बृहत्संहिता/अध्यायः ९४
९४  वायसविरुताध्यायः ।।
 प्राच्यानां दक्षिणतः शुभदाः[क्.शुभदः] काकाः करायिका वामाः[क्.वामा] ।	
 विपरीतं अन्यदेशेष्ववधिर्लोकप्रसिद्ध्याएव ।।	९४.०१ ।। 
 वैशाखे निरुपहते वृक्षे नीडः सुभिक्षशिवदाता ।	
 निन्दितकण्टकिशुष्केष्वसुभिक्षभयानि तद्देशे ।।	९४.०२ ।। 
 नीडे प्राक्शाखायां शरदि भवेत्प्रथमवृष्टिरपरस्याम् ।	
 याम्यौत्तरयोर्मध्यात्[क्.मध्या] प्रधानवृष्टिस्तरोरुपरि ।।	९४.०३ ।। 
 शिखिदिशि मण्डलवृष्टिर्नैरृत्यां शारदस्य निष्पत्तिः ।	
 परिशेषयोः सुभिक्षं मूषक*सम्पच्च[क्.सम्पत्तु] वायव्ये ।।	९४.०४ ।। 
 शरदर्भगुल्मवल्लीधान्यप्रासादगेहनिम्नेषु ।	
 शून्यो भवति स देशश्चौरानावृष्टिरोगऽर्तः ।।	९४.०५ ।। 
 द्वित्रिचतुःशावत्वं सुभिक्षदं पञ्चभिर्नृपान्यत्वम् ।	
 अण्डावकिरणं एकाण्डताअप्रसूतिश्च न शिवाय ।।	९४.०६ ।। 
 चौरकवर्णैश्चौराश्चित्रैर्मृत्युः सितैस्तु वह्निभयम् ।	
 विकलैर्दुर्भिक्षभयं काकानां निर्दिशेत्शिशुभिः ।।	९४.०७ ।। 
 अनिमित्तसंहतैर्ग्राममध्यगैः क्षुद्भयं प्रविरुवद्भिः[क्.प्रवाशद्भिः] ।	
 रोधश्चक्रऽकारैरभिघातो वर्गवर्गस्थैः ।।	९४.०८ ।। 
 अभयाश्च तुण्डपक्षैश्चरणविघातैर्जनानभिभवन्तः ।	
 कुर्वन्ति शत्रुवृद्धिं निशि विचरन्तो जनविनाशम् ।।	९४.०९ ।। 
 सव्येन खे भ्रमद्भिः स्वभयं विपरीतमण्डलैश्च परात् ।	
 अत्याकुलं भ्रमद्भिर्वातौद्भ्रमो भवति काकैः ।।	९४.१० ।। 
 ऊर्ध्वमुखाश्चलपक्षाः पथि भयदाः क्षुद्भयाय धान्यमुषः ।	
 सेनाअङ्गस्था युद्धं परिमोषं चान्यभृतपक्षाः ।।	९४.११ ।। 
 भस्मास्थिकेशपत्राणि विन्यसन्पतिवधाय शय्यायाम् ।	
 मणिकुसुमऽद्यवहनने[क्.अवहनेन] सुतस्य *जन्माप्यथाअङ्गनायाश्[क्.जन्माङ्गनायाश्च][ऊ.जन्मान्यथाअङ्गनायाश्] च ।।	९४.१२ ।। 
 पूर्णानने +अर्थलाभः सिकताधान्यऽर्द्रमृत्कुसुमपूर्वैः ।	
 भयदो जनसंवासाद्यदि भाण्डान्यपनयेत्काकः ।।	९४.१३ ।। 
 वाहनशस्त्रौपानत्छत्रछायाअङ्गकुट्टने मरणम् ।	
 तत्पूजायां पूजा विष्ठाकरणे +अन्नसम्प्राप्तिः ।।	९४.१४ ।। 
 यद्द्रव्यं उपनयेत्तस्य लब्धिरपहरति चेत्प्रणाशः स्यात् ।	
 पीतद्रव्यैः[क्.पीतद्रव्ये] कनकं वस्त्रं *कार्पासिकैः सितैः[क्.कार्पासिके सिते] रूप्यम् ।।	९४.१५ ।। 
 सक्षीरार्जुनवञ्जुलकूलद्वयपुलिनगा रुवन्तश्च ।	
