काशिकावृत्तिः/तृतीयोध्यायः
तृतीयोऽद्यायः प्रथमः पादः   ।



[#१७५]

<प्रत्ययः>#   । । PS_३,१.१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१ः

अधिकारोऽयं  ।
प्रत्यय-शब्दः सञ्ज्ञात्वेन अधिक्रियते   ।
आ पञ्चमाद्यायपरिसमाप्तेर्यानित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यमः, प्रत्ययसञ्ज्ञास्ते वेदितव्याः, प्रकृत्युपपादोपाधिविकारागमान्वर्जयित्वा   ।
वक्ष्यति -- तव्यत्-तव्य-अनीयरः (*३,१.९६)   ।
कर्तव्यं  ।
करणीयं  ।
प्रत्ययप्रदेशाः - प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणं (*१,१.६२) इत्येवं आदयः  । ।



<परश्च>#   । । PS_३,१.२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.२ः

अयं अप्यधिकारो योगे योगे उपतिष्ठते, परिभाषा वा   ।
परश्च स भवति धातोर्वा प्रातिपदिकाद्वा यः प्रत्यय-सञ्ज्ञः   ।
कर्तव्यं  ।
तैत्तिरीयं  ।
चकारः पुनरस्यैव समुच्चय-अर्थः   ।
तेन+उणादिषु परत्वं न विकल्प्यते  । ।



<आद्य्-उदात्तश्च>#   । । PS_३,१.३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.३ः

अयं अप्यधिकारः परिभाषा वा   ।
आद्य्-उदात्तश्च स भवति   ।
आद्य्-उदात्तश्च स भवति यः प्रत्यय-सञ्ज्ञः   ।
अनियतस्वर-प्रत्यय-प्रसङ्गेऽनेकाक्षु च प्रत्ययेषु देशस्य अनियमे सति वचनं इदं आदेरुदात्त-अर्थं  ।
कर्तव्यं  ।
तैत्तिरीयं  । ।



<अनुदात्तौ सुप्-पितौ>#   । । PS_३,१.४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.४ः

पूर्वस्य अयं अपवादः   ।
सुपः पितश्च प्रत्यया अनुदात्ता भवन्ति   ।
दृषदौ   ।
दृषदः   ।
पितः खल्वपि -- पचति   ।
पठति  । ।



<गुप्-तिज्-किद्भ्यः सन्>#   । । PS_३,१.५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.५ः

गुप गोपने, तिज निशाने, कित निवासे एतेभ्यो धातुभ्यः सन्प्रत्ययो भवति   ।
प्रत्यय-सञ्ज्ञा च अधिकृतैव   ।
जुगुप्सते   ।
तितिक्षते   ।
चिकित्सति   ।
निन्दाक्षमाव्याधिप्रतीकारेषु सन्निषतेऽन्यत्र यथा प्राप्तं प्रत्यया भवन्ति   ।
योपयति   ।
तेजयति   ।
सङ्केतयति   ।
गुपादिष्वनुबन्धकरणं आत्मनेपदार्थं  । ।



[#१७६]

<मान्-बध-दान्-शान्भ्यो दीर्घश्च अभ्यासस्य>#   । । PS_३,१.६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.६ः

मान्पूजायाम्, बध बन्धने, दान अवखण्डने, शान अवतेजते, इत्येतेभ्यो धातुभ्यः सन्प्रत्ययो भवति, अभ्यासस्य च इकारस्य दीर्घादेशो भवति   ।
मीमांसते   ।
बीभत्सते   ।
दीदांसते   ।
शीशांसते   ।
उत्तरसूत्रे वाग्रहणं सर्वस्य शेषो विज्ञायते, तेन क्वचिन्न भवत्यपि   ।
मानयति   ।
बाधयति   ।
दानयति   ।
निशानयति   ।
अत्र अपि सन्नर्थ-विशेष इष्यते   ।
मानेर्जिज्ञासायाम्, बधेर्वैरूप्ये, दानेरार्जवे, शानेर्निशाने  । ।



<धातोः कर्मणः समान-कर्तृकादिच्छायां वा>#   । । PS_३,१.७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.७ः

इषिकर्म यो धतुरिषिणैव समानकर्तृकः, तस्मादिच्छायां अर्थे वा सन्प्रत्ययो भवति   ।
कर्मत्वं समानकर्तृकत्वं च धातोरर्थद्वारकं  ।
कर्टुं इच्छति   ।
चिकीर्षति   ।
जिहीर्षति   ।
धातु-ग्रहनं किं ? सोपसर्गादुत्पत्तिर्मा भूथ् ।
प्रकऋतुं ऐच्छत्प्राचिकीर्षथ् ।
कर्मणः इति किं ? करणान्मा भूथ् ।
गमनेन+इच्छति   ।
समानकर्तृकतिति किं ? देवदत्तस्य भोजनं इच्छति यज्ञदत्तः   ।
इच्छायां इति किं ? कर्तुं जानाति   ।
वावचनाद्वाक्यं अपि भवति   ।
धातोः इति विधानादत्र सनः आर्धधातुक-सञ्ज्ञा भवति, न पूर्वत्र   ।
आशङ्कायां उपसंख्यानं  ।
आशङ्के पतिष्यति कूलम्, पिपतिषति कूलं  ।
श्वा मुमूर्षति   ।
इच्छासन्नन्तात्प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
चिकीर्षितुं इच्छति   ।
विशेषणं किं ? जुगुप्सिषते   ।
मीमांसिषते   ।
शैषिकान्मतुबर्थीयाच्छैषिको मतुबर्थिकः   ।
सरूपः प्रत्ययो नेष्टः सनन्तान्न सनिष्यते  । ।



<सुप आत्मनः क्यच्>#   । । PS_३,१.८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.८ः

कर्मणः इच्छायां वा इत्यनुवर्तते   ।
इषिकर्मणः एषितुः एव आत्मसम्बन्धिनः सुबन्तादिच्छायां अर्थे वा क्यच्प्रत्ययो भवति   ।
आत्मनः पुत्रं इच्छति पुत्रीयति   ।
सुब्-ग्रहणं किं ? वाक्यान्मा भूथ् ।
महान्तं पुत्रं इच्छति   ।
आत्मनः इति किं ? राज्ञः पुत्रं इच्छति   ।
ककारः नः क्ये (*१,४.१५) इति सामान्य्-अग्रहण-अर्थः   ।
चकारस्तदविघात-अर्थः   ।

[#१७७]

क्यचि मान्ताव्यय-प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
इदं इच्छति   ।
उच्चैरिच्छति   ।
नीचिअरिच्छति   ।
छन्दसि परेच्छायां इति वक्तव्यं  ।
मा त्वा वृका अघायवो विदन् । ।



<काम्यच्च>#   । । PS_३,१.९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.९ः

सुबन्तात्कर्मणः आत्मेच्छायां काम्यच्प्रत्ययो भवति   ।
आत्मनः पुत्रं इच्छति पुत्रकाम्यति   ।
वस्त्रकाम्यति   ।
योगविभाग उत्तरत्र क्यचोऽनुवृत्त्य्-अर्थः   ।
ककारस्य इत्-सज्ञा प्रयोजन-अभावान्न भवति, चकारादित्वाद्व काम्यचः   ।
उपयट्काम्यति  । ।



<उपमानादाचारे>#   । । PS_३,१.१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१०ः

क्यचनुवर्तते, न काम्यछ् ।
उपमनात्कर्मणः सुबन्तादाचारेऽर्थे वा क्यच्प्रत्ययो भवति   ।
आचार-क्रियायाः प्रत्यय-अर्थत्वात्तदपेक्षयैव उपमानस्य कर्मता   ।
पुत्रमिव आचरति पुत्रीयति छात्रं  ।
प्रावारीयति कम्बलं  ।
अधिकरणाच्चेति वक्तव्यं  ।
प्रासादीयति कुट्यां  ।
पर्यङ्कीयति मञ्चके  । ।



<कर्तुः क्यङ्सलोपश्च>#   । । PS_३,१.११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.११ः

आचारे इत्यनुवर्तते   ।
उपमानात्कर्तुः सुबन्तादाचारेऽर्थे वा क्यङ्-प्रत्त्ययो भवति, सकारस्य च लोपो भवति   ।
अन्वाचयशिष्तः सलोपः, तदभावेऽपि क्यङ्भवत्येव   ।
श्येन इवाचरति काकः श्येनायते   ।
कुमुदं पुष्करायते   ।
सलोप-विधावपि वा-ग्रहणं सम्बध्यते, सा च व्यवस्थित-विभाषा भवति   ।
ओजसोऽप्सरसो नित्यं पयसस्तु विभाषया   ।
{सकारस्येष्यते लोपः शब्दशास्त्रविचक्षनैः} ओजायमानं यो अहिं जघान   ।
ओजायते, अप्सरायते   ।
पयायते, पयस्यते   ।
सलोप-विधौ च कर्तुः इति स्थान-षष्ठी सम्पद्यते, तत्र अलोऽन्त्य-नियमे सति हंसायते, सारसायते इति सलोपो न भवति   ।

[#१७८]

आचारेऽवगल्भ-क्लीब-होडेभ्यः क्विब्वा वक्तव्यः   ।
अवगल्भते, अवगल्भायते   ।
क्लीबते, क्लीबायते   ।
होडते, होडायते   ।
सर्वप्रातिपदिकेभ्य इत्येके   ।
अश्व इव आचरति अश्वायते, अश्वति   ।
गर्दभायते, गर्दभति  । ।



<भृशादिभ्यो भुव्य्-अच्वेर्लोपश्च हलः>#   । । PS_३,१.१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१२ः

भृश इत्येवं आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽच्व्यन्तेभ्यो भुवि भवत्यर्थे क्यङ्प्रत्ययो भवति, हलन्तानां च लोपः   ।
अच्वेः इति प्रत्येकं अभिसम्बध्यते   ।
किं अर्थं पुन रिदं उच्यते, यावता भवति योगे च्विर्विधीयते, तेनोक्तार्थत्वाच्च्व्यन्तेभ्यो न क्यङ्भविष्यति ? तत्सादृश्यप्रतिपत्त्यर्थं तर्हि च्वि-प्रतिषेधः क्रियते   ।
अभूत-तद्भाव-विषयेभ्यो भृशादिभ्यः क्यङ्प्रत्ययः   ।
अभृशो भृशो भवति भृशायते   ।
शीघ्रायते   ।
भृश   ।
शीघ्र   ।
मन्द   ।
चपल   ।
पण्डित   ।
उत्सुक   ।
उन्मनस्  ।
अभिमनस्  ।
सुमनस्  ।
दुर्मनस्  ।
रहस्  ।
रेहस्  ।
शश्वथ् ।
बृहथ् ।
वेहथ् ।
नृषथ् ।
शुधि   ।
अधर   ।
ओजस्  ।
वर्चस्  ।
भृशादिः   ।
अच्वेः इति किं ? भृशीभवति  । ।



<लोहितादि-डाज्भ्यः क्यष्>#   । । PS_३,१.१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१३ः

लोहितादिभ्यो डाजन्तेभ्यश्च भवत्यर्थे क्यष्प्रत्ययो भवति   ।
लोहितायति, लोहितयते   ।
डाजन्तेभ्यः - पटपटायति, पटपटायते   ।
लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचनम्, भृशादिष्वितराणि   ।
यानि लोहितादिषु पठ्यन्ते तेभ्यः क्यङेव, अपरिपठितेभ्यस्तु क्यषेव भवति   ।
वर्मायति, वर्मायते   ।
निद्रयति, निद्रायते   ।
करुणायति, करुणायते   ।
कृपायति, कृपायते   ।
आकृतिगणोऽयं  ।
यथा च ककारः सामान्यग्रहणार्थोऽनुबध्यते नः क्ये (*१,४.१५) इति   ।
न हि पठितानां मध्ये नकारान्तः शब्दोऽस्ति   ।
कृभ्वस्तिभिरिव क्यषाऽपि योगे डाज्भवति इत्येतदेव वचनं ज्ञापकं  ।
अच्वेः इत्यनुवृत्तेरभूत-तद्भावे क्यष्विज्ञायते   ।
लोहित   ।
नील   ।
हरित   ।
पीत   ।
मद्र   ।
फेन   ।
मन्द   ।
लोहितादिः  । ।



<कष्टाय क्रमणे>#   । । PS_३,१.१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१४ः

क्यङनुवर्तते, न क्यष् ।
कष्ट-शब्दाच्चतुर्थीसमर्थात्क्रमणेऽर्थेऽनार्जवे क्यङ्प्रत्ययो भवति   ।
कष्टाय कर्मणे क्रामति कष्तायते   ।
अत्यल्पं इदं उच्यते   ।
स्त्रकष्टकक्षकृच्छ्रगहनेभ्यः कण्वचिकीर्षायां इति वक्तव्यं  ।
कन्वचिकीर्षा पापचिकीर्षा, तस्यामेतेभ्यः क्यङ्प्रत्ययो भवति   ।
स्त्रायते   ।
कष्तायते   ।
कक्षायते   ।
कृच्छ्रायते   ।
गहनायते   ।
कण्वचिकीर्षायां इति किं ? अजः कष्टं क्रामति  । ।



[#१७९]

<कर्मणो रोमन्थ-तपोभ्यां वर्ति-चरोः>#   । । PS_३,१.१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१५ः

रोमन्थ-शब्दात्तपः-शब्दाच्च कर्मणो यथाक्रमं वर्तिचरोरर्थयोः क्यङ्प्रत्ययो भवति   ।
रोमन्थं वर्तयति रोमन्थायते गौः   ।
हनुचलने इति वक्तव्यं  ।
इह मा भूत्, कीटो रोमन्थं वर्तयति   ।
तपसः परस्मैपदं च   ।
तपशचरति तपस्यति  । ।



<बाष्प-ऊष्मभ्यां उद्वमने>#   । । PS_३,१.१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१६ः

कर्मणः इति वर्तते   ।
बाष्प-शब्दादूष्म-शब्दाच्च कर्मन उद्वमनेऽर्थे क्यङ्प्रत्ययो भवति   ।
बाष्पं उद्वमति बाष्पायते   ।
ऊष्मायते   ।
फेना च्चेति वक्तव्यं  ।
फेनं उद्वमति फेनायते  । ।



<शब्द-वैर-कलह-अभ्र-कण्व-मेघेभ्यः करणे>#   । । PS_३,१.१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१७ः

शब्द वैर कलह अभ्र कन्व मेघ इत्येतेभयः करणे करोत्यर्थे क्यङ्प्रत्ययो भवति   ।
शब्दं करोति शब्दायते   ।
वैरायते   ।
कलहायते   ।
अभ्रायते   ।
कण्वायते   ।
मेघायते   ।
सुदिनदुर्दिननीहरेभ्यश्चेति वक्तव्यं  ।
सुदिनायते   ।
दुर्दिनायते   ।
नीहारायते   ।
अटाट्टाशीकाकोटापोटासोटाप्रुष्टाप्लुष्टा-ग्रहणं कर्तव्यं  ।
अटायते   ।
अट्टायते   ।
शीकायते   ।
कोटायते   ।
पोटायते   ।
सोटायते   ।
प्रुष्टायते   ।
प्लुष्टायते  । ।



[#१८०]

<सुखादिभ्यः कर्तृ-वेदनायाम्>#   । । PS_३,१.१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१८ः

कर्म-ग्रहणसनुवर्तते   ।
सुख इत्येवं आदिभ्यः कर्मभ्यः वेदनायां अर्थेऽनुभवे क्यङ्प्रत्ययो भवति, वेदयितुश्चेत्कर्तुः सम्बन्धीनि सुखादीनि भवन्ति   ।
सुखं वेदयते सुखायते   ।
दुःखायते   ।
कर्तृ-ग्रहणं किं ? सुखं वेदयते प्रसाधको देवदत्तस्य   ।
सुख   ।
दुःख   ।
तृप्त   ।
गहन   ।
कृच्छ्र   ।
अस्र   ।
अलीक   ।
प्रतीप   ।
करुण   ।
कृपण   ।
सोढ   ।
सुखादिः  । ।



<नमो-वरिवश्-चित्रङः क्यच्>#   । । PS_३,१.१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१९ः

करणे इति वर्तते   ।
नमस्वरिवस्चित्रङित्येतेभ्यो वा क्यच्प्रत्ययो भवति, करणविशेषे पूजादौ   ।
नमसः पूजायां - नमस्यति देवान्  ।
वरिवसः परिचर्यायां -- वरिवस्यति गुरून्  ।
चित्रङ आश्चर्ये - चित्रीयते   ।
ङकार आत्मनेपदार्थः  । ।



<पुच्छ-भान्ड-चीवराण्णिङ्>#   । । PS_३,१.२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.२०ः

करणे इति वर्तते   ।
पुच्छ भाण्ड चीवर इत्येतेभ्यो णिङ्प्रत्ययो भवति करणविशेषे   ।
पुच्छादुदसने पर्यसने वा   ।
उत्पुच्छयते   ।
परिपुच्छयते   ।
भाण्डात्समाचयने   ।
सम्भान्डयते   ।
चीवरादर्जने परिधाने वा   ।
सञ्चीवरयते भिक्षुः   ।
ङकार आत्मनेपदार्थः   ।
णकारः सामान्यग्रहणार्थः, णेरनिटि (*६,४.५१) इति  । ।



[#१८१]

<मुण्ड-मिश्र-श्लक्ष्ण-लवण-व्रत-वस्त्र-हल-कल-कृत-तूस्तेभ्यो णिच्>#   । । PS_३,१.२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.२१ः

मुण्ड मिश्र श्लक्ष्ण लवण व्रत वस्त्र हल कल कृत तूस्त इत्येतेभ्यः करणे णिच्प्रत्ययो भवति   ।
मुण्डं करोति मुण्डयति   ।
मिश्रयति   ।
श्लक्ष्णयति   ।
लवणयति   ।
व्रतात्भोजने तन्निवृत्तौ च - पयो व्रतयति   ।
वृषलान्नं व्रतयति   ।
वस्त्रात्समाच्छादने - संवस्त्रयति   ।
हलिं गृह्णाति हलयति   ।
कलिं गृह्णाति कलयति   ।
हलिकल्योरदन्तत्व-निपातनं सन्वद्भाव-प्रतिषेधार्यं  ।
अजहलथ् ।
अचकलथ् ।
कृतं गृह्णाति कृतयति   ।
तूस्तानि विहन्ति वितूस्तयति केशान्  ।
विशदीकरोति इत्यर्थः  । ।



<धातोरेक-अचो हल-आदेः क्रियासमभिहारे यङ्>#   । । PS_३,१.२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.२२ः

एक-अज्यो धातुर्हलादिः क्रियासमभिहारे वर्तते तस्माद्यङ्प्रत्ययो भवति   ।
पौनःपुन्यं भृशार्थो वा क्रियासमभिहारः   ।
नः पुनः पचति पापच्यते   ।
यायज्यते   ।
भृशं ज्वलति जाज्वल्यते   ।
देदीप्यते   ।
धातोः इति किं ? सोपसर्गादुत्पत्तिर्मा भूत्, भृशं प्राटति   ।
एकाचः इति किं ? भृशं जागर्ति   ।
हलादेः इति किं ? भृशमीक्षते   ।
सूचिसूत्रमूत्र्यट्यर्त्यशूर्णोतीनां ग्रहनं यङ्विधानवेकाजहलाद्य्-अर्थं  ।
सोसूच्यते   ।
सोसूत्र्यते   ।
मोमूत्र्यते   ।
अटाट्यते   ।
अरार्यते   ।
अशाश्यते   ।
प्रोर्णोनूयते   ।
भृशं शोभते, भृशं रोचते इत्यत्र नेष्यते, अनभिधानात् । ।



<नित्यं कौटिल्ये गतौ>#   । । PS_३,१.२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.२३ः

गतिवचनाद्धतोः कौटिल्ये गम्यमाने नित्यं यङ्प्रत्ययो भवति   ।
कुटिलं क्रामति चङ्क्रम्यते   ।
दन्द्रम्यते   ।
नित्य-ग्रहणं विषयनियम-अर्थं, गतिवचनान्नित्यं कौटिल्य एव भवति, न तु क्रियासमभिहारे   ।
भृशं क्रामति  । ।



<लुप-सद-चर-जप-जभ-दह-दश-ग्éभ्यो भाव-गर्हायाम्>#   । । PS_३,१.२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.२४ः

लुप सद चर जप जभ दह दश ग्é इत्येतेभ्यो भाव-गर्हायां धात्वर्थ-गर्हायां यङ्प्रत्ययो भवति   ।
गर्हितं लुम्पति लोलुप्यते   ।
एवं - सासद्यते   ।
पञ्चऊर्यते   ।
जञ्जप्यते   ।
जञ्जभ्यते   ।
दन्दह्यते   ।
दन्दश्यते   ।

[#१८२]

निजेगिल्यते   ।
भावगर्हायां इति किं ? साधु जपति   ।
भाव-ग्रहणं किं ? साधनगर्हायां मा भूत्, मन्त्रं जपति वृषलः   ।
नित्य-ग्रहणं विषयनियम-अर्थं अनुवर्तते   ।
एतेभ्यो नित्यं भावगर्हायां एव भवति, न तु क्रियासमभिहारे   ।
भृशं लुम्पति  । ।



<सत्याप-पाश-रूप-वीणा-तूल-श्लोक-सेना-लोम-त्वच-वर्म-वर्ण-चूर्ण-चुरादिभ्यो णिच्>#   । । PS_३,१.२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.२५ः

सत्य-आदिभ्यश्चूर्णपर्यन्तेभ्यः, चुरादिभ्यश्च णिच्प्रत्ययो भवति   ।
सत्यं आचष्ते सत्यापयति   ।
अर्थवेदसत्यानां आपुग्वक्तव्यः   ।
अर्थं आचष्ते अर्थापयति   ।
देवापयति   ।
आपुग्वचन-सामर्थ्याट्टिलोपो न भवति   ।
पाशाद्विमोचने - विपाशयति   ।
रूपाद्दर्शने - रूपयति   ।
वीणयोपगायति उपवीणयति   ।
तूलेनानुकुष्णाति अनुतूलयति   ।
श्लोकैरुपस्तौति उपश्लोकयति   ।
सेनयाभियाति अभिषेणयति   ।
लोमान्यनुमार्ष्टि अनुलोमयति   ।
त्वचं गृह्णाति त्वचयति   ।
अकारान्तस्त्वच-शब्दः   ।
वर्मणा सन्नह्यति संवर्मयति   ।
वर्णं गृह्णाति वर्णयति   ।
चूर्णैः अवध्वंसयति अवचूर्णयति   ।
चुरादिभ्यः स्वार्थे   ।
चोरयति   ।
चिन्तयति   ।
स्वाभाविकत्वादर्थाभिधानस्य यथास्वं प्रत्ययार्था निर्दिश्यन्ते  । ।



<हेतुमति च>#   । । PS_३,१.२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.२६ः

हेतुः स्वतन्त्रय कर्तुः प्रयोजकः, तदीयो व्यापारः प्रेषनादि-लक्षणो हेतुमान्, तस्मिन्नभिधेये धातोः णिच्प्रत्ययो भवति   ।
कटं कारयति   ।
ओदनं पाचयति   ।
तत्करोति इत्युपसङ्ख्यानं सूत्रयति इत्याद्यर्थं  ।
सूत्रं करोति सूत्रयति   ।
आख्यानात्कृतस्तदाचष्ट इति णिच्कृल्लुक्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकं  ।
आख्यानात्कृदन्त्तण्णिच्वक्तव्यः तदाचष्टे इत्येतस्मिन्नर्थे, कृल्-लुक्, प्रकृतिप्रत्यापत्तिः, प्रकृतिवच्च कारकं भवति   ।
कंसवधं आचष्टे कंसं घातयति   ।
बलिबन्धं आचष्टे बलिं बन्धयति   ।
राजागमनं आचष्टे राजानं आगमयति   ।

[#१८३]

आङ्-लोपश्च काल-अत्यन्तसंयोगे मर्यादायां  ।
आरात्रि विवासं आचश्टे रात्रिं विवासयति   ।
चित्रीकरणे प्रापि   ।
उज्जयिन्याः प्रस्थितो माहिष्मत्यां सूर्योद्गमनं सम्भावयते सूर्यं उद्गमयति   ।
नक्षत्रयोगे ज्ञि   ।
पुष्ययोगं जानाति पुष्येण योजयति   ।
मघभिर्योजयति  । ।



<कण्ड्व्-आदिभ्यो यक्>#   । । PS_३,१.२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.२७ः

कण्डूञित्येवं आदिभ्यो यक्प्रत्ययो भवति   ।
द्विवधाः कण्ड्व्-आदयो, धातवः प्रातिपादिकानि च   ।
तत्र धात्वधिकाराद्धतुभ्यः एव प्रत्ययो विधीयते, न तु प्रातिपदिकेभ्यः   ।
तथा च गुणप्रतिषेध-अर्थः ककारोऽनुबध्यते   ।
धातुप्रकरणाद्धातुः कस्य चासञ्जनादपि   ।
आह च अयं इमं दीर्घं मन्ये धतुर्विभाषितः  । ।
कण्डूञ्-- कण्डूयति, कण्डूयते   ।
ञित्वात्कर्त्र्-अभिप्राये क्रियाफले (*१,३.७२) इत्यात्मनेपदं  ।
कण्डूञ्  ।
मन्तु   ।
हृणीङ् ।
वल्गु   ।
अस्मनस्  ।
महीङ् ।
लेठ् ।
लोठ् ।
इरस्  ।
इरज्  ।
इरञ्  ।
द्रवस्  ।
मेधा   ।
कुषुभ   ।
मगध   ।
तन्तस्  ।
पम्पस्  ।
सुख   ।
दुःख   ।
सपर   ।
अरर   ।
भिषज्  ।
भिष्णज्  ।
इषुध   ।
चरण   ।
चुरण   ।
भुरण   ।
तुरण   ।
गद्गद   ।
एला   ।
केला   ।
खेला   ।
लिठ् ।
लोट् । ।



<गुपू-धूप-विच्छि-पणि-पनिभ्य आयः>#   । । PS_३,१.२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.२८ः

गुपू रक्षणे, धूप सन्तापे, विच्छ गतौ, पण व्यवहारे स्तुतौ च, पन च इत्येतेभ्यो धातुभ्यः आय-प्रत्ययो भवति   ।
तोपायति   ।
धूपयति   ।
विच्छायति   ।
पणायति   ।
पनायति   ।
स्तुत्य्-अर्थेन पनिना साहचर्यात्तदर्थः पणिः प्रत्ययं उत्पादयति न व्यवहार-अर्थः   ।
शतस्य पणते   ।
सहस्रसय पणते   ।
अनुबन्धश्च केवले चरित-अर्थः, तेन आय-प्रत्यय-अन्तान्नात्मनेपदं भवति  । ।



[#१८४]

<ऋतेरीयङ्>#   । । PS_३,१.२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.२९ः

ऋतिः सौत्रो धतुः धृणायां वर्तते, ततः ईयङ्प्रत्ययो भवति   ।
ङकार आत्मनेपद-अर्थः   ।
ऋतीयते, ऋतीयेते, ऋतियन्ते   ।
ईयङ्-वचनं ज्ञापन-अर्थं, धातु-विहितानां प्रत्ययानां आयनादयो न भवन्ति इति  । ।



<कमेर्णिङ्>#   । । PS_३,१.३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.३०ः

कमेर्धातोः णिङ्प्रत्ययो भवति   ।
णकारो वृद्ध्य्-अर्थः   ।
ङकार आत्मनेपद-अर्थः   ।
कामयते, कामयेते, कामयन्ते  । ।



<आयादय आर्धधातुके वा>#   । । PS_३,१.३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.३१ः

आर्धधातुक-विषये आर्धधातुक-विवक्षायां आयादयः प्रत्यया वा भवन्ति   ।
गोप्ता, गोपायिता   ।
अर्तिता, ऋतीयिता   ।
कमिता, कामयिता   ।
नित्यं प्रत्ययप्रसङ्गे तदुत्पत्तिरार्धधातुक-विषये विकल्प्यते, तत्र यथायथं प्रत्यया भवन्ति   ।
गुप्तिः   ।
गोपाया  । ।



<सन्-आद्यन्ता धातवः>#   । । PS_३,१.३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.३२ः

सनादिर्येषां ते सनादयः   ।
सनादयोऽन्ते येषं ते सनाद्यन्ताः   ।
सनाद्यन्ताः समुदायाः धातु-सञ्ज्ञाः भवन्ति   ।
प्रत्यय-ग्रहण-परिभाषा+एव पद-सञ्ज्ञायां अन्तवचनेन लिङ्गेन प्रतिषिद्धा सती पुनरिह अन्तवचनेन प्रतिप्रसूयते   ।
चिकीर्षति   ।
पुत्रीयति   ।
पुत्रकाम्यति  । ।



<स्यतासी ऋलुटोः>#   । । PS_३,१.३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.३३ः

ऋ-रूपं उत्सृष्ट-अनुबन्धं सामान्यं एकं एव   ।
तस्मिन्लुटि च परतो धातोर्यथा-सङ्ख्यं स्यतासी प्रत्ययौ भवतः   ।
करिष्यति   ।
अकरिष्यथ् ।
श्वः कर्ता   ।
इदित्-करणं अनुनासिकलोप-प्रतिषेध-अर्थं  ।
मन्ता   ।
सङ्गन्ता  । ।



<सिब्-बहुलं लेति>#   । । PS_३,१.३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.३४ः

धातोः सिप्प्रत्ययो भवति बहुलं लेति परतः   ।
जोषिषथ् ।
तारिषथ् ।
मन्दिषथ् ।
न च भवति   ।
पताति दिद्युथ् ।
उदधिं च्यावयाति  । ।



<कास्-प्रत्ययादां अमन्त्रे लिटि>#   । । PS_३,१.३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.३५ः

कासृ शब्द-कुत्सायाम्, ततः प्रत्ययान्तेभ्यश्च धातुभ्यः आं प्रत्ययो भवति लिटि परतोऽमन्त्र-विषये   ।
कासाञ्-चक्रे   ।
प्रत्ययान्तेभ्यः -- लोलूयाञ्चक्रे   ।
अमन्त्रे इति किं ? कृष्णो नोनाव  । ।

[#१८५]

कास्यनेकाचः इति वक्तव्यं चुलुम्पाद्यर्थं  ।
चकासाञ्चकार   ।
दरिद्राञ्चकार   ।
चुलुम्पाज्चकार   ।
आमोऽमित्वं अदन्तत्वादगुणत्वं विदेस्तथा   ।
आस्कासोरां विधानाच्च पररूपं कतन्तवत् । ।



<इज्-आदेश्च गुरुमतोऽनृच्छः>#   । । PS_३,१.३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.३६ः

इज्-आदिर्यो धातुर्गुरुमानृच्छति-वर्जितः, तस्माच्च लिटि परत आं प्रत्ययो भवति   ।
ईह चेष्टायां  ।
ऊह वितर्के   ।
ईहाञ्चक्रे   ।
ऊहाञ्चक्रे   ।
इजादेः इति किं ? ततक्ष   ।
ररक्ष   ।
गुरुमतः इति किं ? इयज   ।
उवप   ।
अनृच्छः इति किं ? आनर्च्छ, आनर्च्छतुः, आनर्च्छौः   ।
ऊर्णोतेश्च प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
प्रोर्णुनाव   ।
अथ वा -- वाच्य ऊर्णोर्णुवद्भावो यङ्-प्रसिद्धिः प्रयोजनं  ।
आमश्च प्रतिषेध-अर्थं एकाचश्चेडुपग्रहात् । ।



<दय-अय-आसश्च>#   । । PS_३,१.३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.३७ः

दय दानगति-रक्षणेषु, अय गतौ, आस उपवेषने, एतेभ्यश्च लिटि परत आं प्रत्ययो भवति   ।
दयञ्चक्रे   ।
पलायाञ्चक्रे   ।
आसाञ्चक्रे  । ।



<उष-विद-जागृभ्योऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_३,१.३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.३८ः

उष दाहे, विद ज्ञाने, जगृ निद्राक्षये, एतेभ्यो लिटि परतोऽन्यतरस्यां आं प्रत्ययो भवति   ।
ओषाञ्चकार, उवोष   ।
विदाञ्चकार, विवेद   ।
जागराञ्चकार, जजागार   ।
विदेरदन्तत्व-प्रतिज्ञानादामि गुणो न भवति  । ।



<भी-ह्री-भृ-हुवां श्लुवच्च>#   । । PS_३,१.३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.३९ः

ञिभी भये, ह्री लज्जायाम्, डुभृञ्धारणपोषणयोः, हु दानादानयोः, एतेभ्यो लिटि परतः आं प्रत्ययो भवति अन्यतरस्याम्, श्लाविव च अस्मिन्कार्यं भवति   ।
किं पुनस्तत्? द्वित्वं इत्त्वं च   ।
बिभायाञ्चकार, विभाय   ।
जिह्रयाञ्चकार, जिह्राय   ।
बिभराञ्चकार, बभार   ।
जुहवाञ्चकार, जुहाव  । ।



<कृञ्च अनुप्रयुज्यते लिटि>#   । । PS_३,१.४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.४०ः

आम्-प्रत्ययस्य पश्चात्कृञनुप्रयुज्यते लिटि परतः   ।
कृञिति प्रत्याहारेण कृभ्वस्तयो गृह्यन्ते, तत्सामर्थ्यादस्तेर्भूभावः न भवति   ।
आचयाञ्चकार   ।
पाचयां बभूव   ।
पाचयां आस  । ।



[#१८६]

<विदाङ्-कुर्वन्त्वित्यन्यतरस्याम्>#   । । PS_३,१.४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.४१ः

विदाङ्-कुर्वन्तु इत्येतदन्यतरस्यां निपात्यते   ।
किं पुनरिह निपात्यते ? विदेर्लोटि आं प्रत्ययः, गुणाभावः, लोटो लुक्, कृञश्च लोट्परस्य अनुप्रयोगः   ।
अत्र भवन्तो विदाङ्-कुर्वन्तु, विदन्तु   ।
इति-करणः प्रदर्शन-अर्थः, न केवलं प्रथमपुरुष-बहुवचनं, किं तर्हि सर्वाण्येव लोड्-वचनान्यनुप्रयुज्यन्ते, विदाङ्करोतु, विदाङ्कुरुतात्, विदाङ्कुरुताम्, विदाङ्कुरु, विदाङ्कुरुतं इत्यादि  । ।



<अभ्युत्सादयां-प्रजनयाम्-चिकयां-रमयाम्-अकः पावयाम्-क्रियाद्विदाम्-अक्रन्निति च्छन्दसि>#   । । PS_३,१.४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.४२ः

अभ्युत्सादयां इत्येवं आदयः छन्दसि विषयेऽन्यतरस्यां निपात्यन्ते   ।
सदिजनिरमीणां ण्यन्तानां लुडि आं प्रत्ययो निपात्यते   ।
चिनोतेरपि तत्र+एव+आम्प्रत्ययो द्विर्वचनं कुत्वं च   ।
अकरिति चतुर्भिरपि प्रत्येकं अनुप्रयोगः सम्बध्यते   ।
पावयां क्रियातिति पवतेः पुनातेर्वा ण्यन्तस्य लिङि आं निपात्यते, गुणाभावश्च, अक्रनिति च अस्य अनुप्रयोगः   ।
विदाम्-अक्रनिति विदेर्लुङि आं निपात्यते, गुनभावश्च, अक्रनिति च अस्य अनुप्रयोगः   ।
अभ्युत्सादयां अकः   ।
अभ्युदसीषदतिति भाषायां  ।
प्रजनयां अकः   ।
प्राजीजनतिति भाषायां  ।
चिकयां अकः   ।
अचैषीतिति भाषायां  ।
रमयां अकः   ।
अरीरमतिति भाषायां  ।
पावयाङ्क्रियाथ् ।
पाव्यातिति भाषायां  ।
विदां अक्रन्  ।
अवेदिषुः इति भाषायां  । ।



<च्लि लुडि>#   । । PS_३,१.४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.४३ः

धातोः च्लिः प्रत्ययो भवति लुडि परतः   ।
इकार उच्चारण-अर्थः, चकारः स्वर-अर्थः   ।
अस्य सिजादीनादेशान्वक्ष्यति   ।
तत्र+एव+उदाहरिस्यामः  । ।



<च्लेः सिच्>#   । । PS_३,१.४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.४४ः

च्लेः सिजादेशो भवति   ।
इकार उच्चारण-अर्थः, चकारः स्वर-अर्थः   ।
अकार्षीथ् ।
अहार्षीथ् ।
आगमानुदात्तत्वं हि प्रत्यय-स्वरं इव चित्स्वरं अपि बधेत इति स्थानिन्यादेशे च द्विश्चकारोऽनुबध्यते   ।
स्पृशमृशकृषतृपदृपां सिज्वा वक्तव्यः   ।
अस्प्राक्षीत्, अस्पार्क्षीत्, अस्पृक्षथ् ।
अम्राक्षीत्, अमार्क्षीत्, अमृक्षथ् ।
अकार्षीत्, अक्राक्षीत्, अकृक्षथ् ।
अत्राप्सीत्, आतार्प्सीत्, अतृपथ् ।
अद्राप्सीत्, अदार्प्सीत्, अदृपत् । ।



[#१८७]

<शल इग्-उपधादनिटः क्षः>#   । । PS_३,१.४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.४५ः

शलन्तो यो धातुरिग्-उपधस्तस्मात्परस्य च्लेः अनिटः क्ष आदेशो भवति   ।
दुह - अधुक्षथ् ।
लिह - अलिक्षथ् ।
शलः इति किं ? अभैत्सीथ् ।
अच्छैत्सीथ् ।
इग्-उपधातिति किं ? अधाक्षीथ् ।
अनिटः इति किं ? अकोषीथ् ।
अमोषीत् । ।



<श्लिष आलिङ्गने>#   । । PS_३,१.४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.४६ः

श्लिषेः धातोः आलिङ्गन-क्रियावचनात्परस्य च्लेः क्षः आदेशो भवति   ।
आलिङ्गनं उपगूहनं, परिष्वङ्गः   ।
अत्र नियम-अर्थं एतथ् ।
आश्लिक्षत्कन्यां देवदत्तः   ।
आलिङ्गने इति किं ? समाश्लिषज्जतु काष्ठं  । ।



<न दृशः>#   । । PS_३,१.४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.४७ः

पूर्वेण क्षः प्राप्तः प्रतिषिध्यते   ।
दृशेः धातोः परस्य च्लेः क्ष-आदेशो न भवति   ।
अस्मिन्प्रतिषिद्धे इरितो वा (*३,१.४५) इति अङ्सिचौ भवतः   ।
अदर्शत्, अद्राक्षीत् । ।



<णि-श्रि-द्रु-स्रुभ्यः कर्तरि चङ्>#   । । PS_३,१.४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.४८ः

सिज्-अपवादश्चङ्विधीयते   ।
ण्य्-अन्तेभ्यो धातुभ्यः, श्रि द्रु स्रु इत्येतेभ्यश्च परस्य च्लेः चङ्-आदेशो भवति कर्तवाचिनि लुङि परतः   ।
ङकारो गुण-वृद्धि-प्रतिषेध-अर्थः, चकारः चङि (*६,१.११) इति विशेषण-अर्थः   ।
अचीकरथ् ।
अजीहरथ् ।
अशिश्रियथ् ।
अदुद्रुवथ् ।
असुस्रुवथ् ।
कर्तरि इति किं ? अकारयिषातां कटौ देवदत्तेन   ।
कमेरुपसङ्ख्यानं  ।
आयादयः आर्धधातुके वा (*३,१.३१) इति यदा णिङ्न अस्ति तदा+एततुपसङ्ख्यानं  ।
अचकमत   ।
णिङ्पक्षे सन्वद्भावः   ।
अचीकमत   ।
नाकमिष्टसुखं यान्ति सुयुक्तैर्वडवारथैः   ।
अथ पत्कषिणो यान्ति येऽचीकमतभाषिणः  । ।



<विभाषा धेट्-श्व्योः>#   । । PS_३,१.४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.४९ः

धेट्पाने, टुओश्वि गति-वृद्ध्योः, एताभ्यां उत्तरस्य च्लेर्विभाषा चङ्-आदेशो भवति   ।
धेटस्तावत्- अदधाथ् ।
सिच्पक्षे विभाषा घ्रा-धेट्-शाच्-छा-सः (*२,४.७८) इति लुक्  ।
अधाथ् ।
अधासीथ् ।
श्वयतेः खल्वपि   ।
अशिश्वियथ् ।
अङोऽप्यत्र विकल्प इष्यते   ।
अश्वथ् ।
अश्वयीथ् ।
कर्तरि इत्येव, अधिषातां गवौ वत्सेन  । ।



[#१८८]

<गुपेश्छन्दसि>#   । । PS_३,१.५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.५०ः

गुपेः परस्य च्लेः छन्दसि विषये विभाषा चङादेशो भवति   ।
यत्र आय-प्रत्ययो नास्ति तत्र अयं विधिः   ।
इमान्मे मित्रावरुणौ गृहञ्जुगुपतं युवं  ।
अगौप्तम्, अगोपिष्टम्, अगोपायिष्टं इति वा   ।
भाशायां तु चङन्तं वर्जयित्वा शिष्टं रूपत्रयं भवति  । ।



<न-उनयति-ध्वनयत्य्-एलयत्य्-अर्दयतिभ्यः>#   । । PS_३,१.५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.५१ः
ऊन परिहाणे, ध्वन शब्दे, इल प्रेरणे, अर्द गतौ याचने च, एतेभ्यो धातुभ्यः ण्यन्तेभ्यः पूर्वेण च्लेश्चङि प्राप्ते छन्दसि विषये न भवति   ।
काममूनयीः   ।
औनिनः इति भाषायां  ।
मा त्वाग्निर्धवनयीथ् ।
अदिध्वनतिति भषायां  ।
काममिलयीथ् ।
ऐलिलतिति भाषायां  ।
मैनमर्दयीथ् ।
आर्दिदतिति भाशायां  । ।



<अस्यति-वक्ति-ख्यातिभ्योऽङ्>#   । । PS_३,१.५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.५२ः

असु क्षेपने, वच परिभाषणे ब्रूञ्-आदेशो वा, ख्या प्रकथने चक्षिङ्-आदेशो वा, एभ्यः परस्य च्लेरङ्-आदेशो भवति कर्तृ-वाचिनि लुगि परतः   ।
अस्यतेः पुषादिपाठादेवाङि सिद्धे पुनर्ग्रहणं आत्मनेपद-अर्थं  ।
पर्यास्थत, पर्यास्थेताम्, पर्यास्थन्त   ।
वक्ति - अवोचत्, अवोचताम्, अवोचन्  ।
ख्याति - आख्यत्, आख्यताम्, आख्यन्  ।
कर्तरि इति किं ? पर्यासिषातां गावौ वत्सेन  । ।



<लिपि-सिचि-ह्वश्च>#   । । PS_३,१.५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.५३ः

लिप उपदेहे षिच क्षरने, ह्वेञ्स्पर्धायाम्, एतेभ्यश्च परस्य च्लेः अङादेशो भवति   ।
अलिपथ् ।
असिचथ् ।
आह्वथ् ।
पृथग्-योग उत्तर-अर्थः  । ।



<आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम्>#   । । PS_३,१.५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.५४ः

पूर्वेण प्राप्ते विभषा आरभ्यते   ।
लिपि-सिचि-ह्व आत्मनेपदेषु परतः च्लेः अङ्-आदेशो भवति अन्यतरस्यां  ।
स्वरितञितः कर्त्र्-अभिप्राये क्रियाफले (*१,३.५२) इत्यात्मनेपदं  ।
अलिपत, अलिप्त   ।
असिचत, असिक्त   ।
अह्वत्, अह्वास्त  । ।



[#१८९]

<पुषादि-द्युताद्य्-ऋदितः प्रस्मैपदेषु>#   । । PS_३,१.५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.५५ः

द्युतादिभ्यश्च धातुभ्यः परस्य च्लेः परस्मैपदेषु परतः अङादेशो भवति   ।
पुषादिर्दिवाद्यन्तर्गणो गृह्यते, न भ्वादि-क्र्याद्य्-अन्तर्गणः   ।
पुष - अपुषथ् ।
द्युतादि - अद्युतथ् ।
अश्वितथ् ।
ऋदिद्भ्यःगमृ- अगमथ् ।
शकृ- अशकथ् ।
परस्मैपदेसु इति किं ? व्यद्योतिष्ट   ।
अलोटिष्ट  । ।



<सर्ति-शास्त्य्-अर्तिभ्यश्च>#   । । PS_३,१.५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.५६ः

सृ गतौ, शासु अनुशिष्टौ ऋ गतौ इत्येतेभ्यः परस्य च्लेः अङ्-आदेशो भवति   ।
असरथ् ।
अशिषथ् ।
आरथ् ।
पृथग्योगकरणं आत्मनेपदार्थं  ।
समरन्त   ।
चकारः परस्मैपदेषु इत्यनुकर्षण-अर्थः तच्चोत्तरत्रोपयोगं यास्यति  । ।



<इरितो वा>#   । । PS_३,१.५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.५७ः

इरितो धातोः परस्य च्लेः अङ्-आदेशो वा भवति   ।
भिदिर्- अभिदत्, अभैत्सीथ् ।
छिदिर्- अच्छिदत्, अच्छैत्सीथ् ।
परस्मैपदेषु इत्येव, अभित्त   ।
अच्छित्त  । ।



<ज्é-स्तम्भु-म्रुचु-म्लुचु-ग्रुचु-ग्लुचु-ग्लुञ्चु-श्विभ्यश्च>#   । । PS_३,१.५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.५८ः

वा इति वर्तते   ।
ज्éष्वयोहानौ, स्तम्भुः सौत्रो धातुः, म्रुचु, म्लुचु गत्यर्थे, ग्रुचु, ग्लुचु स्तेयकरणे, ग्लुञ्चु, षस्ज गतौ, टुओश्वि गति-वृद्ध्योः, एतेभ्यो धातुभ्यः परस्य च्लेर्वा अङ्-आदेशो भवति   ।
अजरत्, अजारीथ् ।
अस्तभत्, अस्तम्भीथ् ।
अम्रुचत्, अम्रोचीथ् ।
अम्लुचत्, अम्लोचीथ् ।
अग्रुचत्, अग्रोचीथ् ।
अग्लुचत्, अग्लोचीथ् ।
अग्लुञ्चत्, अग्लुञ्चीथ् ।
अश्वत्, अश्वयीत्, अशीश्वियथ् ।
ग्लुचु-ग्लुज्च्वोरन्यतरोपादानेऽपि रूपत्रयं सिध्यति, अर्थभिदात्तु द्वयोरुपादानं कृतं  ।
केचित्तु वर्नयन्ति द्वयोरुपादान-सामर्थ्याद्ग्लुञ्चेरनुनासिकलोपो न भवति, अग्लुञ्चतिति  । ।



<कृ-मृ-दृ-रुहिभ्यश्छन्दसि>#   । । PS_३,१.५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.५९ः

कृ मृ दृ इत्येतेभ्यः परस्य च्लेः छन्दसि विषये अङ्-आदेशो भवति   ।
शकलाङ्गुष्ठकोऽकरथ् ।
अथोऽमर   ।
अदरदर्थान्  ।
सानुमारुहथ् ।
अन्तरिक्षाद्दिवमारुहं  ।
छन्दसि इति किं ? अकार्षीथ् ।
अमृत   ।
अदारीथ् ।
अरुक्षत् । ।



[#१९०]

<चिण्ते पदः>#   । । PS_३,१.६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.६०ः

पद गतौ, अस्माद्धातोः परस्य च्लेः चिण्-आदेसो भवति तशब्दे परतः   ।
समर्थ्यादात्मनेपद-एकवचनं गृह्यते   ।
उदपादि सस्यं  ।
समपादि भैक्षं  ।
त इति किं ? उदपत्सातां  ।
उदपत्सत  । ।



<दीप-जन-बुध-पूरि-तायि-प्यायिभ्योऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_३,१.६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.६१ः

चिण्ते इति वर्तते   ।
दीपी दीप्तौ, जनी प्रादुर्भावे, बुध अवगमने, पूरी आप्यायने, तायृ सन्तानपालनयोः, ओप्याअयी वृद्धौ, एतेभ्यः परस्य च्लेः तशब्दे परतोऽन्यतरस्यां चिण्-आदेशो भवति   ।
अदीपि, अदीपिष्ट   ।
अजनि, अजनिष्ट   ।
अबोधि, अबुद्ध   ।
अपूरि, अपूरिष्ट   ।
अतायि, अतायिष्ट   ।
अप्यायि, अप्यायिष्ट  । ।



<अचः कर्मकर्तरि>#   । । PS_३,१.६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.६२ः

अजन्ताद्धातोः परस्य च्लेः कर्मक्र्तरि त-शब्दे परतः चिणादेषो भवति   ।
प्राप्त-विभाषेयं  ।
अकारि कटः स्वयं एव, अकृत कटः स्वयं एव   ।
अलावि केदारः स्वयं एव, अलविष्ट केदारः स्वयं एव   ।
अचः इति किं ? अभेदि काष्ठं स्वयं एव   ।
कर्मकर्तरि इति किं ? अकारि कटो देवदत्तेन  । ।



<दुहश्च>#   । । PS_३,१.६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.६३ः

दुह प्रपूरणे, अस्मात्परस्य च्लेः चिणादेशो भवत्यन्यतरस्यां  ।
अदोहि गौः स्वयं एव, अगुग्ध गौः स्वयं एव   ।
कर्मकर्तरि इत्येव, अदोहि गौर्गोपालकेन  । ।



<न रुधः>#   । । PS_३,१.६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.६४ः

रुधिरावरणे, अस्मात्परस्य च्लेः कर्मक्र्तरि चिण्-आदेशो न भवति   ।
अन्ववारुद्ध गौः स्वयं एव   ।
कर्मकर्तरि इत्येव, अन्ववारोधि गौः गोपालकेन  । ।



<तपोऽनुतापे च>#   । । PS_३,१.६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.६५ः

न इति वर्तते   ।
तप सन्तापे, अस्मात्परस्य च्लेः चिणादेशो न भवति कर्मकर्तरि अनुतापे च   ।
अनुतापः पश्चात्तपः   ।
तस्य ग्रहणं कर्मकर्त्रर्थं, तत्र हि भावकर्मणोरपि प्रतिषेधो भवति   ।
अतप्त तपस्तापसः   ।
अन्ववातप्त पापेन कर्मणा  । ।



[#१९१]

<चिण्भावकर्मणोः>#   । । PS_३,१.६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.६६ः

धातोः परस्य च्लेः चिण्-आदेशो भवति भावे कर्मणि त-शब्दे परतः   ।
भावे तावत्-- अशायि भवता   ।
कर्मणि खल्वपि -- अकारि कटो देवदत्तेन   ।
अहारि भारो यज्ञदत्तेन   ।
चिण्-ग्रहणं विस्पष्ट-अर्थं  । ।



<सार्वधातुके यक्>#   । । PS_३,१.६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.६७ः

भावकर्म-वाचिनि सार्वधातुके परतो धतोः यक्प्रत्ययो भवति   ।
आस्यते भवता   ।
शय्यते भवता   ।
कर्मणि -- क्रियते कटः   ।
गम्यते ग्रामः   ।
ककारो गुणवृद्धि-प्रतिषेध-अर्थः   ।
यग्-विधाने कर्मक्र्तर्य्-उपसङ्ख्यानं  ।
विप्रतिषेधाद्धि यकः शपो वलीयस्त्वं  ।
क्रियते कटः स्वयं एव   ।
पच्यते ओदनः स्वयं एव  । ।



<कर्तरि शप्>#   । । PS_३,१.६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.६८ः

कर्तृ-वाचिनि सार्वधातुके परतो धातोः शप्प्रत्ययओ भवति   ।
पकारः स्वरार्थः   ।
शकारः सार्वधातुक-सञ्ज्ञ-अर्थः   ।
भवति   ।
पचति  । ।



<दिव्-आदिभ्यः श्यन्>#   । । PS_३,१.६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.६९ः

दिवित्येवं आदिभ्यः धातुभ्यः श्यन्पर्त्ययो भवति   ।
शपोऽपवादः   ।
नकारः स्वर-अर्थः   ।
शकारः सार्वधातुक-अर्थः   ।
दीव्यति   ।
सीव्यति  । ।



<वा भ्राश-भ्लाश-भ्रमु-क्रमु-क्लमु-त्रसि-त्रुति-लषः>#   । । PS_३,१.७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.७०ः

उभयत्र विभाषेयं  ।
टुभ्राशृ, दुभ्लाशृ दीप्तौ, भ्रमु अनवस्थाने, भ्रमु चलने, द्वयोरपि ग्रहणम्, क्रमु पादविक्षेपे, क्लमु ग्लानौ, त्रसी उद्वेगे, त्रुटी छेदने, लष कान्तौ, एतेभ्यो वा श्यन्प्रत्ययो भवति   ।
भ्राश्यते, भ्राशते   ।
भ्लाश्यते, भ्लाशते   ।
भ्राम्यति, भ्रमति   ।
क्राम्यति, क्रामति   ।
क्लाम्यति, क्लामति   ।
त्रस्यति, त्रसति   ।
त्र्युट्यति, त्रुटति   ।
लष्यति, लषति  । ।



<यसोऽनुपसर्गात्>#   । । PS_३,१.७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.७१ः

यसु प्रयत्ने दैवादिकः   ।
तस्मान्नित्यं श्यनि प्राप्तेऽनुपसर्गाद्विकल्प उच्यते   ।
यसोऽनुपसर्गाद्वा श्यन्प्रत्ययो भवति   ।
यस्यति, यसति   ।
अनुपसर्गातिति किं ? आयस्यति   ।
प्रयस्यति  । ।



[#१९२]

<संयसश्च>#   । । PS_३,१.७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.७२ः

सोपसर्ग-अर्थ आरम्भः   ।
सम्पूर्वाच्च यसेः वा श्यन्प्रत्ययो भवति   ।
संयस्यति, संयसति  । ।



<स्व्-आदिभ्यः श्नुः>#   । । PS_३,१.७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.७३ः

षूञभिषवे, इत्येवं आदिभ्यो धातुभ्यः श्नुप्रत्ययो भवति   ।
शपोऽपवादः   ।
सुनोति   ।
सिनोति  । ।



<श्रुवः शृ च>#   । । PS_३,१.७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.७४ः

श्रुवः श्नु-प्रत्ययो भवति, तत्संनियोगेन श्रुवः शृ इत्ययं आदेशो भवति   ।
शृणोति, शृणुतः, श्éण्वन्ति  । ।



<अक्षोऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_३,१.७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.७५ः

अक्षू व्याप्तौ   ।
भौवादिकः   ।
अस्मादन्यतरस्यां श्नु-प्रत्ययो भवति   ।
अक्ष्णोति, अक्षति  । ।



<तनू-करणे तक्षः>#   । । PS_३,१.७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.७६ः

तक्षू त्वक्षू तनू-करणे, अस्मात्तनूकरणे वर्तमानातनतरस्यां श्नु-प्रत्ययो भवति   ।
अनेकार्थत्वाद्धातूनां विशेषण-उपादानं  ।
तक्ष्णोति काष्ठम्, तक्षति काष्ठं  ।
तनूकरणे इति किं ? संतक्षति वाग्भिः  । ।



<तुद्-आदिभ्यः शः>#   । । PS_३,१.७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.७७ः

तुद व्यथने इत्येवं आदिभ्यो धातुभ्यः श-प्रत्ययो भवति   ।
शपोऽपवादः   ।
शकारः सार्वधातुकसञ्ज्ञ-अर्थः   ।
तुदति   ।
नुदति  । ।



<रुदः-आदिभ्यः श्नम्>#   । । PS_३,१.७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.७८ः

रुधिरावरणे इत्येवं आदिभ्यो धातुभ्यः श्नं प्रत्ययो भवति   ।
शपोऽपवादः   ।
मकारो देशविध्यर्थः   ।
शकारः श्नान्नलोपः (*६,४.२३) इति विशेषण-अर्थः   ।
रुणद्धि   ।
भिनत्ति  । ।



[#१९३]

<तन्-आदि-कृञ्भ्यः उः>#   । । PS_३,१.७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.७९ः

