स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः १३०
॥ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
याज्ञवल्क्यसुतः सूत यस्त्वया परिकीर्तितः ॥ 
कतमा तस्य माताभूत्सर्वं नो ब्रूहि विस्तरात् ॥ १ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तस्य भार्याद्वयं श्रेष्ठमासीत्सर्वगुणान्वितम्॥ 
एका गुणवती तस्य मैत्रेयीति प्रकीर्तिता ॥ २ ॥ 
ज्येष्ठा चान्याथ कल्याणी ख्याता कात्यायनीति च ॥ 
यस्याः कात्यायनः पुत्रो वेदार्थानां प्रजल्पकः ॥ ३ ॥ 
ताभ्यां कुण्डद्वयं तत्र संतिष्ठति सुशोभनम् ॥ 
यत्र स्नाता नरा यांति लोकांस्तांश्च महोदयान् ॥४ ॥ 
कात्यायन्याश्च तीर्थस्य शांडिल्यास्तीर्थमुत्तमम्॥ 
पतिव्रतात्वयुक्तायास्तथान्यत्तत्र संस्थितम् ॥ ५ ॥ 
यत्र कात्यायनी प्राप्ता शांडिल्या प्रतिबोधिता ॥ 
वैराग्यं परमं प्राप्ता सपत्नीदुःखदुःखिता ॥ ६ ॥ 
तत्र या कुरुते स्नानं तृतीयायां समाहिता ॥ 
नारी मार्गसिते पक्षे सा सौभाग्यवती भवेत्  ॥ 
अथ दौर्भाग्यसंपन्ना काणा वृद्धाऽथ वामना ॥ 
अभीष्टा जायते सा च तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः ॥ ८ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
कीदृक्सपत्निजं दुःखं कात्यायन्या उपस्थितम् ॥ 
उपदेशः कथं लब्धः शांडिल्याः सूत कीदृशः ॥ ९ ॥ 
कात्यायन्या समाचक्ष्व कौतुकं नो व्यवस्थितम् ॥ 
सामान्यो भविता नैष उपदेशस्तयेरितः ॥ ६.१३०.१० ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
मैत्रेय्या सह संसक्तं याज्ञवल्क्यं विलोक्य सा ॥ 
कात्यायनी सुदुःखार्ता संजाता चेर्ष्यया ततः ॥ ११ ॥ 
सा न स्नाति न भुंक्ते च न हास्यं कुरुते क्वचित् ॥ 
केवलं बाष्पपूर्णाक्षी निःश्वासाढ्या बभूव ह ॥ १२ ॥ 
ततः कदाचिदेवाथ फलार्थं निर्गता बहिः ॥ 
अपश्यच्छांडिलीनाम पतिपार्श्वे व्यवस्थिताम्॥ १३ ॥ 
कृतांजलिपुटां साध्वी विनयावनता स्थिताम् ॥ 
सोऽपि तस्या मुखासक्तः सानुरागः प्रसन्नदृक् ॥ १४ ॥ 
गुणदोषोद्भवां वार्तामापृच्छ्याकथयत्तथा ॥ 
सा च तौ दंपती दृष्ट्वा संहृष्टावितरेतरम् ॥ १५ ॥ 
चित्ते स्वे चिंतयामास सुधन्येयं तपस्विनी ॥ 
यस्याः पतिर्मुखासक्तो गुणदोषप्रजल्पकः ॥ 
सानुरागश्च सुस्निग्धो नान्यां नारीं बिभर्त्ति च ॥ १६ ॥ 
एवं संचित्य सा साध्वी भूयोभूयो द्विजोत्तमाः ॥ 
जगाम स्वाश्रमं पश्चान्निंद्यमाना स्वकं वपुः ॥ १७ ॥ 
ततः कदाचिदेकांते स्थितां तां शांडिलीं द्विजाः ॥ 
बहिर्गते भर्तरि च तस्याः कार्येण केनचित् ॥ १८ ॥ 
कात्यायनी समागम्य ततः पप्रच्छ सादरम् ॥ 
वद कल्याणि मे कंचिदुपदेशं महोदयम् ॥ १९ ॥ 
मुखप्रेक्षः सदा भर्त्ता येन स्त्रीणां प्रजायते ॥ 
नापमानं करोत्येव दुरुक्तवचनैः क्वचित् ॥ ॥ ६.१३०.२० ॥ 
