भृगुसंहिता/दशमोऽध्यायः
अथ दशमोऽध्यायः.	
अङ्कुरार्पणम्	
अतःपरं प्रवक्ष्यामि भूपरीक्षादिकर्मणां  ।	
देवदेवस्य विष्णोर्तु विधिना चांकुरार्पणं  ।। १०.१  ।।	
नवमे सप्तमेवापि पञ्चमे वात्षहेऽथ वा   ।	
आलयाभिमुखे वापि ऐशान्ये चोत्तरेऽपि वा   ।। १०.२  ।।	
रुद्रहस्तं द्विजातीनां नृपाणां नवहस्तकं  ।	
वैश्यानां मुनिहस्तन्तु शूद्राणां पञ्चहस्तकं  ।। १०.३  ।।	
षोडशस्तंभ संयुक्तं चतुर्द्वारसमायुतं  ।	
मण्डपं वात कूटं वा प्रपां वा विधिना चरेथ् ।। १०.४  ।।	
गोमयालेपनं कृत्वा "शाम्यऽन्त्विति च? मन्त्रतः   ।	
श्वेततन्त्तुलचूर्णं वा सुधाचूर्ण मथापि वा   ।। १०.५  ।।	
सूक्ष्मचूर्णं च कृत्वा तु वालुकैर्मिश्रितं तथा   ।	
प्राग्रगं चोत्तराग्रं च "सोमंराऽजेति मन्त्रतः   ।। १०.६  ।।	
युग्मं च स्रायित्वातु दर्शनीयं च सुन्दरं  ।	
चक्रवालाद्यलङ्कृत्य पालिकांकुरशोभितैः?   ।। १०.७  ।।	
मध्येचक्रं च कृत्वातु दर्शनीयं च कारयेथ् ।	
वितानैस्स्तंभवेष्टैश्च दर्भमालाद्यलङ्कृतं  ।। १०.८  ।।	
धर्मं ज्ञानं च वैराग्य मैश्वर्यं च चतुष्टयं  ।	
अन्तस्त्संभ चतुष्कोशे स्थापयेदधिदेवताः   ।। १०.९  ।।	
बाह्यानां द्वादशादित्या द्वादशानान्तु देवताः   ।	
अर्चयित्वा यधान्याय्यं तत्तद्विधिमधाचरेथ् ।। १०.१०  ।।	
पञ्चहस्तं त्रिहस्तं वा एकहस्त मथापिवा   ।	
पञ्चविंशत्पदं कृत्वा मध्ये ब्रह्मासनं चरेथ् ।। १०.११  ।।	
संचारार्थं फवन्त्यष्ट परितश्च पदानि वै   ।	
प्रागादिमध्यमाः प्रोक्ता द्वारा श्चत्वार एवच   ।। १०.१२  ।।	
शेषितार्कपदे धीमान्पालिकानां स्थितिं चरेथ् ।	
व्रीहिभि स्तण्डुलैर्वापि पङ्क्तिं कुर्या द्विधानतः   ।। १०.१३  ।।	
षोडशांगुल मायामं यथालाभसमुन्नतं  ।	
त्रिवेदिसहितं कुर्या द्वेदाश्रं ब्राह्म मासनं  ।। १०.१४  ।।	
पूर्वद्वारोत्तरे शेषं दक्षिणद्वारपूर्वके   ।	
वक्रतुण्डस्य पीठं स्यात्पश्चिमद्वारदक्षिणे   ।। १०.१५  ।।	
पङ्क्तीश मुत्तरद्वार पश्चिमे सोमपीठकं  ।	
कुंभे वाथ समभ्यर्च्येत्तत्पूर्वेशान्त मर्चयेथ् ।। १०.१६  ।।	
षण्णां पीठं प्रकल्प्यैव ब्रह्मण श्चोक्तवच्चरेथ् ।	
ऐन्द्रादिच तथैशान्तं जयाद्यप्सरसोर्ऽचयेथ् ।। १०.१७  ।।	
आढकं वा तदर्धं वा पादं वा तण्डुरैः पृथक्  ।	
बाह्येऽष्टांगुलिविस्तारे पीठे वा स्थण्डिलेऽपिवा   ।। १०.१८  ।।	
चतुरश्रं सुवृत्तं चत्रिकोणं धनुराकृति   ।	
दण्डाकारं च पद्माभं वस्वश्रं समवृत्तकं  ।। १०.१९  ।।	
