कुमारसम्भवम्/सप्तदशः सर्गः
दृष्ट्वाभ्युपेतमथ दैत्यपतिं पुरस्ता-	
त्सङ्ग्रामकेलिकुतुकेन घनप्रमोदम् ।	
योद्धुं मदेन मिमिलुः ककुभामधीशा	
बाणान्धकारितदिगम्बरगर्भमेत्य ।। १७.१ ।।	
देवद्विषां परिवृढो विकटं विहस्य	
बाणावलीभिरमरान्विकटान्ववर्ष ।	
शैलानिव प्रवरवारिधरलो गरिष्ठा-	
नद्भिः पराभिरथ गाढमनारताभिः ।। १७.२ ।।	
जम्भद्विषत्प्रभृतिदिक्पतिचापमुक्ता	
बाणाः शिताः दनुजनायकबाणसङ्घान् ।	
अह्नाय तार्क्ष्यनिवहा इव नागपूगा-	
न्सद्यो विचिच्छिदुरलं कणशो रणान्ते ।। १७.३ ।।	
तान्प्रज्वलत्फलमुखैर्विषमैः सुरारि-	
नामाङ्कितैः पिहितदिग्गगनान्तरालैः ।	
आच्छादितस्तृणचयानिव हव्यवाह-	
श्चिच्छेद सोऽपि सुरसैन्यशराञ्शरौघैः ।। १७.४ ।।	
दैत्येश्वरो ज्वलितरोषविशेषभीमः 	
सद्यो मुमोच युधि यान्विशिखान्सहेलः ।	
ते प्रापुरुद्भटभुजङ्गमभीमभावं 	
गाढं बबन्धुरपि तांस्त्रिदशेन्द्रमुख्यान् ।। १७.५ ।।	
ते नागपाशविशिखैरसुरेण बद्धाः	
श्वासानिलाकुलमुखा विमुखा रणस्य ।	
दिङ्नायका बलरिपुप्रमुखाः स्मरारि-	
सूनोः समीपमगमन्विपदन्तहेतोः ।। १७.६ ।।	
दृष्टिप्रपातवशतोऽपि पुरारिसूनो-	
स्ते नागपाशघनबन्धविपत्तिदुःखात् ।	
इन्द्रादयो मुमुचिरे स्वयमस्य देवाः 	
सेवां व्यधुर्निकटमेत्य महाजिगीषोः ।। १७.७ ।।	
उद्दीप्तकोपदहनोऽथ सुरेन्द्रशत्रु-	
रह्नाय सारथिमवोचत चण्डबाहुः ।	
बद्धा मया सुरपतिप्रमुखाः प्रसह्य	
बालस्य धूर्जटिसुतस्य निरीक्षणेन ।। १७.८ ।।	
मुक्ता बभूवुरधुना तदिमान्विहाय 	
कर्तास्म्यमुं समरभूमिपशूपहारम् ।	
तत्स्यन्दनं सपदि वाहय शंभुसूनुं	
द्रष्टास्मि दर्पितभुजाबलमाहवाय ।। १७.९ ।।	
तत्स्यन्दनः सपदि सारथिसंप्रणुन्नः	
प्रक्षुब्धवारिधरधीरगभीरघोषः ।	
चण्डश्चचाल दलिताखिलशत्रुसैन्य-	
मांसास्थिशोणितविपङ्कविलुप्तचक्रः ।। १७.१० ।।	
दृष्ट्वा रथं प्रलयवातचलद्गिरीन्द्र-	
कल्पं दलद्वलविरावविशेषरौद्रम् ।	
अभ्यागतं सुररिपोः सुरराजसैन्यं	
क्षोभं जगाम परमं भयवेपमानम् ।। १७.११ ।।	
प्रक्षुभ्यमाणमवलोक्य दिगीशसैन्यं 	
शंभोः सुतं कलहकेलिकुतूहलोत्कम् ।	
उद्दामदोःकलितकार्मुकदण्डचण्डः	
प्रोवाच वाचमुपगम्य स कार्त्तिकेयम् ।। १७.१२ ।।	
रे शंभुतापसशिशो ! बत मुञ्च मुञ्च	
दोर्दर्पमत्र विरम त्रिदिवेन्द्रकार्यात् ।	
शस्त्रैः किमत्र भवतोऽनुचितैरतीव	
बालत्वकोमलभुजातुलभारभूतैः ।। १७.१३ ।।	
एवं त्वमेव तनयोऽसि गिरीशगौर्योः	
किं यासि कालविषयं विषमैः शरैर्मे ।	
सङ्ग्रामतोऽपसर जीव पितुर्जनन्या	
स्तूर्णं प्रविश्य वरमङ्कतलं विधेहि ।। १७.१४ ।।	
सम्यक्स्वयं किल विमृश्य गिरीशपुत्र !	
