भृगुसंहिता/एकोनविंशोऽध्यायः
अथैकोनविंशोऽध्यायः.	
भगवदर्चनम्	
अत ऊर्ध्वं ध्रुवार्चायां अर्चनं संप्रवक्ष्यते   ।	
मूर्धादि पीठात्सन्न्यस्तपुष्पादीन्यपि शोधयेत् ।। १९.१  ।।	
योगवीरार्चनं स्याच्चेत्त्रिकालं स्नानमाचरेथ् ।	
प्रातर्मध्याह्नयोर्वाथ योगपीठेध्रुवार्ऽचनं  ।। १९.२  ।।	
भोगमेव ध्रुवार्चायां प्रातर्मध्याह्न योरपि   ।	
त्रिकालं वाथ संस्नाप्य ध्रुवार्चायां विशेषतः   ।। १९.३  ।।	
वस्त्रादीन्यपि संशोध्य पुष्पन्यासं च पूर्ववत्।	
शिवादीनर्चयित्वातु पादपीठे समन्ततः   ।। १९.४  ।।	
तथासनाद्यैस्सर्वैश्च त्रिसंध्यं चार्चयेद्बुधः   ।	
अर्धयामे तु पूर्वान्तमर्चयित्वा च पूर्ववत् ।। १९.५  ।।	
हविर्नि वेदयेच्चैवानुक्तमस्यच्च पूर्ववथ् ।	
आवाहनविसर्गौ तुन कुर्यादिति शासनं  ।। १९.६  ।।	
अथ वक्ष्येर्ऽचनान्तेतु विधानं प्रति कर्मणां  ।	
सौवर्णमुत्तमं पात्रं राजतं मध्यमे भवेथ् ।। १९.७  ।।	
अधमं ताम्रपात्रं तु त्रिविधं पात्र मुच्यते   ।	
त्रितालमुत्तमं प्रोक्तं द्वितालं मध्यमं भवेत् ।। १९.८  ।।	
अधमं त्वेकतालं स्यात्त्रिविधं पात्रविस्तरं  ।	
विस्तारेण समाख्यातं तयोर्मध्यममध्यमं  ।। १९.९  ।।	
तस्य मध्ये त्रिभागैकं कर्णिकांगुलमुच्छ्रयं  ।	
परेतोऽष्टदलं कुर्यात्कर्णिकोच्छ्रयमानतः   ।। १९.१०  ।।	
द्व्यङ्गुलं मूलनाहं स्यात्तदग्रं त्वर्धनाहकं  ।	
किञ्चित्फलांबुजाकारमग्रं कुर्याद्विचक्षणः   ।। १९.११  ।।	
द्विप्रस्थतण्डुलैः पक्वमन्नं तत्रैव निक्षिपेत्।	
अभिघार्य घृतेनैव अष्टांगुलसमुन्नतं  ।। १९.१२  ।।	
दशाङ्गुलं वा उत्सेधं द्वादशांगुलमेववा   ।	
तत्पात्रञ्च समादाय कौतुकाग्रे निधाय च   ।। १९.१३  ।।	
कौतुकाच्छक्तिमादाय चार्चयेदष्टविग्रहैः   ।	
"परब्रह्माण मित्युक्त्वा परमात्मानमित्यपि   ।। १९.१४  ।।	
भक्तवत्सलं योगेशंऽ चतुर्मूर्तिभिरर्चयेथ् ।	
प्रातःपुष्पबलिं कुर्यान्मध्याह्नेन्नबलिं तथा   ।। १९.१५  ।।	
साये त्वर्घ्यबलिं कुर्यात्पूर्वमेव प्रचोदितं  ।	
तण्डुलैः कुडुबैश्चापि यथालाभमथापि वा   ।। १९.१६  ।।	
श्रुतं चार्घ्यबलिं कुर्यात्पुष्बं तु चतुरङ्गुलं  ।	
शिष्यमाहूय तत्काले सोष्णीषं सोत्तरीयकं  ।। १९.१७  ।।	