जयादीनां क्रमात्पीठं पालिकाबाह्यत श्छरेथ् ।	
दिक्पालानान्तुशक्तश्चे न्मण्डलानि तु कारयेथ् ।। १०.२०  ।।	
भूम्यां वा पूजयेत्तद्वत्कुशकूर्चेषु सत्वरः   ।	
चतुरश्रं त्रिकाणं च सुवृत्तं वज्रमेव च   ।। १०.२१  ।।	
अर्धचन्द्रं च षट्कोणं वृत्तं नूपुरमेव च   ।	
दिगीशमण्डलाकार मन्येषां चतुरश्रकं  ।। १०.२२  ।।	
अश्वद्थपल्लवं दूर्वां कुशं चाबद्ध्य मध्यमे   ।	
पालिकादीन्क्रमेणैव मृदा वापूरयेच्छुचिः   ।। १०.२३  ।।	
गायत्रीमन्त्रमुच्चार्य प्रणवेनादायमन्त्रविथ् ।	
मेदिनीमन्त्र मुच्चार्य चैशान्यादिषु पालिकाः   ।। १०.२४  ।।	
सन्न्यस्यैव ततः कुंभान्द्वारवामे च सन्न्यसेथ् ।	
"राकामहंऽ समुच्चार्य द्वारदक्षिणतः पुनः   ।। १०.२५  ।।	
"सिनीवाऽलीति मन्त्रेण आचार्यः सन्न्यसेत्क्रमाथ् ।	
जातिक्रमेण चैशास्तं पालिकानां पदे पदे   ।। १०.२६  ।।	
ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्व आचार्य श्चोत्तरामुघः   ।	
ब्राह्ममासन मास्थाय देवदेव मनुस्मरन्  ।। १०.२७  ।।	
ब्रह्माद्यान्हृदयात्पूर्वं प्रणिध्यां सन्निवेशयेथ् ।	
स्थण्डिलोपरि कूर्चेषु पात्रा दावाहयेत्क्रमाथ् ।। १०.२८  ।।	
चतुर्मुखं चतुर्बाहुं सर्वाभरण बूषितं  ।	
अभयं दक्षिणं हस्तं वाममूरुप्रतिष्ठितं  ।। १०.२९  ।।	
कुण्डिका मक्षमालाञ्च वहन्तं दक्षवामयोः   ।	
पद्मासनस्थं हेमाभं श्यामवस्त्रञ्च पद्मजं  ।। १०.३०  ।।	
मूर्तिमन्त्रैस्समावाह्य ब्रह्माणं प्राङ्मुखं यजेथ् ।	
प्राग्द्वारे प्राङ्मुखं चैव दक्षिणद्वारके तथा   ।। १०.३१  ।।	
प्रत्यग्द्वारविमानेऽपि चोत्तरद्वारके तधा   ।	
अब्जजं प्राङ्मुखञ्चान्यान्यथाविधि च संस्मरेथ् ।। १०.३२  ।।	
भवनं प्राङ्मुखादीनां प्राङ्मुखश्च प्रजापतिः   ।	
पङ्क्तिमध्ये समभ्यर्च्ये द्ब्राह्ममन्त्रं समुच्चरन्  ।। १०.३३  ।।	
हेमाङ्गं पीतवस्त्रं च द्विभुजं पद्मधारिणं  ।	
स्धितं करण्डिकामौलिं शेषं तत्पश्चिमामुखं  ।। १०.३४  ।।	
अनन्तं सर्वनागाना मधिपं वारुणीपतिं  ।	
फणसप्तकसंयुक्तं सिताभं प्राञ्जलिं स्मरेथ् ।। १०.३५  ।।	
प्रवालाभं गजमुख मासीनं चोत्तरामुखं  ।	
कदलीचूतपनसपाशांकुशधरं प्रभुं  ।। १०.३६  ।।	
एकदंष्ट्रं चतुर्बाहुं वग्रतुण्डं स्मरेद्बुधः   ।	
पीतांबरे तं श्यामाभं खड्गखेटकधारिणं  ।। १०.३७  ।।	
द्विभुजं	
करण्डिकामौलिं पङ्क्तीशं प्राङ्मुखं स्मरेथ् ।	
सितं श्यामांबरं सौन्युं द्विभुजं दण्डधारिणं  ।। १०.३८  ।।	
करण्डमकुटसंयुक्तं सुस्थितं दक्षिणामुघं  ।	
