सरस्वतीकण्ठाभरणम्/परिच्छेदः ५
रसोऽभिमानोऽहङ्कारः शृङ्गार इति गीयते ।	
योऽर्थस्तस्यान्वयात्काव्यं कमनीयत्वमश्रुते ।। ५.१ ।।	
विशिष्टादृष्टजन्मायं जन्मिनामन्तरात्मसु ।	
आत्मसम्यग्गुणोद्भूतेरेको हेतुः प्रकाशते ।। ५.२ ।।	
शृङ्गारी चेत्कविः काव्ये जातं रसमयं जगत् ।	
स एव चेदश्रृङ्गारी नीरसं सर्वमेव तत् ।। ५.३ ।।	
पश्यति स्त्रीति वाक्ये हि न रसः प्रतिभासते ।	
विलोकयति कान्तेति व्यक्तमेव प्रतीयते ।। ५.४ ।।	
कन्ये कामयमानं मां त्वं न कामयसे कथम् ।	
इति ग्राम्योऽयमर्थात्मा वैरस्यायैव कल्पते ।। ५.५ ।।	
कामं कन्दर्पचाण्डालो मयि वामाक्षि निर्दयः ।	
त्वयि निर्मत्सरो दिष्ट्येत्यग्राम्योऽर्थो रसावहः ।। ५.६ ।।	
नवोऽर्थः सूक्तिरग्राम्या श्रव्यो बन्धः स्फुटा श्रुतिः ।	
अलौकिकार्था युक्तिश्च रसमाहर्तुमीशते ।। ५.७ ।।	
वक्रोक्तिश्च रसोक्तिश्च स्वभावोक्तिश्च वाङ्भयम् ।	
सर्वासु ग्राहिणीं तासु रसोक्तिं प्रतिजानते ।। ५.८ ।।	
भावो जन्मानुबन्धोऽथ निष्पत्तिः पुष्टिसङ्करौ ।	
हासाभासौ शमः शेषो विशेषः परिशेषवान् ।। ५.९ ।।	
विप्रलम्भोऽथ सम्भोगस्तच्चेष्टास्तत्परीष्टयः ।	
निरुक्तयः प्रकीर्णानि प्रेमाणः प्रेमपुष्टयः ।। ५.१० ।।	
नायिकानायकगुणाः पाकाद्याः प्रेमभक्तयः ।	
नानालङ्कारसंसृष्टेः प्रकाराश्च रसोक्तयः ।। ५.११ ।।	
चतुर्विंशतिरित्युक्ता रसान्वयविभूतयः ।	
स्वरूपमासां यो वेद स काव्यं कर्तुमर्हति ।। ५.१२ ।।	
आलम्बनविभावेभ्यः स्वेभ्यः स्वेभ्यः समुन्मिषन् ।	
रसो रत्यादिरूपेण भाव इत्यभिधीयते ।। ५.१३ ।।	
रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा ।	
जुगुप्सा विस्मयश्चाष्टौ स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ।। ५.१४ ।।	
स्तम्भस्तनूरुहोद्भेदो गद्गदः स्वेदवेपथू ।	
वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः ।। ५.१५ ।।	
स्मृतिर्वितर्क उत्कण्ठा चिन्ता चपलता मतिः ।	
गर्वः स्नेहो धृतिर्व्रीडावहित्थं मूढता मदः ।। ५.१६ ।।	
हर्षामर्षावसूयेर्ष्या विषादो दैन्यमुग्रता ।	
त्रासः शङ्का गदो ग्लानिरुन्मादः सम्भ्रमः श्रमः ।। ५.१७ ।।	
निर्वेदो जाड्यमालस्यं निद्रा सुप्तं प्रबुद्धता ।	
इति भावास्त्रयस्त्रिंशद्विज्ञेया व्यभिचारिणः ।। ५.१८ ।।	
चिरं चित्तेऽवतिष्ठन्ते सम्बध्यन्तेऽनुबन्धिभिः ।	
रसत्वं प्रतिपद्यन्ते प्रबुद्धाः स्थायिनोऽत्र ते ।। ५.१९ ।।	
रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः सत्त्वमिहोच्यते ।	
निर्वृत्तयेऽस्य तद्योगात्प्रभवन्तीति सात्त्विकाः ।। ५.२० ।।	
विशेषेणाभितः काये स्थायिनं चारयन्ति ये ।	
अनुभावादिहेतूंस्तान्वदन्ति व्यभिचारिणः ।। ५.२१ ।।	
