बृहत्संहिता/अध्यायः २४
२४ रोहिणीयोगाध्यायः ।।
 कनकशिलाचयविवरजतरुकुसुमासङ्गिमधुकरानुरुते ।	
 बहुविहगकलहसुरयुवतिगीतमन्द्रस्वनौपवने ।।	२४.०१ ।।
 सुरनिलयशिखरिशिखरे बृहस्पतिर्नारदाय यानाह ।	
 गर्गपराशरकाश्यपमयाश्च यान्शिष्यसङ्घेभ्यः ।।	२४.०२ ।।
 तानवलोक्य यथावत्प्राजापत्यैन्दुसम्प्रयोगार्थान् ।	
 *अल्प[क्.स्वल्प]ग्रन्थेनाहं तानेवाभ्युद्यतो वक्तुम् ।।	२४.०३ ।।
 प्राजेशं आषाढतमिस्रपक्षे क्षपाकरेणौपगतं समीक्ष्य ।	
 वक्तव्यं इष्टं जगतो +अशुभं वा शास्त्रोपदेशाद्ग्रहचिन्तकेन ।।	२४.०४ ।।
 योगो यथानागत एव वाच्यः स धिष्ण्ययोगः करणे मयोक्तः ।	
 चन्द्रप्रमाणद्युतिवर्णमार्गैरुत्पातवातैश्च फलं *निगद्यम्[क्.निगाद्यम्] ।।	२४.०५ ।।
पुरादुदग्*यत्[क्.यत्] पुरतो +अपि वा स्थलं	
ञ्यहोषितस्तत्र हुताशतत्परः ।	
ग्रहान्सनक्षत्रगणान्समालिखेत्	
सधूपपुष्पैर्बलिभिश्च पूजयेत् ।।	२४.०६ ।।
सरत्नतोयाउषधिभिश्चतुर्दिशं	
तरुप्रवालापिहितैः सुपूजितैः ।	
अकालमूलैः कलशैरलङ्कृतं	
कुशास्तृतं स्थण्डिलं आवसेद्द्विजः ।।	२४.०७ ।।
आलभ्य मन्त्रेण महाव्रतेन	
बीजानि सर्वाणि निधाय कुम्भे ।	
प्लाव्यानि चामीकरदर्भतोयैर्	
होमो मरुद्वारुण*सोम[क्.सौम्य]मन्त्रैः ।।	२४.०८ ।।
श्लक्ष्णां पताकां असितां विदध्याद्	
दण्डप्रमाणां त्रिगुणोच्छ्रितां च ।	
आदौ कृते दिग्ग्रहणे नभस्वान्	
ग्राह्यस्तया योगगते शशाङ्के ।।	२४.०९ ।।
तत्रार्धमासाः प्रहरैर्विकल्प्या	
वर्षानिमित्तं दिवसास्तदंशैः ।	
सव्येन गच्छन्शुभदः सदैव	
यस्मिन्प्रतिष्ठा बलवान्स वायुः ।।	२४.१० ।।
वृत्ते तु योगे +अङ्कुरितानि यानि	
सन्तीह बीजानि धृतानि कुम्भे ।	
येषां तु यो +अंशो +अङ्कुरितस्तदंशस्	
तेषां विवृद्धिं समुपैति नान्यः ।।	२४.११ ।।
 शान्तपक्षिमृगराविता दिशो निर्मलं वियदनिन्दितो +अनिलः ।	
 शस्यते शशिनि *रोहिणीगते[क्.रोहिणीयते] मेघमारुतफलानि वच्म्यतः ।।	२४.१२ ।।
क्व चिदसितसितैः सितैः क्वचिच्च	
क्व चिदसितैर्भुजगैरिवाम्बुवाहैः ।	
वलितजठरपृष्ठमात्रदृश्यैः	
स्फुरिततडिद्रसनैर्वृतं विशालैः ।।	२४.१३ ।।
विकसितकमलौदरावदातैर्	
अरुणकरद्युतिरञ्जितौपकण्ठैः ।	
छुरितं इव वियद्घनैर्विचित्रैर्	
मधुकरकुङ्कुमकिंशुकावदातैः ।।	२४.१४ ।।
असितघननिरुद्धं एव वा	
चलिततडित्सुरचापचित्रितम् ।	
द्विपमहिषकुलऽकुलीकृतं	
वनं इव दावपरीतं अम्बरम् ।।	२४.१५ ।।
 अथ वाअञ्जनशैलशिलानिचयप्रतिरूपधरैः स्थगितं गगनम् ।	
 हिममौक्तिकशङ्खशशाङ्ककरद्युतिहारिभिरम्बुधरैरथ वा ।।	२४.१६ ।।
तडिद्धैमकक्ष्यैर्बलाकाग्रदन्तैः	
स्रवद्वारिदानैश्चलत्प्रान्तहस्तैः ।	
विचित्रैन्द्रचापध्वजौच्छ्रायशोभैस्	
तमालालिनीलैर्वृतं चाब्दनागैः ।।	२४.१७ ।।
सन्ध्यानुरक्ते नभसि स्थितानाम्	
इन्दीवरश्यामरुचां घनानाम् ।	
वृन्दानि पीताम्बरवेष्टितस्य	
कान्तिं हरेश्चोरयतां यदा वा ।।	२४.१८ ।।
सशिखिचातकदर्दुरनिःस्वनैर्	
यदि विमिश्रितमन्द्रपटुस्वनाः ।	
खं अवतत्य दिगन्तविलम्बिनः	
