स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ००४
अध्याय ४

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
ततोऽर्णवात्समुत्तीर्य त्रिकूटशिखरे स्थितम्  ।
महाकनकवर्णाभे नानावर्णशिलाचिते  ॥ ४.१ ॥
महाशृङ्गे समासीनं रुद्रकोटिसमन्वितम्  ।
महादेवं महात्मानमीशानमजमव्ययम्  ॥ ४.२ ॥
सर्वभूतमयं तात मनुना सह सुव्रत  ।
भूयो ववन्दे चरणौ सर्वदेवनमस्कृतौ  ॥ ४.३ ॥
तत्काले युगसाहस्रं सह रुद्रेण मानद  ।
तस्मिन्नेकार्णवे घोरे स्थितोऽहं कुरुनंदन  ॥ ४.४ ॥

युधिष्ठिर उवाच -
एतच्छ्रुत्वा तु मे तात परं कौतूहलं हृदि  ।
जातं तत्कथयस्वेति शृण्वतः सह बान्धवैः  ॥ ४.५ ॥
का सा पद्मपलाशाक्षी तमोभूते महार्णवे  ।
योगिवद्भ्रमते नित्यं रुद्रजां स्वां च याब्रवीत् ॥ ४.६ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
एतमेव मया प्रश्नं पुरा पृष्टो मनुः स्वयम्  ।
तदेव तेऽद्य वक्ष्यामि अबलायाः समुद्भवम्  ॥ ४.७ ॥
व्यतीतायां निशायां तु ब्रह्मणः परमेष्ठिनः  ।
ततः प्रभाते विमले सृज्यमानेषु जन्तुषु  ॥ ४.८ ॥
मनुं प्रणम्य शिरसा पृच्छाम्येतद्युधिष्ठिर  ।
केयं पद्मपलाशाक्षी श्यामा चंद्रनिभानना  ॥ ४.९ ॥
एकार्णवे भ्रमत्येका रुद्रजास्मीति वादिनी  ।
सावित्री वेदमाता च ह्यथवा सा सरस्वती  ॥ ४.१० ॥
मन्दाकिनी सरिच्छ्रेष्ठा लक्ष्मीर्वा किमथो उमा  ।
कालरात्रिर्भवेत्साक्षात्प्रकृतिर्वा सुखोचिता  ॥ ४.११ ॥
एतदाचक्ष्व भगवन्का सा ह्यमृतसंभवा  ।
चरत्येकार्णवे घोरे प्रनष्टोरगराक्षसे  ॥ ४.१२ ॥

मनुरुवाच -
शृणु वत्स यथान्यायमस्या वक्ष्यामि संभवम्  ।
यया रुद्रसमुद्भूता या चेयं वरवर्णिनी  ॥ ४.१३ ॥
पुरा शिवः शान्ततनुश्चचार विपुलं तपः  ।
हितार्थं सर्वलोकानामुमया सह शंकरः  ॥ ४.१४ ॥
ऋक्षशैलं समारुह्य तपस्तेपे सुदारुणम्  ।
अदृश्यः सर्वभूतानां सर्वभूतात्मको वशी  ॥ ४.१५ ॥
तपतस्तस्य देवस्य स्वेदः समभवत्किल  ।
तं गिरिं प्लावयामास स स्वेदो रुद्रसंभवः  ॥ ४.१६ ॥
तस्मादासीत्समुद्भूता महापुण्या सरिद्वरा  ।
या सा त्वयार्णवे दृष्टा पद्मपत्रायतेक्षणा  ॥ ४.१७ ॥
स्त्रीरूपं समवस्थाय रुद्रमाराधयत्पुरा  ।
आद्ये कृतयुगे तस्मिन्समानामयुतं नृप  ॥ ४.१८ ॥
ततस्तुष्टो महादेव उमया सह शंकरः  ।
ब्रूहि त्वं तु महाभागे यत्ते मनसि वर्तते  ॥ ४.१९ ॥

सरिदुवाच -
प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे  ।
प्रसादात्तव देवेश अक्षयाहं भवे प्रभो  ॥ ४.२० ॥
सरित्सु सागरेष्वेव पर्वतेषु क्षयिष्वपि  ।
तव प्रसादाद्देवेश पुण्या क्षय्या भवे प्रभो  ॥ ४.२१ ॥
पापोपपातकैर्युक्ता महापातकिनोऽपि ये  ।
मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो भक्त्या स्नात्वा तु शंकर  ॥ ४.२२ ॥
उत्तरे जाह्नवीदेशे महापातकनाशिनी  ।
भवामि दक्षिणे मार्गे यद्येवं सुरपूजिता  ॥ ४.२३ ॥
स्वर्गादागम्य गंगेति यथा ख्याता क्षितौ विभो  ।
तथा दक्षिणगङ्गेति भवेयं त्रिदशेश्वर  ॥ ४.२४ ॥
पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यल्लभते फलम्  ।
तत्फलं लभते मर्त्यो भक्त्या स्नात्वा महेश्वर  ॥ ४.२५ ॥
ब्रह्महत्यादिकं पापं यदास्ते संचितं क्वचित् ।
मासमात्रेण तद्देव क्षयं यात्ववगाहनात् ॥ ४.२६ ॥
यत्फलं सर्ववेदेषु सर्वयज्ञेषु शंकर  ।
अवगाहेन तत्सर्वं भवत्विति मतिर्मम  ॥ ४.२७ ॥
सर्वदानोपवासेषु सर्वतीर्थावगाहने  ।
तत्फलं मम तोयेन जायतामिति शंकर  ॥ ४.२८ ॥
मम तीरे नरा ये तु अर्चयन्ति महेश्वरम्  ।
ते गतास्तव लोकं स्युरेतदेव भवेच्छिव  ॥ ४.२९ ॥
मम कूले महेशान उमया सह दैवतैः  ।
वस नित्यं जगन्नाथ एष एव वरो मम  ॥ ४.३० ॥
सुकर्मा वा विकर्मा वा शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः  ।
मृतो जन्तुर्मम जले गच्छतादमरावतीम्  ॥ ४.३१ ॥
त्रिषु लोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी  ।
भवामि देवदेवेश प्रसन्नो यदि मन्यसे  ॥ ४.३२ ॥
एतांश्चान्यान्वरान्दिव्यान्प्रार्थितो नृपसत्तम  ।
नर्मदया ततः प्राह प्रसन्नो वृषवाहनः  ॥ ४.३३ ॥

