स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/अध्यायः ४४
॥अर्जुन उवाच॥	
दिव्यप्राकारमिच्छामि श्रोतुं चाहं मुनीश्वर॥	
कथं कार्याणि कानीह स्फुटं यैः पुण्यपापकम्॥ ४४.१ ॥	॥नारद उवाच॥	
शपषाः पोशघटकौ विषाग्न तप्तमाषकौ॥	
फलं च तंदुलं चैव दिव्यान्यष्टौ विदुर्बुधाः॥ ४४.२ ॥	
असाक्षिकेषु चार्थेषु मिथो विवदमानयोः॥	
राजद्रोहाभिशापेषु साहसेषु तथैव च॥ ४४.३ ॥	
अविदस्तत्त्वतः सत्यं शपथेनाभिलंघयेत्॥	
महर्षिभिश्च देवैश्च सत्यार्थाः शपथाः कृताः॥ ४४.४ ॥	
जवनो नृपतिः क्षीणो मिथ्याशपथमाचरेत्॥	
वसिष्ठाग्रे वर्षमध्ये सान्वयः किल भारत॥ ४४.५ ॥	
अंधः शत्रुगृहं गच्छेद्यो मिथ्याशपथांश्चरेत्॥	
रौरवस्य स्वयं द्वारमुद्धाटयति दुर्मतिः॥ ४४.६ ॥	
मन्यंते वै पापकृतो न कश्चितपश्यतीति नः॥	
तांश्च देवाः प्रपश्यंति स्वस्यैवांतरपौरुषाः॥ ४४.७ ॥	
आदित्यचंद्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च॥	
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम्॥ ४४.८ ॥	
एवं तस्मादभिज्ञाय सत्यर्थशपथांश्चरेत्॥	
वृथा हि शपथान्कुर्वन्प्रेत्य चेह विनश्यति॥ ४४.९ ॥	
इदं सत्यं वदामीति ब्रुवन्साक्षी भवान्यतः॥	
शुभाशुभफलं देहि शुचिः पादौ रवेः स्वृशेत्॥ ४४.१० ॥	
अथ शास्त्रस्य विप्रोऽपि शस्त्रस्यापि च क्षत्रियः॥	
मां संस्पृशंस्तथा वैश्यः शुद्रः स्वगुरुमेव च॥ ४४.११ ॥	
मातरं पितरं पूज्यं स्पृशेत्साधारणं त्विदम्॥	
कोशस्य रूपं पूर्वं ते व्याख्यातं पांडुनंदन॥ ४४.१२ ॥	
विप्रवर्ज्यं तथा केशं वर्णिनां दापयेन्नृपः॥	
यो यो यद्देवताभक्तः पाययेत्तस्य तं नरम्॥ ४४.१३ ॥	
समभक्तं च देवानामादित्यस्यैव पाययेत्॥	
सर्वेषां चोग्रदेवानां स्नापयेदायुधास्त्रकम्॥ ४४.१४ ॥	
स्नानोदकं वा संकल्पं गृहीत्वा पाययेन्नवम्॥	
त्रिसप्तरात्रमध्ये च फलं कोशस्य निर्दिशेत्॥ ४४.१५ ॥	
अतः परं महादिव्यविधानं श्रृणु यद्भवेत्॥	
संशयच्छेदि सर्वेषां धार्ष्ट्यत्तद्दिव्यमेव च॥ ४४.१६ ॥	
सशिरस्कंप्रदातव्यमिति ब्रह्मा पुराब्रवीत्॥	
महोग्राणां च दातव्यमशिरस्कमपि स्फुटम्॥ ४४.१७ ॥	
साधूनां वर्णिनां राजा न शिरस्कं प्रदापयेत्॥	
न प्रवातेधटं देयं नोष्णकाले हुताशनम्॥ ४४.१८ ॥	
वर्णिनां च तथा कालं तंदुलं मुखरोगिणाम्॥ ४४.१९ ॥	
कुष्ठपित्तार्दितानां च ब्राह्मणानां च नो विषम्॥	
तप्तमाषकमर्हंति सर्वे धर्म्यं निरत्ययम्॥ ४४.२० ॥	
न व्याधिमरके देशे शपथान्कोशमेव च॥	