सलिलदाः सलिलौघमुचः क्षितौ ।।	२४.१९ ।।
निगदितरूपैर्जलधरजालैस्	
ञ्यहं अवरुद्धं द्व्यहं अथ वाअहः ।	
यदि वियदेवं भवति सुभिक्षं	
मुदितजना च प्रचुरजला भूः ।।	२४.२० ।।
रूक्षैरल्पैर्मारुताक्षिप्तदेहैर्	
रुष्ट्रध्वाङ्क्षप्रेतशाखामृगऽभैः ।	
अन्येषां वा निन्दितानां *स्वरूपैर्[क्.सरूपैर्]	
मूकैश्चाब्दैर्नो शिवं नापि वृष्टिः ।।	२४.२१ ।।
विगतघने वा वियति विवस्वान्	
अमृदुमयूखः सलिलकृदेवम् ।	
सर इव फुल्लं निशि कुमुदाढ्यं	
खं उडुविशुद्धं यदि च सुवृष्ट्यै ।।	२४.२२ ।।
पूर्वोद्भूतैः सस्यनिष्पत्तिरब्दैर्	
आग्नेयाशासम्भवैरग्निकोपः ।	
याम्ये सस्यं क्षीयते नैरृते *+अर्धं[क्.अर्घं क्ऽस्त्र्. अर्धं]	
पश्चाज्जातैः शोभना वृष्टिरब्दैः ।।	२४.२३ ।।
वायव्योत्थैर्वातवृष्टिः क्वचिच्च	
पुष्टा वृष्टिः सौम्यकाष्ठासमुत्थैः ।	
श्रेष्ठं सस्यं स्थाणुदिक्सम्प्रवृद्धैर्	
वायुश्चएवं दिक्षु धत्ते फलानि ।।	२४.२४ ।।
उल्कानिपातास्तडितो +अशनिश्च	
दिग्दाहनिर्घातमहीप्रकम्पाः ।	
नादा मृगाणां सपतत्रिणां च	
ग्राह्या यथएव अम्बुधरास्तथएव ।।	२४.२५ ।।
नामाङ्कितैस्तैरुदगादिकुम्भैः	
प्रदक्षिणं श्रावणमासपूर्वैः ।	
पूर्णैः स मासः सलिलस्य दाता	
स्रुतैर्[क्.स्रुतर्] अवृष्टिः परिकल्प्यं ऊनैः ।।	२४.२६ ।।
अन्यैश्च कुम्भैर्नृपनामचिह्नैर्	
देशाङ्कितैश्चाप्यपरैस्तथएव ।	
भग्नैः स्रुतैर्न्यूनजलैः सुपूर्णैर्	
भाग्यानि वाच्यानि यथानुरूपम् ।।	२४.२७ ।।
दूरगो निकटगो +अथ वा शशी	
दक्षिणे पथि यथा तथा स्थितः ।	
रोहिणीं यदि युनक्ति सर्वथा	
कष्टं एव जगतो विनिर्दिशेत् ।।	२४.२८ ।।
स्पृशन्नुदग्याति यदा शशाङ्कस्	
तदा सुवृष्टिर्बहुलौपसर्गा ।	
असंस्पृशन्योगं उदक्समेतः	
करोति वृष्टिं विपुलां शिवं च ।।	२४.२९ ।।
रोहिणीशकटमध्यसंस्थिते	
चन्द्रमस्यशरणीकृता जनाः ।	
क्वापि यान्ति शिशुयाचिताशनाः	
सूर्यतप्तपिठराम्बुपायिनः ।।	२४.३० ।।
उदितं यदि शीतदीधितिं	
प्रथमं पृष्ठत एति रोहिणी ।	
शुभं एव तदा स्मरातुराः	
प्रमदाः *कामवशेन[क्.कामिवशे च] संस्थिताः ।।	२४.३१ ।।
अनुगच्छति पृष्टतः शशी	
यदि[क्.ओमित्तेद्] कामी वनितां इव प्रियाम् ।	
मकरध्वजबाणखेदिताः	
प्रमदानां वशगास्तदा नराः ।।	२४.३२ ।।
आग्नेय्यां दिशि चन्द्रमा यदि भवेत्तत्रौपसर्गो महान्	
नैरृत्यां समुपद्रुतानि निधनं सस्यानि यान्तीतिभिः ।	
प्राजेशानिलदिक्स्थिते हिमकरे सस्यस्य मध्यश्चयो	
याते स्थाणुदिशं गुणाः सुबहवः सस्यार्घ*वृष्ट्यादयः[क्.वृद्ध्यादयः] ।।	२४.३३ ।।
 ताडयेद्यदि च योगतारकां आवृणोति वपुषा यदापि वा ।	
 ताडने भयं उशन्ति दारुणं छादने *नृपबधो[क्.नृपवधो] +अङ्गनाकृतः ।।	२४.३४ ।।
 गोप्रवेशसमये +अग्रतो वृषो याति कृष्णपशुरेव वा पुरः ।	
 भूरि वारि शबले तु मध्यमं नो सिते +अम्बुपरिकल्पनापरैः ।।	२४.३५ ।।
 दृश्यते न यदि रोहिणीयुतश्चन्द्रमा नभसि तोयदावृते ।	
 रुग्भयं महदुपस्थितं तदा भूश्च भूरिजलसस्यसंयुता ।।	२४.३६ ।।