स्कन्दपुराणम्/खण्डः ७ (प्रभासखण्डः)/प्रभासक्षेत्र माहात्म्यम्/अध्यायः ०१९
॥ देव्युवाच ॥ ॥ 
यद्येवं सकलश्चंद्रः कथं न विधृतस्त्वया ॥ 
अन्तभावे कलानां तत्कारणं कथय प्रभो ॥ १ ॥ 
॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥ 
अमा षोडशभेदेन देवि प्रोक्ता महाकला ॥ 
संस्थिता परमा माया देहिनां देह धारिणी ॥ २ ॥ 
अमादिपौर्णमास्यंता या एव शशिनः कलाः ॥ 
तिथयस्ताः समाख्याताः षोडशैव प्रकीर्तिताः ॥ ३ ॥ 
अमा सूक्ष्मा परा शक्तिः सा त्वं देवि प्रकीर्तिता ॥ 
प्रलयोत्पत्तियोगेन स्थिताः कालक्रमोदिताः ॥४॥ 
षोडशैव स्वरा ये तु आद्याः सृष्टयंतकाः प्रिये ॥
कालस्यावयवास्ते च विज्ञेयाः कालवेदिभिः ॥ ५ ॥ 
त्रुटिर्लवो निमेषश्च कला काष्ठा मुहूर्तकम्॥ 
रात्र्यहःपक्षमासाश्च अयनं वत्सरं युगम् ॥ ६ ॥ 
मन्वतरं तथा कल्पं महाकल्पं च षोडश ॥ 
कला विसर्जनी या तु जीवमाश्रित्य वर्तते ॥७॥ 
सा सृजत्यखिलं विश्वं विषुवद्वयसंयुतम् ॥ 
तथा संवरणी या तु विश्वं संहरते प्रिये ॥  ॥ 
नेत्रपाताच्चतुर्भागस्त्रुटिकालो निगद्यते ॥ 
तस्माच्च द्विगुणं विद्धि निमिषं तन्महेश्वरि ॥ ९ ॥ 
निमिषैस्त्रिंशद्भिः काष्ठा ताभिर्विंशतिभिः कला॥ 
विंशतिकलो मुहूर्तः स्याद्दिनं पंचदशैस्तु तैः॥7.1.19.१०॥।
दिनमाना निशा ज्ञेया अहोरात्रं द्वयाद्भवेत् । 
तैः पंचदशभिः पक्षो द्विपक्षो मास उच्यते ॥११॥ 
मासैश्चैवायनं षड्भिर्वर्षं स्यादयनद्वये ॥ 
चत्वारिंशच्च लक्षाणि लक्षाणां त्रितयं पुनः॥१२॥ 
विंशतिश्च सहस्राणि ज्ञेयं सौरं चतुर्युगम्॥ 
चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वंतरमुदाहृतम्॥१३॥ 
ऐंद्रमेतद्भवेदायुः समासांतं च कीर्तितम्॥ 
चतुर्दशेन्द्रैः प्रलीनैः कल्पं ब्रह्मदिनं भवेत् ॥१४॥ 
रात्रिश्च तावती चैव चतुर्युगसहस्रिका॥ 
अनेन दिनमानेन शताब्दं जीवति प्रिये ॥१५॥ 
ममैव निमिषार्द्धेन सहस्राणि चतुर्द्दश ॥ 
विनश्यंति ततो विष्णोरसंख्याताः पितामहाः ॥१६॥ 
एवं क्रमेण देवेशि समुत्पन्नमिदं जगत् ॥ 
शशिसूर्यविभागेन चित्ररूपमनंतकम् ॥१७॥
कला देवि यदाद्यंतमनादिमजमव्ययम्॥ 
तदान्वितः शशी तस्यामधोमुखमवस्थितः ॥ १८ ॥ 
एवं क्षयोदयं ज्ञेयं चंद्रार्काभ्यामवस्थितम् ॥ 
सृष्टिक्रमं मया प्रोक्तं संहारमधुना शृणु ॥ १९ ॥ 
महाकल्पं हतं कल्पैः कल्पं मन्वंतरैर्हतम् ॥ 
मासं पक्षाहतं कृत्वा तं चाहोरात्रिभाजितम् ॥7.1.19.२॥। 
अहोरात्रं मुहूर्तेन मुहूर्तं तु कलाहतम्॥ 