दिव्यान्यासुरकैर्मंत्रैः स्तंभयंतीह केचन॥ ४४.२१ ॥	
प्रतिघातविदस्तेषां योजयेद्धर्मवत्सलान्॥	
दिव्यानां स्तभकाञ्ज्ञात्वा पापान्नित्यं महीपतिः॥ ४४.२२ ॥	
विवासयेत्स्वकाद्राष्ट्रात्ते हि लोकस्य कंटकाः॥	
तेषामन्वेषणे यत्नं राजा नित्यं समाचरेत्॥ ४४.२३ ॥	
ते हि पापसमाचारास्तस्करेभ्योऽपि तस्कराः॥	
प्राग्दृष्टदोषान्स्वल्पेषु दिव्येषु विनियोजयेत्॥ ४४.२४ ॥	
महत्स्वपि न चार्थेषु धर्मज्ञान्धर्मवत्सलान्॥	
न मिथ्यावचनं येषां जन्मप्रभृति विद्यते॥ ४४.२५ ॥	
श्रद्दध्यात्पार्थिवस्तेषां वचना देव भारत॥	
ज्ञात्वा धर्मिष्ठतां राजा पुरुषस्य विचक्षणः॥ ४४.२६ ॥	
क्रोधाल्लोभात्कारयंश्च स्वयमेव प्रदुष्यति॥	
तस्मात्पापिषु दिव्यं स्यात्तत्रादौ प्रोच्यते धटे॥ ४४.२७ ॥	
सुसमायां पृथिव्यां च दिग्भागे पूर्वदक्षिणे॥	
यज्ञियस्य तु वृक्षस्य स्थाप्यं स्यान्मुंडकद्वयम्॥ ४४.२८ ॥	
स्तंभकस्य प्रमाणं च सप्तहस्तं प्रकीर्तितम्॥	
द्वौ हस्तौ निखनेत्काष्ठं दृश्यं स्याद्धस्तपंचकम्॥ ४४.२९ ॥	
अंतरं तु तयोः कार्यं तथा हस्तचतुष्टयम्॥	
मुंडकोपरि काष्ठं च दृढं कुर्याद्विचक्षणः॥ ४४.३० ॥	
चतुर्हस्तं तुलाकाष्ठमव्रणं कारयेत्स्थिरम्॥	
खदिरार्जुनवृक्षाणां शिंशपाशालजं त्वथ॥ ४४.३१ ॥	
तुलाकाष्ठे तु कर्तव्यं तथा वै शिक्यकद्वयम्॥	
प्राङ्मुखो निश्चलः कार्यः शुचौ देशे धटस्तथा॥ ४४.३२ ॥	
पाषाणस्यापि जायेत् स्तंभेषु च धटस्तथा॥	
वणिक्सुवर्णकारो वा कुशलः कांस्यकारकः॥ ४४.३३ ॥	
तुलाधारधरः कार्यो रिपौ मित्रे च यः समः॥	
श्रावयेत्प्राड्विवाकोऽपि तुलाधारं विचक्षणः॥ ४४.३४ ॥	
ब्रह्मघ्ने ये स्मृता लोका ये च स्त्रीबालघातके॥	
तुलाधारस्य ते लोकास्तुलां धारयतो मृषा॥ ४४.३५ ॥	
एकस्मिंस्तोलयेच्छिक्ये ज्ञातं सूपोषितं नरम्॥	
द्वितीये मृत्तिकां शुभ्रां गौरां तु तुलयेद्बुधः॥ ४४.३६ ॥	
इष्टिकाभस्मपाषाणकपालास्थीनि वर्जयेत्॥	
तोलयित्वा ततः पूर्वं तस्मात्तमवतारयेत्॥ ४४.३७ ॥	
मूर्ध्नि पत्रं ततो न्यस्य न्यस्तपत्रं निवेशयेत्॥	
पत्रे मंत्रस्त्वयं लेख्यो यः पुरोक्तः श्वयंभुवा॥ ४४.३८ ॥	
ब्रह्मणस्त्वं सुता देवी तुलानाम्नेति कथ्यते॥	
तुकारो गौरवे नित्यं लकारो लघुनि स्मृतः॥ ४४.३९ ॥	
गुरुलाघवसंयोगात्तुला तेन निगद्यसे॥	
संशयान्मोचयस्वैनमभिशस्तं नरं शुभे॥ ४४.४० ॥	
भूय आरोपयेत्तं तु नरं तस्मिन्सपत्रकम्॥	
तुलितो यदि वर्धेत शुद्धो भवति धर्मतः॥ ४४.४१ ॥	
हीयमानो न शुद्धः स्यादिति धर्मविदो विदुः॥	
