सारसमुच्चयः
यज्ञे बहुज्ञानं परमाभ्युदयं  
यं द्वीपमध्ये सुतात्माभवत। 
पराशरात्सत्यवती महर्षिस् 
तस्मै मनोऽज्ञानतमोनुदाय ॥१॥ 

यथा समुद्रोऽतिमहान्  यथा च हिमवान्गिरिः । 
उभौ रत्ननिधी ख्यातौ तथा भारतमुच्यते ॥२॥ [१.५६.२७, १८.५.५२]  

इदं कविवरैर्नित्यमाख्यानमुपजीव्यते । 
उदयप्रेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः ॥३॥ 

इतिहासोत्तमादस्माज्जायन्ते कविबुद्धयः । 
पञ्चभ्य इव भूतेभ्यो लोकसंविधयस्त्रयः ॥४॥ 

अनाश्रित्यैतदाख्यानं कथं भुवनं विद्यते । 
आहारमनुपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम् ॥५॥ 

श्रुत्वा त्विदमुपाख्यानं श्रव्यमन्यन्न रोचते । 
पुंस्कोकिलरुतं श्रुत्वा रक्षध्वांक्षस्य वागिव ॥६॥

जीवनस्योद्देश्यः

धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ । 
यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित॥१॥ 
मानुषः सर्वभूतेषु वर्तते वै शुभाशुभे । 
अशुभेषु समाविष्टं शुभेष्वेव च कारयेत॥२॥ 
उपभोगं परित्यक्तं नात्मानमवसादयेत। 
चण्डालत्वेऽपि मानुष्यं सर्वथा ततो दुर्लभम् ॥३॥ 
इयं हि योनिः प्रथमा यां प्राप्य जगतीपते । 
आत्मानं शक्यते त्रातुं कर्मभिः शुभलक्षणैः ॥४॥ 
इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः । 
गत्वा निरौषधस्थानं सरुजः  किं करिष्यति ॥५॥ [म.सु. ६२२५]  
सोपानभूतं स्वर्गस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् । 
तथात्मानं समादध्याद्ध्वंसेत  न पुनर्यथा ॥६॥ [१२.३०९.७९]  
कर्मभूमिरियं ब्रह्मन्फलभूमिरसौ मता । 
इह यत्कुरुते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते ॥७॥ [३.२४५.१९]  
मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य विद्युल्लसितचञ्चलम् । 
भवक्षये मतिः कार्या भावोपकरणेषु च ॥८॥ 
यो दुर्लभतरं प्राप्य मानुष्यं लोभतो नरः । 
धर्मावमन्ता कामात्मा भवेत्सकलवञ्चितः ॥९॥ [१२.२८६.३४]  
मानुष्यं महादुष्प्राप्यं तडिद्विलसितोपमम् । 
तल्लब्ध्वा यदि संसारान्नापक्रमति वञ्चितः ॥१०॥ 
ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चिच्छृणोति मे । 
धर्मादर्थश्च कामश्च स किमर्थं न सेव्यते ॥११॥ 
कर्मार्थौ लिप्समानस्तु धर्ममेवादितश्चरेत। 
न हि धर्मादपैत्यर्थः कामो वापि कदाचन ॥१२॥ [५.१२२.३५]  
धार्मिकं पूजयन्ति च न धनाढ्यं न कामिनम् । 
धने सुखकला काचिद्धर्मे तु परमं सुखम् ॥१३॥ 
धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्गं समभिवाञ्छताम् । 
स च नौर्पस्यनिजस्ततं जलधेः पारमिच्छतः ॥१४॥  
यत्नः कामार्थमोक्षाणां कृतोऽपि हि विपद्यते । 
धर्माय पुनरारम्भः सङ्कल्पोऽपि न निष्फलः ॥१५॥ 
यथादित्यः समुद्यन्वै तमः सर्वं व्यपोहति । 
एवं कल्याणमातिष्ठन्सर्वपापं व्यपोहति  ॥१६॥ [३.१९८.५३]  
यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे रमते  मनः । 
तथा तथास्य सिद्ध्यन्ति सर्वार्था नात्र संशयः ॥१७॥ [५.३५.३४]  
धर्मः सदा हितः पुंसां धर्मश्चैवाश्रयः सताम् । 
धर्माल्लोकास्त्रयस्तात प्रवृत्ताः सचराचराः ॥१८॥ [१२.२९७.६]  
यस्य नोत्क्रामति मतिर्धर्म मार्गानुसारिणी । 
तमाहुः पुण्यकर्माणमशोच्यं मित्रबान्धवैः ॥१९॥ [१२.३०९.८०]  
यथेक्षुहेतोरिह सेचितं पयः 
तृणानि वल्लिमपि सम्प्रसिञ्चति । 
तथा नरो धर्मपतेन सञ्चरन् 
वाचांसि कामानि वसूनि चाश्नुते ॥२०॥ 
सुरूपतामात्मगुणं  च विस्तरं 
कुलान्वयं द्रव्यसमृद्धिसंचयम् । 
नरो हि सर्वो लभते यथाकृतं 
सदा शुभेनात्म कृतेन कर्मणा ॥२१॥ [१२.२८७.४४]  
कान्तारवनदुर्गेषु कृच्छ्रास्वापत्सु सम्भ्रमे । 
उद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति धर्मवतां  भयम् ॥२२॥ [५.३९.५३]  
मनोऽनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः स्वलङ्कृताः । 
वासः प्रसदपृष्टे च भवन्ति शुभकर्मणाम् ॥२३॥ 
निपानमिव मण्डूकाः सरः पूर्णमिवाण्डजाः । 
शुभकर्मणामायान्ति सहायाश्च धनानि च ॥२४॥ 
अर्जयेज्ज्ञानमर्थं च विद्वानमरवत्स्थितः । 
केशेष्विव गृहीतः सन्मृत्युना धर्ममाचरेत॥२५॥ 
मस्तकस्थायिनं मृत्युं यदि पश्येदयं जनः । 
आहारोऽपि न रुच्येत किमुत कृत्यकारिता ॥२६॥ 
युवैव धर्ममन्विच्छेद्युवा वित्तं युवा श्रुतम् । 
तिर्यग्भवति वै धर्भा उत्पतन्न च विद्यति ॥२७॥ 
पूर्वे वयसि यश्शान्तः स शान्त इति मे मतिः । 
धातुषु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न विद्यते ॥२८॥ 
युवत्वापेक्षया बालो वृद्धत्वापेक्षया युवा । 
मृत्योरुत्सङ्गमारुह्य स्थैर किमपेक्षते ॥२९॥ 
पुरा शरीरमन्तको भिनक्ति रोगासारथिः । 
प्रसह्य जिवितक्षये शुभं महत्समाहरेत॥३०॥ 
युवा इव धर्मशीलः स्यादनित्यं खलु जिवितम् । 
को हि जानाति कद्याद्य मृत्युसेन पतिष्यति ॥३१॥ 
आ दूमाग्रान्निवर्तन्ते ज्ञातयः सह बान्धवैः । 
येन तैः सह गेन्व्यं तत्कर्म सुकृतं कुरु ॥३२॥ 
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्टलोष्टसमं जनः । 
मुहूर्तमुपरूढ्याथ ततो यान्ति पराङ्मुखाः ॥३३॥ 
एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिरुच्यते  । 
विद्यैका परमा तुष्टिर्  अहिंसैका सुखावहा ॥३४॥ [५.३३.४८]  
एकं यदि भवेच्छास्त्रं श्रेयो निःसंशयं भवेत। 
बहुत्वादिह शास्त्राणां गुहं श्रेयः प्रवेशितम् ॥३५॥ 
मा तात वृद्धां परिभूः शिक्षस्वागमयस्व च । 
अहेरिव हि धर्मस्य सूक्ष्मा दुरानुगा गतिः ॥३६॥

धर्मः

श्रुतिर्वेदः समाख्यातो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः । 
ते सर्वाथेस्वं मिमांस्ये ताभ्यां धर्मो विनिर्भृतः ॥३७॥ 
चातुर्वर्ण्यं तथा लोकाश्चत्वारश्चाश्रमाः पृथक। 
भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं वेदात्प्रसिद्ध्यति ॥३८॥ 
इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत। 
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रचरिष्यति ॥३९॥ 
श्रुत्युक्तः परमो धर्मस्तथा स्मृतिगतोऽपरः । 
शिष्टाचारः परः प्रोक्तस्त्रयो धर्माः सनातनाः ॥४०॥

धर्मः

न तात परस्य सन्दध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः । 
एष सङ्क्षेपतो धर्मो कामादन्यत्प्रवर्तते ॥४१॥ 
ये तु शिष्टा सुनियताः सत्यार्जवपरायणाः । 
धर्म्यं पन्थानमारूढास्तेषां वृत्तं समाचर ॥४२॥ 
सर्वतो भ्राम्यमानस्य धर्मस्य रथचक्रवत। 
वेश्यासुतस्येव पितुर्निश्चयो नोपलभ्यते ॥४३॥ 
श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चैवोपधार्यताम् । 
आत्मनः प्रतिकूलानि न परेषां समाचर ॥४४॥ 
पुलका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु । 
तादृशास्ते मनुष्येषु येषां धर्मो न कारणम् ॥४५॥ 
म्रियन्ते जन्मनोऽर्थाय जाÝ मरणाय च । 
न धर्मार्थं न कर्मार्थं तृणानिव पृथग्जनाः ॥४६॥ 
ये तु धर्ममसूÝ बुद्धिमोहान्विता जनाः । 
अपथा गच्छतां तेषामनुयातापि पीड्यते ॥४७॥ 
अधर्मरुचयो मन्दास्  तिर्यग्गतिपरायणाः । 
कृच्छ्रां योनिमनुप्राप्य न विन्दन्ते सुखं जनाः ॥४८॥ [३.२४५.१८]  
धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चौरतः । 
मृतं च यन्न मुञ्चति समर्जयस्व तद्धनम् ॥४९॥ [१२.३०९.४५]  
धर्मश्चेन्नावसीदेत कपालेनापि जीवतः । 
आढ्योऽस्मीत्यवगन्तव्यं धर्मवित्ता हि साधवः ॥५०॥ 
धर्ममाचरतो वृत्तिर्यदि नोपगमिष्यति । 
न नाम किं शीलोञ्छाम्बुशाकाद्यपि विपत्स्यते ॥५१॥ 
सन्त शाकान्यरण्येषु नद्यश्च विमलोदकाः । 
चन्द्रः सामान्यदीपोऽयं विभवैः किं प्रयोजन्म् ॥५२॥ 
व्यापृतेनापि हि स्वार्थः क्रियते चान्तरेऽन्तरे । 
मढ्री पृष्टेऽपि हि भ्राम्यन्ग्रासं ग्रासं करोति गौः ॥५३॥ 
बुद्धेन शातदान्तेन नित्यमभ्युत्थितात्मन। 
धर्मस्य गतिरन्वेष्या मत्स्यस्य गतिरप्स्विव ॥५४॥

