स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः ०७९
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तस्यैव दक्षिणे भागे वालखिल्यैः प्रतिष्ठितम् ॥ 
लिंगमस्ति सुविख्यातं सर्वपातकनाशनम् ॥ १ ॥ 
यमाराध्य च तैः पूर्वं शक्रामर्षसमन्वितैः ॥ 
गरुडो जनितः पक्षी ख्यातो विष्णुरथोऽत्र यः ॥ २ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
कथं तेषां समुत्पन्नः शक्रस्योपरि सूतज ॥ 
प्रकोपो वालखिल्यानां संजज्ञे गरुडः कथम् ॥ ३ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
पुरा प्रजापतिर्दक्षस्तस्मिन्क्षेत्रे सुशोभने ॥ 
चकार विधिवद्यज्ञं संपूर्णवरदक्षिणम् ॥ ४ ॥ 
ततः शक्रादयो देवाः सहायार्थं निमंत्रिताः ॥ 
दक्षेण मुनयश्चैव तथा राजर्षयोऽमलाः ॥ ५ ॥ 
तथा वेदविदो विप्रा यज्ञकर्मविचक्षणाः ॥ 
गृहस्थाश्रमिणो ये च ये चारण्यनिवासिनः॥ ६ ॥ 
अथ ते वालखिल्याख्या मुनयः संशितव्रताः॥ 
एकां समिधमादाय साहाय्यार्थं प्रजापतेः ॥ 
प्रस्थिता यज्ञवाटं तं भारार्ताः क्लेशसंयुताः ॥ ७ ॥ 
अथ तेषां समस्तानां मार्गे गोष्पदमागतम् ॥ 
जलपूर्णं समायातमकालजलदागमे ॥ ८ ॥ 
ततस्तरीतु कामास्ते क्लिश्यमाना इतस्ततः ॥ 
समिद्भारश्रमोपेता देवराजेन वीक्षिताः ॥ ९ ॥ 
गच्छता तेन मार्गेण मखे दक्षप्रजापतेः ॥ 
ततश्चिरं समालोक्य स्मितं कृत्वा स कौतुकात् ॥ 
जगामाथ समुल्लंघ्य ऐश्वर्यमदगर्वितः॥६.७९.१०॥॥ 
ततस्ते कोपसंयुक्ताः शक्राद्दृष्ट्वा पराभवम् ॥ 
निवृत्य स्वाश्रमं गत्वा चक्रुर्मंत्रं सनिश्चयम् ॥ ११॥। 
शाक्रं पदं समासाद्य यस्मादेतेन पाप्मना ॥ 
अतिक्रांता वयं सर्वे तस्मात्पात्यः स सत्पदात् ॥ १२ ॥ 
अन्यः शक्रः प्रकर्तव्यो मंत्रवीर्यसमुद्भवः ॥ 
आथर्वणैर्महासूक्तैराभिचारिकसंभवैः ॥ १३ ॥ 
येन व्यापाद्यते तेन शक्रोऽयं मदगर्वितः ॥ 
मखमाहात्म्यसंपन्नः स्वल्पबुद्धिपरा क्रमः ॥ १४ ॥ 
ततस्ते शुचयो भूत्वा स्कंदसूक्तेन पावकम् ॥ 
जुहुवुश्च दिवारात्रौ क्षुरिकोक्तेन सोद्यमाः ॥ १५८ ॥ 
गर्भोपनिषदेनैव नीलरुद्रैर्द्विजोत्तमाः ॥ 
रुद्रशीर्षेण काम्येन विष्णुसूक्तयुतेन चं ॥ १६ ॥ 
निधाय कलशं मध्ये मंडलस्योदकावृतम् ॥ 
होमांते तत्र संस्पर्शं चक्रुस्तस्य जलैः शुभैः ॥ १७ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे शक्रः प्रपश्यति सुदारुणान् ॥ 
उत्पातानात्मनाशाय जायमानान्समंततः ॥ १८ ॥ 
