हितोपदेशः ०८


सुहृद्भेदः

कथा - २ 
अस्ति वाराणस्यां कर्पूरपटको नाम रजकः । स रात्रौ गाढनिद्रायां प्रसुप्तः । तद्अनन्तरं तद्गृहद्रव्याणि हर्तुं चौरः प्रविष्टः । तस्य प्राङ्गणे गर्दभो बद्धस्तिष्ठति । कुक्कुरश्चोपविष्टोस्ति । अथ गर्दभः श्वानम् आह्सखे ! भवतस्तावद् अयं व्यापारः । तत् किम् इति त्वम् उच्चैः शब्दं कृत्वा स्वामिनं न जागरयसि । 
कुक्कुरो ब्रूतेभद्र ! मम नियोगस्य चर्चा त्वया न कर्तव्या । त्वम् एव किं न जानासि यथा तस्याहर्निशं गृहरक्षां करोमि । यतोयं चिरान् निर्वृतो ममोपयोगं न जानाति । तेनाधुनापि ममाहारदाने मन्दादरः । यतो विना विधुरदर्शनं स्वामिन उपजीविषु मन्दादरा भवन्ति । 
गर्दभो ब्रूतेशृणु रे बर्बर ! 
<poem>
याचते कार्यकाले यः स किंभृत्यः स किंसुहृत् । 
कुक्कुरो ब्रूते 
भृत्यान् सम्भाषयेद् यस्तु कार्यकाले स किंप्रभुः ॥३२॥ 

यतः 
आश्रितानां भृतौ स्वामिसेवायां धर्मसेवने । 
पुत्रस्योत्पादने चैव न सन्ति प्रतिहस्तकाः ॥३३॥ 

ततो गर्दभः सकोपम् आहरे दुष्टमते ! पापीयांस्त्वं यद् विपत्तौ स्वामिकार्ये उपेक्षां करोषि । भवतु तावत् । यथा स्वामी जागरिष्यति, तन्मया कर्तव्यम् । यतः 

पृष्ठतः सेवयेद् अर्कं जठरेण हुताशनम् । 
स्वामिनं सर्वभावेन परलोकम् अमायया ॥३४॥ 

इत्य् उक्त्वातीव चीत्कारशब्दं कृतवान् । ततः स रजकस्तेन चीत्कारेण प्रबुद्धो निद्राभङ्गकोपाद् उत्थाय गर्दभं लगुडेन तादयामास । तेनासौ पञ्चत्वम् अगमत् । अतोहं ब्रवीमिपराधिकारचर्चाम् इत्य् आदि । पश्य, पशूनाम् अन्वेषणम् एवास्मन्नियोगः । स्वनियोगचर्चा क्रियताम् । किन्त्व् अद्य तया चर्चया न प्रयोजनम् । यत आवयोर्भक्षितशेषाहारः प्रचुरोस्ति । 
दमनकः सरोषम् आह्कथम् आहारार्थी भवान् केवलं राजानं सेवते एतद् अयुक्तम् उक्तं त्वया । यतः 

सुहृदाम् उपकारकारणाद् 
द्विषताम् अप्यपकारकारणात् । 
नृपसंश्रय इष्यते बुधैर्
जठरं को न बिभर्ति केवलम् ॥३५॥ 

जीविते यस्य जीवन्ति विप्रा मित्राणि बान्धवाः । 
सफलं जीवितं तस्य आत्मार्थे को न जीवति ॥३६॥ 

अपि च् 
यस्मिन् जीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवतु । 
काकोपि किं न कुरुते चञ्च्वा स्वोदरपूरणम् ॥३७॥ 

पश्य् 
पञ्चभिर्याति दासत्वं पुराणैः कोपि मानवः । 
कोपि लक्षैः कृती कोपि लक्षैरपि न लभ्यते ॥३८॥ 

अन्यच्च 
मनुष्यजातौ तुल्यायां भृत्यत्वम् अतिगर्हितम् । 
प्रथमो यो न तन् नापि स किं जीवत्सु गण्यते ॥३९॥ 

