स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/केदारखण्डः/अध्यायः ०४
॥लोमश उवाच॥ 	
विष्णुनोक्तं वचः श्रुत्वा दक्षो वचनमब्रवीत्॥	
वेदानामप्रमाणं च कृतं ते मधुसूदन॥ ४.१ ॥	
वैदिकं कर्म चोत्सृज्य कथं सेश्वरतां व्रजेत्॥	
तदुच्यतां महाविष्णो येन धर्मः प्रतिष्ठितः॥ ४.२ ॥	
दक्षेणोक्तो महाविष्णुरुवाच परिसांत्वयन्॥	
त्रैगण्यविषया वेदाः संभवंति न चान्यथा॥ ४.३ ॥	
वेदोदितानि कर्माणि ईश्वरेण विना कथम्॥	
सफलानि भविष्यंति विफलान्येव तानि च॥ ४.४ ॥	
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ईश्वरं शरणं व्रऐजा॥	
एवं ब्रुवति गोविन्द आगतः सैन्यसागरः॥	
वीरभद्रेण सदृशो ददृशुस्तं तदा सुराः॥ ४.५ ॥	
इंद्रोपि प्रहसन्विष्णुमात्मवादरतं तदा॥	
वज्रपाणिः सुरैः सार्द्धं योद्धुकामोऽभवत्तदा॥ ४.६ ॥	
भृगुणाचारितः शीघ्रमुच्चाटनपरेण हि॥	
तदा गणाः सुरैः सार्धं युयुधुस्ते गणान्विताः॥ ४.७ ॥	
शरतोमरनागचैर्जघ्नुस्ते च परस्परम्॥	
नेदुःशंखाश्च बहुशस्तस्मिन्रणमहोत्सवे॥ ४.८ ॥	
तथा दुन्दुभयो नेदुः पटहा डिंडिमादयः॥	
तेन शब्देन महताश्लाघ्यमानास्तदा सुराः॥	
लोकपालैश्च सहिता जघ्नुस्ताञ्छिवकिंकरान्॥ ४.९ ॥	
खड्गैश्चापि हताः केचिद्गदाभिश्च विपोथिताः॥	
देवैः पराजिताः सर्वे गणाः शतसहस्रशः॥ ४.१० ॥	
इंद्राद्यौर्लोकपालैश्च गणास्ते च पराङ्गमुखाः॥	
कृताश्च तत्क्षणादेव भृगोर्मंत्रबलेन हि॥ ४.११ ॥	
उच्चाटनं कृतं तेषां भृगुणा यज्विना तदा॥	
यजनार्थं च देवानां तुष्ट्यर्थं दीक्षितस्य च॥ ४.१२ ॥	
तेनैव देवा जयिनो जातास्तत्क्षणमेव हि॥	
स्वानां पराजयं दृष्ट्वा वीरभद्रो रुपान्वितः॥ ४.१३ ॥	
भूतान्प्रेतान्पिशाचांश्च कृत्वा तानेव पृष्ठतः॥	
वृषभस्थान्पुरस्कृत्य स्वयं चैव महाबलः॥	
तीक्ष्णं त्रिशूलमादाय पातयामास तान्रणे॥ ४.१४ ॥	
देवान्यक्षान्पिशाचांश्च गुह्यकान्राक्षसां स्तथा॥	
शूलघातैश्च ते सर्वे गणा देवान्प्रजघ्निरे॥ ४.१५ ॥	
केचिद्द्विधाकृताः खङ्गैर्मुद्गरैश्चापि पोथिताः॥	
परश्वधैः खंडशश्च कृताः केचिद्रणाजिरे॥ ४.१६ ॥	
शूलैर्भिन्नाश्च शतशः केचिच्च शकलीकृताः॥	
एवं पराजिताः सर्वे पलायनपरायणाः॥ ४.१७ ॥	
परस्परं परिष्वज्य गतास्तेपि त्रिविष्टपम्॥	
केवलं लोकपालाश्च इंद्राद्यास्तस्थुरुत्सुकाः॥	
बृहस्पतिं पृच्छमानाः कुतोस्माकं जयो भवेत्॥ ४.१८ ॥	