अभ्राभांरक्तवस्त्रान्तां द्विहस्तांबुजधारिणीं  ।। १०.३९  ।।	
सर्वभूषाभूषिताङ्गां जयामैन्द्रपदेर्ऽचयेथ् ।	
नीलाभां पीतवस्त्रां तां द्विकरांबुजधारिणीं  ।। १०.४०  ।।	
भूषाभूषितसर्वाङ्गां विजया मनलेर्ऽचयेथ् ।	
कुमुदाभां हरिद्वस्त्रां द्विकरांपङ्कजाङ्कितां  ।। १०.४१  ।।	
नानाभूषाभूषिताङ्गां विन्दां याम्यपदेर्ऽचयेथ् ।	
धातकीपत्र संकाशां नीलनीलांबरावृतां  ।। १०.४२  ।।	
द्विकरामंबुजधरां नन्दांनैरृतिपदेर्ऽचयेथ् ।	
धौताभां पीतवस्त्रां तां द्विहस्तांबुजधारिणीं  ।। १०.४३  ।।	
पुष्पाभरणसंयुक्तां पुष्टिकां वारुणेर्ऽचयेथ् ।	
स्वर्णाभां रक्तवस्त्रां तां द्विहस्तांबुजधारिणीं  ।। १०.४४  ।।	
कुमुद्वतीं भूषिताङ्गां वायव्ये चार्चयेत्क्रमाथ् ।	
रक्ताभा मभ्रसंकाशवसनां भूषणैर्वृतां  ।। १०.४५  ।।	
द्विकरा मंबुजधरां स्ॐये चोत्बलकां यजेथ् ।	
हाटकाभां हरिद्वस्त्रां पद्मसंयुतबाहुकां  ।। १०.४६  ।।	
सर्वालङ्कार संयुक्तां विशोगा मर्चयेत्ततः)   ।	
रक्ताभां हाटकाभां च हरिणीं नीलवर्णकां  ।। १०.४७  ।।	
धातकीपद्र संताशां कुमुदोत्पलसन्निभां  ।	
अशोकाभां क्रमादेता द्विभुजाः पद्मधारिणीः   ।। १०.४८  ।।	
विपरीतांबरधराः सुखासीना स्तदासनाः   ।	
जयाद्यास्सर्वभूषांगा ध्यायेदत्रेति केचन   ।। १०.४९  ।।	
मेदिनीं चैव राकां च सिनीवालीं स्मरेद्बुधः   ।	
मेदिनीं पीदवस्त्रान्तां श्यामाङ्गीं द्विभुजां स्थितां  ।। १०.५०  ।।	
हस्तयोः पालिकां धृत्वा सुकेशीं तद्दिगाननां  ।	
पूर्णचन्द्रप्रियां देवीं पूर्णचन्द्रनिभाननां  ।। १०.५१  ।।	
हेमाङ्गीं रक्तवस्त्रान्तां राकां कुंभधरां स्थितां  ।	
शेषं तद्वच्छिनीवालीं सितांगीं श्यामलांबरां  ।। १०.५२  ।।	
शरावं दधतीं मन्ये मेदिनीसदृशां तथा   ।	
ध्यात्वातत्तत्पदे सम्यगासीनां वाथ चार्ऽचयेथ् ।। १०.५३  ।।	
बीजेसोमं तथा ध्यात्वा हस्ताभ्यां बीजधारिणं  ।	
स्थानकं वाथचासीवं चोत्तरे दक्षिणामुखं  ।। १०.५४  ।।	
एवं ध्यात्वा ततोदेव मासनादिभिरर्चयेथ् ।	
हविः सम्यङ्मि वेद्यैव बलिं वा दापये द्बुधः   ।। १०.५५  ।।	
जयादीनां क्रमाद्वर्णः प्रादक्षिण्यक्रमेणतु   ।	
वितस्तिः पालिकोत्सेधं तदर्धं विपुलं मुखं  ।। १०.५६  ।।	
अधोविपुलनाहेन मध्यनाहं दशांगुलं  ।	
कुंभोदयं तु तत्तुल्यं रसमात्रं मुखायतं  ।। १०.५७  ।।	
कुंभोष्ठमिव वक्तव्यं कुंभकुक्षिर्दशांगुलं  ।	
आश्रमद्वार संयुक्तं शेषं तत्पालिकासमं  ।। १०.५८  ।।	