तथा चोक्तं 
वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । 
नारीपुरुषतोयानाम् अन्तरं हदहन्तरम् ॥४०॥ 

तथा हि स्वल्पम् अप्यतिरिच्यते 
स्वल्पस्नायुवसावशेषमलिनं निर्मांसम् अप्यस्थिकं 
श्वा लब्ध्वा परितोषम् एति न भवेत् तस्य क्षुधः शान्तये । 

सिंहो जम्बुकम् अङ्कम् आगतम् अपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं 
सर्वः कृच्छ्रगतोपि वाञ्छति जनः सत्त्वानुरूपं फलम् ॥४१॥ 

अपरं च, सेव्यसेवकयोरन्तरं पश्य् 

लाङ्गूलचालनम् अधश्चरणावपातं 
भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च । 
श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुङ्गवस्तु 
धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते ॥४२॥ 

किं च् 
यज् जीव्यते क्षणम् अपि प्रथितं मनुष्यैर्
विज्ञानविक्रमयशोभिरभज्यमानम् । 
तन् नाम जीवितम् इह प्रवदन्ति तज्ज्ञाः 
काकोपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते ॥४३॥ 

अपरं च् 
यो नात्मजे न च गुरौ न च भृत्यवर्गे 
दीने दयां न कुरुते न च बन्धुवर्गे । 
किं तस्य जीवितफलेन मनुष्यलोके 
काकोपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते ॥४४॥ 

अपरम् अपि 
अहितहितविचारशून्यबुद्धेः 
श्रुतिसमयैर्बहुभिर्बहिष्कृतस्य । 
उदरभरणमात्रकेवलेच्छोः 
पुरुषपशोश्च पशोश्च को विशेषः ॥४५॥ 

करटको ब्रूतेावां तावद् अप्रधानौ । तदाप्यावयोः किम् अनया विचारणया । 
दमनको ब्रूतेकियता कालेनामात्याः प्रधानताम् अप्रधानतां वा लभन्ते, यतः 

न कस्यचित् कश्चिद् इह स्वभावाद् 
भवत्य् उदारोभिमतः खलो वा । 
लोके गुरुत्वं विपरीततां वा 
स्वचेष्टितान्य् एव नरं नयन्ति ॥४६॥ 

किं च् 
आरोप्यते शिला शैले यत्नेन महता यथा । 
निपात्यते क्षणेनाधस्तथात्मा गुणदोषयोः ॥४७॥ 

यात्य् अधोधः व्रजत्य् उच्चैर्नरः स्वैरेव कर्मभिः । 
कूपस्य खनिता यद्वत् प्राकारस्येव कारकः ॥४८॥ 

तद् भद्रम् । स्वयत्नायत्तो ह्य् आत्मा सर्वस्य । 
करटको ब्रूतेथ भवान् किं ब्रवीति 
स आहयं तावत् स्वामी पिङ्गलकः कुतोपि कारणात् सचकितः परिवृत्योपविष्टः । 

करटको ब्रूते 
उदीरितोर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति चोदिताः । 
अनुक्तम् अप्य् ऊहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः ॥४९॥ 

आकाररिङ्गतैर्गत्या चेष्टया भाषणेन च । 
नेत्रवक्त्रविकारेण लक्ष्यतेन्तर्गतं मनः ॥५०॥ 

अत्र भयप्रस्तावे प्रज्ञाबलेनाहम् एनं स्वामिनम् आत्मीयं करिष्यामि । यतः 

प्रस्तावसदृशं वाक्यं सद्भावसदृशं प्रियम् । 
आत्मशक्तिसमं कोपं यो जानाति स पण्डितः ॥५१॥ 

करटको ब्रूतेसखे त्वं सेवानभिज्ञः । पश्य् 
अनाहूतो विशेद् यस्तु अपृष्टो बहु भाषते । 
आत्मानं मन्यते प्रीतं भूपालस्य स दुर्मतिः ॥५२॥ 

