गरुडपुराणम्/आचारकाण्डः/अध्यायः १५६
श्रीगरुडमहापुराणम् १५६
धन्वन्तरिरुवाच  ।
अथार्शसां निदानं च व्याख्यास्यमि च सुश्रुत !  ।
सर्वदा प्राणिनां मांसे कीलकाः प्रभवन्ति ये  ॥ १,१५६.१ ॥
अर्शांसि तस्मादुच्यन्ते गुदमार्गनिरोधनात् ।
दोषस्त्वङ्मांसमेदांसि सन्दूष्य विविधाकृतीन्  ॥ १,१५६.२ ॥
मांसांकुरानपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि ताञ्जगुः  ।
सहजन्मान्तरोत्थेन भेदो द्वेधा समासतः  ॥ १,१५६.३ ॥
शुष्काग्रावाविभेदाश्च गुदस्थानानुसंश्रयाः  ।
अर्धपञ्चाङ्गुलिस्तस्मिंस्तिस्रोऽघ्यर्धाङ्गुलिस्थिताः  ॥ १,१५६.४ ॥
बाल्यप्रवाहिणी तासामन्त्रमध्ये विसर्जिनी  ।
बाह्यासंवरणे तस्या गुदादौ बहिरङ्गुले  ॥ १,१५६.५ ॥
सार्धाङ्गुलप्रमाणेन रोमाण्यत्र ततः परम्  ।
तत्र हेतुः सहोत्थानां बाल्ये बीजोपतप्तता  ॥ १,१५६.६ ॥
अर्शसां बीजसृष्टिस्तु मातापित्रपचारतः  ।
देवतानां प्रकोपे हि सान्निपातस्य चान्यतः  ॥ १,१५६.७ ॥
असाध्या एवमाख्याताः सर्वे रोगाः कुलोद्भवाः  ।
सहजानि विशेषेण रूक्षदुर्दर्शनानि तु  ॥ १,१५६.८ ॥
अन्तर्मुखानि पाण्डूनि दारुणोपद्रवाणि च  ।
योज्यानि च पृथोग्दोषसंसर्गनिचयात्स्वतः  ॥ १,१५६.९ ॥
शुष्काणि वातश्लेष्मभ्यामार्द्राणि त्वस्य पित्ततः  ।
दोषप्रकोपहेतुस्तु प्रागुक्तेवस्त्रसादिनि  ॥ १,१५६.१० ॥
अग्नौ मलेऽतिनिचिते पुनश्चायं (ति) व्यवायतः  ।
पानसंक्षोभविषमकठिनक्षुद्रकाशनात् ॥ १,१५६.११ ॥
बस्तिनेत्रगलौष्ठोत्थतलभेदादिघट्टनात् ।
भृशशीताम्बुसंस्पर्शप्रततातिप्रवाहणात् ॥ १,१५६.१२ ॥
गतमूत्रशकृद्वेगधारणात्तदुदीरणात् ।
जुगुप्सातीसारमेव ग्रहणी सोऽप्युपद्रवः  ॥ १,१५६.१३ ॥
कर्षणाद्विषमादेश्चचेष्टाभ्यो योषितां पुनः  ।
आमगर्भप्रपतनाद्गर्भवृद्धिप्रपीडनात् ॥ १,१५६.१४ ॥
ईदृशैश्चापरैर्वायुरपानः कुपितो मले  ।
पायोर्वलीषु सद्रवृत्तिभास्वन्निः पूर्णमूर्तिषु  ॥ १,१५६.१५ ॥
जायन्तेर्ऽशांसितु तत्पूर्वं लक्षणं वह्निमन्दता  ।
विष्टम्भः सास्थिसदनं पिण्डि (ष्ट) कोद्वेष्टनं भ्रमः  ॥ १,१५६.१६ ॥
सान्द्रोत्थोनेत्रयोः शोथः शकृद्भवेदोऽथ वा ग्रहः  ।
मारुतः पुरतो मूढः प्रायो नाभेरधश्चरन्  ॥ १,१५६.१७ ॥
सरक्तः परिकृन्तंश्च कृच्छ्रादाकुञ्चति श्वसन्  ।
अन्त्रकूजनमाटोपः क्षारितोद्गारभूरिता  ॥ १,१५६.१८ ॥
प्रभूतमूत्रमल्पा विडश्रद्धा धूम्रकोष्ठकः  ।
शिरः पृष्ठोरसां शूलमालस्यं भिन्नवर्चसम्  ॥ १,१५६.१९ ॥
इन्द्रियार्थेषु लौल्यं च क्रोधो दुः खोपचारतः  ।
आशङ्का ग्रहणी शोथः पाण्डुगुल्मोदरेषु च  ॥ १,१५६.२० ॥
एतान्येव विवर्धन्ते जातेष्वहतनामसु  ।
निवर्तमानो मानो हि तैरधोमार्गरोधतः  ॥ १,१५६.२१ ॥
क्षोभयेदनिलानन्यान् सर्वेन्द्रियशरीगान्  ।
तथा मूत्रशकृत्पित्तकफान्वायुश्च शोषयन्  ॥ १,१५६.२२ ॥
