रसरत्नसमुच्चय : अध्याय 02
अष्टमहारसाः
अभ्रवैक्रान्तमाक्षीकविमलाद्रिजसस्यकम् । 
चपलो रसकश्चेति ज्ञात्वाष्टौ संग्रहेद् रसान् ।। रस-२.१ ।। 
देव्या रजो भवेद्गन्धो धातुः शुक्रं तथाभ्रकम् इति क्षेपकः । 

 अभ्र > आयुर्वेदीय गुण
गौरीतेजः परमममृतं वातपित्तक्षयघ्नम् प्रज्ञाबोधि प्रशमितरुजं वृष्यमायुष्यमग्र्यम् । 
बल्यं स्निग्धं रुचिदम् अकफं दीपनं शीतवीर्यं तत्तद्योगैः सकलगदहृद् व्योम सूतेन्द्रबन्धि ।। रस-२.२ ।। 

 अभ्र > प्रोदुच्तिओन्
राजहस्ताद् अधस्ताद् यत्समानीतं घनं खनेः । 
भवेत्तदुक्तफलदं निःसत्त्वं निष्फलं परम् ।। रस-२.३ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     तदेवाभ्रकं भूमिमध्ये राजहस्तात् सपादहस्ताद् अधस्ताद् अधोभागस्थं यत् खनिजं घनम् अभ्रकं वज्राख्यं तद् एव पूर्वोक्तगुणम् ।। रसटी-२.३;१
     इतरं तु वायुजलमूत्रमलतापकृमिसंबन्धान्निःसारं ज्ञेयम् ।। रसटी-२.३;२
     इदम् उपलक्षणं सर्वेषां खनिजद्रव्याणाम् ।। रसटी-२.३;३
     प्रायस्तेषां हि भूमिगर्भस्थानाम् एव पूर्णात्मगुणत्वात् ।। रसटी-२.३;४
     अत्र घनशब्दोऽभ्रकमात्रवाचकोऽपि वज्राभ्रके पर्यवस्यति ।। रसटी-२.३;५
     तस्यैव यथोक्तगुणत्वात् ।। रसटी-२.३;६

 अभ्र > सुब्त्य्पेस्
पिनाकं नागमण्डूकं वज्रमित्यभ्रकं मतम् । 

 अभ्र > सुब्त्य्पेस् > चोलोउर्
श्वेतादिवर्णभेदेन प्रत्येकं तच्चतुर्विधम् ।। रस-२.४ ।। 

 पिनाक
पिनाकं पावकोत्तप्तं विमुञ्चति दलोच्चयम् । 
तत्सेवितं मलं बद्ध्वा मारयत्येव मानवम् ।। रस-२.५ ।। 

 नाग
नागाभ्रं नागवत्कुर्याद्ध्वनिं पावकसंस्थितम् । 

 नाग > आयुर्वेदीय गुण
तद्भुक्तं कुरुते कुष्ठं मण्डलाख्यं न संशयः ।। रस-२.६ ।। 

 मण्डूक
उत्प्लुत्योत्प्लुत्य मण्डूकं ध्मातं पतति चाभ्रकम् । 

 मण्डूक > आयुर्वेदीय गुण
तत्कुर्यादश्मरीरोगमसाध्यं शस्त्रतोऽन्यथा ।। रस-२.७ ।। 

 वज्र
वज्राभ्रं वह्निसंतप्तं निर्मुक्ताशेषवैकृतम् । 
देहलोहकरं तच्च सर्वरोगहरं परम् ।। रस-२.८ ।। 
श्वेतं रक्तं च पीतं च कृष्णमेवं चतुर्विधम् । 
श्वेतं श्वेतक्रियासूक्तं रक्ताभं रक्तकर्मणि । 
पीताभमभ्रकं यत्तु श्रेष्ठं तत्पीतकर्मणि ।। रस-२.९ ।। 
चतुर्विधं वरं व्योम यद्यप्युक्तं रसायने । 
तथापि कृष्णवर्णाभ्रं कोटिकोटिगुणाधिकम् ।। रस-२.१० ।। 

 अभ्र > परीक्षा
स्निग्धं पृथुदलं वर्णसंयुक्तं भारतोऽधिकम् । 
सुखनिर्मोच्यपत्त्रं च तदभ्रं शस्तमीरितम् ।। रस-२.११ ।। 

 ग्रासायोग्याभ्र
सचन्द्रिकं च किट्टाभं व्योम न ग्रासयेद्रसः । 
ग्रसितश्च नियोज्योऽसौ लोहे चैव रसायने ।। रस-२.१२ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     ग्रासाभावे ह्युपोषित इव रसः कार्यकरो न भवेदित्याह सचन्द्रिकमिति ।। रसटी-२.१२;१
     सचन्द्रिकं चाकचिक्यसहितम् ।। रसटी-२.१२;२
     किट्टाभं प्रभूतकिट्टम् ।। रसटी-२.१२;३
     ग्रसितश्च ग्रसिताभ्रसत्त्व एव लोहे स्वर्णाद्युत्पादने लोहमारणे रोगवारणार्थं लोहप्रयोगे च नियोज्यः ।। रसटी-२.१२;४
     तथा रसायने ज्वराङ्कुशादि तत्तद्रसे रसायने च लक्ष्मीविलासवज्रपञ्जरादिरूपे वक्ष्यमाण इत्यर्थः ।। रसटी-२.१२;५
     रस ईयते प्राप्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्यात्र रसशब्देन रसरसायनयोः संग्रहात् ।। रसटी-२.१२;६

 अभ्र > निश्चन्द्रिक > आयुर्वेदीय गुण
निश्चन्द्रिकं मृतं व्योम सेव्यं सर्वगदेषु च । 
सेवितं चन्द्रसंयुक्तं मेहं मन्दानलं चरेत् ।। रस-२.१३ ।। 
यैर् उक्तं युक्तिनिर्मुक्तैः पत्त्राभ्रकरसायनम् । 
तैर् दृष्टं कालकूटाख्यं विषं जीवनहेतवे ।। रस-२.१४ ।। 
सत्त्वार्थं सेवनार्थं च योजयेच्छोधिताभ्रकम् । 
अन्यथा त्व् अगुणं कृत्वा विकरोत्येव निश्चितम् ।। रस-२.१५ ।। 

 अभ्र > शोधन
प्रतप्तं सप्तवाराणि निक्षिप्तं काञ्जिकेऽभ्रकम् । 
निर्दोषं जायते नूनं प्रक्षिप्तं वापि गोजले ।। रस-२.१६ ।। 
त्रिफलाक्वथिते चापि गवां दुग्धे विशेषतः । 