कलां काष्ठा हतां कृत्वा काष्ठां निमिषभाजिताम् ॥ २१ ॥ 
निमिषं च लवैर्हत्वा लवं त्रुटिविभाजितम् ॥ 
तदतीतं प्रशांतं च निर्विकारमलक्षणम् ॥२२॥ 
तस्य चेयं परा माया कला शिरसि धारिता ॥ 
सा शक्तिर्देवदेवस्य विश्वाकारा परा प्रिये ॥ 
मोहयित्वा तु संतानं संसारयति पार्वति ॥२३॥

30a
एवमेतज्जगद्देवि उत्पत्तिस्थितिलक्षणम् ॥ 
यत्रैवोत्पद्यते कृत्स्नं पुनस्तत्रैव लीयते ॥ २४ ॥ 
सेयं मायामयी शक्तिः शुद्धाशुद्धस्वरूपिणी ॥ 
चंद्ररूपा स्थिता सा तु तव देवि प्रकाशयेत्॥ २५ ॥ 
॥ देव्युवाच ॥ ॥ 
पंचाग्निनोपसन्तप्ता वर्षकोटीरनेकधा ॥ 
तत्तपः सफलं जातं मेऽद्य देव जगत्पते ॥ २६ ॥ 
सृष्टियोगो मया ज्ञातः संहारश्च महेश्वर ॥ 
चन्द्रोत्पत्तिस्वरूपं च कलामानं तथैव च ॥ २७ ॥ 
अधुना मम देवेश सन्देहो हृदि संस्थितः ॥ 
कौतूहलं परं देव कथयस्व महेश्वर ॥ २८ ॥ 
अमृतादेव संभूतः सर्वाह्लादकरः शशी ॥ 
प्रियश्च तव देवेश वल्लभश्चंद्रमास्तथा ॥ २९ ॥ 
चंद्रे च चदि इत्येष ह्लादने धातुरिष्यते॥ 
शुक्लत्वे चापतत्त्वे च मया त्वेष विभाव्यते ॥7.1.19.३॥। 
सर्वौषधीनामधिपः पितॄणां प्रीणनं परम् ॥ 
तदाश्रयश्च त्वद्भक्तस्त्व त्सेवातत्परः शशी ॥ ३१ ॥ 
तथापि सकलंकोऽयं कौतुकं कुरुते मम ॥ 
देवि ब्रह्मांडसंघट्टमालामंडितशेखरः ॥ ३२ ॥ 
शीर्षे तव निविष्टस्य कष्टं चंद्रस्य चेद्यदि ॥ 
तर्हि नाथ न शोच्या वै संसारे दुःखभागिनः ॥ ३३ ॥ 
न चास्ति त्रिषु लोकेषु न चैतत्संभविष्यति ॥ 
यत्र शक्तो भवत्कर्तुं दुःखस्यास्य च संक्षयम्॥ ३४ ॥ 
सर्वेषां वर्तते शंका यथा मम महेश्वर ॥ 
उत्पन्नं कारणं किंतद्येन सोमस्य लांछनम् ॥ ३५ ॥ 
किमेतत्कारणं देव कथयस्व महेश्वर ॥ 
अमृते संभवो यस्य कथं तस्यापि लांछनम्॥ ३६ ॥ 
प्रियश्च तव देवेश लांछनं चापि तिष्ठति ॥ 
कौतूहलं परं देव तत्त्वं मे वक्तुमर्हसि ॥ ३७ ॥ 
एवमुक्तः स पार्वत्या देवदेवो महेश्वरः ॥ 
उवाच परमप्रीतः प्रेम्णा शैलसुतां प्रभुः ॥ ३८ ॥ 
॥ ईश्वर उवाच  ॥ 
किं ते देवि महाशंकाद्योत्पन्ना वरवर्णिनि ॥ 
ममोपरि न कर्त्तव्या निरुद्विग्ना भव प्रिये ॥ 
पितुस्तव प्रभावेन लांछनं शशिनोऽभवत् ॥ ३९ ॥ 
भावित्वात्कर्मणो देवि दक्षस्याज्ञाव्यतिक्रमात् ॥ 
समं वर्त्तस्व भार्याभिरित्युक्तः शशलांछनः ॥ 7.1.19.४० ॥ 
तद्वाक्यमन्यथा चक्रे ततः शप्तः शशी प्रिये॥ 
इदं पृष्टं तु यद्देवि त्वया लांछनकारणम् ॥ ४१ ॥ 
कल्पेकल्पे पृथग्भावं कारणैरस्ति भामिनि ॥ 
असंख्यातं च तद्वक्तुं शक्यं नैव मया प्रिये ॥ ४२ ॥ 
