शिशुपालवधम्/द्वितीयः सर्गः
यियक्षमाणेनाहूतः पार्थेनाथ द्विषन्मुरम् ।	
वैद्यं प्रति प्रतिष्ठासुरासीत्‌ कार्यद्वयाकुलः ॥ १ ॥	
सार्धमुद्धवसीरिभ्यामथासावासदत्सदः ।	
गुरूकाव्यानुगां बिभ्रच्चान्द्रीमभिनभः श्रियम्‌ ॥ २ ॥	
जाज्वल्यमाना जगतः शान्तये समुपेयुषी ।	
व्यद्योतिष्ट सभावेद्यामसौ नरशिखित्रयी ॥ ३ ॥	
रत्नस्तम्भेषु संक्रान्तप्रतिमास्ते चकाशिरे ।	
एकाकिनो पि परितः पौरुषेयवृता इव ॥ ४ ॥	
अध्यासामासुरुत्तुङ्गहेमपीठानि यान्यमी ।	
तैरुहे केसरिक्रान्तत्रिकूटशिखरोपमा ॥ ५ ॥	
गुरूभयस्मै गुरुणोरुभयोरथ कार्ययोः ।	
हरिर्विप्रतिषेधं तमाचचक्षे विचक्षणः ॥ ६ ॥	
द्योतितान्तःसभैः कुन्दकुड्मलाग्रदतः स्मितः ।	
स्नपितेवाभवत्‌ तस्य शुद्धवर्णा सरस्वती ॥ ७ ॥	
भवद्गिरामवसरप्रदानाय वचांसि नः ।	
पूर्वरङ्गः प्रसङ्गाय नाटकीयस्य वस्तुनः ॥ ८ ॥	
करदीकृतभूपालो भ्रातृभिर्जित्वरैर्दिशाम्‌ ।	
विनाप्यस्मदलंभूष्णुरिज्यायै तपसः सुतः ॥ ९ ॥	
उत्तिष्ठमानस्तु परो नोपेक्ष्यः पथ्यमिच्छता ।	
समौ हि शिष्टैराम्नातौ वर्त्स्यन्तावामयः स च ॥ १० ॥	
न दूये सात्वतीसूनुर्यन्मह्यमपराध्यति ।	
यतु ददह्यते लोकमतो दुःखाकरोति माम्‌ ॥ ११ ॥	
मम तावन्मतमदः श्रूयतामङ्ग वामपि”	
ज्ञातसारे पि खल्वेकः संदिग्धे कार्यवस्तुनि ॥ १२ ॥	
यावदर्थपदां वाचमेवमादाय माधवः ।	
विरराम महीयांसः प्रकृत्या मितभाषिणः ॥ १३ ॥	
ततः सपत्नापनयस्मरणानुशयस्फुरा ।	
ओष्ठेन रामो रामौष्ठबिम्बचुम्बनचुञ्चुना ॥ १४ ॥	
विवक्षितामर्थविदस्तत्क्षणं प्रतिसंहृताम्‌ ।	
प्रापयन्‌ पवनव्याधेर्गिरमुत्तरपक्षत‌म्‌ ॥ १५ ॥	
घूर्णयन्‌ मदिरास्वादमदपाटलितद्युती ।	
रेवतीदशनोच्छिष्टपरिपूतपुटे दृशौ ॥ १६ ॥	
आश्लेषलोलुपवधूस्तनकार्कश्यसाक्षिनीम्‌ ।	
म्लापयन्नभिमानोष्णैर्वनमालां मुखानिलैः ॥ १७ ॥	
दधत्‌ संध्यारुणव्योमस्फुरत्तारानुकारिणीः ।	
द्विषद्द्वेशोपरक्ताङ्गसङ्गिनीः स्वेदविप्रुषः ॥ १८ ॥	
प्रोल्लसत्कूण्डलप्रोतपद्मरागदलत्विषा ।	
कृष्णोत्तरासङ्गरुचिं विदधच्चूतपल्लवीम्‌ ॥ १९ ॥	
ककुद्मिकन्यावक्तान्तर्वासलब्धाधिवासया ।	
मुखामोदं मदिरया कृतानुव्याधमुद्वम‌न्‌ ॥ २० ॥	
जगादवदनच्छद्मपद्मपर्अन्तपातिनः ।	