 प्रावृषि वृष्टिं दुर्दिनं अनृतौ स्नाताश्च पांशुजलैः ।।	९४.१६ ।। 
 दारुणनादस्तरुकोटरौपगो वायसो महाभयदः ।	
 सलिलं अवलोक्य विरुवन्वृष्टिकरो +अब्दानुरावी च ।।	९४.१७ ।। 
 दीप्तौद्विग्नो विटपे विकुट्टयन्वह्निकृद्विधुतपक्षः ।	
 रक्तद्रव्यं दग्धं तृणकाष्ठं वा गृहे विदधत् ।।	९४.१८ ।। 
 ऐन्द्र्यऽदिदिगवलोकी सूर्याभिमुखो रुवन्गृहे गृहिनः ।	
 राजभयचोरबन्धनकलहाः स्युः पशुभयं चैति ।।	९४.१९ ।। 
 शान्तां ऐन्द्रीं अवलोकयन्रुयाद्राजपुरुषमित्रऽप्तिः ।	
 भवति च सुवर्णलब्धिः शाल्यन्नगुडाशनऽप्तिश्च ।।	९४.२० ।। 
 आग्नेय्यां अनलाजीविकयुवतिप्रवरधातुलाभश्च ।	
 याम्ये माषकुलूत्था[क्.कुलत्था]भोज्यं गान्धर्विकैर्योगः ।।	९४.२१ ।। 
 नैरृत्यां दूताश्वौपकरणदधितैलपललभोज्यऽप्तिः ।	
 वारुण्यां मांससुराआसवधान्यसमुद्ररत्नऽप्तिः ।।	९४.२२ ।। 
 मारुत्यां शस्त्रऽयुधसरोजवल्लीफलाशनऽप्तिश्च ।	
 सौम्यायां परमान्नाशनं तुरङ्गाम्बरप्राप्तिः ।।	९४.२३ ।। 
 ऐशान्यां सम्प्राप्तिर्घृतपूर्णानां भवेदनडुहश्च ।	
 एवं फलं गृहपतेर्गृहपृष्ठसमाश्रिते भवति ।।	९४.२४ ।। 
 गमने कर्णसमश्चेत्क्षेमाय न कार्यसिद्धये भवति ।।	
 अभिमुखं उपैति यातुर्विरुवन्विनिवर्तयेद्यात्राम् ।।	९४.२५ ।। 
 वामे वाशित्वाआदौ दक्षिणपार्श्वे +अनुवाशते यातुः ।	
 अर्थापहारकारी तद्विपरीतो +अर्थसिद्धिकरः ।।	९४.२६ ।। 
 यदि वाम एव विरुवन्[क्.विरुयात्] मुहुर्मुहुर्यायिनो +अनुलोमगतिः ।	
 अर्थस्य भवति सिद्ध्यै प्राच्यानां दक्षिणश्चएवम् ।।	९४.२७ ।। 
 वामः प्रतिलोमगतिर्विरुवन्[क्.वाशन्] गमनस्य विघ्नकृद्भवति ।	
 तत्रस्थस्यएव फलं कथयति तद्वाञ्छितं गमने ।।	९४.२८ ।। 
 दक्षिणविरुतं कृत्वा वामे विरुयाद्यथाईप्सितावाप्तिः ।	
 प्रतिवाश्य पुरो यायाद्द्रुतं *अत्यर्थागमो भवति[क्.अग्रे +अर्थागमो +अतिमहान्] ।।	९४.२९ ।। 
 प्रतिवाश्य पृष्टःअतो दक्षिणेन यायाद्द्रुतं क्षतजकारी[क्.क्षतजकर्ता] ।	
 एकचरणो +अर्कं ईक्षन्विरुवंश्च पुरो रुधिरहेतुः ।।	९४.३० ।। 
 दृष्ट्वाअर्कं एकपादस्तुण्डेन लिखेद्यदा स्वपिच्छानि ।	
 पुरतो जनस्य महतो वधं अभिधत्ते तदा बलिभुक् ।।	९४.३१ ।। 
 सस्यौपेते क्षेत्रे विरुवति शान्ते ससस्यभूलब्धिः ।	
 आकुलचेष्टो विरुवन्सीमान्ते क्लेशकृद्यातुः ।।	९४.३२ ।। 
 सुस्निग्धपत्रपल्लवकुसुमफलऽनम्रसुरभिमधुरेषु ।	