जनित्वा ये न जायन्ते तेऽथवा व्यभिचारिणः ।	
स्मृत्यादयो हि प्रेमादौ भवन्ति न भवन्ति च ।। ५.२२ ।।	
रतौ सञ्चारिणः सर्वान् गर्वस्नेहौ धृतिं मतिम् ।	
स्थास्नूनेवोद्धतप्रेयः शान्तोदात्तेषु जानते ।। ५.२३ ।।	
संस्कारपाटवादिभ्योऽनुभावं वा निजाश्रये ।	
सञ्चारिणं वा जनयन् सात्त्विकं वा स जायते ।। ५.२४ ।।	
उद्दीपनविभावेभ्यः स्मृतिहेतौ पटीयसि ।	
?Bअनुबन्धोऽनुभावादेरनुबन्धोऽस्य कथ्यते ।। ५.२५ ।।	
विभावस्यानुभावस्य सात्त्विकव्यभिचारिणोः ।	
संयोगे तस्य निष्पत्तिमात्रं निष्पत्तिरुच्यते ।। ५.२६ ।।	
विषयाश्रयसंस्कारगुणप्रकृतिपाटवैः ।	
दीपनातिशयैश्चास्य प्रकर्षः पुष्टिरुच्यते ।। ५.२७ ।।	
तुल्यकालबलोत्पत्तिहेतौ भावान्तरोदये ।	
संसर्गस्तस्य यस्तेन सङ्करः स निगद्यते ।। ५.२८ ।।	
रसान्तरतिरस्कारादन्यद्रागाच्च तस्य यः ।	
भवत्यपचयो वृद्धेस्तद्ध्रासं तं प्रचक्षते ।। ५.२९ ।।	
हीनपात्रेषु तिर्यक्षु नायकप्रतियोगिषु ।	
गौणेष्वेव पदार्थेषु तमाभासं विजानते ।। ५.३० ।।	
बलवत्सूपजातेषु प्रतिकूलेषु हेतुषु ।	
सर्वात्मना समुच्छेदः प्रशमस्तस्य वर्ण्यते ।। ५.३१ ।।	
आश्रयात्प्रकृतेर्वापि संस्कारस्थैर्यतोऽपि वा ।	
योऽस्यात्यन्तमनुच्छेदः स शेष इति शब्द्यते ।। ५.३२ ।।	
शृङ्गाराद्या रसा ये च ये च शान्तोद्धतादयः ।	
ये च रत्यादिभेदास्तान्विशेषानस्य मन्वते ।। ५.३३ ।।	
विभावश्चानुभावश्च सञ्चारी चाश्रयश्च यः ।	
ये च लीलादयो यूनां परिशेषः स कीर्त्यते ।। ५.३४ ।।	
आश्रयो यस्य रत्यादिः प्रेमादेरुपजायते ।	
विषयो यत्र योषादौ सोऽस्य जन्माधिगच्छति ।। ५.३५ ।।	
आलम्बनविभावः स ज्ञानकारणमुच्यते ।	
तेनादरादिरूपेण संस्कारस्तस्य जायते ।। ५.३६ ।।	
आदृतः पटुरभ्यस्त आश्रयादेर्गुणेन सः ।	
तत्प्रबोधाय माल्यर्तुचन्दनेन्दूदयादयः ।। ५.३७ ।।	
उद्दीपनविभावास्ते स तैः स्मरति वाञ्छति ।	
द्वेष्टि प्रयततेऽवैति मन्यते वक्ति चेष्टते ।। ५.३८ ।।	
तेऽनुभावास्तदा ये स्युः स्वेदरोमोद्गमादयः ।	
हर्षामर्षादयो ये च ज्ञेयाः सञ्चारिणोऽत्र ते ।। ५.३९ ।।	
स्मृतीच्छायत्नजन्मानो मनोवाक्कायसंश्रयाः ।	
विलासा ये वरस्त्रीणां ज्ञेया लीलादयस्तु ते ।। ५.४० ।।	
लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमः किलकिञ्चितम् ।	
मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितं तथा ।। ५.४१ ।।	
विहृतं क्रीडितं केलिरिति स्त्रीणां स्वभावजाः ।	
हेलाहावादयश्चान्ये ज्ञेयाः स्त्रीपुंसयोरपि ।। ५.४२ ।।	
उपसङ्ख्यानमेतेषामनुभावेषु मन्वते ।	
पश्चाद्भावानुभूतिभ्यां स्मरणाद्यनुभाववत् ।। ५.४३ ।।	
स्मृत्यादयोऽनुभावाश्च भावाः सञ्चारिणश्च ये ।	