असंख्येयाश्चन्द्रमसः संभवंति पुनःपुनः ॥ 
विनश्यंति च देवेशि सर्वमन्वन्तरान्तरम् ॥४३ ॥ 
असंख्याताश्च कल्पाख्या असंख्याताः पितामहाः ॥ 
हरयश्चाप्यसंख्याता एक एव महेश्वरः ॥ ४४ ॥ 
कोटिकोट्ययुतान्यत्र ब्रह्माण्डानि मम प्रिये ॥ 
जलबुद्बुदवद्देवि संजातानि तु लीलया॥ ४५॥ 
तत्रतत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः॥ 
सृष्टाः प्रधानेन तदा लब्धा शंभोस्तु संनिधिः॥४६॥ 
लयं चैव तथान्योन्यमाद्यंतं प्रकरोति च॥ 
सर्गसंहारसंस्थानां कर्त्ता देवो महेश्वरः॥४७॥ 
सर्गे च रजसा पृक्तः सत्त्वस्थः परिपालने॥ 
प्रतिसर्गे तमोयुक्तः सोऽहं देवि त्रिधा स्थितः॥४८॥
तस्मान्माहेश्वरो ब्रह्मा ब्रह्मणोऽधिपतिः शिवः ॥ 
सदाशिवो भवेद्विष्णुर्ब्रह्मा सर्वात्मको ह्यतः ॥ ४९ ॥ 
स एव भगवान्रुद्रो विष्णुर्विश्व जगत्प्रभुः ॥ 
अस्मिन्नण्डे त्विमेलोका अन्तर्विश्वमिदंजगत् ॥ 7.1.19.५० ॥ 
चन्द्रसूर्यग्रहा देवि ब्रह्माण्डेऽस्मिन्मनस्विनि ॥ 
संख्यातुं नैव शक्यन्ते ये भविष्यंति ये गताः ॥ ५१ ॥ 
अस्मिन्वाराहकल्पे तु वर्तमाने मनस्विनि ॥ 
षडतीता महादेवि रोहिणीपतयः पुरा ॥ ५२ ॥ 
सप्तमोऽयं महादेवि वर्ततेऽमृतसंभवः ॥ 
दक्षशापेन यो देवि संक्षीणो दृश्यतेऽधुना ॥ ५३ ॥ 
अथ द्वितीये संप्राप्ते परार्द्धे चैव वेधसः ॥ 
तस्य त्रिंशत्तिमे कल्पे पितृ कल्पेति विश्रुते ॥ ५४ ॥ 
स्वायंभुवेंऽतरे प्राप्ते तस्यादौ त्वं सती किल ॥ 
तस्मिन्काले महादेवि योभूद्दक्षः पिता तव ॥ ५५ ॥ 
प्राणात्प्रजापतेर्जन्म तस्य दक्षस्य कीर्तितम् ॥ 
अस्मिन्मन्वन्तरे देवि दक्षः प्राचेतसोऽभवत् ॥ ५६ ॥ 
अंगुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षो भविष्यत्यधुना प्रिये ॥ 
युगेयुगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः ॥ ५७ ॥ 
पुनश्चैव विनश्यन्ति विद्वांस्तत्र न मुह्यति ॥ 
तस्यापमानात्त्वं देवि देहं तत्यक्थ वै पुरा ॥ ५८ ॥ 
तावद्वियुक्तोऽहं देवि त्वया मुक्तोऽभवं पुरा ॥ 
यावद्वराहकल्पस्य चाक्षुषस्यान्तरं प्रिये ॥ ५९ ॥ 
एकविंशो मनुश्चायं कल्पे वाराहसंज्ञके ॥ 
कल्पेकल्पे महादेवि भवेन्नामान्तरं तव ॥ 7.1.19.६० ॥ 
अस्मिन्कल्पे तु वाराहे हिमवत्तपसार्ज्जिते ॥ 
संभूता पार्वती देवि चाक्षुषस्यांतरे गते ॥ ६१ ॥ 
ब्रह्मणो दिनमेकं तु षण्मासेन तवावधिः ॥ 
त्वं वियुक्ता मया सार्द्धं दक्षकोपेन भामिनि ॥ ६२ ॥ 
तव क्रोधेन ये शप्ता ऋषयो वै मया पुरा ॥ 
