स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ००५
अध्याय ५

युधिष्ठिर उवाच -
आश्चर्यमेतदखिलं कथितं भो द्विजोत्तम  ।
विस्मयं परमापन्ना ऋषिसंघा मया सह  ॥ ५.१ ॥
अहो भगवती पुण्या नर्मदेयमयोनिजा  ।
रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता महापापक्षयंकरी  ॥ ५.२ ॥
सप्तकल्पक्षये प्राप्ते त्वयेयं सह सुव्रत  ।
न मृता च महाभागा किमतः पुण्यमुत्तमम्  ॥ ५.३ ॥
के ते कल्पाः समुद्दिष्टाः सप्त कल्पक्षयंकराः  ।
न मृता चेदियं देवी त्वं चैव ऋषिपुंगव  ॥ ५.४ ॥
अपक्षिगणसंघाते जगत्येकार्णवीकृते  ।
कीदृग्रूपः समभवन्महादेवो युगक्षये  ॥ ५.५ ॥
कथं संहरते विश्वं कथं चास्ते महार्णवे  ।
कथं च सृजते विश्वं कथं धारयते प्रजाः  ॥ ५.६ ॥
कीदृग्रूपा भवेद्देवी सरिदेकार्णवीकृते  ।
किमर्थं नर्मदा प्रोक्ता रेवती च कथं स्मृता  ॥ ५.७ ॥
अञ्जनेति किमर्थं वा किमर्थं सुरसेति च  ।
मन्दाकिनी किमर्थं च शोणश्चेति कथं भवेत् ॥ ५.८ ॥
त्रिकूटेति किमर्थं वा किमर्थं वालुवाहिनी  ।
कोटिकोट्यो हि तीर्थानां प्रविष्टा या महार्णवम्  ॥ ५.९ ॥
कियत्यः सरितां कोट्यो नर्मदां समुपासते  ।
यज्ञोपवीतैरृषिभिर्देवताभिस्तथैव च  ॥ ५.१० ॥
विभक्तेयं किमर्थं च श्रूयते मुनिसत्तम  ।
वैष्णवीति पुराणज्ञैः किमर्थमिह चोच्यते  ॥ ५.११ ॥
केषु स्थानेषु तीर्थेषु पूजनीया सरिद्वरा  ।
तीर्थानि च पृथग्ब्रूहि यत्र संनिहितो हरः  ॥ ५.१२ ॥
यत्प्रमाणा च सा देवी या रुद्रेण विनिर्मिता  ।
कीदृशानि च कर्माणि रुद्रेण कथितानि ते  ॥ ५.१३ ॥
कथं म्लेच्छसमाकीर्णो देशोऽयं द्विजसत्तम  ।
एतदाचक्ष्व मां ब्रह्मन्मार्कण्डेय महामते  ॥ ५.१४ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे त्वं च तात युधिष्ठिर  ।
पुराणं नर्मदायां तु कथितं च त्रिशूलिना  ॥ ५.१५ ॥
वायोः सकाशाच्च मया तेनापि च महेश्वरात् ।
अशक्यत्वान्मनुष्याणां संक्षिप्तमृषिभिः पुरा  ॥ ५.१६ ॥
मायूरं प्रथमं तात कौर्म्यं च तदनन्तरम्  ।
पुरं तथा कौशिकं च मात्स्यं द्विरदमेव च  ॥ ५.१७ ॥
वाराहं यन्मया दृष्टं वैष्णवं चाष्टमं परम्  ।
न्यग्रोधाख्यमतः चासीदाकाङ्क्षं पुनरुत्तमम्  ॥ ५.१८ ॥
पद्मं च तामसं चैव संवर्तोद्वर्तमेव च  ।
महाप्रलयमित्याहुः पुराणे वेदचिन्तकाः  ॥ ५.१९ ॥
एतत्संक्षेपतः सर्वं संक्षिप्तं तैर्महात्मभिः  ।
विभक्तं च चतुर्भागैर्ब्रह्माद्यैश्च महर्षिभिः  ॥ ५.२० ॥
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि पुराणार्थविशारद  ।
सप्त कल्पा महाघोरा यैरियं न मृता सरित् ॥ ५.२१ ॥
आ जङ्गमं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम्  ।
नष्टचन्द्रार्ककिरणमासीद्भूतविवर्जितम्  ॥ ५.२२ ॥
तमसोऽतो महानाम्ना पुरुषः स जगद्गुरुः  ।
चचार तस्मिन्नेकाकी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः  ॥ ५.२३ ॥
स चौंकारमयोऽतीतो गायत्रीमसृजद्द्विजः  ।
स तया सार्द्धमीशानश्चिक्रीड पुरुषो विराट् ॥ ५.२४ ॥
स्वदेहादसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम्  ।
क्रीडन्समसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम्  ॥ ५.२५ ॥
