स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ०२६
युधिष्ठिर उवाच -
जालेश्वरेऽपि यत्प्रोक्तं त्वया पूर्वं द्विजोत्तम  ।
तत्कथं तु भवेत्पुण्यमृषिसिद्धनिषेवितम्  ॥ २६.१ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
जालेश्वरात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति  ।
तस्योत्पत्तिं कथयतः शृणु त्वं पाण्डुनन्दन  ॥ २६.२ ॥
पुरा ऋषिगणाः सर्वे सेन्द्राश्चैव मरुद्गणाः  ।
तापिता असुरैः सर्वैः क्षयं नीता ह्यनेकशः  ॥ २६.३ ॥
बाणासुरप्रभृतिभिर्जम्भशुम्भपुरोगमैः  ।
वध्यमाना ह्यनेकैश्च ब्रह्माणं शरणं गताः  ॥ २६.४ ॥
विमानैः पर्वताकारैर्हयैश्चैव गजोपमैः  ।
स्यन्दनैर्नगराकारैः सिंहशार्दूलयोजितैः  ॥ २६.५ ॥
कच्छपैर्मकरैश्चान्ये जग्मुरन्ये पदातयः  ।
प्राप्य ते परमं स्थानमशक्यं यदधार्मिकैः  ॥ २६.६ ॥
दृष्ट्वा पद्मोद्भवं देवं सर्वलोकस्य शङ्करम्  ।
ते सर्वे तत्र गत्वा तु स्तुतिं चक्रुः समाहिताः  ॥ २६.७ ॥
देवा ऊचुः  ।
जयामेय जयाभेद जय सम्भूतिकारक  ।
पद्मयोने सुरश्रेष्ठ त्वां वयं शरणं गताः  ॥ २६.८ ॥
तच्छ्रुत्वा तु वचो देवो देवानां भावितात्मनाम्  ।
मेघगम्भीरया वाचा प्रत्युवाच पितामहः  ॥ २६.९ ॥
किं वो ह्यागमनं देवाः सर्वेषां च विवर्णता  ।
केनावमानिताः सर्वे शीघ्रं कथयतामराः  ॥ २६.१० ॥
देवा ऊचुः  ।
बाणो नाम महावीर्यो दानवो बलदर्पितः  ।
तेनास्माकं हृतं सर्वं धनरत्नैर्वियोजिताः  ॥ २६.११ ॥
देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः  ।
चिन्तयामास देवेशस्तस्य नाशाय या क्रिया  ॥ २६.१२ ॥
अवध्यो दानवः पापः सर्वेषां वै दिवौकसाम्  ।
मुक्त्वा तु शङ्करं देवं न मया न च विष्णुना  ॥ २६.१३ ॥
तत्रैव सर्वे गच्छामो यत्र देवो महेश्वरः  ।
स गतिश्चैव सर्वेषां विद्यतेऽन्यो न कश्चन  ॥ २६.१४ ॥
एवमुक्त्वा सुरैः सर्वैर्ब्रह्मा वेदविदांवरः  ।
ब्राह्मणैः सह विद्वद्भिरतो यत्र महेश्वरः  ॥ २६.१५ ॥
स्तुतिभिश्च सुपुष्टाभिस्तुष्टाव परमेश्वरम्  ॥ २६.१६ ॥
देवा ऊचुः  ।
जय त्वं देवदेवेश जयोमार्धशरीरधृक् ।
वृषासन महाबाहो शशाङ्ककृतभूषण  ॥ २६.१७ ॥
नमः शूलाग्रहस्ताय नमः खट्वाङ्गधारिणे  ।
जय भूतपते देव दक्षयज्ञविनाशन  ॥ २६.१८ ॥
पञ्चाक्षर नमो देव पञ्चभूतात्मविग्रह  ।
पञ्चवक्त्रमयेशान वेदैस्त्वं तु प्रगीयसे  ॥ २६.१९ ॥
सृष्टिपालनसंहारांस्त्वं सदा कुरुषे नमः  ।
अष्टमूर्ते स्मरहर स्मर सत्यं यथा स्तुतः  ॥ २६.२० ॥
पञ्चात्मिका तनुर्देव ब्राह्मणैस्ते प्रगीयते  ।