 अभ्र > मारण
ततो धान्याभ्रकं कृत्वा पिष्ट्वा मत्स्याक्षिकारसैः ।। रस-२.१७ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     मत्स्याक्षिका हिलमोचिका गण्डदूर्वा वा ।। रसबोध-२.१७;१

चक्रीं कृत्वा विशोष्याथ पुटेद् अर्धेभके पुटे । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     ततस्तदभ्रकं धान्याभ्रकं कृत्वा मत्स्याक्षिकारसेनैकदिनपर्यन्तं संमर्द्य चक्रीं वर्तुलस्थूलवटिकां विधायावशोष्य शरावसंपुटितं कृत्वार्धेऽभ्रके पुटे पुटेद् अर्धेऽभ्रके पुटम् अर्धगजपुटं तच्च गजपुटगतार्धभागं वनोपलैः पूरयित्वा भवति ।। रसटी-२.१८कख;१
     पुटेत् पचेद् इत्यर्थः ।। रसटी-२.१८कख;२
     प्रतिपुटम् अभ्रकस्य मर्दनं ततश्चक्रीं कृत्वा विशोष्य शरावसंपुटितं कार्यम् ।। रसटी-२.१८कख;३

पुटेदेवं हि षड्वारं पौनर्नवरसैः सह ।। रस-२.१८ ।। 
कलांशटङ्कणेनापि संमर्द्य कृतचक्रिकम् । 
अर्धेभाख्यपुटैस् तद्वत् सप्तवारं पुटेत् खलु ।। रस-२.१९ ।। 
एवं वासारसेनापि तण्डुलीयरसेन च । 
प्रपुटेत् सप्तवाराणि पूर्वप्रोक्तविधानतः । 
एवं सिद्धं घनं सर्वयोगेषु विनियोजयेत् ।। रस-२.२० ।। 

 धान्याभ्र
चूर्णाभ्रं शालिसंयुक्तं वस्त्रबद्धं हि काञ्जिके । 
निर्यातं मर्दनाद्वस्त्राद्धान्याभ्रमिति कथ्यते ।। रस-२.२१ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     धान्याभ्रविधिमाह चूर्णाभ्रमिति ।। रसबोध-२.२१;१
     चूर्णाभ्र अभ्रचूर्णं शालिसंयुक्तम् अद्याप्यत्र शालिपरिमाणं नोक्तं तथापि तन्त्रान्तरानुसरणात् पादमितशालिधान्यसहितं बोद्धव्यं तथा च रसेन्द्रसारसंग्रहे । 
     पादांशं शालिसंयुक्तमभ्रकं कम्बलोदरे । 
     त्रिरात्रं स्थापयेन्नीरे तत् क्लिन्नं मर्दयेद्दृढम् । 
     कम्बलाद्गलितं श्लक्ष्णं वालुकारहितं यत् । 
     तद्धान्याभ्रमिति प्रोक्तमभ्रमारणसिद्धये । 
     इति ।। रसबोध-२.२१;२
     निर्यातं निर्गतम् ।। रसबोध-२.२१;३
     अभ्रं चूर्णितं कृत्वा पादांशशालिधान्येन सह स्थूलवस्त्रे बद्ध्वा काञ्जिके तावन्मर्दनीयं यावद् वस्त्रच्छिद्रात् श्लक्ष्णं वालुकारहितं सत् निर्याति तद्धान्याभ्रं स्मृतम् ।। रसबोध-२.२१;४

 धान्याभ्र > मारण
धान्याभ्रं कासमर्दस्य रसेन परिमर्दितम् । 
पुटितं दशवारेण म्रियते नात्र संशयः । 
तद्वन्मुस्तारसेनापि तण्डुलीयरसेन च ।। रस-२.२२ ।। 

 अभ्र > मारण
पीतामलकसौभाग्यपिष्टं चक्रीकृताभ्रकम् । 
पुटितं षष्टिवाराणि सिन्दूराभं प्रजायते । 
क्षयाद्यखिलरोगघ्नं भवेद्रोगानुपानतः ।। रस-२.२३ ।। 

 अभ्र > मारण
वटमूलत्वचः क्वाथैस् ताम्बूलीपत्त्रसारतः । 
वासामत्स्याक्षिकाभ्यां वा मीनाक्ष्या सकठिल्लया ।। रस-२.२४ ।। 
पयसा वटवृक्षस्य मर्दितं पुटितं घनम् । 
भवेद्विंशतिवारेण सिन्दूरसदृशप्रभम् ।। रस-२.२५ ।। 

 अभ्र > सत्त्वपातन
पादांशटङ्कणोपेतं मुसलीरसमर्दितम् । 
रुन्ध्यात्कोष्ठ्यां दृढं ध्मातं सत्त्वरूपं भवेद् घनम् ।। रस-२.२६ ।। 

 अभ्र > सत्त्वपातन
कासमर्दघनाधान्यवासानां च पुनर्भुवः । 
मत्स्याक्ष्याः काण्डवल्ल्याश्च हंसपाद्या रसैः पृथक् ।। रस-२.२७ ।। 
पिष्ट्वा पिष्ट्वा प्रयत्नेन शोषयेद् घर्मयोगतः । 
पलं गोधूमचूर्णस्य क्षुद्रमत्स्याश्च टङ्कणम् ।। रस-२.२८ ।। 
प्रत्येकमष्टमांशेन दत्त्वा दत्त्वा विमर्दयेत् । 
मर्दने मर्दने सम्यक्शोषयेद्रविरश्मिभिः ।। रस-२.२९ ।। 
पञ्चाजं पञ्चगव्यं वा पञ्चमाहिषमेव च । 
क्षिप्त्वा गोलान्प्रकुर्वीत किंचित्तिन्दुकतोऽधिकान् ।। रस-२.३० ।। 

 पञ्चाज
पयो दधि घृतं मूत्रं सविट्कं चाजम् उच्यते । 
अधःपातनकोष्ठ्यां हि ध्मात्वा सत्त्वं निपातयेत् ।। रस-२.३१ ।। 

 अभ्र > सत्त्वपातन > सेपरतिओन् ओf सत्त्व अन्द् किट्ट
कोष्ठ्यां किट्टं समाहृत्य विचूर्ण्य रवकान् हरेत् । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     कोष्ठ्याम् अवशिष्टसत्त्वं काचकिट्टसंश्लिष्टं कणरूपं दुर्ग्राह्यं तत्तु अग्नौ शान्ते सति समाहृत्यैकीकृत्य बहिर् निष्कास्य संकुट्य विचूर्ण्य तत्संश्लिष्टं कणसत्त्वं हरेत् ।। रसटी-२.३२कख;१
     किट्टात् पृथक्कृत्य गृह्णीयात् ।। रसटी-२.३२कख;२

