प्रकाशसंहिता/प्रथमपरिच्छेदः/अध्यायः ३
श्रीहंस उवाच

जालरन्ध्रात्ग्रहाविष्टा सूर्यरश्मिप्रभा भुवि  ।
यदा भवन्ति तस्याः समीपे तिर्गास्थितः   ।। ३.१  ।।

केशं यदोद्गमयतो सो मर्त्यानां परमाणुकः  ।
मर्त्योत्तमो भक्तिपाकात्महरादिषु संस्थितः   ।। ३.२  ।।

यं कालं सूक्ष्मदृग्वेद स कालः परमाणुकः  ।
तच्छतांशो हि देवानां तच्छतांशोब्जजस्य तु   ।। ३.३  ।।

भूमौ स्थितानां मर्त्यानां यः कालः परमाणुकः  ।
तच्छतांशो देवलोके स्थितस्य परमाणुकः   ।। ३.४  ।।

तत्कोट्यंशो रमायाश्च तदनन्तांशको हरेः  ।
परमाणुरिति प्रोक्तः तदन्यैर्न्यैव बुध्यते   ।। ३.५  ।।

परमाणुद्वयात्मातु कालो द्व्यणुकरिरितः  ।
परमाणुत्रयात्मस्य त्र्यणुकः परिकीर्तितः   ।। ३.६  ।।

त्रुटिः त्रिभिश्च त्र्यणुकैः वेधः स्यात्तत्रयेण तु  ।
लवोवेधत्रयात्मास्यात्निमेषस्तु त्रिभिर्लवैः   ।। ३.७  ।।

क्षणस्त्रिनमिषः प्रोक्तः काष्ठाख्या क्षणपञ्चकात् ।
काष्ठाभिः पञ्चदशभिः लघुकालः प्रकीर्तितः   ।। ३.८  ।।

लघुभिः पञ्चदशभिः विनाडिका प्रकीर्तिता  ।
विनाडिका षष्ठिभिर्या नाडिकैका भविष्यति   ।। ३.९  ।।

ताभ्यां मुहूर्तत्रिंशद्भिः अहोरात्रमितीरितं  ।
अष्टमांशान्न्यूनसप्तघटिकाभिश्च सप्तभिः   ।। ३.१०  ।।

सपादसप्तभिर्वापि सार्धसप्तभिरेव वा  ।
यामः कालोष्टभिर्वापि कालभेदेन चोदितः   ।। ३.११  ।।

यामैश्चतुर्भिः अहः स्यात्तावद्भिर्यामिनीमता  ।
अहोरात्रत्रिंशता च मासः पक्षद्वयात्मकः   ।। ३.१२  ।।

ताभ्यां ऋतुस्तत्रयेणैवा अयनं परिकीर्तितं  ।
कर्कादि कार्मुकान्तेषु यदा चरति भस्करः   ।। ३.१३  ।।

दक्षिणायनमुद्धिष्टं देवानां रात्रिसंज्ञकं  ।
यावन्नक्रादिके भानौ मिथुनान्तेषु तिष्ठति   ।। ३.१४  ।।

उत्तरायणमुद्धिष्टं तावत्कालं विचक्षणैः  ।
अयनाभ्यां वत्सरस्तु द्विषण्मासात्मकः स्मृतः   ।। ३.१५  ।।

षष्ठ्युत्तरत्रिशतकैः अहोरात्रैश्च वत्सरः  ।
अष्टाविंशत्सहस्रैस्तु लक्षसप्तदशाब्दतः   ।। ३.१६  ।।

क्ळ्प्तः कृतयुगस्तस्मात्त्रेतापादोनमुच्यते  ।
सहस्रषण्णवत्येतलक्षद्वादश संमितः   ।। ३.१७  ।।

त्रेतायुगस्ततः पादन्यूनो द्वापररिरितः  ।
चतुःषष्ठिसहस्रेत अष्टलक्षमितिस्मृतः   ।। ३.१८  ।।

द्वापररात्तु कलिस्तस्मादर्धपादमितिस्मृतः  ।
द्विषोडशसहस्रेताच्चतुर्लक्षात्मकः कलिः   ।। ३.१९  ।।