बृहस्पतिरुवाचेदं सुरेंद्रं त्वरितस्तदा॥	॥बृहस्पतिरुवाच॥	
यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तत्सत्यं जातमद्य वै॥ ४.१९ ॥	
अस्ति चेदीश्वरः कश्चित्फलरूप्यस्य कर्म्मणः॥	
कर्तारं भजते सोपि न ह्यकर्तुः प्रभुर्हिसः॥ ४.२० ॥	
न मंत्रौषधयः सर्वे नाभिचारा न लौकिकाः॥	
न कर्माणि न वेदाश्च न मीमांसाद्वयं तथा॥ ४.२१ ॥	
ज्ञातुमीशाः संभवंति भक्त्याज्ञेयस्त्वनन्यया॥	
शांत्या च परया तृष्ट्या ज्ञातव्यो हि सदाशिवः॥ ४.२२ ॥	
तेन सर्वं संभवंति सुखदुःझखात्मकं जगत्॥	
परंतु संवदिष्यामि कार्याकार्यविवक्षया॥ ४.२३ ॥	
त्वमिंद्र बालिशो भूत्वा लोकपालैः सहाद्य वै॥	
आगतो बालिशो भूत्वा इदानीं किं करिष्यसि॥ ४.२४ ॥	
एते रुद्रसहायाश्च गणाः परमशोभनाः॥	
कुपिताश्च महाभागा न तु शेषं प्रकुर्वते॥ ४.२५ ॥	
एवं बृहस्पतेर्वाक्यं श्रुत्वा तेऽपि दिवौकसः॥	
चिंतामापेदिरे सर्वे लोकपाला महेश्वराः॥ ४.२६ ॥	
ततोऽब्रवीद्वीरभद्रो गणैः परिवृतो भृशम्॥	
सर्वे यूयं बालिशत्वादवदानार्थमागताः॥ ४.२७ ॥	
अवदानानि दास्यामि तृप्त्यर्थं भवतां त्वरन्॥	
एवमुक्त्वा शितैर्बाणैर्जघानाथ रुषान्वितः॥ ४.२८ ॥	
तैर्बाणैर्निहताः सर्वे जग्मुस्ते च दिशो दश॥ ४.२९ ॥	
गतेषु लोकपालेषु विद्रुतेषु सुरेषु च॥	
यज्ञवाटे समायातो वीरभद्रो गणान्वतः॥ ४.३० ॥	
तदा त ऋषयः सर्वे सर्वमेवेश्वरेश्वरम्॥	
विज्ञप्तुकामाः सहसा ऊचुरेवं जनार्दनम्॥ ४.३१ ॥	
रक्ष यज्ञं हि दक्षस्य यज्ञोसि त्वं न संशयः॥	
एतच्छ्रुत्वा तु वचनमृषीणां वै जनार्दनः॥ ४.३२ ॥	
योद्धुकामः स्थितो युद्धे विष्णुरध्यात्मदीपकः॥	
वीरभद्रो महाबाहुः केशवं वाक्यमब्रवीत्॥ ४.३३ ॥	
अत्र त्वयागतं कस्माद्विष्णो वेत्त्रा महाबलम्॥	
दक्षस्य पक्षमाश्रित्य कथं जेष्यसि तद्वद॥ ४.३४ ॥	
दाक्षायण्या कृतं यच्च न दृष्टं किं त्वयानघ॥	
त्वं चापि यज्ञे दक्षस्य अवदानार्थमागतः॥	
अवदानं प्रयच्छामि तव चापि महाभूज॥ ४.३५ ॥	
एवमुक्त्वा प्रणम्यादौ विष्णुं सदृशरूपिणम्॥	
वीरभद्रोऽग्रतो भूत्वा विष्णुं वाक्यमथाब्रवीत्॥ ४.३६ ॥	
यथा शंभुस्तथा त्वं हि मम नास्त्यत्र संशयः॥	
तथापि त्वं महाबाहो योद्धुकामोऽग्रतः स्तितः॥	
नेष्याम्यपुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेस्त्वमात्मना॥ ४.३७ ॥	
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वीरभद्रस्य धीमतः॥	