तत्किट्टं स्वल्पटङ्केन गोमयेन विमर्द्य च ।। रस-२.३२ ।। 
गोलान्विधाय संशोष्य घर्मे भूयोऽपि पूर्ववत् । 
भूयः किट्टं समाहृत्य मृदित्वा सत्त्वमाहरेत् ।। रस-२.३३ ।। 

 अभ्र > सत्त्व > शोधन
अथ सत्त्वकणांस्तांस्तु क्वाथयित्वाम्लकाञ्जिकैः । 
शोधनीयगणोपेतं मूषामध्ये निरुध्य च ।। रस-२.३४ ।। 
सम्यग्द्रुतं समाहृत्य द्विवारं प्रधमेद् घनम् । 
इति शुद्धं भवेत्सत्त्वं योज्यं रसरसायने ।। रस-२.३५ ।। 

 अभ्र > सत्त्व > मृदूकरण
मधुतैलवसाज्येषु द्रावितं परिवापितम् । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     परिवापितं प्रक्षिप्तम् ।। रसबोध-२.३६कख;१

मृदु स्याद्दशवारेण सत्त्वं लोहादिकं खरम् ।। रस-२.३६ ।। 

 अभ्र > मारण
पट्टचूर्णं विधायाथ गोघृतेन परिप्लुतम् । 
भर्जयेत्सप्तवाराणि चुल्लीसंस्थितखर्परे ।। रस-२.३७ ।। 
अग्निवर्णं भवेद्यावद्वारं वारं विचूर्णयेत् । 
तृणं क्षिप्त्वा दहेद्यावत्तावद्वा भर्जनं चरेत् ।। रस-२.३८ ।। 
ततः सगन्धकं पिष्ट्वा वटमूलकषायतः । 
पुटेद्विंशतिवारेण वाराहेण पुटेन हि ।। रस-२.३९ ।। 
पुनर्विंशतिवाराणि त्रिफलोत्थकषायतः । 
त्रिफलामुण्डिकाभृङ्गपत्रपथ्याक्षमूलकैः ।। रस-२.४० ।। 
भावयित्वा प्रयोक्तव्यं सर्वरोगेषु मात्रया । 
सत्त्वाभ्रात्किंचिदपरं निर्विकारं गुणाधिकम् ।। रस-२.४१ ।। 
एवं चेच्छतवाराणि पुटपाकेन साधितम् । 
गुणवज्जायतेऽत्यर्थं परं पाचनदीपनम् ।। रस-२.४२ ।। 

 अभ्र > मारण > निश्चन्द्रिक
गन्धर्वपत्त्रतोयेन गुडेन सह भावितम् । 
अधोर्ध्वं वटपत्राणि निश्चन्द्रं त्रिपुटैः खगम् ।। रस-२.४३ ।। 
क्षुधं करोति चात्यर्थं गुञ्जार्धमितिसेवया । 
तत्तद्रोगहरैर्योगैः सर्वरोगहरं परम् ।। रस-२.४४ ।। 

 अभ्र > सत्त्व > शोधन
सत्त्वस्य गोलकं ध्मातं सस्यसंयुक्तकाञ्जिके । 
निर्वाप्य तत्क्षणेनैव कुट्टयेल्लोहपारया ।। रस-२.४५ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     लोहपारया लोहमुसलेन ।। रसबोध-२.४५;१

सम्प्रताप्य घनस्थूलकणान् क्षिप्त्वाथ काञ्जिके । 
तत्क्षणेन समाहृत्य कुट्टयित्वा रजश्चरेत् ।। रस-२.४६ ।। 
गोघृतेन च तच्चूर्णं भर्जयेत् पूर्ववत् त्रिधा । 
धात्रीफलरसैस्तद्वद्धात्रीपत्ररसेन वा ।। रस-२.४७ ।। 
भर्जने भर्जने कार्यं शिलापट्टेन पेषणम् । 
ततः पुनर्नवावासारसैः काञ्जिकमिश्रितैः ।। रस-२.४८ ।। 
प्रपुटेद्दशवाराणि दशवाराणि गन्धकैः । 
एवं संशोधितं व्योमसत्त्वं सर्वगुणोत्तरम् । 
यथेष्टं विनियोक्तव्यं जारणे च रसायने ।। रस-२.४९ ।। 

 अभ्र > द्रुति
द्रुतयो नैव निर्दिष्टाः शास्त्रे दृष्टा अपि दृढम् । 
विना शंभोः प्रसादेन न सिध्यन्ति कदाचन ।। रस-२.५० ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     वल्लः द्विगुञ्जा गुञ्जात्रयम् इति लीलावती सार्धगुञ्जेति राजनिघण्टुः ।। रसबोध-२.५०;१

 अभ्र > मृत > आयुर्वेदीय गुण, अप्प्लिचतिओन्
वेल्लव्योषसमन्वितं घृतयुतं वल्लोन्मितं सेवितं दिव्याभ्रं क्षयपाण्डुरुग्ग्रहणिकाशूलामकुष्ठामयम् । 
जूर्तिं श्वासगदं प्रमेहमरुचिं कासामयं दुर्धरं मन्दाग्निं जठरव्यथां विजयते योगैरशेषामयान् ।। रस-२.५१ ।। 

 वैक्रान्त > परीक्षा > गोओद् ॠउअलित्य्
अष्टास्रश् चाष्टफलकः षट्कोणो मसृणो गुरुः । 
शुद्धमिश्रितवर्णैश्च युक्तो वैक्रान्त उच्यते ।। रस-२.५२ ।। 

 वैक्रान्त > सुब्त्य्पेस् > चोलोउर्
श्वेतो रक्तश्च पीतश्च नीलः पारापतच्छविः । 
श्यामलः कृष्णवर्णश्च कर्बुरश्चाष्टधा हि सः ।। रस-२.५३ ।। 

 वैक्रान्त > आयुर्वेदीय गुण
आयुःप्रदश्च बलवर्णकरोऽतिवृष्यः प्रज्ञाप्रदः सकलदोषगदापहारी । 
दीप्ताग्निकृत् पविसमानगुणस्तरस्वी वैक्रान्तकः खलु वपुर्बललोहकारी ।। रस-२.५४ ।। 
रसायनेषु सर्वेषु पूर्वगण्यः प्रतापवान् । 
वज्रस्थाने नियोक्तव्यो वैक्रान्तः सर्वदोषहा ।। रस-२.५५ ।। 

 वैक्रान्त > मिथकीय उत्पत्ति
दैत्येन्द्रो माहिषः सिद्धः सहदेवसमुद्भवः । 
दुर्गा भगवती देवी तं शूलेन व्यमर्दयत् ।। रस-२.५६ ।। 
तस्य रक्तं तु पतितं यत्र यत्र स्थितं भुवि । 
तत्र तत्र तु वैक्रान्तं वज्राकारं महारसम् ।। रस-२.५७ ।। 