कृतत्रेताद्वापरश्च कलिश्चेति चतुर्युगाः  ।
चतुर्युगात्मकः कालो महायुग इतीर्यते   ।। ३.२०  ।।

विंशत्सहस्रेतलक्षत्रिचत्वारिंशदब्दकैः  ।
क्ळ्प्तः कालः कालदृग्भिः महायुग इतीर्यते   ।। ३.२१  ।।

षष्ठ्युत्तराब्दत्रिंशताद्देवानामब्दरिरितः  ।
तादृगब्दसहस्राणां चतुष्कोणः कृताह्वयः   ।। ३.२२  ।।

त्रेता तु त्रिसहस्राब्दा द्विसहस्राब्दसंमितः  ।
द्वापरस्तु ततो न्यूनसहस्राब्दमितः कलिः   ।। ३.२३  ।।

कृतस्यादौ कृतान्ते च पृथगब्दश्चतुःशतं  ।
सन्धिस्त्रेतायुगाद्यन्ते पृथगब्दशतत्रयं  ।। ३.२४  ।।

सन्धिस्तु द्वापराद्यन्ते पृथगब्दशतद्वयं  ।
शताब्दःसंमितः कालः सन्धिराद्यन्तयोः कलेः   ।। ३.२५  ।।

एवं दैवेन मानेन द्वदशाब्दाःसहस्रतः  ।
क्ळ्प्तः कालः कालविद्भिः महायुग इतीर्यते   ।। ३.२६  ।।

सार्धाष्टादशलक्षाब्दे युगानां एकसप्तति  ।
मिलितो मनुसन्धातभोगकाल उदीरितः   ।। ३.२७  ।।

द्विषट्शताब्दसमितो लयः स्वायम्भुवोत्तरः  ।
स्वारोचिषादिकानान्तु षण्णामप्यन्तरे लयः   ।। ३.२८  ।।

पञ्चादशशताब्दात्मा लयः काल उदीरितः  ।
चतुर्दशशताब्दात्मा लयः काल उदाहृतः   ।। ३.२९  ।।

तदन्य मन्वन्तरेषु नियमात्सर्वदैव तु  ।
चतुर्युगसहस्रन्तु ब्रह्मणो दिन उ(दिवमु)च्यते   ।। ३.३०  ।।

रीत्रिश्च तावती तस्य अहोरात्रा तु तादृशा  ।
षष्ठ्युत्तरत्रिशतकाद्वत्सरोऽजस्य कीर्तितः   ।। ३.३१  ।।

एवं विधशताब्दात्मा कालोऽजस्यायुषो मतः  ।
वासुदेवात्सूक्ष्मतनुं स्वशताब्दादिमे क्षणे   ।। ३.३२  ।।

यः प्राप सशताब्दायुः तद्रूपाणीतराणि तु  ।
मासत्रयाधिकादब्दषट्कात्पूर्वतनादभूथ् ।। ३.३३  ।।

सृज्यानां सूक्ष्मसांशानां सूक्ष्मसृष्टिश्चतुस्तनोः  ।
सृष्टानां सूक्ष्मतः पूर्वं स्थूलदेहस्ततोऽभवथ् ।। ३.३४  ।।

नारायणादजाद्रुद्रात्क्रमात्कालानुसारतः  ।
यावतां सूक्ष्मतः सृष्टिः स्थूलसृष्टिस्तु तावता   ।। ३.३५  ।।

अण्डादूर्ध्वं चावृतयः स्थूलदेहाश्च तन्मयाः  ।
आद्यस्य ब्रह्मणः पूर्वं पञ्चाशद्वत्सरान्ति मे   ।। ३.३६  ।।

दिने व्यतीते तद्रात्रावण्डसृष्टिरथाभवत् ।
तदन्तः स्वपतो विष्णोर्जलमध्यगतस्य तु   ।। ३.३७  ।।

नाभ्युत्थिताल्लोकमयात्प्राकृतात्पद्मकोशतः  ।
पाद्मः ब्रह्मोत्थितःसार्धं सप्तत्रिंशच्चतन्मये   ।। ३.३८  ।।