दमनको ब्रूतेभद्र ! कथम् अहं सेवानभिज्ञः पश्य् 
किम् अप्यस्ति स्वभावेन सुन्दरं वाप्यसुन्दरम् । 
यद् एव रोचते यस्मै भवेत् तत् तस्य सुन्दरम् ॥५३॥ 

यतः 
यस्य यस्य हि यो भावस्तेन तेन हि तं नरम् । 
अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रम् आत्मवशं नयेत् ॥५४॥ 

अन्यच्च 
कोत्रेत्य् अहम् इति ब्रूयात् सम्यग् आदेशयेति च । 
आज्ञाम् अवितथां कुर्याद् यथाशक्ति महीपतेः ॥५५॥ 

अपरं च् 
अल्पेच्छुर्धृतिमान् प्राज्ञश्छायेवानुगतः सदा । 
आदिष्टो न विकल्पेत स राजवसतिं वसेत् ॥५६॥ 

करटको ब्रूतेकदाचित् त्वाम् अनवसरप्रवेशाद् अवगम्यते स्वामी । 
स चाहस्त्व् एवम् । तथाप्यनुजीविना स्वामिसांनिध्यम् अवश्यं करणीयम् । यतः 

दोषभीतेरनारम्भस्तत् कापुरुषलक्षणम् । 
कैरजीर्णभयाद् भ्रातर्भोजनं परिहीयते ॥५७॥ 

पश्य् 
आसन्नम् एव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्याविहीनम् अकुलीनम् असंस्तुतं वा । 
प्रायेण भूमिपतयः प्रमदालताश्च यः पार्श्वतो वसति तं परिवेष्टयन्ति ॥५८॥ 

करटको ब्रूतेथ तत्र गत्वा किं वक्ष्यति भवान् । 
स आह्शृणु ! किम् अनुरक्तो विरक्तो वा मयि स्वामीति ज्ञास्यामि । 

करटको ब्रूतेकिं तज् ज्ञानलक्षणम् । 
दमनको ब्रूतेशृणु 

दूराद् अवेक्षणं हासः सम्प्रश्नेष्व् आदरो भृशम् । 
परोक्षेपि गुणश्लाघा स्मरणं प्रियवस्तुषु ॥५९॥ 

असेवके चानुरक्तिर्दानं सप्रियभाषणम् । 
अनुरक्तस्य चिह्नानि दोषेपि गुणसङ्ग्रहः ॥६०॥ 

अन्यच् च 
कालयापनम् आशानां वर्धनं फलखण्डनम् । 
विरक्तेश्वरचिह्नानि जानीयान्मतिमान् नरः ॥६१॥ 

एतज् ज्ञात्वा यथा चायं ममायत्तो भविष्यति । तथा वदिष्यामि । 

अपायसं दर्शनजां विपत्तिम् 
उपायसन्दर्शनजां च सिद्धिम् । 
मेधाविनो नीतिविधिप्रयुक्तां 
पुरः स्फुरन्तीम् इव दर्शयन्ति ॥६२॥ 

करटको ब्रूतेतथाप्यप्राप्ते प्रस्तावे न वक्तुम् अर्हसि, यतः 

अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् । 
लभते बुद्ध्य्अवज्ञानम् अवमानं च भारत ॥६३॥ 

दमनको ब्रूतेमित्र ! मा भैषीः ! नाहम् अप्राप्तावसरं वचनं वदिष्यामि । यतः 

आपद्य् उन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च । 
अपृष्टोपि हितान्वेषी ब्रूयात् कल्याणभाषितम् ॥६४॥ 

यदि च प्राप्तावसरेणापि मया मन्त्रो न वक्तव्यस्तदा मन्त्रित्वम् एव ममानुपपन्नम् । यतः 

कल्पयति येन वृत्तिं येन च लोके प्रशस्यते । 
स गुणस्तेन गुणिना रक्ष्यः संवर्धनीयश्च ॥६५॥ 