तनु विस्तारे इत्येवं आदिभ्यो धातुभ्यः कृञश्च उ-प्रत्ययो भवति   ।
शपोऽपवादः   ।
तनोति   ।
सनोति   ।
क्षणोति   ।
कृञः खल्वपि - करोति   ।
तनादि-पाठादेव उ-प्रत्यये सिद्धे करोतेरुपादानं नियम-अर्थम्, अन्यत्तन्-आदि-कार्यं मा भूतिति   ।
तन्-आदिभ्यस्त-थासोः (*२,४.७९)   ।
इति विभाषा सिचो लुग्न भवति   ।
अकृत   ।
अकृथाः  । ।



<धिन्वि-कृण्व्योर च>#   । । PS_३,१.८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.८०ः

हिवि, धिवि जिवि प्रीणन-अर्थाः, कृवि हिंसाकरणयोः, इत्येतयोः धात्वोः उ-प्रत्ययो भवति, अकारश्च अन्तादेशः   ।
धिनोति   ।
कृणोति   ।
अतो लोपस्य स्थानिवद्भावात्गुणो न भवति  । ।



<क्र्य्-आदिभ्यः श्ना>#   । । PS_३,१.८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.८१ः

डुक्रीञ्द्रव्यविनिमये इत्येवं आदिभ्यः धातुभ्यः श्ना प्रत्ययो भवति   ।
शपोऽपवादः   ।
शकारः सार्वधातुक-सञ्ज्ञ-अर्थः   ।
क्रीणाति   ।
प्रीणाति  । ।



<स्तम्भु-स्तुम्भु-स्कम्भु-स्कुम्भु-स्कुञ्भ्यः श्नुश्च>#   । । PS_३,१.८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.८२ः

आद्याश्चत्वारो धातवः सौत्राः, स्कुञाप्रवणे, एतेभ्यः श्ना प्रत्ययो भवति, श्नुः च   ।
स्तभ्नाति, स्तभ्नोति   ।
स्तुभ्नाति, स्तुभ्नोति   ।
स्कभ्नाति, स्कभ्नोति   ।
स्कुभ्नाति, स्कुभ्नोति   ।
स्कुनाति, स्कुनोति   ।
उदित्त्व-प्रतिज्ञानात्सौत्राणां अपि धातूनां सर्वार्थत्वं विज्ञायते, न+एतद्विकरण-विषयत्वं एव  । ।



<हलः श्नः शानज्ज्ञौ>#   । । PS_३,१.८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.८३ः

हल उत्तरस्य श्ना-प्रत्ययस्य शनज्-आदेशो भवति हौ परतः   ।
मुषाण   ।
पुषाण   ।
हलः इति किं ? क्रीणीहि   ।
हौ इति किं ? मुष्णाति   ।
श्नः इति स्थानि-निर्देशः आदेश-सम्प्रत्यय-अर्थः   ।
इतरथा हि प्रत्यय-अन्तरं एव सर्वविषयं विज्ञायेत  । ।



[#१९४]

<छन्दसि शायजपि>#   । । PS_३,१.८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.८४ः

छन्दसि विषये श्नः शायचादेशो भवति, शानजपि   ।
गृभाय जिह्वया मधु   ।
शानचः खल्वपि - बधान देव सवितः  । ।



<व्यत्ययो बहुलम्>#   । । PS_३,१.८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.८५ः

यथायथं विकरणाः शबादयो विहिताः, तेषां छन्दसि विषये बहुलं व्यत्ययो भवति   ।
व्यतिगमनं व्यत्ययः, व्यतिहारः   ।
विषयान्तरे विधानम्, क्वचिद्द्विविकरणता, क्वचित्त्रिविकरणता च   ।
आण्डा शुष्णस्य भेदति   ।
भिनत्ति इति प्राप्ते   ।
ताश्चिन्नौ न मरन्ति   ।
न म्रियन्ते इति प्राप्ते   ।
द्विविकरणता - इन्द्रो वस्तेन नेषतु   ।
नयतु इति प्राप्ते   ।
त्रिविकरणता - इन्द्रेण युजा तरुषेम वृत्रं  ।
तीर्यस्म इति प्राप्ते   ।
बहुल-ग्रहणं सर्वविधि-व्यभिचार-अर्थं  ।
सुप्तिङुपग्रलिङ्गनरणां कालहलच्स्वरकर्तृयङां च   ।
व्यत्ययमिच्छति शास्त्रकृदेषां सोऽपि च सिध्यति बहुलकेन  । ।



<लिङ्याशिष्यङ्>#   । । PS_३,१.८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.८६ः

आशिषि विषये यो लिङ्तस्मिन्परतः छन्दसि विषये अङ्प्रत्ययो भवति   ।
शपोऽपवादः   ।
छन्दस्युभयथा (*३,४.११७) इति लिङः सार्वधातुक-सञ्ज्ञाप्यस्ति   ।
स्थागागमिवचिविदिशकिरुहयः प्रयोजनं  ।
स्था - उपस्थेषं वृषभं तुग्रियाणां  ।
गा - सत्यं उपगेषं  ।
गमि - गृहं गमेम   ।
वचि - मन्त्रं वोचेमाग्नये   ।
विदि - विदेयमेनां मनसि प्रविष्टां  ।
शकि - व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं  ।
रुहि - स्वर्गं लोकं आरुहेयं  ।
दृशेरग्वक्तव्यः   ।
पितरं दृशेयं मातरं च  । ।



[#१९५]

<कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः>#   । । PS_३,१.८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.८७ः

कर्मणि क्रिया कर्म, कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवद्भवति   ।
यस्मिन्कर्मणि कर्तृभूतेऽपि तद्वत्क्रिया लक्ष्यते यथा कर्मणि, स कर्ता कर्मवद्भवति   ।
कर्माश्रयाणि कार्याणि प्रतिपद्यते   ।
कर्तरि शप्(*३,१.६८) इति कर्तृ-ग्रहणं इह अनुवृत्तं प्रथमया विपरिणम्यते   ।
यगात्मनेपदचिण्चिण्वद्भावाः प्रयोजनं  ।
भिद्यते काष्ठं स्वयं एव   ।
अभेदि काष्ठं स्वयं एव   ।
कारिष्यते कटः स्वयं एव   ।
वत्करणं स्वाश्रयं अपि यथा स्यात्, भिद्यते कुसूलेन इति   ।
अकर्मकाणां भावे लः सिद्धो भवति   ।
लिङ्य्-आशि-ष्यङ्(*३,१.८६) इति द्विलकारको निर्देशः   ।
तत्र लानुवृत्तेर्लान्तस्य कर्ता कर्मवद्भवति इति कुसूलाद्द्वितीया न भवति   ।
कर्मणा इति किं ? करण-अधिकरण-अभ्यां तुल्यक्रियस्य मा भूथ् ।
साध्वसिश्छिनत्ति   ।
साधु स्थाली पचति   ।
धात्व्-अधिकारात्समाने धातौ कर्मवद्-भावः   ।
इह न भवति, पचत्योदनं देवदत्तः, राध्यन्त्योदनं स्वयं एव इति   ।
कर्मस्थभावकानां कर्मस्थक्रियाणां च कर्ता कर्मवद्भवति, न कर्तृस्थाभावकानां न वा कर्तृस्थ-क्रियाणां  ।
कर्मस्थः पचतेर्भावः कर्मस्था च भिदेः क्रिया   ।
मासासिभावः कर्तृस्थः कर्तृस्था च गमेः क्रिया  । ।



<तपस्तपः-कर्मकस्य+एव>#   । । PS_३,१.८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.८८ः

तप सन्तापे, अस्य कर्ता कर्मवद्भावति, स च तपः-कर्मकस्य+एव न अन्यकर्मकस्य   ।
क्रियाभेदाद्विध्य्-अर्थं एतथ् ।
उपवासादीनि तपांसि तापसं तपन्ति   ।
दुःखयन्ति इत्यर्थः   ।
स तापसस्त्वगस्थिभूतः स्वर्गाय तपस्तप्यते   ।
अर्जयति इत्यर्थः   ।
पूर्वेण अप्राप्तः कर्मवद्भावो विधीयते   ।
तप्यते तपस्तापसः   ।
अतप्त तपस्तापसः   ।
तपःकर्मकस्य+एव इति किं ? उत्तपति सुवर्णं सुवर्णकारः  । ।



<न दुह-स्नु-नमां यक्-चिणौ>#   । । PS_३,१.८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.८९ः

दुह सनु नं इत्येतेषं कर्मकर्तरि यक्-चिणौ कर्मवद्भाव-अपदिष्टौ न भवतः   ।
दुहेरनेन यक्प्रतिषिध्यते   ।
चिण्तु दुहश्च (*३,१.६३) इति पूर्वं एव विभाषितः   ।
दुग्धे गौः स्वयं एव   ।
अदुग्ध गौः स्वयं एव   ।
अदोहि गौः स्वयं एव   ।
प्रस्नुते गौः स्वयं एव   ।
प्रास्नोष्ट गौः स्वयं एव   ।
नमते दण्डः स्वयं एव   ।
अनंस्त दण्डः स्वयं एव   ।
यक्-चिणोः प्रतिषेधे णिश्रन्थिग्रन्थिब्रूञ्. आत्मनेपदाकर्मकाणां उपसङ्ख्यानं  ।
कारयति कटं देवदत्तः   ।
कारयते कटः स्वयं एव   ।
अचीकरत्कटं देवदत्तः   ।
अचीकरत कटः स्वयं एव   ।
उत्पुच्छयते गां गोपः   ।
उत्पुच्छयते गौः स्वयं एव   ।
उदपुपुच्छत गौः स्वयं एव   ।
श्रथ्नाति ग्रन्थं देवदत्तः   ।
श्रथ्नीते ग्रन्थः स्वयं एव   ।
अश्रन्थिष्ट ग्रन्थः स्वयं एव   ।
ग्रथ्नाति श्लोकं देवदत्तः   ।
ग्रथ्नीते  श्लोकः स्वयं एव   ।

[#१९६]

अग्रन्थिष्ट श्लोकः स्वयं एव   ।
ब्रवीति श्लोकं देवदत्तः   ।
ब्रूते श्लोकः स्वयं एव   ।
अवोचत्श्लोकं देवदत्तः   ।
अवोचत श्लोकः स्वयं एव   ।
आत्मनेपद-विधानेऽकर्मकाणां - आहन्ति माणवकं देवदत्तः   ।
आहते माणवकः स्वयं एव   ।
आवधिष्ट मानवकः स्वयं एव, आहत इति वा   ।
विकुर्वते सैन्धवाः स्वयं एव   ।
व्यकृषत सैन्धवः स्वयं एव  । ।



<कुषि-रजोः प्राचां श्यन्परस्मैपदं च>#   । । PS_३,१.९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.९०ः

कुष निष्कर्षे, रञ्ज रागे, अनयोर्धात्वोः कर्मकर्तरि प्राचां आचार्याणां मतेन श्यन्प्रत्ययो भवति, परस्मैपदं च   ।
यग्-आत्मनेपदयोरपवादौ   ।
कुष्यति पादः स्वयं एव   ।
रज्यति वस्त्रं स्वयं एव   ।
प्राचां ग्रहणं विकल्प-अर्थं  ।
कुष्यते   ।
रज्यते   ।
व्यवस्थित-विभाषा च+इयं  ।
तेन लिट्-लिङोः स्यादि-विषये च न भवतः   ।
चुकुषे पादः स्वयं एव   ।
ररञ्जे वस्त्रं स्वयं एव   ।
कोषिषीष्ट पादः स्वयं एव   ।
रङ्क्षीष्ट वस्त्रं स्वयं एव   ।
कोषिष्यते पादः स्वयं एव   ।
रङ्क्ष्यते वस्त्रं स्वयं एव   ।
अकोषि पादः स्वयं एव   ।
अरञ्जि वस्त्रं स्वयं एव  । ।



<धातोः>#   । । PS_३,१.९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.९१ः

धातोः इत्ययं अधिकारो वेदितवयः   ।
आतृतीयाध्याय-परिसमाप्तेः यदित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामो धातोः इत्येवं तद्वेदितव्यं  ।
वक्ष्यति - तव्यत्-तव्य-अनीयरः (*३,१.९६) इति   ।
कर्तव्यं  ।
करणीयं  ।
धातु-ग्रहनं अनकर्थकं यङ्-विधौ धात्व्-अधिकाराथ् ।
कृदुपपद-सज्ञ-अर्थं तर्हि, अस्मिन्धात्व्-अधिकारे ते यथा स्यातां, पूर्वत्र मा भूतां इति   ।
आर्धधातुक-सञ्ज्ञ-अर्थं च द्वितीयं धातु-ग्रहणं कर्तव्यं  ।
धातोः इत्येवं विहितस्य यथा स्याथ् ।
इह मा भूत्, लूभ्याम्, लूभिः इति  । ।



<तत्र+उपपदं सप्तमीस्थम्>#   । । PS_३,१.९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.९२ः

तत्र+एतस्मिन्धात्व्-अधिकारे तृतीये यत्सप्तमी-निर्दिष्टं तदुपपद-सञ्ज्ञं भवति   ।
वक्ष्यति - कर्मण्य्-अण्(*३,२.१)   ।
कुम्भकारः   ।
स्थ-ग्रहणं सूत्रेषु सप्तमी-निर्देश-प्रतिपत्त्य्-अर्थं  ।
इतरथा हि सप्तमी श्रूयते यत्र तत्र+एव स्यात्, स्तम्बेरमः, कर्णेजपः इति   ।
यत्र वा सप्तमी-श्रुतिरस्ति सप्तम्यां जनेर्डः (*३,२.९७) इति, उपसरजः, मन्दुरजः इति   ।
स्थ-ग्रहणात्तु सर्वत्र भवति   ।
गुरुसञ्ज्ञा-करणं अन्वर्थसञ्ज्ञा-विज्ञाने सति समर्थ-परिभाषाव्यापार-अर्थं  ।
पष्य कुम्भं, करोति कटं इति प्रत्ययो न भवति   ।
उपपद-प्रदेशाः - उपपदं अतिङ्(*२,२.१९) इत्येवं आदयः  । ।



[#१९७]

<कृदतिङ्>#   । । PS_३,१.९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.९३ः

अस्मिन्धात्व्-अधिकारे तिङ्-वर्जितः प्रत्ययः कृत्-सज्ञको भवति   ।
कर्तव्यं  ।
करणीयं  ।
अतिङ इति किं ? चीयाथ् ।
स्तूयाथ् ।
कृत्प्रदेशाः -- कृत्-तद्धित-समासश्च (*१,२.४६) इत्येवं आदयः  । ।



<वाऽसरूपोऽस्त्रियाम्>#   । । PS_३,१.९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.९४ः

अस्मिन्धात्व्-अधिकारेऽस्मानरूपः प्रत्ययोऽपवादो वा बाधको भवति स्त्र्यधिकार-विहित-प्रत्ययं वर्जयित्वा   ।
ण्वुल्-तृचौ (*३,१.१३३) उत्सर्गौ, इगुपध-ज्ञा-प्रि-इकिरः कः (*३,१.१३५) इत्यपवादः, तद्-विषये ण्वुल्-तृचौ (*३,१.१३३) अपि भवतः   ।
विक्षेपकः, विक्षेप्ता, विक्षिपः   ।
असरूप इति किं ? कर्मण्य्-अण्(*३,२.१) इत्युत्सर्गः, आतोऽनुपसर्गे कः (*३,२.३) इत्यपवादः, सनित्यं बाधको भवति   ।
गोदः   ।
कम्बलदः   ।
न अमुबन्ध-कृतं असारूप्यं  ।
अस्त्रियां इति किं ? स्त्रियां कितन्(*३,३.९४) इत्युत्सर्गः, अ प्रत्ययात्(*३,३.१०२) इत्यपवदः, स बाधक एव भवति   ।
चिकीर्षा जिहीर्षा  । ।



<कृत्याः प्रग्ण्वुलः>#   । । PS_३,१.९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.९५ः

ण्वुल्-तृचौ (*३,१.१३३) इति वक्ष्यति   ।
प्रागेतस्माण्ण्वुल्संशब्दनाद्यानित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः, कृत्य-सञ्जकस्ते वेदितव्याः   ।
तत्र+एव+उदाहरिस्यामः   ।
कृत्य-प्रदेशः - कृत्यैरधिक-आर्थ-वचने (*२,१.३३), कृत्यानां कर्तरि वा (*२,३.७१) इत्येवं आदयः  । ।



<तव्यत्-तव्य-अनीयरः>#   । । PS_३,१.९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.९६ः

धातोः (*३,१.९१) इति वर्तते   ।
धातोः तव्यत्, तव्य, अनीयरित्येते प्रयया भवन्ति   ।
तकाररेफौ स्वरार्थौ   ।
कर्तव्यं  ।
कर्तव्यं  ।
कर्णीयं  ।
वसेस्तव्यत्कर्तरि णिच्च   ।
वास्तव्यः   ।
केलिमर उपसङ्ख्यानं  ।
पचेलिमाः माषाः   ।
भिदेलिमानि काष्ठानि   ।
कर्मकर्तरि च अयं इष्यते  । ।



[#१९८]

<अचो यत्>#   । । PS_३,१.९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.९७ः

अजन्ताद्धातोः यत्प्रत्ययो भवति   ।
तकारो यतोऽनावः (*६,१.२१३) इति स्वरार्थः   ।
गेयं  ।
पेयं  ।
चेयं  ।
जेयं  ।
अज्-ग्रहणं किं यावता हलन्ताण्ण्यतं वक्ष्यति ? अजन्तभूत-पूर्वादपि यथा स्यात्, दित्स्यम्, धित्स्यं  ।
तकिशसिचतियतिजनीनां उपसङ्ख्यानं तकि -- तक्यं  ।
शसि -- शस्यं  ।
चति -- चत्यं  ।
यति -- यत्यं  ।
जनि -- जन्यं  ।
हनो वा वध च   ।
वध्यम्, घात्यं  । ।



<पोरद्-उपधात्>#   । । PS_३,१.९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.९८ः

पवर्ग-अन्ताद्धातोः अकारोपधात्यत्प्रययो भवति   ।
ण्यतोऽपवादः   ।
शप्- शप्यं  ।
लभ - लभ्यं  ।
पोः इति किं ? पाक्यं  ।
वाक्यं  ।
अदुपधातिति किं ? कोप्यं  ।
गोप्यं  ।
तपरकरणं तत्काल-अर्थं  ।
आप्यं  । ।



<शकि-सहोश्च>#   । । PS_३,१.९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.९९ः

शकृशक्तौ, षह मर्षणे, अनयोर्धात्वोः यत्प्रययो भवति   ।
शक्यं  ।
सह्यं  । ।



<गद-मद-चर-यमश्च अनुपसर्गे>#   । । PS_३,१.१००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१००ः

गद व्यक्तायां वाचि, मदी हर्षे, चर गतिभक्षणयोः, यम उपरमे, एतेभ्यश्च अनुपसर्गेभ्यो यत्प्रत्ययो भवति   ।
गद्यं  ।
मद्यं  ।
चर्यं  ।
यम्यं  ।
अनुपसर्गे इति किं ? प्रगाद्यं  ।
प्रमाद्यं  ।
यमेः पूर्वेण+एव सिद्धे अनुपसर्ग-नियम-अर्थं वचनं  ।
चरेराङि चागुरौ   ।
आचर्यो देशः   ।
अगुरौ इति किं ? आचार्य उपनेता  । ।



[#१९९]

<अवद्य-पण्य-वर्या गर्ह्य-पणितव्य-अनिरोधेषु>#   । । PS_३,१.१०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१०१ः

अवद्य पण्य वर्या इत्येते शब्दा निपात्यन्ते गर्ह्य पणितव्य अनिरोध इत्येतेष्वर्थेषु यथा-सङ्ख्यं  ।
अवध्यं इति निपात्यते गर्ह्यं चेत्तद्भवति   ।
अवद्यं पापं  ।
अनुद्यं अन्यथ् ।
वदः सुपि क्यप्च (*३,१.१०६)   ।
पण्यं इति निपात्यते, पणितव्यं चेत्तद्भवति   ।
पण्यः कम्बलः   ।
पण्या गौः   ।
पाण्यं अन्यथ् ।
वर्या इति स्त्रियां निपात्यते, अनिरोधश्चेद्भवति   ।
अनिरोधोऽप्रतिबन्धः   ।
शतेन वर्या   ।
सहस्रेण वर्या   ।
वृत्या अन्या   ।
स्त्रीलिङ्ग-निर्देशः किं अर्थः ? वार्या ऋत्विजः  । ।



<वह्यं करणम्>#   । । PS_३,१.१०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१०२ः

वहेर्धातोः करणे यत्प्रत्ययो निपात्यते   ।
वहत्यनेन इति वह्यं शकटं  ।
करणे इति किं ? वाह्यं अन्यत् । ।



<अर्यः स्वमि-वैश्ययोः>#   । । PS_३,१.१०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१०३ः

ऋ गतौ, अस्माण्ण्यति प्राप्ते स्वामि-वैश्ययोः अभिधेययोः यत्प्रत्ययो निपत्यते   ।
अर्यः स्वामी   ।
अर्यो वैश्यः   ।
यतोऽनावः (*६,१.२१३) इत्याद्य्-उदात्तत्वे प्राप्ते - स्वामिन्यन्तोदात्तत्वं च वक्तव्यं  ।
स्वामि-वैश्ययोः इति किं ? आर्यो ब्राह्मणः  । ।



<उपसर्या काल्या प्रजने>#   । । PS_३,१.१०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१०४ः

उपसर्या इति निपात्यते काल्या चेत्प्रजने भवति   ।
उपपूर्वात्सर्तेः यत्प्रत्ययः   ।
प्रप्तकाला काल्या   ।
प्रजनः प्रजननं, प्रथमगर्भ-ग्रहणं  ।
गर्भ-ग्रहणे प्रप्तकाला   ।
उपसर्या गौः   ।
उपसर्या वडवा   ।
काल्या प्रजने इति किं ? उपसार्या शरदि मधुरा  । ।



<अजर्यं सङ्गतम्>#   । । PS_३,१.१०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१०५ः

अजर्यं इति निपात्यते, सङ्गतं चेद्भवति   ।
जीर्यतेः नञ्पूर्वात्सङ्गते सङ्गमने कर्तरि यत्प्रययो निपात्यते   ।
न जीर्यति इति अजर्यं  ।
अजर्यं आर्य-सङ्गतं  ।
अजर्यं नोऽस्तु सङ्गतं  ।
सङ्गतं इति किं ? अजरिता कम्बलः  । ।



[#२००]

<वदः सुपि क्यप्च>#   । । PS_३,१.१०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१०६ः

अनुपसर्गे इति वर्तते   ।
वदेर्धातोः सुबन्तोः उपपदे अनुपसर्गे क्यप्प्रत्ययो भवति, चकाराद्यत्च   ।
ब्रह्मोद्यम्, ब्रह्मवद्यं  ।
सत्योद्यम्, सत्यवद्यं  ।
सुपि इति किं ? वाद्यं  ।
अनुपसर्गे इत्येव, प्रवाद्यं  । ।



<भुवो भावे>#   । । PS_३,१.१०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१०७ः

सुप्यनुपसर्गे इत्यनुवर्तते   ।
भवतेर्धातोः सुबन्ते उपपदेऽनुपसर्गे भावे क्यप्प्रत्ययो भवति   ।
यत्तु न अनुवर्तते   ।
ब्रह्म-भूयं गतः ब्रहंत्वं गतः   ।
देव-भूयं, देवत्वं गतः   ।
भाव-ग्रहणं उत्तर-अर्थं  ।
सुपि इत्येव, भव्यं  ।
अनुपसर्गे इत्येव, प्रभव्यं  । ।



<हनस्त च>#   । । PS_३,१.१०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१०८ः

सुप्यनुपसर्गे इति वर्तते, भावे इति च   ।
हन्तेर्धातोः सुबन्त उपपदेऽनुपसर्गे भावे क्यप्प्रत्ययो भवति, तकारश्चान्तादेशः   ।
ब्रहमहत्या   ।
अश्वहत्या   ।
सुपि इत्येव, घातः   ।
ण्यत्तु भावे न भव्त्यनभिधानाथ् ।
अनुपसर्गे इत्येव, प्रघातो वर्तते  । ।



<एति-स्तु-शास्-वृ-दृ-जुषः क्यप्>#   । । PS_३,१.१०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१०९ः

सुप्यनुपसर्गे भावे इति निवृत्तं  ।
सामान्येन विधानमे तथ् ।
एति स्तु शास्वृ दृ जुषित्येतेभ्यः क्यप्प्रत्ययो भवति   ।
इत्यः   ।
स्तुत्यः   ।
शिष्यः   ।
वृत्यः   ।
आदृत्यः   ।
जुष्यः   ।
क्यपिति वर्तमाने पुनः क्यब्-ग्रहणं बाधक-बाधन-अर्थं  ।
ओरावश्यके (*३,१.१२५) इति ण्यतं बाधित्वा क्यबेव भवति   ।
अवश्य्स्तुत्यः   ।
वृ-ग्रहणे वृञो ग्रहणं इष्यते, न वृङः   ।
वार्याः ऋत्विजः   ।
शंसिदुहिगुहिभ्यो वेति वक्तव्यं  ।
शस्यम्, शंस्यं  ।
दुह्यम्, दोह्यं , गुह्यम्, गोह्यं  ।
आङ्-पूर्वादञ्जेः सञ्ज्ञायां उपसङ्ख्यानं  ।
आज्यं घृतं  ।
कथं उपेयं ? एः एतद्रूपं, न इणः  । ।



[#२०१]

<ऋदुपधाच्च अकृपि-चृतेः>#   । । PS_३,१.११०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.११०ः

ऋकार-उपधाच्च धातोः क्यप्प्रत्ययो भवति कृपि-चृती वर्जयित्वा   ।
वृतु - वृत्यं  ।
वृधु - वृध्यं अकृपि-चृतेः इति किं ? कल्प्यं  ।
चर्त्यं  ।
तपरकरणं किं ? क्éत संशब्दने   ।
ण्यदेव भवति कीर्त्यं  ।
पाणौ सृजेर्ण्यद्वक्तव्यः   ।
पाणिसर्ग्या रज्जुः   ।
समवपूर्वाच्च   ।
समवसर्ग्या  । ।



<ई च खनः>#   । । PS_३,१.१११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१११ः

खनेर्धातोः क्यप्प्रत्ययो भवति, ईकारश्च अन्तादेशः   ।
खेयं  ।
दीर्घ-निर्देशः प्रश्लेष-अर्थः   ।
तत्र द्वितीय इकारो ये विभाषा (*६,४.४३) इति आत्त्वबाधनार्थः  । ।



<भृञोऽसञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_३,१.११२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.११२ः

भृञो धतोः असञ्ज्ञायां विषये क्यप्प्रययो भवति   ।
भृत्याः कर्मकराः   ।
भर्तव्याः इत्यर्थः   ।
असञ्ज्ञायां इति किं ? भार्यो नाम क्षत्रियः   ।
सम्पूर्वाद्विभाषा   ।
सम्भृत्याः, सम्भार्याः   ।
सञ्ज्ञायां पुंसि दृष्टत्वान्न ते भार्या प्रसिध्यति   ।
स्त्रियां भाव-अधिकारोऽस्ति तेन भार्य प्रसिध्यति  । ।



<मृजेर्विभाषा>#   । । PS_३,१.११३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.११३ः

मृजेर्धातोः विभाषा क्यप्प्रत्ययो भवति   ।
ऋद्-उपधत्वात्प्राप्त-विभाषेयं  ।
परिमृज्यः, परिमार्ग्यः  । ।



[#२०२]

<राजसूय-सूर्य-मृषोद्य-रुच्य-कुप्य-कृष्टपच्य-अव्यथ्याः>#   । । PS_३,१.११४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.११४ः

राजसुय सुर्य मृषोद्य रुच्य कुप्य कृष्टपच्य अव्यथ्य इत्येते शब्दाः क्यपि निपात्यन्ते   ।
राज्ञा सोतव्यः, राजा वा इह सूयते राजसूयः क्रतुः   ।
सूसर्तिभ्यां क्यप्, सर्तेरुत्वं, सुबतेर्वा रुडागमः   ।
सरति सुवति व सूर्यः   ।
मृषापूर्वस्य वदतेः पक्षे यति प्राप्ते नित्यं क्यब्निपात्यते   ।
मृषा-पूर्वस्य मृषोद्यं  ।
रोचतेऽसौ रुच्यः   ।
कर्तरि क्यप्  ।
गुपेरादेः क्त्वं च सज्ञायां  ।
कुप्यं  ।
गोप्यं अन्यथ् ।
कृष्टे पच्यन्ते कृष्टप्च्याः   ।
कर्मकर्तरि निपातनं  ।
न व्यथते अव्यथ्यः  । ।



<भिद्य-उद्ध्यौ नदे>#   । । PS_३,१.११५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.११५ः

भिदेरुज्झेश्च क्यप्निपात्यते नदेऽभिधेये   ।
उज्झेर्धत्त्वं च   ।
भिनत्ति कूलं भिद्यः   ।
उज्झति उदकं उद्ध्यः   ।
नदे इति किं ? भेत्ता   ।
उज्झिता  । ।



<पुष्य-सिद्ध्यौ नक्षत्रे>#   । । PS_३,१.११६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.११६ः

पुषेः सिधेश्च अधिकरणे क्यप्निपात्यते नक्षत्रे अभिधेये   ।
पुष्यन्ति अस्मिन्नर्थाः इति पुष्यः   ।
सिध्यन्ति अस्मिन्निति सिद्ध्यः   ।
नक्षत्रे इति किं ? पोषणं  ।
सेधनं  । ।



<विपूय-विनीय-जित्या मुङ्ज-कल्क-हलिषु>#   । । PS_३,१.११७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.११७ः

निपूय विनीय जित्य इत्येते शब्दा निपात्यन्ते यथा-सङ्ख्यं मुञ्ज कल्क हलि इत्येतेषु अर्थेषु वोध्येषु   ।
विपूर्वात्पवतेर्नयतेश्च तथा जयतेर्यति प्राप्ते कर्मणि क्यब्निपात्यते   ।
विपूयो मुञ्जः   ।
विपाव्यं अन्यथ् ।
विनीयः क्ल्कः   ।
विनेयं अन्यथ् ।
जित्यो हलिः   ।
जेयं अन्यत् । ।



<प्रत्य्-अपिभ्यां ग्रहेश्छन्दसि>#   । । PS_३,१.११८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.११८ः

प्रति अपि इत्येवं पूर्वाद्ग्रहेः क्यप्प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये   ।
मत्तस्य न प्रतिग्रृह्यं  ।
तस्मान्न अपिगृह्यं  ।
छन्दसि इति किं ? प्रतिग्राह्यं  ।
अपिग्राह्यं  । ।



[#२०३]

<पद-अस्वैरि-बाह्या-पक्ष्येषु च>#   । । PS_३,१.११९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.११९ः

पदे अस्वैरिणि बाह्यायां पक्ष्ये चर्थे ग्रहेर्धातोः क्यप्प्रत्ययो भवति   ।
पदे तावत्-- प्रगृह्यं पदम्, यस्य प्रगृह्य-सञ्ज्ञा विहिता   ।
अवगृह्यं पदम्, यस्य अवग्रहः क्रियते   ।
अस्वैरी परतन्त्रः   ।
गृह्यका इमे   ।
गृहीतका इत्यर्थः   ।
बाह्यायं -- ग्राम-गृह्या सेना   ।
नगर-गृह्या सेना   ।
ग्राम.-नगर-अभ्यां बहिर्-भूता इत्यर्थः   ।
स्त्रीलिङ्गः निर्देशादन्यत्र न भवति   ।
पक्षे भवः पक्ष्यः   ।
वासुदेव-गृह्याः   ।
अर्जुन-गृह्याः   ।
तत्पक्षाश्रिताः इत्यर्थः  । ।



<विभाषा कृ-वृषोः>#   । । PS_३,१.१२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१२०ः

कृञो वृषश्च विभाषा क्यप्प्रत्ययो भवति   ।
करोतेर्ण्यति प्राप्ते वर्षतेः ऋदुपधत्वात्नित्ये क्यपि प्राप्ते विभाषार्भ्यते   ।
कृत्यम्, कार्यं  ।
वृष्यम्, वर्ष्यं  । ।



<युग्यं च पत्रे>#   । । PS_३,१.१२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१२१ः

युग्यं इति निपात्यते पत्रं चेत्तद्भवति   ।
पतत्यनेन इत्पत्रं वाहनं उच्यते   ।
युग्यो गौः   ।
युग्योऽश्वः   ।
युग्यो हस्ती   ।
युजेः क्यप्कुत्वं च निपात्यते   ।
पत्रे इति किं ? योग्यं अन्यत् । ।



<अमावस्यद्-अन्यतरस्याम्>#   । । PS_३,१.१२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१२२ः

अमा-शब्दः सहार्थे वर्तते   ।
तस्मिन्नुपपदे वसेर्धातोः कालेऽधिकरणे ण्यत्प्रत्ययो भवति, तत्र अन्यतरस्यां वृद्ध्यभावो निपात्यते   ।
सह वसतोऽस्मिन्काले सूर्याचन्द्रमसौ इति अमावास्य, अमावस्या   ।
एकदेशविकृतस्य अनन्यत्वादमावास्याया वा (*४,३.३०) इत्यत्र अमावस्या-शब्दस्य अपि ग्रहणं भवति   ।
अमावसोरहं ण्यतोर्निपातयाम्यवृद्धितां  ।
तथैकवृत्तिता तयोः स्वरश्च मे प्रसिध्यति  । ।



<छन्दसि निष्टर्क्य-देवहूय-प्रणीय-उन्नीय-उच्छिष्य-मर्य-स्तर्य-ध्वर्य-खन्य-खान्य-देवयज्या-आपृच्छ्य-प्रतिषीव्य-ब्रह्मवाद्य-भाव्य-स्ताव्य-उपचाय्यपृडानि>#   । । PS_३,१.१२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१२३ः

निष्टर्क्य-आदयः शब्दाश्छन्दसि विषये निपात्यन्ते   ।
यदिह लक्षणेन अनुपपन्नं तत्सर्वं निपातनात्सिद्धं  ।
निष्टर्क्यः इति कृती छेदने इत्यस्मान्निस्पूर्वात्क्यपि प्राप्ते ण्यत्, आद्यन्त-विपर्ययश्च, निसश्च षत्वं निपात्यते   ।
निष्टर्क्यं चिन्वीत पशुकामः   ।
देवशब्दे उपपदे ह्वयतेर्जुहोतेर्वा क्यप्, दीर्घस्तुगभावश्च   ।
देव-हूयः   ।
प्रपूर्वादुत्पूर्वाच्च नयतेः क्यप्  ।

[#२०४]

प्रणीयः   ।
उन्नीयः   ।
उत्पूर्वाच्छिषेः क्यप्  ।
उच्छिष्यः   ।
मृङ्प्राणत्यागे, स्तृञाच्छन्दने, ध्वृ हूर्च्छने, एतेभ्यो यत्प्रत्ययः   ।
मर्यः   ।
स्तर्या   ।
स्त्रियां एव निपातनं  ।
ध्वर्यः   ।
खनेर्यथ् ।
खन्या   ।
एतस्मादेव ण्यथ् ।
खान्यः   ।
देवशब्दे उपपदे यजेर्यथ् ।
देवयज्या   ।
स्त्रीलिङ्ग-निपातनं  ।
आङ्पूर्वात्पृच्छेः क्यप्  ।
आपृच्छ्यः   ।
प्रतिपूर्वत्सीव्यतेः क्यप्षत्वं च   ।
प्रतिषीव्यः   ।
ब्रह्मण्युपपदे वदेर्ण्यथ् ।
ब्रहमवाद्यं  ।
भवतेः स्तौतेश्च ण्यत्, आवदेशश्च भवति   ।
भाव्यं  ।
स्ताव्यः   ।
उपपूर्वस्य चिनोतेः ण्यदायादेशौ   ।
उपचाय्यपृडं  ।
पृडे चोत्तरपदे निपातनमेतथ् ।
हिरण्य इति वक्तव्यं  ।
हिरण्यादन्यत्र उपचेयपृडं एव   ।
निष्टर्क्ये व्यत्ययं विद्यान्निसः षत्वं निपातनाथ् ।
ण्यदायादेश इत्येतावुपचाय्ये निपाततौ  । ।
ण्यदेकस्माच्चतुर्घ्यः क्यप्चतुर्भ्यश्च यतो विधिः   ।
ण्यदेकस्माद्य-शब्दश्च द्वौ क्यपौ ण्यद्विधिश्चतुः  । ।



<ऋ-हलोर्ण्यत्>#   । । PS_३,१.१२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१२४ः

पञ्चम्य्-अर्थे षष्ठी   ।
ऋवर्ण-अन्ताद्धातोर्हलन्ताच्च ण्यत्प्रत्ययो भवति   ।
कार्यं  ।
हार्यं  ।
धार्यं वाक्यं  ।
पाक्यं  । ।



<ओरावश्यके>#   । । PS_३,१.१२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१२५ः

अवश्यं भावः आवश्यकं  ।
उवर्ण-अन्ताद्धातोः ण्यत्प्रययो भवति आवश्यके द्योत्ये   ।
यतोऽपवादः   ।
लाव्यं  ।
पाव्यं  ।
अवश्यके इति किं ? लव्यं  ।
आवश्यके द्योत्ये इति वेत्, स्वरसमास-अनुपपत्तिः, अवश्यलाव्यम्, अवश्यपाव्यं इति ? नैष दोषः   ।
मयूरव्यं सकादित्वात्समासः   ।
उत्तरपद-प्रकृति-स्वरे च यत्नः करिष्यते  । ।



[#२०५]

<आसु-यु-वपि-रपि-लपि-त्रपि-चमश्च>#   । । PS_३,१.१२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१२६ः
आङ्-पूर्वात्सुनोतेः यु वपि रपि लपि त्रपि चम इत्येतेभ्यश्च ण्यत्प्रत्ययो भवति   ।
यतोऽपवादः आसाव्यं  ।
याव्यं  ।
वाप्यं  ।
राप्यं  ।
लाप्यं  ।
त्राप्यं  ।
आचाम्यं  ।
अनुक्त-समुच्चय-अर्थश्चकारः   ।
दभि - दाभ्यं  । ।



<आनाय्योऽनित्ये>#   । । PS_३,१.१२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१२७ः

आनाय्यः इति निपात्यते अनित्येऽभिधेये   ।
नयतेराङ्पूर्वाण्ण्यदायादेशौ निपात्येते   ।
आनाय्यो दक्षिणाग्निः   ।
रूढिरेषा   ।
तस्माद्नित्य-विशेषे दक्षिण-अग्नावेव अवतिष्ठते   ।
तस्य च अनित्यत्वं नित्यं अजागरणाथ् ।
यश्च गार्हपत्यादानीयते दक्षिणाग्निराहवनीयेन सह एकयोनिः, तत्र तन्निपातनं, न दक्षिणाग्निं आत्रे   ।
तस्य हि योनिर्विकल्प्यते वैश्यकुलाद्वित्तवतो भ्राष्ट्राद्वा गार्हपत्याद्वा इति   ।
आनाय्योऽनित्य इति चेद्दक्षिणाग्नौ कृतं भवेथ् ।
एकयोनौ तु तं विद्यादानेयो ह्यन्यथा भवेत् । ।



<प्रणाय्योऽसम्मतौ>#   । । PS_३,१.१२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१२८ः

अविद्यमाना सम्मतिरस्मिनित्यसम्मतिः   ।
सम्मननं सममतिः, सम्मतता, पूजा   ।
प्रणाय्यः इति निपात्यतेऽसम्मतावभिधेये   ।
प्रणाय्यश्चोरः   ।
असम्मतौ इति किं ? प्रणेयोऽन्यः   ।
यद्येवं कथं एतत्, ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म ब्रूयात्प्रणाय्यान्तेवासिने, न अन्यस्मै कस्मैचन इति ? सम्मतिरभिलाषोऽप्युच्यते   ।
तदभावेन निष्कामतया असम्मतिरन्तेवासी भवति   ।
तस्मै निष्कामाय मोक्ष-अर्थं यतमानायान्तेवासिने प्रणाय्याय ब्रह्म ब्रूयातिति युज्यते  । ।



<पाय्य-सान्-नाय्य-निकाय्य-धाय्या मान-हविर्-निवास-सामिधेनीषु>#   । । PS_३,१.१२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१२९ः

पाय्यादयः शब्दा निपात्यन्ते यथा-सङ्ख्यं माने हविषि निवासे सामिधेन्यां च अभिधेयायां  ।
पाय्य इति माङो ण्यत्-प्रत्ययः, आदेः पत्वं च निपात्यते माने   ।
पाय्यं मानं मेयं अन्यथ् ।
सम्पूर्वान्नयतेर्ण्यदायादेशावुपसर्ग-दीर्घत्वं च निपात्यते   ।
सानाय्यं हविः   ।
संनेयमन्यथ् ।
रूढित्वाच्च हविर्-विशेष एव अवतिष्ठते   ।
निपूर्वाच्चिनोतेः ण्यदायादेशावादिकुवं च निपात्यते   ।
निकाय्यो निवासः   ।
निचेयं अन्यथ् ।
सामिधेनी-शब्द ऋग्-विशेषस्य वाचकः   ।
तत्र च धाय्या इति न सर्वा सामिधेनी उच्यते, किं तर्हि, काचिदेव   ।
रूधि-शब्दो ह्ययं  ।
तथा च असामिधेन्यां अपि दृश्यते, धाय्याः शंसत्यग्निर्नेता तं सोमक्रतुभिः इति  । ।



[#२०६]

<क्रतौ कुण्डपाय्य-सञ्चाय्यौ>#   । । PS_३,१.१३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१३०ः

कुण्डपाय्य सञ्चाय्य इत्येतौ शब्दौ निपात्येते क्रतावभिधेये   ।
कुण्ड-शब्दे तृतीयान्त उपपदे पिबतेर्धातोरधिकरणे यत्प्रत्ययो निपात्यते युक्च   ।
कुण्डेन पीयतेऽस्मिन्सोमः इति कुण्डपाय्यः क्रतुः   ।
यतोऽनावः इति स्वरः   ।
सम्पूर्वाच्चिनोतेः ण्यदायादेशौ निपात्येते   ।
सञ्चीयतेऽस्मिन्सोमः इति सञ्चाय्यः क्रतुः   ।
क्रतौ इति किं ? कुण्डपानं  ।
सञ्चेयः  । ।



<अग्नौ परिचाय्य-उपचाय्य-समूह्याः>#   । । PS_३,१.१३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१३१ः

परिचाय्य उपचाय्य समूह्य इत्येते शब्दा निपात्यन्ते अग्नावभिधेये   ।
परिपूर्वतुपपूर्वाच्च चिनोतेर्ण्य दायादेशौ निपात्येते   ।
परिचाय्यं  ।
उपचाय्यः   ।
सम्पूर्वाद्वहेः सम्प्रसारणं दीर्घत्वं च निपात्यते   ।
समूह्यं चिन्वीत पशुकामः   ।
अग्नौ इति किं ? परिचेयं  ।
उपचेयं  ।
संवाह्यं  । ।



<चित्य-अग्निचित्ये च>#   । । PS_३,१.१३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१३२ः

चित्यशब्दोऽग्निचित्या-शब्दश्च निपात्येते   ।
नीयतेऽसौ चित्योऽग्निः   ।
अग्निचयनं एव अग्निचित्या   ।
भावे यकर-प्रत्ययः तुक्च   ।
तेन अनतोदात्तत्वं भवति   ।
अग्नावित्येव   ।
चेयं अन्यत् । ।



<ण्वुल्-तृचौ>#   । । PS_३,१.१३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१३३ः

धातोः इति वर्तते   ।
सर्वधातुभ्यो ण्वुल्-तृचौ प्रत्ययौ भवतः   ।
कारकः   ।
कर्ता   ।
हारकः   ।
हर्ता   ।
चकारः सामान्य-ग्रहणा-विधात-अर्थः, तुश्छन्दसि (*५,३.५९), तुरिष्ठ-ईमेयस्सु (*६,४.१५४) इति  । ।



<नन्दि-ग्रहि-पचादिभ्यो ल्यु-णिन्य्-अचः>#   । । PS_३,१.१३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१३४ः
आदि-शब्दः प्रयेकं सम्बध्यते   ।
त्रिभ्यो गणेभ्यः त्रयः प्रत्ययाः यथासङ्ख्यं भवन्ति   ।
नन्द्य-आदिभ्यो ल्युः, ग्रहादिभ्यो णिनिः, पचादिभ्योऽछ् ।
नन्दि-ग्रह-पचादयश्च न धातु-पाठतः सन्निविष्टा गृह्यन्ते, किं तर्हि, नन्दन रमण इत्येवं आदिषु प्रातिपदिक-गणेषु अपोद्धृत्य प्रकृतयो निर्दिश्यन्ते   ।

[#२०७]

नन्दिवासिपदिदूषिसाधिवर्धिशोभिरोचिभ्यो ण्यन्तेभ्यः सञ्ज्ञायां  ।
नन्दनः   ।
वासनः   ।
मदनः   ।
दूषणः   ।
साधनः   ।
वर्धनः   ।
शोभनः   ।
रोचनः   ।
सहितपिदमेः सञ्ज्ञायां  ।
सहनः   ।
तपनः   ।
दमनः   ।
जल्पनः   ।
रमणः   ।
दर्पणः   ।
सङ्क्रन्दनः   ।
सङ्कर्षणः   ।
जनार्दनः   ।
यवनः   ।
मधुसूदनः   ।
विभीषणः   ।
लवणः   ।
निपातनाण्णत्वं  ।
चित्तविनाशनः   ।
कुलदमनः   ।
शत्रुदमनः   ।
इति नन्द्य्-आदिः   ।
ग्रह   ।
उत्सह   ।
उद्दस   ।
उद्भास   ।
स्था   ।
मन्त्र   ।
सम्मर्द   ।
ग्राही   ।
उत्साही   ।
उद्दासो   ।
उद्भासी   ।
स्थायी   ।
मन्त्री   ।
सम्मर्दी   ।
रक्षश्रुवसवपशां नौ   ।
निरक्षी   ।
निश्रावी   ।
निवासी   ।
निवापी   ।
निशायी   ।
याचिव्याहृसंव्याहृव्रजवदवसां प्रतिषिद्धानां  ।
अयाची   ।
अव्याहारी   ।
असंव्याहारी   ।
अव्राजी   ।
अवादी   ।
अवासी   ।
अचामचित्तकर्तृकाणां  ।
प्रतिषिद्धानां इत्येव   ।
अकारी   ।
अहारी   ।
अविनायी   ।
अविशायी   ।
विशयी   ।
विशयी देशे   ।
विशयो, विषयी देशः   ।
अभिभावी भूते   ।
अभिभावी   ।
अपराधी   ।
उपरोधी   ।
परिभवी   ।
परिभावी   ।
इति ग्रह्यादिः   ।
पच   ।
वप   ।
वद   ।
चल   ।
शल   ।
तप   ।
पत   ।
नदठ् ।
भषठ् ।
वस   ।
गरठ् ।
प्लवठ् ।
चरठ् ।
तरठ् ।
चोरठ् ।
ग्राहठ् ।
जर   ।
मर   ।
क्षर   ।
क्षम   ।
सूदठ् ।
देवठ् ।
मोदठ् ।
सेव   ।
मेष   ।
कोप   ।
मेधा   ।
नर्त   ।
व्रण   ।
दर्श   ।
दंश   ।
दम्भ   ।
जारभरा   ।
श्वपच   ।
पचादिराकृतिगणः   ।
अज्विधिः सर्वधातुभ्यः पठ्यन्ते च पचादयः   ।
अण्बाधन-अर्थं एव स्यात्सिध्यन्ति श्वपचादयः  । ।



<इगुपध-ज्ञा-प्री-किरः कः>#   । । PS_३,१.१३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१३५ः

इग्-उपधेभ्यः जानातेः प्रीणातेः किरतेश्च कप्रत्ययः भवति   ।
विक्षिपः   ।
विलिखः   ।
बुधः   ।
कृशः   ।
जानाति इति ज्ञः   ।
प्रीणाति इति प्रियः   ।
किरति इति किरः   ।
देवसेवमेषादयः पचादौ पठितव्याः  । ।



<आतश्च+उपसर्गे>#   । । PS_३,१.१३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१३६ः

आकारान्तेभ्यो धातुभ्यः उपसर्ग उपपदे कप्रत्ययो भवति   ।
णस्यापवादः   ।
प्रस्थः   ।
सुग्लः   ।
सुम्लः  । ।



[#२०८]

<पा-घ्रा-ध्मा-धेट्-दृशः शः>#   । । PS_३,१.१३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१३७ः

पादिभ्यो धातुभ्यः उपसर्गे उपपदे श-प्रत्ययो भवति   ।
उत्पिबः   ।
विपिबः   ।
उज्जिघ्रः   ।
विजिघ्रः   ।
उद्धमः   ।
विधमः   ।
उद्धयः   ।
विधयः   ।
उत्पश्यः   ।
विपश्यः   ।
उपसर्गे इति केचिन्न अनुवर्तयन्ति   ।
पश्यति इति पश्य   ।
जिघ्रतेः सञ्ज्ञायां प्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
व्याघ्रः  । ।



<अनुपसर्गाल्लिम्प-विन्द-धारि-पारि-वेद्य्-उदेजि-चेति-साति-साहिभ्यश्च>#   । । PS_३,१.१३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१३८ः

अनुपसर्गेभ्यो लिम्प-आदिभ्यः श-प्रत्ययो भवति   ।
लिम्पति इति लिम्पः   ।
विन्दति ति विन्दः   ।
धारयति इति धारयः   ।
पारयति इति पारयः   ।
वेदयति इति वेदयः   ।
उदेजाति इति उदेजयः   ।
चेतयति इति चेतयः   ।
सातिः सौत्रो धातुः   ।
सातयः   ।
साहयः   ।
अनुपसर्गातिति किं  ।
प्रलिपः   ।
नौ लिम्पेरिति वक्तव्यं  ।
निलिम्पा नाम देवाः   ।
गवादिषु विन्देः सञ्ज्ञायां  ।
गोविन्दः   ।
अरविन्दः  । ।



<ददाति-दधात्योर्विभाषा>#   । । PS_३,१.१३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१३९ः

दाञो धाञश्च विभाषा श-प्रत्ययो भवति   ।
णस्य अपवादः   ।
ददः, दायः   ।
दधः, धायः   ।
अनुपसर्गातित्येव, प्रदः, प्रधः  । ।



<ज्वलिति-कसन्तेभ्यो णः>#   । । PS_३,१.१४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१४०ः

इति-शब्दः आद्यर्थः   ।
ज्वल दीप्तौ इत्येवं आदिभ्यो धातुभ्यः कस गतौ इत्येवं अन्तेभ्यो विभाषा ण-प्रत्ययो भवति   ।
अचोऽपवादः   ।
ज्वालः, ज्वलः   ।
चालः, चलः   ।
अनुपसर्गातित्येव, प्रज्वलः   ।
तेनोतेर्णस्य+उपसङ्ख्यानं कर्तव्यं  ।
अवतनोति इति अवतानः  । ।



[#२०९]

<श्या-आद्-व्यध-आस्रु-संस्र्व्-अतीण्-अवसा-अवहृ-लिह-श्लिष-श्वसश्च>#   । । PS_३,१.१४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१४१ः

अनुपसर्गातिति, विभाषा इति च निवृत्तं  ।
श्यैङः, आकार-अन्तेभ्यश्च धातुभ्यः, व्यध आस्रौ संस्रौ अतीणवसा अवहृ लिह श्लिष श्वस इत्येतेभ्यश्च ण प्रत्ययो भवति   ।
आकार-अन्तत्वादेव श्यायतेः प्रत्यत्ये सिद्धे पुनर्वचनं बाधकबाधन-अर्थं  ।
उपसर्गे कं बाधित्वाऽयं एव भवति   ।
अवश्यायः   ।
प्रतिश्यायः   ।
दायः   ।
धायः   ।
व्याधः   ।
आस्रावः   ।
संस्रावः   ।
अत्यायः   ।
अवसायः   ।
अवहारः   ।
लेहः   ।
श्लेषः   ।
श्वासः  । ।



<दु-न्योरनुपसर्गे>#   । । PS_३,१.१४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१४२ः

दुनोतेर्नयतेश्च अनुपसर्गे ण-प्रत्ययो भव्ति   ।
दुनोति इति दावः   ।
नयति इति नायः   ।
अनुपसर्गे इति किं ? प्रदवः   ।
प्रणयः  । ।



<विभाशा ग्रहः>#   । । PS_३,१.१४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१४३ः

विभाषा ग्रहेः धातोः ण-प्रत्ययो भवति   ।
अचः अपवादः   ।
ग्राहः, ग्रहः   ।
व्यवस्थित-विभाषा च+इयं  ।
जलचरे नित्यं ग्राहः   ।
ज्योतिषि नेस्यते, तत्र ग्रहः एव   ।
भवतेश्च इति वक्तव्यं  ।
भवति इति भावः, भवः  । ।



<गेहे कः>#   । । PS_३,१.१४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१४४ः

ग्रहेर्धातोः क-प्रत्ययो भवति गेहे कर्तरि   ।
गृहं वेश्म   ।
तात्स्थ्यात्दाराश्च   ।
गृह्णन्ति इति गृहाः दाराः   ।
गृहाणि वेश्मानि  । ।



<शिल्पिनि ष्वुन्>#   । । PS_३,१.१४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१४५ः

धातोः ष्वुन्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्तरि   ।
नृतिखनिरञ्जिभ्यः परिगणनं कर्तव्यं  ।
नर्तकः   ।
खनकः   ।
रजकः   ।
नर्तकी   ।
खनकी   ।
रजकी   ।
रञ्जेरनुनासिकलोपश्च  । ।



[#२१०]

<गस्थकन्>#   । । PS_३,१.१४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१४६ः

गायतेः थकन्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्तरि   ।
गाथकः, गाथिका  । ।



<ण्युट्च>#   । । PS_३,१.१४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१४७ः

चकारेण गः इत्यनुकृष्यते   ।
गायतेः ण्युट्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्तरि   ।
गायनः, गायनी   ।
योग-विभागः उत्तर-अर्थः  । ।



<हश्च व्रीहि-कालयोः>#   । । PS_३,१.१४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१४८ः

चकारेण गः इत्यनुकृस्यते   ।
गायतेः ण्युट्प्रत्ययो भवति शिल्पिति कर्तरि   ।
गायनः, गायनी   ।
योग-विभागः उत्तर-अर्थः  । ।



<प्रु-सृ-ल्वः समभिहारे वुन्>#   । । PS_३,१.१४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१४९ः

प्रु सृ लू इत्येतेभ्यः धातुभ्यः समभिहारे वुन्प्रत्ययो भवति   ।
प्रवकः   ।
सरकः   ।
लवकः   ।
समभिहार-ग्रहणेन अत्र सधुकारित्वं लक्ष्यते   ।
साधुकारिणि वुन्विधानात्सकृदपि यः सुष्ठु करोति तत्र भवति   ।
बहुशो यो दुष्टं करोति तत्र न भवति  । ।



<आशिषि च>#   । । PS_३,१.१५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,१.१५०ः

आशिषि गम्यमानायां धातुं आत्रात्वुन्प्रत्ययो भवति   ।
जीवतात्जीवकः   ।
नन्दतात्नन्दकः   ।
आशीः प्रार्थना-विशेषः   ।
स च+इह क्रियाविषयः   ।
अमुष्याः क्रियायः कर्ता भवेतित्येवं आशास्यते  । ।
इति श्रीज्यादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः  । ।

__

[#२११]

तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः   ।



<कर्मण्यण्>#   । । PS_३,२.१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१ः