 वैक्रान्त > लोचल् दिस्त्रिबुतिओन्
विन्ध्यस्य दक्षिणे वास्ति ह्य् उत्तरे वास्ति सर्वतः । 

 वैक्रान्त > निरुक्ति
विकृन्तयति लोहानि तेन वैक्रान्तकः स्मृतः ।। रस-२.५८ ।। 

 वैक्रान्त > सुब्त्य्पेस् > चोलोउर्
श्वेतः पीतस्तथा रक्तो नीलः पारावतप्रभः । 
मयूरकण्ठसदृशश्चान्यो मरकतप्रभः ।। रस-२.५९ ।। 
देहसिद्धिकरं कृष्णं पीते पीतं सिते सितम् । 
सर्वार्थसिद्धिदं रक्तं तथा मरकतप्रभम् । 
शेषे द्वे निष्फले वर्ज्ये वैक्रान्तमिति सप्तधा ।। रस-२.६० ।। 
यत्र क्षेत्रे स्थितं चैव वैक्रान्तं तत्र भैरवम् । 
विनायकं च सम्पूज्य गृह्णीयाच्छुद्धमानसः ।। रस-२.६१ ।। 

 वैक्रान्त > आयुर्वेदीय गुण
वैक्रान्तो वज्रसदृशो देहलोहकरो मतः । 
विषघ्नो रसराजश्च ज्वरकुष्ठक्षयप्रणुत् ।। रस-२.६२ ।। 

 वैक्रान्त > शोधन
वैक्रान्तकाः स्युस्त्रिदिनं विशुद्धाः संस्वेदिताः क्षारपटूनि दत्त्वा । 
अम्लेषु मूत्रेषु कुलत्थरम्भानीरेऽथवा कोद्रववारिपक्वाः ।। रस-२.६३ ।। 

 वैक्रान्त > शोधन
कुलत्थक्वाथसंस्विन्नो वैक्रान्तः परिशुध्यति । 

 वैक्रान्त > मारण
म्रियतेऽष्टपुटैर् गन्धनिम्बुकद्रवसंयुतः ।। रस-२.६४ ।। 

 वैक्रान्त > मारण
वैक्रान्तेषु च तप्तेषु हयमूत्रं विनिक्षिपेत् । 
पौनःपुन्येन वा कुर्याद्द्रवं दत्त्वा पुटं त्वनु । 
भस्मीभूतं तु वैक्रान्तं वज्रस्थाने नियोजयेत् ।। रस-२.६५ ।। 

 वैक्रान्त > सत्त्वपातन
मोचमोरटपालाशक्षारगोमूत्रभावितम् । 
वज्रकन्दनिशाकल्कफलचूर्णसमन्वितम् ।। रस-२.६६ ।। 
तत्कल्कं टङ्कणं लाक्षाचूर्णं वैक्रान्तसंभवम् । 
नवसारसमायुक्तं मेषशृङ्गीद्रवान्वितं ।। रस-२.६७ ।। 
पिण्डितं मूकमूषस्थं ध्मापितं च हठाग्निना । 
तत्रैव पतते सत्त्वं वैक्रान्तस्य न संशयः ।। रस-२.६८ ।। 

 वैक्रान्त > सत्त्वपातन
सत्त्वपातनयोगेन मर्दितश्च वटीकृतः । 
मूषास्थो घटिकाध्मातो वैक्रान्तः सत्त्वमुत्सृजेत् ।। रस-२.६९ ।। 

 वैक्रान्त > fओर्मुलतिओन्स्
भस्मत्वं समुपागतो विकृतको हेम्ना मृतेनान्वितः पादांशेन कणाज्यवेल्लसहितो गुञ्जामितः सेवितः । 
यक्ष्माणं जरणं च पाण्डुगुदजं श्वासं च कासामयं दुष्टां च ग्रहणीम् उरःक्षतमुखान् रोगाञ्जयेद् देहकृत् ।। रस-२.७० ।। 
सूतभस्मार्धसंयुक्तं नीलवैक्रान्तभस्मकं । 
मृताभ्रसत्त्वमुभयोस्तुलितं परिमर्दितम् ।। रस-२.७१ ।। 
क्षौद्राज्यसंयुतं प्रातर्गुञ्जामात्रं निषेवितम् । 
निहन्ति सकलान्रोगान्दुर्जयानन्यभेषजैः । 
त्रिःसप्तदिवसैर् नॄणां गङ्गाम्भ इव पातकम् ।। रस-२.७२ ।। 

 माक्षिक > मिथकीय उत्पत्ति
सुवर्णशैलप्रभवो विष्णुना काञ्चनो रसः । 
ताप्यां किरातचीनेषु यवनेषु च निर्मितः । 

 माक्षिक > तिमे ओf ओरिगिन्
ताप्यः सूर्यांशुसंतप्तो माधवे मासि दृश्यते ।। रस-२.७३ ।। 

 माक्षिक > आयुर्वेदीय गुण
मधुरः काञ्चनाभासः साम्लो रजतसंनिभः । 
किंचित्कषायमधुरः शीतः पाके कटुर्लघुः । 
तत्सेवनाज्जराव्याधिविषैर्न परिभूयते ।। रस-२.७४ ।। 

 माक्षिक > सुब्त्य्पेस्
माक्षिको द्विविधो हेममाक्षिकस्तारमाक्षिकः । 

 स्वर्णमाक्षिक
तत्राद्यं माक्षिकं कान्यकुब्जोत्थं स्वर्णसंनिभम् ।। रस-२.७५ ।। 

 तारमाक्षिक
तपतीतीरसम्भूतं पञ्चवर्णसुवर्णवत् । 
पाषाणबहलः प्रोक्तस्ताराख्योऽल्पगुणात्मकः ।। रस-२.७६ ।। 
माक्षीकधातुः सकलामयघ्नः प्राणो रसेन्द्रस्य परं हि वृष्यः । 
दुर्मेललोहद्वयमेलनश् च गुणोत्तरः सर्वरसायनाग्र्यः ।। रस-२.७७ ।। 

 माक्षिक > शोधन
एरण्डतैललुङ्गाम्बुसिद्धं शुध्यति माक्षिकम् । 

 माक्षिक > शोधन
सिद्धं वा कदलीकन्दतोयेन घटिकाद्वयम् । 
तप्तं क्षिप्तं वराक्वाथे शुद्धिमायाति माक्षिकम् ।। रस-२.७८ ।। 

 माक्षिक > मारण
मातुलुङ्गाम्बुगन्धाभ्यां पिष्टं मूषोदरे स्थितम् । 
पञ्चक्रोडपुटैर् दग्धं म्रियते माक्षिकं खलु ।। रस-२.७९ ।। 

