स्कन्दपुराणम्/खण्डः ७ (प्रभासखण्डः)/प्रभासक्षेत्र माहात्म्यम्/अध्यायः ०१०
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
अन्यच्च कथयिष्यामि रहस्यं तव भामिनि ॥ 
यत्र कस्य चिदाख्यातं तत्ते वच्मि वरानने ॥ १ ॥ 
पृथ्वीभागे स्थितो ब्रह्मा अपां भागे जनार्द्दनः ॥ 
तेजोभागस्थितो रुद्रो वायुभागे तथेश्वरः ॥ २ ॥ 
आकाशभागसंस्थाने स्थितः साक्षात्सदाशिवः ॥ ३ ॥ 
यस्ययस्यैव यो भागस्तस्मिंस्तीर्थानि यानि वै ॥ 
तस्यतस्य न संदेहः स स एवेश्वरः स्मृतः ॥ ४ ॥ 
छागलंडं दुगण्डं च माकोटं मण्डलेश्वरम् ॥ 
कालिंजरं वनं चैव शंकुकर्णं स्थलेश्वरम् ॥ ५ ॥ महाभूतोपरि टिप्पणी
शूलेश्वरं च विख्यातं पृथ्वीतत्त्वे च संस्थितम् ॥ 
हरिश्चन्द्रं च श्रीशैलं जल्पेशोन्नांतिकेश्वरम्॥ ६ ॥ 
महाकालं मध्यमं च केदारं भैरवं तथा ॥ 
पवित्राष्टकमेतद्धि जलसंस्थं वरानने ॥ ७ ॥ 
अमरेशं प्रभासं च नैमिषं पुष्करं तथा ॥ 
आषाढिं चैव दण्डिं च भारभूतिं च लांगलम् ॥ ८ ॥ 
आदि गुह्याष्टकं ह्येतत्तेजस्तत्त्वे प्रतिष्ठितम् ॥ 
गया चैव कुरुक्षेत्रं तीर्थं कनखलं तथा ॥ ९ ॥ 
विमलं चाट्टहासं च माहेन्द्रं भीमसंज्ञकम् ॥ 
गुह्याद्गुह्यतरं ह्येतत्प्रोक्तं वाय्वष्टकं तव ॥ 7.1.10.१० ॥ 
वस्त्रापथं रुद्रकोटिर्ज्येष्ठेश्वरं महालयम् ॥ 
गोकर्णं रुद्रकर्णं च वर्णाख्यं स्थापसंज्ञकम् ॥ ११ ॥ 
पवित्राष्टकमेतद्धि आकाशस्थं वरानने ॥ 
एतानि तत्त्वतीर्थानि सर्वाणि कथितानि वै ॥ १२ ॥ 
यो यस्मिन्देवता तत्त्वे सा तन्माहात्म्यसूचिका ॥ 
औदकं च महातत्त्वं विष्णोश्चातिप्रियं प्रिये ॥ १३ ॥ 
जलशायी स्मृतस्तेन नारायण इति श्रुतिः ॥ 
आप्यतत्त्वं तु तीर्थानि यानि प्रोक्ता- नि ते मया ॥ १४॥ 
तानि प्रियाणि देवेशि ध्रुवं नारायणस्य वै ॥ 
औदकं चैव यत्तत्त्वं तस्मिन्प्राभासिकं स्मृतम् ॥ १५ ॥ 
तत्र देवो लयं याति हरिर्जन्मनिजन्मनि ॥ 
स वासुदेवः सूक्ष्मात्मा परात्परतरे स्थितः ॥ १६ ॥ 
स शिवः परमं व्योम अनादिनिधनो विभुः ॥ 
तस्मात्परतरं नास्ति सर्वशास्त्रागमेषु च ॥ १७ ॥ 
सिद्धांतागमवेदांतदर्शनेषु विशेषतः ॥ 
तेषु चैव न भिन्नस्तु मया सार्द्धं यशस्विनि ॥ १८ ॥ 
तस्मिन्स्थाने हरिः साक्षात्प्रत्यक्षेण तु संस्थितः ॥ 
लिंगैश्चतुर्भिः संयुक्तो ज्ञायते न च केनचित् ॥ १९ ॥ 
मोक्षार्थं नैष्ठिकैर्वर्णैर्व्रतैश्चैव तु यत्फलम् ॥ 
तत्फलं समवाप्नोति भल्लुकातीर्थदर्शनात्॥ 7.1.10.२० ॥ 