चातुर्वर्ण्यम्

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः । 
चतुर्थ एकजातीयः शूद्रो नास्तीह पञ्चमः ॥५५॥ 
अधीयीत ब्राह्मणो वै यजेत  
दद्यादियत्तीर्थमुख्यानि चैव । 
अध्यापयेद्याजयेच्चापि याज्यान् 
प्रतिग्रहं वा विहितान्प्रतीच्छेत॥५६॥ [५.२९.२१]  
धर्मश्च सत्यं च तपो दमश्च  
विमत्सरित्वं ह्रीस्तितिक्षानसूया । 
यज्ञाश्च दानं च धृतिः क्षमा च 
महाव्रतानि द्वादश वै ब्राह्मणस्य ॥५७॥ [५.४३.१२]  
अधीत्य वेदान्परिसंस्तीर्य चाग्नीन् 
इष्ट्वा यज्ञैः पालयित्वा प्रजश्च । 
भृत्यं भृत्वा ज्ञातिसम्बन्धिनश्च 
दानं दत्त्वा क्षत्रियः स्वर्गमेति ॥५८॥ [५.४०.२४]  
वैश्यो ऽधीत्य ब्राह्मणान्क्षत्रियांश्च 
धनैः काले संविभज्याश्रितांश्च । 
त्रेता पूर्वं  धूममाघ्राय पुण्यं 
प्रेत्य स्वर्गे देवसुखानि भुङ्क्ते ॥५९॥ [५.४०.२५]  
ब्रह्म क्षत्रं वैश्यवर्णं च शूद्रः 
क्रमेणैतान्न्यायतः पूजयानः । 
तुष्टेष्वेतेष्वव्यथो दग्धपापस् 
त्यक्त्वा देहं स्वर्गसुखानि भुङ्क्ते ॥६०॥ [५.४०.२६]  
भीरू राजन्यो ब्राह्मणः सर्वभक्षो 
वैश्योऽनीहावान्हीनवर्णोऽलसश्च । 
विद्वांश्चाशीलो वृत्तहीनः कुलीनः 
सत्याद्भ्रष्टो ब्राह्मणः स्त्री च दुष्टा ॥६१॥ [१२.२७९.२४]  
रागी मुक्तः पचमानोऽऽत्महेतोर् 
मूर्खो वक्ता नृप हीनं च रास्त्रम् । 
एते सर्वे शोच्यतां यान्ति राजन् 
यश्चायुक्तः स्नेहहीनः प्रजासु ॥६२॥ [१२.२७९.२५]  
आर्जवं चानृशंस्यं च दमश्चेन्द्रियनिग्रहः । 
एष साधारणो धर्मश्चातुर्वर्ण्येऽब्रवीन्मनुः ॥६३॥  
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतेषु चार्जवम् । 
क्षमा चैवाप्रमादश्च यस्यैते स सुखी भवेत॥६४॥ [१२.२०८.६]  
सर्वं जिह्मं मृत्युपदमार्जवं ब्रह्मणः पदम् । 
एतावाञ् ज्ञानविषयः किं प्रलापः करिष्यति ॥६५॥ [१२.८०.२०]  
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । 
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतं व्रतम् ॥ [३.२०३.४१]  
कण्टकान्कूपमग्निं च वर्जयन्ति यथा नराः । 
तथा नृशंसकर्माणं वर्जयन्ति नरा नरम् ॥६७॥ [१२.१५८.२]  
दानाद्दमो विशिष्टो हि दानमुन्नतिकारणम् ।  
दाता कुप्यति नो दान्तस्तस्माद्दानात्परो दमः ॥६८॥ [१३.७४.१४]  
नोदकक्लिन्नगात्रो हि स्नात इत्यभिधीयते । 
स स्नातो यो दमस्नातः स बाह्याभ्यन्तरशुचिः ॥६९॥ 
न हृष्यति महत्यर्थे व्यसने न च शोचति । 
यो वा परिमितप्रज्ञः स दान्त इति कीर्त्यते ॥७०॥ 
इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत्स्वर्गनरकावुभौ । 
निगृहीतानि सृष्टानि  स्वर्गाय नरकाय च ॥७१॥ [म.सु. ६०५९]  
जिवितं साधुवृत्तं योगक्षेमं बलं यचः । 
धर्ममर्थं च पुष्णाति न्èणामिन्द्रियनिग्रहः ॥७२॥

त्रिकाय

मनसा त्रिविधं चैव वाचा चैव चतुर्विधम् । 
कायेन त्रिविधं चापि दशकर्मपथं चरेत॥७३॥ [१३.१३.२]  
अनभिध्या परस्वेषु सर्वसत्त्वेषु सौहृदम् । 
कर्मणां फलमस्तीति त्रिविधं मनसा चरेत॥७४॥ [भा.पु. १३.१३.५]  
असत्प्रलापं पारुष्यं पैशुन्यमनृतं तथा । । 
चत्वारि वाचा राजेन्द्र न जल्पेन्नानुचिन्तयेत॥७५॥ [म.सु. ३६७८]  
प्राणातिपातं स्तैन्यं च परदारानथापि च । 
त्रीणि पापानि कायेन सर्वतः परिवर्जयेत॥७६॥ [१३.१३.३]  
कायेन  मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निसेवते । 
तदेवापहरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत॥७७॥ [५.३९.४२]  
वाचा कर्मणि चित्ते च दुर्लभः सगुणे जनः । 
यस्य त्वेवंविधं कार्यं स जनः सर्वदुर्लभः ॥७८॥

मनः

मनसा निश्चयं कृत्वा ततो वाचा विधीयते । 
क्रियते कर्मणा पश्चात्प्रधानं वै मनस्ततः ॥७९॥ 
मनो हि मूलं सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तते । 
शुभाशुभास्ववस्थासु कार्यं तत्सुव्यवस्थितम् ॥८०॥ 
दूरगं बहुधागामि प्रार्थासंशयात्मकम् । 
मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च ॥८१॥ [१२.१८७.३६]  
सर्वं पश्यति चक्षुष्मान्मनोयुक्तेन चक्षुषा । 
मनसि व्याकुले जाते पश्यन्नपि न पश्यति ॥८२॥ 
स्त्रैणस्यावाच्यदेशस्य क्लिन्ननादं व्रणस्य च । 
अभेदेऽपि मनोभेदाज्जनः प्रायेण वञ्च्यते ॥८३॥ 
लालेत्युद्विजते लोको वक्त्रासव इति स्पृहा । 
प्रवञ्च्यते जनेनात्मसंज्ञाशब्दैः स्वयंकृतैः ॥८४॥ 
अभिन्नेष्वपि कार्येषु भिद्यते मनसः क्रिया । 
अन्यथैव स्तनं पुत्रश्चिन्तयत्यन्यथा पतिः ॥८५॥ 
परिव्राट्कामुकशुनामेकस्यां प्रमदातनौ । 
कुणपः कमिनी भक्ष्यमिति तिस्रो विकल्पनः ॥८६॥   
भावशुद्धिर्मनुष्यस्य विज्ञेया सर्वकर्मसु । 
अन्यथा चुम्ब्यते कान्ता भावेन दुहितान्यथा ॥८७॥

ईर्ष्या

अभिध्यालुः परस्वेषु नेह नामुत्र नन्दति । 
तस्मादभिध्या सन्त्यज्य सर्वदाभीप्सता सुखम् ॥८८॥ 
सदा समाहितं चित्तं नरो भूतेषु धारयेत। 
नाभिध्यायेन्न स्पृहयेन्नाबद्धं चिन्तयेदसत॥८९॥ 
नियच्छायच्छ संयच्छ चेन्द्रियाणि मनस्तथा । 
प्रतिषेध्यस्ववाद्येषु दुर्लभेष्वहितेषु च ॥९०॥ 
यस्येर्ष्या  परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये । 
सुखबुद्धयतिअसत्कार्ये तस्य व्याधिरनन्तगः  ॥९१॥ [५.३४.४०]

क्षमा

क्षमावतामयं लोकः परलोकः  क्षमावताम् । 
इह संमानं ऋच्छन्ति परत्र च शुभां गतिम् ॥९२॥ [३.३०.४२]  
नातः श्रीमत्तरं किञ्चिदन्यत्पथ्यतमं तथा । 
प्रभविष्णोर्यथा तात क्षमा सर्वत्र सर्वदा ॥९३॥ [५.३९.४५]  
यदि न स्युर्मनुष्येषु क्षामिणः पृथिवीसमाः । 
न स्यात्सख्यं  मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः ॥९४॥ [३.३०.२५]  
यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयैव निरस्यति । 
यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते ॥९५॥

क्रोधः

न शत्रवः क्षयं यान्ति यावज्जिवमपि घ्नतः । 
क्रोधं नियन्तुं यो वेद तस्य द्वेष्टा न विद्यते ॥९६॥ 
अव्याधिजं कटुकं शीर्षरोगं 
यशोमुषं पापफलोदयं च ।  
सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो  
मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ॥९७॥ [म.सु. ३४४८]  
आत्मोपमस्तु भूतेषु यो भवेदिह  पूरुषः  । 
त्यक्त दण्डो जितक्रोधः स प्रेत्य सुखमेधते  ॥९८॥ [१२.६६.३०,१३.११४.६]  
जातवैरस्तु पुरुषो दुःखं स्वपिति सर्वदा । 
अनिर्वृतेन मनसा स सर्प इव वेश्मनि ॥९९॥  
आतुरस्य कुतो निद्रा त्रस्तस्यामर्षितस्य  च । 
अर्थं चिन्तयतो वापि  कामयानस्य वा पुनः ॥१००॥ [१०.४.२१]  
अक्रोधनः क्रोधनेभ्यो विशिष्टस् 
तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः । 
अमानुषेभ्यो मानुषाश्च प्रधाना  
विद्वांस्तथैवाविदुषः प्रधानः ॥१०१॥ [म.सु. १२२]  
यत्क्रोधनो यजते यद्ददाति 
यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोति । 
वैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य सर्वं 
वृथा  श्रमो भवति क्रोधनस्य ॥१०२॥ [१२.२८८.२७]  
नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेत मत्सरात। 
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥१०३॥ [३.२०३.४०, १२.१८२.१०]  
क्रोधो वैवस्वतो मृत्युस्तृष्णा वैतरणी नदी । 
विद्या कामदुघा धेनुः सन्तोषो नन्दनं वनम् ॥१०४॥ 
क्रुद्धः पापानि कुरुते  क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि । 
क्रुद्धः परुषया वाचा नरः साधूनपि क्षिपेत्  ॥१०५॥ [३.३०.४]  
वाच्यावाच्यं प्रकुपितो न विजानाति कर्हिचित। 
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते क्वचित॥१०६॥ 
क्रोधः शत्रुः शरीरस्थो मनुष्याणां नरोत्तम । 
यः क्रोधलोभौ त्यजति स लोके पूज्यतामियात॥१०७॥ 
देवतासु विशेषेण राजसु ब्राह्मणेषु च । 
नियन्तव्यो भवेत्क्रोधो बालवृद्धातुरेषु च ॥१०८॥ 
धर्मार्थहेतोः क्षमतस्तितिक्षोः शान्तिरुत्तमा । 
लोकसङ्ग्रहणार्थं वै स तु धैर्येण लभ्यते ॥१०९॥