त्रिविधं कर्म, निर्वर्त्यं, विकार्यं, प्राप्यं च+इति   ।
सर्वत्र कर्मणि उपपदे धातोः अण्प्रत्ययो भवति   ।
निर्वर्त्यं तावत्-- कुम्भकारः   ।
नगरकारः   ।
विकार्यं -- काण्डलावः   ।
शरलावः   ।
प्राप्यं - वेदाध्यायः   ।
चर्चापारः   ।
ग्रामं गच्छति, आदित्यं पश्यति, हिमवन्तं शृणोति इत्यत्र न भवति, अनभिधानाथ् ।
शीलिकामिभक्ष्याचरिभ्यो णः पूर्वपद-प्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यं  ।
मांसशीलः, मांसशीला   ।
मांसकामः, मांसकामा   ।
मांसभक्षः, मांसभक्षा   ।
कल्याणाचारः, कल्याणाचारा   ।
ईक्षक्षमिभ्यां च+इति वक्तव्यं  ।
सुखप्रतीक्षः, सुखप्रतीक्षा   ।
बहुक्षमः, बहुक्षमा  । ।



<ह्वा-वा-अमश्च>#   । । PS_३,२.२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.२ः

ह्वेञ्स्पर्धायां शब्दे च, वेञ्तन्तुसन्ताने, माङ्माने इत्येतेभ्यश्च कर्मण्य्-उपपदे अण्प्रत्ययो भवति   ।
कप्रत्ययस्य अपवादः   ।
स्वर्गह्वायः   ।
तन्तुवायः   ।
धान्यमायः  । ।



<आतोऽनुपसर्गे कः>#   । । PS_३,२.३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.३ः

आकार-अन्तेभ्यः अनुपसर्गेभ्यः कर्मण्य्-उपपदे कप्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
गोदः   ।
कम्बलदः   ।
पार्ष्णित्रं  ।
अङ्गुलित्रं  ।
अनुपसर्गे इति किं ? गोसन्दायः   ।
वडवासन्दायः  । ।



<सुपि स्थः>#   । । PS_३,२.४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.४ः

सुबन्ते उपपदे तिष्ठतेः कप्रत्ययो भवति   ।
समस्थः   ।
विषमस्थः   ।
अत्र योगविभागः कर्तव्यः सुपि इति   ।
सुपि आकारान्तेभ्यः कप्रत्ययो भवति   ।
द्वाभ्यां पिबति इति द्विपः   ।
पादपः   ।
कच्छपः   ।
ततः स्थः इति   ।
स्थश्च सुपि कप्रत्ययो भवति   ।
किमर्थं इदं ? कर्तरि पूर्वयोगः   ।
अनेन भावेऽपि यथा स्याथ् ।
आखूनां उत्थानं आखूत्थः   ।
शलभोत्थः   ।
इति उत्तरं कर्मणि इति च सुपि इति च द्वयं अप्यनुअवर्तते   ।
तत्र सकर्मकेषु धातुषु क्र्मणि इत्येतदुपतिष्ठते   ।
अन्यत्र सुपि इति  । ।



[#२१२]

<तुन्द-शोकयोः परिमृज-अपनुदोः>#   । । PS_३,२.५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.५ः

तुन्द-शोकयोः कर्मणोरुपपदयोः परिमृज-अपनुदोः धात्वोः कप्रत्ययो भवति   ।
तुन्द-परिमृज आस्ते   ।
शोक-अपनुदः पुत्रो जातः   ।
आलस्य सुखाहरणयोः इति वक्तव्यं  ।
अलसस्तुन्द-प्रिमृज उच्यते   ।
तुन्द-परिमार्जः एव अन्यः   ।
सुखस्य अहर्ता शोक-अपनुदः   ।
शोक-अपनोदः एव अन्यः   ।
कप्रकरणो मूल-विभुजादिभ्यः उपसङ्ख्यानं  ।
मूलानि विभुजादिभ्यः उपसङ्ख्यानं  ।
मूलानि विभुजति इति मूलविभुजो रथः   ।
नखमुचानि धनूंषि   ।
काकनुहस्तिलाः   ।
कौ मोदते कुमुदं  । ।



<प्रे दा-ज्ञः>#   । । PS_३,२.६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.६ः

सोपसर्ग-अर्थ आरम्भः   ।
ददातेः जानातेश्च धातोः प्रेणोपसृष्टात्कर्मण्य्-उपपदे कप्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
सर्वप्रदः   ।
पथिप्रज्ञः   ।
प्रे इति किं ? गोसन्दायः  । ।



<समि ख्यः>#   । । PS_३,२.७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.७ः

सोपसर्ग-अर्थः आरम्भः   ।
संपूर्वात्ख्या इत्येतस्माद्धातोः कर्मण्य्-उपपदे कप्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
गां संचष्टे गोसङ्ख्यः  । ।



<गा-पोष्टक्>#   । । PS_३,२.८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.८ः

कर्मण्य्-अनुपसर्गे इति वर्तते   ।
गायतेः पिबतेश्च धातोः कर्मण्य्-उपपदेऽनुपसर्गे टक्प्रत्ययो भवति   ।
कस्य अपवादः   ।
शक्रं गायति शक्रगः, शक्रगी   ।
सामगः, सामगी   ।
सुराशीध्वोः पिबतेरिति वक्तव्यं  ।
सुरापः, सुरापी   ।
शीधुपः, शीधुपी   ।
सुराशीध्वोः इति किं ? क्षीरपा ब्राह्मणी   ।
पिबतेः इति किं ? सुरां पाति इति सुरापा   ।
अनुपसर्गे इत्येव, शक्रसङ्गायः   ।
सामसङ्गायः   ।
बहुलं छन्दसि इति वक्तव्यं  ।
या बाह्मणी सुरापी भवति नैनां देवाः पतिलोकं नयन्ति   ।
या ब्रह्मणी सुरापा भवति नैनां देवाः पतिलोकं नयन्ति  । ।



[#२१३]

<हरतेरनुद्यमनेऽच्>#   । । PS_३,२.९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.९ः

हरतेर्धातोरनुद्यमने वर्तमानात्कर्मणि उपपदे अच्प्रत्ययो भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
उद्यमनं उत्क्षेपणं  ।
अंशं हरति अंशहरः   ।
रिक्थहरः   ।
अनुद्यमने इति किं ? भारहारः   ।
अच्प्रकरणे शक्तिलाङ्गलाङ्कुशयष्टितोमरघटघटीधौष्षु ग्रहेरुपसङ्ख्यानं  ।
शक्तिग्रहः   ।
लाङ्गलग्रहः   ।
अङ्कुशग्रहः   ।
यष्टिग्रहः   ।
तोमरग्रहः   ।
घटग्रहः   ।
घटीग्रहः   ।
धनुर्ग्रहः   ।
सूत्रे च धार्यर्थे   ।
सूत्रग्रहः   ।
सूत्रं धारयति इत्यर्थः   ।
सूत्रग्राहः एव अन्यः  । ।



<वयसि च>#   । । PS_३,२.१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१०ः

वयसि गम्यमाने हरतेः कर्मण्य्-उपपदे अच्प्रत्ययो भवति   ।
उद्यमन-अर्थोऽयं आरम्भः   ।
कालकृता शरीरावस्था यौवनादिर्वयः   ।
यदुद्यमनं क्रियमाणं सम्भाव्यमानं वा वयो गमयति, तत्र अयं विधिः   ।
अस्थिहरः श्वा   ।
कवछरः क्षत्रिय-कुमारः  । ।



<आङि ताच्छील्ये>#   । । PS_३,२.११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.११ः

आङ्-पूर्वाद्हरतेः कर्मण्य्-उपपदे अच्प्रत्ययो भवति ताच्छील्ये गम्यमाने   ।
ताच्छील्यं तत्-स्वभावता   ।
पुष्पाहरः   ।
फलाहरः   ।
पुष्पाद्य्-आहरने स्वाभाविकी फलानपेक्षा प्रवृत्तिरस्य इत्यर्थः   ।
ताच्छीओये इति किं ? भारं आहरति इति भाराहारः  । ।



<अर्हः>#   । । PS_३,२.१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१२ः

अर्ह पूजायाम्, अस्माद्धातोः कर्मण्य्-उपपदे अच्प्रत्ययओ भवति   ।
अणोऽपवादः   ।
स्त्रीलिङ्गे विशेषः   ।
पूजार्हा   ।
गन्धार्ह   ।
मालार्हा  । ।



<स्तम्ब-कर्णयो रमि-जपोः>#   । । PS_३,२.१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१३ः

स्तम्ब कर्ण इत्येतयोः सुबन्तयोरुपपदयोर्यथा-सङ्ख्यं रमि-जपोः धात्वोः अच्प्रत्ययो भवति   ।
रमेः अकर्मकत्वात्, जपेः शब्द-कर्मकत्वात्कर्म न सम्भवति इति सुपि इत्येतदिह अभिसम्बध्यते   ।
हस्तिसूचकयोरिति वक्तव्यं  ।
स्तम्बे रमते इति स्तम्बेरमः हर्ती   ।
कर्णे जपति इति कर्णेजपः सूचकः   ।
हस्तिसूचकयोः इति किं ? स्तम्बे रन्ता   ।
कर्णे जपिता मशकः  । ।



[#२१४]

<शमि धातोः सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_३,२.१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१४ः

शम्युपपदे धातु-मात्रात्सञ्ज्ञायां विषये अच्प्रत्ययओ भवति   ।
शङ्करः   ।
शंभवः   ।
शंवदः   ।
धातु-ग्रहणं किं यावता धातोः इति वर्तत एव ? शमि-सञ्ज्ञायां इति सिद्धे धातु-ग्रहणं कृञो हेत्वादिषु टप्रतिषेध-अर्थं  ।
शङ्करा नाम परिव्राजिका   ।
शङ्करा नाम शकुनिका   ।
तच्छीला च  । ।



<अधिकरणे शेतेः>#   । । PS_३,२.१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१५ः

सुपि इति सम्बध्यते   ।
शेतेर्धातोरधिकरणे सुबन्त उपपदे अच्प्रत्ययो भवति   ।
खे शेते खशयः   ।
गर्तशयः   ।
पार्श्वादिषु उपसङ्ख्यानं  ।
पार्श्वाभ्यां शेते पार्श्वशयः   ।
उदरशयः   ।
पृष्ठशयः   ।
दिग्धसहपूर्वाच्च   ।
दिग्धेन सह शेते दिग्ध-सहशयः   ।
उत्तानादिषु कर्तृषु   ।
उत्तानः शेते उत्तानशयः   ।
अवमूर्धा शेते अवमूर्धशयः   ।
गिरौ डश्छन्दसि   ।
गिरौ शेते गिरिशः  । ।



<चरेष्टः>#   । । PS_३,२.१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१६ः

अधिकरणे इति वर्तते   ।
चरेर्धातोरधिकरणे सुबन्त उपपदे टप्रत्ययो भवति   ।
कुरुषु चरति कुरुचरः   ।
मद्रचरः   ।
कुरुचरी   ।
मद्रचरी   ।
प्रत्ययान्तरकरणं ङीब्-अर्थं  । ।



<भिक्षा-सेना-आदायेषु च>#   । । PS_३,२.१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१७ः

अनधिकरण-अर्थः आरम्भः   ।
भिक्षा सेना आदाय इत्येतेषु उपपदेषु चरेः धतोः टप्रत्ययो भवति   ।
भिक्षाचरः   ।
सेनाचरः   ।
आदायचरः  । ।



[#२१५]

<पुरोऽग्रतोऽग्रेषु सर्तेः>#   । । PS_३,२.१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१८ः

पुरसग्रतसग्रे इत्येतेषु उपपदेषु सर्तेः धातोः टप्रत्ययो भवति   ।
पुरः सरति पुरःसरः   ।
अग्रतःसरः   ।
अग्रेसरः  । ।



<पूर्वे कर्तरि>#   । । PS_३,२.१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१९ः

पूर्व-शब्दे कर्तृ-वाचिन्य्-उपपदे सर्तेर्धातोः टप्रत्ययः भवति   ।
पूर्वः सरति इति पूर्वसरः   ।
कर्तरि इति किं ? पूर्वं देशं सरति इति पूर्वसारः  । ।



<कृञो हेतु-ताच्छील्य-आनुलोम्येषु>#   । । PS_३,२.२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.२०ः

कर्मणि उपपदे करोतेः धातोः टप्रत्ययो भवति हेतौ ताच्छील्ये आनुलोम्ये च गम्यमाने   ।
हेतुः ऐकान्तिकं करणं  ।
ताच्छील्यं तत्स्वभावता   ।
आनुलोम्यं अनुकूलता   ।
हेतौ तावत्- शोककरी कन्या   ।
यशस्करी विद्या   ।
कुलकरं धनं  ।
ताच्छील्ये - श्राद्धकरः   ।
अर्थकरः   ।
आनुलोम्ये - प्रैषकरः   ।
वचनकरः   ।
एतेसु इति किं ? कुम्भकारः   ।
नगरकारः  । ।



<दिवा-विभा-निशा-प्रभा-भास्-कार-अन्त-अनन्त-आदि-बहु-नान्दी-किं-लिपि-लिबि-बलि-भक्ति-कर्तृ-चित्र-क्षेत्र-सङ्ख्या-जङ्घा-बाह्व्-अहर्-यत्-तद्-धनुर्-अरुष्षु>#   । । PS_३,२.२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.२१ः

कर्मणि सुपि इति च द्वयं अप्यनुवर्तते   ।
तत्र यथायोगं सम्बन्धः   ।
दिवा-आदिषु उपपदेषु करोतेर्धातोः टप्रत्ययो भवति   ।
अहेत्वाद्य्-अर्थ आरम्भः   ।
दिवा-शब्दो अधिकरण-वचनः सुपि इत्यस्य विशेषणं  ।
दिवा करोति प्राणिनशचेष्टायुक्तानिति दिवाकरः   ।
विभां करोति इति विभाकरः   ।
निशाकरः   ।
प्रभाकरः   ।
भास्करः   ।
सकारस्य निपातनाद्विसर्जनीय-जिह्वामूलीयौ न भवतः   ।
कारकरः   ।
अन्तकरः   ।
अनन्तकरः   ।
आदिकरः   ।
बहुकरः   ।
नान्दीकरः   ।
किङ्करः   ।
लिपिकरः   ।
लिबिकरः   ।
बलिकरः   ।
भक्तिकरः   ।
कर्तृकरः   ।
चित्रकरः   ।
क्षेत्रकरः   ।
सङ्ख्या - एककरः, द्विकरः, त्रिकरः   ।
जङ्घाकरः   ।
बाहुकरः   ।
अहस्करः   ।
यत्करः   ।
तत्करः   ।
धनुष्करः   ।
अरुष्करः   ।
किंयत्तद्बहुषु कृञोऽज्विधानं  ।
किङ्करा   ।
यत्करा   ।
तत्करा   ।
बहुकरा   ।
अथवा अजादिषु पाठः करिस्यते  । ।



[#२१६]

<कर्मणि भृतौ>#   । । PS_३,२.२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.२२ः

कर्मणि इति स्वरूप-ग्रहनं  ।
करम-शब्दे उपपदे कर्म-वाचिनि करोतेः टप्रत्ययो भवति भृतौ गम्यमानायां  ।
भृतिः वेतनं, कर्मनिर्वेशः   ।
कर्म करोति इति कर्मकरः भृतकः इत्यर्थः   ।
भृतौ इति किं ? करकारः  । ।



<न शब्द-श्लोक-कलह-गाथा-वैर-चाटु-सूत्र-मन्त्र-पदेषु>#   । । PS_३,२.२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.२३ः

शब्दादिषु उपपदेषु करोतेः टप्रत्ययो न भवति   ।
हेत्वादिषु प्राप्तः प्रतिषिध्यते   ।
शब्दकारः   ।
श्लोककारः   ।
कलहकारः   ।
गाथाकारः   ।
वैरकारः   ।
चाटुकारः   ।
चटुकारः   ।
सूत्रकारः   ।
मन्त्रकारः   ।
पदकारः  । ।



<स्तम्ब-शकृतोरिन्>#   । । PS_३,२.२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.२४ः

स्तम्ब शकृतित्येतयोः कर्मणोरुपपदयोः इन्प्रत्ययो भवति   ।
व्रीहिवत्सयोरिति वक्तव्यं  ।
स्तम्बकरिर्व्रीहिः   ।
शकृत्करिर्वत्सः   ।
व्रीहिवत्सयोः इति किं ? स्तम्बकारः   ।
शकृत्करः  । ।



<हरतेर्दृति-नाथयोः पशौ>#   । । PS_३,२.२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.२५ः

दृति नाथ इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोः हरतेर्धातोः पशौ कर्तरि इन्प्रत्ययो भवति   ।
दृतिं हरति दृतिहरिः पशुः   ।
नाथहरिः पशुः   ।
पशौ इति किं ? दृतिहारः   ।
नाथहारः  । ।



<फलेग्रहिर्-आत्मम्भरिश्च>#   । । PS_३,२.२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.२६ः

फलेग्रहिः आत्मम्भरिः इत्येतौ शब्दौ निपात्येते   ।
फल-शब्दस्य उपपदस्य एकारान्तत्वं इन्प्रत्ययश्च ग्रहेर्निपात्यते   ।
फलानि गृह्णाति इति फलेग्रहिर्वृक्षः   ।
आत्म-शब्दस्य उपपदस्य मुमागम इन्प्रत्ययश्च भृञो निपात्यते   ।
आत्मानं बिभर्ति आत्मम्भरिः   ।
अनुक्त-समुच्चय-अर्थश्चकारः   ।
कुक्षिम्भरिः   ।
उदरम्भरिः  । ।



<छन्दसि वन-सन-रक्षि-मथाम्>#   । । PS_३,२.२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.२७ः

वन षण सम्भक्तौ, रक्ष पालने, मन्थ विलोडने, एतेभ्यः कर्मण्य्-उपपदे छन्दसि विषये इन्प्रत्ययो भवति   ।
ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिं सुप्रजावनिं रायस्पोषवनिं पर्यूहामि   ।
गोसनिं वाचमुदेयं  ।
यौ पथिरक्षी श्वानौ   ।
हविर्मथीनामभ्या ३ विवासतां  । ।



[#२१७]

<एजेः खश्>#   । । PS_३,२.२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.२८ः

एजृ कम्पने इत्यस्मात्ण्यन्तात्कर्मण्य्-उपपदे खश्प्रत्ययो भवति   ।
खकारो मुमथः   ।
शकारः सार्वधातुक-सञ्ज्ञ-अर्थः   ।
अङ्गमेजयति अङ्गमेजयः   ।
जनमेजयः   ।
खश्प्रयये वात्शुनीतिलशर्धेष्वजधेट्तुदजहातीनां उपसङ्ख्यानं  ।
वातमजा मृगाः   ।
शुनिन्धयः   ।
तिलन्तुदः   ।
शर्धञ्जहा माषाः  । ।



<नासिका-स्तनयोर्ध्मा-धेटोः>#   । । PS_३,२.२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.२९ः

नासिकास्तनयोः कर्मणोरुपपदयोः ध्माधेटोर्धात्वोः खश्प्रत्ययो भवति   ।
यथासङ्ख्यमत्र नेष्यते   ।
स्तने धेटः   ।
सत्नन्धयः   ।
नासिकायां तु ध्मश्च धेटश्च   ।
नासिकन्धमः, नासिकन्धयः   ।
तच्च+एतन्नासिक-स्तनयोरिति लक्षणव्यभिचारचिह्नादल्पाच्तरस्य अपूर्वनिपातनाल्लभ्यते   ।
धेटः टित्वात्स्त्रियां ङीप्प्रत्ययो भवति   ।
स्तनन्धयी  । ।



<नाडी-मुष्ट्योश्च>#   । । PS_३,२.३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.३०ः

नाडी मुष्ति इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोः ध्माधेटोः खश्प्रत्ययो भवति   ।
अत्र अपि घ्यन्तस्य अपूर्वनिपातो लक्षणव्यभिचारचिह्नं  ।
तेन सङ्ख्यातानुदेशो न भवति   ।
नाडिन्धमः   ।
मुष्टिन्धमः   ।
नाडिन्धयः   ।
मुष्टिन्धयः   ।
अनुक्तसमुच्चय-अर्थश्चकारः   ।
घटिन्धमः   ।
घटिन्धयः   ।
खारिन्धमः   ।
खारिन्धयः   ।
वातन्धमः पर्वतः   ।
वातन्धयः  । ।



<उदि कूले रुजि-वहोः>#   । । PS_३,२.३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.३१ः
रुजो भङ्गे, वह प्रापणे इत्येताभ्यां उत्पूर्वाभ्यां कूले कर्मणि उपपदे खश्प्रत्ययो भवति   ।
कूलं उद्रुजति इति कूलमुद्रुजो रथः   ।
कूलमुद्वहः  । ।



<वह-अभ्रे लिहः>#   । । PS_३,२.३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.३२ः

वह अभ्र इत्येतयोः करम्णोरुपपदयोः लिहेर्धातोः खश्प्रत्ययो भवति   ।
वहं लेढि इति वहंलिहो गौः   ।
अभ्रंलिहो वायुः  । ।



[#२१८]

<परिमाणे पचः>#   । । PS_३,२.३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.३३ः

परिमाणं प्रस्थादि, तस्मिन्कर्मण्य्-उपपदे पचेः खश्प्रत्ययो भवति   ।
प्रस्थं पचति प्रस्थंपचा स्थाली   ।
द्रोणंपचः   ।
खारिंपचः कटाहः  । ।



<मित-नखे च>#   । । PS_३,२.३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.३४ः

मित नख इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोः पचेः खश्प्रत्ययो भवति   ।
अपरिमाण-अर्थः आरम्भः   ।
मितं पचति मितम्पचा ब्राह्मणी   ।
नखंपचा यवागूः  । ।



<विध्व्-अरुषोस्तुदः>#   । । PS_३,२.३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.३५ः

विधु अरुसित्येतयोः कर्मणोरुपपदयोः तुदेर्धातोः खश्प्रत्ययो भवति   ।
विधुन्तुदः राहुः   ।
अरुनतुदः  । ।



<असूर्य-ललाटयोर्दृशि-तपोः>#   । । PS_३,२.३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.३६ः

असूर्य ललाट इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोः दृशि-तपोः धात्वोः खश्प्रत्ययो भवति   ।
असूर्यंपश्या राजदाराः   ।
ललाटंतपः आदित्यः   ।
असूर्य इति च असमर्थ-समासोऽयं, दृशिना नञः सम्बन्धात्, सूर्यं न पश्यन्ति इति   ।
गुप्तिपरं चैतथ् ।
एवं नाम गुप्ता यदपरिहार्य-दर्शनं सूर्यं अपि न पश्यन्ति इति  । ।



<उग्रम्पश्य-इरम्मद-पाणिन्धमाश्च>#   । । PS_३,२.३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.३७ः

उग्रम्पश्य इरम्मद पाणिन्धम इत्येते शब्दा निपात्यन्ते   ।
उग्रं पश्यति इति उग्रम्पश्यः   ।
इरया माद्यति इति इरम्मदः   ।
पाणयो ध्मायन्ते एषु इति पाणिन्धमाः पन्थानः  । ।



<प्रियवशे वदः खच्>#   । । PS_३,२.३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.३८ः

प्रिय वश इत्येतयोः करम्णोः उपपदयोः वदेः धातोः खच्प्रत्ययो भवति   ।
प्रियं वदति इति प्रियंवदः   ।
वशंवदः   ।
चकारः खचि ह्रस्वः (*६,४.९४) इति विशेषण-अर्थः   ।
खकारो मुमर्थः   ।
प्रत्ययान्तरकरणमुत्तरार्थं  ।

[#२१९]

खच्प्रकरणे गमेः सुप्युपसङ्ख्यानं  ।
मितङ्गमो हस्ती   ।
मितङ्गमा हस्तिनी   ।
विहायसो विह च   ।
विहायसा गच्छति विहङ्गमः   ।
खच्च डिद्वा वक्तव्यः   ।
विहङ्गः, विहङ्गमः   ।
डे च विहायसो विहादेशो वक्तव्यः   ।
विहगः   ।



<द्विषत्-परयोस्तापेः>#   । । PS_३,२.३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.३९ः

द्विषत्-परयोः कर्मणोरुपपदयोः तापेः छातोः खच्प्रत्ययो भवति   ।
तप दाहे चुरादिः, तपसन्तापे भ्वादिः, द्वयोरपि ग्रहणं  ।
द्विषन्तं तापयति द्विषन्तपः   ।
परन्तपः   ।
द्विषत्परयोः इति द्वितकारको निर्देशः   ।
तेन स्त्रियां न भवति   ।
द्विषतीं तापयति द्विषतीतापः  । ।



<वाचि यमो व्रते>#   । । PS_३,२.४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.४०ः

वाक्शब्दे कर्मणि उपपदे यमेः धातोः खच्प्रययो भवति व्रते गम्यमाने   ।
व्रत इति शस्त्रितो नियमः उच्यते   ।
वाचंयमः आस्ते   ।
व्रते इति किं ? वाग्यामः  । ।



<पूः-सर्वयोर्दारि-सहोः>#   । । PS_३,२.४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.४१ः

पुर्सर्व इत्येतयोः करमणोः उपपदयोः यथासङ्ख्यं दारिसहोः धात्वोः खच्प्रत्ययो भवति   ।
पुरं दारयति पुरन्दरः   ।
सर्वंसहो राजा   ।
भवे च दारेरिति वक्तव्यं  ।
भगन्दरः  । ।



<सर्व-कूल-अभ्र-करीषेषु कषः>#   । । PS_३,२.४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.४२ः

सर्वकूल अभ्र करीर इत्येतेषु कर्मसु उपपदेषु कषेः धातोः खच्प्रत्ययो भवति   ।
सर्वं कषति सर्वंकषः खलः   ।
कूलङ्कषा नदी   ।
अभ्रङ्कषो गिरिः   ।
करीषङ्कषा वात्या  । ।



[#२२०]

<मेघ-र्ति-भयेषु कृञः>#   । । PS_३,२.४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.४३ः

मेघ ऋति भय इत्येतेषु कर्मसु उपपदेषु कऋञः खच्प्रत्ययो भवति   ।
मेघङ्करः   ।
ऋतिङ्करः   ।
भयङ्करः   ।
उपपद-विधौ भयादि-ग्रहणं तदन्तविधिं प्रयोजयति   ।
अभयङ्करः  । ।



<क्षेम-प्रिय-मद्रेऽण्च>#   । । PS_३,२.४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.४४ः

क्षेम प्रिय मद्र इत्येतेषु कर्मसु उपपदेषु करोतेः अण्प्रत्ययो भवति, चकारात्खच्च   ।
क्षेमकारः, क्षेमङ्करः   ।
प्रियकारः, प्रियङ्करः   ।
मद्रकारः, मद्रङ्करः   ।
वा इति वक्तव्ये पुनरण्-ग्रहनं हेत्वादिषु टप्रतिषेध-अर्थं  । ।



<आशिते भुवः करण-भावयोः>#   । । PS_३,२.४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.४५ः

अत्र सुपि इत्युपतिष्ठते   ।
आशित-शब्दे सुबन्ते उपपदे भवतेर्धातोः करणे भावे च-अर्थे खच्प्रत्ययो भवति   ।
आशितो भवति अनेन आशितम्भव ओदनः   ।
भावे - आशितस्य भवनं आशितम्भवं वर्तते  । ।



<सञ्ज्ञायां भृ-त्é-वृ-जि-धारि-सहि-तपि-दमः>#   । । PS_३,२.४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.४६ः

कर्मणि इति सुपि इति च प्रकृतं सज्ञावशाद्यथासम्भवं सम्बध्यते   ।
भृ त्é वृ जि धारि सहि तपि दम इत्येतेभ्यो धातुभ्यः सञ्ज्ञायां विषये खच्प्रत्ययो भवति   ।
विश्वम्भरा वसुन्धरा   ।
रथन्तरं साम   ।
पतिंवरा कन्या   ।
शत्रुञ्जयो हस्ती   ।
युगन्धरः पर्वतः   ।
शत्रुंसहः   ।
शत्रुंतपः   ।
अरिंदमः   ।
सज्ञायां इति किं ? कुटुम्बं बिभर्ति इति कुटुम्बभारः  । ।



<गमश्च>#   । । PS_३,२.४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.४७ः

गमेः धातोः सुपि उपपदे सञ्ज्ञायां विषये खच्प्रत्ययो भवति   ।
सुतङ्गमो नाम, यस्य पुत्रः सौतङ्गमिः   ।
योगविभागः उत्तरार्थः  । ।



<अन्त-अत्यन्त-अध्व-दूर-पार-सर्व-अनन्तेषु डः>#   । । PS_३,२.४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.४८ः
सञ्ज्ञायां इति न अनुवर्तते   ।
अन्त अत्यन्त अध्वन्दुर पार सर्व अनन्त इत्येतेषु कर्मसु उपपदेषु गमेः डप्रत्ययो भवति   ।
अन्तगः अत्यन्तगः   ।
अध्वगः   ।
दूरगः   ।
पारगः   ।
सर्वगः   ।
अनन्तगः   ।
अनन्तगः   ।
डकरः टिलोपार्थः, डित्यभस्य अप्यनुबन्धकरण-सामर्थ्यातिति  । ।

[#२२१]

डप्रकरणे सर्वत्रपन्नयोरुपसङ्ख्यानं  ।
सर्वत्रगः   ।
पन्नगः   ।
उरसो लोपश्च   ।
उरसा गच्छति इति उरगः   ।
सुदुरोरधिकरणे   ।
सुखेन गच्छत्यस्मिनिति सुगः   ।
दुर्गः   ।
निरो देशे   ।
निर्गो देशः   ।
अप्र आह - डप्रकरणेऽन्येष्वपि दृश्यते इति   ।
स्त्र्यगारगः   ।
ग्रामगः   ।
गुरुतल्पगः  । ।



<आशिषि हनः>#   । । PS_३,२.४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.४९ः

ड इति वर्तते   ।
आशिषि गम्यमानायां हन्तेर्धातोः कर्मण्य्-उपपदे डप्रययो भवति   ।
तिमिं वध्यात्तिमिहः   ।
शत्रुहः   ।
आशिषि इति किं ? शत्रुघातः   ।
दारावाहनोऽणन्तस्य च टः सञ्ज्ञायां  ।
दारावुपपदे आङ्पूर्वाद्हन्तेः अण्प्रत्ययो भवति, अन्तस्य च ट कारादेशो भवति, सञ्ज्ञायां विषये   ।
दारु आहन्ति दार्वाघाटः   ।
चारौ वा   ।
आङ्पूर्वात्हन्तेश्चारावुपपदे अण्, अन्तस्य वा टकारादेशः   ।
चार्वाघाटः, चार्वाद्घातः   ।
कर्मणि समि च   ।
कर्मण्य्-उपपदे सम्पूर्वात्हन्तेः धातोः अण्प्रत्ययो भवति, अन्तस्य च वा टकारदेशः   ।
वर्णान्संहन्ति वर्णसङ्घाटः, वर्णसङ्घातः   ।
पदानि संहन्ति पदसङ्घाटः, पदसङ्घातः  । ।



[#२२२]

<अपे क्लेश-तमसोः>#   । । PS_३,२.५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.५०ः

अपपूर्वात्हन्तेः धातोः क्लेश-तमसोः कर्मणोरुपपदयोः डप्रत्ययो भवति   ।
क्लेशापहः पुत्रः   ।
तमोपहः सूर्यः   ।
अनाशीरर्थ आरम्भः  । ।



<कुमार-शीर्षयोर्णिनिः>#   । । PS_३,२.५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.५१ः

हन इति वर्तते   ।
कुमार शीर्ष इत्येतयोः उपपदयोः हन्तेः णिनिः प्रत्ययो भवति   ।
कुमार-घाती   ।
शीर्ष-घाती   ।
निपातनाच्छिरसः शीर्षभावः  । ।



<लक्षणे जाया-पत्योष्टक्>#   । । PS_३,२.५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.५२ः

हन्तेः जायापत्योः कर्मणोः उअपपदयोः लक्षणवति कर्तरि टक्प्रत्ययो भवति   ।
जायाघ्नो ब्राह्मणः पतिघ्नी वृषली   ।
अथ वा लक्षणे द्योत्ये टक्प्रत्ययः  । ।



<अमनुष्यकर्तृके च>#   । । PS_३,२.५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.५३ः

अमनुष्यकर्तृके वर्तमानाद्हन्तेः धातोः कर्मणि उपपदे टक्प्रत्ययो भवति   ।
जायाघ्नस्तिलकालकः   ।
पतिघ्नी पाणिरेखा   ।
श्लेष्मघ्नं मधु   ।
पित्तघ्नं घृतं  ।
अमनुष्यकर्तृके इति किं ? आखुघातः शूद्रः   ।
इह कर्मान्न भवति, चौरघातो हस्ती ? कृत्य-ल्युटो बहुलं (*३,३.११३) इति बहुल-वचनादण्भवति  । ।



<शक्तौ हस्ति कपाटयोः>#   । । PS_३,२.५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.५४ः

शक्तौ गम्यमानायां हस्ति कपाटयोः कर्मणोरुपपदयोः हन्तेः टक्प्रत्ययो भवति   ।
मनुष्यकर्तृक-अर्थ आरम्भः   ।
हस्तिनं हन्तुं शक्तः हस्तिघ्नः मनुष्यः   ।
कं पाटयति प्रविशत इति कपाटघ्नश्चौरः   ।
शक्तौ इति किं ? विषेण हस्तिनं हन्ति हस्तिघातः  । ।



<पाणिघ-ताडघौ शिल्पिनि>#   । । PS_३,२.५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.५५ः

पाणिघ ताडघ इत्येतौ शब्दौ निपात्येते शिल्पिनि कर्तरि   ।
पाणि ताड इत्येतयोः कर्मणोः उपपदयोः हन्तेः धतोः टक्प्रत्ययो भवति,

[#२२३]

तस्मिंश्च परतो हन्तेः टिलोपो घत्वं च निपात्यते   ।
पाणिघः   ।
ताडघः   ।
शिल्पिनि इति किं ? पाणिघातः   ।
ताडघातः   ।
राजघ उपसङ्ख्यानं  ।
राजानं हन्ति राजघः  । ।



<आढ्य-सुभग-स्थूल-पलित-नग्न-अन्ध-प्रियेषु च्व्य्-अर्थेष्वच्वौ कृञः करणे ख्युन्>#   । । PS_३,२.५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.५६ः

आढ्यादिषु कर्मसु उपपदेषु च्व्य्-अर्थेषु अच्व्यन्तेषु करोतेः धातोः करणे कारके ख्युन्प्रत्ययो भवति   ।
च्वेर्विकल्पेन विधानाद्द्विविधाः च्व्यर्थाः, च्व्यन्ता अच्व्यन्ता श्च   ।
तत्र च्व्यन्ताः पर्युदस्यन्ते   ।
अनाढ्यं आढ्यं कुर्वन्ति अनेन आढ्यङ्करणं  ।
सुभगङ्करणं  ।
स्थूलङ्करणं  ।
पलितङ्करणं  ।
नग्नङ्करणं  ।
अन्धङ्करणं  ।
प्रियङ्करणं  ।
च्व्यर्थेषु इति किं ? आढ्यं तैलेन कुर्वन्ति अभ्यञ्जयन्ति इत्यर्थः   ।
प्रकृतेरविवक्षायां अभूतप्रादुर्भावेऽपि प्रत्युदाहरणं भवति   ।
अच्वौ इति किं ? आढ्यीकुर्वन्त्यनेन   ।
ननु च ख्युना मुक्ते ल्युटा भवितव्यम्, न च ल्युटः ख्युनश्च विशेषोऽस्ति, तत्र किं प्रतिषेधेन ? एवं तर्हि प्रतिषेध-सामर्थ्यात्ख्युनि असति ल्युडपि न भवति, तेन ल्युटोऽप्ययं अर्थतः प्रतिषेधः   ।
उत्तरार्थश्च च्वि-प्रतिषेधः क्रियते  । ।



<कर्तरि भुवः खिष्णुच्-खुकञौ>#   । । PS_३,२.५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.५७ः

आढ्यादिसु सुबन्तेषु उपपदेषु च्व्यर्थेषु अच्व्यन्तेषु भवतेर्धातोः कर्तरि कारके खिष्णुच्, खुकञित्येतौ प्रत्ययौ भवतः   ।
अनाढ्य आढ्यो भवति आढ्यंभविष्णुः, आढ्यंभावुकः   ।
सुभवंभविष्णु, सुभगंभावुकः   ।
स्थूलंभविष्णुः, स्थूलंभावुकः   ।
पलितंभविष्णुः, पलितंभावुकः   ।
नग्नंभविष्णुः, नग्नंभावुकः   ।
अन्धंभविष्णुः, अन्धंभावुकः   ।
प्रियंभविष्णुः, प्रियंभावुकः   ।
कर्तरि इति किं ? करणे मा भूथ् ।
च्व्यर्थेसु इत्येव, आढ्यो भविता   ।
अच्वौ इत्येव, आढ्यीभविता   ।
उदात्तत्वाद्भुवः सिद्धं इकारादित्वं इष्णुचः   ।
नञ्स्तु स्वरसिद्ध्यर्थं इकारादित्वं इष्यते  । ।



<स्पृशोऽनुदके क्विन्>#   । । PS_३,२.५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.५८ः

स्पृशे र्धातोरनुदके सुबन्त उपपदे क्विन्प्रत्ययो भवति   ।
ननु सकर्मकत्वात्स्पृशेः कर्मैवोपपदं प्राप्नोति ? न+एष दोषः   ।
कर्तरि इति पूर्वसूत्रादनुवर्तते, तत्कर्तृप्रचय-अर्थं विज्ञायते   ।
सुबन्तमात्रे च+उपपदे कर्तृपचयो लभ्यते घृतं स्पृशति घृतस्पृक्  ।
मन्त्रेण स्पृशति मन्त्रस्पृक्  ।
जलेन स्पृशति जलस्पृक्  ।
अनुदके इति किं ? उदकस्पर्शः   ।
नकारः क्विन्-प्रत्ययस्य कुः (*८,२.६२) इति विशेषण-अर्थः  । ।



[#२२४]

<ऋत्विग्-दधृक्-स्रग्-दिग्-उष्णिग्-अञ्चु-युजि-क्रुञ्चां च>#   । । PS_३,२.५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.५९ः

ऋत्विगादयः पञ्च-शब्दाः क्विन्-प्रत्ययान्ताः निपात्यन्ते, अपरे त्रयो धात्वो निर्दिष्यन्ते   ।
ऋतु-शब्द उपपदे यजेर्धतोः क्विन्प्रत्ययो निपात्यते   ।
ऋतौ यजति, ऋतुं वा यजति, ऋतुप्रयुक्तो वा यजति ऋत्विक्  ।
रूढिरेषा यथा कथंचिदनुगन्तव्या   ।
धृषेः क्विन्प्रत्ययः, द्विर्वचनम्, अन्तोदात्तत्वं च निपात्यते   ।
धृष्णोति इति दधृक्  ।
सृजेः कर्मणि क्विन्, अमागमः च निपात्यते   ।
सृजन्ति तं इति स्रक्  ।
दिषेः कर्मणि क्विन्निपात्यते   ।
दिशन्ति तां इति दिक्  ।
उत्पूर्वात्स्निहेः क्विन्, उपसर्गान्त-लोपः, षत्वं च निपात्यते   ।
उष्णिक्  ।
अञ्चु युजि क्रुञ्च इत्येतेषां धातूनां क्विन्प्रत्ययो भवति   ।
निपातनैः सह निर्देशातत्र अपि किंचिदलाक्षणिकं कार्यं अस्ति   ।
अञ्चतेः सुब्नत-मात्र उपपदे क्विन्प्रत्ययो भवति   ।
प्राङ् ।
प्रत्यङ् ।
उदङ् ।
युजेः क्रुञ्चेश्च केवलादेव   ।
युङ्, युञ्जौ, युञ्जः   ।
सोपपदात्तु सत्सूद्विष (*३,२.६१) इत्यादिना क्विप्भवति   ।
अश्वयुक्, अश्वयुजौ, अश्वयुजः   ।
क्रुङ्, क्रुञ्चौ, क्रुञ्चः   ।
नलोपः कस्मान्न भवति ? निपातन-साहचर्यात् । ।



<त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ्च>#   । । PS_३,२.६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.६०ः

त्यदादिषु उपपदेषु दृशेर्धातोरनालोचनेऽर्थे वर्तमानात्कञ्प्रत्ययो भवति, चकारात्क्विन्च   ।
त्यादृशः, त्यादृक्  ।
तादृशः, तादृक्  ।
यादृशः, यादृक्  ।
कञो ञकारो विशेषण-अर्थः, ठक्ठञ्कञिति   ।
अनालोचने इति किं ? तं पश्यति तद्दर्शः   ।
तादृगादयो हि रूढिशब्द-प्रकाराः, न+एव अत्र दर्शनक्रिया विद्यते   ।
समानान्ययोश्चेति वक्तव्यं  ।
सदृशः, सदृक्  ।
अन्यादृशः, अन्यादृक्  ।
दृशेः क्षश्च वक्तव्यः   ।
तादृक्षः   ।
यादृक्षः   ।
अन्यादृक्षः   ।
कीदृक्षः  । ।



[#२२५]

<सत्-सू-द्विष-द्रुह-दुह-युज-विद-भिदच्-छिद-जि-नी-राजां उअसर्गेऽपि क्विप्>#   । । PS_३,२.६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.६१ः

सुपि इत्यनुवर्तते   ।
कर्म-ग्रहणं तु स्पृशोऽनुदके क्विन्(*३,२.५८) इत्यतः प्रभृति न व्याप्रियते   ।
सदादिभ्यः धातुभ्यः सुबन्ते उपपदे उपसर्गेऽपि अनुपसर्गेऽपि क्विप्प्रत्ययो भवति   ।
उपसर्ग-ग्रहणं ज्ञापनार्थम्, अन्यत्र सुब्-ग्रहणे उपसर्ग-ग्रहणं न भवति इति, वदः सुपि क्यप्च (*३,१.१०६) इति   ।
सू इति द्विषा साहचर्यात्सूतेः आदादिकस्य ग्रहणं, न सुवतेः तौदादिकस्य   ।
युजिर्योगे, युज समाधौ, द्वयोरपि ग्रहणं  ।
विद ज्ञाने, विद सत्तायाम्, विद विचारणे, त्रयाणां अपि ग्रहणं  ।
न लाभ-अर्थस्य विदेः, अकारस्य विवक्षतत्वाथ् ।
सद्- शुचिषथ् ।
अन्तरिक्षसथ् ।
उपसथ् ।
सू - अण्डसूः   ।
शतसूः   ।
प्रसूः   ।
द्विष - मित्रद्विठ् ।
प्रद्विठ् ।
द्रुह - मित्रध्रुक्  ।
प्रध्रुक्  ।
दुह - गोधुक्  ।
प्रधुक्  ।
युज - अश्वयुक्  ।
प्रयुक्  ।
विद - वेदविथ् ।
प्रविथ् ।
ब्रह्मविथ् ।
भिद - काष्ठभिथ् ।
प्रभिथ् ।
छिद - रज्जुच्छिद् ।
प्रच्छिद् ।
जि - शत्रुजिथ् ।
प्रजिथ् ।
नी - सेनानीः   ।
प्रणीः   ।
ग्रामणीः   ।
अग्रणीः   ।
कथं अत्र णत्वं ? स एषां ग्रामणीः (*५,२.७८) इति निपातनात्, नयतेः पूर्वपदात्सज्ञायां अगः (*८,४.३) इति णत्वं  ।
राज - राठ् ।
विराठ् ।
सम्राठ् ।
मो राजि समः क्वौ (*८,२.३५) इति मत्वं  ।
अन्येभ्योऽपि दृश्यते (*३,२.१७८), क्विप्च (*३,२.७६) इति सामान्येन वक्ष्यति, तस्य+एव अयं प्रपञ्चः  । ।



<भजो ण्विः>#   । । PS_३,२.६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.६२ः

उपसर्गे सुपि इति वर्तते   ।
भजेर्धातोः सुबन्त उपपदे उपसर्गेऽपि - प्रभाक् । ।



<छन्दसि सहः>#   । । PS_३,२.६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.६३ः

उपसर्गे सुपि इत्येव   ।
छन्दसि विषये सहेर्धातोः सुबन्ते उपपदे ण्वि-प्रत्ययो भवति   ।
तुराषाठ् ।
सहेः साडः सः (*८,३.५६) इति षत्वम्, अन्येषां अपि दृश्यते (*६,३.१३७) इति दीर्घत्वं  । ।



[#२२६]

<वहश्च>#   । । PS_३,२.६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.६४ः

वहेर्धातोः छन्दसि विषये सुबन्त उपपदे ण्विप्रत्ययो भवति   ।
प्रष्ठवाठ् ।
दिव्यवाठ् ।
योग-विभाग उत्तर-अर्थः  । ।



<कव्य-पुरीष-पुरीष्येषु ञ्युट्>#   । । PS_३,२.६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.६५ः

कव्य पुरीष पुरीष्य इत्येतेषु उपपदेषु छन्दसि विषये वहेर्धातोः ण्युट्प्रत्ययो भवति   ।
कव्यवाहनः पित्éणां  ।
पुरीषवाहणः   ।
पुरीष्यवाहनः  । ।



<हव्येऽनन्तःपादाम्>#   । । PS_३,२.६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.६६ः

हव्य-शब्दे उपपदे छन्दसि विषये वहेर्धातोः ञ्युट्प्रत्ययो भवति, अनन्तः-पादं चेद्वहिर्वर्तते   ।
अग्निश्च हव्य-वाहनः अनन्तःपादं इति किं ? हव्यवाडग्निरजरः पिता नः  । ।



<जन-सन-खन-क्रम-गमो विट्>#   । । PS_३,२.६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.६७ः

छन्दसि उपसर्गे सुपि इति अनुवर्तते   ।
जन जनने, जनी प्रदुर्भावे, द्वयोरपि ग्रहणं  ।
तथा षणु दाने, वन षने संभक्तौ, द्वयोरपि ग्रहणं  ।
जनादिभ्यः धातुभ्यः सुबन्त उपपदे छन्दसि विषये विट्प्रत्ययो भवति   ।
टकारः सामान्य-ग्रहण-अविघात-अर्थः वेरपृक्तस्य (*६,१.६७) इति, विषेषण-अर्थश्च विड्वनोरनुनासिकस्यात्(*६,४.४१) इति   ।
जन - अब्जाः गोजाः   ।
सन - गोषा इन्दो नृषा असि   ।
खन - बिसखाः   ।
कूपखाः   ।
क्रम - दधिक्राः   ।
गम - अग्रेगा उन्नत्éणां  । ।



<अदोऽनन्ने>#   । । PS_३,२.६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.६८ः

छन्दसि इति निवृत्तं  ।
अदेर्धातोरनन्ने सुप्युपपदे विट्प्रत्ययो भवति   ।
आममत्ति आमाथ् ।
सस्याथ् ।
अनन्ने इति किं ? अन्नादः  । ।



<क्रव्ये च>#   । । PS_३,२.६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.६९ः

क्रव्य-शब्द उपपदे अदेर्धातोः विट्प्रत्ययो भवति   ।
क्रव्यमत्ति क्रव्याथ् ।
पूर्वेण+एव सिद्धे वचनं असरूपबाधन-अर्थं  ।
तेन अण्न भवति   ।
कथं तर्हि क्रव्यादः ? कृत्तविकृत्त-शब्दे उपपदे अण्, तस्य च पृषोदरादिपाठात्क्रव्यभावः   ।
कृत्तविकृत्तपक्वमांसभक्षः क्रव्याद उच्यते, आममांसभक्षः क्रव्यातिति  । ।



[#२२७]

<दुहः कब्घश्च>#   । । PS_३,२.७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.७०ः

दुहेर्धातोः सुप्युपपदे कप्प्रत्ययो भवति, घकारश्चान्तादेशः   ।
कामदुघा धेनुः   ।
अर्घदुघा   ।
धर्मदुघ  । ।



<मन्त्रे श्वेत-वह-उक्थशस्-पुरोडाशो ण्विन्>#   । । PS_३,२.७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.७१ः

श्वेतवह उक्थशस्पुरोडाशित्येतेभ्यो ण्विन्प्रत्ययो भवति मन्त्रे विषये   ।
धातु-उपपद-समुदाया निपात्यन्ते अलाक्षणिककार्य-सिद्ध्य्-अर्थं  ।
प्रत्ययस्तु विधीयत एव   ।
श्वेत-शब्दे कर्तृ-वाचिनि उपपदे वहेर्धातोः करणि कारके ण्विन्प्रत्ययो भवति   ।
श्वेता एनं वहन्ति श्वेतवा इन्द्रः   ।
उक्थ-शब्दे कर्मणि करणे वा उपपदे शंसतेर्धातोः ण्विन्प्रत्ययो भवति, नलोपश्च निपात्यते   ।
उक्थानि शंसति, उक्थैर्वा शंसति, उक्थशा यजमानः   ।
दाशृ दाने इत्येतस्य पुरःपूर्वस्य डत्वम्, कर्मणि च प्रत्ययः   ।
पुरो दाशन्त एनं प्रोडाः   ।
श्वेतवहादीनां डस्पदस्य+इति वक्तव्यं  ।
श्वेतवोभ्यां  ।
श्वेतवोभिः   ।
पदस्य इति किं ? श्वेतवाहौ   ।
श्वेतवाहः  । ।



<अवे यजः>#   । । PS_३,२.७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.७२ः

अवे उपपदे यजेः धातोः ण्विन्प्रत्ययो भवति मन्त्रे विषये   ।
त्वं यज्ञे वरुणस्य अवया असि   ।
योगविभाग उत्तर-अर्थः  । ।



<विजुपे छन्दसि>#   । । PS_३,२.७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.७३ः

उपे उपपदे यजेः छन्दसि विषये विच्प्रत्ययो भवति   ।
उपयड्भिरूर्ध्वं वहन्ति   ।
उपयट्त्वं  ।
छन्दो-ग्रहणं ब्राह्मण-अर्थं  ।
विचः चित्करणं सामान्य-ग्रहण-अविघात-अर्थं वेरपृक्तस्य (*६,१.६७) इति   ।
किं अर्थं इदं उच्यते, यावत अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (*३,२.७५) इति यजेरपि विच्सिद्ध एव ? यजेर्नियम-अर्थं एतत्, उपयजेः छन्दस्य+इव, न भाषायां इति  । ।



[#२२८]

<आतो मनिन्-क्वनिब्-वनिपश्च>#   । । PS_३,२.७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.७४ः

छन्द्सि इति वर्तते, सुपि उपसर्गेऽपि इति च   ।
आकारान्तेभ्यो धातुभ्यः सुपि उपप्दे छन्द्सि विषये मनिन्क्वनिप्वनिपित्येते प्रत्यया भवन्ति   ।
चकरात्विच्भवति   ।
सुदामा   ।
अश्वत्थामा   ।
क्वनिप्- सुधीवा   ।
सुपीवा   ।
वनिप्- भूरिदावा   ।
घृतपावा   ।
विच्खल्वपि - कीलालपाः   ।
शुभंयः   ।
रामस्य+उपदाः  । ।



<अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते>#   । । PS_३,२.७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.७५ः

छन्दसि इति निवृत्तं  ।
अन्येभ्योऽपि धातुभ्योऽनाकारान्तेभ्यो मनिन्क्यनिप्वनिपित्येते प्रत्यया दृश्यन्ते, विच्च   ।
सुशर्मा   ।
क्वनिप्- प्रातरित्वा   ।
प्रातरित्वानौ   ।
वनिप्- विजावाग्ने   ।
अग्रेयावा   ।
विच्खल्वपि - रेडसि   ।
अपि-शब्दः सर्व-उपाधिव्यभिचार-अर्थः   ।
निरुपपदादपि भवति   ।
धीवा   ।
पीवा   ।
दृशि-ग्रहणं प्रयोग-अनुसरण-अर्थं  । ।



<क्विप्च>#   । । PS_३,२.७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.७६ः

सर्वधातुभ्यः सोपपदेभ्यो निरुपपदेभ्यश्च छन्दसि भाषायां च क्विप्प्रत्ययो भवति   ।
उखायाः स्रंसते उखास्रथ् ।
पर्णध्वथ् ।
वाहात्भ्रश्यति, वाहाभ्रठ् ।
अन्येषं अपि दृश्यते (*६,३.१३७) इति दीर्घः  । ।



<स्थः क च>#   । । PS_३,२.७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.७७ः

सुपि उपसर्गेऽपि इति च वर्तते   ।
स्था इत्येतस्माद्धातोः सुपि उपपदे कप्रत्ययो भवति, क्विप्च   ।
किमर्थं इदं उच्यते, यवता सुपि स्थः (*३,२.४) इति कः सिद्ध एव, अन्येभ्योऽपि दृश्यते (*३,२.१७८) इति क्विप्? बाधकबाधन-अर्थं पुनर्वचनं  ।
शमि धातोः सञ्ज्ञायां (*३,२.१४) अचं बाधते - शंस्थः   ।
शंस्थाः  । ।



[#२२९]

<सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये>#   । । PS_३,२.७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.७८ः

अजाति-वाचिनि सुबन्त उपपदे ताच्छील्ये गम्यमाने धातोः णिनिः प्रत्ययो भवति   ।
उष्णभोजी   ।
शीतभोजी   ।
अजातौ इति किं ? ब्राह्मणानामन्त्रयिता   ।
ताछ्हील्ये इति किं ? उष्णं भुङ्क्ते कदाचिथ् ।
सुपि इति वर्तमाने पुनः सुब्-ग्रहणं उपसर्गनिवृत्त्य्-अर्थं  ।
उत्प्रतिभ्यां आङि सर्तेरुपसङ्ख्यानं  ।
उदासारिण्यः   ।
प्रत्यासारिण्यः   ।
साधुकारिणि च   ।
सधुकारी   ।
साधुदायी   ।
ब्रह्मणि वदः   ।
ब्रह्मवादिनो वदन्ति  । ।



<कर्तर्युपमामे>#   । । PS_३,२.७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.७९ः

कर्तृ-वाचिनि उपमाने उपपदे धातोः णिनि-प्रत्ययो भवति   ।
उपपदकर्ता प्रत्यय-अर्थस्य कर्तुरुपमानं  ।
उष्ट्र इव क्रोशति उष्ट्रक्रोशी   ।
ध्वाङ्क्षरावी   ।
अताच्छील्य-अर्थ आरम्भः, जात्यर्थो वा   ।
कर्तरि इति किं ? अपूपानिव भक्षयति माषान्  ।
उपमने इति किं ? उष्ट्रः क्रोशति  । ।



<व्रते>#   । । PS_३,२.८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.८०ः

व्रत इति शास्त्रतो नियम उच्यते व्रते गम्यमाने सुबन्त उपपदे धातोः णिनिः प्रत्ययो भवति   ।
समुदायोपधिश्च अयं  ।
धतु-उपपद-प्रत्ययसौदयेन व्रतं गम्यते   ।
स्थण्डिलशायी   ।
अश्राद्धभोजी   ।
कामचारप्राप्तौ नियमः   ।
सति शयने स्थण्डिल एव शेते न अन्यत्र   ।
सति भोजनेऽश्राद्धं एव भुङ्क्ते न श्राद्धं इति   ।
व्रते इति किं ? स्थाण्डिले शेते देवदत्तः   ।
अतच्छील्य-अर्थ आरम्भः, जात्य्-अर्थो वा  । ।



[#२३०]

<बहुलं आभीक्ष्ण्ये>#   । । PS_३,२.८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.८१ः

आभीक्ष्ण्ये गम्यमाने धातोः बहुलं णिनिः प्रत्ययो भवति   ।
अभीक्ष्ण्यं पौनःपुन्यं  ।
तात्पर्यं आसेवैव, ताच्छील्यादन्यथ् ।
कषायपायिणो गन्धाराः   ।
क्षीरपायिणः उशीनराः   ।
सौवीरपायिणो बाह्लीकाः   ।
बहुल-ग्रहणत्कुल्माषखादः इत्यत्र न भवति  । ।



<मनः>#   । । PS_३,२.८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.८२ः

सुपि इति वर्तते   ।
मन्यतेः सुबन्ते उपपदे णिनिः प्रत्ययो भवति   ।
दर्शनीयमानी   ।
शोभनमानी   ।
बहुल-ग्रहण-अनुवृत्तेः मन्यतेः ग्रहणं न मनुतेः   ।
उत्तरसूत्रे हि खश्-प्रत्यये विकरणकृतो विशेषः स्यात् । ।



