सौन्दरनन्दकाव्यम्/त्रयोदशः सर्गः
सर्ग १३	
	
अथ संराधितो नन्दः श्रद्धां प्रति महर्षिना  ।	
परिक्षिक्तोऽमृतेनेव युयुजे परया मुदा ।। १३.१ ।।	
कृतार्थं इव तं मेने संबुद्धः श्रद्धया तया  ।	
मेने प्राप्तं इव श्रेयः स च बुद्धेन संस्कृतः ।। १३.२ ।।	
श्लक्ष्णेन वचसा कांश्चित्कांश्चित्परुषया गिरा  ।	
कांश्चिदाभ्यां उपायाभ्यां स विनिन्ये विनायकः ।। १३.३ ।।	
पांसुभ्यः काञ्चनं जातं विशुद्धं निर्मलं शुचि  ।	
स्थितं पांसुष्वपि यथा पांसुदोषैर्न लिप्यते ।। १३.४ ।।	
पद्मपर्णं यथा चैव जले जातं जले स्थिथं  ।	
उपरिष्टादधस्ताद्वा न जलेन्दोपलिप्यते ।। १३.५ ।।	
तद्वल्लोके मुनिर्जातो लोकस्यानुग्रहं चरन् ।	
कृतित्वान्निर्मलत्वाच्च लोकधर्मैर्न लियते ।। १३.६ ।।	
श्लेषं त्यागं प्रियं रूक्षं कथां च ध्यानं एव च  ।	
मन्तुकाले चिकित्सार्थं चक्रे नात्मानुवृत्तये ।। १३.७ ।।	
अतश्च संदधे दायं महाकरुणया तया  ।	
मोचयेयं कथं दुःखात्सत्त्वानीत्यनुकम्पकः ।। १३.८ ।।	
अथ संहर्षणान्नदं विदित्वा भाजनीकृतं  ।	
अब्रवीद्ब्रुवतां श्रेष्ठः क्रमज्ञः श्रेयसां क्रमं ।। १३.९ ।।	
अतः प्रभृति भूयस्त्वं श्रद्धेन्द्रियपुरःसरः  ।	
अमृतस्याप्तये स्ॐय वृत्तं रक्षितुं अर्हसि ।। १३.१० ।।	
प्रयोगः कायवचसोः शुद्धो भवति ते यथा  ।	
उत्तानो निवृतो गुप्तोऽनवच्छिद्रस्तथा कुरु ।। १३.११ ।।	
उत्तानो भावकरञाद्विवृतश्चाप्यगूहनात् ।	
गुप्तो रक्षणतात्पर्यादच्छिद्रश्चानवद्यतः ।। १३.१२ ।।	
शरीरवचसोः शुद्धौ सप्ताङ्गे चापि कर्मणि  ।	
आजीवसमुदाचारं शौचात्संस्कर्तुं अर्हसि ।। १३.१३ ।।	
दोषानां कुहनादीनां पञ्चानां अनिषेवणात् ।	
त्यागाच्च ज्योतिषादीनां चतुर्णां वृत्तिघातिनां ।। १३.१४ ।।	
प्राणिधान्यधनादीनां वर्ज्यानां अप्रतिग्रहात् ।	
भैषाङ्गानां निसृष्टानां नियतानां प्रतिग्रहात् ।। १३.१५ ।।	
पर्तिउष्टः शुचिर्मञ्जुश्चौक्षया जीवसंपदा  ।	
कुर्या दुःखप्रतीकारं यावदेव विमुक्तये ।। १३.१६ ।।	
कर्मञो हि यथादृष्तात्कायवाक्प्रभवादपि  ।	
आजीवः पृथगेवोक्तो दुःषोधत्वादयं मया ।। १३.१७ ।।	
गृहस्थेन हि दुःशोब्धा दृष्टिर्विविधदृष्टिना  ।	
आजीवो भिक्षुणा चैव परेष्टायत्तवृत्तिना ।। १३.१८ ।।	
एतावच्छीलं इत्युक्तं आचाअरोऽयं समासतः  ।	
अस्य नाशेन नैव स्यात्प्रव्रज्या न गृहस्थता ।। १३.१९ ।।	