नास्तिक्यं 

नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम् । 
द्वेषं दम्भं च मानं च क्रोधं तैक्ष्ण्यं च वर्जयेत॥११०॥ 
सन्दिग्धेऽपि परे लोके त्याज्यमेवाशुभं बुधैः । 
यदि नास्ति ततः किं स्यादस्ति चेन्नास्तिको हतः ॥१११॥ 
न दृष्टपूर्वा प्रत्यक्षं परलोकं विदुबुधाः । 
आगामांस्त्वनन्तिक्रम्य श्रद्धातव्यं विजानता ॥११२॥ 
अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चातिलङ्घनम् । 
सर्वत्र चानवस्थानमेतन्नाशनमात्मनः ॥११३॥ 
नास्तिकं भिन्नमर्यादं कूले वातमिव स्थितम् । 
वामतः कुरु विश्रब्धं नरं रेणुमिवोद्धतम् ॥११४॥ 
ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्रातिलङ्घिनः । 
विहिंसका दुराचारास्ते भवन्ति गतायुषः ॥११५॥ 
ऐहलौकिकमीहन्ते मांसशोनितवर्धनाः । 
पारलौकिककृत्येषु प्रसुप्ता भृशनास्तिकाः ॥११६॥ 
द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्निह लोके महीयते । 
अब्रुवन्परुषं किञ्चिदसतो नार्थयंस्तथा ॥११७॥ 
संयगल्पं च वक्तव्यमविक्षिप्तेन चेतसि । 
वाक्प्रबन्धो हि संरागाद्विरागाद्वा भवेदसन॥११८॥ 
अभ्यावहति कल्याणं विविधं वाक्सुभाषिता । 
सैव दुर्भाषिता पुंसामनर्थायोपपद्यते ॥११९॥ 
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति 
यैराहतः शोचति रत्र्याहनि । 
स्पृश्य वा मर्मसु ते पतन्ति 
तस्माद्धीरो नावसृजेत्परेषु ॥१२०॥ 
मर्मान्यस्थीनि हृदयं तथासून् 
घोरा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम् । 
तस्माद्वाचं रुचतीन्तीक्ष्णरूपं 
धर्मारामो अन्त्यशो वर्जयेत्ताम् ॥१२१॥ 
संरोहति शनैर्विद्धं वनं परशुना हतम् । 
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति तत्क्षतम् ॥१२२॥ 
हीनाङ्गनतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्विगर्हितान। 
रूपद्रविणहीनांश्च सत्त्वह्नंश्च नाक्षिपेत॥१२३॥ 
नाक्रोशमिच्छेन्न मृषा वदेच्च 
न पैशुन्यं जनवादं न कुर्यात। 
सत्यव्रतो मितभाषो प्रमत्तस्त्य् 
अवाग्द्वारमुपैति गुप्तिम् ॥१२४॥ 
प्रत्यक्षं गुणवादी यः परोक्षे तु विनिन्दकः । 
स मानवः श्ववल्लोके नष्टलोकपरायणः ॥१२५॥ 
न वाच्यः परिवादो वै न श्रोतव्यः कदाचन । 
कर्णौ वापि पिधातव्यौ गन्तव्यं व ततोऽन्यतः ॥१२६॥ 
सत्यधर्मच्युतात्पुंसः क्रुद्धादाशीविसादिव । 
नास्तिकोअःप्युद्विजेतेह जनः किं पुनरास्तिकः ॥१२७॥

सत्यम्

अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम् । 
मृत्युरापद्यते मोहात्सत्येनापद्यतेऽमृतम् ॥१२८॥ [१२.१६९.२८]  
न यज्ञाः फलदानानि नियमास्तार्यन्तिइ हि । 
यथा सत्यं परं लोके पुरुषं पुरुषर्षभ ॥१२९॥ 
ब्राह्मणो वा मनुष्याणामादित्यो वापि तेजसाम् । 
शिरो वा सर्वगात्राणां धर्माणां सत्यमुत्तमम् ॥१३०॥ 
यः परार्थेऽपहरति स्वां वाचं पुरुषाधमः । 
आत्मार्थं किं न कुर्यात्स पापनरकानिभार्यः ॥१३१॥ 
सत्यां वाचमहिंसां च वदेदपरिवादिनीम् । 
कल्योपेतामपरुषामनृशंसामपैशुनाम् ॥१३२॥ 
दृष्टानुभूतमर्थं यः पृष्टो न विनिगूहते । 
यथाभूतं प्रवादित्वातीत्येतत्सत्यलक्षणम् ॥१३३॥ 
न तथ्यवचनं सत्यं नातथ्यवचनं मृषा । 
यद्भूतहितमत्यर्थं तत्सत्यमितरं मृषा ॥१३४॥ 
धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राणाः संस्थितिहेतवः । 
तान्निघ्नता किं न हतं रक्षा भूतहितार्था च ॥१३५॥

अहिंसा 

जिवितं यः स्वयं हीच्छेत्कथं सोऽन्यं प्रघातयेत। 
यद्यदात्मन इच्छेत तत्परस्यापि चिन्तयेत॥१३६॥ [१२.२५१.२१]  
यस्यान्ते श्वापि चरणौ कुरुते मूर्धन्य शङ्कितः । 
स कायः परपीडनैर्धार्यत इति को नरः ॥१३७॥ 
कृमयो भस्मविष्टा वा निष्ठा यस्येदृशी भवेत। 
कायोऽयं पालयं पीड्य यत्क्? परिपाल्यते ॥१३८॥ 
गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतोऽपि न । 
फलं भूतहितार्थाय तत्पशोरिव चेष्टितम् ॥१३९॥ 
एकं सूते मृगारिणी बहून्सूते वृकी सुतान। 
उत्तारः प्रलयं यान्ति नाद्यमानाः कथञ्चन ॥१४०॥ [म.सु. ७४१२]  
वधबन्धपरिक्लेशान्प्राणिनो न करोति यः । 
स सर्वस्य हितं प्रेप्सुः सुखमत्यन्तमश्नुते ॥१४१॥ 
यच्चिन्तयति यद्याति रतिं बध्नाति यत्र च । 
तथा चाप्नोत्ययत्नेन प्राणिनो न हिनस्ति यः ॥१४२॥ 
रूपमव्यङ्गतामायुः पूर्णं प्रज्ञं चौर्यं स्मृतिम् । 
प्राप्तुकामैर्नरैर्हिंसा वर्जनीया कृतात्मभिः ॥१४३॥ 
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति दयापरः । 
अभयं तस्य भूतानि ददतीह न संशयः ॥१४४॥ 
सर्वसत्त्वेषु यद्धानमेकसत्त्वे च या दया । 
सर्वसत्त्वप्रदानाद्धि दयैका च विशिष्यते ॥१४५॥ 
न हि प्राणात्प्रियतरं लोके किञ्चन विद्यते । 
तस्माद्दया नरः कुर्याद्यथात्मनि तथा परे ॥१४६॥ 
अक्रोधनः सत्यवादी भूतानामविहिंसकः । 
अनसूयः सदाचारो दीर्घमायुरवाप्नुयात॥१४७॥ [म.सु. १२३]  
दौष्कुला व्याधिबहुला दुराचाराः प्रहारिणः । 
भवन्त्यल्पायुषः पापा रोदुका कश्मलोदयात॥१४८॥

अस्तेन्यम्

ये धनान्य्  अपकर्षन्ति नराः स्वबलमाश्रिताः । 
न हरेद्धर्मकामं च प्रमुषन्ति न संशयः  ॥१४९॥ [५.७.२४]  
आहरन्कस्यचिद्द्रव्यं यो नरः सुखमावसेत। 
सर्वतः शङ्कितः स्तेनो मृगो ग्राममिवागतः ॥१५०॥ 
त्रीण्येव च धनान्याहुः पुरुषस्योत्तमव्रताः । 
न द्रुह्याच्चैव दयाच्च सत्यं चैव सदा वदेत॥१५१॥ 
दुःखिने बन्धुवर्गाय सुहृदे संश्रिताय च । 
या नाभिद्रुह्यत वृत्तिः सा कृपातिगरीयसी ॥१५२॥

परदार

परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हिचित। 
न हीदृशमनायुष्मं यथान्यस्त्रीनिषेवनम् ॥१५३॥ 
तत्प्राज्ञे विनीतेन ज्ञानविज्ञानवेदिना । 
नायुष्कामेन सेव्याः स्युर्मनसापि परस्त्रियः ॥१५४॥ 
तदेव संस्पर्शसुखं सैव चान्ते विडम्बना । 
स्वासु चान्यासु च स्त्रीषु परस्त्रीष्वथ को गुणः ॥१५५॥

सुशील

तस्माद्वाक्कायचित्तैस्तु नाचरेदशुभं नरः । 
शुभाशुभं ह्याचरति तस्याश्नुते फलम् ॥१५६॥ 
अद्रोहः SअB्तेषु कायेन मनसा गिरा । 
अनुग्रहाच्च दानं च शिलामेतद्विदुबुधाः ॥१५७॥ 
धः सत्यं तथा वृत्तं बलं ज़्श्चैव ५मः । 
निश्चयेन महाराज सदा नास्त्यत्र संशयः ॥१५८॥ 
शीलेन हि त्रयोलोकः शक्या जेतुं न संशयः । 
न हिकिञ्चिदसाध्यं वै लोके शीलेन निश्चितः ॥१५९॥ 
शीलं प्रधानं Pऊए तद्यस्येह प्रणश्यति । 
न त्w Jइतेनार्थो दुःशीलं किं प्रयोजनम् ॥१६०॥ 
ज्यायांसमपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत। 
अपि शूद्रं तु धर्मज्ञं सवृत्तं चापि पूजयेत॥१६१॥ 
वृत्तेन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते । 
मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं शीलेन रक्ष्यते ॥१६२॥ 
आत्मानमाख्याति कुलीनो यो नरः  
स्वशीलचारित्रकृतैः शुभोदयैः  । 
प्रनष्टमप्यात्मकुलं तथा नरः 
पुनः प्रकाशं कुरुते स्वशीलतः  ॥१६३॥ [१३.४८.४८]  
सर्वे च वेदाः सह षड्भिरङ्गैः 
सांख्यं पुराणं च कुले च जन्म । 
सर्वाणि नैतानि गतिर्भवन्ति 
शीलव्यपेतस्य नरस्य राजन॥१६४॥ [१३.२३.१२]  
न बान्धवा न च वित्तं न विद्या   
न च श्रुतं न च मन्त्रा न वीर्यम् । 
दुःखात्त्रातुं सर्व एवोत्सहन्ते 
परत्र शीले न तु तत्र लोके  ॥१६५॥ [१२.२७५.१५]  
यो लोकम्  अनुगृह्णाति दरिद्रं दीनमानसम्  । 
स पुत्रपशुभिर्वृद्धिं यशश्चाक्षयम्  अश्नुते ॥१६६॥ [५.३९.१५]  
अमित्रमपि यो  दीनं शरणैषिणमागतम् । 
व्यसनेष्वनुगृह्णाति  स वै पुरुष उच्यते  ॥१६७॥ [१३.५८.१०]

