कुमारसम्भवम्/अष्ठमः सर्गः
पाणिपीडनविधेरनन्तरं शैलराजदुहितुर्हरं प्रति ।	
भावसाध्वसपरिग्रहादभूत्कामदोहद मनोहरं वपुः ।। ८.१ ।।	
व्याहृता प्रतिवचो न संदधे गन्तुमैच्छदवलम्बितांशुका ।	
सेवते स्म शयनं पराङ्मुखी सा तथापि रतये पिनाकिनः ।। ८.२ ।।	
कैतवेन शयिते कुतूहलात्पार्वति प्रतिमुखं निपातितम् ।	
चक्षुरुन्मिषति सस्मितं प्रिये विद्युदाहतमिव न्यमीलयत् ।। ८.३ ।।	
नाभिदेशनिहितः सकम्पया शंकरस्य रुरुधे तया करः ।	
तद्दुकूलमथ चाभवत्स्वयं दूरमुच्छ्वसितनीविबन्धनम् ।। ८.४ ।।	
एवमालि निगृहीतसाध्वसं शंकरो रहसि सेव्यतामिति ।	
सा सखीभिरुपदिष्टमाकुला नास्मरत्प्रमुखवर्तिनी प्रिये ।। ८.५ ।।	
अप्यवस्तुनि कथाप्रवृत्तये प्रश्नतत्परमनङ्गशासनम् ।	
वीक्षितेन परिवीक्ष्य पार्वती मूर्धकम्पमयमुत्तरं ददौ ।। ८.६ ।।	
शूलिनः करतलद्वयेन सा संनिरुध्य नयने हृतांशुका ।	
तस्य पश्यति ललाटलोचने मोघयत्नविधुरा रहस्यभूत् ।। ८.७ ।।	
चुम्बनेष्वधरदानवर्जितं सन्नहस्तमदयोपगूहनम् ।	
क्लिष्टमन्मथमपि प्रियं प्रभोर्दुर्लभप्रतिकृतं वधूरतम् ।। ८.८ ।।	
यन्मुखग्रहणमक्षताधरं दानमव्रणपदं नखस्य यत् ।	
यद्रतं च सदयं प्रियस्य तत्पार्वती विषहते स्म नेतरत् ।। ८.९ ।।	
रात्रिवृत्तमनुयोक्तुमुद्यतं सा प्रभातसमये सखीजनम् ।	
नाकरोदपकुतूहलं ह्रिया शंसितुं तु हृदयेन तत्वरे ।। ८.१० ।।	
दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निषेदुषः ।	
प्रेक्ष्य बिम्बमुपबिम्बमात्मनः कानि कानि न चकार लज्जया ।। ८.११ ।।	
नीलकण्ठपरिभुक्तयौवनां तां विलोक्य जननी समाश्वसत् ।	
भर्तृवल्लभतया हि मानसीं मातुरस्यति शुचं वधूजनः ।। ८.१२ ।।	
वासराणि कतिचित्कथंचन स्थाणुना रतमकारि चानया ।	
ज्ञातमन्मथरसा शनैःशनैः सा मुमोच रतिदुःखशीलताम् ।। ८.१३ ।।	
सस्वजे प्रियमुरो निपीडनं प्रार्थितं मुखमनेन नाहरत् ।	
मेखलाप्रणयलोलतां गतं हस्तमस्य शिथिलं रुरोध सा ।। ८.१४ ।।	
भावसूचितमदृष्टविप्रियं चाटुमत्क्षणवियोगकातरम् ।	
कैश्चिदेव दिवसैस्तथा तयोः प्रेम गूढमितरेतराश्रयम् ।। ८.१५ ।।	
तं यथात्मसदृशं वरं वधूरन्वरज्यत वरस्तथैव ताम् ।	
सागरादनपगा हि जाह्नवी सोऽपि तन्मुखरसैक वृत्तिभाक् ।। ८.१६ ।।	
शिष्यतां निधुवनोपदेशिनः शंकरस्य रहसि प्रपन्नया ।	
शिक्षितं युवतिनैपुणं तया यत्तदेव गुरुदक्षिणीकृतम् ।। ८.१७ ।।	
दष्टमुक्तमधरोष्ठमम्बिका वेदनाविधुतहस्तपल्लवा ।	
शीतलेन निरवापयत्क्षणं मौलिचन्द्रशकलेन शूलिनः ।। ८.१८ ।।	
चुम्बनादलकचूर्णदूषितं शंकरोऽपि नयनं ललाटजम् ।	