<आत्ममाने खश्च>#   । । PS_३,२.८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.८३ः

आत्मनो मननं आत्ममानः   ।
आत्ममाने वर्तमानान्मन्यतेः सुप्युपपदे खश्-प्रत्ययो भवति   ।
चकाराण्णिनिः च   ।
यदा प्रत्यय-अर्थः कर्ता आत्मानं एव दर्शनीयत्वादिना धर्मेण युक्तं मन्यते, तदाऽयं विधिः   ।
दर्शनीयं आत्मानं मन्यते दर्शनीयंमन्यः, दर्शनीयमानी   ।
पण्डितं मन्यः, पण्डितमानी   ।
आत्ममाने इति किं ? दर्शनीयमनी देवदत्तस्य यज्ञदत्तः  । ।



<भूते>#   । । PS_३,२.८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.८४ः

भूते इत्यधिकारो वर्तमने लट्(*३,२.१२३) इति यवथ् ।
यदित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः भूते इत्येवं तद्वेदितव्यं  ।
धात्व्-अधिकाराच्च धात्व्-अर्थे भूते इति विज्ञायते   ।
वक्ष्यति - करणे यजः (*३,२.८५), अग्निष्टोमेन इष्टवानग्निष्टोमयाजी   ।
भूते इति किं ? अग्निष्टोमेन यजते  । ।



<करणे यजः>#   । । PS_३,२.८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.८५ः

णिनिः अनुवर्तते, न खश् ।
यजतेर्धातोः करणे उपपदे णिनिप्रत्ययो भवति भूते   ।
अग्निष्टोमयाजी   ।
अग्निष्तोमः फलभावनायां करणं भवति  । ।



[#२३१]

<करमणि हनः>#   । । PS_३,२.८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.८६ः

करणि उपपदे हन्तेर्धातोः णिनिः प्रत्ययो भवति भूते कले   ।
पितृव्यघाती   ।
मातुलघाती   ।
कुग्सितग्रहणं कर्तव्यं  ।
इति मा भूत्, चौरं हतवान् । ।



<ब्रह्म-भ्रूण-वृत्रेषु क्विप्>#   । । PS_३,२.८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.८७ः

कर्मणि इति वर्तते   ।
ब्रह्मादिषु कर्मसु उपपदेषु हन्तेर्धातोः क्विप्प्रत्ययो भवति भूते   ।
ब्रह्महा   ।
ब्रूणहा   ।
वृत्रहा   ।
किमर्थं इदं उच्यते यावता सर्वधातुभ्यः क्विप्विहित एव ? ब्रह्मादिषु हन्तेः क्विब्-वचनं नियम-अर्थं  ।
चतुर्विधश्च अत्र नियम इष्यते   ।
ब्रह्मादिष्वेव हन्तेः, न अन्यस्मिन्नौपपदे, पुरुषं हतवानिति   ।
ब्रह्मादिषु हन्तेरेव, न अन्यस्मात्स्यात्, ब्रह्म अधीतवानिति   ।
ब्रह्मादिषु हन्तेर्भूतकाले क्विपेव न अन्यः प्रत्ययः, तथा भूतकाले एव न अन्यस्मिन्, ब्रह्माणं हन्ति हनिष्यति वा इति   ।
तदेतद्वक्ष्यमाण-बहुल-ग्रहणस्य पुरस्ताअदपकर्षणाल्लभ्यते  । ।



<बहुलं छन्दसि>#   । । PS_३,२.८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.८८ः

पूर्वेण नियमादप्राप्तः क्विप्प्रत्ययः विधीयते   ।
छन्दसि विषये उपपदन्तरेष्वपि हन्तेर्बहुलं क्विप्प्रत्ययो भवति   ।
मतृहा सप्तमं नरकं व्रजेथ् ।
पितृहा   ।
न च भवति   ।
मातृघातः   ।
पितृघातः  । ।



<सु-कर्म-पाप-मन्त्र-पुण्येषु कृञः>#   । । PS_३,२.८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.८९ः

कर्मणि इति वर्तते   ।
तद्-असम्भवात्सु-शब्दं वर्जयित्वा परिशिष्टानां विशेषणं भवति   ।
स्वादिषु कर्मसु उपपदेषु करोतेर्धातोः क्विप्प्रत्ययो भवति   ।
सुकृथ् ।
कर्मकृथ् ।
पापकृथ् ।
मन्त्रकृथ् ।
पुण्यकृथ् ।
अयं अपि नियम-अर्थ आरम्भः   ।
त्रिविधश्च अत्र नियम इष्यते   ।
धातुनियमं वर्जयित्वा कालोपपद-प्रत्ययनियमः   ।
धतोरनियतत्वादन्यस्मिन्नुपपदे अपि भवति   ।
शास्त्रकृथ् ।
भाष्यकृट् । ।



<सोमे सुञः>#   । । PS_३,२.९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.९०ः

कर्मणि इति वरते   ।
सोमे कर्मणि उपपदे सुनोतेर्धातोः क्विप्प्रत्ययो भवति   ।
सोमसुत्, सोमसुतौ, सोमसुतः   ।
अयं अपि नियम-अर्थ आरम्भः   ।
चतुर्विधश्च अत्र नियमः इष्यते, धातुकाल-उपपद-प्रत्यय-विषयः  । ।



[#२३२]

<अग्नौ चेः>#   । । PS_३,२.९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.९१ः

कर्मणि इत्येव   ।
अग्नौ कर्मण्युपपदे चिनोतेर्धातोः क्विप्प्रत्ययो भवति   ।
अग्निचित्, अग्निचितौ, अग्निचितः   ।
अत्र अपि पूर्ववच्चतुर्विधो नियम इष्यते  । ।



<कर्मण्य्-अग्न्य्-आख्यायाम्>#   । । PS_३,२.९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.९२ः

चेः कर्मणि इति वर्तते   ।
कर्मणि उपपदे चिनोतेः कर्मण्येव कारके क्विप्प्रत्ययो भवति अग्न्य्-आख्यायां, धातूपपद-प्रत्यय-समुदायेन चेदग्न्याख्या गम्यते   ।
श्येन इव चीयते श्येनचिथ् ।
कङ्कचिथ् ।
आख्या-ग्रहणं रूढिसम्प्रत्ययार्थं  ।
अग्न्य्-अर्थो हि इष्टकाचय उच्यते श्येनचितिति  । ।



<कर्मणि इनिर्विक्रियः>#   । । PS_३,२.९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.९३ः

कर्मणि उपपदे वि-पूर्वत्क्रीणातेर्धातोः इनिः प्रत्ययो भवति   ।
कर्मणि इति वर्तमाणे पुनः कर्म-ग्रहणं कर्तुः कुत्सानिमित्ते कर्मणि यथा स्यात्, कर्म-मात्रे मा भूथ् ।
सोमविक्रयी   ।
रसविक्रयी   ।
इह न भवति, धान्य-विक्रायः  । ।



<दृशेः क्वनिप्>#   । । PS_३,२.९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.९४ः

कर्मणि इत्येव   ।
दृशेः धातोः कर्मणि उपपदे क्वनिप्प्रत्ययो भवति   ।
मेरुदृश्वा   ।
परलोकदृश्वा   ।
अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (*३,२.७५) इति क्वनिपि सिद्धे पुनर्वचनं प्रत्ययान्तर-निवृत्त्य्-अर्थं  । ।



<राजनि युधिकृञः>#   । । PS_३,२.९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.९५ः

कर्मणि इत्येव   ।
राजन्-शब्दे कर्मणि उपपदे युध्यतेः करोतेश्च क्वनिप्प्रत्ययो भवति   ।
ननु च युधिरकर्मकः ? अन्तर्भावितण्य्-अर्थः सकर्मको भवति   ।
राजयुध्वा   ।
राजानं योधितवानित्यर्थः   ।
राजकृत्वा  । ।



<सहे च>#   । । PS_३,२.९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.९६ः

सह-शब्दे च+उपपदे युधिकृञोः धात्वोः क्वनिप्प्रत्ययो भवति   ।
असत्त्ववाचित्वान्न+उपपदं कर्मणा विशेष्यते   ।
सहयुध्वा   ।
सहकृत्वा  । ।



<सप्तम्यां जनेर्डः>#   । । PS_३,२.९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.९७ः

सप्तम्यन्त उपपदे जनेर्धतोः डः प्रत्ययो भवति   ।
उपसरे जातः उपसरजः   ।
मन्दुरजः  । ।



[#२३३]

<पञ्चम्यां अजातौ>#   । । PS_३,२.९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.९८ः

पञ्चम्यन्त उपपदे जातिवर्जिते जनेर्डः प्रत्ययो भवति   ।

[#२३२]

बुद्धिजः   ।
संस्कारञः   ।
दुःखजः   ।
अजातौ इति किं ? हस्तिनो जातः   ।
अश्वाजातः  । ।



[#२३३]

<उपसर्गे च सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_३,२.९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.९९ः

उपसर्गे च उपपदे जनेः डः प्रत्ययो भवति सञ्ज्ञायां विषये   ।
समुदायोपाधिः सञ्ज्ञा   ।
अथेमा मानवीः प्रजाः  । ।



<अनौ कर्मणि>#   । । PS_३,२.१००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१००ः

अनुपूर्वात्जनेः कर्मणि उपपदे डः प्रत्ययो भवति   ।

[#२३२]

पुमांसमनुजातः पुमनुजः   ।
स्त्र्यनुजः  । ।



[#२३३]

<अन्येष्वपि दृश्यते>#   । । PS_३,२.१०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१०१ः

अन्येष्वपि उपपदेषु कारकेषु जनेः डः प्रत्ययो दृश्यते   ।
सप्तम्यां इत्युकतम सप्तम्यां अपि दृश्यते   ।
न जायते इति अजः   ।
द्विर्जाताः द्विजाः   ।
पञ्चम्यां अजातौ (*३,२.९८) इत्युक्तं, जातवपि दृश्यते   ।
ब्राह्मणजो धर्मः   ।
क्षत्रियजं युद्धं  ।
उपसर्गे च सञ्ज्ञायां (*३,२.९९) इत्युक्तम्, असञ्ज्ञायां अपि दृश्यते   ।
अभिजाः, परिजाः केशाः   ।
अनु कर्मणि (*३,२.१००) इत्युक्तम्, अकर्मण्यपि दृश्यते   ।
अनुजातः अनुजः   ।
अपि-शब्दः सर्वोपाधिव्यभिचार-अर्थः   ।
तेन धात्वन्तरादपि भवति, कारकन्तरेऽपि   ।
परितः खाता परिखा   ।
आखा  । ।



<निष्ठा>#   । । PS_३,२.१०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१०२ः

क्तक्तवतू निष्ठा (*१,१.२६) इत्युक्तं, स निष्ठ-सञ्ज्ञकः प्रत्ययो भूते भवति   ।
कृतं  ।
कृतवान्  ।
भुक्तं  ।
भुक्तवान्  ।
निष्ठायां इतरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः   ।
सञ्ज्ञायां क्तक्तवतू भाव्येते, सतोश्चानयोः सञ्ज्ञाया भाव्यं  ।
न+एष दोषः   ।
भाविनी सञ्ज्ञा विज्ञायते   ।
स भूते भवति, यस्योत्पन्नस्य निष्ठा इत्येषा सञ्ज्ञा भवति   ।
समर्थ्यात्क्तक्तवत्वोर्विधानं एतथ् ।
आदिकर्मणि निष्ठ वक्तव्या   ।
प्रकृतः कटं देवदत्तः   ।
प्रकृतवान्कटं देवदत्तः  । ।



[#२३४]

<सु-यजोर्ङ्वनिप्>#   । । PS_३,२.१०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१०३ः

सुनोतेर्यजतेश्च ङ्वनिप्प्रत्ययो भवति   ।
सुत्वा   ।
यज्वा  । ।



<जीर्यतेरतृन्>#   । । PS_३,२.१०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१०४ः

भूते (*३,२.७४) इति वर्तते   ।
जीर्यतेः अतृन्प्रत्ययो भवति भूते   ।
जरन्, जरन्तौ, जरन्तः   ।
वा+असरूपेण निष्ठा, जीर्णः, जीर्णवानिति  । ।



<छन्दसि लिट्>#   । । PS_३,२.१०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१०५ः

भूते इत्येव   ।
छन्दसि विषये धातोः लिट्प्रत्ययो भवति   ।
अहं सूर्यमुभयतो ददर्श   ।
अहं ध्यावापृथिवी आततान   ।
ननु च छ्न्दसि लुड्-लङ्-लिटः (*३,४.६) इति सामान्येन लिट्विहित एव ? धातु-सम्बन्धे स विधिः, अयं त्वविषेषेण  । ।



<लिटः कानज्वा>#   । । PS_३,२.१०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१०६ः

छन्दसि लिटः कानज्-आदेशो भवति वा   ।
अग्निं चिक्यानः   ।
सोमं सुषुवाणः   ।
वरुणं सुषुवानं  ।
न च भवति   ।
अहं सूर्यमुभयतो ददर्श   ।
अहं द्यावापृथिवी आततान   ।
लिड्-ग्रहणं किम्, न पूर्वस्य+एव प्रकृतस्य आदेशाविधाने विभक्ति-विपरिणामो भविष्यति ? लिण्मात्रस्य यथा स्यात्, योऽपि परोक्षे विहितस्तस्य अप्ययं आदेशो भवति  । ।



<क्वसुश्च>#   । । PS_३,२.१०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१०७ः

छन्दसि लिटः क्वसुरादेशः भवति   ।
जक्षिवान्  ।
पपिवान्  ।
न च भवति   ।
अहं सूर्यमुभयतो ददर्श   ।
योगविभाग उत्तरार्थः  । ।



<भाषायां सद-वस-श्रुवः>#   । । PS_३,२.१०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१०८ः

सद वस श्रु इत्येतेभ्यः परस्य लिटो भाषायां विषये वा क्वसुरादेशो भवति   ।
आदेश-विधानादेव लिडपि तद्विषयोऽनुमीयते   ।
उपसेदिवान्कौत्सः पाणिनिं  ।
तेन मुक्ते यथाप्राप्तं प्रत्यया भवन्ति   ।
उपासदथ् ।
उपासीदथ् ।
उपससाद   ।
अनूषीवान्कौत्सः पाणिनिं  ।
अन्ववात्सीथ् ।
अन्ववसथ् ।
अनूवास   ।
उपशुश्रुवान्कौत्सः पाणिनिं  ।
उपाश्रौषीथ् ।
उपाशृणोथ् ।
उपशुश्राव   ।
लुङ्-लङ्-विषये परस्तादनुवृत्तेः क्वसुर्भवति  । ।



[#२३५]

<उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च>#   । । PS_३,२.१०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१०९ः

उपेयिवाननाश्वाननूचान इत्येते शब्दा निपात्यन्ते   ।
उपपूर्वादिणः क्वसुः, द्विर्वचनं अभ्यास-दीर्घत्वं तत्सामर्थ्यादेकादेश-प्रतिबन्धः, तत्र वस्वेक-अज्-आद्-धसां (*७,२.६७) इत्यनेकाच्त्वादिण्न प्राप्नोति, स निपात्यते, अभ्यासस्य श्रवणं धातुरूपस्य यणादेशः   ।
उपेयिवान्  ।
क्रादिनियमात्प्राप्तश्च वस्वेक-अज्-आद्-धसां (*७,२.६७) इति प्रतिषिद्धः, स पुनरिट्प्रतिप्रसूयते, तेन अजादौ न भवति   ।
उपेयुषः   ।
उपेयुषा   ।
न च अत्र+उपसर्गास्तन्त्रम्, अन्योपसर्ग-पूर्वान्निरुपसर्गाच्च भवत्येव   ।
समीयिवान्  ।
ईयिवान्  ।
वावचन-अनुवृत्तेश्च पूर्ववल्लुड्-आदयोऽपि भवन्ति   ।
उपागाथ् ।
उपैथ् ।
उपेपाय   ।
अश्नातेर्नञ्पूर्वात्क्वसुर्निपत्यते, इडभावश्च   ।
अनाश्वान्  ।
नाशीथ् ।
नश्नाथ् ।
नाश   ।
वचेरनुपूर्वात्कर्तरि कानज्निपात्यते   ।
अनूचानः   ।
अन्ववोचथ् ।
अन्वब्रवीथ् ।
अनूवाच  । ।



<लुङ्>#   । । PS_३,२.११०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.११०ः

भूते इत्येव   ।
बूतेऽर्थे वर्तमानाद्धातोः लुङ्प्रत्ययो भवति   ।
अकार्षीथ् ।
अहार्षीथ् ।
वसतेर्लुङ्रात्रि-विशेषे जागरणसन्ततौ वक्तव्यः   ।
क्व भवानुषितः   ।
अहमत्रावात्सं  । ।



<अनद्यतने लङ्>#   । । PS_३,२.१११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१११ः

भूते इत्येव   ।
अनद्यतने इति बहुव्रीहि-निर्देशः   ।
अविद्यमानाद्यतने भूतेऽर्थे वर्तमानाद्धातोर्लङ्प्रत्ययो भवति   ।
अकरोथ् ।
अहरथ् ।
बहुव्रीहि-निर्देशः किं अर्थः ? अद्य ह्यो वा अभुक्ष्महि इति व्यामिश्रे मा भूथ् ।
परोक्षे च लोकविज्ञाते प्रयोक्तुर्दर्शन-विषये लङ्वक्तव्यः   ।
अरुणद्यवनः साकेतं  ।
अरुणद्यवनो माद्यमिकानिति  । ।



<अभिज्ञा-वचने लृट्>#   । । PS_३,२.११२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.११२ः

अभिज्ञा स्मृतिः   ।
तद्वचने उपपदे भूतानद्यतने लृट्प्रत्ययो भवति   ।
लङोऽपवादः अभिजानासि देवदत्त कश्मीरेषु वत्स्यामः   ।
वचन-ग्रहणं पर्याय-अर्थम्, अभिजानासि, स्मरसि, बुद्यसे, चेतयसे इति  । ।



[#२३६]

<न यदि>#   । । PS_३,२.११३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.११३ः

यच्-छब्द-सहिते अभिज्ञा-वचन उपपदे लृट्प्रत्ययो न भवति   ।
पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिद्यते   ।
अभिजानासि देवदत्त यत्कश्मीरेष्ववसाम   ।
वासमात्रं स्मर्यते, न तु अपरं किंचिल्लक्ष्यते   ।
तेन उत्तर-सूत्रस्य न अयं विषयः  । ।



<विभाषा साकाङ्क्षे>#   । । PS_३,२.११४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.११४ः

यदि इति न अनुवर्तते   ।
उभयत्र विभाशेयं  ।
अभिज्ञा-वचने उपपदे यच्-छब्द-सहिते केवले च विभाषा लृट्प्रत्ययो भवति, साकाङ्क्षश्चेत्प्रयोक्ता   ।
लक्ष्य-लक्षणयोः सम्बन्धे प्रयोक्तुराकाङ्क्षा भवति   ।
अभिजानसि देवदत्त कश्मीरेषु वत्स्यामस्तत्र उदनं भोक्ष्यामहे   ।
अभिजानासि देवदत्त मगधेषु वत्स्यामः, तत्र उदनं भोक्ष्यामहे   ।
यदि खल्वपि - अभिजानासि देवदत्त यत्कश्मीरेषु वत्स्यामः, यत्तत्र उदनं भोक्ष्यामहे   ।
अभिजानसि देवदत्त यत्कश्मीरेष्ववसाम, यत्तत्र उदनं अभुञ्ज्महि   ।
वासो लक्षणं, भोजनं लक्ष्यं  । ।



<परोक्षे लिट्>#   । । PS_३,२.११५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.११५ः

भूतानद्यतने इति वर्तते   ।
तस्य विशेषणं परोक्ष-ग्रहणं  ।
घूतानद्यतन-परोक्षेऽर्थे वर्तमनाद्धातः लिट्प्रत्ययो भवति   ।
ननु धात्व्-अर्थः सर्वः परोक्ष एव ? सत्यं एतथ् ।
अस्ति तु लोके धात्व्-अर्थेन अपि कारकेषु प्रत्यक्षाभिमनः   ।
स यत्र न अस्ति तत्परोक्षं इत्युच्यते   ।
चकार   ।
जहार   ।
उत्तम-विषयेऽपि चित्तव्याक्षेपात्परोक्षता सम्भवत्येव   ।
तद्यथा - सुप्तोऽहं किल विललाप   ।
अत्यन्तापह्नवे च लिड्वक्तव्यः   ।
कलिङ्गेषु स्थितोऽसि ? हानं कलिङ्गञ्जगाम   ।
दक्षिणापथं प्रविष्टोऽसि ? नाहं दक्षिणापथं प्रविवेश  । ।



<ह-शश्वतोर्लङ्च>#   । । PS_३,२.११६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.११६ः

भूतानद्यतन-परोक्षेऽर्थे लिटि प्राप्ते हाश्वतोः उपपदयोः लङ्प्रत्ययो भवति, चकाराल्लिट्च   ।
इति ह अकरोत्, इति ह चकार   ।
शश्वदकरोत्, शश्वच्चकार  । ।



[#२३७]

<प्रश्ने च आसन्न-कले>#   । । PS_३,२.११७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.११७ः

भुतानद्यतन-परोक्षे इति वर्तते   ।
तस्य विशेषणं एतथ् ।
प्रष्टव्यः प्रश्नः   ।
आसनकाले पृच्छ्यमने भूतानद्यतन-परोक्षेऽर्थे वर्तमानाद्धातोः लङ्-लिटौ प्रत्ययौ भवतः   ।
कश्चित्कञ्चत्पृच्छति   ।
अगच्छद्देवदत्तः ? जगाम देवदत्तः ? अयजद्देवदत्तः ? इयाज देवदत्तः ? प्रश्ने इति किं ? जगाम देवदत्तः   ।
आसनकाले इति किं ? भवन्तं पृच्छामि, जघान कंसं किल वासुदेवः ?  । ।



<लट्स्मे>#   । । PS_३,२.११८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.११८ः

भूतानद्यतन-परोक्षे इति वर्तते   ।
स्म-शब्दे उपपदे भूतानद्यतन-परोक्षे लट्प्रत्ययो भवति   ।
लिटोऽपवादः   ।
नडेन स्म पुराधीयते   ।
ऊर्णया स्म पुराधीयते  । ।



<अपरोक्षे च>#   । । PS_३,२.११९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.११९ः

अपरोक्षे च भूतानद्यतनेऽर्थे वर्तमानाद्धातोः स्मे उपपदे लट्प्रत्ययओ भवति   ।
एवं स्म पिता ब्रवीति   ।
इति स्म-उपाद्यायः कथयति  । ।



<ननौ पृष्ट-प्रति-वचने>#   । । PS_३,२.१२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१२०ः

अनद्यतने परोक्षे इति निवृत्तं  ।
भूतसामान्ये विधिरयं  ।
ननु-शब्दे उपपदे प्रश्न-पूर्वके प्रतिवचने भूतेऽर्थे लट्प्रययो भवति   ।
लुङोऽपवादः   ।
अकार्षीः कटं देवदत्त ? ननु करोमि भोः   ।
अवोचस्तत्र किंचिद्देवदत्त ? ननु ब्रवीमि भोः   ।
पृष्ट-प्रतिवचने इति किं ? ननु अकार्षीत्माणवकः  । ।



<न-न्वोर्विभाषा>#   । । PS_३,२.१२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१२१ः

भूते इत्येव   ।
न-शब्दे नु-शब्दे च उपपदे पृष्ट-प्रतिवचने विभषा लट्प्रत्ययो भवति भूते   ।
अकार्षीः कटं देवदत्त ? न क्रोमि भोः, नाकार्षं  ।
अहं नु करोमि, अहं नु अकार्षं  । ।



<पुरि लुङ्च अस्मे>#   । । PS_३,२.१२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१२२ः

अनद्यतन-ग्रहणं इह मण्डूक-प्लुत्याऽनुवर्तते   ।
पुरा-शब्दे उपपदे स्म-शब्द-वर्जिते भूतानद्यतनेऽर्थे विभाषा लुङ्प्रत्ययो भवति, लट्च   ।
ताभ्यां मुक्ते पक्षे यथा-विषयमन्येऽपि प्रत्यया भवन्ति   ।
वसन्ति इह पुरा छात्राः, अवात्सुरिह पुरा छात्राः, अवसन्निह पुरा छात्राः, ऊषुरिह पुरा छात्राः   ।
अस्मे इति किं ? नडेन सं पुरा अधीयते  । ।



[#२३८]

<वर्तमाने लट्>#   । । PS_३,२.१२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१२३ः

आरब्धोऽपरिसमाप्तश्च वर्तमानः   ।
तस्मिन्वर्तमानेऽर्थे वर्तमनाद्धातोः लट्प्रत्ययो भवति   ।
पचति   ।
पठति  । ।



<लटः शतृ-शानचावप्रथमा-समानाधिकरणे>#   । । PS_३,२.१२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१२४ः

लटः शतृशानचौ इत्येतावादेशौ भवतः, अप्रथमान्तेन चेत्तस्य सामानाधिकरण्यं भवति   ।
पचन्तं देवदत्तं पश्य   ।
पचमानं देवदत्तं पश्य   ।
पचता कृतं  ।
पचमनेन कृतं  ।
अप्रथमा-समानाधिकरणे इति किं ? देवदत्तः पचति   ।
लटिति वर्तमने पुनर्लङ्-ग्रहणं अधिकविधान-अर्थं  ।
क्वचित्प्रथमा-समानाधिकरणेऽपि भवति   ।
सन्ब्राह्मणः   ।
अस्ति ब्राह्मणः   ।
विद्यमानः ब्राह्मणः   ।
विद्यते ब्राह्मणः   ।
जुह्वथ् ।
जुहोति   ।
अधीयानः   ।
अधीते  । ।
माङ्याक्रोशे   ।
मा पचन्  ।
मा पचमानः   ।
केचिद्विभाषा-ग्रहणं अनुवर्तयन्ति न-न्वोर्विभाषा (*३,२.१२१) इति   ।
सा च व्यवस्थिता   ।
तत्र यथा-दर्शनं प्रयोगा नेतव्याः  । ।



<सम्बोधने च>#   । । PS_३,२.१२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१२५ः

प्रथमा-समनाधिकरण-अर्थ आरम्भः   ।
सम्भोधने च विषये लटः शतृशानचौ प्रत्ययौ भवतः   ।
हे पचन्  ।
हे पचमान  । ।



<लक्षण-हेत्वोः क्रियायाः>#   । । PS_३,२.१२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१२६ः

लक्ष्यते चिह्न्यते तल्लक्षणं  ।
जनको हेतुः   ।
धात्व्-अर्थ-विशेषणं चैतथ् ।
लक्षणे हेतौ च अर्थे वर्तमनाद धातोः परस्य लटः शतृशानचौ आदेशौ भवतः, तौ चेल्लक्षण-हेतू क्रिया-विषयौ भवतः   ।
लक्षणे - शयाना भुञ्जते यवनाः   ।
तिष्ठन्तोऽनुशासति गणकाः   ।
हेतौ - अर्जयन्वसति   ।
अधीयानो वसति   ।
लषणहेत्वोः इति किं ? पचति, पठति   ।
क्रियायाः इति किं ? द्रव्य-गुणयोर्मा भूथ् ।
यः कम्पते सोऽश्वत्थः   ।
यदुत्प्लवते तल्लघु   ।
यन्निषीदति तद्गुरु   ।
लक्षण-हेत्वोः इति निर्देशः पूर्व-निपात-व्यभिचार-लिङ्गं  । ।



[#२३९]

<तौ सत्>#   । । PS_३,२.१२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१२७ः

तौ शतृशानचौ सत्सञ्ज्ञौ भवतः   ।
तौ-ग्रहणं उपाद्यसंसर्ग-अर्थं  ।
शतृशानज्-मात्रस्य सञ्ज्ञा भवति   ।
ब्राह्मणस्य कुर्वन्  ।
ब्राह्मणस्य कुर्वाणः   ।
ब्राह्मणस्य करिष्यन्  ।
ब्राह्मणस्य करिष्यमाणः   ।
सत्प्रदेशाः - पूरण-गुण-सुहितार्थ-सद्. अव्यय-तव्य-समानाधिकरणेन (*२,२.११) इत्येवं आदयः  । ।



<पूङ्यजोः शानन्>#   । । PS_३,२.१२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१२८ः

पूङो यजेश्च धातोः शानन्प्रत्ययो भवति   ।
पवमानः   ।
यजमानः   ।
यदि प्रत्ययाः शानन्नादयः न ल-आदेशाः, कथं सोमं पवमानः, नडमाघ्नानः इति षष्ठी-प्रतिषेधः ? तृनिति प्रत्याहार-निर्देशाथ् ।
क्व संनिविष्टानां प्रत्याहारः ? लटः शतृ-शानचावप्रथमा-समानाधिकरणे (*३,२.१२४) इत्यतः प्रभृति आ तृनो नकाराथ् ।
द्विषः शतुर्वा वचनं  ।
चौरस्य द्विषन्, चौरं द्विषन् । ।



<ताच्छीय-वयोवचन-शक्तिषु चानश्>#   । । PS_३,२.१२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१२९ः
ताच्छील्यं तत्स्वभावता   ।
वयः शरीरावस्था यौवनादिः   ।
शक्तिः सामर्थ्यं  ।
ताच्छील्यादिषु धातोः चानश्प्रत्ययो भवति   ।
ताच्छील्ये तावत्- कतीह मुण्डयमानाः   ।
कतीह भूषयमाणाः   ।
वयोवचने - कतीह कवचं पर्यस्यमानाः   ।
कतीह शिखण्डं वहमानाः   ।
शक्तौ - कतीह निघ्नानाः   ।
कतीह पचमानः  । ।



<इङ्-धार्योः शत्र-कृच्छ्रिणि>#   । । PS_३,२.१३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१३०ः

इङो धारेश्च धात्वोः शतृप्रत्ययो भवति अकृच्छ्रिणि कर्तरि   ।
अकृच्छ्रः सुखसाद्यो यसय्कर्तुर्धात्व्-अर्थः सोऽकृच्छ्री   ।
अधीयन्पारायणं  ।
धारयन्न्-उपनिषदं  ।
अकृच्छ्रिणि इति किं ? कृच्छ्रेण अधीते   ।
कृच्छ्रेण धरयति  । ।



<द्विषोऽमित्रे>#   । । PS_३,२.१३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१३१ः

अमित्रः शत्रुः   ।
अमित्रे कर्तरि द्विषेर्धातोः शतृ-प्रत्ययो भवति   ।
द्विषन्, द्विषन्तौ, द्विषन्तः   ।
अमित्रे इति किं ? द्वेष्टि भार्या पतिं  । ।



[#२४०]

<सुञो यज्ञसंयोगे>#   । । PS_३,२.१३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१३२ः

यज्ञेन संयोगः यज्ञसंयोगः   ।
यज्ञसंयुक्तेऽभिषवे वर्तमानात्सुनोतेर्धातोः शतृ-प्रत्ययो भवति   ।
सर्वे सुन्वन्तः   ।
सर्वे यजमानाः सत्रिण उच्यन्ते   ।
संयोग-ग्रहणं प्रधान-कर्तृ-प्रतिपत्त्य्-अर्थं  ।
याजकेसु मा भूथ् ।
यज्ञसंयोगे इति किं ? सुनोति सुरां  । ।



<अर्हः प्रशंसायाम्>#   । । PS_३,२.१३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१३३ः

प्रशंसा स्तुतिः   ।
अर्हतेर्धातोः प्रशंसायां शतृ-प्रत्ययो भवति   ।
अर्हन्निह भवान्विद्यां  ।
अर्हन्निह भवान्पूजां  ।
प्रशंसायां इति किं ? अर्हति चौरो वधं  । ।



<आ क्वेः तच्छील-तद्धर्म-तत्साधुकारिषु>#   । । PS_३,२.१३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१३४ः

भ्राज-भास-धुर्वि-द्युत-ऊर्जि-प्é-जु-ग्रावस्तुवः क्विप्(*३,२.१७७) इति क्विपं वक्ष्यति   ।
आ एतस्मात्क्विप्सं-शब्दाद्यानित ऊर्ध्वम्-अनुक्रमिष्यामस्तच्छीलादिषु कर्तृषु ते वेदितव्याः   ।
अभिविधौ च अयं आङ् ।
तेन क्विपोऽप्ययं अर्थ-निर्देशः   ।
तदिति धात्व्-अर्थः शीलादि विशेषणत्वेन निर्दिश्यते   ।
तच्छीलो यः स्वभावतः फल-निरपेक्षस्तत्र प्रवर्तते   ।
तद्धर्मा तदाचारः, यः स्वधर्मे ममायमिति प्रवर्तते विनापि शीलेन   ।
तत्साधुकरी यो धात्व्-अर्थं साधु करोति   ।
उत्तरत्रैव+उदाहरिष्यामः  । ।



<तृन्>#   । । PS_३,२.१३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१३५ः

सर्वधातुभ्यः तृन्-प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृषु   ।
नकारः स्वर-अर्थः   ।
तच्छीले तावत्- कर्ता कटान्  ।
वदिता जनापवादान्  ।
तद्धर्मणि - मुण्डयितारः श्राविष्ठायनाः भवन्ति वधूमूढां  ।
अन्नमपहर्तारः आह्वरकाः भवन्ति श्राद्धे सिद्धे   ।
उन्नेतारः तौल्वलायनाः भवन्ति पुत्रे जाते   ।
तत्साधुकारिणि - कर्ताकटं  ।
गन्ता खेटं  ।
तृन्विधावृत्विक्षु च अनुपसर्गस्य   ।
होता   ।
पोता   ।
अनुपसर्गस्य इति किं ? उद्गाता   ।
प्रतिहर्ता   ।
तृजेव भवति   ।
स्वरे विशेषः   ।
नयतेः षुक्च   ।
नेष्टा   ।

[#२४१]

त्विषेर्देवतायां अकारश्च+उपधाया अनिट्त्वं च   ।
त्वष्टा   ।
क्षदेश्च नियुक्ते   ।
क्षत्ता   ।
क्वचिदधिकृत उच्यते   ।
छन्दसि तृच्च   ।
क्षतृभ्यः सङ्ग्रहीतृभ्यः   ।
स्वरे विशेषः  । ।



<अलङ्-कृञ्-निराकृञ्-प्रजन-उत्पच-उत्पत-उन्मद-रुच्य्-अपत्रप-वृतु-वृधु-सह-चर इष्णुच्>#   । । PS_३,२.१३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१३६ः

अलङ्-कृञ्-आदिभ्यो धातुभ्यः तच्छीलादिषु कर्तृषु इष्णुच्प्रत्ययो भवति   ।
अलङ्करिष्णुः   ।
निराकरिष्णुः   ।
प्रजनिष्णुः   ।
उत्पचिष्णुः   ।
उत्पतिष्णुः   ।
उन्मदिष्णुः   ।
रोचिष्णुः   ।
अपत्रपिष्णुः   ।
वर्तिष्णुः   ।
वर्धिष्णुः   ।
सहिष्णुः   ।
चरिष्णुः   ।
अलङकृञो मण्डनार्थाद्युचः पूर्वविप्रतिषेधेनेष्णुज्वक्तव्यः   ।



<णेश्छन्दसि>#   । । PS_३,२.१३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१३७ः

ण्यन्ताद्धातोः छन्दसि विषये तच्छीलादिषु कर्तृषु इष्णुच्प्रत्ययो भवति   ।
दृषदं धारयिष्णवः   ।
वीरुधः पारयिष्णवः  । ।



<भुवश्च>#   । । PS_३,२.१३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१३८ः

भवतेर्धतोः छन्दसि विषये तच्छीलादिषु इष्णुच्प्रत्ययो भवति   ।
भविष्णुः   ।
योग-विभागः उत्तर-अर्थः   ।
चकारोऽनुक्त-समुच्चय-अर्थः   ।
भ्राजिष्णुना लोहित-चन्दनेन  । ।



<ग्ला-जि-स्थश्च क्ष्नुः>#   । । PS_३,२.१३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१३९ः

छन्दसि इति निवृत्तं  ।
ग्ला जि स्था इत्येतेभ्यो धातुभ्यः, चकारात्भुवश्च तच्छीलादिषु क्ष्नुः प्रत्ययो भवति   ।
ग्लास्नुः   ।
जिष्णुः   ।
स्थास्नुः   ।
भूष्णुः   ।
गिच्चायं प्रत्ययो न किथ् ।
तेन स्थः ईकारो न भवति   ।
क्ङिति च (*१,१.५) इत्यत्र गकारोऽपि चर्त्वभूतो निर्दिश्यते, तेन गुणो न भवति   ।
श्र्युकः किति (*७,२.११) इत्यत्र अपि गकरो निर्दिश्यते, तेन भुव इड्न भवति   ।

[#२४२]

क्ष्तोर्गित्त्वान्न स्थ ईकारः कङितोरीत्वशासनाथ् ।
गुणाभावस्त्रिषु स्मार्यः श्र्युकोऽनिट्त्वं गकोरितोः  । ।
दंशेश्छन्दस्युपसङ्ख्यानं  ।
दंक्ष्णवः पशवः   ।



<त्रसि-गृधि-धृषि-क्षिपेः क्नुः>#   । । PS_३,२.१४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१४०ः

त्रस्-आदिभ्यो धतुभ्यः तच्छीलादिषु क्नुः प्रत्ययो भवति   ।
त्रस्नुः   ।
गृध्नुः   ।
धृष्णुः   ।
क्षिप्नुः  । ।



<शम्-इत्यष्टाभ्यो घिनुण्>#   । । PS_३,२.१४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१४१ः

इति शब्दः आद्य्-अर्थः   ।
शमादिभ्यो धातुभ्योऽष्टाभ्यः तच्छीलादिषु कर्तृषु घिनुण्प्रत्ययो भवति   ।
शम उपशमे इत्यतः प्रभृति मदी हर्षे इत्येवं अन्तः शमादिर्दिवाद्यन्तर्गणः   ।
घकार उत्तरत्र कुत्व-अर्थः   ।
उकार उच्चारण-अर्थः   ।
णकारो वृद्ध्य्-अर्थः   ।
शमी   ।
तमी   ।
दमी   ।
श्रमी   ।
भ्रमी   ।
क्लमी   ।
प्रमादी   ।
उन्मादी   ।
अष्टाभ्यः इति किं ? असिता  । ।



<संपृच-अनुरुध-आङ्यम-आङ्यस-परिसृ-संसृज-परिदेवि-संज्वर-परिक्षिप-परिरट-परिवद-परिदह-परिमुह-दुष-द्विष-द्रुह-दुह-युज-आक्रीड-विविच-त्यज-रज-भज-अतिचर-अपचर-आमुष-अभ्याहनश्च>#   । । PS_३,२.१४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१४२ः

घिनुणनुवर्तते   ।
संपृचादिभ्यो धातुभ्यो घिनुण्भवति तच्छीलादिषु   ।
पृची सम्पर्के इति रुधादिर्गृह्यते नत्वदादिर्लुग्-विकरणत्वाथ् ।
परिदेविर्भ्वादिर्गृह्यते देवृ देवने इति   ।
क्षिप प्रेरणे दिवादिस्तुदादिश्च सामानेन गृह्यते   ।
युज समाधौ दिवादिः, युजिर्योगे रुधादिः द्वयोरपि ग्रहणं  ।
रञ्ज रागे इत्यस्य निपातनादनुनासिक-लोपः   ।
संपर्की   ।
अनुरोधी   ।
आयामी   ।
आयासी   ।
परिसारी   ।
संसर्गी   ।
परिदेवी   ।
संज्वारी   ।
परिक्षेपी   ।
परिराटी   ।
परिवादी   ।
परिदाही   ।
परिमोही   ।
दोषी   ।
द्वेषी   ।
द्रोही   ।
दोही   ।
योगी   ।
आक्रीडी   ।
विवेकी   ।
त्यागी   ।
रागी   ।
भागी   ।
अतिचारी   ।
अपचारी   ।
आमोषी   ।
अभ्याघाती  । ।



<वौ कष-लस-कत्थ-स्रम्भः>#   । । PS_३,२.१४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१४३ः

कष हिंस-अर्थः, लस श्लेषण-क्रीडनयोः, कत्थ श्लाघायाम्, स्रम्भु विश्वासे, एतेभ्यो धातुभ्यो वि-शब्दे उपपदे घिनुण्प्रत्ययो भवति   ।
विकाषी   ।
विलासी   ।
विकत्थी   ।
विस्रम्भी  । ।



[#२४३]

<अपे च लषः>#   । । PS_३,२.१४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१४४ः

लष कान्तौ, अस्माद्धातोः अप उपपदे, चकाराद्वौ च घिनुण्भवति   ।
अपलाषी   ।
विलाषी  । ।



<प्रे लप-सृ-द्रु-मथ-वद-वसः>#   । । PS_३,२.१४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१४५ः

प्रे उपपदे लपादिभ्यः घिनुण्भवति   ।
प्र-लपी   ।
प्रसारी   ।
प्रद्रावी   ।
प्रमाथी   ।
प्रवादी   ।
प्रवासी   ।
वसः इति वस निवासे इत्यस्य ग्रहणं नाच्छादन-अर्थस्य, लुग्विकरणत्वात् । ।



<निन्द-हिंस-क्लिश-खाद-विनाश-परिक्षिप-परिरट-परिवादि-व्याभाष-असूयो वुञ्>#   । । PS_३,२.१४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१४६ः

निन्द-आदिभ्यो धातुभ्यः तच्छीलादिषु कर्तृषु वुञ्प्रतयो भवति   ।
पञ्चम्य्-अर्थे प्रथमा   ।
क्लिश उपतापे, क्लिशू विबाधने   ।
द्वयोरपि ग्रहणं  ।
निन्दकः   ।
हिंसकः   ।
क्लेशकः   ।
खादकः   ।
विनाशकः   ।
परिक्षेपकः   ।
परिराटकः   ।
परिवादकः   ।
व्याभाषकः   ।
असूयकः   ।
ण्वुलैव सिद्ध वुञ्-विधानं ज्ञापन-अर्थं, ताच्छीलिकेषु वाऽसरूपन्यायेन तृजादयो न भवन्ति इति  । ।



<देवि-क्रशोश्च+उपसर्गे>#   । । PS_३,२.१४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१४७ः

देवयतेः क्रुशेश्च उपसर्गे उपपदे वुञ्पत्ययो भवति   ।
आदेवकः   ।
परिदेवकः   ।
आक्रोशकः   ।
परिक्रोशकः   ।
उपसर्गे इति किं ? देवयिता   ।
क्रोष्टा  । ।



<चलन-शब्दार्थादकर्मकाद्युच्>#   । । PS_३,२.१४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१४८ः

चलन-अर्थेभ्यः शब्द-अर्थेभ्यश्च अकर्मकेभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषु युच्प्रत्ययो भवति   ।
चलनः   ।
चोपनः   ।
शब्द-अर्थभ्यः - शब्दनः   ।
रवणः   ।
अकर्मकातिति किं ? पठिता विद्यां  । ।



<अनुदात्त-इतश्च हलादेः>#   । । PS_३,२.१४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१४९ः

अनुदात्तेद्यो धतुः हलादिरकर्मकः, ततश्च युच्प्रत्ययो भवति   ।
वर्तनः   ।
वर्धनः   ।
अनुदात्तेतः इति किं ? भविता   ।
हलदेः इति किं ? एधिता   ।
आदि-ग्रहनं किं ? जुगुप्सनः   ।
मीमांसनः   ।
अकर्मकातित्येव, वसिता वस्त्रं  । ।



[#२४४]

<जु-चङ्क्रम्य-दन्द्रम्य-सृ-गृधि-ज्वल-शुच-लष-पत-पदः>#   । । PS_३,२.१५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१५०ः

जु-प्रघृतिभ्यो धतुभ्यो युच्प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृषु   ।
जु इति सौत्रो धतुः   ।
जवनः   ।
चङ्क्रमणः   ।
दन्द्रमणः   ।
सरणः   ।
गर्धनः   ।
ज्वलनः   ।
शोचनः   ।
लषणः   ।
पतनः   ।
पदनः   ।
चलनार्थानां पदेश्च ग्रहणं सकर्मक-अर्थं इह   ।
ज्ञापन-अर्थं च पदि-ग्रहणं अन्ये वर्णयन्ति, ताच्छीलिकेषु मिथो वा+असरूप-विधिर्न अस्ति इति   ।
तेन अलङ्कृञः तृन्न भवति अलङ्कर्ता इति   ।
तथा हि पदेरुकञा विशेष-विहितेन सामान्य-विहितस्य युचोऽसरूपत्वात्समावेशो भवेदेव, किं अनेन विधानेन ? ज्ञापन-अर्थं पुनर्विधीयते   ।
प्रायिकं च+एतद्ज्ञापकं  ।
क्वचित्समावेश इष्यत एव, गन्ता खेटं विकत्थनः  । ।



<क्रुध-मण्ड-अर्थेभ्यश्च>#   । । PS_३,२.१५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१५१ः

क्रुधकोपे, मडि भूषायां इत्येतदर्थेभ्यः च धतुभ्यो युच्प्रत्ययो भवति   ।
क्रोधनः   ।
रोषणः   ।
मण्डनः   ।
भूषणः  । ।



<न यः>#   । । PS_३,२.१५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१५२ः

यकारान्तात्धतोः युच्प्रत्ययो न भवति   ।
पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिध्यते   ।
क्नूयिता   ।
क्ष्मायिता  । ।



<सूद-दीप-दीक्षश्च>#   । । PS_३,२.१५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१५३ः

सूद दीप दीक्ष इत्येतेभ्यश्च युच्प्रत्ययो न भवति   ।
अनुदात्तेत्त्वात्प्राप्तः प्रतिषिध्यते   ।
सूदिता   ।
दीपिता   ।
दीक्षिता   ।
ननु च दीपेर्विशेष-विहितो र-प्रत्ययः दृश्यते, नमि-कम्पि-स्म्य्-अजस-कम-हिंस-दीपो रः (*३,२.१६७) इति, स एव वाधको भविष्यति, किं प्रतिषेधेन ? वाऽसरूपेण युजपि प्राप्नोति   ।
ताच्छीलिकेषु च वा+असरूप-विधिर्न अस्ति इति प्रायिकं एतदित्युक्तं  ।
तथा च समावेशो दृश्यते, कम्रा युवतिः, कमना युवतिः, इति योग-विभागाद्विज्ञायते   ।
अथवा मधुसूदनादयो नन्द्यादिषु द्रक्ष्यन्ते   ।
कृत्य-ल्युङो बहुलं (*३,३.११३) इति ल्युडन्ता वा  । ।



[#२४५]

<लष-पत-पद-स्था-भू-वृष-हन-कम-गम-श्éभ्य उकञ्>#   । । PS_३,२.१५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१५४ः

लष-आदिभ्यो धातुभः तच्छीलादिषु कर्तृषु उकञ्प्रत्ययो भवति   ।
उपलाषुकं वृषलसङ्गतं  ।
प्रपातुका गर्भा भवन्ति   ।
उपपादुकं सत्त्वं  ।
उपस्थायुका एनं पशवो भवन्ति   ।
प्रभावुकमन्नं भवति   ।
प्रवर्षुकाः पर्जन्याः   ।
आघातुकं पाकलिकस्य मूत्रं  ।
कामुका एनं स्त्रियो भवन्ति   ।
आगामुकं वारान्सीं रक्ष आहुः   ।
किंशारुकं तीक्ष्णमाहुः  । ।



<जल्प-भिक्ष-कुट्ट-लुण्ट-वृङः षाकन्>#   । । PS_३,२.१५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१५५ः

जल्प-आदिभ्यो धातुभ्यः तच्छीलादिषु कर्तृषु षाकन्प्रत्ययो भवति   ।
षकारो ङीषर्थः   ।
जल्पाकः   ।
भिक्षाकः   ।
कुट्टाकः   ।
लुण्टाकः   ।
वराकः   ।
वराकी  । ।



<प्रजोरिनिः>#   । । PS_३,२.१५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१५६ः

प्र-पूर्वाज्जवतेः तच्छीलादिषु कर्तृषु इनिः प्रत्ययो भवति   ।
प्रजवी, प्रजविनौ  । ।



<जि-दृ-क्षि-विश्रि-इण्-वम-अव्यथ-अभ्यम-परिभू-प्रसूभ्यश्च>#   । । PS_३,२.१५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१५७ः

जि जये   ।
दृङादरे   ।
क्षि क्षये, क्षि निवासगत्योः इति द्वयोरपि ग्रहणं  ।
प्रसू इति षू प्रेरणे इत्यसय्ग्रहणं  ।
जिप्रभृतिभ्यो धातुभ्यः इनिः प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृषु   ।
जयी   ।
दरी   ।
क्षयी   ।
विश्रयी   ।
अत्ययी   ।
वमी   ।
अव्यथी   ।
अभ्यमी   ।
परिभवी   ।
प्रसवी  । ।



<स्पृहि-गृहि-पति-दयि-निद्रा-दन्द्रा-श्रद्धाभ्य आलुच्>#   । । PS_३,२.१५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१५८ः

स्पृह ईप्सायाम्, ग्रह ग्रहने, पत गतौ, चुरादौ अदन्ताः पठ्यन्ते   ।
दय दानगतिरक्षणेषु   ।
द्रा कुत्सायां गतौ, निपूर्वस्तत्पूर्वश्च, तदो नकारान्तता च निपात्यते   ।
डुधाञ्श्रत्पूर्वः   ।
एतेभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषु आलुच्प्रत्ययो भवति   ।
स्पृहयालुः   ।
गृहयालुः   ।
पतयालुः   ।
दयालुः   ।
निद्रालुः   ।
तन्द्रालुः   ।
श्रद्धालुः   ।
आलुचि शीङो ग्रहणं कर्तव्यं  ।
शयालुः  । ।



[#२४६]

<दा-धेट्-सि-शद-सदो रुः>#   । । PS_३,२.१५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१५९ः
दा धेट्सि शद सद इत्येतेभ्यः रुः प्रत्ययो भवति   ।
दरुः   ।
धारुर्वत्सो मातरं न ल-उक-अव्यय-निष्ठा-खलर्थ-तृनां (*२,३.६९) इति उकारप्रश्लेषात्षष्ठी न भवति   ।
सेरुः   ।
शद्रुः   ।
सद्रुः  । ।



<सृ-घस्य्-अदः क्मरच्>#   । । PS_३,२.१६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१६०ः

सृ घसि अद इत्येतेभ्यो धातुभ्यः तच्छीलादिषु कर्तृषु क्मरच्प्रत्ययो भवति   ।
सृमरः   ।
घस्मरः   ।
अद्मरः  । ।



<भञ्ज-भास-मिदो घुरच्>#   । । PS_३,२.१६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१६१ः

भञ्ज भास मिद इत्येतेभ्यो घुरच्प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृषु भङ्गुरं काष्ठं  ।
घित्वात कुत्वं  ।
भासुरं ज्योतिः   ।
मेदुरः पशुः   ।
भञ्जेः कर्मकर्तरि प्रत्ययः स्वभावात् । ।



<विदि-भिदि-च्छिदेः कुरच्>#   । । PS_३,२.१६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१६२ः

ज्ञान-अर्थस्य विदेः ग्रहणं न लाभाद्य्-अर्थस्य, स्वभावाथ् ।
विदादिभ्यो धातुभ्यः तच्छीलादिषु कर्तृषु कुरच्प्रत्ययो भवति   ।
विदुरः पण्डितः   ।
भिदुरं काष्ठं  ।
छिदुरा रज्जुः   ।
भिदिच्छिद्योः कर्मकर्तरि प्रयोगः   ।
व्यधेः सम्प्रसारणं कुरच्च वक्तव्यः   ।
विधुरः  । ।



<इण्-नश्-जि-सर्तिभ्यः क्वरप्>#   । । PS_३,२.१६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१६३ः

इण्नश्जि सर्ति इत्येतेभ्यो धातुभ्यः तच्छीलादिषु कर्तृषु क्वरप्प्रत्ययो भवति   ।
पकारस्तुग्-अर्थः इत्वरः   ।
इत्वरी   ।
नश्वरः   ।
नश्वरी   ।
जित्वरः   ।
जित्वरी   ।
सृट्वरः   ।
सृत्वरी   ।
नेड्वशि कृति (*७,२.८) इति इट्प्रतिषेधः  । ।



[#२४७]

<गत्वरश्च>#   । । PS_३,२.१६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१६४ः

गत्वरः इति निपात्यते   ।
गमेरनुनासिकलोपः क्वरप्प्रत्ययश्च   ।
गत्वरः   ।
गत्वरी  । ।



<जागुरूकः>#   । । PS_३,२.१६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१६५ः

जागर्तेः ऊकः प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृषु   ।
जागरूकः  । ।



<यज-जप-दशां यङः>#   । । PS_३,२.१६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१६६ः

यजादीनां यङन्तानां ऊकः प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृषु   ।
यायजूकः   ।
जञ्जपूकः   ।
दन्दशूकः  । ।



<नमि-कम्पि-स्म्य्-अजस-कम-हिंस-दीपो रः>#   । । PS_३,२.१६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१६७ः

नम्यादिभ्यः धातुभ्यः तच्छीलादिषु कर्तृषु रः प्रत्ययो भवति   ।
नम्रं काष्ठं  ।
कम्प्रा शाखा   ।
स्मेरं मुखं  ।
अजस्रं जुहोति   ।
हिंस्रं रक्षः   ।
दीप्रं काष्ठं  ।
अजस्रं इति जसु मोक्षणे नञ्पूर्वो रप्रत्ययान्तः क्रयासातत्ये वर्तते  । ।



<सन्-आशंस-भिक्ष उः>#   । । PS_३,२.१६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१६८ः

सनिति सन्प्रत्ययान्तो गृह्यते न सनिर्धातुः, अनभिधानात्व्याप्तिन्यायाद्वा   ।
सन्नन्तेभ्यो धातुभ्यः आशंसेर्भिक्षेश्च तच्छीलादिषु कर्तृषु उः प्रत्ययो भवति   ।
चिकीर्षुः   ।
जिहीर्षुः   ।
आशंसुः   ।
भिक्षुः   ।
आङः शसि इच्छायां इत्यस्य ग्रहणं, न शंषेः स्तुत्य्-अर्थस्य  । ।



<विन्दुरिच्छुः>#   । । PS_३,२.१६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१६९ः

विदेर्नुम्-आगमः, इषेः छत्वं उकारश्च प्रत्ययो निपात्यते तच्छीलादिषु कर्तृषु   ।
वेदनशीलो विन्दुः   ।
एषणशील इच्छुः  । ।



<क्याच्छन्दसि>#   । । PS_३,२.१७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१७०ः

क्य इति क्यच्-क्यङ्-क्यषां सामान्येन ग्रहणं  ।
क्य-प्रत्ययान्ताद्धातोः छन्दसि विषये तच्छीलादिषु कर्तृषु उकार-प्रत्ययो भवति   ।
मित्रयुः   ।
न छन्दस्यपुत्रस्य (*७,४.३५) इति प्रतिषेधाद्न धीर्घः   ।
सुम्नयुः   ।
संस्वेदयुः छन्दसि इति किं ? मित्रीयिता  । ।



[#२४८]

<आद्-ऋ-गम-हन-जनः कि-किनौ लिट्च>#   । । PS_३,२.१७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१७१ः

आ-कारान्तेभ्यः ऋ-वर्णान्तेभ्यः गम हन जन इत्येतेभ्यश्च छन्दसि विषये तच्छीलादिषु कि-किनौ प्रतयौ भवतः   ।
लिङ्वच्च तौ भवतः   ।
आतिति तकारो मुख-सुख-अर्थः, न त्वयं अपरः, मा भूत्तादपि परः तपरः इति ऋकारे तत्काल-ग्रहणं  ।
पपिः सोमं ददिर्गाः   ।
ददथुः मित्रावरुणा ततुरिं मित्रावरुणौ ततुरिः   ।
दूरे ह्यध्वा जगुरिः   ।
जग्मिर्युवा   ।
जघ्निर्वृत्र   ।
जज्ञि बिजं  ।
अथ किमर्थं कित्त्वम्, यावता असंयोगाल्लिट्कित्(*१,२.५) इति कित्त्वं सिद्धं एव ? ऋच्छत्य्-ऋ-ऋतां (*७,४.११) इति लिटि गुणः प्रतिषेध-विषय आरभ्यते, तस्य अपि बाधन-अर्थं कित्त्वं  ।
कि-किनावुत्सर्गश्छन्दसि सदादिभ्यो दर्शनाथ् ।
सेदिः   ।
नेमिः   ।
भाषायां धञ्कृञ्सृजनिगमिनमिभ्यः कि-किनौ वक्तव्यौ   ।
दिधिः   ।
चक्रिः   ।
सस्त्रिः   ।
जज्ञिः   ।
जग्मिः   ।
नेमिः   ।
सहिवहिचलिपतिभ्यो यङ्-अन्तेभ्यः कि-किनौ वक्तव्यौ   ।
दीर्घोऽकितः (*७,४.८३) सासहिः   ।
वावहिः   ।
चाचलिः   ।
पापतिः  । ।



