काशिकावृत्तिः/पञ्चमोध्यायः
पञ्चमोऽध्यायः प्रथमः पादः   ।



<प्राक्-क्रीताच्छः>#   । । PS_५,१.१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१ः

तेन क्रीतं (*५,१.३७) इति वक्ष्यति   ।
प्रागेतस्मात्क्रीत-संशब्दनाद्यानित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः छ-प्रत्ययस्तेष्वधिकृतो वेदितव्यः   ।
वक्ष्यति तस्मै हितं (*५,१.५) इति   ।
वत्सेभ्यो हितः वत्सीयो गोधुक्  ।
करभीयः उष्ट्रः   ।
अकरभीयः   ।
अवत्सीयः   ।
अर्थोऽवधित्वेन गृहीतः, न प्रत्ययः   ।
तेन प्राक्ठञः छनः इति नोक्तं  । ।



<उ-गवादिभ्यो यत्>#   । । PS_५,१.२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.२ः

प्राक्क्रीतातित्येव   ।
उ-वर्णान्तात्प्रातिपदिकात्गव-आदिभ्यश्च यत्प्रत्ययो भवति प्राक्-क्रीतियेष्वर्थेषु   ।
छस्य अपवादः   ।
शङ्कव्यं दारु   ।
पिचव्यः कार्पासः   ।
कमण्डलव्या मृत्तिका   ।
गवादिभ्यः खल्वपि - गव्यं  ।
हविष्यं  ।
सनङ्गुर्नाम चर्मविकारः   ।
ततः परत्वात्चर्मणोऽञ्(*५,१.१५) इत्येष विधिः प्राप्नोति   ।
तथा चरुर्नाम हविः, सक्तुरन्नविकारः   ।
अपूपादिषु अन्नविकारेभ्यश्च इति पठ्यते   ।
ततो विभाषा हविर्-अपूप-आदिभ्यश्च (*५,१.३) इत्येष विधिः प्राप्नोति   ।
तत्र सर्वत्र पूर्वविप्रतिषेधेन यत्-प्रत्ययेव+इष्यते, सनङ्गव्यं चर्म, चरव्यास्तण्डुलाः, सक्तव्या धानाः इति   ।
गवादिषु नाभि नभ च इति पठ्यते   ।
तस्य अयं अर्थः   ।
नाभि-शब्दो यत्-प्रत्ययं उत्पादयति नभं चादेशं आपद्यते इति   ।
नाभये हितः नभ्योऽक्षः   ।
नभ्यमञ्जनं  ।
यस्तु शरीर-अवयवाद्यत्(*५,१.६) इति यति कृते, नाभये हितं नाभ्यं तैलं इति भवितव्यं  ।
गव-आदिषु यता सन्नियुक्तो नभभावोऽत्र न भवति   ।
गो   ।
हविस्  ।
वर्हिष् ।
खट   ।
अष्टका   ।
युग   ।
मेधा   ।
स्रक्  ।
नाभि नभं च   ।
शुनः सम्प्रसारणं वा च दीर्घत्वं तत्सनियोगेन चान्तोदात्तत्वं  ।
शुन्यं, शून्यं  ।
चकारस्य अनुक्त-समुच्चय-अर्थत्वात्नस्तद्धिते इति लोपो न स्याथ् ।
ऊधसोऽनङ्च   ।
ऊधन्यः कूपः   ।
खर   ।
स्खद   ।
अक्षर   ।
विष   ।
गवादिः  । ।



[#४६६]

<कंवलाच्च सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_५,१.३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.३ः

कम्बलात्प्राक्क्रीतीयेष्वर्थेषु यत्प्रत्ययो भवति सञ्ज्ञायां विषये   ।
छस्य अपवादः   ।
कम्बल्यं ऊर्णापलशतं  ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? कम्बलीया ऊर्णा  । ।



<विभाषा हविर्-अपूप-आदिभ्यः>#   । । PS_५,१.४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.४ः

हविर्-विशेष-वाचिभ्योऽपूप-आदिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः प्रक्क्रीतीयेष्वर्थेषु विभाषा यत्प्रत्ययो भवति   ।
आमिक्ष्यं दधि, आमिक्षीयं दधि   ।
पुरोडाश्यास्तण्डुलाः, पूरोडाशीयाः   ।
हविश्शब्दात्तु गवादिषु पठान्नित्यं एव भवति   ।
अपूपादिभ्यः - अपूप्यम्, अपूपीयं  ।
तण्डुल्यम्, तण्डुलीयं  ।
अपूप   ।
तण्डुल   ।
अभ्यूष   ।
अभ्योष   ।
पृथुक   ।
अभ्येष   ।
अर्गल   ।
मुसल   ।
सूप   ।
कटक   ।
कर्णवेष्टक   ।
किण्व   ।
अन्नविकारेभ्यः   ।
पूप   ।
स्थूणा   ।
पीप   ।
अश्व   ।
पत्र   ।
अपूपादिः  । ।



<तस्मै हितम्>#   । । PS_५,१.५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.५ः

तस्मै इति चतुर्थी-समर्थाद्ह्तं इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
वत्सेभ्यो हितो गोधुक्वत्सीयः   ।
अवत्सीयः   ।
पटव्यं  ।
गव्यं  ।
हविष्यं  ।
अपूप्यं  ।
अपूपीयं  । ।



<शरीर-अवयवाद्यत्>#   । । PS_५,१.६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.६ः

शरीर प्राणिकायः   ।
शरीर-अवयव-वाचिनः प्रातिपदिकात्यत्प्रत्ययो भवति तस्मै हितं इत्येतस्मिन्विषये   ।
छस्य अपवादः   ।
दन्त्यं  ।
कण्ठ्यं  ।
ओष्ठ्यं  ।
नाभ्यं  ।
नस्यं  । ।



<खल-यव-माष-तिल-वृष-ब्रह्मणश्च>#   । । PS_५,१.७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.७ः

खल-आदिभ्यो यत्प्रत्ययो भवति तस्मै हितं इत्येतस्मिन्विषये   ।
छस्य अपवादः   ।
खलाय हितं खल्यं  ।
यव्यं  ।
माष्यं  ।
तिल्यं  ।
वृष्यं  ।
ब्रह्मण्यं  ।
वृष्णे हितम्, ब्राह्मणेभ्यो हितं इति वाक्यं एव भवति   ।
छ-प्रत्ययोऽपि न भवति, अनभिधानाथ् ।
चकारोऽनुक्त-समुच्चय-अर्थः   ।
रथाय हिता रथ्या  । ।



[#४६७]

<अजाविभ्यां थ्यन्>#   । । PS_५,१.८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.८ः

अज अवि इत्येताभ्यां थ्यन्प्रत्ययो भवति तस्मै हितं इत्येतस्मिन्विषये   ।
छस्य अपवादः   ।

[#४६९]

अजथ्या यूथिः   ।
अविथ्या  । ।



[#४६७]

<आत्मन्-विश्वजन-भोग-उत्तरपदात्खः>#   । । PS_५,१.९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.९ः

आत्मन्विश्वजन इत्येताभ्यां भोगोत्तरपदाच्च प्रातिपदिकात्खः प्रत्ययो भवति तस्मै हितं इत्येतस्मिन्विषये   ।
छस्य अपवादः   ।
आत्मन्निति नलोपो न कृतः प्रकृति-परिमाण-ज्ञापन-अर्थं  ।
तेन+उत्तरपद-ग्रहणं भोग-शब्देन+एव सम्बध्यते, न तु प्रत्येकं  ।
आत्मने हितं आत्मनीनं  ।
आत्म-अध्वानौ खे (*६,४.१६९) इति प्रकृतिभावः   ।
विश्वजनेभ्यो हितं विश्वजनीनं  ।
कर्मधारयादेव+इष्यते   ।
षष्ठी-समासाद्बहुव्रीहेश्च छ एव भवति   ।
विश्वजनाय हितं विश्वजनीयं  ।
पञ्चजनादुपसङ्ख्यानं  ।
पञ्चजनाच्च खः   ।
अत्र अपि कर्मधारयादिष्यते   ।
पञ्चजनीनं  ।
अन्यत्र पञ्चजनीयं  ।
सर्वजानाट्ठञ्खश्च   ।
सार्वजनिकम्, सर्वजनीनं  ।
अत्र अपि कर्मधारयादेव   ।
सर्वजनीयं अन्यत्र   ।
महाजनान्नित्यं ठञ्वक्तव्यः   ।
महाजनाय हितं माहाजनिकं  ।
तत्पुरुषादेव   ।
बहुव्रीहेस्तु छ एव भवति   ।
महाजनीयं  ।
भोगोत्तरपदात्खल्वपि - मातृभोगीणः   ।
पितृभोगीणः   ।
भोग-शब्दः शरीर-वाची   ।
केवलेभ्यो मात्रादिभ्यः छ एव भवति   ।
मात्रीयं  ।
पितिरियं  ।
राजाचार्याभ्यां तु नित्यं  ।
भोगोत्तरपदाभ्यं एव खः प्रत्ययः इष्यते, न केवलाभ्यां  ।
राजभोगीनः   ।
आचार्यादणत्वं च   ।
आचार्यभोगीनः   ।
केवलाभ्यां वाक्यं एव भवति, राज्ञे हितम्, आचार्याय हितं इति  । ।



[#४६८]

<सर्व-पुरुषाभ्यां ण-ढञौ>#   । । PS_५,१.१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१०ः

सर्व-पुरुषाभ्यां यथासङ्ख्यं णडञौ प्रत्ययौ भवतः तस्मै हितं इत्येतस्मिन्विषये   ।
छस्य अपवादः   ।
सर्वस्मै हितं सार्वं  ।
पौरुषेयं  ।
सर्वाण्णस्य वा वचनं  ।
सार्वम्, सर्वीयं  ।
पुरुषाद्वधविकारसमूहतेन कृतेष्विति वक्तव्यं  ।
पौरुषेयो वधः, पौरुषेयो विकारः, पौरुषेयः समूहो वा   ।
तेन कृते पौरुषेयो ग्रन्थः  । ।



<माणव-चरकाभ्यां खञ्>#   । । PS_५,१.११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.११ः

माणवचरक-शब्दाभ्यां खञ्प्रत्ययो भवति तस्मै हितं इत्येतस्मिन्विषये   ।
छस्य अपवादः   ।
माणवाय हितं माणवीनं  ।
चारकीणं  । ।



<तद्-अर्थं विकृतेः प्रकृतौ>#   । । PS_५,१.१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१२ः

