स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः ०७८
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
ब्रह्मणा कतमे स्थाने तत्र सूत कृतं तपः ॥ 
वालखिल्यैश्च तैः सर्वैर्मुनिभिः शंसितव्रतैः ॥ १ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तस्या वायव्यदिग्भागे हरवेद्या द्विजोत्तमाः ॥ 
सम्यक्छ्रद्धाप्रयत्नेन ब्रह्मणा विहितं तपः ॥ २ ॥ 
पश्चिमे वालखिल्यैश्च जपस्नानपरायणैः ॥ 
तत्राश्चर्यमभूद्यद्वै पूर्वं ब्राह्मण सत्तमाः ॥ 
आश्रमे चतुरास्यस्य तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम् ॥ ३ ॥ 
तत्र दुश्चारिणी काचिद्रात्रौ ब्राह्मणवंशजा ॥ 
देवदत्तं समासाद्य वल्लभं रमते सदा ॥ ॥ ४ ॥ 
अज्ञाता पतिना मात्रा तथान्यैरपि बांधवैः ॥ 
कृष्णपक्षं समासाद्य विजने हृष्टमानसा ॥ ५ ॥ 
कस्यचित्त्वथ कालस्य दृष्टा सा केनचि द्द्विजाः ॥ 
तत्रस्था जारसंयुक्ता स्वभर्तुश्च निवेदिता ॥ ६ ॥ 
अथासौ कोपसंयुक्तस्तस्या भर्ता सुनिष्ठुरैः ॥ 
वाक्यैस्तां गर्हयामास प्रहारैश्चाप्य ताडयत् ॥ ७ ॥ 
अथ सा धार्ष्ट्यमासाद्य स्त्रीस्वभावं समाश्रिता ॥ 
प्रोवाच बाष्पपूर्णाक्षी दीनांजलिपुटा स्थिता ॥ ८ ॥ 
किं मां दुर्जनवाक्येन त्वं ताडयसि निष्ठुरैः ॥ 
प्रहारैर्दोषनिर्मुक्तां त्वत्पादप्रणतां विभो ॥ ९ ॥ 
अहं त्वां शपथं कृत्वा भक्षयित्वाऽथ वा विषम् ॥ 
प्रविश्य हव्यवाहं वा करिष्ये प्रत्ययान्वितम्॥ ६.७८.१० ॥ 
अथ तां ब्राह्मणः प्राह यदि त्वं पापवर्जिता ॥ 
पुरतो देवविप्राणां कुरु दिव्यग्रहं स्वयम्॥ ११ ॥ 
सा तथेति प्रतिज्ञाय साहसेन समन्विता ॥ 
दिव्यग्रहं ततश्चक्रे यथोक्तविधिना सती ॥ १२ ॥ 
शुद्धिं च प्राप्ता सर्वेषां बन्धूनां च द्विजन्मनाम् ॥ 
पुरतश्च गुरूणां च देवानामपि पापकृत् ॥ १३ ॥ 
एतस्मिन्नन्तरे तस्याः साधुवादो महानभूत् ॥ 
धिक्छब्दश्च तथा पत्युः सर्वैर्दत्तः सुगर्हितः ॥ १४ ॥ 
अहो पापसमाचारो दुष्टोऽयं ब्राह्मणाधमः ॥ 
अपापां धर्मपत्नीं यो मिथ्यादोषेणयोजयेत् ॥ १५ ॥ 
एवं स निन्द्यमानस्तु सर्वलोकैर्द्विजोत्तमाः ॥ 
कोपं चक्रे ततो वह्निं समुद्दिश्य सदुःखितः ॥ १६ ॥ 
शापं दातुं मतिं चक्रे ततो वह्नेः सुदुःखितः ॥ 
अब्रवीत्परुषं वाक्यं निन्दमानः पुनःपुनः ॥ ॥ १७ ॥ 
मया स्वयं प्रदृष्टेयं जारेण सह संगता ॥ 
त्वया वह्ने सुपापेयं न कस्माद्भस्मसात्कृता ॥ १८ ॥ 
तस्मात्त्वां पापकर्माणमसत्यपक्षपातिनम् ॥ 
असंदिग्धं शपिष्यामि रौद्रशापेन सांप्रतम् ॥ १९ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संक्रुद्धस्य द्विजन्मनः ॥ 