दानम्

सार्थः प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः । 
आतुरस्य भिषङ्मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥१६८॥ [३.२९७.४५]  
न माता न पिता किञ्चित्कस्यचित्प्रतिपद्यते । 
दानपथ्योदनो जन्तुः स्वकर्मफलमश्नुते ॥१६९॥ [१२.२८७.३७]  
अमात्सर्यं बुधाः प्राहुर्दानं धर्मे च संयमम् । 
अवस्थितेन नित्यं हि त्यागेत्यासाद्यते शुभम्  ॥१७०॥ [१२.१५६.१३]  
दानेन भोगी भवति मेधावी वृद्धसेवया । 
अहिंसया च दीर्घायुरिति प्राहुर्मनीषिणः ॥१७१॥ [१३.१४९.११]  
न दानाद्  दुष्करतरं त्रिषु लोकेषु विद्यते  । 
अर्थे हि महती तृष्णा स च कृच्छ्रेण  लभ्यते ॥१७२॥ [३.२४५.२७]  
दुष्करं बत कुर्वन्ति महतोऽर्थांस्त्यजन्ति ये । 
वयं त्वेनान्परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः ॥१७३॥ [१२.१०५.९]  
अर्थवानर्थमर्थिभ्यो न ददात्यत्र को गुणः । 
एकैव गतिरर्थस्य दान्यमन्यविपत्तयः ॥१७४॥ 
धनानि जिवितं चैव परार्थे प्राज्ञा उत्सृजेत। 
सन्निमित्तं वरं त्यागो विनाशे नीयते सती ॥१७५॥ 
दाडध्वं भूञ्जता भृशं मा भूत कृपणा जनाः । 
कर्मक्षयेण क्षीयन्ते नोपभोगेन सञ्चयाः ॥१७६॥ 
अग्निहोत्राफला वेदा दत्तभुक्तफलं धनम् । 
रतिपुत्रफला नारी शीलवृत्तफलं श्रुतम् ॥१७७॥ 
धनेन किं येन ददाति नाश्नुते 
बलेन किं येन रिपून्न बाधते । 
श्रुतेन किं येन न धर्ममाचरेत् 
किमात्मना यो न जितेन्द्रियो वशी ॥१७८॥ 
यस्य प्रदानवन्ध्यानि धनान्यायान्ति यान्ति च ।  
स लोहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जिवति ॥१७९॥ [पञ्च. ३.९७, ना.पु. १.४.१८]  
दानं हि भूताभयदक्षिणायाः 
सर्वाणि दानान्यधितिष्ठतीह । 
तीक्ष्णं तनुं यः प्रथमं जहाति 
सोऽनन्तमाप्नोत्यभयं प्रजाभ्यः ॥१८०॥ [१२.२३७.२६]  
देशकालागमक्षेत्रद्रव्यदातृमनोगुणाः । 
सुकृतस्यापि दानस्य फलातिशयहेतवः ॥१८१॥ 
द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः । 
दुर्भिक्षे चान्नदाता च सुभिक्षे च हिरण्यदः ॥१८२॥ 
अन्येषु च यद्दत्तं षडशीतिमुखेषु च । 
चन्द्रसूर्योपरागे च विष्णवे च तदक्षयम् ॥१८३॥ 
प्राणसन्तापनिर्विष्टाः काकिन्योऽपि महाFअः । 
अन्यायोपार्जितदत्ता न परार्थे सहस्रशः ॥१८४॥ 
अर्थं न दद्यान्न चासत्सु ङान्ब्रूयान्न चानः । 
आदद्याच्च न साधुभ्यो नासत्Pऊअं संश्रयेत॥१८५॥ 
ब्राह्मणश्चेन्न विद्येत श्रुतवृत्तोपसंहितः । 
प्रतिग्रहीता दानस्य मोघं स्याद्धनिनां धनम् ॥१८६॥ [१३.१२२.१०]  
चरित्रनियता राजन्ये कृशाः कृशवृत्तयः । 
अर्थिनश्चोपगच्छन्ति तेषु दत्तं महाFफ़् ॥१८७॥ 
न दद्याद्याचसे दानं न भयान्नोपकारिणे । 
न नृत्यगीतशीलेभ्यो हासकेभ्यो न धर्मिकः ॥१८८॥ 
माता पिता वा प्राणानां भवतामर्थिनौ यदि । 
ताभ्यां सम्प्रतिदातव्यस्ते हि ताभ्यामुपार्जिताः ॥१८९॥ 
यन्मातापितरौ क्लेशं सहेते गर्भधारणे । 
न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि ॥१९०॥ 
दरिद्रान्भज  कौन्तेय मा प्रयच्छेश्वरे धनम् । 
व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य किमौषधैः ॥१९१॥ [हि. १.१५]  
अयाचतः सीदतश्च सर्वोपायैर्नियन्तव्यः । 
आनृशंस्यं परो धर्मोऽयाचते यत्प्रदीयते ॥१९२॥ 
नावमन्येताभिगती न प्रणुद्यात्कथञ्चन । 
अपि श्वपाके शुनि वा न दानं विप्रणश्यति ॥१९३॥ 
अहन्यहनि याचन्तं कोऽवमन्येद्गुरुं यथा । 
मार्जनं दर्पणस्येव यः करोति दिने दिने ॥१९४॥ [म.सु. ४०५०]  
नातः परं च लोकेषु किञ्चित्पापिष्टमस्ति वै । 
यथात्मनाशनं लोके नास्ति देहीति वा पुनः ॥१९५॥ 
शिक्ष्यन्तिइ न यच्छन्ते देहीति कृपणा नराः । 
अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानिति ॥१९६॥ 
प्रदद्याद्देयमित्येव यजेद्यष्टव्यमित्यपि । 
अस्तु वास्त्रफलं मा च कर्तव्यं पुरुषेण हि ॥१९७॥ 
हिरण्यदानं गोदानं पृथिवीदानमित्यपि । 
एतानि वै पवित्राणि तार्यन्तिइ परत्र च ॥१९८॥ [१३.५८.५]  
सुवर्णं रजतं वस्त्री मणिमुक्तावसूनि च । 
सर्वमेतन्महाराज ददासि वसुवान्धनम् ॥१९९॥ 
दद्याच्छुभं यः कपिलां सचेलां  
कांस्योपदोहां कनकाग्रशृङ्गीम् । 
तैस्तैर्गुणैः कामदुघा हि  भूत्वा  
नरं प्रदातारमुपैति सा गौः ॥२००॥ [१३.५७.२८]  
सुगन्धधूपान्य्  अनुलेपनानि 
स्नानानि  माल्यानि च मानवो यः । 
दद्याद्द्विजेभ्यः स भवेदरोगी  
तथा सुरूपश्च स देवलोके  ॥२०१॥ [१३.५७.३८]  
तिलान्ददत पानीयं दीपान्ददत मा प्रथा । 
ज्ञातीभिः सह मोदध्वमेतत्प्रेत्य सुदुर्लभम् ॥२०२॥ [१३.९९.२०]  
दुर्लभं सलिलं तात विशेषेण परत्र च । 
पानीयस्य प्रदानेन तृप्तिर्भवति शाश्वती ॥२०३॥ [१३.९९.१९]  
अलोकदाता चक्षुष्मान्प्रभायुक्तो भवेन्नरः । 
प्रदीपदः स्वर्गलोके दीपमालेव राजते ॥२०४॥ 
छेत्रं हि भारतश्रेष्ठ यो ददाति द्विजातये । 
स चक्रलोके वसति पूज्यमानोऽप्सरोगणैः ॥२०५॥ 
उपनाहौ तु यो दद्याच्छ्लक्ष्णस्नेहसमन्वितौ । 
सोऽपि लोकानवाप्नोति दैवतैरभिपूजितः ॥२०६॥ 
सर्वस्वमपि यो दद्यात्कलुषेणान्तरात्मन। 
न तेन स्वर्गमाप्नोति चित्तमेवात्र कारणम् ॥२०७॥ 
यद्यदिष्टतमं लोके यच्च स्याद्  दयितं गृहे । 
तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता ॥२०८॥ [१३.५८.७]  
सत्कृत्य तु द्विजातिभ्यो यद्दीयेत तदुत्तमम् ।  
याचितेन हि यद्दत्तं तदाहुर्मध्यमं बुधाः ॥२०९॥ [१२.२८२.१८]  
अवज्ञया दीयते यद्यदेवाश्रद्धयापि च  । 
तदाहुरधमं दानं मुनयः सत्यवादिनः ॥२१०॥ [१२.२८२.१९]  
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत। 
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥२११॥ [गीता १७.२८]  
देयानि घानपिन्याकशाकान्यपि हि याचतः । 
तदभ्यसोचितत्यागो मांसाद्यपि हि दास्यते ॥२१२॥ 
यो न दद्यात्प्रतिश्रुत्य स्वल्पं वा यदि वा बहु । 
आशास्तस्य हताः सर्वाः क्लीबस्येव हताः क्रियाः ॥२१३॥ 
करिष्य इति संश्रुत्य कर्तव्यं तदकुर्वतः । 
मिथ्यावचनदग्धस्य इष्टं पूर्तं विहन्यते ॥२१४॥ 
एकाग्निकर्म हवनं त्रोटायां यश्च हूयते । 
अन्तर्वेद्यां च यद्दानमिष्टं तदभिधीयते ॥२१५॥ 
वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च । 
अन्नप्रदानमारामः पूर्तमित्यभिधीयते ॥२१६॥ 
प्रायेणाKअKय्Wआमृत्युरुद्विजते नरः । 
KअKयः प्रतीक्षन्ते मृत्युं प्रियमिवातिथिम् ॥२१७॥ 
क्? ते त्यक्तसद्मृत्तः सुखं रात्रिषु शेरते । 
मरणान्तरिता य्Q नरकेषूपपत्तयः ॥२१८॥ 
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते । 
श्रान्तायादृष्टPआय त्w पुण्यFफ़् महत॥२१९॥ 
कृशाय ह्रीमते तात प्रिक्ष्तीनाय सीदते । 
अपहन्यात्क्षुधां यस्तु न तेन Pऊअः समः ॥२२०॥ 
प्रत्यक्षं प्रीतिजनानां भोक्तृदात्रोर्महाFफ़् । 
Sआन्यन्यानि दानानि परोक्षFअवन्त्युत ॥२२१॥ 
देयमार्त्w शरणं तश्रान्त्w चासनम् । 
तृषित्w च पाणीयं क्षुधित्w च भोजनम् ॥२२२॥ 
चक्षुर्दद्याद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्यात्सुभाषितम् । 
प्रत्युत्थानाभिगमनं कुयान्न्यायेन चारणम् ॥२२३॥ 
तृणानि भूमिरुदकं वाक्४मं च सूनृता । 
सतामेतानि गेहेषु नोच्चिद्यन्ते कथञ्चन ॥२२४॥ 
य्Q नाग्रभुजो देवा न वृद्धातिथिबालकाः । 
राक्षासानेव तान्विद्धि निर्प्wअसत्कारमङ्गलान॥२२५॥ 
एकः स्वादु न भुञ्जीत एकः स्व्@आन्न चिन्तयेत। 
एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जाग्र्यात॥२२६॥

गुरु

येषां न पचते माता येषां न पचते पिता । 
उच्छिष्टं येऽभिकाङ्क्षन्ति तेषामेतान्महासुखम् ॥२२७॥ 
दुर्बलार्थं बलं तस्य त्यागार्थं च परिग्रहः । 
पाकश्चैवापचितार्थं पितरस्तेन पुत्रिणः ॥२२८॥ 
अनु तं तात जीवन्ति ज्ञातयः सह बान्धवाः ।  
पर्जन्यमिव भूतानि द्रुमं स्वादुमिवाण्डजाः ॥२२९॥ [१२.७६.३६]  
श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यज्ज्ञातिरवसीदति । 
दग्धवृक्षं मृग इव सादनं तस्य निन्दति  ॥२३०॥ [५.३९.२५]  
चत्वारस्ते तात गृहे वसन्तु 
श्रियाभिजुष्टस्य गृहस्थधर्मे । 
दीनो  ज्ञातिश्चावसन्नः कुलीनः 
सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या ॥२३१॥ [५.३३.५९]  
अकर्मशीलं च महाशनं च 
लोकद्विष्टं बहुमायं नृशंसम् । 
अदेशकालज्ञमनिष्टवेषं 
एतान्गृहे न प्रतिवासयीत ॥२३२॥ [५.३७.३१]  
ऋत्विक्पुरोहिताचार्याः शिष्याः संबन्धिबान्धवाः । 
सर्वे पूज्याश्च मान्याश्च श्रुतवृत्तोपसंहिताः ॥२३३॥ [१३.३७.६]  
उपाध्यायं पितरं मातरं च 
येऽभिद्रुह्यन्ति मनसा कर्मणा वा । 
तेषां पापं भ्रूणहत्याविशिष्टं 
नान्यस्तस्मात्  पापकृच्चास्ति लोके ॥२३४॥ [१२.१०९.२६]  
शरीरमेतौ कुरुतः पिता माता च भारत । 
आचार्यशास्ता या जातिः सा दिव्या  साजरामरा ॥२३५॥ [५.४४.५]  
लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव च । 
यस्माच्चाधीयते नरस्  तं पूर्वमभिवादयेत॥२३६॥ [मनु २.११७, प.पु. ३.५१.२७]  
गुरुणा वैरनिर्बन्धो न कर्तव्यः कदाचन । 
अनुमान्यः प्रसाद्यश्च गुरुः क्रुद्धो विजानता  ॥२३७॥ [१३.१०७.४६]  
सम्यङ्मिथ्याप्रवृत्तेऽपि वर्तितव्यं गुराविह । 
गुरुनिन्दा निहत्य्  आयुर्मनुष्याणां न संशयः ॥२३८॥ [१३.१०७.४७]  
तपःशौचवता नित्यं धर्मसत्यरतेन च । 
मातापित्रोरहरहः पूजनं कार्यमञ्जसा ॥२३९॥ [१२.१२७.९]  
माता गुरुतरा भूमेः पिता उच्चरतश्च खात। 
मनो शीघ्रतरं वायोश्चिन्ता बहुतरी तृणात्  ॥२४०॥ [३.२९७.४१]  
पिता माता च राजेन्द्र तुष्यतो य्w देहिनः । 
इह प्रेत्य च तस्याथ कीर्तिर्Bःइ शाश्वती ॥२४१॥ 
ZअK प्राणदाता य्w चान्नानि भुञ्जते । 
क्रमेणैते त्रयोऽप्युक्ताः पितरो धसाधने ॥२४२॥ 
प्रीतिंफ़् पितुः पुत्रः Sफ़् पुत्र्w वै पिता । 
Zअदानि देयानि पिता त्वेकः प्रयच्छति ॥२४३॥ 
समर्थमसमर्थं वा कृशं चाप्यकृशं तथा । 
रक्षत्येव सुरं माता नान्यः पोष्टा त्८विधः ॥२४४॥ 
स च शोचति नाप्येनं स्ववीर्यमककर्षति । 
श्रिया हीनोऽपि यो गेहे तवेति प्रतिपद्यते ॥२४५॥ 
पुत्रपौत्रोपप नोऽपि जननीं यः समाश्रितः । 
अपि वर्षचतस्यन्ते विहायस्येष वर्तते ॥२४६॥ 
तदा समृद्धो Bःइ तदा Bःइ द्Sइतः । 
तदा शून्यं जगत्Sफ़् यदा ंआ वियुज्यते ॥२४७॥ 
अभिवादयेत वेद्धमसनं चास्य दर्शयेत। 
Kअज्ञालिरुपासीत गच्छन्तं पृष्टतोन्वियत॥२४८॥ 
ऊर्ध्वं प्राणा उत्क्रामन्ति यूनः स्थाविर आयति । 
प्रत्युत्थानाभि वादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ॥२४९॥ 
अभिवादनशीलस्य णीफ़् वृद्धोपसेविनः । 
चत्वारि त्w वर्धन्ते कीर्तिरायुर्यशो बलम् ॥२५०॥ 
वयसः Kंअणोऽथास्य xअस्याभिजन्w च । 
वेषवाग्बुद्धिसारूयमनुन्मत्त्w ळम् ॥२५१॥ 
विषण्णं दीनमाविग्नं क्षुधार्तं व्याधिपीडितम् । 
हृतस्वं व्यसनार्तं च णीअमाश्वासयेन्नरः ॥२५२॥ 
xइXयुदितं सम्यङ्निबद्धं स्वेषु Kंअसु । 
धंळं निषेवेत सदाचारमतन्द्रितः ॥२५३॥ 
आचाराद्विच्युतो जन्तुर्न धFअमश्नुते । 
आचारा हि संयुक्तः सम्PनFअभाग्भवेत॥२५४॥ 
अमावास्यं चतुर्दश्यां Pनमस्यष्टमीषु च । 
ब्रह्मचारी भवेन्णीअममृतस्नातको द्विजः ॥२५५॥