नान्यां संगच्छते नारीं चित्तेनापि कथंचन ॥ 
अहं भर्तुः कृतैर्दुःखैरतीव परिपीडिता ॥ 
सपत्नीजैर्विशेषेण तस्मान्मे त्वं प्रकीर्तय ॥ ॥ २१ ॥ 
यथा ते वशगो भर्त्ता संजातः कामदः सदा ॥ 
मनसापि न संदध्यान्नारीमेष कथंचन ॥ २२ ॥ 
॥ शांडिल्युवाच ॥ ॥ 
शृणु साध्वि प्रवक्ष्यामि तवाहं गुह्यमुत्तमम् ॥ 
यथा ममाभवद्वश्यो मुखप्रेक्षस्तथा पतिः ॥ २३ ॥ 
मम तातः कुरुक्षेत्रे शांडिल्यो मुनिसत्तमः ॥ 
वानप्रस्थाश्रमेऽतिष्ठत्पूर्वे वयसि संस्थितः ॥ २४ ॥ 
तत्रैकाहं समुत्पन्ना कन्या तस्य महात्मनः ॥ 
वृद्धिं गता क्रमेणाथ तस्मिन्नेव तपोवने ॥ २५ ॥ 
करोमि तत्र शुश्रूषां होमकाले यथोचिताम् ॥ 
नीवारादीनि धान्यानि नित्यं चैवानयाम्यहम् ॥ २६ ॥ 
कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो मुनिसत्तमः ॥ 
आश्रमे मम तातस्य सुश्रांतः समुपागतः ॥ २७ ॥ 
तातादेशात्ततस्तत्र मया स विश्रमः कृतः ॥ 
पादशौचादिभिः कृत्यैः स्नानाद्यैश्च तथापरैः ॥ २८ ॥ 
ततो भुक्तावसानेऽथ निविष्टः मुखसंस्थित॥ 
मम मात्रा परिपृष्टो विनयाद्वरवर्णिनि ॥ २९ ॥ 
एकेयं कन्यकास्माकं जाते वयसि संस्थिते ॥ 
संजाता मुनिशार्दूल प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ ६.१३०.३० ॥ 
तदस्याः कीर्तय क्षिप्रं सुखोपायं सुखोदयम् ॥ 
व्रतं वा नियमं वा त्वं होमं वा मन्त्रमेव वा ॥ ३१ ॥ 
येन चीर्णेन भर्त्ता स्यात्सुसौम्यः सद्गुणान्वितः ॥ 
प्रियंवदो मुखप्रेक्षः परनारीपराङ्मुखः ॥ ३२ ॥ 
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिस्तदनंतरम् ॥ 
चिरं ध्यात्वा वचः प्राह प्रसन्नवदनस्ततः ॥ ३३ ॥ 
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पञ्चपिंडा व्यवस्थिता ॥ 
गौरी गौर्या स्वयं तत्र स्थापिता परमेश्वरी ॥ ३४ ॥ 
तामेषा वत्सरं यावच्छ्रद्धया परया युता ॥ 
सदा पूजयतु प्रीत्या तृतीयायां विशेषतः ॥ ३५ ॥ 
ततो वर्षांतमासाद्य संप्राप्स्यति यथोचितम् ॥ 
भर्त्तारं नात्र संदेहो यादृग्रूपं यथोचितम् ॥ ३६  
तत्र पूर्वं गता गौरी परित्यज्य महेश्वरम् ॥ 
गंगेर्ष्यया महाभागे ज्ञात्वा क्षेत्रं सुसिद्धिदम् ॥ ३७ ॥ 
ततः सा चिंतयामास कां देवीं पूजयाम्यहम् ॥ 
सौभाग्यार्थं यतोऽन्या मां पूजयंति सुरस्त्रियः ॥ ३८ ॥ 
तस्मादहं प्रभक्त्याढ्या स्वयमात्मानमेव च ॥ 
आत्मनैव कृतोत्साहा पूजयिष्यामि सिद्धये ॥ ॥ ३९ ॥ 
ततः प्राणाग्निहोत्रोत्थैर्मंत्रैराथर्वणैः शुभैः ॥ 
मृत्पिंडान्पंच संयोज्य ह्येकस्थाने समाहिता ॥ ६.१३०.४० ॥ 
पृथ्वीमपश्च तेजश्च वायुमाकाशमेव च । 
तेषु संयोजयामास मृत्पिंडेषु निधाय सा ॥ ४१ ॥ 
महद्भूतानि चैतानि पञ्च देवी यतव्रता ॥ 
ततः संपूजयामास पुष्पधूपानुलेपनैः ॥ ४२ ॥ 
अथ तां तत्र विज्ञाय तपःस्थां गिरजां भवः ॥ 
तन्मंत्राकृष्टचित्तश्च सत्वरं समुपागतः ॥ ४३ ॥ 