उच्छ्वसत्कमलगन्धये ददौ पार्वतीवदनगन्धवाहिने ।। ८.१९ ।।	
एवमिन्द्रियसुखस्य वर्त्मनः सेवनादनुगृहीतमन्मथः ।	
शैलराजभवने सहोमया मासमात्रमवसद् वृषध्वजः ।। ८.२० ।।	
सोऽनुमान्य हिमवन्तमात्मभूरात्मजाविरहदुःखखेदितम् ।	
तत्र तत्र विजहार संपतन्नप्रमेयगतिना ककुद्मता ।। ८.२१ ।।	
मेरुमेत्य मरुदाशुगोक्षकः पार्वतीस्तनपुरस्कृतः कृती ।	
हेमपल्लवविभङ्गसंस्तरानन्वभूत्सुरतमर्दनक्षमात् ।। ८.२२ ।।	
पद्मनाभवलयाऽङ्किताश्मसु प्राप्तवत्स्वमृतविप्रुषो नवाः ।	
मन्दरस्य कटकेषु चावसत्पार्वतीवदनपद्मषट्पदः ।। ८.२३ ।।	
रावणध्वनितभीतया तया कण्ठसक्त दृढबाहुबन्धनः ।	
एकपिङ्गलगिरौ जगद्गुरुर्निर्विवेश विशदाः शशिप्रभा ।। ८.२४ ।।	
तस्य जातु मलयस्थलीरतेर्धूतचन्दनलतः प्रियाक्लमम् ।	
आचचाम सलवङ्गकेसरश्चाटुकार इव दक्षिणानिलः ।। ८.२५ ।।	
हेमतामरसताडितप्रिया तत्कराम्बुविनिमीलितेक्षणा ।	
खे व्यगाहत तरङ्गिणीमुमा मीनपङ्क्तिपुनरुक्त मेखला ।। ८.२६ ।।	
तां पुलोमतनयालकोचितैः पारिजातकुसुमैः प्रसाधयन् ।	
नन्दने चिरमयुग्मलोचनः सस्पृहं सुरवधूभिरीक्षितः ।। ८.२७ ।।	
इत्यभौममनुभूय शंकरः पार्थिवं च दयितासखः सुखम् ।	
लोहितायति कदाचिदातपे गन्धमादनवनं व्यगाहत ।। ८.२८ ।।	
तत्र काञ्चनशिलातलाश्रयो नेत्रगम्यमवलोक्य भास्करम् ।	
दक्षिणेतरभुजव्यपाश्रयां व्याजहार सहधर्मचारिणीम् ।। ८.२९ ।।	
पद्मकान्ति मरुणत्रिभागयोः संक्रमय्य तव नेत्रयोरिव ।	
संक्षये जगदिव प्रजेश्वरः संहरत्यहरसावहर्पतिः ।। ८.३० ।।	
सीकरव्यतिकरं मरीचिभि र्दूरयत्यवनते विवस्वति ।	
इन्द्रचापपरिवेषशून्यतां निर्झरास्तव पितुर्व्रजन्त्यमी ।। ८.३१ ।।	
दष्टतामरसकेसर त्यजोः क्रन्दतोर्वि परिवृत्तकण्ठयोः ।	
निघ्नयोः सरसि चक्रवाकयोरल्पमन्तरमनल्पतां गतम् ।। ८.३२ ।।	
स्थानमाह्निकमपास्य दन्तिनः सल्लकीविटपभङ्गवासितम् ।	
आविभातचरणाय गृह्णते वारिरुहबद्धषट्पदम् ।। ८.३३ ।।	
पश्य पश्चिमदिगन्तलम्बिना निर्मितं मितकथे विवस्वता ।	
दीर्घया प्रतिमया सरोम्भसां तापनीयमिव सेतुबन्धनम् ।। ८.३४ ।।	
उत्तरन्ति विनिकीर्य पल्वलं गाढपङ्कमतिवाहितातपाः ।	
दंष्ट्रिणो वनवराहयूथपा दष्टभङ्गुरबिसाङ्कुरा इव ।। ८.३५ ।।	
एष वृक्षशिखरे कृतास्पदो जातरूपरसगौरमण्डलः ।	
हीयमानमहरत्ययातपं पीवरोरु ! पिबतीव बर्हिणः ।। ८.३६ ।।	
पूर्वभागतिमिरप्रवृत्तिभिर्व्यक्तपङ्कमिव जातमेकतः ।	
खं हृतातपजलं विवस्वता भाति किंचिदिव शेषवत्सरः ।। ८.३७ ।।	
आविशद्भि रुटजाङ्गणं मृगैर्मूलसेकसरसैश्च वृक्षकैः ।	