सद्यो वामे तथाघोरे ईशो तत्पुरुषे तथा  ॥ २६.२१ ॥
हेमजाले सुविस्तीर्णे हंसवत्कूजसे हर  ।
एवं स्तुतो मुनिगणैर्ब्रह्माद्यैश्च सुरासुरैः  ॥ २६.२२ ॥
प्रहृष्टः सुमना भूत्वा सुरसङ्घानुवाच ह  ॥ २६.२३ ॥

ईश्वर उवाच -
स्वागतं देवविप्राणां सुप्रभाताद्य शर्वरी  ।
किं कुर्मो वदत क्षिप्रं कोऽन्यः सेव्यः सुरासुरैः  ॥ २६.२४ ॥
किं दुःखं को नु सन्तापः कुतो वो भयमागतम्  ।
कथयध्वं महाभागाः कारणं यन्मनोगतम्  ॥ २६.२५ ॥
एवमुक्तास्तु रुद्रेण प्रत्यवोचन्सुरर्षभाः  ।
स्वान्स्वान्देहान्दर्शयन्तो लज्जमाना अधोमुखाः  ॥ २६.२६ ॥
अस्ति घोरो महावीर्यो दानवो बलदर्पितः  ।
बाणो नामेति विख्यातो यस्य तत्त्रिपुरं महत् ॥ २६.२७ ॥
तेन वै सुतपस्तप्तं दशवर्षशतानि हि  ।
तस्य तुष्टोऽभवद्ब्रह्मा नियमेन दमेन च  ॥ २६.२८ ॥
पुराणि तान्यभेद्यानि ददौ कामगमानि वै  ।
आयसं राजतं चैव सौवर्णं च तथापरम्  ॥ २६.२९ ॥
त्रिपुरं ब्रह्मणा सृष्टं भ्रमत्तत्कामगामि च  ।
तस्यैव तु बलोत्कृष्टास्त्रिपुरे दानवाः स्थिताः  ॥ २६.३० ॥
त्रैलोक्यं सकलं देव पीडयन्ति महासुराः  ।
दण्डपाशासिशस्त्राणि अविकारे विकुर्वते  ।
त्रिपुरं दानवैर्जुष्टं भ्रमत्तच्चक्रसंनिभम्  ॥ २६.३१ ॥
क्वचिद्दृश्यमदृश्यं वा मृगतृष्णैव लक्ष्यते  ॥ २६.३२ ॥
यस्मिन्पतति तद्दिव्यं दृप्तस्य त्रिपुरं महत् ।
न तत्र ब्राह्मणा देवा गावो नैव तु जन्तवः  ॥ २६.३३ ॥
न तत्र दृश्यते किंचित्पतेद्यत्र पुरत्रयम्  ।
नद्यो ग्रामाश्च देशाश्च बहवो भस्मसात्कृताः  ॥ २६.३४ ॥
सुवर्णं रजतं चैव मणिमौक्तिकमेव च  ।
स्त्रीरत्नं शोभनं यच्च तत्सर्वं कर्षते बलात् ॥ २६.३५ ॥
न शस्त्रेण न चास्त्रेण न दिवा निशि वा हर  ।
शक्यते देवसङ्घैश्च निहन्तुं स कथंचन  ॥ २६.३६ ॥
तद्दहस्व महादेव त्वं हि नः परमा गतिः  ।
एवं प्रसादं देवेश सर्वेषां कर्तुमर्हसि  ॥ २६.३७ ॥
येन देवाश्च गन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः  ।
परां धृतिं समायान्ति तत्प्रभो कर्तुमर्हसि  ॥ २६.३८ ॥

ईश्वर उवाच -
एतत्सर्वं करिष्यामि मा विषादं गमिष्यथ  ।
अचिरेणैव कालेन कुर्यां युष्मत्सुखावहम्  ॥ २६.३९ ॥
आश्वासयित्वा तान्देवान्सर्वानिन्द्रपुरोगमान्  ।
चिन्तयामास देवेशस्त्रिपुरस्य वधं प्रति  ॥ २६.४० ॥
कथं केन प्रकारेण हन्तव्यं त्रिपुरं मया  ।
तमेकं नारदं मुक्त्वा नान्योपायो विधीयते  ॥ २६.४१ ॥
एवं संस्तभ्य चात्मानं ततो ध्यातः स नारदः  ।
तत्क्षणादेव सम्प्राप्तो वायुभूतो महातपाः  ॥ २६.४२ ॥
कमण्डलुधरो देवस्त्रिदण्डी ज्ञानकोविदः  ।
