जाबालदर्शनोपनिषत्/खण्डः ६
'''अनुक्रमणिका

प्राणायामक्रमं वक्श्ये सांकृते श्रुणु सादरम् ।	
प्राणायाम इति प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः ॥ १॥	
वर्णत्रयात्मकाः प्रोक्ता रेचपूरककुम्भकाः ।	
स एष प्रणवः प्रोक्तः प्राणायामस्तु तन्मयः ॥ २॥	
इडया वायुमाकृष्य पूरयित्वोदरे स्थितम् ।	
शनैः षोडशभिर्मात्रैरकारं तत्र संस्मरेत् ॥ ३॥	
पूरितं धारयेत्पश्चाच्चतुःषष्ट्या तु मात्रया ।	
उकारमूर्तिमन्त्रापि संस्मरन्प्रणवं जपेत् ॥ ४॥	
यावद्वा शक्यते तावद्धारयेज्जपतत्परः ।	
पूरितं रेचयेत्पश्चान्मकारेणानिलं बुधः ॥ ५॥	
शनैः पिङ्गलया तत्र द्वात्रिंशन्मात्रया पुनः ।	
प्राणायामो भवेदेवं ततश्चैवं समभ्यसेत् ॥ ६॥	
पुनः पिङ्गलयापूर्य मात्रैः षोडशभिस्तथा ।	
अकारमूर्तिमत्रापि स्मरेदेकाग्रमानसः ॥ ७॥	
धारयेत्पूरितं विद्वान्प्रणवं संजपन्वशी ।	
उकारमूर्तिं स ध्यायंश्चतुःषष्ट्या तु मात्रया ॥ ८॥	
मकारं तु स्मरन्पश्चाद्रेचयेदिडयानिलम् ।	
एवमेव पुनः कुर्यादिडयापूर्य बुद्धिमान् ॥ ९॥	
एवं समभ्यसेन्नित्यं प्राणायामं मुनीश्वर ।	
एवमभ्यासतो नित्यं षण्मासाद्यत्नवान्भवेत् ॥ १०॥	
वत्सराद्ब्रह्मविद्वान्स्यात्तस्मान्नित्यं समभ्यसेत् ।	
योगाभ्यासरतो नित्यं स्वधर्मनिरतश्च यः ॥ ११॥	
प्राणसंयमनेनैव ज्ञानान्मुक्तो भविष्यति ।	
बाह्यादापूरणं वायोःरुदरे पूरको हि सः ॥ १२॥	
संपूर्णकुम्भवद्वायोर्धारणं कुम्भको भवेत् ।	
बहिर्विरचनं वायोरुदराद्रचेकः स्मृतः ॥ १३॥	
प्रस्वेदजनको यस्तु प्राणायामेषु सोऽधमः ।	
कंपनं मध्यमं विद्यादुत्थानं cओत्तमं विदुः ॥ १४॥	
पूर्वंपूर्वं प्रकुर्वीत यावदुत्थानसंभवः ।	
संभवत्युत्तमे प्राज्ञः प्राणायामे सुखी भवेत् ॥ १५॥	
प्राणायमेन चित्तं तु शुद्धं भवति सुव्रत ।	
चित्ते शुद्धे शुचिः साक्शात्प्रत्यग्ज्योतिर्व्यवस्थितः ॥ १६॥	
प्राणश्चित्तेन संयुक्तः परमात्मनि तिष्ठति ।	
प्राणायामपरस्यास्य पुरुषस्य महात्मनः ॥ १७॥	
देहश्चोत्तिष्ठते तेन किंचिज्ज्ञानाद्विमुक्तता ।	
रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकं नित्यमभ्यसेत् ॥ १८॥	
सर्वपापविनिर्मुक्तः सम्यग्ज्ञानमवाप्नुयात् ।	
मनोजवत्वमाप्नोति पलितादि च नश्यति ॥ १९॥	
प्राणायामैकनिष्ठस्य न किंचिदपि दुर्लभम् ।	
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्राणायामान्समभ्यसेत् ॥ २०॥	
विनियोगान्प्रवक्श्यामि प्राणायामस्य सुव्रत ।	
सन्ध्ययोर्ब्राह्मकालेऽपि मध्याह्ने वाथवा सदा ॥ २१॥	
बाह्यं प्राणं समाकृष्य पूरयित्वोदरेण च ।	
नासाग्रे नाभिमध्ये च पादाङ्गुष्ठे च धारयेत् ॥ २२॥	
सर्वरोगविनिर्मुक्तो जीवेद्वर्षशतं नरः ।	
नासाग्रधारणाद्वापि जितो भवति सुव्रत ॥ २३॥	
सर्वरोगनिवृत्तिः स्यान्नाभिमध्ये तु धारणात् ।	
शरीरलघुता विप्र पादाङ्गुष्ठनिरोधनात् ॥ २४॥	
जिह्वया वायुमाकृष्य यः पिबेत्सततं नरः ।	
श्रमदाहविनिर्मुक्तो योगी नीरोगतामियात् ॥ २५॥	