शिष्यं गरुड वत्स्मृत्वा पात्रमुद्धृत्यतत्र वै   ।	
"उदुत्यऽमिति मन्त्रेण शिष्यस्तच्छिरसि न्यसेथ् ।। १९.१८  ।।	
प्रदक्षिणं ततः कुर्यात्कुर्याच्छब्दरवैर्युतं  ।	
वितानछत्रसंयुक्तं पिञ्छचामरसंयुतं  ।। १९.१९  ।।	
धूपदीपसमायुक्तं शनैःकुर्यात्प्रदक्षिणं  ।	
प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा प्रविशेदालयं भुधः   ।। १९.२०  ।।	
भूतपीठान्तरे तिष्ठेद्गृह्णीयात्तु तदर्चकः   ।	
कौतुकाग्रेतु सन्न्यस्य ओङ्कारेण निवेशयेत् ।। १९.२१  ।।	
बल्यग्रं खण्डयित्वातु सेनेशाय निवेदयेथ् ।	
तच्छेषं सोदकं चैव भूतपीठे तु निक्षिपेत्।। १९.२२  ।।	
उत्सवं कर्तुकामश्चेत्त्रिसंधिष्वेवमुत्तमं  ।	
सायं प्रातर्मध्यमं स्यात्सायं चैवाधमं भवेत्।। १९.२३  ।।	
बलिं च बलिबेरं वा कारयेदिति के च न   ।	
बल्यर्थं क्लप्तदेवस्य चोर्ध्वमानमुदाहृतं  ।। १९.२४  ।।	
महाबेरस्य हस्तेन चैकविंशतिकांगुलं  ।	
सप्तदशाङ्गुलं विद्याद्द्वादशांगुलमेव वा   ।। १९.२५  ।।	
श्रेष्ठमध्यकनिष्ठानि त्रिविधं मानमाचरेथ् ।	
अर्चाबेरत्रिभागै कमुत्तमप्रतिमाभवेथ् ।। १९.२६  ।।	
तन्मानस्य दशांशेन त्वेकोनं मध्यमं भवेत् ।	
मध्यमस्य दशांशेन त्वेकोनमधमं भवेत् ।। १९.२७  ।।	
महतो मूलबेरस्य मुखायामं प्रशस्यते   ।	
बल्यर्थं प्रतिमां कुर्यात्सर्वेषां स्थापनं भवेत् ।। १९.२८  ।।	
सौवर्णं राजतं ताम्रं श्रेष्ठमध्यमगौणतः   ।	
रत्नजप्रतिमां कुर्यान्मानोन्मानं न विद्यते   ।। १९.२९  ।।	
उष्णीषं गोलकं ज्ञेयं शिरोमानं त्रिमात्रकं  ।	
केशान्तार्चा समं भागं संगमात्पुटसूत्रकं  ।। १९.३०  ।।	
पुटसूत्राद्धनुपर्यन्तमेकमेकन्तु भागशः   ।	
गलमर्धाङ्गुलं विन्द्यान्मात्रार्धं ग्रीवमुच्यते   ।। १९.३१  ।।	
हिक्काहृदयपर्यन्तं मुखं मात्राधिकं भवेथ् ।	
हृदयं नाभि तथैवोक्तं तदधस्तात्तु तत्समं  ।। १९.३२  ।।	
ऊरू च द्विमुखायामं गोलकोत्सेधमिष्यते   ।	
चरणं जानुमानं च कालायपुरतो परम्?   ।। १९.३३  ।।	
हिक्कासूत्रादधस्तात्तु बाहुद्विमुखनेत्रकं  ।	
प्रकोष्ठं मुखबन्धं च मुखमर्धाधिकं भवेत्। १९.३४  ।।	
मणिबन्धाङ्गुलस्याग्रे मुखयामं प्रशस्यते   ।	