दिनान्तिमे निशायां च नाशोऽण्डस्य जगत्पतेः  ।
व्युत्क्रमात्पूर्वमानेन स्थूलसूक्ष्मस्य नाशनं  ।। ३.३९  ।।

एवं शतायुषः पूर्णेद्विपरार्धात्मकायुषी  ।
स्वयं चात्मस्वरूपाणां एकीभावं करोत्यजः   ।। ३.४०  ।।

यावत्कालेनात्मसृष्टिरेकीभावस्तु तावता  ।
एकीभूतेपि रमति तथैकीभूतमायया   ।। ३.४१  ।।

तावत्कालं ततः पश्चात्सुप्तवत्स्वापयत्यजः  ।
सार्धद्विषड्ब्रह्मवर्षमिति शिष्टे निशान्ति मे   ।। ३.४२  ।।

भागे पुनः पूर्ववच्च आत्मसृष्ट्यादिमीश्वरः  ।
करोति पुरुषस्तस्य नायुर्मानं विधीयते   ।। ३.४३  ।।

एवं विधापरिमितानन्तानन्तपरात्मके  ।
काले भाविन्यपि हरिः सृष्ट्यादीशः करिष्यति   ।। ३.४४  ।।

स्वन्तन्त्रस्यास्य मर्यादा अस्वतन्त्रैर्न शक्यते  ।
लङ्घितुं पूर्णशक्तेर्हि वशे सर्वं चराचरं  ।। ३.४५  ।।

येऽनन्तकालतस्तस्य मृतिजन्मजरादयः  ।
आयासदुःखदौर्भाग्यचिन्तासन्तापपूर्वकाः   ।। ३.४६  ।।

अज्ञानेर्ष्यासूयपीडा कामक्रोधभयादयः  ।
कृशतारोगदुरितपुण्यलेपादयस्तथा   ।। ३.४७  ।।

आशाहानिश्च वृद्धिश्च क्षुत्तृट्कम्पादयस्तथा  ।
नासन्दोषाः नोत्तरत्र भविष्यन्त्यखिलेश्वरे   ।। ३.४८  ।।

तत्तद्दुर्जनसङ्घैश्च ये कल्प्याः दोषसञ्चयाः  ।
तत्तद्विरोधि सुगुणानन्त्यपूर्णस्य मीलुषः   ।। ३.४९  ।।

तद्दोषलेशगन्धोपि न विष्णोरिति निश्चयः  ।
यः कालः परमाण्वादि द्विपरार्धावसानकः   ।। ३.५०  ।।

तेषु सर्वेषु कालेषु तत्तन्नाम्ना रमापतिः  ।
तत्सामर्थ्यव्यञ्जकश्च स्थित्वा रक्षत्यजः प्रभुः   ।। ३.५१  ।।

नित्यः कालप्रवाहोयमनित्यास्तु क्षणादयः  ।
नष्टेषु सत्सुकालेषु वर्तमानेषु वै क्रमाथ् ।। ३.५२  ।।

अविनाश्य स्वरूपोसौ तत्प्रवाहस्य रक्षकः  ।
शताब्दःसंमितः कालो ब्रह्मणः परसंज्ञकः   ।। ३.५३  ।।

सकालस्तु निमेषाख्यः अहश्च परमेशितुः  ।
इत्यज्ञजनबुद्धीनां शुद्ध्यर्थमुपचर्यते   ।। ३.५४  ।।

अत आहुर्महाप्राज्ञाः कालतोनन्तमीश्वरं  ।
अथापि परकालान्तं ब्रह्माणं जनयन्विभुः   ।। ३.५५  ।।

अङ्गीकरोति तं कालमहोयदखिलेश्वरः  ।
रात्रिमानादि शून्योपि तावन्तं कालमीश्वरः   ।। ३.५६  ।।

रात्रित्वेन चरत्येवं ब्रह्मादीन्स्वापयत्यजः  ।
निशायाश्चरमे भागे आत्मसृष्ट्यादिमीश्वरः   ।। ३.५७  ।।

करोति पुरुषस्तस्य आयुर्मानं विधीयते  ।
एवं विधापरिमितानन्तानन्तपरात्मकः   ।। ३.५८  ।।