नयन्‌ मधुलिहः श्वैत्यमुदंशुदशनांशुभिः ॥ २१ ॥	
यद्वासुदेवेनादीनामनादीनवमीरितम्‌ ।	
वचस्तस्य सपदि क्रिया केवलमुत्तरम्‌ ॥ २२ ॥	
नैतल्लघ्वपि भूयस्या वचो वाचातिशय्यते ।	
इन्धनौधधगप्यग्निस्त्विषा नात्येति पूषण‌म्‌ ॥ २३ ॥	
विरोधवचसो मूकान्‌ वागीशानपि कुर्वते ।	
जडानप्यनुलोमार्थप्रवाचः कृतिनां गिरः ॥ २४ ॥	
संक्षिप्तस्याओयतो स्यैव वाक्यस्यार्थगरीयसः ।	
सुविस्तरतरा वाचो भाष्यभूता भवन्तु मे ॥ २५ ॥	
सर्वकार्यशरीरेषु मुक्त्वाङ्गस्कन्धपञ्चकम्‌ ।	
सौगतानामिवात्मान्यो नास्ति मन्त्रो महीभृताम्‌ ॥ २६ ॥	
षड्गुणाः शक्तयस्तिस्रः सिद्धयश्चोदयास्त्रयः ।	
ग्रन्थानधीत्य व्याकर्तुमिति दुर्मेधसो प्यलम्‌ ॥ २७ ॥	
अनिर्लोठितकार्य्यस्य वाग्जालं वाग्मिनो वृथा ।	
निमित्तादपराद्धेषोर्धानुश्कस्येव वल्गितम्‌ ॥ २८ ॥	
मन्त्रो योध इवाधीरः सर्वाङ्गैः कल्पितैरपि ।	
चिरं न सहते स्थातुं परेभ्यो भेदशङ्कया ॥ २९ ॥	
आत्मोदयः अरज्यानिर्द्वयं नीतिरितीआटि ।	
तदूरीकृत्य कृतिभिर्वाचस्पत्यं प्रतायते ॥ ३० ॥	
तृप्तियोगः अरेणापिउ न महिम्ना महात्मनाम्‌ ।	
पूर्णचन्द्रोदयाकाङ्क्षी दृष्टान्तो त्र महार्णवः ॥ ३१ ॥	
संपदा सुस्थितमन्यो भवति स्वल्पयापि यः ।	
कृततुल्यो विधिर्मन्ये न वर्धयति तस्य ताम् ॥ ३२ ॥	
समूलघातमघ्नन्तः परान्‌ नोद्यन्ति मानिनः ।	
प्रध्वंसितान्धतमसस्तत्रोदाहरणं रविः ॥ ३३ ॥	
विपक्षमखिलीकृत्य प्रतिष्ठा खलु दुर्लभा ।	
अनीत्वा पङ्कतां धूलिमुदकं नावतिष्ठते ॥ ३४ ॥	
ध्रियते यावदेको पि रिपुस्तावत्‌ कुतः शिवम्‌ ।	
पुरः क्लिश्नाति सोमं हि सैंहिकेयो सुरद्रुहाम्‌ ।३५ ॥	
सखा गरीयान् शत्रुश्च कृत्रिमस्तौ हि कार्य्यतः ।	
स्याताममित्रौ मित्रे च सहजप्राकृतावै ॥ ३६ ॥	
उपकर्त्ररिणा संधिर्न मित्रेणापकारिणा ।	
उपकारापकारौ हि लक्ष्यं लक्षणमेतयोः ॥ ३७ ॥	
त्वया विप्रकृतश्चैध्यो रुक्मिणीं हरता हरे ।	
बद्धमूलस्य मूलं हि महद्वैरतरोः स्त्रियः । ।३८ ॥	
त्वयि भौमं गते जेतुमसोत्सीत्‌ स पुरीमिमाम्‌ ।	
प्रोषितार्यमणं मेरोरन्धकारस्तटीमिव ॥ ३९ ॥	
आलप्यालमिदं बभ्रोर्यत्‌ स दारानपाहरत्‌ ।	
कथापि खलु पापानामलमश्रेयसे यतः ॥ ४० ॥	
चिराद्ध एवं भवता विराद्धा बहुधा च नः ।	