प्रकृतिः उपादानकारणं, तस्य+एव उत्तरं अवस्थान्तरं विकृतिः   ।
विकृति-वाचिनः प्रातिपादिकात्प्रकृतावभिधेयायां यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
तदर्थं इति प्रत्ययार्थ-विशेषणं  ।
तदिति सर्वनाम्ना विकृतिः परामृश्यते   ।
विकृत्यर्थायां प्रकृतौ प्रत्ययः   ।
तदर्थ-ग्रहणेन प्रकृतेरनन्यार्थता आख्यायते   ।
न प्रकृतिविकार-सम्भवं आत्रे प्रत्ययः, किं तर्हि, प्रकृतेरनन्यार्थत्वे विवक्षिते   ।
प्रत्ययार्थस्य च तदर्थत्वे सति सामर्थ्याल्लभ्या चतुर्थी समर्थविभक्तिः   ।
केचित्तु तस्मै हितं (*५,१.५) इत्यनुवर्तयन्ति   ।
अङ्गारेभ्यो हितानि एतानि काष्ठानि अङ्गारीयाणि काष्ठानि   ।
प्राकारीया इष्टकाः   ।
शङ्कव्यं दारु   ।
पिचव्यः कार्पासः   ।
तदर्थं इति किं ? यवानां धानाः   ।
धानानां सक्तवः   ।
प्रकृत्यन्तरनिवृत्तिरत्र विवक्षिता न तादर्थ्यं धानानां सक्तवः, न लाजानां इति   ।
विकृतेः इति किं ? उदकार्थः कूपः   ।
विकृति-ग्रहणेऽक्रियमाणे या काचित्प्रक्र्तिर्गृह्यते, न+उपादानकारणं एव   ।
भवति च कूप उदकस्य प्रकृतिः, तत्र+उत्पादनाथ् ।
न तु उदकं तस्यः विकृतिः, अत्यन्तभेदात्प्रकृतौ इति किं ? अस्यर्था कोशी   ।
असिरयसो विकृतिर्भवति, न तु कोशी तस्य प्रकृतिर्भवति   ।
द्वयोरपि प्रकृति-विकृत्योर्ग्रहणे विवक्षितः प्रकृतिविकारभावो लभ्यते  । ।



[#४६९]

<छदिर्-उपधि-बलेर्ढञ्>#   । । PS_५,१.१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१३ः

छदिर्-आदिभ्यः शब्देभ्यः ढञ्प्रत्ययो भवति तदर्थं विकृतेः प्रकृतौ (*५,१.१२) इत्येतस्मिन्विषये   ।
छस्य अपवादः   ।
छादिषेयाणि तृणानि   ।
औपधेयं दारु   ।
बालेयास्तण्डुलाः   ।
उपधि-शब्दात्स्वार्थे प्रत्ययः   ।
उपधीयते इति उपधिः रथाङ्गं औपधेयं अपि तदेव दारु  । ।



<ऋषभ-उपानहोर्ञ्यः>#   । । PS_५,१.१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१४ः

ऋषभ उपानः इत्य्रथाङ्गं औपधेयं अपि एताभ्यां ञ्यः प्रत्ययो भवति तदर्थं विकृटेः प्रकृतौ (*५,१.१२) इत्येतस्मिन्विषये   ।
छस्य अपवादः   ।
आर्षभ्यो वत्सः   ।
औपानह्यो मुञ्जः   ।
चर्मण्यपि प्रकृतित्वेन विवक्षिते पूर्वविप्रतिषेधादयं एव+इष्यते   ।
औपानह्यं चर्म  । ।



<चर्मणोऽञ्>#   । । PS_५,१.१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१५ः

चर्मणः इति षष्ठी   ।
चर्मणो या विकृतिः तद्वाचिनः प्रातिपदिकातञ्प्रत्ययो भवति तदर्थं विकृतेः प्रकृतौ (*५,१.१२) इत्येतस्मिन्विषये   ।
छस्य अपवादः   ।
वार्ध्रं चर्म   ।
वारत्रं चर्म  । ।



<तदस्य तदस्मिन्स्यादिति>#   । । PS_५,१.१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१६ः

तदिति प्रथमा समर्थविभक्तिः, अस्य इति प्रत्ययार्थः, स्यातिति प्रकृतिविशेषणं  ।
इति-करणो विवक्षार्थः   ।
एवं द्वितीयेऽपि वाक्ये   ।
सप्तम्य्-अर्थे तु प्रत्यय इत्येतावान्विशेषः   ।
प्रथमासमर्थात्षष्ठ्यर्थे सप्तम्यर्थे च यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थं स्याच्चेत्तद्भवति   ।
इति-करणः ततश्चेद्विवक्षा   ।
प्राकार आसामिष्टकानां स्यात्प्राकारीया इष्टकाः   ।
प्रासादीयं दारु   ।
सप्तम्यर्थे खल्वपि - प्राकारोऽस्मिन्देशे स्यात्प्राकारीयो देशः   ।
प्रासादीया भूमिः   ।
स्यादिति सम्भावनायां लिङ्, सम्भावनेऽलं इति चेदित्यादिना   ।
इष्टकानां वहुत्वेन तत्सम्भाव्यते प्राकार आसामिष्टकानां स्यातिति   ।
देशस्य च गुणेन सम्भाव्यते प्रासादोऽस्मिन्देशे स्यातिति   ।
प्रकृतिविकारभावस्तादर्थ्यं च+इह न विवक्षितं  ।
किं तर्हि, योग्यतामात्रं  ।
तेन पूर्वस्य अयं अविषयः   ।
द्विस्तद्-ग्रहणं न्याय-प्रदर्शनार्थम्, अनेकस्मिन्प्रत्ययार्थे प्रत्येकं समर्थविभक्तिः सम्बन्धनीया इति   ।
अथ+इह कस्मान्न भवति, प्रासादो देवदत्तस्य स्यातिति ? गुणवानयं सम्भाव्यते प्रासादलाभोऽस्य इति   ।
इति-करणो विवक्षार्थः इत्युक्तं  । ।



[#४७०]

<परिखाया ठञ्>#   । । PS_५,१.१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१७ः

परिखाश्-अब्दात्ढञ्प्रत्ययो भवति तदस्य तदस्मिन्स्यात्(*५,१.१६) इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
छस्य अपवादः   ।
पारिखेयी भूमिः   ।
छयतोः पूर्णोऽवधिः   ।
इतः परमन्यः प्रत्ययो विधीयते  । ।



<प्राग्-वतेष्ठञ्>#   । । PS_५,१.१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१८ः

तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः (*५,१.११५) इति वक्ष्यति   ।
प्रागेतस्माद्वतिसं-शब्दनाद्यानित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः ठञ्प्रत्ययस्तेष्वधिकृतो विदितव्यः   ।
वक्ष्यति - पारायणतुरायणचान्द्रायणं वर्तयति   ।
पारायणिकः   ।
तौरायणिकः   ।
चान्द्रायणिकः  । ।



<आ-अर्हाद-गोपुच्छ-सङ्ख्या-परिमाणाट्ठक्>#   । । PS_५,१.१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१९ः

तदर्हति (*५,१.६३) इति वक्ष्यति   ।
आ एतस्मादर्हसंशब्दनाद्यानित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः ठक्प्रत्ययस्तेष्वधिकृतो वेदितव्यः, गोपुच्छादीन्वर्जयित्वा   ।
अभिविधावयं आकारः, तेन अर्हत्यर्थोऽपि ठक्भवत्येव   ।
ठञ्-अधिकारं अध्ये तदपवादः ठग्विधीयते   ।
वक्ष्यति - तेन क्रीतं (*५,१.३७)   ।
नैष्किकं  ।
पाणिकं  ।
अगोपुच्छसङ्ख्यापरिमाणातिति किं ? गोपुच्छेन क्रीतं गौपुच्छिकं  ।
सङ्ख्या - षाष्टिकं  ।
परिमाण - प्रास्थिकं  ।
कौडविकं  ।
ठञ्प्रत्युदाह्रियते   ।
सङ्ख्यापरिमाणयोः को विशेषः ? भेदगणनं सङ्ख्या एकत्वादिः   ।
गुरुत्वमानं उन्मानं पलादि   ।
आयाममानं प्रमाणं वितस्त्यादि   ।
आरोहपरिणाहमानं परिमाणं प्रस्थादि   ।
ऊर्ध्वमानं किलोन्मानं परिमाणं तु सर्वतः आयामस्तु प्रमाणं स्यात्सङ्ख्या बाह्या तु सर्वतः  । ।



<असमासे निष्क-आदिभ्यः>#   । । PS_५,१.२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.२०ः

आर्हातित्येव   ।
विष्कादिभ्यः शब्देभ्योऽसमासे ठक्प्रत्ययो भवति आर्हीयेष्वर्थेषु   ।
ठञोऽपवादः   ।
नैष्किकं  ।
पाणिकं  ।
पादिकं  ।
माषिकं  ।
असमासे इति किं ? परमनैष्किकं  ।
उत्तमनैष्किकं  ।
ठजेव भवति, अरिमाणान्तस्य इत्युत्तरपदवृद्धिः   ।
अथ किमर्थं असमासे इत्युच्यते यावता ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते ? निष्कादिष्वसमास-ग्रहणं ज्ञापकं पूर्वत्र तदन्ताप्रतिषेधस्य   ।
उगवादिभ्यो यत्(*५,१.२) - गव्यम्, सुगव्यम्, अतिसुगव्यं विभाषा हविर्-अपूपादिभ्यः (*५,१.४) - अपूप्यम्, अपूपीयम्, यवापूप्यम्, यवापूपीयं  ।

[#४७१]

शरीर-अवयवाद्यत्(*५,२.६) - दन्त्यम्, राजदन्त्यं इत्येवमादि सिध्दं भवति   ।
इत उत्तरं च सङ्ख्यापूर्वपदानां तदन्तविधिरिष्यते   ।
पारायण-तुरायण-चान्द्रायणं वर्तयति (*५,१.७२) - द्वैपारायणिकः, त्रैपारायणिकः   ।
लुगन्तायाः तु प्रकृतेर्न+इष्यते   ।
द्वाभ्यां शूर्पाभ्यां क्रीतं द्विशूर्पं  ।
त्रिशूर्पं  ।
द्विशूर्पेण क्रीतं इति तदन्तविधि-प्रतिषेधात्शूर्पादञन्यत्रस्यां (*५,१.२६) इति अञ्न भवति   ।
सामान्यविहितष्ठञेव भवति   ।
द्विशौर्पिकं  ।
ठञो द्विगुं प्रत्यनिमित्ताल्लुगभावः   ।
तथा च+उक्तम्, प्राग्वतेः सङ्ख्यापूर्वपदानां तदन्त्-अग्रहणं अलुकि इति   ।
निष्क   ।
पण   ।
पाद   ।
माष   ।
वाह   ।
द्रोण   ।
षष्ति   ।
निष्कादिः  । ।