जम्भद्विषोऽस्य जहिहि प्रतिपक्षमाशु ।	
एष स्वयं पयसि मज्जति दुर्विगाह्ये	
पाषाणनौरिव निमञ्जयते पुरा त्वाम् ।। १७.१५ ।।	
इत्थं निशम्य वचनं युधि तारकश्च	
कम्प्राधरो विकचकोकनदारुणाक्षः ।	
क्षोभात्त्रिलोचनसुतो धनुरीक्षमाणः 	
प्रोवाच वाचमुचितां परिमृश्च शक्तिम् ।। १७.१६ ।।	
दैत्याधिराज भवता यदवादि गर्वा-	
त्तत्सर्वमप्युचितमेव तवैव किं तु ।	
द्रष्टास्मि ते प्रवरबाहुबलं वरिष्ठं	
शस्त्रं गृहाण कुरु कार्मुकमाततज्यम् ।। १७.१७ ।।	
इत्युक्तवन्तमवदत्त्रिपुरारिपुत्रं	
दैत्यः क्रुधौष्ठमधरं किल निर्विभिद्य ।	
युद्धार्थमुद्भटभुजाबलदर्पितोऽसि 	
बाणान्सहस्व मम सादितशत्रुपृष्ठान् ।। १७.१८ ।।	
दुष्प्रेक्षणीयमरिभिर्धनुराततज्यं	
सद्यो विधाय विषमान्विशिखान्न्यधत्त ।	
स क्रोधभीमभुजगेन्द्रनिभं स्वचापं 	
चण्डं प्रपञ्चयति जैत्रशरैः कुमारे ।। १७.१९ ।।	
कर्णान्तमेत्य दितिजेन विकृष्यमाणं	
कोदण्डमेतदभित सुषुवे शरौघान् ।	
व्योमाङ्गणे लिपिकरान्कि रणप्ररोहैः 	
सान्द्रैरशेषककुभां पलितं करिष्णून् ।। १७.२० ।।	
बाणैः सुरारिधनुषः प्रसृतैरनन्तै-	
र्निर्घोषभीषितभटो लसदंशुजालैः ।	
अन्धीकृताखिलसुरेश्वरसैन्य ईश-	
सूनुः कुतोऽपि विषयं न जगाम दृष्टेः ।। १७.२१ ।।	
देवेन मन्मथरिपोस्तनयेन गाढ-	
माकर्णकृष्टमभितो धनुराततज्यम् ।	
बाणानसूत निशितान्युधि यान्सुजैत्रां-	
स्तैः सायका बिभिदिरे सहसा सुरारेः ।। १७.२२ ।।	
रेजे सुरारिशरदुर्दिनके निरस्ते	
सद्यस्तरां निखिलखेचरखेदहेतौ ।	
देवः प्रभाप्रभुरिव स्मरशत्रुसूनुः 	
प्रद्योतनः सुघनदुर्धरधामधामा ।। १७.२३ ।।	
तत्राथ दु सहतरं समरे तरस्वी	
धामाधिकं दधति धीरतरं कुमारे ।	
मायामयं समरमाशु महासुरेन्द्रो	
मायाप्रचारचतुरो रचयांचकार ।। १७.२४ ।।	
अह्नाय कोपकलुषो विकटं विहस्य	
व्यर्थां समर्थ्य वरशस्त्रयुधं कुमारे ।	
जिष्णुर्जगद्विजयदुर्ललितः सहेलं 	
वायव्यमस्त्रमसुरो धनुषि न्यधत्त ।। १७.२५ ।।	
संधानमात्रमपि यस्य युगान्तकाल-	
भूतभ्रमं पुरुषभीषणधोरघोषः ।	
उद्धूतधूलिपटलैः पिहिताम्बराशः 	
प्रच्छन्नचण्डकिरणो व्यसरत्समीरः ।। १७.२६ ।।	
कुन्दोज्जवलानि सकलातपवारणानि	
धूतानि तेन मरुता सुरसैनिकानाम् ।	
उड्डीयमानकलहंसकुलोपमानि 	
मेघाभधूलिमलिने नभसि प्रसस्त्रुः ।। १७.२७ ।।	
विध्वस्य तेन सुरसैन्यमहापताका	
नीता नभस्थलमलं नवमल्लिकाभाः ।	
स्वर्गापगाजलमहौघसहस्त्रलीलां	
व्यातेनिरे दिवि सिताम्बरकैतवेन ।। १७.२८ ।।	
धूतानि तेन सुरसैन्यमहागजानां	