योगपट्टाक्षसूत्रेण छत्रेणैव विराजितः  ॥ २६.४३ ॥
जटाजूटाबद्धशिरा ज्वलनार्कसमप्रभः  ।
त्रिधा प्रदक्षिणीकृत्य दण्डवत्पतितो भुवि  ॥ २६.४४ ॥
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नारदो भगवान्मुनिः  ।
स्तोत्रेण महता शर्वः स्तुतो भक्त्या महामनाः  ॥ २६.४५ ॥

नारद उवाच -
जय शम्भो विरूपाक्ष जय देव त्रिलोचन  ।
जय शङ्कर ईशान रुद्रेश्वर नमोऽस्तु ते  ॥ २६.४६ ॥
त्वं पतिस्त्वं जगत्कर्ता त्वमेव लयकृद्विभो  ।
त्वमेव जगतां नाथो दुष्टातकनिषूदनः  ॥ २६.४७ ॥
त्वं नः पाहि सुरेशान त्रयीमूर्ते सनातन  ।
भवमूर्ते भवारे त्वं भजतामभयो भव  ॥ २६.४८ ॥
भवभावविनाशार्थं भव त्वां शरणं भजे  ।
किमर्थं चिन्तितो देव आज्ञा मे दीयतां प्रभो  ॥ २६.४९ ॥
कस्य संक्षोभये चित्तं को वाद्य पततु क्षितौ  ।
कमद्य कलहेनाहं योजये जयतांवर  ॥ २६.५० ॥
नारदस्य वचः श्रुत्वा देवदेवो महेश्वरः  ।
उत्फुल्लनयनो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ २६.५१ ॥
स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सदैव कलहप्रिय  ।
वीणावादनतत्त्वज्ञ ब्रह्मपुत्र सनातन  ॥ २६.५२ ॥
गच्छ नारद शीघ्रं त्वं यत्र तत्त्रिपुरं महत् ।
बाणस्य दानवेन्द्रस्य सर्वलोकभयावहम्  ॥ २६.५३ ॥
भर्तारो देवतातुल्याः स्त्रियस्तत्राप्सरःसमाः  ।
तासां वै तेजसा चैव भ्रमते त्रिपुरं महत् ॥ २६.५४ ॥
न शक्यते कथं भेत्तुं सर्वोपायैर्द्विजोत्तम  ।
गत्वा त्वं मोहय क्षिप्रं पृथग्धर्मैरनेकधा  ॥ २६.५५ ॥

नारद उवाच -
तव वाक्येन देवेश भेदयामि पुरोत्तमम्  ।
अभेद्यं बहुधोपायैर्यत्तु देवैः सवासवैः  ॥ २६.५६ ॥
एवमुक्त्वा गतो भूप शतयोजनमायतम्  ।
बाणस्य तत्पुरश्रेष्ठमृद्धिवृद्धिसमायुतम्  ॥ २६.५७ ॥
कृतकौतुकसम्बाधं नानाधातुविचित्रितम्  ।
अनेकहर्म्यसंछन्नमनेकायतनोज्ज्वलम्  ॥ २६.५८ ॥
द्वारतोरणसंयुक्तं कपाटार्गलभूषितम्  ।
बहुयन्त्रसमोपेतं प्राकारपरिखोज्ज्वलम्  ॥ २६.५९ ॥
वापीकृपतडागैश्च देवतायतनैर्युतम्  ।
हंसकारण्डवाकीर्णं पद्मिनीखण्डमण्डितम्  ॥ २६.६० ॥
अनेकवनशोभाढ्यं नानाविहगमण्डितम्  ।
एवं गुणगणाकीर्णं बाणस्य पुरमुत्तमम्  ॥ २६.६१ ॥
तस्य मध्ये महाकायं सप्तकक्षं सुशोभितम्  ।
बाणस्य भवनं दिव्यं सर्वं काञ्चनभूषितम्  ॥ २६.६२ ॥
मौक्तिकादामशोभाढ्यं वज्रवैडूर्यभूषितम्  ।
रुक्मपट्टतलाकीर्णं रत्नभूम्या सुशोभितम्  ॥ २६.६३ ॥
मत्तमातङ्गनिःश्वासैः स्यन्दनैः संकुलीकृतम्  ।
हयहेषितशब्दैश्च नारीणां नूपुरस्वनैः  ॥ २६.६४ ॥
