साहित्यदर्पणम्/अष्टमः परिच्छेदः
गुणानाह---
रसस्याङ्गित्वमाप्तस्य धर्माः शौर्यादयो यथा  ।
           गुणाः---
      यथा खल्वङ्गित्वमाप्तस्यात्मन उत्कर्षहेतुत्वाच्छौर्यादयो गुणशब्दवाच्याः, तथा काव्येऽङ्गित्वमाप्तस्य रसस्य धर्माः स्वरूपविशेषा माधुर्यादयोऽपि स्वसमर्पकपदसन्दर्भस्य काव्यव्यपदेशस्यौपयिकानुगुण्यभाज इत्यर्थः  ।
यथा चैषां रसमात्रस्य धर्मत्वं तथा दर्शितमेव  ।
माधुर्यमोजोऽथ प्रसाद इति ते त्रिधा  ।। सूत्र ८.१  ।।
ते गुणाः  । तत्र---
चित्तद्रवीभावमयो ङ्लादो माधुर्यमुच्यते  ।
     यत्तु--केनचिदुक्तम्--'माधुर्यं द्रुतिकारणम्' इति तन्न, द्रवीभावस्यास्वादस्वरूपाह्लादाभिन्नत्वेन कार्यत्वाभावात् ।
द्रवीभावश्च स्वाभाविकानाविष्टत्वात्मककाठिन्यमन्युक्रोधादिकृतदीप्तत्वविस्मयहासाद्युपहितविक्षेपपरित्यागेन रत्याद्याका रानुविद्धानन्दोद्वोधेनसहृदयचित्तार्द्रप्रायत्वं  ।
     तच्च---
संभोगे करुणो विप्रलम्भे शान्तेऽधिकं क्रमात् ।। सूत्र ८.२  ।।
     सम्भोगादिशब्दा उपलक्षणानि  । तेन सम्भोगाभासादिष्वप्येतस्य स्थितिर्ज्ञेया  ।
मूर्ध्नि वर्गान्त्यवर्णोन युक्ताष्टठडढान्विना  ।
रणौ लधू च तद्व्यक्तौ वर्णाः कारणतां गताः  ।। सूत्र ८.३  ।।
अवृत्तिरल्पवृत्तिर्वा मधुरा रचना तथा  ।
     यथा---
'अनङ्गमङ्गलभुवस्तदपाङ्गस्य भङ्गयः  ।
जनयन्ति मुहुर्यूनामन्तः सन्तापसन्ततिम् ।।'
     यथा वा मम---
'लताकुञ्जं गुञ्जन्मदवदलिपुञ्जं चपलय-
न्समालिङ्गन्नङ्गं द्रुततरमनङ्गं प्रबलयन् ।
मरुन्मन्दं मन्दं दलितमरविन्दं तरलय-
न्रजोवृन्दं विन्दन्किरति मकरन्दं दिशि दिशि ।।'
ओजश्चित्तस्य विस्ताररूपं दीप्तत्वमुच्यते  ।। सूत्र ८.४  ।।
वीरबीभत्सरौद्रेषु क्रमेणाधिक्यमस्य तु  ।
     अस्यौजसः  । अत्रापि वीरादिशब्दा उपलक्षणानि  । तेन वीराभासादावप्यस्यावस्थितिः  ।
वर्गस्याद्यतृतीयाभायां युक्तौ वर्णौ तदन्तिमौ  ।। सूत्र ८.५  ।।
उपर्यधो द्वयोर्वा सरेफौ टठडढैः सह  ।
शकारश्च षकारश्र तस्य व्यञ्जकतां गताः  ।। सूत्र ८.६  ।।
तथा समासो बहुलो घटनौद्धत्यशालिनी  ।
     यथा---'चञ्चद्भुज--' इत्यादि  ।
चित्तं व्याप्नोति यः क्षिप्रं शुष्केन्धनमिवानलः  ।। सूत्र ८.७  ।।
स प्रसादः समस्तेषु रसेषु रचनासु च  ।
     व्याप्नोति आविष्करोति  ।
शब्दास्तद्व्यञ्जका अर्थबोधकाः श्रुतिमात्रतः    ।। सूत्र ८.८  ।।
यथा---
'सूचीमुखेन सकृदेव कृतव्रणस्त्वं 
मुक्ताकलाप लुठसि स्तनयोः प्रियायाः  ।
बाणैः स्मरस्य शतशो विनिकृत्तमर्मा 
स्वप्नेऽपि तां कथमहं न विलोकयामि ।।'
एषां शब्दगुणत्वं च गुणवृत्त्योच्यते बुधैः  ।
     'शरीरस्य शौर्यादिगुणयोग इव इति शेषः  ।'
