महाभारतम्/आदिपर्व/००१
आदौ मङ्गलाचरणं।। 1 ।।
नैमिशारण्ये दीर्घसत्रे शौनकादीन्प्रति सौतेरागमनम्।। 2 ।।
तत्र शौनकादिभिः सौतिं प्रति भारतकथनचोदना।। 3 ।।
सौतिना श्रीमन्नारायणनमस्कारपूर्वकं व्यासस्य भारतनिर्माणकथनम्।। 4 ।।
पर्वानुक्रमणिका।। 5 ।।

1-1-1	श्रीलक्ष्मीनृसिंहाय नमः।। श्रीहयग्रीवाय नमः।। श्रीवेदव्यासाय नमः।। इह खलु भगवान्पाराशर्यः परमकारुणिको म्दमतीननुग्रहीतुं चतुर्दशविद्यास्थानान्येकत्र दिदर्शयिषुर्महाभारताख्यमितिहासं प्रणेष्यन्प्रारिप्सितस्य निष्प्रत्यूहारिपूरणाय प्रचयगमनाय च मङ्गलं रचयन् शिष्यशिक्षायै लोकरूपेम निबघ्नन्नर्यात्तत्र प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्गमभिधेयादि दर्शयति।। नारायणमिति।। नरोत्तमं पुरुषोत्तमं नारायणं नरं देवी सरस्वतीं (व्यासं) चैव नमस्कृत्य जयं भारताख्यमितिहासं उदीरयेत्।।
1-1-2	लक्षालङ्कारव्याख्यानरीत्यायमाद्यः श्लोकः।। 
1-1-3	कतिपयकोशरीत्यायस्पद्यः।। 3 ।।
1-1-5	रोमहर्षणपुत्रः रोमाणि हर्षयाञ्चके श्रोतॄणा यः स्वभाषितैः। कर्मणा प्रथितस्तेन रोमहर्षणसंज्ञया। इति कौर्मे निरुक्तार्थनाम्नः पुत्रः। अग्रश्रवाः उग्रस्य नृसिंहस्य श्रवः श्रवणं यस्य सः। पौराणिकः पुराणे कृतश्रमः। नैमिशारण्ये वायवीये। एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते। यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसः शुभः। इत्युक्त्वा सूर्यसंकाशं चक्रं सृष्ट्वा मनोमयम्। प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः। तेपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम्. प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिर्व्यशीर्यत। तद्वनं तेन विख्यातं नैमिशं मुनिपूजितम्। इति उक्तरूपे। नैमिषेति पाठे तु वाराहे। एवं कृत्वा ततो देवो मुनि गौरमुखं तदा। उवाच निमिषेणेदं निहतं दानवं बलं। अरण्येऽस्मिंस्ततस्त्वेतन्नैमिषारण्यसंज्ञितं। इति निर्वचनं द्रष्टव्यं। शुनकस्य मुनेरपत्यं शौनकः। कुलपतेः। एको दशसहस्राणि योऽन्नदानादिना भरेत्। स वै कुलपतिः इत्युक्तलक्षणस्य। सत्रे ये यजमानास्तएव ऋत्विजो यस्मिन्बहुकर्तृके क्रतौ स सत्रसंज्ञ तस्मिन्।। 5 ।।
1-1-7	नैमिशारण्यवासिनः तान्सर्वानृषीनुवाचेत्यन्वयः।। 7 ।।
1-1-8	अहं तपोधनाः सिकीः सर्वाः कथा वेद जानामि।। 8 ।।
1-1-11	निर्दिष्टं इहोपविश्यतामिति दर्शितम्।। 11 ।।
1-1-12	प्रस्तावयन् उपोद्धातयन्।। 12 ।।
1-1-13	विहृतः नीतः।। 13 ।।
1-1-14	तेषां मुनीनां चादन्येषां राजादीनां च यानि चरितानि तेषामाश्रयभूतम्। भावितात्मनां शोधितचित्तानाम्।। 14 ।।