तारोत्सेधं शरावं स्यान्मुखं तत्पालिकासमं  ।	
आलयस्योत्तरे वापि ऐशान्ये वा विशेषतः   ।। १०.५९  ।।	
गोमयेनोपलिप्यैव मेदिनीं तु समर्चयेथ् ।	
चक्रं शान्तं समभ्यर्च्य हरेत्तज्जठरे मृदं  ।। १०.६०  ।।	
कांस्यपात्रे नुसन्न्यस्य शिष्यस्य शिरसि न्यसेथ् ।	
ग्रामं प्रदक्षिणं कृत्वा आलयं वा प्रदक्षिणं  ।। १०.६१  ।।	
पालिकादीन्प्रपूर्यैव गायत्रीमन्त्र मुच्चरन्  ।	
ऐशान्यादिषु कोणेषु स्थापयेत्ताश्च पालिकाः   ।। १०.६२  ।।	
द्वारवामे तु कुंभं स्याच्छरावं द्वारदक्षिणे   ।	
नववस्त्रैस्समावेष्ट्य पालिकादीन्समर्चयेथ् ।। १०.६३  ।।	
कङ्कुमुद्गयवाश्चापिनिष्पावाः सर्षपास्तथा   ।	
चणका स्तिलतिल्वाश्च पात्रेधान्यानिचाहरेथ् ।। १०.६४  ।।	
हविःपात्रं तु संगृह्य वायव्ये सोम मर्चयेथ् ।	
पुण्याहं वाच्य तत्काले तूर्यघोषण माचरेथ् ।। १०.६५  ।।	
"इमेबीऽजेति मन्त्रेण वापयेदङ्कुरां स्ततः   ।	
विष्णुसूक्तं समुच्चार्य यजमानयुतो गुरुः   ।। १०.६६  ।।	
"सोमं राऽ जेति मन्त्रेण वापयेदङ्कुरां स्ततः   ।	
वारुणं मन्त्रमुच्चार्य जलनेकं तु कारयेथ् ।। १०.६७  ।।	
शूद्रस्तु यजमानश्चेन्नपपस्त्रैर्गुरुं पुनः   ।	
संपूज्य दक्षिणां दत्वाततस्तेनैव वापयेथ् ।। १०.६८  ।।	
प्रणवेनार्कपत्रैर्वातथा चैरण्डपत्रकैः   ।	
आच्छादये द्यावदन्तं त्रिकालाभ्यर्चनं मतं  ।। १०.६९  ।।	
अत्र देवान्विसृज्यैव गुप्तेदेशे निधापयेथ् ।	
वस्त्रैर्नवैः समाच्छाद्य पालिकादीन्समर्चयेथ् ।। १०.७०  ।।	
अमावास्याव्यवहिते कुर्यात्सद्या एंकुरार्पणं  ।	
संक्रमव्यवधानेऽपि सद्य एवेति के च न   ।। १०.७१  ।।	
सद्या एंकुरश्चेद्रात्रौ वा दिवावापि च कारयेथ् ।	
तथा सर्वक्रियां कृत्वा पुष्पैर्वा तण्डुरैस्तथा   ।। १०.७२  ।।	
वापयेत्कर्मण स्तस्यसद्य एवतु कारयेथ् ।	
पात्रालाभेशरावेवा यथालाभं च कारयेथ् ।। १०.७३  ।।	
अर्चयेत्तण्डुलान्शुद्धान्सद्यःकालांकुरार्पणे   ।	
गृह्णीयात्पालिका एव नवपञ्चैककल्पने   ।। १०.७४  ।।	
ब्रह्मणोऽभिमुखेचैकं शेषान्तु परितोदिशि   ।	
तत्तद्दिगीश मभ्यर्च्य तत्तन्मन्त्रेणचार्ऽचयेथ् ।। १०.७५  ।।	
एष एव विशेषस्स्या दन्यत्सर्वं खिलोक्तवथ् ।	
लक्षणं च तथैवोक्तं तत्रैव च गुणागुणाः   ।। १०.७६  ।।	
अजस्रदीपदानं तु सर्वत्र विधिना चरेथ् ।	
कर्मान्ते जलमध्येतु निक्षिपे द्विजयांकुरान्  ।। १०.७७  ।।	
	
इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे भृगुप्रोक्तायां संहितायां प्रकीर्णाधिकारे दशमोऽध्यायः