खड्गतोमरहस्तैश्च वज्राङ्कुशशरायुधैः  ।
रक्षितं घोररूपैश्च दानवैर्बलदर्पितैः  ॥ २६.६५ ॥
एवं गुणगणाकीर्णं बाणस्य भवनोत्तमम्  ।
कैलासशिखरप्रख्यं महेन्द्रभवनोपमम्  ॥ २६.६६ ॥
नारदो गगने शीघ्रमगमत्पुरसंमुखः  ।
द्वारदेशं समासाद्य क्षत्तारं वाक्यमब्रवीत् ॥ २६.६७ ॥
भोभोः क्षत्तर्महाबुद्धे राजकार्यविशारद  ।
शीघ्रं बाणाय चाचक्ष्व नारदो द्वारि तिष्ठति  ॥ २६.६८ ॥
स वन्दयित्वा चरणौ नारदस्य त्वरान्वितः  ।
सभामध्यगतं बाणं विज्ञप्तुमुपचक्रमे  ॥ २६.६९ ॥
वेपमानाङ्गयष्टिस्तु करेणापिहिताननः  ।
शृण्वतां सर्वयोधानामिदं वचनमब्रवीत् ॥ २६.७० ॥
वन्दितो देवगन्धर्वैर्यक्षकिन्नरदानवैः  ।
कलिप्रियो दुराराध्यो नारदो द्वारि तिष्ठति  ॥ २६.७१ ॥
द्वारपालस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा बाणस्त्वरान्वितः  ।
द्वाःस्थमाह महादैत्यः सविस्मयमिदं तदा  ॥ २६.७२ ॥

बाण उवाच -
ब्रह्मपुत्रं सतेजस्कं दुःसहं दुरतिक्रमम्  ।
प्रवेशय महाभागं किमर्थं वारितो बहिः  ॥ २६.७३ ॥
श्रुत्वा प्रभोर्वचस्तस्य प्रावेशयदुदीरितम्  ।
गत्वा वेगेन महता नारदं गृहमागतम्  ॥ २६.७४ ॥
दृष्ट्वा देवर्षिमायान्तं नारदं सुरपूजितम्  ।
साहसोत्थाय संहृष्टो ववन्दे चरणौ मुनेः  ॥ २६.७५ ॥
ददौ चासनमर्घ्यं च पाद्यं पूजां यथाविधि  ।
न्यवेदयच्च तद्राज्यमात्मानं बान्धवैः सह  ॥ २६.७६ ॥
पप्रच्छ कुशलं चापि मुनिं बाणासुरः स्वयम्  ॥ २६.७७ ॥

नारद उवाच -
साधु साधु महाबाहो दनोर्वंशविवर्द्धन  ।
कोऽन्यस्त्रिभुवने श्लाघ्यस्त्वां मुक्त्वा दनुपुंगव  ॥ २६.७८ ॥
पूजितोऽहं दनुश्रेष्ठ धनरत्नैः सुशोभनैः  ।
राज्येन चात्मना वापि ह्येवं कः पूजयेत्परः  ॥ २६.७९ ॥
न मे कार्यं हि भोगेन भुङ्क्ष्व राज्यमनामयम्  ।
त्वद्दर्शनोत्सुकः प्राप्तो दृष्ट्वा देवं महेश्वरम्  ॥ २६.८० ॥
भ्रमते त्रिपुरं लोके स्त्रीसतीत्वान्मया श्रुतम्  ।
तान्द्रष्टुकामः सम्प्राप्तस्त्वद्दारान्दानवेश्वर  ॥ २६.८१ ॥
मन्यसे यदि मे शीघ्रं दर्शयस्व च माचिरम्  ।
नारदस्य वचः श्रुत्वा कञ्चुकिं समुदीक्ष्य वै  ॥ २६.८२ ॥
अन्तःपुरचरं वृद्धं दण्डपाणिं गुणान्वितम्  ।
उवाच राजा हृष्टात्मा शब्देनापूरयन्दिशः  ॥ २६.८३ ॥
नारदाय महादेवीं दर्शयस्वेह कञ्चुकिन्  ।
अन्तःपुरचरैः सर्वैः समेतामविशङ्कितः  ॥ २६.८४ ॥
नाथस्याज्ञां पुरस्कृत्य गृहीत्वा नारदं करे  ।
प्रविश्याकथयद्देव्यै नारदोऽयं समागतः  ॥ २६.८५ ॥
दृष्ट्वा देवी मुनिश्रेष्ठं कृत्वा पादाभिवन्दनम्  ।
आसनं काञ्चनं शुभ्रमर्घ्यपाद्यादिकं ददौ  ॥ २६.८६ ॥
