काशिकावृत्तिः/द्वितीयोध्यायः
द्वित्तियोऽध्ययः प्रथमः पादः



[#९९]

<समर्थः पदविधिः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.१  । ।

_काशिका २,१.१ः

परिभाषेयं  ।
यः कश्चिदिह शास्त्रे पदविधिः श्रूयते स समर्थो विदितव्यः   ।
विधीयते इति विधिः   ।
पदानां विधिः पदविधिः   ।
स पुनः समासादिः   ।
समर्थः शक्तः   ।
विग्रहवाक्यार्थभिधाने यः शक्तः स समर्थो विधितव्यः   ।
अथ वा समर्थपदाश्रयत्वात्समर्थः   ।
समर्थनां पदानां सम्बद्धार्थानां संसृष्टार्थानां विधिर्वेदितव्यः   ।
वक्ष्यति, द्वितीया श्रित-अतीत-पतित-गत-अत्यस्त-प्राप्त-आपन्नैः (*२,१.२४) - कष्टं श्रितः कष्टश्रितः   ।
समर्थ-ग्रहणं किं ? पश्य देवदत्त कष्टं, श्रितो विष्णुमित्रो गुरुकुलं  ।
तृतीया तत्कृत-अर्थेन गुणवचनेन (*२,१.३०) - शङ्कुलया खण्डः शङ्कुलाखण्डः   ।
समर्थ-ग्रहणं किं ? किं त्वं करिष्यसि शङ्कुलया, खण्डो देवदत्त उपलेन   ।
चतुर्थी तदर्थ-अर्थ-वलि-हित-सुख-रक्षितैः (*२,१.३६) - यूपाय दारु यूपदारु   ।
समर्थ-ग्रहणं किं ? गच्छ त्वं यूपाय, दारु देवदत्तस्य ग्रेहे   ।
पञ्चमी भयेन (*२,१.३७) - वृकेभ्यो भयं वृकभयं  ।
समर्थ-ग्रहणं किं ? गच्छ त्वं मा वृकेभ्यो, भयं देवदत्तस्य यज्ञदत्ताथ् ।
षष्ठी (*२,२.८) - राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः   ।
समर्थ-ग्रहणं किं ? भार्या राज्ञः, पुरुषो देवदत्तस्य   ।
सप्तमी शौण्डैः (*२,१.४०) - अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्डः   ।
समर्थ-ग्रहणं किं ? शक्तस्त्वं अक्षेषु, शौण्डः पिबति पानागारे   ।
पद-ग्रहणं किं ? वर्णविधौ समर्थपरिभाशा मा भूथ् ।
तिष्ठतु दध्यशान त्वं शाकेन   ।
तिष्ठतु कुमारी च्छत्रं हरदेवदत्ताथ् ।
यणादेशो, नित्यश्च तुग्भवति  । ।



<सुबामन्त्रिते पर-अङ्गवत्स्वरे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.२  । ।

_काशिका २,१.२ः

सुबन्तं आमन्त्रिते परतः परस्य अङ्गवद्भवति, स्वरे स्वर-लक्षणे कर्तव्ये   ।
तादात्म्यातिदेशोऽयं  ।
सुबन्तं आमन्त्रितं अनुप्र्विशाति   ।
वक्ष्यति - आमन्त्रितस्य च (*६,१.१९८)   ।
आमन्त्रितस्यादिरुदात्तो भवति   ।
ससुप्कस्य अपि यथा स्याथ् ।
कुण्डेनाटन्  ।
परशुना वृश्चन्  ।
मद्राणां राजन्  ।
कश्मीराणां राजन्  ।
सुपिति किं ? पीड्ये पीद्यमान   ।
आमन्त्रिते इति किं ? गेहे गार्ग्यः   ।
पर-ग्रहणं किं ? पूर्वस्य मा भूथ् ।
देवदत्त, कुण्डेनाटन्  ।
अङ्ग-ग्रहणं किं ? यथा मृत्पिण्डीभूतः स्वरं लभेत   ।
उभयोराद्यौत्तत्वं मा भूथ् ।
वत्करणं किं ? स्वाश्रयं अपि यथा स्याथ् ।

[#१००]

आं कुण्डेनाटन्  ।
आम एक-अन्तरं आमन्त्रितं अनन्तिके (*८,१.५५) इत्येकान्तरता भवति   ।
स्वरे इति किं ? कूपे सिञ्चन्  ।
चर्म नमन्  ।
षत्वणत्वे प्रति पराङ्ग्वद्न भवति   ।
सुब्-अन्तस्य पर-अङ्गवद्भावे समानाधिकरणस्य+उपसङ्ख्यानं अनन्तरत्वथ् ।
तीक्ष्णया सुच्या सीव्यन्  ।
तीक्ष्णेन प्रशुना वृश्चन्  ।
अव्ययानां प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
उच्चैरधीयानः   ।
नीचैरधीयानः  । ।



<प्राक्कडारात्समासः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.३  । ।

_काशिका २,१.३ः

कडार-संशब्दनात्प्राग्यानित उर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः, ते समाससञ्ज्ञा वेदितव्याः   ।
वक्ष्यति - यथाऽसादृश्ये (*२,१.७)   ।
यथा वृद्धं ब्राह्मणानामन्त्रयस्व   ।
प्राग्-वचनं सञ्ज्ञा-समावेश-अर्थं  ।
समास-प्रदेशाः - तृतीयासमासे (*१,१.३०) इत्येवं आदयः  । ।



<सह सुपा>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.४  । ।

_काशिका २,१.४ः

सुपिति वर्तते   ।
सुपिति सह इति सुपा इति च त्रयं अपि अधिकृतं वेदितव्यं  ।
यदित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः, तत्र+इदं उपस्थितं द्रष्टव्यं  ।
वक्ष्यति - द्वितीया श्रित-अतीत-पतित-गत-अत्यस्त-प्राप्त-आपन्नैः (*२,१.२४) इति   ।
द्वितीय-अन्तं श्रितादिभिः सह समस्यते, कष्टं श्रितः कष्टश्रितः   ।
सह-ग्रहणं योगविभाग-अर्थम्, तिङापि सह यथा स्याथ् ।
अनुव्यचलथ् ।
अनुप्रावर्षत् । ।



<अव्ययीभवः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.५  । ।

_काशिका २,१.५ः

अव्ययीभावः इत्यधिकारो वेदितव्यः   ।
यानित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः, अव्ययीभाव-सञ्ज्ञा अस्ते वेदितव्याः   ।
वक्ष्यति - यथाऽसादृश्ये (*२,१.७)   ।
यथा-वृद्धं ब्राह्मणानामन्त्रयस्व   ।
अन्वर्थ-सञ्ज्ञा चेयं महती पूर्वपदार्थ-प्राधान्यं अव्ययीभावस्य दर्शयति   ।
अव्ययीभाव-प्रदेशाः - अव्ययीभावश्च (*२,४.१८) इत्येवं आदयः  । ।



[#१०१]

<अव्ययं विभक्ति-समीप-समृद्धि-व्यृद्ध्य्-अर्थाभाव-अत्यय-असम्प्रति-शब्दप्रादुर्भाव-पश्चाद्-यथा-आनुपूर्व्य-यौगपद्य-सादृश्य-सम्पत्ति-साकल्य-अन्तव्चनेषु>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.६  । ।

_काशिका २,१.६ः

सुप्सुपा इति च वर्तते   ।
विभक्त्यादिश्वर्थेषु यदव्ययं वर्तते तत्समर्थेन सुब्-अन्तेन सह समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति   ।
वचन-ग्रहणं प्रत्येकं सम्बध्यते   ।
विभक्तिवचने तावत्-- स्त्रीष्वधिकृत्य कथा प्रवर्तते अधिस्त्रि   ।
अधिकुमारि   ।
सप्तम्य्-अर्थे यदव्ययं तद्बिभक्तिवचनं  ।
समीपवचने -- कुम्भस्य समीपं उपकुम्भं  ।
उपमणिकं  ।
समृद्धिरृद्धेराधिक्यं -- समृद्धिर्मद्राणां सुमद्रं  ।
सुमगधं वर्तते   ।
व्यृद्धिरृद्धेरभावः -- गवदिकानां ऋद्धेरभावः दुर्गवदिकं  ।
दुर्यबनं वर्तते   ।
अर्थ-अभावः वस्तुनोऽभावः -- अभावो मक्षिकाणां निर्मक्षिकं  ।
निर्मशकं वर्तते   ।
अत्ययः अभूतत्वम्, अतिक्रमः -- अतीतानि हिमानि अतिहिमं  ।
निर्हिमं  ।
निःशीतं वर्तते   ।
असम्प्रति उपभोगस्य वर्तमानकाल-प्रतिषेधः -- अतितसृकं  ।
तैसृकमाच्छादनम्, तस्य अयं उपभोगकालो न भवति इत्यर्थः   ।
शब्दप्रादुर्भावः प्रकाशता शब्दस्य - इति पाणिनि   ।
तत्-पाणिनि   ।
पाणिनि-शब्दो लोके प्रकाशते इत्यर्थः   ।
पश्चात्-- अनुरथं पादातं  ।
रथानां पश्चातित्यर्थः   ।
यथा   ।
यथा-अर्थे यदव्ययं वर्तते तत्समस्यते   ।
योग्यता विप्सा पदार्थानतिवृत्तिः सादृश्यं च इति यथार्थाः   ।
योग्यतायां -- अनुरूपं  ।
रूपयोग्यं भवति इत्यर्थः   ।
वीप्सायां -- अर्थमर्थं प्रति प्रत्यर्थं  ।

[#१०२]

पदार्थनतिवृत्तौ -- यथाशक्ति   ।
आनुपूर्व्यमनुक्रमः -- अनुज्येष्ठं प्रविशन्तु भवन्तिअः   ।
ज्येष्ठानुपूर्व्या भवन्तः प्रविशन्तु इत्यर्थः   ।
यौगपद्यं एककालता -- सचक्रं धेहि   ।
युगपच्चक्रं धेहि इत्यर्थः   ।
सादृश्यं तुल्यता   ।
किम्-अर्थं इदं उच्यते, यथार्थ इत्येव सिद्धं ? गुणभूतेऽपि सादृश्ये यथा स्यात्, सदृशः किख्या राकिखि   ।
सम्पत्तिः अनुरूप आत्मभावः समृद्धेरन्यः -- सब्रह्म बाभ्रवाणां  ।
सक्षत्रं शालङ्कायनानां  ।
साक्ल्यं अशेषता -- सतृणं अभ्यावहरति   ।
सबुसं  ।
न किंचिदभ्यावहार्यं परित्यजति इत्ययमर्थोऽधिकार्थवचनेन प्रतिपाद्यते   ।
अन्तवचने -- अन्तः इति परिग्रह-अपेक्षया समाप्तिरुच्यते   ।
साग्नि अधीते   ।
सेष्टि सपशुबन्धं  ।
सपशुबन्धान्तमधीते इत्यर्थः   ।
इयं समाप्तिरसकलेऽप्यध्ययने भवति इति साकल्यात्पृथगुच्यते  । ।



<यथाऽसादृश्ये>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.७  । ।

_काशिका २,१.७ः

यथा इत्येतदव्ययं असादृश्ये वर्तमानं सुपा सह समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति   ।
यथावृद्धं ब्राह्मणानामन्त्रयस्व   ।
ये ये वृद्धाः यथावृद्धं  ।
यथाध्यापकं  ।
असादृश्ये इति किं ? यथा देवदत्तः तथा यज्ञदत्तः   ।
यथार्थे यदव्ययं इति पूर्वेण+एव सिद्धे समासे वचनं इदं सादृश्य-प्रतिषेध-अर्थं  । ।



<यावदवधारणे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.८  । ।

_काशिका २,१.८ः

यावतित्येतदव्ययं अवधारणे वर्तमानं सुपा सह समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति   ।
अवधारणं इयत्तापरिद्धेदः   ।
यावदमत्रं ब्राह्मणानामन्त्रयस्व   ।
यावन्त्यमत्राणि सम्भवन्ति पञ्च षट्वा तावत आमन्त्रयस्व   ।
अवधारणे इति किं ? यावदृत्तं तावद्भुक्तं  ।
न अवधारयामि कियन्मया भुक्तं इति  । ।



<सुप्प्रैत्ना मात्रा-अर्थे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.९  । ।

_काशिका २,१.९ः

मात्रा बिन्दुः, स्तोकम्, अल्पं इति पर्यायाः   ।
मात्रा-अर्थे वर्तमानेन प्रतिना सह सुबन्तं समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति   ।
अस्त्यत्र किञ्चित्शाकं शाकप्रति   ।
सूपप्रति   ।
मात्रा-अर्थे इति किं ? वृक्षं प्रति विधोतते विद्युथ् ।
सुपिति वर्तमाने पुनः सुब्-ग्रहणं अव्ययनिवृत्त्य्-अर्थं  । ।



[#१०३]

<अक्ष-शलाका-सङ्ख्याः परिणा>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.१०  । ।

_काशिका २,१.१०ः

अक्ष-शब्दः, शलाका-शब्दः, सङ्ख्या-शब्दश्च परिणा सह समस्यन्ते, अव्ययीभावश्च समासो भवति   ।
कितवव्यवहारे समासोऽयं इष्यते   ।
पञ्चिका नाम द्यूतं पञ्चभिरक्षैः शलाकाभिर्वा भवति   ।
तत्र यदा सर्वे उत्तानाः पतन्ति अवाञ्चो वा, तदा पात्यिता ज्यति, तस्य+एव अस्य विपातोऽन्यथा पाते सति जायते   ।
अक्षेण+इदं न तथा वृत्तं यथा पूर्वं जये अक्षपरि   ।
शलाकापरि   ।
एकपरि   ।
द्विपरि   ।
त्रिपरि   ।
परमेण चतुष्परि   ।
पञ्चसुत्वेकरूपासु जय एव भविष्यति   ।
अक्षादयस्तृतीयान्ताः पूर्वोक्तस्य यथा न तथ् ।
कितवव्यवहारे च एकत्वेऽक्षशलाकयोः  । ।



<विभाषा>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.११  । ।

_काशिका २,१.११ः

विभाषा इत्ययं अधिकारो वेदितव्यः   ।
यदित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः, तद्विभाषा भवति   ।



वक्ष्यति -

<अप-परि-बहिरञ्चवः पञ्चम्या>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.१२  । ।

_काशिका २,१.१२ः

अपत्रिगर्तं वृष्तो देवः, अप त्रिगर्तेभ्यः  । ।
अप-परि-बहिरञ्चवः पञ्चम्या (*२,१.१२)   ।
अप परि बहिसञ्चु इत्येते सुबन्ताः पञ्चम्यन्तेन सह विभाषा समस्यन्ते, अव्ययीभावश्च समासो भवति   ।
अपत्रिगर्तं वृष्टो देवः, अप त्रिगर्तेभ्यः   ।
परित्रिगर्तम्, परि त्रिगर्तेभ्यः   ।
बहिर्ग्रामम्, वहिर्ग्रामाथ् ।
प्राग्ग्रामम्, प्राग्ग्रामाथ् ।
बहिः शब्दयोगे पञ्चमीभावस्य+एतदेव ज्ञापकं  । ।



<आङ्मर्यादा-अभिविध्योः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.१३  । ।

_काशिका २,१.१३ः

आङित्येतन्मर्यादायां अभिविधौ च वर्तमानं पज्चम्यन्तेन सह विभाषा संस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति   ।
आपाटलिपुत्रं वृष्टो देवः, आ पाटलिपुत्राथ् ।
अभिविधौ - आकुमारं यशः पाणिनेः, आ कुमारेभ्यः  । ।



<लक्षणेन अभिप्रती आभिमुख्ये>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.१४  । ।

_काशिका २,१.१४ः

लक्षणं चिह्नं, तद्-वाचिना सुबन्तेन सह अभिप्रती शब्द-अवाभिमुख्ये वर्तमानौ विभाषा समस्येते, अव्ययीभावश्च समासो भवति   ।
अभ्यग्नि शलभाः पतन्ति, अग्निमभि   ।
प्रत्यग्नि, अग्निं प्रति   ।
अग्निं लक्ष्यीकृत्य अभिमुखं पतन्ति इत्यर्थः   ।
लक्षणेन इति किं ? स्रुग्घ्नं प्रतिगतः   ।
प्रतिनिवृत्त्य स्रुग्घ्नं एव अभिमुखं गतः   ।
अभिप्रती इति किं ? येन अग्निस्तेन गतः   ।
आभिमुख्ये इति किं ? अभ्यङ्का गावः   ।
प्रत्यङ्क्का गावः   ।
नवाङ्का इत्यर्थः  । ।



[#१०४]

<अनुर्यत्-समया>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.१५  । ।

_काशिका २,१.१५ः

समया समीपं  ।
अनुर्यस्य समीप-वाची तेन लक्षण-भूतेन सह विभाषा समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति   ।
अनुवनमशनिर्गतः   ।
अनुः इति किं ? वनं समया   ।
यत्समया इति किं ? वृक्षमनु विद्योतते विद्युथ् ।
अव्ययं विभक्ति-समीप (*२,१.६) इत्येव सिद्धे पुनर्वचनं विभाष-अर्थं  । ।



<यस्य च आयामः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.१६  । ।

_काशिका २,१.१६ः

लक्षनेन इति वर्तते   ।
आयामो दैर्घ्यं  ।
अनुर्यस्यायामवाची तेन लक्षणभूतेन सह विभाषा समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति   ।
अनुगङ्गं वाराणसी   ।
अनुयमौनं मथुरा   ।
यमुनायामेन मथुरायामो लक्ष्यते   ।
आयामः इति किं ? वृक्षमनु विध्योतते विद्युत् । ।



<तिष्ठद्गु-प्रभृतीनि च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.१७  । ।

_काशिका २,१.१७ः

तिष्ठद्ग्व्-आदयः समुदाया एव निपात्यन्ते   ।
तिष्ठद्गु-प्रभृतीनि शब्दरूपाणि अव्ययीभावस्-अञ्ज्ञानि भवन्ति   ।
तिष्ठद्गु कालविशेषः   ।
तिष्ठन्ति गावो यस्मिन्काले दोहनाय स तिष्ठद्गु कालः   ।
खलेयवादीनि प्रथमानतानि विभक्त्यनतरेन्ण न+एव सम्बध्यन्तेऽन्यपदार्थे च काले वर्तन्ते   ।
चकारोऽवधारण-अर्थः   ।
अपरः समासो न भवति, परमतिष्ठद्गु इति   ।
तिष्ठद्गु   ।
वहद्गु   ।
आयतीगवं  ।
खलेबुसं  ।
खलेयवं  ।
लूनयवं  ।
लूयमानयवं  ।
पूतयवं  ।
पूयमानयवं  ।
संहृतयवं  ।
संह्रियमाणायवं  ।
संहृतबुसं  ।
संह्रियमाणाबुसं  ।
एते कालशब्दाः   ।
समभूमि   ।
समपदाति   ।
सुषमं  ।
विषमं  ।
निष्षमं  ।
दुष्षमं  ।
अपरसमं  ।
आयतीसमं ः
प्राह्णं  ।
प्ररथं  ।
प्रमऋगं  ।
प्रदक्षिणं  ।
अपरदक्षिणं  ।
संप्रति   ।
असंप्रति   ।
पापसमं  ।
पुण्यसमं  ।
इच्कर्मव्यतिहारे (*५,४.१२७) -- दण्डादण्डि   ।
मुसलामुसलि  । ।



<पारे मध्ये षष्ठ्या वा>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.१८  । ।

_काशिका २,१.१८ः

षष्थीसमासे प्राप्ते तद्-अपवादोऽव्ययीभव आरभ्यते   ।
वा-वचनात्षष्ठीसमासोऽपि पक्षेऽभ्यनुज्ञायते   ।
पार-ंध्य-शब्दौ षष्ठ्यन्तेन सह विभाषा समस्येते, अव्ययीभावश्च समासो भवति   ।
तत्-सन्नियोगेन च अनयोरेकारान्तत्वं निपात्यते   ।
पारं गङ्गायाः पारेगङ्हं  ।
मध्यं गङ्गायाः मध्येगङ्गं  ।
षष्ठीसमास-पक्षे - गङ्गापारं  ।
गङ्गामध्यं  ।
महाविभाषया वाक्यविकल्पः क्रियते  । ।



[#१०५]

<सङ्ख्या वंश्येन>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.१९  । ।

_काशिका २,१.१९ः

विद्यया जन्मना वा प्राणिनां एकलक्षणसन्तानो वंशः इत्यभिधीयते   ।
तत्र भवो वंश्यः   ।
तद्-वाचिना सुबन्तेन सह सङ्ख्या समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति   ।
द्वौ मुनी व्याकरणस्य वंश्यौ द्विमुनि व्याकरनस्य   ।
त्रिमुनि व्याकरणस्य   ।
यदा तु विद्यय तद्वतां अभेदविवक्षा तदा सामानाधिकरण्यं भवति   ।
द्विमुनि व्यकरणं  ।
त्रिमुनि व्याकरणं इति   ।
जन्मना - एकविंशतिभारद्वाजं  । ।



<नदीभिश्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.२०  । ।

_काशिका २,१.२०ः

सङ्ख्या इत्यनुवर्तते   ।
नदीवचनैः शब्दैः सह सङ्ख्या समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति   ।
समाहारे च अयं इष्यते   ।
सप्तगङ्गं  ।
द्वियमुनं  ।
पञ्चनदं  ।
सप्तगोदावरं  । ।



<अन्यपदर्थे च सञ्ज्ञायाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.२१  । ।

_काशिका २,१.२१ः

सङ्ख्या इति निवृत्तं  ।
नदीग्रहनं अनुवर्तते   ।
नदीभिः सह सुबन्तं अन्यपदार्थे वर्तमानं सञ्ज्ञायां विष्ये समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति   ।
विभाषाऽधिकारेऽपि नित्यसमास एव अयं  ।
न हि वाक्येन सञ्ज्ञा गम्यते   ।
उन्मत्तगङ्गं नाम देशः   ।
लोहितगङ्गं  ।
शनैर्गङ्गं  ।
कृष्णगङ्गं  ।
अन्यपदार्थे इति किं ? कृष्णवेण्णा   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? शीघ्रगङ्गो देशः  । ।



<तत्पुरुषः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.२२  । ।

_काशिका २,१.२२ः

तत्पुरुषः इति सञ्ज्ञाऽधिक्रियते प्राग्बहुव्रीहेः   ।
यानित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः, तत्पुरुष-सञ्ज्ञास्ते वेदितव्याः   ।
वक्ष्यति, द्वितीय श्रित-अतीत-पतित (*२,१.२४)   ।
इति   ।
कष्टश्रितः   ।
पूर्वाचार्यसञ्ज्ञा चेयं महती, तदङ्गीकरणौपाधेरपि तदीयस्य परिग्रह-अर्थम्, उत्तरपदार्थ-प्रधानस्तत्पुरुषः इति   ।
तत्पुरुषप्रदेशाः - तत्पुरुषे कृति बहुलं (*३,३.१४)   ।
इत्येवं आदयः  । ।



<द्विगुश्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.२३  । ।

_काशिका २,१.२३ः

द्विगुश्च समासः तत्पुरुशसज्ज्ञो भवति   ।
द्विगोस्तत्पुरुशत्वे समासान्ताः प्रयोजनं  ।
पञ्चराजं  ।
दशराजं  ।
द्व्यहः   ।
त्र्यहः   ।
पङ्चगवं  ।
दशगवं  । ।



[#१०६]

<द्विदीया श्रित-अतीत-पतित-गत-अत्यस्त-प्राप्त-आपनैः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.२४  । ।

_काशिका २,१.२४ः

सुप्स्पा इति वर्तते   ।
तस्य विशेषणं एतद्द्वितीया   ।
द्वितीयान्तं सुबन्तं श्रित-अदिभिः सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
कष्टं श्रितः कष्टश्रितः   ।
नरकश्रितः   ।
अतीत -- कान्तारं अतीतः कान्तारातितः   ।
पतित -- नरकं पतितः नरकपतितः   ।
गत -- ग्रामं गतः ग्रामगतः   ।
अत्यस्त -- तरङ्गनत्यस्तः तरङ्गात्यस्तः   ।
तुहिनात्यस्तः   ।
प्राप्त -- सुखं प्राप्तः सुखप्राप्तः   ।
आपन्न -- सुखं आपन्नः सुखापन्नः   ।
दुःखापन्नः   ।
श्रित्त-अदिषु गमिगाम्यादिनां उपसङ्ख्यनं  ।
ग्रामं गमी ग्रामगमी   ।
ग्रामं गामी ग्रामागामी   ।
ओद्नं बुभुक्षुः ओदनबुभुक्षुः  । ।



<स्वयं क्तेन>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.२५  । ।

_काशिका २,१.२५ः

स्वयं एतदव्ययं आत्मना इत्यस्यार्थे वर्तते, तस्य द्वितीयया सम्बन्धोऽनुपपन्नः इति द्वितीया-ग्रहणं उत्तरार्थं अनुवर्तते   ।
स्वयं इत्येतत्सुबन्तं क्तान्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भाति   ।
स्वयंधौतौ पादौ   ।
स्वयंविलीनं आज्यं  ।
ऐकपद्यमैकस्वर्यं च समासत्वाद्भवति  । ।



<खट्वा क्षेपे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.२६  । ।

_काशिका २,१.२६ः

खट्वा-शब्दो द्वितीयान्तः क्तान्तेन सह क्षेपे गम्यमाने समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
क्षेपो निन्दा, स च समास-अर्थ एव, तेन विभाषाऽधिकारेऽपि नित्यसमास एव अयं  ।
न हि वक्येन क्षेपो गम्यते   ।
खट्वारोहणं च+इह विमार्गप्रस्थानस्य+उपलक्षनं  ।
सर्व एव अविनीतः खट्वारूढः इत्युच्यते   ।
खट्वारुढो जाल्मः   ।
खट्वाप्लुतः   ।
अपथप्रस्थितः इत्यर्थः   ।
क्षेपे इति किं ? खट्वामारूढः  । ।



<सामि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.२७  । ।

_काशिका २,१.२७ः

सामि इत्येतदव्ययं अर्धशब्द-पर्यायः, तस्य असत्त्ववाचित्वाद्द्वितीयया न अस्ति सम्बन्धः   ।
तत्सुबन्तं क्तन्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
सामिकृतं  ।
सामिपीतं  ।
समिभुक्तं  ।
ऐकपद्यमैकस्वर्यं च समासत्वद्भवति  । ।



[#१०७]

<कालाः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.२८  । ।

_काशिका २,१.२८ः

द्वितीया क्तेन इति वर्तते   ।
कालवाचिनः शब्दाः द्वितीयान्ताः क्तान्तेन सह समस्यन्ते विभाष, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
अन्त्यन्तसम्योग-अर्थं वचनं  ।
कालाः इति न स्वरूप-विधिः   ।
षण्मुहूर्ताश्चराचराः, ते कदाचितहर्गच्छन्ति कदाचित्रात्रिं  ।
अहरतिसृता मुहूर्ताः अहःसङ्क्रान्ताः   ।
रात्र्यतिसृता मुहूर्ताः रात्रिसङ्क्रान्ताः   ।
मासप्रमितश्चन्द्रमाः   ।
मासं प्रमातुमारब्धः प्रतिपच्चन्द्रमाः इत्यर्थः  । ।



<अत्यन्तसंयोगे च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.२९  । ।

_काशिका २,१.२९ः

कालाः इति वर्तते   ।
क्तेन इति निवृत्तं  ।
अत्यन्तसंयोगः कृत्स्न-संयोगः, कालस्य स्वेन सम्बन्धिना व्याप्तिः   ।
कालवाचिनः शब्दा द्वितीयान्ता अत्यन्तसंयोगे गम्यमाने सुपा सह समस्यन्ते विभाषा, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
मुहूर्तं सुखं मुहूर्तसुखं  ।
सर्वरात्रकल्पाणी   ।
सर्वरात्रशोभना  । ।



<तृतीया तत्कृत-अर्थेन गुणवचनेन>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.३०  । ।

_काशिका २,१.३०ः

सुप्सुपा इति वर्तते   ।
तस्य विशेषणं एतथ् ।
तृतीयान्तं गुणवचनेन अर्थशब्देन च सह संस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
कीदृशेन गुणवचनेन ? तत्कृतेन तदर्थ-कृतेन, तृतीयान्त-अर्थ-कृतेन इति यावथ् ।
शङ्कुलया खण्डः सङ्कुलाखण्डः   ।
किरिणा काणः किरिकाणः   ।
अर्थ-शब्देन -- धान्येन अर्थः धान्यार्थः   ।
तत्कृतेन इति इं ? अक्ष्णा काणः   ।
गुणवचनेन इति किं ? गोभिर्वपावान् । ।



<पूर्व-सदृश-सम-ऊनार्थ-कलह-निपुण-मिश्र-श्लक्ष्णैः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.३१  । ।

_काशिका २,१.३१ः

पूर्व सदृश सम ऊनार्थ कलह निपुण मिश्र श्लक्ष्ण इत्येतैः सह तृतीयान्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समसो भवति   ।
अस्मादेव वचनात्पूर्वादिभिर्योगे तृतीया भवति, हेतौ वा द्रष्टव्या   ।
पूर्व -- मासेन पूर्वः मासपूर्वः   ।
संवत्सरपूर्वः   ।
सदृश -- मातृसदृशः   ।
पितृसदृशः   ।
सम -- मातृसमः   ।
ऊनार्थ - माशोनं  ।
कार्षापणोनं  ।
माषविकलं  ।
कार्षापनविकलं  ।
कलह -- असिकलहः   ।
वाक्कलहः   ।
निपुण - वाङ्निपुणः   ।
आचारनिपुणः   ।
मिश्र - गुडमिश्रः   ।
तिलमिश्रः   ।
श्लक्ष्ण -- आचारश्लक्ष्णः   ।
पूर्वादिष्ववरस्योपसङ्ख्यानं  ।
मासेनावरः मासावरः   ।
संवत्सरावरः  । ।



[#१०८]

<कर्तृकर्णे दृता बहुलम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.३२  । ।

_काशिका २,१.३२ः

तृतीया इति वर्तते   ।
कर्तरि करणे च या तृतीया तदन्तं कृदन्तेन सह बहुलं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
सर्वोपाधिव्यभिचारार्थं बहुल-ग्रहनं  ।
कर्तरि -- अहिना हतः अहिहतः   ।
करणे -- नखैर्निर्भिन्नः नखनिर्भिन्नः   ।
परशुना छिन्नः   ।
कर्तृकरणे इति किं ? भिक्षाभिरुषितः   ।
बहुल-ग्रहनं किं ? दात्रेण लूनवान्, परशुना छिन्नवान्, इह समासो न भवति   ।
पादहारकः, गले चोपकः इति च भवति  । ।



<कृत्यैरधिक-आर्थ-वचने>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.३३  । ।