<शताच्च ठन्यतावशते>#   । । PS_५,१.२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.२१ः

आर्हातित्येव   ।
शत-शब्दात्ठन्यतौ प्रत्ययौ भवतः अशतेऽधिधेये आर्हीयेष्वर्थेषु   ।
कनोऽपवादः   ।
शतेन क्रीतं शतिकम्, शत्यं  ।
अशते इति किं ? शतं परिमाणं अस्य शतकं निदानं  ।
प्रत्ययार्थोऽत्र सङ्घः   ।
शतं एव वस्तुतः प्रकृत्यर्थान्न भिद्यते   ।
इह तु न भवति, शतेन क्रीतं शत्यं शाटकशतम्, शतिकं शाटकशतं इति   ।
वाक्येन ह्यत्र प्रत्यय-अर्थस्य तत्त्वं गम्यते, न श्रुत्या   ।
तथा च+उक्तम्, शतप्रतिशेधेऽन्यशतत्वेऽप्रतिषेधः इति   ।
चकारोऽसमास इत्यनुकर्षण-अर्थः   ।
द्वौ च शतं च द्विशतं, द्विशतेन क्रीतं द्विशतकं  ।
त्रिशतकं  ।
प्राग्वतेः सङ्ख्या-पूर्वपदानां तदन्तग्रहणं अलुकि इत्यनया इष्ट्या समासादपि प्राप्नोति  । ।



<सङ्ख्याया अति-शद्-अन्तायाः कन्>#   । । PS_५,१.२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.२२ः

आर्हातित्येव   ।
सङ्ख्याया अत्य्-अन्ताया अशद्-अन्तायाश्च कन्प्रत्ययो भवति आर्हीयेषु अर्थेषु   ।
ठञोऽपवादः   ।
पञ्चभिः क्रीतः पञ्चकः पटः   ।
बहुकः   ।
गणकः   ।
अतिशदन्तायाः इति किं ? साप्ततिकः   ।
चात्वारिंशत्कः   ।
अर्थवतस्तिशब्दस्य ग्रहणाड्डतेः पर्युदासो न भवति, कतिकः  । ।



<वतोरिड्वा>#   । । PS_५,१.२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.२३ः

वत्वन्तस्य सङ्ख्यात्वात्कन्सिद्ध एव, तस्य त्वनेन वा इड्-आगमो विधीयते   ।
वतोः परस्य अनो वा इड्-आगमो भवति आर्हीयेष्वर्थेषु   ।
तावतिकः, तावत्कः   ।
यावतिकः, यावत्कः  । ।



[#४७२]

<विंशति-त्रिंशद्भ्यां ड्वुनसञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_५,१.२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.२४ः

विंशति-त्रिंशद्भ्यां ड्वुन्प्रत्ययो भवति असञ्ज्ञायां विषये आर्हीयेष्वर्थेषु   ।
विंशकः   ।
त्रिंशकः   ।
ति विंशतेर्डिति (*६,४.१४२) इति तिलोपः   ।
असञ्ज्ञायां इति किं ? विंशतिकः   ।
त्रिंशत्कः   ।
कथं पुनरत्र कन्, यावता अतिशदन्तायाः इति पर्युदासेन भवितव्यं ? योगविभागः करिष्यते, विंशति-त्रिंशद्भ्यां कन्प्रत्ययो भवति, ततो ड्वुनसञ्ज्ञायां इति  । ।



<कंसाट्टिठण्>#   । । PS_५,१.२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.२५ः

कंसाट्टिठन्प्रत्ययो भवति आर्हीयेष्वर्थेषु   ।
ठञोऽपवादः   ।
टकारो ङीब्-अर्थः   ।
इकार उच्चारण-अर्थः   ।
नकारः स्वर-अर्थः   ।
कंसिकः   ।
कंसिकी   ।
अर्धाच्च+इति वक्तव्यं  ।
अर्धिकः   ।
अर्धिकी   ।
कार्षापणाट्टिठन्वक्तव्यः   ।
कार्षापणिकः   ।
कार्षापणिकी   ।
प्रतिशब्दश्च अस्य आदेशो वा वक्तव्यः   ।
प्रतिकः   ।
प्रतिकी  । ।



<शूर्पादञन्यतरस्याम्>#   । । PS_५,१.२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.२६ः

शूर्प-शब्दादन्यतरस्यां अञ्प्रत्ययो भवति आर्हीयेष्वर्थेषु   ।
ठञोऽपवादः   ।
पक्षे सोऽपि भवति   ।
शूर्पेण क्रीतं शौर्पम्, शौर्पिकं  । ।



<शतमान-विंशतिक-सहस्र-वसनादण्>#   । । PS_५,१.२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.२७ः

शतमानादिभ्यः शब्देभ्यः अण्प्रत्ययो भवति आर्हीयेष्वर्थेषु   ।
ठक्-ठञोरपवादः   ।
शतमानेन क्रीतं शातमानं शतं  ।
वैशतिकं  ।
साहस्रं  ।
वासनं  । ।



[#४७३]

<अध्यर्धपूर्व-द्विगोर्लुगसञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_५,१.२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.२८ः

आर्हातित्येव   ।
अध्यर्ध-शब्दः पूर्वो यस्मिन्तस्मादध्यर्धपूर्वात्प्रातिपदिकद्द्विगोश्च परस्य आर्हीयस्य लुग्भवति असञ्ज्ञायां इति किं ? पाञ्चलोहितिकं  ।
पाञ्चकलापिकं  ।
लोहिनी-शब्दस्य भस्याढे तद्धिते इति पुंवद्भावः   ।
प्रत्ययान्तस्य विशेषणं असञ्ज्ञा-ग्रहणं न चेत्प्रत्ययान्तं सञ्ज्ञा इति   ।
अध्यर्ध-शब्दः सङ्ख्या+एव, किमर्थं भेदेन+उपादीयते ? ज्ञापकार्थं, क्वचिदस्य सङ्ख्याकार्यं न भवति, सङ्ख्यायाः क्रिया-अभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्(*५,४.१७) इति  । ।



<विभाषा कार्षापण-सहस्राभ्याम्>#   । । PS_५,१.२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.२९ः

अध्यर्धपूर्वाद्द्विगोश्च कार्षापण-सहस्रान्तातुत्तरस्य आर्हीय-प्रत्ययस्य विभाषा लुग्भवति   ।
पूर्वेण लुकि नित्य प्राप्ते विकल्प्यते   ।
अध्यर्धकार्षापणम्, अध्यर्धकार्शापणिकं  ।
द्विकार्षापणम्, द्विकार्षापणिकं  ।
औपसङ्ख्यानिकस्य टिठनो लुक्  ।
अलुक्पक्षे च प्रतिरादेशो विकल्पितः   ।
अध्यर्धप्रतिकं  ।
द्विप्रतिकं  ।
त्रिप्रतिकं  ।
सहस्रात्- अध्यर्धसहस्रम्, अध्यर्धसाहस्रं  ।
द्विसहस्रम्, द्विसाहस्रं  ।
अलुक्पक्षे सङ्ख्यायाः संवत्सर-सङ्ख्यस्य च इत्युत्तरपदवृद्धिः   ।
सौवर्णशतमानयोरुपसङ्ख्यानं  ।
अध्यर्धसुवर्णम्, अध्यर्धसौवर्णिकं  ।
द्विसुवर्णम्, द्विसौवर्णिकं  ।
अध्यर्धशतमानम्, अध्यर्धशातमानं  ।
द्विशतमानम्, द्विशातमानं  ।
परिमाणान्तस्य इत्युत्तरपदवृद्धिः  । ।



<द्वि-त्रि-पूर्वान्निष्कात्>#   । । PS_५,१.३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.३०ः

द्विगोः इत्येव   ।
द्वित्रिपूर्वाद्द्विगोर्निष्कान्तातार्हीय-प्रत्ययस्य विभाषा लुग्भवति   ।
द्विनिष्कम्, द्विनैष्किकं  ।
त्रिनिष्कम्, त्रिनैष्किकं  ।
बहुपूर्वाच्च+इति वक्तव्यं  ।
बहुनिष्कम्, बहुनैष्किकं  ।
परिमाणान्तस्य इत्युत्तरपद-वृद्धिः  । ।



<बिस्ताच्च>#   । । PS_५,१.३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.३१ः

द्वि-त्रि-पूर्वातिति चकारेण अनुकृष्यते   ।
द्वि-त्रि-पूर्वाद्बिस्तान्ताद्द्विगोः परस्य आर्हीय-प्रत्ययस्य विभाषा लुग्भवति   ।
द्विबिस्तम्, द्विबैस्तिकं  ।
त्रिबिस्तम्, त्रिबैस्तिकं  ।
बहुविस्तम्, बहुबैस्तिकं  । ।



[#४७४]

<विंशतिकात्खः>#   । । PS_५,१.३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.३२ः

अध्यर्धपूर्वात्प्रातिपदिकाद्द्विगोश्च विंशतिक-शब्दान्तातार्हीयेष्वर्थेषु खः प्रत्ययो भवति   ।
अध्यर्धविंशैकीनं  ।
द्विविंशतिकीनं  ।
त्रिविंशतिकीनं  ।
विधानसामर्थ्यातस्य लुक्न भवति  । ।



<खार्या ईकन्>#   । । PS_५,१.३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.३३ः

अध्यर्धपूर्वद्द्विगोः इत्येव अध्यर्धपूर्वात्प्रातिपदिकाद्द्विगोश्च खारी-शब्दानतातार्हीयेष्वर्थेषु ईकन्प्रत्ययो भवति   ।
अध्यर्धखारीकं  ।
द्विखारीकं  ।
केवलायाश्च+इति वक्तव्यं  ।
खारीकं  ।
काकिण्याश्च+उपसङ्ख्यानं  ।
अध्यर्धकाकिणीकं  ।
द्विकाकिणीकं  ।
त्रिकाकिणीकं  ।
केवलायाश्च   ।
काकिणीकं  । ।



<पण-पाद-माष-शताद्यत्>#   । । PS_५,१.३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.३४ः

