स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ०१७
अध्याय १७ 

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
एवं संस्तूयमानस्तु ब्रह्माद्यैर्मुनिपुंगवैः  ।
ब्रह्मलोकगतैस्तत्र संजहार जगत्प्रभुः  ॥ १७.१ ॥
स तद्भीमं महारौद्रं दक्षिणं वक्त्रमव्ययम्  ।
महादंष्ट्रोत्कटारावं पातालतलसंनिभम्  ॥ १७.२ ॥
विद्युज्ज्वलनपिङ्गाक्षं भैरवं लोमहर्षणम्  ।
महाजिह्वं महादंष्ट्रं महासर्पशिरोधरम्  ॥ १७.३ ॥
महासुरशिरोमालं महाप्रलयकारणम्  ।
ग्रसत्समुद्रनिहितवातवारिमयं हविः  ॥ १७.४ ॥
वडवामुखसङ्काशं महादेवस्य तन्मुखम्  ।
जिह्वाग्रेण जगत्सर्वं लेलिहानमपश्यत  ॥ १७.५ ॥
योजनानां सहस्राणि सहस्राणां शतानि च  ।
दिशो दश महाघोरा मांसमेदोवसोत्कटाः  ॥ १७.६ ॥
तस्य दंष्ट्रा व्यवर्धत शतशोऽथ सहस्रशः  ।
सासुरान्सुरगन्धर्वान् सयक्षोरगराक्षसान्  ॥ १७.७ ॥
तस्य दंष्ट्राग्रसंलग्नान्स ददर्श पितामहः  ।
दन्तयन्त्रान्तसंविष्टं विचूर्णितशिरोधरम्  ॥ १७.८ ॥
जगत्पश्यामि राजेन्द्र विशन्तं व्यादिते मुखे  ।
नानातरङ्गभङ्गाङ्गा महाफेनौघसंकुलाः  ।
यथा नद्यो लयं यान्ति समुद्रं प्राप्य सस्वनाः  ॥ १७.९ ॥
तथा ततं विश्वमिदं समस्तमनेकजीवार्णवदुर्विगाह्यम्  ।
विवेश रुद्रस्य मुखं विशालं ज्वलत्तदुग्रं घननादघोरम्  ॥ १७.१० ॥
ज्वालास्ततस्तस्य मुखात्सुघोराः सविस्फुलिङ्गा बहुलाः सधूमाः  ।
अनेकरूपा ज्वलनप्रकाशाः प्रदीपयन्तीव दिशोऽखिलाश्च  ॥ १७.११ ॥
ततो रविज्वालसहस्रमालि बभूव वक्त्रं चलजिह्वदंष्ट्रम्  ।
महेश्वरस्याद्भुतरूपिणस्तदा स द्वादशात्मा प्रबभूव एकः  ॥ १७.१२ ॥
ततस्ते द्वादशादित्या रुद्रवक्त्राद्विनिर्गताः  ।
आश्रित्य दक्षिणामाशां निर्दहन्तो वसुंधराम्  ॥ १७.१३ ॥
भौमं यज्जीवनं किंचिन्नानावृक्षतृणालयम्  ।
शुष्कं पूर्वमनावृष्ट्या सकलाकुलभूतलम्  ॥ १७.१४ ॥
तद्दीप्यमानं सहसा सूर्यैस्तै रुद्रसम्भवैः  ।
धूमाकुलमभूत्सर्वं प्रणष्टग्रहतारकम्  ॥ १७.१५ ॥
जज्वाल सहसा दीप्तं भूमण्डलमशेषतः  ।
ज्वालामालाकुलं सर्वमभूदेतच्चराचरम्  ॥ १७.१६ ॥
सप्तद्वीपसमुद्रेषु सरित्सु च सरस्सु च अग्निरत्ति जगत्सर्वमाज्याहुतिमिवाध्वरे  ॥ १७.१७ ॥
विशालतेजसा दीप्ता महाज्वालासमाकुलाः  ।
ददहुर्वै जगत्सर्वमादित्या रुद्रसम्भवाः  ॥ १७.१८ ॥
आदित्यानां रश्मयश्च संस्पृष्टा वै परस्परम्  ।