सप्तार्चिर्भयसंत्रस्तः कृतांजलिरुवाच तम् ॥ ६.७८.२० ॥ 
॥ अग्निरुवाच ॥ ॥ 
नैष दोषो मम ब्रह्मन्यन्न दग्धा तव प्रिया ॥ 
कृतागसाऽपि मे वाक्यं शृणुष्वात्र स्फुटेरितम् ॥ २१ ॥ 
अनया परकांतेन कृतः सह समागमः ॥ 
चिरं कालं द्विज श्रेष्ठ त्वया ज्ञाताद्य वासरे ॥ २२ ॥ 
परं यस्माद्विशुद्धैषा मया दग्धा न सा द्विज ॥ 
कारणं तच्च ते वच्मि शृणुष्वैकमनाः स्थितः ॥ २३ ॥ 
यत्रानया कृतः संगः परकांतेन वै द्विज ॥ 
तस्मिन्नायतने ब्रह्मा रुद्रशीर्षो व्यवस्थितः ॥ २४ ॥ 
तत्र कृत्वा रतं चित्रं परकांतसमं तदा ॥ 
पश्यति स्म ततो रुद्रं ब्रह्ममस्तकसंस्थितम् ॥ २५ ॥ 
ततः प्रक्षालयत्यंगं कुण्डे तत्राग्रतः स्थिते ॥ 
कृतपापापि तेनैषा शुद्धिं याति शुचिस्मिता ॥ ॥ २६ ॥ 
अत्र पूर्वं विपाप्माऽभूद्ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ 
सतीवक्त्रं समालोक्य कामार्तोऽपि स पापकृत् ॥ २७ ॥ 
तस्मान्नास्त्यत्र मे दोषः स्वल्पोऽपि द्विजसत्तम॥ 
रुद्रशीर्षप्रभावोऽयं तस्य कुण्डोदकस्य च ॥ २८ ॥ 
तस्मादेनां समादाय संशुद्धां पापवर्जिताम् ॥ 
गृहं गच्छ द्विजश्रेष्ठ सत्यमेतन्मयो दितम्॥ २९ ॥ 
॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥ 
या मया सहसा दृष्टा स्वयमेव हुताशन ॥ 
परकांतेन तां नाद्य शुद्धामपि गृहं नये ॥ ६.७८.३० ॥ 
इत्युक्त्वा च द्विजश्रेष्ठस्तां त्यक्त्वापि शुचिव्रतः ॥ 
जगाम स्वगृहं पश्चात्तथा जग्मुर्जना गृहान् ॥ ३१ ॥ 
सापि तेन परित्यक्ता पतिना हृष्टमानसा ॥ 
ज्ञात्वा तत्तीर्थमाहात्म्यं वैश्वानरमुखेरितम् ॥ ३२ ॥ 
तेनैव परकांतेन विशेषेण रतिक्रियाम् ॥ 
तस्मिन्नायतने चक्रे कुण्डे तोयावगाहनम् ॥ ३३ ॥ 
अथान्ये परलोकस्य भीत्याऽतीव व्यवस्थिताः ॥ 
विमुखाः परदारेषु नार्यश्चापि पतिव्रताः ॥ ३४ ॥ 
दूरतोऽपि समभ्येत्य ते सर्वे तत्र मंदिरे ॥ 
रुद्रशीर्षाभिधानं च प्रचक्रुः सुरतोत्सवम् ॥ ३५ ॥ 
निमज्जंति ततः कुण्डे तस्मिन्पातकनाशने ॥ 
भवंति पापनिर्मुक्ता रुद्रशीर्षावलोकनात् ॥ ३६ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे नष्टो धर्मः पत्नीसमुद्भवः ॥ 
पुरुषाणां ततः स्त्रीणां निजकांतासमुद्भवः ॥ ३७ ॥ 
यो यां पश्यति रूपाढ्यां नारीमपि कुलोद्भवाम् ॥ 
स तत्रानीय संहृष्टो भजते द्विजसत्तमाः ॥ ३८ ॥ 
तथा नारी सुरूपाढ्यं यं पश्यति नरं क्वचित् ॥ 
सापि तत्र समानीय कुरुते सुरतोत्सवम् ॥ ३९ ॥ 
लिप्यते न च पापेन कथंचित्तकृतेन च ॥ 
नरो वा यदि वा नारी तत्तीर्थस्य प्रभावतः ॥ ६.७८.४० ॥ 