उवाच प्रहसन्देवो विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः॥ ४.३८ ॥	
'''॥विष्णुरुवाच॥	
रुद्रतेजःप्रसूतोसि पवित्रोऽसि महामते॥	
अनेन प्रार्थितः पूर्वं यज्ञार्थं च पुनः पुनः॥ ४.३९ ॥	
अहं भक्तपराधीनस्तथा सोऽपि महेश्वरः॥	
तेनैव कारणेनात्र दक्षस्य यजनं प्रति॥ ४.४० ॥	
आगतोऽहं वीरभद्र रुद्रकोपसमुद्भव॥	
अहं निवारयामि त्वां त्वं वा मां विनिवारय॥ ४.४१ ॥	
इत्युक्तवति गोविंदे प्रहस्य स महाभुजः॥	
प्रश्रयावनतो भूत्वा इदमाह जनार्दनम्॥ ४.४२ ॥	
यथा शिवस्तथा त्वं हि यथा त्वं च तथा शिवः॥	
सेवकाश्च वयं सर्वे तव वा शंकरस्य च॥ ४.४३ ॥	
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सोऽच्युतः संप्रहस्य च॥	
इदं विष्णुर्महावाक्यं जगाद परमेश्वरः॥ ४.४४ ॥	
योधयस्व महाबाहो मया सार्धमशंकितः॥	
तवास्त्रैः पूर्यमाणोऽहं गच्छामि भवनं स्वकम्॥ ४.४५ ॥	
तथेत्युक्त्वा तु वीरोऽसौ वीरभद्रो महाबलः॥	
गृहीत्वा परमास्त्राणि सिंहनादैर्जगर्ज ह॥ ४.४६ ॥	
विष्णुश्चापि महाघोषं शंखनादं चकार सः॥	
तच्छ्रुत्वा ये गता देवा रणं हित्वाऽऽययुः पुनः॥ ४.४७ ॥	
व्यूहं चक्रुस्तदा सर्वे लोकपालाः सवासवाः॥	
तदेन्द्रेण हतो नंदीवज्रेण शतपर्वणा॥ ४.४८ ॥	
नंदीना च हतः शक्रस्त्रिशूलेन स्तनांतरे॥	
वायुना च हतो भृंगी भृंगिणा वायुराहतः॥ ४.४९ ॥	
शूलेन सितधारेण संनद्धो दण्डधारिणा॥	
यमेन सह संग्रामं महाकालो बलान्वितः॥ ४.५० ॥	
कुबेरेण च संगम्य कूष्मांडानां पतिः स्वयम्॥	
वरुणेन समं युद्धं मुंडश्चैव महाबलः॥ ४.५१ ॥	
युयुधे परयाशक्त्या त्रैलोक्यं विस्मयन्निव॥	
नैर्ऋतेन समागम्य चंडश्चबलवत्तरः॥ ४.५२ ॥	
युयुधे परमास्त्रेण नैर्ऋत्यं च विडंबयन्॥	
योगिनीचक्रसंयुक्तो भैरवो नायको महान्॥ ४.५३ ॥	
विदार्य देवानखिलान्पपौ शोणितमद्बुतम्॥	
क्षेत्रपालास्तथा चान्ये भूतप्रमथगुह्यकाः॥ ४.५४ ॥	
साकिनी डाकिनी रौद्रा नवदुर्गास्तथैव च॥	
योगिन्यो यातुदान्यश्च तथा कूष्मांडकादयः॥	
नेदुः पपुः शोणितं च बुभुजुः पिशितं बहु॥ ४.५५ ॥	
भक्ष्यमाणं तदा सैन्यं विलोक्य सुरराट्स्वयम्॥	
विहाय नंदिनं पश्चाद्वीरभद्रं समाक्षिपत्॥ ४.५६ ॥	
वीरभद्रो विहायैव विष्णुं देवेन्द्रमास्थितः॥	
तयोर्युद्धमभूद्धोरं बुधांगारकयोरिव॥ ४.५७ ॥	
वीरभद्रं यदा शक्रो हंतुकामस्त्वरान्वितः॥	
तावच्छंक्रं गजस्थं हि पुरयामास मार्गणैः॥ ४.५८ ॥	