 माक्षिक > मारण
एरण्डस्नेहगव्याजैर् मातुलुङ्गरसेन वा । 
खर्परस्थं दृढं पक्वं जायते धातुसंनिभम् । 
एवं मृतं रसे योज्यं रसायनविधाव् अपि ।। रस-२.८० ।। 

 माक्षिक > सत्त्वपातन
त्रिंशांशनागसंयुक्तं क्षारैर् अम्लैश्च वर्तितम् । 
ध्मातं प्रकटमूषायां सत्त्वं मुञ्चति माक्षिकम् ।। रस-२.८१ ।। 

 माक्षिक > सत्त्व > नागग्रास
सप्तवारं परिद्राव्य क्षिप्तं निर्गुण्डिकारसे । 
माक्षीकसत्त्वसंमिश्रं नागं नश्यति निश्चितम् ।। रस-२.८२ ।। 

 माक्षिक > सत्त्वपातन
क्षौद्रगन्धर्वतैलाभ्यां गोमूत्रेण घृतेन च । 
कदलीकन्दसारेण भावितं माक्षिकं मुहुः । 
मूषायां मुञ्चति ध्मातं सत्त्वं शुल्बनिभं मृदु ।। रस-२.८३ ।। 

 माक्षिक > सत्त्व > गुण
गुञ्जाबीजसमच्छायं द्रुतद्रावं च शीतलम् । 
ताप्यसत्त्वं विशुद्धं तद्देहलोहकरं परम् ।। रस-२.८४ ।। 

 माक्षिक > सत्त्व > मेदिचिनेस्
माक्षीकसत्त्वेन रसेन्द्रपिष्टं कृत्वा विलीने च बलिं निधाय । 
संमिश्र्य संमर्द्य च खल्वमध्ये निक्षिप्य सत्त्वं द्रुतिमभ्रकस्य ।। रस-२.८५ ।। 
विधाय गोलं लवणाख्ययन्त्रे पचेद्दिनार्धं मृदुवह्निना च । 
स्वतः सुशीतं परिचूर्ण्य सम्यग्वल्लोन्मितं व्योषविडङ्गयुक्तम् ।। रस-२.८६ ।। 
संसेवितं क्षौद्रयुतं निहन्ति जरां सरोगां त्वपमृत्युमेव । 
दुःसाध्यरोगानपि सप्तवासरैर्नैतेन तुल्योऽस्ति सुधारसोऽपि ।। रस-२.८७ ।। 
एरण्डोत्थेन तैलेन गुञ्जाक्षौद्रं च टङ्कणम् । 
मर्दितं तस्य वापेन सत्त्वं माक्षीकजं द्रवेत् ।। रस-२.८८ ।। 

 विमल > सुब्त्य्पेस्
विमलस्त्रिविधः प्रोक्तो हेमाद्यस्तारपूर्वकः । 
तृतीयः कांस्यविमलस्तत्तत्कान्त्या स लक्ष्यते ।। रस-२.८९ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     विमलस्य भेदमाह विमल इति ।। रसबोध-२.८९;१
     विमलः माक्षिकविशेषः ।। रसबोध-२.८९;२
     तत्तत्कान्त्या हेमादीनां प्रभया ।। रसबोध-२.८९;३
     पर्यायमुक्तावलीकृता विमलशब्देन रौप्यमाक्षिकं गृहीतम् ।। रसबोध-२.८९;४

 विमल > फ्य्स्. गुण
वर्तुलः कोणसंयुक्तः स्निग्धश्च फलकान्वितः । 

 विमल > आयुर्वेदीय गुण
मरुत्पित्तहरो वृष्यो विमलोऽतिरसायनः ।। रस-२.९० ।। 

 विमल > सुब्त्य्पेस् > उसे
पूर्वो हेमक्रियासूक्तो द्वितीयो रूप्यकृन्मतः । 
तृतीयो भेषजे तेषु पूर्वपूर्वो गुणोत्तरः ।। रस-२.९१ ।। 

 विमल > शोधन
आटरूषजले स्विन्नो विमलो विमलो भवेत् । 
जम्बीरस्वरसे स्विन्नो मेषशृङ्गीरसेऽथवा । 
आयाति शुद्धिं विमलो धातवश्च यथा परे ।। रस-२.९२ ।। 

 विमल > मारण
गन्धाश्मलकुचाम्लैश्च म्रियते दशभिः पुटैः ।। रस-२.९३ ।। 

 विमल > सत्त्वपातन
सटङ्कलकुचद्रावैर्मेषशृङ्ग्याश्च भस्मना । 
पिष्टो मूषोदरे लिप्तः संशोष्य च निरुध्य च ।। रस-२.९४ ।। 
षट्प्रस्थकोकिलैर्ध्मातो विमलः सीससंनिभः । 
सत्त्वं मुञ्चति तद्युक्तो रसः स्यात्स रसायनः ।। रस-२.९५ ।। 

 विमल > सत्त्वपातन
विमलं शिग्रुतोयेन काङ्क्षीकासीसटङ्कणम् । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     काङ्क्षी सौराष्ट्रमृत्तिका ।। रसबोध-२.९६कख;१

वज्रकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः ।। रस-२.९६ ।। 
मोक्षकक्षारसंयुक्तं ध्मापितं मूकमूषगम् । 
सत्त्वं चन्द्रार्कसंकाशं पतते नात्र संशयः ।। रस-२.९७ ।। 

 विमल > सत्त्व > आयुर्वेदीय उसे
तत्सत्त्वं सूतसंयुक्तं पिष्टं कृत्वा सुमर्दितम् । 
विलीने गन्धके क्षिप्त्वा जारयेत्त्रिगुणालकं ।। रस-२.९८ ।। 
शिलां पञ्चगुणां चापि वालुकायन्त्रके खलु । 
तारभस्मदशांशेन तावद्वैक्रान्तकं मृतं ।। रस-२.९९ ।। 
सर्वमेकत्र संचूर्ण्य पटेन परिगाल्य च । 
निक्षिप्य कूपिकामध्ये परिपूर्य प्रयत्नतः ।। रस-२.१०० ।। 
लीढो व्योषवरान्वितो विमलको युक्तो घृतैः सेवितो हन्याद्दुर्भगकृज्ज्वराञ्श्वयथुकं पाण्डुप्रमेहारुचीः । 
मूलार्तिं ग्रहणीं च शूलमतुलं यक्ष्मामयं कामलां सर्वान्पित्तमरुद्गदान्किमपरैर्योगैरशेषामयान् ।। रस-२.१०१ ।। 