चतुर्भुजं च कृत्वा तु मानमेवमुदाहृतं  ।। १९.३५  ।।	
.........वकुर्यात्पद्माकारं तु गोलकं  ।	
अथ वक्ष्ये विशेषेण हविष्पाकं विधानतः   ।। १९.३६  ।।	
पक्त्वा वित्तानुसारेण हवींष्यपि च कल्पयेथ् ।	
अल्पे महति वा तुल्यं फलमाढ्यदरिद्रयोः   ।। १९.३७  ।।	
निवेदयित्वा देवेशं कल्याणं कारयेद्बुधः   ।	
अवदत्वा? घृतं यत्तु कल्याणमशुभायवै   ।। १९.३८  ।।	
अलाभे चैव सर्वेषां व्रीहीणां तण्डुलां ःस्तथा   ।	
शतद्वयं पञ्चविंशद्व्रीहिभिः पूरितं तु यथ् ।	
शुक्तिमात्रमिति ख्यातं मानं तेनैव कारयेथ् ।। १९.४०  ।।	
तद्द्वयं तिलमित्युक्तं प्रकुञ्चं स्यात्तिलद्वयं  ।	
प्रसृतिस्तद्द्वयं प्रोक्तं कुडुबं प्रसृतिद्वयं  ।। १९.४१  ।।	
अञ्जलि स्तद्द्वयं प्रोक्तं प्रस्थं स्यादञ्जलिद्वयं  ।	
पात्रं प्रस्थद्वयं प्रोक्तमाढकं तद्द्वयं भवेथ् ।। १९.४२  ।।	
चतुराढकसंयुक्तं द्रोणमित्यभिधीयते   ।	
द्रोणद्वयं भवेत्खारी भारङ्खारीद्वयं भवेत्।। १९.४३  ।।	
द्रोणतण्डुलसंयुक्तमुत्तमं हविरुच्यते   ।	
तदर्धं मध्यमं प्रोक्तन्तदर्धमधमं भवेथ् ।। १९.४४  ।।	
उत्तमोत्तममित्युक्तमष्टद्रोणैन्तु तण्डुलैः   ।	
अधिकं यद्भवेत्तस्मात्प्रोक्तं सर्वं महाहविः   ।। १९.४५  ।।	
तदर्धैस्तण्डुलैः सिद्धं मध्यमं हविरुच्यते   ।	
षड्द्रोणैस्तण्डुलैः सिद्धं हविरुत्तममध्यमं  ।। १९.४६  ।।	
द्रोणहीनं भवेत्तस्मादुत्तमाधममुच्यते   ।	
मध्यमोत्तममित्युक्तं चतुर्द्रेणैस्तु तण्डुलैः   ।। १९.४७  ।।	
द्रोणत्रयं भवेद्यत्र कृतं मध्यममध्यमं  ।	
मध्यमाधममित्युक्तं द्रोणद्वयकृतं हविः   ।। १९.४८  ।।	
द्रोणेन तण्डुलेनैव निवेद्यऽमधमोत्तमं  ।	
तस्य मध्यममित्युक्तमाढकद्वय सम्मितं  ।। १९.४९  ।।	
आढकेन तु संयुक्त मधसूधममुच्यते   ।	
तण्डुलानाढकार्धं तु देवीनां तु प्रकल्पयेत् ।। १९.५०  ।।	
चरुप्रस्थद्वयं प्रोक्तं हविराढकमुच्यते   ।	
प्रस्थं कुडुबसंयुक्तं पिशाचानां बलिर्भवेत् ।। १९.५१  ।।	
गन्धवर्णरसैर्जुष्टाः प्रग्राह्यास्तण्डुलास्तथा   ।	
प्रक्षाल्य तण्डुलान्सम्यक्निष्बीड्य च पुनःपुनः   ।। १९.५२  ।।	
चतुः प्रक्षालनं कृत्वा "प्रजास्थाऽलीति मन्त्रतः   ।	
"ऊर्जस्वऽतीति मन्त्रेण पात्रे प्रक्षिप्य तण्डुलान्  ।। १९.५३  ।।	
