजो निर्जीयते रावण: ।। 6 ।।
(उपेत्य)
सीते! त्यज त्वमरविन्दपलाशनेत्रे!
चित्तं हि मानुषगतं मम चित्तनाथे! ।
ं शस्त्रेण मेऽद्य समरे विनिपात्यमानं
प्रेक्षस्व लक्ष्मणयुतं तव चित्तकान्तम् ।। 7 ।।
सीता - हं मूढो खु सि रावणओ, जो मन्दरं हत्थेण तुळयिदुकामो। (हं मूढ: खल्वसि रावणक:, यो मन्दरं हस्तेन तुलयितुकाम:।)
(प्रविश्य)
राक्षस: - जयतु महाराज:।
एते तयोर्मानुषयो: शिरसी राजपुत्रयो: ।
युधि हत्वा कुमारेण गृहीते त्वत्प्रियार्थिना ।। 8 ।।
रावण: - सीते! पश्य पश्य तयोर्मानुषयो: शिरसी।
सीता - हा अय्यउत्त!। (इति मूर्छिता पतति) (हा आर्यपुत्र!।)
रावण: - सीते! भावं परित्यज्य मानुषेऽस्मिन् गतायुषि ।
अद्यैव त्वं विशालाक्षि! महतीं श्रियमाप्नुहि ।। 9 ।।
सीता - (प्रत्यभिज्ञाय) हा अय्यउत्त! परिमळणवकमळसण्णिहे वदणे परिवुत्तणअणे पेक्खन्ती अदिधीरा खु म्हि मन्दभाआ। हा अय्यउत्त! एदÏस्स
दु:खसाअरे मं णिक्खिविअ कहिं गदो सि। जाव ण मरांमि। किं णु खु अळिअं एदं भवे। भद्द! जेण असिणा अय्यउत्तस्स असदिसं किदं,
तेण मं वि मारेहि। (हा आर्यपुत्र! परिमलनवकमलसन्निभे वदने परिवृत्तनयने पश्यन्ती अतिधीरा खल्वस्मि मन्दभागा। हा आर्यपुत्र!
एतस्मिन् दुख:सागरे मां निक्षिप्य कुत्र गतोऽसि। यावन्न म्रिये। किन्नु खल्वलीकमेतद् भवेत्। भद्र! येनासिनार्यपुत्रस्यासदृशं कृतं तेन मामपि
मारय।)30
रावण: - व्यक्तमिन्द्रिजिता युद्धे हते तस्मिन् नराधमे ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा केन त्वं मोक्षयिष्यसे ।। 10 ।।
(नेपथ्ये)
रामेण रामेण।
सीता - चिरं जीव।
(प्रविश्य)
राक्षस: - (ससम्भ्रमम्) रामेण रामेण।
रावण: - कथं कथं रामेणेति।
राक्षस: - प्रसीदतु प्रसीदतु महाराज:। अतिपातिवृत्तान्तनिवेदनत्वरयावस्थान्तरं नावेक्षितम्।
रावण: - ब्रूहि ब्रूहि। किं कृतं मनुजतापसेन।
राक्षस: - श्रोतुमर्हति महाराज:। तेन खलु,
उदीर्णसत्त्वेन महाबलेन
लङ्केश्वरं त्वामभिभूय शीघ्रम् ।
सलक्ष्मणेनाद्य हि राघवेण
प्रसह्य युद्धे निहत: सुतस्ते ।। 11 ।।
रावण: - आ: दुरात्मन्! समरभीरो!
देवा: सेन्द्रा जिता येन दैत्याश्चापि पराङ्मुखा: ।
इन्द्रजित् सोऽपि समरे मानुषेण निहन्यते ।। 12 ।।
राक्षस: - प्रसीदतु प्रसीदतु महाराज:। महाराजपादमूले कुमारमन्तरेणानृतं नाभिधीयते।
रावण: - हा वत्स! मेघनाद!। (इति मूर्छित: पतति।)
राक्षस: - महाराज! समाश्वसिहि समाश्वसिहि।
रावण: - (प्रत्यभिज्ञाय)
हा वत्स! सर्वजगतां ज्वरकृत् ! कृतास्त्र !
हा वत्स! वासवजिदानतवैरिचक्र! ।
हा वत्स ! वीर ! गुरुवत्सल ! युद्धशौण्ड !