 सक्षीराव्रणसंस्थितमनोज्ञवृक्षेषु चार्थसिद्धिकरः[क्.चार्थकरः] ।।	९४.३३ ।। 
 निष्पन्नसस्यशाद्वल[क्.शाड्वल, क्ऽस्त्र्. शाद्वल]भवनप्रासादहर्म्यहरितेषु ।	
 धन्य[क्.धान्य]उच्छ्रयमङ्गल्येषु चएव विरुवन्धनऽगमदः ।।	९४.३४ ।। 
 गोपुच्छस्थे वल्मीकगे +अथ वा दर्शनं भुजङ्गस्य ।	
 सद्यो ज्वरो महिषगे विरुवति गुल्मे फलं स्वल्पम् ।।	९४.३५ ।। 
 कार्यस्य व्याघातस्तृणकूटे वामगे +अम्बुसंस्थे[क्.अस्थिसंस्थे] वा ।	
 ऊर्ध्वाग्निप्लुष्टे +अशनिहते च काके वधो भवति ।।	९४.३६ ।। 
 कण्टकिमिश्रे सौम्ये सिद्धिः कार्यस्य भवति कलहश्च ।	
 कण्टकिनि भवति कलहो वल्लीपरिवेष्टिते बन्धः ।।	९४.३७ ।। 
 छिन्नाग्रे +अङ्गच्छेदः कलहः शुष्कद्रुमस्थिते ध्वांक्षे ।	
 पुरतश्च पृष्ठतो वा गोमयसंस्थे धनप्राप्तिः ।।	९४.३८ ।। 
 मृतपुरुषाङ्गावयवस्थितो +अभिविरुवन्[क्.+अभिवाशन्] करोति मृत्युभयम् ।	
 भञ्जन्नस्थि च चञ्च्वा यदि विरुवत्य्[क्.वाशत्य्] अस्थिभङ्गाय ।।	९४.३९ ।। 
 रज्ज्वस्थिकाष्ठकण्टकिनिःसारशिरोरुहऽनने रुवति ।	
 भुजगगददंष्ट्रितस्करशस्त्राग्निभयान्यनुक्रमशः ।।	९४.४० ।। 
 सितकुसुमाशुचिमांसऽनने +अर्थसिद्धिर्यथाईप्सिता यातुः ।	
 *पक्षौ धुन्वन्न्[क्.धुन्वन्पक्षाव्] ऊर्ध्वऽनने च विघ्नं मुहुः क्वणति ।।	९४.४१ ।। 
 यदि शृङ्खलां वरत्रां वल्लीं वाआदाय वाशते बन्धः ।	
 पाषाणस्थे च भयं क्लिष्टापूर्वाध्विकयुतिश्च ।।	९४.४२ ।। 
 अन्योन्यभक्षसंक्रामितऽनने तुष्टिरुत्तमा भवति ।	
 विज्ञेयः स्त्रीलाभो दम्पत्योर्विरुवतोर्[क्.वाशतोर्] युगपत् ।।	९४.४३ ।। 
 प्रमदाशिरौपगतपूर्णकुम्भसंस्थे +अङ्गनाअर्थसम्प्राप्तिः ।	
 घटकुट्टने सुतविपद्घटौपहदने +अन्नसम्प्राप्तिः ।।	९४.४४ ।। 
 स्कन्धावारऽदीनां निवेशसमये रुवंश्चलत्पक्षः ।	
 सूचयते +अन्यत्स्थानं[क्.+अन्यस्थानं] निश्चलपक्षस्तु भयमात्रम् ।।	९४.४५ ।। 
 प्रविशद्भिः सैन्यऽदीन्सगृध्रकङ्कैर्विनाआमिषं ध्वांक्षैः ।	
 अविरुद्धैस्तैः प्रीतिर्द्विषतां युद्धं विरुद्धैश्च ।।	९४.४६ ।। 
 बन्धः सूकरसंस्थे पङ्काक्ते सूकरे द्विके +अर्थऽप्तिः ।	
 क्षेमं खरौष्ट्रसंस्थे के चित्प्राहुर्वधं तु खरे ।।	९४.४७ ।। 
 वाहनलाभो +अश्वगते विरुवत्यनुयायिनि क्षतजपातः ।	
 अन्ये +अप्यनुव्रजन्तो यातारं काकवद्विहगाः ।।	९४.४८ ।। 