गोचर्ममात्रं तत्स्थानं समंतात्परिमण्डलम् ॥ 
न हि कश्चिद्विजानाति विना शास्त्रेण भामिनि॥ २१ ॥ 
विषुवं वहते तत्र नृणामद्यापि पार्वति ॥ 
पंचलिंगानि तत्रैव पंचवक्त्राणि कानि चित् ॥ २२ ॥ 
कुक्कुटांडकमानानि महास्थूलानि कानिचित्॥ 
सर्पेण वेष्टितान्येव चिह्नितानि त्रिशूलिभिः ॥ २३ ॥ 
तेषां दर्शनमात्रेण कोटिलिंगार्चनफलम् ॥ 
तस्मादिदं महाक्षेत्रं ब्रह्माद्यैः सेव्यते सदा ॥२४ ॥ 
श्रुतिमद्भिश्च विप्रेंद्रैः संसिद्धैश्च तपस्विभिः ॥ 
प्रतिमासं तथाष्टम्यां प्रतिमासं चतुर्दशीम् ॥ २५ ॥ 
शशिभानूपरागे वा कार्त्तिक्यां तु विशेषतः ॥ 
प्रभासस्थानि लिंगानि प्रपूज्यन्ते वरानने ॥ २६ ॥ 
संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे सर्वस्तीर्थायुतैः सह ॥ 
पुष्करं नैमिषं चैवं प्रयागं संपृथूदकम् ॥२७॥ 
षष्टि तीर्थसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ॥ 
माघ्यांमाघ्यां समेष्यंति सरस्वत्यब्धिसंगमे ॥ २८ ॥ 
स्मरणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि ॥ 
मृत्युकालभवाद्वापि पापं त्यक्ष्यति सुव्रते ॥ २९ ॥ 
आनर्त्तसारं सौम्यं च तथा भुवनभूषणम् ॥ 
दिव्यं पांचनदं पुण्यमादिगुह्यं महोदयम् ॥ 7.1.10.३० ॥ 
सिद्ध रत्नाकरं नाम समुद्रावरणं तथा॥ 
धर्माकारं कलाधारं शिवगर्भगृहं तथा ॥३१॥ 
सर्वदेवनिवेशं च सर्वपातकनाशनम्॥ 
अस्य क्षेत्रस्य नामानि कल्पे कल्पे पृथक्प्रिये ॥ ३२ ॥ 
आयामादीनि जानीहि गुह्यानि सुरसुन्दरि ॥ 
आद्ये कल्पे पुरा देवि प्रमोदनमिति स्मृतम् ॥ ३३ ॥ 
नन्दनं परितस्तस्य तस्यापि परतः शिवम् ॥ 
शिवात्परतरं चोग्रं भद्रिकं परतः पुनः ॥ ३४ ॥ 
समिंधनं परं तस्मात्कामदं च ततः परम् ॥ 
सिद्धिदं चापि धर्मज्ञं वैश्वरूपं च मुक्तिदम्॥ ३५ ॥ 
तथा श्रीपद्मनाभं तु श्रीवत्सं तु महाप्रभम्॥ 
तथा च पापसंहारं सर्वकामप्रदं तथा ॥ ३६ ॥ 
मोक्षमार्गं वरा रोहे तथा देवि सुदर्शनम् ॥ 
धर्मगर्भं तु धर्माणां प्रभासं पापनाशनम् ॥ 
अतः परं भवन्तीह उत्पलावर्त्तिकानि च ॥ ३७ ॥ 
क्षेत्रस्य मध्ये यद्देवि मम गर्भगृहं स्मृतम् ॥ 
तस्य नामानि ते देवि कथितान्यनुपूर्वशः ॥ ३८ ॥ 
श्रुत्वा नामान्यशेषाणि क्षेत्रमाहात्म्यमेव च ॥ 
तेषां तु वांछिता सिद्धि र्भविष्यति न संशयः ॥ ३९ ॥ 
एतत्कीर्त्तयमानस्य त्रिकालं तु महोदयम् ॥ 
संध्याकालांतरं पापमहोरात्रं विनश्यति ॥ 7.1.10.४० ॥ 
अपि वै दांभिकाश्चैव ये वसंत्यल्पबुद्धयः ॥ 