वामो बाहुश्च नेत्रं च मुहुः स्फुरति चास्य वै ॥ 
न च पश्यति नासाग्रं जिह्वाग्रं च तथा हनुम् ॥ १९ ॥ 
शिरोहीनां तथा छायां गगने भास्करद्वयम् ॥ 
अरुंधतीं ध्रुवं चैव न च विष्णुपदानि सः ॥ ६.७९.२० ॥ 
न च मंदं न चाकाशे संस्थितां स्वर्धुनीं हरिः ॥ 
स्वपन्पश्यति कृष्णांगीं नित्यं नारीं धृतायुधाम् ॥ २१ ॥ 
मुक्तकेशीं विवस्त्रां च कृष्णदंतां भयानकाम् ॥ 
तान्दृष्ट्वा स महोत्पातान्देवराजो बृहस्पतिम् ॥ २२ ॥ 
पप्रच्छ भयसंत्रस्तः किमेतदिति मे गुरो ॥ 
जायंते सुमहोत्पाता दुर्निमित्तानि वै पृथक् ॥ २३ ॥ 
किं मे भविष्यति प्राज्ञ विनाशः सांप्रतं वद ॥ 
किं वा त्रैलोक्य राज्यस्य किं वा वित्तादिकस्य च ॥ २४ ॥ 
॥ बृहस्पतिरुवाच ॥ ॥ 
ये त्वया मदमत्तेन वालखिल्या महर्षयः ॥ 
उल्लंघिताः स्थिता मार्गे गोष्पदं तर्त्तुमिच्छवः ॥ २५ ॥ 
तैरेवाथर्वणैर्मंत्रैस्त्वकृतेऽस्ति शचीपते ॥ 
कृतो होमः सुसंपूर्णः कलशश्चाभिमंत्रितः ॥ २६ ॥ 
युष्माकं सुविनाशाय सर्वदेवाधिनायकः ॥ 
भविष्यति न संदेहो मंत्रैराथर्वणैर्हरिः ॥ २७ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षो भयान्वितः ॥ 
दक्षं गत्वा च दीनास्यः प्रोवाच तदनंतरम् ॥ २८ ॥ 
अस्मन्नाशाय मुनिभिर्वालखिल्यैः प्रजापते ॥ 
प्रोद्यमो विहितः सम्यक्छक्रस्यान्यस्य वै कृते ॥ २९ ॥ 
तान्वारय स्वयं गत्वा यावन्नो जायते परः ॥ 
शक्रोऽस्मद्ध्वंसनार्थाय नास्ति तेषामसाध्यता ॥ ६.७९.३० ॥ 
अथ दक्षो द्रुतं गत्वा शक्राद्यैरमरैर्वृतः ॥ 
प्रहसंस्तानुवाचेदं विनयेन समन्वितः ॥ ३१ ॥ 
किमेतत्क्रियते विप्राः कर्म रौद्रतमं महत् ॥ 
त्रैलोक्यं व्याकुलं येन सर्वमेतद्व्यवस्थितम् ॥ ३२ ॥ 
अथ ते दक्षमालोक्य समायातं स्वमाश्रयम् ॥ 
संमुखाश्चाभ्ययुस्तूर्णं प्रगृहीतार्घ्यपाणयः ॥ ३३ ॥ 
अर्घ्यं दत्त्वा यथान्यायं पूजां कृत्वाथ भक्तितः ॥ 
प्रोचुश्च प्रणता भूत्वा स्वागतं ते प्रजापते ॥ ३४ ॥ 
आदेशो दीयतां शीघ्रं यदर्थमिह चागतः ॥ 
अपि प्राणप्रदानेन करिष्यामः प्रियं तव ॥ ३५ ॥ ॥ 
॥ दक्ष उवाच ॥ ॥ 
एतद्रौद्रतमं कर्म सर्वदेवभयावहम् ॥ 
त्याज्यं युष्माभिरव्यग्रैरेतदर्थमिहागतः ॥ ३६ ॥ 
॥ मुनय ऊचुः ॥ ॥ 
वयं शक्रेण ते यज्ञे समायाताः सुभक्तितः ॥ 
उल्लंघिता मदोद्रेकात्कृत्वा हास्यं मुहुर्मुहुः ॥ ३७ ॥ 
शक्रोच्छेदाय चास्माभिः शकोऽन्यो वीर्यमंत्रतः ॥ 