यमनियमव्रत

नादत्तमिच्छेन्न पिबेच्च मद्यं 
प्राणान्न हिंसेन्न वदेच्च मिथ्याम् । 
परस्य दारान्मनसापि नेच्छेद् 
यः स्वर्गमिच्छेद्गृहवत्प्रवेष्टुम् ॥२५६॥ 
नृत्यं गीतं वादित्रं गन्धमाल्यं 
यानं दर्पं शायनं चासवं च । 
संवर्जयन्पर्वकाले मिताशी 
मरुतां लोकानक्षयानभ्युपैति ॥२५७॥ 
यमान्सेवेत सततं न नित्यं नियमान्बुधः । 
यमान्पतत्यसेवन्हि नियमान्केवलं भजन॥२५८॥ 
आनृशंस्यं क्षमा सत्यमहिंसा दम आर्जवम् । 
प्रीतिः प्रसादो माधुर्यं मार्दवं च यमा दश ॥२५९॥ [म.सु. ४८६९]  
दानमिज्या तपो ध्यानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः । 
व्रतोपवासमौनं च आननं च नियमा दश ॥२६०॥

अर्थः
धर्मेणार्थः समाहार्यो धर्मलब्धं त्रिधा धनम् । 
कर्तव्यं धर्मपरमं मानवेन प्रयत्नतः ॥२६१॥ 
एकेनांशेन धर्मार्थः कर्तव्यो भूमिमिच्छतः । 
एकेनांशेन कामार्थ एकमंशं विवर्धयेत॥२६२॥ 
येऽर्था धर्मेण ते लभ्या ये धर्मेण धिगस्तु तान। 
धर्मान्वै शाश्वतं लोके न जह्यादर्थकाङ्क्षया ॥२६३॥ 
धर्मार्थं यस्य वित्तेहा तस्यानीह गरीयसी । 
प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ॥२६४॥ 
सवेसामेव शौचानामर्थशौचं विशिष्यते । 
योऽर्थे शुचिर्हि सा शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः ॥२६५॥ 
येऽर्थाः क्लेशेन महता धर्मस्यातिक्रमेण वा । 
अरेर्वा प्रणिपातेन मा स्म तेषु कृथा मनः ॥२६६॥ 
जातस्य हि कुले मुख्ये परवित्तेषु गृध्यतः । 
लोभश्च प्रज्ञामाहन्ति प्रज्ञा हन्ति हता श्रियम् ॥२६७॥ 
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रितयं जिविते फलम् । 
एतत्त्रयमवाप्तव्यमधर्मपरिवर्जितम् ॥२६८॥ 
अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्धर्मतः कामतोऽर्थतः । 
गते हि दिवसे तस्मिंस्तदूनं तस्य जिवितम् ॥२६९॥ 
यन्न धर्माय नार्थाय न कामाय न शान्तये । 
व्यर्थं तज्जन्मिनां जन्म मरणायैव केवलम् ॥२७०॥ 
अर्थांस्त्यजत पात्रेषु भजध्वं कामजान्गुणान। 
प्रियं प्रियेभ्यः कुरुत मृत्युर्हि त्वरते जयी ॥२७१॥

सुखम्

इह वैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह । 
इह चामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नो इह ॥२७२॥ [३.१८१.३४]  
धनानि येषां विपुलानि सन्ति  
नित्यं रमन्ते सुविभूषिताश्च  । 
तेषामयं शत्रुवरघ्नलोको  
नासौ सदा देहसुखे रतानाम् ॥२७३॥ [३.१८१.३५]  
ये युक्तयोगास्  तपसि प्रसक्ताः 
स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहान। 
जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्टास् 
तेषामसौ नायमरिघ्न लोकः ॥२७४॥ [३.१८१.३६]  
ये धर्ममेव प्रथमं चरन्ति 
धर्मेण लब्ध्वा च धनानि काले । 
दारानवाप्य क्रतुभिर्यजन्ते 
तेषामयं चैव परश्च लोकः ॥२७५॥ [३.१८१.३७]  
ये नैव विद्यां न तपो न दानं 
दानं न चापि पूजां क्रतुभिर्यजन्ते  । 
न चाधिगच्छन्ति सुखान्यभाग्यास् 
तेषामयं चैव परश्च लोकः ॥२७६॥ [३.१८१.३८]

तीर्थयात्रा 

अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः । 
आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते ॥२७७॥ [म.सु. १२४]  
अनुपोष्य त्रिरात्राणि तिर्थान्यनभिगम्य च । 
अदत्त्वा काञ्चनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते ॥२७८॥ [ना.पु. २.६२.६, प.पु. ३.११.१८]  
सदा दरिद्रैरपि हि शक्यं प्राप्तुं नराधिप । 
तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञेरपि विशिष्यते ॥२७९॥

दरिद्रः

मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राज्यमरक्षकम्  । 
मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥२८०॥ [पञ्. २.१००]  
दुर्भिक्षादेव दुर्भिक्षं भयादतिभयं तथा  । 
मृतेभ्यः प्रमृतं यान्ति दरिद्राः पापकारिणः ॥२८१॥ [१२.१७४.३]  
दरिद्रस्य मनुष्यस्य दुष्प्रज्ञस्याधनस्य च । 
कालेऽप्युक्तं हितं वाक्यं न कश्चित्प्रतिपद्यते ॥२८२॥ 
सतोऽपि न विराजन्ते लुप्तार्थस्येतरे गुणाः । 
आदित्य इव भूतानां श्रीर्गुणानां प्रकाशिकाः ॥२८३॥ 
चण्डलश्च दरिद्रश्च द्वावेतौ सदृशौ मतौ । 
चण्डलस्य न गृह्णन्ति दरिद्रस्य न प्रयच्छति ॥२८४॥ 
अहिरण्यमदासं तदल्पान्नाद्यगोरसम् । 
गृहं कृपणार्तीनां नरकस्य परो निधिः ॥२८५॥  
यश्च कृशः कृशधनः कृशभृत्यः कृशातिथिः । 
स वै राजन्कृशनामा न शरीरकृशः कृशः ॥२८६॥ 
सुहृदां हि धनं भुङ्क्ते कृत्वा प्रणयमीप्सितम् । 
प्रतिकर्तुमशक्तस्य जिविनांतान्मरणं वरम् ॥२८७॥ 
न तथा खिद्यते राजन्प्रकृत्या निर्धनो जनः । 
यथा भद्राणि सम्प्राप्य तैर्विहीनः सुखैधितः ॥२८८॥ 
प्रायेण श्रीमतां गेहे भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते । 
दरिद्राणां तु राजेन्द्र सशाकमपि जीर्यति ॥२८९॥ 
संपन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा । 
क्षुत्स्वादुतां जनयति सा चाढ्येषु न विद्यते  ॥२९०॥ [५.३४.४८]  
क्षुद्धर्मसंज्ञां प्रणुदत्यादत्ते धैर्यमेव च । 
अर्थानुसारिणी  जिह्वा कर्षत्येव रसान्प्रति ॥२९१॥ [३.२४६.२४]  
विषमां हि दशां प्राप्य देवान्गर्हयतेऽबुधः  । 
आत्मनः कर्म दोषाणि न विजानात्यपण्डितः ॥२९२॥ [३.२००.६]  
ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम् । 
तपो महत्समातिष्ठेन्  न ह्यनुप्तं पररोहति ॥२९३॥  [१३.१४९.१०]  
अत्यन्तविमुखे दैवे व्यर्थयत्ने च पौरुषे । 
तेजस्विनो  दरिद्रस्य वनादन्यत्कुतः सुखम् ॥२९४॥ [म.सु. ६६१]  
प्रत्यादिष्टस्य वित्तेन विषमार्पितचेतसः । 
तुल्ये सति परिक्लेशे कः प्रद्वेषस्तपोवने ॥२९५॥  
कुब्जस्य कीटखातस्य दावनिष्णुसितत्वचः । 
तरोरप्यूषरस्थस्य भद्रं जन्म न चार्थिनः ॥२९६॥ 
एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर । 
एवमाशाग्रहग्रस्तैः क्रीडन्ति धनिनोऽर्थिभिः ॥२९७॥  [काप्राणायाम. ३३९]  
अहन्यहनि भूतानि सृजत्येव प्रजापतिः । 
अद्यापि न सृजत्येकं योऽर्थिनं नावमन्यते ॥२९८॥ 
कण्ठे गद्गदता स्वेदो मुखे वैवर्ण्यवेपथू । 
म्रियमाणस्य चिह्नानि यानि तान्येव याचतः ॥२९९॥

संसर्गः

वस्त्रमम्भस्  तिलान्भूमिं गन्धो वासयते यथा ।  
पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः ॥३००॥ [३.१.२२]  
हीयते हि मतिस्तात हीनैः सह समागमात। 
समैश्च समतामेति विशिष्टैश्च विशिष्टताम् ॥३०१॥ 
गुणवत्सु गुणाल्पोऽपि याति विस्तरतां न्èणाम् । 
पतितः स्वादुलिमाले तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥३०२॥  
महानप्यल्पतामेति निर्गुणे गुणविस्तरः । 
आधारानुस्वभावत्वाद्गजेन्द्र इव दर्पणे ॥३०३॥ 
तस्माद्गुणेषु राज्येत मा दोषेषु कदाचन । 
निर्गुणो यो हि दुर्बुद्धिरात्मनः सोऽभिरुच्यते ॥३०४॥

साधुः

सद्भिरेव सहासीत सद्भिः कुर्वीत सङ्गतिम् । 
सद्भिर्विविदं मैत्रीं नासद्भिः किञ्चिदाचरेत॥३०५॥ 
न प्रहृष्यति सम्माने निन्दितो नानुतप्यते । 
न क्रुद्धः परुषाण्याह तमाहुः साधुलक्षणम् ॥३०६॥ 
न स्मरन्त्यपराद्धानि स्मरन्ति सुकृतानि च । 
असम्भिन्नार्यमर्यादाः साधवः पुरुषोत्तमाः ॥३०७॥ 
यथा यथा प्रकृष्टानां क्षेत्राणां शस्यसम्पदः । 
शाखा च फलभारेण नम्रः साधुस्तथा तथा ॥३०८॥ 
पृष्ठतो न विजल्पन्ति दीनमभ्युद्धरन्ति च । 
संवासन्नावमन्यन्ते सेव्या राजेन्द्र साधवः ॥३०९॥ 
अर्थं महान्तमासाद्य विद्यामाचार्ययतिअमेव च । 
विचरेदसमुन्नद्धं यः स पण्डित उच्यते ॥३१०॥ 
अनुगन्तुं सतां वर्त्म यदि कृत्स्नं न शक्यते । 
स्वल्पमप्यनुगन्तव्यं मार्गस्थोऽपि न सीदति  ॥३११॥ [म.सु. १४३७]  
न केवलं जनस्यास्य साधुर्भवति सम्मतः । 
पुरुषं वृतसम्पन्नमात्मापि बहु मन्यते ॥३१२॥ 
आर्यवृत्तमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम् । 
सन्तः परार्थं कुर्वाना नावेक्षन्ते प्रतिक्रियाम् ॥३१३॥ 
वृत्तं यत्नेन संरक्ष्यमुत्तमेति च याति च । 
अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ॥३१४॥ 
प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत ह्यात्मनो वृत्तमात्मन। 
किं नु मे पशुभिस्तुल्यं किमु सत्पुरुषैः समम् ॥३१५॥ 
कर्ता कारयिता चैव यश्चैवमनुमन्यते । 
शुभं वा यदि वा पापं तेषामपि समं फलम् ॥३१६॥ 
न पापे प्रतिपापः स्यात्साधुरेव सदा भवेत। 
आत्मनैव हतः पापो यः पापं कर्तुमिच्छति ॥३१७॥ 
आरोप्यते शिला शैले क्लेशेन महता यथा । 
पत्यते च सुखेनाधस्तथात्मा पुण्यपापयोः ॥३१८॥ 
दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः । 
यावत्स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते ॥३१९॥ 
कीर्तिर्हि पुरुषान्लोके सञ्जिवयति मातृवत। 
अकीर्तिर्जिवितं हन्ति जिवतोऽपि शरीरिणः ॥३२०॥ 
द्रोग्धव्यं न च मित्रेषु न विश्वस्तेषु कर्हिचित। 
यस्य चान्नानि भुञ्जीत यत्र च स्यात्प्रतिश्रयः ॥३२१॥ [३.१५४.१३]

असाधुः

ब्रह्मघ्ना च सरापे च चौरे भग्नव्रते च ते । 
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥३२२॥ 
नरकाध्युषितः पन्था गन्तव्यस्तेन दारुणः । 
अपापे पापहृदये यः पापमनुतिष्ठति ॥३२३॥ 
यः करोति नरः पापं तस्यात्मा ध्रुवं प्रियः । 
आत्मनैव कृतं पापमात्मा नैवापि भुज्यते ॥३२४॥ 
संक्लिष्टकर्माणमतिप्रमादं  
नित्यानृतं चादृढभक्तिकं च । 
विकृष्टरागं बहुमानिनं चाप्य् 
एतान्न सेवेत नराधमान्षट॥३२५॥ [५.३७.३३]  
असन्त्यागात्पापकृतामपापांस् 
तुल्यो दोषः  स्पृशते मिश्रभावात। 
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावात् 
तस्मात्पापैः सह सन्धिं न कुर्यात॥३२६॥ [५.३४.६७]  
वर्जनीयश्चातिमता दुर्जनः सन्धि वैरयोः स्व । 
भवत्युपघाताय लालन्नपि दशन्नपि ॥३२७॥ 
कण्टकानां खलानां च द्विविधैव प्रतिक्रिया । 
उपानन्मुखभङ्गो वा दूरतो वा विवर्जनम् ॥३२८॥ 
मा गाः खलेषु विश्रम्भं ममेति चिरसंस्तुतः । 
दीर्घकालोपनीतोऽपि दशत्येव भुजङ्गमः ॥३२९॥ 
विनयावनतां सन्तं नीचः समधिरोहति । 
स्वगात्रकृतसोपानं निषण्णं वनकुञ्जरम् ॥३३०॥ 
सन्तो मा गात विश्रम्भं नमतीति खले जने । 
तुलावनमः को नाम यो न कूपाम्बुतस्करः ॥३३१॥ 
अपकारमसम्प्राप्य तुष्येत्साधुरसाधुतः । 
नैषोऽलाभो भुजङ्गेन वेष्टितो यो न दश्यते ॥३३२॥ 
दुर्जनेनोच्यमानानि वचांसि मधुराण्यपि । 
अकालकुसुमानीव त्रासं सञ्जनयन्ति मे ॥३३३॥ 
मधुरे सत्यमन्वेष्यं तच्च नास्त्यमृतं च तत। 
धर्मोऽन्वेष्यश्च परुषे स च नास्ति विषं च तत॥३३४॥ 
वृश्चनिम्बं परशुना अञ्जैनं मधुसर्पिषा । 
अर्चनं गन्धमाल्याभ्यां सर्वथा तिक्त एव सः ॥३३५॥ 
मदोपशमनं शास्त्रं खलानां कुरुते मदम् । 
चक्षुःसंस्कारकं तेज उलूकानामिवान्धता ॥३३६॥ 
विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिज्ञैर्मदमदः । 
ह्येते वलिप्तानामेत एव सतां दमः ॥३३७॥ 
नम्यते याति सन्धानं द्रवीभवति तप्यते । 
मृदु दुर्जनचित्तेन किं लोहमुपमीयते ॥३३८॥ 
अहो प्रच्छादिताकार्यं नैपुण्यं परमं खले । 
यत्तुषाग्निरिवानर्चिर्दहन्नपि न लक्ष्यते ॥३३९॥ 
अहो बत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत। 
येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन नन्दति ॥३४०॥ 
खलः सषपमात्राणि परछिद्राणि पश्यति । 
आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यति ॥३४१॥ 
अभिवाद्य यथा वृद्धान्सन्तो गच्छन्ति निर्वृतिम् । 
तथा सज्जनमाक्रुश्य मूर्खो भवति निर्वृतः ॥३४२॥ 
अप्रदाता समृद्धोऽसौ दरिद्रश्च महामनाः । 
अश्रुतश्च समुन्नद्धस्तमाहुर्मुदचेतसाम् ॥३४३॥ 
परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा । 
यच्च कुप्यत्यनीशः सन्सत्तु मूढतरो नरः ॥३४४॥ 
मृदु वै मन्यते पापो भाष्यमाणमशक्तिजम् । 
जितमर्थं विजानीयादुपलमर्दवे सति ॥३४५॥ 
असन्तोऽभ्यर्थिताः सद्भिः किञ्चित्कार्यं कदाचन । 
मन्यन्ते सन्तमात्मानमसन्तमिति विश्रुतम् ॥३४६॥ 
प्राज्ञोऽपि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः । 
गुणवद्वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसि ॥३४७॥ 
चोद्यमानोऽपि पापाय शुभात्मा नाभिपद्यते । 
वार्यमानोऽपि पापात्मा पापेभ्यः पापमिच्छति ॥३४८॥ 
व्यथां श्रुतामशीलस्य धनं कृपणजिविनः । 
उत्साहो मन्दभाग्यस्य बलं कापुरुषस्य च ॥३४९॥ 
कपाले यद्वदापः स्युः श्वद्रृतौ वायथा पयः । 
आश्रयस्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम् ॥३५०॥ 
नाच्छादयति कौपीनं न दंशमशकापहम् । 
शुनः पुच्छमिवानार्थं  ज्ञानमन्यायवर्तितः  ॥३५१॥ [पञ्च. ३.९८]

पूर्वकर्म

Kंअदायादको लोकः Kंअसम्बन्धिळः । 
Kंआणि चोदयन्तीह Sए Kंअवशा वयम् ॥३५२॥ 
य्८ धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । 
त्८ शुभाशुभं Kंअ कर्तारमनुगच्छति ॥३५३॥ 
अचोद्यमानानि य्८ पुष्पाणि च Fआनि च । 
स्वं कलं नातिवर्तन्ते त्८ Kंअ पुरा Kअम् ॥३५४॥ 
बालो युवा च वृद्धश्च यत्करोति शुभाशुभम् । 
तस्यां तस्यामवस्थ्E भुङ्क्ते जन्मनि जन्मनि ॥३५५॥ 
.Bिमन्तो महोत्साहाः प्राज्ञाः चुरजित्Eणः । 
पाणिपादैरुपेताश्च द्ý प्रेष्यतां गताः ॥३५६॥ 
महच्च Fअवैषम्यं द्ý Fअबन्धिषु । 
वहन्ति शिविकामन्ये यान्त्यन्ये शिविकां गताः ॥३५७॥ 
उपर्युपरि लोक्w Sओ भवितुमिच्छति । 
यतते च य्८ज़्कि न चासौ वर्तते तथा ॥३५८॥ 
सम्मानश्चावमानश्च लाभालाभौ क्षयाक्षयौ । 
प्रवृत्ता वा निवर्तन्ते विधानन्ते पदे पदे ॥३५९॥ 
मुष्णन्दरिद्रात्यभिहन्ý घ्नन् 
पूयानसम्पूज्य Bःयपूज्यः । 
यत्Kंअवियं वपते मनुष्यः  
तस्यानुऱाणि Fआनि भुङ्क्ते ॥३६०॥ 
अन्यदुप्तं जातमन्यदित्येतन्नोपपद्यते । 
उप्यते भुवि यद्वीज तत्तदेव परोहति ॥३६१॥ 
णीअमेव सुखं स्वर्गे सुखं द्Sअमिहोभयम् । 
नरके द्Sअमेवैतन्मोक्षे तु Pआअं सुखम् ॥३६२॥ 
स्वर्गलोकं नयन्त्येनं पञ्चैव सुKआः Kआः । 
कूपारामसभावप्रा Bंअ वसथा नृप ॥३६३॥ 
श्वः Kय़मद्य कुर्वीत Pआह्ने चापराह्निकम् । 
न हि प्रतीक्षते मृत्युः Kअं वाप्यKअं तथा ॥३६४॥