तस्यै स भगवांस्तुष्टो ह्याशीर्वादमदात्परम्  ।
नान्या देवि त्रिलोकेऽपि त्वत्समा दृश्यतेऽङ्गना  ॥ २६.८७ ॥
पतिव्रता शुभाचारा सत्यशौचसमन्विता  ।
यस्याः प्रभावात्त्रिपुरं भ्रमते चक्रवत्सदा  ॥ २६.८८ ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं देवी नारदस्य सुदान्वितम्  ।
पर्यपृच्छदृषिं भक्त्या धर्मं धर्मभृतांवरा  ॥ २६.८९ ॥

राज्ञ्युवाच -
भगवन्मानुषे लोके देवास्तुष्यन्ति कैर्व्रतैः  ।
कानि दानानि दीयन्ते येषां च स्यान्महत्फलम्  ॥ २६.९० ॥
उपवासाश्च ये केचित्स्त्रीधर्मे कथिता बुधैः  ।
यैः कृतैः स्वर्गमायान्ति सुकृतिन्यः स्त्रियो यथा  ॥ २६.९१ ॥
यत्तत्सर्वं महाभाग कथयस्व यथातथम्  ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं कथयस्वाविशङ्कितः  ॥ २६.९२ ॥

नारद उवाच -
साधु साधु महाभागे प्रश्नोऽयं वेदितस्त्वया  ।
यं श्रुत्वा सर्वनारीणां धर्मवृद्धिस्तु जायते  ॥ २६.९३ ॥
उपवासैश्च दानैश्च पतिपुत्रौ वशानुगौ  ।
बान्धवैः पूज्यते नित्यं यैः कृतैः कथयामि ते  ॥ २६.९४ ॥
दुर्भगा सुभगा यैस्तु सुभगा दुर्भगा भवेत् ।
पुत्रिणी पुत्ररहिता ह्यपुत्रा पुत्रिणी तथा  ॥ २६.९५ ॥
भर्तारं लभते कन्या तथान्या भर्तृवर्जिता  ।
कृताकृतैश्च जायन्ते तन्निबोधस्व सुन्दरि  ॥ २६.९६ ॥
तिलधेनुं सुवर्णं च रूप्यं गा वाससी तथा  ।
पानीयं भूमिदानं च गन्धधूपानुलेपनम्  ॥ २६.९७ ॥
पादुकोपानहौ छत्रं पुण्यानि व्यञ्जनानि च  ।
पादाभ्यङ्गं शिरोऽभ्यङ्गं स्नानं शय्यासनानि च  ॥ २६.९८ ॥
एतानि ये प्रयच्छन्ति नोपसर्पन्ति ते यमम्  ।
मधु माषं पयः सर्पिर्लवणं गुडमौषधम्  ॥ २६.९९ ॥
पानीयं भूमिदानं च शालीनिक्षुरसांस्तथा  ।
आरक्तवाससी श्लक्ष्णे दम्पत्योर्ललितादिने  ॥ २६.१०० ॥
सौभाग्यं जायते चैव इह लोके परत्र च  ।
ब्राह्मणे वृत्तसम्पन्ने सुरूपे च गुणान्विते  ॥ २६.१०१ ॥
तिथौ यस्यामिदं देयं तत्ते राज्ञि वदाम्यहम्  ।
प्रतिपत्सु च या नारी पूर्वाह्णे च शुचिव्रता  ॥ २६.१०२ ॥
इन्धनं ब्राह्मणे दद्यात्प्रीयतां मे हुताशनः  ।
तस्या जन्मानि षट्त्रिंशदङ्गप्रत्यङ्गसन्धिषु  ॥ २६.१०३ ॥
न रजो नैव सन्तापो जायते राजवल्लभे  ।
द्वितीयायां तु या नारी नवनीतमुदान्विता  ॥ २६.१०४ ॥
ददाति द्विजमुख्याय सुकुमारतनुर्भवेत् ।
लवणं विप्रवर्याय तृतीयायां प्रयच्छति  ॥ २६.१०५ ॥
गौरी मे प्रीयतां देवी तस्याः पुण्यफलं शृणु  ।
कौमारिका पतिं प्राप्य तेन सार्द्धमुमा यथा  ॥ २६.१०६ ॥
क्रीडत्यविधवा चापि लभते सा महद्यशः  ।