छुल्ल्यामारोपयेत्पश्चा "द्विष्णवे जुष्टऽमित्यपि   ।	
"वाचस्पऽतीति मन्त्रेण हविस्स्विन्नन्तु पाचयेत् ।। १९.५४  ।।	
धूमगन्धरसं स्विन्नमतिपक्वं च शीतलं  ।	
केशकीटापविद्धन्तु त्यजेत्पर्युषितं तथा   ।। १९.५५  ।।	
मुद्गं चैव महामुद्गं कूटस्थं राजमाषकं  ।	
कदली पनसं चैव कूश्माण्डं बृहती तथा   ।। १९.५६  ।।	
कन्दमूलफलान्यन्ये साराढ्या उपदंशकाः   ।	
गुडं दधि समायुक्तमाज्ययुक्तं.........   ।। १९.५७  ।।	
हविःकृत्वा चतुर्भागमूर्ध्वभागे निवेदयेथ् ।	
अधस्तादेकभागेन होमार्थं बलये तथा   ।। १९.५८  ।।	
यदंशं पात्रसंशिष्टं पूजायैव च निर्मितं  ।	
सौवर्णे राजते पात्रे काञ्च्ये ताम्रे निवेदयेत् ।। १९.५९  ।।	
अग्नि कार्यावशिष्टं च बलिशिष्टं च यद्धविः   ।	
तत्सर्वं पूजकायैव प्रोक्तमेवं मनीषिभिः   ।। १९.६०  ।।	
द्वितीयावरणे प्रोक्तमाग्नेय्यां पचनालयं  ।	
अर्चकस्य गृहे वापि पाचयित्वा निवेदयेत् ।। १९.६१  ।।	
प्रणिधिं चाज्यस्थालीं च प्रोक्षणीपात्रमेव च   ।	
अर्घ्यप्रदानपात्रं च कुडुबेन प्रपूरितं  ।। १९.६२  ।।	
हविःपात्रप्रमाणन्तं बलिपात्रप्रमाणतः   ।	
पानीयदानपात्रं च कांस्यं शुक्तिजमेव वा   ।। १९.६३  ।।	
हिरण्मयं वा रौप्यं वा यधाशोभमलङ्कृतं  ।	
तांबूलदाने प्येवं स्यात्सौवर्णं कांस्यमेव हि   ।। १९.६४  ।।	
दपन्णं च प्रदातव्यं ध्रुवानससमं भवेथ् ।	
आवाहनार्थप्रणिथिं प्रस्थमात्र प्रपूरितं  ।। १९.६५  ।।	
कलुषं कृमिशैवालयुक्तं सूत्रविवर्जितं  ।	
गन्धवर्णरसैर्जुष्टमशुचिस्थानमाश्रितं  ।। १९.६६  ।।	
पङ्काश्मदूषितं चैव सामुद्रं पल्वलोदकं  ।	
अग्राह्यमुदकं ग्राह्यमेभिर्देषैर्विवर्जितं  ।। १९.६७  ।।	
उत्तमं त्रिगुणैरद्भिस्सानं चाथममुच्यते   ।	
अभिषेको नदीभ्नन्तु मध्यमे मध्यमं बवेथ् ।। १९.६८  ।।	
उशीरचन्दनोपेतं यज्जलं पाद्यमुच्यते   ।	
एलालवङ्गतक्कोलजातीफलसमन्वितं  ।। १९.६९  ।।	
आप आचमनीयार्थमुशीरामयचन्दनैः   ।	
आपःक्षीरकुशाग्रादि यवसिद्धार्थतण्डुलैः   ।। १९.७०  ।।	
तिलव्रीहि समायुक्तैरर्घ्य मष्टाङ्ग मुच्यते   ।	
चन्दनं चागुरुश्चैव कुङ्कुमं गन्ध उच्यते,   ।। १९.७१  ।।	