तस्माच्चारित्रसंपन्नो ब्रह्मचर्यं इदं चर  ।	
अणुमात्रेष्ववद्येषु भयदर्शि दृढव्रतः ।। १३.२० ।।	
शीलं आस्थाय वर्तन्ते सर्वा हि श्रेयसि क्रियाः  ।	
स्थानाद्यानिव कार्याणि प्रतिष्ठाय वसुन्धरां ।। १३.२१ ।।	
मोक्षस्योपनिषत्स्ॐय वैराग्यं इति गृह्यतां  ।	
वैरागस्यापि संवेदः संविदो ज्ञानर्दर्शनं ।। १३.२२ ।।	
ज्ञानस्योपनिषच्चैव समाधिरुपधार्यतां  ।	
समाधेरप्युपनिषत्सुखं शरीरमानसं ।। १३.२३ ।।	
पश्रब्धिः कायमनसः सुखस्योपनिषत्परा  ।	
प्रशब्धेरप्युपनिषत्प्रामोद्यं परमं ममतं ।। १३.२४ ।।	
तथः प्रीतेरुपनिषत्प्रामोद्यं परमं मतं  ।	
प्रामोद्यस्याप्यहृल्लेखः कुकृतेष्वकृतेषु वा ।। १३.२५ ।।	
अहृल्लेखस्य मनसः शीलं तूपनिषच्छुचि  ।	
अतः शीलं नयत्यग्र्यं इति शीलं विशोधय ।। १३.२६ ।।	
शीलनाच्छीलं इत्युक्तं शीलनं सेवनादपि  ।	
सेवनं तन्निदेशाच्च निदेशश्च तदाश्रयात् ।। १३.२७ ।।	
शीलं हि शरणं स्ॐय कान्तार इव दैशिकः  ।	
मित्रं बन्धुश्च रक्षा च धनं च बलं एव च ।। १३.२८ ।।	
यतः शीलं अतः स्ॐय शीलं संस्कर्तुं अर्हसि  ।	
एतत्स्थानं अथान्ये च मोक्षारम्भेषु योगिनां ।। १३.२९ ।।	
ततः स्मृतिं अधिष्ठाय चपलानि स्वभावतः  ।	
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवारयितुं अर्हसि ।। १३.३० ।।	
भेतव्यं न तथा शत्रोर्नाग्नेर्नाहेर्न चाशनेः  ।	
इन्द्रियेभ्यो यथा स्वेभ्यस्तैरजस्रं हि हन्यते ।। १३.३१ ।।	
द्विषब्धिः शत्रुभिः कश्चित्कदा चित्पीड्यते न वा  ।	
इन्द्रियैर्बाध्यते सर्वः सर्वत्र च सदैव च ।। १३.३२ ।।	
न च प्रयाति नरकं शत्रुप्रभृथिभिर्हतः  ।	
कृष्यते तत्र निघ्नस्तु चपलैरिन्द्रियैर्हतः ।। १३.३३ ।।	
हन्यमानस्य तैर्दुःखं हार्दं भवति वा न वा  ।	
इन्द्रियैर्बाध्यमानस्य हार्दं शारीरं एव च ।। १३.३४ ।।	
संकल्पविषदिग्धा हि पञ्चेन्द्रियमयाः शराः  ।	
चिन्तापुङ्खा रैफला विषयाकाशगोचराः ।। १३.३५ ।।	
मनुष्यहरिणान्घ्नन्ति कामव्याधेरिता हृदि  ।	
विहन्यन्ते यदि न ते ततः पतन्ति तैः क्षताः ।। १३.३६ ।।	
नियमाजिरसंस्थेन धैर्यकार्मुकधारिणा  ।	
निपतन्तो निवार्यास्ते महता स्मृतिवर्मणा ।। १३.३७ ।।	
इन्द्रियाणां उपशमादरीणां निग्रहादिव  ।	
सुखं स्वपिति वास्ते वा यत्र तत्र गतोद्धवः ।। १३.३८ ।।	