वीरभद्रो रुषाविष्टो दुर्निवार्यो महाबलः॥	
तदेद्रेंणाहतः शीघ्रं वज्रेण शतपर्वणा॥ ४.५९ ॥	
सगजं च सवज्रं च वासवं ग्रस्तुमुद्युतः॥	
हाहाकारो महा नासीद्भूतानां तत्र पश्यताम्॥ ४.६० ॥	
वीरभद्रं तताभूतं तथाभूतं हंतुकामं पुरंदरम्॥	
तव्रमाणस्तदा विष्णुर्वीरभद्राग्रतः स्थितः॥ ४.६१ ॥	
शक्रं च पृष्ठतः कृत्वा योधयामास वै तदा॥	
वीरभद्रस्य विष्णोश्च युद्धं परमभूत्तदा॥ ४.६२ ॥	
शस्त्रास्त्रैर्विविधाकारैर्योधयामासतुस्तदा॥	
पुनर्नंदिनमालोक्य शक्रो युद्ध विशारदः॥ ४.६३ ॥	
द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलं देवानां प्रमथैः सह॥	
प्रमथा मथिता देवैः सर्वे ते प्राद्रवन्रणात्॥ ४.६४ ॥	
गणान्पराङ्मुखान्दृष्ट्वा सर्वे ते व्याधयो भृशम्॥	
रुद्रकोपात्समुद्भूता देवाश्चापि प्रदुद्रुवुः॥ ४.६५ ॥	
ज्वरैस्तु पीडितान्देवान्दृष्ट्वा विष्णुर्हसन्निव॥	
जीवग्राहेण जग्राह देवांस्तांश्च पृथक्पृथक्॥ ४.६६ ॥	
देवाश्चिनौ तदाहूय व्याधीन्हंतुं तदा भृतिम्॥	
ददौ ताभ्यां प्रयत्नेन गणयित्वा सुबुद्धिमान्॥ ४.६७ ॥	
ज्वरांश्च सन्निपातांश्च अन्ये भूतद्रुहस्तदा॥	
तान्सर्वान्निगृहीत्वाथ अश्विनौ तौ मुदान्वितौ॥	
विज्वरानथ देवांश्च कृत्वा मुमुदतुश्चिरम्॥ ४.६८ ॥	
तैर्जितं योगिनीचक्रं भैरवं व्याकुलीकृतम्॥	
तीक्ष्णाग्रैः पातयामासुः शरैर्भूतगणानपि॥ ४.६९ ॥	
सुरैर्विद्रावितं सैन्यं विलोक्य पतितं भुवि॥	
वीरभद्रो रुपाविष्टो विष्णुं वचनमब्रवीत्॥ ४.७० ॥	
त्वं शूरोसि महाबाहो देवानां पालको ह्यसि॥	
युध्यस्व मां प्रयत्नेन यदि ते मतिरीदृशी॥ ४.७१ ॥	
इत्युक्त्वा तं समासाद्य विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम्॥	
ववर्ष निशितैर्बाणैर्वीरभद्रो महाबलः॥ ४.७२ ॥	
तदा चक्रेण भगवान्वीरभद्रं जघान सः॥	
आयांतं चक्रमालोक्य ग्रसितं तत्क्षणाच्च तत्॥ ४.७३ ॥	
ग्रसितं चक्रमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः॥	
मुखं तस्य परामृज्य विष्णुनोद्गिलितं पुनः॥ ४.७४ ॥	
स्वचक्रमादाय महानुभावो दिवं गतोऽथो भुवनैकभर्ता॥	
ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं च विष्णुः कृती कृतं दुष्प्रसहं परेषाम्॥ ४.७५ ॥	
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखंडे वीरभद्रादीनां विष्ण्वादिभिः सह युद्धवर्णनंनाम चतुर्थोऽध्यायः॥ ४ ॥ छ ॥	

केदारखण्डः