_काशिका २,१.३३ः

स्तुतिनिन्दाप्रयुक्तं अध्यारोपितार्थवचनं अधिकार्थवचनं  ।
कर्तृकरणयो या तृतीया तदन्तं सुबन्तं कृतैः सह समस्यतेऽधिकार्थवचने गम्यमाने विभाषा, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
कर्ता - काकपेया नदी   ।
श्वलेह्यः कूपः   ।
करणं - बाष्पच्छेद्यानि तृणानि   ।
क्ण्टकसञ्चेय ओदनः   ।
पूर्वस्या+एव अयं प्रपञ्चः   ।
कृत्य-ग्रहणे यण्ण्यतोर्ग्रहनं कर्तव्यं  ।
इह मा भूत्, काकैः पातव्या इति  । ।



<अन्नेन व्यञ्जनम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.३४  । ।

_काशिका २,१.३४ः

तृतीया इति वर्तते   ।
व्यञ्ज्ञवाचि तृतीयान्तं अनवाचिना सुबन्तेन सहा समस्यते, विभाशा तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
संस्कार्यं अन्नं, संस्कारकं व्यञ्जनं  ।
दध्ना उपसिक्त ओदनः दध्योदनः   ।
क्षीरौदनः   ।
वृत्तौ क्रियाया अन्तर्भावादन्नव्यञ्जनयोः सामर्थ्यं  । ।



<भक्ष्येण मिश्रीकरनम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.३५  । ।

_काशिका २,१.३५ः

मिश्रीकरन-वाचि तृतीयान्तं भक्ष्य-वाचिना सुबन्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
खरविशदमभ्यवहार्यं भक्ष्यं, तस्य संस्कारकं मिश्रीकरणं  ।
हुडेन मिश्राः धानाः गुडधानाः   ।
गुडपृथुकाः   ।
वृत्तौ क्रियाया अन्तर्भावात्पूर्वोत्तरपदयोः सामर्थ्यं  । ।



[#१०९]

<चतुर्थी तदर्थ-अर्थ-बलि-हित-सुख-रक्षितैः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.३६  । ।

_काशिका २,१.३६ः

सुप्सुपा इति वर्तते   ।
तस्य विशेषणं एतथ् ।
ततिति सर्वनाम्ना चतुर्थ्यन्तस्य अर्थः परामृश्यते   ।
तस्मै इदं तदर्थं  ।
तदर्थ अर्थ बलि हित सुख रक्षित इत्येतैः सह चतुर्थ्यन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
तदर्थेन प्रकृतिविकारभावे समासोऽयं इष्यते   ।
यूपाय दारु यूपदारु   ।
कुण्ड्लाय हिरण्यं कुण्डलहिरण्यं  ।
इह न भवति, रन्धनाय स्थली, अवहननाय उलूखलं इति   ।
तादर्थ्ये चतुर्थी च अस्मादेव ज्ञापकाद्भवति   ।
अर्थेन नित्यसमासवचनं सर्वलिङ्गता च वक्तव्या   ।
ब्राह्मणार्थं पयः   ।
ब्राह्मणार्था यवागूः   ।
बलि - कुबेराय बलिः कुबेरबलिः   ।
महाराजबलिः   ।
हित - गोहितं  ।
अश्वहितं  ।
सुख - गोसुखं  ।
अश्वसुखं  ।
रक्षित - गोरक्षितं  ।
अश्वरक्षितं  । ।



<पञ्चमी भयेन>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.३७  । ।

_काशिका २,१.३७ः

सुप्सुपा इति वर्तते   ।
तस्य विशेषणं एतथ् ।
पञ्चम्यन्तं सुबनतं भय-शब्देन   ।
सुबन्तेन सह समस्यते विभाषा, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
वृकेब्यो भयं वृकभयं  ।
चौरभयं  ।
दस्युभयं  ।
भय-भीत-भीति-भीभिरिति वक्तव्यं  ।
वृकेभ्यो भीतः वृकभीतः   ।
वृकभीतिः   ।
वृकभीः   ।
पूर्वस्य+एव अयं बहुलग्रहणस्य प्रप्ञ्चः   ।
तथा च ग्रामनिर्गतः, अधर्मजुगुप्सुः इत्येवं आदि सिद्धं भवति  । ।



<अपेत-अपोढ-मुक्त-पतित-अपत्रस्तैरल्पशः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.३८  । ।

_काशिका २,१.३८ः

अपेत अपोढ मुक्त पतित अपत्रस्त इत्येतैः सह पज्चम्यन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
अपेत - सुखापेतः   ।
अपोढ - कल्पनापोढः   ।
मुक्त - चक्रमुक्तः   ।
पतित - स्वर्गपतितः   ।
अपत्रस्त - तरङ्गापत्रस्तः   ।
अल्पशः इति समासस्य अल्पविषयतामाचष्टे   ।
अल्पा पञ्चमी संस्यते, न सर्वा   ।
प्रासादात्पतितः, भोजनादपत्रस्तः इत्येवं अदौ न भवति   ।
कर्तृकरने कृता बहुलं (*२,१.३२) इत्यस्य+एव अयं प्रपञ्चः  । ।



[#११०]

<स्तोक-अन्तिक-दूर-अर्थ-कृच्छ्राणि क्तेन>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.३९  । ।

_काशिका २,१.३९ः

स्तोक अन्तिक दूर इत्येवं अर्थाः शब्दाः कृच्छ्र-शब्दश्च पञ्चम्यन्ताः क्तान्तेन सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
स्तोकान्मुक्तः   ।
अन्तिकादागतः   ।
अभ्याशादागतः   ।
दूरादागतः   ।
विप्रकृष्टादागतः   ।
कृच्छ्रान्मुक्तः   ।
कृच्छ्राल्लब्धः   ।
पञ्चम्याः स्तोक-आदिभ्यः (*६,३.२) इत्यलुक्  ।
शतसहत्रौ परेणेति वक्तव्यं  ।
शतात्परे परश्शताः   ।
सहस्रात्परे परस्सहस्राः   ।
राजदन्तादित्वात्परनिपातः   ।
निपातनात्सुडागमः  । ।



<सप्तमी शौण्डैः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.४०  । ।

_काशिका २,१.४०ः

सप्तम्यन्तं शौण्ड-आदिभिः सह समस्यते, तत्पुरुषाश्च समासो भवति   ।
अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्डः   ।
अक्षधूर्तः   ।
अक्षकितवः   ।
शौण्ड   ।
धूर्त   ।
कितव   ।
व्याड   ।
प्रवीण   ।
संवीत   ।
अन्तर्  ।
अन्तःशब्दस्त्वराधिकरनप्रधान एव पठ्यते   ।
अधि   ।
पटु   ।
पण्डित   ।
चपल   ।
निपुण   ।
वृत्तौ प्रसक्तिक्रियाया अन्तर्भावदक्षादिषु अधिकरणे सप्तमी  । ।



<सिद्ध-शुष्क-पक्व-बन्धैश्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.४१  । ।

_काशिका २,१.४१ः

सप्तमी इति वर्तते   ।
सिद्ध शुष्क पक्व बन्ध इत्येतैः सह सप्तम्यन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
साङ्काश्यसिद्धः   ।
काम्पिल्यसिद्धः   ।
शुष्क - आतपशुष्कः   ।
छायाशुष्कः   ।
पक्व - स्थालीपक्वः   ।
कुम्भीपक्वः   ।
बन्ध - चक्रबन्धः   ।
बहुल-ग्रहणस्य+एव अयं उदाहरण-प्रपञ्चः  । ।



<ध्वाङ्क्षेन क्षेपे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.४२  । ।

_काशिका २,१.४२ः

ध्वाग्क्षेण इत्यर्थग्रहनं  ।
धवाग्क्षवाचिना सुबन्तेन सह सप्तम्यन्तं सुबन्तं सुबन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति क्षेपे गम्यमाने   ।
तीर्थे ध्वाङ्क्ष इव तीर्थध्वाड्क्षः   ।
अनवस्थितः इत्यर्थः   ।
तीर्थकाकः   ।
तीर्थवायसः   ।
क्षेपे इति किं ? तीर्थे ध्वाङ्क्षस्तिष्थति  । ।



[#१११]

<क्र्त्यैरृणे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.४३  । ।

_काशिका २,१.४३ः

सुप्तमी इति वर्तते   ।
कृत्य-प्रत्ययान्तैः सह सप्तम्यन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति ऋणे गम्यमाने   ।
यत्प्रत्ययेन+एव+इष्यते   ।
मासे देयमृणं मासदेयं  ।
संवत्सरदेयं  ।
व्यहदेयं  ।
ऋणग्रहणं नियोगोपलक्षण-अर्थं, तेन+इह अपि समासो भवति, पूर्वाह्णे गेयं साम पूर्वाह्णगेयं  ।
प्रातरध्येयोऽनुवाकः   ।
ऋणे इति किं ? मासे देया भिक्षा  । ।



<सञ्ज्ञायाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.४४  । ।

_काशिका २,१.४४ः

सञ्ज्ञायां विषये सप्तयन्तं सुपा सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
सञ्ज्ञा समुदायोपाधिः   ।
तेन नित्यसमास एव अयम्, न हि वाक्येन सञ्ज्ञा गम्यते   ।
अरण्येतिलकाः   ।
अरण्येमाषाः   ।
वनेकिंशुकाः   ।
वने - बिल्वकाः   ।
कूपेपिशाचकाः   ।
हलदन्तात्सप्तम्याः सञ्ज्ञायां (*६,३.९) इत्यलुक् । ।



<क्तेन अहो-रात्र-अवयवाः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.४५  । ।

_काशिका २,१.४५ः

अहरवयवाः रात्र्यवयवाश्च सप्तम्यन्ताः क्तान्तेन सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
पूर्वाह्णकृतं  ।
अपराह्णकृतं  ।
पूर्वरात्रकृतं  ।
अपररात्रकृतं  ।
अवयव-ग्रहनं किं ? एतत्तु ते दिवा वृत्तं रात्रौ वृत्तं च द्रक्ष्यसि   ।
अहनि भुक्तं  ।
रात्रौ वृत्तं  ।
बहुल-ग्रहणाथ् ।
रात्रिवृत्तम्, सन्ध्यगर्जितं इत्यादयः  । ।



<तत्र>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.४६  । ।

_काशिका २,१.४६ः

तत्र इत्येतत्सप्तम्यन्तं क्तान्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
तत्रभुक्तं  ।
तत्रकृतं  ।
तत्रपीतं  ।
ऐकपद्यमैकस्वर्यं च समासत्वात्भवति  । ।



<क्षेपे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.४७  । ।

_काशिका २,१.४७ः

क्षेपो निन्दा   ।
क्षेपे गम्यमाने सप्तम्यन्तं क्तान्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
अवतप्ते - नकुलस्थितं त एतथ् ।
चापलं एतत्, अनवस्थितत्वं तवैततित्यर्थः   ।
उदकेविशीर्णं  ।
प्रवाहेमूत्रितं  ।
भस्मनिहुतं  ।
निष्फलं यत्क्रियते तदेवं उछ्यते   ।
तत्पुरुषे कृति बहुलं (*६,३.१४) इत्यलुक् । ।



[#११२]

<पात्रेसमित-आदयश्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.४८  । ।

_काशिका २,१.४८ः

समुदाया एव निपात्यन्ते   ।
पात्रेसमित-आदयः शब्दस्तत्पुरुष-सञ्ज्ञा भवन्ति क्षेपे गम्यमाने   ।
ये च अत्र क्तान्तेन सह समासाः, तेषां पूर्वेन+एव सिद्धे पुनः पाठो युक्तारोह्यादि-परिग्रह-अर्थः, पूर्वपदाद्य्-उदात्तत्वं यथा सयातिति   ।
युक्तरोह्यादिषु हि पात्रेसमितादयश्च इति पठ्यते   ।
पात्रेसमिताः   ।
पात्रेबहुलाः   ।
अवधारणेन क्षेपो गम्यते, पात्रे एव समिता न पुनः क्वचित्कार्ये इति   ।
उदुम्बरमशकादषु उपमया क्षेपः   ।
मातरिपुरुषः इति प्रतिषिद्धसेवनेन   ।
पिण्डीषूरादिषु निरीहतया   ।
अव्यक्तत्त्वाच्चाकृतिगणोऽयं  ।
पात्रेसमिताः   ।
पात्रेबहुलाः   ।
उदुम्बरमशकाः   ।
उदरकृमिः   ।
कूपकच्छपः   ।
कूपचूर्णकः   ।
अवटकच्छपः   ।
कूपमण्डूकः   ।
कुम्भमण्डूकः   ।
उदपानमःडूकः   ।
नगरकाकः   ।
नगरवायसः   ।
मातरिषुरुषः   ।
पिण्डीषूरः   ।
पितरिषूरः   ।
गेहेशूरः   ।
गेहेनर्दी   ।
गेहेक्ष्वेडी   ।
गेहेविजिती   ।
गेहेव्याडः   ।
गेहेमेही   ।
गेहेदाही   ।
हेहेदृप्तः   ।
गेहेधृष्टः   ।
गर्भेतृप्तः   ।
आखनिकबकः   ।
गोष्ठेशूरः   ।
गोष्ठे विजिती   ।
गोष्ठेक्ष्वेडी   ।
गोष्ठेपटुः   ।
गोष्ठेपण्डितः   ।
गोष्ठेप्रगल्भः   ।
कर्णेटिट्टिभः   ।
कर्णेटिरिटिरा   ।
कर्णेचुरचुरा   ।
चकारोऽवधारण-अर्थः, तेन समासान्तरं न भवति, परमपात्रेसमिताः इति  । ।



<पूर्वकाल-एक-सर्व-जरत्-पुराणा-नव-केवलाः समानाधिकरणेन>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.४९  । ।

_काशिका २,१.४९ः
सुप्सुपा इति वर्तते   ।
तस्य विशेषणं एतथ् ।
पूर्वकाल एक सर्व जरत्पुराण नव केवल इत्येते सुबन्ताः समानाधिकरणेन सुपा सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
भिन्न-प्रवृत्ति-निमित्तस्य शब्दस्य+एकस्मिन्नर्थे वृत्तिः साअमानाधिकरण्यं  ।
पूर्वकालः इत्यर्थ-निर्देशः, परिशिष्टानां स्वरूप-ग्रहणं  ।
पूर्वकालोऽपरकालेन समस्यते   ।
स्नातानुलिप्तः   ।
कृष्टसमीकृतं  ।
दग्धप्ररूढं  ।
एकशाटी   ।
एकभिक्षा   ।
सर्वदेवाः   ।
सर्वमनुष्याः   ।
जरद्धस्ती   ।
जरद्गृष्टिः   ।
जरद्वृत्तिः   ।
पुराणान्नं  ।
पुराणावसथं  ।
नवान्नं  ।
नवावसथं  ।
केवलान्नं  ।
समानाधिकरणेन इति किं ? एकस्याः शाटी  । ।



[#११३]

<दिक्-सङ्ख्ये सञ्ज्ञायाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.५०  । ।

_काशिका २,१.५०ः

समानाधिकरणेन इत्यापादसमाप्तेरनुवर्तते   ।
दिग्वाचिनः शब्दाः सङ्ख्या च समानाधिकरणेन सुबन्तेन सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति सञ्ज्ञयां वषये   ।
पूर्वेषुकामशमी   ।
अपरेषुकामशमी   ।
पञ्चाम्राः   ।
सप्तर्षयः   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? उत्तरा वृक्षाः   ।
पञ्च ब्राह्माणाः  । ।



<तद्धितर्थ-उत्तरपद-समाहारे च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.५१  । ।

_काशिका २,१.५१ः

दिक्-सङ्ख्ये इत्यनुवर्तते   ।
तद्धित-अर्थे विषये उत्तरपदे च परतः समाहारे च अभिधेये दिक्-सङ्ख्ये समानाधिकरणेन सुपा सह समस्येते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
तद्धित-अर्थे तावत्- पूर्वस्यां शालायां भवः, दिक्पूर्वपदादसञ्ज्ञायां ञः (*४,२.१०७), पौर्वशालः   ।
आपरशालः   ।
उत्तरपदे - पूर्वशालाप्रियः   ।
अपरशालाप्रियः   ।
समाहारे दिक्-शब्दो न सम्भवति   ।
सङ्ख्या तद्धित-अर्थे - पाञ्चनापितिः   ।
पञ्चकपालः   ।
उत्तरपदे - पञ्चगवधनः   ।
दशगवधनः   ।
समाहारे - पञ्चपूली   ।
दशपूली   ।
पञ्चकुमारि   ।
दशकुमारि   ।
स नपुंसकं (*२,४.१७) इति नपुंसकत्वं  ।
ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य (*१,२.४७) इति ह्रस्वत्वं  । ।



<सङ्ख्या-पूर्वो द्विगुः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.५२  । ।

_काशिका २,१.५२ः

तद्धित-अर्थ-उत्तरपद-समाहारे च (*२,१.५१) इत्यत्र यः सङ्ख्या-पूर्वः समासः स द्विगु-सञ्ज्ञो भवति   ।
तद्धित-अर्थे तावत्- पञ्चसु कपालेशु संस्कृतः पञ्चकपालः   ।
दशकपालः   ।
संस्कृतं भक्षाः (*४,२.१६) इति इह अण्, तस्य द्विगोर्लुग्-अनपत्ये (*४,१.८८) इति लुक्  ।
उत्तरपदे - पञ्चनावप्रियः   ।
नावो द्विगोः (*५,४.९९) इति समासान्तो भवति   ।
समाहारे - पञ्चपूली   ।
द्विगोः (*४,१.२१) इति ङीब्भवति   ।
द्विगुप्रदेशाः - द्विगोः (*४,१.२१) इत्येवं आदयः  । ।



<कुत्सितानि कुत्सनैः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.५३  । ।

_काशिका २,१.५३ः

कुत्सित-वाचीनि सुबन्तानि कुत्सन-वचनैः सुबन्तैः सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
शब्द-प्रवृत्ति-निमित्त-कुत्सायां अयं समास इष्यते   ।
विशेषणं विशेष्येण बहुलं (*२,१.५७) इति परनिपाते प्राप्ते विशेष्यस्य पूर्वनिपात-अर्थ आरम्भः   ।
वैयाकरणखसूचिः   ।
निष्प्रतिभः इत्यर्थः   ।
याज्ञिककितवः   ।
अयाज्ययाजनतृष्णापरः   ।
मीमांसकदुर्दुरूढः   ।
नास्तिकः   ।
कुत्सितानि इति किं ? वैयाकरणश्चौरः   ।
न ह्यत्र वैयाकरणत्वं कुत्स्यते   ।
कुत्सनैः इति किं ? कुत्सितो ब्राह्मणः  । ।



[#११४]

<पापाणके कुत्सितैः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.५४  । ।

_काशिका २,१.५४ः

पापाणक-शब्दौ कुत्सनाभिधायिनौ, तयोः पूर्वेण समासे परनिपातः प्राप्तः, पूर्वनिपत-अर्थं इदं आरभ्यते   ।
पाप अणक इत्येते सुबन्ते कुत्सित-वचनैः सह समस्येते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
पापनापितः   ।
पापकुलालः   ।
अणकनापितः   ।
अणककुलालः  । ।



<उपमानानि सामान्य-वचनैः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.५५  । ।

_काशिका २,१.५५ः

उपमीयतेऽनेन इत्युपमानं  ।
उपमान-वाचीनि सुबन्तानि सामान्य-वचनैः सुबन्तैः सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
उपमान-उपमेययोः साधारणे धर्मः सामान्यं, तद्विशिष्ट-उपमेय-वचनैरयं समासः   ।
शस्त्रीव श्यामा शस्त्रीश्यामा देवदत्ता   ।
कुमुदश्येनी   ।
हंसगद्गदा   ।
न्यग्रोधपरिमण्डला   ।
उपमानानि इति किं ? देवदत्ता शयामा   ।
सामान्य-वचनैः इति किं ? फाला इव तण्डुलाः   ।
पर्वता इव बलाहकाः  । ।



<उपमितं व्याघ्र-आदिभिः सामान्य-अप्रयोगे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.५६  । ।

_काशिका २,१.५६ः

उपमेयं उपमितं , तद्वाचि सुबन्तं व्याघ्र-आदिभिः सामर्थ्यादुपमान-वचनैः सह सामस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति, न चेत्सामान्यवाची शब्दः प्रयुज्यते   ।
विशेषणं विशेष्येण बहुलं (*२,१.५७) इति परनिपाते प्राप्ते विशेष्यस्य पूर्वनिपात-अर्थ आरम्भः   ।
पुरुषोऽयं व्याघ्र इव पुरुषव्याघ्रः   ।
पुरुषसिंहः   ।
सामान्य-अप्रयोगे इति इं ? पुरुषोऽयं व्याघ्र इव शूरः   ।
व्याघ्र   ।
सिंह   ।
ऋक्ष   ।
ऋषभ   ।
चन्दन   ।
वृक्ष   ।
वराह   ।
वृष   ।
हस्तिन्  ।
कुञ्जर   ।
रुरु   ।
पृषत   ।
पुण्डरीक   ।
बलाहक   ।
अकृतिगनश्च अयम्, तेन+इदं अपि भवति - मुखपद्मम्, मुखकमलम्, करकिसलयम्, पार्थिवचन्द्रः इत्येवं आदि  । ।



<विशेसनं विशेष्येण बहुलम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.५७  । ।

_काशिका २,१.५७ः

भेदकं विशेषणं, भेद्यं विशेष्यं  ।
विशेषण-वाचि सुबन्तं विशेष्य-वाचिना समानाधिकरणेन सुबन्तेन सह बहुलं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
नीलोत्पलं  ।
रक्तोत्पलं  ।
बहुलवचनं व्यवस्थार्थं  ।
क्वचिन्नित्यसमास एव, कृष्णसर्पः, लोहितशालिः   ।
क्वचिन्न भवत्येव, रामो जामदग्न्यः, अर्जुनः कार्तवीर्यः   ।
क्वचिद्विकल्पः, नीलं उत्पलम्, नीलोत्पलं  ।
विशेषणं इति किं ? तक्षकः सर्पः   ।
विशेष्येण इति किं ? लोहितस्तक्षकः  । ।



[#११५]

<पूर्व-अपर-प्रथम-चरम-जघन्य-समान-मध्य-मध्यम-वीराश्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.५८  । ।

_काशिका २,१.५८ः

पूर्व अपर प्रथम चरम जघन्य समान मध्य मध्यम वीर इत्येते सुबन्ताः समानाधिकरणेन सुपा सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
पूर्वपुरुषः   ।
अपरपुरुषः   ।
प्रथमपुरुषः   ।
चरमपुरुषः   ।
जघन्यपुरुषः   ।
समानपुरुषः   ।
मध्यपुरुषः   ।
मध्यमपुरुषः   ।
वीरपुरुषः   ।
पूर्वस्य+एव अयं प्रपञ्चः  । ।



<श्रेण्य्-आदयः कृत-आदिभिः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.५९  । ।

_काशिका २,१.५९ः

श्रेण्य-आदयः सुबन्ताः कृत-आदिभिः समानधिकरणैः सहः समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
श्रेण्य्-आदिषु च्व्य्-अर्थ-वचनं  ।
अश्रेणयः श्रेनयः कृताः श्रेणिकृताः   ।
एककृताः   ।
पूगकृताः   ।
श्रेण्यादयः पठ्यन्ते   ।
कृतादिराकृतिगनः   ।
च्व्यन्तानां तु कु-गति-प्र-आदयः (*२,२.१८) इत्यनेन नित्यसमासः   ।
श्रेणीकृताः   ।
श्रेणि   ।
एक   ।
पूग   ।
कुण्ड   ।
राशि   ।
विशिख   ।
निचय   ।
निधान   ।
इन्द्र   ।
देव   ।
मुण्ड   ।
भूत   ।
श्रवन   ।
वदान्य   ।
अध्यापक   ।
अभिरूपक   ।
ब्राह्मण   ।
क्षत्रिय   ।
पटु   ।
पण्डित   ।
कुशल   ।
चपल   ।
निपुण   ।
कृपण   ।
इति श्रेण्य्-आदिः   ।
कृत   ।
मित   ।
मत   ।
भूत   ।
उक्त   ।
समाज्ञात   ।
समाम्नात   ।
समाख्यात   ।
सम्भावित   ।
अवधारित   ।
निराकृत   ।
अवकल्पित   ।
उपकृत   ।
उपाकृत   ।
इति कृत-आदिः  । ।



<क्तेन नञ्-विशिष्टेन अनञ्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.६०  । ।

_काशिका २,१.६०ः

नञैव विशेषो यस्य, सर्वमन्यत्प्रकृत्यादिकं तुल्यं, तन्नञ्-विशिष्टम्, तेन नञ्विशिष्टेन क्तान्तेन समानाधिकरणेन सह अनञ्क्तान्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
कृतं च तदकृतं च कृताकृतं  ।
भुक्ताभुक्तं  ।
पीतापीतं  ।
उदतानुदितं  ।
नुडिटौ तद्भक्तत्वान्नैव भेदकौ   ।
अशितानशितेन जीवति   ।
क्लिष्टाक्लिशितेन वर्तते   ।
कृतापकृतादीनां उपसङ्ह्यानं  ।
कृतापकृतं  ।
भुक्तविभुक्तं  ।
पीतविपीतं  ।
गतप्रत्यागतं  ।
यातानुयातं  ।
क्रयाक्रयिका   ।
पुटापुटिका   ।
फलाफलिका   ।
मानोन्मानिका   ।
समानाधिकरणाधिकारे शाकपार्थिवादीनां उपसङ्ख्यानं उत्तरपदलोपश्च   ।
शाकप्रधानः पार्थिवः शाकपार्थिवः   ।
कुतपसौश्रुतः   ।
अजातौल्वलिः  । ।



[#११६]

<सन्-महत्-परम-उत्तम-उत्कृष्टाः पूज्यमानैः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.६१  । ।

_काशिका २,१.६१ः

सत्महत्परम उत्तम उत्कृष्ट इत्येते पूज्यमानैः सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
पूज्यमानैः इति वचनात्पूजावचनाः सदादयो विज्ञायन्ते   ।
सत्पुरुषः   ।
महापुरुषः   ।
परमपुरुषः   ।
उत्तमपुरुषः   ।
उत्कृष्टपुरुषः   ।
पूज्यमानैः इति किं ? उत्कृष्टो गौः कदर्मात् । ।



<वृन्दरक-नाग-कुञ्जरैः पूज्यमानम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.६२  । ।

_काशिका २,१.६२ः

वृन्दारक नाग कुञ्जर इत्येतैः सह पूज्यमान-वाचि सुबन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
पूज्यमानं इति वचनात्पूजावचना वृन्दारक-आदयो गृह्यन्ते   ।
गोवृन्दारकः   ।
अश्ववृन्दारकः   ।
गोनागः   ।
अश्वनागः   ।
गोकुञ्जरः   ।
अश्वकुञ्जरः   ।
पूज्यमानं इति किं ? सुषीमो नागः  । ।



<कतर-कतमौ जातिपरिप्रश्ने>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.६३  । ।

_काशिका २,१.६३ः

कतर-कतमौ जातिपरिप्रश्ने वृतमानौ समर्थेन सुपा सह समस्येते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
कतरकठः   ।
कतरकालापः   ।
कतमकठः   ।
कतमकालापः   ।
ननु कतम-शब्दस्तावज्जातिपरिप्रश्न एव व्युत्पादितः, कतर-शब्दोऽपि साहचर्यात्तदर्थ-वृत्तिरेव ग्रहीष्यते, किं जातिपरिप्रश्न-ग्रहणेन ? एवं तर्ह्येतज्ज्ञापयति कतम-शब्दोऽन्यत्र अपि वर्तते इति   ।
तथा च प्रत्युदाहरनं - कतरो भवतोर्देवदत्तः, कतमो भवतां देवदत्तः  । ।



<किं क्षेपे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.६४  । ।

_काशिका २,१.६४ः

किं इत्येतत्क्षेपे गम्यमाने सुपा सह समस्यते ततुरुषश्च समासो भवति   ।
किंराजा, यो न रक्षति   ।
किंसखा, योऽभिद्रुह्यति   ।
किंगौः, यो न वहति   ।
किमः क्षेपे (*५,४.७०) इति समासान्तो न भवति   ।
क्षेपे इति किं ? को राजा पाटलिपुत्रे  । ।



<पोटा-युवति-स्तोक-कतिपय-गृष्टि-धेनु-वशा-वेहद्-बष्कयणी-प्रवक्तृ-श्रोत्रिय-अध्यापक-धूर्तैर्जातिः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.६५  । ।

_काशिका २,१.६५ः

उभय-व्यञ्जना पोटा इत्यभिधीयते   ।
गृष्टिरेकवारप्रसूता   ।
धेनुः प्रत्यग्रप्रसूता   ।
वशा वन्ध्या   ।
देहद्गर्भपातिनी   ।
बष्कयणी तरुणवत्सा   ।
पोटादिभिः सह जातिवाचि सुबन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
इभपोटा   ।
इभयुवतिः   ।
अग्निस्तोकः   ।
उदश्वित्कतिपयं  ।
गोगृष्टिः   ।
गोधेनुः   ।
गोवशा   ।
गोवेहथ् ।
गोबष्कयणी   ।
कठप्रवक्ता   ।
कठश्रोत्रियः   ।
कठाध्यापकः   ।
कठधूर्तः   ।
जातिः इति किं ? देवदत्त्तः प्रवक्ता   ।
धूर्त-ग्रहणं अकुत्स-अर्थं  । ।



[#११७]

<प्रशंसा-वचनैश्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.६६  । ।

_काशिका २,१.६६ः

जातिः इति वर्तते   ।
जातिवाचि सुबन्तं प्रशंसा-वचनैः सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
रूढि-शब्दाः प्रशंसा-वचना गृह्यन्ते मतल्लिकादयः   ।
ते च आविष्टलिङ्गत्वादन्यलिङ्गेऽपि जाति-शब्दे स्वलिङ्गोपादाना एव समानाहिकरना भवन्ति   ।
गोप्रकाण्डं  ।
अश्वप्रकाण्डं  ।
गोमत्ल्लिका   ।
अश्वमतल्लिका   ।
गोमचर्चिका   ।
अश्वमचर्चिका   ।
जातिः इति किं ? कुमारी मतल्लिका  । ।



<युवा खलति-पालित-वलिन-जरतीभिः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.६७  । ।

_काशिका २,१.६७ः

खलत्य्-आदिभिः   ।
समानाधिकरणैः सह युव-शब्दः समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
जरतीभिः इति स्त्रीलिङ्गेन निर्देशः, प्रातिपादिक-ग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहनं इति ज्ञापक-अर्थः   ।
युवा खलतिः युवखलतिः   ।
युवतिः खलती युवखलती   ।
युवा पलितः युवपलितः   ।
युवतिः पलिता युवपलिता   ।
युवा वलिनः युववलिनः   ।
युवतिर्वलिना युववलिना   ।
युवा जरन्युवजरन्  ।
युवतिर्जरती युवजरती  । ।



<कृत्य-तुल्य-आख्या अजात्या>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.६८  । ।

_काशिका २,१.६८ः

कृत्यप्रत्यय-अन्तास्तुल्यपर्यायाश्च सुबन्ता अजाति-वचनेन समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
भोज्योष्णं  ।
भोज्यलवणं  ।
पानीयशीतं  ।
तुल्याख्याः - तुल्यश्वेतः   ।
तुल्यमहान्  ।
सदृशश्वेतः   ।
सदृशमहान्  ।
अजात्या ति किं ? भोज्य ओदनः  । ।



