विष्णुपुराणम्/षष्टांशः/अध्यायः ३
सर्व्वेषामेव भूतानां त्रिविधः प्रितसञ्चरः ।
	नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिको मतः ।। ६-३-१ ।।

	ब्राह्मो नैमित्तिकस्तेषां कल्पान्ते प्रतिसञ्चरः ।
	आत्यन्तिकश्व मोक्षाख्यः प्राकृतो द्रिपरार्द्धिकः ।। ६-३-२ ।।

		मैत्रेय उवाच ।
	परार्द्धसंख्यां भगवन्! ममाचक्ष यया तु सः ।
	द्रिगुणीकृतया ज्ञयेः प्राकृतः प्रतिसञ्चरः ।। ६-३-२ ।।

		पराशर उवाच ।
	स्थानात् स्थानं दशगुणमेकस्माद् गण्यते द्रिज!
	ततोऽष्टादशमे स्थाने परार्द्धमभिघीयते ।। ६-३-४ ।।

	परार्द्धद्रिगुणं यत्तु प्राकृतः प्रलयो द्रिज!
	तदाव्यक्तेऽखिलं व्यक्तं स्वहेतौ लयमेति वै ।। ६-३-५ ।।

	निमेषो मानुषो योऽयं मात्रामात्रप्रमाणतः ।
	तैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत् काष्ठास्तथा कलाः ।। ६-३-६ ।।

	नाड़िका तु प्रमाणेन कला दश च पञ्च च ।
	उन्मानेनाम्भसः सा तु पलान्यर्द्धत्रयोदश ।। ६-३-७ ।।

	हेममाषैः कृतिच्छिद्रश्वतुर्भिश्वतुरङ्गु लैः ।
	मागधेन प्रमाणेन जलप्रस्थस्तु स स्मृतः ।। ६-३-८ ।।

	नाड़िकाभ्यामथ द्राभ्यां मुहूर्त्तो द्रिजसत्तम!
	अहोरात्रं मुहूर्त्तास्तु त्रिंशन्मासो दिनैस्तथा ।। ६-३-९ ।।

	मासैर्द्रादशभिर्वर्षमहोरात्रन्तु तद्दिवि ।
	त्रिभिर्वर्षशतैर्वर्ष षष्ट्या चैवासुरद्रिषाम् ।। ६-३-१० ।।

	तैस्तु द्रादसोहस्त्र चतुर्युगमुदाह्टतम् ।
	चतुर्युगसहस्त्रन्तु कथ्यते ब्रह्मणो दिनम् ।। ६-३-११ ।।

	स कल्पोऽप्यत्र मनवश्वतुर्द्दश महामुने !
	तदन्ते चैव मैत्रेय! ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।। ६-३-१२ ।।

	तंस्य स्वरूपमत्युग्र मैत्रेय गदतो मम ।
	श्रृणुष्व प्राकृतं भूयस्तव वक्ष्याम्यहं लयम् ।। ६-३-१३ ।।

	चतुर्युगसहस्त्रान्ते क्षीणप्राये महीतले ।
	अनावृष्टिरतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी ।। ६-३-१४ ।।

	ततो यान्यल्पसाराणि तानि तत्त्वान्यशेषतः ।
	क्षयं यान्ति मुनिश्वेष्ठ!पार्थिवान्यत्र पीड़नात् ।। ६-३-१५ ।।

	ततः स भगवान् विष्णू रुद्ररूपधरोऽव्ययः ।
	क्षयाय यतते कर्त्तुमात्मस्थाः सकलाः वाजाः ।। ६-३-१६ ।।

	ततः स भगवान् विष्णुर्भानोः सप्तसु रश्मिषु ।
	स्थितः पिबत्यशेषाणि जलानि मुनिसत्तम ।। ६-३-१७ ।।

	पीत्वार्म्भासि समस्तानि प्राणिभूमिगतानि वै ।
	शोषं नयति मैत्रय!समस्तं पृथिवीतलम् ।। ६-३-१८ ।।

	सरित्-समुद्र-शैलेषु शैल-प्रस्त्रवणेषु च ।
	पातालेषु च यत्तोय तत् सर्व्वं नयति क्षयम् ।। ६-३-१९ ।।

	ततस्तस्यानुभावेन तोयाहारोपवृहिताः ।
	त एव रश्मयः सप्त जायन्ते स्प्त भास्कराः ।। ६-३-२० ।।