अध्यर्धपूर्वाद्द्विगोः इत्येव   ।
अध्यर्धपूर्वाद्द्विगोश्च पण्-अपाद-माष-शत-शब्दान्तातार्हीयेष्वर्थेषु यत्प्रत्ययो भवति   ।
अव्यर्धपण्यं  ।
द्विपण्यं  ।
त्रिपण्यं  ।
पाद - अध्यर्धपाद्यं  ।
द्विपाद्यं  ।
त्रिपाद्यं  ।
पद्भावो न भवति पद्यत्य्-अतदर्थे (*६,३.५३) इति   ।
प्राण्य्-अङ्गस्य स इष्यते   ।
इदं तु परिमाणं  ।
माष - अध्यर्धमाष्यं  ।
द्विमास्यं  ।
त्रिमास्यं  ।
शत - अध्यर्धशत्यं  ।
द्विशत्यं  ।
त्रिशत्यं  । ।



<शाणाद्वा>#   । । PS_५,१.३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.३५ः

अध्यर्धपूर्वात्द्विगोः इत्येव   ।
शाण-शब्दादध्यर्धपूर्वाद्द्विगोरार्हीयेष्वर्थेषु वा यत्प्रत्ययो भवति   ।
ठञोऽपवादः   ।
पक्षे सोऽपि भवति, तस्य च लुक्  ।
अध्यर्धशाण्यम्, अध्यर्धशाणं  ।
द्विशाण्यम्, द्विशाणं  ।
त्रिशाण्यम्, त्रिशाणं  ।
शताच्च+इति वक्तव्यं  ।
अध्यर्धशत्यम्, ध्यर्धशतं  ।
द्विशत्यम्, द्विशतं  ।
त्रिशत्यम्, त्रिशतं  । ।



[#४७५]

<द्वि-त्रि-पूर्वादण्च>#   । । PS_५,१.३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.३६ः

शाणाद्वा (*५,१.३५) इत्येव   ।
द्वि-त्रि-पूर्वाच्छाणान्तात्प्रातिपदिकादार्हीयेष्वर्थेषु अण्प्रत्ययो भवति, चकाराद्यच्च वा   ।
तेन त्रैरूप्यं समद्यते   ।
द्वैशाणम्, द्विशाण्यम्, द्विशाणं  ।
त्रैशाणम्, त्रिशाण्यम्, त्रिशाणं  ।
परिमाणान्तस्य असञ्ज्ञाशाणयोः (*७,३.१७) इति पर्युदासादिवृद्धिरेव भवति  । ।



<तेन क्रीतम्>#   । । PS_५,१.३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.३७ः

ठञादयस्त्रयोदश प्रत्ययाः प्रकृताः   ।
तेषां इतः प्रभृति समर्थ-विभक्तयः प्रत्ययार्थाश्च निर्दिश्यन्ते तेन इति तृतीयासमर्थात्क्रीतं इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
सप्तत्या क्रीतं साप्ततिकं  ।
आशीतिकं  ।
नैष्किकं  ।
पाणिकं  ।
पादिकं  ।
माषिकं  ।
शत्यं  ।
शतिकं  ।
द्विकं  ।
त्रिकं  ।
तेन इति मूल्यात्करणे तृतीया समर्थ-विभक्तिः   ।
अन्यत्रानभिधानान्न भवति, देवदत्तेन क्रीतम्, पाणिना क्रीतं इति   ।
द्विवचन-बहुवचन-अन्तात्प्रतययो न भवति, प्रस्थाभ्यां क्रीतम्, प्रस्थैः क्रीतं इति, अनभिधानादेव   ।
यत्र तु प्रकृत्यर्थस्य सङ्ख्याभेदावगमे प्रमाणं अस्ति तत्र द्विवचन-बहुवचन-अन्तादपि प्रत्ययो भवति   ।
द्वाभ्यां क्रीतं द्विकं  ।
त्रिकं  ।
पञ्चकं  ।
तथा मुद्गैः क्रीतं मौद्गिकं  ।
माषिकं  ।
न ह्येकेन मुद्गेन क्रयः सम्भवति  । ।



<तस्य निमित्तं संयोग-उत्पातौ>#   । । PS_५,१.३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.३८ः

तस्य इति षष्ठीसमर्थात्निमित्तं इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्तन्निमित्तं संयोगश्चेत्स भवति उत्पातो वा संयोगः सम्बन्धः प्राणिनां शुभाशुभसूचकः   ।
महाभूत-परिणामः उत्पातः शतस्य निमित्त धनपतिना संयोगः शत्यः, शतिकः   ।
साहस्रः   ।
उत्पतः खल्वपि - शतस्य निमित्तं उत्पातः दक्षिणाक्षिस्पन्दनं शत्यम्, शतिकं  ।
साहस्रं  ।
तस्य निमित्त-प्रकरणे वातपित्तश्लेष्मभ्यः शमनकोपनयोरुपसङ्ख्यानं  ।
वातस्य शमनं कोपनं वा वातिकं  ।
पैत्तिकं  ।
श्लैष्मिकं  ।
सन्निपाताच्च+इति वक्तव्यं  ।
सान्निपातिकं  । ।



<गोद्व्यचोऽसङ्ख्या-परिमाण-अश्व-अदेर्यत्>#   । । PS_५,१.३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.३९ः

गोशब्दाद्द्व्यचश्च प्रातिपदिकात्सङ्ख्या-परिमाण-अश्वादिविवर्जितात्यत्प्रत्ययो भवति तस्य निमित्तं संयोग-उत्पातौ (*५,१.३८) इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
ठञादीनां अपवादः   ।
गोः निमित्तं संयोगः उत्पातो वा गव्यः   ।

[#४७६]

द्व्यचः खल्वपि - धन्यं  ।
स्वर्ग्यं  ।
यशस्यं  ।
आयुष्यं  ।
असङ्ख्या-परिमाण-अश्वादेरिति किं ? पञ्चानां निमित्तं पञ्चकं  ।
सप्तकं  ।
अष्टकं  ।
परिमाण - प्रास्थिकं  ।
खारीकं  ।
अश्वादि - आश्विकः   ।
ब्रह्मवर्चसादुपसङ्ख्यानं  ।
ब्रह्मवर्चसस्य निमित्तं गुरुणा संयोगः ब्रह्मवर्चस्यं  ।
अश्व   ।
अश्मन्  ।
गण   ।
ऊर्णा   ।
उमा   ।
वसु   ।
वर्ष   ।
भङ्ग   ।
अश्वादिः  । ।



<पुत्राच्छ च>#   । । PS_५,१.४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.४०ः

पुत्र-शब्दाच्छः प्रत्ययो भवति, चकाराद्यत्च तस्य निमित्तं संयोग+उत्पातौ (*५,१.३८) इत्येतस्मिन्विषये   ।
द्व्यचः इति नित्ये यति प्राप्ते वचनं  ।
पुत्रस्य निमित्तं संयोगः उत्पातो वा पुत्रीयम्, पुत्र्यं  । ।



<सर्वभूमि-पृथिवीभ्यां अणञौ>#   । । PS_५,१.४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.४१ः

सर्वभूमि-पृथिवी-शब्दाभ्यां यथासङ्ख्यं अणञौ प्रत्ययु भवतः तस्य निमित्तं संयोग-उत्पातौ (*५,१.३८) इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादौ   ।
सर्वभूमेर्निमित्तं संयोग उत्पातो वा सार्वभ्ॐअः   ।
पार्थिवः   ।
सर्वभूमेः अनुशतिकादि पाठादुभयपद-वृद्धिः  । ।



<तस्य+ईश्वरः>#   । । PS_५,१.४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.४२ः

तस्य इति षष्ठीसमर्थाभ्यां सर्वभूमि-पृथिवी-शब्दाभ्यां यथासङ्ख्यं अण्-अञौ प्रत्ययौ भवतः ईश्वरः इत्येतस्मिन्विषये   ।
सर्वभूमेः ईश्वरः सार्वभ्ॐअः   ।
पार्थिवः   ।
षष्ठीप्रकरणे पुनः षष्ठीसमर्थ-विभक्ति-निर्देशः प्रत्ययार्थस्य निवृत्तये   ।
अन्यथा संयोगोत्पाताविव ईश्वरोऽपि प्रत्ययार्थस्य निमित्तस्य विशेषणं संभाव्येत  । ।



<तत्र विदित इति च>#   । । PS_५,१.४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.४३ः

तत्र इति सप्तमीसमर्थाभ्यां सर्वभूमि-पृथिवी-शब्दाभ्यां यथासङ्ख्यं अण्-अञौ प्रत्ययौ भवतः विदितः इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
विदितो ज्ञातः प्रकाशितः इत्यर्थः   ।
सर्वभूमौ विदितः सार्वभ्ॐअः   ।
पार्थिवः  । ।



<लोक-सर्वलोकाट्ठञ्>#   । । PS_५,१.४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.४४ः

लोक-सर्वलोक-शब्दाभ्यां तत्र इति सप्तमीसमर्थाभ्यां विदितः इत्येतस्मिन्विषये ठञ्प्रत्ययो भवति   ।
लोके विदितः लौकिकः   ।
सार्वलौकिकः   ।
अनुशतिकादित्वातुभयपद-वृद्धिः  । ।



[#४७७]

<तस्य वापः>#   । । PS_५,१.४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.४५ः

तस्य इति षष्ठीसमर्थाद्वापः इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
उप्यतेऽस्मिन्वापः क्षेत्रं उच्यते   ।
प्रस्थस्य वापः क्षेत्रं प्रास्थिकं  ।
द्रौणिकं  ।
खारीकं  । ।



<पात्रात्ष्ठन्>#   । । PS_५,१.४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.४६ः

पात्र-शब्दात्ष्ठन्प्रत्ययो भवति तस्य वापः (*५,१.४५) इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठञोऽपवादः   ।
नकारः स्वरार्थः   ।
षकारो ङीष्-अर्थः   ।
पात्र-शब्दः परिमाणवाची   ।
पात्रस्य वापः पात्रिकं क्षेत्रं  ।
पात्रिकी क्षेत्रभक्तिः  । ।



<तदस्मिन्वृद्ध्य्-आय-लाभ-शुल्क-उपदा दीयते>#   । । PS_५,१.४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.४७ः