तेषां हि सततं लोके विषयाणभिकाङ्क्षतां  ।	
संविन्नैवास्ति कार्पण्याच्छुनां आशावतां इव ।। १३.३९ ।।	
विषयैरिन्द्रियग्रामो न तृप्तिं अधिगच्छति  ।	
अजस्रं पूर्यमाणोऽपि समुद्रः सलिलैरिव ।। १३.४० ।।	
अवश्यं गोचरे स्वे स्वे वर्तितव्यं इहेन्द्रियैः  ।	
निमित्तं तत्र न ग्राह्यं अनुव्यञ्जनं एव च ।। १३.४१ ।।	
आलोक्य चक्षुषा रूपं धातुमात्रे व्यवस्थितः  ।	
स्त्री वेति पुरुषो वेति न कल्पयितुं अर्हसि ।। १३.४२ ।।	
सचेत्स्त्रीपुरुषग्राहः क्व चिद्विद्येत कास्चन  ।	
शुभतः केशदन्तादीन्नानुप्रस्थातुं अर्हसि ।। १३.४३ ।।	
नापनेयं भूततो भूतं शश्वदिन्दियगोचरे  ।	
द्रष्टव्यं भूततो भूतं यादृषं च यथा च यत् ।। १३.४४ ।।	
एवं ते पश्यतस्तत्त्वं शश्वदिन्द्रियगोचरे  ।	
भविष्यति पदस्थानं नाभियादौर्मनस्ययोः ।। १३.४५ ।।	
अभिध्या प्रियरूपेण हन्ति कामात्मकं जगत् ।	
अरिर्मित्रमुखेनेव प्रियवाक्कलुषाशयः ।। १३.४६ ।।	
दौर्मनस्याभिधानस्तु प्रतिघो विषयाश्रितः  ।	
मोहाद्येनानुवृत्तेन परत्रेह च हन्यते ।। १३.४७ ।।	
अनुरोधविरोधाभ्यां शितोष्णाभ्यां इवार्दितः  ।	
शर्म नाप्नोति न श्रेयश्चलेन्द्रिचं अतो जगत् ।। १३.४८ ।।	
नेन्द्रियं विषये तावत्प्रवृत्तं अपि सज्जते  ।	
यावन्न मनसस्तत्र परिकल्पः प्रवर्तते ।। १३.४९ ।।	
इन्धने सति वायौ च यथा ज्वलति पावकः  ।	
विषयात्परिकल्पाच्च क्लेशाग्निर्जायते तथा ।। १३.५० ।।	
अभूतपरिकल्पेन विषयस्य हि बध्यते  ।	
तं एव विषयं पश्यन्भूततः परिमुच्यते ।। १३.५१ ।।	
दृष्ट्वैकं रूपं अन्यो हि रज्यतेऽन्यः प्रदुष्यति  ।	
कश्चिद्भवति मध्यस्थस्तत्रैवान्यो घृणायते ।। १३.५२ ।।	
अतो न विषयो हेतुर्बन्धाय न विमुक्तये  ।	
परिकल्पविषेषेण संगो भवति वा न वा ।। १३.५३ ।।	
कार्यः परमयत्नेन तस्मादिन्दियसंवरः  ।	
इन्द्रियाणि ह्यगुप्तानि दुःखाय च भवाय च ।। १३.५४ ।।	
कामभोगभोगवद्भिरामदृष्टिदृष्टिभिः प्रमादनैकमूर्धभिः प्रहर्षलोलजिवैः  ।	
इन्द्रियोरगैर्मनोबिलशयैः स्पृहाविषैः शमागदा ऋते न दष्टं अस्ति यच्चिकित्सेत् ।। १३.५५ ।।	
तस्मादेषां अकुषलकराणां अरीणां चक्षुर्घ्राणश्रवञरसनस्पर्शनानां  ।	
सर्वावस्थं भव विनियमादप्रमत्तो मास्मिन्नर्थे क्षणं अपि कृथास त्वं प्रमादं ।। १३.५६ ।।	
	
Sऔन्दरनन्दे महाकाव्ये शीलेन्द्रियजयो नाम त्रयोदशः सर्गः  ।