	अधश्वोदूर्ध्वञ्च ते दीप्यास्ततः स्पत दिंवाकराः ।
	दहन्त्यशेषं त्रेलोक्यं सपातालतलं द्रिज ।। ६-३-२१ ।।

	दह्यमानन्तु तैर्दीप्तैस्त्रैलोक्यं द्रिज!भास्करेः ।
	साद्रिनद्यर्णावाभोगं निःस्नेहमति जायते ।। ६-३-२२ ।।

	ततो निर्दग्धवृक्षाम्बु त्रैलोक्यमखिल द्रिज!
	भवत्येका च वसुधा कूर्म्मपृष्ठोपमाकृतिः ।। ६-३-२३ ।।

	ततः कालाग्रिरुद्रोऽसौ भूत्वा सर्व्वहरो हरिः ।
	शेषनिः श्वाससम्भूतः पातालानि बभिस्त्यधः ।। ६-३-२४ ।।

	पातालानि समस्तानि स दग्ध्वा ज्वलनो महान् ।	
	भूमिमभ्येत्य सकलं बभस्ति वसुधातलम् ।। ६-३-२५ ।।

	भुवर्लोकं ततः सर्व्वं स्वर्लोकञ्च सुदारुणः ।
	ज्वालामालामहावर्त्तस्तत्रैव परिवर्त्तते ।। ६-३-२६ ।।

	अम्बरीषमिवाभाति त्रैलोक्यमखिलं तदा ।
	ज्वालावर्त्तपरीवारमुपक्षीणचराचरम् ।। ६-३-२७ ।।

	ततस्तापपरीतास्तु लोकदूयनिवासिनः ।
	कृताधिकारा गच्छन्ति महर्लोकं महामुने ।। ६-३-२८ ।।

	तस्मादपि महातापतप्ता लोकास्ततः परम् ।
	गच्छन्ति जनलोकं ते दशावृत्त्या परैषिणः ।। ६-३-२९ ।।

	ततो दग्ध्वा जगत् सर्व्वं रुद्ररूपी जनार्द्दनः।
	मुखनिःश्वासजान् मेघान् करोति मुनिसत्तम् ।। ६-३-३० ।।

	ततो गजकुलप्रख्यास्तड़ित्वन्तो निनादिनः ।
	उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्रि घोराः संवर्त्तका घनाः ।। ६-३-३१ ।।

	केचिन्नीलोतूपलश्यामाः केचित् कुमुदसन्निभाः ।
	धूमवर्णा घनाः केचित् केचित् पीताः परोधराः ।। ६-३-३२ ।।

	केचिद्रासभवर्णाभा लाक्षारसनिभास्तथा ।
	केचिद्रैदूर्य्यसङ्काशा इन्द्रनीलनिभाः परे ।। ६-३-३३ ।।

	शङ्खकुन्दनिभाश्वान्ये जात्यञ्जननिबास्तथा ।
	इन्द्रगोपनिभाः केचिनूमनः शिलनिभास्तथा ।। ६-३-३४ ।।

	चाषपत्रनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना घनाः ।
	केचित् पुरवरावकाराः केचित् पर्व्वतसन्नभाः ।। ६-३-३५ ।।

	कूटागारनिभाश्वान्ये केचित् स्थूलनिभा घनाः ।
	महारावा महाकायाः पूरयन्ति नभस्तलम् ।। ६-३-३६ ।।

	वर्षन्तस्ते महासारै-स्तमग्रिमतिभैरवम् ।
	शमयन्त्यखिलं विप्र! त्रैलोक्यान्तरविस्तृतम् ।। ६-३-३७ ।।

	नष्टे चाग्रौ शतं तेऽपि वर्षाणामनिवारिताः ।
	प्लावयन्तो जगत् सर्वं वर्षन्ति मुनिसत्तम ।। ६-३-३८ ।।

	धाराभिरक्षमात्राभिः प्लावयित्वाखिलं भुवम् ।
	भुवर्लोकं तथैवोर्द्ध्व प्लावयन्ति दिवं द्रिज ।। ६-३-३९ ।।

	अन्धरारीकृते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
	वर्षन्ति ते महामेघा वर्षाणामधिकं शतम ।। ६-३-४० ।।

श्रीविष्णुपुराणम्-षष्टांशः