मृत्युः

य्w स्यान्मृत्युना सख्यं यो वै स्यादजरामरः । 
त्w तद्युज्ý वक्तुमिदं मे श्वो भविष्यति ॥३६५॥ 
अपर्यन्त्w काल्w कियानंशः शरच्छतम् । 
तनंअPआआयुर्यः स क्८ स्वप्तुमर्हति ॥३६६॥ 
B्तJइतमत्यल्पं रात्रिस्तत्र र्द्धहारिणी । 
तदर्धमपि निर्ह्रास्यं व्याधिशोकजरामरैः ॥३६७॥ 
सन्निमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे । 
जरामृत्य्महाग्राहे न कश्चिदवबुध्यते ॥३६८॥ 
नौषधानि न Sःआणि न होमान पुनर्जपः । 
त्रायन्ते मृत्युनोपतें जरया वापि मानवम् ॥३६९॥ 
यस्तु दृष्ट्वा Pआ जीर्णं व्याधितं मृतमेव च । 
स्वस्थो Bःइ नोद्विग्न्यो यथा चोतास्तथैव सः ॥३७०॥ 
अपि सागरपर्यन्तां विजित्येह वसुन्धराम् । 
न कच्चिज्जात्वपक्रमेज्जरं मृत्युं च मानवः ॥३७१॥ 
अहो रात्रमयो लोके जरा ऱा सञ्चरन। 
मृत्युर्ग्रसति B्तानि पन्नगः पवनं यथा ॥३७२॥ 
नोपभोक्तुं न च त्यक्तुं शक्नोति विषयाञ्जरी । 
अस्थि निर्दशनः श्वेव जिह्वाय लेदि केवलम् ॥३७३॥ 
आसन्नतरतां याति मृत्युर्याति दिने । 
आघातं नीयमान्w वध्यस्येव पदे पदे ॥३७४॥ 
इदमेतत्करिष्यामि तत एतद्भविष्यति । 
सङ्कल्पः Kॠ योऽयं न तं मृत्युः प्रतीक्षते ॥३७५॥ 
य्८ Fण् पक्व्ण् नान्य्९ पतनाद्भयम् । 
त्८ नर्ण् जात्ण् नान्य्९ मरणाद्भयम् ॥३७६॥ 
नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि । 
तृणाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न Jअति ॥३७७॥ 
मृत्युर्जरा च रोगश्च द्Sफ़् चानेकKआफ़् । 
अनुषक्ता यदा देबे किं स्वस्थ इव तिष्ठति ॥३७८॥ 
तिष्ठतां च शयानं च मृत्युरन्वेति वै यदा । 
किं पल्वले मत्स्य इव सुखं स्वपिषि पुत्रक ॥३७९॥ 
अविश्राममपाथेयमनालम्भमदेशकम् । 
तमःकान्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि ॥३८०॥ 
यदा विषमज्ञः स्थिरश्चलेक्षणः  
प्रसक्तह्हिक्कः श्वसनन्तविस्तितः । 
तमो महश्च्वभ्रमिवाभिनीयसे  
तदा क्व भवान्क्व बन्धवाः ॥३८१॥ 
पुरा जरा कलेवरं विजजरीकरोति ते । 
बलाङरूपहरिणि विधत्स्व सौKअं निधिम् ॥३८२॥ 
हिरण्यरत्नसञ्चयः शुभा शुभेन सञ्चिताः । 
न त्w देहसङ्क्षये B्२इ Kय़साधकाः ॥३८३॥ 
अणीफ़् यौवनं ऱ्फ़् Jइतं द्रव्यसञ्चयः । 
आरोग्यं प्रियसंवासो गृद्ध्येद्यो न स पण्डितः ॥३८४॥ 
न विश्वस्यादल्पतयं वह्नि व्याधिविसद्वसाम् । 
तथैव च महत्तायमारोग्यविभवायुषाम् ॥३८५॥ 
स्त्रीषु राजासु सर्पेषु स्वाध्याये शत्रुसेविनि  । 
भोगे चायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥३८६॥ [५.३७.५३]  
B्तानि जात्या मरणान्वितानि  
जराविकारैश्च समन्वितानि । 
निरीक्ष्य द्Sऐः परिपीडितानि  
मोक्षं प्रशंसन्ति बुधाः स्ववेद्यम्  ॥३८७॥ [१२.१६१.४३]

पितृयानदेवयान

बोधः

एकः शत्रुर्न द्वितीयोऽस्ति शत्रुर् 
अज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन। 
येनावृतः कुरुते सम्प्रवृत्तः 
पापानि कर्माणि सुदारुणानि ॥३९९॥ [१२.२८६.२८]  
अज्ञानप्रभवं हीदं यद्दुःखमुपलभ्यते ।  
लोभादेव तदज्ञानमज्ञानं लोभ एव च  ॥४००॥ [म.सु. ४३६]  
तस्मात्सम्यक्परीक्षेत दोषानज्ञानसम्भवान। 
अज्ञानप्रभवान्नित्यमहङ्कारं च वर्जयेत्  ॥४०१॥ [१२.२०५.१८]  
प्रज्ञाया या निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्फलैः । 
नाबुधास्तरयन्त्यन्या नात्मानं वा कदाचन ॥४०२॥ 
नेत्रहीनो य्८ ह्येकः कृच्छ्राणि लभतेऽध्वनि । 
ज्ञानहीनस्तव लोके तस्माज्ज्ञानविदोऽधिकः ॥४०३॥ 
अनिष्टसम्प्रयोगाच्च विप्र योगात्प्रियस्या च । 
मनुष्या मानसैर्द्Sऐर्युज्Ý येऽल्प.Bयः ॥४०४॥ 
यथा हिरण्यकर्ता वै ऱ्यमग्नौ विशोधयेत। 
बहुशो ह्यप्रयत्नेन यत्नेन न चिरेण हि ॥४०५॥ 
तद्वज्जातिशतैर्Jअः शुद्ध्ýऽल्पेन Kंअणा । 
यत्नेन महता चापि ह्येकजातौ विशुद्ध्ý ॥४०६॥ 
.ळयाल्पं य्८ गात्रात्प्रमृज्यदानो रजः । 
बहु यत्नेन महता दोषैर्हरणं तथा ॥४०७॥ 
क्षमया क्रोधमुच्छिन्द्यात्कामं सङ्कल्पवर्जनात। 
लोभं मोहं च सन्तोषाद्Vईआंस्तत्त्व.दात॥४०८॥ 
आयत्या वर्जयेदाशामर्थं Sङविवर्जनात। 
अणीW३ च स्नेहं द्Sफ़् योगेन पण्डितः ॥४०९॥ 
.Kय़ेनानो मोहं तृष्णां च परितोषतः । 
उत्थानेन जयेत्तन्द्रीन्तितर्कं निश्चयज्जयेत॥४१०॥ 
मानं हित्वा प्रियो णीफ़् कामं हित्वा सुखं भवेत। 
क्रोधं हित्वा निराबाधस्तृष्णां जित्वा न तप्यते ॥४११॥ 
अवश्यमीणैस्तात वर्तितव्यं स्वगोचरे । 
चन्दरागस्तु यस्त्९ तं बुधः परिवर्जयेत॥४१२॥ 
अप्रार्थनमसंस्पर्शमसन्दर्शनमेव च । 
पुरुषस्येह नियमो भवेद्रागप्रहाणये ॥४१३॥ ॥ [म.सु. २१८७]  
सङ्कल्पाज्जायते रागः सेव्यमानो विवर्धते । 
अवाद्य.दाद्व्येति तत्त्वज्ञानाच्च धीमताम् ॥४१४॥ 
S९ सम्पदस्त्w सन्तुष्टं य्w मानसम् । 
उपानद्गूदपदस्य मनुचर्मस्तृतेव भुः ॥४१५॥ 
PVयां यद्बृहीयवान्पशवः स्त्रियः । 
नालमेक्w तव्वित्तमिति मत्वा शमं व्रजेत॥४१६॥ 
द्रव्येषु समतीतेषु ये ङास्तान्न चिन्तयेत। 
तानऽद्रियमान्w स्नेहस्त्य प्रणश्यति ॥४१७॥ 
प्रीतेः शोकः प्रBःइ वियोगर्त्w देहिनः । 
यदा निरर्थकं वेत्ति तदा सद्यः प्रणश्यति ॥४१८॥ 
निद्रा सवा३ त्याज्या स्वप्न दोषनवेक्ष्य वै । 
स्वप्ने हि रजसा देहि तमसा वाभिभूयते ॥४१९॥ 
नक्तांचर्यां दिवस्वप्नमालस्यं मैथुनं मदम् । 
दैन्यं Vईअयोगं तु श्रेयोऽर्थी परिवर्जयेत॥४२०॥ 
Vईण् च दौरात्म्यादीण्ण् च चापलात। 
मनसश्चानवस्थानात्Sअकृच्छ्रेषु तिष्ठति ॥४२१॥ 
Vईआन्प्रत्यवसितुं न जातु लभते धृतिम् । 
श्येनच्छायामनुपतन्कपिञ्जल इवातपे ॥४२२॥ 
न जातु कामः काम्ण् उपभोगेन शम्यति । 
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एव विवर्धते ॥४२३॥

स्त्री

न स्त्रीभिः किञ्चिदन्यद्वै पापीयो भुवि विद्यते । 
स्त्रियो मूलमनर्थानां मनसापि च चिन्तिताः ॥४२४॥ 
स्त्रीकृतो ग्रामनिगमः स्त्रीकृतः क्रयविक्रयः । 
स्त्रियो मूलमनर्थानां तस्मान्नैताः परिष्वजेत॥४२५॥ 
अन्तकः पवनो मृत्युः पातालं वडवामुखम् । 
क्षुरधारा विषं सर्पो वह्निरित्येकतः स्त्रियः ॥४२६॥ 
आनायमिव मत्स्यानां पञ्जरं शकुनेरिव । 
समस्तपाशं मूढस्य बन्धनाद्वामलोचना ॥४२७॥ 
नासां कश्चिदगम्योऽस्ति नासां वयसि निश्चयः । 
विरूपं वा सुरूपं वा पुमानित्येव भुञ्जते ॥४२८॥ 
अनर्थितवान्मनुष्याणां भयात्परिभवात्तथा । 
मर्यादायाममर्यादाः स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु ॥४२९॥ 
उशना वेद यच्छास्त्रं यश्च वेद बृहस्पतिः । 
उभे ते न विशिष्येत स्त्रीबुद्धिस्तु विशिष्यते ॥४३०॥ 
नाग्निस्तृप्यति काष्टानां नापगानां महोदधिः । 
नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ॥४३१॥ 
यस्य जिह्वासहस्रं स्याज्जिवेच्च शारदाशतम् । 
अनन्यकर्मा स्त्रीदोषान्नैवोक्त्वा निधनं व्रजेत॥४३२॥ 
अङ्गारसदृशी नारी घृतकुम्भसमः पुमान। 
ये प्रसक्ता विलीनास्ते ये स्थितास्ते पदे स्थिताः ॥४३३॥ 
स्त्री नाम माया निकृतिः क्रोधमात्सर्यविग्रहा । 
दूरं त्यजेदनार्यां तां ज्वलितामेध्यवद्बुधः ॥४३४॥ 
स्वभावश्चैव नारीणां नराणामिह दूषणम् । 
इत्थं वै न प्रमाद्यन्ति प्रमदासु विपश्चितः ॥४३५॥ 
येषु येषु प्रदेशेषु कायोऽत्यन्तजुगुप्सिताः । 
तेषु तेषु जनः सक्तो वैराग्यं केन यास्यति ॥४३६॥ 
को हि नाम मनुष्येषु जानन्नपि विचक्षणः । 
हरिणीपदमात्रेण चर्मणा न खलीकृतः ॥४३७॥ 
प्रस्वेदमलदिग्धेन वहत मूत्रशोणितम् । 
व्रणेन विवृतेनैव सर्वमन्धीकृतं जगत॥४३८॥ 
कूलानि नास्य पात्यन्ते न कथमपि खन्यते । 
खनकैव क्षयं याति बलेन च धनेन च ॥४३९॥ 
यान्येव मलवाहीनि पूतिच्छिद्राणि योषिताम् । 
तान्येव खलु काम्यानि अहो पुंसां विडम्बना ॥४४०॥ 
योषितां न कथा श्रव्या न निरीक्ष्या निरम्बराः । 
कदाचिद्दर्शनात्तासां दुर्बलानाविशेद्रजः ॥४४१॥ 
मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो भवेत। 
बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ॥४४२॥

