स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/केदारखण्डः/अध्यायः ११
॥महेश्वर उवाच॥	
प्रतिपक्षे चतुर्थ्यां तु पूजनीयो गणाधिपः॥	
स्नात्वा शुक्लतिलैः शुद्धैः शुक्लपक्षे सदा नृभिः॥ ११.१ ॥	
कृत्वा चावस्यकं सर्वं गणेशस्यार्चनक्रियाम्॥	
प्रयत्नेनैव कुर्वीत गंधमाल्याक्षतादिभिः॥ ११.२ ॥	
ध्यानमादौ प्रकर्तव्यं गणेशस्य यथाविधि॥	
आगमा बहवो जाता गणेशस्य यथा मम॥ ११.३ ॥	
बहुधोपासका यस्मात्तमः सत्त्वरजोन्विताः॥	
गणभेदेन तान्येव नामानि बहुधाऽभवत्॥ ११.४ ॥	
पंचवक्त्रो गणाध्यक्षो दशबाहुस्त्रिलोचनः॥	
कांतस्फटिकसंकाशो नीलकंठो गजाननः॥ ११.५ ॥	
मुखानि तस्य पंचैव कथयामि यतातथम्॥ ११.६ ॥	
मध्यमं तु मुखं गौरं चतुर्दन्तं त्रिलोचनम्॥	
शुंडादंडमनोज्ञं च पुष्करे मोदकान्वितम्॥ ११.७ ॥	
तथान्यत्पीतवर्णं च नीलं च शुभलक्षणम्॥	
पिंगलं च तथा शुभ्रं गणेशस्य शुभाननम्॥ ११.८ ॥	
तथा दशभुजेष्वेव ह्यायुधानि ब्रवीमि वः॥	
पाशं पस्शुपद्मे च अंकुशं दंतमेव च॥ ११.९ ॥	
अक्षमालां लांगलं च मुसलं वरदं तथा॥	
पूर्णं च मोदकैः पात्रं पाणिना च विचिंतयेत्॥ ११.१० ॥	
लंबोदर विरूपाक्षं निवीतं मेखलान्वितम्॥	
योगासने चोपविष्टं चंद्रलेखां कशेखरम्॥ ११.११ ॥	
ध्यानं च सात्त्विकं ज्ञेयं राजसं हि नृणामिव॥	
शुद्धचामीकराभासं गजाननमलौकिकम्॥ ११.१२ ॥	
चतुर्भुजं त्रिनयनमेकदंतं महोदरम्॥	
पाशांकुशधरं देवं दंतमोदकपात्रकम्॥ ११.१३ ॥	
नीलं च तामसं ध्यानमेवं त्रिविधमुच्यते॥	
ततः पूजा प्रकर्तव्या भवद्भिः शीघ्रमेव च॥ ११.१४ ॥	
एकविंशतिदूर्वाभिर्द्वाभ्यां नाम्ना पृथक्पृथक्॥	
सर्वनामभिरेकैव दीयते गणनायके॥ ११.१५ ॥	
तथैव नामभिर्देया एकविंशतिमोदकाः॥	
दशनामान्यहं वक्ष्ये पूजनार्थं पृथक्पृथक्॥ ११.१६ ॥	
गणाधिप नमस्तेस्तु उमापुत्राघनाशन॥	
विनायकेशपुत्रोति सर्वसिद्धिप्रदायक॥ ११.१७ ॥	
एकदंतेभवक्त्रेति तथा मूषकवाहन॥	
कुमारगुरवे तुभ्यं पूजनीयः प्रयत्नतः॥ ११.१८ ॥	
एवमुक्त्वा सुरान्सद्यः परिष्वज्य च सादरम्॥	
विष्णुं गुहाशयं सद्यो ब्रह्माणं च सदाशिवः॥ ११.१९ ॥	
तिरोधान गतः सद्यः शंभुः परमशोभनः॥	
प्रणम्य शंभुं ते सर्वे गणाध्यक्षार्च्चने रताः॥ ११.२० ॥	
ततः संपूज्य विधिवद्गणाध्यक्षार्च्चने रताः॥	
उपचारैरनेकैश्च दूर्वाभिश्च पृथक्पृथक्॥ ११.२१ ॥	
संतुष्टो हि गणाध्यक्षो देवानां वरदोऽभवत्॥	
प्रदक्षिणं नमस्कृत्य तैः सर्वैरभितोषितः॥ ११.२२ ॥	