<स्वपितृषोर्नजिङ्>#   । । PS_३,२.१७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१७२ः

छन्दसि इति निवृत्तं  ।
स्वपेः तृषेश्च तच्छीलादिषु कर्तृषु निजिङ्प्रत्ययो भवति   ।
स्वप्नक्  ।
तृष्णक्  ।
धृषेश्चेति वक्तव्यं  ।
धृष्णक् । ।



<श्é-वन्द्योरारुः>#   । । PS_३,२.१७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१७३ः

श्é हिंसायाम्, वदि अभिवादनस्तुत्योः, एताभ्यां धातुभ्यां तच्छीलादिषु कर्तृषु आरुः प्रत्ययो भवति   ।
शरारुः   ।
वन्दारुः  । ।



[#२४९]

<भियः क्रु-क्लुकनौ>#   । । PS_३,२.१७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१७४ः

ञिभी भये, अस्माद्धातोः तच्छीलादिषु कर्तृषु क्रु-क्लुकनौ प्रत्ययु भवाः   ।
भीरुः, भीलुकः   ।
क्रुकन्नपि वक्तव्यः   ।
भीरुकः  । ।



<स्था-ईश-भास-पिस-कसो वरच्>#   । । PS_३,२.१७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१७५ः

ष्ठा गति-निवृत्तौ, ईश ऐश्वर्ये, भासृ दीप्तौ, पिसृ पेसृ गतौ, कस गतौ, एतेभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषु वरच्प्रत्ययो भवति   ।
स्थावरः   ।
ईश्वरः   ।
भास्वरः   ।
पेस्वरः   ।
विकस्वरः  । ।



<यश्च यङः>#   । । PS_३,२.१७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१७६ः

या प्रापने, अस्माद्यङन्तात्तच्छीलादिषु कर्तृषु वरच्प्रत्ययो हवति   ।
यायावरः  । ।



<भ्राज-भास-धुर्वि-द्युत-उर्जि-प्é-जुग्रावस्तुवः क्विप्>#   । । PS_३,२.१७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१७७ः

भ्राजादिभ्यः धातुभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषु क्विप्प्रत्ययो भवति   ।
विभ्राट्, विभ्राजौ, विभ्राजः   ।
भाः, भासौ, भसः   ।
धूः, धुरौ, धुरः   ।
विद्युत्, विद्युतौ, विद्युतः   ।
ऊर्क्, ऊर्जौ, ऊर्जः   ।
पूः, पुरौ, पुरः   ।
जवतेर्दीर्घश्च निपात्यते   ।
जूः जुवौ, जुवः   ।
ग्रावस्तुत्, ग्रावस्तुतौ, ग्रावस्तुतः   ।
किमर्थं इदं उच्यते, यावता अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (*३,२.७५), क्विप्च (*३,२.७६) इति क्विप्सिद्ध एव ? ताच्छीलिकैर्बाध्यते   ।
वाऽसरूपविधिर्न अस्ति इत्युक्तं  ।
अथ तु प्रायिकं एतथ् ।
ततस्तस्य+एव अयं प्रप्ञ्चः  । ।



<अन्येभ्योऽपि दृश्यते>#   । । PS_३,२.१७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१७८ः

अन्येभ्योऽपि धातुभ्यः ताच्छीलिकेषु क्विप्प्रत्ययो दृश्यते   ।
युक्  ।
छिथ् ।
भिथ् ।
दृशि-ग्रहणं विध्य्-अन्तर-उपसङ्ग्रह-अर्थं  ।
क्वचिद्दीर्घः, क्वचिद्द्विर्वचनम्, क्वचित्सम्प्रसारणं  ।
तथा च आह -- क्विब्वचिप्रच्छायतस्तुकटप्रुजुश्रीणां दीर्घोऽसंप्रसारणं च   ।
वाक्  ।
शब्दप्राठ् ।
आयतस्तूः   ।
कटप्रूः   ।
जूः   ।
श्रीः   ।
जुग्रहनेन अत्र न अर्थः, भ्राजादि सूत्र एव गृहीतत्वाथ् ।
द्युति-गमि-जुहोतीनां द्वे च   ।
दिद्युथ् ।
जगथ् ।
जुहोतेर्दीर्घश्च   ।
जुहूः   ।

[#२५०]

द्é भ्ये इत्यस्य ह्रस्वश्च द्वे च   ।
ददृथ् ।
ध्यायतेः सम्प्रसारणं च   ।
धीः  । ।



<भुवः सञ्ज्ञा-अन्तरयोः>#   । । PS_३,२.१७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१७९ः

भवतेर्धातोः सञ्ज्ञायां अन्तरे च गम्यमाने क्विप्प्रत्ययो भव्ति   ।
विभूर्नां कश्चिथ् ।
अन्तरे प्रतिभूः   ।
धनिकाधमर्णयोरन्तरे यस्तिष्ठति स प्रतिभूरुच्यते  । ।



<वि-प्र-सम्भ्यो ड्व्-असञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_३,२.१८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१८०ः

भुवः इति वर्तते   ।
वि प्र सं इत्येवं पूर्वाद्भवतेर्धातोः डु-प्रतयो भवति, न चेत्सञ्ज्ञा गम्यते   ।
विभुः सर्वगतः   ।
प्रभुः स्वामी   ।
सम्भुः जनिता   ।
असञ्ज्ञायां इति किं ? विभूर्नाम कश्चिथ् ।
डु-प्रकरणे मितद्र्वादिभ्य उपसङ्ख्यनं  ।
मितं द्रवति मितद्रुः   ।
शम्भुः  । ।



<धः करम्णि ष्ट्रन्>#   । । PS_३,२.१८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१८१ः

धयतेर्दधातेश्च कर्मणि कारके ष्ट्रन्प्रत्ययः भवति   ।
षकारो डीषर्थः   ।
धयन्ति तां दधति वा भैषज्यार्थं इति धात्री   ।
स्तनदायिनी आमलकी च उच्यते  । ।



<दाम्-नी-शस-यु-युज-स्तु-तुद-सि-सिच-मिह-पत-दश-नहः करणे>#   । । PS_३,२.१८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१८२ः

दाप्लवने, णीञ्प्रापणे, शसु हिंसायाम्, यु मिश्रणे, युजिर्योगे, ष्टुञ्स्तुतौ, तुद व्यथने, षिञ्बन्धने, षिचिर्क्षरणे, मिह सेचने, पतृगतौ, दंश दशने, णह बन्धने, एतेभ्यो धातुभ्यः करणे कारके ष्ट्रन्प्रत्ययो भवति   ।
दाति अनेन इति दात्रं  ।
नेत्रं  ।
शस्त्रं  ।
योत्रं  ।
योक्त्रं  ।
स्तोत्रं  ।
तोत्त्रं  ।
सेत्रं  ।
सेक्त्रं  ।
मेढ्रं  ।
पत्रं  ।
दंष्ट्रा   ।
अजादित्वात्टाप्, न डीप्  ।
दंशेरनुनासिकलोपेन निर्देशो ज्ञापनर्थः, क्ङितोऽन्यस्मिन्नपि प्रत्यये नलोपः क्वचिद्भवति इति   ।
तेन ल्युट्यपि भवति   ।
दशनं  ।
नद्घ्री  । ।



[#२५१]

<हल-सूकरयोः पुवः>#   । । PS_३,२.१८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१८३ः

पू इति पूङ्पूञोः सामान्येन ग्रहणं  ।
अस्माद्धातोः करणे कारके ष्ट्रन्प्रत्ययो भवति, तच्चेत्करणं हल,सूकरयोरवयवो भवति   ।
हलस्य पोत्रं  ।
सूकरस्य पोत्रं  ।
मुखं  ।
उच्यते  । ।



<अर्ति-लू-धू-सू-खन-सह-चर इत्रः>#   । । PS_३,२.१८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१८४ः

ऋ गत्रौ, लूञ्छेदने, धू विधूनने, षू प्रेरणे, खनु अवदारने, षह मर्षणे, चर गतिभक्षणयोः, एतेभ्यो धातुभ्यः करणे कारके इत्रः पत्ययो भवति   ।
अरित्रं  ।
अवित्रं  ।
धवित्रं  ।
सवित्रं  ।
खनित्रं  ।
सहित्रं  ।
चरित्रं  । ।



<पुवः सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_३,२.१८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१८५ः

पूङ्-पूञोः सामान्येन ग्रहणं  ।
पवतेर्धतोः करणे कारके इत्र-प्रत्ययो भवति, समुदायेन चेत्सञ्ज्ञा गम्यते   ।
दर्भः पवित्रं  ।
बर्हिष्पवित्रं  । ।



<कर्तरि चर्षिदेवतयोः>#   । । PS_३,२.१८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१८६ः

पुवः इति वर्तते   ।
पुवः करने कर्तरि च इत्र-प्रत्ययो भवति   ।
ऋषिदेवतयोः यथासङ्ख्यं सम्बन्धः   ।
ऋषौ करणे, देवतायां कर्तरि   ।
पूयते अनेन इति पवित्रोऽयं ऋषिः   ।
देवतायां - अग्निः पवित्रं स मा पुनातु   ।
वायुः सोमः सूर्य इन्द्रः पवित्रं ते मा पुनन्तु  । ।



<ञीतः क्तः>#   । । PS_३,२.१८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१८७ः

ञि इद्यस्य असौ ञीथ् ।
ञीतो धातोः वर्तमनेऽर्थे क्त-प्रत्ययो भवति   ।
भूते निष्ठा विहिता, वर्तमने न प्राप्नोति इति विधीयते   ।
ञिमिदा स्नेहने - मिन्नः   ।
ञिक्ष्विदा - क्ष्विण्णः   ।
ञिधृषा - धृष्टः  । ।



[#२५२]

<मति-बुद्धि-पूजा-अर्थेभ्यश्च>#   । । PS_३,२.१८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,२.१८८ः

मतिः इच्छा   ।
बुद्धिः ज्ञानं  ।
पूजा सकारः   ।
एतदर्थेभ्यश्च धातुभ्यो वर्तमान-अर्थे क्त-प्रत्ययो भवति   ।
राज्ञां मतः   ।
राज्ञां इष्टः   ।
राज्ञां बुद्धः   ।
राज्ञां ज्ञातः   ।
राज्ञां पूजितः   ।
राज्ञां अर्चितः   ।
अनुक्त-समुच्चय-अर्थश्चकारः   ।
शीलितो रक्षितः क्षान्त आक्रुष्टो जुष्ट इत्यपि   ।
रुष्टश्च रुषितश्चोभावभिव्याहृत इत्यपि   । ।१ । ।

हृष्टतुष्टौ तथा कान्तस्तथोभौ संयतोद्यतौ   ।
कष्टं भविष्यति इत्याहुरमृतः पूर्ववत्समृतः   । ।२ । ।

कष्टः इति भविष्यति काले   ।
अमृतः इति पूर्ववथ् ।
वर्तमाने इत्यर्थः   ।
तथा सुप्तः, शयितः, आशितः, लिप्तः, तृप्तः इत्येवं आदयोऽपि वर्तमाने दृअष्टव्याः  । ।
इतिश्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः  । ।

__

तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पदः   ।



[#२५३]

<उणादयो बहुलम्>#   । । PS_३,३.१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१ः

वर्तमान इत्येव, सञ्ज्ञायां इति च   ।
उणादयः प्रत्ययाः वर्तमानेऽर्थे सञ्ज्ञायां विषये बहुलं भवन्ति   ।
यतो विहितास्ततोऽन्यत्र अपि भवन्ति   ।
केचिदविहिता एव प्रयोगत उन्नीयन्ते   ।
कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उण्  ।
कारुः   ।
वायुः   ।
पायुः   ।
जायुः   ।
मायुः   ।
स्वादुः   ।
साधुः   ।
आशुः   ।
बाहुलकं प्रकृतेस्तनुदृष्टेः प्राय-समुच्चयनादपि तेषां  ।
कार्यसशेषविधेश्च तदुक्तं नैगमरूढिभवं हि सुसाधु   । ।१ । ।

नाम च धातुजमाह निरुक्ते व्याकरणे शकटस्य च तोकं  ।
यन्न पदार्थ-विशेष-समुत्थं प्रत्ययतः प्रकृतेश्च तदूह्यं  । ।२ । ।

सञ्ज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे   ।
कार्याद्विद्यादनुबन्धं एतच्छास्त्रं उणादिषु   । ।३ । ।



<भूतेऽपि दृश्यन्ते>#   । । PS_३,३.२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.२ः

पूर्वत्र वर्तमान-अधिकाराद्भूतार्थं इदं वचनं  ।
भूते काले उणादयः प्रत्यया दृश्यन्ते   ।
वृत्तं इदं वर्त्म   ।
चरितं तदिति चर्म   ।
भसितं तदिति भस्म   ।
दृशि-ग्रहणं प्रयोग-अनुसार-अर्थं  । ।



<भविष्यति गम्यादयः>#   । । PS_३,३.३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.३ः

भविष्यति काले गम्यादयः शब्दाः साधवो भवन्ति   ।
प्रत्ययस्य+एव भविष्यत्कालता विधीयते न प्रकृतेः   ।
गमी ग्रामं  ।
आगामी   ।
प्रस्थायी   ।
प्रतिरोधी   ।
प्रतिबोधी   ।
प्रतियोधी   ।
प्रतियोगी   ।
प्रतियायी   ।
आयावी   ।
भावी   ।
अनद्यतन उपसङ्ख्यानं  ।
श्वो गमी ग्रामं  । ।



<यावत्-पुरा-निपातयोर्लट्>#   । । PS_३,३.४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.४ः

भविष्यति इत्येव   ।
यावत्-पुरा-शब्दयोर्निपातयोरुपपदयोः भविष्यति काले धातोर्लट्प्रत्ययो भवति   ।
यावद्भुङ्क्ते   ।
पुरा भुङ्क्ते   ।
निपातयोः इति किं ? यावद्दास्यति तावद्भोक्ष्यते   ।
करणभूतया पुरा व्रजिष्यति  । ।



[#२५४]

<विभाषा कदा-कर्ह्योः>#   । । PS_३,३.५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.५ः

कदा कर्हि इत्येतयोः उपपदयोर्विभाषा भविष्यति काले धातोः लट्प्रत्ययो भवति   ।
कदा भुङ्क्ते, कदा भोक्ष्यते, कदा भोक्ता   ।
कर्हि भुङ्क्ते, कर्हि भोक्ष्यते, कर्हि भोक्टा  । ।



<किंवृत्ते लिप्सायाम्>#   । । PS_३,३.६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.६ः

विभाषा इति वर्तते   ।
किमो वृत्तं किंवृत्तं  ।
वृत्त-ग्रहणेन तद्विभक्त्यन्तं प्रतीयाथ् ।
डतरतमौ च इति परिसङ्ख्यानं स्मर्यते   ।
किंवृत्ते उपपदे लिप्सायां भविष्यति काले धातोः विभाषा लट्प्रत्ययो भवति   ।
लिप्सा लब्धुं इच्छा, प्रार्थनाभिलाषः   ।
कं भवन्तो भोजयन्ति, कं भवन्तो भोजयितारः   ।
लब्धुकामः पृच्छति कतरो भिक्षां दास्यति, ददाति, दाता वा   ।
कतमो भिक्षां दास्यति, ददाति, दाता वा   ।
लिप्सायां इति किं ? कः पाटलिपुत्रं गमिष्यति  । ।



<लिप्स्यमान-सिद्धौ च>#   । । PS_३,३.७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.७ः

विभाषा इत्येव   ।
लिप्स्यमानात्सिद्धिः लिप्स्यमान-सिद्धिः   ।
लिप्स्यमान-सिद्धौ गम्यमानायां भविष्यति काले धातोः विभाषा लट्प्रत्ययो भवति   ।
अकिंवृत्त-अर्थोऽयं आरम्भः   ।
यो भक्तं ददाति स स्वर्गं गच्छति, यो भक्तं दास्यति स स्वर्गं गमिष्यति, यो भक्तं दात स स्वर्गं गन्ता   ।
लिप्स्यमानाद्भक्तात्स्वर्गसिद्धिमाचक्षाणो दातारं प्रोत्साहयति  । ।



<लोड्-अर्थलक्षने च>#   । । PS_३,३.८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.८ः

लोड्-अर्थः प्रैषादिर्लक्ष्यते येन स लोड्-अर्थलक्षणो धात्व्-अर्थः   ।
तत्र वर्तमानाद्धातोः भविष्यति काले विभाषा लट्प्रत्ययो भवति   ।
उपाध्यायश्चेदागच्छति, उपाध्यायश्चेदागमिष्यति, उपाध्यायश्चेदागन्ता, अथ त्वं छन्दोऽधीष्व, अथ त्वं व्याकरणं अधीष्व   ।
उपाध्यायागमनमध्ययनप्रैषस्य लक्षणं  । ।



<लिङ्च+ऊर्ध्व-मौहूर्तिके>#   । । PS_३,३.९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.९ः

भविष्यति, विभाषा, लोड्-अर्थलक्षणे इति सर्वं अनुवर्तते   ।
ऊर्ध्व-मौहूर्तिके भविष्यति काले लोड्-अर्थलक्षण-अर्थे वर्तमानात्धातोर्विभाषा लिङ्-प्रत्ययो भवति, चकाराल्लट्च   ।
ऊर्ध्वं मुहूर्ताद्भवः ऊर्ध्वमौहूर्तिकः   ।
निपातनात समासः, उत्तरपद-वृद्धिश्च   ।
भविस्यतश्च+एतद्विशेषणं  ।
ऊर्ध्वं मुहूर्तातुपरि मुहूर्तस्य उपाध्यायश्चेदागच्छेत्, उपाध्यायश्चेदागच्छति, उपाध्यायश्चेदागमिष्यति, उपाध्यायश्चेदागन्ता, अथ त्वं छन्दोऽधीष्व, अथ त्वं व्याकरणं अधीष्व  । ।



[#२५५]

<तुमुन्-ण्वुलौ क्रियायां क्रिय-अर्थायाम्>#   । । PS_३,३.१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१०ः

भविष्यति इत्येव   ।
क्रिय-अर्थायां क्रियायां उपपदे धातोर्भविस्यति कले तुमुन्-ण्वुलौ प्रत्ययौ भवतः   ।
भोक्तुं व्रजति   ।
भोजको व्रजति   ।
भुजिक्रिय-अर्थः व्रजिरत्रोपपदं  ।
क्रियायां इति किं ? भिक्षिष्य इत्यस्य जटाः   ।
क्रिय-अर्थायां इति किं ? धावतस्ते पतिष्यति दण्डः   ।
अथ किमर्थं ण्वुल्विधीयते यावता ण्वुल्-तृचौ (*३,१.१३३) इति सामान्येन विहित एव सोऽस्मिन्नपि विषये भविस्यति ? लृटा क्रियार्थ-उपपदेन बाध्येत   ।
वाऽसरूप-विधिना सोऽपि भविस्यति ? एवं तर्हि एतद्ज्ञाप्यते, क्रियायां उपपदे क्रियार्थायां वाऽसरूपेण तृजादयो न भवन्ति इति   ।
तेन कर्ता व्रजति, विक्षिपो व्रजति इत्येवं आदि निवर्त्यते  । ।



<भाव-वचनाश्च>#   । । PS_३,३.११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.११ः

भविष्यति इत्येव   ।
भावे (*३,३.१८) इति प्रकृत्य ये घञ्-आदयो विहितास्ते च भाव-वचनाः भविस्यति काले क्रियायां उपपदे क्रियार्थायां भवन्ति   ।
किमर्थं इदं यावता विहिता एव ते ? क्रियर्थ-उपपदे विहितेन अस्मिन्विषये तुमुना बाध्येरन्  ।
वाऽसरूप-विधिश्च अत्र न अस्ति इत्युक्तं  ।
अथ वचन-ग्रहणं किमर्थं ? वाचका यथा स्युः   ।
कथं च वाचका भवन्ति ? याभ्यः प्रकृतिभ्यो येन विशेषणेन विहिता यदि ताभ्यस्तथा+एव भवन्ति, नासामञ्जस्येन इति   ।
पाकाय व्रजति   ।
भूतये व्रजति   ।
पुष्टये व्रजति  । ।



<अण्कर्मणि च>#   । । PS_३,३.१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१२ः
भविस्यति इत्येव   ।
चकारः सन्नियोग-अर्थः   ।
धातोः अण्प्रत्ययो भवति भविष्यति काले कर्मण्युपपदे क्रियायां च क्रियार्थायां  ।
कर्मण्यण्(*३,२.१) इति सामान्येन विहितो वाऽसरूप-विधेरभावाद्ण्वुला बाधितः पुनरण्विधीयते, सोऽपवादत्वाद्ण्वुलं बाधते, परत्वात्कादीन्  ।
तेन अपवाद-विसयेऽपि भवत्येव   ।
काण्डलावो व्रजति   ।
अश्वदायो व्रजति   ।
गोदायो व्रजति   ।
कम्बलदायो व्रजति  । ।



<लृट्शेषे च>#   । । PS_३,३.१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१३ः

भविष्यति इत्येव   ।
शेषः क्रियार्थ-उपपदादन्यः   ।
शेषे शुद्धे भविष्यति काले, चकारात्क्रियायां च उपपदे क्रियार्थायां धातोः लृट्प्रत्ययो भवति   ।
करिष्यामि इति व्रजति   ।
हरिष्यामि इति व्रजति   ।
शेषे खल्वपि करिष्यति   ।
हरिष्यति  । ।



[#२५६]

<लृटः सद्वा>#   । । PS_३,३.१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१४ः

लृटः स्थाने सत्सञ्ज्ञौ शतृशानचौ वा भवतः   ।
व्यवस्थित-विभाषा इयं  ।
तेन यथा लटः शतृशानचौ तथा अस्य अपि भवतः   ।
अप्रथमा-समानाधिकरण-आदिषु नित्यम्, अन्यत्र विकल्पः   ।
करिष्यन्तं देवदत्तं पश्य   ।
करिष्यमाणं देवदत्तं पश्य   ।
हे करिष्यन्  ।
हे करिस्यमाण   ।
अर्जयिष्यमणो वसति   ।
प्रथमा-समानाधिकरणे विकल्पः - करिष्यन्देवदत्तः   ।
करिस्यमणो देवदत्तः   ।
करिष्यति   ।
करिस्यते  । ।



<अनद्यतने लुट्>#   । । PS_३,३.१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१५ः

भविष्यति इत्येव   ।
भविष्यदनद्यतनेऽर्थे वर्तमानाद्धतोः लुट्प्रत्ययो भवति   ।
लृटोऽपवादः   ।
श्वः कर्ता   ।
श्वो भोक्ता   ।
अनद्यतने इति बहुव्रीहि-निर्देशः   ।
तेन व्यामिश्रे न भवति   ।
अद्य श्वो वा भविष्यति  । ।
परिदेवने श्वस्तनी भविष्यद्-अर्थे वक्तव्या   ।
इयं नु कदा गन्ता, या एवं पादौ निदधाति   ।
अयं नु कदाऽध्येता, य एवं अनभियुक्तः  । ।



<पद-रुज-विश-स्पृशो घञ्>#   । । PS_३,३.१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१६ः

भविष्यति इति निवृतं  ।
इत उत्तरं त्रिष्वपि कालेषु प्रत्ययाः   ।
पदादिभ्यो धातुभ्यो घञ्प्रत्ययो भवति   ।
पद्यतेऽसौ पादः   ।
रुजत्यसौ रोगः   ।
विशत्यसौ वेशः   ।
स्पृश उपताप इति वक्तव्यं  ।
स्पृशति इति स्पर्शः उपतापः   ।
ततोऽन्यत्र पचाद्यच्भवति   ।
स्पर्शो देवदत्तः   ।
स्वरे विशेषः  । ।



<सृ स्थिरे>#   । । PS_३,३.१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१७ः

सर्तेः धातोः स्थिरे कर्तरि घञ्प्रतयो भवति   ।
स्थिरः इति कालान्तरस्थायी पदार्थ उच्यते   ।
स चिरं तिष्ठन्कालन्तरं सरति इति धात्व्-अर्थस्य कर्ता युज्यते   ।
चन्दनसारः   ।
खदिरसारः   ।
स्थिरे इति किं ? सर्ता   ।
सारकः   ।
व्याधिमत्स्यबलेष्विति वक्तव्यं  ।
अतीसारो व्याधिः   ।
विसारो मत्स्यः   ।
सारो बलं  । ।



[#२५७]

<भावे>#   । । PS_३,३.१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१८ः

भावे वाच्ये धातोः घञ्प्रत्ययो भवति   ।
पाकः   ।
त्यागः   ।
रागः   ।
क्रियासामान्यवाची भवतिः   ।
तेन अर्थ-निर्देशः क्रियमाणः सर्वधातु-विषयः कृतो भवति   ।
धात्व्-अर्थश्च धातुना+एव+उच्यते   ।
यस्तस्य सिद्धता नाम धर्मः तत्र घञ्-आदयः प्रत्ययाः विधीयन्ते   ।
पुंलिङ्ग-एकवचनं च अत्र न तन्त्रं, लिङ्गान्तरे वचनान्तरेऽपि च अत्र प्रत्यया भवन्त्येव   ।
पक्तिः, पचनम्, पाकौ, पाकाः इति  । ।



<अकर्तरि च कारके सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_३,३.१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१९ः

कर्तृ-वर्जिते कारके सञ्ज्ञायां विषये धातोः घञ्भवति   ।
प्रास्यन्ति तं प्रासः   ।
प्रसीव्यन्ति तं प्रसेवः   ।
आहरन्ति तस्माद्रसं इति आहारः   ।
मधुराहारः   ।
तक्षशिलाहारः   ।
अकर्तरि इति किं ? मिषत्यसौ मेषः   ।
सज्ञायां इति किं ? कर्तव्यः कटः   ।
सञ्ज्ञा-व्यभिचार-अर्थश्चकारः   ।
को भवता दायो दत्तः   ।
को भवता लाभो लब्धः   ।
कारक-ग्रहणं पर्युदासे न कर्तव्यं  ।
तत्क्रियते प्रसज्य-प्रतिषेधेऽपि समासोऽस्ति इति ज्ञापन-अर्थम्, आद्-एच उपदेशेऽशिति (*६,१.४५) इति   ।
इत उत्तरं भावे, अकर्तरि च कारके इति द्वयं अनुवर्तते  । ।



<परिमाण-आख्यायां सर्वेभ्यः>#   । । PS_३,३.२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.२०ः

परिमाण-आख्यायां गम्यमानायां सर्वेभ्यो धातुभ्यः घञ्प्रत्ययो भवति   ।
एकस्तण्डुल-निश्चायः   ।
द्वौ शूर्पनिष्पावौ   ।
क्é विक्षेपे -- द्वौ कारौ   ।
क्रयः काराः   ।
सर्व-ग्रहणं अपोऽपि बाधन-अर्थं  ।
पुरस्तादपवाद-न्यायेन ह्यचं एव बाधेत, न अपं  ।
परिमाण-आख्यायां इति किं ? निश्चयः   ।
आख्या-ग्रहणं रूढिनिरास-अर्थं  ।
तेन सङ्ख्याऽपि गृह्यते, न प्रस्थाद्येव   ।
घञ्-अनुक्रमणं अजपोर्विषये, स्त्री-प्रत्ययास्तु न बाध्यन्ते   ।
एका तिलोच्छित्तिः   ।
द्वे प्रसृती   ।
दारजारौ कर्तरि णिलुक्च   ।
दारयन्ति इति दाराः   ।
जरयन्ति इति जाराः  । ।



<इङश्च>#   । । PS_३,३.२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.२१ः

इङो धातोः घञ्प्रत्ययो भवति   ।
अचोऽपवादः   ।
अध्यायः   ।
उपेत्यास्मादधीते उपाध्यायः   ।

[#२५८]

अपादाने स्त्रियां उपसङ्ख्यानं तदन्ताच्च वा ङीष् ।
उपाध्याया, उपाध्यायी   ।
श्é वायुवर्णनिवृतेषु   ।
शारो वायुः   ।
शारो वर्णः   ।
शारो निवृतं  ।
गौरिवाकृतनीशारः प्रायेण शिशिरे कृशः  । ।



<उपसर्गे रुवः>#   । । PS_३,३.२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.२२ः

उपसर्गे उपपदे रौतेर्धातोर्घञ्प्रत्ययो भवति   ।
अपोऽपवादः   ।
संरावः   ।
उपरावः   ।
उपसर्गे इति किं ? रवः  । ।



<समि यु-द्रु-दुवः>#   । । PS_३,३.२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.२३ः

समि उपपदे यु द्रु दु इत्येतेभ्यः धातुभ्यः घञ्प्रत्ययो भवति   ।
संयावः   ।
संद्रावः   ।
संदावः   ।
समि इति किं ? प्रयवः  । ।



<श्रि-णी-भुवोऽनुपसर्गे>#   । । PS_३,३.२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.२४ः

श्रि णी भू इत्येतेभ्यो धातुभ्योऽनुपसर्गेभ्यो घञ्प्रत्ययो भवति   ।
अजपोरपवादः   ।
श्रायः   ।
नायः   ।
भावः   ।
अनुपसर्गे इति किं ? प्रश्रयः   ।
प्रणयः   ।
प्रभवः   ।
कथं प्रभावो राज्ञाः ? प्रकृष्टो भावः इति प्रादिसमासो भविष्यति   ।
कथं च नयो राज्ञः ? कृत्य-ल्युटो बहुलं (*३,३.११३) इति अच्भविष्यति  । ।



<वौ क्षु-श्रुवः>#   । । PS_३,३.२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.२५ः

वाव्-उपपदे क्षु श्रु इत्येताभ्यां धातुभ्यां घञ्प्रत्ययो भवति   ।
अपोऽपवादः   ।
विक्षावः   ।
विश्रावः   ।
वौ इति किं ? क्षवः   ।
श्रवः  । ।



<अव-उदोर्नियः>#   । । PS_३,३.२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.२६ः

अव उतित्येतयोरुपपदयोः नयतेर्धातोः घञ्प्रत्ययो भवति   ।
अवनायः   ।
उन्नायः   ।
कथं उन्नयः पदार्थानां ? कृत्य-ल्युटो बहुलं (*३,३.११३) इति अच्भविष्यति  । ।



[#२५९]

<प्रे द्रु-स्तु-स्रुवः>#   । । PS_३,३.२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.२७ः

प्र-शब्दे उपपदे द्रु स्तु स्रु इत्येतेभ्यो धातुभ्यो घञ्प्रत्ययो भवति   ।
प्रद्रावः   ।
प्रस्तावः   ।
प्रस्रावः   ।
प्र इति किं ? द्रवः   ।
स्तवः   ।
स्रवः  । ।



<निर्-अभ्योः पू-ल्वोः>#   । । PS_३,३.२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.२८ः

पू इति पूङ्पूञोः सामान्येन ग्रहणं  ।
लूञ्छेदने   ।
यथासङ्ख्यं उपसर्ग-सम्बन्धः   ।
निरभिपूर्वयोः पू-ल्वोर्धात्वोः घञ्प्रत्ययो भवति   ।
निष्पावः   ।
अभिलावः   ।
निरभ्योः इति किं ? पवः   ।
लवः  । ।



<उन्-न्योर्ग्रः>#   । । PS_३,३.२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.२९ः

ग्é शब्दे, ग्é निगरणे, द्वयोरपि ग्रहणं  ।
उन्न्योरुपपदयोः ग्é इत्येतस्माद्धातोः घञ्प्रत्ययो भवति   ।
उद्गारः समुद्रस्य   ।
निगारो देवदत्तस्य   ।
उन्न्योः इति किं ? गरः  । ।



<क्é धान्ये>#   । । PS_३,३.३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.३०ः

उन्न्योः इति वर्तते   ।
क्é इत्येतस्माद्धातोरुन्न्योः उपपदयोः घञ्प्रतयो भवति, धान्य-विषयश्चेद्धात्व्-अर्थो भवति   ।
विक्षेप-अर्थस्य किरतेर्ग्रहणं, न हिंस-अर्थस्य, अनभिधानातुत्कारो धान्यस्य   ।
निकारो धान्यस्य   ।
धान्ये इति किं ? भैक्ष्योत्करः   ।
पुष्पनिकरः  । ।



<यज्ञे समि स्तुवः>#   । । PS_३,३.३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.३१ः

यज्ञ-विषये प्रयोगे सम्पूर्वात्स्तौतेर्घञ्पर्त्ययो भवति   ।
संरतावः छन्दोगानां  ।
समेत्य स्तुवन्ति यस्मिन्देशे छन्दोगाः स देशः संस्तावः इत्युच्यते   ।
यज्ञे इति किं ? संस्तवः छात्रयोः  । ।



<प्रे स्त्रोऽयज्ञे>#   । । PS_३,३.३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.३२ः

स्तृञाच्छादने, अस्माद्धातोः प्र-शब्दे उपपदे घञ्प्रत्ययो भवति न चेद्यज्ञ-विषयः प्रयोगो भवति   ।
शङ्खप्रस्तारः   ।
अयज्ञे इति किं ? बहिर्ष्प्रस्तरः  । ।



[#२६०]

<प्रथने वावशब्दे>#   । । PS_३,३.३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.३३ः

स्त्éञाच्छादने, अस्माद्धातोः वि-शब्दे उपपदे घञ्पत्ययो भवति प्रथने गम्यमाने, तच्चेत्प्रथनं शब्द-विषयं न भवति   ।
प्रथनं विस्तीर्णता   ।
पटस्य विस्तारः   ।
प्रथने इति किं ? तृणविस्तरः   ।
अशब्दे इति किं ? विस्तरो वचसां  । ।



<छन्दोनाम्नि च>#   । । PS_३,३.३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.३४ः

वौ स्त्रः इति वर्तते   ।
विपूर्वात्स्तृनातेः छन्दोनाम्नि घञ्प्रत्ययो भवति   ।
वृत्तं अत्र छन्दो गृह्यते यस्य गायत्र्यादयो विशेषाः, न मन्त्रब्रह्मणं , नाम-ग्रहणाथ् ।
विष्टारपङ्क्तिः छन्दः   ।
विष्टारबृहती छन्दः   ।
विष्टारपङ्क्ति-शब्दोऽत्र छन्दोनाम, न घञनतं शब्द-रूपं  ।
तत्र त्ववयवत्वेन तद्वर्तते   ।
छन्दोनाम्नि इत्यधिकरण-सप्तम्येषा  । ।



<उदि ग्रहः>#   । । PS_३,३.३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.३५ः

उदि उपपदे ग्रहेर्धातोः घञ्प्रत्ययो भवति   ।
अतोऽपवादः   ।
उद्ग्राहः   ।
छन्दसि निपूर्वादपि इष्यते स्रुगुद्यमन-निपतनयोः   ।
हकारस्य भकारः   ।
उद्ग्राभं च निग्राभं च ब्रह्म देवा अवीवृधन् । ।



<समि मुष्टौ>#   । । PS_३,३.३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.३६ः

ग्रहः इत्येव   ।
समि उपपदे ग्रहेर्धातोः घञ्भवति, मुष्टिविषयश्चेद्धात्वर्थो भवति   ।
मुष्टिः अङ्गुलिसन्निवेशः   ।
अहो मल्लस्य सङ्ग्राहः   ।
अहो मुष्टिकस्य सङ्ग्राहः   ।
दृढमुष्टिता आख्यायते   ।
मुष्टौ इति किं ? सङ्ग्रहो धान्यस्य  । ।



<परि-न्योर्नी-णोर्द्यूत-अभ्रेषयोः>#   । । PS_३,३.३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.३७ः

परि-शब्दे नि-शब्दे च उपपदे यथासङ्ख्यं नियः इणश्च धातोः घञ्प्रत्ययो भवति   ।
अचोऽपवादः   ।
द्यूताभ्रेषयोः, अत्र अपि यथासङ्ख्यं एव सम्बन्धः   ।
द्यूत-विषयः चेन्नयतेरर्थः, अभ्रेष-विषयश्चेदिण्-अर्थः   ।
पदार्थानां अनपचारो यथाप्राप्त-करणं अभ्रेषः   ।
द्यूते तावत्- परिणायेन शारान्हन्ति   ।
समन्तान्नयनेन   ।
अभ्रेषे - एषोऽत्र न्यायः   ।
द्यूत-अभ्रेषयोः इति किं ? परिणयः   ।
न्ययं गतः पापः  । ।



[#२६१]

<परावनुपात्यय इणः>#   । । PS_३,३.३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.३८ः

परि-शब्दे उपपदे इणो धातोः घञ्प्रत्ययो भवति, अनुपत्यये गम्यमाने   ।
क्रम-प्राप्तस्य अनतिपातोऽनुपात्ययः, परिपाटी   ।
तव पर्यायः   ।
मम पर्यायः   ।
अनुपात्यये इति किं ? कालस्य पर्ययः   ।
अतिपातः इत्यर्थः  । ।



<व्य्-उपयोः शेतेः पर्याये>#   । । PS_३,३.३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.३९ः

वि उप इत्येतयोः उपपदयोः शेतेर्धातोः घञ्भवति पर्याये गम्यमाने   ।
तव विशायः   ।
मम विशायः   ।
तव राजोपशायः   ।
तव राजानं उपशयितुं पर्यायः इत्यर्थः   ।
पर्याये इति किं ? विशयः   ।
उपशयः  । ।



<हस्त-अदाने चेरस्तेये>#   । । PS_३,३.४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.४०ः

हस्तादाने गम्यमाने चिनोतेर्धातोः घञ्प्रत्ययो भवति, न चेत्स्तेयं चौर्यं भवति   ।
हस्तादान-ग्रहणेन प्रत्यासत्तिरादेयस्य लक्ष्यते   ।
पुष्पप्रचायः   ।
फलप्रचायः   ।
हस्तादने इति किं ? वृक्षशिखरे फलप्रचयं करोति   ।
अस्तेये इति किं ? फलप्रचयश्चौर्येण   ।
उच्चयस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः  । ।



<निवास-चिति-शरीर-उपसमाधानेष्वादेश्च कः>#   । । PS_३,३.४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.४१ः

चेः इत्येव   ।
निवसन्ति अस्मिनिति निवासः   ।
चीयतेऽसौ चितिः   ।
पाण्यादि-समुदायः शरीरं  ।
राशीकरनं उपसमाधानं  ।
एतेष्वर्थेषु चिनोतेः घञ्प्रत्ययः भवति, धातोरादेश्च ककार आदेशः   ।
निवासे तावत्- चिखल्लिनिकायः   ।
चितौ - आकायं अग्निं चिन्वीत   ।
शरीरे - अनित्यकायः   ।
उपसमाधाने - महान्गोमयनिकायः   ।
एतेषु इति किं ? चयः   ।
इह कस्मान्न भवति महान्काष्ठनिचयः ? बहुत्वं अत्र विवक्षितं न+उपसमाधानं  । ।



<सङ्घे च अनौत्तराधर्ये>#   । । PS_३,३.४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.४२ः

चेः इत्येव   ।
प्राणिनां समुदायः सङ्घः   ।
स च द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां भवति   ।
एकधर्म-समावेशेन, औत्तराधर्येण वा   ।
तत्र औत्तराधर्य-पर्युदासादितरो गृह्यते   ।
सङ्घे वाच्ये चिनोतेर्धातोः घञ्प्रत्ययो भवति आदेश्च कः   ।
भिक्षुकनिकायः   ।
ब्राह्मणनिकायः   ।
वैयाकरणनिकायः   ।
अनौत्तराधर्ये इति किं ? सूकरनिचयः   ।
प्राणिविषयत्वात्सङ्घस्य+इह न भवति   ।
कृताकृतसमुच्चयः   ।
प्रमाणसमुच्चयः  । ।



[#२६२]

<कर्म-व्यतिहारे णच्स्त्रियाम्>#   । । PS_३,३.४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.४३ः

कर्म क्रिया   ।
व्यतिहारः परस्पर-करणं  ।
कर्म-व्यतिहारे गम्यमाने धातोः णच्पत्ययो भवति स्त्रीलिङ्गे वाच्ये   ।
तच्च भावे   ।
चकारो विशेषण-अर्थः णचः स्त्रियां अञ्(*५,४.१४) इति   ।
व्यावक्रोशी   ।
व्यावलेखी   ।
व्यावहासी वर्तते   ।
स्त्रियां इति किं ? व्यतिपाको वर्तते   ।
बाधकविषयेऽपि क्वचिदिष्यते, व्यावचोरी, व्यावचर्ची   ।
इह न भवति   ।
व्यतीक्षा, व्यतीहा वर्तते   ।
व्यात्युक्षी भवति   ।
तदेतद्वैचित्र्यं कथं लभ्यते ? कृत्य-ल्युटो बहुलं (*३,३.११३) इति भवति  । ।



<अभिविधौ भावे इनुण्>#   । । PS_३,३.४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.४४ः

अभिविधिरभिव्याप्तिः, क्रियागुणाभ्यां कार्त्स्न्येन सम्बन्धः   ।
अभिविधौ गम्यमाने धातोः भवे इनुण्भवति   ।
साङ्कूटिनं  ।
सांराविणं  ।
सान्द्राविणं वर्तते   ।
अभिविधौ इति किं ? सङ्कोटः   ।
सन्द्रावः   ।
संरावः   ।
भावे इति वर्तमने पुनर्भाव-ग्रहणं वासरूपनिरास-अर्थम्, तेन घञ्न भवति   ।
ल्युटा तु समावेश इष्यते   ।
सङ्कूटनं वर्तते   ।
तत्कथं ? कृत्य-ल्युटो बहुलं (*३,३.११३) इति  । ।



<आक्रोशेऽवन्योर्ग्रहः>#   । । PS_३,३.४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.४५ः

दृष्ट-अनुवृत्ति-सामर्थ्याद्घञनुवर्तते, न अनन्तर इनुण्  ।
अव नि इत्येतयोः उअपदयोः ग्रहेर्धातोः घञ्प्रत्ययो भवति आक्रोशे गम्यमने   ।
आक्रोशः शपनं  ।
अवग्राहो हन्त ते वृषल भूयथ् ।
निग्राहो हन्त ते वृषल भूयाथ् ।
आक्रोशे इति किं ? अवग्रहः पदस्य   ।
निग्रहश्चोरस्य  । ।



<प्रे लिप्सायाम्>#   । । PS_३,३.४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.४६ः

ग्रहः इत्येव   ।
प्र-शब्दे उपपदे ग्रहेर्धातो घञ्प्रत्ययो भवति लिप्सायां गम्यमानायां  ।
पात्रप्रग्राहेण चरति भिक्षुः पिण्डार्थी   ।
स्रुवप्रग्राहेण चरति द्विजो दक्षिणार्थी   ।
लिप्सायां इति किं ? प्रग्रहो देवदत्तस्य  । ।



<परौ यज्ञे>#   । । PS_३,३.४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.४७ः

परि-शब्दे उपपदे ग्रहेः घञ्प्रत्ययो भवति, यज्ञविषयश्चेत्प्रत्ययान्त-अभिधेयः स्याथ् ।
उत्तरपरिग्राहः   ।
अधर-परिग्राहः   ।
यज्ञे इति किं ? परिग्रहो देवदत्तस्य  । ।



[#२६३]

<नौ वृ धान्ये>#   । । PS_३,३.४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.४८ः

वृ इति वृङ्वृञोः सामान्येन ग्रहणं  ।
नि-शब्दे उपपदे वृ इत्येतस्माद्धातोः धान्य-विशेषेऽभिधेये घञ्प्रत्ययो भवति   ।
अपोऽपवादः   ।
नीवारा नाम व्रीहयो भवन्ति   ।
धान्ये इति किं ? निवरा कन्या  । ।



<उदि श्रयति-यौति-पू-द्रुवः>#   । । PS_३,३.४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.४९ः

उच्-छब्दे उपपदे श्रयत्य्-आदिभ्यो घञ्प्रतययो भवति   ।
अजपोरपवादः   ।
उच्छ्रायः   ।
उद्यावः   ।
उत्पावः   ।
उद्द्रावः   ।
कथं पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ? वक्ष्यमाणं विभाषा-ग्रहणं इह सिंहावलोकितन्यायेन सम्बध्यते  । ।



<विभाषा+आङि रु-प्लुवोः>#   । । PS_३,३.५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.५०ः

आङि उपपदे रौतेः प्लवतेश्च विभाषा घञ्प्रत्ययो भवति   ।
आरावः, आरवः   ।
आप्लावः, आप्लवः  । ।



<अवे ग्रहो वर्ष-प्रतिबन्धे>#   । । PS_३,३.५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.५१ः

विभाषा इति वर्तते   ।
अवे उपपदे ग्रहेः धातोः घञ्प्रत्ययो भवति विभाषा वर्षप्रतिबन्धेऽभिधेये   ।
प्रप्तकालस्य वर्षस्य कुतश्चिन्निमित्तादभावो वर्षप्रतिबन्धः   ।
अवग्राहो देवस्य, अवग्रहो देवस्य   ।
वर्षप्रतिबन्धे इति किं ? अवग्रहः पदस्य  । ।



<प्रे वणिजाम्>#   । । PS_३,३.५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.५२ः

ग्रहः इति वर्तते   ।
विभाषा इत्येव   ।
प्र-शब्दे उपपदे ग्रहेर्धातोः विभाषा घञ्प्रत्ययो भवति, प्रत्ययान्त-वाच्यश्चेद्वणिजां सम्बन्धी भवति   ।
वणिक्-सम्बन्धेन च तुलासूत्रं लक्ष्यते, न तु वणिजस्तन्त्रं  ।
तुला प्रगृह्यते येन सूत्रेण स शब्द-अर्थः   ।
तुलाप्रग्राहेण चरति, तुलाप्रग्रहेण चरति वणिगन्यो वा   ।
वणिजां इति किं ? प्रग्रहो देवदत्तस्य  । ।



<रश्मौ च>#   । । PS_३,३.५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.५३ः

ग्रहः विभाषा प्रे इति वर्तते   ।
प्र-शब्दे उपपदे ग्रहेर्धातोः विभाषा घञ्प्रत्ययो भवति, रश्मिश्चेत्प्रत्ययान्तेन अभिधीयते   ।
रथादियुक्तानां अश्वादीनां संयमन-अर्था रज्जू रश्मिरिह गृह्यते   ।
प्रग्राः, प्रग्रहः  । ।



[#२६४]

<वृणोतेराच्छादने>#   । । PS_३,३.५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.५४ः

विभाषा प्र इति वर्तते   ।
प्रशब्दे उपपदे वृणोतेः धातोः विभाषा घञ्प्रत्ययो भवति, प्रत्ययान्तेन चेदाच्छादन-विशेष उच्यते   ।
प्रावारः, प्रवरः   ।
आच्छादने इति किं ? प्रवरा गौः  । ।



<प्रौ भुवोऽवज्ञाने>#   । । PS_३,३.५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.५५ः

विभाषा इत्येव   ।
परिशब्दे उपपदे भवतेः धातोः विभाषा घञ्प्रत्ययो भवति अवज्ञाने गम्यमाने   ।
अवज्ञानं असत्कारः   ।
परिभावः, परिभवः   ।
अवज्ञाने इति किं ? सर्वतः भवनं परिभवः  । ।



<एरच्>#   । । PS_३,३.५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.५६ः

भावे, अकर्तरि च कारके इति प्रकृतं अनुवर्तते यावत्कृत्य-ल्युटो बहुलं (*३,३.११३) इति   ।
इ-वर्णान्ताद्धातोः भावे, अकर्तरि च कारके सञ्ज्ञायां अच्प्रत्ययो भवति   ।
घञो ऽपवादः   ।
चकारो विशेषण-अर्थः, अन्तः (*६,२.१४३) थाऽथ-घञ्-क्त-अज्-अब्-इत्र-कणां (*६,२.१४४) इति   ।
चयः   ।
अयः   ।
जयः   ।
क्षयः   ।
अज्-विधौ भयादीनां उपसङ्ख्यानं  ।
नपुंसके क्तादि-निवृत्त्य्-अर्थं  ।
भयं  ।
वर्षं  ।
जवसवौ छन्दसि वक्तव्यौ   ।
ऊर्वोरस्तुं मे जवः   ।
पञ्चौदनः सवः  । ।



<éदोरप्>#   । । PS_३,३.५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.५७ः

é-कारान्तेभ्यः उ-वर्णान्तेभ्यः च अप्प्रत्ययो भवति   ।
घञोऽपवादः   ।
पित्करणं स्वर-अर्थं  ।
करः गरः   ।
शरः   ।
उ-वर्णान्तेभ्यः - यवः   ।
लवः   ।
पवः   ।
द-कारो मुख-सुख-अर्थः   ।
मा भूत्तादपि परः तपरः  । ।



[#२६५]

<ग्रह-वृ-दृ-निश्चिगमश्च>#   । । PS_३,३.५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.५८ः

ग्रहादिभ्यः धातुभ्यः अप्प्रत्ययो भवति   ।
घञोऽपवादः   ।
निश्चिनोतेः तु अचोऽपवादः   ।
ग्रहः   ।
वरः   ।
दरः   ।
निश्चयः   ।
गमः   ।
निश्चि-ग्रहनं स्वर-अर्थं  ।
विशिरण्योरुपसङ्ख्यानं  ।
वशः   ।
रणः   ।
घञ्-अर्थे कविधानं स्थास्नापाव्यधिहनियुध्यर्थं  ।
प्रतिष्ठन्तेऽस्मिनिति प्रस्थः पर्वतस्य   ।
प्रस्नाति अस्मिन्प्रस्नः   ।
प्रपिबन्ति अस्यां इति प्रपा   ।
आविध्यन्ति तेन इति आविधः   ।
विहन्यन्तेऽस्मिनिति विघ्नः   ।
आयुध्यते अनेन इति आयुधं  । ।



<उपसर्गेऽदः>#   । । PS_३,३.५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.५९ः

अपित्येव   ।
उपसर्गे उपपदे अदेर्धातोः अप्प्रययो भवति   ।
प्रघसः   ।
विघसः   ।
उपसर्गे इति किं ? घासः  । ।



<नौ ण च>#   । । PS_३,३.६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.६०ः

नि-शब्दे उपपदे अदेः धातोः ण-प्रत्ययो भवति, चकारादप्च   ।
न्यादः, निघसः  । ।



<व्यध-जपोरनुपसर्गे>#   । । PS_३,३.६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.६१ः

व्यध जप इत्येतयोः अनुपसर्गयोः अप्प्रत्ययो भवति   ।
घञोऽपवादः   ।
व्यधः   ।
जपः   ।
अनुपसर्गे इति किं ? आव्याधा   ।
उपजापः  । ।



[#२६६]

<स्वन-हसोर्वा>#   । । PS_३,३.६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.६२ः

अनुपसर्गे इत्येव   ।
स्वन-हसोः अनुपसर्गयोर्वा अप्प्रत्ययो भवति   ।
स्वनः, स्वानः   ।
हसः, हासः   ।
अनुपसर्गे इति किं ? प्रस्वानः   ।
प्रहसः  । ।



<यमः सम्-उप-नि-विषु च>#   । । PS_३,३.६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.६३ः

अनुपसर्गे वा इति वर्तते   ।
सं उप नि वि इत्येतेषु उपपदेषु अनुपसर्गेऽपि यमेर्वा अप्प्रत्ययो भवति   ।
घञोऽपवादः   ।
संयमः, संयामः   ।
उपयमः, उपयामः   ।
नियमः, नियामः   ।
वियमः, वियामः   ।
अनुपसर्गात्खल्वपि -- यमः, यामः  । ।



<नौ गद-नद-पठ-स्वनः>#   । । PS_३,३.६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.६४ः

अपित्येव   ।
नि-शब्दे उपपदे गद नद पठ स्वन इत्येतेभ्यः धतुभ्यः वा अप्प्रत्ययो भवति   ।
घञोऽपवादः   ।
निगदः, निगादः   ।
निनदः, निनादः   ।
निपठः, निपाठः   ।
निस्वनः, निस्वानः  । ।



<क्वणो वीणायां च>#   । । PS_३,३.६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.६५ः

नौ वा अनुपसर्गे इति वर्तते   ।
क्वणतेः धातोः निपूर्वादनुपसर्गाच्च वीणायां वा अप्प्रत्ययो भवति   ।
घञोऽपवादः   ।
सोपसर्गार्थं वीणाया ग्रहणं  ।
निक्वणः, निक्वाणः   ।
अनुपसर्गात्-- क्वणः, क्वाणः   ।
वीणायां खल्वपि -- कल्याण-प्रक्वणा वीणा   ।
एतेषु इति किं ? अतिक्वाणो वर्तते  । ।



<नित्यं पणः परिमाणे>#   । । PS_३,३.६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.६६ः

पण व्यवहारे स्तुतौ च, अस्माद्धातोर्नित्यं अप्प्रत्ययो भवति परिमाणे गम्यमाने   ।
नित्य-ग्रहणं विकल्प-निवृत्त्य्-अर्थं  ।
मूलकपणः   ।
शाकपणः   ।
संव्यवहाराय मूलकादीनां यः परिमितो मुष्टिर्बध्यते, तस्य+इदं अभिधानं  ।
परिमाणे इति किं ? पाणः  । ।



<मदोऽनुपसर्गे>#   । । PS_३,३.६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.६७ः

मदेः धातोः अनुपसर्गातप्प्रत्ययो भवति   ।
घजोऽपवादः   ।
विद्यामदः   ।
धनमदः   ।
कुलमदः   ।
अनुपसर्गे इति किं ? उन्मादः   ।
प्रमादः  । ।



[#२६७]

<प्रमद-सम्मदौ हर्षे>#   । । PS_३,३.६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.६८ः

प्रमद सम्मद इत्येतौ शब्दौ निपात्येते हर्षेऽभिधेये   ।
कन्यानां प्रमदः   ।
कोकिलानां सम्मदः   ।
हर्षे इति किं ? प्रमादः   ।
सम्मादः   ।
प्रसंभ्यां इति न+उक्तं  ।
निपातनं रूढ्य्-अर्थं  । ।



<सम्-उदोरजः पशुषु>#   । । PS_३,३.६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.६९ः

समुदोरुपपदयोः अजएर्धातोः पशु-विषये धात्व्-अर्थे अप्प्रत्ययो भवति   ।
घञोऽपवादः   ।
अज गति-क्षेपणयोः इति पठ्यते   ।
स सम्पूर्वः समुदाये वर्तते, उत्पूर्वश्च प्रेरणे   ।
संजः पशूनां  ।
समुदायः इत्यर्थः   ।
उदजः पशूनां  ।
प्रेरणं इत्यर्थः   ।
पशुषु इति किं ? समाजो ब्राह्मणानां  ।
उदाजः क्षत्रियाणां  । ।



<अक्षेषु ग्लहः>#   । । PS_३,३.७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.७०ः

ग्लहः इति निपात्यते, अक्ष-विषयश्चेद्धात्व्-अर्थो भवति   ।
ग्रहेरप्सिद्ध एव, लत्व-अर्थं निपातनं  ।
अक्षस्य ग्लहः   ।
अक्षेषु इति किं ? ग्रहः पादस्य   ।
अन्ये ग्लहिं प्रकृत्यन्तरं आहुः   ।
ते घञं प्रत्युदाहरन्ति   ।
ग्लाहः  । ।