शिक्यच्छेदे तुलाभंगे पुनरारोपयेन्नरम्॥ ४४.४२ ॥	
एवं निःसंशयं ज्ञानं यच्चान्यायं न लोपयेत्॥	
एतत्सर्वं रवौ वारे कार्यं संपूज्य भास्करम्॥ ४४.४३ ॥	
अथातः संप्रवक्ष्यामि विषदिव्यं श्रृणुष्व मे॥ ४४.४४ ॥	
द्विप्रकारं च तत्प्रोक्तं घटसर्पविषं तथा॥	
शृंगिणो वत्सनाभस्य हिमशैलभवस्य वा॥ ४४.४५ ॥	
यवाः सप्त प्रदातव्या अथवा षड्घृतप्लुताः॥	
मूर्ध्नि विन्यस्तपत्रस्य पत्रे चैवं निवेशयेत्॥ ४४.४६ ॥	
त्वं विष ब्रह्मणः पुत्र सत्यधर्मे व्यवस्थितः॥	
त्रायस्वैनं नरं पापात्सत्येनास्य भवामृतम्॥ ४४.४७ ॥	
येन वेगैर्विना जीर्णं छर्दिमूर्च्छाविवर्जितम्॥	
तं तु शुद्धं विजानीयादिति धर्मविदो विदुः॥ ४४.४८ ॥	
क्षुधितं क्षुधितः सर्पं घटस्थं प्रोच्य पूर्ववत्॥	
संस्पृशेत्तालिकाः सप्त न दशेच्छुध्यतीति सः॥ ४४.४९ ॥	
अग्निदिव्यं यथा प्राह विरंचिस्तच्छृणुष्व मे॥	
सप्तमंडलकान्कुर्याद्देवस्याग्रे रवेस्तथा॥ ४४.५० ॥	
मंडलान्मंडलं कार्यं पूर्वेणेति विनिश्चयः॥	
षोडशांतुलकं कार्यं मंडलात्तावदं तरम्॥ ४४.५१ ॥	
आर्द्रवाससमाहूय तथा चैवाप्युपोपितम्॥	
कारयेत्सर्वदिव्यानि देवब्राह्मणसंनिधौ॥ ४४.५२ ॥	
प्रत्यक्षं कारयेद्दिव्यं राज्ञो वाधिकृतस्य वा॥	
ब्राह्मणानां श्रुतवतां प्रकृतीनां तथैव च॥ ४४.५३ ॥	
पश्चिमे दिनकाले हि प्राङ्मुखः प्राञ्जलिः शुचिः॥	
चतुरस्रे मंडलेऽन्ये कृत्वा चैव समौ करौ॥ ४४.५४ ॥	
लक्षयेयुः कृतादीनि हस्तयोस्तस्य हारिणः॥	
सप्ताश्वत्थस्य पत्राणि भध्नीयुः करयोस्ततः॥ ४४.५५ ॥	
नवेन कृतसूत्रेण कार्पासेन दृढं यथा॥	
ततस्तु सुसमं कृत्वा अष्टांगुलमथायसम्॥ ४४.५६ ॥	
पिंडं हुताशसंतप्तं पंचाशत्पलिकं दृढम्॥	
आदौ पूजां रवेः कृत्वा हुताशस्याथ कारयेत्॥ ४४.५७ ॥	
रक्तचंदनधूपाभ्यां रक्तपुष्पैस्तथैव च॥	
अभिशस्तस्य पत्रं च बध्नीयाच्चैव मूर्धनि॥ ४४.५८ ॥	
मंत्रेणानेन संयुक्तं ब्राह्मणाभिहितेन च॥	
त्वमग्ने वेदाश्चत्वारस्त्वं च यज्ञेषु हूयसे॥ ४४.५९ ॥	
पापं पुनासि वै यस्मात्तस्मात्पावक उच्यसे॥	
त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वं मुखं ब्रह्मवादिनाम्॥ ४४.६० ॥	
जठरस्थोऽसि भूतानां ततो वेत्सि शुभाशुभम्॥	
पापेषु दर्शयात्मानमर्चिष्मान्भव पावक॥ ४४.६१ ॥	
अथवा शुद्धभावेषु शीतो भवमहाबल॥	
ततोऽभिशस्तः शनकैर्मंडलानि परिक्रमेत्॥ ४४.६२ ॥	
परिक्रम्य शनैर्जह्याल्लोहपिंडं ततः क्षितौ॥	
विपत्रहस्तं तं पश्चात्कारयेद्व्रीहिमर्दनम्॥ ४४.६३ ॥	
निर्विकारौ करौ दृष्ट्वा शुद्धो भवति धर्मतः॥	