तमोगुणान्विताः सर्वे ह्यसुरा नाभ्यपूजयन्॥	
उपहासपरास्ते वै देवान्प्रत्यसुरोत्तमाः॥ ११.२३ ॥	
पूजयित्वा शांकरिं ते पुनः क्षीरार्णवं ययुः॥	
ब्रह्मा विष्णुश्च ऋषयो देवदैत्याः सुरोत्तमाः॥ ११.२४ ॥	
मंथानं मंदरं कृत्वा रज्जुं कृत्वाथ वासुकिम्॥	
ममंथुश्च तदा देवा विष्णुं कृत्वाथ सन्निधौ॥ ११.२५ ॥	
मथ्यमाने तदाब्धौ च निर्गतश्चंद्र अग्रतः॥	
पीयूषपूर्णः सर्वेषां देवानां कार्यसिद्धये॥ ११.२६ ॥	॥ शौनक उवाच॥	
अर्णवे किं पुरा चंद्रो निक्षिप्तः केन सुव्रत॥	
गजादिकानि रत्नानि कथितानि त्वया पुरा॥ ११.२७ ॥	
एतत्सर्वं समासेन आदौ कथय मे प्रभो॥	
ज्ञात्वा सर्वे वयं सूत पश्चादावर्णयामहे॥ ११.२८ ॥	
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सूतो वाक्यमुपाददे॥ ११.२९ ॥	
चंद्र आपोमयो विप्रा अत्रिपुत्रो गुणान्वितः॥	
उत्पन्नो ह्यनसूयायां ब्रह्मणोंऽशात्समुद्भवः॥	
रुद्रस्यांशाद्धि दुर्वासा विष्णोरंशात्तु दत्तकः॥ ११.३० ॥	
क्षीराब्धिं मथ्यमानं तु दृष्ट्वा चंद्रो मुदान्वितः॥	
क्षीराब्धिरपि चंद्रं च दृष्ट्वा सोऽप्युत्सुकोऽभवत्॥ ११.३१ ॥	
प्रविष्टश्चोभयप्रीत्या श्रृण्वतां भो द्विजोत्तमाः॥	
चंद्रो ह्यमृत पूर्णोभूदग्रतो देवसन्निधौ॥ ११.३२ ॥	
दृष्ट्वा च कांतिं त्वरितोऽथ चंद्रो नीराजितो देवगणैस्तदानीम्॥	
वादित्रगोषैस्तुमुलैरनेकैर्मृदंगशंखैः पटहैरनेकैः॥ ११.३३ ॥	
नमश्चक्रुश्च ते सर्वे ससुरासुरदानवाः॥	
तदा गर्गं पृच्छमाना बलं चंद्रस्य तत्त्वतः॥ ११.३४ ॥	
गर्गेणोक्तास्तदा सर्वेषां बलमद्य वै॥	
केंद्रस्थानगताः सर्वे भवतामुत्तमा ग्रहाः॥ ११.३५ ॥	
चंद्रं मुरुः समायातो बुधश्चैव समागतः॥	
आदित्यश्च तथा शुक्रः शनिरंगारको महान्॥ ११.३६ ॥	
तस्माच्चंद्रबलं श्रेष्ठं भवतां कार्यसिद्धये॥	
गोमंतसंज्ञकोनाम मुहूर्तोऽयं जयप्रदः॥ ११.३७ ॥	
एवमाश्वासिता देवा गर्गेणैव महात्मना॥	
ममंथुरब्धिं त्वरिता गर्जमाना महाबलाः॥ ११.३८ ॥	
द्विगुणं बलमापन्ना महात्मानो दृढव्रताः॥	
महेशं स्मरमाणास्ते गणेशं च पुनः पुनः॥ ११.३९ ॥	
निर्मथ्यमानादुदधेर्गर्जमानाच्च सर्वशः॥	
निर्गता सुरभिः साक्षाद्देवानां कार्यसिद्धये॥ ११.४० ॥	
तुष्टा कपिलवर्णां सा ऊधोभारेण भूयसा॥	
तरंगोपरि गच्छंती शनकैः शनकैस्ततः॥ ११.४१ ॥	
कामधेनुं समायांतीं दृष्ट्वा सर्वे सुरासुराः॥	
पुष्पवर्षेण महता ववर्षुरमितप्रभाम्॥ ११.४२ ॥	
तदा तूर्याण्यनेकानि नेदुर्वाद्यान्यनेकशः॥	