मुष्णात्यग्निं ततः सर्वे भवन्ति प्रायशोर्ऽशसः  ।
कृशो भृशं हतोत्साहो दीनः क्षामोऽथ निष्प्रभः  ॥ १,१५६.२३ ॥
असारी विगतच्छायो जन्तुदग्ध इवद्रुम  ।
कृच्छ्रैरुग्रद्रवैर्ग्रस्तो यक्ष्मोक्तैर्मर्मपीडनैः  ॥ १,१५६.२४ ॥
तथा काशपिपासास्यवैरस्यश्वासपीनसैः  ।
क्लमाङ्गभङ्गवमथुक्षवथुश्वयथुज्वरैः  ॥ १,१५६.२५ ॥
क्लैब्यबाधिर्यस्तैमित्यशर्करापरिपीडितः  ।
क्षामो भिन्नस्वरो ध्यायन्मुहुः ष्ठीवन्नरोचकी  ॥ १,१५६.२६ ॥
सर्वपर्वास्थिहृन्नाभीपायुवङ्क्षणशूलवान्  ।
गुदेनस्त्रवता पित्तं बलाकोदरसन्निभम्  ॥ १,१५६.२७ ॥
विशुष्कं चैव मुक्ताग्रं पक्वामं चान्तरान्तरम्  ।
पाण्डुपित्तं हरिद्राक्तं पिच्छिलं चोपवेश्यते  ॥ १,१५६.२८ ॥
गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमचिमान्विताः  ।
पीनाङ्गारारुणाः स्तब्धा विषमाः परुषाकराः  ॥ १,१५६.२९ ॥
मिथो विसदृश वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटि(रि) ताननाः  ।
शिम्बीखर्जृरकर्कन्धूकार्पासफलसन्निभाः  ॥ १,१५६.३० ॥
केचित्कदम्बपुष्पाभाः केचित्सिद्धार्थकोपमाः  ।
शिरः पार्श्वांसजङ्घोरुवङ्क्षणाद्यधिकव्यथाः  ॥ १,१५६.३१ ॥
क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्गहारोचकप्रदाः  ।
कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः  ॥ १,१५६.३२ ॥
तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम्  ।
रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धमुपवेश्यते  ॥ १,१५६.३३ ॥
कृष्णत्वग्बद्धविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते  ।
गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासंभवस्तस्य चैव हि  ॥ १,१५६.३४ ॥
पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः  ।
तन्वग्रस्त्राविणो विश्रास्तनवो मृदवः श्लथाः  ॥ १,१५६.३५ ॥
शुकजिह्वा यकृत्खण्डजलौकावक्त्रसन्निभाः  ।
दाहशो (ष) कज्वरस्वेदतृण्मूर्छारुचिमोहदाः  ॥ १,१५६.३६ ॥
सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः  ।
यवमध्या हरित्पीतहारिद्रत्वङ्नखादयः  ॥ १,१५६.३७ ॥
श्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः  ।
उत्सन्नोपचितस्निग्धस्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः  ॥ १,१५६.३८ ॥
पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः  ।
करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः  ॥ १,१५६.३९ ॥
वङ्क्षणानाहिनः पुयुबस्तिनाभिविकर्तनाः  ।
सकाशश्वासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः  ॥ १,१५६.४० ॥
महकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरक्षारकारिणः  ।
क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्द्यतीसारादिविकारदाः  ॥ १,१५६.४१ ॥