एकं द्वयं त्रयं वापि कर्बूरेण चतुष्टयं  ।	
उशीरचन्टनोपेतं घृतयुक्तं घृताप्लुतं  ।। १९.७२  ।।	
किञ्चित्कर्बूरसंयुक्तं धूपमित्युच्यते बुधैः   ।	
गोघृतेन कृतं यत्तु दीपमुत्तममुच्यते   ।। १९.७३  ।।	
चतुरङ्गुलमायामं राजसं दीपमेव हि   ।	
दीपं तत्त्षङ्गुलायामं मध्यमं दीपमुच्यते   ।। १९.७४  ।।	
अधमं तु भवेद्दीपमङ्गुलद्वयसम्मितं  ।	
कापिलेन गृतेनापि कृतं कर्बूरवर्तिकं  ।। १९.७५  ।।	
दीपं विष्णुप्रियं प्रोक्तं सर्वसिद्धिप्रदायकं  ।	
तामसं तु भवेद्दीपं माहिषेण तु सर्पिषा   ।। १९.७६  ।।	
वृक्षबीजोद्भवस्नेहदीपं पैशाचमुच्यते   ।	
तामसं वापि पैशाचमयोग्यं दीपमुच्यते   ।। १९.७७  ।।	
क्ष्ॐअं कार्पासजं वस्त्रं वक्षभेदाङ्गसंभवं  ।	
दशहस्तायतं चैव विस्तारं तु द्विहस्तकं  ।। १९.७८  ।।	
मनोहरं तु सुश्लक्ष्णं विशेषं वस्त्रमुच्यते   ।	
बेरायामार्धमानेन वस्त्रविस्तार मुच्यते   ।। १९.७९  ।।	
विस्ताराष्टगुणायामं सदशं तु सलक्षणं  ।	
मयूरपिञ्छैःकुर्यात्तु चतुस्तालं तु विस्तृतं  ।। १९.८०  ।।	
अधोमुखं तु कर्तव्यमत ऊर्ध्वमुखं तथा   ।	
पञ्चारत्निप्रमाणेव दण्डस्स्यादधमं तथा   ।। १९.८१  ।।	
अधिकं द्वादशाङ्गुल्यं मध्यमेचोत्तमेपि वा   ।	
एवं पिञ्छं समाख्यातं छत्रलक्षणमुच्यते   ।। १९.८२  ।।	
षट्तानं छत्रविस्तारमुत्तमं समुदाहृतं  ।	
मध्यमं पञ्चतालंस्याच्च तुस्तालमथाधमं  ।। १९.८३  ।।	
मौक्तिकं तु भवेच्छत्रं वस्त्रेशापि हितं तथा   ।	
वस्त्रेण वा तथा कुर्यात्तालपत्रमथापि वा   ।। १९.८४  ।।	
छत्रं त्वधोमुखं प्रोक्तं दण्डं पिञ्छस्य दण्डवथ् ।	
सुवर्णरत्नसंयुक्तं कुर्यादाभरणादिकं  ।। १९.८५  ।।	
मुकुटं कुण्डलं चैव हारं कैयूरकं तथा   ।	
कटकं कटिसूत्रं च पुष्पं वै हारनूपुरे   ।। १९.८६  ।।	
कुर्यादुदरबन्धं च रत्नहारं च मेखलां  ।	
हारं च कर्णपुष्पं च प्रतिमाया यथार्हकं  ।। १९.८७  ।।	
चामरै श्चामरं कुर्यात्पिञ्छैर्वापि मयूरजैः   ।	
दण्डं हक्तप्रमाणं स्याद्बालदण्डप्रमाणकं  ।। १९.८८  ।।	
हेमरत्नमयं दण्डं तारताम्रमयं तथा   ।	
अथ वा दारुदण्डं स्यान्मयूरपिञ्छं च योजयेथ् ।। १९.८९  ।।	
एवं तु चामरं प्रोक्तं प्रच्छन्नपटमुच्यते   ।	