 शिलाजतु > सुब्त्य्पेस्
शिलाधातुर् द्विधा प्रोक्तो गोमूत्राद्यो रसायनः । 
कर्पूरपूर्वकश्चान्यस्तत्राद्यो द्विविधः पुनः । 
ससत्त्वश्चैव निःसत्त्वस्तयोः पूर्वो गुणाधिकः ।। रस-२.१०२ ।। 

 शिलाजतु > ओरिगिन् दुरिन्ग् सुम्मेर्
ग्रीष्मे तीव्रार्कतप्तेभ्यः पादेभ्यो हिमभूभृतः । 
स्वर्णरूप्यार्कगर्भेभ्यः शिलाधातुर्विनिःसरेत् ।। रस-२.१०३ ।। 

 शिलाजतु > fरोम् गोल्द्
स्वर्णगर्भगिरेर्जातो जपापुष्पनिभो गुरुः । 
सस्वल्पतिक्तः सुस्वादुः परमं तद्रसायनम् ।। रस-२.१०४ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     तत्रादौ स्वर्णादिभ्य उत्पत्तिभेदेन त्रिविधस्य गोमूत्रगन्धिनः तस्य लक्षणादिकमाह स्वर्णेति ।। रसबोध-२.१०४;१
     तन्त्रान्तरे तु उत्पत्तिभेदेन भिन्नस्य तस्य चातुर्विध्यमुक्तं यथा चरके । 
     नात्युष्णशीतं धातुभ्यश्चतुर्भ्यस्तस्य संभवः । 
     हेम्नोऽथ रजतात्ताम्रात् वरं कालायसादपि ।। रसबोध-२.१०४;२
     इति ।। रसबोध-२.१०४;३
     अत्र तु आयसं नोक्तं तल्लक्षणमपि तत्रैव द्रष्टव्यं यथा । 
     यत्तु गुग्गुलुसंकाशं तिक्तकं लवणान्वितम् । 
     विपाके कटु शीतं च सर्वश्रेष्ठं तदायसं ।। रसबोध-२.१०४;४
     गोमूत्रगन्धि सर्वेषां सर्वकर्मसु यौगिकम् । 
     रसायनप्रयोगेषु पश्चिमं तु विशिष्यते ।। रसबोध-२.१०४;५
     इति ।। रसबोध-२.१०४;६
     अत्र हैमशिलाजतुनो परमरसायनत्वेनोक्तत्वाद् आयसस्यापि मुख्यतः रसायनगुणत्वेन एककार्यकत्वाद् आयसं पृथङ्नोक्तमिति मन्तव्यम् ।। रसबोध-२.१०४;७

 शिलाजतु > fरोम् सिल्वेर्
रूप्यगर्भगिरेर्जातं मधुरं पाण्डुरं गुरु । 
शिलाजं पित्तरोगघ्नं विशेषात्पाण्डुरोगहृत् ।। रस-२.१०५ ।। 

 शिलाजतु > fरोम् चोप्पेर्
ताम्रगर्भं गिरेर्जातं नीलवर्णं घनं गुरु । 
शिलाजं कफवातघ्नं तिक्तोष्णं क्षयरोगहृत् ।। रस-२.१०६ ।। 

 शिलाजतु > परीक्षा > शुद्ध
वह्नौ क्षिप्तं भवेद्यत्तल्लिङ्गाकारमधूमकम् । 
सलिलेऽथ विलीनं च तच्छुद्धं हि शिलाजतु ।। रस-२.१०७ ।। 

 शिलाजतु > आयुर्वेदीय गुण
नूनं सज्वरपाण्डुशोफशमनं मेहाग्निमान्द्यापहं मेदश्छेदकरं च यक्ष्मशमनं शूलामयोन्मूलनम् । 
गुल्मप्लीहविनाशनं जठरहृच्छूलघ्नमामापहं सर्वत्वग्गदनाशनं किमपरं देहे च लोहे हितम् ।। रस-२.१०८ ।। 

 शिलाजतु > पोस्सेस्सेस् गुण ओf इत्स् सोउर्चेस्
रसोपरससूतेन्द्ररत्नलोहेषु ये गुणाः । 
वसन्ति ते शिलाधातौ जरामृत्युजिगीषया ।। रस-२.१०९ ।। 

 शिलाजतु > शोधन
क्षाराम्लगोजलैर् धौतं शुध्यत्येव शिलाजतु ।। रस-२.११० ।। 

 शिलाजतु > शोधन
शिलाधातुं च दुग्धेन त्रिफलामार्कवद्रवैः । 
लोहपात्रे विनिक्षिप्य शोधयेदतियत्नतः ।। रस-२.१११ ।। 

 शिलाजतु > शोधन
क्षाराम्लगुग्गुलोपेतैः स्वेदनीयन्त्रमध्यगैः । 
स्वेदितं घटिकामानाच्छिलाधातु विशुध्यति ।। रस-२.११२ ।। 

 शिलाजतु > मारण
शिलया गन्धतालाभ्यां मातुलुङ्गरसेन च । 
पुटितं हि शिलाधातु म्रियतेऽष्टगिरिण्डकैः ।। रस-२.११३ ।। 

 शिलाजतु > आयुर्वेदीय अप्प्लिचतिओन्
भस्मीभूतशिलोद्भवं समतुलं कान्तं च वैक्रान्तकं युक्तं च त्रिफलाकटुत्रिकघृतैर्वल्लेन तुल्यं भजेत् । 
पाण्डौ यक्ष्मगदे तथाग्निसदने मेहेषु मूलामये गुल्मप्लीहमहोदरे बहुविधे शूले च योन्यामये ।। रस-२.११४ ।। 
सेवेत यदि षण्मासं रसायनविधानतः । 
वलीपलितनिर्मुक्तो जीवेद्वर्षशतं सुखी ।। रस-२.११५ ।। 

 शिलाजतु > सत्त्वपातन
पिष्टं द्रावणवर्गेण साम्लेन गिरिसंभवम् । 
क्षिप्त्वा मूषोदरे रुद्ध्वा गाढैर्ध्मातं हि कोकिलैः । 
सत्त्वं मुञ्चेच्छिलाधातुः श्वसनैर्लोहसंनिभम् ।। रस-२.११६ ।। 

 कर्पूरशिलाजतु > फ्य्स्. गुण
पाण्डुरं सिकताकारं कर्पूराद्यं शिलाजतु । 

 कर्पूरशिलाजतु > आयुर्वेदीय गुण
मूत्रकृच्छ्राश्मरीमेहकामलापाण्डुनाशनम् ।। रस-२.११७ ।। 

 कर्पूरशिलाजतु > शोधन
एलातोयेन संभिन्नं सिद्धं शुद्धिमुपैति तत् । 

 कर्पूरशिलाजतु > मारण, सत्त्वपातन
नैतस्य मारणं सत्त्वपातनं विहितं बुधैः ।। रस-२.११८ ।। 