हा वत्स! मामिह विहाय गतोऽसि कस्मात् ।। 13 ।।
(इति मोहमुपगत:।)
राक्षस: - हा धिक् त्रैलोक्यविजयी लङ्केश्वर एतामवस्थां प्रापितो हतकेन विधिना। महाराज! समाश्वसिहि समाश्वसिहि।
रावण: - (समाश्वस्य) इदानीमनर्थहेतुभूतया सीतया किमनया त्रैलोक्यविजयविफलया चपलया श्रिया च। किं भो: कृतान्तहतक! अद्यापि
भयविह्वलोऽसि।
इदानीमपि नि:स्नेहो वत्सेनेन्द्रजिता विना ।
कष्टं कठोरहृदयो जीवत्येष दशानन: ।। 14 ।।
(इति सन्तापात् पतति।)31
राक्षस: - हा भो रजनीचरवीरा:! एवं गते राजन्यन्त: कक्ष्यास्थिता रक्षिणश्चाप्रमत्ता भवन्तु भवन्त:।
(नपथ्ये)
भो भो रजनीचरवीरा:! समरमुखनिरस्तप्रहस्तनिकुम्भकुम्भकर्णेन्द्रजिद्विकलबलजलधिजनित-भयचकितविमुखा:!
चपलपलायनमनुचितमविरतममरसमराणि जितवतां भवताम्, अथ च विश्वलोकविजयविख्यातविंशद्वाहुशालिनि भर्तर्यत्र स्थितवति लङ्केश्वरे।
रावण: - (श्रुत्वा सामर्षम्) गच्छ, भूयो ज्ञायतां वृत्तान्त:।
राक्षस: - यदाज्ञापयति महाराज:। (निष्क्रम्य प्रविश्य) जयतु महाराज:। एष हि राम:,
धनुषि निहितबाणस्त्वामतिक्रम्य गर्वा -
द्धरिगणपरिवारो हाससम्फुल्लनेत्र: ।
रणशिरसि सुतं ते पातयित्वा तु राज-
न्नभिपतति हि लङ्कां सन्दिधक्षुर्यथैव ।। 15 ।।
रावण: - (सहसोत्थाय सरोषम्) क्वासौ क्वासौ। (असिमुद्यम्य)
वज्रीभकुम्भतटभेदकठोरधार:
क्रोधोपहारमसिरेष विधास्यति त्वाम् ।
सम्प्रत्यवन्त्वनिमिषा इह मत्करस्थ:
क्षुद्र ! क्व यास्यसि कुतापस ! तिष्ठ तिष्ठ ।। 16 ।।
राक्षस: - महाराज! अलमतिसाहसेन।
सीता - अणिट्ठाणि अणरुहाणि अणिमित्ताणि इदार्णि करअंतस्स रावणस्स अइरेण मरणं भविस्सिदि। (अनिष्टान्यनर्हाण्यनिमित्तानीदानीं कुर्वतो
रावणस्याचिरेण मरणं भविष्यति।)
रावण: - अस्या: कारणेन बहवो भ्रातर: सुता: सुहृदश्च मे निहता:। तस्मादमित्रविषयमस्या हृदयं भित्त्वा कृष्टान्त्रमालालङ्कृत: खङ्गाशनिपातेन स
मनुजयुगलं सकलवानरकुलं ध्वंसयामि।
राक्षस: - प्रसीदतु प्रसीदतु महाराज:। अलमलमिदानीमरिबलावलेपमन्तरेणानवरतवृथाप्रयासेन। अवश्यं च स्त्रीवधो न कर्तव्य:।
रावण: - तेन हि स्यन्दनमानय।
राक्षस: - यदाज्ञापयति महाराज:। (निष्क्रम्य प्रविश्य) जयतु महाराज:। इदं स्यन्दनम्।
रावण: - (रथमारुह्य)
समावृतं सुरैद्य सीते! द्रक्ष्यसि राघवम् ।
मम चापच्युतैस्तीक्ष्णैर्बाणैराक्रान्तचेतसम् ।। 17 ।।
(निष्क्रान्त: सपरिवारो रावण:।)
सीता - इस्सरा! अत्तणे कुळसदिसेण चारित्तेण जदि अहं अणुसरामि अय्यउत्तं, अय्यउत्तस्स विजओ होदु। (ईश्वरा:! आत्मन: कुलसदृशेन चारित्रेण
यद्यहमनुसराम्यार्यपुत्रम्, आर्यपुत्रस्य विजयो भवतु।)
(निष्क्रान्ता।)
पञ्चमोऽङ्क:।