नक्तं कृत्वा चतुर्थ्यां वै दद्याद्विप्राय मोदकान्  ॥ २६.१०७ ॥
प्रीयतां मम देवेशो गणनाथो विनायकः  ।
तस्यास्तेन फलेनाशु सर्वकर्मसु भामिनि  ॥ २६.१०८ ॥
विघ्नं न जायते क्वापि एवमाह पितामहः  ।
पञ्चमीं तु ततः प्राप्य ब्राह्मणे तिलदा तु या  ॥ २६.१०९ ॥
सा भवेद्रूपसम्पन्ना यथा चैव तिलोत्तमा  ।
षष्ठ्यां तु या मधूकस्य फलदा तु भवेत्सदा  ॥ २६.११० ॥
उद्दिश्य चाग्निजं देवं ब्राह्मणे वेदपारगे  ।
तस्याः पुत्रो यथा स्कन्दो देवसङ्घेषु चोत्तमः  ॥ २६.१११ ॥
उत्पद्यते महाराजः सर्वलोकेषु पूजितः  ।
सप्तम्यां या द्विजश्रेष्ठं सुवर्णेन प्रपूजयेत् ॥ २६.११२ ॥
उद्दिश्य जगतो नाथं देवदेवं दिवाकरम्  ।
तस्य पुण्यफलं यद्वै कथितं द्विजसत्तमैः  ॥ २६.११३ ॥
तत्ते राज्ञि प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः सति  ।
दद्रूचित्रककुष्ठानि मण्डलानि विचर्चिका  ॥ २६.११४ ॥
न भवन्तीह चाङ्गेषु पूर्वकर्मार्जितान्यपि  ।
कृष्णां धेनुं तथाष्टम्यां या प्रयच्छति भामिनी  ॥ २६.११५ ॥
ब्राह्मणे वृत्तसम्पन्ने प्रीयतां मे महेश्वरः  ।
तस्या जन्मार्जितं पापं नश्यते विभवान्विता  ॥ २६.११६ ॥
जायते नात्र सन्देहो यस्माद्दानमनुत्तमम्  ।
गन्धधूपं तु या नारी भक्त्या विप्राय दापयेत् ॥ २६.११७ ॥
कात्यायनीं समुद्दिश्य नवम्यां शृणु यत्फलम्  ।
तस्या भ्राता पिता पुत्रः पतिर्वा रणमुत्तमम्  ॥ २६.११८ ॥
प्राप्यते नैव सीदन्ति तेन दानेन रक्षिताः  ।
इक्षुदण्डरसं देवि दशम्यां या प्रयच्छति  ॥ २६.११९ ॥
लोकपालान्समुद्दिश्य ब्राह्मणे व्यङ्गवर्जिते  ।
तेन दानेन सा नित्यं सर्वलोकस्य वल्लभा  ॥ २६.१२० ॥
जायते नात्र सन्देह इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ।
एकादश्यामुपोष्याथ द्वादश्यामुदकप्रदा  ॥ २६.१२१ ॥
नारायणं समुद्दिश्य ब्राह्मणे विष्णुतत्परे  ।
सा सदा स्पर्शसम्भाषैर्द्रावयेद्भावयेज्जनम्  ॥ २६.१२२ ॥
यस्माद्दानं महर्लोके ह्यनन्तमुदके भवेत् ।
पादाभ्यङ्गं शिरोऽभ्यङ्गं काममुद्दिश्य वै द्विजे  ॥ २६.१२३ ॥
ददाति च त्रयोदश्यां भक्त्या परमयाङ्गना  ।
यस्यां यस्यां मृता जायेद्भूयो योन्यां तु जन्मनि  ॥ २६.१२४ ॥
तस्यां तस्यां तु सा भर्तुर्न वियुज्येत कर्हिचित् ।
तथाप्येवं चतुर्दश्यां दद्यात्पात्रमुपानहौ  ॥ २६.१२५ ॥
ब्रह्मणे धर्ममुद्दिश्य तस्या लोका ह्यनामयाः  ।
एवं च पक्षपक्षान्ते श्राद्धे तर्पेद्द्विजोत्तमान्  ॥ २६.१२६ ॥
अव्युच्छिन्ना सदा राज्ञि सन्ततिर्जायते भुवि  ।
एवं ते तिथिमाहात्म्यं दानयोगेन भाषितम्  ॥ २६.१२७ ॥