1-1-18	समन्तपञ्चकं समन्तात् पञ्चकं परशुरामकृतहृदपञ्चकं यस्मिंस्तत्। स्यमन्तपञ्चकमित्यपि पाठो दृश्यते।। 18 ।।
1-1-21	ब्रवीमि किमहं द्विजाः अहं च पुराणादिष्वन्यतमं किं ब्रवीमि तदाज्ञापयतेति शेषः।। 21 ।।
1-1-25	संस्कारोपगतां पदादिव्युत्पत्तिमतीम्। ब्राह्मो वाचं। ब्राह्मी तु भारती भाषेत्यमरः।। 25 ।।
1-1-28	मङ्गलाचरणपूर्वकं मुनिभिः प्रार्थितमर्थं वक्तुं प्रतिजानीते आद्यमित्यदिचतुर्भिः। हरिं नमस्कृत्य महर्षेर्मतं प्रवक्ष्यामीत्यन्वयः। पुरुहूतं पुरुभिर्बहुभिर्होतृभिः हूतं आहूतं। पुरुभिः सामगैः स्तुतं। ऋतं सत्यं। एकश्चासावक्षरश्च तं। एकं अद्वितीयं समाधिकरहितमिति वा। अक्षरं नाशरहितं। व्यख्यव्यक्तं रामकृष्णादिरूपेण दृश्यं। ज्ञानानन्दादिरूपेण मन्देरदृश्यं।। 28 ।।
1-1-30	मङ्गल्यं मङ्गलप्रदं।। 30 ।।
1-1-36	ज्ञानं ज्ञानसाधनं इदं भारत त्रिषु लोकेषु प्रतिष्ठितम्।। 36 ।।	
1-1-37	समयैः संकेतैः। छन्दोवृत्तैः त्रिष्टुबादिछन्दोन्तीतैरिन्द्रवज्रादिभिर्वृत्तैः।। 37 ।।
1-1-45	यस्मिन् ब्रह्माण्डे।। 45 ।।
1-1-52	प्रतिकल्पं सृष्टेः समाननामरूपत्वमाह यथेति।। 52 ।।
1-1-53	कल्पानामानन्त्यमाह एवमिति।। 53 ।।
1-1-54	एवं जडसृष्टिमुक्त्वा चेतनसृष्टिमाह त्रयन्निंशदिति।। 54 ।।
1-1-61	भूतस्थानानि नृणां वासस्थानानि नगरादीनि।। 61 ।।
1-1-64	इह सर्वमनुकान्तं अनुकमेण उक्तं।। 64 ।।
1-1-65	समासः सङ्क्षेपः। व्यासो विस्तारः।। 65 ।।
1-1-66	भारतारम्भे मतभेदमाह मन्वादीति। मन्वादि मनुर्मन्त्रः नारायणं नमस्कृत्येति। ॐ नमो भगवते वासुदेवायेति वा तदादि। प्रस्तीकं आस्तीकचरितं तदादि। उपरिचरो वसुः तच्चरितादि वा।। 66 ।।
1-1-67	बह्वर्थत्वाद्विविधं संहिताज्ञानं दीपयन्ति प्रकाशयन्ति।। 67 ।।
1-1-69	महुः सत्यवत्याः। गाङ्गेयस्य भीष्मस्य।। 69 ।।
1-1-70	क्षत्र भार्यासु अम्बिकादिषु।। 70 ।।
1-1-71	परमां गतिं मृत्युं।। 71 ।।
1-1-73	शशासं त्वममन् भारतं श्रावयेत्याज्ञापितवान्।। 73 ।।
1-1-84	वसोः अपत्यं स्त्री वास्त्री तस्याः अपत्यं वासवेयो व्यासः।। 84 ।।
1-1-85	कृष्णो व्यासः।। 85 ।।
1-1-98	विशेषणे अतिशायने।। 98 ।।
1-1-104	विटङ्काः पक्ष्युपवेशनस्थानानि।। 104 ।।
1-1-105	सारो मज्जा।। 105 ।।
1-1-106	विश्रामः छाया।। 106 ।।
1-1-108	आश्रमस्थानसंश्रयः आश्रमवासिकस्यण्डिलः। मौसलश्रुतिसंक्षेपः मौसलादिग्रन्थः श्रुतिस्थानीयदीर्घशाखान्तः।। 108 ।।
1-1-112	यतः यत्र देशे।। 112 ।।
1-1-115	अबुद्ध्वा अर्थमिति शेषः। ओमित्यङ्गीकारे।। 115 ।।
