बृहत्संहिता/अध्यायः ४२
४२ इन्द्रध्वजसम्पदध्यायः ।।
 ब्रह्माणं ऊचुरमरा भगवन्शक्ताः स्म नासुरान्समरे ।	
 प्रतियोधयितुं अतस्त्वां शरण्यशरणं समुपयाताः ।।	४२.०१ ।। 
 देवानुवाच भगवान्क्षीरोदे केशवः स वः केतुम् ।	
 यं दास्यति तं दृष्ट्वा नऽजौ स्थास्यन्ति वो दैत्याः ।।	४२.०२ ।। 
 लब्धवराः क्षीरोदं गत्वा ते तुष्टुवुः सुराः सैन्द्राः ।	
 श्रीवत्साङ्कं कौस्तुभमणिकिरनौद्भासितौरस्कम् ।।	४२.०३ ।। 
 श्रीपतिं अचिन्त्यं असमं *समं ततः[क्.समन्ततः] सर्वदेहिनां सूक्ष्मम् ।	
 परमात्मानं अनादिं विष्णुं अविज्ञातपर्यन्तम् ।।	४२.०४ ।। 
 तैः संस्तुतः स देवस्तुतोष नारायणो ददौ चैषाम् ।	
 ध्वजं असुरसुरवधूमुखकमलवनतुषारतीक्ष्णांशुम् ।।	४२.०५ ।। 
 तं विष्णुतेजोभवं अष्टचक्रे रथे स्थितं भास्वति रत्नचित्रे ।	
 देदीप्यमानं शरदिइव सूर्यं ध्वजं समासाद्य मुमोद शक्रः ।।	४२.०६ ।। 
 स किङ्किणीजाल*परिष्कृतेन[क्.परिस्कृतेन] स्रक्छत्रघण्टापिटकाअन्वितेन ।	
 समुच्छ्रितेनामरराड्ध्वजेन निन्ये विनाशं समरे +अरिसैन्यम् ।।	४२.०७ ।। 
 उपरिचरस्यामरपो वसोर्ददौ चेदिपस्य वेणुमयीम् ।	
 यष्टिं तां स नरेन्द्रो विधिवत्सम्पूजयां आस ।।	४२.०८ ।। 
 प्रीतो महेन *मघवा[क्.मघवान्] प्राहएवं ये नृपाः करिष्यन्ति ।	
 वसुवद्वसुमन्तस्ते भुवि सिद्धाज्ञा भविष्यन्ति ।।	४२.०९ ।। 
 मुदिताः प्रजाश्च तेषां भयरोगविवर्जिताः प्रभूतान्नाः ।	
 ध्वजएव चाभिधास्यति जगति निमित्तैः फलं सदसत् ।।	४२.१० ।। 
 पूजा तस्य नरेन्द्रैर्बलवृद्धिजयार्थिभिर्यथा पूर्वम् ।	
 शक्राज्ञया प्रयुक्ता तां आगमतः प्रवक्ष्यामि ।।	४२.११ ।। 
 तस्य विधानं शुभकरणदिवसनक्षत्रमङ्गलमुहूर्तैः ।	
 प्रास्थानिकैर्वनं इयाद्दैवज्ञः सूत्रधारश्च ।।	४२.१२ ।। 
 उद्यानदेवतालयपितृवनवल्मीकमार्गचितिजाताः ।	
 कुब्जऊर्ध्वशुष्ककण्टकिवल्लीवन्दाकयुक्ताश्च ।।	४२.१३ ।। 
 बहुविहगालयकोटरपवनानलपीडिताश्च ये तरवः ।	
 ये च स्युः स्त्रीसंज्ञा न ते शुभाः शक्रकेत्वर्थे ।।	४२.१४ ।। 
 श्रेष्ठो +अर्जुनो *+अजकर्णः[क्.अश्वकमः] प्रियकधवौदुम्बराश्च पञ्चैते ।	
 एतेषां *एकतमं[क्.अन्यतमं] प्रशस्तं अथ वाअपरं वृक्षम् ।।	४२.१५ ।। 
 गौरासितक्षितिभवं सम्पूज्य यथाविधि द्विजः पूर्वम् ।	
 विजने समेत्य रात्रौ स्पृष्ट्वा ब्रूयादिमं मन्त्रम् ।।	४२.१६ ।। 
 यानीह वृक्षे भूतानि तेभ्यः स्वस्ति नमो +अस्तु वः ।	
 उपहारं गृहीत्वाइमं क्रियतां वासपर्ययः ।।	४२.१७ ।। 
 पार्थिवस्त्वां वरयते स्वस्ति ते +अस्तु नगोत्तम ।	
 ध्वजार्थं देवराजस्य पूजाइयं प्रतिगृह्यताम् ।।	४२.१८ ।। 
