बृहस्पतिस्मृतिः/संभूयसमुत्थानम्


संभूयकरणेऽधिकारिणः
कुलीनदक्षानलसैः प्राज्ञैर्नाणकवेदिभिः   ।
आयव्ययज्ञैः शुचिभिः शूरैः कुर्यात्सह क्रियाः   ।। १,१३.१  ।।

समोऽतिरिक्तो जीनो वा यत्रांशो यस्य यादृशः   ।
क्षयव्ययौ तथा वृद्धिस्तस्य तत्र तथाविधा   ।। १,१३.२  ।।

अनधिकारिणः
अशक्तालसरोगार्त मन्दभाग्यनिराश्रयैः   ।
वणिज्याद्याः सहैतैस्तु न कर्तव्या बुधैः क्रियाः   ।। १,१३.३  ।।

द्रव्यानुगुण्येन लाभः
प्रयोगं कुर्वते ये तु हेमधान्यरसादिना   ।
समन्यूनाधिकैरंशैर्लाभस्तेषां तथाविधः   ।। १,१३.४  ।।

समो न्यूनोऽधिको वांशो येन क्षिप्तस्तथैव सः   ।
व्ययं दद्यात्कर्म कुर्याल्लाभं गृह्णीत चैव हि   ।। १,१३.५  ।।

तेषु वादे निर्णयः
परीक्षकाः साक्षिणश्च त एवोक्ताः परस्परम्  ।
संदिग्धेऽर्थेऽवञ्चनायां न चेद्द्विद्वेषसंयुताः   ।। १,१३.६  ।।

यः कश्चिद्वञ्चकस्तेषां विज्ञातः क्रयविक्रये   ।
शपथैः स विशोध्यः स्यात्सर्ववादे त्वयं विधिः   ।। १,१३.७  ।।

द्रव्यहानौ निर्णयः
क्षयहानिर्यदा तत्र दैवराजकृताद्भवेत् ।
सर्वेषां एव सा प्रोक्ता कल्पनीया तथांशतः   ।। १,१३.८  ।।

अनिर्दिष्टो वार्यमाणः प्रमादाद्यस्तु नाशयेत् ।
तेनैव तद्भवेद्देयं सर्वेषां समवायिनाम्  ।। १,१३.९  ।।

राज्ञे दत्त्वा तु षड्भागं लभेरंस्ते यतांशतः   ।। १,१३.१०  ।।

रक्षितुः दशमांशम्
दैवराजभयादस्तु स्वशक्त्या परिपालयेत् ।
तस्य अंशं दशमं दत्त्वा गृह्नीयुस्तेऽंशतोऽपरम्  ।। १,१३.११  ।।

शुल्कम्
शुल्कस्थानं वणिक्प्राप्तः शुल्कं दद्याद्यथोचितम्  ।
न तद्व्यभिचरेत्राज्ञां बलिरेष प्रकीर्तितः   ।। १,१३.१२  ।।

नैवं तस्करराजाग्नि व्यसने समुपस्थिते   ।
यस्तु स्वशक्त्या रक्षेत्तु तस्यांशो दशमः स्मृतः   ।। १,१३.१३  ।।

संभूयकर्मकुर्वतां एकस्य हानौ निर्णयः
यदा तत्र वणिक्कश्चित्प्रमीयेत प्रमादतः   ।
तस्य भाण्डं दर्शनीयं नियुक्तैः राजपुरुषैः   ।। १,१३.१४  ।।

यदा कश्चित्समागच्छेत्तदा रिक्थहरो नरः   ।
स्वाम्यं विभावयेदन्यैः स तदा लब्धुं अर्हति   ।। १,१३.१५  ।।

राजाददीत षड्भागं नवमं दशमं तथा   ।
शूद्रविष्क्षत्रजातीनां विप्राद्गृह्णीत विंशकम्  ।। १,१३.१६  ।।

त्र्यब्दादूर्ध्वं तु नागच्छेद्यत्र स्वामी कथंचन   ।
तदा गृह्णीत तद्राजा ब्रह्मस्वं ब्राह्मणाञ् श्रयेत् ।। १,१३.१७  ।।

एवं क्रियाप्रवृत्तानां यदा कश्चिद्विपद्यते   ।
तद्बन्धुना क्रिया कार्या सर्वेषां सहकारिभिः   ।। १,१३.१८  ।।