मूढा जीवनिका विप्रास्तेऽपि यांति मृता दिवम् ॥ ४१ ॥ 
अस्य क्षेत्रस्य मध्ये तु रवियोजनमध्यतः ॥ 
उपक्षेत्राणि देवेशि संत्यन्यानि सहस्रशः ॥ ४२ ॥ 
कानिचित्पद्मरूपाणि यवाकाराणि कानिचित् ॥ 
षट्कोणानि त्रिकोणानि दण्डाकाराणि कानिचित् ॥ ४३ ॥ 
चंद्रबिंबार्द्धभेदानि चतुरस्रप्रभेदतः ॥ 
ब्रह्मादिदैवतानीशे क्षेत्रमध्ये स्थितानि तु ॥ ४४ ॥ 
कानिचिद्योजनार्द्धानि तदर्धार्धानि कानिचित् ॥ 
निवर्त्तनप्रमाणेन दण्डमानेन कानिचित् ॥४५ ॥ 
गोचर्ममानमध्यानि कानिचिद्धनुषांतरम् ॥ 
यज्ञोपवीतमात्राणि प्रभासे संति कोटिशः ॥ ४६ ॥ 
अंगुल्यष्टम भागोऽपि नभोस्ति कमलेक्षणे ॥ 
न संति यस्मिंस्तीर्थानि दिव्यानि च नभस्तले ॥ ४७ ॥ 
प्रभासक्षेत्रमासाद्य तिष्ठंति प्रलयादनु ॥ 
केदारे चैव यल्लिंगं यच्च देवि महालये ॥ ४८ ॥ 
मध्यमेश्वरसंस्थं च तथा पाशुपतेश्वरम् ॥ 
शंकुकर्णेश्वरं चैव भद्रेश्वरमथापि च ॥ ४९ ॥ 
सोमे श्वरमथैकाग्रं कालेश्वरमजेश्वरम् ॥ 
भैरवेश्वरमीशानं तथा कायावरोहणम् ॥ 7.1.10.५० ॥ 
चापटेश्वरकं पुण्यं तथा बदरिकाश्रमम् ॥ 
रुद्रकोटिर्महाकोटि स्तथा श्रीपर्वतं शुभम् ॥५१॥ 
कपाली चैव देवेशः करवीरं तथा पुनः ॥ 
ओंकारं परमं पुण्यं वशिष्ठाश्रममेव च ॥ 
यत्र कोटिः स्मृता देवि रुद्राणां कामरूपिणाम् ॥ ५२ ॥ 
यानि चान्यानि स्थानानि पुण्यानि मम भूतले ॥ 
प्रयागं पुरतः कृत्वा प्रभासे निवसंति च ॥ ५३ ॥ 
उत्तरे रविपुत्री तु दक्षिणे सागरं स्मृतम् ॥ 
दक्षिणोत्तरमानोऽयं क्षेत्रस्यास्य प्रकीर्त्तितः ॥ ५४ ॥ 
रुक्मिण्याः पूर्वतश्चैव तप्ततोयाच्च पश्चिमे ॥ 
पूर्वपश्चिममानोऽयं प्रभासस्य प्रकीर्त्तितः ॥ ५५ ॥
एतदन्तरमासाद्य तीर्थानि सुरसुन्दरि ॥ 
पातालादिकटाहांतं तानि तत्र वसंति वै ॥ ५६ ॥ 
एवं ज्ञात्वा महादेवि सर्वदेवमयो हरिः ॥ 
प्रभासक्षेत्रमासाद्य तत्याज स्वं कलेवरम् ॥ ५७ ॥ 
दिव्यं ममेदं चरितं हि रौद्रं श्रोष्यंति ये पर्वसु वा सदा वा ॥ 
ते चापि यास्यंति मम प्रसादात्त्रिविष्टपं पुण्यजनाधिवासम् ॥ ५८ ॥ 
इति कथितमशेषमेव चित्रं चरितमिदं तव देवि पुण्ययुक्तम् ॥ 
इतरमपि तवातिवल्लभं यद्वद कथयामि महोदयं मुनीनाम् ॥ ५९ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रभास क्षेत्रस्थ तीर्थक्षेत्रमाहात्म्यद्वारा प्रभासक्षेत्रस्य सर्वक्षेत्रोत्तमत्ववर्णनंनाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥

