स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ००१
अध्याय १
श्रीगणेशाय नमः  ॥ १.१ ॥
ओं नमः श्रीपुरुषोत्तमाय  ।
ओं नमः श्रीनर्मदायै  ।
ओं नमो हरिहरहिरण्यगर्भेभ्यो नमो व्यासवाल्मीकिशुकपराशरेभ्यो नमो गुरुगोब्राह्मणेभ्यः  ।
ओं मज्जन्मातङ्गगण्डच्युतमदमदिरामोदमत्तालिमालं स्नानैः सिद्धाङ्गनानां कुचयुगविगलत्कुङ्कुमासङ्गपिङ्गम्  ।
सायं प्रातर्मुनीनां कुसुमचयसमाच्छन्नतीरस्थवृक्षं पायाद्वो नर्मदाम्भः करिमकरकराक्रान्तरहंस्तरंगम्  ॥ १.२ ॥
उभयतटपुण्यतीर्था प्रक्षालितसकलललोकदुरितौघा  ।
देवमुनिमनुजवन्द्या हरतु सदा नर्मदा दुरितम्  ॥ १.३ ॥
नाशयतु दुरितमखिलं भूतं भव्यं भवच्च भुवि भविनाम्  ।
सकलपवित्रि तव सुधा पुण्यजला नर्मदा भवति  ॥ १.४ ॥
तटपुलिनं शिवदेवा यस्या यतयोऽपि कामयन्ते वा  ।
मुनिनिवहविहितसेवा शिवाय मम जायतां रेवा  ॥ १.५ ॥
नारायणं नमस्कृत्वा नरं चैव नरोत्तमम्  ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ १.६ ॥
नैमिषे पुण्यनिलये नानाऋषिनिषेविते  ।
शौनकः सत्रमासीनः सूत पप्रच्छ विस्तरात् ॥ १.७ ॥
मन्येऽहं धर्मनैपुण्यं त्वयि सूत सदार्चितम्  ।
पुण्यामृतकथावक्ता व्याससशिष्यस्त्वमेव हि  ॥ १.८ ॥
अतस्त्वां परिपृच्छामि धर्मतीर्थाश्रयं कवे  ।
बहूनि सन्ति तीर्थानि बहुशो मे श्रुतानि च  ॥ १.९ ॥
श्रुता दिव्यनदी ब्राह्मी तथा विष्णुनदी मया  ।
तृतीया न मया क्वापि श्रुता रौद्री सरिद्वरा  ॥ १.१० ॥
तां वेदगर्भां विख्यातां विबुधौघाभिवन्दिताम्  ।
वद मे त्वं महाप्राज्ञ तीर्थपूगपरिष्कृताम्  ॥ १.११ ॥
कं देशमाश्रिता रेवा कथं श्रीरुद्रसंभवा  ।
तत्संश्रितानि तीर्थानि यानि तानि वदस्व मे  ॥ १.१२ ॥
सूत उवाच -
साधु पृष्टं कुलपते चरित्रं नर्मदाश्रितम्  ।
चित्रं पवित्रं दोषघ्नं श्रुतमुक्तं च सत्तम  ॥ १.१३ ॥
वेदोपवेदवेदाङ्गादीन्यभिव्यस्य पूरितः  ।
अष्टादशपुराणानां वक्ता सत्यवतीसुतः  ॥ १.१४ ॥
तं नमस्कृत्य वक्ष्यामि पुराणानि यथाक्रमम्  ।
येषामभिव्याहरणादभिवृद्धिर्वृषायुषोः  ॥ १.१५ ॥
श्रुतिः स्मृतिश्च विप्राणां चक्षुषी परिकीर्तिते  ।
काणस्तत्रैकया हीनो द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः  ॥ १.१६ ॥
श्रुतिस्मृतिपुराणानि विदुषां लोचनत्रयम्  ।
यस्त्रिभिर्नयनैः पश्येत्सोऽंशो माहेश्वरो मतः  ॥ १.१७ ॥
आत्मनो वेदविद्या च ईश्वरेण विनिर्मिता  ।
शौनकीया च पौराणी धर्मशास्त्रात्मिका च या  ॥ १.१८ ॥
तिस्रो विद्या इमा मुख्याः सर्वशास्त्रविनिर्णये  ।
पुराणं पञ्चमो वेद इति ब्रह्मानुशासनम्  ॥ १.१९ ॥
यो न वेद पुराणं हि न स वेदात्र किंचन  ।
कतमः स हि धर्मोऽस्ति किं वा ज्ञानं तथाविधम्  ॥ १.२० ॥
अन्यद्वा तत्किमत्राह पुराणे यन्न दृश्यते  ।
वेदाः प्रतिष्ठिताः पूर्वं पुराणे नात्र संशयः  ॥ १.२१ ॥
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति  ।
इतिहासपुराणैश्च कृतोऽयं निश्चयः पुरा  ॥ १.२२ ॥
आत्मा पुराणं वेदानां पृथगंगानि तानि षट् ।
यच्च दृष्टं हि वेदेषु तद्दृष्टं स्मृतिभिः किल  ॥ १.२३ ॥
उभाभ्यां यत्तु दृष्टं हि तत्पुराणेषु गीयते  ।
पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणः स्मृतम्  ॥ १.२४ ॥
अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः  ।
पुराणमेकमेवासीदस्मिन् कल्पान्तरे मुने  ॥ १.२५ ॥
त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्  ।
स्मृत्वा जगाद च मुनीन्प्रति देवश्चतुर्मुखः  ॥ १.२६ ॥