निर्वर्त्यते रिः क्रियया स श्रुतश्रवसः सुतः ॥ ४१ ॥	
विधाय वैरं सामर्षे नरो रौ य उदासते ।	
प्रक्षिप्योदर्चिर्षं कक्षे शेरते ते भिमारुतम्‌ ।४२ ॥	
मनागनभ्यावृत्या वा कामं क्षाम्यतु यः क्षमी ।	
क्रियासमभिहारेणा विराध्यन्तं क्षमेत कः ॥ ४३ ॥	
अन्यदा भूषणं पुंसः शमो लज्जेव योषितः ।	
पराक्रमः परिव्हवे वैयात्यं सुरतेष्विव ॥ ४४ ॥	
मा जीवन्‌ यः परावज्ञादुःखदग्धो पि जीवति ।	
तस्याजननिरेवास्तु जननीक्लशकारिणः ॥ ४५ ॥	
पादाहतं यतुत्थाय मूर्धानमधिरोहति ।	
स्वस्थादेवापमाने इ देहिनस्तद्वरं रजः ॥ ४६ ॥	
असंपादयतः कञ्चिदर्थं जतिक्रियागुणैः ।	
यदृच्छाश्ब्दवत्‌ पुंसः संज्ञाहै जन्म केवलम्‌ ॥ ४७ ॥	
तुङ्गत्वमितरा नाद्रौ नेदं सिन्धावगाधता ।	
अलङ्घनीयताहेतुरुभयं तन्मनस्विनि ॥ ४८ ॥	
तुल्ये पराधे अवर्भानुर्भानुमन्तं चिरेण यत्‌ ।	
हिमांशुमाशु ग्रसते तन्म्रदिम्नः स्फुटां फलम्‌ ॥ ४९ ॥	
स्वयं प्रणमते ल्पे पि परवायावुपेयुषि ।	
निदर्शनमसाराणां लघुर्बहुतृणं नरः ॥ ५० ॥	
तेजस्वीमध्ये तेजस्वी दवीयानपि गण्यते ।	
पञ्चमः पञ्धतपसस्तपनो जातवेदसाम्‌ ॥ ५१ ॥	
अकृत्वा हेलया पादमु्च्चैर्मूर्धसु विद्विषाम्‌ ।	
कथंकारमनालम्बा कीर्तिर्द्यामधिरोहति ॥ ५२ ॥	
अङ्काधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलाञ्छनः ।	
केसरी निष्ठुरक्षुण्ण्मृगपूगो मृगाधिपः ॥ ५३ ॥	
चतुर्थोपायसाद्ये पि रिपौ सान्त्वमपक्रिया ।	
स्वेद्यमामज्वरं प्राज्ञः को म्भसा परिषिञ्चति ॥ ५४ ॥	
सामवादाः सकोपस्य तस्य प्रत्युत दीपकाः ।	
प्रतप्तस्येव सहसा सर्पिषस्तोयबिन्दवः ॥ ५५ ॥	
गुणानामायथातथ्यादर्थं विस्रावयन्ति ये ।	
अमात्यव्यञ्जना राज्ञां दूष्यास्ते शत्रुसंहितः ॥ ५६ ॥	
स्वशक्त्युपचये केचित्‌ परस्य व्यसने परे ।	
यात्रामाहुरुदासीनं त्वामुत्थापयति द्वयम्‌ ॥ ५७ ॥	
लिलङ्घयिषतो लोकानलङ्घ्यानलघीयसः  ।	
यादवाम्भोनिधीन्‌ रुन्धे वेलेव भवतः क्षमा ॥ ५८ ॥	
विजयस्त्वयि सेनायाः साक्षिमात्रे पदिश्यताम्‌ ।	
फलभाजि समीक्षोक्ते बुद्धेर्भोग इवात्मनि ॥ ५९ ॥	
हते हिडीम्बरिपुणा राज्ञि द्वैमातुरे युधि ।	
चिरस्य मित्रव्यसनी सुदमो दमघोषजः ॥ ६० ॥	
नीतिरापदि यद्गम्यः परस्तन्मानिनो हिये ।	