आश्रमाः प्रविशदग्निधेनवो विभ्रतिं श्रियमुदीरिताग्नयः ।। ८.३८ ।।	
बद्धकोशमपि तिष्ठति क्षणं सावशेषविवरं कुशेशयम् ।	
षट्पदाय वसतिं ग्रहीष्यते प्रीतिपूर्वमिव दातु मन्तरम् ।। ८.३९ ।।	
दूरलग्नपरिमेयरश्मिना वारुणी दिगरुणेन भानुना ।	
भाति केसरवतेव मण्डिता वन्धुजीवतिलकेन कन्यका ।। ८.४० ।।	
सामभिः सहचराः सहस्त्रशः स्यन्दनाश्वहृदयंगमस्वनैः ।	
भानुमग्निपरिकीर्णतेजसं संस्तुवन्ति किरणोष्मपायिनः ।। ८.४१ ।।	
सोऽयमानत शिरोधरैर्हयैः कर्णचामरविघट्टितेक्षणैः ।	
अस्तमेति युगभुग्नकेसरैः संनिधाय दिवसं महोदधौ ।। ८.४२ ।।	
खं प्रसुप्तमिव संस्थिते रवौ तेजसो महत ईदृशौ गतिः ।	
तत्प्रकाशयति याव दुद्गतं मीलनाय खलु तावतश्च्युतम् ।। ८.४३ ।।	
संध्ययाप्यनुगतं रवे र्वपु र्वन्द्यमस्तशिखरे समर्पितम् ।	
येन पूर्वमुदये पुरस्कृता नानुयास्यति कथं तमापदि ।। ८.४४ ।।	
रक्तपीतकपिशाः पयोमुचां कोटयः कुटिलकेशि ! भान्त्यमूः ।	
द्रक्ष्यसि त्वमिति सांध्यवेलया वर्तिकाभिरिव साधुवर्तिताः ।। ८.४५ ।।	
सिंहकेसरसटासु भूभृतां पल्लवप्रसविषु द्रुमेषु च ।	
पश्य धातुशिखरेषु भानुना संविभक्तमिव सांध्यमातपम् ।। ८.४६ ।।	
अद्रिराजतनये ! तपस्विनः पावनाम्बुविहिता ञ्जलिक्रियाः ।	
ब्रह्म गूढम भिसंध्यमादृताः शुद्धये विधिविदो गृणन्त्यमी ।। ८.४७ ।।	
तन्मुहूर्तमनुमन्तुमर्हसि प्रस्तुताय नियमाय मामपि ।	
त्वां विनोदनिपुणः सखीजनो वल्गुवादिनि ! विनोदयिष्यति ।। ८.४८ ।।	
निर्विभुज्य दशनच्छदं ततो वाचि भर्तुरवधीरणापरा ।	
शैलराजतनया समीपगामाललाप विजया महेतुकम् ।। ८.४९ ।।	
ईश्वरोऽपि दिवसात्ययोचितं मन्त्रपूर्वमनुतस्थिवान्विधिम् ।	
पार्वतीमवचनामसूयया प्रत्युपेत्य पुनराह सस्मितम् ।। ८.५० ।।	
मुञ्च कोपमनिमित्तकोपने ! संध्यया प्रणमितोऽस्मि नान्यया ।	
किं न वेत्सि सहधर्मचारिणं चक्रवाकसमवृत्तिमात्मनः ।। ८.५१ ।।	
निर्मितेषु पितॄषु स्वयंभुवा या तनुः सुतनु ! पूर्व मुज्झिता ।	
सेयमस्तमुदयं च सेवते तेन मानिनि ! ममात्र गौरवम् ।। ८.५२ ।।	
तामिमां तिमिर वृद्धिपीडितां भूमिलग्नमिव सम्प्रति स्थिताम् ।	
एकतस्तटतमालमालिनीं पश्य धातुरसनिम्नगामिव ।। ८.५३ ।।	
सांध्यमस्तमितशेषमातपं रक्तलेखमपरा बिभर्ति दिक् ।	
संपरायवसुधासशोणितं मण्डलाग्रमिव तिर्यदुत्थितम् ।। ८.५४ ।।	
यामिनीदिवससंधिसंभवे तेजसि व्यवहिते सुमेरुणा ।	
एतदन्धतमसं निरङ्कुशं दिक्षु दीर्घनयने विजृम्भते ।। ८.५५ ।।	
नोर्ध्वमीक्षणगतिर्न चाप्यधो नाभितो न पुरतो न पृष्ठतः ।	
लोक एष तिमिरोल्बवेष्टितो गर्भवास इव वर्तते निशि ।। ८.५६ ।।	
शुद्धमाविलमवस्थितं चलं वक्रमार्जवगुणान्वितं च यत् ।	
सर्वमेव तमसा समीकृतं धिङ् महत्त्वमसतां हृतान्तरम् ।। ८.५७ ।।	
नून मुन्नमति यज्वनां पतिः शार्वरस्य तमसो निषिद्धये ।	
पुण्डरीकमुखि ! पूर्वदिङ्मुखं कैतकैरिव रजोभिरावृतम् ।। ८.५८ ।।	
मन्दरान्तरितमूर्तिना निशा लक्ष्यते शशभृता सतारका ।	
त्वं मया प्रियसखोसमागता श्रोष्यतेव वचनानि पृष्ठतः ।। ८.५९ ।।	
रुद्धनिर्गमनमा दिनक्षयात्पूर्वदृष्टतनुचन्द्रिकास्मितम् ।	
एतदुद्गिरति चन्द्रमण्डलं दिग्रहस्यमिव रात्रिचोदितम् ।। ८.६० ।।	
पश्य पक्वफलिनीफलत्विषा बिम्बलाञ्छितवियत्सरोम्भसा ।	
विप्रकृष्टविवरं हिमांशुना चक्रवाकमिथुनं विडम्ब्यते ।। ८.६१ ।।	
शक्यमोषधिपतेर्नवोदया कर्णपूररचनाकृते तव ।	
अप्रगल्भयवसूचि कोमलाश्छेत्तुमग्रनखसंपुटैः कराः ।। ८.६२ ।।	
अङ्गुलीभिरिव केशसंचयं संनिगृह्य तिमिरं मरीचिभिः ।	
कुङ्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी ।। ८.६३ ।।	
पश्य पार्वति नवेन्दुरश्मिभि सामिभिन्नतिमिरं नभस्तलम् ।	
लक्ष्यते द्विरदभोगदूषितं संप्रसीदमिव मानसं सरः ।। ८.६४ ।।	
रक्तभावमपहाय चन्द्रमा जात एष परिशुद्धमण्डलः ।	
विक्रिया न खलु कालदोषजा निर्मलप्रकृतिषु स्थिरोदया ।। ८.६५ ।।	
उन्नतेषु शशिनः प्रभा स्थिता निम्नसंश्रयपरं निशातमः ।	
नूनमात्मसदृशी प्रकल्पिता वेधसा हि गुणदोषयोर्गतिः ।। ८.६६ ।।	
चन्द्रपादजनितप्रवृत्तिभिश्चन्द्रकान्तजलबिन्दुभिर्गिरिः ।	
मेखलातरुषु निद्रितानमून्बोधयत्यसमये शिखण्डिनः ।। ८.६७ ।।	
कल्पवृक्षशिखरेषु संप्रति प्रस्फुरद्भिरिव पश्य सुन्दरि !	
हारयष्टि रशनाभिबांशुभिः कर्तुमागतकुतूहलः शशी ।। ८.६८ ।।	
उन्नतावनत भाववत्तया चन्द्रिका सतिमिरा गिरेरियम् ।	
भक्तिभिर्बहुविधाभिरर्पिता भाति भूतिरिव मत्तहस्तिनः ।। ८.६९ ।।	
एतदु च्छ्वसितपीतमैन्दवं वोढु मक्षयमिव प्रभारसम् ।	
मुक्तषट्पदविरावमञ्जसा भिद्यते कुमुदमानिबन्धनात् ।। ८.७० ।।	
पश्य कल्पतरुलम्बि शुद्धया ज्योत्स्नया जनितरुपसंशयम् ।	
मारुते चलति चण्डिके ! बलं व्यज्यते विपरिवृत्तमंशुकम् ।। ८.७१ ।।	
शक्यमङ्गुलिभिरुत्थितैरधः शाखिनां पतितपुष्पपेशलैः ।	
पत्रजर्जरशशिप्रभालवैरेभिरुत्कचयितुं तवालकान् ।। ८.७२ ।।	
एष चारुमुखि ! योगतारया युज्यते तरलबिम्बया शशी ।	
साध्वसादुपगतप्रकम्पया कन्ययेव नवदीक्षया वरः ।। ८.७३ ।।	
पाकभिन्न शरकाण्डगौरयोरुल्लसत्प्र कृतिजप्रसादयोः ।	
रोहतीव तव गण्डलेखयोश्चन्द्रबिन्बनिहिताक्षि ! चन्द्रिका ।। ८.७४ ।।	