वसाभसकफप्राज्यपुरीषासृक्प्रवाहिकाः  ।
न स्त्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः  ॥ १,१५६.४२ ॥
संसृष्टलिङ्गत्संसर्गनिचयात्सर्वलक्षणाः  ।
रक्तोल्बणा गुदे कीलाः पीताकृतिसमन्विताः  ॥ १,१५६.४३ ॥
वटप्रसेहसदृशाः गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः  ।
तेऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविष्टंभपीडिताः  ॥ १,१५६.४४ ॥
स्त्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः  ।
केकाभः पीड्यते दुः खैः शोणितक्षयसम्भवैः  ॥ १,१५६.४५ ॥
हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः  ।
मुद्गकोद्रवजंबीरकरीरचणकादिभिः  ॥ १,१५६.४६ ॥
रूक्षैः संग्राहिभिर्वायुर्विट्स्थाने कुपितो बली  ।
अधोवहानि स्रोतांसि संरुध्याधः प्रशोषयन्  ॥ १,१५६.४७ ॥
पुरीषं वातविष्णूत्रसंगं कुर्वीत दारुणम्?  ।
तेन तीव्रा रुजा कोष्ठपृष्ठहृत्पार्श्वगा भवेत् ॥ १,१५६.४८ ॥
आध्मानमुदरे विष्ठा हृल्लासपरिकर्तने  ।
बस्तौ च सुतरां शूलो गण्डश्वयथुसंभवः  ॥ १,१५६.४९ ॥
पवनस्योर्ध्वगामित्वात्ततश्छर्द्यरुचिज्वराः  ।
हृद्रोगग्रहणीदोषमूत्रसंगप्रवाहिकाः  ॥ १,१५६.५० ॥
बाधिर्यातिशिरः श्वासशिरोरुक्काशपीनसाः?  ।
मनोविकारस्तृट्श्वासपित्तगुल्मोदरादयः  ॥ १,१५६.५१ ॥
एते च वातजा रोगा जायन्ते भृशदारुणाः  ।
दुर्नामामृत्यूदावर्तपरमोऽयमुपद्रवः  ॥ १,१५६.५२ ॥
वाताभिभूतकोष्ठानां तैर्विनापि विजायते  ।
सहजानि तु दोषाणि यानि चाभ्यन्तरे वलौ  ॥ १,१५६.५३ ॥
स्थितानि तान्यसाध्यानि याप्यन्तेऽग्निबलादिभिः  ।
द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वला यान्याश्रितानि च  ॥ १,१५६.५४ ॥
कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च  ।
बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च  ॥ १,१५६.५५ ॥
अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पत्तिकानि च  ।
मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं नाभिजानि तु  ॥ १,१५६.५६ ॥
गण्डूपदस्य रूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च  ।
व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः  ॥ १,१५६.५७ ॥
कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं च तद्विदुः  ।
वातेन तोदः पारुष्यं पित्तादसितवक्त्रता  ॥ १,१५६.५८ ॥
श्लेष्मणः स्निग्धता तस्य ग्रथितत्वं सवर्णता  ।
अर्शसां प्रशमे यत्नमाशु कुर्वीत बुद्धिमान्  ।
तान्याशु हि गदन्धा (कार्) य्य कुर्युर्बद्धगुदोदरम्  ॥ १,१५६.५९ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डेर्ऽशोनिदाना नाम षट्पञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

आचारकाण्डः