कालाव्यतीता सृष्ट्यादि कर्तुर्विष्णोः परात्मनः  ।
स्वरूपेन्द्रियवद्योसौ कालोरूपादिवर्जितः   ।। ३.५९  ।।

पूर्वपूर्वसु कालेषु नष्टेष्वन्ये भवन्ति हि  ।
उत्तरत्रायास्यमानपरमाणुप्रवाहतः   ।। ३.६०  ।।

संयोज्यघटिकाद्यास्तु कालोज्ञेयः समानतः  ।
घटिकायाममासाद्या नैकदा सम्भवन्ति हि   ।। ३.६१  ।।

आयुर्मानविहीनस्यानन्तानन्तपरात्मकैः  ।
विष्णोः कालानन्त्यमितौ कालज्ञान(नं)प्रयोजकं  ।। ३.६२  ।।

वेदानामक्षराणाञ्च देशन्याव्याकृतस्य च  ।
रमायाः सर्वजीवानां मुक्तानां लिङ्गसंयुजां  ।। ३.६३  ।।

समस्तलिङ्गदेहानां जडायाः प्रकृतेस्तथा  ।
एतेषामस्वतन्त्राणां स्वतन्त्रवशवर्तिनां  ।। ३.६४  ।।

कालानन्त्यमितौ नित्यं कालज्ञान(नं)प्रयोजकं  ।
अनित्या(अनन्ता)नां जडानां च सूक्ष्मस्थूलशरीरिणां  ।। ३.६५  ।।

आयुर्माने शरीराणां कालज्ञनं प्रयोजकं  ।
एवं कालगतिं जानन्कालभीतिं तरिष्यति   ।। ३.६६  ।।

एकस्मिन्परकालेतु एकमण्डं जगद्गुरुः  ।
दशावरणसंयुक्तं सृजत्यवति हन्त्यजः   ।। ३.६७  ।।

नैकदाजाण्डबहुलं स्रष्टुमिच्छति केशवः  ।
ब्रह्माणं गरुडं शेषं इद्रं प्राणं रविं सुरान्  ।। ३.६८  ।।

एकमेकं हरिर्मुक्तं(क्त)परकाले करोत्यजः  ।
तथाप्यजाण्डानन्तानां नियन्ताजाण्डरूपवान्  ।। ३.६९  ।।

हरिः तादृङ्महारूपानन्तानन्तानि वै हरेः  ।
रोमाङ्कुरेष्वनन्तेषु संवसन्तीति हि श्रुतिः   ।। ३.७०  ।।

तादृशानन्तरूपाणां अनन्त्यानन्त्ययोगतः  ।
अधश्चोर्ध्वं चाष्टदिक्षु संयुक्तानामनन्तशः   ।। ३.७१  ।।

रूपानन्त्यैरपूर्णोरु देशे पूर्णतनुर्हरिः  ।
अत्यभिन्नोरुचित्सौख्यबलादि गुणविग्रहः   ।। ३.७२  ।।

निर्विशेषः सर्वगतः सूक्ष्मस्थूलादिरूपकः  ।
समशक्तिः समज्ञानबलादिशुभसद्गुणः   ।। ३.७३  ।।

समाधिकविहीनश्च रमयानन्तरुपया  ।
सहस्वाधीनया सत्याशेषचिज्जडभृद्धरिः   ।। ३.७४  ।।

स्वभिन्नायाः श्रियाः भिन्नाः मुक्तामक्तासुचिद्गुणैः  ।
भिन्नैर्नित्यजडैःसत्यैः भिन्नैः जीवेश्वरैः सदा   ।। ३.७५  ।।

विभिन्नो विश्वतो विष्णुः देशतो गुणतो विभुः  ।
अनन्तानन्तरूपेण अभिन्नोभिन्नवद्धरिः   ।। ३.७६  ।।

पूर्णोपि जडचिद्रूपं सृजत्यवति हन्त्यजः   ।। ३.७७  ।।

इति श्री परतत्तवनर्णये प्रकाशसंहितायां प्रथमपरिच्छेदे तृतीयोऽध्यायः