नाट्येषु क्रियमाणास्ते नटैरभिनयाः स्मृताः ।। ५.४४ ।।	
भावो यदा रतिर्नाम प्रकर्षमधिगच्छति ।	
नाधिगच्छति चाभीष्टं विप्रलम्भस्तदोच्यते ।। ५.४५ ।।	
पूर्वानुरागो मानश्च प्रवासः करुणश्च सः ।	
पुरुषस्त्रीप्रकाण्डेषु चतुः काण्डः प्रकाशते ।। ५.४६ ।।	
प्रागसङ्गतयोर्यूनोरभिलाषः प्रवर्तते ।	
सङ्कल्परमणीयोऽनुरागः स प्राच्य उच्यते ।। ५.४७ ।।	
अहेरिव गतिः प्रेम्णः स्वभावकुटिलेति सः ।	
अहेतोर्मेति नेत्युक्तेर्हेतोर्वा मान उच्यते ।। ५.४८ ।।	
देशान्तरादिभिर्यूनोर्व्यवधानं चिराय यत् ।	
नवेऽनुरागे प्रौढे वा प्रवासः सोऽभिधीयते ।। ५.४९ ।।	
लोकान्तरगते यूनि वल्लभे वल्लभा यदा ।	
भृशं दुः खायते दीनो करुणः स तदोच्यते ।। ५.५० ।।	
रतिरेवेष्टसम्प्राप्तौ पुष्टः सम्भोग उच्यते ।	
सोऽपि पूर्वानुरागादेरानन्तर्याच्चतुर्विधः ।। ५.५१ ।।	
न विना विप्रलम्भेन सम्भोगः पुष्टिमश्न्युते ।	
कषायिते हि वस्त्रादौ भूयान्नागोऽनुषज्यते ।। ५.५२ ।।	
स्त्रीपुंसयोर्विप्रलम्भे वैचित्त्याकल्पनादयः ।	
चेष्टाविशेषाः सम्भोगे चुम्बनालिङ्गनादयः ।। ५.५३ ।।	
विप्रलम्भेऽभियोगाद्यैः सम्भोगे साध्वसादिभिः ।	
मिथः परीक्षा याः प्रेम्णो निर्दिष्टास्ताः परीष्टयः ।। ५.५४ ।।	
विप्रलम्भादिशब्दानां लोकसिद्धेषु वस्तुषु ।	
प्रकृत्यादिविभागेन विनिवेशा निरुक्तयः ।। ५.५५ ।।	
संश्रुत्य विप्रलम्भार्थान्गृधिवञ्चयोः प्रलम्भने ।	
इत्यादिज्ञापकाज्ज्ञेयः प्रपूर्वो वञ्चने लभिः ।। ५.५६ ।।	
आदानं च प्रतिश्रुत्य विसंवादनमेव च ।	
कालस्य हरणं चाहुः प्रत्यादानं च वञ्चनम् ।। ५.५७ ।।	
पूर्वानुरागपूर्वेषु विप्रलम्भेषु तत्क्रमात् ।	
विशेषद्योतकेनेह व्युपसर्गेण सूच्यते ।। ५.५८ ।।	
प्रतिश्रवो हि पूर्वानुरागे वक्रेक्षितादिभिः ।	
अभीष्टालिङ्गनादीनामदानं ह्रीभयादिभिः ।। ५.५९ ।।	
माने निवारणं तेषां विसंवादनमुच्यते ।	
अयथावत्प्रदानं वा व्यलीकस्मरणादिभिः ।। ५.६० ।।	
प्रावसे कालहरणं व्यक्तमेषां प्रतीयते ।	
प्रोष्यागतेष्विहैतानि कान्ताः कान्तेषु युञ्जते ।। ५.६१ ।।	
प्रत्यादानं पुनस्तेषां करुणे को न मन्यते ।	
स्वयं दत्तानि हि विधिस्तानि तत्रापकर्षति ।। ५.६२ ।।	
प्रलम्भेत्यत्र यदि वा वञ्चनामात्रवाचिनि ।	
विना समासे चतुराश्चतुरोऽर्थान्नियुञ्जते ।। ५.६३ ।।	
विविधश्च विरुद्धश्च व्याविद्धश्च क्रमेण सः ।	
विनिषिद्धश्च पूर्वानुरागादिषु विषज्यते ।। ५.६४ ।।	
पूर्वानुरागे विविधं वञ्चनं व्रीडितादिभिः ।	
माने विरुद्धं तत्प्राहुः पुनरीर्ष्यायितादिभिः ।। ५.६५ ।।	
व्याविद्धं दीर्घकालत्वात्प्रवासे तत्प्रतीयते ।	
विनिषिद्धं तु करुणे करुणत्वेन गीयते ।। ५.६६ ।।	