आनीता जलमध्याच्च संवृता गोशतैरपि॥ ११.४३ ॥	
तासु नीलाश्च कृष्णश्च कपिलाश्च कपिंजलाः॥	
बभ्रवः श्यामका रक्ता जंबूवर्णाश्च पिंगलाः॥	
आभिर्युक्ता तदा गोभिः सुरभिः प्रत्यदृश्यत॥ ११.४४ ॥	
असुरासुरसंवीतां कामधेनुं ययाचिरे॥	
ऋषयो हर्षसंयुक्ता देवान्दैत्यांश्च तत्क्षणात्॥ ११.४५ ॥	
सर्वेभ्यश्चैव विप्रेभ्यो नानागोत्रेभ्य एव च॥	
सुरभीसहिता गावो दातव्या नात्र संशयः॥ ११.४६ ॥	
तैर्याचितास्तेऽत्र सुरासुराश्च ददुश्च ता गाः शिवतोषणाय॥	
तैः स्वीकृतास्ता ऋषिभिः सुमंगलैर्महात्मभिः पुण्यतमैः सुरभ्यः॥ ११.४७ ॥	
पुण्याहं मुनिभिः सर्वैः कारितास्ते तदा सुराः॥	
देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमसुराणां क्षयाय च॥ ११.४८ ॥	
पुनः सर्वे सुसंरब्धा ममंथुः क्षीरसागरम्॥	
मथ्यमानात्तदा तस्मादुदधेश्च तथाऽभवत्॥ ११.४९ ॥	
कल्पवृक्षः पारिजातश्चूतः संतानकस्तथा॥	
तान्द्रुमानेकतः कृत्वा गन्धर्वनगरोपमान्॥	
ममंथुरुग्रं त्वरिताः पुनः क्षीरार्णवं बुधा॥ ११.५० ॥	
निर्मथ्यमानादुदधेरभवत्सूर्यवर्चसम्॥	
रत्नानामुत्तमं रत्नं कौस्तुभाख्यं महाप्रभम्॥ ११.५१ ॥	
स्वकीयेन प्रकाशेन भासयंतं जगत्त्रयम्॥	
चिंतामणिं पुरस्कृत्य कौस्तुभं ददृशुर्हि ते॥ ११.५२ ॥	
सर्वे सुरा ददुस्तं वै कौस्तुभं विष्णवे तदा॥	
चिंतामणि ततः कृत्वा मध्ये चैव सुरासुराः॥	
ममंथुः पुनरेवाब्धिं गर्जंतस्ते बलोत्कटाः॥ ११.५३ ॥	
मथ्यमानात्ततस्तस्मादुच्चैःश्रवाः समद्भुतम्॥	
बभूव अश्वो रत्नानां पुनश्चैरावतो गजः॥ ११.५४ ॥	
तथैव गजरत्नं च चतुःषष्ट्या समन्वितम्॥	
गजानां पांडुराणां च चतुर्द्दन्तं मदान्वितम्॥ ११.५५ ॥	
तान्सर्वान्मध्यतः कृत्वा पुनश्चैव ममंथिरे॥	
निर्मथ्यमानादुदधेर्निर्गतानि बहून्यथ॥ ११.५६ ॥	
मदिरा विजया भृंगी तथा लशुनगृंजनाः॥	
अतीव उन्मादकरो धत्तूरः पुष्करस्तथा॥ ११.५७ ॥	
स्थापिता नैकपद्येन तीरे नदनदीपतेः॥	
पुनश्च ते तत्र महासुरेन्द्रा ममंथुरब्धिं सुरसत्तमैः सह॥ ११.५८ ॥	
निर्मथ्यमानादुदधेस्तदासीत्सा दिव्य लक्ष्मीर्भुवनैकनाथा॥	
आन्वीक्षिकीं ब्रह्मविदो वदंति तथआ चान्ये मूलविद्यां गृणंति॥ ११.५९ ॥	
ब्रह्मविद्यां केचिदाहुः समर्थाः केचित्सिद्धिमृद्धिमाज्ञा मथाशाम्॥	
यां वैष्णवीं योगिनः केचिदाहुस्तथा च मायां मायिनो नित्ययुक्ताः॥ ११.६० ॥	
वदंति सर्वे केनसिद्धांतयुक्तां यां योगमायां ज्ञानशक्त्यान्विता ये॥ ११.६१ ॥	
