कुमारसम्भवम्/षोडशः सर्गः
अथान्योन्यं विमुक्तास्त्रशस्त्रजालैर्भयंकरैः ।	
युद्धमासीत्सुनासीरसुरारिबलयोर्महत् ।। १६.१ ।।	
पत्तिः पत्तिमभीयाय रणाय रथिनं रथी ।	
तुरङ्गस्थं तुरड्‌गस्थो दन्तिस्थं दन्तिनि स्थितः ।। १६.२ ।।	
युद्धाय धावतां धीरं वीराणामितरेतरम् ।	
वैतालिकाः कुलाधीशा नामान्यलमुदाहरन् ।। १६.३ ।।	
पठतां वन्दिवृन्दानां प्रवीरा विक्रमावलीम् ।	
क्षणं विलम्ब्य चित्तानि ददुर्युद्धोत्सुकाः पुरः ।। १६.४ ।।	
सङ्ग्रामानन्दवर्धिष्णौ विग्रहे पुलकाञ्चिते ।	
आसीत्कवचविच्छेदो वीराणां मिलतां मिथः ।। १६.५ ।।	
निर्दयं खड्गभिन्नेभ्यः कवचेभ्यः समुत्थितैः ।	
आसन्ध्योमदिशस्तूलैः पलितैरिव पाण्डुराः ।। १६.६ ।।	
खड्गा रुधिरसंलिप्ताश्चण्डांशुकरभासुराः ।	
इतस्ततोऽपि वीराणां विद्युतां वैभवं दधुः ।। १६.७ ।।	
विसृजन्तो मुखैर्ज्वाला भीमा इव भुजंगमाः ।	
विसृष्टाः सुभटै रुष्टैर्व्योम व्यानशिरे शराः ।। १६.८ ।।	
बाढं वपूंषि निर्भिद्य धन्विनां निघ्नतां मिथः ।	
अशोणितमुखा भूमिं प्राविशन्दूरमाशुगाः ।। १६.९ ।।	
निर्भिद्य दन्तिनः पूर्वं पातयामासुराशुगाः ।	
पेतुः प्रवरयोधानां प्रीतानामाहवोत्सवे ।। १६.१० ।।	
ज्वलदग्निमुखैर्वाणैर्नीरन्ध्रैरितरेतरम् ।	
उच्चैर्वैमानिका व्योम्नि कीर्णे दूरमपासरन् ।। १६.११ ।।	
विभिन्नं धन्विनां बाणैर्व्यथार्तमिव विह्वलम् ।	
ररास विरसं व्योम श्येनप्रतिरवच्छलात् ।। १६.१२ ।।	
चापैराकर्णमाकृष्टैर्विमुक्ता दूरमाशुगाः ।	
अधाबन्रुधिरास्वादलुब्धा इव रणैषिणाम् ।। १६.१३ ।।	
गृहीताः पाणिभिर्वीरैर्विकोशाः खङ्गराजयः ।	
कान्तिजालच्छलादाजौ व्यहसन्संमदादिव ।। १६.१४ ।।	
खड्गाः शोणितसंदिग्धा नृत्यन्तो वीरपाणिषु ।	
रजोघने रणेऽनन्ते विद्युतां वैभवं दधुः ।। १६.१५ ।।	
कुन्ताश्चकाशिरे चण्डमुल्लसन्तो रणार्थिनाम् ।	
जिह्वाभोगा यमस्येव लेलिहाना रणाङ्गणे ।। १६.१६ ।।	
प्रज्वलत्कान्तिचक्राणि चक्राणि वरचक्रिणाम् ।	
चण्डांशुमण्डलश्रीणि रणव्योमनि बभ्रमुः ।। १६.१७ ।।	
केचिद्धीरैः प्रणादैश्च वीराणामभ्युपेयुषाम् ।	
निपेतुः क्षोभतो वाहादपरे मुमुहुर्मदात् ।। १६.१८ ।।	