 सस्यक > मिथकीय उत्पत्ति
पीत्वा हालाहलं वान्तं पीतामृतगरुत्मता । 
विषेणामृतयुक्तेन गिरौ मरकताह्वये । 
तद्वान्तं हि घनीभूतं संजातं सस्यकं खलु ।। रस-२.११९ ।। 

 सस्यक > परीक्षा > गोओद् ॠउअलित्य्
मयूरकण्ठसच्छायं भाराढ्यमतिशस्यते ।। रस-२.१२० ।। 
द्रव्यं विषयुतं यत्तद्द्रव्याधिकगुणं भवेत् । 
हालाहलं सुधायुक्तं सुधाधिकगुणं तथा ।। रस-२.१२१ ।। 

 मयूरतुत्थ > आयुर्वेदीय गुण
निःशेषदोषविषहृद्गदशूलमूलकुष्ठाम्लपैत्तिकविबन्धहरं परं च । 
रसायनं वमनरेककरं गरघ्नं श्वित्रापहं गदितमत्र मयूरतुत्थम् ।। रस-२.१२२ ।। 

 सस्यक > शोधन
सस्यकं शुद्धिमाप्नोति रक्तवर्गेण भावितम् ।। रस-२.१२३ ।। 
स्नेहवर्गेण संसिक्तं सप्तवारमदूषितम् । 
दोलायन्त्रेण सुस्विन्नं सस्यकं प्रहरत्रयम् । 
गोमहिष्याजमूत्रेषु शुध्यते पञ्चखर्परम् ।। रस-२.१२४ ।। 

 तुत्थखर्पर > मारण
लकुचद्रावगन्धाश्मटङ्कणेन समन्वितम् । 
निरुध्य मूषिकामध्ये म्रियते कौक्कुटैः पुटैः ।। रस-२.१२५ ।। 

 खर्पर > सत्त्वपातन
सस्यकस्य तु चूर्णं तु पादसौभाग्यसंयुतम् । 
करञ्जतैलमध्यस्थं दिनमेकं निधापयेत् ।। रस-२.१२६ ।। 
अन्धमूषास्यमध्यस्थं ध्मापयेत्कोकिलत्रयम् । 
इन्द्रगोपाकृति चैव सत्त्वं भवति शोभनम् ।। रस-२.१२७ ।। 

 खर्पर > सत्त्वपातन
निम्बुद्रवाल्पटङ्काभ्यां मूषामध्ये निरुध्य च । 
ताम्ररूपं परिध्मातं सत्त्वं मुञ्चति सस्यकम् ।। रस-२.१२८ ।। 

 खर्पर > सत्त्वपातन
शुद्धं सस्यं शिलाक्रान्तं पूर्वभेषजसंयुतम् । 
नानाविधानयोगेन सत्त्वं मुञ्चति निश्चितम् ।। रस-२.१२९ ।। 
सत्त्वमेतत्समादाय खरभूनागसत्त्वभुक् । 
तन्मुद्रिका कृतस्पर्शा शूलघ्नी तत्क्षणाद् भवेत् ।। रस-२.१३० ।। 
चराचरं विषं भूतडाकिनीदृग्गतं जयेत् । 
मुद्रिकेयं विधातव्या दृष्टप्रत्ययकारिका ।। रस-२.१३१ ।। 
रामवत् सोमसेनानीर् मुद्रितेऽपि तथाक्षरम् । 
हिमालयोत्तरे पार्श्वे अश्वकर्णो महाद्रुमः । 
तत्र शूलं समुत्पन्नं तत्रैव विलयं गतम् ।। रस-२.१३२ ।। 
मन्त्रेणानेन मुद्राम्भो निपीतं सप्तमन्त्रितम् । 
सद्यः शूलहरं प्रोक्तमिति भालुकिभाषितम् ।। रस-२.१३३ ।। 
अनया मुद्रया तप्तं तैलमग्नौ सुनिश्चितम् । 
लेपितं हन्ति वेगेन शूलं यत्र क्वचिद्भवेत् । 
सद्यः सूतिकरं नार्याः सद्यो नेत्ररुजापहम् ।। रस-२.१३४ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     चपलः यशदः दस्तेति लोके ।। रसबोध-२.१३४;१

 चपल > सुब्त्य्पेस्
गौरः श्वेतोऽरुणः कृष्णश्चपलस्तु चतुर्विधः । 
हेमाभश्चैव ताराभो विशेषाद्रसबन्धनः ।। रस-२.१३५ ।। 
शेषौ तु मध्यौ लाक्षावच्छीघ्रद्रावौ तु निष्फलौ । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथोद्देशक्रमानुरोधेन तुत्थवर्णनान्तरं चपलं वर्णयति गौर इति ।। रसटी-२.१३६कख;१
     अयं पदार्थो व्यावहारिकनाम्नास्मिन् देशे लोके न प्रसिद्धः ।। रसटी-२.१३६कख;२
     पाषाणविशेषोऽयं जसदखनिसंनिहितभूगर्भ उपलभ्यत इत्यनुमीयते ।। रसटी-२.१३६कख;३
     आङ्ग्लभाषायां रेडियम् इति नाम्नोपलब्धः पदार्थोऽयम् एवेति केचित् ।। रसटी-२.१३६कख;४
     कृत्रिमस्तु परिभाषाध्याये वक्ष्यमाणः ।। रसटी-२.१३६कख;५

 चपल > निरुक्ति
वङ्गवद्द्रवते वह्नौ चपलस्तेन कीर्तितः ।। रस-२.१३६ ।। 

 चपल > आयुर्वेदीय गुण
चपलो लेखनः स्निग्धो देहलोहकरो मतः । 
रसराजसहायः स्यात्तिक्तोष्णमधुरो मतः ।। रस-२.१३७ ।। 

 चपल > फ्य्स्. गुण
चपलः स्फटिकच्छायः षडस्री स्निग्धको गुरुः । 

 चपल > आयुर्वेदीय गुण
त्रिदोषघ्नोऽतिवृष्यश्च रसबन्धविधायकः ।। रस-२.१३८ ।। 

 चपल > एलेमेन्त् ओf महारस
महारसेषु कैश्चिद्धि चपलः परिकीर्तितः ।। रस-२.१३९ ।। 

 चपल > शोधन
जम्बीरकर्कोटकशृङ्गवेरैर् विभावनाभिश्चपलस्य शुद्धिः ।। रस-२.१४० ।। 

 चपल > सत्त्वपातन
शैलं तु चूर्णयित्वा तु धान्याम्लोपविषैर् विषैः । 
पिण्डं बद्ध्वा तु विधिवत्पातयेच्चपलं तथा ।। रस-२.१४१ ।। 