तेऽपि देवि त्वया सार्द्धं जाता वैवस्वतेंतरे ॥ ६३ ॥ 
भृगुरंगिरा मरीचिस्तु पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ 
अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च अष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः ॥ ६४ ॥ 
दक्षस्य यज्ञे ते शप्ताः पूर्वं स्वायंभुवेन्तरे ॥ 
जाता देवि पुनस्ते वै कल्पेस्मिंश्चाक्षुषे गते ॥ ६५ ॥ 
देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् ॥ 
ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्नौ पूर्वं प्रजेप्सया ॥ ६६ ॥ 
ऋषयो जज्ञिरे पूर्वं सूर्यबिंबसमप्रभाः ॥ 
पितुस्तव समीपं ते वरणाय तव प्रिये ॥ 
प्रस्थापिता मया पूर्वं तत्त्वं जानासि सुव्रते ॥ ६७ ॥ 
अथ किं बहुनोक्तेन वच्मि ते प्रश्नमुत्तमम् ॥ 
द्वितीये तु परार्द्धेऽस्मिन्वर्त्तमाने च वेधसः ॥ ६८ ॥ 
श्वेतकल्पात्समारभ्य यावद्वाराहगोचरम् ॥ 
समतीताश्च ये चन्द्रास्ताञ्छृणुष्व वरानने ॥ ६९ ॥ 
चतुःशतानि देवेशि षड्विंशत्यधिकानि तु ॥ 
गतानि शीतरश्मीनां सप्तविंशोऽधुना प्रिये ॥ 7.1.19.७० ॥ 
वैवस्वतेंऽतरे प्राप्ते यश्चायं वर्ततेऽधुना ॥ 
त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयपुरःसरः ॥ ७१ ॥ 
संजातो रोहिणीनाथो योऽधुना वर्त्तते प्रिये ॥ 
तस्योत्पत्तिप्रसंगेन विष्णोर्मानुषसंभवान् ॥ ७२ ॥ 
देहावतारान्वक्ष्यामि प्रारंभात्प्रथमान्प्रिये ॥ 
पञ्चमः पंचदश्यां स त्रेतायां तु बभूव ह ॥ ७३ ॥
मांधाता चक्रवर्त्तित्वे तस्योतथ्यपुरःसरः ॥ 
एकोनविंशत्रेतायां सर्वक्षत्रांतकोऽभवत् ॥ ७४ ॥ 
जामदग्न्यस्तथा षष्ठो विश्वामित्रपुरःसरः ॥ 
चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा ॥ ७५ ॥ 
सप्तमो रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः ॥ 
अष्टमे द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात् ॥ ७६ ॥ 
वेदव्यासस्ततो जज्ञे जातूकर्ण्यपुरःसरः ॥ 
तत्रैव नवमो विष्णुरदितेः कश्यपात्मजः ॥ ७७ ॥ 
देवक्यां वसुदेवात्तु ब्रह्मगर्गपुरःसरः ॥ 
एकविंशतमस्यास्य द्वापरस्यांशसंक्षये ॥ 
नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले स्वयम् ॥ ७८ ॥ 
कर्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनः ॥ 
पूर्वजन्मनि विष्णुः स प्रमतिर्नाम वीर्यवान् ॥ ७९ ॥ 
गोत्रेण वै चंद्रमसः संध्यामिश्रे भविष्यति ॥ 
कल्किर्विष्णुयशानाम पाराशर्यप्रतापवान् ॥ 7.1.19.८० ॥ 