प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्ततः  ।
कालेनाग्रहणं दृष्ट्वा पुराणस्य ततो मुनिः  ॥ १.२७ ॥
व्यासरूपं विभुः कृत्वा संहरेत्स युगे युगे  ।
अष्टलक्षप्रमाणे तु द्वापरे द्वापरे सदा  ॥ १.२८ ॥
तदष्टादशधा कृत्वा भूलोकेऽस्मिन् प्रभाष्यते  ।
अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम्  ॥ १.२९ ॥
तथात्र चतुर्लक्षं संक्षेपेण निवेशितम्  ।
पुराणानि दशाष्टौ च साम्प्रतं तदिहोच्यते  ।
नामतस्तानि वक्ष्यामि शृणु त्वमृषिसत्तम  ॥ १.३० ॥
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च  ।
वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्  ॥ १.३१ ॥
ब्राह्मं पुराणं तत्राद्यं संहितायां विभूषितम्  ।
श्लोकानां दशसाहस्रं नानापुण्यकथायुतम्  ॥ १.३२ ॥
पाद्मं च पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणि निगद्यते  ।
तृतीयं वैष्णवंनाम त्रयोविंशतिसंख्यया  ॥ १.३३ ॥
चतुर्थं वायुना प्रोक्तं वायवीयमिति स्मृतम्  ।
शिवभक्तिसमायोगाच्छैवं तच्चापराख्यया  ॥ १.३४ ॥
चतुर्विंशतिसंख्यातं सहस्राणि तु शौनक  ।
चतुर्भिः पर्वभिः प्रोक्तं भविष्यं पञ्चमं तथा  ॥ १.३५ ॥
चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्च शतानि तत् ।
मार्कण्डं नवसाहस्रं षष्ठं तत्परिकीर्तितम्  ॥ १.३६ ॥
आग्नेयं सप्तमं प्रोक्तं सहस्राणि तु षोडश  ।
अष्टमं नारदीयं तु प्रोक्तं वै पञ्चविंशतिः  ॥ १.३७ ॥
नवमं भगवन्नाम भागद्वयविभूषितम्  ।
तदष्टादशसाहस्रं प्रोच्यते ग्रन्थसंख्यया  ॥ १.३८ ॥
दशमं ब्रह्मवैवर्तं तावत्संख्यमिहोच्यते  ।
लैङ्गमेकादशं ज्ञेयं तथैकादशसंख्यया  ॥ १.३९ ॥
भागद्वयं विरचितं तल्लिङ्गमृषिपुंगव  ।
चतुर्विंशतिसाहस्रं वाराहं द्वादशं विदुः  ॥ १.४० ॥
विभक्तं सप्तभिः खण्डैः स्कान्दं भाग्यवतां वर  ।
तदेकाशीतिसाहस्रं संख्यया वै निरूपितम्  ॥ १.४१ ॥
ततस्तु वामनं नाम चतुर्दशतमं स्मृतम्  ।
संख्यया दशसाहस्रं प्रोक्तं कुलपते पुरा  ॥ १.४२ ॥
कौर्मं पञ्चदशं प्राहुर्भागद्वयविभूषितम्  ।
दशसप्तसहस्राणि पुरा सांख्यपते कलौ  ॥ १.४३ ॥
मात्स्यं मत्स्येन यत्प्रोक्तं मनवे षोडशं क्रमात् ।
तच्चतुर्दशसाहस्रं संख्यया वदतां वर  ॥ १.४४ ॥
गारुडं सप्तदशमं स्मृतं चैकोनविंशतिः  ।
अष्टादशं तु ब्रह्माण्डं भागद्वयविभूषितम्  ॥ १.४५ ॥
तच्च द्वादशसाहस्रं शतमष्टसमन्वितम्  ।
तथैवोपपुराणानि यानि चोक्तानि वेधसा  ॥ १.४६ ॥
इदं ब्रह्मपुराणस्य सुलभं सौरमुत्तमम्  ।
संहिताद्वयसंयुक्तं पुण्यं शिवकथाश्रयम्  ॥ १.४७ ॥
आद्या सनत्कुमारोक्ता द्वितीया सूर्यभाषिता  ।
सनत्कुमारनाम्ना हि तद्विख्यातं महामुने  ॥ १.४८ ॥
द्वितीयं नारसिंहं च पुराणे पाद्मसंज्ञिते  ।
शौकेयं हि तृतीयं तु पुराणे वैष्णवे मतम्  ॥ १.४९ ॥
बार्हस्पत्यं चतुर्थं च वायव्यं संमतं सदा  ।
दौर्वाससं पञ्चमं च स्मृतं भागवते सदा  ॥ १.५० ॥
भविष्ये नारदोक्तं च सूरिभिः कथितं पुरा  ।
कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम्  ॥ १.५१ ॥
ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाद्वयमेव च  ।
माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम्  ॥ १.५२ ॥
पाराशरं भागवतं कौर्मं चाष्टादशं क्रमात् ।
एतान्युपपुराणानि मयोक्तानि यथाक्रमम्  ॥ १.५३ ॥
पुराणसंहितामेतां यः पठेद्वा शृणोति च  ।
सोऽनन्तपुण्यभागी स्यान्मृतो ब्रह्मपुरं व्रजेत् ॥ १.५४ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे पुराणसंहितावर्णनां प्रथमोऽध्यायः ॥