तदिति प्रथमासमर्थादस्मिन्निति सप्तम्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थं वृद्ध्यादि चेत्तद्दीयते   ।
दीयते इत्येकवचनान्तं वृद्ध्यादिभिः प्रत्येकं अभिसम्बध्यते   ।
तत्र यदधमर्णेन उत्तमर्णाय मूलधनातिरिक्तं देयं तद्वृद्धिः   ।
ग्रामादिषु स्वामिग्राह्यो भागः आयः   ।
पटादीनां उपादानमूलादतिरिक्तं द्रव्यं लाभः   ।
रक्षानिर्वेशो राजभागः शुल्कः   ।
उत्कोचौपदा   ।
पञ्च अस्मिन्वृद्धिर्वा आयो वा लाभो वा शुल्को वा उपदा वा दीयते पञ्चकः   ।
सप्तकः   ।
शत्यः, शतिकः   ।
साहस्रः  । ।
चतुर्थ्यर्थ उपसङ्ख्यानं  ।
पञ्च अस्मै वृद्धिर्वा आयो वा लाभो वा उपदा वा दीयते पज्चको देवदत्तः   ।
सिद्धं त्वधिकरणत्वेन विवक्षितत्वाथ् ।
सममब्राह्मणे दानं इति यथा  । ।



<पूरण-अर्धाट्ठन्>#   । । PS_५,१.४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.४८ः

पूरण-वाचिनः शब्दातर्ध-शब्दाच्च ठन्प्रत्ययो भवति तदस्मिन्वृद्ध्य्-आय. लाभशुल्क-उपदा दीयते (*५,१.४७) इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
यथायथं ठक्टिठनोरपवादः   ।
द्वितीयो वृद्ध्यादिरस्मिन्दीयते द्वितीयिकः   ।
तृतीयिकः   ।
पञ्चमिकः   ।
सप्तमिकः   ।
अर्धिकः   ।
अर्ध-शब्दो रुपकार्धस्य रूढिः  । ।



<भागाद्यच्च>#   । । PS_५,१.४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.४९ः

भाग-शदाद्यत्प्रत्ययो भवति, चकारात्ठन्च, तदस्मिन्वृद्ध्य्-आय-लाभशुल्क-उपदा दीयते (*५,१.४७) इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
ठञोऽपवादः   ।
भागो   ।
वृद्ध्यादिरस्मिन्दीयते भाग्यं, भागिकं शतं  ।
भाग्या, भागिका विंशतिः   ।
भाग-शब्दोऽपि रूपकार्धस्य वाचकः  । ।



[#४७८]

<तद्धरति वहव्त्यावहति भाराद्वंशादिभ्यः>#   । । PS_५,१.५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.५०ः

तदिति द्वितीयासमर्थाद्धरत्य्-आदिष्वर्थेषु यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
प्रकृति-विशेषणं भाराद्वंशादिभ्यः इति   ।
वंशादिभ्यः परो यो भार-शब्दः तदन्तात्प्रातिपदिकातिति   ।
वंशभारं हरति वहति आवहति वा वांशभारिकः   ।
कौटजभारिकः   ।
बाल्वजभारिकः   ।
भारातिति किं ? वंशं हरति   ।
वंशादिभ्यः इति किं ? व्रीहिभारं हरति   ।
अपरा वृत्तिः - भाराद्वंशादिभ्यः इति, भारभूतेभ्यो वंशादिभ्यः इत्यर्थः   ।
भार-शब्दोऽर्थद्वारेण वंशादीनां विशेषणं  ।
भारभूतान्वंशान्हरति वांशिकः   ।
कौटजिकः   ।
बाल्वजिकः   ।
भारातिति किं ? वंशं हरति   ।
वंशादिभ्याः इति किं ? भारभूतान्व्रीहीन्वहति   ।
सूत्रार्थद्वयं अपि च+एतदाचार्येण शिष्याः प्रतिपादिताः   ।
तदुभयं अपि ग्राह्यं  ।
हरति देशान्तरं प्रापयति चोरयति वा   ।
वहत्युत्क्षिप्य धारयति इत्यर्थः   ।
आवहति उत्पादयति इत्यर्थः   ।
वंश   ।
कुटज   ।
बल्वज   ।
मूल   ।
अक्ष   ।
स्थूणा   ।
अश्मन्  ।
अश्व   ।
इक्षु   ।
खट्वा   ।
वंशादिः  । ।



<वस्न-द्रव्याभ्यां ठन्-कनौ>#   । । PS_५,१.५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.५१ः

वस्न-द्रव्य-शब्दाभ्यां द्वितीयासमर्थाभ्यां यथासङ्ख्यं ठन्कनित्यैतौ प्रत्ययौ भवतो हरत्यादिष्वर्थेषु   ।
वस्नं हरति वहति वा वस्निकः   ।
द्रव्यकः  । ।



<सम्भवत्यवहरति पचति>#   । । PS_५,१.५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.५२ः

ततिति द्वितीया समर्थ-विभक्तिरनुवर्तते   ।
तदिति द्वितियासमर्थात्सम्भवत्यादिष्वर्थेषु यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
तत्र अधेयस्य प्रमाणानतिरेकः सम्भवः   ।
उपसंहरणं अवहारः   ।
विक्लेदनं पाकः   ।
प्रस्थं सम्भवति अवहरति पचति वा प्रास्थिकः   ।
कौडविकः   ।
खारीकः   ।
ननु च पाके च सम्भवोऽस्ति ? न अस्त्यत्र नियोगः   ।
प्रस्थं पचति ब्राह्मणी प्रास्थिकी   ।
तत्पचति इति द्रोणादण्च   ।
द्रोणं पचति द्रौणी, द्रौणिकी  । ।



[#४७९]

<आढक-आचित-पात्रात्खोऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_५,१.५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.५३ः

आढक-आचित-पात्र-शदेभ्यो द्वितीयासमर्थभ्योऽन्यतरस्यां संभवादिष्वर्थेषु खः भवति   ।
ठञोऽपवादः   ।
पक्षे सोऽपि भवति   ।
आढकं संभवति अवहरति पचति वा आढकीना, आढकिकी   ।
आचितीना, आचितिकी   ।
पात्रीणा, पात्रिकी  । ।



<द्विगोः ष्ठंश्च>#   । । PS_५,१.५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.५४ः

आढकाचितपात्रातित्येव   ।
आढक-आचित-पात्र-अन्ताद्द्विगोः संभवत्यादिष्वर्थेषु ष्ठन्प्रत्ययो भवति, चकारात्खः, अन्यतरस्यां  ।
विधानसामर्थ्यादेव अनयोर्लुक्न भवति   ।
ठञस्तु पक्षेऽनुज्ञातस्य अध्यर्ध-पूर्व-द्विगोः इति लुग्भवत्येव   ।
नकारः स्वरार्थः   ।
षकारो ङीष्-अर्थः   ।
द्व्याढकिकी, द्व्याढकीना, द्व्याढकी   ।
द्व्याचितिकी, द्व्याचितीना, द्व्याचिता   ।
अपरिमाण-विब्स्त-आचितेति ङीपः प्रतिषेधः   ।
द्विपात्रिकी, द्विपात्रीणा, द्विपात्री  । ।



<कुलिजाल्लुक्खौ च>#   । । PS_५,१.५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.५५ः

द्विगोः इत्येव   ।
कुलिज-शब्दानताद्द्विगोः संभवत्यादिष्वर्थेषु लुक्खौ भवतः   ।
चकारात्ष्ठन्च   ।
अन्यतरस्यां ग्रहण-अनुवृत्त्या लुगपि विकल्प्यते   ।
ठञः पक्षे श्रवणं भवति   ।
तेन चातूरूप्यं संपद्यते   ।
द्वे कुलिजे संभवति अवहरति पचति वा द्विकुलिजिकि, द्विकुलिजीना, द्विकुलिजी, द्वैकुलिजिकि   ।
परिमाणान्तस्य असंज्ञाशाणयोः (*७,३.१७) इत्यत्र कुलिज-ग्रहणं अपीष्यते, तेन+उत्तरपद-वृद्धिरपि न भवति  । ।



<सोऽस्य अंश-वस्न-भृतयः>#   । । PS_५,१.५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.५६ः

स इति प्रथमासमर्थातस्य इति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्प्रथमासमर्थं अंशवस्नभृतयश्चेत्ता भवति   ।
अंशो भागः   ।
वस्नं मूल्यं  ।
भृतिर्वेतनं  ।
पञ्च अंशो वस्नो वा भृतिर्वास्य पञ्चकः   ।
सप्तकः   ।
साहस्रः  । ।



<तदस्य परिमाणम्>#   । । PS_५,१.५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.५७ः

ततिति प्रथमासमर्थातस्य इति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्प्रथमासमर्थं परिमाणं चेत्तद्भवति   ।
प्रस्थः परिमाणं अस्य प्रास्थिको राशिः   ।
खारशतिकः   ।
शत्यः, शतिकः   ।
साहस्रः   ।
द्रौणिकः   ।
कौडविकः   ।
वर्षशतं परिमाणमस्य वार्षशतिकः   ।
वार्षसहस्रिकः   ।
षष्टिर्जीवितपरिमाणं अस्य इति षाष्टिकः   ।
साप्ततिकः   ।
समर्थविभक्तिः प्रत्ययार्थश्च पूर्वसूत्रादेव अनुवर्तिष्यते, किं अर्थं पुनरनयोरुपादानं ? पुनर्विधानार्थं  ।
द्वे षष्टी जीवितपरिमाणं अस्य द्विषाष्टिकः   ।
द्विसाप्ततिकः   ।
पुनर्विधान-सामर्थ्यादध्यर्ध-पूर्वद्विगोर्लुक्न भवति  । ।



[#४८०]

<सङ्ख्यायाः सञ्ज्ञा-सङ्घ-सूत्र-अध्ययनेषु>#   । । PS_५,१.५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.५८ः

तदस्य परिमाणं (*५,१.५७) इति वर्तते   ।
सङ्ख्या-वाचिनः प्रातिपदिकात्परिमाणोपाधिकात्प्रथमासमर्थादस्य इति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
सञ्ज्ञा-सङ्घ-सूत्र-अध्ययनेषु इति प्रत्ययार्थ-विशेषणं  ।
तत्र सञ्ज्ञायां स्वार्थे प्रत्ययो वाच्यः   ।
पञ्चैव पञ्चकाः शकुनयः   ।
त्रिकाः शालङ्कायनाः   ।
सङ्घ - पञ्च परिमाणं अस्य पञ्चकः सङ्घः   ।
अष्टकः   ।
सूत्र - अष्टौ अध्यायाः परिमाणं अस्य सूत्रस्य अष्टकं पाणिनीयं  ।
दशकं वैयाघ्रपदीयं  ।
त्रिकं काशकृत्स्नं  ।
ननु च अध्यायसमूहः सूत्रसङ्घ एव भवति ? न+एतदस्ति   ।
प्राणिसमूहे सङ्घ-शब्दो रूढः   ।
अध्ययन - पञ्चकोऽधीतः   ।
सप्तकोऽधीतः   ।
अष्टकः   ।
अनवकः   ।
अधीतिरध्ययनं  ।
तस्य सङ्ख्यापरिमाणं पञ्चावृत्तयः पञ्चवाराः पञ्च रूपाणि अस्य अध्ययनस्य पञ्चकं अध्ययनं  ।
स्तोमे डविधिः पञ्चदशाद्य्-अर्थः   ।
पञ्चदश मन्त्राः परिमाणं अस्य पञ्चदशः स्तोमः   ।
सप्तदशः   ।
एकविंशः   ।
शन्शतोर्डिनिश्छन्दसि   ।
पञ्चदशिनोऽर्धमासाः त्रिंशिनो मासाः   ।
विंशतेश्च+इति वक्तव्यं  ।
विंशिनोऽङ्गिरसः  । ।