रागोऽनु सह पश्चाद्वानुरूपोऽनुगतोऽपि वा ।	
यूनोरपूर्वः पूर्वानुरागशब्देन शब्द्यते ।। ५.६७ ।।	
राजते रञ्जतेर्वापि रागः करणभावयोः ।	
घञान्यत्कारके भावे नलोपेन नियम्यते ।। ५.६८ ।।	
मान्यते प्रेयसा येन यं प्रियत्वेन मन्यते ।	
मनुते वा मिमीते वा प्रेममानः स कथ्यते ।। ५.६९ ।।	
महाभाष्यकृतः कोऽसावनुमान इति स्मृतेः ।	
ल्युडन्तोऽपि न पुंलिङ्गो मानशब्दः प्रदुष्यति ।। ५.७० ।।	
यत्राङ्गना युवानश्च वसते न वसन्ति च ।	
स प्रवासः प्रशब्देन प्रतीपार्थेन कथ्यते ।। ५.७१ ।।	
चित्तोत्कण्ठादिभिश्चेतो भृशं वासयतीह यः ।	
प्रवासयति वा यूनः स प्रवासो निरुच्यते ।। ५.७२ ।।	
प्रपूर्वको वसिर्ज्ञेयः कारितान्तः प्रमापणे ।	
तूष्णीं प्रवासयेदेनमिति वृद्धानुशासनात् ।। ५.७३ ।।	
अभूतोत्पादनायां कृञ् दृष्टः कुरु घटं यथा ।	
दृष्टश्चोच्चारणे चौरंकारमाक्रोशतीतिवत् ।। ५.७४ ।।	
दृष्टोऽवस्थापनेऽश्मानमितः कुरु यथोच्यते ।	
अभ्यञ्जनेऽपि च यथा पादौ मे सर्पिषा कुरु ।। ५.७५ ।।	
मूर्च्छाविलापौ कुरुते कुरुते साहसे मनः ।	
करोति चित्तं दुः खेन योऽसौ करुण उच्यते ।। ५.७६ ।।	
भुजिः पालनकौटिल्याभ्यवहारानुभूतिषु ।	
भुनक्ति भुग्नो भुङ्क्तेऽन्नं भुङ्क्ते सुखमितीष्यते ।। ५.७७ ।।	
समीचीनार्थसम्पूर्वात्ततो घञ्‌प्रत्यये सति ।	
भावे वा कारके वापि रूपं सम्भोग इष्यते ।। ५.७८ ।।	
स पालनार्थः पूर्वानुरागानन्तर उच्यते ।	
उत्पन्ना हि रतिस्तस्मिन्नानुकूल्येन पाल्यते ।। ५.७९ ।।	
स मानानन्तरं प्राप्तः कौटिल्यार्थं विगाहते ।	
स्वतोऽपि कुटिलं प्रेम किं नु मानान्वये सति ।। ५.८० ।।	
प्रवासानन्तरे तस्याभ्यवहारार्थतेष्यते ।	
तत्र ह्युपोषितैरन्नमिव निर्विश्यते रतिः ।। ५.८१ ।।	
करुणानन्तरगतोऽनुभवार्थः स कथ्यते ।	
विस्त्रम्भवद्भिरस्मिन्हि सुखमेवानुभूयते ।। ५.८२ ।।	
यदि वा भोग इत्यस्य सम्प्रयोगार्थवाचिनः ।	
समा समासे चत्वारो विशेषास्तमुपासते ।। ५.८३ ।।	
स संक्षिप्तोऽथ सङ्कीर्णः सम्पूर्णः सम्यगृद्धिमान् ।	
अनन्तरोपदिष्टेषु सम्भोगेषूपपद्यते ।। ५.८४ ।।	
नवे हि सङ्गमे प्रायो युवानः साध्वसादिभिः ।	
संक्षिपितानेव रत्यर्थमुपचारान्प्रयुञ्जते ।। ५.८५ ।।	
मानस्यानन्तरे तेषां व्यलीकस्मरणादिभिः ।	
रोषशेषानुसन्धानात्सङ्करः केन वार्यते ।। ५.८६ ।।	
सम्पूर्णः पूर्णकामानां कामिनां प्रोष्यसङ्गमे ।	
उत्कण्ठितानां भूयिष्ठमुपयोगः प्रवर्तते ।। ५.८७ ।।	
प्रत्यागतेऽपि यत्रैषा रतिपुष्टिः प्रिये जने ।	
सा किमावर्ण्यते यूनां तत्रैव मृतजीविते ।। ५.८८ ।।	
पूर्वानुरागः पूर्वाणां व्युत्पत्तिभिरुदाहृतः ।	
अनन्तराणां सर्वेषां तत्समासे निरुक्तयः ।। ५.८९ ।।	
वृत्तिस्तत्राजहत्स्वार्था जहत्स्वार्थापि वर्तताम् ।	
प्रधानमनुपस्कृत्य न तदर्थो निवर्तते ।। ५.९० ।।	
प्रथमानन्तरे वृत्तेरजहत्स्वार्थतेष्यते ।	
नात्यन्तमजहत्स्वार्थां तां मानानन्तरे विदुः ।। ५.९१ ।।	
प्रवासानन्तरे त्वीषदजहत्स्वार्थतेष्यते ।	
करुणार्थस्य गन्धोऽपि नास्त्येव तदनन्तरे ।। ५.९२ ।।	
अष्टमीचन्द्रकः कुन्दचतुर्थी सुवसन्तकः ।	
आन्दोलनचतुर्थ्येकशाल्मली मदनोत्सवः ।। ५.९३ ।।	
उदकक्ष्वेडिकाशोकोत्तंसिका चूतभञ्जिका ।	
पुष्पावचायिका चूतलतिका भूतमातृका ।। ५.९४ ।।	
कदम्बयुद्धानि नवपत्?ित्रका बिसखादिका ।	
शक्रार्चा कौमुदी यक्षरात्रिरभ्यूषखादिका ।। ५.९५ ।।	
नवेक्षुभक्षिका तोयक्रीडा प्रेक्षादिदर्शनम् ।	
द्यूतानि मधुपानं च प्रकीर्णानीति जानते ।। ५.९६ ।।	
नित्यो नैमित्तिकश्चान्यः सामान्योऽन्यो विशेषवान् ।	
प्रच्छन्नोऽन्यः प्रकाशोऽन्यः कृत्रिमाकृत्रिमावुभौ ।। ५.९७ ।।	
सहजाहार्यनामानौ परौ यौवनजोऽपरः ।	
विस्त्रम्भजश्च प्रेमाणो द्वादशैते महर्द्धयः ।। ५.९८ ।।	
चक्षुः प्रीतिर्मनः सङ्गः सङ्कल्पोत्पत्तिसन्ततिः ।	
प्रलापो जागरः कार्श्यमरतिर्विषयान्तरे ।। ५.९९ ।।	
लज्जाविसर्जनं व्याधिरुन्मादो मूर्च्छनं मुहुः ।	
मरणं चेति विज्ञेयाः क्रमेण प्रेमपुष्टयः ।। ५.१०० ।।	
नायकः प्रतिपूर्वोऽसावुपपूर्वोऽनुनायकः ।	
नायिका प्रतिपूर्वासावुपपूर्वानुनायिका ।। ५.१०१।।	
नायिकानायकाभासावुभयाभास इत्यपि ।	
तिर्यक्षु च तदाभास इति द्वादश नायकाः ।। ५.१०२ ।।	
तेषु सर्वगुणोपेतः कथाव्यापि च नायकः ।	
अन्यायवांस्तदुच्छेद्य उद्धतः प्रतिनायकः ।। ५.१०३ ।।	
ततः कैश्चिद्गुणैर्हीनः पूज्यश्चैवोपनायकः ।	
समो न्यूनोऽपि वा तस्य कनीयाननुनायकः ।। ५.१०४ ।।	
स्यात्कथाव्यापिनी सर्वगुणयुक्ता च नायिका ।	
हेतुरीर्ष्यायितादीनां सपत्नी प्रतिनायिका ।। ५.१०५ ।।	
ततः कैश्चिद्गुणैर्हीना पूज्या चैवोपनायिका ।	
समा न्यूनापि वा किञ्चित्कनीयस्यनुनायिका ।। ५.१०६ ।।	
तदाभासास्तथैव स्युर्भेदाश्चैषां गुणादिभिः ।	
नायकस्तत्र गुणत उत्तमो मध्यमोऽधमः ।। ५.१०७ ।।	
प्रकृतेः सात्त्विकः स स्याद्राजसस्तामसस्तथा ।	
साधारणोऽनन्यजातिः स विज्ञेयः परिग्रहात् ।। ५.१०८ ।।	
उद्धतो ललितः शान्त उदात्तो धैर्यवृत्तितः ।	
शठो धृष्टोऽनुकूलश्च दक्षिणश्च प्रवृत्तितः ।। ५.१०९ ।।	
गुणतो नायिकापि स्यादुत्तमा मध्यमाधमा ।	
मुग्धा मध्या प्रगल्भा च वयसा कौशलेन वा ।। ५.११० ।।	
धीराधीरा च धैर्येण स्वान्यदीयापरिग्रहात् ।	
ऊढानूढोपयमनात्क्रमाज्ज्येष्ठा कनीयसी ।। ५.१११ ।।	
मानर्द्धेरुद्धतोदात्ता शान्ता च ललिता च सा ।	
सामान्या च पुनर्भूश्च स्वैरिणी चेति वृत्तितः ।। ५.११२ ।।	
आजीवतस्तु गणिका रूपाजीवा विलासिनी ।	
अवस्थातोऽपराश्चाष्टौ विज्ञेयाः खण्डितादयः ।। ५.११३ ।।	
निद्राकुलितताम्राक्षो नारीनखविभूषितः ।	
प्रातरेति प्रियो यस्याः कुतश्चित्सेह खण्डिता ।। ५.११४ ।।	
चाटुकारमपि प्राणनाथं कोपादपास्य या ।	
पश्चात्तापमवाप्नोति कलहान्तरिता तु सा ।। ५.११५ ।।	
दूतीमहरहः प्रेष्य कृत्वा सङ्केतकं क्वचित् ।	
यस्या न मिलितः प्रेयान्विप्रलब्धेति तां विदुः ।। ५.११६ ।।	
सा तु वासकसज्जा स्यात्सज्जिते वासवेश्मनि ।	
प्रियमास्तीर्णपर्यङ्का भूषिता या प्रतीक्षते ।। ५.११७ ।।	
स्वाधीनपतिका सा तु यस्याः पार्श्वं न मुञ्चति ।	
प्रियश्चित्ररतक्रीडासुखास्वादनलोलुपः ।। ५.११८ ।।	
पुष्पेषुपीडिता कान्तं याति या साभिसारिका ।	
प्रियो देशान्तरे यस्याः सा तु प्रोषितभर्तृका ।। ५.११९ ।।	
यस्याः समुचितेऽप्यह्नि प्रवासी नैति वल्लभः ।	
विरहोत्कण्ठिता सा तु द्वात्रिंशदिति नायिकाः ।। ५.१२० ।।	
हीनपात्राणि शेषाणि पीठमर्दो विदूषकः ।	
विटचेटौ पताकाश्च सख्यश्चैषां परिग्रहः ।। ५.१२१ ।।	
महाकुलीनतौदार्ये महाभाग्यं कृतज्ञता ।	
रूपयौवनवैदग्ध्यशीलंसौभाग्यसम्पदः ।। ५.१२२ ।।	
मानितोदारवाक्यत्वमदरिद्रानुरागिता ।	
द्वादशेति गुणानाहुर्नायकेष्वाभिगामिकान् ।। ५.१२३ ।।	
मृद्वीकानालिकेराम्रपाकाद्याः पाकभक्तयः ।	
नीलीकुसुम्भमञ्जिष्ठारागाद्या रागभक्तयः ।। ५.१२४ ।।	
अन्तर्व्याजबहिर्व्याजनिर्व्याजा व्याजभक्तयः ।	
धर्मार्थकामोदर्कश्च प्रेमसूदर्कभक्तयः ।। ५.१२५ ।।	
वाक्यवच्च प्रबन्धेषु रसालङ्कारसङ्करान् ।	
निवेशयन्त्यनौचित्यपरीहारेण सूरयः ।। ५.१२६ ।।	
चतुर्वृत्त्यङ्गसम्पन्नं चतुरोदात्तनायकम् ।	
चतुर्वर्गफलं को न प्रबन्धं बान्धवीयति ।। ५.१२७ ।।	
मुखं प्रतिमुखं गर्भोऽवमर्शश्च मनीषिभिः ।	
स्मृतानिर्वहणं चेति प्रबन्धे पञ्च सन्धयः ।। ५.१२८ ।।	
अविस्तृतमसंक्षिप्तं श्रव्यवृत्तं सुगन्धि च ।	
भिन्नसर्गान्तवृत्तं च काव्यं लोकोऽभिनन्दति ।। ५.१२९ ।।	
पुरोपवनराष्ट्रादिसमुद्राश्रमवर्णनैः ।	
देशसम्पत्प्रबन्धस्य रसोत्कर्षाय कल्पते ।। ५.१३० ।।	
ऋतुरात्रिंदिवार्केन्दूदयास्तमयकीर्तनैः ।	
कालः काव्येषु सम्पन्नो रसपुष्टिं नियच्छति ।। ५.१३१ ।।	
राजकन्याकुमारस्त्रीसेनासेनाङ्गभङ्गिभिः ।	
पात्राणां वर्णनं काव्ये रसस्त्रोतोऽधितिष्ठति ।। ५.१३२ ।।	
उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवाः ।	
विप्रलम्भा विवाहाश्च चेष्टाः काव्ये रसावहाः ।। ५.१३३ ।।	
मन्त्रदूतप्रयाणाजिनायकाभ्युदयादिभिः ।	
पुष्टिः पुरुषकारस्य रसं काव्येषु वर्षति ।। ५.१३४ ।।	
नावर्णनं नगर्यादेर्दोषाय विदुषां मतम् ।	
यदि शैलर्तुरात्र्यादेर्वर्णनेनैव तुष्यति ।। ५.१३५ ।।	
गुणतः प्रागुपन्यस्य नायकं तेन विद्विषाम् ।	
निराकरणमित्येष मार्गः प्रकृतिसुन्दरः ।। ५.१३६ ।।	
वंशवीर्यश्रुतादीनि वर्णयित्वा रिपोरपि ।	
तज्जयान्नायकोत्कर्षकथनं च धिनोति नः ।। ५.१३७ ।।	
मनोनुकूलेष्वर्थेषु सुखसंवेदनं रतिः ।	
असम्प्रयोगविषया सैव प्रीतिर्निगद्यते ।। ५.१३८ ।।	
न्यङ्गव्रीडादिभिश्चेतोविकारो हास उच्यते ।	
शोकश्चित्तस्य वैधुर्यमभीष्टविरहादिभिः ।। ५.१३९ ।।	
प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्य प्रबोधः क्रोध उच्यते ।	
कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह इष्यते ।। ५.१४० ।।	
भयं चित्तस्य वैक्लव्यं रौद्रादिजनितं विदुः ।	
जुगुप्सा गर्हणार्थानां दोषसन्दर्शनादिभिः ।। ५.१४१ ।।	
विस्मयश्चित्तविस्तारः पदार्थातिशयादिभिः ।	
स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागामयादिभिः ।। ५.१४२ ।।	
हर्षाद्भुतभयादिभ्यो रोमाञ्चो रोमविक्रिया ।	
मदप्रमदपीडादेर्वैस्वर्यं गद्गदं विदुः ।	
वपुर्जलोद्गमः स्वेदो रतिघर्मश्रमादिभिः ।। ५.१४३ ।।	
रागरोषभयादिभ्यः कम्पो गात्रस्य वेपथुः ।	
विषादमदरोषादेर्वर्णान्यत्वं विवर्णता ।। ५.१४४ ।।	
अश्रु नेत्रोद्गतं वारि दुः खशोकप्रहर्षजम् ।	
प्रलयस्तीव्रदुः खादेरिन्द्रियास्तमयो मतः ।। ५.१४५ ।।	
स्मृतिः पूर्वानुभूतार्थविषयं ज्ञानमुच्यते ।। ५.१४६ ।।	
ऊहो वितर्क इत्युक्तः पदार्थेषु यथामति ।	
उत्कण्ठेष्टानवाप्तौ योऽभिलाषः स्यात्तदाप्तये ।। ५.१४७ ।।	
प्रयत्नपूर्विकार्थेषु स्मृतिश्चिन्तेति चोच्यते ।। ५.१४८ ।।	
आत्मप्रकाशनपरा चेष्टा चपलतोच्यते ।। ५.१४९ ।।	
गर्वोऽन्येषामवज्ञानमात्मसम्भावनादिभिः ।। ५.१५० ।।	
अहेतुरनिवर्ती च स्नेहश्चित्तार्द्रता मता ।	
अभीष्टार्थस्य सम्प्राप्तौ स्पृहापर्याप्तता धृतिः ।	
चेतोनिमीलनं व्रीडान्यङ्गरागस्तवादिभिः ।। ५.१५१ ।।	
अवहित्थं तु लज्जादेर्हर्षाद्याकारगोपनम् ।। ५.१५२ ।।	
सुखदुः खादिजनितो मोहश्चित्तस्य मूढता ।	
संमोहानन्दसम्भेदो मदिरादिकृतो मदः ।। ५.१५३ ।।	
मनः प्रसादो हर्षः स्यादिष्टावाप्तिस्तवादिभिः ।	
क्रोधः कृतापराधेषु स्थिरोऽमर्षत्वमश्नुते ।। ५.१५४ ।।	
असूयान्यगुणर्द्धीनामौद्धत्यादसहिष्णुता ।	
ईर्षामाहुः समानेषु मानदानाद्यमर्षणम् ।। ५.१५५ ।।	
विषादश्चेतसो ग्लानिरुपायाभावनाशयोः ।	
सत्त्वत्यागादनुत्कर्षो वाक्यादेर्दैन्यमुच्यते ।। ५.१५६ ।।	
विदुर्वागदण्डपारुष्यमुग्रतामपकारिषु ।	
त्रासश्चित्तचमत्कार आकस्मिकभयादिभिः ।। ५.१५७ ।।	
अनिष्टाभ्यागमोत्प्रेक्षां शङ्कामाचक्षते बुधाः ।	
विरहादेर्मनस्तपः शरीरातङ्कदो गदः ।। ५.१५८ ।।	
बलस्यापचयो ग्लानिराधिव्याधिप्रकर्षभूः ।	