ददृशुस्तां महालक्ष्मीमायांती शनकैस्तदा॥	
गौरां च युवतीं स्निग्धां पद्मकिंजल्कभूषणाम्॥ ११.६२ ॥	
सुस्मितां सुद्विजां श्यामां नवयौवनभूषणाम्॥	
विचित्रवस्त्राभरणरत्नानेकोद्यतप्रभाम्॥ ११.६३ ॥	
बिंबोष्ठीं सुनसां तन्वीं सुग्रीवां चारुलोचनाम्॥	
सुमध्यां चारुजघनां बृहत्कटितटां तथा॥ ११.६४ ॥	
नानारत्नप्रदीपैश्च नीराजितमुखांबुजाम्॥	
चारुप्रसन्नवदनां हारनूपूरशोभिताम्॥ ११.६५ ॥	
मूर्द्धनि ध्रियमाणेन च्छत्रेणापि विराजिताम्॥	
चामरैर्वीज्यमानां तां गंगाकल्लोललोहितैः॥ ११.६६ ॥	
पांडुरं गजमारूढां स्तूयमानां महर्षिभिः॥	
सुरद्रुमपुष्पमालां बिभ्रतीं मल्लिकायुताम्॥ ११.६७ ॥	
कराग्रे ध्रियमाणां तां दृष्ट्वा देवाः समुत्सुकाः॥	
आलोकनपरा यावत्तावत्तान्ददृशे ह्यसौ॥ ११.६८ ॥	
देवांश्च दानवांश्चैव सिद्धचारणपन्नगान्॥	
यथा माता स्वपुत्रांश्च महालक्ष्मीस्तथा सती॥ ११.६९ ॥	
आलोकितास्तथा देवास्तया लक्ष्म्या श्रियान्विताः॥	
सञ्जातास्तत्क्षणादेव राज्य लक्षणलक्षिताः॥	
दैत्यास्ते निःश्रिका जाता ये श्रियाऽनवलोकिताः॥ ११.७० ॥	
निरीक्ष्यमाणा च तदा मुकुन्दं तमालनीलं सुकपोलनासम्॥	
विभ्राजमानं वपुषा परेण श्रीवत्सलक्ष्मं सदयावलोकम्॥ ११.७१ ॥	
दृष्ट्वा तदैव सहसा वनमालयान्विता लक्ष्मीर्गजादवततार सुविस्मयंती॥	
कंठे ससर्ज पुरुषस्य परस्य विष्णोर्मालां श्रिया विरचितां भ्रमरैरुपेताम्॥ ११.७२ ॥	
वामांगमाश्रित्य तदा महात्मनः सोपाविशत्तत्र समीक्ष्य ता उभौ॥	
सुराः सदैत्या मुदमापुरद्भुतां सिद्धाप्सरः किंनरचारणाश्च॥ ११.७३ ॥	
सर्वेषामेव लोकानामैकपद्येन सर्वशः॥	
हर्षो महानभूत्तत्र लक्ष्मीनारायणागमे॥ ११.७४ ॥	
लक्ष्म्या वृतो महाविष्णुर्लक्ष्मीस्तेनैव संवृता॥	
एवं परस्परं प्रीत्या ह्यवलोकनतत्परौ॥ ११.७५ ॥	
शंखाश्च पटहाश्चैव मृदंगानकगोमुखाः॥	
भेर्यश्च झर्झरीणां च स शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥ ११.७६ ॥	
बभूव गायकानां च गायनं सुमहत्तदा॥	
ततानि विततान्येन घानानि सुषिराणि च॥ ११.७७ ॥	
एवं वाद्यप्रभेदैश्च विष्णुं सर्वात्मना हरिम्॥	
अतोषयन्सुगीतज्ञा गंधर्वाप्सरसां गणाः॥ ११.७८ ॥	
तथा जगुर्नारदतुंबुरादयो गंधर्वयक्षाः सुरसिद्ध संघाः॥	
संसेवमानाः परमात्मरूपं नारायणं देवमगाधबोधम्॥ ११.७९ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखण्डे समुद्रमन्थनाख्याने लक्ष्मीप्रादुर्भाववर्णनंनामैकादशोऽध्यायः॥ ११ ॥	

केदारखण्डः