<पङ्क्ति-विंशति-त्रिंशच्-चत्वारिंशत्-पञ्चाशत्-षष्टि-सप्तत्य्-अशीति-नवति-शतम्>#   । । PS_५,१.५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.५९ः

तदस्य परिमाणं (*५,१.४७) इति वर्तते   ।
पङ्क्त्यादयः शब्दा निपात्यन्ते   ।
यदिह लक्षणेन अनुपपन्नं तत्सर्वं निपातनात्सिद्धं  ।
पञ्चाना टिलोपः तिश्च प्रत्ययः   ।
पञ्च परिमाणं अस्य पङ्क्तिश्छन्दः   ।
द्वयोर्दशतोः विन्भावः शतिश्च प्रत्ययः द्वौ दशतौ प्रैमाणं अस्य सङ्घस्य विंशतिः   ।
त्रयाणां दशतां त्रिन्भावः शत्च प्रत्ययः   ।
त्रयो दशतः परिमाणं अस्य त्रिंशथ् ।
चतुर्णां दशतां चत्वारिन्भावः शत्च प्रत्ययः   ।
चत्वारो दशतः परिमाअणस्य चत्वारिंशथ् ।
पञ्चानां दशतां पञ्चाभावः शत्च प्रत्ययः   ।
पञ्च दशतः परिमाणां अस्य पञ्चाशथ् ।
षण्णां दशतां षड्भावः, तिः प्रत्ययोऽपदत्वं च   ।
षङ्दशतः परिमाणं अस्य षष्टिः   ।
सप्तानां दशतां सप्तभावः तिः प्रत्ययश्च   ।
सप्त दशतः परिमाणं अस्य सप्ततिः   ।

[#४८१]

अष्टानां दशतां अशीभावः तिः प्रत्ययश्च   ।

[#४८०]

अष्टौ दशतः परिमाणं अस्य अशीतिः   ।
नवानां दशतां नवभावः तिः प्रत्ययश्च   ।
नव दशतः परिमाणं अस्य नवतिः   ।
दशनां दशतां शभावः तश्च प्रत्ययः   ।
दश दशतः परिमाणं अस्य सङ्घस्य शतं  ।
विंशत्यादयो गुण-शब्दाः, ते यथा कथंचिद्व्युत्पाद्याः   ।
न अत्र अवयवार्थेऽभिनिवेष्टव्यं  ।
तथा हि - पङ्क्तिः इति क्रमसम्निवेशेऽपि वर्तते, ब्राह्मणपङ्क्तिः, पपीलिकापङ्क्तिः इति   ।
न च अत्र अवयवार्थः कश्चिदस्ति   ।
या च+एषां विषयभेदेन गुण-मात्रे गुणिनि च वृत्तिः, स्वलिङ्ग-सङ्ख्य-अनुविधानं च, एतदपि सर्वं स्वाभाविकं एव   ।
सहस्रादयोऽप्येवं जातियकाः तद्वदेव द्रष्टव्याः   ।
उदाहरणमात्रं एतदिति  । ।



[#४८१]

<पञ्चद्-दशतौ वर्गे वा>#   । । PS_५,१.६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.६०ः

पञ्चत्दशतित्येतौ निपात्येते तदस्य अप्रिमाणं इत्यस्मिन्विषये वर्गेऽभिधेये   ।
सङ्ख्यायाः इति कनि प्राप्ते डतिर्निपात्यते   ।
वावचनात्पक्षे सोऽपि भवति   ।
पञ्च परिमाणस्य पञ्चद्वर्गः   ।
दशद्वर्गः   ।
पञ्चको वर्गः   ।
दशको वर्गः  । ।



<सप्तनोऽञ्छन्दसि>#   । । PS_५,१.६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.६१ः
वर्गे इत्येव, तदस्य परिमानं इति च   ।
सप्तन्शब्दाच्छन्दसि विषयेऽञ्प्रत्ययो भवति वर्गेऽभिधेये   ।
सप्त साप्तानि असृजत् । ।



<त्रिंशच्-चत्वारिंशतोर्ब्राह्मणे सञ्ज्ञायां डण्>#   । । PS_५,१.६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.६२ः

तदस्य परिमाणं इत्येव   ।
वर्गे इति निवृत्तं  ।
त्रिंशच्-चत्वरिंशच्-छब्दाभ्यां सञ्ज्ञायां विषये डण्प्रत्ययो भवति तदस्य परिमाणं इत्येतस्मिन्विषये ब्राह्मणेऽभिधेये   ।
अभिधेयसप्तमी एषा, न विषयसप्तमी   ।
तेन मन्त्रभाषयोरपि भवति   ।
त्रिंशद्-अध्यायाः परिमाणं एषां ब्राहमणानां त्रैशानि ब्राह्मणानि   ।
चात्वारिंशानि ब्राह्मणानि   ।
कानिचिदेव ब्राह्मणान्युच्यन्ते  । ।



<तदर्हति>#   । । PS_५,१.६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.६३ः

ततिति द्वितीयासमर्थादर्हति इत्यस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
श्वेतच्छत्रं अर्हति श्वैतछत्रिकः   ।
वास्त्रयुग्मिकः   ।
शत्यः, शतिकः   ।
साहस्रः  । ।



[#४८२]

<छेद-आदिभ्यो नित्यम्>#   । । PS_५,१.६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.६४ः

नित्य-ग्रहणं प्रत्ययार्थ-विशेषणं  ।
छेद-आदिभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यो नित्यं अर्हति इत्यस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
छेदं नित्यं अर्हति छैदिकः   ।
भैदिकः   ।
छेद   ।
भेद   ।
द्रोह   ।
दोह   ।
वर्त   ।
कर्ष   ।
संप्रयोग   ।
विप्रयोग   ।
प्रेषण   ।
संप्रश्न   ।
विप्रकर्ष   ।
विराग विरङ्गं च   ।
वैरङ्गिकः  । ।



<शीर्षच्छेदाद्यच्च>#   । । PS_५,१.६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.६५ः

शीर्षच्छेद-शब्दाद्द्वितीयासमर्थान्नित्यं अर्हति इत्यस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
चकाराद्यथाविहितं च   ।
शिरश्छेदं नित्यं अर्हति शीर्षच्छेद्यः, शैर्षच्छेदिकः   ।
प्रत्ययसंनियोगेन शिरसः शीर्षभावो निपात्यते  । ।



<दण्दादिभ्यः>#   । । PS_५,१.६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.६६ः

नित्यं इति निवृत्तं  ।
दण्डादिभ्यो द्वितियासमर्थेभ्यः अर्हति इत्यस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
ठकोऽपवादः   ।
दण्डं अर्हति दण्ड्यः   ।
मुसल्यः   ।
दण्ड   ।
मुसल   ।
मधुपर्क   ।
कशा   ।
अर्घ   ।
मेधा   ।
मेघ   ।
युग   ।
उदक   ।
वध   ।
गुहा   ।
भाग   ।
इभ   ।
दण्डादिः  । ।



<छन्दसि च>#   । । PS_५,१.६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.६७ः

प्रातिपदिकमात्राच्छन्दसि विषये तदर्हति इत्यस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
ठञादीनां अपवादः   ।
उदक्या वृत्तयः   ।
यूप्यः पलाशः   ।
गर्त्यो देशः  । ।



<पात्राद्घंश्च>#   । । PS_५,१.६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.६८ः

पात्र-शब्दाद्घन्प्रत्ययो भवति चकाराद्यत्च, तदर्हति इत्यस्मिन्नर्थे   ।
ठक्ठञोरपवादः   ।
पात्रं परिमाणं अप्यस्ति   ।
पात्रं अर्हति पात्रियः   ।
पात्र्यः  । ।



<कडङ्करदक्षिणाच्छ च>#   । । PS_५,१.६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.६९ः

कडङ्करदक्षिणा-शब्दाभ्यां छः प्रत्ययो भवति, चकाराद्यत्च, तदर्हति इत्यस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादः   ।
कडङ्करं अर्हति कडङ्करीयो गौः, कडङ्कर्यः   ।
दक्षिणां अर्हति दक्षिणीयो भिक्षुः, दक्षिण्यो ब्राह्मणः   ।
दक्षिणशब्दस्य अल्पाच्तरस्य अपूर्वनिपातेन लक्षणव्यभिचारचिह्नेन यथासङ्ख्याभावं सूचयति  । ।



[#४८३]

<स्थालीबिलात्>#   । । PS_५,१.७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.७०ः

छयतौ अनुवर्त्तेते स्थालीबिल-शब्दाच्छयतौ प्रत्ययौ भवतः तदर्हति इत्यस्मिन्नर्थे   ।
ठकोऽपवादौ   ।
स्थालीबिमलर्हन्ति स्थालीबिलीयाः तण्डुलाः, स्थालीबिल्याः   ।
पाक्योग्याः इत्यर्थः  । ।



<यज्ञ-र्त्विग्भ्यां घ-खञौ>#   । । PS_५,१.७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.७१ः

यज्ञ-शब्दादृत्विक्-शब्दाच्च यथासङ्ख्यं घ-खञौ प्रत्ययौ भवतः तदर्हति इत्यस्मिन्विषये   ।
ठकोऽपवादौ   ।
यज्ञियो ब्राह्मणः   ।
आर्त्विजीनो ब्राह्मणः   ।
यज्ञ-र्त्विग्भ्यां तत्कर्मार्हति इत्युपसङ्ख्यानं  ।
यज्ञकर्म अर्हति यज्ञियो देशः   ।
ऋत्विक्कर्म अर्हति आर्त्विजीनं ब्राह्मणकुलं  ।
अर्हीयाणां ठगादीनां पूर्णोऽवधिः   ।
अतः परं प्राग्वतीयः ठञेव भवति  । ।