 छिन्द्यात्प्रभातसमये वृक्षं उदक्प्राङ्मुखो +अपि वा भूत्वा ।	
 परशोर्जर्जरशब्दो नैष्टः स्निग्धो घनश्च हितः ।।	४२.१९ ।। 
 नृपजयदं अविध्वंस्तं पतनं अनाकुञ्चितं च पूर्वोदक् ।	
 अविलग्नं चान्यतरौ विपरीतं अतस्त्यजेत्पतितम् ।।	४२.२० ।। 
 छित्त्वाग्रे चतुरङ्गुलं अष्टौ मूले जले क्षिपेद्यष्टिम् ।	
 उद्धृत्य पुरद्वारं शकटेन नयेन्मनुष्यैर्वा ।।	४२.२१ ।। 
 अरभङ्गे बलभेदो नेम्या नाशो बलस्य विज्ञेयः ।	
 अर्थक्षयो +अक्षभङ्गे तथाअणिभङ्गे च वर्द्धकिनः ।।	४२.२२ ।। 
 भाद्रपदशुक्लपक्षस्याष्टम्यां नागरैर्वृतो राजा ।	
 दैवज्ञसचिवकञ्चुकिविप्रप्रमुखैः सुवेषधरैः ।।	४२.२३ ।। 
 अहताम्बरसंवीतां यष्टिं पौरन्दरीं पुरं पौरैः ।	
 स्रग्गन्धधूपयुक्तां प्रवेशयेत्शङ्खतूर्यरवैः ।।	४२.२४ ।। 
 रुचिरपताकातोरणवनमालाअलङ्कृतं प्रहृष्टजनम् ।	
 सम्मार्जितार्चितपथं सुवेषगणिकाजनऽकीर्णम् ।।	४२.२५ ।। 
 अभ्यर्चितऽपणगृहं प्रभूतपुण्याहवेदनिर्घोषम् ।	
 नटनर्तकगेयज्ञैराकीर्णचतुष्पथं नगरम् ।।	४२.२६ ।। 
 तत्र पताकाः श्वेता *भवन्ति विजयाय[क्.विजयाय भवन्ति] रोगदाः पीताः ।	
 जयदाश्च चित्ररूपा रक्ताः शस्त्रप्रकोपाय ।।	४२.२७ ।। 
 यष्टिं प्रवेशयन्तीं निपातयन्तो भयाय नागाद्याः ।	
 बालानां तलशब्दे संग्रामः सत्त्वयुद्धे वा ।।	४२.२८ ।। 
 सन्तक्ष्य पुनस्तक्षा विधिवद्यष्टिं प्ररोपयेद्यन्त्रे ।	
 जागरं एकादश्यां नरेश्वरः कारयेच्चास्याम् ।।	४२.२९ ।। 
 सितवस्त्रौष्णीषधरः पुरोहितः शाक्रवैष्णवैर्मन्त्रैः ।	
 जुहुयादग्निं साम्वत्सरो निमित्तानि गृह्णीयात् ।।	४२.३० ।। 
 इष्टद्रव्यऽकारः सुरभिः स्निग्धो घनो +अनलो +अर्चिष्मान् ।	
 शुभकृदतो +अन्यो *+अनिष्टो[क्.नेष्टो] यात्रायां विस्तरो +अभिहितः ।।	४२.३१ ।। 
स्वाहावसानसमये स्वयं उज्ज्वलार्चिः	
स्निग्धः प्रदक्षिणशिखो हुतभुग्नृपस्य ।	
गङ्गादिवाकरसुताजलचारुहारां	
धात्रीं *समुद्ररशनां[क्.समुद्ररसनां] वशगां करोति ।।	४२.३२ ।। 
चामीकराशोककुरण्टकाब्ज	
वैदूर्यनीलोत्पलसन्निभे +अग्नौ ।	
न ध्वान्तं अन्तर्भवने +अवकाशं	
करोति रत्नांशुहतं नृपस्य ।।	४२.३३ ।। 
येषां रथौघार्णवमेघदन्तिनां	
समस्वनो +अग्निर्यदि वाअपि दुन्दुभेः ।	
तेषां मदान्धैभघटावघट्टिता	
भवन्ति याने तिमिरौपमा दिशः ।।	४२.३४ ।। 
 ध्वजकुम्भहयैभभूभृतां अनुरूपे वशं एति भूभृताम् ।	
 उदयास्तधराधरा +अधरा हिमवद्विन्ध्यपयोधरा धरा ।।	४२.३५ ।। 
 द्विरदमदमहीसरोजलाजा[क्.लाजैः]घृतमधुना च हुताशने सगन्धे ।	
 प्रणतनृपशिरोमणिप्रभाभिर्भवति पुरश्छुरितेव भूर्नृपस्य ।।	४२.३६ ।। 