तथा वनस्पतीनां तु आराधनविधिं शृणु  ।
जम्बूं निम्बतरुं चैव तिन्दुकं मधुकं तथा  ॥ २६.१२८ ॥
आम्रं चामलकं चैव शाल्मलिं वटपिप्पलौ  ।
शमीबिल्वामलीवृक्षं कदलीं पाटलीं तथा  ॥ २६.१२९ ॥
अन्यान्पुण्यतमान्वृक्षानुपेत्य स्वर्गमाप्नुयात् ॥ २६.१३० ॥

नारद उवाच -
चैत्रे मासे तु या नारी कुर्याद्व्रतमनुत्तमम्  ।
तस्य व्रतस्य चान्यानि कलां नार्हन्ति षोडशीम्  ॥ २६.१३१ ॥
श्रुतेन येन सुभगे दुर्भगत्वं न पश्यति  ।
यथा हिमं रविं प्राप्य विलयं याति भूतले  ॥ २६.१३२ ॥
तथा दुःखं च दौर्भाग्यं व्रतादस्माद्विलीयते  ।
मधुकाख्यां तु ललितामाराधयति येन वै  ॥ २६.१३३ ॥
विधिं तं शृणु सुभगे कथ्यमानं सुखावहम्  ।
चैत्रे शुक्लतृतीयायां सुस्नाता शुद्धमानसा  ॥ २६.१३४ ॥
प्रतिमां मधुवृक्षस्य शाङ्करीमुमया सह  ।
कारयित्वा द्विजवरैः प्रतिष्ठाप्य यथाविधि  ॥ २६.१३५ ॥
सुगन्धिकुसुमैर्धूपैस्तथा कर्पूरकुङ्कुमैः  ।
पूजयेद्विधिना देवं मन्त्रयुक्तेन भामिनी  ॥ २६.१३६ ॥
पादौ नमः शिवायेति मेढ्रे वै मन्मथाय च  ।
कालोदरायेत्युदरं नीलकंठाय कण्ठकम्  ॥ २६.१३७ ॥
शिरः सर्वात्मने पूज्य उमां पश्चात्प्रपूजयेत् ।
क्षामोदरायैह्युदरं सुकण्ठायै च कण्ठकम्  ॥ २६.१३८ ॥
शिरः सौभाग्यदायिन्यै पश्चादर्घ्यं प्रदापयेत् ॥ २६.१३९ ॥
नमस्ते देवदेवेश उमावर जगत्पते  ।
अर्घ्येणानेन मे सर्वं दौर्भाग्यं नाशय प्रभो  ।
इति अर्घ्यमन्त्रः  ॥ २६.१४० ॥
अर्घ्यं दत्त्वा ततः पश्चात्करकं वारिपूरितम्  ।
मधूकपात्रोपभृतं सहिरण्यं तु शक्तितः  ॥ २६.१४१ ॥
करकं वारिसम्पूर्णं सौभाग्येन तु संयुतम्  ।
दत्तं तु ललिते तुभ्यं सौभाग्यादिविवर्धनम्  ।
इति करकदानमन्त्रः  ॥ २६.१४२ ॥
मन्त्रेणानेन विप्राय दद्यात्करकमुत्तमम्  ।
लवणं वर्जयेच्छुक्लां यावदन्यां तृतीयिकाम्  ॥ २६.१४३ ॥
क्षमाप्य देवीं देवेशां नक्तमद्यात्स्वयं हविः  ।
अनेन विधिना सार्धं मासि मासि ह्यपक्रमेत् ॥ २६.१४४ ॥
फाल्गुनस्य तृतीयायां शुक्लायां तु समाप्यते  ।
वैशाखे लवणं देयं ज्येष्ठे चाज्यं प्रदीयते  ॥ २६.१४५ ॥
आषाढे मासि निष्पावाः पयो देयं तु श्रावणे  ।
मुद्गा देया नभस्ये तु शालिमाश्वयुजे तथा  ॥ २६.१४६ ॥
कार्त्तिके शर्करापात्रं करकं रससंभृतम्  ।
मार्गशीर्षे तु कार्पासं करकं घृतसंयुतम्  ॥ २६.१४७ ॥
पौषे तु कुङ्कुमं देयं माघे पात्रं तिलैर्भृतम्  ।
फाल्गुने मासि सम्प्राप्ते पात्रं मोदकसंभृतम्  ॥ २६.१४८ ॥
पश्चात्तृतीयादेयं यत्तत्पूर्वस्यां विवर्जयेत् ।
विधानमासां सर्वासां सामान्यं मनसः प्रिये  ॥ २६.१४९ ॥