भयाद्वा पातयेद्यस्तु तदधो वा विभाव्यते॥ ४४.६४ ॥	
पुनस्त्वाहारयेल्लोहं विधिरेष प्रकीर्तितः॥	
अथातः संप्रऐवक्ष्यामि तप्तमाषविधिं श्रृणु॥ ४४.६५ ॥	
कारयेदायसं पात्रं ताम्रं वा षोडशांगुलम्॥	
चतुरंगुलखातं तु मृन्मयं वापि कारयेत्॥ ४४.६६ ॥	
पूरयेद्‌घृततैलाभ्यां पलैर्विशतिभिस्ततः॥	
सुतप्ते निक्षिपेत्तत्र सुवर्णस्य तु माषकम्॥ ४४.६७ ॥	
वह्न्युक्तं विन्यसेन्मंत्रमभिशस्तस्य मूर्धनि॥	
अंगुष्ठांगुलियोगेन तप्तमाषं समुद्धरेत्॥ ४४.६८ ॥	
शुद्धं ज्ञेयमसंदिग्धं विस्फोटादिविवर्जितम्॥	
फालशुद्धिं प्रवक्ष्यामि तां श्रृणु त्वं धनंजय॥ ४४.६९ ॥	
आयसं द्वादशपलं घटितं फालमुच्यते॥	
अष्टांगुलमदीर्घं च चतुरंगुलविस्तृतम्॥ ४४.७० ॥	
वह्न्युक्तं विन्यसेन्मंत्रमभिशस्तस्य मूर्धनि॥	
त्रिःपरावर्तयेज्जिह्वा लिहन्नस्मात्षडंगुलम्॥ ४४.७१ ॥	
गवां क्षीरं प्रदातव्यं जिह्वाशोधनमुत्तमम्॥	
जिह्वापरीक्षणं कुर्याद्दग्धा चेन्न तु विमोच्यते॥ ४४.७२ ॥	
तं विशुद्धं विजानीयाद्विशुद्धा चेत्तु जायते॥	
तंदुलस्याथ वक्ष्यामि विधिधर्मं सनातनम्॥ ४४.७३ ॥	
चौर्ये तु तंदुला देया न चान्यत्र कथंचन॥	
तंदुलानुदके सिक्त्वा रात्रौ तत्रैव स्थापयेत्॥ ४४.७४ ॥	
प्रभाते कारिणे देया भक्षणाय न संशयः॥	
त्रिःकॉत्वः प्राङ्‌मुखश्चैव पत्रे निष्ठीवयेत्ततः॥ ४४.७५ ॥	
पिप्पलस्याथ भूर्जस्य न त्वन्यस्य कथंचन॥	
तांस्तु वै कारयेच्छुद्धांस्तंदुलाञ्छालिसंभवान्॥ ४४.७६ ॥	
मृन्मये भाजने कृत्वा सवितुः पुरतः स्थितः॥	
तन्दुलान्मंत्रयेच्छुद्धान्मन्त्रेणानेन धर्मतः॥ ४४.७७ ॥	
दीयसे धर्मतत्त्वज्ञैर्मानुषाणां विशोधनम्॥	
स्तुतस्तन्दुल सत्येन धर्मतस्त्रातुमर्हसि॥ ४४.७८ ॥	
निष्ठीवने कृते तेषां सवितुः पुरतः स्थिते॥	
शोणितं दृश्यते यस्य तमशुद्धं विनिर्दिशेत्॥ ४४.७९ ॥	
एवमष्टविधं दिव्यं पापसंशयच्छेदनम्॥	
भट्टादित्यस्य पुरतो जायते कुरुनंदन॥ ४४.८० ॥	
जलदिव्यं तथा प्राहुर्द्विप्रकारं पुराविदः॥	
जलहस्तं स्मृतं चैकं मज्जनं चापरं विदुः॥ ४४.८१ ॥	
बाणक्षेपस्तथादानं यावद्वीर्यवता कृतम्॥	
तावत्तं मज्जयेज्जीवेत्तथा तच्छुद्धिमादिशेत्॥ ४४.८२ ॥	
एवंविधमिदं स्थानं भट्टादित्यस्य भारत॥	
ममैव कृपया भानोर्जातमेतन्महीतले॥ ४४.८३ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे भट्टादित्यमाहात्म्ये दिव्यवर्णनंनाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः॥ ४४ ॥ छ ॥	

कौमारिकाखण्डः