कस्यचित्त्वथ कालस्य तत्र राजा विदूरथः ॥ 
आनर्त्तविषये जज्ञे वार्धक्यं च क्रमाद्ययौ ॥ ४१ ॥ 
तस्य भार्याऽभवत्तन्वी तरुणी वररूपधृक् ॥ 
पश्चिमे वयसि प्राप्ते प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ ॥ ४२ ॥ 
न तस्याः स जराग्रस्तश्चित्ते वसति पार्थिवः ॥ 
तस्मिंस्तीर्थे समागत्य वांछितं रमते नरः ॥ ४३ ॥ 
पार्थिवोऽपि परिज्ञाय तस्यास्तच्च विचेष्टितम् ॥ 
कोपाविष्टस्ततो गत्वा तस्मिन्क्षेत्रे सुशोभने ॥ ४४ ॥ 
तत्कुण्डं पूरयामास ततः पांशूत्करैर्द्रुतम् ॥ 
बभंज तं च प्रासादं ततः प्रोवाच दारुणम् ॥ ४५ ॥ 
यश्चैतत्पूरितं कुण्डं पांशुना निखनिष्यति ॥ 
प्रासादं च पुनश्चैनं करिष्यति पुनर्नवम् ॥ ४६ ॥ 
परदारकृतं पापं तस्य संपत्स्यतेऽखिलम् ॥ 
यदत्र प्रकरिष्यंति मानवाः काममोहिताः ॥४७॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एवं स पार्थिवः प्रोच्य तामादाय ततः प्रियाम् ॥ 
जगाम स्वगृहं पश्चात्प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥४८॥ 
अथ तां विरतां ज्ञात्वा सोऽन्यचित्तां प्रियां नृपः ॥ 
यत्नेन रक्षयामास विश्वासं नैव गच्छति ॥ ४९ ॥ 
अन्यस्मिन्दिवसे शस्त्रं सूक्ष्मं वेण्यां निधाय सा॥ 
जगाम शयनं तस्य वधार्थं वरवर्णिनी॥६.७८.५०॥। 
ततस्तेन समं हास्यं कृत्वा क्षत्रियभावजम्॥ 
सुरतं रुचिरैर्भावैर्हावैर्भूरिभिरेव च ॥५१॥। 
ततो निद्रावशं प्राप्तं तं नृपं सा नृपप्रिया ॥ 
स्ववेण्याः शस्त्रमादाय निजघान सुनिर्दया॥५२॥
एवं तस्य फलं जातं सद्यस्तीर्थस्य भंगजम् ॥ 
आनर्ताधिपते रौद्रं सर्वलोकविगर्हितम् ॥ ५३ ॥ 
अद्यापि तत्र देवेशो रुद्रशीर्षः स तिष्ठति ॥ 
लिंगभेदभयात्तेन न स भग्नो द्विजोत्तमाः ॥५४॥ 
यस्तस्य पुरतः स्थित्वा जपेद्रुद्रशिरः शुचिः ॥ 
माघशुक्लचतुर्दश्यां पूजयित्वा स्रगादिभिः ॥५५॥ 
वांछितं लभते चाशु तस्येशस्य प्रभावतः॥ 
अष्टोत्तरशतं यावद्यो जपेत्पुरतः स्थितः ॥ ५६ ॥ 
रुद्रशीर्षं न संदेहः स याति परमां गतिम् ॥ 
एकवारं नरो यो वा तत्पुरः पठति द्विजः ॥ ५७ ॥ 
नित्यं दिनकृतात्पापान्मुच्यते द्विजसत्तमाः ॥ 
एतद्वः सर्वमाख्यातं रुद्रशीर्षसमुद्भवम् ॥ ५८ ॥ 
माहात्म्यं सर्वपापानां सद्यो नाशनकारकम्॥ 
मंगलं परमं ह्येतदायुष्यं कीर्तिवर्धनम्॥ 
रुद्रशीर्षस्य माहात्म्यं तस्माच्छ्रोतव्यमादरात् ॥ ५९ ॥ 
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये रुद्रशीर्ष (जागेश्वर )माहात्म्यवर्णनंनामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७८ ॥ ॥ ध ॥