प्रकाशसंहिता/प्रथमपरिच्छेदः/अध्यायः ४
श्रीहंस उवाच

सूक्ष्मं सर्वजगद्बीजं मितं त्रातं च विष्णुना  ।
प्रधानमव्यक्तमिति यद्वदन्ति मनीषिणः   ।। ४.१  ।।

महामायेत्यविद्येति प्रकृतिर्मोहिनीति च  ।
त्रिगुणात्मकमव्यक्तं त्रिरूपं तत्त्रिशक्तिमथ् ।। ४.२  ।।

अविद्याकामकर्मादि बीजमित्यपि तां विदुः  ।
रक्षितं प्रलये सृष्टा(वेवा)वण्वनन्तस्वरूपवान्  ।। ४.३  ।।

अनादिकर्मग्रन्थीति बन्धोबन्धकमित्यपि  ।
अजामनन्यवशगां कलाषोडशसंयुतां  ।। ४.४  ।।

तीव्रदुःखात्मकां नानायोनिप्रापकमीरितं  ।
नारिकेलसमाकारं परिच्छेदत्रयात्मकं  ।। ४.५  ।।

मूर्ध्निच्छिद्रयुतं दिव्यं रत्नवद्भास्वरं सदा  ।
विष्णुना रमयाच्छन्नाच्छिद्रगर्भावकाशवथ् ।। ४.५  ।।

सृष्टौ लये रमा तस्य मानिनी च निरन्तरं  ।
सृष्टावेव ब्रह्मवायू सभार्यावभिमानिनौ   ।। ४.७  ।।

रजःसत्त्वतमःसंज्ञभागत्रयसमन्वितं  ।
सत्वभागः शुक्लवर्णः रक्तवर्णस्तु राजसः   ।। ४.८  ।।

नीलवर्णस्तमोभाग इति भागत्रयात्मकः  ।
ज्ञानकर्मेन्द्रियकलाः रजोभागे व्यवस्थिताः   ।। ४.९  ।।

तमोभागगताः पञ्चतन्मात्रासंज्ञिताः कलाः  ।
मनः कला सत्वभागगता सर्वप्रधानिका   ।। ४.१०  ।।

मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चेति चतुर्विधं  ।
कामक्रोधमहालोभमदमात्सर्यमोहकाः   ।। ४.११  ।।

द्वेषाहङ्कारममकारेर्ष्यसूयाभयादयः  ।
मनोदोषास्तद्विहीनं मनोज्ञानाय साधनं  ।। ४.१२  ।।

मनश्चतुर्विधं नित्यं जडप्रकृतिगं मतं  ।
तज्जन्यमप्यनित्यं स्यात्तत्र चित्तं न दोषयुक्  ।। ४.१३  ।।

मनः स्वर्णाद्यनेकार्थमपेक्षां जनयिष्यति  ।
बुद्धिर्निषिद्धभोग्च्छां सदासंकल्पयिष्यति   ।। ४.१४  ।।

अहङ्कारः पुमर्थानां घातकःः सोत्तमैः सह  ।
स्पर्धां विष्णुसुरद्वेषं कल्पयत्यपि सर्वशः   ।। ४.१५  ।।

चित्तं सत्साधनगतं करोति पुरुषं सदा  ।
सत्साधनमहङ्कारकलितं पापमेवहि   ।। ४.१६  ।।

अहङ्कारविहीनं तच्चित्तं विज्ञानसाधनं  ।
रचिते भारते वर्षे यथा मानुषसत्तनुं  ।। ४.१७  ।।

लब्ध्वा गुरुकुलावासं कृत्वानेकसुजन्मभिः  ।
कृत्वात्मयोग्यसत्कर्म लब्धसद्गुरुसेवया   ।। ४.१८  ।।

प्रसन्नैरुपदिष्टोरु सच्छास्त्रश्रवणादिभिः  ।
वृत्तिज्ञानप्रदं तच्च वृत्तिभक्त्यादि साधकं  ।। ४.१९  ।।

ताभ्यां स्वारूपिकज्ञानभक्तिर्व्यक्तिर्भविष्यति  ।
स्वारूपिकं मनो नित्यं ततः स्वारूपिकी मतिः   ।। ४.२०  ।।

व्यक्ता भवति नित्या सा भक्तिः स्वारूपिकी तथा  ।
सैवानन्दस्वरूपेण नित्या मुक्तेषु तिष्ठति   ।। ४.२१  ।।

इन्द्रियाणां गोलकानि दृश्यान्याहुः समग्रशः  ।
अतीन्द्रियाणीन्द्रियाणि ज्ञानकर्ममयानि च   ।। ४.२२  ।।

