गरुडपुराणम्/आचारकाण्डः/अध्यायः १४६
श्रीगरुडमहापुराणम् १४६
धन्वन्तरिरुवाच  ।
सर्वरोगनिदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तत्त्वतः  ।
आत्रेयाद्यैर्मुनिवरैर्यथा पूर्वमुदीरितम्  ॥ १,१४६.१ ॥
रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर्विकारो दुष्ट आमयः  ।
यक्ष्मातङ्कगदा बाधाः शब्दाः पर्यायवाचिनः  ॥ १,१४६.२ ॥
निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा  ।
संप्राप्तिश्चैति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम्  ॥ १,१४६.३ ॥
निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः  ।
निदानमाहुः पर्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते  ॥ १,१४६.४ ॥
उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः  ।
लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम्  ॥ १,१४६.५ ॥
तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते  ।
संस्थानां व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः  ॥ १,१४६.६ ॥
हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम्  ।
औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम्  ॥ १,१४६.७ ॥
विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः  ।
विपरीतोऽनुपशयो व्याध्यसात्म्येतिसंज्ञितः  ॥ १,१४६.८ ॥
यथा दुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता  ।
निर्वृत्तिरामयस्यासौ संप्राप्तिरभिधीयते  ॥ १,१४६.९ ॥
संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः  ।
सा भिद्यते यथात्रैव वक्ष्यन्तेऽष्टौ ज्वरा इति  ॥ १,१४६.१० ॥
दोषाणां समवेतानां विकल्पोशांशकल्पना  ।
स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत् ॥ १,१४६.११ ॥
हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषषणम्  ।
नक्तन्दिनार्धभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम्  ॥ १,१४६.१२ ॥
इति प्रोक्तो निदानार्थः स व्यासेनोपदेक्ष्यते  ।
सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः  ॥ १,१४६.१३ ॥
तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम्  ।
अहितस्त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्रागुदाहृतः  ॥ १,१४६.१४ ॥
तिक्तोषणकषायाम्लरूक्षाप्रमितयोजनैः  ।
धावनोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः  ॥ १,१४६.१५ ॥
क्रियाभियोगबीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः  ।
ग्रीष्माहोरात्रभुक्त्यन्ते प्रकुप्यति समीरणः  ॥ १,१४६.१६ ॥
पित्तं कट्वालतीक्ष्णोष्णकटुक्रोधविदाहिभिः  ।
शरन्मध्याह्नरात्र्यर्धविदाहसमयेषु च  ॥ १,१४६.१७ ॥
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वभिष्यन्दिशीतलैः  ।
आस्यास्वप्नसुखाजीर्णदिवास्वप्नादिबृंहणैः  ॥ १,१४६.१८ ॥
प्रिच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तान्नस्याप्यजीर्णके  ।
पूर्वाह्ने पूर्वरात्रे च श्लेष्मा वक्ष्यामि सङ्करान्  ॥ १,१४६.१९ ॥
मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः  ।
संकीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाद्यशनादिभिः  ॥ १,१४६.२० ॥
व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः  ।
पिण्याकमृत्यवसरपूतिशुष्ककृशमिषैः  ॥ १,१४६.२१ ॥
दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथान्नपरिवर्ततः  ।
धातोर्दुष्टात्पुरो वाताद्द्विग्रहावेशविप्लवात् ॥ १,१४६.२२ ॥
दुष्टामान्नैरतिश्लैष्मग्रहैर्जन्मर्क्षपीडनात् ।
मिथ्यायोगाच्च विविधात्पापानाञ्च निषेवणात् ।
स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः  ॥ १,१४६.२३ ॥
प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगविध्यनुगामिनः  ।
रसायनं प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते  ॥ १,१४६.२४ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाक्ये आचारकाण्डे सर्वरोगनिदानं नाम षट्चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

आचारकाण्डः