ऋत्विजः
रथं हरेद्यथाध्वर्युर्ब्रह्माधाने च वाजिनम्  ।
होता निविद्वरं चाश्वं उद्गाता चाप्यनः क्रये   ।। १,१३.१९  ।।

सर्वेषां अर्धिनो मुख्यास्तदर्धेनाधिनोऽपरे   ।
तृतीयिनस्तृतीयांशाश्चतुर्थांशाश्च पादिनः   ।। १,१३.२०  ।।

आगन्तुकाः क्रमायातास्तथा चैव स्वयंकृताः   ।
त्रिविधास्ते समाख्याता वर्तितव्यं तथैव तैः   ।। १,१३.२१  ।।

संभूयकर्मप्रकारः
बहूनां संमतो यस्तु दद्यादेको धनं नरः   ।
करणं कारयेद्वापि सर्वैरेव कृतं भवेत् ।। १,१३.२२  ।।

ज्ञातिसंबन्धिसुहृदां ऋणं देयं सबन्धकम्  ।
अन्येषां लग्नकोपेतं लेख्यसाक्षियुतं तथा   ।। १,१३.२३  ।।

स्वेच्छादेयं हिरण्यं तु रसधान्यं तु सावधि   ।
देशस्थित्या प्रदातव्यं गृहीतव्यं तथैव तत् ।। १,१३.२४  ।।

समवेतैस्तु यद्दत्तं प्रार्थनीयं तथैव तत् ।
न याचते च यः कश्चिल्लाभात्स परिहीयते   ।। १,१३.२५  ।।

संभूय कृषिकर्म
श्रूयतां कर्षकादीनां विधानं इदं उच्यते   ।। १,१३.२६  ।।

वाह्यवाहकबीजाद्यैः क्षेत्रोपकरणेन च   ।
ये समाः स्युस्तु तैः सार्धं कृषिः कार्या विजानता   ।। १,१३.२७  ।।

बाह्यबीजात्ययाद्यत्र क्षेत्रहानिः प्रजायते   ।
तेनैव सा प्रदातव्या सर्वेषां कृषिजीविनाम्  ।। १,१३.२८  ।।

पर्वते नगराभ्यासे तथा राजपथस्य च   ।
उषरं मूषिकव्याप्तं क्षेत्रं यत्नेन वर्जयेत् ।। १,१३.२९  ।।

गर्तानूपं सुसेकं च समन्तात्क्षेत्रसंयुतम्  ।
प्रकृष्टं च कृतं काले वापयन्फलं अश्नुते   ।। १,१३.३०  ।।

कृशातिवृद्धं क्षूद्रं च रोगिणं प्रपलायिनम्  ।
काणं खञ्जं विनादद्यात्बाह्यं प्राज्ञः कृषीवलः   ।। १,१३.३१  ।।

एष धर्मः समाख्यातः कीनाशानां पुरातनः   ।। १,१३.३२  ।।

शिल्पिनः
हिरण्यकुप्यसूत्राणां काष्ठपाषाणचर्मणाम्  ।
संस्कर्ता तु कलाभिज्ञः शिल्पी प्रोक्तो मनीषिभिः   ।। १,१३.३३  ।।

हेमकारादयो यत्र शिल्पं संभूय कुर्वते   ।
कर्मानुरूपं निर्वेश लभेरंस्ते यथांशतः   ।। १,१३.३४  ।।

शिक्षकाभिज्ञकुशला आचार्याश्चेति शिल्पिनः   ।
एकद्वित्रिचतुर्भागान्लभेयुस्ते यथोत्तरम्  ।। १,१३.३५  ।।

हर्म्यं देवगृहं वापि धार्मिकोपस्कराणि च   ।
संभूय कुर्वतां चैषां प्रमुखो द्व्यंशं अर्हति   ।। १,१३.३६  ।।

नर्तकानां एष एव धर्मः सद्भिरुदाहृतः   ।
तालज्ञो लभतेऽध्यर्धं गायनास्तु समांशिनः   ।। १,१३.३७  ।।

चोराणां लाभविभागः
स्वाम्याज्ञया तु यश्चौरैः परदेशात्समाहृतम्  ।
राज्ञे दत्त्वा तु षड्भागं भजेयुस्ते यथांशतः   ।। १,१३.३८  ।।

चतुरोऽंशांस्ततो मुख्यः शूरस्त्र्यंशं समाप्नुयात् ।
समर्थस्तु हरेद्द्व्यंशं शेषाः सर्वे समांशिनः   ।। १,१३.३९  ।।