काव्यालङ्कारः/षष्ठपरिच्छेदः
सूत्राम्भसं पदावर्तं पारायणरसातलम्  ।	
धातूणादिगणग्राहं ध्यानग्रहबृहत्प्लवम्  ।। ६.१  ।।	
धीरैरालोकितप्रान्तं अमेधोभिरसूयितम्  ।	
सदोपभुक्तं सर्वाभिरन्यविद्याकरेणुभिः   ।। ६.२  ।।	
नापारयित्वा दुर्गाधं अमुं व्याकरणार्णवम्  ।	
शब्दरत्नं स्वयंगम्यं अलं कर्तुमयं जनम्  ।। ६.३  ।।	
तस्य चाधिगमे यत्नः कार्यं काव्यं विधित्सता   ।	
परप्रत्ययतो यत्तु क्रियते तेन का रतिः   ।। ६.४  ।।	
नान्यप्रत्ययशब्दा वागाविभाति मुदे सताम्  ।	
परेण घृतमुक्तेव सरसा कुसुमावली   ।। ६.५  ।।	
मुख्यस्तावदयं न्यायो यत्स्वशक्त्या प्रवर्तते   ।	
अन्यसारस्वता नाम सन्त्यन्योक्तानुवादिनः   ।। ६.६  ।।	
प्रतीतिरर्थेषु यतस्तं शब्दं ब्रुवतेऽपरे   ।	
धूमभासोरपि प्राप्ता शब्दताग्न्यनुमां प्रति   ।। ६.७  ।।	
नन्वकारादिवर्णानां समुदायोऽभिधेयवान्  ।	
अर्थप्रतीतये गीतः शब्द इत्यभिधीयते   ।। ६.८  ।।	
प्रत्येकमसमर्थानां समुदायोऽर्थवान्कथम्  ।	
वर्णानां क्रमवृत्तित्वान्न्याया नापि च संहतिः   ।। ६.९  ।।	
न चापि समुदायिभ्यः समुदायोऽतिरिच्यते   ।	
दारुभित्तिभुवोऽतीत्य किमन्यत्सद्म कल्प्यते   ।। ६.१०  ।।	
तस्मात्कूटस्थ इत्येषा शाब्दी वः कल्पना वृथा   ।	
प्रत्यक्षमनुमानं वा यत्र तत्परमार्थतः   ।। ६.११  ।।	
शपथैरपि चादेयं वचो न स्फोटवादिनाम्  ।	
नमःकुसुममस्तीति श्रद्दध्यात्कः सचेतनः   ।। ६.१२  ।।	
इत्यन्त ईदृशा वर्णा ईदृगर्थाभिधायिनः   ।	
व्यवहाराय लोकस्य प्रागित्थं समयः कृतः   ।। ६.१३  ।।	
स कूटस्थोऽनपायी च नादादन्यश्च कथ्यते   ।	
मन्दाः साङ्केतिकानर्थान्मन्यन्ते पारमार्थिकान्  ।। ६.१४  ।।	
विनश्वरोऽस्तु नित्यो वा सम्बन्धोऽर्थेन वा सता   ।	
नमोऽस्तु तेभ्यो विद्वद्भ्यः प्रमाणं येऽस्य निश्चितौ   ।। ६.१५  ।।	
अन्यापोहेन शब्दोऽर्थं आहेत्यन्ये प्रचक्षते   ।	
अन्यापोहश्च नामान्य- पदार्थापाकृतिः किल   ।। ६.१६  ।।	
यदि गौरित्ययं शब्दः कृतार्थोऽन्यनिराकृतौ   ।	
जनको गवि गोबुद्धेर्मृग्यतामपरो ध्वनिः   ।। ६.१७  ।।	
अर्थज्ञानफलाः शब्दा न चैकस्य फलद्वयम्  ।	
अपवादविधिज्ञाने फले चैकस्य वः कथम्  ।। ६.१८  ।।	
पुरा गौरिति विज्ञानं गोशब्दश्रवणाद्भवेत् ।	
येनागोप्रतिषेधाय प्रवृत्तो गौरिति ध्वनिः   ।। ६.१९  ।।	
वर्णभेदादिदं भिन्नं वर्णाः स्वांशविकल्पतः   ।	
के शब्दाः किं च तद्वाच्यं इत्यहो वर्त्म दुस्तरम्  ।। ६.२०  ।।	
द्रव्यक्रियाजातिगुण- भेदात्ते च चतुर्विधाः   ।	
यदृच्छाशब्दमप्यन्ये डित्थादिं प्रतिजानते   ।। ६.२१  ।।	
नानाभाषाविषयिणां अपर्यन्तार्थवर्तिनाम्  ।	
इयत्ता केन वामीषां विशेषादवधार्यते   ।। ६.२२  ।।	
वक्रवाचां कवीनां ये प्रयोगं प्रति साधवः   ।	