<प्रजने सर्तेः>#   । । PS_३,३.७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.७१ः
सर्तेः धातोः प्रजने विषये अप्प्रत्ययो भवति   ।
घञोऽपवादः   ।
प्रजनं प्रथमं गर्भ-ग्रहणं  ।
गवां उपसरः   ।
पशूनां उपसरः   ।
स्त्रीगवीषु पुंगवानां गर्भाधानाय प्रथमं उपसरणं उच्यते  । ।



<ह्वः सम्प्रसारणं च न्य्-अभ्य्-उप-विषु>#   । । PS_३,३.७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.७२ः

नि अभि उप वि इत्येतेषु उपपदेषु ह्वयतेः धातोः सम्प्रसारणं अप्प्रत्ययः च   ।
घञोऽपवादः   ।
निहवः   ।
अभिहवः   ।
उपहवः   ।
विहवः   ।
एतेषु इति किं ? प्रह्वायः  । ।



<आङि युद्धे>#   । । PS_३,३.७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.७३ः

आङि उपपदे ह्वयतेर्धातोः सम्प्रसारणं अप्प्रत्ययश्च भवति युद्धेऽभिधेये   ।
आहूयन्तेऽस्मिनित्याहवः   ।
युद्धे इति किं ? आह्वायः  । ।



[#२६८]

<निपानं आहावः>#   । । PS_३,३.७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.७४ः

आङ्पूर्वस्य ह्वयतेर्धातोः सम्प्रसारणम्, अप्-प्रत्ययो, वृद्धिश्च निपात्यते निपानं चेदभिधेयं भवति   ।
निपिबन्त्यस्मिन्निति निपानं उदकाधार उच्यते   ।
आहावः पशूनां  ।
कूपोपसरेषु य उदकाधारस्तत्र हि पानाय पशव आहूयन्ते   ।
निपानं इति किं ? आह्वायः  । ।



<भावेऽनुपसर्गस्य>#   । । PS_३,३.७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.७५ः

अनुपर्गस्य ह्वयतेः सम्प्रसारणं अप्प्रत्ययश्च भवति भावे अभिधेये   ।
हवः   ।
हवे हवे सुहवं शूरं इन्द्रं  ।
अनुपसर्गस्य इति किं ? आह्वायः   ।
भाव-ग्रहणं अकर्तरि च कारके सञ्ज्ञायां (*३,३.१९) इत्यस्य निरास-अर्थं  । ।



<हनश्च वधः>#   । । PS_३,३.७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.७६ः

भावेऽनुपसर्गस्य इति वर्तते   ।
हन्तेर्धातोः अनुपसर्गे भावे अप्प्रत्ययो भवति, तत्संनियोगेन च भधादेशः, स चान्तोदात्तः   ।
तत्र+उदात्त-निव्éत्तिस्वरेण अप उदात्तत्वं भवति   ।
वधश्चोराणां  ।
वधो दस्यूनां  ।
भावे इत्येव, घातः   ।
अनुपसर्गस्य इत्येव, प्रघातः, विघातः   ।
चकारो भिन्न-क्रमत्वान्नादेशेन सम्बध्यते   ।
किं तर्थि ? प्रकृतेन प्रत्ययेन   ।
अप्च, यश्च अपरः प्राप्नोति   ।
तेन घञपि भवति   ।
घातो वर्तते  । ।



<मूर्तौ घनः>#   । । PS_३,३.७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.७७ः

हनः इत्येव   ।
मूर्तिः काठिन्यं  ।
मूर्तौ अभिधेयायां हन्तेः अप्प्रत्ययो भवति, घनश्चादेशः   ।
अभ्रघनः   ।
दधिघनः   ।
कथं घनं दधि इति ? धर्म-शब्देन धर्मी भण्यते  । ।



<अन्तर्घनो देशे>#   । । PS_३,३.७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.७८ः

अन्तः पूर्वात्हन्तेः अप्प्रत्ययो भवति, घनादेशश्च भवति देशेऽभिधेये   ।
अन्तर्घनः   ।
सञ्ज्ञीभूतो वाहीकेसु देशविशेष उच्यते   ।
अन्ये णकारं पठन्ति अन्तर्घणो देशः इति   ।
तदपि ग्राह्यं एव   ।
देशे इति किं ? अन्तर्घातोऽन्यः  । ।



[#२६९]

<अगार-एकदेशे प्रघणः प्रघाणाश्च>#   । । PS_३,३.७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.७९ः

प्र-पूर्वस्य हन्तेः प्रघणः प्रघाणः इत्येतौ शब्दौ निपात्येते अगारैकदेशे वाच्ये   ।
प्रघणः, प्रघाणः   ।
द्वारप्रकोष्ठो बाह्य उच्यते   ।
अगारैकदेशे इति किं ? प्रघातः अन्यः  । ।



<उद्घनोऽत्याधानम्>#   । । PS_३,३.८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.८०ः

उत्-पूर्वात्हन्तेः उद्घनः इति निपात्यतेऽत्याधानं चेद्भवति   ।
उद्घनः   ।
यस्मिन्काष्ठे स्थापयित्वा अन्यानि काष्ठानि तक्ष्यन्ते तदभिधीयते   ।
उद्घातोऽन्यः  । ।



<अपघनोऽङ्गम्>#   । । PS_३,३.८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.८१ः

अप-पूर्वस्य हन्तेः अपघनः इति निपात्यते, अङ्गं चेत्तद्भवति   ।
अपघनः अङ्गं  ।
अवयवः एकदेशः, न सर्वः   ।
किं तर्हि ? पाणिः पादश्च अभिधीयते   ।
अपघातः अन्यः  । ।



<करणेऽयो-विद्रुषु>#   । । PS_३,३.८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.८२ः

हनः इति वर्तते   ।
अयस्वि द्रु इत्येतेषु उपपदेषु हन्तेः धातोः करणे कारके अप्प्रत्ययो भवति, घनादेशश्च   ।
अयो हन्यते अनेन इति अयोघनः   ।
विघनः   ।
द्रुघनः   ।
द्रुघणः इति केचिदुदाहरन्ति   ।
कथं णत्वं ? अरीहणादिषु पाठाथ् ।
पूर्वपदात्सञ्ज्ञायां अगः (*८,४.३) इति वा  । ।



<स्तम्बे क च>#   । । PS_३,३.८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.८३ः

करणे हनः इति वर्तते   ।
स्तम्ब-शब्दे उपपदे करणे कारके हन्तेः कः प्रत्ययो भवति   ।
चकारातप्च, तत्र घनादेशः   ।
स्तम्बघ्नः, स्तम्बघनः   ।
स्त्रियां स्तम्बघ्ना, स्तम्बघना इति इष्यते   ।
करणे इत्येव, स्तम्बघातः  । ।



<परौ घः>#   । । PS_३,३.८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.८४ः

करणे हनः इत्येव   ।
परि-शब्दे उपपदे अन्तेर्धातोः अप्प्रत्ययो बह्वति करणे कारके, घ-शब्दश्चादेशः   ।
परिहन्यते अनेन इति परिघः   ।
पलिघः  । ।



<उपघ्न आश्रये>#   । । PS_३,३.८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.८५ः

उप-पूर्वात्हन्तेः अप्प्रत्ययः उपधा-लोपश्च निपात्यते आश्रयेऽभिधेये   ।
आश्रय-शब्दः सामीप्यं प्रत्यासत्तिं लक्षयति   ।
पर्वतोपघ्नः   ।
ग्रामोपघ्नः   ।
आश्रये इति किं ? पर्वतोपघात एव अन्यः  । ।



[#२७०]

<सङ्घ-उद्घौ गण-प्रशंसयोः>#   । । PS_३,३.८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.८६ः

समुदोः उपपदयोः हन्तेः धातोः अप्प्रत्ययो भवति, टि-लोपः घत्वं च निपात्यते, यथासङ्ख्यं गणेऽभिधेये, प्रशंसायां गम्यमानायां  ।
सङ्घः पशूनां  ।
उद्घो मनुष्यः   ।
गण-प्रशंसयोः इति किं ? सङ्घातः  । ।



<निघो निमितम्>#   । । PS_३,३.८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.८७ः

निघः इति नि-पूर्वाद्हन्तेः अप्प्रत्ययः, टि-लोपो घत्वं च निपात्यते, निमितं चेदभिधेयं भवति   ।
समन्तात्मितं निमितम्, समारोहपरिणाहं  ।
निघाः वृक्षाः   ।
निघाः शालयः   ।
निमितं इति किं ? निघातः  । ।



<ड्वितः क्त्रिः>#   । । PS_३,३.८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.८८ः

भावेऽकर्तरि च कारके इति वर्तते   ।
डु इत्यस्य तस्माद्ड्वितो धातोः क्त्रिः प्रत्ययो भवति   ।
त्रेर्मं नित्यं (*४,४.२०) इति वचनात्केवलो न प्रयुज्यते   ।
डुपचष्पाके - पक्त्रिमं  ।
डुवप्बीजसन्ताने - उप्त्रिमं  ।
डुकृञ्- कृत्रिमं  । ।



<ट्वितोऽथुच्>#   । । PS_३,३.८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.८९ः

टु इत्यस्य, तस्मात्ट्वितो धातोः अथुच्प्रत्ययो भवति भावादौ   ।
टुवेपृ कम्पने - वेपथुः   ।
टुओश्वि गतिवृद्ध्योः - श्वयथुः   ।
टुक्षु शब्दे - क्षवथुः  । ।



<यज-याच-यत-विच्छ-प्रच्छ-रक्षो नङ्>#   । । PS_३,३.९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.९०ः

भावे अकर्तरि च कारके इति वर्तते   ।
यज-आदिभ्यो धातुभ्यो नङ्प्रत्ययो भवति   ।
ङकारो गुण-प्रतिषेध-अर्थः   ।
यज्ञः   ।
याच्ञा   ।
यत्नः   ।
विश्नः   ।
प्रश्नः   ।
रक्ष्णः   ।
प्रच्छेः असम्प्रसारणं ज्ञापकात्प्रश्ने च आसन्न-काले (*३,२.११७) इति  । ।



<स्वपो नन्>#   । । PS_३,३.९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.९१ः

स्वपेर्धातोः नन्प्रत्ययो भवति   ।
नकरः स्वर-अर्थः   ।
स्वप्नः  । ।



[#२७१]

<उपसर्गे घोः किः>#   । । PS_३,३.९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.९२ः

भावे अकर्तरि च कारके इति वर्तते   ।
उपसर्गे उपपदे घु-सञ्ज्ञकेभ्यः धातुभ्यः किः प्रत्ययो भवति   ।
कित्करणं आतो लोप-अर्थं  ।
प्रदिः   ।
प्रधिः   ।
अन्तर्धिः  । ।



<कर्मण्यधिकरणे च>#   । । PS_३,३.९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.९३ः

घोः इत्येव   ।
कर्मण्युपपदे घु-सञ्ज्ञकेभ्यो धातुभ्यः किः प्रत्ययो भवति अधिकरणे कारके   ।
जलं धीयते अस्मिनिति जलधिः   ।
शरधिः   ।
अधिकरन-ग्रहणमर्थान्तरनिरास-अर्थं  ।
चकारः प्रत्यय-अनुकर्षण-अर्थः  । ।



<स्त्रियां क्तिन्>#   । । PS_३,३.९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.९४ः

भावे अकर्तरि च कारके ति वर्तते   ।
स्त्रीलिङ्गे भावादौ धातोः क्तिन्प्रत्ययो भवति   ।
घञजपामपवादः   ।
कृतिः   ।
चितिः   ।
मतिः   ।
क्तिन्नावादिभ्यश्च वक्तव्यः   ।
आबादयः प्रयोगतोऽनुसर्तव्याः   ।
आप्तिः   ।
राद्धिः   ।
दीप्तिः   ।
स्रस्तिः   ।
ध्वस्तिः   ।
लब्धिः   ।
श्रुयजिस्तुभ्यः करणे   ।
श्रूयते अनया इति श्रुतिः   ।
इष्टिः   ।
स्तुतिः   ।
ग्लाम्लाज्याहाभ्यो निः   ।
ग्लानिः   ।
म्लानिः   ।
ज्यानिः   ।
हानिः   ।
éकारल्वादिभ्यः क्तिन्निष्ठावद्भवति इति वक्तव्यं  ।
कीर्णिः   ।
गीर्णिः   ।
जीर्णिः   ।
शीर्णिः   ।
लूनिः   ।
यूनिः   ।
सम्पदादिभ्यः क्विप्  ।
सम्पद् ।
विपद् ।
प्रतिपद् ।
क्तिन्नपि इष्यते   ।
सम्पत्तिः   ।
विपत्तिः  । ।



[#२७२]

<स्था-गा-पापचो भावे>#   । । PS_३,३.९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.९५ः

स्त्रियां इति वर्तते   ।
स्थादिभ्यो धातुभ्यः स्त्रीलिङ्गे भावे क्तिन्प्रत्ययो भवति   ।
अङोऽपवादस्य बाधकः   ।
प्रस्थितिः   ।
उद्गीतिः   ।
सङ्गीतिः   ।
प्रपीतिः   ।
इति ज्ञापकात्नात्यन्ताय बाधा भवति इति  । ।



<मन्त्रे वृष-इष-पच-मन-विद-भू-वी-रा उदात्तः>#   । । PS_३,३.९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.९६ः

भावे स्त्रियां इति वर्तते   ।
मन्त्रे विषये वृषादिभ्यः धातुभ्यः क्तिन्प्रत्ययो भवति उदात्तः   ।
प्रकृति-प्रत्यययोः विभक्ति-विपरिणामेन सम्बन्धः   ।
कस्मादेवं कृतं ? वैचित्र्य-अर्थं  ।
वृष्टिः   ।
इष्टिः   ।
पक्तिः   ।
मतिः   ।
वित्तिः   ।
भूतिः   ।
वीतिः   ।
रातिः   ।
सर्वत्र सर्वधातुभ्यः सामान्येन विहित एव क्तिन्  ।
उदात्त-अर्थं वचनं  ।
इषेस्तु इच्छा (*३,३.१०१) इति निपातनं वक्ष्यति, ततः क्तिन्नपि विधीयते   ।
मन्त्रादन्यत्र आदिरुदात्तः  । ।



<ऊति-यूति-जूति-साति-हेति-कीर्तयश्च>#   । । PS_३,३.९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.९७ः
मन्त्रे इति न अनुवर्तते   ।
ऊत्यादयः शब्दा निपात्यन्ते   ।
उदात्तः इति वर्तते   ।
अवतेः ज्वर-त्वर-स्रिव्य्-अवि-मवां उपधायाश्च (*६,४.२०) इति ऊटः   ।
ऊतिः   ।
स्वरार्थं वचनं  ।
यौतेर्जवतेश्च यूतिः, जूतिः   ।
दीर्धात्वं च निपात्यते   ।
सातिः   ।
स्यतेः इत्वाभावो निपात्यते, सनोतेर्वा जन-सन-खनां सञ्ज्ञालोः (*६,४.४२) इत्यात्वे कृते स्वरार्थं निपातनं  ।
हन्तेर्हिनोतेर्वा हेतिः   ।
कीर्तयतेः कीर्तिः  । ।



<व्रज-यजोर्भावे क्यप्>#   । । PS_३,३.९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.९८ः

उदात्तः इत्येव   ।
व्रज-यजोः धात्वोः स्त्री-लिङ्गे भावे क्यप्प्रत्ययो भवति उदात्तः   ।
क्तिनोऽपवादः   ।
व्रज्या   ।
इज्या   ।
पित्करणं उत्तरत्र तुगर्थं  । ।



<सञ्ज्ञायां सम्-अज-निषद-निपत-मन-विद-षुञ्-शीङ्-भृञ्-इणः>#   । । PS_३,३.९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.९९ः

भावे इति न स्वर्यते   ।
पूर्व एव अत्र अर्थाधिकारः   ।
समजादिभ्यो धातुभ्यः स्त्रियां क्यप्प्रत्ययो भवति उदात्तः सञ्ज्ञायां विषये   ।
समजन्ति अस्यामिति समज्या   ।

[#२७३]

निषद्या   ।
निपत्या   ।
मन्या   ।
विद्या   ।
सुत्या   ।
शय्या   ।
भृत्या   ।
इत्या   ।
कथं तदुक्तं स्त्रियां भावाधिकारोऽस्ति तेन भार्या प्रसिध्यति इति ? भावाधिकारो भावव्यापारः वाच्यत्वेन विवक्षितः, न तु शास्त्रीयोऽधिकारः  । ।



<कृञः श च>#   । । PS_३,३.१००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१००ः

करोतेर्धातोः स्त्रियां शः प्रत्ययो भवति   ।
चकारात्क्यप्च   ।
योगविभागोऽत्र कर्तव्यः, क्तिन्नपि यथा स्याथ् ।
क्रिया, कृत्या, कृतिः  । ।



<इच्च्या>#   । । PS_३,३.१०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१०१ः

इषेः धातोः शः प्रत्ययो यगभावश्च निपात्यते   ।
इच्छा   ।
परिचर्यापरिसर्यामृगयाटाट्यानां उपसङ्ख्यानं  ।
परिचर्या   ।
परिसर्या   ।
मृगया   ।
अटाट्या   ।
जागर्तेरकारो वा   ।
जागरा, जागर्या  । ।



<अ प्रत्ययात्>#   । । PS_३,३.१०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१०२ः

प्रत्ययान्तेभ्यो धातुभ्यः स्तिर्यां अकारः प्रत्ययो भवति   ।
क्तिनोऽपवादः   ।
चिकीर्षा   ।
जिहीर्षा   ।
पुत्रीया   ।
पुत्रकाम्या   ।
लोलूया   ।
कण्डूया  । ।



<गुरोश्च हलः>#   । । PS_३,३.१०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१०३ः
हलन्तो यो धातुः गुरुमान्, ततः स्त्रियां अकारः प्रत्ययो भवति   ।
क्तिनोऽपवादः   ।
कुण्डा   ।
हुण्डा   ।
ईहा   ।
ऊहा   ।
गुरोः इति किं ? भक्तिः   ।
हलः इति किं ? नीतिः  । ।



<षिद्-भिदादिभ्योऽङ्>#   । । PS_३,३.१०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१०४ः

षिद्भ्यः भिदादिभ्यश्च स्त्रियां अङ्प्रत्ययो भवति   ।
गणपठितेषु भिदादिषु निष्कृष्य प्रकृतयो गृह्यन्ते   ।
ज्éष्- जरा   ।
त्रपूष्- त्रपा   ।
भिदादिभ्यः खल्वपि - भिदा   ।
छिदा   ।
विदा   ।
क्षिपा   ।
गुहा गिर्योषध्योः   ।
श्रद्धा   ।
मेधा   ।
गोधा   ।
आरा   ।
हारा   ।
कारा   ।
क्षिया   ।
तारा   ।
धारा   ।
लेखा   ।
रेखा   ।
चूडा   ।
पीड   ।
वपा   ।
वसा   ।
सृजा   ।
क्रपेः सम्प्रसारणं च - कृपा   ।
भिदा विदारणे   ।
भित्तिः अन्या   ।
छिदा द्वैधीकरणे   ।
छित्तिः अन्या   ।
आरा शस्त्र्यां  ।
आर्तिः अन्या   ।
धारा प्रपाते   ।
धृतिः अन्या  । ।



[#२७४]

<चिन्ति-पूजि-कथि-कुम्बि-चर्चश्च>#   । । PS_३,३.१०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१०५ः

चिति स्मृत्याम्, पूज पूजायाम्, कथ वाक्यप्रबन्धे, कुबि आच्छादने, चर्च अध्ययने चुरादिः, एभ्यो धातुभ्यः युचि प्राप्ते स्त्रियां अङ्प्रत्ययो भवति   ।
चिन्ता   ।
पूजा   ।
कथा   ।
कुम्बा   ।
चर्चा   ।
चकारात्युचपि भवति   ।
चिन्तना  । ।



<आतश्च+उपसर्गे>#   । । PS_३,३.१०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१०६ः

आकारान्तेभ्यः उपसर्गे उपपदे स्त्रियं अङ्प्रत्ययो भवति   ।
क्तिनोऽपवादः   ।
प्रदा   ।
उपदा   ।
प्रधा   ।
उपधा श्रदन्तरोरुपसर्गवद्वृत्तिः   ।
श्रद्धा   ।
अन्तर्धा  । ।



<ण्य्-आस-श्रन्थो युच्>#   । । PS_३,३.१०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१०७ः

ण्यन्तेभ्यो धातुभ्यः, आस श्रन्थ इत्येताभ्यां च स्त्रियां युच्प्रत्ययो भवति   ।
अकारस्य अपवादः   ।
कारणा   ।
हारणा   ।
आसना   ।
श्रन्थना   ।
कथं आस्या ? ऋ-हलोर्ण्यत्(*३,१.१२४) भविष्यति   ।
वासरूप-प्रतिषेधश्च स्त्रीप्रकरण-विषयस्य+एव+उत्सर्ग-अपवादस्य   ।
श्रन्थिः क्र्यादिर्गृह्यते श्रन्थ विमोचनप्रतिहर्षयोः इति , न चुरादिः श्रन्थ ग्रन्थ सन्दर्भे इति   ।
ण्यन्तत्वेन+एव सिद्धत्वाथ् ।
घट्टिवन्दिविधिभ्य उपसङ्ख्यानं  ।
घट्टना   ।
वन्दना   ।
वेदना   ।
घट्टेः भौवादिकस्य ग्रहणं घट्ट चलने इति, न चुअरादिकस्य, तस्य णेः इत्येव सिद्धत्वाथ् ।
इषेरनिच्छार्थस्य युज्वक्तव्यः   ।
अध्येषणा   ।
अन्वेषना   ।
परेर्वा   ।
पर्येषना, परीष्टिः  । ।



[#२७५]

<रोग-आख्यायं ण्वुल्बहुलम्>#   । । PS_३,३.१०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१०८ः

रोगाख्यायां गम्यमानायां धातोः ण्वुल्प्रत्ययो बहुलं भवति   ।
क्तिन्नादीनां अपवादः   ।
आख्या-ग्रहणं रोगस्य चेत्प्रत्ययान्तेन सञ्ज्ञा भवति   ।
बहुल-ग्रहणं व्यभिचर-अर्थं  ।
प्रच्छर्दिका   ।
प्रवाहिका   ।
विचर्चिका   ।
न च भवति   ।
शिरोर्तिः   ।
धात्वर्थ-निर्देशे ण्वुल्वक्तव्यः   ।
आशिका   ।
शायिका वर्तते   ।
इक्श्तिपौ धातु-निर्देशे   ।
भिदिः   ।
छिदिः   ।
पचतिः   ।
पठतिः   ।
वर्णात्कारः   ।
निर्देश इति प्रकृतं  ।
अकारः   ।
इकारः   ।
रादिफः   ।
रेफः   ।
मत्वर्थाच्छः   ।
अकारलोपः   ।
मत्वर्थीयः   ।
इणजादिभ्यः   ।
आजिः   ।
आतिः   ।
आदिः   ।
इक्कृष्यादिभ्यः   ।
कृषिः   ।
किरिः  । ।



<सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_३,३.१०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१०९ः

सञ्ज्ञायां विषये धातोः ण्वुल्प्रत्ययो भवति   ।
उद्दालकपुष्पभञ्जिका   ।
वरणपुष्पप्रचायिका   ।
अभ्यूषखादिका   ।
आचोषखादिका   ।
शालभञ्जिका   ।
तालभञ्जिका  । ।



[#२७६]

<विभा-आषख्यान-परिप्रश्नयोरिञ्च>#   । । PS_३,३.११०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.११०ः

पूर्वं परिप्रश्नः, पश्चादाख्यानं  ।
सूत्रेऽल्पाच्तरस्य पूर्वनिपातः   ।
परिप्रश्ने आख्याने च गम्यमाने धतोः इञ्प्रत्ययो भवति, चकारात्ण्वुलपि   ।
विभाष-ग्रहणात्परोऽपि यः प्राप्नोति, सोऽपि भवति   ।
कां त्वं कारिमकार्षीः, कां कारिकां अकार्षीः, कां क्रियामकार्षीः, कां कृत्यामकार्षीः, का कृतिमकार्षीः ? सर्वां कारिमकार्षम्, सर्वां कारिकां अकार्षम्, सर्वां क्रियामकार्षम्, सर्वां कृत्यामकार्षम्, सर्वां कृतिमकार्षं  ।
कां गणिमजीगणः, कां गणिकामजीगणः, कां गणनामजीगणः ? सर्वां गणिमजीगणम्, सर्वां गणिकाम्, सर्वां गणनां  ।
एवं कां याजिम्, कां याजिकाम्, कां याचिम्, कां यचिकाम्, कां पाचिम्, कां पाचिकां कां पचाम्, कां पक्तिम्, कां पाठिम्, कां पाठिकाम्, कां पठितिं इति द्रष्टव्यं  ।
आख्यानपरिप्रश्नयोः इति किं ? कृतिः   ।
हृतिः  । ।



<पर्याय-अर्ह-र्ण-उत्पत्तिषु ण्वुच्>#   । । PS_३,३.१११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१११ः

पर्यायः परिपाटीक्रमः   ।
अर्हणमर्हः, तद्योग्यता   ।
ऋणं तत्यत्परस्य धार्यते   ।
उत्पत्तिः जन्म   ।
एतेष्वर्थेषु धातोः ण्वुच्प्रत्ययो भवति   ।
क्तिन्नादीनां अपवादः   ।
पर्याये तावत्- भवतः शायिका   ।
भवतोऽग्रग्रासिका   ।
अर्हे - अर्हति भवानिक्षुभक्षिकां  ।
ऋणे - इक्षुभक्षिकां मे धरयसि   ।
ओदनभोजिकां  ।
पयःपायिकां  ।
उत्पत्तौ - इक्षुभक्षिका मे उदपादि   ।
ओदनभोजिका   ।
पयःपायिका   ।
विभाषा इत्येव, चिकीर्षा उत्पद्यते   ।
ण्वुलि प्रकृते प्रत्ययान्तरकरनं स्वर-अर्थं  । ।



<आक्रोशे नञ्यतिः>#   । । PS_३,३.११२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.११२ः

विभाषा इति निवृत्तं  ।
आक्रोशः शपनं  ।
आक्रोशे गम्यमाने नञि उपपदे धातोः अनिः प्रत्ययो भवति   ।
क्तिन्नादीनां अपवादः   ।
अकरणिस्ते वृषल भूयाथ् ।
आक्रोशे इति किं ? अकृतिस्तस्य कटस्य   ।
नञि इति किं ? मृतिस्ते वृषल भूयात् । ।



<कृत्य-ल्युटो बहुलम्>#   । । PS_३,३.११३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.११३ः

भावे, अकर्तरि च कारके इति निवृतं  ।
कृत्य-सञ्ज्ञकाः प्रत्ययाः ल्युट्च भौलं अर्थेषु भवन्ति   ।
यत्र विहितास्ततोऽन्यत्र अपि भवन्ति   ।
भावकर्मणोः कृत्या विहिताः कारकान्तरेऽपि भवन्ति   ।
स्नानीयं चूर्णं  ।
दानीयो ब्राह्मणः   ।
करण-अधिकरणयोः भावे च ल्युठ् ।
अन्यत्र अपि भवति   ।
अपसेचनं  ।
अवस्रावणं  ।
राजभोजनाः शालयः   ।
राजाच्छादनानि वासांसि   ।
प्रस्कन्दनं  ।
प्रपतनं  ।
बहुल-ग्रहणादन्येऽपि कृतः यथाप्राप्तं अभिधेयं व्यभिचरन्ति   ।
पादाभ्यां ह्रियते पादहारकः   ।
गले चोप्यते गलेचोपकः  । ।



[#२७७]

<नपुंसके भावे क्तः>#   । । PS_३,३.११४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.११४ः

नपुंसक-लिङ्गे भावे धतोः क्तः प्रत्ययो भवति   ।
हसितं  ।
सहितं  ।
जल्पितं  । ।



<ल्युट्च>#   । । PS_३,३.११५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.११५ः

नपुंसक-लिङ्गे भावे धातोः ल्युट्प्रत्ययो भवति   ।
हसनं छात्रस्य   ।
शोभनं  ।
जोपनं  ।
शयनं  ।
आसनं  ।
योगविभाग उत्तरार्थः  । ।



<कर्मणि च येन संस्पर्शात्कर्तुः शरीर-सुखम्>#   । । PS_३,३.११६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.११६ः

येन कर्मणा संस्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीर-सुखं उत्पद्यते, तस्मिन्कर्मणि उपपदे धतोः नपुंसक-लिङ्गे भावे ल्युट्प्रत्ययो भवति   ।
पूर्वेण+एव सिद्धे प्रत्यये नित्यसमास-अर्थं वचनं  ।
उपपद-समासो हि नित्यः समासः   ।
पयःपानं सुखं  ।
ओदनभोजनं सुखं  ।
कर्मणि इति किं ? तूलिकाया उत्थानं सुखं  ।
संस्पर्शातिति किं ? अग्निकुण्डस्य उपासनं सुखं  ।
कर्तुः इति किं ? गुरोः स्नापनं सुखं  ।
स्नापयतेः न गुरुः कर्ता, किं तर्हि, कर्म   ।
शरीरग्रहणं किं ? पुत्रस्य परिष्वजनं सुखं  ।
सुखं मानसी प्रीतिः   ।
सुखं इति किं ? कण्ट्कानां मर्दनं दुःखं  ।
सर्वत्रासमासः प्रत्युदाह्रियते  । ।



<करण-अधिकरणयोश्च>#   । । PS_३,३.११७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.११७ः

करणेऽधिकरणे च कारके धातोः ल्युट्प्रत्ययो भवति   ।
इध्मप्रव्रश्चनः   ।
पलाशशातनः   ।
अधिकरने - गोदोहनी   ।
सक्तुधानी  । ।



<पुंसि सञ्ज्ञायां घः प्रायेण>#   । । PS_३,३.११८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.११८ः

करन-अधिकरनयोः इत्येव   ।
पुंलिङ्गयोः करण-अधिकरनयोरभिधेययोः धातोः घः प्रत्ययो भवति समुदायेन चेत्सञ्ज्ञा गम्यते   ।
प्रायग्रहणं अकार्त्स्न्य-अर्थं  ।
दन्तच्छदः   ।
उरश्छदः पटः   ।
अधिकरणे खल्वपि - एत्य तस्मिन्कुर्वन्ति इति आकरः   ।
आलयः   ।
पुंसि इति किं ? प्रसाधनं  ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? प्रहरणो दण्डः   ।
घकारः छन्देर्घेऽद्व्य्-उपसर्गस्य (*६,४.९६) विशेषण-अर्थः  । ।



[#२७८]

<गोचर-सञ्चर-वह-व्रज-व्यज-आपण-निगमाश्च>#   । । PS_३,३.११९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.११९ः

गोचरादयः शब्दाः घ-प्रययान्ता निपात्यन्ते पूर्वस्मिन्नेव अर्थे   ।
हलश्च (*३,३.१२१)   ।
इति घञं वक्ष्यति, तस्य अयं अपवादः   ।
गावश्चरन्ति अस्मिनिति गोचरः   ।
सञ्चरन्ते अनेन इति सञ्चरः   ।
वहन्ति तेन वहः   ।
व्रजन्ति तेन व्रजः   ।
व्यजन्ति तेन व्यजः   ।
निपातनातजेर्व्यघञपोः (*२,४.५६) इति वीभावो न भवति   ।
एत्य तस्मिन्नापणन्ते इत्यापणः   ।
निगच्छन्ति तस्मिनिति निगमः   ।
चकारोऽनुक्त्-असमुच्चय-अर्थः   ।
कषः   ।
निकषः  । ।



<अवे त्é-स्त्रोर्घञ्>#   । । PS_३,३.१२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१२०ः

अवे उपपदे तरतेः स्तृणातेश्च धातोः करन-अधिकरणयोः सञ्ज्ञायां घञ्प्रत्ययो भवति   ।
घस्यापवादः   ।
ञकारो वृद्ध्य्-अर्थः स्वरार्थश्च   ।
घकारः उत्तरत्र कुत्व-अर्थः   ।
अवतारः   ।
अवस्तारः   ।
कथं अवतारो नद्याः, न हीयं सज्ञा ? प्राय-अनुवृत्तेः असञ्ज्ञायां अपि भवति  । ।



<हलश्च>#   । । PS_३,३.१२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१२१ः

पुंसि सञ्ञायाम्, करण-अधिकरणयोश्च इति सर्वं अनुवर्तते   ।
हलन्ताद्धातोः करण-अधिकरणयोः घञ्प्रत्ययो भवति   ।
घस्य अपवादः   ।
लेखः   ।
वेदः   ।
वेष्टः   ।
वन्धः   ।
मार्गः   ।
अपामार्गः   ।
वीमार्गः  । ।



<अध्याय-न्याय-उद्याव-संहार-आधार-आवायाश्च>#   । । PS_३,३.१२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१२२ः

अध्याय-आदयः शब्दाः घञन्ता निपात्यन्ते   ।
पुंसि सञ्ज्ञायां घे प्राप्ते घञ्विधीयते   ।
अहलन्त-अर्थ आरम्भः   ।
अधीयते अस्मिनिति अध्यायः   ।
नीयत अनेन इति न्यायः   ।
उद्युवन्ति अस्मिनिति उद्यावः   ।
संह्रियन्तेऽनेन इति संहारः   ।
आघ्रियन्ते अस्मिनिति आधारः   ।
आवयन्ति अस्मिन्निति आवायः   ।
चकारोऽनुक्तस्-अमुच्चय-अर्थः   ।
अवहारः  । ।



[#२७९]

<उदङ्कोऽनुदके>#   । । PS_३,३.१२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१२३ः

उदङ्क इति निपात्यते अनुदक-विषयश्चेद्धात्व्-अर्थो भवति   ।
उत्पूर्वादञ्चतेः घञ्निपात्यते   ।
ननु च हलश्च (*३,३.१२१)   ।
इति सिद्ध एव घञ्? उदके प्रतिषेध-अर्थं इदं वचनं  ।
तैलोदङ्कः   ।
अनुदके इति किं ? उदकोदञ्चनः   ।
घः कस्मान्न प्रत्युदाह्रियते ? विशेषाभावाथ् ।
घञ्यपि थाथादिस्वरेन अन्तोदात्त एव  । ।



<जालं आनायः>#   । । PS_३,३.१२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१२४ः

आनायः इति निपात्यते जालं चेत्तद्भवति   ।
आङ्-पूर्वात्नयतेः करने घञ्निपात्यते   ।
आनायो मत्स्यानां  ।
आनायो मृगाणां  । ।



<खनो घ च>#   । । PS_३,३.१२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१२५ः

खनतेः धातोः करण-अधिकरणयोः घः प्रत्ययो भवति   ।
चकारात्घञ्च   ।
आखनः, आखानः   ।
डो वक्तव्यः   ।
आखः   ।
डरो वक्तव्यः   ।
आखरः   ।
इको वक्तव्यः   ।
आखनिकः   ।
इकवको वक्तव्यः   ।
आखनिकवकः  । ।



<ईषद्-दुः-सुषु कृच्छ्र-अकृच्च्र-अर्थेषु खल्>#   । । PS_३,३.१२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१२६ः

करण-अधिकरणयोः इति निवृत्तं  ।
ईषत्दुस्सु इत्येतेषु उपपदेषु कृच्छ्राकृच्छ्र-अर्थेषु धतोः खल्प्रत्ययो भवति   ।
कृच्छ्रं दुःखम्, तद्दुरो विशेषणं  ।
अकृच्छ्रं सुखम्, तदितरयोः विशेषनम्, सम्भवाथ् ।
ईषत्करो भवता कटः   ।
दुष्करः   ।
सुकरः   ।
ईषद्भोजः   ।
दुर्भोजः   ।
सुभोजः   ।
ईषदादिषु इति किं ? कृच्छ्रेण कार्यः कटः   ।
कृच्छ्राकृच्छ्र-अर्थेषु इति किं ? ईषत्कार्यः   ।
लकारः स्वर-अर्थः   ।
खित्-करणं उत्तरक्र मुमर्थं  । ।



[#२८०]

<कर्तृ-कर्मणोश्च भू-क्र्ञोः>#   । । PS_३,३.१२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१२७ः

भवतेः करोतेश्च धातोः यथासङ्ख्यं कर्तरि कर्मणि च+उपपदे, चकारादीषदादिषु च खल्प्रत्ययो भवति   ।
ईषदाढ्यम्भवं भवता   ।
दुराढ्यम्भवं  ।
ईषदाढ्यङ्करः   ।
स्वाढ्यङ्करो देवदत्तो भवता   ।
कर्तृ-कर्मणोश्च्व्य्-अर्थयोरिति वक्तव्यं  ।
इह मा भूत्, स्वाढ्येन भूयते  । ।



<आतो युच्>#   । । PS_३,३.१२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१२८ः

ईषदादयोऽनुवर्तन्ते   ।
कर्तृ-कर्मणोः इति न स्वर्यते   ।
कृच्छ्राकृच्छ्र-अर्थेषु ईषदादिषु उपपदेषु आकारान्तेभ्यो धतुभ्यः युच्प्रत्ययो भवति   ।
खलोऽपवादः   ।
ईषत्पानः सोमो भवता   ।
दुष्पानः   ।
सुपानः   ।
ईषद्दानो गौर्भवता   ।
दुर्दानः   ।
सुदानः  । ।



<छन्दसि गत्य्-अर्थेभ्यः>#   । । PS_३,३.१२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१२९ः
ईषदादिसु कृच्छ्राकृच्छ्र-अर्थेषु उपपदेषु गत्य्-अर्थेभ्यो धातुभ्यः छन्दसि विषये युच्प्रत्ययो भवति   ।
खलोऽपवादः   ।
सूपसदनोऽग्निः   ।
सूपसदनं अन्तरिक्षं  । ।



<अन्येभ्योऽपि दृश्यते>#   । । PS_३,३.१३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१३०ः

अन्येभ्योऽपि धातुभ्यः गत्य्-अर्थेभ्यः छन्दसि विषये युच्प्रत्ययो दृश्यते   ।
सुदोहनामकृणोद्ब्रह्मणे गां  ।
सुवेदनामकृणोर्ब्रह्मणे गां  ।
भाषायां शासियुधिदृशिधृषिमृषिभ्यो युज्वक्तव्यः   ।
दुःशासनः   ।
दुर्योधनः   ।
दुर्दर्शनः   ।
दुर्धर्षणः   ।
दुर्मर्षणः  । ।



<वर्तमान-सामीप्ये वर्तमानवद्वा>#   । । PS_३,३.१३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१३१ः

समीपं एव सामीप्यं  ।
ष्यञः स्वार्थिकत्वं ज्ञाप्यते चातुर्वर्ण्यादि-सिद्ध्य्-अर्थं  ।
वर्तमान-समीपे भूते भविष्यति च वर्तमानाद्धातोः वर्तमानवत्प्रत्यया वा भवन्ति   ।
वर्तमने लट्(*३,२.१२३) इत्यारभ्य यावदुणादयो बहुलं (*३,३.१) इति वर्तामाने प्रत्यया उक्ताः, ते भूत-भविष्यतोर्विधीयन्ते   ।

[#२८१]

कदा देवदत्त आगतोऽसि ? अयं आगच्छामि   ।
आगच्छन्तं एव मां विद्धि   ।
अयं आगमं  ।
एषोऽस्मि आगतः   ।
कदा देवदत्त गमिष्यसि ? एष गच्छामि   ।
गच्छन्तं एव मा विद्धि   ।
एष गमिष्यामि   ।
गन्तास्मि   ।
वत्करणं सर्वसाद्éश्य-अर्थं  ।
येन विशेषणेन वर्तमाने प्रत्ययाः विहिताः प्रकृत्योपपदोपाधिना तथा+एव अत्र भवन्ति   ।
पवमानः   ।
यजमानः   ।
अलङ्करिष्णुः   ।
सामीप्य-ग्रहणं किं ? विप्रकर्ष-विवक्षायां मा भूत्, परुदगच्छत्पाटलिपुत्रं  ।
वर्षेण गमिष्यति   ।
यो मन्यते गच्छामि इति पदं वर्तमाने काले एव वर्तते, कालान्तरगतिस्तु वाक्याद्भवति, न च वाक्यगम्यः कालः पदसंस्कारवेलायां उपयुज्यते इति तादृशं वाक्यार्थ-प्रतिपत्तारं प्रति प्रकरणं इदं नारभ्यते   ।
तथा च श्वः करिष्यति, वर्षेण गमिष्यति इति सर्वं उपपद्यते  । ।



<आशंसायां भूतवच्च>#   । । PS_३,३.१३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१३२ः

वा इत्येव   ।
वर्तमान-समीप्ये इति न अनुवर्तते   ।
आशंसनं आशंसा, अप्राप्तस्य प्रियार्थस्य प्राप्तुं इच्छा   ।
तस्याश्च भविष्यत्कालो विषयः   ।
तत्र भविष्यति काले आशंसायां गम्यमानायां धातोः वा भूतवत्प्रत्यया भवन्ति, चकाराद्वर्तमानवच्च   ।
उपाध्यायश्चेदागमत्, आगतः, आगच्छति, आगमिष्यति, एते व्याकरणं अध्यगीष्महि, एते व्याकरणं अधीतवन्तः, अधीमहे, अध्येष्यामहे   ।
सामान्य-अतिदेशे विशेषानतिदेशाल्लङ्-लिटौ न भवतः   ।
आशंसायां इति किं ? आगमिष्यति  । ।



<क्षिप्र-वचने लृट्>#   । । PS_३,३.१३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१३३ः

आशंसायां इत्येव   ।
क्षिप्रवचने उपपदे आशंसायां गम्यमानायां धातोः लृट्प्रत्ययो भवति   ।
भूतवच्च इत्यस्य अयं अपवादः   ।
उपाध्यायश्चेत्क्षिप्रं आगमिष्यति, क्षिप्रं व्याकरणं अध्येष्यामहे   ।
वचन-ग्रहणं पर्याय-अर्थं  ।
क्षिप्रम्, शीघ्रम्, आशु, त्वरितम्, अध्येष्यामहे   ।
न इति वक्तव्ये लृड्-ग्रहणं लुटोऽपि विषये यथा स्याथ् ।
श्वः क्षिप्रं अध्येष्यमहे  । ।



<आशंसा-वचने लिङ्>#   । । PS_३,३.१३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१३४ः

आशंसा येन+उच्यते तदाशंसावचनं  ।
तस्मिन्नुपपदे धातोर्लिङ्प्रत्ययो भवति भूतवच्च इत्यस्य अयं अपवादः   ।
उपाध्यायश्चेदागच्छेत्, आशंसे युक्तोऽधीयीय   ।
आशंसे अवकल्पये युक्तोऽधीयीय   ।
आशंसे क्षिप्रं अधीयीय  । ।



[#२८२]

<न अनद्यतनवत्क्रियाप्रबन्ध-सामीप्ययोः>#   । । PS_३,३.१३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१३५ः

भूतानद्यतने भविष्यदनद्यतने च लङ्-लुटौ विहितौ, तयोरयं प्रतिषेधः   ।
अनद्यतनवत्प्रत्यय-विधिर्न भवति क्रियाप्रबन्धे सामीप्ये च गम्यमाने   ।
क्रियाणां प्रबन्धः सातत्येनानुष्ठानं  ।
कालानां सामीप्यं तुल्यजातीयेनाव्यवधानं  ।
यावज्जीवं भृशमन्नमदाथ् ।
भृशमन्नं दास्यति   ।
यावज्जीवं पुत्रानध्यापिपथ् ।
यावज्जीवमध्यापयिष्यति   ।
सामीप्ये खल्वपि - येयं पौर्णमास्यतिक्रान्ता, एतस्यामुपाध्यायोऽग्नीनाधित, सोमेनायष्ट, गामदित   ।
येयममावास्या आगामिनी, एतस्यामुपाध्यायोऽग्नीनाधास्यते, सोमेन यक्ष्यते, स गां दास्यते   ।
द्वौ प्रतिषेधौ यथाप्राप्तस्य अभ्यनुज्ञापनाय  । ।



<भविष्यति मर्यादा-वचनेऽवरस्मिन्>#   । । PS_३,३.१३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१३६ः

नानद्यतनवतिति वर्तते   ।
अक्रिय-प्रबन्ध-अर्थम्, असामीप्यार्थं च वचनं  ।
भविष्यति काले मर्यादा-वचने सत्यवरस्मिन्प्रविभागेऽनद्यतनवत्प्रत्यय-विधिर्न भवति   ।
योऽयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्रात्, तस्य यदवरं कौशाम्ब्याः, तत्र द्विरोदनं भोक्ष्यामहे, तत्र सक्तून्पास्यामः   ।
भविष्यति इति किं ? योऽयमध्वा गतः आपाटलिपुत्रात्, तस्य यदवरं कौशाम्ब्याः, तत्र युक्ता अध्यैमहि, तत्र द्विरोदनं अभुञ्ज्महि, तत्र सक्तूनपिबाम   ।
मर्यादावचने इति किं ? योऽयमध्वा निरवधिको गन्तव्यः, तस्य यदवरं कौशाम्ब्याः, तत्र द्विरोदनं भोक्तास्महे, सक्तून्पाता स्मः   ।
अवरस्मिनिति किं ? योऽयमध्वा गन्तव्यः आपाटलिपुत्रात्, तस्य यत्परं कौशाम्ब्याः, तत्र द्विरोदनं भोक्तास्महे, तत्र सक्तून्पातास्मः   ।
इह सूत्रे देशकृता मर्यादा, उत्तरत्र कालकृता   ।
तत्र च विशेषं वक्ष्यति  । ।



<काल-विह्भागे च अनहोरात्राणाम्>#   । । PS_३,३.१३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१३७ः

भविष्यति मर्यादा-वचनेऽवरस्मिनिति वर्तते   ।
कालमर्यादाविभागे सत्यवर्स्मिन्प्रविभागे भविष्यति कालेऽनद्यतनवत्प्रत्ययविधिर्न भवति, न चेदहो-रात्र-सम्भन्धी विभागः, तैस्तेषां च विभागे प्रतिषेधः   ।
पूर्वेण+एव सिद्धे वचनं इदं अहो-रात्र-निषेध-अर्थं  ।
योग-विभाग उत्तरार्थः   ।
योऽयं संवत्सर आगामी, तत्र यदवरमाग्रहायण्याः, तत्र युक्ता अध्येष्यामहे, तत्रौदनं भोक्ष्यामहे   ।
भविष्यति इत्येव   ।
योऽयं वत्सरोऽतीतः, तस्य यदवरमाग्रहायण्याः, तत्र युक्ता अध्यैमहि, तत्रौदनमभुञ्जमहि   ।
मर्यादावचने इत्येव   ।
योऽयं निरवधिकः काल आगामी, तस्य यदवरमाग्रहायण्याः, तत्र युक्ता अध्येतास्महे, तत्रौदनं भोक्तास्महे   ।
अवरस्मिनित्येव   ।
परस्मिन्विभाषां वक्ष्यति   ।
अहो-रात्राणां इति किं ? त्रिविधं उदाहरणं - योऽयं मास आगामी, तस्य योऽवरः पञ्चदशरात्रः, योऽयं त्रिंशद्रात्र आगामी, तस्य योऽवरोऽर्धमासः, योऽयं त्रिंशदहोरात्र आगामी, तस्य योऽवरः पञ्चदश-रात्रः, तत्र युक्ता अध्येतासमहे, तत्र सक्तून्पातास्मः   ।
सर्वथा अहोरात्रस्पर्शे प्रतिषेधः  । ।



[#२८३]

<परस्मिन्विभाषा>#   । । PS_३,३.१३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१३८ः

भविष्यति मर्यादा-वचने कालविभागे च अनहोरात्राणां इति सर्वं अनुवर्तते   ।
कालमर्यादाविभागे सति भविस्यति काले परस्मिन्प्रविभागे विभाषा अनद्यतनवत्प्रत्ययविधिर्न भवति, न चेदहो-रात्र-सम्बन्धी प्रविभागः   ।
अवरस्मिन्वर्जं पूर्वं अनुवर्तते   ।
अवरस्मिन्पूर्वेण प्रतिषेध उक्तः, सम्प्रति परस्मिन्नप्राप्त एव विकल्प उच्यते   ।
योऽयं संवत्सर आगामी, तस्य यत्परमाग्रहायण्याः तत्र युक्ता अध्येष्यामहे, अध्येतास्महे, तत्र सक्तून्पास्यामः, तत्र सक्तून्पातास्मः   ।
अनहोरात्राणां इत्येव   ।
योऽयं त्रिंशद्रात्र आगामी, तस्य यः परः पञ्चदश-रात्रः, तत्र युक्ता अध्येतास्महे, तत्र सक्तून्पातास्मः   ।
भविष्यति इत्येव   ।
योऽयं संवत्सरोऽतीतः, तस्य यत्परमाग्रहायण्याः, तत्र युक्ता अध्यैमहि, तत्रौदनमभुञ्ज्महि   ।
मर्यादावचने इत्येव   ।
योऽयं संवत्सरो निरवधिकः काल अगामी, तस्य यत्प्रमाग्रहायण्याः, तत्र युक्ता अध्येतास्महे, तत्र सक्तून्पातास्मः   ।
काल-विभागे इत्येव   ।
योऽयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्रात्, तस्य यत्परं कौशाम्ब्याः, तत्र युक्ता अध्येतास्महे, ओदनं भोक्तास्महे   ।
इति सर्वत्र अनद्यतनवत्प्रत्यया उदाहार्याः  । ।



<लिङ्-निमित्ते लृङ्क्रिया-अतिपत्तौ>#   । । PS_३,३.१३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१३९ः

भविष्यति इत्यनुवर्तते   ।
हेतु-हेतुमतोर्लिङ्(*३,३.१५६) इत्येवं आदिकं लिङो निमित्तं  ।
तत्र लिङ्-निमित्ते भविष्यति काले लृङ्प्रत्ययो भवति क्रियातिपत्तौ सत्यां  ।
कुतश्चिद्वैगुण्यादनभिनिर्वृत्तिः क्रियायाः क्रियातिपत्तिः   ।
दक्षिणेन चेदायास्यन्न शकटं पर्यभविस्यथ् ।
यदि कमलकमाह्वास्यन्न शकटं पर्याभविष्यथ् ।
अभोक्ष्यत भवान्घृतेन यदि मत्समीपमागमिष्यथ् ।
भविष्यत्काल-विषयं एतद्वचनं  ।
भविस्यदपर्याभवनं च हेतुमत्, तत्र हेतुभूतं च कमलकाह्वानं  ।
लिङ्गिलिङ्गे बुद्धवा तदतिपत्तिं च प्रमाणान्तरादवगम्य वक्ता वाक्यं प्रयुङ्क्ते, यदि कमलकमाह्वास्यन्न शक्टं पर्याभविष्यतिति   ।
हेतुहेतुमतोराह्वानापर्याभवनयोः भविष्यत्काल-विषययोः अतिपत्तिः इतो वाक्यादवगम्यते  । ।



<भूते च>#   । । PS_३,३.१४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१४०ः

लिङ्-निमित्ते लृङ्क्रिय-अतिपत्तौ इति सर्वं अनुवर्तते   ।
पूर्वेन भविष्यति विहितः सम्प्रति भूते विधीयते   ।
भूते च काले लिङ्-निमित्ते क्रिय-अतिपत्तौ सत्यां लृङ्प्रत्ययो भवति   ।
उत-अप्योः समर्थयोर्लिङ्(*३,३.१५२) इत्यारभ्य लिङ्-निमित्तेषु विधानं एतथ् ।
प्राक्ततो विकल्पं वक्ष्यति   ।
दृष्टो मया भवत्पुत्रोऽन्नार्थी चङ्क्रम्यमाणः, अपरश्च द्विजो ब्राह्मणार्थी, यदि स तेन दृष्टोऽभविष्यत्, तदा अभिक्ष्यत   ।
न तु भुक्तवान्, अन्येन पथा स गतः  । ।



[#२८४]

<वा-ऊ-उत-अप्योः>#   । । PS_३,३.१४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१४१ः

भूते लिङ्-निमित्ते लृङ्क्रिय-अतिपत्तौ इति सर्वं अनुवर्तते   ।
वा आ उत-अप्योः वोताप्योः   ।
मर्यादायां अयं आङ्, न अभिविधौ   ।
उत-अप्योः समर्थयोर्लिङ्(*३,३.१५२) इति वक्ष्यति   ।
प्रागेतस्मात्सूत्रावधेः यदित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः, तत्र भूते लिङ्-निमित्ते क्रिय-अतिपत्तौ लृङ्वा भवति इत्येतदधिकृतं वेदितव्यं  ।
वक्ष्यति, विभाषा कथमि लिङ्च (*३,३.१४३) - कथं नाम तत्र भवान्वृषलं अयाजयिष्यथ् ।
यथाप्राप्तं च - याजयेत् । ।



<गर्हायां लड्-अपि-जात्वोः>#   । । PS_३,३.१४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१४२ः

गर्हा कुत्सा इत्यनर्थान्तरं  ।
गर्हायां गम्यमानायां अपि-जात्वोः उपपदयोः धातोः लट्प्रत्ययो भवति   ।
वर्तमने लटुक्तः काल-सामान्ये न प्राप्नोति इति विधीयते   ।
कालविशेष-विहितांश्च अपि प्रत्ययानयं परत्वादस्मिन्विषये वाधते   ।
अपि तत्रभवान्वृषलं याजयति, जातु तत्रभवान्वृषलं याजयति, गर्गामहे, अहो अन्याय्यं एतद् ।
लिङ्-निमित्ताभावादिह क्रिय-अतिपत्तौ लृङ्न भवति  । ।



<विभाष कथमि लिङ्च>#   । । PS_३,३.१४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१४३ः

गर्हायां इति वर्तते   ।
कथमि उपपदे गर्हायां गम्यमानायं धातोः लिङ्प्रत्ययो भवति, चकाराल्लट्च   ।
विभाषा-ग्रहणं यथास्वं काल-विषये विहितानां अबाधन-अर्थं  ।
कथं नाम तत्रभवान्वृषलं याजयेत्, कथं नाम तत्रभवान्वृषलं याजयति   ।
कथं नाम तत्रभवान्वृषलं याजयिष्यति   ।
कथं नाम तत्रभवान्वृषलं याजयिता   ।
कथं नाम तत्रभवान्वृषलं याजयेथ् ।
कथं नाम तत्रभवान्वृषलं अयाजयथ् ।
कथं नाम तत्रभवान्वृषलं यायजां चकार   ।
अत्र लिङ्-निमित्तं अस्ति इति भूत-विवक्षायां क्रिय-अतिपत्तौ वा लृङ् ।
भविष्यद्विवक्षायां सर्वत्र नित्येन+एव लृङा भवितव्यं  । ।



<किंवृत्ते लिङ्-लृटौ>#   । । PS_३,३.१४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१४४ः

गर्हायां इत्येव विभाषा न स्वर्यते   ।
किंवृत्ते उपपदे गर्हायां गम्यमानायां धातोः लिङ्-लृटौ प्रत्ययौ भवतः   ।
सर्वलकाराणां अपवादः   ।
लिङ्-ग्रहणं लटोऽपरिग्रह-अर्थं  ।
को नाम वृषलो यं तत्रभवान्याजयेत्, यं तत्रभवान्वृषलं याजयिष्यति   ।
कतरो नाम, कतमो नाम यां तत्रभवान्वृषलं याजयेत्, याजयिष्यति   ।
भूते क्रियातिपत्तौ वा लृङ् ।
भविष्यति तु नित्यं  ।
को नाम वृषलो यं तत्रभवानयाजयिष्यत् । ।



[#२८५]

<अनवक्लृप्त्य्-अमर्षयोरकिंवृत्तेऽपि>#   । । PS_३,३.१४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१४५ः