तद् भद्र ! अनुजानीहि माम् । गच्छामि । 
करटको ब्रूतेशुभम् अस्तु । शिवास्ते पन्थानः । यथाभिलषितम् अनुष्ठीयताम् इति । 
ततो दमनको विस्मित इव पिङ्गलकसमीपं गतः । अथ दूराद् एव सादरं राज्ञा प्रवेशितः साष्टाङ्गप्रणिपातं प्रणिपत्योपविष्टः । राजाह्चिराद् दृष्टोसि । 
दमनको ब्रूतेयद्यपि मया सेवकेन श्रीमद्देवपादानां न किंचित् प्रयोजनम् अस्ति, तथापि प्राप्तकालम् अनुजीविना सांनिध्यम् अवश्यं कर्तव्यम् इत्य् आगतोस्मि । किं च् 

दन्तस्य निर्घर्षणकेन राजन् 
कर्णस्य कण्डूयनकेन वापि । 
तृणेन कार्यं भवतीश्वराणां 
किम् अङ्गवाक्पाणिमता नरेण ॥६६॥ 

यद्यपि चिरेणावधीरितस्य देवपादैर्मे बुद्धिनाशः शक्यते, तद् अपि न शङ्कनीयम् । यतः 

कदर्थितस्यापि च धैर्यवृत्तेर्
बुद्धेर्विनाशो नहि शङ्कनीयः । 
अधःकृतस्यापि तनूनपातो 
नाधः शिखा याति कदाचिद् एव ॥६७॥ 

देव ! तत् सर्वथा विशेषज्ञेन स्वामिना भवितव्यम् । यतः 

मणिर्लुठति पादेषु काचः शिरसि धार्यते । 
यथैवास्ते तथैवास्तां काचः काचो मणिर्मणिः ॥६८॥ 

अन्यच्च 
निर्विशेषो यदा राजा समं सर्वेषु वर्तते । 
तदोद्यमसमर्थानाम् उत्साहः परिहीयते ॥६९॥ 

किं च् 
त्रिविधाः पुरुषा राजन्न् उत्तमाधममध्यमाः । 
नियोजयेत् तथैवैतांस्त्रिविधेष्व् एव कर्मसु ॥७०॥ 

यतः 
स्थान एव निज्योज्यन्ते भृत्याश्चाभरणानि च । 
नहि चूडामणिः पादे नूपुरं शिरसा कृतम् ॥७१॥ 

अपि च् 
कनकभूषणसङ्ग्रहणोचितो यदि मणिस्त्रपुणि प्रणिधीयते । 
न स विरौति न चापि न शोभते भवति योजयितुर्वचनीयता ॥७२॥ 

अन्यच्च 
मुकुटे रोपिता काचश्चरणाभरणे मणिः । 
नहि दोषो मणेरस्ति किन्तु साधोरविज्ञता ॥७३॥ 

पश्य् 
बुद्धिमान् अनुरक्तोयम् अयं शूर इतो भयम् । 
इति भृत्यविचारज्ञो भृत्यैरापूर्यते नृपः ॥७४॥ 

तथा हि 
अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च । 
पुरुषविशेषं प्राप्ता भवन्त्य् अयोग्याश्च योग्याश्च ॥७५॥ 

अन्यच्च 
किं भक्तेनासमर्थेन किं शक्तेनापकारिणा । 
भक्तं शक्तं च मां राजन् नावज्ञातुं त्वम् अर्हसि ॥७६॥ 

यतः 
अवज्ञानाद् राज्ञो भवति मतिहीनः परिजनस्
ततस्तत्प्रामाण्याद् भवति न समीपे बुधजनः । 
बुधैस्त्यक्ते राज्ये न हि भवति नीतिर्गुणवती 
विपन्नायां नीतौ सकलम् अवशं सीदति जगत् ॥७७॥ 

अपरं च् 
जनं जनपदा नित्यम् अर्चयन्ति नृपार्चितम् । 
नृपेणावमतो यस्तु स सर्वैरवमन्यते ॥७८॥ 

किं च् 
बालाद् अपि गृहीतव्यं युक्तम् उक्तं मनीषिभिः । 
रवेरविषये किं न प्रदीपस्य प्रकाशनम् ॥७९॥ 