 उक्तं यदुत्तिष्ठति शक्रकेतौ शुभाशुभं सप्तमरीचिरूपैः ।	
 तज्जन्मयज्ञग्रहशान्तियात्राविवाहकालेष्वपि चिन्तनीयम् ।।	४२.३७ ।। 
 गुडपूपपायसऽद्यैर्विप्रानभ्यर्च्य दक्षिणाभिश्च ।	
 श्रवणेन द्वादश्यां उत्थाप्यो +अन्यत्र वा श्रवणात् ।।	४२.३८ ।। 
 शक्रकुमार्यः कार्याः प्राह मनुः सप्त पञ्च वा तज्ज्ञैः ।	
 नन्दौपनन्दसंज्ञे *पादऊनार्धे ध्वजौच्छ्रायात्[क्.पादेनार्धेन चोच्छ्रायात्] ।।	४२.३९ ।। 
 षोडशभागाभ्यधिके जयविजये द्वे वसुन्धरे चान्ये ।	
 अधिका शक्रजनित्री मध्ये +अष्टांशेन चएतासाम् ।।	४२.४० ।। 
 प्रीतैः कृतानि विबुधैर्यानि पुरा भूषणानि सुरकेतोः ।	
 तानि क्रमेण दद्यात्पिटकानि विचित्ररूपाणि ।।	४२.४१ ।। 
 रक्ताशोकनिकाशं *चतुरस्रं[क्.चतुरश्रम्] विश्वकर्मणा प्रथमम् ।	
 *रशना[क्.रसना] स्वयम्भुवा शङ्करेण *चानेकवर्णगा दत्ता[क्.चानेकवर्णधरी] ।।	४२.४२ ।। 
 अष्टाश्रि नीलरक्तं तृतीयं इन्द्रेण भूषणं दत्तम् ।	
 असितं यमश्चतुर्थं मसूरकं कान्तिमदयच्छत् ।।	४२.४३ ।। 
 मञ्जिष्ठाभं वरुणः षडश्रि तत्पञ्चमं जलोर्मिनिभम् ।	
 मयूरं केयूरं षष्ठं वायुर्जलदनीलम् ।।	४२.४४ ।। 
 स्कन्धः स्वं केयूरं सप्तमं अददद्ध्वजाय बहुचित्रम् ।	
 अष्टमं अनलज्वालासङ्काशं हव्यभुग्*वृत्तम्[क्.दत्तम्] ।।	४२.४५ ।। 
 वैदूर्यसदृशं *इन्द्रो[क्.इन्दुर्] नवमं ग्रैवेयकं ददावन्यत् ।	
 रथचक्राभं दशमं सूर्यस्त्वष्टा प्रभायुक्तम् ।।	४२.४६ ।। 
 एकादशं उद्वंशं विश्वेदेवाः सरोजसङ्काशम् ।	
 द्वादशं अपि च *निवेशं ऋषयो[क्.निवंशं मुनयो] नीलोत्पलाभासम् ।।	४२.४७ ।। 
 किञ् चिदधऊर्ध्व*निर्मितम्[क्.निर्नतम्] उपरि विशालं त्रयोदशं केतोः ।	
 शिरसि बृहस्पतिशुक्रौ लाक्षारससन्निभं ददतुः ।।	४२.४८ ।। 
 यद्य्यद्येन *विभूषणम्[क्.विनिर्मितम्] अमरेण विनिर्मितं[क्.विभूषणम्] ध्वजस्यार्थे ।	
 तत्तत्तद्दैवत्यं विज्ञातव्यं विपश्चिद्भिः ।।	४२.४९ ।। 
 ध्वजपरिमाणत्र्यंशः परिधिः प्रथमस्य भवति पिटकस्य ।	
 परतः प्रथमात्प्रथमादष्टांशाष्टांशहीनानि ।।	४२.५० ।। 
 कुर्यादहनि चतुर्थे पूरणं इन्द्रध्वजस्य शास्त्रज्ञः ।	
 मनुना चऽगमगीतान्मन्त्रानेतान्पठेन्नियतः ।।	४२.५१ ।। 
 हरार्कवैवस्वतशक्रसोमैर्धनेशवैश्वानरपाशभृद्भिः ।	
 महर्षिसंघैः सदिगप्सरोभिः शुक्राङ्गिरःस्कन्दमरुद्गणैश्च ।।	४२.५२ ।। 
 यथा त्वं ऊर्जस्करणएकरूपैः समर्चितस्त्वाभरणैरुदारैः ।	
 तथेह तान्याभरणानि *यागे[क्.देव] शुभानि सम्प्रीतमना गृहाण ।।	४२.५३ ।। 
 अजो +अव्ययः शाश्वत एकरूपो विष्णुर्वराहः पुरुषः पुराणः ।	