क्ष्ॐअकार्पाससंयुक्तं द्वारमानन्तु कारयेथ् ।। १९.९०  ।।	
अथ वक्ष्ये विशेषेण सहस्रधाराविधिक्रमं  ।	
सौवर्णं राजतं वापि ताम्रं वापि स्वशक्तितः   ।। १९.९१  ।।	
उत्तमं षोडशाङ्गुल्यं मध्यमं द्वादशांगुलं  ।	
अष्टांगुलं तदधमं यथाशक्ति च कारयेथ् ।। १९.९२  ।।	
एतैरङ्गुलिभिस्सम्यक्भ्रमीकृत्य च चन्द्रवथ् ।	
भागं भित्त्युन्नतं प्रोक्तं गोलकं वा विशेषतः   ।। १९.९३  ।।	
सीमावृत्तं तु विस्तारमष्टाङ्गुलमिति स्मृतं  ।	
कर्णि कायामविस्तारं गोलकं तु यवोन्नतं  ।। १९.९४  ।।	
मध्ये रत्नं सुवर्णं वा यथा शक्ति समर्पयेथ् ।	
कर्णिकामभितः कुर्याद्दलान्यष्ट सुसंगतं  ।। १९.९५  ।।	
परितष्षोडशदलं द्वात्रिंशत्कर्णिकं बहिः   ।	
चतुष्षष्टिसमायुक्तं दलं बाह्ये प्रकल्पयेथ् ।। १९.९६  ।।	
दले यवद्वयघनं रेखामपि च कारयेथ् ।	
सहस्रसुषिरैर्युक्तं समानोक्तं च कारयेथ् ।। १९.९७  ।।	
षोडशद्वादशाष्टाभिरङ्गुल्यायामविस्तृतं  ।	
मालं तद्धस्तविस्तारं शङ्खान्तरसमीकृतं  ।। १९.९८  ।।	
पद्माकृतिं च कृत्वा तु तौ च नालसमायुतौ   ।	
शेषं युक्त्या प्रकुर्वीत जलनिर्गमनं बुधः,,   ।। १९.९९  ।।	
सर्वसैन्दर्यसंयुक्तं तथाकारं च कारयेथ् ।	
प्रक्षाल्य पञ्चगव्येन शोधनीयेन शोधयेथ् ।। १९.१००  ।।	
देवालयस्य पुरितो गोमयेनोपलिप्य च   ।	
थान्यराशिं समास्तीर्य वस्त्रं चोपरि विन्यसेथ् ।। १९.१०१  ।।	
उत्तरे वास्तुहोमं च पर्यक्निं चैव पूर्ववथ् ।	
आचार्यं पूजयेत्तत्र नववस्त्राङ्गुलीयकाः,   ।। १९.१०२  ।।	
तन्त्रेन्दुमण्डलं ध्यात्वा पद्मे पद्मनिधिं तथा   ।	
शङ्खे शङ्खनिधिं तद्वदावाह्यैव समर्चयेथ् ।। १९.१०३  ।।	
पुण्याहं वाचयित्वा तु दक्षिणां च ददेत्पुनः   ।	
बिंबशुद्धिं च कृत्वातु मन्त्रेणैवाभिषिच्य च   ।। १९.१०४  ।।	
देवदेवं समभ्यर्च्य हविस्तत्र निवेदयेथ् ।	
एवं वै कृतपात्राणि देवार्थं च प्रदापयेथ् ।। १९.१०५  ।।	
तस्य कायकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति   ।	
सर्वदोषोपशमनं विष्णुभक्तिविवर्धनं  ।। १९.१०६  ।।	
इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे भृसुप्रोक्तायां	
संहितायां प्रकीर्णाधिकारे एकानविंशोऽध्यायः.