<वर्णो वर्णेन>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.६९  । ।

_काशिका २,१.६९ः

वर्णविशेषवाचि सुबन्तं वर्णविशेषवाचिना सुबन्तेन समानाधिकरणेन सह समस्य्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
कृष्णसारङ्गः   ।
लोहितसारङ्गः   ।
कृष्णशबलः   ।
लोहितशबलः   ।
अवयवद्वारेन कृष्णशब्दः समुदाये वर्तमानः समानाधिकरणो भवति  । ।



<कुमारः श्रमणा-आदिभिः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.७०  । ।

_काशिका २,१.७०ः

कुमार-शब्दः श्रमणा-आदिभिः सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
येऽत्र स्त्रीलिङ्गाः पठ्यन्ते, श्रमणा, प्रव्रजिता, कुलटा इत्येवं आदयः, तैः सह स्त्रीलिङ्गः एव कुमार-शब्दः समस्यते   ।
ये तु पुंलिङ्गाः, अध्यापकः, अभिरूपकः, पण्डितः इति, तैरुभयथा, प्रातिपदिक-ग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणं इति   ।
कुमारी श्रमणा कुमारश्रमणा   ।
श्रमना   ।
प्रव्रजिता   ।
कुलटा   ।
गर्भिणी   ।
तापसी   ।
दासी   ।
बन्धकी   ।
अध्यापक   ।
अभिरूपक   ।
पण्डित   ।
पटु   ।
मृदु   ।
कुशल   ।
चपल   ।
निपुण  । ।



[#११८]

<चतुष्पादो गर्भिण्या>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.७१  । ।

_काशिका २,१.७१ः
चतुष्पाद्-वाचिनः सुबन्ता गर्भिणी-शब्देन समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
गोगर्भिणी   ।
अजागर्भिणी   ।
चतुष्पाज्जातिरिति वक्तव्यं  ।
इह मा भूत्- कालाक्षी गर्भणी, स्वस्तिमती गर्भिणी   ।
चतुष्पादः इति किं ? ब्राह्मणी गर्भिणी  । ।



<मयूर-व्यंसक-आदयश्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,१.७२  । ।

_काशिका २,१.७२ः

समुदाया एव निपात्यन्ते   ।
मयूर-व्यंसक-आदयः शब्दाः तत्पुरुषसञ्ज्ञा भवति   ।
चकारोऽवधारण-अर्थः , परममयूरव्यंसकः इति समासान्तरं न भवति   ।
मयूरव्यंसकः   ।
छात्रव्यंसकः   ।
काम्बोजमुण्डः   ।
यवनमुण्डः   ।
छन्दसि - हस्तेगृह्य   ।
पादेगृह्य   ।
लाङ्गलेगृह्य   ।
पुनर्दाय   ।
एहीडादयोऽन्यपदार्थे - एहीडं  ।
एहियवं वर्तते   ।
एहिवाणिजाक्रिया   ।
अपेहिवाणिजा   ।
प्रेहिवाणिजा   ।
एहिस्वागता   ।
अपोहिस्वागता   ।
प्रेहिस्वागता   ।
एहिद्वितीया   ।
अपेहिद्वितीया   ।
इहवितर्का   ।
प्रोहकटा   ।
अपोहकटा   ।
प्रोहकर्दमा   ।
अपोहकर्दमा   ।
उद्धरचूडा   ।
आहरचेला   ।
आहरवसना   ।
आहरवनिता   ।
कृन्तविचक्षणा   ।
उद्धरोत्सृजा   ।
उद्धमविधमा   ।
उत्पचिविपचा   ।
उत्पतनिपता   ।
उच्चावचं  ।
उच्चनीचं  ।
अचितोपचितं  ।
अवचितपराचितं  ।
निश्चप्रचं  ।
अकिञ्चनं  ।
स्नात्वाकालकः   ।
पीत्वास्थिरकः   ।
भुक्त्वासुहितः   ।
प्रोष्यपापीयान्  ।
उत्पत्यपाकला   ।
निपत्यरोहिणी   ।
निषण्णाश्यामा   ।
अपेहिप्रसवा   ।
इहपञ्चमी   ।
इहद्वितीया   ।
जहिकर्मणा बहुलमाभीक्ष्ण्ये कर्तारं चाभिदधाति - जहिजोडः   ।
उज्जहिजोडः   ।
जहिस्तम्बः   ।
उज्जहिस्तम्बः   ।
आख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये - अश्नीतपिबता   ।
पचतभृज्जता   ।
खादतमोदता   ।
खादतवमता   ।
खादताचमता   ।
आहरनिवपा   ।
आवपनिष्किरा   ।
उत्पचच्विपचा   ।
भिन्धिलवना   ।
छिन्धिविचक्षना   ।
पचलवना   ।
पचप्रकूटा   ।
अविहितलक्षनस्तत्पुरुषो मयूर-व्यंसक-आदिषु द्रष्टव्यः  । ।
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः  । ।

द्वित्तियोऽध्ययः द्वितीयः पादः



[#११९]

<पूर्व-अपर-अधर-उत्तरं एकदेशिना-एकाधिकरणे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.१  । ।

_काशिका २,२.१ः

एकदेशोऽस्य अस्ति इत्येकदेशी, अवयवी, तद्वाचिना सुबन्तेन सह पूर्व अपर अधर उत्तर इत्येते शब्दाः सामर्थ्यादेकदेशबचनाः समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
एकाधिकरण-ग्रहनं एकदेशिनो विशेषणं  ।
एकं चेदधिकरणं एकद्रव्यं एकदेशि भवति   ।
षष्ठीसमास-अपवदोऽयं योगः   ।
पूर्वं कायस्य पूर्वकायः   ।
अपरकायः   ।
अधरकायः   ।
उत्तरकायः   ।
एकदेशिना इति किं ? पूर्वं न अभेः कायस्य   ।
एकाधिकरणे इति किं ? पूर्वं छात्राणां आमन्त्रय   ।
कथं मध्याह्नः, सायाह्नः इति ? सङ्ख्या-वि-साय्-अपूर्वस्य अह्नस्य अहन्नन्यतरस्यां ङौ (*६,३.११०) इति ज्ञापकात्सर्वणैकदेश-शब्देन अह्नः समासो भवति  । ।



<अर्धं नपुंसकम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.२  । ।

_काशिका २,२.२ः

एकदेशिना एकाधिकरणे इति वर्तते   ।
समप्रविभागेऽर्धशब्दो नपुंसकं आविष्टलिङ्गः, तस्य+इदं ग्रहनं  ।
अर्धं इत्येतद्नपुंसकं एकदेशिना-एकाधिकरणेन समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
षष्ठीसमास-अपवादोऽयं योगः   ।
अर्धं पिप्पल्याः अर्धपिप्पली   ।
अर्धकोशातकी   ।
नपुंसकं इति किं ? ग्रामार्धः   ।
नगरार्धः   ।
एकदेशिना इत्येव, अर्धं पसोर्देवदत्तस्य   ।
देवदत्तेन सह समसो न भवति   ।
एकाधिकरणे इत्येव, अर्धं पिप्पलीनां  । ।



<द्वितिय-तृतीय-चतुर्थ-तुर्याण्यन्य्तरस्याम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.३  । ।

_काशिका २,२.३ः

एकदेशिना एकाधिकरने इति वर्तते   ।
षस्ठीसमास-अपवादोऽयं योगः   ।
अन्यतरस्यां ग्रहणात्सोऽपि षष्ठीसमासो भवति   ।
पूरण-गुण (*२,२.११) इति प्रतिषेधश्च अत एव अन्यतरस्यां ग्रहण-सामर्थ्यान्न प्रवर्तते   ।
द्वितीयं भिक्षायाः चतुर्थभिक्षा, भिक्षाचतुर्थं वा   ।
तुर्यं भिक्षायाः तुर्यभिक्षा, भिक्षातुर्यं वा   ।
तुरीय-शब्दस्य अपीष्यते   ।
तुरीयं भिक्षायाः तुरीयभिक्षा, भिक्षातुरीयं वा   ।
एकदेशिना इत्येव, द्वितीयं भिक्षाया भिक्षुकस्य   ।
एकाधिकरणे इत्येव, द्वितीयां भिक्षाणां  । ।



[#१२०]

<प्राप्तापन्ने च द्वितीयया>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.४  । ।

_काशिका २,२.४ः

एकदेशिना-एकाधिकरणे इति निवृत्तं  ।
द्वितीयासमासे प्राप्ते वचनं इदं  ।
समासविधानात्सोऽपि भवति   ।
प्राप्त आपन्न इत्येतौ द्वितीयान्तेन सह समस्येते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
प्राप्तो जीविकां प्राप्तजीविकः, जीविकाप्राप्तः इति वा   ।
आपन्नो जीविकं आपन्नजीविकः, जीविकापन्नः इति वा  । ।



<कालाः परिमाणिना>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.५  । ।

_काशिका २,२.५ः

परिमाणमस्य अस्ति इति परिमाणी, तद्बाचिना सुबन्तेन सह सामर्थ्यात्परिमाणवचनाः काल-शब्दाः समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
षष्ठीसमास-विषये योगारम्भः   ।
मासो जातस्य मासजातः   ।
संवत्सरजातः   ।
द्व्यहजातः   ।
त्र्यहजातः  । ।



<नञ्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.६  । ।

_काशिका २,२.६ः

नञ्समर्थेन सुबन्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
न ब्राह्मणः अब्राह्मणः   ।
अवृषलः  । ।



<ईषदकृता>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.७  । ।

_काशिका २,२.७ः

ईषतित्ययं शब्दोऽकृदन्तेन सुपा सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
ईषद्गुणवचनेन+इति वक्तव्यं  ।
ईषत्कडारः   ।
ईषत्पिङ्गलः   ।
ईषद्विकटः   ।
ईषदुन्नतः   ।
ईषत्पीतं  ।
ईषद्रक्तं  ।
गुणवचनेन इति किं ? इह न भवति, ईषद्गार्ग्यः  । ।



<षष्ठी>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.८  । ।

_काशिका २,२.८ः

षष्ठ्यन्तं सुबन्तं समर्थेन सुबन्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः   ।
ब्राह्मणकम्बलः   ।
कृद्योगा च षष्ठी समस्यत इति वक्तव्यं  ।
इध्मप्रब्रश्चनः   ।
पलाशशातनः   ।
किं अर्थं इदं उच्यते ? प्रतिपदविधाना च षष्ठी न समस्यते इति वक्ष्यति, तस्यायं पुरस्तादपकर्षः  । ।



[#१२१]

<याजक-आदिभिश्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.९  । ।

_काशिका २,२.९ः

पूर्वेण समासः सिद्ध एव, तस्य कर्तरि च (*२,२.१६) इति प्रतिषेधे प्राप्ते वचनं इदं आरभ्यते प्रतिप्रसवार्थं  ।
याजकादिभिः सह षष्ठी समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
ब्राह्मणयाजकः   ।
क्षत्रिययाजकः   ।
याजक   ।
पूजक   ।
परिचारक   ।
परिषेचक   ।
स्नातक   ।
अध्यापक   ।
उत्सादक   ।
उद्वर्तक   ।
होतृ   ।
पोतृ   ।
भर्तृ   ।
रथगनक   ।
पत्तिगणक   ।
तत्स्थैश्च गुणैः षष्ठी समस्यते इति वक्तव्यं  ।
चन्दनगन्धः   ।
कपित्थरसः   ।
गुणात्तरेण तरलोपश्चेअ+इइ वक्तव्यं  ।
सर्वेषां श्वेततरः सर्वश्वेतः   ।
सर्वेषां सहत्तरः सर्वमहान्  ।
न निर्धारणे (*२,२.१०) इति प्रतिषेधे प्राप्ते वचनं इदं  ।
सर्वशुक्ला गौः  । ।



<न निर्धारणे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.१०  । ।

_काशिका २,२.१०ः

पूर्वेण समासे प्राप्ते प्रतिषेध आरभ्यते   ।
निर्धारने या षष्ठी सा न समस्यते   ।
जाति-गुण-क्रियाभिः समुदायादेकदेशस्य पृथक्-करणं निर्धारनं  ।
क्षत्रियो मनुष्याणां शूरतमः   ।
कृष्णा गवां सम्पन्नक्षीरतमा   ।
धवन्नध्वगानां शीघ्रतमः   ।
प्रतिपदविधाना च षष्ठी न समस्यते इति वक्तव्यं  ।
सर्पिषो ज्ञानं  ।
मधुनो ज्ञानं  । ।



<पूरण-गुण-सुहितार्थ-सद्-अव्यय-तव्य-समानाधिकरनेन>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.११  । ।

_काशिका २,२.११ः

पूरण गुन सुहितार्थ सतव्यय तव्य समानाधिकरण इत्येतैः सह षष्ठी न समस्यते   ।
अर्थ-शब्दः प्रत्येकं अभिसम्बध्यते, तेन स्वरूप-विधिर्न भवति   ।
पूरणार्थे - धात्राणां पञ्चमः   ।
छात्राणां दशमः   ।
गुण - बलाकायाः शौक्ल्यं  ।
काकस्य कार्ष्न्यं  ।
सुहित-अर्थास्तृप्त्यर्थाः - फलानां सुहितः   ।
फलानां तृप्तः   ।
सत्- ब्राह्मणस्य कुर्वन्  ।
ब्राह्मणस्य कुर्वाणः   ।
अव्यय - ब्राह्मणस्य कृत्वा   ।
ब्राह्मणस्य हृत्वा   ।
तव्य - ब्राहमणस्य कर्तव्यं  ।
तव्यता सानुबन्धकेन समासो भवत्येव, ब्राह्मण-कर्तव्यं  ।
समानाधिकरण - शुकस्य माराविदस्य   ।
राज्ञः पाटलिपुत्रकस्य   ।
पाणिनेः सूत्रकारस्य   ।
किं च स्यात्? पूर्वनिपातस्य अनियमः स्याथ् ।
अनन्तरायां तु प्राप्तौ प्रतिषिद्धायां विशेषणं विशेष्येण बहुलं (*२,१.५७) इति भवत्येव समासः   ।
पुर्वनिपातश्च तदा दियोगतो विशेषणस्य+एव  । ।



[#१२२]

<क्तेन च पूजायाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.१२  । ।

_काशिका २,२.१२ः

मति-बुद्धि-पूजा-अर्थेभ्यश्च (*३,२.१८८) इति वक्ष्यति, तस्य+इदं ग्रहणं  ।
पूजा-ग्रहणं उपलक्षण-अर्थं  ।
क्तो यः पूजायां विहितस्तेन षष्ठी न समस्यते   ।
राज्ञां मतः   ।
राज्ञां बुद्धः   ।
राज्ञां पूजितः   ।
पूजायां इति किं ? छात्रस्य हसितं छात्रहसितं  । ।



<अधिकरण-वाचिना च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.१३  । ।

_काशिका २,२.१३ः

क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्य-गति-प्रत्यवसान-अर्थेभ्यः (*३,४.७६) इति वक्ष्यति, तस्य+इदं ग्रहणं  ।
अधिकरण-वाचिना क्तेन षष्ठी न समस्यते   ।
इदं एषां यातं  ।
इदं एषां भुक्तं  । ।



<कर्मणि च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.१४  । ।

_काशिका २,२.१४ः

क्तेन इति निवृत्तं  ।
कर्म-ग्रहणं षष्ठी-विशेषणं  ।
कर्मणि च या षष्ठी सा न समस्यते   ।
उभय-प्राप्तौ कर्मणि (*२,३.६६) इति षष्ठ्या इदं ग्रहनं  ।
आश्चर्यो गवां दोहोऽगोपालकेन   ।
रोचते ओदनस्य भोजनं देवदत्तेन   ।
साधु खलु पयसः पानं देवदत्तेन   ।
विचित्रा सूत्रस्य कृतिः पाणिनिना  । ।



<तृज्-अकाभ्यां कर्तरि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.१५  । ।

_काशिका २,२.१५ः

कर्तृ-ग्रहणं षष्ठी-विशेषणं  ।
कर्तरि या षष्ठी सा तृचा अकेन च सह न समस्यते   ।
भवतः शायिका   ।
भवत आसिका   ।
भवतोऽग्रगामिका   ।
तृच्चर्तर्येव विधीयते, तत्प्रयोगे कर्तरि षष्ठी न अस्ति   ।
तस्मात्तृज्-ग्रहनं उत्तर-अर्थं  ।
कर्तरि इति किं ? इक्षुभक्षिकां मे धारयसि  । ।



<कर्तरि च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.१६  । ।

_काशिका २,२.१६ः

कर्तरि च यौ तृज्-अकौ ताभ्यां सह षष्ठी न समस्यते   ।
सामर्थ्यादकस्य विशेषण-अर्थं कर्तृ-ग्रहणम्, इतरत्र व्यभिचाराभावाथ् ।
अपां स्रष्टा   ।
पुरां भेत्ता   ।
वज्रस्य भर्ता   ।
ननु च भर्तृ-शब्दो ह्ययं याजकादिषु पठ्यते ? सम्बन्धि-शब्दस्य पतिपर्यायस्य तत्र ग्रहनं  ।
अकः खल्वपि - ओदनस्य भोजकः   ।
सक्तूनां पायकः  । ।



[#१२३]

<नित्यं क्रीडा-जीविकयोः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.१७  । ।

_काशिका २,२.१७ः

न इति निवृत्तम्, न तृजकौ   ।
नित्यं समासो विधीयते   ।
क्रिडायां जीविकायां च नित्यं षष्ठी समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
तृच्क्रिडा-जीविकयोर्न अस्ति इत्यक एव+उदाह्रियते   ।
उद्दालकपुष्पभञ्जिका   ।
वारनपुष्पप्रचायिका   ।
जीविकायां - दन्तलेखकः   ।
नखलेखकः   ।
क्रिडाजीविक्योः इति किं ? ओदनस्य भोजकः  । ।



<कु-गति-प्र-आदयः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.१८  । ।

_काशिका २,२.१८ः

नित्यं इति वर्तते   ।
कु-शब्दोऽव्ययं गृह्यते गत्यादि-साहचर्यात्, न द्रव्यवचनः   ।
कु-गति-प्रादयः समर्थेन शब्दान्तरेण सह नित्यं समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
कुः पापार्थे - कुपुरुषः   ।
गति - उररीकृतं  ।
यदूरीकरोति   ।
प्रादयः - दुर्निन्दायां - दुष्पुरुषः   ।
स्वती पूजायां - सुपुरुषः   ।
अतिपुरुषः   ।
आङीषादर्थे - आपिङ्गलः   ।
प्रायिकं च+एतदुपाधिवचनं  ।
अन्यत्र अपि हि समासो दृश्यते   ।
कोष्णं  ।
कदुष्णं  ।
कवोष्णं  ।
दुष्कृतं  ।
अतिस्तुतं  ।
आबद्धं इति   ।
प्रदयो गताद्यर्थे प्रथमया   ।
प्रगत आचार्यः प्राचार्यः   ।
प्रान्तेवासी   ।
अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया   ।
अतिक्रान्तः खट्वां अतिखट्वः   ।
अतिमालः   ।
अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया   ।
अवक्रुष्टः कोकिलया अवकोकिलः   ।
पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या   ।
परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययनः   ।
अलं कुमार्यै अलंकुमारिः   ।
निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या   ।
निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्बिः   ।
निर्वाराणसिः   ।
इवेन सह समासो विभक्त्य-लोपः पूर्वपद-प्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यं  ।
वाससी इव   ।
वस्त्रे इव   ।
प्रादि-प्रसङ्गे कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
वृक्षं प्रति विद्युथ् ।
साधुर्देवचत्तो मातरं प्रति  । ।



[#१२४]

<उपपदं अतिङ्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.१९  । ।

_काशिका २,२.१९ः

नित्यं इति वर्तते   ।
उपपदं अतिङन्तं समर्थेन शब्दान्तरेण सह समस्यते नित्यम्, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
कुम्भकारः   ।
नगरकारः   ।
अतिङिति किं ? एधानाहारको व्रजति   ।
ननु च सुप्सुपा इति वर्तते, तत्र कुतस्तिङन्तेन समास-प्रसङ्गः ? एवं तर्हि ज्ञापयति एतयोर्योगयोः सुप्सुपेति न सम्बध्यते इति   ।
तेन गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः इत्येतदुपपन्नं भवति   ।
अश्वक्रीती   ।
अश्वक्रीती   ।
धनक्रीती  । ।



<अमा-एव अव्ययेन>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.२०  । ।

_काशिका २,२.२०ः

पूर्वन समासे सिद्धे नियम-अर्थं वचनं  ।
अव्ययेन-उपपदस्य यः समासः सोऽमा+एव भवति, न अन्येन   ।
स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते   ।
सम्पन्नङ्कारं भुग्क्ते   ।
लवनङ्कारं भुङ्क्ते   ।
अमा+एव इति किं ? काल-समय-वेलासु तुमुन्(*३,३.१६७) - काले भोक्तुं  ।
एवकारकरणं उपपद-विशेषन-अर्थं  ।
अमा+एव यत्तुल्य-विधानं उपपदं तस्य समासो यथा स्यात्, अमा च अन्येन च यत्तुल्य-विह्धानं तस्य मा भूथ् ।
अग्रे भुक्त्वा, अग्रे भोजं  । ।



<तृतीया-प्रभृतीन्यतरस्यम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.२१  । ।

_काशिका २,२.२१ः

अमा+एव इत्यनुवर्तते   ।
उपदंशस्तृतीयायां (*३,४.४७) इत्यतः प्रभृति यान्युपपदानि तानि अमा+एव अव्ययेन सह-अन्यतरस्यां समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
उभयत्र-विभाशेयं  ।
यदमा+एव तुल्यविधानं उपपदं तस्य प्राप्ते, यथा उपदंशस्तृतीयायां (*३,४.४७) इति   ।
यत्पुनरमा च अन्येन च तुल्यविधानं तस्य प्राप्ते, यथा अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ (*३,४..५९) इति   ।
मूलकोपदंशं भुङ्क्ते, मूलकेन+उपदंशं भुङ्क्ते   ।
उच्चैःकारं आचष्टे, उच्चैः कारं  ।
अमा+एव इत्येव, पर्यप्तिवचनेष्वलमर्थेषु (*३,४.६६), पर्याप्तो भोक्तुं  ।
प्रभुर्भोक्तुं  । ।



<क्त्वा च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.२२  । ।

_काशिका २,२.२२ः

अमा+एव इति पूर्वयोगेऽनुवृत्तं  ।
तेन अन्यत्र न प्राप्नोति इति वचनं आरभ्यते   ।
क्त्वाप्रत्ययेन सह तृतीया-प्रभृतीनि उपपदान्यन्यतरस्यां समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति   ।
उच्चैः कृत्य   ।
उच्चैः कृत्वा   ।
अव्ययेऽयथाभिप्रेत-आख्याने (*३,४.५९) इति क्त्वाप्रत्ययः   ।
समासपक्षे ल्यबेव   ।
तृतीया-प्रभृतीनीत्येव, अलं कृत्वा   ।
खलु कृत्वा  । ।



[#१२५]

<शेषो बहुव्रीहिः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.२३  । ।

_काशिका २,२.२३ः

उपयुकतादन्यः शेषः   ।
षेशः समासो बहुव्रीहि-सञ्ज्ञो भवति   ।
कश्च शेषः समासो न+उक्तः   ।
वक्ष्यति अनेकं अन्यपदार्थे (*२,२.२४) - चित्रगुः   ।
शबलगुः   ।
कृष्णोत्तरासङ्गः   ।
शेषः इति किं ? उन्मत्तगङ्गं  ।
लोहितगङ्गं  ।
बहुव्रीहि-प्रदेशाः - न बहुव्रीहौ (*१,१.२९) इत्येवं आदयः  । ।



<अनेकं अन्यपदार्थे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.२४  । ।

_काशिका २,२.२४ः

अनेकं सुबन्तमन्यप्दार्थे वर्तमानं सुपा सह समस्यते, बहुव्रीहिश्च समासो भवति   ।
प्रथमार्थं एकं वर्जयित्वा सर्वेषु विभक्त्य्-अर्थेषु बहुव्रीहिर्भवति   ।
प्राप्तं उदकं यं ग्रामं प्राप्तोदको ग्रामः   ।
ऊढरथोऽनड्वान्  ।
उपगृतपशू रुद्रः   ।
उद्घृतौदना स्थाली   ।
चित्रगुर्देवदत्तः   ।
वीरपुरुषको ग्रामः   ।
प्रथम-अर्थे तु न भवति   ।
वृष्टे देवे गतः   ।
अनेक-ग्रहनं किं ? बहूनां अपि यथा स्यात्, सुसूक्ष्मजटकेशेन सुगजाजिनवाससा   ।
समन्तशितिरन्ध्रेण द्वयोर्वृत्तौ न सिध्यति  । ।
बहुव्रीहिः समानाधिकरणानं इति वक्तव्यं  ।
व्यधिकरणानां मा भूत्, पञ्चभिर्भुक्तमस्य   ।
अव्ययानां च बहुव्रीहिर्वक्तव्यः   ।
उच्चैर्मुखः   ।
नीचैर्मुखः   ।
सप्तम्य्-उपमान-पूर्वपदस्य+उत्तरपद-लोप श्च वक्तव्यः   ।
कण्ठे स्थितः कालोऽस्य कण्ठेकलः   ।
उरसिलोमा   ।
उष्ट्रस्य मुखं इव मुखं यस्य स उष्ट्रमुखः   ।
खरमुखः   ।
समुदाय-विकारषष्ठ्याश्च बहुव्रीहिरुत्तरपद-लोपश्च+इति वक्तव्यं  ।
केशानां सङ्घातः केशसङ्घातः, केशसङ्घातः चूडाऽस्य केशचूडः   ।
सुवर्णस्य विकारोऽलङ्कारोऽस्य सुबर्णालङ्कारः   ।

[#१२६]

प्रादिभ्यो धतुजस्य+उत्तरपदस्य लोपश्च वा बहुव्रीहिर्वक्तव्यः   ।
प्रपतितं पर्णमस्य प्रपर्णः, प्रपतितपर्णः   ।
प्रतितं पलाशमस्य प्रपलाशः, प्रपतितपलाशः   ।
नञोऽस्त्यर्थानां बहुव्रीहिर्वाचोत्तरपदलोपश्च  वक्तव्यः   ।
आविद्यमानः पुत्रो यस्य अपुत्रः, अविद्यमानपुत्रः   ।
अभार्यः, अविद्यमानभार्यः   ।
सुबधिकारेऽस्तिक्षीरादीनां बहुव्रीहिर्वक्तव्यः   ।
अस्तिक्षीरा ब्राह्मणी   ।
अस्त्यादयो निपाताः  । ।



<सङ्ख्ययाऽव्यय-आसन्न-अदूर-अधिक-सङ्ख्याः सङ्ख्येये>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.२५  । ।

_काशिका २,२.२५ः

सङ्ख्येये या सङ्ख्या वर्तते तया सह अव्यय-आसन्न-अदूर-अधिक-सङ्ख्याः समस्यन्ते बहुव्रीहिश्च समासो भवति   ।
अव्यय - उपदशाः   ।
उपविंशाः   ।
आसन्नदशाः   ।
आसन्नविंशाः   ।
अदूरदशाः   ।
अदूरविंशाः   ।
अधिकदशाः   ।
अधिकविंशाः   ।
सङ्ख्या - द्वित्राः   ।
त्रिचतुराः   ।
द्विदशाः   ।
सङ्ख्यया इति किं ? पञ्च ब्राह्मणाः   ।
अव्यय-आसन्न-अदूर-अधिक-सङ्ख्याः इति किं ? ब्राह्मणाः पञ्च   ।
सङ्ख्येये इति किं ? अधिका विंशतिर्गवां  । ।



<दिङ्नामान्यन्तराले>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.२६  । ।

_काशिका २,२.२६ः

दिशां नामानि दिग्नामानि   ।
दिङ्नामानि सुबन्तानि अन्तराले वाच्ये समस्यन्ते, बहुव्रीहिश्च समासो भवति   ।
दक्षिणस्याश्च पूर्वस्याश्च दिशोर्यद्-अन्तरालं दक्षिण-पूर्वा दिक्  ।
पूर्वोत्तरा   ।
उत्तरपश्चिमा   ।
पश्चिमदक्षिणा   ।
सर्वनम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः   ।
नामग्रहणं रूढ्यर्थं  ।
इह म भूत्, ऐन्द्र्याश्च कौबेर्याश्च चिशोर्यद्-अन्तरालं इति  । ।



<तत्र तेन+इदं इति सरूपे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.२७  । ।

_काशिका २,२.२७ः

तत्र इति सप्तम्यन्तं गृह्यते   ।
तेन इति तृतीयान्तं  ।
सरूप-ग्रहनं प्रत्येकं अभिसम्बध्यते   ।
तत्र इति सप्तम्यन्ते सरूपे पदे तेनेति च तृतीयान्ते इदं इत्येतस्मिन्नर्थे संस्येते, बहुव्रीहिश्च समासो भवति   ।
इतिकरनश्च+इह विवक्षार्थो लौकिकं अर्थं अनुसारयति   ।
ततो ग्रहणं, प्रहरनं कर्मव्यतीहारो, युद्धं च समास-अर्थः इति सर्वं इतिकरनाल्लभ्यते   ।

[#१२७]

यत्तत्र इति निर्दिष्टं ग्रहणं चेत्तद्भवति, यत्तेन इति निर्दिष्टं प्रहरनं चेत्तद्भवति, यतिदं इति निर्दिष्टं युद्धं चेत्तद्भवति   ।
केशेषु केशेषु च गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तं केशाकेशि   ।
कचाकचि   ।
दण्डैश्च दण्डैश्च प्रगृत्य इदं युद्धं प्रवृत्तं दण्डादण्डि   ।
मुसलामुसलि   ।
इच्कर्मव्यतीहारे (*५,४.१२७) इति इच्समासान्तः, स च अव्ययं  ।
अन्येषां अपि दृश्यते (*६,३.१३७) इति पूर्वपदस्य दीर्घत्वं  ।
सरूप-ग्रहणं किं ? हलैश्च मुसलैश्च प्रहृत्य इदं युद्धं प्रवृत्तं  । ।



<तेन सह+इति तुल्ययोगे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.२८  । ।

_काशिका २,२.२८ः

सह इत्येतच्छाब्दरूपं तुल्ययोगे वर्तमानं तेन इति तृतीयान्तेन सह समस्यते, बहुव्रीहिश्च समासो भवति   ।
सह पुत्रेणागतः सपुत्रः   ।
सच्छात्रः   ।
सकर्मकरः   ।
तुल्ययोगे इति किं ? सहैव दशभिः पुत्रैर्भारं बहति गर्दभी   ।
विद्यमातैरेव दशभिः पुत्रैर्भारं वहति इत्यर्थः   ।
कथं सकर्मकः, सलोमकः, सपक्षकः इति ? न ह्यत्र तुल्ययोगो गम्यते   ।
किं तर्हि ? विद्यमानता   ।
प्रायिकं तुल्ययोगे इति विशेषनं  ।
अन्यत्र अपि समासो दृश्यते  । ।



<च-अर्थे द्वन्द्वः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.२९  । ।

_काशिका २,२.२९ः

अनेकं इति वर्तते   ।
अनेकं सुबन्तं च-अर्थे वर्तमानं समस्यते, द्वन्द्व-सञ्ज्ञश्च समासो भवति   ।
समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश्च अर्थाः   ।
तत्र समुच्चयान्वाचययोरसामर्थ्यात्न अस्ति समासः   ।
इतरेतरयोगे समाहारे च समासो विधीयते   ।
प्लक्षश्च न्यग्रोधश्च प्लक्ष-न्यग्रोधौ   ।
धवश्च खदिरश्च पलाशश्च धव-खदिर-पलाशाः   ।
वाक्च त्वक्च वाक्-त्वचं  ।
वाग्-दृषदं  ।
द्वन्द्व-प्रदेशाः - द्वन्द्वे च (*१,१.३१) इत्येवं आदयः  । ।



<उपसर्जनं पूर्वम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.३०  । ।

_काशिका २,२.३०ः

समासे इति वर्तते   ।
उपसर्जन-सञ्ज्ञकं समासे पूर्वं प्रयोक्तव्यं  ।
पूर्ववचनं परप्रयोगनिवृत्त्य्-अर्थं  ।
अनियमो हि स्याथ् ।
द्वितीया - कष्टश्रितः   ।
तृतीया - शङ्कुलाखण्डः   ।
चतुर्थी - यूपदारु   ।
पञ्चमी - वृकभयं  ।
षष्ठी - राजपुरुषः   ।
सप्तमी - अक्षशौण्डः  । ।



[#१२८]

<राजदन्त-आदिषु परम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.३१  । ।

_काशिका २,२.३१ः

पूर्व-निपाते प्राप्ते परप्रयोग-अर्थं वचनं  ।
राजदन्त-आदिषु उपसर्जनं परं प्रयोक्तव्यं  ।
न केवलं उपसर्जनस्य, अन्यस्य अपि यथा लक्षणं विहितस्य पूर्वनिपातस्य अयं अपवादः परनिपातो विधीयते   ।
दन्तानां राजा राजदन्तः   ।
वनस्य अग्रे अग्रेवणं  ।
निपातनादलुक्  ।
राजदन्तः   ।
अग्रेवनं  ।
लिप्तवासितं  ।
नग्नमुषितं  ।
सिक्तसंमृष्टं  ।
मृष्टलुञ्चितं  ।
अवक्लिन्नपक्वं  ।
अर्पितोप्तं  ।
उप्तगाढं  ।
पूर्वकालक्षय्परनिपातः   ।
उलूखलमुसलं  ।
तण्डुलकिण्वं  ।
दृषदुपलं  ।
आरग्वायनबन्धकी   ।
चित्ररथबह्लीकं  ।
आवन्त्यश्मकं  ।
शूद्रार्यं  ।
स्नातकराजानौ   ।
विष्वक्षेनार्जुनौ   ।
अक्षिभ्रुवं  ।
दारगवं  ।
शब्द-अर्थौ   ।
धर्म-अर्थौ   ।
काम-अर्थौ   ।
अनियमश्च अत्र+इष्यते   ।
अर्थ-शब्दौ   ।
अर्थ-धर्मौ   ।
अर्थ-कामौ   ।
तत्कथं ? वक्तव्यं इदं  ।
धर्म-आदिषु उभयं इति   ।
वैकारमतं  ।
गजवाजं  ।
गोपालधानीपूलासं  ।
पूलासककरण्डं  ।
स्थूलपूलासं  ।
उशीरबीजं  ।
सिञ्जास्थं  ।
चित्रास्वाती   ।
भार्यापती   ।
जायापती   ।
जम्पती   ।
दम्पती   ।
जायाशब्दस्य जम्भावो दम्भावश्च निपात्यते   ।
पुत्रपती   ।
पुत्रपशू   ।
केशश्मश्रू   ।
श्मश्रुकेशौ   ।
शिरोबीजं  ।
सर्पिर्मधुनी   ।
मधुसर्पिषी   ।
आद्यन्तौ   ।
अन्तादी   ।
गुणवृद्धी   ।
वृद्धिगुणौ  । ।



<द्वन्द्वे घि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.३२  । ।

_काशिका २,२.३२ः

पूर्वं इति वर्तते   ।
द्वन्द्वे समासे घ्यन्तं पूर्वं प्रयोक्तव्यं  ।
पटुगुप्तौ   ।
मृदुगुप्तौ   ।
अनेकप्राप्तावेकस्य नियमः, शेषे त्वनियमः   ।
पटुमृदुशुक्लाः   ।
पटुशुक्लमृदवः   ।
द्वन्द्वे इति किं ? विस्पष्टपटुः  । ।



<अज्-आद्य्-अद्-अन्तम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.३३  । ।

_काशिका २,२.३३ः

द्वन्द्वे इति वर्तते   ।
अज्-आद्य्-अद्-अन्तं शब्दरूपं द्वन्द्वे समासे पूर्वं प्रयोक्तव्यं  ।
उष्ट्रखरं  ।
उष्त्रशशकं  ।
बहुष्वनियमः   ।
अश्वरथेन्द्राः   ।
इन्द्ररथाश्वाः   ।
द्वन्द्वे घ्यजाद्यदन्तं विप्रतिषेधेन   ।
इन्द्राग्नी   ।
इन्द्रवायू   ।
तपरकरणं किं ? अश्वावृषौ, वृषाश्वे इति वा  । ।



[#१२९]

<अल्प-अच्-तरम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.३४  । ।

_काशिका २,२.३४ः

द्वन्द्वे इति वर्तते   ।
अल्पाच्तरं शब्दरूपं द्वन्द्वे समासे पूर्वं प्रयोक्तव्यं  ।
प्लक्षश्च न्यग्रोध्श्च प्लक्ष-न्यग्रोधौ   ।
धवखदिरपलाशाः   ।
बहुष्वनियमः - शङ्खदुन्दुभिवीणाः, वीणाशङ्खदुन्दुभयः   ।
ऋतुनक्ष्त्राणामानुपूर्व्येण समानक्षरानां पूर्वनिपातो वक्तव्यः   ।
हेमन्तशिशिरवसन्ताः   ।
चित्रास्वाती   ।
कृत्तिकारोहिण्यौ   ।
समानाक्षराणां इति किं ? ग्रीष्मवसन्तौ   ।
लघ्व्-अक्षरं पूर्वं निपतति इति वक्तव्यं  ।
कुशकाशं  ।
शरशादं  ।
अभ्यर्हितं च पूर्वं निपतति इति वक्तव्यं  ।
मातापितरौ   ।
श्रद्धमेधे   ।
दीक्षातपसी   ।
वर्णानामानुपूर्व्येण पूर्वनिपातः   ।
ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्राः   ।
समानाक्षराणां इत्यत्र न अस्ति   ।
भ्रातुश्च ज्यायसः पूर्वनिपातो वक्तव्यः   ।
युधष्ठिरार्जुनौ   ।
सङ्ख्याया अल्पीयस्याः पूर्वनिपातो वक्तव्यः   ।
द्वित्राः   ।
त्रिचतुराः   ।
नवतिशतं  । ।



<सप्तमी-विशेषने बहुव्रीहौ>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.३५  । ।

_काशिका २,२.३५ः

सर्वोपसर्जनत्वाद्बहुव्रीहेरनियमे प्राप्ते नियम-अर्थं वचनं  ।
सप्तम्यन्तं विशेषणं च बहुव्रीहि-समासे पूर्वं प्रयोक्तव्यं  ।
क्ण्ठेकालः   ।
उरसिलोमा   ।
विशेषनं - चित्रगुः   ।
शबलगुः   ।
सर्वनाम-सङ्ख्ययोरुपसङ्ख्यानं  ।
सर्वश्वेतः   ।
सर्वकृष्णः   ।
द्विशुक्लः   ।
द्विकृष्णः   ।
अनयोरेव मिथः संप्रधारणायां प्रत्वात्सङ्ख्यायाः पूर्वनिपातः   ।
द्व्यन्यः   ।
त्र्यन्यः   ।

[#१३०]

वा प्रियस्य पूवनिपातः   ।
गुडप्रियः, प्रियगुडः   ।
सप्तम्याः पूर्वनिपाते प्रप्ते गड्वादिभ्यः सप्तम्यन्तं परं  ।
गडुकण्ठः   ।
गडुशिराः   ।
कथं वहेगडुः ? प्राप्तस्य चाबाधा व्याख्येया  । ।



<निष्ठा>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.३६  । ।

_काशिका २,२.३६ः

निष्ठन्तं च भुव्रीहि-समासे पूर्वं प्रयोक्तव्यं  ।
कृतकटः   ।
भिक्षितभिक्षिः   ।
अवमुक्तोपानत्कः   ।
आहूतसुब्रह्मण्यः   ।
ननु च विशेषणं एव अत्र निष्ठा ? न+एष नियमः, विशेषण-विशेष्य-भवस्य विवक्षा निबन्धनत्वाथ् ।
कथे कृतं अनेन इति वा विग्रहीतव्यं  ।
निष्थायाः पूर्वनिपाते जातिकालसुखादिभ्यः प्रवचनं  ।
शार्ङ्गजग्धी   ।
पलाण्डुभक्षिती   ।
मासजातः   ।
सम्बत्सरजातः   ।
सुखजातः   ।
दुःखजातः   ।
कथं कृतकटः, भुक्तौदनः ? प्राप्तस्य चाबाधा व्याख्येया   ।
प्रहरणार्थेभ्यश्च परे निष्ठासप्तम्यौ भवत इति वक्तव्यं  ।
अस्युद्यतः   ।
दण्डपाणिः   ।
कथं उद्यतगदः, उद्यतासिः ? प्राप्तस्य चाबाधा व्याख्येया  । ।



<वा+आहित-अग्न्य्-आदिषु>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.३७  । ।

_काशिका २,२.३७ः

निष्ठा इति पूर्वनिपाते प्राप्ते विकल्प उच्यते   ।
आहिताग्न्य्-आदिषु निष्ठान्तं पूर्वं वा प्रयोक्तव्यं  ।
अग्न्याहितः   ।
आहिताग्निः   ।
जातपूत्रः, पुत्रजतः   ।
जातदन्तः   ।
जातशमश्रुः   ।
तैलपीतः   ।
घृतपीतः   ।
ऊढभार्यः   ।
गतार्थः   ।
आकृतिगनश्च अयम्, तेन गडुकण्ठप्रभृतय इह+एव द्रष्टव्याः  । ।



<कडाराः कर्मधारये>#   । । पाणिनीयसूत्र २,२.३८  । ।

_काशिका २,२.३८ः

गुन-शब्दानां विशेषनत्वात्पूर्वनिपाते प्राप्ते विकल्प उच्यते   ।
कडारादयः कर्मधारये समासे वा पूर्वं  ।
प्रयोक्तव्याः   ।
कडारजैमिनिः, जैमिनिकडारः   ।

[#१३१]

कडार   ।
गुडुल   ।
काण   ।
खञ्ज   ।
कुण्ठ   ।
खञ्जर   ।
खलति   ।
गौर   ।
वृद्ध   ।
भिक्षुक   ।
पिङ्गल   ।
तनु   ।
वटर   ।
कर्मधरये इति किं ? कडारपुरुषो ग्रामः  । ।
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पादः  । ।

द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः



[#१३२]

<अनभिहिते>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.१  । ।

_काशिका २,३.१ः

अनभिहिते इत्यधिकारोऽयं वेदितव्यः   ।
यदित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः, अनभिहिते इत्येवं तद्वेदितव्यं  ।
अनभिहिते अनुक्ते, अनिर्दिष्टे कर्मादौ विभक्तिर्भवति   ।
केन अनभिहिते ? तिङ्-कृत्-तद्धित-समासैः परिसङ्ख्यानं  ।
वक्ष्यति, कर्मणि द्वितीया (*२,३.२) - कटं कर्तोति   ।
ग्रामं गच्छति   ।
अनभिहिते इति किं ? तिङ्- क्रियते कटः   ।
कृत्- कृतः कटः   ।
तद्धितः - शत्यः   ।
शतिकः   ।
समासः - प्राप्तं उदकं यं ग्रामं प्राप्तोदको ग्रामः   ।
परिसङ्ख्यानं किं ? कटं करोति भीष्ममुदारं दर्शनीयं  ।
वहुषु बहुवचनं इत्येवं आदिना सङ्ख्या वच्यत्वेन विभक्तीनां उपदिष्टाः, तत्र विशेषण-अर्थं इदं आरभ्यते - अनभिहितकर्माद्याश्रयेष्वेकत्वादिषु द्वितीयादयो वेदितव्याः इति  । ।



<कर्मणि द्वितीया>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.२  । ।

_काशिका २,३.२ः

द्वितीयादयः शब्दाः पूर्वाचार्यैः सुपां त्रिकेषु समर्यन्ते, तैरेव अत्र व्यवहारः   ।
कर्मणि कारके या सङ्ख्या तत्र द्वितीया विभक्तिर्भवति   ।
कटं करोति   ।
ग्रामं गच्छति   ।
उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु क्रिषु   ।
द्वितीया+आम्रेडितान्तेषु ततोऽन्यत्र अपि दृश्यते  । ।
उभयतो ग्रामं  ।
सर्वतो ग्रामं  ।
धिग्देवदत्तं  ।
उपर्युपरि ग्रामं  ।
अध्यधि ग्रामं  ।
अधोऽधो ग्रामं  ।
अभितःपरितःसमयानिकषाहाप्रतियोगेषु च दृश्यते   ।
अभितो ग्रामं  ।
परितो ग्रामं  ।
समया ग्रामं  ।
निकाषा ग्रामं  ।
हा देवदत्तं  ।
बुभुक्षितं न प्रति भाति किञ्चित् । ।



<तृतीया च होश्छन्दसि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.३  । ।

_काशिका २,३.३ः

कर्मणि इति वर्तते   ।
द्वितीयायां प्राप्तायां तृतीया विधीयते   ।
च-शब्दात्सा च भवति   ।
छन्दसि विषये जुहोतेः कर्मणि कारके तृतीया विभक्तिर्भवति, द्वितीया च   ।
यवाग्वाऽग्निहोत्रं जुहोति   ।
यवागूं अग्निहोत्रं जुहोति   ।
छन्दसि इति किं ? यवागूं अग्निहोत्रं जुहोति  । ।



[#१३३]

<अन्तराऽन्तरेण युक्ते>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.४  । ।

_काशिका २,३.४ः

द्वितीया स्वर्यते, न तृतीया   ।
अन्तरान्तरेण शब्दौ निपातौ साहचर्याद्गृह्येते   ।
आभ्यां योगे द्वितीया विभक्तिर्भवति   ।
षष्ठ्य्-अपवादोऽयं योगः   ।
तत्र अन्तराशब्दो मध्यमाधेय-प्रधानं आचष्टे   ।
अन्तरेण शब्दस्तु तच्च विनार्थं च   ।
अन्तरा त्वां च मां च कमण्डलुः   ।
अन्तरेण त्वां च मां च कमण्डलुः   ।
अन्तरेण पुरुषकारं न किंचिल्लभ्यते   ।
युक्त-ग्रहणं किं ? अन्तरा तक्षशिलां च पाटलिपुत्रं स्रुघ्नस्य प्राकारः  । ।



<काल-अध्वनोरत्यन्त-संयोगे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.५  । ।

_काशिका २,३.५ः

काल-शब्देभ्योऽध्व-शब्देभ्यश्च द्वितीया विभक्तिर्भवति अत्यन्तसंयोगे गम्यमाने   ।
क्रिया-गुण-द्रव्यैः साकल्येन कालाध्वनोः सम्बन्धः अत्यन्तसंयोगः   ।
मासं अधीते   ।
संवत्सरं अधीते   ।
मासं कल्याणी   ।
संवत्सरं कल्याणी   ।
मासं गुडधीनाः   ।
संवत्सरं गुडधानाः   ।
अध्वनः खल्वपि - क्रोशं अधीते   ।
योजनं अधीते   ।
क्रोशं कुटिला नदी   ।
योजनं कुटिला नदी   ।
क्रोशं पर्वतः   ।
योजनं पर्वतः   ।
अत्यन्तसंयोगे इति किं ? मासस्य द्विरधीते   ।
क्रोशस्य+एकदेशे पर्वतः  । ।



<अपवर्गे तृतीया>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.६  । ।

_काशिका २,३.६ः

काल-अध्वनोरत्यन्तसंयोगे इति वर्तते   ।
अपवर्गः फल-प्राप्तौ सत्यां क्रियापरिसमाप्तिः   ।
अपवर्गे गम्यमाने काल-अध्वनोरत्यन्तसंयोगे तृतीया विभक्तिर्भवति   ।
मसेन अनुवाकोऽधीतः   ।
संवत्सरेण अनुवाकोऽधीतः   ।
अध्वनः - क्रोशेन अनुवाकोऽधीतः   ।
योजनेन अनुवाकोऽधीतः   ।
अपवर्गे इति किं ? क्रोशं अधीतोऽनुवाकः   ।
मासं अधीतः   ।
कर्तव्यादृत्तौ फल-सिद्धेरभावात्तृतीया न भवति   ।
मासं अधीतोऽनुवाकः, न च अनेन गृहीतः  । ।



<सप्तमी-पञ्चम्यौ कारक-मध्ये>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.७  । ।

_काशिका २,३.७ः

काल-अध्वनोः इति वर्तते   ।
कारकयोर्मध्ये यौ काल-अध्वानौ ताभ्यां सप्तमी-पञ्चम्यौ विभक्ती भवतः   ।
अद्य भुक्तवा देवदत्तो द्व्यहे भोक्ता द्व्यहाद्वा भोक्ता   ।
त्र्यहे त्र्यहाद्वा भोक्ता   ।
कर्तृ-शक्त्योर्मध्ये कलः   ।
इह स्थोऽयं इष्वासः क्रोशे लक्ष्यं विध्यति   ।
क्रोशाल्लक्ष्यं विधियति   ।
कर्तृ-कर्मणोः कारकयोः कर्म-अपादानयोः कर्म-अधिकरणयोर्वा मध्ये क्रोशः   ।
सङ्ख्यात-अनुदेशो न भवति, अस्वरितत्वात् । ।



<कर्मप्रवचनीय-युक्ते द्वितीया>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.८  । ।

_काशिका २,३.८ः

कर्मप्रवचनीयैर्युक्ते द्वितीया विभ्क्तिर्भवति   ।
अनुर्लक्षणे (*१,४.८४) - शाकल्यसय संहितां अनुप्रावर्षथ् ।
आगस्त्यं अन्वसिञ्चत्प्रजाः  । ।



[#१३४]

<यस्मादधिकं यस्य च+ईश्वर-वचनं तत्र सप्तमी>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.९  । ।

_काशिका २,३.९ः

कर्मप्रवचनीय-युक्त इति वर्तते   ।
यसमा दधिकं यस्य च+ईश्वरवचनं कर्मप्रवचनीयैर्युक्ते तत्र सप्तमी विभक्तिर्भवति   ।
उप खार्यं द्रोणः   ।
उप निष्के कार्षापणं  ।
यस्य च+ईश्वरवचनं इति स्वस्वामिनोर्द्वयोरपि पर्यायेण सप्तमी विभक्तिर्भवति   ।
अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चालाः, अधि पञ्चालेषु ब्रह्मदत्तः इति   ।
द्वितीय-अपवादो योगः  । ।



<पञ्चम्य्-अप-आङ्-परिभिः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.१०  । ।

_काशिका २,३.१०ः

अप आङ्परि इत्येतैः कर्मप्रवचनीयैर्योगे पज्चमी विभक्तिर्भवति   ।
अप त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः   ।
आ पाटलिपुत्राद्वृष्टो देवः   ।
परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्तो देवः   ।
अपेन साहचर्यात्परेर्वर्जन-अर्थस्य ग्रहणम्, तेन+इह न भवति, वृक्षं परि विद्योतते विद्युत् । ।



<प्रतिनिधि-प्रतिदाने च यस्मात्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.११  । ।

_काशिका २,३.११ः

मुख्य-सदृशः प्रतिनिधिः   ।
दत्तस्य प्रतिनिर्यातनं प्रतिदानं  ।
यस्मात्प्रतिनिधिर्यतश्च प्रतिदानं तत्र कर्मप्रवचनीय-युक्ते पञ्चमी विभक्तिर्भवति   ।
अभिमन्युरर्जुनतः प्रति   ।
प्रद्युम्नो वासुदेवतः प्रति   ।
माषानस्मै तिलेभ्यः प्रति यच्छति   ।
ननु च प्रतिनिधि-प्रतिदाने कर्मप्रवचनीय-युक्ते, न तु यतः प्रतिनिधि-प्रतिदाने ? न+एष दोषः, सम्बन्ध-सम्बन्धात्तस्य अपि योगोऽस्त्येव  । ।



<गत्यर्थ-कर्मणि द्वितीया-चतुर्थ्यौ चेष्टायां अनध्वनि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.१२  । ।

_काशिका २,३.१२ः

गत्यर्थानां धातूनां चेष्ताक्रियाणां परिस्पन्दक्रियाणां कर्मणि कारकेऽध्ववर्जिते द्वितीया-चतुर्थ्यौ भवतः   ।
ग्रामं गच्छति, ग्रामाय गच्छति   ।
ग्रामं व्रजति, ग्रामाय व्रजति   ।
गत्यर्थ-ग्रहणं किं ? ओदनं पचति   ।
कर्मणि इति किं ? अश्वेन व्रजति   ।
देष्टायं इति किं ? मनसा पाटलिपुत्रं गच्छति   ।
अनध्वनि इति किं ? अध्वानं गच्छति   ।
अध्वनीत्यर्थ-ग्रहनं  ।
पन्थानं गच्छति   ।
मार्गं गच्छति   ।
आस्थित-प्रतिषेधश्चायं विज्ञेयः   ।
आस्थितः सम्प्राप्तः, आक्रान्त उच्यते   ।
यत्र तु उत्पथेन पन्थानं गच्छति, तत्र भवितव्यं एव चतुर्थ्या, पथे गच्छति इति   ।
द्वितीया-ग्रहनं किं ? न चत्र्थ्येव विक्ल्प्येत, अपवाद-विषयेऽपि यथा स्याथ् ।
ग्रामं गन्ता ग्रामाय गन्ता   ।
कृद्-योग-लक्षणा षष्ठी न भवति  । ।



[#१३५]

<चतुर्थी सम्प्रदाने>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.१३  । ।

_काशिका २,३.१३ः

सम्प्रदाने कारके चतुर्थी विभक्तिर्भवति   ।
उपध्यायाय गां ददाति   ।
मानवकाय भिक्षां ददाति   ।
देवदत्ताय रोचते   ।
पुष्पेभ्यः स्पृहयति इत्यादि   ।
चतुर्थीविधाने तादर्थ्य उपसङ्ख्यानं  ।
यूपाय दारु   ।
कुण्डलाय हिरण्यं  ।
रन्धनाय स्थाय स्थाली   ।
अवहननायोलूखलं  ।
कृपि सम्पद्यमाने चतुर्थी वक्तव्या   ।
मूत्राय कल्पते यवागूः   ।
उच्चाराय कल्पते यवागूः   ।
कृपि इत्यर्थ-निर्देशः   ।
मूत्राय सम्पद्यते यवागूः   ।
मूत्राय जायते यवगूः   ।
उत्पातेन ज्ञाप्यमाने चतुर्थी वक्तव्या   ।
वाताय कपिला विद्युदातपायातिलोहिनी   ।
पीता वर्षाय विज्ञेया दुर्भिक्षाय सिता भवेत् । ।
हितयोगे चतुर्थी वक्तव्या   ।
गोभ्यो हितं  ।
अरोचकिने हितं  । ।



<क्रिय-अर्थ-उपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.१४  । ।

_काशिका २,३.१४ः

क्रियार्था क्रिया उपपदं यस्य सोऽयं क्रियार्थोपपाः   ।
तुमुन्-ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायां (*३,३.१०) इत्येष विषयो लक्ष्यते   ।
क्रियार्थोपपदस्य च स्थानिनोऽप्रयुज्यमानस्य धातोः कर्मणि कारके चतुर्थी विभक्तिर्भवति   ।
द्वितीय-अपवादो योगः   ।
एधेभ्यो व्रजति   ।
पुष्पेभ्यो व्रजति क्रियार्थोपपदस्य इति किं ? प्रविश पिण्डीं  ।
प्रविश तर्पनं  ।
भक्षिरत्र स्थानी, न तु क्रियार्थोपपदः   ।
कर्मणि इति किं ? एधेभ्यो व्रजति शकटेन   ।
स्थानिनः इति किं ? एधानाहर्तुं व्रजति  । ।



<तुमर्थाच्च भाव-वचनात्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.१५  । ।

_काशिका २,३.१५ः

तुमुना समानार्थस्तुमर्थः   ।
तुमर्थ-भाववचन-प्रत्ययान्तात्प्रातिपदिकाच्चतुर्थी विभक्तिर्भवति   ।
भाववचनाश्च (*३,३.११) इति वक्ष्यति, तस्य+इदं ग्रहनं  ।
पाकाय व्रजति   ।
त्यागाय व्रजति   ।
भूतये व्रजति   ।
संपत्तये व्रजति   ।
तुमर्थातिति किं ? पाकः   ।
त्यागः   ।
रागः   ।
भाववचनातिति किं ? कारको व्रजति  । ।



[#१३६]

<नमः-स्वस्ति-स्वाहा-स्वधाऽलं-वषड्-योगाच्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.१६  । ।

_काशिका २,३.१६ः

नमः स्वस्ति स्वाहा स्वधा अलं वषटित्येतैर्योगे चतुर्थी विभक्तिर्भ्वति   ।
नमो देवेभ्यः   ।
स्वस्ति प्रजाभ्यः   ।
स्वाहा अग्नये   ।
स्वधा पितृभ्यः   ।
अलं मल्लो मल्लाय   ।
अलं इति पर्याप्त्यर्थ-ग्रहणं  ।
प्रभुर्मल्लो मल्लाय   ।
शक्तो मल्लो मल्लाय्  ।
वशडग्नये   ।
वषडिन्द्राय   ।
चकारः पुनरस्य+एव समुचय-अर्थः   ।
तेन आशीर्विवक्षायां अपि षष्ठीं वाधित्वा चतुर्थ्येव भवति   ।
स्वस्ति गोभ्यो भूयाथ् ।
स्वस्ति ब्राह्मणेभ्यः  । ।



<मन्य-कर्मण्य्-अनादरे विभाषाऽप्राणिषु>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.१७  । ।

_काशिका २,३.१७ः

मन्यतेः कर्मणि मन्यकर्मणि   ।
मन्यकर्मणि प्राणिवर्जिते विभाषा चतुर्थी विभक्तिर्भवति अनादरे गम्यमाने   ।
अनादरस्तिरस्कारः   ।
न त्वा तृणं मन्ये, न त्वा तृणाय मन्ये   ।
न त्वा बुसं मन्ये, न त्वा बुसाय मन्ये   ।
मन्यति-ग्रहणं किं ? न त्वा तृणं चिन्तयामि   ।
विकरण-निर्देशः किं अर्थः ? न त्वा तृणं मन्वे   ।
अनादरे इति किं ? अश्मानं दृषदं मन्ये मन्ये कष्ठमुलूखलं  ।
अन्धायास्तं सुतं मन्ये यस्य माता न पश्यति  । ।
अप्रानिषु इति किं ? न त्वा शृगालं मन्ये   ।
यदेतदप्राणिष्विति तदनावादिष्विति वक्तव्यं  ।
व्यवस्थित-विभाषा च ज्ञेया   ।
न त्वा नावं मन्ये यावदुत्तीर्णं न नाव्यं  ।
न त्वाऽन्नं मन्ये यावन्न भुक्तं श्राद्धं  ।
प्राणिषु तूभयं  ।
न त्वा काकं मन्ये   ।
न त्वा शृगालं मन्ये   ।
इह चतुर्थी द्वितीया च भवतः - न त्वा श्वानं मन्ये, न त्वा शुने मन्ये   ।
युष्मदः कस्मान्न भवति चतुर्थी, एतदपि हि मन्यतेः कर्म ? व्यवस्थित-विभाषा-विज्ञानादेव न भवति  । ।



[#१३७]

<कर्तृ-करणयोस्तृतीया>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.१८  । ।

_काशिका २,३.१८ः
कर्तरि करणे च कारके तृतीया विभक्तिर्भवति   ।
देवदत्तेन कृतं  ।
यज्ञदत्तेन भुक्तं  ।
करणे - दात्रेण लुनाति   ।
परशुना छिनत्ति   ।
तृतीया-विधाने प्रकृत्यादीनां उपसङ्ख्यानं  ।
प्रकृत्याऽभिरूपः   ।
प्रकृत्या दर्शनीयः   ।
प्रायेण याज्ञिकः   ।
प्रायेण वैयाकरणः   ।
गार्ग्योऽस्मि गोत्रेण   ।
समेन धावति   ।
विषमेण धावति   ।
द्विद्रोणेन धान्यं क्रीणाति   ।
पञ्चकेन पशून्क्रीणाति   ।
साहस्रेण अश्वान्क्रीणाति  । ।



<सहयुक्तेऽप्रधाने>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.१९  । ।

_काशिका २,३.१९ः

सह-अर्थेन युक्ते अप्रधाने तृतीया विभक्तिर्भवति   ।
पुत्रेण सहागतः पिता   ।
पुत्रेण सह गोमान्  ।
पितुरत्र क्रियादि-सम्बन्धः शब्देन+उच्यते, पुत्रस्य तु प्रतीयमान इति तस्याप्राधान्यं  ।
सहार्थेन च योगे तृतीया-विधानात्पर्याय-प्रयोगेऽपि भवति, पुत्रेण सार्धं इति   ।
विनाऽपि सह-शब्देन भवति, वृद्धो यूना (*१,२.६५) इति निदर्शनाथ् ।
अप्रधाने इति किं ? शिष्येण सहोपाद्यायस्य गौः  । ।



<येन अङ्ग-विकारः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.२०  । ।

_काशिका २,३.२०ः

अङ्ग-शब्दोऽत्र अङ्ग-समुदाये शरीरे वर्तते, येन इति च तदवयवो हेतुत्वेन निर्दिश्यते   ।
येन अङ्गेन विकृतेन अङ्गिनो विकारो लक्ष्यते, ततस्तृतीया विभक्तिर्भवति   ।
अक्ष्णा काणः   ।
पादेन खञ्जः   ।
पाणिना कुन्ठः   ।
अवयवधर्मेण समुदयो व्यपदिश्यते   ।
अङ्गविकारः इति किं ? अक्षि काणमस्य  । ।



<इत्थम्-भूत-लक्षणे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.२१  । ।

_काशिका २,३.२१ः

कञ्चित्प्रकारं प्राप्तः इत्थम्भूतः   ।
तस्य लक्षणं इत्थम्भूतलक्षणं  ।
ततस्तृतीया विभक्तिर्भवति   ।
अपि भवान्कमण्डलुना छात्रमद्राक्षीत्? छात्रेणोपाध्यायं  ।
शिखया परिव्राजकं  ।
इह न भवति, कमण्ड्लुपानिश्छात्रः इति, लक्षणस्य समासेऽन्तर्भूतत्वाथ् ।
इत्थम्भूतः इति किं ? वृक्षं प्रति विद्योतनं  । ।



[#१३८]

<सञ्ज्ञोऽन्यतरस्यां कर्मणि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.२२  । ।

_काशिका २,३.२२ः

सम्पूर्वस्य जानातेः कर्मणि करके द्वितीयायां प्राप्तायां अन्यतरस्यां तृतीयाविभक्तिर्भवति   ।
पित्रा सञ्जानीते, पितरं सञ्जानीते   ।
मात्रा सञ्जानीते, मातरं सञ्जानीते  । ।



<हेतौ>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.२३  । ।

_काशिका २,३.२३ः

फलसाधनयोग्यः पदार्थो लोके हेतुरुच्यते   ।
तद्वाचिनस्तृतीया विभक्तिर्भवति   ।
धनेन कुलं  ।
कन्यया शोकः   ।
विद्यया यशः  । ।



<अकर्तर्य्-ऋणे पञ्चमी>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.२४  । ।

_काशिका २,३.२४ः

हेतौ इति वर्तते   ।
कर्तृ-वर्जितं यदृणं हेतुः, ततः पञ्चमी विभक्तिर्भवति तृतीया+अपवादो योगः   ।
शताद्बद्धः   ।
सहस्राद्बद्धः   ।
अकर्तरि इति किं ? शतेन बन्धितः   ।
शतमृणं च भवति, प्रयोजकत्वाच्च कर्तृसञ्ज्ञकं  । ।



<विभाषा गुणेऽस्त्रीयाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.२५  । ।

_काशिका २,३.२५ः

हेतौ इति वर्तते   ।
गुणे हेतावस्त्रीलिङ्गे विभाषा पञ्चमी विभक्तिर्भवति   ।
जाड्याद्बद्धः, जाड्येन बद्धः   ।
पाण्डित्यान्मुक्तः, पाण्डित्येन मुक्तः   ।
गुण-ग्रहनं किं ? धनेन कुलं  ।
अस्त्रियां इति किं ? बुद्ध्या मुक्तः   ।
प्रज्ञया मुक्तः  । ।



<षष्ठी हेतु-प्रयोगे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.२६  । ।

_काशिका २,३.२६ः
हेतोः प्रयोगः हेतुप्रयोगः   ।
हेतु-शब्दस्य प्रयोगे हेतौ द्योत्ये षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
अन्नस्य हेतोर्वसति  । ।



<सर्वनाम्नस्तृतीया च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.२७  । ।

_काशिका २,३.२७ः

सर्वनाम्नो हेतु-शब्द-प्रयोगे हेतौ द्योत्ये तृतीया विभक्तिर्भवति, षष्ठी च   ।
पूर्वेण षष्ठ्यां एव प्राप्तायां इदं उच्यते   ।
केन हेतुना वसति, कस्य हेतोर्वसति   ।
येन हेतुना वसति, यस्य हेतोर्वसति   ।
निमित्तकारण-हेतुषु सर्वासां प्रायदर्शनं  ।

[#१३९]

किंनिमित्तं वसति, केन निमित्तेन वसति, कस्मै निमित्ताय वसति, कस्मान्निमित्ताद्वसति, कस्य निमित्तस्य वसति, कस्मिन्निमित्ते वसति   ।
एवं कारणहेत्वोरप्युदहार्यं  ।
अर्थ-ग्रहनं च+एतथ् ।
पर्यायोपादानं तु स्वरूप-विधिर्मा विज्ञायि इति   ।
तेन+इह अपि भवति - किं प्र्पयोजनं वसति, केन प्रयोजनेन वसति, कस्मै प्रयोजनाय वसति, कस्मात्प्रयोजनाद्वसति, कस्य प्रयोजनस्य वसति, कस्मिन्प्रयोजने वसति  । ।



<अपादाने पञ्चमी>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.२८  । ।

_काशिका २,३.२८ः

अपादाने कारके पञ्चमी विभक्तिर्भवति   ।
ग्रामादागच्छति   ।
पर्वतादवरोहति   ।
वृकेभ्यो बिभेति   ।
अध्ययनात्पराजयते   ।
पञ्चमी-विधाने ल्यब्-लोपे कर्मण्युपसङ्ख्यानं  ।
प्रासादं आरुह्य प्रेक्षते, प्रासादात्प्रेक्षते   ।
अधिकरणे च+उपसङ्ख्यानं  ।
आसने उपविष्य प्रेक्षते, आसनात्प्रेक्षते   ।
शयनात्प्रेक्षते   ।
प्रष्नाख्यानयोष्च पञ्चमी वक्तव्या   ।
कुतो भवान्? पाटलिपुत्राथ् ।
यतष्चाध्वकालनिर्माणं तत्र पञ्चमी वक्तव्या   ।
गवीधुमतः साङ्काश्यं चत्वारि योजनाअनि   ।
कार्तिक्या आग्रहायणी मासे   ।
तद्युक्तात्काले सप्तमी वक्तव्या   ।
कार्तिक्या आग्रहायणी मासे   ।
अध्वनः प्रथमा सप्तमी च वक्तव्या   ।
गवीधुमतः साङ्काश्यं चत्वारि योजनानि, चतुर्षु योजनेषु वा  । ।



<अन्य-आराद्-इतर-र्ते-दिक्-शब्द-अञ्चु-उत्तरपद-अज्-आहि-युक्ते>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.२९  । ।

_काशिका २,३.२९ः

अन्य आरातितर ऋते दिक्-शब्द अञ्चु-उत्तरपद आचाहि इत्येतैर्योगे पञ्चमी विभक्तिर्भवति   ।
अन्य इत्यर्थ-ग्रहनं  ।
तेन पर्याय-प्रयोगेऽपि भवति   ।
अन्योदेवदत्ताथ् ।
भिन्नो देवदत्ताथ् ।
अर्थ-अन्तरं देवदत्ताथ् ।

[#१४०]

विलक्षणे देवदत्ताथ् ।
आराच्-छब्दो दूरान्तिक-अर्थे वर्तते   ।
तत्र दूरान्तिकार्थैः षष्थ्य्-अन्यतरस्यां (*२,३.३४)   ।
इति प्राप्ते पञ्चमी विधीयते   ।
आराद्देवदत्ताथ् ।
आराद्यज्ञदत्ताथ् ।
इतर इति निर्दिश्यमान-प्रतियोगी पदार्थ उच्यते   ।
इतरो देवदत्ताथ् ।
ऋते इति अव्ययं वर्जन-अर्थे   ।
ऋते देवदत्ताथ् ।
ऋते यज्ञदत्ताथ् ।
दिक्-शब्दः -- पूर्वो ग्रामात्पर्वतः   ।
उत्तरो ग्रामाथ् ।
पूर्वो ग्रीष्मात्वसन्तः   ।
उत्तरो ग्रीष्मो वसन्ताथ् ।
द्विक्-शब्द इत्यत्र शब्द-ग्रहनं देशकालवृत्तिनाऽपि दिक्-शब्देन योगे यथा स्यात्, इतरथा हि दिग्-वृत्तिनैव स्यात्, इत्यमस्याः पूर्वा इति   ।
इह तु न स्यात्, अयं अस्मात्पूर्वः कालः इति   ।
अञ्चु-उत्तरपद -- प्राग्ग्रामाथ् ।
प्रत्यग्ग्रामाथ् ।
ननु चायं अपि दिक्-शब्द एव   ।
षष्ठ्य्-अतसर्थ-प्रययेन (*२,३.३०) इति वक्ष्यति, तस्य अयं पुरस्तादपकर्षः   ।
आच्-- दक्षिणा ग्रामाथ् ।
उत्तरा ग्रामाथ् ।
आहि - दक्षिणाहि ग्रामाथ् ।
उत्तराहि ग्रामात् । ।



<षष्ठ्य्-अतसर्थ-प्रत्ययेन>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.३०  । ।

_काशिका २,३.३०ः

दक्षिण-उत्तराभ्यां अतसुच्(*५,३.२८) इति वक्ष्यति, तस्य+इदं ग्रहनं  ।
अतस्-अर्थेन प्रत्ययेन युक्ते षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
दक्षिणतो ग्रामस्य   ।
उत्तरतो ग्रामस्य   ।
पुरस्ताद्ग्रामस्य   ।
उपरि ग्रामस्य   ।
उपरिष्टाद्ग्रामस्य  । ।



<एनपा द्वितीया>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.३१  । ।

_काशिका २,३.३१ः

एनब्-अन्यतरस्यां अदूरेऽपञ्चम्याः (*५,३.३५) इति वक्ष्यति   ।
तेन युक्ते द्वितीया विभक्तिर्भवति   ।
पूर्वेण षष्ठ्यां प्राप्तायां इदं वचनं  ।
दक्षिणेन ग्रामं  ।
उत्तरेण ग्रामं  ।
षष्ठ्यापीष्यते   ।
दक्षिणेन ग्रामस्य   ।
उत्तरेण ग्रामस्य   ।
तदर्थं योगविभागः कर्तव्यः  । ।



<पृथग्-विना-नानाभिस्तृतीयाऽन्यतरस्याम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.३२  । ।

_काशिका २,३.३२ः

पञ्चमी-ग्रहणं अनुवर्तते   ।
पृथक्विना नाना इत्येतैर्योगे तृतीया विभक्तिर्भवति, अन्यतरस्यां पञ्चमी च   ।
पृथग्देवदत्तेन, पृथग्देवदत्ताथ् ।
विना देवदत्तेन, विना देवदत्ताथ् ।
नाना देवदत्तेन, नाना देवदत्ताथ् ।
पृथग्-विना-नानाभिः इति योग-विभागो द्वितीया-अर्थः   ।
विना वातं विना वर्षं विद्युत्-प्रपतनं विना   ।
विना हस्तिकृतान्दोषान्केनेमौ पातितौ द्रुमौ  । ।



[#१४१]

<करेण च स्तोक-अल्प-कृच्छ्र-कतिपयस्य असत्त्व-वचनस्य>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.३३  । ।

_काशिका २,३.३३ः

स्तोक अल्प कृच्छ्र कतिपय इत्येतेभ्योऽसत्त्व-वचनेभ्यः करणे कारकेऽन्यतरस्यां तृतीया भवति   ।
पञ्चम्यत्र पक्षे विधीयते, तृतीया तु करणे इत्येव सिद्धा   ।
यदा तु धर्म-मात्रं करणाया विवक्ष्यते न द्रव्यम्, तदा स्तोक-आदीनां असत्त्व-वचनता   ।
स्तोकान्मुक्तः, स्तोकेन मुक्तः   ।
अल्पान्मुक्तः, अल्पेन मुक्तः   ।
कृछ्रान्मुक्तः, कृच्छ्रेण मुक्तः   ।
कतिपयान्मुक्तः, कतिपयेन मुक्तः   ।
असत्त्व-वचनस्य इति किं ? स्तोकेन विषेण हतः   ।
अल्पेन मधुना मत्तः   ।
करणे इति किं ? क्रियाविशेषणे कर्मणि मा भूत्, स्तोकं मुञ्चति  । ।



<दूर-अन्तिक-अर्थैः षष्ठ्य्-अन्यतरस्याम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.३४  । ।

_काशिका २,३.३४ः

पञ्चमी अनुवर्तते   ।
दूर-अन्तिक-अर्थैः शब्दैर्योगे षष्थी विभक्तिर्भवति, अन्यतरस्यां पञ्चमी च   ।
दूरं ग्रामस्य, दूरं ग्रामाथ् ।
विप्रकृष्टं ग्रामस्य, विप्रकृष्टं ग्रामाथ् ।
अन्तिकं ग्रामस्य, अन्तिकं ग्रामाथ् ।
अभ्याशं ग्रामस्य, अभ्याशं ग्रामाथ् ।
अन्यतरस्यां ग्रहणं पञ्चम्य्-अर्थं  ।
इतरथा हि तृतीया पक्षे स्यात् । ।



<दूर-अन्तिक-अर्थेभ्यो द्वितीया च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.३५  । ।

_काशिका २,३.३५ः

पञ्चमी अनुवर्तते   ।
दूर-अन्तिक-अर्थेभ्यः शब्देभ्यो द्वितीया विभक्तिर्भवति, चकारात्पञ्चमी तृतीयाऽपि समुच्छीयते   ।
दूरं ग्रामस्य, दूराद्ग्रामस्य, दूरेण्ग्रामस्य   ।
अन्तिकं ग्रामस्य, अन्तिकाद्ग्रामस्य, अन्तिकेन ग्रामस्य   ।
प्रातिपदिकार्थे विधानं  ।
असत्त्ववचन-ग्रहणं च अनुवर्तते   ।
सत्त्व-शब्देभ्यो यथायथं विभक्तयो भवन्ति   ।
दूरः पन्थाः, दूराय पथे देहि, दूरस्य पथः स्वं  । ।



<सप्तम्य्-अधिकरने च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.३६  । ।

_काशिका २,३.३६ः

सप्तमी विभक्तिर्भवत्यधिकरणे कारके, चकाराद्दूर-अन्तिक-अर्थेभ्यश्च   ।
कटे आस्ते   ।
शकटे आस्ते   ।
स्थाल्यां पचति   ।
दूर-अन्तिक-अर्थेभ्यः खल्वपि - दूरे ग्रामस्य   ।
अन्तिके ग्रामस्य   ।
अभ्याशे ग्रामस्य   ।
दूरन्ति - कार्थेभ्यश्चतस्रो विभक्तयो भवन्ति, द्वितीया-तृतीया-पञ्चमी-सप्तम्यः   ।
सप्तमी-विधाने क्तस्येन्विषयस्य कर्मण्य्-उपसङ्ख्यानं  ।
अधीती व्याकरणे   ।
परिगणिती याज्ञिके   ।
आम्नाती छन्दसि   ।

[#१४२]

साध्वसाधुप्रयोगे च सप्तमी वक्तव्या   ।
साधुर्देवदत्तो मातरि   ।
असाधुः पितरि   ।
कारकार्हाणां च कारकत्वे सप्तमी वक्तव्या   ।
ऋद्धेषु भुञ्जानेषु दरिद्रा आसते   ।
ब्राह्मणेषु तरत्सु वृषला आसते   ।
अकारकार्हाणां चाकरकत्वे सप्तमी वक्तव्या   ।
दरिद्रेष्वासीनेषु ऋद्धा भुञ्जते   ।
वृषलेष्वासीनेषु ब्राह्मणास्तरन्ति   ।
तद्धिपर्यासे च सप्तमी वक्तव्या   ।
ऋद्धेष्वासीनेषु दरिद्रा भुञ्जते   ।
ब्राह्मणेष्वासीनेषु वृषलास्तरान्ति   ।
निमित्तात्कर्मसंयोगे सप्तमी वक्तव्या   ।
चर्मणि द्वीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरं  ।
केशेषु चमरीं हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः  । ।



<यस्य च भावेन भाव-लक्षणम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.३७  । ।

_काशिका २,३.३७ः

सप्तमी इति वर्तते   ।
भावः क्रिया   ।
यस्य च भावेन यस्य च क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते, ततो भाववतः सप्तमी विभक्तिर्भवति   ।
प्रसिद्धा च किया क्रियान्तरं लक्षयति   ।
गोषु दुह्यमानासु गतः, दुग्धास्वागतः   ।
अग्निषु हूयमानेषु गतः, हुतेष्वागतः   ।
भावेन इति किं ? यो जटाभिः स भुङ्क्ते   ।
पुनर्भाव-ग्रहणं किं ? यो भुङ्क्ते स देवदत्तः  । ।



<षष्ठी च अनादरे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.३८  । ।

_काशिका २,३.३८ः

पूर्वेण सप्तम्यां प्राप्तायां षष्ठी विधीयते, चकारात्साऽपि भवति   ।
अनादर-अधिके भाव-लक्षने भाववतः षष्ठी-सप्तम्यौ विभक्ती भवतः   ।
रुदतः प्राव्राजीत्, रुदति प्राव्राजीत्क्रोशतः प्राव्राजीत्, क्रोशति प्राव्राजीथ् ।
क्रोशन्तमनादृत्य प्रव्रजितः इत्यर्थः  । ।



[#१४३]

<स्वामि-ईश्वर्-आधिपति-दायाद-साक्षि-प्रतिभू-प्रसुतैश्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.३९  । ।

_काशिका २,३.३९ः

षष्ठी-सप्तम्यौ वर्तते   ।
स्वामिनीश्वर अधिपति दायाद साक्षिन्प्रतिभू प्रसूत इत्येतैर्योगे षष्ठी-सप्तम्यौ विभक्ती भवतः   ।
गवां स्वामी, गोषु स्वामी   ।
गवामीश्वरः, गोष्वीश्वरः   ।
गवामधिपतिः, गोष्वधिपतिः   ।
गवां दायादः, गोषु दायादः   ।
गवां साक्षी, गोषू साक्षी   ।
गवां प्रतिभूः, गोषु प्रतिभूतः   ।
गवां प्रसूतः, गोषु प्रसूतः   ।
षष्ठ्यां एव प्राप्तयां पक्षे सप्तमीविधान-अर्थं वचनं  । ।



<आयुक्त-कुशलाभ्यां च आसेवायाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.४०  । ।

_काशिका २,३.४०ः

षष्ठी-सप्तम्यौ वर्तते   ।
आयुकतः व्यापारितः, कुशलः निपुणः, ताभ्यां योगे आसेवायां गम्यमानायां षष्ठी-सप्तम्यौ विभक्ती भवतः   ।
आसेवा तत्पर्यं  ।
आयुक्तः कटकरणस्य, आयुक्तः कटकरणे कुशलः कटकरनस्य, कुश्लः कटकरणे   ।
आसेवायां इति किं ? आयुक्तो गौः शकटे   ।
तत्र सप्तम्येव अधिकरणे भवति  । ।



<यतश्च निर्धारनम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.४१  । ।

_काशिका २,३.४१ः

षष्ठी-सप्तम्यौ वर्तते   ।
जाति-गुण-क्रियाभिः समुदायादेकदेशस्य पृथक्करनं निर्धारनं  ।
यतो निर्धारनं ततः षष्ठी सप्तम्यौ विभक्ती भवतः   ।
मनुष्याणां क्षत्रियः शूरतमः, मनुष्येषु क्षत्रियः शूरतमः   ।
गवं कृष्णा सम्पन्न-क्षीरतमा, गोषु कृष्णा सम्पन्न-क्षीरतमा अध्वगानां धवन्तः शीघ्रतमा, अध्वगेषु धावन्तः शीघ्रतमाः  । ।



<पञ्चमी विभक्ते>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.४२  । ।

_काशिका २,३.४२ः

यतश्च निर्धरनं इति वर्तते   ।
षष्ठी-सप्तम्य्-अपवादो योगः   ।
विभागः विभक्तं  ।
यस्मिन्निर्धारण-आश्रये विभक्तं अस्य अस्ति ततः पज्चमी विभक्तिर्भवति   ।
माथुराः पाटलिपुत्रकेभ्यः सुकुमारतराः, आढ्यतराः  । ।



<साधु-निपुणाभ्यां अर्चायां सप्तम्यप्रतेः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.४३  । ।

_काशिका २,३.४३ः

साधु निपुण इत्येताभ्यां योगेऽर्चायां गम्यमानायां सप्तमी विभक्तिर्भवति, न चेत्प्रतिः प्रयुज्यते   ।
मातरि साधुः   ।
पितरि साधुः   ।
मातरि निपुणः   ।
पितरि निपुणः   ।
अर्चायां इति किं ? साधुर्भृत्यो राज्ञः   ।
तत्त्वक्-अथने न भवति   ।
अप्रतेः इति किं ? साधुर्देवदत्तो मातरं प्रति   ।
अप्रत्यादिभिरिति वक्तव्यं  ।

[#१४४]

साधुर्देवदत्तो मातरं परि   ।
मातरमनु  । ।



<प्रसित-उत्सुकाभ्यां तृतीया च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.४४  । ।

_काशिका २,३.४४ः

प्रसित उत्सुक इत्येताभ्यां योगे तृतीया विभक्तिर्भवति, चकारात्सप्तमी च   ।
प्रसितः प्रसक्तः, यस्तत्र नित्यं एव अवबद्धः स प्रसित-शब्देन+उच्यते   ।
केशैः प्रसितः केशेषु प्रसितः   ।
केशैरुत्सुकः, केशेषु उत्सुकः  । ।



<नक्षत्रे च लुपि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.४५  । ।

_काशिका २,३.४५ः

तृतीया-सप्तम्यावनुवर्तते   ।
लुब्-अन्तात्नक्षत्र-शब्दात्तृतीया-सप्तम्यौ विभक्ती भ्वतः   ।
पुष्येण पायसमश्नीयात्, पुष्ये पायसमश्नीयाथ् ।
मघाभिः पललौदनम्, मघसु पललौदनं  ।
नक्षत्र इति किं ? पञ्चालेषु वसति   ।
लुपि इति किं ? मघासु ग्रहः   ।
इह कस्मान्न भवति, अद्य पुस्यः, अद्य कृत्तिका ? अधिकरणे इति वर्तते   ।
वचनं तु पक्षे तृतीयाविधान-अर्थं  । ।



<प्रातिपदिकार्थ-लिङ्ग-परिमाणवचन-मात्रे प्रथमा>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.४६  । ।

_काशिका २,३.४६ः

प्रातिपदिकार्थः सत्ता   ।
लिङ्गं स्त्रीलिङ्ग-पुंलिङ्ग-नपुंसकानि   ।
परिमणं द्रोणः, खारी, आढकं  ।
वचनं एकत्व-द्वित्व-बहुत्वानि   ।
मात्र-शब्दः प्रत्येकं अभिसम्बध्यते   ।
प्रातिपदिकार्थ-मात्रे, लिङ्ग-मात्रे, प्रिमाण-मात्रे, वचन-मात्रे प्रथमा विभक्तिर्भवति   ।
प्रातिपदिकार्थ-मात्रे -- उच्चैः   ।
नीचैः   ।
लिङ्ग-ग्रहणं किं ? कुमारी, वृक्षः, कुण्डं इत्यत्र अपि यथा स्यथ् ।
परिमाण-ग्रहणं किं ? द्रोणः, खारी, आढकं इत्यत्र अपि यथा स्याथ् ।
वचन-ग्रहनं किं ? एकत्व-आदिषु उक्तेष्वपि यथा स्याथ् ।
एकः, द्वौ, बहवः   ।
प्रातिपदिक-ग्रहनं किं ? निपातस्य अनर्थकस्य प्रातिपदिकत्वं उक्तं, ततोऽपि यथा स्याथ् ।
प्रलम्बते   ।
अध्यागच्छति  । ।



<सम्बोधने च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.४७  । ।

_काशिका २,३.४७ः

आभिमुख्य-करणं, तद्-अधिके प्रातिपदिक-अर्थे प्रथमा न प्राप्नोति इति वचनं आरभ्यते   ।
सम्बोधने च प्रथमा विभक्तिर्भवति   ।
हे देवदत्त   ।
हे देवदत्तौ   ।
हे देवदत्ताः  । ।



<सा+आमन्त्रितम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.४८  । ।

_काशिका २,३.४८ः

सम्बोधने या प्रथमा तद्-अन्तं शब्द-रूपं आमन्त्रितसञ्ज्ञं भवति   ।
तथा च+एव+उदाहृतं  ।
आमन्त्रित-प्रदेशाः -- आमन्त्रितं पूर्वं अविद्यमानवत्(*८,१.७२) इत्येवं आदयः  । ।



[#१४५]

<एकवचनं सम्बुद्धिः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.४९  । ।

_काशिका २,३.४९ः
आमन्त्रित-प्रथमाया यदेकवानं, तत्सम्बुद्धि-सञ्ज्ञं भवति   ।
हे पटो   ।
हे देवदत्त   ।
सम्बुद्धि-प्रदेशाः - एङ्-ह्रस्वात्सम्बुद्धेः (*६,१.६९) इत्येवं आदयः  । ।



<षष्ठी शेषे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.५०  । ।

_काशिका २,३.५०ः

कर्म-आदिभ्योऽन्यः प्रातिपदिकार्थ-व्यतिरेकः स्वस्वामि-सम्भन्ध-आदिः शेषः, तत्र षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
रज्ञः पुरुषः   ।
पशोः पादः   ।
पितुः पुत्रः  । ।



<ज्ञोऽविद्-अर्थस्य करणे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.५१  । ।

_काशिका २,३.५१ः

जानातेरविदर्थस्य अज्ञान-अर्थस्य करणे कारके षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
सर्षिषो जानीते   ।
मधुनो जानीते   ।
सर्पिषा करणेन प्रवर्तते इत्यर्थः   ।
प्रवृत्ति-वचनो जानतिरविदः-अर्थः   ।
अथ व मिथ्याज्ञान-वचनः   ।
सर्पिषि रक्तः प्रतिहतो वा   ।
चित्तभ्रान्त्या तदात्मना सर्वं एव ग्राह्यं प्रतिपद्यते   ।
मिथ्याज्ञानं अज्ञानं एव   ।
अविद्-अर्थस्य इति किं ? स्वरेण पुत्रं जानाति  । ।



<अधि-इग्-अर्थ-दय-ईशां कर्मणि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.५२  । ।

_काशिका २,३.५२ः

शेषे इति वर्तते   ।
अधि-इग्-अर्थाः स्मरन-अर्थाः, दय दानगतिरक्षनेषु, ईश एश्वर्ये, एतेषं कर्मणि कारके शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
मातुरध्येति   ।
मातुः समरति   ।
सर्पिषो द्यते   ।
सर्पिष ईष्टे   ।
मधुन ईष्टे   ।
कर्मणि इत्येव, मातुर्गुणैः स्मरति   ।
शेषे किं ? मातरं स्मरति  । ।



<कृञः प्रतियत्ने>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.५३  । ।

_काशिका २,३.५३ः

सतो गुणान्तराधानं प्रतियत्नः   ।
करोतेः कर्मणि कारके शेषत्वेन विवक्षिते प्रतियत्ने गम्यमाने षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
एधोदकस्योपस्कुरुते   ।
शस्त्रपत्रस्योपस्कुरुते प्रतियत्ने इति किं ? कटं करोति   ।
कर्मणि इति किं ? एधोदकस्योपस्कुरुते प्रज्ञया   ।
शेषे इत्येव, एधोदकमुपस्कुरुते  । ।



[#१४६]

<रुजा-अर्थानां भाव-वचनानां अज्वरेः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.५४  । ।

_काशिका २,३.५४ः

रुजार्थानां धातूनां भाव-वचनानां भाव-कर्तृकाणां ज्वरि-वर्जितानां कर्मणि कारके शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
चौरस्य रुजति रोगः   ।
चौरस्यामयत्यामयः   ।
रुजार्थानां इति किं ? एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि   ।
जीव पुत्रक मा मैवं तपः साहसमाचर  । ।
भाववचनानां इति किं ? नदी कूलानि रुजति   ।
अज्वरेः इति किं ? चौरं ज्वरयति ज्वरः   ।
अज्वरिसन्ताप्योरिति वक्तव्यं  ।
चौरं सन्तापयति तापः   ।
शेषे इत्येव, चौरं रुजति रोगः  । ।



<आशिषि नाथः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.५५  । ।

_काशिका २,३.५५ः

नाथृ नाधृ याच्ञोपतापैश्वर्याशीःषु पथ्यते, तस्याशीःक्रियस्य कर्मणि कारके शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
सर्पिषो नाथते   ।
मधुनो नाथते   ।
आशिषि इति किं ? मानवकं उपनाथति अङ्ग पुत्रकाधीष्व  । ।



<जासि-निप्रहण-नाट-क्राथ-पिषां हिंसायाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.५६  । ।

_काशिका २,३.५६ः

जासि निप्रहण नाट क्राथ पिषित्येतेषां धातूनां हिंसा-क्रियाणां कर्मणि कारके षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
जसु हिंसायाम्, जसु ताडने इति च चुरादौ पठ्यते, तस्य+इदं ग्रहणं, न दैवादिकस्य जसु मोक्षणे इत्यस्य   ।
चौरस्य+उज्जासयति   ।
वृषलस्य+उज्जासयति   ।
निप्रहण इति सग्घातविगृहीतविपर्यस्तस्य ग्रहणं  ।
चौरस्य निप्रहति   ।
चौरस्य निहन्ति   ।
चौरस्य प्रहन्ति   ।
चौरस्य प्रणिहन्ति   ।
चौरस्य+उन्नाटयति   ।
वृषलस्य+उन्नाटयति   ।
चौरस्य+उत्क्राथायति   ।
वृषलस्य क्राथयति   ।
निपातनाद्वृद्धिः   ।
अयं हि घटादौ पठ्यते, श्रथ क्नथ क्रथ क्लथ हिंस-अर्थाः इति   ।
तत्र घटादयो मितः इति मित्सञ्ज्ञायां मितां ह्रस्वः (*६,४.९२) इति ह्रस्वत्वं स्याथ् ।
चौरस्य पितष्टि   ।
वृषलस्य पिनष्टि   ।
हिंसायां इति किं ? धानाः पिनष्टि   ।
शेषे इत्येव, चौरं उज्जासयति   ।
एशां इति किं ? चौरं हिनस्ति   ।
निप्रहण इति किं ? चौरं विहन्ति  । ।



[#१४७]

<व्यवहृ-पणोः समर्थयोः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.५७  । ।

_काशिका २,३.५७ः

व्यवहृ पण इत्येतयोः समर्थयोः समानार्थयोः कर्मणि कारके षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
द्यूते क्रयविक्रयव्यवहारे च समानार्थत्वमनयोः   ।
शतस्य व्यवहरति   ।
सहस्रस्य व्यवहरति   ।
शतस्य पणते   ।
सहस्रस्य पणते   ।
आय-प्रत्ययः कस्मान्न भवति ? स्तुत्य्-अर्थस्य पनतेराय-प्रत्यय इष्यते   ।
समर्थयोः इति किं ? शलाकां व्यवहरति   ।
विक्षिपति इत्यर्थः व्राहमणान्पणायते   ।
स्तौति इत्यर्थः   ।
शेषे इत्येव, शतं पणते  । ।



<दिवस्तद्-अर्थस्य>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.५८  । ।

_काशिका २,३.५८ः

व्यवहृपणिसमान-अर्थस्य दीव्यतेः कर्मणि षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
शतस्य दीव्यति   ।
सहस्रस्य दीव्यति   ।
तदर्थस्य इति किं ? ब्राह्मनं दीव्यति   ।
योग-विभाग उत्तर-अर्थः  । ।



<विभाष-उपसर्गे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.५९  । ।

_काशिका २,३.५९ः

दिवस्तदर्थस्य (*२,३.५८) इति नित्यं षष्ठ्यां प्राप्तायां सोपसर्गस्य विकल्प उच्यते   ।
उपसर्गे सति दिवस्तदर्थस्य कर्मणि कारके विभाषा षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
शतस्य प्रतिदीव्यति   ।
सहस्रस्य प्रतिदीव्यति   ।
शतं प्रतिदीव्यति   ।
सहस्रं प्रतिदीव्यति   ।
उपसर्गे इति किं ? शतस्य दीव्यति   ।
तदर्थस्य इत्येव शलाकां प्रतिदीव्यति  । ।



<द्वितीया ब्राह्मणे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.६०  । ।

_काशिका २,३.६०ः

ब्राह्मणविषये प्रयोगे दिवस्तदर्थस्य कर्मणि कारके द्वितीया विभक्तिर्भवति   ।
गामस्य तदहः सभायां, दीव्येयुः   ।
अनुपसर्गस्य षष्ठ्यां प्राप्तायां इदं वचनं  ।
सोपसर्गस्य तु छन्दसि व्यवस्थित-विभाशायाऽपि सिध्यति  । ।



<प्रेष्य-ब्रुवोर्हविषो देवता-सम्प्रदाने>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.६१  । ।

_काशिका २,३.६१ः

प्रेष्य इति इष्यतेर्दैवादिकस्य लोण्-मध्यमपुरुषस्य+एकवचनम्, तत्साहचर्याद्ब्रुविरपि तद्विषय एव गृह्यते   ।
प्रेष्यब्रुवोर्हविषः कर्मणः षष्थी विभक्तिर्भवति देवतासम्प्रदाने सति   ।
अग्नये छागस्य हविषो वपाया मेदसः प्रे३ष्य   ।
अग्नये छागस्य हविषो वपायै मेदसोऽनुब्रूहि३   ।
प्रेष्यब्रुवोः इति किं ? अग्नये छागं हविर्वपां मेदो जुहुधि   ।
हविषः इति किं ? अग्नये गोमयानि प्रेष्य   ।
देवतासम्प्रदाने इति किं ? माणवकाय पुरोडाशं प्रेष्य   ।
हविषः प्रस्थितस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
इन्द्राग्निभ्यां छागं हविर्वपां मेदः प्रस्थितं प्रेष्य३  । ।



[#१४८]

<चतुर्थ्य्-अर्थे बहुलं छन्दसि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.६२  । ।

_काशिका २,३.६२ः

छन्दसि विषये चतुर्थ्य्-अर्थे षष्थी विभक्तिर्भवति बहुलं  ।
पुरुषमृगश्चन्द्रमसः   ।
पुरुषमृगश्चन्द्रमसे   ।
गोधा कालका दार्वाघाटस्ते वनस्पतीनां  ।
ते वनस्पतिभ्यः   ।
बहुल-ग्रहणं किं ? कृष्णो रात्र्यै   ।
हिमवते हस्ती   ।
षष्ठ्यर्थे चतुर्थी वक्तव्या   ।
या खर्वेण पिवति तस्यै खर्वो जायते   ।
या दतो धावते तस्यै श्यावदन्  ।
या नखानि निकृन्तते तस्यै कुनखी   ।
याऽङ्क्ते तस्यै काणः   ।
याऽभ्यङ्क्ते तस्यै दुश्चर्मा   ।
या केशान्प्रलिखते तस्यै खलतिः   ।
अहल्यायै जारः  । ।



<यजेश्च करणे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.६३  । ।

_काशिका २,३.६३ः

यजेर्धातोः करणे कारके छन्दसि बहुलं षष्थी विभक्तिर्भवति   ।
घृतस्य यजते, घृतेन यजते   ।
स्ॐयस्य यजते, सोमेन यजते  । ।



<कृत्वोऽर्थप्रयोगे कालेऽधिकरणे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.६४  । ।

_काशिका २,३.६४ः

छन्दसि बहुलं इति निवृत्तं  ।
कृत्वोऽर्थानां प्रयोगे कालेऽधिकरणे षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
पञ्च-कृत्वोऽह्नो भुङ्क्ते   ।
द्विरह्नोऽधीते   ।
कृत्वोऽर्थ-ग्रहणं किं ? आह्नि शेते   ।
रात्रौ शेते   ।
प्रयोग-ग्रहणं किं ? अहनि भुक्तं  ।
गम्यते हि द्विस्त्रश्चतुर्वेति, न त्वप्रयुज्यमाने भवति   ।
काल-ग्रहणं किं ? द्विः कांस्यपात्र्यां भुङ्क्ते   ।
अधिकरणे इति किं ? द्विरह्नो भुङ्क्ते   ।
शेषे इत्येव, द्विरहन्यधीते  । ।



<कर्तृ-कर्मणोः कृति>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.६५  । ।

_काशिका २,३.६५ः

कृत्-प्रयोगे कर्तरि कर्मणि च षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
भवतः शायिका   ।
भवत आसिका   ।
कर्मणिअपां स्रष्टा   ।
पुरां भेत्ता   ।
वज्रस्य भर्ता   ।
कर्तृ-कर्मणोः इति किं ? शस्त्रेण भेत्ता   ।
कृति इति किं ? तद्धित-प्रयोगे मा भूत्, कृतपूर्वी कटं  ।
भुक्तपूर्व्योदनं  ।
शेषे इति निवृत्तम्, पुनः कर्म-ग्रहणाथ् ।
इतरथा हि कर्तरि च कृति इत्येवं ब्रूयात् । ।



[#१४९]

<उभय-प्राप्तौ कर्मणि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.६६  । ।

_काशिका २,३.६६ः

पूर्वण षष्ठी प्राप्ता नियम्यते   ।
उभयप्राप्तौ इति बहुव्रीहिः   ।
उभयोः प्राप्तिर्यस्मिन्कृति, सोऽयं उभयप्राप्तिः   ।
तत्र कर्मण्येव षष्थी विभक्तिर्भवति, न कर्तरि   ।
आश्चर्यो गवां दोहोऽगोपालकेन   ।
रोचते मे ओदनस्य भोजनं देवदत्तेन   ।
साधु खलु पयसः पानं यज्ञदत्तेन   ।
बहुव्रीहिविज्ञानादिह नियमो न भवति, आश्चर्यं इदं ओदनस्य नाम पाको ब्राह्मणानं च प्रादुर्भावः इति   ।
अकाकारयोः स्त्री-प्रत्यययोः प्रयोगे न+इति वक्तव्यं  ।
भेदिका देवदत्तस्य काष्ठानां  ।
चिकिर्षा देवदत्तस्य कटस्य   ।
शेषे विभाषा   ।
अकाकारयोः स्त्रीप्रत्यययोर्ग्रहनात्तदपेक्षया शेषः स्त्रीप्रत्यय एव गृह्यते   ।
शोभना हि सूत्रस्य कृतिः पाणिनेः पाणिनिना वा   ।
केचिदविशेषेणैव विभाषां इच्छन्ति, शब्दानां अनुशासनं आचार्यण आचार्यस्य इति वा  । ।



<क्तस्य च वर्तमाने>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.६७  । ।

_काशिका २,३.६७ः

न ल-उ-उक-अव्यय. निष्ठाखलर्थ-तृनां (*२,३.६९) इति प्रतिषेधे प्राप्ते पुनः षष्ठी विधीयते   ।
क्तस्य वर्तमान-काल-विहितस्य प्रयोगे षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
रज्ञां मतः   ।
राज्ञां बुद्धः   ।
राज्ञां पूजितः   ।
क्तस्य इति किं ? ओदनं पचमानः   ।
वर्तमाने इति किं ? ग्रामं गतः   ।
नपुंसके भाव उपसङ्ख्यानं  ।
छात्रस्य हसितं  ।
मयूरस्य नृत्तं  ।
कोकिलस्य व्याहृतं  ।
शेषविज्ञानात्सिद्धं  ।
तथा च कर्तृविवक्षायां तृतीयाऽपि भवति, छाअत्रेण हसितं इति  । ।



[#१५०]

<अधिकरण-वाचिनश्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.६८  । ।

_काशिका २,३.६८ः

क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्य-गति-प्रत्यवसान-अर्थेभ्यः (*३,४.७६) इति वक्ष्यति   ।
तस्य प्रयोगे षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
अयं अपि प्रतिषेध-अपवादो योगः   ।
इदं एषां आसितं  ।
इदं एषां शयितं  ।
इदं हेः सृप्तं  ।
इदं वनकपेर्यातं  ।
इदं एषां भुक्तं  ।
इदं एषां अशितं  ।
द्विकर्मकाणां प्रयोगे कर्तरि कृति द्वयोरपि षष्ठी द्वितीयावथ् ।
नेताऽश्वस्य ग्रामस्य चैत्रः   ।
अन्ये प्रधाने कर्मण्याहुः   ।
तदा, नेताऽश्वस्य ग्रामं चैत्रः  । ।



<न ल-उ-उक-अव्यय-निष्ठा-खलर्थ-तृनाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.६९  । ।

_काशिका २,३.६९ः

कर्तृ-कर्मणोः कृति (*२,३.६५) इति प्राप्ता षष्ठी प्रतिषिध्यते   ।
ल उ उक अव्यय निष्ठा खलर्थ तृनित्येतेषां प्रयोगे षष्ठी विभक्तिर्न भवति   ।
ल इति शतृशानचौ, कानच्-क्वसू, किकिनौ च गृह्यन्ते   ।
ओदनं पचन्  ।
ओदनं पचमानः   ।
ओदनं पेचानः   ।
ओदनं पेचिवान्  ।
पपिः सोमं ददिर्गाः   ।
उ - कटं चिकीर्षुः   ।
ओदनं बुभुक्षुः   ।
कन्यामलङ्करिष्णुः   ।
इष्णुचोऽपि प्रयोगे निषेधः   ।
उक - आगामुकं वाराणसीं रक्ष अहुः   ।
उकप्रतिषेधे कमेर्भाषायां अप्रतिषेधः   ।
दास्याः कामुकः   ।
अव्यय - कटं कृत्वा   ।
ओदनं भुक्त्वा   ।
अव्यय-प्रतिषेधे तोसुङ्कसुनोरप्रतिषेधः   ।
व्युष्टायां पुरा सूर्यस्योदेतोरधेयः   ।
पुरा क्रूरस्य विसृपो विरप्शिन्  ।
निष्ठा - ओदनं बुक्तवान्  ।
देवदत्तेन कृतं  ।
खलर्थ - ईषत्करः कटो भवता   ।
ईषत्पानः सोमो भवता   ।
तृनिति प्रयाहार-ग्रहणं  ।
लटः शतृ-शानचावप्रथमा. समानाधिकरणे (*३,२.१२४) इत्यारभ्य आ तृनो नकाराथ् ।
तेन शानञ्चानश्शतृतृनां अपि प्रतिषेधो भवति   ।
सोमं पवमानः   ।
नडमाघ्नानः   ।
अधीयन्पारायनं  ।
कर्ता कटान्  ।
वदिता जनापवादान्  ।
द्विषः शतुर्वाव्चनं  ।
चौरं द्विषन्, चौरस्य द्विषन् । ।



[#१५१]

<अक-इनोर्भविष्यद्-आधमर्ण्ययोः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.७०  । ।

_काशिका २,३.७०ः

अकस्य भविष्यति काले विहितस्य, इनस्तु भविष्यति चाधमर्ण्ये च विहितस्य प्रयोगे षष्थी विभक्तिर्न भवति   ।
कटं कारको व्रजति   ।
ओदनं भोजको व्रजति   ।
इनः खल्वपि ग्रामं गमी   ।
ग्रामं गामी   ।
शतं दायी   ।
सहस्रं दायी   ।
भविष्यद्-आधमर्ण्ययोः इति किं ? यवनां लावकः   ।
सक्तूनां पायकः   ।
अवश्यंकारी कटस्य   ।
इह कस्मान्न भवति, वर्षशतस्य पूरकः, पुत्रपौत्राणां दर्शकः इति ? भविष्यद्-अधिकारे विहितस्य अकस्य+इदं ग्रहणं  । ।



<कृत्यानां कर्तरि वा>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.७१  । ।

_काशिका २,३.७१ः

कर्तृ-कर्मणोः कृति (*२,३.६५) इति नित्यं षष्थी प्राप्ता कर्तरि विकल्प्यते   ।
कृत्यानां प्रयोगे कर्तरि वा षष्ठी विभक्तिर्भवति, न कर्मणि   ।
भवता कटः कर्तव्यः, भवतः कटः कर्तव्यः   ।
कर्तरि इति किं ? गेयो माणवकः साम्नां  ।
उभय-प्राप्तौ कृत्ये षष्ठ्याः प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
क्रष्टव्या ग्रामं शाखा देवदत्तेन   ।
नेतव्या ग्राममजा देवदत्तेन  । ।



<तुल्य-अर्थैरतुला-उपमाभ्यां तृतीयाऽन्यतरस्याम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.७२  । ।

_काशिका २,३.७२ः

तुल्यार्थैः शब्दैर्योगे तृतीया विभक्तिर्भवत्यन्यतरस्याम्, पक्षे षष्थी च, तुला-उपमा-शब्दौ वर्जयित्वा   ।
शेषे विषये तृतीया-विधानात्तया मुक्ते षष्थ्येव भवति   ।
तुल्यो देवदत्तेन, तुल्यो देवदत्तस्य   ।
सदृशो दीवदत्तेन, सदृशो देवदत्तस्य   ।
अतुलोपमाभ्यां इति किं ? तुला देवदत्तस्य न अस्ति   ।
उपमा कृष्णस्य न विद्यते   ।
वा इति वर्तमानेऽन्यतरस्यां ग्रहनं उत्तरसूत्रे तस्य चकारेन अनुकर्षण-अर्थं  ।
इतरथा हि तृतीयाऽनुकृष्येत  । ।



<चतुर्थी च आशिष्यायुष्य-मद्र-भद्र-कुशल-सुख-अर्थ-हितैः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,३.७३  । ।

_काशिका २,३.७३ः

आशिषि गयमानायां आयुष्य मद्र भद्र कुशल सुख अर्थ हित इत्येतैर्योगे चतुर्थी विभक्तिर्भवति   ।
चकारो विकल्प-अनुकर्षण-अर्थः   ।
शेषे चतुर्थी-विधानात्तया मुक्ते षष्ठी विभक्तिर्भवति   ।
अत्र आयुष्य-आदीनां पर्याय-ग्रहणं कर्तव्यं  ।
आयुष्यं देवदत्ताय भूयात्, आयुष्यं देवदत्तस्य भूयाथ् ।
चिरं जीवितं देवदत्ताय देवदत्तस्य वा भुयाथ् ।

[#१५२]

मद्रं देवदत्ताय देवदत्तस्य वा भूयाथ् ।
भद्रं देवदत्ताय, भद्रं देवदत्तस्य   ।
कुशलं देवदत्ताय, कुशलं देवदत्तस्य   ।
निरामयं देवदताय, निरामयं देवदत्तस्य   ।
सुखं देवदत्ताय, सुखं देवदत्तस्य   ।
शं देवदत्ताय, शं देवदत्तस्य   ।
अर्थो देवदत्ताय, अर्थो देवदत्तस्य   ।
प्रयोजनं देवदत्ताय, प्रयोजनं देवदत्तस्य   ।
हितं देवदताय, हितं देवदत्तस्य   ।
पथ्यं देवदत्ताय, पथ्यं देवदत्तस्य   ।
आशिषि इति किं ? आयुष्यं देवदत्तस्य तपः  । ।
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः  । ।

द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः   ।



[#१५३]

<द्विगुरेकवचनम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.१  । ।

_काशिका २,४.१ः

द्विगुः समासः एकवचनं भवति   ।
एकस्य वचनं एकवचनं  ।
एकस्य अर्थस्य वाचको भवति इत्यर्थः   ।
तदनेन प्रकारेण द्विग्व्-अर्थस्य+एकवद्भावो विधीयते, द्विग्व्-अर्थ एकवद्भवति इति   ।
समाहार-द्विगोश्च+इदं ग्रहणम्, न अन्यस्य   ।
पञ्च-पूलाः समाहृताः पञ्चपूली   ।
दशपूली   ।
द्विग्व्-अर्थस्य्)अ ए)कत्वादनुप्रयोगेऽप्येकवचनं भवति, पञ्च-पूलीयं शोभना इति  । ।



<द्वन्द्वश्च प्राणि-तूर्य-सेना-अङ्गानाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.२  । ।

_काशिका २,४.२ः

एकवचनं इति वर्तते   ।
अङ्ग-शब्दस्य प्रत्येकं वाक्य-परिसमाप्त्या त्रीणि वाक्यानि सम्पद्यन्ते   ।
प्राण्य्-अङ्गानां द्वन्द्व एकवद्भवति, तथा तूर्य-अङ्गानां सेना-अङ्गानां च   ।
प्राण्य्-अङ्गानां तावत्- पाणि-पादं  ।
शिरोग्रीवं  ।
तूर्य-अङ्गानां - मार्दङ्गिकपाणविकं  ।
वीणावदकपरिवादकं  ।
सेना-अङ्गानां - रथिक-अश्वारोहं  ।
रथिक-पादातं  ।
हस्त्य्-अश्व-आदिषु परत्वात्पशुद्-वन्द्वे विभाषया एअक्वद्भवति   ।
इतरेतर-योगे समहारे च द्वन्द्वो विहितः   ।
तत्र समाहारस्य+एकत्वात्सिद्धं एव+एकवचनं  ।
इदं तु प्रकरणं विषय-विभाग-अर्थम्, प्राण्य्-अङ्ग-आदीनां समाहार एव द्वन्द्वः, दधिपय-आदीनां इतरेतर-योग एव, वृक्ष-मृग-आदीनां उभयत्र इति  । ।



<अनुवादे चरणानाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.३  । ।

_काशिका २,४.३ः

चरण-शब्दः शाखा-निमित्तकः पुरुषेषु वर्तते   ।
चरणानां द्वन्द्वः एकवद्भवति अनुवादे गम्यमाने   ।
प्रमाण-अन्तरावगतस्य अर्थस्य शब्देन सङ्कीर्तनमात्रं अनुवादः   ।
उदगाद्कठकालापं  ।
प्रत्यष्ठात्कठकौथुमं  ।
कठकालाप-आदीनां उदय-प्रतिष्ठे प्रमाण-अन्तरवगते यदा पुनः शब्देन अनूद्येते तदा+एवं उदाहरणं  ।
यदा तु प्रथमत एव+उपदेशस्तदा प्रत्युदाहरणं  ।
अनुवादे इति किं ? उदगुः कठकालापाः   ।
प्रत्यष्ठुः कठकौथुमाः   ।
स्थेणोरद्यतन्यां चेति वक्तव्यं  ।
स्थेणोः इति किं ? अनन्दिषुः कठकालापाः   ।
अद्यतन्यां इति किं ? उद्यन्ति कथकालापाः  । ।



<अध्वर्यु-क्रतुरनपुंसकम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.४  । ।

_काशिका २,४.४ः

अध्वर्यु-वेदे यस्य क्रतोर्विधानं सोऽध्वर्यु-क्रतुः   ।
अध्वर्युक्रतु-वाचिनां शब्दानां अनपुंसक-लिङ्गानां द्वन्द्वः एकवद्भवति   ।
अध्वर्युक्रतुरनपुंसकं द्वन्द्वः इति गौणो निर्देशः   ।
अर्काश्वमेधं  ।
सायाह्नातिरात्रं  ।
अध्वर्युक्रतुः इति किं ? इषुवज्रौ   ।
उद्भिद्बलभिदौ   ।
अनपुंसकं इति किं ? राजसूय-वाजपेये   ।
इह कस्मान्न भवति, दर्शपौर्णमासौ ? क्रतु-शब्दः सोमयागेषु रूढः  । ।



[#१५४]

<अध्ययनतोऽविप्रकृष्ट-आख्यानाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.५  । ।

_काशिका २,४.५ः

अध्ययनेन निमित्तेन येषां अविप्रकृष्टा प्रत्यासन्ना आख्या, तेषां द्वन्द्वः एकवद्भवति   ।
पदक-क्रमकं  ।
क्रमक-वार्तिकं  ।
सम्पाठः पदानां क्रमस्य च प्रत्यासन्नः   ।
अध्ययनतः इति किं ? पितापुत्रौ   ।
अविप्रकृष्ट-आख्यानां इति किं ? याज्ञैकवैयाकरणौ  । ।



<जातिरप्राणिनाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.६  । ।

_काशिका २,४.६ः

जाति-वाचिनां शब्दानां द्वन्द्व एकवद्भवति प्राणिनो वर्जयित्वा   ।
आराशस्त्रि   ।
धानाशष्कुलि   ।
जातिः इति किं ? नन्दकपाञ्चजन्यौ   ।
अप्राणिनां इति किं ? ब्राह्मण-क्षत्रियविट्शूद्राः   ।
नञिव-युक्तन्यायेन द्रव्य-जातीनां अयं एकवद्भावः, न गुण-क्रियाजातीनां  ।
रूपरसगन्धस्पर्शाः   ।
गमनाकुञ्चन-प्रसारणानि   ।
जाति परत्वे च जाति-शब्दानां अयं एकवद्भावो विधीयते, न नियत-द्रव्य-विवक्षायां - इह कुण्डे बदरामलकानि तिष्ठन्ति इति  । ।



<विशिष्ट-लिङ्गो नदी देशोऽग्रामाः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.७  । ।

_काशिका २,४.७ः

विशिष्त-लिङ्गानां भिन्न-लिङ्गानां नदी-वाचिनां शब्दानां देशवचिनां च ग्राम-वर्जितानं द्वन्द्व एकवद्भवति   ।
नद्य्-अवयवो द्वन्द्वो नदी इत्युच्यते   ।
देश-अवयवश्च देशः   ।
नदी देशः इत्यसमास-निर्देश एव अयं  ।
उद्ध्यश्च इरावती च उद्ध्येरावति   ।
गङ्गाशोणं  ।
देशः खल्वपि - कुरवश्च कुरुक्षेत्रं च कुरुकुरुक्षेत्रं  ।
कुरुकुरुजाङ्गलं  ।
विशिष्ट-लिङ्गः इति किं ? गङ्गा-यमुने   ।
मद्रकेकयाः   ।
नदी देशः इति किं ? कुक्कुटमयूर्यौ   ।
अग्रामाः इति किं ? जाम्बवश्च शालूकिनी च जाम्बव-शालूकिन्यौ   ।
नदी-ग्रहणमदेशत्वाथ् ।
जनपदो हि देशः   ।
तथा च पर्वतानां ग्रहणं न भवति, कैलासश्च गन्धमादनं च कैलास-गन्धमादने   ।
अग्रामा इत्यत्र नगरानां प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
इह मा भूत्, मथुरा च पाटलिपुत्रं च मथुरा-पाटलिपुत्रं  ।
उभयतश्च ग्रामाणां प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
सौर्यं च नगरं, केतवतं च ग्रामः सौर्य-केतवते  । ।



[#१५५]

<क्षुद्र-जन्तवः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.८  । ।

_काशिका २,४.८ः

अपचितपरिमाणः क्षुद्रः   ।
क्ष्रुद्र जन्तु-वाचिनां द्वन्द्वः एकवद्भवति   ।
दंशमशकं  ।
यूकालिक्षं  ।
क्षुद्र-जन्तवः इति किं ? ब्राह्मण-क्षत्रियौ   ।
क्षुद्र-जन्तुरनस्थिः स्यादथ वा क्षुद्र एव यः   ।
शतं वा प्रसुऋतौ येषां केचिदा नकुलादपि  । ।
आ नकुलादपि इति इयं एव स्मृतिः प्रमाणम्, इतरासां तद्विरोधात् । ।



<येषां च विरोधः शाश्वतिकः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.९  । ।

_काशिका २,४.९ः

विरोधो वैरं  ।
शाश्वतिको नित्यः   ।
येषां शाश्वतिको विरोधः तद्वाचिनां शब्दानां द्वन्द्व एकवद्भवति   ।
मार्जारमूषकं  ।
अहिनकुलं  ।
शाश्वतिकः इति किं ? गौपालिशालङ्कायनाः कलहायन्ते   ।
चकारः पुनरस्य+एव समुच्चय-अर्थः   ।
तेन पशुशकुनि-द्वन्द्वे विरोधिनां अनेन नित्यं एकवद्भावो भवति - अश्वमहिषं  ।
श्वशृगालं  ।
काकोलूकं  । ।



<शूद्राणां अनिरवसितानाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.१०  । ।

_काशिका २,४.१०ः

निरवसानं बहिष्करणं  ।
कुतो बहिष्करणं ? पात्राथ् ।
यैर्भुक्ते पात्रं संस्कारेण अपि न शुध्यति ते निरवसिताः   ।
न निरवसिताः अनिरवसिताः   ।
अनिरवसित-शूद्र-वाचिनां शब्दानां द्वन्द्व एकवद्भवति   ।
तक्षायस्कारं  ।
रजकतन्तुबायं  ।
अनिरवसितानां इति किं ? चण्डालमृतपाः  । ।



<गवाश्व-प्रभृतीनि च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.११  । ।

_काशिका २,४.११ः

गवाश्व-प्रभृतीनि च कृत-एकवद्-भावनि द्वन्द्व-रूपाणि साधूनि भव्न्ति   ।
गवाश्वं  ।
गवाविकं  ।
गवैडकं  ।
अजाविकं  ।
अजैडकं  ।
कुब्जवामनं  ।
कुब्जकैरातकं  ।
पुत्रपौत्रं  ।
श्वचण्डालं  ।
स्त्रीकुमारं  ।
दासीमाणवकं  ।
शाटीपिच्छकं  ।
उष्ट्रखरं  ।
उष्त्रशशं  ।
मूत्रशकृथ् ।
मूत्रपुरीषं  ।
यकृन्मेदः   ।
मांसशोणितं  ।
दर्भशरं  ।
दर्भपूतीकं  ।
अर्जुनशिरीषं  ।
तृणोलपं  ।
दासीदासं  ।
कुटीकुटं  ।
भागवतीभागवतं  ।
गवाश्व-प्रभृतिषु यथोच्चारितं द्वन्द्व-वृत्तं  ।
रूपान्तरे तु न अयं विधिर्भवति   ।
गोऽश्वम्, गोऽश्वौ   ।
पशुद्वन्द्व-विभाषा+एव भवति  । ।



[#१५६]

<विभाषा वृक्ष-मृग-तृण-धान्य-व्यञ्जन-पशु-शकुन्य्-अश्ववडव-पूर्वापर-अधरोत्तराणाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.१२  । ।

_काशिका २,४.१२ः

वृक्ष मृग तृण धन्य व्यञ्जन पशु शकुनि अश्ववडव पूर्वापर अधरोत्तर इत्येतेषां द्वन्द्वो विभाषा एकवद्भवति   ।
प्लक्षन्यग्रोधम्, प्लक्षन्यग्रोधाः   ।
रुरुपृषतम्, रुरुपृषताः   ।
कुशकाशम्, कुशकाशाः   ।
व्रीहियवम्, व्रीहियवाः   ।
दधिघृतम्, दधिघृते   ।
गोमहिषम्, गोमहिषाः   ।
तित्तिरिकपिञ्जलम्, तित्तिरिकपिञ्जलाः   ।
अश्ववडवम्, अश्ववडवौ   ।
पूर्वापरम्, पूर्वाप्रे   ।
अधरोत्तरम्, अधरोत्तरे   ।
बहुप्रकृतिः फलसेनावनस्पतिमृगशकुनिक्षुद्रजन्तुधान्यतृणानां  ।
एषां बहुप्रकृतिरेव द्वन्द्व एकवद्भवति, न द्विप्रकृतिः   ।
बदरामलके   ।
रथिकाश्वारोहौ   ।
प्लक्षन्यग्रोधौ   ।
रुरुपृषतौ   ।
हंसचक्रवाकौ   ।
यूकालिक्षे व्रीहियवौ   ।
कुशकाशौ  । ।



<विप्रतिषिद्धं च अनधिकरण-वाचि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.१३  । ।

_काशिका २,४.१३ः

परस्परविरुद्धं विप्रतिषिद्धं  ।
विप्रतिषिद्ध-अर्थानां शब्दानां अनधिकरण-वाचिनां अद्रव्य-वाचिनां द्वन्द्व एकवद्भवति   ।
विभाष-अनुकर्षण-अर्थश्चकारः   ।
शीतोष्णम्, शीतोष्णे   ।
सुख-दुःखम्, सुख-दुःखे   ।
जीवितमरणम्, जीवितमरणे   ।
विप्रतिषिद्धं इति किं ? काम-क्रोधौ   ।
अनधिकरणवाचि इति किं ? शीतोष्णे उदके  । ।



<न दधिपय-आदीनि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.१४  । ।

_काशिका २,४.१४ः

यथायथं एकवद्भावे प्राप्ते प्रतिषेध आरभ्यते   ।
दधिपय-आदिनि शब्द-रूपाणि न+एकवद्भवन्ति   ।
दधिपयसी   ।
सर्पिर्मधुनी   ।
मधुसपिषी   ।
ब्रह्मप्रजापती   ।
शिववैश्रवणौ   ।
स्कन्दविशाखौ   ।
परिव्राट्कौशिकौ प्रवर्ग्योपसदौ   ।
शौक्लकृष्णौ   ।
इध्माबर्हिषी   ।
निपातनाद्दीर्घः   ।
दीक्षातपसी   ।
श्रद्धातपसी   ।
मेधातपसी   ।
अध्ययनतपसी   ।
उलूखलमुसले   ।
आद्यावसाने   ।
श्रद्धामेधे   ।
ऋक्षामे   ।
वाङ्मनसे  । ।



<अधिकरन-एतावत्त्वे च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.१५  । ।

_काशिका २,४.१५ः

न इति वर्तते   ।
अधिकरणं वर्ति-पदार्थः   ।
स हि समासस्य अर्थस्य अधारः   ।
तस्य+एतावत्त्वे परिमाणे गम्यमाने द्वन्द्वो न+एकवद्भवति   ।
यथायथं एकवद्भावः प्राप्तः प्रतिषिध्यते   ।
दश दन्तोष्ठाः   ।
दश मार्दङ्गिकपाणविकाः  । ।



[#१५७]

<विभाषा समीपे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.१६  । ।

_काशिका २,४.१६ः

अधिकरण-एतावत्त्वस्य समीपे विभाषा द्वन्द्वः एकवद्भवति   ।
उपदशं दन्तोष्ठम्, उपदशाः दन्तोष्ठाः   ।
उपदशं मार्दङ्गिकपाणविकम्, उपदशा मार्दङ्गिकपाणविकाः   ।
अव्ययस्य सङ्ख्यया+अव्ययीभावोऽपि विहितः, बहुव्रीहिरपि   ।
तत्र+एकवद्भावपक्षेऽव्ययीभावोऽनुप्रयुज्यते, इतरत्र बहुव्रीहिः  । ।