जिह्वया वायुमाकृष्य जिह्वामूले निरोधयेत् ।	
पिबेदमृतमव्यग्रं सकलं सुखमाप्नुयात् ॥ २६॥	
इडया वायुमाकृष्य भ्रुवोर्मध्ये निरोधयेत् ।	
यः पिबेदमृतं शुद्धं व्याधिभिर्मुच्यते हि सः ॥ २७॥	
इडया वेदतत्त्वज्ञस्तथा पिङ्गलयैव च ।	
नाभौ निरोधयेत्तेन व्याधिभिर्मुच्यते नरः ॥ २८॥	
मासमात्रं त्रिसन्ध्यायां जिह्वयारोप्य मारुतम् ।	
अमृतं च पिबेन्नाभौ मन्दंमन्दं निरोधयेत् ॥ २९॥	
वातजाः पित्तजा दोषा नश्यन्त्येव न संशयः ।	
नासाभ्यां वायुमाकृष्य नेत्रद्वन्द्वे निरोधयेत् ॥ ३०॥	
नेत्ररोगा विनश्यन्ति तथा श्रोत्रनिरोधनात् ।	
तथा वायुं समारोप्य धारयेच्च्हिरसि स्थितम् ॥ ३१॥	
शिरोरोगा विनश्यन्ति सत्यमुक्तं हि सांकृते ।	
स्वस्तिकासनमास्थाय समाहितमनास्तथा ॥ ३२॥	
अपानमूर्ध्वमुत्थाप्य प्रणवेन शनैः शनैः ।	
हस्ताभ्यां धारयेत्सम्यक्कर्णादिकरणानि च ॥ ३३॥	
अङ्गुष्ठाभ्यां मुने श्रोत्रे तर्जनीभ्यां तु चक्शुषी ।	
नासापुटवधानाभ्यां प्रच्च्हाद्य करणानि वै ॥ ३४॥	
आनन्दाविर्भवो यावत्तावन्मूर्धनि धारणात् ।	
प्राणः प्रयात्यनेनैव ब्रह्मरन्ध्रं महामुने ॥ ३५॥	
ब्रह्मरन्ध्रं गते वायौ नादश्चोत्पद्यतेऽनघ ।	
शङ्खध्वनिनिभश्चादौ मध्ये मेघध्वनिर्यथा ॥ ३६॥	
शिरोमध्यगते वायौ गिरिप्रस्रवणं यथा ।	
पश्चात्प्रीतो महाप्राज्ञः साक्शादात्मोन्मुखो भवेत् ॥ ३७॥	
पुनस्तज्ज्ञाननिष्पत्तिर्योगात्संसारनिह्नुतिः ।	
दक्शिणोत्तरगुल्फेन सीविनीं पीडयेत्स्थिरम् ॥ ३८॥	
सव्येतरेण गुल्फेन पीडयेद्बुद्धिमान्नरः ।	
जान्वोरधः स्थितां सन्धिं स्मृत्वा देवं त्रियम्बकम् ॥ ३९॥	
विनायकं च संस्मृत्य तथा वागीश्वरीं पुनः ।	
लिङ्गनालात्समाकृष्य वायुमप्यग्रतो मुने ॥ ४०॥	
प्रणवेन नियुक्तेन बिन्दुयुक्तेन बुद्धिमान् ।	
मूलाधारस्य विप्रेन्द्र मध्ये तं तु निरोधयेत् ॥ ४१॥	
निरुध्य वायुना दीप्तो वह्निरूहति कुण्डलीम् ।	
पुनः सुषुम्नया वायुर्वह्निना सह गच्च्हति ॥ ४२॥	
एवमभ्यासतस्तस्य जितो वायुर्भवेद्भृशम् ।	
प्रस्वेदः प्रथमः पश्चात्कम्पनं मुनिपुङ्गव ॥ ४३॥	
उत्थानं च शरीरस्य चिह्नमेतज्जितेऽनले ।	
एवमभ्यासतस्तस्य मूलरोगो विनश्यति ॥ ४४॥	
भगन्दरं च नष्टं स्यात्सर्वरोगाश्च सांकृते ।	
पातकानि विनश्यन्ति क्शुद्राणि च महान्ति च ॥ ४५॥	
नष्टे पापे विशुद्धं स्याच्चित्तदर्पणमद्भुतम् ।	
पुनर्ब्रह्मादिभोगेभ्यो वैराग्यं जयते हृदि ॥ ४६॥	
विरक्तस्य तु संसाराज्ज्ञानं कैवल्यसाधनम् ।	
तेन पापापहानिः स्याज्ज्ञात्वा देवं सदाशिवम् ॥ ४७॥	
ज्ञानामृतरसो येन सकृदास्वादितो भवेत् ।	
स सर्वकार्यमुत्सृज्य तत्रैव परिधावति ॥ ४८॥	
ज्ञानस्वरूपमेवाहुर्जगदेतद्विलक्शणम् ।	
अर्थस्वरूपमज्ञानात्पश्यन्त्यन्ये कुदृष्टयः ॥ ४९॥	
आत्मस्वरूपविज्ञानादज्ञानस्य परिक्शयः ।	
क्शीणेऽज्ञाने महाप्राज्ञ रागादीनां परिक्शयः ॥ ५०॥	
रागाद्यसंभवे प्राज्ञ पुण्यपापविमर्दनम् ।	
तयोर्नाशे शरीरेण न पुनः संप्रयुज्यते ॥ ५१॥ इति॥	
इति षष्ठः खण्डः ॥ ६॥