विधुर्विधुंतुदस्येव पूर्णस्तस्योत्सवाय सः ॥ ६१ ॥	
अन्यदुच्छृङ्खलं सत्त्वमन्यच्छास्त्रनियन्त्रितम्‌ ।	
सामानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुतः ॥ ६२ ॥	
इन्द्रप्रस्थगमस्तावत्‌ कारि मा सन्तु चेदयः ।	
आस्माकदन्तिसांनिध्यवामनीभूतभूरुहः ॥ ६३ ॥	
निरुद्धवीवश्वासारप्रसारां गाइव व्रजम्‌ ।	
उपरुन्धन्तु दाशार्हाः पुरीं माहिष्मतीं द्विषः ॥ ६४ ॥	
यजतां पाण्डवः स्वर्गमवत्विन्द्रस्तपस्विनः ।	
वयं हनाम द्विषतः सर्वः स्वार्थं प्रतीहते ॥ ६५ ॥	
प्राप्यतां विद्युतः संपत्‌ संपर्कादर्करोचिषाम्‌ ।	
शस्त्रैर्द्विषच्छिरश्छेदप्रोच्छोणितोक्षितैः ॥ ६६ ॥	
इति संरम्भिणो वाणीर्बलस्यालेख्यदेवताः ।	
सभाभित्तिप्रतिध्वानैर्भयादन्ववदन्निव ॥ ६७ ॥	
निशम्य ताः शेषगवीरभिधातुमधोक्षजः ।	
शिष्याय बृहतां पत्युः प्रस्तावमदिशद्‌ दृशा ॥ ६८ ॥	
भारतीमाहितभरामथानुद्धतमुद्धवः ।	
तथ्यामुतथ्याउजवज्जगादाग्रे गदाग्रजम्‌ ॥ ६९ ॥	
संप्रत्यसांप्रतं वक्रुमुक्ते मुसलपाणिना ।	
निर्द्धारिते र्थे लेखेन खलूक्त्वा खलु वाचिकम्‌ ॥ ७० ॥	
तथापि यन्मय्यपि ते गुरुरित्येव गौरवम्‌ ।	
तत्‌ प्रयोजककर्तउत्वमुपैति मम जल्पतः ॥ ७१ ॥	
वर्णेः कतिपयैरेव ग्रथितस्य स्वरैरिव ।	
अनन्ता वाङ्मयस्याहो गेयस्येव विचित्रता ॥ ७२ ॥	
बह्वपि स्वच्छया कामं प्रकीर्णमभिधीयते ।	
अनुञ्झिताभिसंबन्धः प्रबन्धो दुरुदाहरः ॥ ७३ ॥	
भ्रदीयसीमपि धनामनल्पगुणकल्पिताम्‌ ।	
प्रसारयन्ति कुशलश्चित्रां वाचं पटीमिव ॥ ७४ ॥	
विशेषविदुषः शस्त्रं यत्‌ तदोद्ग्राह्यते पुरः ।	
हेतुः परिचयस्थैर्ये वक्तुर्गुणनिकैव सा ॥ ७५ ॥	
प्रज्ञोत्साहावतः स्वामी यतेताधातुमात्मनि ।	
तौ हि मूलमुदेष्यन्त्या जिगीषोरात्मसंपदः ॥ ७६ ॥	
सोपधानां धियं धीराः स्थेयसीं खट्वयन्ति ये ।	
तत्रानिशं निषण्णास्ते जानते जातु न श्रमम्‌ ॥ ७७ ॥	
स्पृशन्ति शरवत्‌ तीक्ष्णाः स्तोकमन्तर्विशन्ति च ।	
बहुस्पृशापि स्थूलेन स्थीयते वहिरश्मवत्‌ ॥ ७८ ॥	
आरभन्ते ल्पमेवाज्ञाः कामं व्यग्रा भवन्ति च ।	
महारम्भाः कृतधियस्तिष्ठन्ति च निराकुलाः ॥ ७९ ॥	
उपायमास्थितस्यापि नश्यत्यर्थः प्रमाद्यतः ।	
हन्ति नोपशय्स्थो पि शयालुर्मृगयुर्मृगान्‌ ॥ ८० ॥	