प्रयोक्तुं ये न युक्ताश्च तद्विवेकोऽयमुच्यते   ।। ६.२३  ।।	
नाप्रयुक्तं प्रयुञ्जीत चेतःसम्मोहकारिणम्  ।	
तुल्यार्थत्वेऽपि हि ब्रूयात्को हन्तिं गतिवाचिनम्  ।। ६.२४  ।।	
श्रौत्रादिं न तु दुर्बोधं न दुष्टादिमपेशलम्  ।	
ग्राम्यं न पिण्डीशूरादिं न डित्थादिमपार्थकम्  ।। ६.२५  ।।	
नाप्रतीतान्यथार्थत्वं धात्वनेकार्थतावशात् ।	
न लेशज्ञापकाकृष्टं स हन्ति ध्याति वा यथा   ।। ६.२६  ।।	
न शिष्टैरुक्तमित्येव न तन्त्रान्तरसाधितम्  ।	
छन्दोवदिति चोत्सर्गान्न चापि च्छान्दसं वदेत् ।। ६.२७  ।।	
क्रमागतं श्रुतिसुखं शब्दमर्थ्यमुदीरयेत् ।	
अतिशेते ह्यलंकारं अन्यं व्यञ्जनचारुता   ।। ६.२८  ।।	
सिद्धो यश्चोपसंख्यानादिष्ट्या यश्चोपपादितः   ।	
तमाद्रियेत प्रायेण न तु योगविभागजम्  ।। ६.२९  ।।	
इयं चन्द्रमुखी कन्या प्रकृत्यैव मनोहरा   ।	
अस्यां सुवर्णालंकारः पुष्णाति नितरां श्रियम्  ।। ६.३०  ।।	
वृद्धिपक्षं प्रयुञ्जीत संक्रमेऽपि मृजेर्यथा   ।	
मार्जन्त्यधररागं ते पतन्तो बाष्पबिन्दवः   ।। ६.३१  ।।	
सरूपशेषं तु पुमान्स्त्रिया यत्र च शिष्यते   ।	
यथाह वरुणाविन्द्रौ भवौ शर्वौ मृडाविति   ।। ६.३२  ।।	
यथा पटयतीत्यादि णिच्प्रातिपदिकात्ततः   ।	
णाविष्ठवदितीष्ट्या च तथा क्रशयतीत्यपि   ।। ६.३३  ।।	
प्रयुञ्जीताव्ययीभावं अदन्तं नाप्यपञ्चमी   ।	
तृतीयासप्तमीपक्षे नालुग्विषयमानयेत् ।। ६.३४  ।।	
तिष्ठद्गुप्रभृतौ वाच्यौ नक्तंदिवसगोचरौ   ।	
यथा विद्वानधीतेऽसौ तिष्ठद्गु च वहद्गु च   ।। ६.३५  ।।	
शिष्टप्रयोगमात्रेण न्यासकारमतेन वा   ।	
तृचा समस्तषष्ठीकं न कथंचिदुदाहरेत् ।। ६.३६  ।।	
सूत्रज्ञापकमात्रेण वृत्रहन्ता यथोदितः   ।	
अकेन च न कुर्वीत वृत्तिं तद्गमको यथा   ।। ६.३७  ।।	
पञ्चराजीति च यथा प्रयुञ्जीत द्विगुं स्त्रियाम्  ।	
नपुंसकं तत्पुरुषं पुरुहूतसभं यथा   ।। ६.३८  ।।	
सर्वेभ्यश्च भृशादिभ्यो वदेल्लुप्तहलं यथा   ।	
प्रियोन्मनायते सा ते किं शठाभिमनायसे   ।। ६.३९  ।।	
तृतीयैकवचः षष्ठ्यां आमन्तं च वदेत्क्विपि   ।	
यथोदितं बलभिदा सुरुचां विद्युतामिव   ।। ६.४०  ।।	
असन्तमपि यद्वाक्यं तत्तथैव प्रयोजयेत् ।	
यथोच्यतेऽम्भसा भासा यशसामम्भसामिति   ।। ६.४१  ।।	
पुंसि स्त्रियां च क्वस्वन्तं इच्छन्त्यच्छान्दसं किल   ।	
उपेयुषामपि दिवं यथा न व्येति चारुता   ।। ६.४२  ।।	
इभकुम्भनिभे बाला दधुषी कञ्चुकं स्तने   ।	
रतिखेदपरिश्रान्ता जहार हृदयं नृणाम्  ।। ६.४३  ।।	
शबलादिभ्योऽतितरां भाति णिज्विहितो यथा   ।	
बलाकाः पश्य सुश्रेणि घनाञ्छबलयन्त्यमूः   ।। ६.४४  ।।	
शिशिरासारकणिका- सदृशः सेतुगन्धवाट्  ।	
त्वां वीजयति सुश्रेणि रतिखेदालसेक्षणाम्  ।। ६.४५  ।।	