1-1-116	अन्थग्रन्थिं ग्रन्थे दुर्भेद्यस्थानं।। 116 ।।
1-1-131	कृच्छ्रां आपदं व्यवायकाले मरिष्यसीत्येवं शापरूपां। तत्र आपदि एवं सत्यामपि पार्थानां पाण्डवानां जन्मप्रभृति आचारविधिक्रमः अभूदिति शेषः।। 131 ।।
1-1-132	आचारविधिक्रममेवाह। मात्रोरिति। मात्रोः कुन्तीमाद्योः। धर्मोपनिषदं प्रति आपदि अपत्यार्थे विशिष्टः पुमान्प्रार्थनीय इत्येवरूपं धर्मरहस्यं प्रति। अभ्युपपत्तिः अङ्गीकारः।। 132 ।।
1-1-137	धार्तराष्ट्रान्धृतराष्ट्रसंबन्धिगृहान्।। 137 ।।
1-1-142	अन्तर्हितानां भूतानां निःस्वनः पाण्डुपुत्रा एवैते इत्येवंरूपा अशरीरवाक्।। 142 ।।
1-1-148	भर्तारं स्वयमेव वृणुत इति भर्तृस्वयंवरां।। 148 ।।
1-1-150	राज्ञो युधिष्ठिरस्य।। 150 ।।
1-1-157	अनभिजातवत् ग्रामीणवत्।। 157 ।।
1-1-160	धृतराष्ट्रो यद्विवादानन्वमोदत यच्चानयानुपैक्षत तस्माद्वासुदेवस्य कोपः समभवत्।। 160 ।।
1-1-161	दहन् अदहत्।। 161 ।।
1-1-173	प्रवृष्टं वर्षणे प्रवृत्तं।। 173 ।।
1-1-181	चेष्टाः बाहुवीक्षणाद्याः।। 181 ।।
1-1-182	स्नातकानां समापितविद्याव्रतानां ब्राह्मणानां।। 182 ।।
1-1-185	शंसितं प्रशस्यं।। 185 ।।
1-1-197	इमां गां पृथिवीं यस्य वासुदेवस्य एकं विक्रमं पदमात्रमाहुः।। 197 ।।
1-1-198	यौ नरनारायणौ ब्रह्मलोके अहं द्रष्टा अद्राक्षं तौ कृष्णार्जुनौ अर्जुनकृष्णौ इति वदतो नारदस्य नारदात्।। 198 ।।
1-1-200	बहुधा विश्वरूपत्वेन।। 200 ।।
1-1-202 तेषां पाण्डवानां।। 202 ।।
1-1-209	सोमकानेव अल्पशेषान्कृत्वा।। 209 ।।
1-1-210	चोदितमर्जुनं च। गां भित्त्वाम्बो वारुणेनाददाने इति पाठान्तरं।। 210 ।।
1-1-223	व्यंसितां व्यर्थीकृतां।। 223 ।।
1-1-237 क्रुद्धेनैषीकं चावधीद्यन्न गर्भं इति पाठान्तरम्।।
1-1-280	पूयन्ते नश्यन्ति।। 280 ।।
1-1-294	कार्ष्णं कृष्णेन व्यासेन प्रोक्तं।। 294 ।।
1-1-301	ननु वेदेभ्यः कथमिदमधिकं अत्र युद्धप्रधानानां कर्मणां बन्धनहेतूनां कथनादुपनिषदि तावन्मोक्षसाधनानां धर्माणां ब्रह्मणश्च प्रतिपादनादिति चेत्तत्राह। तप इति। तपः कृच्छ्रचान्द्रायणादि नकल्कः पापनाशकं। स्वाभाविकः स्वस्ववर्णाश्रमादिपुरस्कारेण विहितः। वेदविधिः वेदोक्तो विधिः सन्ध्योपासनादिः। प्रसह्य प्रकर्षेण सोढ्वा क्षुधादिदुःखमपि सोढ्वा। वित्तस्य आहरणं शिलोञ्छादिना अर्जनं। तान्येव तपआदीन्येव भावेन फलानुसन्धानेन उपहतानि प्रतिषिद्धानि। कल्कः पापहेतुः। तथाचात्रापि मोक्षधर्मादिषु तत्रतत्र निष्कामकर्मणां प्रतिपादनं ब्रह्मनिरूपणं चास्त्येव। अतो वेदादप्युत्तमं भारतं।। 301 ।।
		इति टिप्पणे प्रथमोऽध्यायः।। 1 ।।

आदिपर्व