गरुडपुराणम्/आचारकाण्डः/अध्यायः १५२
श्रीगरुडमहापुराणम् १५२
धन्वन्तरिरुवाच  ।
अथातो यक्ष्मरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम्  ।
अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः  ॥ १,१५२.१ ॥
राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति कथ्यते  ।
नक्षत्राणां द्विजानाञ्च राज्ञोऽभूद्यदयं पुरा  ॥ १,१५२.२ ॥
यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः  ।
देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः  ॥ १,१५२.३ ॥
रसादिशोषणाच्छोषो रोगराडिति राजवत् ।
साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजः स्नेहसंक्षयः  ॥ १,१५२.४ ॥
अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्यहेतवः  ।
तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं व्यर्थं चोदीर्य सर्वतः  ॥ १,१५२.५ ॥
शरिरसन्धिमाविश्य ताः शिराः प्रतिपीडयन्  ।
मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविसृज्य वा  ॥ १,१५२.६ ॥
मध्यमूर्ध्वमधस्तिर्यगव्यथां सञ्जनयेद्धृदः  ।
रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं ज्वरः  ॥ १,१५२.७ ॥
प्रसेको मुखमाधुर्यं मार्दवं वह्निदे हयोः  ।
लौल्यभावोऽन्नपानादौ शुचावशुचिवीक्षणम्  ॥ १,१५२.८ ॥
मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायोऽन्नपानयोः  ।
हृल्लासश्छर्दिररुचिरस्नातेऽपि बलक्षयः  ॥ १,१५२.९ ॥
पाण्योरुवक्षः पादास्यकुक्ष्यक्ष्णोरतिशुक्लता  ।
बाह्वोः प्रतोदो जिह्वायाः काये बैभत्स्यदर्शनम्  ॥ १,१५२.१० ॥
स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणिता मूर्धगुण्ठनम्  ।
नखकेशास्थिवृद्धिश्च स्वप्ने चाभिभवो भवेत् ॥ १,१५२.११ ॥
पतनं कृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः  ।
केशास्थितुषभस्मादितरौ समधिरोहणम्  ॥ १,१५२.१२ ॥
शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः  ।
ज्योतिर्दिवि दवाग्नीनां ज्वलतां च महीरुहाम्  ॥ १,१५२.१३ ॥
पीनसश्वासकासं च स्वरमूर्धरुजोऽरुचिः  ।
ऊर्ध्वनिः श्वाससंशोषावधश्छर्दिश्च कोष्ठगे  ॥ १,१५२.१४ ॥
स्थिते पार्श्वे च रुग्बोधे सन्धिस्थे भवति ज्वरः  ।
रूपाण्यैकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मणः  ॥ १,१५२.१५ ॥
तेषामुपद्रवान्विद्यात्कण्ठध्वंसकरी रुजाः  ।
जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निमान्द्यास्यपूतिता  ॥ १,१५२.१६ ॥
तत्र वाताच्छिरः पार्श्वशूलनं सांगमर्दनम्  ।
कण्ठरोधः स्वरभ्रंशः पित्तात्पादांसपाणिषु  ॥ १,१५२.१७ ॥
दाहोऽतिसारोऽसृक्छर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः  ।
कफादरोचकच्छर्दिकासा अर्ध्वां गगौरवम्  ॥ १,१५२.१८ ॥
प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरभेदोऽल्पवह्निता  ।
दोषैर्मन्दानलत्वेन शोथलेपकफोल्बणैः  ॥ १,१५२.१९ ॥
स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातुषु स्वल्पकेषु च  ।
विदाहो मनसः स्थाने भवन्त्यन्ये ह्युपद्रवाः  ॥ १,१५२.२० ॥
पच्यते कोष्ठ एवान्नमम्लयुक्तै रसैर्युतम्  ।
प्रायोऽस्य क्षयभागानां नैवान्नं चाङ्गपुष्टये  ॥ १,१५२.२१ ॥
रसो ह्यस्य न रक्ताय मांसाय कुरुते तु तत् ।
उपष्टब्धः समन्ताच्च केवलं वर्तते क्षयी  ॥ १,१५२.२२ ॥
लिङ्गेष्वल्पेष्वतिक्षीणं व्याधौ षट्करणक्षयम्  ।
वर्जयेत्साधयेदेव सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा  ॥ १,१५२.२३ ॥
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात्सर्वस्य मेदसः  ।
स्वरभेदो भवेत्तस्य क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः  ॥ १,१५२.२४ ॥
शुकवर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशमोऽनिलात् ।
पित्तात्तालुगले दाहः शोषो भवति सन्ततम्  ॥ १,१५२.२५ ॥
लिम्पन्निव कफैः कण्ठं मुखं घुरघुरायते  ।
स्वयं विरुद्धैः सर्वैस्तु सर्वालिङ्गैः क्षयो भवेत् ॥ १,१५२.२६ ॥
धूमायतीव चात्यर्थमुदेति श्लेष्मलक्षणम्  ।
कृच्छ्रसाध्याः क्षयाश्चात्र सर्वैरल्पञ्च वर्जयेत् ॥ १,१५२.२७ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे यक्ष्मनिदाना नाम द्विपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

आचारकाण्डः