गर्हायां इति निवृत्तं  ।
अनवक्लृप्तिः असम्भावना   ।
अमर्षः अक्षमा   ।
किंवृत्तेऽकिंवृत्ते च+उपपदे अनवक्लृप्त्य्-अमर्षयोः धातोः लिङ्-लृटौ प्रत्ययौ भवतः   ।
सर्व-लकाराणां अपवादः   ।
बह्वचः पूर्वनिपातो लक्षणव्यभिचारचिह्नं  ।
तेन यथासङ्ख्यं न भवति   ।
अनवक्लृप्तौ तावत्- न अवकल्पयामि, न सम्भावयामि, न श्रद्दधे तत्रभवान्नाम वृषलं याजयेत्, तत्रभवान्नाम वृषलं याजयिष्यति   ।
को नाम वृषलो यं तत्रभवान्वृषलं याजयेत्, को नाम तत्रभवान्वृषलं याजयिष्यति   ।
अमर्षे - न मर्षयामि तत्रभवान्वृषलं याजयेत्, याजयिष्यति   ।
को नाम वृषलो यं तत्रभवान्याजयेत्, याजयिष्यति   ।
भूत-विवक्षायां तु क्रिय-अतिपत्तौ वा लृङ्भवति   ।
भविष्यति नित्यं  ।
न अवकल्पयामि तत्रभवान्नाम वृषलं अयाजयिष्यत् । ।



<किंकिल-अस्त्य्-अर्थेषु लृट्>#   । । PS_३,३.१४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१४६ः

अनवक्लृप्त्य्-अमर्षयोः इति वर्तते   ।
किंकिल-शब्दः समुदाय एव उपपदं  ।
अस्त्य्-अर्थाः अस्तिभवति - विद्यतयः   ।
किंकिल-अस्त्य्-अर्थेषु उपपदेषु अनवक्लृप्त्य्-अमर्षयोः धातोः लृट्प्रत्ययो भवति   ।
लिङोऽपवादः   ।
किं - किल नाम तत्रभवन्वृषलं याजयिष्यति   ।
अस्ति नाम तत्रभवान्वृषलं याजयिष्यति   ।
भवति नाम तत्रभवान्वृषलं याजयिष्यति   ।
विद्यते नाम तत्रभवान्वृषलं याजयिष्यति   ।
न श्रद्दधे, न मर्षयामि   ।
लिङ्-निमित्तं इह न अस्ति तेन लृङ्न भवति  । ।



<जातु-यदोर्लिङ्>#   । । PS_३,३.१४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१४७ः

अनवक्लृप्त्य्-अमर्षयोः इत्येव   ।
जातु यदा इत्येतयोः उपपदयोः अनवक्लृप्त्य्-अमर्षयोः गम्यमानयोः धातोः लिङ्प्रत्ययो भवति   ।
लृटोऽपवादः   ।
जातु तत्रभवान्वृषलं याजयेत्, यन्नाम तत्रभवान्वृषलं याजयेत्, न श्रद्दधे, न मर्षयामि   ।
जातु-यदोर्लिङ्-विधाने यदायद्योरुपसङ्ख्यानं  ।
यदा भवद्-विधः क्षत्रियं याजयेत्, यदि भवद्-विधः क्षत्रियं याज्येत्, न श्रद्दधे, न मर्षयामि   ।
क्रिय-अतिपत्तौ भूते वा लृङ् ।
भविष्यति नित्यं  । ।



<यच्चयत्रयोः>#   । । PS_३,३.१४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१४८ः

अनवक्लृप्त्य्-अमर्षयोः इत्येव   ।
यच्च यत्र इत्येतयोः उपपदयोरनवक्लृप्त्य्-अमर्षयोः गम्यमानयोः धातोः लिङ्प्रत्ययो भवति   ।
लृटोऽपवादः   ।
योग-विभाग उत्तरार्थः   ।
यथासङ्ख्यं नेष्यते   ।
यच्च तत्रभवान्वृषलं याजयेथ् ।
यत्र तत्रभवान्वृषलं याजयेथ् ।
क्रिय-अतिपत्तौ यथायथं लृङ्भवति  । ।



[#२८६]

<गर्हायां च>#   । । PS_३,३.१४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१४९ः

अनवक्लृत्प्य्-अमर्षयोः इति निवृत्तं  ।
गर्हा, निन्दा, कुत्सा इत्यनर्थान्तरं  ।
यच्च यत्र इत्येतयोः उपपदयोर्धतोः लिङ्प्रत्ययो भवति गर्हायां गम्यमानायां  ।
सर्वलकाराणां अपवादः   ।
यच्च तत्रभवान्वृषलं याजयेत्, यत्र तत्रभवान्वृषलं याजयेदृद्धो वृद्धः सन्ब्राह्मणः, गर्हामहे, अहो अन्याय्यं एतथ् ।
क्रियातिपत्तौ यथायथं लृङ्भवति  । ।



<चित्रीकरणे च>#   । । PS_३,३.१५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१५०ः
यच्चयत्रयोः इत्येव   ।
चत्रीकरणं आश्चर्यम्, अद्भुतम्, विस्मयनीयं  ।
यच्चयत्रयोः उपपदयोः चित्रीकरणे गम्यमाने धातोः लिङ्प्रत्ययो भवति   ।
सर्वलकाराणां अपवादः   ।
यच्च तत्रह्बवान्वृषलं याजयेत्, यत्र तत्रभवान्वृषलं याजयेत्, आश्चर्यं एतथ् ।
क्रिय-अतिपत्तौ यथायथं लृङ्भवति  । ।



<शेषे लृड्-अयदौ>#   । । PS_३,३.१५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१५१ः

यच्चयत्राभ्यां अन्यत्र चित्रीकरणं शेषः   ।
शेषे उअपपदे चित्रीकरणे गम्यमाने धातोः लृट्प्रत्ययो भवति, यदि-शब्दश्चेन्न प्रयुज्यते   ।
सर्वलकाराणां अपवादः   ।
आश्चर्यम्, चित्रं अद्भुतम्, अन्धो नाम पर्वतमारोक्ष्यति, बधिरो नाम व्याकरनमध्येष्यते   ।
अयदौ इति किं ? आश्चर्यं यदि स भुञ्जीत, यदि सोऽधीयीत   ।
लिङ्- निमिताभावातिह लृङ्न भवति  । ।



<उत-अप्योः समर्थयोर्लिङ्>#   । । PS_३,३.१५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१५२ः

उत अपि इत्येतयोः समर्थयोः धातोः लिङ्प्रत्ययो भवति   ।
सर्वलकाराणां अपवादः   ।
बाढं इत्यस्मिन्नर्थे समानार्थत्वं अनयोः   ।
उत कुर्याथ् ।
अपि कुर्याथ् ।
उताधीयीत   ।
अप्यधीयीत   ।
बाढमध्येष्यते इत्यर्थः   ।
समर्थयोः इति किम्? उत दण्डः पतिष्यति ? अपि द्वारं धास्यति   ।
प्रश्नः प्रच्छादनं च गम्यते   ।
वा-आ-उताप्योः (*३,३.१४१) इति विकल्पो निवृत्तः   ।
इतः प्रभृटि भूतेऽपि लिङ्-निमित्ते क्रिय-अतिपत्तौ नित्यं लृङ् ।
भविष्यति तु सर्वत्र+एव नित्यः  । ।



<काम-प्रवेदनेऽकच्चिति>#   । । PS_३,३.१५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१५३ः

स्वाभिप्राया-विष्करणं काम-प्रवेदनं  ।
कामः, इच्छा, अभिलाषः इत्यनर्थान्तरं  ।
तस्य प्रवेदनं प्रकाशनं  ।
तस्मिन्गम्यमाने अकच्चिति उपपदे धातोर्लिङ्प्रत्ययो भवति   ।
सर्वलकाराणां अपवादः   ।
कामो मे भुञ्जीत भवान्  ।
अभिलाषो मे भुञ्जीत भवान्  ।
अकच्चिति इति किं ? कच्चिज्जीवति ते माता कच्चिज्जीवति ते पिता   ।
माराविद त्वां पृच्छामि कच्चिज्जीवति पार्वती  । ।



[#२८७]

<सम्भावनेऽलं इति चेत्सिद्ध-अप्रयोगे>#   । । PS_३,३.१५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१५४ः

लिङित्येव   ।
सम्भावनं क्रियासु योग्यताध्यवसानम्, शक्ति-श्रद्धानं  ।
तदिदानीं अल्मर्थेन विशेष्यते   ।
तच्चेत्सम्भावनं पर्याप्तमवितथं भवति   ।
सिद्ध-अप्रयोगे इत्यलमो विशेषणं  ।
सिद्धश्चे दलमोऽप्रयोगः   ।
क्व च असौ सिद्धः ? यत्र गम्यते च-अर्थो न च असौ प्रयुज्यते   ।
तदीदृशे सम्भावनोपाधिकेऽर्थे वर्तमानाद्धातोः लिङ्प्रत्ययो भवति   ।
सर्वलकाराणां अपवादः   ।
अपि पर्वतं शिरसा भन्द्याथ् ।
अपि द्रोणपाकं भुञ्जीत   ।
अलं इति किं ? विदेशस्थायी देवदत्तः प्रायेन गमिष्यति ग्रामं  ।
सिद्धाप्रयोगे इति किं ? अलं देवदत्तो हस्तिनं हनिष्यति   ।
क्रियातिपत्तौ भूते भविष्यति च नित्यं लृङ्भवति  । ।



<विभाषा धातौ सम्भावन-वचनेऽयदि>#   । । PS_३,३.१५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१५५ः

सम्भावनेऽलं इति चेत्सिद्ध-अप्रयोगे इति सर्वं अनुवर्तते   ।
अम्भावनं उच्यते येन स सम्भावन-वचनः   ।
सम्भावन-वचने धातावुपपदे यच्छब्द-वर्जिते धातोर्विभाषा लिङ्भवति   ।
पूर्वेण नित्य-प्राप्तौ विकल्प-अर्थं वचनं  ।
सम्भावयामि भुञ्जीत भवान्, सम्भावयामि भोक्ष्यते भवान्  ।
अवकल्पयामि भुञ्जीत भवान्, भोक्ष्यते भवान्  ।
श्रद्दधे भुञ्जीत भवान्, भोक्ष्यते भवान्  ।
अयदि इति किं ? सम्भावयामि यद्भुञ्जीत भवान् । ।



<हेतु-हेतुमतोर्लिङ्>#   । । PS_३,३.१५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१५६ः

तेहुः कारणं  ।
हेतुमत्फलं  ।
हेतुभूते हेतुमति चार्थे वर्तमानाद्धातोः लिङ्प्रत्ययो भवति   ।
सर्वलकाराणां अपवादः   ।
दक्षिणेन चेद्यायान्न शकटं पर्याभवेथ् ।
यदि कमलकमाह्वयेन्न शकटं पर्याभवेथ् ।
दक्षिणेन चेद्यास्यति न शकटं पर्याभविष्यति   ।
तत्र विभाषाग्रहणं तावदनन्तरं एव अनुवर्तते   ।
लिङिति वर्तमाने पुनर्लिङ्-ग्रहणं कालव्-इशेष-प्रतिपत्त्य्-अर्थं  ।
तेन+इह न भवति, हन्ति इति पलायते, वर्षति इति धावति   ।
क्रियातिपत्तौ लृङ्भवति  । ।



<इच्छा-अर्थेषु लिङ्-लोटौ>#   । । PS_३,३.१५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१५७ः

इच्छार्थेषु धतुषु उपपदेषु धतोः लिङ्-लोटौ प्रत्ययौ भवतः   ।
सर्वलकाराणां अपवादः   ।
इच्छामि भुञ्जीत भवान्  ।
इच्छामि भुङ्क्तां भवान्  ।
कामये   ।
प्रार्थये   ।
कामप्रवेदन इति वक्तव्यं  ।
इह मा भूत्, इच्छन्करोति  । ।



[#२८८]
<समान-कर्तृकेषु तुमुन्>#   । । PS_३,३.१५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१५८ः

इच्छार्थेषु धातुषु समान-कर्तृकेषु उपपदेषु धातोः तुमुन्प्रत्ययो भवति   ।
तुमुन्प्रकृत्य्-अपेक्षं एव समान-कर्तृट्वं  ।
इच्छति भोक्तुं  ।
कामयते भोक्तुं  ।
विष्टि भोक्तुं  ।
वाञ्छति बोक्तुं  ।
समान-कर्तृकेषु इति किं ? देवदत्तं भुञ्जानं इच्छति यज्ञदत्तः   ।
इह कस्मान्न भवति, इच्छन्करोति ? अनभिधानात् । ।



<लिङ्च>#   । । PS_३,३.१५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१५९ः

इच्छार्थेषु समानकर्तृकेषु धातुषु उपपदेषु धातोः लिङ्प्रत्ययो भवति   ।
भुञ्जीय इति इच्छति   ।
अधीयीयेति इच्छति   ।
क्रियातिपत्तौ लृङ्भवति   ।
योगविभाग उत्तरार्थः  । ।



<इच्छार्थेभ्यो विभाषा वर्तमाने>#   । । PS_३,३.१६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१६०ः

इछार्थेभ्यो धतुभ्यो वर्तमाने काले विभाषा लिङ्प्रत्ययो भवति   ।
लटि प्राप्ते वचनं  ।
इच्छति, इच्छेथ् ।
वष्टि, उश्याथ् ।
कामयते, कामयेत  । ।



<विधि-निमन्त्रण-आमन्त्रण-अधीष्ट-संप्रश्न-प्रार्थनेषु लिङ्>#   । । PS_३,३.१६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१६१ः

विधिः प्रेरणं  ।
निमन्त्रणं नियोगकरणं  ।
आमन्त्रणं कामचारकरणं  ।
अधीष्टः सत्कारपूर्वको व्यापारः   ।
सम्प्रश्नः सम्प्रधारणं  ।
प्रार्थनं याच्ञा   ।
विध्यादिष्वर्थेषु धातोः लिङ्प्रत्ययो भवति   ।
सर्वलकाराणां अपवादः   ।
विध्यादयश्च प्रत्ययार्थ-विशेषणं  ।
विध्यादि-विशिष्टेषु कर्त्रादिषु लिङ्प्रत्ययो भवति   ।
विधौ तावत्- कटं कुर्याथ् ।
ग्रामं भवानागच्छेथ् ।
निमन्त्रणे - इह भवान्भुञ्जीत   ।
इह भवानासीत   ।
आमन्त्रणे - इह भवानासीत   ।
इह भवान्भुञ्जीत   ।
अधीष्टे - अधीछामो भवन्तं माणवकं भवानुपनयेथ् ।
सम्प्रश्ने - किं नु खलु भो व्याकरनं अधीयीय   ।
प्रार्थने - भवति मे प्रार्थना व्याकरनं अधीयीय  । ।



<लोट्च>#   । । PS_३,३.१६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१६२ः

लोट्प्रत्ययो भवति धातोः विध्यादिषु अर्थेषु   ।
योगविभाग उत्तरार्थः   ।
विधौ तावत्- कटं तावत्भवान्करोतु   ।
ग्रामं भवानागच्छतु   ।
निमन्त्रणे - अमुत्र भवानास्तां  ।
अमुत्र भवान्भुङ्क्तां  ।
आमन्त्रने - इह भवान्भुङ्क्तां  ।
अधीष्टे - अधीच्छामो भवन्तं माणवकं भवानध्यापयतु, माणावकं भवानुपनयतां  ।
सम्प्रश्ने - किं नु खलु भो व्याक्रनं अध्ययै   ।
प्रार्थने - भवति मे प्रार्थना व्याकरणं अध्ययै, छन्दोऽध्ययै  । ।



[#२८९]

<प्रैष-अतिसर्ग-प्राप्तकालेषु कऋत्याश्च>#   । । PS_३,३.१६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१६३ः

प्रेषणं प्रैषः   ।
कामचार-अभ्यनुज्ञानं अतिसर्गः   ।
निमित्त-भूतस्य कालस्य अवसरः प्राप्त-कालता   ।
एतेष्वर्थेषु धातोः कृत्य-सञ्ज्ञकाः प्रत्ययाः भवन्ति, चकाराल्लोट्च   ।
भवता कटः करणीयः, कर्तव्यः, कृत्यः, कार्यः   ।
लोट्खल्वपि - करोतु कटं भवानिह प्रेषितः, भवानतिसृष्टह्, भवतः प्राप्त-कालः कटकरणे   ।
किमर्थं प्रैषादिषु कृत्या विधीयन्ते न सामान्येन, भाव-कर्मणोर्विहिता एव ते प्रैषादिष्वन्यत्र च भविष्यन्ति ? विशेष-विहितेन अनेन लोटा बाद्यन्ते   ।
वासरूप-विधिना भविस्यन्ति ? एवं तर्हि ज्ञापयति, स्त्र्य्-अधिकारात्परेण वासरूप-विधिर्नावष्यं भवति इति   ।
विधिप्रैषयोः को विशेष ? केचिदाहुः, अज्ञातज्ञापनं विधिः, प्रेषणं प्रैषः इति  । ।



<लिङ्च+ऊर्ध्व-मौहूर्तिके>#   । । PS_३,३.१६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१६४ः

प्रैषादयो वर्तन्ते   ।
प्रैषादिषु गम्यमानेषु ऊर्ध्व-मौहूर्तिकेऽर्थे वर्तमानाद्धातोः लिङ्प्रत्ययो भवति, चकाराद्यथा प्राप्तं च   ।
ऊर्ध्वं मुहूर्तात्, उपरि मुहूर्तस्य भवता खलु कटः कर्तव्यः, करणीयः, कार्यः   ।
भवान्खलु कटं कुर्यात्, भवान्खलु करोतु   ।
भवानिह प्रेषितः   ।
भवानतिसृष्टः   ।
भवान्प्राप्तकालः  । ।



<स्मे लोट्>#   । । PS_३,३.१६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१६५ः

प्रैषादिषु ऊर्ध्व-मौहूर्तिके इति वर्तते   ।
सम्-शब्दे उपपदे प्रैषादिषु गम्यमानेषु ऊर्ध्व-मौहूर्तिकेऽर्थे वर्तमानाद्धातोः लोट्प्रत्ययो भवति   ।
लिङ्-कृत्यानां अपवादः   ।
ऊर्ध्वं मुहूर्ताद्भवान्कटं कओर्तु स्म, ग्रामं गच्छतु स्म, माणावकमध्यापयतु स्म  । ।



<अधीष्टे च>#   । । PS_३,३.१६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१६६ः
स्मे इति वर्तते   ।
अधीष्टं व्याख्यातं  ।
स्म-शब्दे उपपदेऽधीष्टे गम्यमाने धातोः लोट्प्रत्ययो भवति   ।
लिङोऽपवादः   ।
अङ्ग स्म राजन्माणवकमध्यापय   ।
अङ्ग स्म राजन्नग्निहोत्रं जुहुधि  । ।



<काल-समय-वेलासु तुमुन्>#   । । PS_३,३.१६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१६७ः

कालादिषु उपपदेसु धातोः तुमुन्प्रत्ययो भवति   ।
कालो भोक्तुं  ।
वेला भोक्तुं  ।
इह कस्मान्न भवति, कालः पचति भूतानि इति ? प्रैषादि-ग्रहणं इह अभिसम्बध्यते   ।
इह कस्मान्न भवति,

[#२९०]

कालो भोजनस्य ? वासरूपेन ल्युडपि भवति   ।
उक्तं इदम्, स्त्र्य्-अधिकारात्परत्र वासरूप-विधिरनित्यः इति  । ।



<लिङ्यदि>#   । । PS_३,३.१६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१६८ः

कालादयोऽनुवर्तन्ते   ।
यच्छब्दे उपपदे कालादिषु धातोः लिङ्प्रत्ययो भवति   ।
तुमुनोऽपवादः   ।
कालो यद्भुञ्जीत भवान्  ।
सम्यो यद्भुञ्जीत भवान्  ।
वेला यद्भुञ्जीत भवान् । ।



<अर्हे कृत्य-तृचश्च>#   । । PS_३,३.१६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१६९ः

अर्हति इति अर्हः, तद्योग्यः   ।
अर्हे कर्तरि वाच्ये गम्यमाने वा धातोः कृत्य-तृचः प्रत्यया भवन्ति, चकाराल्लिङ्च   ।
भवता खलु कन्या वोढव्या, वाह्या, वहनीया   ।
भवान्खलु कन्याया वोढा   ।
भवान्खलु कन्यां वहेथ् ।
भवानेतदर्हेतिति   ।
अथ कस्मादर्हे कृत्यतृचो विधीयन्ते, यावता सामानेन विहितत्वादर्हेऽपि भविस्यन्ति ? योऽयं इह लिङ्विधीयते, तेन बाधा मा भूतिति   ।
वासरूपविधिश्च अनित्यः  । ।



<आवश्यक-आधमर्ण्ययोर्णिनिः>#   । । PS_३,३.१७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१७०ः

अवश्यं भावः आवश्यकं  ।
उपाधिरयं, न+उपपदं  ।
अवश्यं भावविशिष्टे आधमर्ण्यविशिष्टे च कर्तरि वाच्ये धातोः णिनिः प्रत्ययो भवति   ।
अवश्यंकारी   ।
मयूरव्यंसकादित्वात्समासः   ।
आधमर्ण्ये खल्वपि - शतं दायी सहस्रं दायी   ।
निष्कं दायी  । ।



<कृत्याश्च>#   । । PS_३,३.१७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१७१ः

आवश्यक-आधमर्ण्ययोः इति वर्तते   ।
कृत्य-सञ्जाकाश्च प्रत्यया आवश्यक-आधमर्ण्ययोरुपाधिभूतयोः धातोर्भवन्ति   ।
भवता खलु अवश्यं कटः कर्तव्यः, अवश्यं करणीयः, अवश्यं कार्यः, अवश्यं कृत्यः   ।
आधमर्ण्ये - भवताशतं दातव्यं  ।
सहस्रं देयं  ।
किमर्थं इदम्, यावता सामाग्येन विहिता अस्मिन्नपि विषये भविस्यन्ति ? विशेष-विहितेन णिनिना बाध्येरन्  ।
कर्तरि णिनिः, भाव-कर्मणोः कृत्याः, तत्र कुतो बाधप्रसङ्गः ? तत्र केचिदाहुः, भव्यगेयादयः कर्तृ-वाचिनः कृत्याः, त इह+उदाहरणं इति  । ।



[#२९१]

<शकि लिङ्च>#   । । PS_३,३.१७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१७२ः

शकि इति प्रकृत्यर्थ-विशेषणं  ।
शक्नोत्य्-अर्थोपाधिके धात्व्-अर्थे लिङ्प्रत्ययो भवति, चकारात्कृत्याश्च   ।
भवता खलु भारो वोढव्यः, वहनीयः, वाह्यः   ।
भवान्खलु भारं वहेथ् ।
भवानिह शक्तः   ।
सामान्य-विहितानां पुनर्वचनं लिङा बाधा मा भूतिति  । ।



<आशिषि लिङ्लोटौ>#   । । PS_३,३.१७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१७३ः

आशंसनं आशीः, अप्रप्तस्य+इष्टस्य अर्थस्य प्राप्तुं इच्छा   ।
प्रकृत्यर्थ-विशेषणं च+एतथ् ।
अशीर्विशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद्धातोः लिङ्-लोटौ प्रत्ययौ भवतः   ।
चिरं जीव्याद्भवान्  ।
चिरं जीवतु भवान्  ।
आशिषि इति किं ? चिरं जीवति देवदत्तः  । ।



<क्तिच्-क्तौ च सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_३,३.१७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१७४ः

आशिषि इत्येव   ।
आशिषि विषये धातोः क्तिच्-क्तौ प्रत्ययौ भवतः, समुदायेन चेत्सञ्ज्ञा गम्यते   ।
तनुतात्तन्तिः   ।
सनुतात्सातिः   ।
भवतात्भूतिः   ।
मनुतात्मन्तिः   ।
क्तः खल्वपि - देवा एनं देयासुः देवदत्तः   ।
सामान्येन विहितः क्तः पुनरुच्यते, क्तिचा बाधा मा भूतिति   ।
चकारो विशेषण-अर्थः, न क्तिचि दीर्घश्च (*६,४.३९) इति  । ।



<माङि लुङ्>#   । । PS_३,३.१७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१७५ः

माङि उपपदे धातोः लुङ्प्रत्ययो भवति   ।
सर्वलकाराणां अपवादः   ।
मा कार्षीथ् ।
मा हार्षीथ् ।
कथं मा भवतु तस्य पापम्, मा भविष्यति इति ? असाधुरेव अयं  ।
केचिदाहुः, अङिदपरो मा-शब्दो विद्यते, तस्य अयं प्रयोगः  । ।



<स्म-उत्तरे लङ्च>#   । । PS_३,३.१७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,३.१७६ः

स्म-शब्द-उत्तरे माङि उपपदे धातोः लङ्प्रत्ययो भवति, चकाराल्लुग्च   ।
मा स्म करोथ् ।
मा स्म कार्षीथ् । मा स्म हरथ् । मा स्म हार्षीत् । ।
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः  । ।

__

तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः   ।



[#२९२]

<धातु-सम्बन्धे प्रत्ययाः>#   । । PS_३,४.१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१ः

धात्व्-अर्थे धातु-शब्दः   । धात्व्-अर्थानां सम्बन्धो धातु-सम्बन्धः विशेषणविशेष्य-भावः   । तस्मिन्सति अयथाकालोक्ता अपि प्रत्ययाः साधवो भवन्ति   । अग्निष्टोमयाज्यसय पुत्रो जनिता   । कृतः कटः श्वो भविता   । भावि कृत्यं आसीथ् । अग्निष्टोमयाजी इति भूतकालः, जनिता इति भविष्यत्कालः   । तत्र भूतः कालः भविष्यत्कालेन अभिसम्बध्यमानः साधुर्भवति   । विशेषणं गुणत्वाद्विशेष्यकालं अनुरुध्यते, तेन विपर्ययो न भवति   । प्रत्ययाधिकारे पुनः प्रत्यय-ग्रहणं अधात्व्-अधिकार-विहिता अपि प्रत्ययाः तद्धिता धातु-सम्बन्धे सति कालभेदे साधवो
यथा स्युः इति   ।
गोमानासीथ् ।
गोमान्भविता   ।
गावो विद्यन्तेऽस्य इति वर्तमान-विहितो मतुप्, आसीत्भविता इति सम्बन्धाद्तीते भविष्यति च साधुर्भवति  । ।



<क्रियासम्-अभिहारे लोट्लोटो हि-स्वौ वा च त-ध्वमोः>#   । । PS_३,४.२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.२ः

धातु-सम्बधे इति वर्तते   ।
पौनःपुन्यं भृशार्थो वा क्रिया-समभिहारः   ।
प्रकृत्यर्थ-विशेषणं च+एतथ् ।
समभिहार-विशिष्ट-क्रियावचनाद्धातोः लोट्प्रत्ययो भवति सर्वेषु कालेषु   ।
सर्वलकाराणां अपवादः तस्य च लोटो हि स्व इत्येतावादेशौ भवतः   ।
तध्वंभाविनस्तु वा भवतः   ।
योग-विभागोऽत्र कर्तव्यः   ।
क्रिया-समभिहारे लोड्भवति, ततो लोटो हिस्वौ   ।
लोटित्येव, लोड्-धर्माणौ हिस्वौ भवतः इत्यर्थः   ।
तेन आत्मनेपद-परस्मैपदत्वं भेदेन अवतिष्ठते, तिङ्त्वं च द्वयोरपि भवति   ।
लुनीहि लुनीहि इत्येव अयं लुनाति, इमौ लुनीतः, इमे लुनन्ति   ।
लुनीहि लुनीहि इत्येव त्वं लुनासि, युवां लुनीथः, यूयं लुनीथ   ।
अथ वा, लुनीत लुनीत+इत्येव यूयं लुनीथ   ।
लुनीहि लुनीहि इत्येव अहं लुनामि, आवां लुनीवः, वयं लुनीमः   ।
भूते - लुनीहि लुनीहि इत्येव अयं अलावीत्, अलाविष्टाम्, अलाविषुः   ।
एवं मध्यम-उत्तमयोरुदाहार्यं  ।
भविष्यति - लुनीहि लुनिहि इत्येव अयं लविष्यति, लविष्यतः, लविष्यन्ति   ।
एवं मध्यम-उत्तमयो रुदाहार्यं  ।
अधीष्वाधीष्वेत्येव अयं अधीते, इमावधीयते, इमेऽधीयते   ।
अधीष्वाधीष्वेत्येव त्वं अधीषे, युवां अधीयाथे, यूयं अधीध्वे   ।
अथ वा, अधीध्वं अधीध्वं इत्येव यूयं अधीध्वे   ।
अधीष्वाधीष्वेत्येव अहं अधीये, आवां अधीवहे, वयं अधीमहे   ।
एवं सर्वेष्वेव लकारेषु उदाहार्यं  ।
क्रिया-समभिहाराभिव्यक्तौ द्विर्वचनं अयं लोडपेक्षते, क्रिया-समभिहारे द्वे भवतः इति   ।
यङ्-प्रत्ययः पुनरस्मिन्नेव अर्थे विधीयमानः स्वयं एव शक्तत्वान्न अपेक्षते द्विर्वचनं  । ।



[#२९३]

<सयुच्चयेऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_३,४.३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.३ः

अनेकक्रियाध्याहारः समुच्चयः   ।
समुच्चीयमान-क्रियावचनाद्धातोरन्यतरस्यां लोट्प्रत्ययो भवति, तस्य लोटो हि-स्वौ आदेशौ भवतः   ।
तध्वंभाविनस्तु वा भवतः   ।
भ्राष्ट्रमट, मठमट, खदूरमट, स्थाल्यपिधानं अट इत्येव अयं अटति, इमावटतः, इमेऽटन्ति   ।
भ्राष्ट्रमट, मठमट, खदूरं अट, स्थाल्यपिधानं अट+इत्येव त्वं अटसि, युवां अटथः, यूयं अटथ   ।
अथ वा, भ्राष्ट्रं अटत, मठं अटत, खदूरं अटत, स्थाल्युपिधानं अटत इत्येव यूयं अटथ   ।
भ्राष्ट्रं अट, मठं अट, खदूरं अट, स्थाल्युपिधानं अट इत्येव अहं अटामि, आवां अटावः, वयं अटामः   ।
अथ वा, भ्राष्ट्रं अटति, मठं अटति, खदूरं अटति, स्थाल्युपिधानं अटति इत्येव अयं अटति, इमा वटतः, इमेऽटन्ति   ।
भ्राष्ट्रं अटसि, मठं अटसि, खदूरं अटसि, स्थाल्युपिधानं अटसि, इत्येव त्वं अटसि, युवां अटथः, यूयं अटथ   ।
भ्राष्ट्रं अटामि, मठं अटामि, खदूरं अटामि, स्थाल्युपिधानं अटामि इत्येव अहं अटामि, आवां अटावः, वयं अटाअमः   ।
छन्दोऽधीष्व, व्याकरणं अधीष्व, निरुक्तं अधीष्व इत्येव अयं अधीते, इमावधीयाते, इमेऽधीयते   ।
छन्दोऽधीष्व, व्याकरणं अधीध्वं इत्येव यूयं अधीध्वे   ।
छन्दोऽधीष्व, व्याकरणं अधीष्व, निरुक्तं अधीष्व इत्येव अहं अधीये, आवां अधीवहे, वयं अधीमहे   ।
अथ वा, छन्दोऽधीते, व्याकरणं अधीते, निरुक्तमधीते, इत्येव अयं अधीते, इमावधीयाते, इमेऽधीयते   ।
छन्दोऽधीषे, व्याकरणं अधीषे, निरुक्तं अधीषे इत्येव त्वं अधीषे, युवां अधीयाथे, यूयं अधीध्वे   ।
छन्दोऽधीये, व्याकरणं अधीये, निरुक्तं अधीये इत्येव अहं अधीये, आवां अधीवहे, वयं अधीमहे  । ।



<यथाविध्य्-अनुप्रयोगः पूर्वस्मिन्>#   । । PS_३,४.४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.४ः

पूर्वस्मिन्लोड्-विधाने यथाविध्य्-अनुप्रयोगो भवति   ।
यस्माद्धातोः लोड्विहितः स एव धातुरनुप्रयोक्तव्यः   ।
धातु-सम्भन्धे प्रत्यय-विधानादनुप्रयोगः सिद्ध एव, यथाविध्य्-अर्थं तु वचनं  ।
तथा च+एव+उदाहृतं लुनीहि लुनीहि इत्येव अयं लुनीति इति   ।
छिनत्ति इति न अनुप्रयुज्यते   ।
अधीष्वाधीष्वेत्येव अयं अधीते   ।
पठति इति न अनुप्रयुज्यते  । ।



<समुच्चये सामान्य-वचनस्य>#   । । PS_३,४.५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.५ः

द्वितीये लोड्विधाने समुच्चये सामान्य-वचनस्य धातोरनुप्रयोगः कर्तव्यः   ।
ओदनं भुङ्क्ष्व, सक्तून्पिब, धानाः खाद इत्येव अयं अभ्यवहरति   ।
सर्वविशेष-अनुप्रयोग-निवृत्त्य्-अर्थं वचनं  ।
लाघवं च लौकिके शब्द-व्यवहारे न अद्रियते   ।
भ्राष्ट्रं अट, मठं अट, खदूरं अट, स्थाल्युपिधानं अट इत्येव अयं अटति इत्यत्र अपि कारक-भेदात्क्रियाभेदे सति सामान्य-वचनता सम्भवत्येव  । ।



<छन्दसि लुङ्-लङ्-लिटः>#   । । PS_३,४.६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.६ः

धातु-सम्बन्धे इत्येव   ।
छन्दसि विषये धातु-सम्बन्धे सर्वेषु लुङ्-लङ्-लिटः प्रत्यया भवन्ति   ।
अन्यतरस्यां इति वर्तते   ।
तेन अन्येऽपि लकारा यथायथं भवन्ति   ।
लुङ्- शकलाङ्गुष्ठकोऽकरथ् ।
अहं तेभ्योऽकरं नमः   ।
लङ्- अग्निं अद्य होतारं अवृणीतायं यजमानः   ।
लिट्- अद्या ममार   ।
अद्य म्रियते  । ।



[#२९४]

<लिङ्-अर्थे लेट्>#   । । PS_३,४.७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.७ः

छन्दसि अन्यतरस्यां इति वर्तते   ।
लिङ्-अर्थे, यत्र लिङ्विधीयते विध्यादिः, हेतुहेतुमतोर्लिङ्(*३,३.१५६) इत्येवं आदिः, तत्र छन्दसि विषयेऽन्यतरस्यां लेट्प्रत्ययो भवति   ।
जोषिषत्तारिषथ् ।
मन्दिषथ् ।
नेता इन्द्रो नेषथ् ।
तक्षिषथ् ।
पताति दिद्युथ् ।
प्रजापतिरुदधिं च्यावयाति  । ।



<उपसंवाद-आशङ्कयोश्च>#   । । PS_३,४.८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.८ः

उपसंवादः परिभाषणम्, कर्तव्ये पणबन्धः, यदि मे भवानिदं कुर्यादहं अपि भवते इदं दास्यामि इति   ।
कारणतः कार्यानुसरणं तर्कः, उत्प्रेक्षा, आशङ्का   ।
उपसंवादे आशङ्कायां च गम्यमानायां छन्दसि विषये लेट्प्रत्ययो भवति   ।
उपसंवादे - अहं एव पशूनामीशै   ।
मदग्रा एव वो ग्रहा गृह्यान्तै इति   ।
मद्देवत्यान्येव वः पात्राण्युच्यानतै   ।
आशङ्कायां च - नेज्जिह्मायन्त्यो नरकं पताम   ।
जिह्माचरणेन नरकपातः आशङ्क्यते   ।
लिङ्-अर्थ एव अयम्, नित्य-अर्थं तु वचनं  ।
पूर्वसूत्रे अन्यत्रस्यां इति वर्तते  । ।



<तुमर्थे से-सेन्-असे-असेन्-क्षे-कसेन्-अध्यै-अध्यैन्-कध्यै-कध्यैन्-शध्यै-शध्यैन्-तवै-तवेङ्-तवेनः>#   । । PS_३,४.९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.९ः

छन्दसि इत्येव   ।
तुमुनोऽर्थस्तुम्-अर्थः   ।
तत्र छन्दसि विषये धातोः सयादयः प्रत्यया भवन्ति   ।
तुमर्थो भावः   ।
कथं ज्ञायते ? वचनसामर्थ्यात्तावदयं कर्तुरपकृष्यते   ।
न च अयं अन्यस्मिन्नर्थे तुमुनादिश्यते   ।
अनिर्दिष्ट-अर्थाश्च प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति   ।
स्वार्थश्च धातूनां भाव एव   ।
से - वक्षे रायः   ।
सेन्- ता वामेषे रथानां  ।
असे, असेन्- क्रत्वे दक्षाय जीवसे   ।
स्वरे विशेषः   ।
क्षे - प्रेषे भगाय कसेन्- श्रियसे   ।
अध्यै, अध्यैन्- काममुपाचरध्यै   ।
स्वरे विशेषः   ।
कध्यै - इन्द्राग्नी आहुवध्यै   ।
कध्यैन्- श्रियध्यै   ।
शध्यै, शध्यैन्- वायवे पिबध्यै   ।
राधसः सह मादयध्यै   ।
तवै - सोममिन्द्राय पातवै   ।
तवेङ्- दशमे मासि सूतवे   ।
तवेन्- स्वर्देवेषु गन्तवे   ।
कर्तवे   ।
हर्तवे  । ।



<प्रयै रोहिष्यै अव्यथिष्यै>#   । । PS_३,४.१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१०ः

तुमर्थे छन्दसि इत्येव   ।
प्रयै रोहिष्यै अव्यथिष्यै इत्येते शब्दा निपात्यन्ते छन्दसि विषये   ।
प्रपूर्वस्य यातेः कैप्रत्ययः - प्रयै देवेभ्यः   ।
प्रयातुं  ।
रुहेः इष्यै-प्रत्ययः - अपामोषधीनां रोहिष्यै   ।
रोहणाय   ।
व्यथेर्नञ्-पूर्वस्य इष्यै-प्रत्ययः - अव्यथिष्यै   ।
अव्यथनाय  । ।



[#२९५]

<दृशे विख्ये च>#   । । PS_३,४.११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.११ः

तुमर्थे छन्दसि इत्येव   ।
दृशे विख्ये इत्येतौ छन्दसि विषये निपात्येते   ।
दृशेः के-प्रत्ययः - दृशे विश्वाय सूर्यं  ।
द्रष्टुं  ।
विख्ये त्वा हरामि   ।
विख्यातुं  । ।



<शकि णमुल्कमुलौ>#   । । PS_३,४.१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१२ः

छन्दसि इत्येव   ।
शक्नोतौ धातावुपपदे छन्दसि विषये तुमर्थे णमुल्कमुलित्येतौ प्रत्ययु भवतः   ।
णकारो वृद्ध्य्-अर्थः   ।
ककारो गुण-वृद्धि-प्रतिषेध-अर्थः   ।
लकारः स्वर-अर्थः   ।
अग्निं वै देवा विभाजं नाशक्नुवन्  ।
विभक्तुं इत्यर्थः   ।
अपलुम्पं न अशक्नोथ् ।
अपलोप्तुं इत्यर्थः  । ।



<ईश्वरे तोसुन्-कसुनौ>#   । । PS_३,४.१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१३ः

तुमर्थे छन्दसि इत्येव   ।
ईश्वर-शब्द उपपदे छन्दसि विषये तुमर्थे धतोः तोसुन्-कसुन्-प्रत्ययौ भवतः   ।
ईश्वरोऽभिचरितोः   ।
अभिचरितुं इत्यर्थः   ।
ईश्वरो विलिखः   ।
विलिखितुं इत्यर्थः   ।
ईश्वरो वितृदः   ।
वितर्दितुं इत्यर्थः  । ।



<कृत्य-अर्थे तवै-केन्-केन्य-त्वनः>#   । । PS_३,४.१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१४ः

छन्दसि इत्येव   ।
कृत्यानां अर्थो भावकर्मणी   ।
तस्मिन्कृत्य-अर्थे छन्दसि विषये तवै केन्केन्य त्वनित्येते प्रत्यया भवन्ति   ।
तवै - अन्वेतवै   ।
अन्वेतव्यं  ।
परिधातवै   ।
परिधातव्यं  ।
परिस्तरितवै   ।
परिस्तरितव्यं  ।
केन्- नावगाहे   ।
नावगाहितव्यं  ।
केन्य - दिदृक्षेण्यः   ।
शुश्रूषेण्यः   ।
दिदृक्षितव्यं  ।
शुश्रूषितव्यं  ।
त्वन्- कर्त्वं हविः   ।
कर्तव्यं  ।
तुमर्थे छन्दसि इति सयादि-सूत्रेऽपि तवै विहितः, तस्य तुमर्थादन्यत्र कारके विधिर्द्रष्तव्यः  । ।



<अवचक्षे च>#   । । PS_३,४.१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१५ः
कृत्य्-अर्थे छन्दसि इत्येव   ।
अवपूर्वात्चक्षिङः एश्प्रत्ययो निपात्यते   ।
रिपुणा नावचक्षे   ।
नावख्यातव्यं इत्यर्थः  । ।



[#२९६]

<भावल्-अक्षने स्था-इण्-कृञ्-वदि-चरि-हु-तमि-जनिभ्यस्तोसुन्>#   । । PS_३,४.१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१६ः

कृत्य-अर्थे इति निवृत्तं  ।
तुमर्थे इति वर्तते   ।
प्रकृत्यर्थ-विशेषणं भावलक्षण-ग्रहणं  ।
भावो लक्ष्यते येन तस्मिन्नर्थे वर्तमानेभ्यः स्थादिभ्यो धातुभ्यः छन्दसि विषये तुमर्थे तोसुन्प्रत्ययो भवति   ।
आसंस्थातोर्वेद्यां शेरते   ।
आ समाप्तेः सीदन्ति इत्यर्थः   ।
इण्- पुरा सूर्यस्तोदेतोराधेयः   ।
कृञ्- पुरा वत्सानामपाकर्तोः   ।
वदि - पुरा प्रवदितोरग्नौ प्रहोतव्यं  ।
चरि - पुरा प्रचरितोराग्नीध्रीये होतव्यं  ।
हु - आहोतोरप्रमत्तस्तिष्थति   ।
तमि - आ तमितोरासीत   ।
जनि - काममा विजनितोः सम्भवामेति इति  । ।



<सृपि-तृदोः कसुन्>#   । । PS_३,४.१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१७ः
भाव-लक्षणे छन्दसि ति वर्तते   ।
सृपि-तृदोर्धात्वोः भाव-लक्षणेऽर्थे वर्तमानयोः छन्दसि विषये तुम्-अर्थे कसुन्प्रत्ययो भवति   ।
पुरा क्रूरस्य विसृपो विरप्शिन्  ।
पुरा जत्रुभ्य आतृदः  । ।



<अलं-खल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा>#   । । PS_३,४.१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१८ः

छन्दसि भाव-लक्षणे इति सर्वं निवृत्तं  ।
अलं खलु इत्येतयोः प्रतिषेध-वाचिनोरुपपदयोः धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति प्राचां आचार्याणां मतेन   ।
अलं कृत्वा   ।
खलु कृत्वा   ।
अलं बाले रुदित्वा   ।
अलं-खल्वोः इति किं ? मा कार्षीः   ।
प्रतिषेधयोः इति किं ? अलङ्कारः   ।
प्राचां-ग्रहणं विकल्प-अर्थं  ।
अलं रोदनेन   ।
वासरूपविधिश्चेत्पूज-अर्थं  । ।



<उदीचां माङो व्यतीहारे>#   । । PS_३,४.१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१९ः

क्त्वा तु वर्तते   ।
माङो धातोः व्यतीहारे वर्तमानादुदीचां आचार्याणां मतेन क्त्वा प्रत्ययो भवति   ।
अपमित्य याचते   ।
अपमित्य हरति   ।
अपूर्वकालत्वादप्राप्तः क्त्वा विधीयते   ।
उदीचां-ग्रहणात्तु यथाप्राप्तं अपि भवति   ।
याचित्वाऽपमयते   ।
गृत्वा+अपमयते   ।
मेङः कृतात्वस्य अयं निर्देशः कृतो ज्ञापन-अर्थः, नानुबङ्घकृतमनेजन्तत्वं इति   ।
तेन दा-धा घ्व्-अदाप्(*१,१.२०) इति दैपोऽपि प्रतिषेधो भवति  । ।



[#२९७]

<पर-अवर-योगे च>#   । । PS_३,४.२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.२०ः

पर-अवराभ्यां योगः प्रावरयोगः   ।
परेण पूर्वस्य योगे गम्यमाने अवरेण च परस्य धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति   ।
परेण तावत्- अप्राप्य नदीं पर्वतः स्थितः   ।
परनदीयोगेन पर्वतो विशिष्यते   ।
अवरयोगे - अतिक्रम्य तु पर्वतं नदी स्थिता   ।
अवरपर्वतयोगेन नदी विशिस्यते  । ।



<समान-कर्तुऋकयोः पूर्वकाले>#   । । PS_३,४.२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.२१ः

समानः कर्ता ययोः धात्व्-अर्थयोस्तत्र पूर्वकाले धात्व्-अर्थे वर्तमानाद्धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति   ।
शक्तिशक्तिमतोः भेदस्य अविवक्षितत्वात्समानकर्तृकता   ।
भुक्त्वा व्रजति   ।
पीत्वा व्रजति   ।
द्विवचनमतन्त्रं  ।
स्नात्वा पीत्वा भुक्वा व्रजति   ।
समान-कर्तुऋकयोः इति किं ? भुक्तवति ब्राह्मणे गच्छति देवदत्तः   ।
पूर्वकाले इति किं ? व्रजति च जल्पति च   ।
आस्यं व्यादाय स्वपिति चक्षुः संमील्य हस्ति इत्युपसंख्यानं अपूर्वकालत्वात् । ।



<आभीक्ष्ण्ये णमुल्च>#   । । PS_३,४.२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.२२ः

समानकर्तृकयोः पूर्वकाले इत्येव   ।
आभीक्ष्णयं पौनःपुन्यं  ।
प्रकृत्यर्थ-विशेषणं च+एतथ् ।
आभीक्ष्ण्य-विशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद्धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति, चकारात्क्त्व च   ।
द्विर्वचन-सहितौ क्त्वाणमुलावाभीक्ष्ण्यं द्योतयतः, न केवलौ   ।
आभीक्ष्ण्ये द्वे भवतः इत्युपसङ्ख्यानाद्द्विर्वचनं  ।
भोजं भोजं व्रजति, भुक्त्वा भुक्त्वा व्रजति   ।
पायं पायं व्रजति, पीत्वा पीत्वा व्रजति  । ।



<न यद्यनाकाङ्क्षे>#   । । PS_३,४.२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.२३ः

यच्छब्दे उपपदे धातोः क्त्वा-णमुलौ प्रत्ययौ न भवतोऽनाकाङ्क्षे वाच्ये   ।
यत्र पूर्वोत्तरे क्रिये स्तः, तच्चेद्वाक्यं न परं किञ्चिदाकाङ्क्षते इति   ।
णमुलनन्तरः, क्त्वा तु पूर्वसूत्र-विहितोऽपि प्रतिषिद्यते   ।
यदयं भुङ्क्ते ततः पचति   ।
यदयं अधीते ततः शेते   ।
अनाकाङ्क्षे इति किं ? यदयं भुक्त्वा व्रजति अधीते एव ततः परं  । ।



[#२९८]

<विभाषाऽग्रे प्रथम-पूर्वेषु>#   । । PS_३,४.२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.२४ः

अप्राप्त-विभाषेयं  ।
आभीक्ष्ण्ये इति न अनुवर्तते   ।
अग्रे प्रथम पूर्व इत्येतेषु उपपदेषु समानकर्तृकयोः पूर्वकाले धातोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययु विभाषा भवतः   ।
अग्रे भोजं व्रजति, अग्रे भुक्त्वा व्रजति   ।
प्रथमं भोजं व्रजति, प्रथमं भुक्त्वा व्रजति   ।
पूर्वं भोजं व्रजति, पूर्वं भुक्त्वा व्रजति   ।
विभाषाग्रहणं एताभ्यां मुक्ते लडादयोऽपि यथा स्युः   ।
अग्रे भुङ्क्ते ततो व्रजति   ।
ननु च वासरूप इति भविस्यति ? क्त्वाणमुलौ यत्र सह विधीयेते तत्र वासरूपविधिर्न अस्ति इत्येतदनेन ज्ञाप्यते, तेन आभीक्ष्ण्ये लडादयो न भवन्ति   ।
उपपदसमासः कस्मान्न क्रियते ? उक्तं तत्र+एव कारस्य प्रयोजनम्, अमैव यत्तुल्य-विधानं उपपदं तत्समस्यते, न अन्यतिति  । ।



<कर्मण्याक्रोशे कृञः खमुञ्>#   । । PS_३,४.२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.२५ः

कर्मण्य्-उपपदे कृजो धातोः खमुञ्प्रत्ययो भवति आक्रोशे गम्यमाने   ।
चोरंकारं आक्रोशति   ।
चोरोऽसि, दस्युरसि इत्याक्रोशति   ।
चोरकरणं आक्रोशसं पादनार्थं एव, न त्वसौ चोरः क्रियते  । ।



<स्वादुमि णमुल्>#   । । PS_३,४.२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.२६ः

समानकर्तृकयोः पूर्वकाले कृञः इति च अनुवर्तते   ।
स्वादुमि इत्यर्थ-ग्रहणं  ।
स्वाद्वर्थेषु उपपदेषु कृञो णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते   ।
सम्पन्नङ्कारं भुङ्क्ते   ।
लवणङ्कारं  ।
स्वादुमि इति मकारान्त-निपातनं ईकाराभाव-अर्थम्, च्व्यन्तस्य अपि मकार-अर्थं दीर्घाभाव-अर्थं च   ।
अस्वाद्वीं स्वाद्वीं कृत्वा भुङ्क्ते स्वादुङ्-कारं भुङ्क्ते   ।
वासरूपेण क्त्वा अपि भवति, स्वादुं कृत्वा भुङ्क्ते   ।
तुमर्थ-अधिकाराच्च सर्व एते भावे प्रत्ययाः   ।
यद्येवम्, स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते देवदत्तः इति णमुला कर्तुरनभिहितत्वात्कर्तरि कस्मात्तृतीया न भवति ? भुजिप्रत्ययेन अभिहितः कर्ता, न च अस्मिन्प्रकरणे शक्तिशक्तिमतोर्भेदो विवक्ष्य्ते, समानकर्तृकत्वं हि विरुध्यते   ।
प्रधानशक्त्य्-अभिधाने वा गुणशक्तिरभिहितवत्प्रकाशते  । ।



<अन्यथा-एवं-कथम्-इत्थंसु सिद्ध-अप्रयोगश्-चेत्>#   । । PS_३,४.२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.२७ः

कृञः इत्येव   ।
अन्यथादिषु उपपदेसु कृञो णमुल्प्रत्ययो भवति, सिद्धाप्रयोगश्चेत्करोतेर्भवति   ।
कथं पुनरसौ सिद्धाप्रयोगः ? निरर्थकत्वान्न प्रयोगं अर्हति इति एवं एव प्रयुज्यते   ।
अन्यथा भुङ्क्ते इति यवानर्थस्तावानेव अन्यथाकारं भुग्क्ते इति गम्यते   ।
अन्यथाकारं भुङ्क्ते   ।
एवङ्-कारं भुङ्क्ते   ।
कथङ्-कारं भुङ्क्ते   ।
इत्थं-कारं भुङ्क्ते   ।
सिधाप्रयोगः इति किं ? अन्यथा कृत्वा शिरो भुङ्क्ते  । ।



[#२९९]

<यथा-तथयोरसूया-प्रतिवचने>#   । । PS_३,४.२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.२८ः

कृञः सिद्धाप्रयोगे इति वर्तते   ।
यथातथ-शब्दयोरुपपदयोः कृञो णमुल्प्रत्ययो भवति असूयाप्रतिवचने गम्यमाने   ।
यद्यसूयन्पृच्छति प्रतिवक्ति तत्र प्रतिवचनं , यथाकारं अहं भोक्ष्ये, तथाकारं अहं, किं तवानेन ? असूयाप्रतिवचने इति किं ? यथा कृत्वाऽहं भोक्ष्ये, तथा त्वं द्रक्ष्यसि   ।
सिद्धाप्रयोगे इत्येव, यथा कृत्वाऽहं शिरो भोक्ष्ये, किं तवानेन  । ।



<कर्मणि दृशि-विदोः साकल्ये>#   । । PS_३,४.२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.२९ः

कर्मण्य्-उपपदे साकल्य-विशिष्तेऽर्थे दृशिविदोः धात्वोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
कन्यादर्शं वर्यति   ।
याः याः कन्याः पश्यति तास्ताः वर्यति इत्यर्थः   ।
ब्राह्मण-वेदं भोजयति   ।
यं यं ब्राह्मणं जानाति लभते विचारयति वा तान्सर्वान्भोजयति इत्यर्थः   ।
साकल्ये इति किं ? ब्राह्मणं दृष्ट्वा भोजयति  । ।



<यावति विन्द-जीवोः>#   । । PS_३,४.३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.३०ः

यावच्-छब्द उपपदे विन्दतेर्जीवतेश्च णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
यावद्वेदं भुङ्क्ते   ।
यावल्लभते तावद्भुङ्क्ते इत्यर्थः   ।
यावज्जीवं अधीते   ।
यावज्जीवति तावदधीते इत्यर्थः  । ।



<चर्म-उदरयोः पूरेः>#   । । PS_३,४.३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.३१ः

कर्मणि इत्येव   ।
चर्मोदरयोः कर्मणोरुपपदयोः पूर्यतेः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
चर्मपूरं स्तृणाति   ।
उदरपूरं भुङ्क्ते  । ।



<वर्ष-प्रमाण ऊलोपश्च अस्य अन्यत्रस्याम्>#   । । PS_३,४.३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.३२ः

कर्मणि इत्येव   ।
पूरयतेः धातोः णमुल्प्रत्यय्भवति, ऊलोपश्च अस्य पूरय्तेरन्यतरस्यां भवति, समुदायेन चेद्वर्षस्य प्रमाणं इयत्ता गम्यते   ।
गोष्पदपूरं वृष्टो देवः, गोष्पदप्रं वृष्टो देवः   ।
सीतापूरं वृष्टो देवः, सीताप्रं वृष्टो देवः   ।
अस्य ग्रहणं किमर्थं  ।
उपपदस्य मा भूथ् ।
मूषिकाबिलपूरं वृष्टो देवः, मूषिकाबिलप्रं  । ।



<चेले क्नोपेः>#   । । PS_३,४.३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.३३ः

कर्मणि इत्येव   ।
क्नूयी शब्दे उन्दने च, अस्माण्ण्यन्ताद्धातोः चेल्-अर्थेषु कर्मसु उपपदेषु णमुल्प्रत्ययो भवति, वर्षप्रमाणे गम्यमाने   ।
चेलक्नोपं वृष्टो देवः   ।
वस्त्रक्नोपं  ।
वसनक्नोपं  । ।



[#३००]

<निमूल-समूलयोः कषः>#   । । PS_३,४.३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.३४ः

कर्मणि इत्येव   ।
निमूल-समूल-शब्दयोः कर्मवाचिनोरुपपदयोः कषेः धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
निमूलकाषं कषति   ।
समूलकाषं कषति   ।
निमूलं समूलं कषति इत्यर्थः   ।
इतः प्रभृति कषादीन्यान्वक्ष्यति तत्र कषादिषु यथा-विध्य्-अनुप्रयोगः (*३,४.४६) इति  । ।



<शुष्क-चूर्ण-रूक्षेषु पिषः>#   । । PS_३,४.३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.३५ः

कर्मणि इत्येव   ।
शुष्कादिषु कर्मवाचिषु उपपदेषु पिषेर्धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
शुष्कपेषं पिनष्टि   ।
शुष्कं पिनष्टि इत्यर्थः   ।
चूर्णपेषं पिनष्टि   ।
चूर्णं पिनष्टि इत्यर्थः   ।
रूक्षपेषं पिनष्टि   ।
रूक्षं पिनष्टि इत्यर्थः  । ।



<समूल-अकृत-जीवेषु हन्-कृञ्-ग्रहः>#   । । PS_३,४.३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.३६ः

कर्मणि इत्येव   ।
समूल अकृत जीव इत्येतेषु शब्देषु कर्मसु उपपदेषु यथासङ्ख्यं हन्कृञ्ग्रह इत्येतेभ्यो धातुभ्यो णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
समूलघातं हन्ति   ।
समूलं हन्ति इत्यर्थः   ।
अकृतकारं करोति   ।
जीवग्राहं गृह्णाति  । ।