क्रीडन् सृजद्विराट्संज्ञः सबीजं च हिरण्मयम्  ।
तच्चाण्डमभवद्दिव्यं द्वादशादित्यसन्निभम्  ॥ ५.२६ ॥
तद्भित्त्वा पुरुषो जज्ञे चतुर्वक्त्रः पितामहः  ।
सोऽसृजद्विश्वमेवं तु सदेवासुरमानुषम्  ॥ ५.२७ ॥
सतिर्यक्पशुपक्षीकं स्वेदाण्डजजरायुजम्  ।
एतदण्डं पुराणेषु प्रथमं परिकीर्तितम्  ॥ ५.२८ ॥
पूर्वकल्पे नृपश्रेष्ठ क्रीडन्त्या परमेष्ठिना  ।
उमया सह रुद्रस्य क्रीडतश्चार्णवीकृतः  ॥ ५.२९ ॥
हर्षाज्जज्ञे शुभा कन्या उमायाः स्वेदसंभवा  ।
शर्वस्योरःस्थलाज्जज्ञे उमा कुचविमर्दनात् ॥ ५.३० ॥
स्वेदाद्विजज्ञे महती कन्या राजीवलोचना  ।
द्वितीयः संभवो यस्या रुद्रदेहाद्युधिष्ठिर  ॥ ५.३१ ॥
सा परिभ्रमते लोकान् सदेवासुरमानवान्  ।
त्रैलोक्योन्मादजननी रूपेणऽप्रतिमा तदा  ॥ ५.३२ ॥
तां दृष्ट्वा देवदैत्येन्द्रा मोहिता लभते कथम्  ।
मृगयन्ति स्म तां कन्यामितश्चेतश्च भारत  ॥ ५.३३ ॥
हावभावविलासैश्च मोहयत्यखिलं जगत् ।
भ्रमते दिव्यरूपा सा विद्युत्सौदामिनी यथा  ॥ ५.३४ ॥
मेघमध्ये स्थिता भाभिः सर्वयोषिदनुत्तमा  ।
ततो रुद्रं सुराः सर्वे दैत्याश्च सह दानवैः  ॥ ५.३५ ॥
वरयन्ति स्म तां कन्यां कामेनाकुलिता भृशम्  ।
ततोऽब्रवीन्महादेवो देवदानवयोर्द्वयोः  ॥ ५.३६ ॥
बलेन तेजसा चैव ह्यधिको यो भविष्यति  ।
स इमां प्राप्स्यते कन्यां नान्यथा वै सुरोत्तमाः  ॥ ५.३७ ॥
ततो देवासुराः सर्वे कन्यां वै समुपागमन्  ।
अहमेनां ग्रहीष्यामि अहमेनामिति ब्रुवन्  ॥ ५.३८ ॥
पश्यतामेव सर्वेषां सा कन्यान्तरधीयत  ।
पुनस्तां ददृशुः सर्वे योजनान्तरधिष्ठिताम्  ॥ ५.३९ ॥
जग्मुस्ते त्वरिताः सर्वे यत्र सा समदृश्यत  ।
त्रिभिश्चतुर्भिश्च तथा योजनैर्दशभिः पुनः  ॥ ५.४० ॥
धिष्ठितां समपश्यंस्ते सर्वे मातंगगामिनीम्  ।
योजनानां शतैर्भूयः सहस्रैश्चाप्यधिष्ठिताम्  ॥ ५.४१ ॥
तथा शतसहस्रेण लघुत्वात्समदृश्यत  ।
अग्रतः पृष्ठतश्चैव दिशासु विदिशासु च  ॥ ५.४२ ॥
तां पश्यन्ति वरारोहामेकधा बहुधा पुनः  ।
दिव्यवर्षसहस्रं तु भ्रामितास्ते तया पुरा  ॥ ५.४३ ॥
न चावाप्ता तु सा कन्या महादेवाङ्गसंभवा  ।
सहोमया ततो देवो जहासोच्चैः पुनःपुनः  ॥ ५.४४ ॥
गणास्तालकसंपातैर्नृत्यन्ति च मुदान्विताः  ।
अकस्माद्दृश्यते कन्या शंकरस्य समीपगा  ॥ ५.४५ ॥
तां दृष्ट्वा विस्मयापन्ना देवा यान्ति पराङ्मुखाः  ।
तस्याश्चक्रे ततो नाम स्वयमेव पिनाकधृक् ॥ ५.४६ ॥
नर्म चैभ्यो ददे यस्मात्तत्कृतैश्चेष्टितैः पृथक् ।
भविष्यसि वरारोहे सरिच्छ्रेष्ठा तु नर्मदा  ॥ ५.४७ ॥
स्वरूपमास्थितो देवः प्राप हास्यं यतो भुवि  ।
नर्मदा तेन चोक्तेयं सुशीतलजला शिवा  ॥ ५.४८ ॥
सप्तकल्पक्षये जाते यदुक्तं शंभुना पुरा  ।
न मृता तेन राजेन्द्र नर्मदा ख्यातिमागता  ॥ ५.४९ ॥
ततस्तामददात्कन्यां शीलवतीं सुशोभनाम्  ।
महार्णवाय देवेशः सर्वभूतपतिः प्रभुः  ॥ ५.५० ॥
ततः सा ऋक्षशैलेन्द्रात्फेनपुञ्जाट्टहासिनी  ।
विवेश नर्मदा देवी समुद्रं सरितां पतिम्  ॥ ५.५१ ॥
एवं ब्राह्मे पुरा कल्पे समुद्भूतेयमीश्वरात् ।
मात्स्ये कल्पे मया दृष्टा समाख्याता मया शृणु  ॥ ५.५२ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे पञ्चमोऽध्यायः ॥