सद्यःशतानि विधुराणि दलत्कुथानि ।	
पेतुः क्षितौ कुपितवासववज्रलून-	
पक्षस्य भूधरकुलस्य तुलां वहन्ति ।। १७.२९ ।।	
तास्ताः खरेण मरुता रथराजयोऽपि	
दोधूयमाननिपतिष्णुतुरंगमाश्च ।	
विस्त्रस्तसारथिकुलप्रवराः समन्ताद्	
व्यावृत्य पेतुरवनौ सुरवाहिनीनाम् ।। १७.३० ।।	
हित्वायुधानि सुरसैन्यतुरंगवाहा	
वातेन तेन विधुराः सुरसैन्यमध्ये ।	
शस्त्राभिघातमनवाप्य निपेतुरुर्व्यां	
स्वीयेषु वाहनवरेषु पतत्सु सत्सु ।। १७.३१ ।।	
तेनाहतास्त्रिदशसैन्यपदातयोऽपि	
स्रस्तायुधाः सुविधुराः परुषं रसन्तः ।	
वात्साविवर्तदलवद्भ्रममेत्य दूरं	
निष्पेतुरम्बरतलाद्वसुधातलेऽस्मिन् ।। १७.३२ ।।	
इत्थं विलोक्य सुरसैन्यमथो अशेषं 	
दैत्येश्वरेण विधुरीकृतमस्त्रयोगात् ।	
स्वर्लोकनाथकमलाकुशलैकहेतु-	
र्दिव्यं प्रभावमतनोदतनुः स देवः ।। १७.३३ ।।	
तेनोज्झितं सकलमेव सुरेन्द्रसैन्यं	
स्वास्थ्यं प्रपद्य पुनरेव युधि प्रवृत्तम् ।	
दृष्ट्वासृजद्दहनदैवतमस्त्रमिद्ध-	
मुद्दीप्तकोपदहनः सहसा सुरारिः ।। १७.३४ ।।	
वर्षातिकालजलदद्युतयो नभोऽन्ते	
गाढान्धकारितदिशो घनधूमसंघाः ।	
सद्यः प्रसस्रुरसितोत्पलदामभासो	
दृग्गोचरत्वमखिलं न हि सन्नयन्तः ।। १७.३५ ।।	
दिक्चक्रवालगिलनैर्मलिनैस्तमोभि-	
र्लिप्तं नभःस्थलमलं घनवृन्दसान्द्रैः ।	
धूमैर्विलोक्य मुदिताः खलु राजहंसा	
गन्तुं सरः सपदि मानसमीषुरुच्चैः ।। १७.३६ ।।	
जज्वाल वह्निरतुलः सुरसैनिकेषु	
कल्पान्तकालदहनप्रतिमः समन्तात् ।	
आशामुखानि विमलान्यखिलानि कीला-	
जालैरलं कपिलयन्सकलं नभोऽपि ।। १७.३७ ।।	
उज्जागरस्य दहनस्य निरर्गलस्य	
ज्वालावलीभिरतुलाभिरनारताभिः ।	
कीर्णं पयोदनिवहैरिव धूमसंघै-	
र्व्योमाभ्यलक्ष्यत कुलैस्तडितामिवोच्चैः ।। १७.३८ ।।	
गाढाद्भयाद्वियति विद्रुतखेचरेण	
दीप्तेन तेन दहनेन सुदुःसहेन ।	
दन्दह्यमानमखिलं सुरराजसैन्य-	
मत्याकुलं शिवसुतस्य समीपमाप ।। १७.३९ ।।	
इत्यग्निना घनतरेण ततोऽभिभूतं	
तद्देवसैन्यमखिलं विकलं विलोक्य ।	
सस्मेरवक्त्रकमलोऽन्धकशत्रुसूनु-	
र्बाणासनेन समधत्त स वारुणास्त्रम् ।। १७.४० ।।	
घोरान्धकारनिकरप्रतिमो युगान्त-	
कालानलप्रबलधूमनिभो नभोन्ते ।	
गर्जारवैर्विघटयन्नवनीधराणां	
श्रृङ्गाणि मेघनिवहो घनमुज्जगाम ।। १७.४१ ।।	
विद्युल्लता वियति वारिदवृन्दमध्ये	
गम्भीरभीषणरवैः कपिशीकृताशा ।	
घोरा युगान्तचलितस्य भयंकराऽथ	
कालस्य लोलरसनेव चमच्चकार ।। १७.४२ ।।	
कादम्बिनी विरुरुचे विषकण्ठिकाभि-	
रुत्तालकालरजनीजलदावलीभिः ।	