श्लेषः समाधिरौदार्यः पसाद इति ये पुनः  ।। सूत्र ८.९  ।।
गुणाश्चिरन्तनैरुक्ता औजस्यान्तर्भवन्ति ते  ।
     ओजसि भक्त्या औजः पदवाच्ये शब्द (अर्थ) धर्मविशेषे  । तत्र श्लेषो बहूनामपि पदानामेकपदवद्भासनात्मा  । यथा---
'उन्मज्जज्जलकुञ्जरेन्द्ररभासास्फालानुबन्धोद्धताः 
सर्वाः पर्वतकन्दरोदरभुवः कुर्वन्प्रतिध्वानिनीः  ।
उच्चैरुच्चरति ध्वनिः श्रुतिपथोन्माथी यथायं तथा 
प्रायप्रेंखदसंख्यशङ्खधवला वेलेयमुद्रच्छति ।।'
     अथं बन्धवैकट्यात्मकत्वादोज एव  । समाधिरारोहावरोहक्रमः  । आरोह उत्कर्षः, अवरोहोऽपकर्षः, तयोः क्रमो वैरस्यतानावहो विन्यासः  । यथा---'चञ्चद्भुज--' इत्यादि  । अत्र पदात्रये क्रमेण बन्धस्य गाढता  । चतुर्थपादे त्वपकर्षः  । तस्यापि च तीव्रप्रयत्नोच्चार्यतया ओजस्विता  । उदारता विकटत्वलक्षणा  । विकटत्वं पदानां नृत्यत्प्रायत्वं  । यथा---
'सुचरणविनिविष्टैर्नूपुरैर्नर्तकीनां 
भ्क्तणिति रणितमासीत्तत्र चित्रं कलं च  ।
     अत्र च तन्मतानुसारेण रसानुसन्धानमन्तरेणैव शब्दप्रौढोक्तिमात्रेणौजः  । प्रसाद ओजोमिश्रितशौथिल्यात्मा  । यथा---
     'यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदात्पाण्डवीनां चमूनाम्' इति  । 
माधुर्यव्यञ्जकत्वं यदसमासस्य दर्शितं  ।। सूत्र ८.१०  ।।
पृथक्पदत्वं माधुर्यं तेनैवाङ्गीकृतं पुनः  ।
     यथा---'श्वासान्मुञ्चति-' इत्यादि  ।
अर्थव्यक्तेः प्रसादाख्यगुणेनैव परिग्रहः  ।। सूत्र ८.११  ।।
अर्थव्यक्तिः पदानां हि झटित्यर्थसमर्पणं  ।
     स्पष्टमुदाहरणं  ।
ग्राम्यदुः श्रवतात्यागात्कान्तिश्च सुकुमारता  ।। सूत्र ८.१२  ।।
     अङ्गीकृतेति सम्बन्धः  । तच्च हालिकादिपदविन्यासवैपरीत्येनालौकिकशोभाशालित्वं  । सुकुमारता अपारुष्यं  । अनयोरुदाहरणे स्पष्टे  ।
क्वचिद्दोषस्तु समता मार्गाभेदस्वरूपिणी  ।
अन्यथोक्तगुणेष्वस्या अन्तः पातो यथायथं  ।। सूत्र ८.१३  ।।
     मसृणेन विकटेन वा मार्गेणोपक्रान्तस्य सन्दर्भस्य तेनैव परिनिष्ठानं मार्गाभेदः  । स च क्वचिद्दोषः  । तथाहि---
'अव्यूढाङ्गमरूढपाणिजठराभोगं च बिभ्रद्वपुः 
पारीन्द्रः शिशुरेष पाणिपुटके सम्मातु किं तावता  ।
उद्यद्दुर्धरगन्धसिन्धुरशतप्रोद्दामदानार्णव- 
स्त्रोतः शोषणरोषणात्पुनरितः कल्पाग्निरल्पायते ।।'
     अत्रोद्धतेर्ऽथे वाच्ये सुकुमारबन्धत्यागो गुण एव  । अनेवंविधस्थाने माधुर्यादावेवान्तः पातः  । यथा---'लताकुञ्जं गुञ्जन्-' इत्यादि  ।
ओजः प्रसादो माधुर्यं सौकुमार्यमुदारता  ।
तदभावस्य दोषत्वात्स्वीकृता अर्थगा गुणाः  ।। सूत्र ८.१४  ।।