 त्वं अन्तकः सर्वहरः कृशानुः *सहस्रशीर्षः[क्.सहस्रशीर्शा] शतमन्युरीड्यः ।।	४२.५४ ।। 
 कविं सप्तजिह्वं त्रातारं इन्द्रं *स्ववितारं[क्.अवितारं] सुरेशम् ।	
 ह्वयामि शक्रं वृत्रहणं सुषेणं अस्माकं वीरा *उत्तरा[क्.उत्तरे] भवन्तु ।।	४२.५५ ।। 
 प्रपूरणे चौच्छ्रयणे प्रवेशे स्नाने तथा माल्यविधौ विसर्गे ।	
 पठेदिमान्नृपतिः सोपवासो मन्त्रान्शुभान्पुरुहूतस्य केतोः ।।	४२.५६ ।। 
 क्षत्र[क्.ऊ.छत्र]ध्वजऽदर्शफलार्धचन्द्रैर्विचित्रमालाकदलीइक्षुदण्डैः ।	
 सव्यालसिंहैः पिटकैर्गवाक्षैरलङ्कृतं दिक्षु च लोकपालैः ।।	४२.५७ ।। 
अच्छिन्नरज्जुं दृढकाष्ठमातृकं	
सुश्लिष्टयन्त्रार्गलपादतोरणम् ।	
उत्थापयेल्लक्ष्म सहस्रचक्षुषः	
सारद्रुमाभग्नकुमारिकान्वितम् ।।	४२.५८ ।। 
अविरतजनरावं मङ्गलऽशीःप्रणामैः ।	
पटुपटहमृदङ्गैः शङ्खभेर्यादिभिश्च ।	
श्रुतिविहितवचोभिः पापठद्भिश्च विप्रैर्	
अशुभ*विहत[क्.रहित]शब्दं केतुं *उत्थापयेच्[क्.उत्थापयीत] च ।।	४२.५९ ।। 
फलदधिघृतलाजाक्षौद्रपुष्पाग्रहस्तैः	
प्रणिपतितशिरोभिस्*तुष्टवद्भिश्[क्.तुष्टुवद्भिश्] च पौरैः ।	
वृतम्[क्.धृतम्] अनिमिषभर्तुः केतुं ईशः प्रजानाम्	
अरिनगरनताग्रं कारयेद्द्विड्*बधाय[क्.वधाय] ।।	४२.६० ।। 
नातिद्रुतं न च विलम्बितं अप्रकम्पम्	
अध्वस्तमाल्यपिटकऽदिविभूषणं च ।	
उत्थानं इष्टं अशुभं यदतो +अन्यथा स्यात्	
तच्छान्तिभिर्नरपतेः शमयेत्पुरोधाः ।।	४२.६१ ।। 
क्रव्यादकौशिककपोतककाककङ्कैः	
केतुस्थितैर्महदुशन्ति भयं नृपस्य ।	
चाषेण चापि युवराजभयं वदन्ति	
श्येनो विलोचनभयं निपतन्करोति ।।	४२.६२ ।। 
छत्रभङ्गपतने नृपमृत्युस्	
तस्करान्मधु करोति निलीनम् ।	
हन्ति चाप्यथ पुरोहितं उल्का	
पार्थिवस्य महिषीं अशनिश्च ।।	४२.६३ ।। 
राज्ञीविनाशं पतिता पताका	
करोत्यवृष्टिं पिटकस्य पातः ।	
मध्याग्रमूलेषु च केतुभङ्गो	
निहन्ति मन्त्रिक्षितिपालपौरान् ।।	४२.६४ ।। 
धूमऽवृते शिखिभयं तमसा च मोहो	
व्यालैश्च भग्नपतितैर्न भवत्यमात्याः ।	
ग्लायन्त्युदक्प्रभृति च क्रमशो *द्विजाद्यान्[क्.द्विजाद्या]	
भङ्गे तु बन्धकि*बधः[क्.वधः] कथितः कुमार्याः ।।	४२.६५ ।। 
रज्जुउत्सङ्गच्छेदने बालपीडा	
राज्ञो मातुः पीडनं मातृकायाः ।	
यद्यत्कुर्युश्*चारणा बालका[क्.बालकाश्चारणा] वा	
तत्तत्तादृग्भावि पापं शुभं वा ।।	४२.६६ ।। 
दिनचतुष्टयं उत्थितं अर्चितं	
समभिपूज्य नृपो +अहनि पञ्चमे ।	
प्रकृतिभिः सह लक्ष्म विसर्जयेद्	
बलभिदः स्वबलाभिविवृद्धये ।।	४२.६७ ।। 
 उपरिचरवसुप्रवर्तितं नृपतिभिरप्यनुसन्ततं कृतम् ।	
 विधिं इमं अनुमन्य पार्थिवो न रिपुकृतं भयं आप्नुयादिति ।।	४२.६८ ।।