उत्कण्ठाहर्षशोकादेरुन्मादश्चित्तविप्लवः ।। ५.१५९ ।।	
आदरातिशयाच्चेतस्यावेगः सम्भ्रमो मतः ।	
मनः शरीरयोः खेदः क्रियातिशयतः श्रमः ।। ५.१६० ।।	
चित्तस्य खेदो निर्वेदस्तत्त्वज्ञानोदयादिभिः ।	
क्रियास्वपाटवं जाड्यं चिन्तोत्कण्ठाभयादिभिः ।	
क्रियाविद्वेष आलस्यं सुखसंविन्मदादिभिः ।। ५.१६१ ।।	
निद्रा व्यापारवैमुख्यमिन्द्रियाणां श्रमादिभिः ।	
निद्रादिजनितं सुप्तमिन्द्रियादिनिमीलनम् ।। ५.१६२ ।।	
उक्ता भावादिभेदेन तेऽमी रत्यादयो रसाः ।	
अथैतेष्वेव केषाञ्चिद्विशेषानभिदध्महे ।। ५.१६३ ।।	
शृङ्गारवीरकरुणरौद्राद्भुतभयानकाः ।	
बीभत्सहास्यप्रेयांसः शान्तदान्तोद्धतारसाः ।। ५.१६४ ।।	
रतिर्निसर्गसंसर्गौपम्याध्यात्माभियोगजा ।	
सम्प्रयोगाभिमानोत्था विषयोत्था च कथ्यते ।। ५.१६५ ।।	
प्रीतिरप्येवमेव स्यान्न त्वस्यां साम्प्रयोगिकी ।	
आभ्यासिकी तु तत्स्थाने तदुदाहृतयो यथा ।। ५.१६६ ।।	
एवमन्येऽपि विज्ञेया रसभावादिसंश्रयाः ।	
विशेषाः प्राप्तकालोऽथ परिशेषो निदर्श्यते ।। ५.१६७ ।।	
हेला हावश्च भावश्च व्याजो विस्त्रम्भभाषणम् ।	
चाटु प्रेमाभिसन्धानं परिहासः कुतूहलम् ।। ५.१६८ ।।	
चकितं चेति निर्दिष्टाश्चेष्टाः काश्चिद्विलासिनाम् ।	
शेषाणां विप्रलम्भादौ रूपमाविर्भविष्यति ।। ५.१६९ ।।	
वैहासिकः क्रीडनको विश्वास्यश्च विदूषकः ।	
मान्यः कलत्रवान्भुक्तविभवो गुणवान्विटः ।। ५.१७० ।।	
स्वात्मोपयोगिन्यन्योपयोगिन्यनुपयोगिनी ।	
पताकेत्यापताकेति प्रकरीति प्रकीर्त्यते ।। ५.१७१ ।।	
प्रेयः प्रियतराख्यानं रसवद् रसपेशलम् ।	
ऊर्जस्वि रूढाहङ्कारं युक्तोत्कर्षं च तत्?त्रयम् ।। ५.१७२ ।।	
रसवन्ति हि वस्तूनि सालङ्काराणि कानिचित् ।	
एकेनैव प्रयत्नेन निर्वर्त्यन्ते महाकवेः ।। ५.१७३ ।।	
रसाक्षिप्ततया यस्य बन्धः शक्यक्रियो भवेत् ।	
अपृथग्यत्ननिर्वर्त्यः सोऽलङ्कारः प्रकृष्यते ।। ५.१७४ ।।	
रसाभावादिविषयविवक्षाविरहे सति ।	
अलङ्कारनिबन्धो यः स कविभ्यो न रोचते ।। ५.१७५ ।।	
अङ्गाङ्गिभावावस्थानं सर्वेषां समकक्षता ।	
इत्यलङ्कारसंसृष्टेर्लक्षणीया द्वयी गतिः ।। ५.१७६ ।।	
यथेन्दुरिव ते वक्रमिति कान्तिः प्रतीयते ।	
न तथा लिम्पतेर्लेपादन्यदत्र प्रतीयते ।। ५.१७७ ।।	
तदुपश्लेषणार्थोऽयं लिम्पतिर्ध्वान्तकर्तृकः ।	
वर्षणार्थश्च विद्वद्भिरुत्प्रेक्ष्यत इतीक्ष्यताम् ।। ५.१७८ ।।	
मन्ये-शङ्के-ध्रुवं-प्रायो-नूनमित्येवमादिभिः ।	
उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशब्दोऽपि तादृशः ।। ५.१७९ ।।	
इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते सरस्वतीकण्ठाभरणालङ्कारे रसविवेचनो नाम पञ्चमः पिच्छेदः ।