कश्चिदभ्यागते वीरे जिघांसौ मुदमादधौ 	
परावृत्य गते क्षुब्धे विषसादाहवप्रियः ।। १६.१९ ।।	
बहुभिः सह युद्ध्वा वा परिभ्रम्य रणोल्बणाः ।	
उद्दिश्य तानुपेयुः केऽपि ये पूर्ववृता रणे ।। १६.२० ।।	
अभितोऽभ्यागतान्योद्धुं वीरान्रणमदोद्धतान् ।	
प्रत्यनन्दन्भुजादण्डरोमोद्गमभृतो भटाः ।। १६.२१ ।।	
शस्त्रभिन्नेभकुम्भेभ्यो मौक्तिकानि च्युतान्यधः ।	
अध्याहवक्षेत्रमुप्तकीर्तिबीजाङ्कुरश्रियम् ।। १६.२२ ।।	
वीराणां विषमैर्घोषूर्विद्रुता वारणा रणे ।	
शास्यमाना अपि त्रासाद्भेजुर्धूताङ्कुशा दिशः १६.२३ ।।	
रणे वाणगणैर्भिन्ना भ्रमन्तो भिन्नयोधिनः ।	
निममज्जुर्मिलद्रक्तनिम्नगासु महागजाः ।। १६.२४ ।।	
अपारेऽसृक्सरित्पूरे रथेषूच्चैस्तरेष्वपि ।	
रथिनोऽभिरिपुं क्रुद्धा हुंकृतैर्व्यसृजञ्शरान् ।। १६.२५ ।।	
खड्गनिर्लूनमूर्धानो व्यापतन्तोऽपि वाजिनः ।	
प्रथमं पातयामासुरसिना दारितानरीन् ।। १६.२६ ।।	
वीराणां शस्त्रभिन्नानि शिरांसि निपतन्त्यपि ।	
अधावन्दन्तदष्टोष्ठभीमान्यभिरिपुं क्रुधा ।। १६.२७ ।।	
शिरांसि वरयोधानामर्धचन्द्रहृतान्यलम् ।	
आदधाना भृशं पादैः श्येना व्यानशिरे नभः ।। १६.२८ ।।	
क्रोधादभ्यापतद्दन्तिदन्तारुढाः पदातयः ।	
अश्वारोहा गजारोहप्राणान्प्रासैरपाहरन् ।। १६.२९ ।।	
शस्त्रच्छिन्नगजारोहा विभ्रमन्त इतस्ततः ।	
युगान्तवातचलिताः शैला इव गजा बभुः ।। १६.३० ।।	
मिलितेषु मिथो योद्धुं दन्तिषु प्रसभं भटाः ।	
अगृह्णन्युद्ध्यमानाश्च शस्त्रैः प्राणान्परस्परम् ।। १६.३१ ।।	
रुषा मिथो मिलद्दन्तिदन्तसंघर्षजोऽनलः ।	
योधाञ्शस्त्रहृतप्राणानदहत्सहसारिभिः ।। १६.३२ ।।	
आक्षिप्ता अपि दन्तीन्द्राः कोपनैः पत्तयः परम् ।	
तदसूनहरन्खड्गघातैः स्वस्य पुरः प्रभोः ।। १६.३३ ।।	
उत्क्षिप्य करिभिर्दूरान्मुक्तानां योधिनां दिवि ।	
प्रापि जीवात्मभिर्दिव्या गतिर्वा विग्रहैर्मही ।। १६.३४ ।।	
खड्गैर्धवलधारालैर्निहत्य करिणां करान् ।	
तैर्भुवापि समं विद्धान्संतोषं न भटा ययुः ।। १६.३५ ।।	
आक्षिप्याभिदिवं नीताः पत्तयः करिभिः करः ।	
दिव्याङ्गनाभिरादातुं रक्ताभिर्द्रुतमीषिरे ।। १६.३६ ।।	