एवं ददाह भगवांस्त्रैलोक्यं सचराचरम्  ॥ १७.१९ ॥
सप्तद्वीपप्रमाणस्तु सोऽग्निर्भूत्वा महेश्वरः  ।
सप्तद्वीपसमुद्रान्तां निर्ददाह वसुंधराम्  ॥ १७.२० ॥
सुमेरुमन्दरान्तां च निर्दहुर्वसुधां तदा  ।
भित्त्वा तु सप्तपातालं नागलोकं ततोऽदहत् ॥ १७.२१ ॥
भूम्यधः सप्तपातालान्निर्दहंस्तारकैः सह  ।
चचाराग्निः समन्तात्तु निर्दहन्वै युधिष्ठिर  ॥ १७.२२ ॥
धम्यमान इवाङ्गारैर्लोहरात्रिरिव ज्वलन्  ।
तथा तत्प्राज्वलत्सर्वं संवर्ताग्निप्रदीपितम्  ॥ १७.२३ ॥
निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिर्निर्निर्झरसरः सरित् ।
विशीर्णशैलशृङ्गौघा कूर्मपृष्ठोपमाभवत् ॥ १७.२४ ॥
ज्वालामालाकुलं कृत्वा जगत्सर्वं चिदामकम्  ।
महारूपधरो रुद्रो व्यतिष्ठत महेश्वरः  ॥ १७.२५ ॥
समातृगणभूयिष्ठा सयक्षोरगराक्षसा  ।
ततो देवी महादेवं विवेश हरिलोचना  ॥ १७.२६ ॥
निर्वाणं परमापन्ना शान्तेव शिखिनः शिखा  ।
जगत्सर्वं हि निर्दग्धं त्रिभिर्लोकैः सहानघ  ॥ १७.२७ ॥
रुद्रप्रसादान्मुक्त्वा मां नर्मदां चाप्ययोनिजाम्  ।
युगानामयुतं देवो मया चाद्य बुभक्षणात् ॥ १७.२८ ॥
पुरा ह्याराधितः शूली तेनाहमजरामरः  ।
अघमर्षणघोरं च वामदेवं च त्र्यम्बकम्  ॥ १७.२९ ॥
ऋषभं त्रिसुपर्णं च दुर्गां सावित्रमेव च  ।
बृहदारण्यकं चैव बृहत्साम तथोत्तरम्  ॥ १७.३० ॥
रौद्रीं परमगायत्रीं शिवोपनिषदं तथा  ।
यथा प्रतिरथं सूक्तं जप्त्वा मृत्युंजयं तथा  ॥ १७.३१ ॥
सरित्सागरपर्यन्ता वसुधा भस्मसात्कृता  ।
वर्जयित्वा महाभागां नर्मदाममृतोपमाम्  ॥ १७.३२ ॥
महेन्द्रो मलयः सह्यो हेमकूटोऽथ माल्यवान्  ।
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः  ॥ १७.३३ ॥
द्वादशादित्यनिर्दग्धाः शैलाः शीर्णशिलाः पृथक् ।
भस्मीभूतास्तु दृश्यन्ते न नष्टा नर्मदा तदा  ॥ १७.३४ ॥
हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः  ।
माल्यवांश्च गिरिश्रेष्ठो नीलः श्वेतोऽथ शृङ्गवान्  ॥ १७.३५ ॥
एते पर्वतरा जानो देवगन्धर्वसेविताः  ।
युगान्ताग्निविनिर्दग्धाः सर्वे शीर्णमहाशिलाः  ॥ १७.३६ ॥
एवं मया पुरा दृष्टो युगान्ते सर्वसंक्षयः  ।
वर्जयित्वा महापुण्यां नर्मदां नृपसत्तम  ॥ १७.३७ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे श्रीनर्मदामाहात्म्ये द्वादशादित्यरूपेण जगत्संहरणवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