<करणे हनः>#   । । PS_३,४.३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.३७ः

करणे उपपदे हन्तेर्धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
पाणिघातं वेदिं हन्ति   ।
पादघातं भूमिं हन्ति   ।
हिंस-अर्थानां च समानकर्मकाणां (*३,४.४८)   ।
इति णमुलं वक्ष्यति   ।
अहिंस-अर्थोऽयं आरम्भः   ।
नित्यसमास-अर्थो वा यथा विध्य्-अनुपर्योग-अर्थश्च   ।
पूर्वविप्रतिषेधेन हन्तेः हिंसार्थस्य अपि प्रत्ययोऽनेन+एव+इष्यते   ।
असिघातं हन्ति   ।
शरघातं हन्ति  । ।



<स्नेहने पिषः>#   । । PS_३,४.३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.३८ः

करने इत्येव   ।
स्निह्यते येन तत्स्नेहनं  ।
स्नेहन-वाचिनि करणे उपपदे पिषेर्धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
उदपेषं पिनष्टि   ।
तैलपेषं पिनष्टि   ।
तैलेन पितष्टि इत्यर्थः  । ।



[#३०१]

<हस्ते वर्ति-ग्रहोः>#   । । PS_३,४.३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.३९ः

करणे इत्येव   ।
हस्ते इत्यर्थ-ग्रहणं  ।
वर्तिः ण्यन्तः   ।
हस्त-वाचिनि करणे उपपदे वर्तयतेः गृह्णातेश्च णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
हस्तेन वर्तयति, हस्तवर्तं वर्तयति   ।
करवर्तं  ।
पाणिवर्तं  ।
ग्रहेः खल्वपि - हस्तेन गृह्णाति, हस्तग्राहं गृह्णाति   ।
करग्राहं  ।
पाणिग्राहं  । ।



<स्वे पुषः>#   । । PS_३,४.४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.४०ः

करणे इत्येव   ।
स्वे इत्यर्थ-ग्रहणं  ।
स्व-वाचिनि करणे उपपदे पुषेर्धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
आत्मीयज्ञातिधन-वचनः स्व-शब्दः   ।
स्वपोषं पुष्णाति   ।
आत्मपोषं  ।
गोपोषं  ।
पितृपोषं  ।
मातृपोषं  ।
धनपोषं  ।
रैपोषं  । ।



<अधिकरणे वन्धः>#   । । PS_३,४.४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.४१ः

अधिकरण-वाचिनि उपपदे बध्नातेः धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
चक्रबन्धं बध्नाति   ।
कूटबन्धं बध्नाति   ।
मुष्टिबन्धं बध्नाति   ।
चोरकबन्धं बध्नाति   ।
चोरके बध्नाति इत्यर्थः  । ।



<सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_३,४.४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.४२ः

सञ्ज्ञायां विषये बध्नातेः धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
क्रौञ्चबन्धं बध्नाति   ।
मयूरिकाबन्धं बध्नाति   ।
मयूरिकाबन्धं बधः   ।
अट्टालिकाबन्धं बद्धः   ।
बन्ध-विशेषाणां नामधेयानि एतानि  । ।



<कर्तोर्जीव-पुरुषयोर्नशि-वहोः>#   । । PS_३,४.४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.४३ः

जीव-पुरुषयोः कर्तृ-वाचिनोरुपपदयोः यथासङ्ख्यं नशि-वहोः धात्वोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
जीवनाशं नश्यति   ।
जीवो नश्यति इत्यर्थः   ।
पुरुषवाहं वहति   ।
पुरुषः प्रेष्यो भूत्वा वहति इत्यर्थः   ।
कर्तरि इति किं ? जीवेन नष्टः   ।
पुरुषेणोढः  । ।



<ऊर्ध्वे शुषि-पूरोः>#   । । PS_३,४.४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.४४ः

कर्तृ-ग्रहणं अनुवर्तते   ।
ऊर्ध्व-शब्दे कर्तृ-वाचिनि उपपदे शुषिषुरोः धात्वोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
ऊर्ध्वशोषं शुष्यति   ।
ऊर्ध्वं शुष्यति इत्यर्थः   ।
ऊर्ध्वपूरं पूर्यते   ।
ऊर्ध्वं पूर्यते इत्यर्थः  । ।



[#३०२]

<उपमाने कर्मणि च>#   । । PS_३,४.४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.४५ः

उपमीयतेऽनेन इत्युपमानं  ।
उप्माने कर्मणि उपपदे, चकारात्कर्तरि, धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
घृतनिधायं निहितः   ।
घृतं इव निहितः इत्यर्थः   ।
सुवर्णनिधायं निहितः   ।
सुवर्णं इव निहितः इत्यर्थः   ।
कर्तरि खल्वपि - अजकनाशं नष्टः   ।
अजक इव नष्टः   ।
चूडकनाशं  ।
दन्तनाशं  । ।



<कषादिषु यथाविध्य्-अनुप्रयोगः>#   । । PS_३,४.४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.४६ः

निमूलसमूलयोः इत्येतदारभ्य कषादयः   ।
एतेषु यथाविध्य्-अनुप्रयोगो भवति   ।
यस्माद्धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति स एव अनुप्रयोक्तव्यः   ।
ननु धातु-सम्बन्धे प्रत्यय-विधानादनुप्रयोगः सिद्ध एव ? यथाविधि इति नियम-अर्थं वचनम्, तथा च+एव+उदाहृतं  । ।



<उपदंशस्तृतीयायाम्>#   । । PS_३,४.४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.४७ः

दंश दशने, अस्माद्धतोरुपपूर्वात्तृतीयान्ते उपपदे णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
मूलकोपदंशं भुङ्क्ते, मूलकेनोपदंशं  ।
आऋद्रकोपदंशम्, आर्द्रकेणोपदंशं  ।
अत्र विकल्पेन+उपपद-समासः तृतीयाप्रभृतीन्य्-अन्तरस्यां (*२,२.२१)   ।
मूलकादि चोपदंशेः कर्म   ।
भुजेः करणं  ।
सर्वस्मिन्नेव अत्र णमुल्-प्रकरणे क्रियाभेदे सति वासरूप-विधिना क्त्वापि भवति   ।
मूलकेनोपदश्य भुङ्क्ते  । ।



<हिंसा-अर्थानां च समानकर्मकाणाम्>#   । । PS_३,४.४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.४८ः

तृतीयायां इत्येव   ।
हिंसा प्राण्य्-उपघातः   ।
तदर्थानां धातूनां अनुप्रयोग-धातुना समान-कर्मकाणां तृतीयान्ते उपपदे णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
दण्डोपघातं गाः कालयति, दण्डेनोपघातं  ।
दण्डताडम्, दण्डेन ताडं  ।
समानकर्मकाणां इति किं ? चोरं दण्डेनोपहत्य गोपालको गाः कालयति  । ।



<सप्तम्यां च+उपपीड-रुध-कर्षः>#   । । PS_३,४.४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.४९ः

उपशब्दः प्रत्येकं अभिसम्बध्यते   ।
उपपूर्वेभ्यः पीड-रुध-कर्षेभ्यः सप्तम्यन्ते उपपदे, चकारात्तृतीयान्ते उपपदे, णमुल प्रत्ययो भवति   ।
पार्श्वोपपीडं शेते, पार्श्वयोरुपपीडम्, पार्श्वाभ्यां उपपीडं  ।
व्रजोपरोधं गाः स्थाप्यति, व्रजे उपरोधम्, व्रजेनोपरोधं  ।
पाण्युपकर्षं धानाः संगृह्णाति, पाणावुपकर्षम्, पाणिनोपकर्षं  ।
कर्षतेरिदं ग्रहणं न कृषतेः  । ।



[#३०३]

<समासत्तौ>#   । । PS_३,४.५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.५०ः

सप्तम्यां तृतीयायां इति वर्तते   ।
समासत्तिः सन्निकर्षः   ।
समासत्तौ गम्यमानायां तृतीया-सप्तम्योः उपपदयोः धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
केशग्राहं युध्यन्ते, केशेषु ग्राहम्, केशैर्ग्राहं  ।
हस्तग्राहम्, हस्तेषु ग्राहम्, हस्तैर्ग्राहं  ।
युद्धसंरम्भादत्यन्तं सन्निकृष्यन्ते इत्यर्थः  । ।



<प्रमाणे च>#   । । PS_३,४.५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.५१ः

तृतीया-सप्तम्योः इत्येव   ।
प्रमाणं आयामः, दैर्घ्यं  ।
प्रमाणे गम्यमने तृतीया-सप्तम्योः उपपदयोः धातोर्णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
द्व्यङ्गुलोत्कर्षं खण्डिकां छिनत्ति, द्व्यङ्गुले उत्कर्षम्, द्व्यङ्गुलेनोत्कर्षं  ।
त्र्यङ्गुलोत्कर्षं  । ।



<अपादाने परीप्सायाम्>#   । । PS_३,४.५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.५२ः

परीप्सा त्वरा   ।
परीप्सायां गम्यमानायां अपादाने उपपदे धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
शय्योत्थायं धावति, शय्याया उत्थाय   ।
एवं नाम त्वरते यदवश्यंकर्तव्यं अपि न अपेक्षते   ।
शय्योत्थानमात्रं आद्रियते   ।
रन्ध्रापकर्षं पयः पिवति   ।
भ्राष्ट्रापकर्षमपूपान्भक्षयति   ।
परीप्सायां इति किं ? आसनादुत्थाय गच्छति  । ।



<द्वितियायां च>#   । । PS_३,४.५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.५३ः

परीपसायां इत्येव   ।
द्वितीयान्त उपपदे परीप्सायां गम्यमानायां धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
यष्टिग्राहं युध्यन्ते, यष्टिं ग्राहं  ।
लोष्टग्राहम्, लोष्टं ग्राहं  ।
एवं नाम त्वरते यदायुध-ग्रहणं अपि न अद्रियते   ।
लोष्तादिकं यत्किंचिदासन्नं तद्गृह्णाति  । ।



<स्वाङ्गेऽध्रुवे>#   । । PS_३,४.५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.५४ः

द्वितीयायां इत्येव   ।
अग्रुवे स्वाङ्ग-वाचिनि द्वितीयान्त उपपदे धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
अक्षिनिकाणं जल्पति   ।
भ्रूविक्षेपं कथयति   ।
अघ्रुवे इति किं ? उत्क्षिप्य शिरः कथयति   ।
यस्मिनङ्गे छिन्नेऽपि प्राणी न म्रियते तदघ्रुवं  ।
अद्रवं मूर्तिमत्स्वाङ्गं  । ।



[#३०४]

<परिक्लश्यमाने च>#   । । PS_३,४.५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.५५ः

स्वाङ्गे, द्वितीयायां इत्येव   ।
परिक्लिश्यमाने स्वाङ्ग-वाचिनि द्वितीयान्ते उपपदे धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
परिक्लेशः सर्वतो विबाधनम्, दुःखनं  ।
उरःपेषं युध्यन्ते, उरःप्रतिपेषं युध्यन्ते   ।
शिरःपेषम्, शिरःप्रतिपेषं  ।
कृत्स्नमुरः पीडयन्तो युध्यन्ते   ।
घ्रुवार्थोऽयं आरम्भः  । ।



<विशि-पति-पदि-स्कन्दां व्याप्यमान-आसेव्यमानयोः>#   । । PS_३,४.५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.५६ः

द्वितीयायां इत्येव   ।
द्वितीयान्ते उपपदे विश्यादिभ्यो धातुभ्यो णमुल्प्रत्ययो भवति, व्याप्यमाने आसेव्यमाने च अर्थे गम्यमाने   ।
विश्यादिभिः क्रियाभिरनवयवेन पदार्थानां सम्बन्धो व्याप्तिः   ।
तात्पर्यं आसेवा  ।
द्रव्ये व्याप्तिः, क्रियायामासेवा   ।
गेह-अनुप्रविशं आस्ते   ।
समासेन व्याप्त्यासेवयोरुक्तत्वात्नित्य-वीप्सयोः (*८,१.४) इति द्विर्वचनं न भवति   ।
असमासपक्षे तु व्याप्यमानतायां द्रव्य-वचनस्य द्विर्वचनम्, आसेव्यमानतायां तु क्रिया-वचनस्य   ।
तथा च वक्ष्यति - सुप्सु वीप्स, तिङ्क्षु नित्यता इति   ।
गेहं गेहं अनुप्रवेशं आस्ते   ।
आसेवायां - गेहं अनुप्रवेशं अनुप्रवेशं आस्ते   ।
पति - गेह-अनुप्रपातं आस्ते गेहं गेहं अनुप्रपातं आस्ते, गेहं अनुप्रपातं अनुप्रपातं आस्ते   ।
पदि - गेह-अनुप्रपादं आस्ते, गेहं गेहं अनुप्रपादम्, गेहं अनुप्रपादं अनुप्रपादं  ।
स्कन्दि -  गेह-अवस्कन्दं आस्ते, गेहं गेहं अवस्कन्दम्, गेहं अवस्कन्दं अवस्कन्दं  ।
व्याप्यं आनासेव्यमानयोः इति  किं ? गेहं अनुप्रविश्य भुङ्क्ते   ।
ननु आभीक्ष्ण्ये णमुल् विहित एव, आसेवा आभीक्ष्ण्यं एव, किं अर्थं पुनर् आसेवायां णमुलुच्यते ? क्त्वानिवृत्त्य्-अर्थं इति चेत्, न,  इष्टत्वात्तस्य   ।
द्वितीयोपपद-अर्थं तर्हि वचनम्,  उपपदसमासः पक्षे यथा स्याथ् ।
तेन हि सति  उपपदाभावः  । ।



<अस्यति-तृषोः क्रियान्तरे कालेषु>#   । । PS_३,४.५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.५७ः

द्वितीयायां इत्येव   ।
क्रियामन्तरयति क्रियान्तरः, क्रियाव्यवधायकः   ।
क्रियान्तरे धात्वर्थे वर्तमानाभ्यां अस्यति-तृषिभ्यां द्वितीयान्तेषु काल-वाचिषु उपपदेषु णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
द्व्यहात्यासं गाः पाययति, द्व्यहमत्यासं गाः  पाययति   ।
त्र्यहात्यासं गाः पाययति, त्र्यहमत्यासं गाः पाययति   ।
द्व्यहतर्षं गाः पाययति, द्व्यहंतर्षं गाः पाययति   ।
अत्यसनेन तर्षणेन च गवां पानक्रिया  व्यवधीयते विच्छिद्यते   ।
अद्य पाययित्वा द्व्यहमतिक्रम्य  पुनः पाययति इत्यर्थः   ।
अस्यति-तृषोः इति किं ?  द्व्यहमुपोष्य भुङ्क्ते   ।
क्रियान्तरे इति किं ? अहरत्यस्य इषून्गतः   ।

[#३०५]

न गतिर्व्यवधीयते   ।
कालेषु इति किं ? योजनं अत्यस्य गाः पाययति   ।
अध्वकर्मकं अत्यसनं व्यवधायकम्, न काल-कर्मकं  । ।



<नाम्न्य्-आदिशि-ग्रहोः>#   । । PS_३,४.५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.५८ः

द्वितीयायां इत्येव   ।
नाम-शब्दे द्वितीयान्ते उपपदे आदिशेर्ग्रहेश्च धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति   ।
देशं आचष्ते   ।
नामग्राहं आचष्टे  । ।



<अव्ययेऽयथाभिप्रेत-आख्याने कृञः क्त्वा-णमुलौ>#   । । PS_३,४.५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.५९ः

अव्यये उपपदे अयथभिप्रेत-आख्याने गम्यमाने करोतेः क्त्वा-णमुलौ भवतः   ।
ब्राह्मण, पुत्रस्ते जातः   ।
किं तर्हि वृषल, नीचैः कृट्याचक्षे, नीचैः कृत्वा, नीचैः कारं  ।
उच्चैर्नाम प्रियं आख्येयं  ।
ब्राहमण, कन्या ते गर्भिणी   ।
किं तर्हि वृषल, उच्चैः कृत्याचक्षे, उच्चैः कृत्वा, उच्चैः कारं  ।
नीचैर्नामाप्रियं आख्येयं  ।
अयथाभिप्रेत-आख्याने इति किं ? उच्चैः कृत्वाचष्टे पुत्रस्ते जातः इति   ।
क्त्वा-ग्रहणं किम्, यावता सर्वस्मिन्नेव अत्र प्रकरणे वासरूपेण क्त्वा भवति इत्युक्तं ? समास-अर्थं वचनं  ।
तथा च क्त्वा च (*२,२.२२) इत्यस्मिन्सूत्रे तृतीया-प्रभृतीन्य्-अन्यतरस्यां (*२,२.२१) इति वर्तते   ।
णमुल्-अधिकारे पुनर्णमुल्-ग्रहणं तुल्यकक्षत्वज्ञापन-अर्थम्, तेन+उत्तरत्र द्वयोरप्यनुवृत्तिर्भविष्यति  । ।



<तिर्यच्यपवर्गे>#   । । PS_३,४.६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.६०ः

तिर्यक्-शब्दे उपपदे कृञः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवतः, अपवर्गे गम्यमाने   ।
अपवर्गः समाप्तिः   ।
तिर्यक्-कृत्य गतः, तिर्यक्-कृत्वा गतः, तिर्यक्-कारं गतः   ।
समाप्य गतः इत्यर्थः   ।
अपवर्गे इति किं ? तिर्यक्-कृत्वा काष्ठं गतः   ।
तिर्यचि इति शब्द-अनुकरणं  ।
न च प्रकृतिवद्-अनुकरणेन भवितव्यम्, अनुक्रियमाणरूपविनाशप्रसङ्गात्, एतदोऽश्, अदसो मात्(*१,१.१२) इति  । ।



[#३०६]

<स्वाङ्गे तस्-प्रत्यये कृभ्वोः>#   । । PS_३,४.६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.६१ः

तस्-प्रत्ययो यतः स्व-अङ्गात्तदेवं उच्यते   ।
तस्-प्रत्यये स्वाङ्ग-वाचिनि उपपदे करोतेः भवतेश्च धात्वोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवतः   ।
यथा-सङ्ख्यं अत्र नेष्यते, अस्वरितत्वाथ् ।
मुखतः-कृत्य गतः, मुखतः कृत्वा गतः, मुखतः-कारं गतः   ।
मुखतोभूय तिष्ठति, मुखतो भूत्वा तिष्ठति, मुखतोभावं तिष्ठति   ।
पृष्ठतःकृत्य गतः, पृष्ठतः कृत्वा गतः, पृष्ठतः कारं गतः   ।
पृष्ठतोभूय गतः, पृष्ठतो भूत्वा, पृष्ठतोभावं  ।
स्वाङ्गे इति किं ? सर्वतः कृत्वा गतः   ।
तस्-ग्रहणं किं ? मुखीकृत्य गतः   ।
मुखीभूय गतः   ।
प्रत्यय-ग्रहणं किं ? मुखे तस्यति इति मुखतः, मुखतः कृत्वा गतः  । ।



<ना-धा-अर्थप्रत्यये च्व्य्-अर्थे>#   । । PS_३,४.६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.६२ः

ना-अर्थो धा-अर्थश्च प्रत्ययो यस्मात्स एवं उच्यते   ।
नाधार्थप्रत्यये शब्दे च्व्य्-अर्थे उपपदे कृभ्वोः धात्वोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययु भवतः   ।
अनाना नाना कृत्वा गतः नानाकृत्य गतः, नाना कृत्वा गतः, नानाकारं गतः   ।
विनाकृत्य गतः, विना कृत्वा गतः, विनाकारं गतः   ।
नानाभूय गतः, नाना भूत्वा गतः, नानाभावं गतः   ।
विनाभूय गतः, विना भूत्वा गतः, द्विनाभावं गतः   ।
द्विधाकृत्य गतः, द्विधा कृत्वा गतः, द्विधाकारं गतः   ।
द्विधाभूय गतः, द्विधा भूत्वा गतः, द्विधाभावं गतः   ।
द्वैधंकृत्य गतः, द्वैधं कृत्वा गतः, द्वैधंकारं गतः   ।
द्वैधंभूय गतः, द्वैधं भूत्वा गतः, द्वैधंभावं गतः   ।
प्रत्यय-ग्रहणं किं ? हिरुक्कृत्वा   ।
पृथक्कृत्वा   ।
च्व्य्-अर्थे इति किं ? नाना कृत्वा काष्ठानि गतः   ।
धार्थं अर्थ-ग्रहणम्, ना पुनरेक एव, विनञ्भ्यां नानाञौ इति  । ।



<तूष्णीमि भुवः>#   । । PS_३,४.६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.६३ः

तूष्णीं-शब्दे उपपदे भवतेः धातोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवतः   ।
तूष्णीं-भूय गतः, तूष्णीं भूत्वा, तूष्णीं-भावं  ।
भू-ग्रहणं कृञो निव्éत्त्य्-अर्थं  । ।



<अन्वच्यानुलोम्ये>#   । । PS_३,४.६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.६४ः

अन्वक्-शब्दे उपपदे भवतेर्धातोः आनुलोम्ये क्त्वाणमुलौ भवतः   ।
आनुलोम्यं अनुलोमता, अनुकूलत्वम्, परिचित्तानुविधानं  ।
अन्वग्भूय आस्ते, अन्वग्भूत्वा आस्ते, अन्वग्भावं आस्ते   ।
आनुलोम्ये इति किं ? अन्वग्भूत्वा तिष्ठति  । ।



[#३०७]

<शक-धृष-ज्ञा-ग्ला-घट-रभ-लभ-क्रम-सह-अर्ह-अस्त्य्-अर्थेषु तुमुन्>#   । । PS_३,४.६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.६५ः

शक-आदिषु उपपदेषु अस्त्य्-अर्थेषु वा धातुमात्रात्तुमुन्प्रत्ययो भवति   ।
अत्रियार्थोपपदार्थोऽयं आरम्भः   ।
शक्नोति भोक्तुं  ।
धृष्णोति भोक्तुं  ।
जानाति भोक्तुं  ।
ग्लायति भोक्तुं  ।
घटते भोक्तुं  ।
आरभते भोक्तुं  ।
लभते भोक्तुं  ।
प्रक्रमते भोक्तुं  ।
सहते भोक्तुं  ।
अर्हति भोक्तुं  ।
अस्त्य्-अर्थेषु खल्वपि - अस्ति भोक्तुं  ।
भवति भोक्तुं  । ।



<पर्याप्ति-वचनेष्वलम्-अर्थेषु>#   । । PS_३,४.६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.६६ः

पर्याप्तिः अन्यूनता   ।
पर्याप्ति-वचनेषु अलमर्थेषु उपपदेषु धातोस्तुमुन्प्रत्यओ भवति   ।
पर्याप्तो भोक्तुं  ।
अलं भोक्तुं  ।
भोक्तुं पारयति   ।
पर्याप्ति-वचनेषु इति किं ? अलं कृत्वा   ।
अलम्-अर्थेषु इति किं ? पर्याप्तं भुङ्क्ते   ।
पूर्वसूत्रे शकिग्रहणं अनलमर्थम्, शक्यं एवं कर्तुं इति  । ।



<कर्तरि कृत्>#   । । PS_३,४.६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.६७ः

कृत्-सञ्ज्ञकाः प्रत्ययाः कर्तरि कारके भवन्ति   ।
कृद्-उत्पत्ति-वाक्यानां अयं शेषः   ।
तत्र येषु अर्थ-निर्देशो नास्ति तत्र+इदं उपतिष्ठते, अर्थाकाङ्क्षत्वाथ् ।
न ख्युन्नादि-वाक्येषु, साक्षादर्थ-निर्देशे सति तेषां निराकाङ्क्षत्वाथ् ।
कारकः   ।
कर्ता   ।
नन्दनः   ।
ग्राही   ।
पचः  । ।



<भव्य-गेय-प्रवचनीय-उपस्थानीय-जन्य-आप्लाव्य-आपात्या वा>#   । । PS_३,४.६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.६८ः

भव्यादयः शब्दाः कर्तरि वा निपात्यन्ते   ।
तयोरेव कृत्य-क्त-खल्-अर्थः (*३,४.७०)   ।
इति भाव-कर्मणोः प्राप्तयोः कर्ता च वाच्यः पक्षे उच्यते   ।
भवत्यसौ भव्यः, भव्यं अनेन इति वा   ।
गेयो माणवकः साम्नाम्, गेयानि माणवकेन सामानि इति वा   ।
प्रवचनीयो गुरुः स्वाध्यायस्य, प्रवचनीयो गुरुणा स्वाध्याय इति वा   ।
उपस्थानीयोऽन्तेवासी गुरोः, उपस्थानीयः शिष्येण वा गुरुः   ।
जायतेऽसौ जन्यः, जन्यमनेन इति वा   ।
आप्लवतेऽसावाप्लाव्यः, आप्लाव्यं अनेन इति वा   ।
आपतति असावापात्यः, आपात्यं अनेन इति वा  । ।



<लः कर्मणि च भावे च अक्रमकेभ्यः>#   । । PS_३,४.६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.६९ः

लः इत्युत्सृष्टानौबन्धं सामान्यं गृह्यते, प्रथमाबहुवचनान्तं चा+एअथ् ।
लकाराः कर्मणि कारके भवन्ति, चकारात्कर्तरि च अकर्मकेभ्यो धातुभ्यो भावे भवन्ति, पुनश्चकारात्कर्तरि च   ।
गम्यते ग्रामो देवदत्तेन   ।
गच्छति ग्रामं देवदत्तः   ।
अकर्मकेभ्यः - आस्यते देवदत्तेन   ।
आस्ते देवदत्तः   ।
सक्रमकेभ्यो भावे न भवन्ति  । ।



[#३०८]
<तयोरेव कृत्य-क्त-खल्-अर्थाः>#   । । PS_३,४.७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.७०ः

तयोरेव भावकर्मणोः कृत्य-सञ्ज्ञाकाः क्त-खल्-अर्थाश्च प्रत्यया भवन्ति   ।
एव-कारः कर्तुरपकर्शण-अर्थः   ।
कृत्याः कर्मणि - कर्तव्यः कटो भवता   ।
भोक्तव्य ओदनो भवता   ।
भावे - आशितव्यं भवता   ।
शयितव्यं भवता   ।
क्तः कर्मणि - कृतः कटो भवता   ।
भुक्त ओदनो भवता   ।
भावे - आसितं भवता   ।
शयितं भवता   ।
खल्-अर्थाः कर्मणि ईषत्करः कटो भवता   ।
सुकरः   ।
दुष्करः   ।
भावे - ईषदाढ्यंभवं भवता   ।
स्वाढ्यंभवं भवता   ।
भावो चाक्रमकेभ्यः इत्यनुवृत्तेः सकर्मकेभ्यो भावे न भवन्ति  । ।



<आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च>#   । । PS_३,४.७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.७१ः

आदिकर्मणि यः क्तो विहितः स कर्तरि भवति   ।
चकाराद्यथाप्राप्तं भावकर्मणोः   ।
आदिभूतः क्रियाक्षण आदिकर्म, तस्मिन्नादिकर्मणि भूतत्वेन विवक्षिते यः क्तो विहितः, तस्य अयं अर्थ-निर्देशः   ।
प्रकृतः कटं देवदत्तः, प्रकृतः क्तो देवदत्तेन, प्रकृतं देवदत्तेन   ।
प्रभुक्त ओदनं देवदत्तः, प्रभुक्त ओदनो देवदत्तेन, प्रभुक्तं देवदत्तेन  । ।



<गत्य्-अर्थ-अक्रमक-श्लिष-शीङ्-स्था-आस-वस-जन-रुह-जीर्यतिभ्यश्च>#   । । PS_३,४.७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.७२ः

गत्य्-अर्थभ्यो धातुभ्योऽकर्मकेभ्य श्लिषादिभ्यश्च यः क्तः, स कर्तरि भवति   ।
चकाराद्यथाप्राप्तं च भावकर्मणोः   ।
गतो देवदत्तो ग्रामम्, गतो देवदत्तेन ग्रामन्, गतो देवदत्तेन ग्रामः, गतं देवदत्तेन   ।
अकर्मकेभ्यः - ग्लानो भवान्, ग्लानं भवता   ।
आसितो भवान्, आसितं भवता   ।
श्लिष - उपश्लिष्टो गुरुं भवान्, उपश्लिष्टो गुरुर्भवता, उपश्लिष्टं भवता   ।
शीङ्- उपशयितो गुरुं भवान्, उपशयितो गुरुर्भवता, उपशयितं भवता   ।
स्था - उपस्थितो गुरुं भवान्, उपस्थितो गुरुर्भवता, उपस्थितं भवता   ।
आस - उपासितो गुरुं भवान्, उपासितो गुरुर्भवता, उपासितं भवता   ।
वस - अनूषितो गुरुं भवान्, अनूषितो गुरुर्भवता, अनूषितं भवता   ।
जन - अनुजातो माणवको माण - विकाम्, अनुजाता माणवकेन माणविका, अनुजातं माणवकेन   ।
रुह - आरूढो वृक्षं भवान्, आरूढो वृक्षो भवता, आरूढं भवता   ।
जीर्यति - अनुजीर्णो वृषलीं देवदत्तः, अनुजीर्णा वृपली देवदत्तेन, अनुजीर्णं देवदत्तेन   ।
श्लिषादयः सोपसर्गाः सकर्मका भवन्ति, तदर्थं एषां उपादानं  । ।



<दाश-गोघ्नौ सम्प्रदाने>#   । । PS_३,४.७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.७३ः

दाश-गोघ्नौ शब्दौ संप्रदाने कारके निपात्येते   ।
दाशृ दाने, ततः पचाद्यछ् ।
स कृत्सञ्ज्ञकत्वात्कर्तरि प्राप्तः, सम्प्रदाने निपात्यते   ।
दाशन्ति तस्मै इति दाशः   ।
आगताय तस्मै दातुं गां हन्ति इति गोघ्नः, अर्घार्होऽतिथिः   ।
टगत्र निपात्यते   ।
निपातन-सामर्थ्यादेव गोघ्नः ऋत्विग्-आदिरुच्यते, न तु चण्डालादिः   ।
असत्यपि च गोहनने तस्य योग्यतया गोघ्नः इत्यभिधीयते  । ।



[#३०९]

<भीम-आदयोऽपादाने>#   । । PS_३,४.७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.७४ः

भीमादयः शब्दा अपादाने निपात्यन्ते   ।
उणादि-प्रत्ययान्ता एते, इषियुधीन्धिदसिश्याधूसूभ्यो मक्, भियष्षुक्ग्रस्वश्च इत्येवं आदयः   ।
ताभ्यां अन्यत्र-उणादयः (*३,४.७५) इति पर्यदासे प्राप्ते निपातनं आरभ्यते   ।
भीमः   ।
भीष्मः   ।
भयानकः   ।
वरुः   ।
भूमिः   ।
रजः   ।
संस्कारः   ।
संक्रन्दनः   ।
प्रपतनः   ।
समुद्रः   ।
स्रुचः   ।
स्रुक्  ।
खलतिः  । ।



<ताभ्यां अन्यत्र-उणादयः>#   । । PS_३,४.७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.७५ः

उणादयः शब्दाः ताभ्यां अपादान-सम्प्रदानाभ्यां अन्यत्र कारके भवन्ति   ।
कृत्त्वात्कर्तर्येव प्राप्ताः कर्मादिषु कथ्यन्ते   ।
ताभ्यां इति सम्प्रदान-अर्थः प्रत्यवमर्शः, अन्यथा ह्यपादानं एव पर्युदस्येत, अनन्तरत्वाथ् ।
कृषितोऽसौ कृषिः   ।
तनित इति तन्तुः   ।
वृत्तं इति वर्त्म   ।
चरितं चर्म  । ।



<क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्य-गति-प्रत्यवसान-अर्थेभ्यः>#   । । PS_३,४.७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.७६ः

द्रौव्य-अर्थाः अकर्मकाः, प्रत्यवसान-अर्थाः अभ्यवहार-अर्थाः इति स्वनिकाय-प्रसिद्धिः   ।
ध्रौव्या-गति-प्रत्यवसान-अर्थेभ्यः यः क्तो विहितः सोऽधिकरणे भवति   ।
चकाराद्यथाप्राप्तं च   ।
ध्रौव्य-अर्थेभ्यः कर्तृभाव-अधिकरणेषु, गत्य्-अर्थेभ्यः कर्तृकर्मभाव-अधिकरनेषु, प्रत्यवसान-अर्थेभ्यः कर्मभाव-अधिकरणेसु   ।
भ्रौव्य-अर्थेभ्यः तावत्- आसितो देवदत्तः, आसितं तेन, इदं एषां आसितं  ।
गत्य्-अर्थेभ्यः - यातो देवदत्तो ग्रामम्, यातो देवदत्तेन ग्रामः, यातं देवदत्तेन, इदं एषां यातं  ।
प्रत्यवसान-अर्थेभ्यः - भुक्तः ओदनो देवदत्तेन, देवदत्तेन भुक्तम्, इदं एषां भुक्तं  ।
कथं भुक्ता ब्राह्मणाः, पीता गावः इति   ।
अकारो मत्वर्थीयः, भुक्तं एषां अस्ति, पीतं एषां अस्ति इति  । ।



<लस्य>#   । । PS_३,४.७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.७७ः

लस्य इत्ययं अधिकारः   ।
अकार उच्चारन-अर्थः   ।
लकारमात्रं स्थानित्वेन अधिक्रियते   ।
यदिति ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः लस्य इत्येवं तद्वेदितव्यं  ।
किं च+इदं लस्य इति ? दश लकारा अनुबन्ध-विशिष्टा विहिता अर्थ-विशेषे काल-विशेषे च   ।
तेषां विशेषकराननुबन्धानुत्सृज्य यत्सामान्यं तद्गृह्यते   ।
षट्टितः, चत्वारः ङितः   ।
अक्षरसमाम्नायवदानुपूर्व्या कथ्यन्ते   ।
लठ् ।
लिठ् ।
लुठ् ।
लृठ् ।
लेठ् ।
लोठ् ।
लङ् ।
लिङ् ।
लुङ् ।
लृङ् ।
इति   ।
अथ लकारमात्रस्य ग्रहणं कस्मान्न भवति, लुनाति, चूडालः इति ? धात्व्-अधिकारोऽनुवर्तते, कर्त्रादयश्च विशेषकाः  । ।



[#३१०]

<तिप्-तस्-झि-सिप्-थस्-थ-मिब्-वस्-मस्-त-आतां-झ-थास्-आथाम्-ध्वम्-इड्-वहि-महिङ्>#   । । PS_३,४.७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.७८ः

लस्य तिब्-आद्य आदेशा भवन्ति   ।
तिप्-सिप्-मिपां पकारः स्वर-अर्थः   ।
इटष्टकारः इटोऽत्(*३,४.१०६) इति विशेषण-अर्थः, तिब्-आदिभिरादेशैस्तुल्यत्वान्न देश-विध्यर्थः   ।
महिङो ङकारः तिङिति प्रत्याहार-ग्रहण-अर्थः   ।
पचति, पचतः, पचन्ति   ।
पचसि, पचथः, पचथ   ।
पचामि, पचावः, पचामः   ।
पचते, पचेते, पचन्ते   ।
पचसे, पचेथे, पचध्वे   ।
पचे, पचावहे, पचामहे   ।
एवं अन्येष्वपि लकरेषु उदाहार्यं  । ।



<टित आत्मनेपदानां टेरे>#   । । PS_३,४.७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.७९ः

टितो लकारस्य स्थाने यान्यात्मनेपदानि तेषां टेः एकार-आदेशो भवति   ।
तथा च+एव+उदाहृतं  ।
इह कस्मान्न भवति पचमानः, यजमानः ? प्रकृतैस्तिबादिभिः आत्मनेपदानि विशेष्यन्ते  । ।



<थासः से>#   । । PS_३,४.८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.८०ः

टितः इत्येव   ।
टितो लकारस्य यः थास्तस्य सेशब्द आदेशो भवति   ।
पचसे   ।
पेचिषे   ।
पक्तासे   ।
पक्ष्यसे  । ।



<लिटस्त-झयोरेश्-इरेच्>#   । । PS_३,४.८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.८१ः

लिड्-आदेशयोः त-झयोः यथासङ्ख्यं एशिरेचित्येतावादेशौ भवतः   ।
शकारः सर्वादेश-अर्थः   ।
चकारः स्वरार्थः   ।
पेचे, पेचाते, पेचिरे   ।
लेभे, लेभाते, लेभिरे  । ।



<प्रस्मैपदानां णल्-अतुस्-उस्-थल्-थुस्-अणल्-व-माः>#   । । PS_३,४.८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.८२ः

लिटः इत्येव   ।
लिड्-आदेशानां परस्मैपद-सञ्ज्ञाकानां यथासङ्ख्यं तिबादीनां णलादयो नव आदेशा भवन्ति   ।
लकारः स्वरार्थः   ।
णकारो वृद्ध्य्-अर्थः   ।
पपाच, पेचतुः, पेचुः   ।
पेचिथ, पपक्थ, पेचथुः, पेच   ।
पपाच, पपच, पेचिव, पेचिम  । ।



<विदो लटो वा>#   । । PS_३,४.८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.८३ः

परस्मैपदानां इत्येव   ।
विद ज्ञाने, अस्माद्धातोः परेषां लडादेशानां परस्मैपदानां णलादयो नव विकल्पेन आदेशा भवन्ति   ।
वेद, विदतुः, विदुः   ।
वेत्थ, विदथुः, विद   ।
वेद, विद्व, विद्म   ।
न च भवति   ।
वेत्ति, वित्तः, विदन्ति   ।
वेत्सि, वित्थः, वित्थ   ।
वेद्मि, विद्वः, विद्मः  । ।



[#३११]

<ब्रुवः पञ्चानां आदित आहो ब्रुवः>#   । । PS_३,४.८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.८४ः

परस्मैपदानां इत्येव, लटो वा इति च   ।
ब्रुवः परस्य लटः परस्मैपदानां पञ्चानाम अदिभूतानां पञ्चैव णलादय आदेशा भवन्ति, तत्सन्नियोगेन च ब्रुव आहशब्द आदेशो भवति   ।
आह, आहतुः, आहुः   ।
आत्थ, आहथुः   ।
न च भवति   ।
ब्रवीति, ब्रूतः, ब्रुवन्ति   ।
ब्रवीषि, ब्रूथः   ।
पञ्चानां इति किं ? ब्रूथ   ।
ब्रवीमि, ब्रूवः, ब्रूमः   ।
आदितः इति किं ? परेषां मा भूथ् ।
ब्रुवः इति पुनर्वचनं स्थान्य्-अर्थम्, प्रस्मैपदानां एव हि स्यात् । ।



<लोटो लङ्वत्>#   । । PS_३,४.८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.८५ः

अतिदेशोऽयं  ।
लोटो लङ्वत्कार्यं भवति   ।
ताम्-आदयः, सलोपश्च   ।
पचतां  ।
पचतं  ।
पचत   ।
पचाव   ।
पचाम   ।
अडाटौ कस्मान्न भवतः, तथा झेर्जुस्-आदेशः लङः शाकटायनस्य+एव (*३,४.१११) इति वान्तु, यान्तु ? विदो लटो वा (*३,४.८३) इत्यतो वा-ग्रहणं अनुवर्तते, सा च व्यवस्थित-विभाषा भविष्यति  । ।



<एरुः>#   । । PS_३,४.८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.८६ः

लोटः इत्येव   ।
लोड्-आदेशानां इकारस्य उकारादेशो भवति   ।
पचतु   ।
पचन्तु   ।
हिन्योरुत्वप्रतिषेधो वक्तव्यः   ।
न वा उच्चारण-सामर्थ्याथ् ।
अथ वा वा इति वर्तते, सा च व्यवशित-विभाषा  । ।



<सेर्ह्यपिच्च>#   । । PS_३,४.८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.८७ः

लोटः इत्येव   ।
लोड्-आदेशस्य सेः हि इत्ययं आदेशो भवति, अपिच्च भवति   ।
स्थानिवद्भावात्पित्त्वं प्राप्तं प्रतिषिध्यते   ।
लुनीहि   ।
पुनीहि   ।
राध्नुहि   ।
तक्ष्णुहि  । ।



<वा छन्दसि>#   । । PS_३,४.८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.८८ः

अपित्त्वं विकल्प्यते   ।
ल-आदेशः छन्दसि विषये हि-शब्दो वा अपिद्भवति   ।
युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनः   ।
प्रीणाहि   ।
प्रीणीहि  । ।



<मेर्निः>#   । । PS_३,४.८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.८९ः

लोटः इत्येव   ।
लोड्-आदेशस्य मेः निः आदेशो भवति   ।
उत्वलोपयोरपवादः   ।
पचानि   ।
पठानि  । ।



[#३१२]

<आं एतः>#   । । PS_३,४.९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.९०ः

लोटः इत्येव   ।
लोट्सम्बधिनः एकारस्य अं इत्ययं आदेशो भवति   ।
पचताम्, पचेताम्, पचन्तां  । ।



<स-वाभ्यां वामौ>#   । । PS_३,४.९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.९१ः

लोटः इत्येव   ।
सकार-वकाराभ्यां उत्तरस्य लोट्-सम्बन्धिन एकारस्य यथासङ्ख्यं च अं इत्येतावादेशौ भवतः   ।
आमोऽपवादः   ।
पचस्व   ।
पचध्वं  । ।



<आडुत्तमस्य पिच्च>#   । । PS_३,४.९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.९२ः

लोटः इत्येव   ।
लोट्-सम्बन्धिनः उत्तमपुरुषस्य आडागमो भवति, स च+उत्तमपुरुषः पिद्भवति   ।
करवाणि, करवाव, करवाम   ।
करवै, कर्वावहै, करवामहै  । ।



<एत ऐ>#   । । PS_३,४.९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.९३ः

लोट उत्तमस्य इति वर्तते   ।
लोडुत्तम-सम्भन्धिनः एकारस्य ऐकार-आदेशो भवति   ।
आमोऽपवादः   ।
करवैक्करवावहै, करवामहै   ।
इह कस्मान्न भवति, पचावेदम्, यजावेदं ? बहिरङ्ग-लक्षणत्वाद्गुणस्य  । ।



<लेटोऽड्-आटौ>#   । । PS_३,४.९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.९४ः

लेटोऽड्-आटावागमौ भवतः पर्यायेण   ।
जोषिषथ् ।
तारिषथ् ।
मन्दिषथ् ।
पताति दिद्युथ् ।
प्रजापतिरुदधिं च्यावयाति  । ।



<आत ऐ>#   । । PS_३,४.९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.९५ः

लेटः इत्येव   ।
लेट्सम्भन्धिनः आकारस्य ऐकार-आदेशो भवति   ।
प्रथमपुरुष-मध्यमपुरुष-आत्मनेपद-द्विवचनयोः   ।
मन्त्रयैते   ।
मन्त्रयैथे   ।
करवैते   ।
करवैथे   ।
आटः कस्मान्न भवति ? विधानसामर्थ्यात् । ।



<वा-एतोऽन्यत्र>#   । । PS_३,४.९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.९६ः

लेटः इत्येव   ।
लेट्-सम्भन्धिनः एकारस्य वा ऐकार-आदेशो भवति   ।
अन्यत्र इत्यनन्तरो विधिरपेक्ष्यते   ।
आत ऐ (*३,४.९५) इत्येतद्विषयं वर्जयित्वा एत ऐ भवति   ।
सप्ताहानि शासै   ।
अहं एव पशूनामीशै   ।
मदग्रा एव वो ग्रहा गृह्यान्तै   ।
मद्देवत्यान्येव वः पात्राण्युच्यान्तै   ।
न च भवति   ।
यत्र क्व च ते मनो दक्षं दधस उत्तरं  ।
अन्यत्र इति किं ? मन्त्रयैते   ।
मन्त्रयैथे  । ।



[#३१३]

<इतश्च लोपः परस्मैपदेसु>#   । । PS_३,४.९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.९७ः

लेटः इत्येव   ।
लेट्-सम्भन्धिनः इकारस्य परस्मैपद-विषयस्य लोपो भवति   ।
वानुवृत्तेः पक्षे श्रवणं अपि भवति   ।
जोषिषत्तारिषथ् ।
मन्दिषथ् ।
न च भवति   ।
पताति दिद्युथ् ।
प्रजापतिरुदधिं च्यावयाति परस्मैपद-ग्रहणम्, इड्वहिमहिडां मा भूत् । ।



<स उत्तमस्य>#   । । PS_३,४.९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.९८ः

लेटः इति वा इति च वर्तते   ।
लेट्-सम्भन्धिन उत्तमपुरुषस्य सकारस्य वा लोपो भवति   ।
करवाव, करवाम   ।
न च भवति   ।
करवावः, करवामः   ।
उत्तमग्रहणम्, पुरुषान्तरे मा भूत् । ।



<नित्यं डितः>#   । । PS_३,४.९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.९९ः

लेतः इति निवृत्तं  ।
ङितो लकारस्य य उत्तमः, तस्य नित्यं सकारस्य लोपो भवति   ।
उपचाव, उपचाम   ।
नित्य-ग्रहणं विकल्प-निवृत्त्य्-अर्थं  । ।



<इतश्च>#   । । PS_३,४.१००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१००ः

ङितः इत्येव   ।
ङिल्लकारसम्बन्धिन इकारस्य नित्यं लोपो भवति   ।
अपचथ् ।
अपाक्षीथ् ।
परस्मैपदेषु इत्येव, अपचावहि, अपचामहि  । ।



<तस्-थस्-थ-मिपां तां-तं-त-अमः>#   । । PS_३,४.१०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१०१ः

ङितः इत्येव   ।
ङिल्लकार-सम्बन्धिनां चतुर्णां यथासङ्ख्यं ताम्-आदयः अदेशा भवन्ति   ।
अपचतां  ।
अपचतं  ।
अपचत   ।
अपचं  ।
अपाक्तां  ।
अपाक्तं  ।
अपाक्त   ।
अपाक्षं  । ।



<लिङः सीयुट्>#   । । PS_३,४.१०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१०२ः

लिङ्-आदेशानां सीयुड्-आगमो भवति   ।
टकारो देशविध्य्-अर्थः   ।
उकार उच्चारण-अर्थः   ।
पचेत, पचेयाताम्, पचेरन्  ।
पक्षीष्ट, पक्षीयास्ताम्, पक्षीरन् । ।



<यासुट्परस्मैपदेसु उदात्तो ङिच्च>#   । । PS_३,४.१०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१०३ः

लिङः इत्येव   ।
परसमैपद-विषयसय्लिङो यासुड्-आगमो भवति, स च+उदात्तो भवति ङिच्च   ।
सीयुटोऽपवादः   ।
आगम-अनुदात्तत्वे प्राप्ते, ङित्त्वं तु लिङ एव विधीयते, तत्र तत्कार्याणां सम्भवाद्, न आगमस्य   ।
कुर्यात्, कुर्याताम्, कुर्युः   ।
स्थनिवद्भावादेव लिङादेशस्य ङित्त्वे सिद्धे यासुटो ङिद्-वचनं ज्ञापन-अर्थम्, लकाराश्रयङित्त्वं आदेशानां न भवति इति   ।
अचिनवं  ।
अकरवं  । ।



[#३१४]

<किदाशिसि>#   । । PS_३,४.१०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१०४ः

आशिषि यो लिङ्, तस्य यासुडागमो भवति, स च+उदात्तः किद्वद्भवति   ।
प्रययस्य+एव+इदं कित्त्वम्, न आगमस्य, प्रयोजनाभावाथ् ।
ङित्त्वे प्राप्ते कित्त्वं विधीयते   ।
गुणवृद्धि-प्रतिषेधः तुल्यः, सम्प्रसारणम्, जागर्तेर्गुणे च विशेषः   ।
इष्यत्, इष्यास्ताम्, इस्यासुः   ।
जागर्यात्, जागर्यास्ताम्, जागर्यासुः   ।
आशिषि इति किं ? वच्याथ् ।
जागृयात् । ।



<झस्य रन्>#   । । PS_३,४.१०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१०५ः

लिङः इत्येव   ।
झस्य लिङ्-आदेशस्य रनित्ययं आदेशो भवति   ।
झोऽन्तापवादः   ।
पचेरन्  ।
यजेरन्  ।
कृषीरन् । ।



<इटोऽत्>#   । । PS_३,४.१०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१०६ः

लिङादेशस्य इअः अत इत्ययं आदेशो भवति   ।
पचेय   ।
यजेय   ।
कृषीय   ।
हृषीय   ।
तकारस्य इत्सञ्ज्ञा-प्रतिषेधः प्राप्नोति, न विभक्तौ तुस्माः (*१,३.४) इति ? न+एव अयं आदेश-अवयवस्तकारः, किं तर्हि, मुखसुख-अर्थ उच्चार्यते   ।
आगमस्य+इटो ग्रहणं न भवति, अर्थवद्-ग्रहणे नानार्थकस्य ग्रहणं इति  । ।



<सुट्तिथोः>#   । । PS_३,४.१०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१०७ः

लिङः इत्येव   ।
लिङ्स्-अम्भन्धिनोः तकार-थकारयोः सुड्-आगमो भवति   ।
तकर-थकारावागमिनौ, लिङ्तद्विशेषणं  ।
सीयुटस्तु लिङेवागमी   ।
तेन भिन्न-विषयत्वात्सुटा बाधनं न भवति   ।
तकारे इकर उच्चारण-अर्थः   ।
कृषीष्त   ।
कृषीयास्तां  ।
कृषीष्ठाः   ।
कृषीयास्थां  । ।



<झेर्जुसू>#   । । PS_३,४.१०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१०८ः

लिङः इत्येव   ।
लिङ्-आदेशस्य झेर्जुसादेशो भवति   ।
झोऽन्तापवादः   ।
पचेयुः   ।
यजेयुः  । ।



<सिज्-अभ्यस्त-विदिभ्यश्च>#   । । PS_३,४.१०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१०९ः

अलिङ्-अर्थः आरम्भः   ।
सिचः परस्य, अभ्यस्त-सञ्ज्ञकेभ्यो, वेत्तेश्च+उत्तरस्य झेर्जुस्, आदेशो भवति   ।
अभ्यस्तविदि-ग्रहणं असिज्-अर्थं  ।
ङित इति च अनुवर्तते   ।
सिचस्तावत्- अकार्षुः   ।
अहार्षुः   ।
अभस्तात्- अबिभयुः   ।
अजिह्रयुः   ।
अजागरुः   ।
विदेः - अविदुः  । ।



[#३१५]

<आतः>#   । । PS_३,४.११०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.११०ः

सिज्-ग्रहणं अनुवर्तते   ।
सिच आकारान्ताच्च परस्य झेः जुस्-आदेशो भवति   ।
कथं आभ्यामानन्तर्यं ? सिचो लुकि कृते प्रत्ययलक्षणेन सिचोऽनन्तरः, श्रुत्या चाकारान्तादिति   ।
अदुः   ।
अधुः   ।
अस्थुः   ।
तकारो मुख-सुख-अर्थः   ।
पूर्वेण+एव सिध्द्धे नियम-अर्थं वचनम्, आत एव सिज्लुगन्तात्, न अन्यस्मातिति   ।
अभूवन्  ।
प्रत्ययलक्षनेन जुस्प्राप्तः प्रतिषिध्यते, तुल्यजातीयापेक्षत्वान्नियमस्य   ।
श्रूयमाने हि सिचि भवत्येव, अकार्षुः, अहार्षुः  । ।



<लङः शाकटायनस्य+एव>#   । । PS_३,४.१११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.१११ः

आतः इत्येव   ।
आकारान्तादुत्तरस्य लङादेशस्य झेः जुसादेशो भवति शाकटायनस्य आचार्यस्य मतेन   ।
अयुः   ।
अवुः   ।
अन्येषां मते - अयान्  ।
ननु ङितः इत्यनुवर्तते   ।
अत्र लङेव अकारान्तादनन्तरो ङित्सम्भवति न अन्यः, तत्किं लङ्-ग्रहणेन ? एवं तर्थि लङेव यो लङ्विहितः तस्य यथा स्यात्, लङ्वद्-भावेन यस्तस्य मा भूत्, लोटो लङ्वत्(*३,४.८५) इति   ।
यान्तु   ।
वान्तु   ।
सिज-भ्यस्त-विदिभ्यश्च (*३,४.१०९) इत्ययं अपि झेर्जुस्लोटो न भवति   ।
बिभ्यतु   ।
जाग्रतु   ।
विदन्तु   ।
जुस्भावमात्रं हि मुख्येन लङा विशेष्यते   ।
एव-कार उत्तर-अर्थः  । ।



<द्विषश्च>#   । । PS_३,४.११२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.११२ः

लङः शाकटायनस्य इत्येव   ।
द्विषः परस्य लङ्-आदेशस्य झेर्जुसादेशो भवति, शाकटायनस्य आचार्यस्य मतेन   ।
अद्विषुः   ।
अन्येषां मते - अद्विषन् । ।



<तिङ्-शित्-सार्वधातुकम्>#   । । PS_३,४.११३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.११३ः

तिङः शितश्च प्रययाः सार्वधातुक-सञ्ज्ञा भवन्ति   ।
भवति   ।
नयति   ।
स्वपिति   ।
रोदिति   ।
पचमानः   ।
यजमानः   ।
सार्वधातुक-प्रदेशाः - सार्वधातुके यक्(*३,१.६७) इत्येवं आदयः  । ।



<आर्धधातुकं शेषः>#   । । PS_३,४.११४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.११४ः

तिङः शितश्च वर्जयित्वा अन्यः प्रत्ययः शेषो धातु-संशब्दनेन विहितः आर्धधातुक-सञ्ज्ञो भवति   ।
लविता   ।
लवितुं  ।
लवितव्यं  ।
धातोः (*३,१.९१) इत्येव   ।
वृक्षत्वं  ।
वृक्षता अस्ति   ।
लूभ्यां  ।
लूभिः   ।
जुगुप्सते  । ।



[#३१६]

<लिट्च>#   । । PS_३,४.११५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.११५ः

लिड्-आदेशः तिङार्धधातुक-सञ्ज्ञो भवति   ।
सार्वधातुक-सञ्ज्ञाया अपवादः   ।
पेचिथ   ।
शेकिथ   ।
जग्ले   ।
मम्ले   ।
ननु च एकसञ्ज्ञ-अधिकारादन्यत्र समावेशो भवति ? सत्यं एतथ् ।
इह तु एवकारोऽनुवर्तते, स नियमं करिस्यति  । ।



<लिङाशिषि>#   । । PS_३,४.११६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.११६ः

आशिषि विषये यो लिङ्स आर्धधातुक-सञ्ज्ञो भवति   ।
सार्वधातुक-सञ्ज्ञाया अपवादः   ।
समावेशश्च+एवकार-अनुवृत्तेर्न भवति   ।
लविषीष्ट   ।
पविषीष्ट   ।
आशिषि इति किं ? लुनीयाथ् ।
पुनीयात् । ।



<छन्दस्युभयथा>#   । । PS_३,४.११७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_३,४.११७ः

छन्दसि विषये उभयथा भवति, सार्वधातुकं आर्धधातुकं च   ।
किं लिङेव अनन्तरः सम्बध्यते ? न+एतदस्ति, सर्वं एव प्रकरणं अपेक्ष्यैतदुच्यते   ।
तिङ्-शिद्-आदि छन्दस्युभयथा भवति   ।
वर्धन्तु त्वा सुष्टुतयः   ।
आर्धधातुकत्वाण्णि-लोपः   ।
वर्धयन्तु इति प्राप्ते   ।
शेषं च सार्वधातुकं - स्वस्तये नावमिवारुहेम   ।
क्तिनः सार्वधातुकत्वादस्तेर्भूभावो न भवति   ।
लिट्सार्वधातुकं - ससृवांसो विशृण्विरे   ।
इम इन्द्राय सुन्विरे   ।
लिङुभयथा भवति   ।
उप स्थेयाम शरणा वृहन्ता   ।
सार्वधातुकत्वात्लिङः स-लोपः, आर्धधातुकत्वातेत्वं  ।
व्यत्ययो बहुलं (*३,१.८५) इत्यस्य+एव अयं प्रप्ञ्चः  । ।
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः  । ।

__