उदेतुमत्यजन्नीहां राजसु द्वादशस्वपि ।	
जिगीषुरेको दिनकृदादित्येष्विव कल्पते ॥ ८१ ॥	
तन्त्रावापविदा योगैर्मण्डलान्यधिष्ठिता ।	
सुनिग्रहा नरेन्द्रेण फणीन्द्रा इव शत्रवः ॥ ८२ ॥	
करप्रचेयामुत्तुङ्गः प्रभुशक्तिं प्रथीयसीम्‌ ।	
प्रज्ञाबलबृहन्मूलः फलत्युत्साहपादपः ॥ ८३ ॥	
बुद्धिशस्त्रः प्रकृत्यङ्गो धनसंवृतिकञ्चुकः ।	
चारेक्षणो दूतमुखः पुरूषः को पि पार्थिवः ॥ ८४ ॥	
तेजः क्षमा वा नैकान्तः कालज्ञस्य महीपतेः ।	
नैकमोजः प्रसादो वा रसभागविदः कवेः ॥ ८५ ॥	
कृतापचारो पि परैरनाविष्कृतविक्रियः ।	
असाध्यः कुरूते कोपं प्राप्ते काले गदो यथा ॥ ८६ ॥	
मृदुव्यवहितं तेजो भोक्तुमर्था‌न्‌ प्रकल्पते ।	
प्रदीपः स्नेहमादत्ते दशया ह्यन्तरस्थया ॥ ८७ ॥	
नालम्बते दैष्टिकतां न निषीदति पौरुषे ।	
शब्दार्थौ सत्कविरिव द्वयं विद्वानपेक्षते ॥ ८८ ॥	
स्थायिनो र्थे प्रवर्तन्ते भावाः संचारिणो यथा ।	
रसस्यैकस्य भूयांसस्तथा नेतुर्महीभृतः ॥ ८९ ॥	
अनल्पत्वात्‌ प्रधानत्वादंशस्येवेतरे स्वराः ।	
विजिगीषोर्नृपतयः प्रयान्ति परिवारताम्‌ ॥ ९० ॥	
अप्यनारभमाणस्य विनोरुत्पादिताः परैः ।	
व्रजन्ति गुणतामर्थाः शब्दा इव विहायसः ॥ ९१ ॥	
यातव्यपार्ष्णिग्राहादिमालायामधिकद्युतिः ।	
एकार्थतन्तुप्रोतायां नायको नायकायते ॥ ९२ ॥	
षाड्गुण्यमुपयुञ्जीत शक्त्यपेक्षं रसायनम्‌ ।	
भवन्त्यस्यैवमङ्गानि स्थास्नूनि बलवन्ति च ॥ ९३ ॥	
स्थाने शमवतां शक्त्या व्यायामे वृद्धिरङ्गिनाम्‌ ।	
अयथाबलमारम्भो निदानं क्षयसंपदः ॥ ९४ ॥	
तदीशितारं चेदीनां भवांस्तमवमंस्त मा ।	
निहन्त्यरीनेकपदे स उदात्तः स्वरानिव ॥ ९५ ॥	
मा वेदि यदसावेको जेतव्यश्चेदिराडिति ।	
राजयक्ष्मेव रोगाणां समूहः स महीभृताम्‌ ॥ ९६ ॥	
संपादितफलस्तेन सपक्षः परभेदतः ।	
कार्मुकेणेव गुणिना बाणः संधानमेष्यति ॥ ९७ ॥	
ये चान्ये कालयवनसाल्वरुक्मिद्रुमादयः ।	
तमःस्वभावास्ते प्येनं प्रदोषमनुयायिनः ॥ ९८ ॥	
उपजापः कृतस्तेन तानाकोपवतस्त्वयि ।	
आशु दीपयिताल्पो पि साग्नीनेधानिवानिलः ॥ ९९ ॥	
बृहत्सहायः कार्यान्तं क्षोदीयानपि गच्छति ।	
संभूयाम्भोधिमभ्येति महानद्या नगापगा ॥ १०० ॥	