पिङ्गलकोवदत्भद्र दमनक ! किम् एतत् त्वम् अस्मदीयप्रधानामात्यपुत्र इयन्तं कालं यावत् कुतोपि खलवाक्यान् नागतोसि । इदानीं यथाभिमतं ब्रूहि । 
दमनको ब्रूतेदेव ! पृच्छामि किंचित् । उच्यताम् । उदकार्थी स्वामी पानीयम् अपीत्वा किम् इति विस्मित इव तिष्ठति । 
पिङ्गलकोवदत्भद्रम् उक्तं त्वया । किन्त्व् एतद् रहस्यं वक्तुं काचिद् विश्वासभूमिर्नास्ति । तथापि निभृतं कृत्वा कथयामि । शृणु, सम्प्रति वनम् इदम् अपूर्वसत्त्वाधिष्ठितम् अतोस्माकं त्याज्यम् । अनेन हेतुना विस्मितोस्मि । तथा च श्रुतो मयापि महान् अपूर्वशब्दः । शब्दानुरूपेणास्य प्राणिनो महता बलेन भवितव्यम् । 
दमनको ब्रूतेदेव ! अस्ति तावद् अयं महान् भयहेतुः । स शब्दोस्याभिरप्याकर्णितः । किन्तु स किं मन्त्री यः प्रथमं भूमित्यागं पश्चाद् युद्धं चोपविशति अस्मिन् कार्यसन्देहे भृत्यानाम् उपयोग एव ज्ञातव्यः । यतः 

बन्धुस्त्रीभृत्यवर्गस्य बुद्धेः सत्त्वस्य चात्मनः । 
आपन्निकषपाषाणे नरो जानाति सारताम् ॥८०॥ 

सिंहो ब्रूतेभद्र ! महती शङ्का मां बाधते । 
दमनकः पुनराह स्वगतम्न्यथा राज्यसुखं परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुं कथं मां सम्भाषसे प्रकाशं ब्रूतेदेव ! यावद् अहं जीवामि तावद् भयं न कर्तव्यम् । किन्तु करटकादयोप्याश्वास्यन्तां यस्माद् आपत्प्रतीकारकाले दुर्लभह् पुरुषसमवायः । 
ततस्तौ दमनककरटकौ राज्ञा सर्वस्वेनापि पूजितौ भयप्रतीकारं प्रतिज्ञाय चलितौ । करटको गच्छन् दमनकम् आह्सखे ! किं शक्त्यप्रतीकारो भयहेतुरशक्यप्रतीकारो वेति न ज्ञात्वा भयोपशमं प्रतिज्ञाय कथम् अयं महाप्रसादो गृहीतः यतोनुपकुर्वाणो न कस्याप्य् उपायनं गृह्णीयाद् विशेषतो राज्ञः । पश्य् 

यस्य प्रसादे पद्मास्ते विजयश्च पराक्रमे । 
मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः ॥८१॥ 

तथा हि 
बालोपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः । 
महती देवता ह्य् एषा नररूपेण तिष्ठति ॥८२॥ 

दमनको विहस्याह्मित्र ! तूष्णीम् आस्यताम् । ज्ञातं मया भयकारणम् । बलीवर्दनर्दितं तत् । वृषभाश्चास्माकम् अपि भक्ष्याः । किं पुनः सिंहस्य । 
करटको ब्रूतेयद्य् एवं तदा किम् पुनः स्वामित्रासस्तत्रैव किम् इति नापनीतः । 
दमनको ब्रूतेयदि स्वामित्रासस्तत्रैव मुच्यते तदा कथम् अयं महाप्रसादलाभः स्यात् । अपरं च् 

निरपेक्षो न कर्तव्यो भृत्यै स्वामी कदाचन । 
निरपेक्षं प्रभुं कृत्वा भृत्यः स्याद् दधिकर्णवत् ॥८३॥ 

करटकः पृच्छतिकथम् एतत् 
दमनकः कथयति