धन्विनस्तुरगारुढा गजारोहाञ्शरैः क्षतान् ।	
प्रत्यैच्छन्मूर्च्छितान्भूयो योद्धुमाश्वसतश्चिरम् ।। १६.३७ ।।	
क्रुद्धस्य दन्तिनः पत्तिर्जिघृक्षोरसिना करम् ।	
निर्भिद्य दन्तमुसलावारुरोह जिघृक्षया ।। १६.३८ ।।	
खड्गेन मूलतो हत्वा दन्तिनो रदनद्वयम् ।	
प्रातिपक्ष्ये प्रविष्टोऽपि पदातिर्निरगाद्द्रुतम् ।। १६.३९ ।।	
करेण करिणा वीरः सुगृहीतोऽपि कोपिना ।	
असिनासूञ्जहाराशु तस्यैव स्वयमक्षतः ।। १६.४० ।।	
तुरङ्गी तुरगारुढं प्रासेनाहत्य वक्षसि ।	
पततस्तस्य नाज्ञासीत्प्रसघातं स्वके हृदि ।। १६.४१ ।।	
द्विषा प्रासहृतप्राणो वाजिपृष्ठदृढासनः ।	
हस्तोद्धृतमहाप्रासो भुवि जीवन्निवाभ्रमत् ।। १६.४२ ।।	
तुरङ्गसादिनं शस्त्रहृतप्राणं मतं भुवि ।	
अबद्धोऽपि महावाजी न साश्रुनयनोऽत्यजत् ।। १६.४३ ।।	
भल्लेन शितधारेण भिन्नोऽपि रिपुणाश्वगः ।	
नामूर्च्छत्कोपतो हन्तुमियेष प्रपतन्नपि ।। १६.४४ ।।	
मिथः प्रासाहतौ वाजिच्युतौ भूमिगतौ रुषा ।	
शस्त्र्या युयुधतुः कौचित्कोशाकेशि भुजाभुजि ।। १६.४५ ।।	
रथिनो रथिभिर्बाणैर्हृतप्राणा दृढासनाः ।	
क्षतकार्मुकसंधानाः सप्राणा इव मेनिरे ।। १६.४६ ।।	
न रथी रथिनं भूयः प्राहरच्छस्त्रमूर्च्छितम् ।	
प्रत्याश्वसन्तमन्विच्छन्नातिष्ठद्युधि लोभतः ।। १६.४७ ।।	
अन्योन्यं रथिनौ कौचिद्गतप्राणौ दिवं गतौ ।	
एकामप्सरसं प्राप्य युयुधाते वरायुधौ ।। १६.४८ ।।	
मिथोऽर्धचन्द्रनिर्लूनमूर्धानौ रथिनौ रुचा ।	
खेचरौ भुवि नृत्यन्तौ स्वकबन्धावपश्यताम् ।। १६.४९ ।।	
रणाङ्गणे शोणितपङ्कपिच्छिले कथं कथं चिन्ननृतुर्धृतायुधाः ।	
नदत्सु तुर्येषु परेतयोषितां गणेषु गायत्सु कबन्धराजयः ।। १६.५० ।।	
इति सुररिपुर्वृत्ते युद्धे सुरासुरसैन्ययो	
रुधिरसरितां मज्जद्दन्तिव्रजेषु तटेष्वलम् ।	
अरुणनयनः क्रोधाद्भीमभ्रमद्भृकुटीमुखः 	
सपदि ककुभामीशानभ्यागमत्सयुयुत्सया ।। १६.५१ ।।	
इति श्रीपर्वणीकरोपनामकश्रीलक्ष्मणभट्टात्मजसतीगर्भसम्भव-	
श्रीसीतारामकविविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया	
समेतः श्रीकालिदासकृतौ कुमारसम्भवे-महाकाव्ये	
सुरासुरसैन्यसंग्रामवर्णनं नाम षोडशः सर्गः ।।