श्रीमहेश उवाच -
एवं भवतु कल्याणि यत्त्वयोक्तमनिन्दिते  ।
नान्या वरार्हा लोकेषु मुक्त्वा त्वां कमलेक्षणे  ॥ ४.३४ ॥
यदैव मम देहात्त्वं समुद्भूता वरानने  ।
तदैव सर्वपापानां मोचिनी त्वं न संशयः  ॥ ४.३५ ॥
कल्पक्षयकरे काले काले घोरे विशेषतः  ।
उत्तरं कूलमाश्रित्य निवसन्ति च ये नराः  ॥ ४.३६ ॥
अपि कीटपतङ्गाश्च वृक्षगुल्मलतादयः  ।
आ देहपतनाद्देवि तेऽपि यास्यन्ति सद्गतिम्  ॥ ४.३७ ॥
दक्षिणं कूलमाश्रित्य ये द्विजा धर्मवत्सलाः  ।
आ मृत्योर्निवसिष्यन्ति ते गताः पितृमन्दिरे  ॥ ४.३८ ॥
अहं हि तव वाक्येन कस्मिंश्चित्कारणान्तरे  ।
त्वत्तीरे निवसिष्यामि सदैव ह्युमया समम्  ॥ ४.३९ ॥
एवं देवि महादेवि एवमेव न संशयः  ।
ब्रह्मेन्द्रचन्द्रवरुणैः साध्यैश्च सह विष्णुना  ॥ ४.४० ॥
उत्तरे देवि ते कूले वसिष्यन्ति ममाज्ञया  ।
दक्षिणे पितृभिः सार्द्धं तथान्ये सुरसुन्दरि  ॥ ४.४१ ॥
वसिष्यन्ति मया सार्द्धमेष ते वर उत्तमः  ।
गच्छ गच्छ महाभागे मर्त्यान्पापाद्विमोचय  ॥ ४.४२ ॥
सहिता ऋषिसंघैश्च तथा सिद्धसुरासुरैः  ।
एवमुक्ता महादेव उमया सहितो विभुः  ॥ ४.४३ ॥
वन्द्यमानोऽथ मनुना मया चादर्शनं गतः  ।
तेन चैषा महापुण्या महापातकनाशिनी  ॥ ४.४४ ॥
कथिता पृच्छ्यते या ते मा ते भवतु विस्मयः  ।
एषा गंगा महापुण्या त्रिषु लोकेषु विश्रुता  ॥ ४.४५ ॥
दशाभिः पञ्चभिः स्रोतैः प्लावयन्ती दिशो दश  ।
शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरसा कृता  ॥ ४.४६ ॥
मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च  ।
तमसा विदिशा चैव करभा यमुना तथा  ॥ ४.४७ ॥
चित्रोत्पला विपाशा च रञ्जना वालुवाहिनी  ।
ऋक्षपादप्रसूतास्ताः सर्वा वै रुद्रसंभवाः  ॥ ४.४८ ॥
सर्वपापहराः पुण्याः सर्वमंगलदाः शिवाः  ।
इत्येतैर्नामभिर्दिव्यैः स्तूयते वेदपारगैः  ॥ ४.४९ ॥
पुराणज्ञैर्महाभागैराज्यपैः सोमपैस्तथा  ।
इत्येतत्सर्वमाख्यातं महाभाग्यं नरोत्तम  ॥ ४.५० ॥
मनुनोक्तं पुरा मह्यममृतायाः समुद्भवम्  ।
पुण्यं पवित्रमतुलं रुद्रोद्गीतमिदं शुभम्  ॥ ४.५१ ॥
ये नराः कीर्तयिष्यन्ति भक्त्या शृण्वन्ति येऽपि च  ।
प्रातरुत्थाय नामानि दश पञ्च च भारत  ॥ ४.५२ ॥
ते नराः सकलं पुण्यं लभिष्यन्त्यवगाहजम्  ।
विमानेनार्कवर्णेन घण्टाशतनिनादिना  ॥ ४.५३ ॥
त्यक्त्वा मानुष्यकं भावं यास्यन्ति परमां गतिम्  ॥ ४.५४ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदापञ्चदशनामवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