<स नपुंसकम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.१७  । ।

_काशिका २,४.१७ः

यस्य अयं एकवद्भावो विहितः स नपुंसक-लिङ्गो भवति द्विगुर्द्वन्द्वश्च   ।
पञ्चगवं  ।
दशगवं  ।
द्वन्द्वः खल्वपि -- पाणिपादं  ।
शिरोग्रीवं  ।
परलिङ्गतापवादो योगः   ।
अकारान्त-उत्तरपदो द्विगुः स्त्रियां भाष्यते   ।
पञ्चपूली   ।
दशरथी   ।
वा+आबन्तः स्त्रियां इष्टः   ।
पञ्चखट्वम्, पञ्चखट्वी   ।
अनो नलोपश्च वा च द्विगुः स्त्रियां  ।
पञ्चतक्षम्, पञ्चतक्षी   ।
पात्रादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
पञ्चपात्रं  ।
चतुर्युगं  ।
त्रिभुवनं  । ।



<अव्ययीभावश्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.१८  । ।

_काशिका २,४.१८ः

अव्ययीभावश्च समासो नपुंसक-लिङ्गो भवति   ।
अधिस्त्रि   ।
उपकुमारि   ।
उन्मत्तगङ्गं  ।
लोहितगङ्गं  ।
पूर्वपदार्थ-प्रधानस्य अलिङ्गता+एव प्राप्ता, अन्यपदार्थ-प्रधानस्य अभिधेयवल्-लिङ्गता, अत इदं उच्यते   ।
अनुक्त-समुच्चयार्थश्चकारः   ।

[#१५८]

पुण्यसुदिनाभ्यामह्नः क्लीबतेष्यते   ।
पुण्याहं  ।
सुदिनाहं  ।
पथः सङ्ख्याव्यय-आदेः क्लीबतेष्यते   ।
त्रिपथं  ।
चतुष्पथं  ।
विपथं  ।
सुपथं  ।
क्रिया-विशेषणानां च क्लीबतेष्यते   ।
मृदु पचति   ।
शोभनं पचति   ।



<तत्पुरुषोऽनञ्-कर्मधारयः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.१९  । ।

_काशिका २,४.१९ः

अधिकारोऽयं उत्तरसूत्रेषु उपतिष्ठते   ।
नञ्-समासं कर्मधारयं च वर्जयित्वाऽन्यस्तत्पुरुषो नपुंसक-लिङ्गो भवति इत्येतदधिकृतं विदितव्यम्, यदित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामस्तत्र   ।
वक्ष्यति -- विभाषा सेना-सुरा-च्छाया-शाला-निशानां (*२,४.२५)   ।
ब्राह्मणसेनम्, ब्राह्मणसेना   ।
तत्पुरुषः इति किं ? दृढसेनो राजा अनञिति किं ? असेना   ।
अकर्मधार्यः इति किं ? परमसेना  । ।



<सञ्ज्ञायां कन्ता-उशीनरेषु>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.२०  । ।

_काशिका २,४.२०ः

सञ्ज्ञायां विषये कन्था-अनतस्तत्पुरुषो नपुंसक-लिङ्गो भवति, सा चेत्कन्था उशीनरेसु भवति   ।
सौशमिकन्थं  ।
आह्वरकन्थं  ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? वीरणकन्था   ।
उशीनरेषु इति किं ? दाक्षिकन्था   ।
परविल्-लिङ्गता पवाद इदं प्रकरनं  । ।



<उपज्ञा-उपक्रमं तद्-आद्य्-आचिख्यासायाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.२१  । ।

_काशिका २,४.२१ः

उप्ज्ञायते इत्युपज्ञा   ।
उपक्रम्यते इत्युपक्रमः   ।
उपज्जा च उपक्रमश्च उपज्ञोपक्रमं  ।
तदन्तस्तत्पुरुषो नपुंसक-लिङ्गो भवति तद्-आद्य्-आचिख्यासायाम्, तयोरुपज्ञोपक्रमयोरादेराचिख्यासायां गम्यमानायां  ।
आख्यातुं इच्छा आचिख्यासा   ।
यद्युपज्ञेयस्य+उपक्रम्यस्य च अर्थस्य आदिराख्यातुं इष्यते तत एतद्भवति   ।
पाणिन्य्-उपज्ञमकालकं व्याकरणं  ।
पाणिनेरुपज्ञानेन प्रथं अतः प्रणीतं अकालकं व्याकरणं  ।
व्याड्युपज्ञं दशहुष्करणं  ।
आद्योपक्रमं प्रासादः   ।
नन्दोपक्रमाणि मानानि   ।
दर्शनीयोपक्रमं सुकुमारं  ।
उपज्ञा-उपक्रमं इति किं ? वाल्मीकिश्लोकाः   ।
तद्-आद्य्-आचिख्यासायां इति किं ? देवदत्तोपज्ञो रथः   ।
यज्ञदत्तोपक्रमो रथः  । ।



[#१५९]

<छाया बाहुल्ये>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.२२  । ।

_काशिका २,४.२२ः

विभाषा सेना-सुरा-च्छाया. शाला-निशानां (*२,४.२५)   ।
इति विभाषां वक्ष्यति   ।
नित्य-अर्थं इदं वचनं  ।
छाया-अन्तस्तत्पुरुषो नपुंसक-लिङ्गो भवति बाहुल्ये गम्यमाने   ।
पूर्वपदार्थ-धर्मः बाहुल्यं  ।
शलभादीनां हि बहुत्वं गम्यते   ।
शलभच्छायं  ।
इक्षुच्छायं  ।
बहुल्ये इति किं ? कुङ्यच्छाया  । ।



<सभा राजाऽमनुस्य-पूर्वा>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.२३  । ।

_काशिका २,४.२३ः

सभान्तस्तत्पुरुषो नपुंसक-लिङ्गो भवति, सा चेत्सभा राजपूर्वा, अमनुस्य-पूर्वा च भवति   ।
इनसभं  ।
ईश्वरसभं  ।
इह कस्मान्न भवति, राजसभा ? पर्याय-वचनस्य+एव+इष्यते   ।
तदुक्तं - जित्पर्यायस्य+एव राजाध्यर्थं इति   ।
अमनुष्य-पूर्वा - रक्षःसभं  ।
पिशाचसभं  ।
इह कस्मान्न भवति, काष्ठसभा ? अमनुष्य-शब्दो रूढिरूपेण्रक्षःपिशाचादिष्वेव वर्तते   ।
राजा+अमनुष्य-पूर्वा इति किं ? देवदत्तसभा  । ।



<अशाला च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.२४  । ।

_काशिका २,४.२४ः

अशाला च या सभा तदन्तस्तत्पुरुषो नपुंसक-लिङ्गो भवति   ।
सङ्घातवचनोऽत्र सभा-शब्दो गृह्यते   ।
स्त्रीसभं  ।
दासीसभं  ।
दासीसङ्घातः इत्यर्थः   ।
अशाला इति किं  ।
अनाथकुटी इत्यर्थः  । ।



<विभाषा सेना-सुरा-च्छाया-शाला-निशानाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.२५  । ।

_काशिका २,४.२५ः

सेना सुरा छाया शाला निशा इत्येवं अन्तस्तत्पुरुषो नपुंसक-लिङ्गो भवति विभाषा   ।
ब्राह्मणसेनम्, ब्राहमणसेना   ।
यवसुरम्, यवसुरा   ।
कुङ्यच्छायम्, कुड्यच्छाया   ।
गोशालम्, गोशाला   ।
श्वनिशं  ।
श्वनिशा  । ।



<परवल्-लिङ्गं द्वन्द्व-तत्पुरुषयोः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.२६  । ।

_काशिका २,४.२६ः

समाहार-द्वन्द्वे नपुंसक-लिङ्गस्य विहितत्वादितरेतरयोग-द्वन्द्वस्य+इदं ग्रहणं  ।
परस्य यल्लिङ्गं तत्भवति द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च   ।
उत्तरपद-लिङ्गं द्वन्द्व-तत्पुरुषयोर्विधीयते   ।
कुक्कुटमयूर्याविमे   ।
मयूरीकुक्कुटाविमौ   ।
तत्पुरुषस्य - अर्धं पिप्पल्याः अर्धपिप्पली   ।
अर्धकोशातकी   ।
अर्धनखरञ्जनी   ।
द्विगुप्राप्तापन्नालंपूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
द्विगुः - पञ्चसु कपालेसु संस्कृतः पुरोडाशः पञ्चकपालः   ।

[#१६०]

प्राप्तो जीविकां प्राप्तजीविकः   ।
आपन्नो जीविकां आपन्नजीविकः   ।
अलं जीविकायै अलंजीविकः   ।
गतिसमासः - निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्बिः  । ।



<पूर्ववद्-अश्वव-डवौ>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.२७  । ।

_काशिका २,४.२७ः

अश्व-वडवयोर्विभाष-एकवद्-भावः उक्तः   ।
तत्र+एकवद्-भावादन्यत्र परविल्लिङ्गतायां प्राप्तायां इदं आरभ्यते   ।
अश्व-वडवयोः पूर्ववल्लिङ्गं भवति   ।
अश्वश्च वडवा च अश्ववडवौ   ।
अर्थ-अतिदेशश्च अयम्, न निपातनं  ।
तत्र द्विवचनमतन्त्रं  ।
वचन-अन्तरेऽपि पूर्ववल्लिङ्गता भवति, अश्व-वडवान्, अश्व-वडवैः इति  । ।



<हेमन्त-शिशिरावहो-रात्रे च छन्दसि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.२८  । ।

_काशिका २,४.२८ः

पूर्ववतिति वर्तते   ।
हेमन्त-शिशिरौ अहोरात्रे इत्येतयोश्छन्दसि विषये पूर्ववल्लिङ्गं भवति   ।
हेमन्तशिशिरावृतूनां प्रीणामि   ।
अहोरात्रे इदं व्रूमः   ।
परवल्लिङ्गत-अपवादो योगः   ।
अर्थ-अतिदेशश्च अयं न निपातनं, तेन द्विवचनमतन्त्रं  ।
वचन-अन्तरेऽपि पूर्ववल्लिङ्गता भवति   ।
पूर्व-पक्षाश्चितयः   ।
अपरपक्षाः पुरीषम्, अहोरात्राणीष्टकाः   ।
छन्दसि इति किं ? दुःखे हेमन्तशिशिरे   ।
अहोरात्राविमौ पुण्यौ   ।
छन्दसि लिङ्गव्यत्यय उक्तः, तस्य+एव अयं प्रपञ्चः  । ।



<रात्र-अह्न-अहाः पुंसि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.२९  । ।

_काशिका २,४.२९ः

कृतसमासान्तानां निर्देशः   ।
रात्र अह्न अह इत्येते पुंसि भाष्यन्ते   ।
परवल्लिङ्गतया स्त्री-नपुंसकयोः प्राप्तयोरिदं वचनं  ।
द्विरात्रः   ।
त्रिरात्रः   ।
चतूरात्रः   ।
पूर्वाह्णः   ।
अपराह्णः   ।
मध्याह्नः   ।
द्व्यहः   ।
त्र्यहः   ।
अनुवाकादयः पुंसीति वक्तव्यं  ।
अनुवाकः   ।
शंयुवाकः   ।
सूक्तवाकः  । ।



<अपथं नपुंसकम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.३०  । ।

_काशिका २,४.३०ः

अपथ-शब्दो नपुंसक-लिङ्गो भवति   ।
अपथं इदं  ।
अपथानि गाहते मूढः   ।
इह कस्मान्न भवति, अपथो देशः, अपथा नगरी ? तत्पुरुषः इति वर्तते  । ।



<अर्धर्चाः पुंसि च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.३१  । ।

_काशिका २,४.३१ः

अर्धर्चादयः शब्दाः पुंसि नपुंसके च भाष्यन्ते   ।
अर्धर्चः   ।
अर्धर्चं  ।
गोमयः   ।
गोमयं  ।

[#१६१]

शब्द-रूप-आश्रया च+इयं द्वि-लिङ्गता क्वचिदर्थभेदेन अपि व्यवतिष्ठते, यथा - पड्मशङ्ख-शब्दौ निधि-वचनौ पुंलिङ्गौ, जलजे उभय-लिङ्गौ   ।
भूत-शब्दः पिशाचे उभय-लिङ्गः, क्रिया-शब्दस्य अभिधेयवल्लिङ्गं  ।
सैन्धव-शब्दो लवणे उभयलिङ्गः, यौगिकस्य अभिधेयवल्लिङ्गं  ।
सार-शब्द उत्कर्षे पुंलिङ्गः, न्यायादनपेते नपुंसकम्, नैतत्सारं इति   ।
धर्मः इत्यपूर्वे पुंलिङ्गः, तत्साधने नपुंसकं  ।
तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्  ।
अर्धर्च   ।
गोमय   ।
कषाय   ।
कार्षापण   ।
कुतप   ।
कपाट   ।
शङ्ख   ।
चक्र   ।
गूथ   ।
यूथ   ।
ध्वज  ।
कबन्ध   ।
पड्म   ।
गृह   ।
सरक   ।
कंस   ।
दिवस   ।
यूष   ।
अन्धकार   ।
दण्ड   ।
कमण्डलु   ।
मन्ड   ।
भूत   ।
द्वीप   ।
द्यूत   ।
चक्र   ।
धर्म   ।
कर्मन्  ।
मोदक   ।
शतमान   ।
यान   ।
नख   ।
नखर   ।
चरण   ।
पुच्छ   ।
दाडिम   ।
हिम   ।
रजत   ।
सक्तु   ।
पिधान   ।
सार   ।
पात्र   ।
घृत   ।
सैन्धव   ।
औषध   ।
आढक   ।
चषक   ।
द्रोण   ।
खलीन   ।
पात्रीव   ।
षष्टिक   ।
वार   ।
बान   ।
प्रोथ   ।
कपैत्थ   ।
शुष्क   ।
शील   ।
शुल्ब   ।
सीधु   ।
कवच   ।
रेणु   ।
कपट   ।
सीकर   ।
मुसल   ।
सुवर्ण   ।
यूप   ।
चमस   ।
वर्ण   ।
क्षीर   ।
कर्ष   ।
आकाश   ।
अष्टापद   ।
मङ्गल   ।
निधन   ।
निर्यास   ।
जृम्भ   ।
वृत्त   ।
पुस्त   ।
क्ष्वेडित   ।
शृङ्ग   ।
शृङ्खल   ।
मधु   ।
मूल   ।
मूलक   ।
शराव   ।
शाल   ।
वप्र   ।
विमान   ।
मुख   ।
प्रग्रीव   ।
शूल   ।
वज्र   ।
कर्पट   ।
शिखर   ।
कल्क   ।
नाट   ।
मस्तक   ।
वलय   ।
कुसुम   ।
तृण   ।
पङ्क   ।
कुण्डल   ।
किरीट   ।
अर्बुद   ।
अङ्कुश   ।
तिमिर   ।
आश्रम   ।
भूषण   ।
इल्वस   ।
मुकुल   ।
वसन्त   ।
तडाग   ।
पिटक   ।
विटङ्क   ।
माष   ।
कोश   ।
फलक   ।
दिन   ।
दैवत   ।
पिनाक   ।
समर   ।
स्थाणु   ।
अनीक   ।
उपवास   ।
शाक   ।
कर्पास   ।
चशाल   ।
खण्ड   ।
दर   ।
विटप   ।
रण   ।
बल   ।
मल   ।
मृणाल   ।
हस्त   ।
सूत्र   ।
ताण्डव   ।
गाण्डीव   ।
मण्डप   ।
पटह   ।
सौध   ।
पार्श्व   ।
शरीर   ।
फल   ।
छल   ।
पूर   ।
राष्ट्र   ।
विश्व   ।
अम्बर   ।
कुट्टिम   ।
मण्डल   ।
ककुद   ।
तोमर   ।
तोरण   ।
मञ्चक   ।
पुङ्ख   ।
मध्य   ।
बाल   ।
वल्मीक   ।
वर्ष   ।
वस्त्र   ।
देह   ।
उद्यान   ।
उद्योग   ।
स्नेह   ।
स्वर   ।
सङ्गम   ।
निष्क   ।
क्षेम   ।
शूक   ।
छत्र   ।
पवित्र   ।
यौवन   ।
पानक   ।
मूषिक   ।
वल्कल   ।
कुञ्ज   ।
विहार   ।
लोहित   ।
विषाण   ।
भवन   ।
अरण्य   ।
पुलिन   ।
दृढ   ।
आसन   ।
ऐरावत   ।
शूर्प   ।
तीर्थ   ।
लोमश   ।
तमाल   ।
लोह   ।
दण्डक   ।
शपथ   ।
प्रतिसर   ।
दारु   ।
धनुस्  ।
मान   ।
तङ्क   ।
वितङ्क   ।
मव   ।
सहस्र   ।
ओदन   ।
प्रवाल   ।
शकट   ।
अपराह्ण   ।
नीड   ।
शकल   ।
इति अर्धर्चादिः  । ।



<इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीया-आदौ>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.३२  । ।

_काशिका २,४.३२ः

आदेशः कथनं  ।
अनवादेशोऽनुकथनं  ।
इदमोऽन्वादेश-विषयस्य अश्-आदेशो भवत्यनुदात्तः, तृतीय-अदौ विभक्तौ परतः   ।
आभ्यां छात्राभ्यं रात्रिरधीता, अथो आभ्यामहरप्यधीतं  ।
अस्मै छात्राय कम्बलं देहि, अथोऽस्मै शाटकं अपि देहि   ।
अस्य छात्रस्य शोभनं शीलम्, अथोऽस्य प्रभूतं स्वं  ।
अश्-आदेश-वचनं साकच्क-अर्थं  ।
इमकाभ्यां छात्राभ्यां रात्रिरधीता, अथो आभ्यामहरप्यधीतं  ।
नेह पश्चादुच्चारणमात्रं अन्वादेशः   ।
किं तर्हि ? एकस्य+एव अभिधेयस्य पूर्वं शब्देन प्रतिपादितस्य द्वितीयं प्रतिपादनं अन्वादेशः   ।
तेन+इह न भवति, देवदत्तं भोजय, इमं च यज्ञदत्तं इति  । ।



[#१६२]

<एतदस्त्र-तसोस्त्र-तसौ च अनुदातौ>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.३३  । ।

_काशिका २,४.३३ः

अन्वादेश अनुदात्त इति वर्तते   ।
एतदोऽन्वादेश-विषयस्य अशादेशो भवति अनुदात्तः त्र-तसोः परतः   ।
तौ च अपि त्र-तसावनुदात्तौ भवतः   ।
एतस्मिन्ग्रामे सुखं वसामः, अथो अत्र युक्ता अधीमहे   ।
एतस्माच्छात्राच्छन्तोऽधीष्व, अथो अतो व्याकरणं अप्यधीष्व   ।
सर्वानुदात्तं पदं भवति   ।
एतदोऽशित्यादेशे लभे पुनर्वचनं अनुदात्त-अर्थं  । ।



<द्वितीया-टा-ओस्स्वेनः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.३४  । ।

_काशिका २,४.३४ः

अन्वादेशेऽनुदात्तः इति वर्तते   ।
द्वितीया टा ओसित्येतेषु परत इदं एतदोरन्वादेश-विषययोः एन-शब्द आदेशो आदेशो भवति अनुदात्तः   ।
इदमो मण्डूकप्लुतिन्यायेन अनुवृत्तिः   ।
इमं छात्रं छन्दोऽध्यापय, अथो एनं व्याकरणमध्यापय   ।
अनेन छात्रेण रात्रिरधीता, अथो एनेनाहरप्यधीतं  ।
अनयोश्छात्रयोः शोभनं शीलम्, अथो एनयोः प्रभूतं स्वं  ।
एतदः खल्वपि -- एतं छात्रं छन्तोऽध्यापय, अथो एनं व्याकरणमप्यध्यापय   ।
एतेन छात्रेन रात्रिरधीता, अथो एनेनाहरप्यधीतं  ।
एतयोश्छात्रयोः शोभनं शीलम्, अथो एनयोः प्रभूतं स्वं  ।
एनदिति नपुंसकैकवचने वक्तव्यं  ।
प्रक्षालयैनथ् ।
परिवर्तयैनथ् ।
इह कस्मान्न भवति, अयं दण्डो हरानेन, एतमातं ङितं विद्यातिति ? यत्र किञ्चिद्विधाय वाक्यान्तरेण पुनरन्यदुपदिश्यते सोऽन्वादेशः   ।
इह तु वस्तु-निर्देशमात्रं कृत्वा एकं एव विधानं  । ।



<आर्धधातुके>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.३५  । ।

_काशिका २,४.३५ः

आर्धधातुके इत्यधिकारोऽयम्, ण्य-क्षत्रिय-आर्ष-ञितो यूनि लुग्-अण्-इञोः (*२,४.५८) इति यावथ् ।
यदित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यमस्तदार्धधातुके वेदितव्यं  ।
वक्ष्यति हनो वध लिङि (*२,४.४२) -- वध्याथ् ।
आर्धधातुके इति किं ? हन्याथ् ।
विषय-सप्तमी च+इयं, न परसप्तमी   ।
तेन आर्धधातुक-विवक्षायां आदेशेषु कृतेषु पश्चाद्यथा-प्राप्तं प्रत्यया भवन्ति   ।
भव्यं  ।
प्रवेयं  ।
आख्येयं  । ।



<अदो जग्धिर्ल्यप्ति किति>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.३६  । ।

_काशिका २,४.३६ः

अदो जग्धिः आदेशो भवति ल्यपि परतः, तकारादौ च किति प्रत्यये   ।
प्रजग्ध्य   ।
विजग्ध्य   ।
जग्धः   ।
जग्धवान्  ।
इकार उच्चारण-अर्थः, न अनुबन्धः   ।
तेन नुं न भवति   ।
एवं वच्यादीनां अपि   ।
इह कस्मान्न भवति, अन्नं ? अन्नाण्णः (*४,४.८५) इति निपातनाथ् ।

[#१६३]

जग्धौ सिद्धेऽन्तरङ्गत्वात्ति कितीति ल्यबुच्यते   ।
ज्ञापयत्य्-अन्तरङ्गाणां ल्यपा भवति बाधनं  । ।
ति इति किं ? अद्यते   ।
किति इति किं ? अत्तव्यं  । ।



<लुङ्-सनोर्घसृ>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.३७  । ।

_काशिका २,४.३७ः

लुङि सनि च परतोऽदो घसृआदेशो भवति   ।
ऋदित्-करणं अङर्थं  ।
लुङि --अघसत्, अघसताम्, अघसन्  ।
सनि -- जिघत्सति, जिघत्सतः, जिघत्सन्ति   ।
घसृभावेऽच्युपसङ्ख्यानं  ।
प्रात्ति इति प्रघसः  । ।



<घञ्-अपोश्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.३८  । ।

_काशिका २,४.३८ः

घञि अपि च परतः अदो घसृआदेशो भवति   ।
घासः   ।
प्रघसः   ।
उपसर्गेऽदः (*३,३.५९) इत्यप् । ।



<बहुलं छन्दसि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.३९  । ।

_काशिका २,४.३९ः

छन्दसि विषये बहुलं अदो घसृआदेशो भवति   ।
घस्तां नूनं  ।
सग्धिश्च मे   ।
न च भवति   ।
आत्तामद्य मद्यतो मेद उद्भृतं  ।
अन्यतरस्य अंग्रहणं एव कस्मान्न क्रियते तदेव+उत्तर-अर्थं अपि भविष्यति ? कार्यान्तर-अर्थं बहुल-ग्रहणं  ।
घस्तां इत्यत्र+उपधा-लोपो न भवति  । ।



<लिट्यन्तरस्याम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.४०  । ।

_काशिका २,४.४०ः

लिटि परतोऽदोऽन्यतरस्यां घस्ल्-आदेशो भवति   ।
जघास, जक्षतुः, जक्षुः   ।
आद्, आदतुः, आदुः  । ।



<वेञो वयिः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.४१  । ।

_काशिका २,४.४१ः

लिट्यन्यतरस्यां इति वर्तते   ।
वेञो वयिः आदेशो भवति अन्यत्रस्यां लिटि परतः   ।
इकार उच्चारण-अर्थः   ।
उवाय, ऊयतुः, ऊयुः   ।
पक्षे -- ऊवतुः, ऊवुः   ।
लिटि वयो यः (*६,१.३८) इति यकारस्य सम्प्रसारणं प्रतिषिध्यते   ।
वश्च अन्यतरस्यां किति (*६,१.३९) इति व-कारो विधीयते -- ववौ, ववतुः, ववुः   ।
वेञः (*६,१.४०) इति सम्प्रसारणं न भवति  । ।



[#१६४]

<हनो वध लिङि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.४२  । ।

_काशिका २,४.४२ः

हन्तेर्धातोः वध इत्ययं आदेशो भवति लिङि परत आर्धधातुके   ।
वध्यात्, वध्यास्ताम्, वध्यासुः   ।
अकार-अन्तश्च अयं आदेशः   ।
तत्र अकारस्य लोपो भवति   ।
तस्य स्थानिवद्भावादवधीतिति हलन्त-लक्षना वृद्धिः न भवति  । ।



<लुङि च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.४३  । ।

_काशिका २,४.४३ः

लुङि च परतः हनो वध इत्ययं आदेशो भवति   ।
अवधीत्, अवधीष्टाम्, अवधिषुः   ।
योगविभाग उत्तर-अर्थः   ।
आत्मनेपदेषु लुङि विकल्पो यथा स्याल्लिङि मा भूत् । ।



<आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.४४  । ।

_काशिका २,४.४४ः

पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प उच्यते   ।
आत्मनेपदेषु परतो हनो लुङ्यन्यतरस्यां वध इत्ययमादेशो भवति   ।
आवधिष्ट, आवधिषाताम्, आवधिषत   ।
न च भवति   ।
आहत, आहसाताम्, आहसत  । ।



<इणो गा लुङि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.४५  । ।

_काशिका २,४.४५ः

इणः गा इत्ययं आवेशो भवति लुङि परतः   ।
अगात्, अगाताम्, अगुः   ।
लुङि इति वर्तमाने पुनर्लुङ्-ग्रहणं आत्मनेपदेष्वन्यतरस्यां (*२,४.४४) इत्येतन्मा भूथ् ।
इह त्वविशेषेण नित्यं च भवति   ।
अगाथ् ।
अगायि भवता   ।
इण्वदिक इत वक्तव्यं  ।
अध्यगात्, अध्यगाताम्, अध्यगुः  । ।



<णौ गमिरबोधने>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.४६  । ।

_काशिका २,४.४६ः

णौ परतः इणोऽबोधन-अर्थस्य गमिर्-आदेशो भवति   ।
इकार उच्चारण-अर्थः   ।
गमयति, गमयतः, गमयन्ति   ।
अबोधने इति किं ? प्रत्याययति   ।
इण्वदिक इत्येव, अधिगमयति  । ।



<सनि च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.४७  । ।

_काशिका २,४.४७ः

सनि परतः इणोऽबोधन-अर्थस्य गमिरादेशो भवति   ।
जिगमिषति, जिगमिषतः, जिगमिषन्ति   ।
अबोधने इत्येव, अर्थान्प्रतीषिषति   ।
इण्वदिक इत्येव, अधिजिगमिषति   ।
योग-विभाग उत्तरार्थः   ।
इङश्च (*२,४.४८) इति सन्येव यथा स्यात् । ।



<इङश्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.४८  । ।

_काशिका २,४.४८ः

इङश्च सनि परतो गमिरादेशो भवति   ।
अधिजिगांसते, अधिजिगांसेते, अधिजिगांसन्ते  । ।



[#१६५]

<गाङ्लिटि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.४९  । ।

_काशिका २,४.४९ः

गाङदेशो भवति इङो लिटि परतः   ।
अधिजगे, अधिजगाते, अधिजगिरे   ।
गाङोऽनुबन्ध-ग्रहणं विशेषन-अर्थम्, गाङ्कुटादिभ्योऽञ्णिन्ङित्(*१,२.१) इत्यत्र अस्य ग्रहणं यथा स्याथ् ।
न हि स्थानिवद्भावेन गाङिति रूपं लभ्यते  । ।



<विभाषा लुङृङोः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.५०  । ।

_काशिका २,४.५०ः

लुगि ऋङि च परत इङो विभाषा गाङ्-आदेशो भवति   ।
आदेश-पक्षे गाङ्कुटादिभ्योऽञ्णिन्डित्(*१,२.१) इति ङित्त्वम्, घु-मा-स्था-गा-पा-जहाति-सां हलि (*६,४.६६) इति ईत्वं  ।
अध्यगीष्ट, अध्यगीषाताम्, अध्यगीषत   ।
न च भवति   ।
अध्यैष्ट, अध्यैषाताम्, अध्यैषत   ।
ऋङि खल्वपि - अध्यगीष्यत, अध्यगीष्येताम्, अध्यगीष्यन्त   ।
न च भवति   ।
अध्यैष्यत, अध्यैष्येताम्, अध्यैष्यन्त  । ।



<णौ च संश्-चङोः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.५१  । ।

_काशिका २,४.५१ः

इङो गाङ्विभाषा इति वर्तते   ।
णौ इति इङ्-अपेक्षया परसप्तमी, संश्-चङोः इति च ण्य्-अपेक्षया   ।
णौ सन्परे चङ्परे च परतः इङो विभाषा गाङ्-आदेशो भवति   ।
अधिजिगापयिषति   ।
न च भवति   ।
अध्यापिपयिषति   ।
चङि खल्वपि - अध्यजीगपथ् ।
न च भवति   ।
अध्यापिपत् । ।



<अस्तेर्भूः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.५२  । ।

_काशिका २,४.५२ः

अस्तेर्धातोर्भूः इतयं आदेशो भवति आर्धधातुके   ।
भविता   ।
भवितुं  ।
भवितव्यं  ।
इह कस्मान्न भवति, ईहामास, ईहामासतुः, ईहामासुः ? कृञ्च अनुप्रयुज्यते लिटि (*३,१.४०) इति प्रत्याहार-ग्रहणेन अस्तेर्ग्रहण-सामर्थ्याथ् ।
तथा चोच्यते - अनुप्रतोगे तु भुवाऽस्त्यबाधनं स्मरन्ति कर्तुर्वचनान्मनीषिणः   ।
इति  । ।



<ब्रुवो बचिः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.५३  । ।

_काशिका २,४.५३ः

ब्रुवो वचिरादेशो भवति आर्धधातुक-विषये   ।
इकार उच्चारण-अर्थः   ।
वक्ता   ।
वक्तुं  ।
वक्तव्यं  ।
स्थानिवद्भावेन कर्त्र्-अभिप्राय-क्रिया-फल-विवक्षायां आत्मनेपदं भवति   ।
ऊचे   ।
वक्ष्यते  । ।



[#१६६]

<चक्षिङः ख्याञ्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.५४  । ।

_काशिका २,४.५४ः

चक्षिङः ख्याञादेशो भवति आर्धधातुके   ।
आख्याता   ।
आख्यातुं  ।
आख्यातव्यं  ।
स्थानिवद्भावेन नित्यं आत्मनेपदं न भवति, ञकार-अनुबन्धक्-अरण-सामर्थ्याथ् ।
आख्यास्यति   ।
आख्यास्यते   ।
क्शादिरप्ययं आदेश इष्यते   ।
आक्शाता   ।
आक्शातुं  ।
आक्शातव्यं  ।
वर्जने प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
दुर्जनः संचक्ष्याः   ।
वर्जनीयाः इत्यर्थः   ।
असनयोश्च प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
नृचक्षा रक्षः हिंसार्थोऽत्र भातुः   ।
अने खल्वपि - विचक्षणः पण्डितः   ।
बहुलं सञ्ज्ञाछन्दसोरिति वक्तव्यं  ।
अन्नवधकगात्रविचक्षणाजिराद्यर्थं  । ।