एवं णिचः प्रयोगस्तु सर्वत्रालंकृतिः परा   ।	
लिङ्गत्रयोपपन्नं च ताच्छील्यविषयं णिनिम्  ।। ६.४६  ।।	
तस्य हारी स्तनाभोगो वदनं हारि सुन्दरम्  ।	
हारिणी तनुरत्यन्तं कियन्न हरते मनः   ।। ६.४७  ।।	
ताच्छील्यादिषु चेष्यन्ते सर्व एव तृनादयः   ।	
विशेषेण च तत्रेष्टा युच्कुरज्वरजिष्णुचः   ।। ६.४८  ।।	
क्तिन्नन्तं च प्रयुञ्जीत संगतिः संहतिर्यथा   ।	
शाकारौ जागुरिष्टौ च जागर्या जागरा यथा   ।। ६.४९  ।।	
उपासनेति च युचं नित्यमासेः प्रयोजयेत् ।	
ल्युटं च कर्तृविषयं देवनो रमणो यथा   ।। ६.५०  ।।	
अणन्तादपि ङीबिष्टो लक्ष्मीः पौरन्दरी यथा   ।	
अञ्महारजनाल्लाक्षा- रोचनाभ्यां तथा च ठक्  ।। ६.५१  ।।	
ड्मतुबिष्टं च कुमुदाद्यथेयं भूः कुमुद्वती   ।	
ठक्चापि तेन जयतीत्याक्षिकः शास्त्रिको यथा   ।। ६.५२  ।।	
हितप्रकरणे णं च सर्वशब्दात्प्रयुञ्जते   ।	
ततश्छमिष्ट्या च यथा सार्वः सर्वीय इत्यपि   ।। ६.५३  ।।	
वदेदिमनिजन्तं च पटिमा लघिमा यथा   ।	
विशेषेणेयसुन्निष्टो  ज्यायानाप कनीयसीम्  ।। ६.५४  ।।	
द्वयसज्दघ्नचाविष्टौ प्रमाणविषयौ यथा   ।	
जानुदघ्नी सरिन्नारी- नितम्बद्वयसं सरः   ।। ६.५५  ।।	
मतुप्प्रकरणे ज्योत्स्ना- तमिस्राशृङ्गिणादयः   ।	
इनच्च फलबर्हाभ्यां फलिनो बर्हिणो यथा   ।। ६.५६  ।।	
इनिः प्रयुक्तः प्रायेण तथा ठंश्च मनीषिभिः   ।	
तत्रापि मेखालामाला- मायानां सुतरां मतौ   ।। ६.५७  ।।	
अभ्यस्ताज्झेरदादेशे दधतीत्यादयोऽपि च   ।	
रोदिति स्वपितीत्यादि सहेटा सार्वधातुकम्  ।। ६.५८  ।।	
अभ्यस्तेषु प्रयोक्तव्यं अदन्तं घुभृञोः शतुः   ।	
असौ दधदलंकारं स्रजं बिभ्रच्च शोभते   ।। ६.५९  ।।	
[न तवर्गं शकारेण क्वचित्सं]योगिनं वदेत् ।	
यथैतच्छ्याममाभाति वनं वनजलोचने   ।। ६.६०  ।।	
नैकत्रैकारभूयस्तं गतो यातो हतो यथा   ।	
सावर्ण्यवज्झयो हस्य ब्रूयान्नान्यत्र पद्धतेः   ।। ६.६१  ।।	
सालातुरीयमतमेतदनुक्रमेण को वक्ष्यतीति विरतोऽहमतो विचारात् ।	
शब्दार्णवस्य यदि कश्चिदुपैति पारं भीमाम्भसश्च जलधेरिति विस्मयोऽसौ   ।। ६.६२  ।।	
विद्यानां सततमपाश्रयोऽपरासां तासूक्तान्न च विरुणद्धि कांश्चिदर्थान्  ।	
श्रद्धेयं जगति मतं हि पाणिनीयं माध्यस्थ्याद्भवति न कस्यचित्प्रमाणम्  ।। ६.६३  ।।	
अवलोक्य मतानि सत्कवीनां अवगम्य स्वधिया च काव्यलक्ष्म   ।	
सुजनावमयाय भामहेन ग्रथितं रक्रिलगोमिसूनुनेदम्  ।। ६.६४  ।।	
इति श्रीभामहालङ्कारे षष्ठः परिच्छेदः	
षष्ट्या शरीरं निर्णीतं शतषष्ट्या त्वलङ्कृतिः   ।	
पञ्चाशता दोषदृष्टिः सप्तत्या न्यायनिर्णयः   ।। ६.६५  ।।	
षष्ट्या शब्दस्य शुद्धिः स्यादित्येवम् वस्तुपञ्चकम्  ।	
उक्तं षड्भिः परिच्छेदैर्भामहेन क्रमेण वः   ।। ६.६६  ।।	

काव्यालङ्कारः