अर्थशास्त्रम्/अधिकरणम् ६/अध्यायः २
शम-व्यायामौ योग-क्षेमयोर्योनिः   ।। ०६.२.०१  ।।
 कर्म-आरम्भाणां योग-आराधनो व्यायामः   ।। ०६.२.०२  ।।
 कर्म-फल-उपभोगानां क्षेम-आराधनः शमः   ।। ०६.२.०३  ।।
 शम-व्यायामयोर्योनिः षाड्गुण्यं   ।। ०६.२.०४  ।।
 क्षयः स्थानं वृद्धिरित्युदयास्तस्य   ।। ०६.२.०५  ।।
 मानुषं नय-अपनयौ । दैवं अय-अनयौ   ।। ०६.२.०६  ।।
 दैव-मानुषं हि कर्म लोकं यापयति   ।। ०६.२.०७  ।।
 अदृष्ट-कारितं दैवं   ।। ०६.२.०८  ।।
 तस्मिन्निष्टेन फलेन योगोअयः । अनिष्टेनानयः   ।। ०६.२.०९  ।।
 दृष्ट-कारितं मानुषं   ।। ०६.२.१०  ।।
 तस्मिन्योग-क्षेम-निष्पत्तिर्नयः । विपत्तिरपनयः   ।। ०६.२.११  ।।
 तच्चिन्त्यम् । अचिन्त्यं दैवं   ।। ०६.२.१२  ।।
 राजा आत्म-द्रव्य-प्रकृति-सम्पन्नो नयस्याधिष्ठानं विजिगीषुः   ।। ०६.२.१३  ।।
 तस्य समन्ततो मण्डली-भूता भूम्य्-अनन्तरा अरि-प्रकृतिः   ।। ०६.२.१४  ।।
 तथाएव भूम्य्-एक-अन्तरा मित्र-प्रकृतिः   ।। ०६.२.१५  ।।
 अरि-सम्पद्-युक्तः सामन्तः शत्रुः । व्यसनी यातव्यः । अनपाश्रयो दुर्बल-आश्रयो वाउच्छेदनीयः । विपर्यये पीडनीयः कर्शनीयो वा   ।। ०६.२.१६  ।।
 इत्यरि-विशेषाः   ।। ०६.२.१७  ।।
 तस्मान्मित्रं अरि-मित्रं मित्र-मित्रं अरि-मित्र-मित्रं चऽनन्तर्येण भूमीनां प्रसज्यन्ते पुरस्तात् । पश्चात्पार्ष्णि-ग्राह आक्रन्दः पार्ष्णि-ग्राह-आसार आक्रन्द-आसारः   ।। ०६.२.१८  ।।
 भूम्य्-अनन्तरः प्रकृति-मित्रः । तुल्य-अभिजनः सहजः । विरुद्धो विरोधयिता वा कृत्रिमः   ।। ०६.२.१९  ।।
 भूम्य्-एक-अन्तरं प्रकृति-मित्रम् । माता-पितृ-सम्बद्धं सहजम् । धन-जीवित-हेतोराश्रितं कृत्रिमं   ।। ०६.२.२०  ।।
 अरि-विजिगीष्वोर्भूम्य्-अनन्तरः संहत-असंहतयोरनुग्रह-समर्थो निग्रहे चासंहतयोर्मध्यमः   ।। ०६.२.२१  ।।
 अरि-विजिगीषु-मध्यानां बहिः प्रकृतिभ्यो बलवत्तरः संहत-असंहतानां अरि-विजिगीषु-मध्यमानां अनुग्रह-समर्थो निग्रहे चासंहतानां उदासीनः   ।। ०६.२.२२  ।।
 इति प्रकृतयः   ।। ०६.२.२३  ।।
 विजिगीषुर्मित्रं मित्र-मित्रं वाअस्य प्रकृतयस्तिस्रः   ।। ०६.२.२४  ।।
