बृहत्संहिता/अध्यायः ४९
४९ खड्गलक्षणाध्यायः ।।
 अङ्गुलशतार्धं उत्तम ऊनः स्यात्*पञ्चविंशतिः[क्.पञ्चविंशतिं] खड्गः ।	
 अङ्गुलमानाज्ज्ञेयो व्रणो +अशुभो विषमपर्वस्थः ।।	४९.०१ ।। 
 श्रीवृक्षवर्धमानऽतपत्रशिवलिङ्गकुण्डलाब्जानाम् ।	
 सदृशा व्रणाः प्रशस्ता ध्वजऽयुधस्वस्तिकानां च ।।	४९.०२ ।। 
 कृकलासकाककङ्कक्रव्यादकबन्धवृश्चिकऽकृतयः ।	
 खड्गे व्रणा न शुभदा वंशानुगताः प्रभूताश्च ।।	४९.०३ ।। 
 स्फुटितो ह्रस्वः कुण्ठो वंशच्छिन्नो न दृग्मनो +अनुगतः ।	
 अस्वन इति चानिष्टः प्रोक्तविपर्यस्त इष्टफलः ।।	४९.०४ ।। 
 क्वणितं मरणायौक्तं पराजयाय प्रवर्तनं कोशात् ।	
 स्वयं उद्गीर्णे युद्धं ज्वलिते विजयो भवति खड्गे ।।	४९.०५ ।। 
नाकारणं विवृणुयान्न विघट्टयेच्च	
पश्येन्न तत्र वदनं न वदेच्च मूल्यम् ।	
देशं न चास्य कथयेत्प्रतिमानयेन्न	
नैव स्पृशेन्नृपतिरप्रयतो +असियष्टिम् ।।	४९.०६ ।। 
 गोजिह्वासंस्थानो नीलोत्पलवंशपत्रसदृशश्च ।	
 करवीरपत्रशूलाग्रमण्डलाग्राः प्रशस्ताः स्युः ।।	४९.०७ ।। 
 निष्पन्नो न छेद्यो निकषैः कार्यः प्रमाणयुक्तः सः ।	
 मूले म्रियते स्वामी जननी तस्याग्रतश्छिन्ने ।।	४९.०८ ।। 
 यस्मिन्त्सरुप्रदेशे व्रणो भवेत्तद्वदेव खड्गस्य ।	
 वनितानां इव तिलको गुह्ये वाच्यो मुखे दृष्ट्वा ।।	४९.०९ ।। 
 अथ वा स्पृशति यदङ्गं प्रष्टा निस्त्रिंशभृत्तदवधार्य ।	
 कोशस्थस्यऽदेश्यो व्रणो +अस्ति शास्त्रं विदित्वेदम् ।।	४९.१० ।। 
 शिरसि स्पृष्टे प्रथमे +अङ्गुले द्वितीये ललाटसंस्पर्शे ।	
 भ्रूमध्ये च तृतीये नेत्रे स्पृष्टे चत्रुथे च ।।	४९.११ ।। 
 *नासाउष्ठ[क्.नासोष्ठ]कपोलहनुश्रवणग्रीव*अंसके च[क्.अंसकेषु] पञ्चाद्याः ।	
 उरसि द्वादशसंस्थस्त्रयोदशे कक्षयोर्ज्ञेयः ।।	४९.१२ ।। 
 स्तनहृदयौदर*कुक्षिनाभौ[क्.कुक्षिनाभीषु] तु चतुर्दशादयो ज्ञेयाः ।	
 नाभिमूले कट्यां गुह्ये चएकोनविंशतितः ।।	४९.१३ ।। 
 ऊर्वोर्द्वाविंशे स्यादूर्वोर्मध्ये व्रणस्त्रयोविंशे ।	
 जानुनि च चतुर्विंशे जङ्घायां पञ्चविंशे च ।।	४९.१४ ।। 
 जङ्घामध्ये गुल्फे पार्ष्ण्यां पादे तदङ्गुलीष्वपि च ।	
 षड्विंशतिकाद्यावत्त्रिंशदिति मतेन गर्गस्य ।।	४९.१५ ।। 
 पुत्रमरणं धनाप्तिर्धनहानिः सम्पदश्च बन्धश्च ।	
 एकाद्यङ्गुलसंस्थैर्व्रणैः फलं निर्दिशेत्क्रमशः ।।	४९.१६ ।। 
 सुतलाभः कलहो हस्तिलब्धयः पुत्रमरणधनलाभौ ।	
 क्रमशो विनाशवनिताप्तिचित्तदुःखानि षट्प्रभृति ।।	४९.१७ ।। 
 लब्धिर्*हानिः स्त्रीलब्धयो[क्.हानिस्त्रीलब्धयो] बधो वृद्धिमरणपरितोषाः ।	
 ज्ञेयाश्चतुर्दशादिषु धनहानिश्चैकविंशे स्यात् ।।	४९.१८ ।। 
 वित्ताप्तिरनिर्वाणं धनऽगमो मृत्युसम्पदो +अस्वत्वम् ।	
 ऐश्वर्यमृत्युराज्यानि च क्रमात्त्रिंशदिति यावत् ।।	४९.१९ ।। 
 परतो न विशेषफलं विषमसमस्थास्तु पापशुभफलदाः ।	
 कैश्चिदफलाः प्रदिष्टास्त्रिंशत्परतो +अग्रं इति यावत् ।।	४९.२० ।। 
 करवीरौत्पलगजमदघृतकुङ्कुमकुन्दचम्पकसगन्धः ।	
 शुभदो +अनिष्टो गोमूत्रपङ्कमेदःसदृशगन्धः ।।	४९.२१ ।। 
 कूर्मवसाअसृक्क्षारौपमश्च भयदुःखदो भवति गन्धः ।	
 वैदूर्यकनकविद्युत्प्रभो जयऽरोग्यवृद्धिकरः ।।	४९.२२ ।। 
इदं औशनसं च शस्त्रपानं	
रुधिरेण श्रियं इच्छतः प्रदीप्ताम् ।	
हविषा गुणवत्सुताभिलिप्सोः	
सलिलेनाक्षयं इच्छतश्च वित्तम् ।।	४९.२३ ।। 
वडवाउष्ट्रकरेणुदुग्धपानं	
यदि पापेन समीहते +अर्थसिद्धिम् ।	
झषपित्तमृगाश्वबस्तदुग्धैः	
करिहस्तच्छिदये सतालगर्भैः ।।	४९.२४ ।। 
आर्कं पयो हुडुविषाणमषीसमेतं	
पारावतऽखुशकृता च *युतः[क्.युतं] प्रलेपः ।	
शास्त्रस्य तैलमथितस्य ततो +अस्य पानं	
पश्चात्शितस्य न शिलासु भवेद्विघातः ।।	४९.२५ ।। 
क्षारे कदल्या मथितेन युक्ते	
दिनौषिते पायितं आयसं यत् ।	
सम्यक्शितं चाश्मनि नैति भङ्गं	
न चान्यलोहेष्वपि तस्य कौण्ठ्यम् ।।	४९.२६ ।।