बृहत्संहिता/अध्यायः ३
३ आदित्यचाराध्यायः	     ।।
 आश्लेषाअर्धाद्दक्षिणं उत्तरं अयनं *रवेर्[क्.ओमित्तेद्] धनिष्ठाअद्यम् ।	
 नूनं कदा चिदासीद्येनौक्तं पूर्वशास्त्रेषु ।।	३.०१ ।।
 साम्प्रतं अयनं सवितुः कर्कटकऽद्यं मृगऽदितश्चान्यत् ।	
 उक्ताभावो विकृतिः प्रत्यक्षपरीक्षणैर्व्यक्तिः ।।	३.०२ ।।
 दूरस्थचिह्नवेधादुदये +अस्तमये +अपि वा सहस्रांशोः ।	
 छायाप्रवेशनिर्गमचिह्नैर्वा मण्डले महति ।।	३.०३ ।।
 अप्राप्य मकरं अर्को विनिवृत्तो हन्ति सापरां याम्याम् ।	
 कर्कटकं असम्प्राप्तो विनिवृत्तश्चौत्तरां स +ऐन्द्रीम् ।।	३.०४ ।।
 उत्तरं अयनं अतीत्य व्यावृत्तः क्षेमसस्यवृद्धिकरः ।	
 प्रकृतिस्थश्चाप्येवं विकृतगतिर्भयकृदुष्णांशुः ।।	३.०५ ।।
 सतमस्कं पर्व विना त्वष्टा नामार्कमण्डलं कुरुते ।	
 स निहन्ति सप्त भूपान्जनांश्च शस्त्राग्निदुर्भिक्षैः ।।	३.०६ ।।
 तामसकीलकसंज्ञा राहुसुताः केतवस्त्रयस्त्रिंशत् ।	
 वर्णस्थानऽकारैस्तान्दृष्ट्वा +अर्के फलं ब्रूयात् ।।	३.०७ ।।
 ते चार्कमण्डलगताः पापफलाश्चन्द्रमण्डले सौम्याः ।	
 ध्वाङ्क्षकबन्धप्रहरणरूपाः पापाः शशाङ्के +अपि ।।	३.०८ ।।
 तेषां उदये रूपाण्यम्भः कलुषं रजोवृतं व्योम ।	
 नगतरुशिखर*आमर्दी[क्.विमर्दी] सशर्करो मारुतश्चण्डः ।।	३.०९ ।।
 ऋतुविपरीतास्तरवो दीप्ता मृगपक्षिणो दिशां दाहाः ।	
 निर्घातमहीकम्पऽदयो भवन्त्यत्र चौत्पाताः ।।	३.१० ।।
 न पृथक्फलानि तेषां शिखिकीलकराहुदर्शनानि यदि ।	
 तदुदयकारणं एषां केतुआदीनां फलं ब्रूयात् ।।	३.११ ।।
 यस्मिन्यस्मिन्देशे दर्शनं आयान्ति सूर्यबिम्बस्था ।	
 तस्मिंस्तस्मिन्व्यसनं महीपतीनां परिज्ञेयम् ।।	३.१२ ।।
 क्षुत्प्रम्लानशरीरा मुनयो +अप्युत्सृष्टधर्मसच्चरिताः ।	
 निर्मांसबालहस्ताः कृच्छ्रेण +आयान्ति *परदेशम्[क्.परदेशान्] ।।	३.१३ ।।
 तस्करविलुप्तवित्ताः प्रदीर्घनिःश्वासमुकुलिताक्षिपुटाः ।	
 सन्तः सन्नशरीराः शोकौद्भव*वाष्प[क्ऽस्त्र्. बाष्प]रुद्धदृशः ।।	३.१४ ।।
 क्षामा जुगुप्समानाः स्वनृपतिपरचक्रपीडिता मनुजाः ।	
 स्वनृपतिचरितं कर्म *न[क्.च] *पुरा कृतं[क्.पराकृतं, क्ऽस्त्र्. पुराकृतं] प्रब्रुवन्त्यन्ये ।।	३.१५ ।।
 गर्भेष्वपि निष्पन्ना वारिमुचो न प्रभूतवारिमुचः ।	
 सरितो यान्ति तनुत्वं क्व चित्क्वचिज्जायते सस्यम् ।।	३.१६ ।।
 दण्डे नरेन्द्रमृत्युर्व्याधिभयं स्यात्*कबन्धसंस्थाने[क्.कवन्धसंस्थाने] ।	
 ध्वाङ्क्षे च तस्करभयं दुर्भिक्षं कीलके +अर्कस्थे ।।	३.१७ ।।
 राजौपकरणरूपैश्छत्रध्वजचामरऽदिभिर्विद्धः ।	
 राजान्यत्वकृदर्कः स्फुलिङ्गधूमऽदिभिर्जनहा ।।	३.१८ ।।
 एको दुर्भिक्षकरो द्व्याद्याः स्युर्नरपतेर्विनाशाय ।	
 सितरक्तपीतकृष्णैस्तैर्विद्धो +अर्को +अनुवर्णघ्नः ।।	३.१९ ।।
 *द्वश्यन्ते[क्.& ऊ.दृश्यन्ते] च यतस्ते रविबिम्बस्यौत्थिता महाउत्पाताः ।	