 रसक > सुब्त्य्पेस्
रसको द्विविधः प्रोक्तो दुर्दुरः कारवेल्लकः । 
सदलो दुर्दुरः प्रोक्तो निर्दलः कारवेल्लकः ।। रस-२.१४२ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     रसकस्य द्वैविध्यं लक्षणं चाह रसक इति ।। रसबोध-२.१४२;१
     रसकः खर्परीतुत्थकविशेषः यद् उक्तं भावप्रकाशे । 
     खर्परीतुत्थकं तुत्थाद् अन्यत् तद् रसकं स्मृतम् । 
     ये गुणास्तुत्थके प्रोक्तास्ते गुणाः रसके स्मृताः ।। रसबोध-२.१४२;२
     इति ।। रसबोध-२.१४२;३
     सदलः सपत्त्रः वंशपत्त्रहरितालवद् इति भावः ।। रसबोध-२.१४२;४

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथोद्देशक्रमप्राप्तं रसकं वर्णयति रसक इति ।। रसटी-२.१४२;१
     रसको जसदोपादानखनिजमृत्तिका ।। रसटी-२.१४२;२
     तत्सत्त्वं जसदतुल्यम् एवोत्पद्यते ।। रसटी-२.१४२;३

सत्त्वपाते शुभः पूर्वो द्वितीयश्चौषधादिषु । 

 रसक > आयुर्वेदीय गुण
रसकः सर्वमेहघ्नः कफपित्तविनाशनः । 
नेत्ररोगक्षयघ्नश्च लोहपारदरञ्जनः ।। रस-२.१४३ ।। 
नागार्जुनेन संदिष्टौ रसश्च रसकावुभौ । 
श्रेष्ठौ सिद्धरसौ ख्यातौ देहलोहकरौ परम् ।। रस-२.१४४ ।। 
रसश्च रसकश्चोभौ येनाग्निसहनौ कृतौ । 
देहलोहमयी सिद्धिर्दासी तस्य न संशयः ।। रस-२.१४५ ।। 

 रसक > शोधन
कटुकालाबुनिर्यास आलोड्य रसकं पचेत् । 
शुद्धं दोषविनिर्मुक्तं पीतवर्णं तु जायते ।। रस-२.१४६ ।। 

 रसक > शोधन
खर्परः परिसंतप्तः सप्तवारं निमज्जितः । 
बीजपूररसस्यान्तर्निर्मलत्वं समश्नुते ।। रस-२.१४७ ।। 

 रसक > शोधन
नृमूत्रे वाश्वमूत्रे वा तक्रे वा काञ्जिकेऽथवा । 
प्रताप्य मज्जितं सम्यक्खर्परं परिशुध्यति ।। रस-२.१४८ ।। 

 रसक > शोधन
नरमूत्रे स्थितो मासं रसको रञ्जयेद्ध्रुवम् । 
शुद्धताम्रं रसं तारं शुद्धस्वर्णप्रभं यथा ।। रस-२.१४९ ।। 

 रसक > सत्त्वपातन
हरिद्रात्रिफलारालासिन्धुधूमैः सटङ्कणैः । 
सारुष्करैश्च पादांशैः साम्लैः संमर्द्य खर्परम् ।। रस-२.१५० ।। 
लिप्तं वृन्ताकमूषायां शोषयित्वा निरुध्य च । 
मूषामुखोपरि न्यस्य खर्परं प्रधमेत्ततः ।। रस-२.१५१ ।। 
खर्परे प्रहृते ज्वाला भवेन्नीला सिता यदि । 
तदा संदंशतो मूषां धृत्वा कृत्वा त्वधोमुखीम् ।। रस-२.१५२ ।। 
शनैरास्फालयेद्भूमौ यथा नालं न भज्यते । 
वङ्गाभं पतितं सत्त्वं समादाय नियोजयेत् । 
एवं त्रिचतुरैर्वारैः सर्वं सत्त्वं विनिःसरेत् ।। रस-२.१५३ ।। 

 रसक > सत्त्वपातन
साभयाजतुभूनागनिशाधूमजटङ्कणम् । 
मूकमूषागतं ध्मातं शुद्धं सत्त्वं विमुञ्चति ।। रस-२.१५४ ।। 

 रसक > सत्त्वपातन
लाक्षागुडासुरीपथ्याहरिद्रासर्जटङ्कणैः । 
सम्यक्संचूर्ण्य तत्पक्वं गोदुग्धेन घृतेन च ।। रस-२.१५५ ।। 
वृन्ताकमूषिकामध्ये निरुध्य गुटिकाकृतिम् । 
ध्मात्वा ध्मात्वा समाकृष्य ढालयित्वा शिलातले । 
सत्त्वं वङ्गाकृतिं ग्राह्यं रसकस्य मनोहरम् ।। रस-२.१५६ ।। 

 रसक > सत्त्वपातन
यद्वा जलयुतां स्थालीं निखनेत्कोष्ठिकोदरे । 
सच्छिद्रं तन्मुखे मल्लं तन्मुखेऽधोमुखीं क्षिपेत् ।। रस-२.१५७ ।। 
मूषोपरि शिखित्रांश्च प्रक्षिप्य प्रधमेद्दृढम् । 
पतितं स्थालिकानीरे सत्त्वमादाय योजयेत् ।। रस-२.१५८ ।। 

 रसक > सत्त्व > मारण
तत्सत्त्वं तालकोपेतं प्रक्षिप्य खलु खर्परे । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     खर्परे मृत्कटाहे इत्यर्थः ।। रसबोध-२.१५९कख;१

मर्दयेल्लोहदण्डेन भस्मीभवति निश्चितम् ।। रस-२.१५९ ।। 

 रसक > सत्त्व > मृत > आयुर्वेदीय उसे
तद्भस्म मृतकान्तेन समेन सह योजयेत् । 
अष्टगुञ्जामितं चूर्णं त्रिफलाक्वाथसंयुतम् ।। रस-२.१६० ।। 
कान्तपात्रस्थितं रात्रौ तिलजप्रतिवापकम् । 
निषेवितं निहन्त्याशु मधुमेहमपि ध्रुवम् ।। रस-२.१६१ ।। 
पित्तं क्षयं च पाण्डुं च श्वयथुं गुल्ममेव च । 
रक्तगुल्मं च नारीणां प्रदरं सोमरोगकम् ।। रस-२.१६२ ।। 
योनिरोगानशेषांश्च विषमांश्च ज्वरानपि । 
रजःशूलं च नारीणां कासं श्वासं च हिध्मिकाम् ।। रस-२.१६३ ।। 

रसरत्नसमुच्चयः‎