दशमो भाव्यसंभूतो याज्ञवल्क्यपुरःसरः ॥ 
अनुकर्षश्च वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम् ॥ ८१ ॥। 
प्रगृहीतायुधैर्विप्रैर्भृशं शतसहस्रशः ॥ 
निःशेषाञ्छूद्रराज्ञस्तांस्तदा स तु करिष्यति ॥ ८२ ॥ 
पाखंडान्म्लेच्छजातींश्च दस्यूंश्चैव सहस्रशः ॥ 
नात्यर्थं धार्मिका ये च ब्रह्मब्रह्मद्विषः क्वचित् ॥ ८३ ॥
 प्रवृत्तचक्रो बलवाञ्च्छूराणामंतको बली ॥ 
अदृश्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति ॥ ८४ ॥। 
मानवस्य तु सोंऽशेन देवस्य भुवि वै प्रभुः॥ 
क्षपयित्वा तु तान्सर्वान्भाविनार्थेन नोदितान् ॥ 
गंगायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः ॥ ८५ ॥। 
ततो व्यतीते  कल्कौ तु सामात्ये सहसैनिके ॥ 
नृपेष्वपि च नष्टेषु तदात्वप्रहराः प्रजाः ॥ ८६ ॥ 
रक्षणे विनिवृत्ते च हत्वा चान्योन्यमाहवे ॥ 
परस्परहतास्ताश्च निराक्रंदाः सुदुःखिताः ॥ ८७ ॥ 
क्षीणे कलियुगे चास्मिन्दशवर्षसहस्रके ॥ 
स संध्यांशे तु निःशेषे कृतं वै प्रतिपत्स्यति ॥ ८८॥ 
यदा चंद्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती ॥ 
एकराशौ समेष्यंति प्रपत्स्यति तदा कृतम् ॥ ८९ ॥ 
अभिजिन्नाम नक्षत्रं जयंतीनाम शर्वरी॥ 
मुहूर्तो विजयो नाम यत्र जातो जनार्द्दनः ॥ 7.1.19.९० ॥ 
॥ देव्युवाच ॥ ॥ 
नोक्तं यथावदखिलं भृगुशापविचेष्टितम्॥ 
पूर्वावतारान्मे ब्रूहि नोक्तपूर्वान्महेश्वर॥९१॥ 
ईश्वर उवाच॥ 
यदा तु पृथिवी व्याप्ता दानवैर्बलवत्तरैः॥ 
ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन ह॥ ९२॥ 
जज्ञे पुनःपुनर्विष्णुः कर्त्तुं धर्मव्यवस्थितिम्॥
धर्मान्नारायणः साध्यः संभूतश्चाक्षुषेंतरे॥९३॥ 
यज्ञं प्रवर्तयामास स च वैवस्वतेंऽतरे ॥ 
प्रादुर्भावे तदा तस्य ब्रह्मा चासीत्पुरोहितः॥९४॥ 
चतुर्थ्यां तु युगाख्यायामापन्नेषु सुरेष्विह॥ 
संभूतः स समुद्रात्तु हिरण्यकशिपोर्वधे॥९५॥ 
द्वितीयो नरसिंहोऽभूद्रुद्रस्तस्य पुरःसरः॥ 
लोकेषु बलिसंस्थेषु त्रेतायां सप्तमे युगे॥९६॥ 
दैत्यैस्त्रैलोक्य आक्रांते तृतीयो वामनोभवत्॥
संक्षिप्यात्मानमंगेषु बृहस्पतिपुरःसरः ॥ ९७ ॥
त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बभूव ह ॥ 
नष्टे धर्मे चतुर्थांशे मार्कंडेयपुरःसरः ॥ 
एते दिव्यावतारा वै मानुष्ये कथिताः पुरा ॥ ९८ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये श्रीविष्ण्ववतारवर्णनंनामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ छ ॥