प्रतिमां मधुवृक्षस्य तामेव प्रतिपूजयेत् ।
तस्मै सर्वं तु विप्राय आचार्याय प्रदीयते  ॥ २६.१५० ॥
ततः संवत्सरस्यान्ते उद्यापनविधिं शृणु  ।
मधुवृक्षं ततो गत्वा बहुसम्भारसंवृतः  ॥ २६.१५१ ॥
निखनेत्प्रतिमां मध्ये माधूकीं मधुकस्य च  ।
तत्रस्थं पूजयेत्सर्वमुमादेहार्द्धधारिणम्  ॥ २६.१५२ ॥
पूजोपहारैर्विपुलैः कुङ्कुमेन पुनःपुनः  ।
श्लक्ष्णाभिः पुष्पमालाभिः कौसुम्भैः केसरेण च  ॥ २६.१५३ ॥
कौसुम्भे वाससी शुभ्रे अतसीपुष्पसन्निभे  ।
परिधाप्य तां प्रतिमां दम्पती रविसंख्यया  ॥ २६.१५४ ॥
उपानद्युगलैश्छत्रैः कण्ठसूत्रैः सकण्ठिकैः  ।
कटकैरङ्गुलीयैश्च शयनीयैः शुभास्तृतैः  ॥ २६.१५५ ॥
कुङ्कुमेन विलिप्ताङ्गौ बहुपुष्पैश्च पूजितौ  ।
भोजयेद्विविधै रत्नैर्मधूकावासके स्थितौ  ॥ २६.१५६ ॥
भुक्तोत्थितौ तु विश्राम्य शय्यासु च क्षमापयेत् ।
गुरुमूलं यतः सर्वं गुरुर्ज्ञेयो महेश्वरः  ॥ २६.१५७ ॥
प्रीते गुरौ ततः सर्वं जगत्प्रीतं सुरासुरम्  ।
यद्यदिष्टतमं लोके यत्किंचिद्दयितं गृहे  ॥ २६.१५८ ॥
तत्सर्वं गुरवे देयमात्मनः श्रेय इच्छता  ।
इदं तु धनिभिर्देयमन्यैर्देयं यथोच्यते  ॥ २६.१५९ ॥
दाम्पत्यमेकं विधिवत्प्रतिपूज्य शुभव्रतैः  ।
द्वितीयं गुरुदाम्पत्यं वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् ॥ २६.१६० ॥
ततः क्षमापयेद्देवीं देवं च ब्राह्मणं गुरुम्  ।
यथा त्वं देवि ललिते न वियुक्तासि शम्भुना  ॥ २६.१६१ ॥
तथा मे पतिपुत्राणामवियोगः प्रदीयताम्  ।
अनेन विधिना कृत्वा तृतीयां मधुसंज्ञिकाम्  ॥ २६.१६२ ॥
इन्द्राणी चेन्द्रपत्नीत्वमवाप सुतमुत्तमम्  ।
सौभाग्यं सर्वलोकेषु सर्वर्द्धिसुखमुत्तमम्  ॥ २६.१६३ ॥
अनेन विधिना या तु कुमारी व्रतमाचरेत् ।
शोभनं पतिमाप्नोति यथेन्द्राण्या शतक्रतुः  ॥ २६.१६४ ॥
दुर्भगा सुभगत्वं च सुभगा पुत्रिणी भवेत् ।
पुत्रिण्यक्षयमाप्नोति न शोकं पश्यति क्वचित् ॥ २६.१६५ ॥
अनेकजन्मजनितं दौर्भाग्यं नश्यति ध्रुवम्  ।
मृता तु त्रिदिवं प्राप्य उमया सह मोदते  ॥ २६.१६६ ॥
कल्पकोटिशतं साग्रं भुक्त्वा भोगान् यथेप्सितान्  ।
पुनस्तु सम्भवे लोके पार्थिवं पतिमाप्नुयात् ॥ २६.१६७ ॥
सुभगा रूपसम्पन्ना पार्थिवं जनयेत्सुतम्  ॥ २६.१६८ ॥
एतत्ते कथितं सर्वं व्रतानामुत्तमं व्रतम्  ।
अन्यत्पृच्छस्व सुभगे वाञ्छितं यद्धृदि स्थितम्  ॥ २६.१६९ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये मधूकतृतीयाव्रतविधानमाहात्म्यवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः ॥