प्रारब्धः कर्तुमत्युग्रैर्होमांतश्च व्यवस्थितः ॥ ३८ ॥ 
तत्कथं मंत्रवीर्यं तत्क्रियते मोघमित्यहो ॥ 
वेदोक्तं च विशेषेण तस्मादत्र वद प्रभो ॥ ३९ ॥ 
त्वमेव यदि शक्तः स्यादन्यथा कर्तुमेव हि ॥ 
कुरुष्व वा स्वयं नाथ नास्माकं शक्तिरीदृशी ॥ ६.७९.४० ॥ 
॥ दक्ष उवाच ॥ ॥ 
सत्यमेतन्महाभागा यद्युष्माभिः प्रकीर्तितम् ॥ 
नान्यथा शक्यते कर्तुं वेदमन्त्रोद्भवं बलम् ॥ ४१ ॥ 
तद्य एष कृतो होमो युष्माभिर्वेदमंत्रतः ॥ 
देवराजार्थमव्यग्रैः कलशश्चाभिमंत्रितः ॥ ४२ ॥ 
सोऽयं मद्वचनाद्राजा भविष्यति पतत्रिणाम् ॥ 
तेजोवीर्यसमोपेतः शक्रादपि सुवीर्यवान् ॥ ४३ ॥ 
एतस्य देवराजस्य क्षंतव्यं मम वाक्यतः ॥ 
तत्कृतं मूढभावेन यदनेन विचेष्टितम् ॥ ४४ ॥ 
एवमुक्त्वाथ तेषां तं सहस्राक्षं भयातुरम् ॥ 
दर्शयामास दक्षस्तु विनयावनतं स्थितम् ॥ ४५ ॥ 
तेऽपि दृष्ट्वा सहस्राक्षं वेपमानं कृतांजलिम् ॥ 
प्रोचुर्माऽतिक्रमं शक्र ब्राह्मणानां करिष्यसि ॥ ४६ ॥
भूयो यदि दिवेशानामाधिपत्यं प्रवांछसि ॥ 
अपि मन्दोऽपि मूर्खोऽपि क्रियाहीनोऽपि वा द्विजः ॥ 
नावज्ञेयो बुधैः क्वापि लोकद्वय मभीप्सुभिः ॥ ४७ ॥ 
॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥ 
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाद्यन्मया कुकृतं कृतम् ॥ 
तत्क्षंतव्यं द्विजैः सर्वैर्विशेषाद्दक्ष वाक्यतः ॥ ४८ ॥ 
प्रगृह्यतां वरोऽस्माकं यः सदा वर्तते हृदि ॥ 
प्रदास्यामि न संदेहो नादेयं विद्यते मम ॥ ४९ ॥ 
॥ मुनय ऊचुः ॥ ॥ 
अस्मिन्कुण्डे नरो होमं यः कुर्याच्छ्रद्धयाऽन्वितः ॥ 
एतल्लिंगं समभ्यर्च्य तस्याऽस्तु हृदि वांछितम् ॥ ६.७९.५० ॥ 
॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥ 
एतल्लिंगं समभ्यर्च्य योऽत्र होमं करिष्यति ॥ 
कुंडेऽत्र वांछितं सद्यः सफलं स हि लप्स्यते ॥ ५१ ॥ 
निष्कामो वाऽथ संपूज्य लिंगमेतच्छुभावहम् ॥ 
प्रयास्यति परां सिद्धिं त्रिदशैरपि दुर्लभाम् ॥ ५२ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एवमुक्त्वा सहस्राक्षो वालखिल्यान्मुनीश्वरान् ॥ 
ऐरावतं समारुह्य दक्षयज्ञे ततो गतः ॥ ५३ ॥ 
दक्षोऽपि विधिवद्यज्ञं चकार द्विजसत्तमाः ॥ 
संहृष्टैर्वालखिल्यैस्तैरुपविष्टैः समीपतः ॥ ५४ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाह वालखिल्याश्रममाहात्म्यकथनंनामैकोनाशीतितमोऽध्यायः ॥ ७९ ॥ ॥ ध ॥ ॥