रागद्वेष

कोटराग्नि यथाशेषं समूलं पादपं दहेत। 
धर्मार्थं च तथा लोके रागद्वेषो विनाशयेत॥४४३॥ 
कामो बन्धनमेवैकं नान्यदस्तीह बन्धनम् । 
कामबन्धनमुक्तो हि ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥४४४॥ 
यः सन्धारयते मन्युं योऽतिवादंस्तितिक्षति । 
यश्च तप्तो न तपति स भृशं शमभाजनम् ॥४४५॥ 
अतथ्येनोच्यमानस्य कः कोपो यन्न तत्तथा । 
तथ्येनापि हि कः कोपो यदनुक्तेऽपि तत्  तथा ॥४४६॥ [म.सु. ५१३]  
रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिगम्यते । 
इच्छा सञ्जायते चाद्या ततस्तृष्णा प्रवर्तते ॥४४७॥

तृष्णा
तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेग करी नृणाम् । 
अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी ॥४४८॥ [३.२.३४]  
आसन्नान्पुरतो भोगान्दर्श्á पुनः पुनः । 
छागो हरितमुष्ट्यैव दूरं नीतोऽस्मि तृष्णया ॥४४९॥ 
यौवनं जरया ग्रस्तमारोग्यं व्याधिभिर्हृतम् । 
जिवितं मृत्युरभ्येति तृष्णैका निरुपद्रवा ॥४५०॥ 
जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । 
धनाशा जीविताशा च जीर्यतो ऽपि न जीर्यति ॥४५१॥ [ह.वं. २.१२.४५]  
न तल्लोके द्रव्यमस्ति यत्तृष्णामभिपूरयेत। 
समुद्रकल्पः पुरुषो न कथञ्चन पूर्यते ॥४५२॥ 
यथैव शृङ्गं गोः काले वर्धमानस्य वर्धते । 
तथैव तृष्णा वित्तेन वर्धमानेन वर्धते ॥४५३॥ [१२.२६८.७]  
अकर्तव्येष्वसाध्वीव तृष्णा प्रेरयते जनम् । 
तमेव सर्वपापेभ्यो लज्जा मातेव रक्षति ॥४५४॥ [म.सु. २५, सु.र.भा. ७६.२१]  
तृष्णा लोकत्रयस्यास्य निर्वैरपरिमन्थिनी । 
यैस्तु निर्मोकवत्त्यक्ता को दरिद्रः क ईश्वरः ॥४५५॥ 
या दुस्त्यज दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः । 
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥४५६॥ 
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् । 
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥४५७॥  [ह.वं. १.१२.४६]  
एको लोभो महाग्राहो लोभ पापं प्रवर्तते । 
ततः पापादधर्माप्तिस्ततो दुःखं प्रवर्तते ॥४५८॥ 
पापानां विद्धयाधिष्ठानं लोभ एव नरोत्तम । 
लुब्धाः पापं प्रकुर्वन्ति सुविद्वांसोऽपि मानवाः ॥४५९॥ 
असन्तोषोऽसुखायैव लोभादिन्द्रियविभ्रमः । 
ततोऽस्य नश्यति प्रज्ञां विद्येवाभ्यासवर्जितः ॥४६०॥ 
अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । 
नाशे दुःखं क्षये दुःखं धिगर्थान्दुःखवर्धनम् ॥४६१॥ 
विमोह्यन्तिइ सम्पत्सु ताप्यन्तिइ विपत्सु च । 
खेद्यन्तियर्जनकाले कदा भोगाः सुखावहाः ॥४६२॥ 
राजतः सलिलादग्नेश्चोरतः स्वजनादपि । 
भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ॥४६३॥ 
यथा ह्यामिषमाकाशे पक्षिभिः श्वपदैर्भुवि । 
भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वेण वित्तवान॥४६४॥ 
सञ्चये च विनाशान्ते मरणान्ते च जिविता । 
संयोगे विप्रयोगान्ते को वित्ते प्रणयेन्मनः  ॥४६५॥ [१२.१०५.४४]  
परित्यज्य प्रियान्प्राणान्प्रविशन्ति रणाजिरे । 
पुरुषाः प्रेष्यतामन्ये निर्गच्छन्ति धनार्थिनः ॥४६६॥ 
दोषाश्रयमपायान्तमाचार्ययतिअं कामयेत कः । 
यत्सम्पत्तौ विपत्तौ वा जनयत्येव विक्रियाम् ॥४६७॥ 
त्रयो मदा महाराज मोह्यन्तियविचक्षणम् । 
स्त्रियोऽन्नपानमाचार्ययतिअं तेषु सक्ता न जाग्रति ॥४६८॥ 
सम्पदः प्रमदाश्चैव तरङ्गोत्सङ्गभङ्गुराः । 
कस्तास्वहिफनछत्त्रछायास्विव रमेद्बुधः ॥४६९॥ 
मा तात विस्तरं कार्षीः सम्पद्भिः प्रविमोहितः । 
स्वर्गात्रान्यपि भाराय भवन्ति विधिपर्यये ॥४७०॥ 
आकिञ्चन्ये च राज्ये च विशेषः सुमहानयम् । 
नित्योद्विग्नो हि धनवान्सर्वं त्यक्त्वा सुखी भवेत॥४७१॥ 
न हि संशयवान्कच्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः । 
त्यजते सञ्चयास्तस्मात्परज्ञः क्लेशं सहैव च ॥४७२॥ 
प्रत्यूहपटहो राज्ञः सामान्यपुरवासिभिः । 
मा मैवमिति यो भावः स तस्य प्रीतिकारकः ॥४७३॥ 
अर्थांश्च दुर्लभान्लोके क्लेशांश्च सुलभांस्तथा । 
दुःखं चैव कुटुम्बार्थं यः पश्यति स मुच्यते ॥४७४॥ 
अलं परिग्रहेणैव दोषवान्सपरिग्रहः । 
कृमिर्हि कोषकारो हि बध्यते स्वपरिग्रहात॥४७५॥ 
यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान्मनसः प्रियान। 
तावन्तोऽस्य विधीयन्ते हृदये शोकशङ्कवः ॥४७६॥ [वि.पु.]  
मानसं दुःखमूलं तु स्नेह इत्यभिधीयते । 
स्नेहाच्च सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपत्ति च ॥४७७॥ 
पुत्रदारकुटुम्बेषु नक्ताः सीदन्ति जन्तवः । 
सरःपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव ॥४७८॥ [१२.३१६.३०]  
एतत्तद्दुर्जयं लोके पुत्रदारमयं विषम् । 
जायन्ते च म्रियन्ते च यत्पीत्वा मोहिताः प्रजाः ॥४७९॥ 
स्वदेहजानस्वसंज्ञान्यद्वदङ्गात्कृमींस्त्यजेत। 
स्वसंज्ञानस्वजांस्तद्वत्सुतसंज्ञान्कृमींस्त्यजेत॥४८०॥ [१२.२०६.१०]  
यत्र स्नेहो भयं तत्र स्नेहो दुःखस्य भाजनम् । 
स्नेहमूलानि दुःखानि तस्मिंस्त्यक्ते महत्सुखम् ॥४८१॥ 
स्वजने न च ते चिन्ता कार्या मोक्षबुद्धिना । 
इमे मया विना तात भविष्यन्ति कथा न्विति ॥४८२॥ [१२.२७७.१५]  
स्वयमुत्पद्यते जन्तुः स्वयमेव विवर्धते । 
सुखदुःखं तथा मृत्युं स्वयमेवाधिगच्छति ॥४८३॥ [१२.२७७.१६]  
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । 
समेत्य च व्यतीयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥४८४॥ [१२.२८.३६]  
एवं पुत्राश्च ज्ञातयः सुहृदस्तथा । 
अतिस्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो ध्रुवो हि तैः ॥४८५॥ [१२.१६८.१६]

मोक्षः

मातृपितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । 
युगे युगे व्यतीतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥४८६॥  
नायमत्यन्तसंवासो लभ्यते जातु केनचित। 
अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्येन केनचित॥४८७॥ [१२.२८.५१]  
अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः । 
न ते तव न तेषां त्वं तत्र का परिदेवना ॥४८८॥ [११.२.८]  
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते  । 
अहो कष्टमिति ध्यायञ् शोकस्यापचितिं चरेत॥४८९॥ [१२.२६.१७]  
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति । 
दुःखेन लभते दुःखं  द्वावनर्थौ प्रपद्यते ॥४९०॥ [१२.३१७.९]  
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत। 
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्तते  ॥४९१॥ [१२.३१७.१२]  
धनं वा पुरुषं राजन्पुरुषो वा पुनर्धनम् । 
अवश्यं प्रजहात्येतत्तद्विद्वान्मानुसंशयेत्  ॥४९२॥ [१२१०५०४५]  
पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानतः । 
अनित्यं सर्वमेवेदमहं च मम चास्ति यत॥४९३॥ [१२१०५०१२]  
अनित्यत्वे कृतमतिर्म्लानमाल्येन शोचति । 
नित्यत्वे कृतबुद्धिस्तु भिन्नभाण्डेऽनुशोचति ॥४९४॥ [म.सु. १३७७]  
स्वयमुत्पद्यते वह्निः परितस्तेन वह्निना । 
दह्यमानं परीतापं भजते न स पण्डितः ॥४९५॥ 
सुखं च दुःखं च भवाभवौ च 
लाभालाभौ मरणं जीवितं च । 
पर्यायशः सर्वमिह स्पृशन्ति 
तस्माद्धीरो नैव तप्येन्न हृष्येत्  ॥४९६॥ [५.३६.४५, १२.२६.३१]  
सुखमापतितं सेवन्दुःखमापतितं भज ।  
कालप्राप्तमुपासीत सस्यानामिव कर्षकः ॥४९७॥ [३.२४५.१५]  
सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम् । 
प्राप्तव्यमवशैः सर्वं परिहारो न विद्यते ॥४९८॥ [१२.२८.१६]  
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् । 
पर्यायेणोपवर्तन्ते नरं नेमिमरा इव ॥४९९॥ [३.२४७.४५]  
ज्ञानवानेव   पुरुषः संयुक्तः परया धिया । 
उदयास्तमयज्ञो हि न शोचति न हृष्यति ॥५००॥ [३.२४५.१४]  
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः । 
एतद्धि ज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात॥५०१॥ [११.२.२१]  
मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते । 
अयःपिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थामिवोदकम् ॥५०२॥ [३.२.२४]  
मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनागिमिवाम्बुना । 
प्रशान्ते मानसे ह्यस्य  शारीरमुपशाम्यति ॥५०३॥ [३.२.२५]  
संविद्रते न वलयः पलितानि न जानते । 
प्रज्ञावबोधिततत्त्वानामव्यपरोऽत्र जन्मनः ॥५०४॥ 
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । 
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥५०५॥ [गीता २.५६]  
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । 
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥५०६॥ [हितोपदेश ०.३]  
बुद्धिलभाद्धि पुरुषः सर्वं तरति किल्बिषम् । 
विपापो लभते सत्त्वं सत्त्वस्थः सम्प्रसीदति ॥५०७॥ 
वसन्विषयमध्येऽपि न वसत्येव बुद्धिमान। 
संवसत्येव दुर्बुद्धिरवसन्  विषयेष्वपि ॥५०८॥ [१२.२८७.६]  
लोहयुक्तं यथा हेम विपक्वं न विराजते । 
तथापक्वकषायस्य  विज्ञानं न प्रकाशते ॥५०९॥ [१२.२०५.६]  
बीजान्यग्न्युपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः । 
ज्ञानदग्धैस्तथा केशैर्नात्मा सम्बध्यते पुनः ॥५१०॥ [१२.२०४.१६]  
शकुनानां यथाकाशे मत्स्यानामिव चोदके । 
पदं यथा हि दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः ॥५११॥ 

इति सारसमुच्चयः समाप्तः 

नीतिग्रन्थाः