<पारायण-तुरायण-चाद्न्रायणं वर्तयति>#   । । PS_५,१.७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.७२ः

समर्थविभक्तिरनुवर्तते   ।
अर्हति इति निवृत्तं  ।
पारायण-अदिभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यः वर्तयति इत्यस्मिन्नर्थे ठञ्प्रत्ययो भवति   ।
पारायणं वर्तयति अधीते पारायणिकश्छात्रः   ।
तौरायणिको यजमानः   ।
चान्द्रायणिकस्तपस्वी  । ।



<संशयमापन्नः>#   । । PS_५,१.७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.७३ः

संशय-शब्दाद्द्वितीयासमर्थातापन्नः इत्येतस्मिन्नर्थे ठञ्प्रत्ययो भवति   ।
संशयं आपन्नः प्राप्तः सांशयिकः स्थाणुः  । ।



<योजनं गच्छति>#   । । PS_५,१.७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.७४ः

योजन-शब्दात्द्वितीयासमर्थाद्गच्छति इत्यस्मिन्नर्थे ठञ्प्रत्ययो भवति   ।
योजनं गच्छति यौजनिकः   ।
क्रोशशतयोजनशतयोरुपसङ्ख्यानं  ।
क्रोशशतं गच्छति क्रौशशतिकः   ।
यौजनशतिकः   ।
ततोऽभिगमनं अर्हति इति च क्रोशशतयोजनशतयोरुपसङ्ख्यानं  ।
क्रोशशतादभिगमनं अर्हति क्रौशशतिको भिक्षुः   ।
यौजनशतिक आचार्यः  । ।



[#४८४]

<पथः ष्कन्>#   । । PS_५,१.७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.७५ः

पथिन्-शब्दाद्द्वितीयासमर्थाद्गच्छति इत्यस्मिन्नर्थे ष्कन्प्रत्ययो भवति   ।
नकारः स्वरार्थः   ।
षकारो ङीष्-अर्थः   ।
पन्थानं गच्छति पथिकः   ।
पथिकी  । ।



<पन्थो ण नित्यम्>#   । । PS_५,१.७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.७६ः

नित्य्-अग्रहणं प्रत्ययार्थ-विशेषणं  ।
पथः पन्थ इत्ययं आदेशो भवति णश्च प्रत्ययो नित्यं गच्छति इत्यस्मिन्विषये   ।
पन्थानं नित्यं गच्छति पान्थो भिक्षां याचते   ।
नित्यं इति किं ? पथिकः  । ।



<उत्तरपथेनाहृतं च>#   । । PS_५,१.७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.७७ः

निर्देशादेव समर्थविभक्तिः   ।
उत्तरपथ-शब्दाद्तृतीयासमर्थाताहृतं इत्येतस्मिन्विषये ठञ्प्रत्ययो भवति   ।
चकारः प्रत्ययार्थसं उच्चये, गच्छति इति च   ।
अत्र अपि तृतीया+एव समर्थविभक्तिः   ।
उत्तरपथेन-आहृतं औत्तरपथिकं  ।
उत्तरपथेन गच्छति औत्तरपथिकः   ।
आहृत-प्रकरणे वारिजङ्गलस्थल्कान्तारपूर्वपदादुपसङ्ख्यानं  ।
वारिपथेन आहृतं वारिपथिकं  ।
वारिपथेन गच्छति वारिपथिकः   ।
जङ्गलपथेन आहृतं जाङ्गलपथिकं  ।
जङ्गलपथेन गच्छति जाङ्गलपथिकः   ।
स्थलपथेन आहृतं स्थालपथिकं  ।
स्थलपथेनगच्छति स्थालपथिकः   ।
कान्तारपथेन आहृतं कान्तारपथिकं  ।
कान्तारपथेन गच्छति कान्तारपथिकः   ।
अजपथशङ्कुपथाभ्यां च+उपसङ्ख्यानं  ।
अजपथेन आहृतं आजपथिकम्, गच्छति वा आजपथिकः   ।
शङ्कुपथेन आहृतं शाङ्कुपथिकं  ।
गच्छति वा शाङ्कुपथिकः   ।
मधुकमरिचयोरण्स्थलाथ् ।
स्थलपथेन आहृतं स्थालपथं मधुकं  । ।



<कालात्>#   । । PS_५,१.७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.७८ः

कालातित्यधिकारः   ।
यदित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः कालातित्येवं तद्वेदितव्यं  ।



वक्ष्यति - #<तेन विर्वृत्तम्>#   । । PS_५,१.७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.७९ः

मासेन निर्वृत्तं मासिकं  ।
आर्धमासिकं  ।
सांवत्सरिकं  ।
कालातित्यधिकारः व्युष्ट-आदिभ्योऽण्(*५,१.९७) इति यावत् । ।

[#४८५]

तेन निर्वृत्तं (*५,१.७९)   ।
तेन इति तृतीयासमर्थात्काल-वाचिनः प्रातिपदिकात्विर्वृत्तं इत्यस्मिन्नर्थे ठञ्प्रत्ययो भवति   ।
अह्ना विर्वृत्तं आह्निकं  ।
आर्धमासिकं  ।
सांवत्सरिकं  । ।



<तं अधीष्टो भृतो भूतो भावी>#   । । PS_५,१.८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.८०ः

तं इति द्वितीयासमर्थात्कालवाचिनः प्रातिपदिकातधीष्टो भृतो भूतो भावी वा इत्यस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
अधीष्टः सत्कृत्य व्यापादितः   ।
भृतः वेतनेन क्रीतः   ।
भूतः स्वसत्तया व्याप्तकालः   ।
भावी तादृश एवानागतः   ।
कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे (*२,३.५) इति द्वितीया   ।
मासमधीष्टः मासिकोऽध्यापकः   ।
मासं भृतः मासिकः कर्मकरः   ।
मासं भूतः मासिको व्याधिः   ।
मासं भावी मासिकः उत्सवः   ।
ननु चाध्येषणं भरणं च मुहूर्तं क्रियते तेन कथं मासो व्याप्यते ? अध्येषणभरणे क्रियार्थे, तत्र फलभूतया क्रियया मासो व्याप्यमानस्ताभ्यां एव व्याप्तः इत्युच्यते  । ।



<मासाद्वयसि यत्खञौ>#   । । PS_५,१.८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.८१ः

मास-शब्दाद्वयस्यभिधेये यत्खञौ प्रत्ययौ भवतः   ।
ठञोऽपवादौ   ।
अधीष्टादीनां चतुर्णां अधिकारेऽपि सामर्थ्याद्भूत एव अत्र अभिसम्बध्यते   ।
मासं भूतः मास्यः, मासीनः   ।
वयसि ति किं ? मासिकं  । ।



<द्विगोर्यप्>#   । । PS_५,१.८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.८२ः

मासाद्वयसि ति वर्तते   ।
मासान्ताद्द्विगोर्यप्प्रत्ययो भवति वयस्यभिधेये   ।
द्व्ॐआसौ भूतः द्विमास्यः   ।
त्रिमास्यः  । ।



<षण्मासाण्ण्यच्च>#   । । PS_५,१.८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.८३ः

वयसि इत्येव   ।
षण्मास-शब्दाद्वयस्यभिधेये ण्यत्प्रत्ययो भवति, यप्च   ।
औत्सर्गिकष्ठञपीष्यते, स चकारेण समुच्चेतव्यः   ।
स्वरितत्वाच्चानन्तरोऽनुवर्तिष्यते   ।
तेन त्रैऋऊप्यं भवति   ।
षाण्मासयः, षण्मास्यः, षाण्मासिकः  । ।



<अवयसि ठंश्च>#   । । PS_५,१.८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.८४ः

षण्मास-शब्दाद्वयस्यभिधेये ठण्प्रत्ययो भवति   ।
चकारेण अनन्तरस्य ण्यतः समुच्चयः क्रियते   ।
षण्मासिको रोगः, षाण्मास्यः  । ।



[#४८६]

<समायाः खः>#   । । PS_५,१.८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.८५ः

अधीष्ट-आदयश्चत्वारोऽर्था अनुवर्तन्ते   ।
समा-शब्दाद्द्वितीयास्मार्थादधीष्टादिषु अर्थेषु खः प्रत्ययो भवति   ।
ठञोऽपवादः समामधीष्टो भृतो भूतो भावी वा समीनः   ।
केचित्तु तेन निर्वृत्तं (*५,१.७९) इति सर्वत्र अनुवर्तयन्ति   ।
समया निर्वृत्तः समीनः  । ।



<द्विगोर्वा>#   । । PS_५,१.८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.८६ः

समायाः खः (*५,१.८५) इत्येव   ।
समा-शब्दान्ताद्द्विगोः निर्वृत्तादिसु अर्थेषु पञ्चसु वा खः प्रत्ययो भवति   ।
पूर्वेण नित्यःप्राप्तो विकल्प्यते   ।
प्राग्वतेः सङ्ख्यापूर्वपदानां तदन्त-ग्रहणं अलुकि (*७,३.१७) इति प्राप्तिरस्त्येव   ।
खेन मुक्ते पक्षे ठञपि भवति   ।
द्विसमिनः, द्वैसमिकः   ।
त्रिसमीनः, त्रैसमिकः  । ।



<रात्र्य्-अहः-संवत्सराच्च>#   । । PS_५,१.८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.८७ः

रात्रि अहः संवत्सर इत्येवं अन्ताद्द्विगोः निर्वृत्तादिषु अर्थेषु वा खः प्रत्ययो भवति   ।
खेन मुक्ते पक्षे ठञपि भवति   ।
द्विरात्रीणः, द्वैरात्रिकः   ।
त्रिरात्रीणः, त्रैरात्रिकः   ।
द्व्यहीनः, द्वैयह्निकः   ।
त्र्यहीणः, त्रैयह्निकः   ।
द्विसंवत्सरीणः, द्विसांवत्सरिकः   ।
त्रिसंवत्सरीणः, त्रिसांवत्सरिकः   ।
सङ्ख्यायाः संवत्सरसङ्ख्यस्य च इत्युत्तरपद-वृद्धिः  । ।



<वर्षाल्लुक्च>#   । । PS_५,१.८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.८८ः

द्विगोः इत्येव   ।
वर्षान्ताद्द्विगोर्निर्वृत्तादिष्वर्थेषु वा खः प्रत्ययो भवति   ।
पक्षे ठञ्  ।
तयोश्च वा लुग्भवति   ।
एवं त्रीणि रूपाणि भवन्ति   ।
द्विवर्षीणो व्याधिः, द्विवार्षिकः, द्विवर्षः   ।
त्रिवर्षीणः, त्रिवार्षिकः, त्रिवर्षः   ।
वर्षस्य अभविष्यति (*७,३.१६) इत्युत्तरपद-वृद्धिः   ।
भाविनि तु त्रैवर्षिकः  । ।