<वा लिटि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.५५  । ।

_काशिका २,४.५५ः

पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प उच्यते   ।
लिटि परतश्चक्षिङः ख्याञादेशः वा भवति   ।
आचख्यौ, आचख्यतुः, आचख्युः   ।
न च भवति   ।
आचचक्षे, आचचक्षाते, आचचक्षिरे  । ।



<अजेर्व्यघञ्-अपोः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.५६  । ।

_काशिका २,४.५६ः

अजेर्धातोः वी इत्ययं आदेशो भवत्यार्धधातुके परतो घञपौ वर्जयित्वा   ।
प्रवयणीयः   ।
प्रवायकः   ।
अघञपोः इति किं ? समाजः   ।
उदाजः   ।
अपि तु - समजः   ।
उदजः   ।
सम्-उदोरजः पशुषु (*३,३.६९) इत्यप्  ।
दीर्घोच्चारणं किं ? प्रवीताः   ।
भञपोः प्रतिषेधे क्यप उपसङ्ख्यानं कर्तव्यं  ।
समज्या   ।
वलादावार्धधातुके विकल्प इष्यते   ।
प्रवेता, प्राजिता   ।
प्रवेतुम्, प्राजितुं  । ।



[#१६७]

<वा यौ>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.५७  । ।

_काशिका २,४.५७ः

पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प उच्यते   ।
यु इति ल्युटो ग्रहणं  ।
यौ प्रभूते अजे र्वा वी इत्ययं आदेशो भवति   ।
प्रवयणो दण्डः, प्राजनो दण्डः   ।
प्रवयणमानय, प्राजनमानय  । ।



<ण्य-क्षत्रिय-आर्ष-ञितो यूनि लुगण्-इञोः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.५८  । ।

_काशिका २,४.५८ः

ण्य-आदयो गोत्र-प्रत्ययाः   ।
ण्यान्तात्क्षत्रियगोत्रादार्षाद्ञितश्च प्रयोः अण्डञोर्यूनि लुग्भवति   ।
ण्यान्तात्तावत्-- कुर्व्-आदिभ्यो ण्यः (*४,१.१५१) , तस्माद्यूनि इञ्, तस्य लुक्  ।
कौरव्यः पिता   ।
कौरव्यः पुत्रः   ।
ननु च कौरव्य-शब्दः तिकादिषु पठ्यते, ततः फिञा भवितव्यम्, कौरव्यायणिः इति ? क्षत्रियगोत्रस्य तत्र ग्रहणम्, कुरु-न्-आदिभ्यो ण्यः (*४,१.१७२) इत्यनेन विहितस्य, इदं तु ब्राह्मणगोत्रम्, कुर्व्-आदिभ्यो ण्यः (*४,१.१५१) इति   ।
क्षत्रिय -- ऋष्य्-अन्धक-वृष्णि-कुरुभ्यश्च (*४,१.११४) इत्यण्, तस्माद्यूनि इञ्, तस्य लुक्  ।
श्वाफल्कः पिता   ।
श्वाफल्कः पुत्रः   ।
आर्ष -- ऋष्यण्(*४,१.११४), तस्माद्यूनि इञ्, तस्य लुक्  ।
वासिष्ठः पिता   ।
वासिष्ठः पुत्रः   ।
ञित्- अनृष्य्-आनन्तर्ये विद-आदिभ्योऽञ्(*४,१.१०४), तस्माद्यूनि इञ्, तस्य लुक्  ।
बैदः पिता   ।
वैदः पुत्रः   ।
अणः खल्वपि -- तिक-आदिभ्यः फिञ्(*४,१.१५४), तस्माद्यूनि प्राग्दीव्यतोऽण्(*४,१.८३), तस्य लुक्  ।
तैकायनिः पिता   ।
तैकायनिः पुत्रः   ।
एतेभ्यः इति किं ? शिव-आदिभ्योऽण्(*४,१.११२), तस्माद्यूनि अत इञ्(*४,१.९५), तस्य लुग्न भवति   ।
कौहडः पिता   ।
कौहडि पुत्रः   ।
यूनि इति किं ? वामरथ्यस्य छात्राः वामरथाः   ।
कुर्व्-आदिभ्यो ण्यः (*४,१.१५१) इति ण्यः, तस्मात्कण्व-आदिभ्यो गोत्रे (*४,२.१११) इति शैषिकोऽण्  ।
तस्य लुग्न भवति   ।
अणिञोः इति किं ? दाक्षेरपत्यं युवा दाक्षायणः   ।
अब्राह्मणगोत्रमात्रमात्राद्युवप्रत्ययस्तोपसङ्ह्यानं  ।
बौधिः पिता   ।
बौधिः पुत्रः   ।
जाबालिः पिता   ।
जाबालिः पुत्रः   ।
औदुम्बरिः पिता   ।
औदुम्बरिः पुत्रः   ।
भाण्डीजङ्घिः पिता   ।
भाण्डीजङ्घिः पुत्रः   ।
शाल्व-अवयव-लक्षन इञ्, तस्मात्फक्, तस्य लुक्  ।
पैलादि-दर्शनात्सिद्धं  । ।



<पैल-आदिब्यश्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.५९  । ।

_काशिका २,४.५९ः

पैल इत्येवं आदिभ्यश्च युव-प्रत्ययस्य लुग्भवति   ।
पीलाया वा (*४,१.११८) इत्यण्, तस्मदणो द्व्यचः (*४,१.१५६) इति फिञ्, तस्य लुक्  ।
पैलः पिता   ।
पैलः पुत्रः   ।
अन्ये पैल-आदयः इञन्ताः तेभ्यः इञः प्राचां (*२,४.६०) इति लुकि सिद्धेऽप्राग्-अर्थः पाठः   ।
पैल   ।
शालङिक   ।
सात्यकि   ।
सात्यकामि   ।
दैवि   ।
औदमज्जि   ।
औदव्रजि   ।
औदमेघि   ।
औदबुद्धि   ।
दैवस्थानि   ।
पैङ्गलायनि   ।
राणायनि   ।
रौहक्षिति   ।
भौलिङ्गि   ।
औद्गाहमानि   ।
औज्जिहानि   ।
तद्राजाच्चाणः   ।
आकृतिगणोऽयं  । ।



[#१६८]

<इञः प्राचाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.६०  । ।

_काशिका २,४.६०ः

गोत्रे य इञ्तदन्ताद्युव-प्रत्ययस्य लुग्भवति   ।
गोत्र-विशेषनं प्राग्-ग्रहनम्, न विकल्प-अर्थं  ।
पान्नागारेरपत्यं युवा   ।
यञ्-इञोश्च (*४,१.१०१) इति फक्, तस्य लुक्  ।
पान्नागारिः पिता   ।
पान्न्नगारिः पुत्रः   ।
मन्थरैषणिः पिता   ।
मान्थरैषणिः पुत्रः   ।
प्राचां इति किं ? दाक्षिः पिता   ।
दाक्षायणः पुत्रः  । ।



<न तौल्वलिभ्यः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.६१  । ।

_काशिका २,४.६१ः
अनन्तरेण प्राप्तो लुक्प्रतिषिध्यते   ।
तौल्वल्य्-आदिभ्यः परस्य युवप्रत्ययस्य न लुग्भवति   ।
तौल्वलिः पिता   ।
तौल्वलायनः पुत्रः   ।
तौल्वलि   ।
धारणि   ।
रावणि   ।
पारणि   ।
दैलीपि   ।
दैवलि   ।
दैवमति   ।
दैवयज्ञि   ।
प्रावाहणि   ।
मान्धातकि   ।
आनुहारति   ।
श्वाफल्कि   ।
आनुमति   ।
आहिंसि   ।
आसुरि   ।
आयुधि   ।
नैमिषि   ।
आसिबन्धकि   ।
बैकि   ।
आन्तरहाति   ।
पौष्करसादि   ।
वैरकि   ।
वैलकि   ।
वैहति   ।
वैकर्णि   ।
कारेणुपालि   ।
कामालि  । ।



<तद्राजस्य बहुषु तेन+एव अस्त्रियाम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.६२  । ।

_काशिका २,४.६२ः

ते तद्राजाः (*४,१.१७२), ञ्य-आदयस्तद्राजाः (*५,३.११९) इति वक्ष्यति, तस्य तद्राज-सञ्ज्ञस्य प्रत्ययस्य बहुषु वर्तमानस्य अस्त्रीलिङ्गस्य लुग्भवति, तेन+एव चेत्तद्राजेन कृतं बहुत्वं भवति   ।
अङ्गाः   ।
वङ्गाः   ।
पुण्ड्राः   ।
सुह्माः   ।
मगधाः   ।
लोहध्वजाः   ।
व्रीहिमन्तः   ।
तद्राजस्य इति किं ? औपगवाः   ।
बहुषु इति किं ? आङ्गः   ।
तेन+एव ग्रहणं किं ? प्रियो वाङ्गो येषां ते इमे प्रियवाङ्गाः   ।
अस्त्रियां इति किं ? आङ्ग्यः स्त्रियः  । ।



<यस्क-आदिभ्यो गोत्रे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.६३  । ।

_काशिका २,४.६३ः

बहुषु तेन+एव अस्त्रियां इति सर्वं अनुवर्तते   ।
यस्क इत्येवं आदिभ्यः परस्य गोत्र-प्रत्ययस्य बहुषु वर्तमानस्य अस्त्रीलिङ्गस्य लुग्भवति, तेन+एव चेद्गोत्र-प्रत्ययेन कृतं बहुत्वं भवति   ।
प्रत्यय-विधेश्च अन्यत्र लौकिकस्य गोत्रस्य ग्रहणं इत्यनन्तरापत्येऽपि लुग्भवत्येव   ।
यस्काः   ।
लभ्याः   ।
बहुषु इत्येव, यास्काः   ।
तेन+एव इत्येव, प्रिययास्काः   ।
अस्त्रियां इत्येव, यास्क्यः स्त्रियः   ।
गोत्रे इति किं ? यास्काश्छात्राः   ।

[#१६९]

यस्क   ।
लभ्य   ।
दुह्य   ।
अयःस्थूण   ।
तृणकर्ण   ।
एते पञ्च शिवादिसु पठ्यन्ते   ।
ततः परेभ्यः षड्भ्यः इञ्  ।
सदामत्त   ।
कम्बलभार   ।
बहिर्योग   ।
कर्णाटक   ।
पिण्डीजङ्घ   ।
बकसक्थ   ।
ततः परेभ्यश्चतुर्भ्यः गृष्ट्य्-आदिभ्यश्च (*४,१.१३६) इति ढञ्  ।
बस्ति   ।
कुद्रि   ।
अजबस्ति   ।
मित्रयु   ।
ततः परेभ्यो द्वादशभ्य इञ्  ।
रक्षोमुख   ।
जङ्घारथ   ।
उत्कास   ।
कटुकमन्थक   ।
पुष्करसथ् ।
विषपुट   ।
उपरिमेखल   ।
क्रोष्तुमान्  ।
क्रोष्टुपाद   ।
क्रोष्टुमाय   ।
शीर्षमाय   ।
पुष्करसच्छब्दाद्बाह्वादिपाठादिञ्  ।
खरपशब्दो नडादिषु पथ्यते, ततः फक्  ।
पदक   ।
वर्मक   ।
एताभ्यां अत इञ्(*४,१.९५)   ।
भलन्दनशब्दात्शिवादिभ्योऽण्(*४,१.११२)   ।
भडिल   ।
भण्डिल   ।
भदित   ।
भण्डित   ।
एतेभ्यश्चतुर्भ्यः अश्व-आदिभ्यः फञ्(*४,१.११०)  । ।



<यञ्-अञोश्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.६४  । ।

_काशिका २,४.६४ः

बहुषु तेन+एव अस्त्रियाम्, गोत्रे इति च अनुवर्तते   ।
यञोऽज्श्च गोत्रप्रत्ययस्य बहुषु वर्तमानस्य अस्त्रीलिङ्गस्य लुङ्भवति   ।
गर्ग-आदिभ्यो जञ्(*४,१.१०५) - गर्गाः   ।
वत्साः   ।
अञः खल्वपि, अनृष्य्-आनन्तर्ये बिद-आदिभ्योऽञ्(*४,१.१०४) -- बिदाः   ।
उर्वाः   ।
बहुष्वित्येव, गार्ग्यः   ।
बैदः   ।
तेनैव इत्येव, प्रियगार्ग्याः   ।
प्रियबैदाः   ।
अस्त्रियां इत्येव, गार्ग्यः स्त्रियः   ।
बैद्यः स्त्रियः   ।
गोत्रे इत्येव, द्वीपादनुसमुद्रं यञ्(*४,३.१०) -- द्वैप्याः   ।
उत्सादिभ्योऽञ्- औत्साश्छात्राः   ।
यञादीनां एकद्वयोर्वा तत्पुरुषे षष्ठ्या उपसङ्ख्यानं  ।
गार्ग्यस्य कुलं गार्ग्यकुलं गर्गकुलं वा   ।
गार्ग्ययोः कुलं गार्ग्यकुलं गर्गकुलं वा   ।
एवं बैदस्य कुलं बैदकुलं बिदकुलं वा   ।
बैदयोः कुलं बैदकुलं बिदकुलं वा   ।
यञादीनां इति किं ? आङ्गकुलं  ।
एकद्वयोः इति किं ? गार्गाणां कुलं गर्गकुलं  ।
तत्पुरुषे इति किं ? गार्गस्य समीपं उपगार्ग्यं  ।
षष्ठ्या इति किं ? परमगार्ग्यः  । ।



<अत्रि-भृगु-कुत्स-वसिष्ठ-गोतम-अङ्गिरोभ्यश्च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.६५  । ।

_काशिका २,४.६५ः

अत्र्य्-आदिभ्यः परस्य गोत्रप्रत्ययस्य बहुषु लुग्भवति   ।
अत्रि-शब्दातितश्च अनिञः (*४,१.१२२) इति ढक्  ।
इतरेभ्यः ऋष्यण्  ।
अत्रयः भृगवः   ।
कुत्साः   ।
वसिष्ठाः   ।
गोतमाः   ।
अङ्गिरसः   ।
बहुषु इत्येव, आत्रेयः   ।
भर्गवः  ।
तेन+एव इत्येव, प्रियात्रेयाः   ।
प्रियभार्गवाः   ।
अस्त्रियां इति किं ? आत्रेय्यः स्त्रियः  । ।



[#१७०]

<बह्वचिञः प्राच्य-भ्रतेषु>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.६६  । ।

_काशिका २,४.६६ः

बह्वचः प्रातिपदिकात्य इञ्विहितः प्राच्य-गोत्रे भरतगोत्रे च वर्तते, तस्य बहुषु लुग्भवति   ।
पन्नागाराः   ।
मन्थरैषणाः   ।
भरतेषु खल्वपि - युधिष्ठिराः   ।
अर्जुनाः   ।
बह्वचः इति किं ? बैकयः   ।
पौष्पयः   ।
प्राच्यभरतेषु इति किं ? बालाकयः   ।
हास्तिदासयः   ।
भरताः प्राच्या एव, तेषां पुनर्ग्रहणं ज्ञापन-अर्थं अन्यत्र प्राग्ग्रहणे भरत-ग्रहणं न भवति इति   ।
तेन इञः प्राचां (*२,४.६०) इति भरतानां युवप्रत्ययस्य लुग्न भवति   ।
अर्जुनिः पिता   ।
आर्जुनायनः पुत्रः  । ।



<न गोपवन-आदिभ्यः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.६७  । ।

_काशिका २,४.६७ः

गोपवन-आदिभ्यः प्रस्य गोत्रप्रत्ययस्य लुग्न भवति   ।
बदाद्यनतर्गणोऽयं  ।
ततोऽञो गोत्रप्रत्ययस्य यञ्-अञोश्च (*२,४.६४) इति लुक्प्राप्तः प्रतिषिध्यते   ।
गौपवनाः   ।
शैग्रवाः   ।
गोपवन   ।
शिग्रु   ।
बिन्दु   ।
भाजन   ।
अश्व   ।
अवतान   ।
श्यामाक   ।
श्वापर्ण   ।
एतावन्त एव अष्टौ गोपवन-आदयः   ।
परिशिष्टानां हरितादीनं प्रमादपाठः   ।
ते हि चतुर्थे बिद-आदिषु पठ्यन्ते   ।
तेभ्यश्च बहुषु लुग्भवत्येव, हरितः, किंदासाः इति  । ।



<तिक-कितव-आदिभ्यो द्वन्द्वे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.६८  । ।

_काशिका २,४.६८ः

तिक-आदिभ्यः कितव-आदिभ्यश्च द्वन्द्वे गोत्रप्रत्ययस्य बहुषु लुग्भवति   ।
तैकायनयश्च कैतवायनयश्च, तिक-आदिभ्यः फिञ्(*४,१.१५८), तस्य लुक्, तिक-कितवाः   ।
वाङ्खरयश्च भान्डीरथयश्च, अत इञ्(*४,१.९५), तस्य लुक्, वङ्खरभण्डीरथाः   ।
औपकायनाश्च लामकायनाश्च, नडादिभ्यः फक्(*४,१.९९), तस्य लुक्, उपकलमकाः   ।
पाफकयश्च नारकयश्च, अत इञ्(*४,१.९५), तस्य लुक्, पफकनरकाः   ।
बाकनखयश्च श्वागुदपरिणद्धयश्च, अत इञ्(*४,१.९५), तस्य लुक्, बकनखश्वगुदपरिणद्धाः   ।
उब्ज-शब्दातत इञ्(*४,१.९५), ककुभ-शब्दात्शिवादिभ्योऽन्(*४,१.११२) तयोर्लुक्, औब्जयश्च काकुभाश्च उब्जककुभाः   ।
लाङ्कयश्च शान्तमुखयश्च, अत इञ्(*४,१.९५) तस्य लुक्, लङ्कशान्तमुखाः   ।
उरसशब्दस्तिकादिषु पठ्यते, ततः फिञ्, लङ्कटशब्दादिञ्, तयोर्लुक्, औरसायनश्च लाङ्कटयश्च उरसलङ्कटाः   ।
भ्राष्टकयश्च कापिष्ठलयश्च, अत इञ्(*४,१.९५), तस्य लुक्, भ्रष्टकक्पिष्ठलाः   ।
कार्ष्णाजिनयश्च कार्ष्णसुन्दरयश्च, अत इञ्(*४,१.९५), तस्य लुक्, कृष्णाजिनकृष्णसुनदराः   ।
आग्निवेश्यश्च दासेरकयश्च, अग्निवेशशब्दात्गर्गादिभ्यो यञ्(*४,१.१०५), दासेरकशब्दातत इञ्(*४,१.९५), तयोर्लुक्, अग्निवेशदासेरकाः  । ।



[#१७१]

<उपक-आदिभ्योऽन्यतरस्यां अद्वन्द्वे>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.६९  । ।

_काशिका २,४.६९ः

उपक इत्येवं आदिभ्यः परस्य गोत्रप्रत्ययस्य बहुषु लुग्भवति अन्यतरस्यां द्वन्द्वे च अद्वन्द्वे च   ।
अद्वन्द्व-ग्रहनं द्वन्द्व-अधिकार-निवृत्त्य्-अर्थं  ।
एतेषं च मद्ये त्रयो द्वन्द्वास्तिककितवादिषु पठ्यन्ते - उपकलमकाः, भ्रष्टकक्पिष्ठलः, कृष्णाजिनकृष्णसुन्दराः इति   ।
तेषां पूर्वेण+एव नित्यं एव लुग्भवति   ।
अद्वन्द्वे त्वनेन विकल्पः - उपकाः, औपकायनाः   ।
लमका, लामकायनाः   ।
भ्रष्टकाः, भ्राष्टकयः   ।
कपिष्ठलाः, कापिष्ठलयः   ।
कृष्णाजिनाः, कार्ष्णाजिनयः   ।
कृष्णसुन्दराः, कार्ष्णसुन्दरयः इति   ।
परिशिष्टानां च द्वन्द्वेऽद्वन्द्वे च विकल्पः इति   ।
पण्डारक   ।
अण्डारक   ।
गडुक   ।
सुपर्यक   ।
सुपिष्ठ   ।
मयूरकर्ण   ।
खारीजङ्घ   ।
शलावल   ।
पतञ्जल   ।
कण्ठेरणि   ।
कुषीतक   ।
काशकृत्स्न   ।
निदाघ   ।
कलशीकण्ठ   ।
दामकण्ठ   ।
कृष्णपिङ्गल   ।
कर्णक   ।
पर्णक   ।
जटिलक   ।
बधिरक   ।
जन्तुक   ।
अनुलोम   ।
अर्धपिङ्गलक   ।
प्रतिलोम   ।
प्रतान   ।
अनभिहित  । ।



<आगस्त्य-कौण्डिन्ययोरगस्ति-कुण्डिनच्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.७०  । ।

_काशिका २,४.७०ः

आगस्त्य-कौण्डिन्ययोर्गोत्रप्रत्यययोः अणो यञश्च बहुषु लुग्भवति, परिशिष्टस्य च प्रकृति-भागस्य यथा-सङ्ख्यं अगस्ति, कुण्डिनचित्येतावादेशौ भवतः   ।
अगस्तयः   ।
कुण्डिनाः   ।
चकारः स्वरार्थः   ।
मद्योदात्तो हि कुण्डिनी-शब्दस्तदादेशोऽपि तथा स्याथ् ।
अगस्त्य-शब्दादृष्यण्, कुण्डिनी-शब्दाद्गर्गादित्वाद्यञ्  ।
तयोः गोत्रेऽलुग्-अचि (*४,१.८९) इति लुकि प्रतिषिद्धे आगस्तीयाः छत्राः इति वृद्ध-लक्षणश्छो भवति   ।
कौण्डिन्ये त्वणैव भवितव्यम्, कण्वादिभ्यो गोत्रे (*४,२.१११) इति   ।
तत्र विशेषो न अस्ति   ।
कौण्डिनाश्छात्राः  । ।



<सुपो धातु-प्रातिपदिकयोः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.७१  । ।

_काशिका २,४.७१ः

सुपो विभक्तेर्धातु-सञ्ज्ञायाः प्रातिपदिक-सञ्ज्ञायाश्च लुग्भवति   ।
तदन्तर्गतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते   ।
धातोस्तावत्- पुत्रीयति   ।
घटीयति   ।
प्रातिपदिकस्य - कष्टश्रितः   ।
राजपुरुषः   ।
धातु-प्रातिपदिकयोः इति किं ? वृक्षः   ।
प्लक्षः  । ।



<अदिप्रभृतिभ्यः शपः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.७२  । ।

_काशिका २,४.७२ः

अदिप्रभृतिभ्य उत्तरस्य शपो लुग्भवति   ।
अत्ति   ।
हन्ति   ।
द्वेष्टि  । ।



[#१७२]

<बहुलं छन्दसि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.७३  । ।

_काशिका २,४.७३ः

छन्दसि विषये शपो भौलं लुग्भवति   ।
अदिप्रभृतिभ्य उक्तस्ततो न भवत्यपि - वृत्रं हन्ति   ।
अहिः शयते   ।
अन्येभ्यश्च भवति - त्राध्वं नो देवाः  । ।



<यङोऽचि च>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.७४  । ।

_काशिका २,४.७४ः

यङो लुग्भवति अचि प्रत्यये परतः   ।
चकारेन बहुल-ग्रहनं अनुकृष्यते, न तु छन्दसि इति   ।
तेन छन्दसि भाषायां च यङो लुग्भवति   ।
लोलुवः   ।
पोपुवः   ।
सनीस्रंसः   ।
दनीध्वंसः   ।
बहुल-ग्रहणादञ्च्यपि भवति   ।
शाकुनिको लालपीति   ।
दुन्दुभिर्ववदीति  । ।



<जुहोत्य्-आदिभ्यः श्लुः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.७५  । ।

_काशिका २,४.७५ः

शपनुवर्तते, न यङ् ।
जुहोत्य्-आदिभ्यः उत्तरस्य शपः श्लुर्भवति   ।
लुकि प्रकृते श्लु-विधानां द्विर्वचन-अर्थं  ।
जुहोति   ।
विभर्ति   ।
नेनेक्ति  । ।



<बहुलं छन्दसि>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.७६  । ।

_काशिका २,४.७६ः

छन्दसि विषये बहुलं शपः श्लुर्भवति   ।
यत्रोक्तं तत्रं न भवति, अन्यत्र अपि भवति   ।
जुहोत्य्-आदिभ्यस्तावन्न भवति - दाति प्रियाणि   ।
धाति देवं  ।
अन्येभ्यश्च भवति - पूर्णां विवष्टि   ।
जनिमा विवक्ति  । ।



<गाति-स्था-घु-पा-भूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.७७  । ।

_काशिका २,४.७७ः

लुकनुवर्तते, न श्लुः   ।
गाति स्था घु पा भू इत्येतेभ्यः   ।
परस्य सिचो लुग्भवति, परस्मैपदेषु परतः   ।
अगाथ् ।
अस्थाथ् ।
अदाथ् ।
अधाथ् ।
अपाथ् ।
अभूथ् ।
गापोर्ग्रहने इण्पिबत्योर्ग्रहणं  ।
गायतेः पातेः च न भवति   ।
अगासीन्नटः   ।
अपासीन्नृपः   ।
परस्मैपदेषु इति किं ? अगासातां ग्रामौ देवदत्तेन  । ।



[#१७३]

<विभाषा घ्रा-धेट्-शाच्-छा-सः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.७८  । ।

_काशिका २,४.७८ः

घ्रा घेट्शा छा सा इत्येतेभ्य उत्तरस्य सिचः प्रस्मैपदेषु विभाषा लुग्भवति   ।
धेटः पूर्वेण प्राप्ते विभाष-अर्थं वचनम्, परिशिष्टानां अप्राप्ते   ।
अघ्रात्, अघ्रासीथ् ।
अधात्, अधासीथ् ।
अशात्, अशासीथ् ।
अच्छात्, अच्छासीथ् ।
असात्, असासीथ् ।
परस्मैपदेषु इत्येव, अघ्रासातां सुमनसौ देवदत्तेन  । ।



<तन्-आदिभ्यस्त-थासोः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.७९  । ।

_काशिका २,४.७९ः
तन्-आदिभ्य उत्तरस्य सिचः त-थासोः परतो विभाषा लुग्भवति   ।
अतत, अतथाः   ।
अतनिष्ट, अतनिष्ठाः   ।
असात, असाथाः   ।
असनिष्ट, असनिष्ठाः   ।
जनसनखनां सञ्ज्ञलोः (*६,४.४२) इत्यात्वं  ।
थासा साहचर्यादात्मनेपदस्य त-शब्दस्य ग्रहनं  ।
प्रस्मैपदे न भवति, अतनिष्त यूयं  । ।



<मन्त्रे घस-ह्वर-नश-वृ-दह-आद्-वृच्-कृ-गमि-जनिभ्यो लेः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.८०  । ।

_काशिका २,४.८०ः

मन्त्र-विषये घस ह्वर नश वृ दह आत्वृच कृ गमि जनि इत्येतेभ्यः उत्तरस्य लेः लुग्भवति   ।
घस -- अक्षन्पितरोऽमीमदन्त पितरः   ।
ह्वर इति ह्वृ कौटिल्ये - मा ह्वार्मित्रस्य त्वा   ।
णश - धूर्तिः प्रणङ्मर्त्यस्य   ।
वृ इति वृङ्वृञोः सामान्येन ग्रहनं -- सुरुचो वेन आवः   ।
दह - मा न आ धक्  ।
आतिति आकारान्त-ग्रहनं  ।
प्रा पूरने - आप्रा द्यावापृठीवी अन्तरिक्षं  ।
वृच्-- मा नो अस्मिन्महाधने परा वृग्भारभृद्यथा   ।
कृ -- अक्रन्कर्म कर्मकृतः   ।
गमि - {सद्यः पुंष्टि निरुन्धानासो} अग्मन्  ।
जनि -- अज्ञत वा अस्य दन्ताः   ।
ब्राह्मने प्रयोगोऽयं  ।
मन्त्र-ग्रहणं तु छन्दस उपलक्षण-अर्थं  । ।



<आमः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.८१  । ।

_काशिका २,४.८१ः

आमः परस्य लेः लुग्भवति   ।
ईहाञ्चक्रे   ।
ऊहाञ्चक्रे   ।
ईक्षाञ्चक्रे  । ।



<अव्ययादाप्-सुपः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.८२  । ।

_काशिका २,४.८२ः

अव्ययादुत्तरस्य आपः सुपश्च लुग्भवति   ।
तत्र शालायां  ।
यत्र शालायां  ।
सुपः खल्वपि कृत्वा   ।
हृत्वा  । ।



[#१७४]

<न अव्ययीभावादतोऽं त्वपञ्चम्याः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.८३  । ।

_काशिका २,४.८३ः

पूर्वेण लुक्प्राप्तः प्रतिषिध्यते   ।
दन्तादव्ययीभावादुत्तरस्य सुपो न लुग्भवति, अमादेशस्तु तस्य सुपो भवत्यपञ्चम्याः   ।
एतस्मिन्प्रतिषिद्धे पञ्चम्याः श्रवनं एव भवति   ।
उपकुम्भं तिष्ठति   ।
उपकुम्भं पश्य   ।
उपमणिकं तिष्ठति   ।
उपमणिकं पश्य   ।
अतः इति किं ? अधिस्त्रि   ।
अधिकुमारि   ।
अपञ्चम्याः इति किं ? उपकुम्भादानय  । ।



<तृतीया-सप्तम्योर्बहुलम्>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.८४  । ।

_काशिका २,४.८४ः

पूर्वेण नित्यं अम्भावे प्राप्ते वचनं इदं  ।
तृतीया-सप्तम्योः विभक्त्योर्बहुलं अम्भावो भवति अव्ययीभावे   ।
उपकुम्भेन कृतम्, उपकुम्भं कृतं  ।
उपकुम्भे निधेहि, उपकुम्भं निधेहि   ।
सपम्या ऋद्धिनदीसमाससङ्ख्यावयवेभ्यो नित्यं इति वक्तव्यं  ।
सुमद्रं सुमगधं  ।
उन्मत्तगङ्गं  ।
लोहितगङ्गं  ।
एकविंशतिभारद्वाजं  ।
बहुलवचनात्सिद्धं  । ।



<लुटः प्रथमस्य डारौरसः>#   । । पाणिनीयसूत्र २,४.८५  । ।

_काशिका २,४.८५ः

लुड्-आदेशस्य प्रथमपुरुषस्य प्रस्मैपदस्य आत्मनेपदस्य च यथाक्रमं डा रौ रसित्येते आदेशा भवन्ति   ।
कर्ता, कर्तारौ, कर्तारः   ।
आत्मनेपदस्य -- अध्येता, अध्येतारौ, अध्येतारः   ।
प्रथमस्य इति किं ? श्वः कर्तासि   ।
श्वोऽध्येतासे  । ।
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः  । ।

__