प्रोवाच च प्रहृष्टात्मा कस्मात्त्वमिह चागता ॥ 
मां मुक्त्वा दोषनिर्मुक्तं मुखप्रेक्षं सदा रतम् ॥ ४४ ॥ 
तस्मादागच्छ कैलासं वृषारूढा मया सह ॥ 
अथवा कारणं ब्रूहि यदि दोषोऽस्ति मे क्वचित् ॥ ॥ ४५ ॥ 
॥ देव्युवाच ॥ ॥ 
त्वं मूर्ध्ना जाह्नवीं धत्से मूर्तां पदजलात्मिकाम् ॥ 
तस्मान्नाहं गमिष्यामि मंदिरं ते कथंचन ॥ ४६ ॥ 
यावन्न त्यजसि व्यक्तं मम सापत्न्यतां गताम् ॥ 
तथा नित्यं प्रणामं त्वं करोषि वृषभध्वज ॥ ४७ ॥ 
प्रत्यक्षमपि मे नित्यं संध्यायाश्च न लज्जसे ॥ 
तस्मादेतत्परित्यज्य कर्म लज्जाकरं परम् ॥ ४८ ॥ 
आकारयसि मां देव तत्स्याद्यदि मतं मम ॥ 
अन्यथाहं न यास्यामि तव हर्म्ये कथंचन ॥ 
एतच्छ्रुत्वा यदिष्टं ते कुरुष्व वृषभध्वज ॥ ४९ ॥ 
॥ देव उवाच । ॥ 
नाहं सौख्येन तां गंगां धारयामि सुरेश्वरि ॥ ६.१३०.५० ॥ 
भगीरथेन भूपेन प्रार्थितो ज्ञाति कारणात् ॥ 
दिव्यं वर्षसहस्रं तु तपस्तप्त्वा सुदारुणम् ॥ ५१ ॥ 
येन नो याति पातालं गंगा स्वर्गपरिच्युता ॥ 
तस्मात्त्वं देव मद्वाक्यात्स्वमूर्ध्ना वह जाह्नवीम् ॥५२॥ 
मया तस्य प्रतिज्ञातं धारयिष्याम्यसंशयम् ॥ 
आकाशाज्जाह्नवीवेगं पतंतं धरणीतले ॥ ५३ ॥ 
नो चेद्व्रजेत पातालं यदत्र विषयेस्थि?म्॥ 
ततोऽहं संप्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु ॥५४॥ 
एषा गंगा वरारोहे मम मूर्ध्नो विनिर्गता ॥ 
हिमवंतं नगं भित्त्वा द्विधा जाता ततः परम्॥५५॥ 
ततः सिंध्वभिधाना सा पश्चिमं सागरं गता॥
शतानि नव संगृह्य नदीनां परमेश्वरि ॥५६॥ 
तथा गंगाभिधाना च सैव प्राक्सागरं गता ॥ 
तावतीश्च समादाय नदीः पर्वतनन्दिनि ॥५७॥ 
एवमष्टादशैतानि नदीनां पर्वतात्मजे ॥ 
शतानि सागरे यांति तेन नित्यं स तिष्ठति ॥५८॥ 
सततं शोष्यमाणोऽपि वाडवेन दिवानिशम् ॥ 
समुद्रसलिलं मेघाः समादाय ततः परम् ॥५९॥ 
मर्त्यलोके प्रवर्षंति ततः सस्यं प्रजायते॥ 
सस्येन जीवते लोकः प्रभवन्ति मखास्तथा ॥ 
मखांशेन सुराः सर्वे तृप्तिं यांति ततः परम्॥ ६.१३०.६० ॥ 
एतस्मात्कारणान्मूर्ध्नि देवि गंगां दधाम्यहम् ॥ 
न स्नेहात्कामतो नैव जगद्येन प्रवर्तते ॥ ६१ ॥ 
अथवा सन्त्यजाम्येनां यदि मूर्ध्नः कथंचन ॥ 
तद्दूरं वेगतो भित्त्वा पृथ्वीं याति रसातलम् ॥ ६२ ॥ 
ततः शोषं व्रजेदाशु समुद्रः सरितां पतिः ॥ 
और्वेण पीयमानोऽत्र ततो वृष्टिर्न जायते ॥ 
वृष्ट्यभावाज्जगन्नाशः सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ ६३ ॥ 
एवं गंगाकृते प्रोक्तं मया तव सुरेश्वरि ॥ 
शृणु सन्ध्याकृतेऽन्यच्च येन तां प्रणमाम्यहम्॥ ६४ ॥ 
इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्व रक्षेत्रमाहात्म्ये पंचपिण्डागौर्युत्पत्तिवर्णनंनाम त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३० ॥ ॥ छ ॥