लोहितार्कमणिभाजनार्पितं कल्पवृक्षमधु बिभ्रती स्वयम् ।	
त्वामियं स्थितिमतीमु पागता गन्धमादनवनाधिदेवता ।। ८.७५ ।।	
आर्द्रकेसरसुगन्धि ते मुखं मत्तरक्तनयनं स्वभावतः ।	
अत्र लब्धवसतिर्गुणान्तरं किं विलासिनि मधु करिष्यति ।। ८.७६ ।।	
मान्यभक्तिरथवा सखीजनः सेव्यतामिदमनङ्गदीपनम् ।	
इत्युदारमभिधाय शंकरस्तामपाययत पानमम्बिकाम् ।। ८.७७ ।।	
पार्वती तदुपयोगसंभवां विक्रियामपि सतां मनोहराम् ।	
अप्रतर्क्यविधियोगनिर्मितामाम्रतेव सहकारतां ययौ ।। ८.७८ ।।	
तत्क्षणं विपरिवर्तितह्रियोर्नेष्यतोः शयनमिद्धरागयोः ।	
सा बभूव वशवर्तिनी द्वयोः शूलिनः सुवदना मदस्य च ।। ८.७९ ।।	
घूर्णमाननयनं स्खलत्कथं स्वेदबिन्दुमदकारणस्मितम् ।	
आननेन न तु तावदीश्वरश्चक्षुषा चिरमुमामुखं पपौ ।। ८.८० ।।	
तां विलम्बितपनीयमेखलामुद्वहञ्जघनभारदुर्वहाम् ।	
ध्यानसंभृतविभूतिरीश्वरः प्राविशन्मणिशिलागृहं रहः ।। ८.८१ ।।	
तत्र हंसधवलोत्तरच्छदं जाह्नवीपुलिनचारुदर्शनम् ।	
अध्यशेत शयनं प्रियासखः शारदाभ्रमिव रोहिणीपतिः ।। ८.८२ ।।	
क्लिष्टकेशमबलुप्तचन्दनं व्यत्ययार्पितनखं समत्सरम् ।	
तस्य तच्छिदुरमेखलागुणं पार्वतीरतमभून्न तृप्तये ।। ८.८३ ।।	
केवलं प्रियतमादयालुना ज्योतिषामवनतासु पङ्किषु ।	
तेन तत्प्रतिगृहीतवक्षसा नेत्रमीलनकुतूहलं कृतम् ।। ८.८४ ।।	
स व्यबुध्यत बुधस्तवोचितः शातकुम्भकमलाकरैः समम् ।	
मूर्च्छनापरिगृहीतकैशिकैः किन्नरैरुषसि गीतमङ्गलः ।। ८.८५ ।।	
तौ क्षणं शिथिलितोपगूहनौ दंपती चलितमानसोर्मयः ।	
पद्मभेदपिशुनाः सिषेविरे गन्धमादनवनान्तमारुताः ।। ८.८६ ।।	
ऊरुमूलनखमार्ग राजिभिस्तत्क्षणं हृतविलोचनो हरः ।	
वाससः प्रशिथिलस्य संयमं कुर्वतीं प्रियतमामवारयत् ।। ८.८७ ।।	
स प्रजागरकषायलोचनं गाढदन्त परिताडिताधरम् ।	
आकुलालकमरंस्त रागवान्प्रेक्ष्य भिन्नतिलकं प्रियामुखम् ।। ८.८८ ।।	
तेन भङ्गिविषमोत्तरच्छदं मध्यपिण्डितविसूत्रमेखलम् ।	
निर्मलेऽपि शयनं निशात्यये नोज्झितं चरणरागलाञ्छितम् ।। ८.८९ ।।	
स प्रियामुखरसं दिवानिशं हर्षवृद्धिजननं सिसेविषुः ।	
दर्शनप्रणयिनामदृश्यतामाजगाम विजयानिवेदनात् ।। ८.९० ।।	
समदिवसनिशीथं सङ्गिनस्तत्र शंभोः	
शतमगमदृतूनां साग्रमेका निशेव ।	
न तु सुरतसुखेभ्य श्छिन्नतृष्णो बभूव	
ज्वलन इव समुद्रान्तर्गतस्तज्जलौघैः ।। ८.९१ ।।	
इति श्रीमन्महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया	
संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतः श्रीकालिदासकृतौ	
कुमारसंभवे महाकाव्ये उमासुरतर्वणनं	
नामाष्टमः सर्गः ।। ८ ।।