कल्पः/गृह्यसूत्राणि/03
आश्वलायन गृह्यकारिका
-   
भट्ट कुमारिल स्वामि
[अ० 
२ ख० २) भट्टकुमारिलस्वामिप्रणीताः  
अथ द्वितीयोऽध्यायः ।
१ श्रवणाकर्म ।
ब्रुवेऽथ श्रवणाकर्म सर्पबल्याख्यकर्म च । कुर्वन्ति श्रावणे मासि पौर्णमास्यामिदं 
द्वयम् 
पूरयेदह्नि कलशं नवं यावकसक्तुभिः । निधाय तं नवे शिक्ये दर्वी वैकङ्कतीमपि ।।
प्राच्यां दिशि शुचिं देशं बल्यर्थं परिगृह्य च । यवधाना विमज्यैकं भागमभ्यज्य 
सर्पिषा आदित्येऽस्तमिते कुर्यादन्वाधानादि पूर्ववत् । हविर्द्वयस्य तूष्णीं स्तो 
निर्वापप्रोक्षणे इह पुरोवदवघातादि स्याद्विभज्य च तण्डुलान् । तत्रैकेन 
पुरोडाशमन्येन श्रपयेच्चरुम् ।। 
एकस्मिंस्तु पुरोडाशं कपाले श्रपयेदिह । आज्येन सह धानानां पर्यग्निकरणं भवेत् ।।
आज्यस्य केवलोत्पूतौ तासां त्रिः प्रोक्षणं भवेत् । 
(चरुमासादयेत्पूर्वं पुरोडाशमतः परम्) बर्हिष्याज्यान्तरे कृत्स्नं पुरोडाशं निमज्जयेत् । प्रकाशपृष्ठमथवा पुरोडाशं 
निमज्जयेत् 
अथ कृत्वाऽऽज्यभागान्तं चर्वाहुतिचतुष्टयम् । हुत्वा चतुष्टयेनाग्ने नयेति 
प्रत्यृचं ततः। उपस्तीर्याथ सव्येन दक्षिणे प्रोक्षिते करे । सव्येनैककपाल तमोप्य 
कृत्स्नमखण्डितम् ।। उपरिष्टात्तु सव्येन कुर्याद्द्विरभिघारणम् । अच्युतायेति 
मन्त्रेण दक्षिणेन जुहोत्यथ ।। यस्मिन्नाज्ये निमग्नोऽयं स्रुवेणैव जुहोति तत् । 
उपर्येककपालस्य मानो अग्ने इति त्यृचा अथोपस्तरणाद्यन्यः करोति गृहिणोऽञ्जलौ । स 
तेन जुहुयादक्ता धानाः शं नो भवन्त्विति 
यास्तु धाना अनभ्यक्ता पुत्रादिभ्यो ददाति ताः । अथ स्विष्टकृतं हुत्वा 
चरुधानैकदशेतः परिषेचनपर्यन्तं होमशेषं समापयेत् । इत्युक्तं श्रवणाकर्म 
सर्पबल्यामुख्यच्यते ।। १५ ।।  
( ४५२) इति श्रवणाकर्म । २ सर्पबलिः ।
अथ प्रपूरयेद्दर्वीं सक्तुभिः कलशस्थितैः। गृहात्प्रागुपनिष्क्रम्य शुचौ देशेऽह्नि 
कल्पिते 
अप आसिच्य तानोप्य सर्पदेवेति मन्त्रतः । नान्तरा बलिमात्मानं व्यवेयादिह कश्चन ।। 
व्यवायस्य निषेधोऽयमुक्त आपरिदानतः । ये सर्पा इति मंत्रेण नमस्कुर्यात्कृताञ्जलिः 
।। 
बलिं प्रदक्षिण कृत्वा पश्चादस्योपविश्य च । सर्पोऽसीत्यादिक मन्त्रं ददाम्यन्तं 
सकृद्वदेत् 
ध्रुवामुं ते परिददाम्येतमुक्त्वा निवेदयेत् । ज्येष्ठानुक्रमतः 
पुत्रानप्रत्तदुहितॄस्तथा ।। ५ ।। 
ततः पत्नी ध्रुवामुं त इत्याद्यावर्ततेऽत्र तु । वाच्यं पुत्रादिनामात्र 
द्वितीयान्तममुंपदे ।।
ध्रुवमात्मेति चाऽऽत्मानं ततः परिददाति सः । अन्यः कुर्वंति चैदाह गृहिणो नाम 
मांपदे 
सान्नं प्रातश्च मन्त्रेण तेनाप्रत्यवरोहणात् । बलिमेव हरेन्नेह नमस्कारादिरिष्यते 
।।८।। 
सायं प्रातश्च यावन्तः कालाः स्युस्तद्दिनादधः । तावतो वा बलींस्तस्मिन्नेवाहनि 
हरेदथ ।। ९ ।। 
( ४६१) इति सर्पबलिः ।