 द्वात्रिंशत्प्रविभक्ते दिग्चक्रे यद्यथा समुद्दिष्टम् ।	
 तत्तत्तथा विधेयं गुणदोषफलं यियासूनाम् ।।	९४.४९ ।। 
 का इति काकस्य रुतं स्वनिलयसंस्थस्य निष्फलं प्रोक्तम् ।	
 कव इति चऽत्मप्रीत्यै कैति रुते स्निग्धमित्रऽप्तिः ।।	९४.५० ।। 
 कराइति कलहं कुरुकुरु च हर्षं अथ कटकटैति दधिभक्तम् ।	
 केके विरुतं कुकु वा धनलाभं यायिनः प्राह ।।	९४.५१ ।। 
 खरेखरे पथिकऽगमं आह कखाखाइति यायिनो मृत्युम् ।	
 गमनप्रतिषेधिकं आ कखला[क्.आखलखल, क्ऽस्त्र्. आ खलखल] सद्यो +अभिवर्षाय ।।	९४.५२ ।। 
 काकाइति विघातः[क्.विघातं] काकटिइति चऽहारदूषणं प्राह ।	
 प्रीत्यास्पदं कवकवैति बन्धं एवं कगाकुरिति ।।	९४.५३ ।। 
 करगौ[क्.करकौ] विरुते वर्षं गुडवत्त्रासाय वडिति वस्त्रऽप्तिः ।	
 कलयैति च संयोगः शूद्रस्य ब्राह्मणैः साकम् ।।	९४.५४ ।। 
कड्[क्.फड्] इति फलाप्तिः फलदा[क्.फलवा]	
हिहिदर्शनं टड्डिति[क्.टडिति] प्रहाराः स्युः ।	
स्त्रीलाभः स्त्रीति रुते	
गडिति गवां पुडिति पुष्पाणाम् ।।	९४.५५ ।। 
 युद्धाय टाकुटाक्विति गुहु वह्निभयं कटेकटे कलहः ।	
 टाकुलि चिण्टिचि केकेकैति पुरं चैति दोषाय ।।	९४.५६ ।। 
काकद्वयस्यापि समानं एतत्	
फलं यदुक्तं रुतचेष्टितऽद्यैः ।	
पतत्रिणो +अन्ये +अपि यथाएव काको	
वन्याः श्ववच्चौपरिदंष्ट्रिणो ये ।।	९४.५७ ।। 
स्थलसलिलचराणां व्यत्ययो मेघकाले	
प्रचुरसलिलवृष्ट्यै शेषकाले भयाय ।	
मधु भवननिलीनं तत्करोत्याशु शून्यं	
मरणं अपि *च नीला[क्.निलीना] मक्षिका मूर्ध्नि लीना ।।	९४.५८ ।। 
विनिक्षिपन्त्यः सलिले +अण्डकानि	
पिपीलिका वृष्टिनिरोधं आहुः ।	
तरुं स्थलं[क्.तरुस्थलं, क्ऽस्त्र्.तरुं स्थलं] वाअपि नयन्ति निम्नाद्	
यदा तदा ताः कथयन्ति वृष्टिम् ।।	९४.५९ ।। 
कार्यं तु मूलशकुने +अन्तरजे तदह्नि	
विन्द्यात्फलं नियतं एवं इमे विचिन्त्याः ।	
प्रारम्भयानसमयेषु तथा प्रवेशे	
ग्राह्यं क्षुतं न शुभदं क्व चिदप्युशन्ति ।।	९४.६० ।। 
शुभं दशापाकं अविघ्नसिद्धिं	
मूलाभिरक्षां अथ वा सहायान् ।	
दुष्टस्य[क्.इष्टस्य] संसिद्धिं अनामयत्वं	
वदन्ति ते मानयितुर्नृपस्य ।।	९४.६१ ।। 
क्रोशादूर्ध्वं शकुन[क्.शकुनि]विरुतं निष्फलं प्राहुरेके	
तत्रानिष्टे प्रथमशकुने मानयेत्पञ्च षट्च ।	
प्राणायामान्नृपतिरशुभे षोडशएव द्वितीये	
प्रत्यागच्छेत्स्वभवनं अतो यद्यनिष्टस्तृतीयः ।।	९४.६२ ।।