     ओजः साभिप्रायत्वरूपं  । प्रसादोर्ऽथवैमल्यं  । माधुर्यमुक्तिवैचित्र्यं सौकुमार्यमपारुष्यं  । उदारता अग्रम्यत्वं  । एषां पञ्जानामप्यर्थगुणानां यथाक्रममपुष्टार्थाधिकपदानवीकृतामङ्गलरूपाश्लीलग्राम्याणांनिराकरणेनैवाङ्गीकारः  । स्पष्टान्युदाहरणानि  ।
अर्थव्यक्तिः स्वभावोक्त्यालङ्कारेण तथा पुनः  ।
रसध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यानां कान्तिनामकः  ।। सूत्र ८.१५  ।।
     अङ्गीकृत इति सम्बन्धः  । अर्थव्यक्तिर्वस्तुस्वभावस्फुटत्वं  । कान्तिर्देप्तरसत्वं  । स्पष्टे उदाहरणे  ।
श्लेषो विचित्रतामात्रमदोषः समता परं  ।
     श्लेषः क्रमकौटिल्यानुल्वणत्वोपपत्तियोगरूपघटनात्मा  । तत्र क्रमः क्रियासन्ततिः, विदग्धचेष्टितं कौटिल्यम्, अप्रसिद्धवर्णनाविरहोऽनुल्वणत्वम्, उपपादकयुक्तिविन्यास उपपत्तिः एषां योगः सम्मेलनं स एव रूपं यस्या घटनायास्तद्रूपः श्लेषो वैचित्र्यमात्रं  । अनन्यसाधारणरसोपकरित्वातिशयविरहादिति भावः  । यथा--- 
     'दृष्ट्वैकानसांस्थिते प्रियतमे-' इत्यादि  ।
     अत्र दर्शनादयः क्रियाः, उभयसमर्थनरूपं कौटिल्यम्, लोकसंव्यवहाररुपमनुल्वणत्वम्, एकासनसंस्थिते, 'पश्चादुपेत्य' 'नयने पिधाय' 'ईषद्वक्त्रितकन्धरः' इति चोपपादकानि, एषां योगः  । अनेन च वाच्योपपत्तिग्रहणव्यग्रतया रसत्वादौ व्यवहितप्राय इत्यस्यागुणता  । समता च प्रक्रान्तप्रकृतिप्रत्ययाविपर्यासेनार्थस्य विसंवादिताविच्छेदः  । स च प्रक्रमभङ्गरूपविरह एव  । स्पष्टमुदाहरणं  ।
न गुणत्वं समाधेश्च---
     समाधिश्चायोन्यन्यच्छायायोनिरूपद्विविधार्थदृष्टिरूपः  ।  तत्रायोनिरर्थो यथा--- 
'सद्योमुण्डितमत्तहूणचिबुकप्रस्पर्धि नारङ्गकं  ।'
     अन्यच्छायायोनिर्यथा---
'निजनयनप्रतिविम्बैरम्बुनि बहुशः प्रतारिता कापि  ।
नीलोत्पलेऽपि विमृशति करमर्पयितुं कुसुमलावी ।।'
     अत्र नीलोत्पलनयनयोरतिप्रसिद्धं सादृश्यं विच्छित्तिविशेषेण निबद्धं  । अस्य चासाधारणशोभानाधायकत्वान्न गुणत्वम्, किन्तु काव्यशरीरमात्रनिर्वर्तकत्वं  ।
     क्वचित्'चन्द्रम्' इत्येकस्मिन्पदार्थे वक्तव्ये 'अत्रेर्नयनसमुत्थं ज्योतिः' इति वाक्यवचनं  । क्वचित्'निदाघशीतलहिमकालोष्ण्सुकुमारशरीरावयवा योषित्' इति वाक्यार्थे वक्तव्ये 'वरवणिनी' इति पदाभिधानं  । क्वचिदेकस्य वाक्यार्थस्य किञ्चिद्विशेषनिवेशादनेकैर्वाक्यारभिधानमित्येवंरूपो व्यासः  । क्वचिद्वहुवाक्यप्रतिपाद्यस्यैकवाक्येनाभिधानमित्येवंरूपः समासश्च, इत्येवमादीनामन्यैरुक्तानां न गुणत्वमुचितम्, अपि तुवैचित्र्यमात्रावहत्वं  ।
---तेन नार्थगुणाः पृथक् ।। सूत्र ८.१६  ।।
     तेनोक्तप्रकारेण  । अर्थगुण ओजः प्रभृतयः प्रोक्ताः  ।
इति साहित्यदर्पणे गुणविवेचनो नामाष्टमः परिच्छेदः  ।

साहित्यदर्पणम्