व्योम्न्युच्चकैरचिररुक्परिदीपिताशाऽ-	
दृष्टिच्छदा विषमघोषविभीषणा च ।। १७.४३ ।।	
व्योम्नस्तलं पिदधतां ककुभां मुखानि	
गर्जारवैरविरतैस्तुदतां मनांसि ।	
अम्भोभृतामतितरामनणीयसीभि-	
र्धारावलीभिरभितो ववृषे समूहैः ।। १७.४४ ।।	
घोरान्धकारपटलैः पिहिताम्बराणां	
गम्भीरगर्जनरवैर्व्यथितासुराणाम् ।	
वृष्ट्याऽनया जलमुचां वरुणास्त्रजानां	
विश्वोदरंभरिरपि प्रशशाम वह्निः ।। १७.४५ ।।	
दैत्योऽपि रोषकलुषो निशितैः क्षुरप्रै-	
राकर्णकृष्टधनुरुत्पतितैः स भीमैः ।	
तद्भीतिविद्रुतसमस्तसुरेन्द्रसैन्यं	
गाढं जघान मकरध्वजशत्रुसूनुम् ।। १७.४६ ।।	
देवोऽपि दैत्यविशिखप्रकरं सचापं	
बाणैश्चकर्त कणशो रणकेलिकारी ।	
योगीव योगविधिशुष्कमना यमाद्यैः 	
सांसारिकं विषयसङ्घममोघवीर्यम् ।। १७.४७ ।।	
भ्रूभह्गभीषणमुखोऽसुरचक्रवर्ती	
संदीप्तकोपदहनोऽथ रथं विहाय	
क्रीडत्करालकरवालकरोऽसुरेन्द्र-	
स्तं प्रत्यधावदभितस्त्रिपुरारि सूनुम् ।। १७.४८ ।।	
अभ्यापतन्तमसुराधिपमीशपुत्रो	
दुर्वारबाहुविभवं सुरसैनिकैस्तम् ।	
दृष्ट्वा युगान्तदहनप्रतिमां मुमोच	
शक्तिं प्रमोदविकसद्वदनारविन्दः ।। १७.४९ ।।	
उद्द्योतिताम्बरदिगन्तरमंशुजालैः	
शक्तिः पपात हृदि तस्य महासुरस्य ।	
हर्षाश्रुभिः सह समस्तदिगीश्वराणां	
शोकोष्णबाष्पसलिलैः सह दानवानाम् ।। १७.५० ।।	
शक्त्या हृतासुमसुरेश्वरमापतन्तं	
कल्पान्तवातहतभिन्नमिवाद्रिश्रृङ्गम् ।	
दृष्ट्वा प्ररुढपुलकाञ्चितचारुदेहा	
देवाः प्रमोदमगमंस्त्रिदशेन्द्रमुख्याः ।। १७.५१ ।।	
यत्रापतत्स दनुजाधिपतिः परासुः	
संवर्तकालनिपतच्छिखरीन्द्रतुल्यः ।	
तत्रादधात्फणिपतिर्धरणीं फणाभि-	
स्तद्भूरिभारविधुराभिरधो व्रजन्तीम् ।। १७.५२ ।।	
स्वर्गापगासलिलसीकरिणी समन्तात् 	
सौरभ्यलुब्धमधुपावलिसेव्यमाना ।	
कल्पद्रुमप्रसववृष्टिरभून्नभस्तः 	
शंभोः सुतस्य शिरसि त्रिदशारिशत्रोः ।। १७.५३ ।।	
पुलकभरविभिन्नवारबाणा	
भुजविभवं बहु तारकस्य शत्रोः ।	
सकलसुरगणा महेन्द्रमुख्याः 	
प्रमदमुखच्छविसंपदोऽभ्यनन्दन् ।। १७.५४ ।।	
इति विषमशरारेः सूनुना जिष्णुनाजौ	
त्रिभुवनवरशल्ये प्रोद्धृते दानवेन्द्रे ।	
बलरिपुरथ नाकस्याधिपत्यं प्रपद्य	
व्यजयत सुरचूडारत्नघृष्टाग्रपादः ।। १७.५५ ।।	
इति श्रीपर्वणीकरोपनामकश्रीलक्ष्मणभट्टात्मजसतीगर्भसम्भव-	
श्रीसीतारामकविविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया	
समेतः श्रीकालिदासकृतौ कुमारसम्भवे महाकाव्ये	
तारकासुरवधो नाम स्पतदशः सर्गः ।।