तस्य मित्राण्यमित्रास्ते ये च ये चोभये नृपाः ।	
अभियुक्तं त्वयैनं गन्तारस्त्वामतः पते ॥ १०१ ॥	
मखविघ्नाय सकलमित्थमुत्थाप्य राजकम्‌ ।	
हन्त जातमजातारेः प्रथमेन त्वयारिणा ॥ १०२ ॥	
संभाष्य त्वामतिभ्रक्षमस्कन्धं सुबान्धवः ।	
सहायमध्वरधुरं धर्मराजो विवक्षते ॥ १०३ ॥	
महात्मानो नुगृह्णन्ति भजमानान्‌ रिपूनपि ।	
सपत्नीः प्रापयन्त्यब्धिं सिन्धवो नगनिम्नगाः ॥ १०४ ॥	
चिरादपि बलात्कारो बलिनः सिद्ध्ये रिषु ।	
छन्दानुवृत्तिदुःसाधाः सुहृदो विमनीकृताः ॥ १०५ ॥	
मन्यसे रिवधः श्रेयान्‌ प्रीतये नाकिनामिति ।	
पुरोडाशभुजामिष्टमिष्टं कर्तुमलन्तराम्‌ ॥ १०६ ॥	
अमृतं नाम यत्सन्तो मन्त्रजिह्वेषु जुह्वति ।	
शोभैव मन्दरक्षुब्धक्षुभिताम्भोधिवर्णना ॥ १०७ ॥	
प्रतीक्ष्यं च प्रतीक्ष्यायै पितृष्वस्रे सुतस्य ते ।	
सहिष्ये शतमागांसि प्रत्यश्रौषीः किलेति यत्‌ ॥ १०८ ॥	
तीक्ष्णा नारुन्तुदा बुद्धिः कर्म शान्तं प्रतापयत्‌ ।	
नोपतापि मनः सोष्म वागेका वाग्मिनः सतः ॥ १०९ ॥	
स्वयंकृतेप्रसादस्य तस्याह्रो भानुमानिव ।	
समयावधिमप्राप्य नान्तायालं भवानपि ॥ ११० ॥	
कृत्वा कृत्यविदस्तीर्थैरतः प्रणिधयः पदम्‌ ।	
विदांकुवन्तु महतस्तलं विद्विषदम्भसः ॥ १११ ॥	
अनुत्सूत्रपदन्यासा सद्वृत्तिः सन्निबन्धना ।	
शब्दविद्येव नाभाति राजनीतिरपस्पशा ॥ ११२ ॥	
अज्ञातदोषैर्दोषज्ञैरूद्दूष्यो भयवेतनैः ।	
भेद्याः शत्रोरभिव्यक्तशासनैः सामवायिकाः ॥ ११३ ॥	
उपेयिवांसि कर्तारः पुरीमाजातशास्त्रवीन्‌ ।	
राजन्यकान्युपायज्ञैरेकार्थानि चरैस्तव ॥ ११४ ॥	
सविशेषं सुते पाण्डोर्भक्तिं भवति तन्वति ।	
वैरायितास्तरलाः स्वयं मत्सरिणः परे ॥ ११५ ॥	
य इहात्मविदो विपक्षमध्ये	
सहसंवृद्धियुजो पि भूभुजः स्युः ।	
बलिपृष्टकुलादिवान्यपुष्टैः	
पृथगस्मादचिरेण भाविता तैः ॥ ११६ ॥	
सहजचापलदोषसमुद्धत-	
श्चलितदुर्बलपक्षपरिग्रहः ।	
तव दुरासदवीर्यविभावसौ	
शलभतां लभतामसुहृद्गणः ॥ ११७ ॥	
इति विशकलितार्थामौद्दवीं वाचमेना-	
मनुगतनयमार्गामर्गलां दुर्नयस्य ।	
जनितमुदस्थादुच्चकैरुच्छ्रितोरः-	
स्थलनियतनिषण्णश्रीश्रुतां शुश्रुवान्‌ सः ॥ ११८ ॥	
इति श्रीमाघभट्टविरचिते शिशुपालवधकाव्ये मन्त्रवर्णनं नाम द्वितीयः सर्गः ॥