श्रोत्रत्वङ्नेत्ररसनघ्राणाद्या ज्ञानशक्तयः  ।
वाक्पाणिपादपायूपस्थाः सर्वे कर्मशक्तयः   ।। ४.२३  ।।

श्रोत्रं शब्दग्राहिशब्दो द्विविधः परिकीर्तितः  ।
शब्दो ध्वन्यात्मको वर्णात्मकश्चेति तदादिमः   ।। ४.२४  ।।

अहङ्कारात्समुद्भूतः आकाशोत्पत्तिकारणः  ।
ध्वन्यात्मकस्तु शब्दस्तु प्रथमः परिकीर्तितः   ।। ४.२५  ।।

ज्ञानकर्मेन्द्रियमनोमात्राः सूक्ष्माह्यनादयः  ।
नित्याश्च प्रलये सृष्टावनित्यास्ते प्रकीर्तिताः   ।। ४.२६  ।।

वर्णात्मकस्तु यःशब्दो नित्यः सर्वगतो विभुः  ।
द्रव्यमित्येव सर्वेषां न गुणः कस्यचिन्मते   ।। ४.२७  ।।

वेदाः पदाद्वर्णतश्च शब्दतः स्वरतस्तथा  ।
अनादिनित्यास्ते सर्वेप्यपौरुषेयगुणोत्कराः   ।। ४.२८  ।।

विष्णोर्माहात्म्यविज्ञप्तौ सत्प्रमेये च साधकाः  ।
शास्त्राणिच पुराणानि पौरुषेयाणि कृत्स्नशः   ।। ४.२९  ।।

यथार्थानि प्रणीतानि हरिणाथ सुरर्षिभिः  ।
नित्यान्येवार्थतो वर्णक्रमयोगादनित्यकाः   ।। ४.३०  ।।

सात्विकानि पुराणानि मन्वादि स्मृतयस्तथा  ।
यथार्थ एव तत्रोक्तं ग्राह्यं श्रीहरितत्परैः   ।। ४.३१  ।।

वाराहं वैष्णवं पाद्मं वायुप्रोक्तं च गारुडं  ।
श्रीमद्भागवतं चैव सात्विकानीति हि श्रुतिः   ।। ४.३२  ।।

ब्रह्माण्डं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं च वामनं  ।
भविष्यं नारसिंहं च राजसानि षडैव हि   ।। ४.३३  ।।

मात्स्यं कौर्म्यं तथा लैङ्ग्यं शैवं स्कान्दं तथैव च  ।
पाशुपतसंज्ञिकं चेति तामसानि विदो विदुः   ।। ४.३४  ।।

ग्राह्यं सर्वं सात्विकोक्तं योजना भेदतोथवा  ।
वेदवेदानुसारेषु विरोधेऽन्यार्थकल्पना   ।। ४.३५  ।।

इतराणि विरुद्धानि प्रलम्भभ्रमजान्यपि  ।
व्यासोक्तानि पुराणानि सात्विकान्यपि कृत्स्नशः   ।। ४.३६  ।।

क्वचित्क्वचित्पुराणानि प्रायोज्ञानकराण्यपि  ।
आसुरावेशवशतः तदन्योक्तान्यनन्तशः   ।। ४.३७  ।।

श्रोत्राग्राह्याणि सन्त्येव अप्रमाणानि तान्यलं  ।
परशुक्लत्रयोक्तानि नित्यं विष्ण्वाज्ञयैव तु   ।। ४.३८  ।।

अतिप्रमाणानि दैत्यावेशाज्ञानादि वर्जनात् ।
बधिरत्वादयः श्रोत्रृदोषास्तद्वर्जितेन्द्रियैः(याः)   ।। ४.३९  ।।
एतानि विषयाण्याहुः श्रोतव्यानि सहस्रशः  ।
शब्ददोषविहीनानि ग्राह्याणि मनसा सह   ।। ४.४०  ।।

तत्रोक्तानन्तसुगुणं निर्देषं ज्ञेयमीश्वरं  ।
गम्यं सत्यं च सुखचिन्मयं विष्णुं सनातनं  ।। ४.४१  ।।

आत्मेश्वरं हरिं भक्त्योपा(स्त्या)स्यमुक्ता भवन्ति हि  ।
कुशास्त्रेषूक्तदुर्मार्गे हेयता बुद्धिसंयुतं  ।। ४.४२  ।।

इति श्री प्रकाशसंहितायां प्रथमपरिच्छेदे चतुर्थोऽध्यायः