 आगच्छति लोकानां तेनएव भयं प्रदेशेन ।।	३.२० ।।
 ऊर्ध्वकरो दिवसकरस्ताम्रः सेनापतिं विनाशयति ।	
 पीतो नरेन्द्रपुत्रं श्वेतस्तु पुरोहितं हन्ति ।।	३.२१ ।।
 चित्रो +अथ वाअपि धूम्रो रविरश्मिर्*व्याकुलाम्[क्.व्याकुलां] करोत्य्*ऊर्धम्[क्.महीम्] ।	
 तस्करशस्त्रनिपातैर्यदि सलिलं नऽशु पातयति ।।	३.२२ ।।
 ताम्रः कपिलो वाअर्कः शिशिरे हरिकुङ्कुमच्छविश्च मधौ ।	
 आपाण्डुकनकवर्णो ग्रीष्मे वर्षासु शुक्लश्च ।।	३.२३ ।।
 शरदि कमलौदरऽभो हेमन्ते रुधिरसन्निभः शस्तः ।	
 प्रावृट्काले स्निग्धः सर्वऋतुनिभो +अपि शुभदायी ।।	३.२४ ।।
 रूक्षः श्वेतो विप्रान्रक्तऽभः क्षत्रियान्विनाशयति ।	
 पीतो वैश्यान्कृष्णस्ततो अपरान्शुभकरः स्निग्धः ।।	३.२५ ।।
 ग्रीष्मे रक्तो भयकृद्वर्षास्वसितः करोत्यनावृष्टिम् ।	
 हेमन्ते पीतो +अर्कः करोति *न चिरेण[क्.अचिरेण] रोगभयम् ।।	३.२६ ।।
 सुरचापपाटिततनुर्नृपतिविरोधप्रदः सहस्रांशुः ।	
 प्रावृट्काले सद्यः करोति विमलद्युतिर्वृष्टिम् ।।	३.२७ ।।
 वर्षाकाले वृष्टिं करोति सद्यः शिरीषपुष्पऽभः ।	
 शिखिपत्रनिभः सलिलं न करोति द्वादशाब्दानि ।।	३.२८ ।।
 श्यामे +अर्के कीटभयं भस्मनिभे भयं उशन्ति परचक्रात् ।	
 यस्यऋक्षे सच्छिद्रस्तस्य विनाशः क्षितीशस्य ।।	३.२९ ।।
 शशरुधिरनिभे भानौ नभस्तलस्थे भवन्ति सङ्ग्रामाः ।	
 शशिसदृशे *नृपतिबधः[क्.नृपतिवद्धः] क्षिप्रं चान्यो नृपो भवति ।।	३.३० ।।
 क्षुत्मारकृत्घटनिभः खण्डो *जनहा[क्.नृपहा] विदीधितिर्भयदः ।	
 तोरणरूपः पुरहा छत्रनिभो देशनाशाय ।।	३.३१ ।।
 ध्वजचापनिभे युद्धानि भास्करे वेपने च रूक्षे च ।	
 कृष्णा रेखा सवितरि यदि हन्ति ततो *नृपं[क्.नृपं ततः] सचिवः ।।	३.३२ ।।
 *दिनकरम्[क्.दिवसकरम्] *उदयास्तसंस्थितम्[क्.उदयसंस्थितम्] उल्काअशनिविद्युतो यदा हन्युः ।	
 नरपतिमरणं विन्द्यात्तदाअन्यराज*प्रतिष्ठा[क्.प्रतिष्ठां] च ।।	३.३३ ।।
 प्रतिदिवसं अहिमकिरणः परिवेषी सन्ध्ययोर्द्वयोरथ वा ।	
 रक्तो +अस्तं एति रक्तौदितश्च भूपं करोत्यन्यम् ।।	३.३४ ।।
 प्रहरणसदृशैर्जलदैः स्थगितः सन्ध्याद्वये +अपि रणकारी ।	
 मृगमहिषविहगखरकरभसदृशरूपैश्च भयदायी ।।	३.३५ ।।
 दिनकरकराभितापादृक्षं अवाप्नोति सुमहतीं पीडाम् ।	
 भवति तु पश्चात्शुद्धं कनकं इव हुताशपरितापात् ।।	३.३६ ।।
 दिवसकृतः प्रतिसूर्यो जलकृदुदग्दक्षिणे स्थितो +अनिलकृत् ।	
 उभयस्थः सलिलभयं नृपं उपरि निहन्त्यधो जनहा ।।	३.३७ ।।
रुधिरनिभो वियत्यवनिपान्तकरो न चिरात्	
 परुषरजोअरुणीकृततनुर्यदि वा दिनकृत् ।	
असितविचित्रनीलपरुषो जनघातकरः	
खगमृगभैरवस्वररुतैश्च निशाद्युमुखे ।।	३.३८ ।।
अमलवपुरवक्रमण्डलः स्फुटविपुलामलदीर्घदीधितिः ।	
अविकृततनुवर्णचिह्नभृज्जगति करोति शिवं दिवाकरः ।।	३.३९ ।।