 ताः पञ्चभिरमात्य-जन-पद-दुर्ग-कोश-दण्ड-प्रकृतिभिरेक-एकशः सम्युक्ता मण्डलं अष्टादशकं भवति   ।। ०६.२.२५  ।।
 अनेन मण्डल-पृथक्त्वं व्याख्यातं अरि-मध्यम-उदासीनानां   ।। ०६.२.२६  ।।
 एवं चतुर्-मण्डल-संक्षेपः   ।। ०६.२.२७  ।।
 द्वादश राज-प्रकृतयः षष्टिर्द्रव्य-प्रकृतयः । संक्षेपेण द्वि-सप्ततिः   ।। ०६.२.२८  ।।
 तासां यथा-स्वं सम्पदः   ।। ०६.२.२९  ।।
 शक्तिः सिद्धिश्च   ।। ०६.२.३०  ।।
 बलं शक्तिः   ।। ०६.२.३१  ।।
 सुखं सिद्धिः   ।। ०६.२.३२  ।।
 शक्तिस्त्रिविधा  ज्ञान-बलं मन्त्र-शक्तिः । कोश-दण्ड-बलं प्रभु-शक्तिः । विक्रम-बलं उत्साह-शक्तिः   ।। ०६.२.३३  ।।
 एवं सिद्धिस्त्रिविधाएव  मन्त्र-शक्ति-साध्या मन्त्र-सिद्धिः । प्रभु-शक्ति-साध्या प्रभु-सिद्धिः । उत्साह-शक्ति-साध्या उत्साह-सिद्धिः   ।। ०६.२.३४  ।।
 ताभिरभ्युच्चितो ज्यायान्भवति । अपचितो हीनः । तुल्य-शक्तिः समः   ।। ०६.२.३५  ।।
 तस्मात्शक्तिं सिद्धिं च घटेतऽत्मन्यावेशयितुम् । साधारणो वा द्रव्य-प्रकृतिष्वानन्तर्येण शौच-वशेन वा   ।। ०६.२.३६  ।।
 दूष्य-अमित्राभ्यां वाअपक्रष्टुं यतेत   ।। ०६.२.३७  ।।
 यदि वा पश्येत्"अमित्रो मे शक्ति-युक्तो वाग्-दण्ड-पारुष्य-अर्थ-दूषणैः प्रकृतीरुपहनिष्यति । सिद्धि-युक्तो वा मृगया-द्यूत-मद्य-स्त्रीभिः प्रमादं गमिष्यति । स विरक्त-प्रकृतिरुपक्षीणः प्रमत्तो वा साध्यो मे भविष्यति । विग्रह-अभियुक्तो वा सर्व-संदोहेनएकस्थोअदुर्गस्थो वा स्थास्यति । स संहत-सैन्यो मित्र-दुर्ग-वियुक्तः साध्यो मे भविष्यति । बलवान्वा राजा परतः शत्रुं उच्छेत्तु-कामः तं उच्छिद्य मां उच्छिन्द्याद् इति बलवता प्रार्थितस्य मे विपन्न-कर्म-आरम्भस्य वा साहाय्यं दास्यति" । मध्यम-लिप्सायां च । इत्येवं-आदिषु कारणेष्वमित्रस्यापि शक्तिं सिद्धिं चैच्छेत्  ।। ०६.२.३८  ।।
 नेमिं एक-अन्तरान्राज्ञः कृत्वा चानन्तरानरान् । ।। ०६.२.३९अ ब  ।।
 नाभिं आत्मानं आयच्छेन्नेता प्रकृति-मण्डले   ।। ०६.२.३९च्द्  ।।
 मध्ये ह्युपहितः शत्रुर्नेतुर्मित्रस्य चौभयोः  । ।। ०६.२.४०अ ब  ।।
 उच्छेद्यः पीडनीयो वा बलवानपि जायते   ।। ०६.२.४०च्द्  ।।