<चित्तवति नित्यम्>#   । । PS_५,१.८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.८९ः

चित्तवति प्रत्यय-अर्थेऽभिधेये वर्ष-शब्दान्ताद्द्विगोर्निर्वृत्तादिष्वर्थेषु उत्पन्नस्य प्रत्ययस्य नित्यं लुग्भवति   ।
पूर्वेण विकल्पे प्राप्ते वचनं  ।
द्विवर्षो दारकः   ।
चित्तवति इति किं ? द्विवर्षीणो व्याधिः  । ।



<षष्टिकाः षष्टिरात्रेण पच्यन्ते>#   । । PS_५,१.९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.९०ः

षष्टिक-शब्दो निपात्यते   ।
बहुवचनं अतन्त्रं  ।
षष्टिरात्र-शब्दात्तृतीयासमर्थात्कन्प्रत्ययो निपात्यते पच्यन्ते इत्येतस्मिन्नर्थे, रात्रि-शब्दस्य च लोपः   ।
षष्टिरात्रेण पच्यन्ते षष्टिकाः   ।
सञ्ज्ञा एषा धान्यचिशेषस्य   ।
तेन मुद्गादिष्वतिप्रसङ्गो न भवति  । ।



[#४८७]

<वत्सरान्ताच्छश्छन्दसि>#   । । PS_५,१.९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.९१ः

वत्सरान्तात्प्रातिपदिकात्निवृत्तादिष्वर्थेषु छन्दसि विषये छनः प्रत्ययो भवति   ।
ठञोऽपवादः   ।
इद्वत्सरीयः   ।
इदावत्सरीयः  । ।



<संपरिपूर्वात्ख च>#   । । PS_५,१.९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.९२ः

संपरिपूर्वात्वत्सरान्तात्प्रातिपदिकाच्छन्दसि विषये   ।
निर्वृत्तादिष्वर्थेसु खः प्रत्ययो भवति, चकाराच्छश्च   ।
संवत्सरीणाः, संवत्सरीया   ।
परिवत्सरीणम्, परिवत्सरीया  । ।



<तेन परिजय्य-लभ्य-कार्य-सुकरम्>#   । । PS_५,१.९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.९३ः

तेन इति तृतीयासमर्थात्कालवाचिनः प्रातिपदिकात्परिजय्य, लभ्य, काय, सुकर इत्येतेष्वर्थेषु ठञ्प्रत्ययो भवति   ।
मासेन परिजय्यः, शक्यते जेतुं, मासिको व्याधिः   ।
सांवत्सरिकः   ।
मासेन लभ्यः मासिकः पटः   ।
मासेन कार्यं मासिकं चान्द्रायणं  ।
मासेन सुकरः मासिकः प्रासादः  । ।



<तदस्य ब्रह्मचर्यम्>#   । । PS_५,१.९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.९४ः

तदिति द्वितियासमर्थ-विभक्तिः   ।
सा च अत्यन्तसंयोगे   ।
अस्य इति प्रत्ययार्थः   ।
ब्रहमचर्यं इति द्वाभ्यां अपि सम्बध्यते   ।
कालस्य व्यापकं, प्रत्ययार्थस्य च स्वं इति   ।
तदिति द्वितीयासमर्थात्कालवाचिनः प्रातिपदिकादस्य इति षष्ठ्यर्थे ठञ्प्रत्ययो भवति, ब्रह्मचर्यं चेद्गम्यते   ।
मासं ब्रह्मचर्यमस्य मासिकः ब्रह्मचारी   ।
आर्धमासिकः   ।
सांवत्सरिकः   ।
अपरा वृत्तिः - तदिति प्रथमासमर्थादस्य इति षष्ठ्यर्थे ठञ्प्रत्ययो भवति, यत्तदस्य इति निर्दिष्टं ब्रह्मचर्यं चेद्तद्भवति   ।
मासोऽस्य ब्रहमचर्यसय्मासिकं ब्रहमचर्यं  ।
आर्धमासिकं  ।
सांवत्सरिकं  ।
पूर्वत्र ब्रहमचारी प्रत्ययार्थः, उत्तरत्र ब्रहमचर्यं एव   ।
उभयं अपि प्रमाणम्, उभयथा सूत्रप्रणयनाथ् ।
महानाम्न्यादिभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्य उपसङ्ख्यानं  ।
माहानामिकं  ।
गौदानिकं  ।
आदित्यव्रतिकं  ।
[#४८८]

तच्चरति इति च   ।
महानाम्न्य ऋचः, तत्सहचरितं व्रतं तच्छब्देन+उच्यते   ।
महानाम्नीश्चरति माहानामिकः   ।
आदित्यव्रतिकः   ।
गौदानिकः   ।
भस्याढे इति पुंबद्भावेन ङीपि निवृत्ते नस्तद्धिते (*६,४.१४४) इति टिलोपः   ।
अवान्तरदीक्षादिभ्यो डिनिर्वक्तव्यः   ।
अवान्तरदीक्षां चरति अवान्तरदीक्षी   ।
तिलव्रती   ।
अष्टाचत्वारिंशतो ड्वुंश्च डिनिश्च वक्तव्यः   ।
अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि व्रतं चरति अष्टाचत्वारिंशकः, अष्टाचत्वरिंशी   ।
चातुर्मास्यानां यलोपश्च ड्वुंश्च डिनिश्च वक्तव्यः   ।
चातुर्मास्यानि चरति चातुर्मासकः, चातुरमासी   ।
चतुर्मास्याण्ण्यो यज्ञे तत्र भवे   ।
चतुर्षु मासेषु भवानि चातुर्मास्यानि   ।
सञ्ज्ञायामण्वक्तव्यः   ।
चतुर्षु मासेषु भवा चातुर्मासी पौर्णमासी   ।
आषाढी   ।
कार्तिकी   ।
फाल्गुनी  । ।



<तस्य च दक्षिणा यज्ञाख्येभ्यः>#   । । PS_५,१.९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.९५ः

तस्य इति षष्ठीसमर्थेभ्यो यज्ञाख्येभ्यो दक्षिणा इत्येतस्मिन्नर्थे ठञ्प्रत्ययो भवति   ।
अग्निष्टोमस्य दक्षिणा आग्निष्टोमिकी   ।
वाजपेयिकी   ।
राजसूयिकी   ।
आख्या-ग्रहणं अकालादपि यज्ञवाचिनो यथा सयातिति   ।
इतरथा हि कालाधिकारादेकाहद्वादशाहप्रभृतय एव यज्ञा गृह्येरन्  ।
प्राग्वतेः सङ्ख्यापूर्वपदानां तदन्तग्रहणं अलुकि (*७,३.१७) इति कालाधिकारेऽपि द्वादशाहादिष्वस्ति प्राप्तिः  । ।



[#४८९]

<तत्र च दीयते कार्यं भववत्>#   । । PS_५,१.९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.९६ः

तत्र इति सप्तमीसमर्थात्कालवाचिनः प्रातिपदिकाद्दीयते, कार्यं इत्येतयोरर्थयोर्भववत्प्रत्ययो भवति   ।
यथा - मासे भवं मासिकं  ।
सांवत्सरिकं  ।
प्रावृषेण्यं  ।
वासन्तिकं  ।
वासन्तं  ।
हैमनं  ।
हैमन्तं  ।
हैमन्तिकं  ।
शारदं  ।
वतिः सर्वसादृश्यार्थः   ।
योगविभागश्च अत्र कर्तव्यः, तत्र च दीयते, यज्ञाख्येभ्यः इति   ।
आग्निष्टेमिकं भक्तं  ।
राजसूयिकं  ।
वाजपेयिकं  ।
कालाधिकारस्य पूर्णोऽवधिः   ।
अतः परं सामान्येन प्रत्ययविधानं  । ।



<व्युष्ट-आदिभ्योऽण्>#   । । PS_५,१.९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.९७ः

तत्र इति सप्तमीसमर्थेभ्यः व्युष्टादिभ्यः दीयते, कार्यं इत्येतयोरण्प्रत्ययो भवति   ।
व्युष्टे दीयते कार्यं वा वैयुष्टं  ।
नैत्यं  ।
अण्प्रकरणेऽग्निपदादिभ्य उपसङ्ख्यानं  ।
आग्निपदं  ।
पैलुमूलं  ।
किं वक्तव्यम्? न वक्तव्यं  ।
अत्र+एव ते पठितव्याः   ।
व्युष्ट   ।
नित्य   ।
निष्क्रमण   ।
प्रवेशन   ।
तीर्थ   ।
सम्भ्रम   ।
आस्तरण   ।
सङ्ग्राम   ।
सङ्घात   ।
अग्निपद   ।
पीलुमूल   ।
प्रवास   ।
उपसङ्क्रमण   ।
व्युष्टादिः  । ।



<तेन यथाकथाच-हस्ताभ्यां ण-यतौ>#   । । PS_५,१.९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.९८ः

दीयते, कार्यं इति वर्तते   ।
तेन इति तृतीयासमर्थाभ्यां यथाकथाच-हस्त-शब्दाभ्यां यथासङ्ख्यं ण-यतौ प्रत्ययौ भवतः   ।
दीयते, कार्यं इत्येतयोरर्थयोः प्रत्येकं अभिसम्बधः, यथासङ्ख्यं न+इष्यते   ।
यथाकथाच-शब्दोऽव्ययसमुदायोऽनादरे वर्तते   ।
तृतीयार्थमात्रं च अत्र संभवति, न तु तृतीया समर्थविभक्तिः   ।
यथाकथाच दीयते कार्यं वा याथाकथाचं  ।
हस्तेन दीयते कार्यं वा हस्त्यं  । ।



<सम्पादिनि>#   । । PS_५,१.९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.९९ः

तेन इत्येव   ।
तृतीयासमर्थात्सम्पादिन्यभिधेये ठञ्प्रत्ययो भवति   ।
गुणोत्कर्षः सम्पत्तिः   ।
आवश्यके णिनिः   ।
कर्णवेष्टकाभ्यां संपादि मुखं कार्णवेष्टकिकं मुखं  ।
वास्त्रयुगिकं शरीरं  ।
वस्त्रयुगेन विशेषतः शोभते इत्यर्थः  । ।



[#४९०]

<कर्म-वेषाद्यत्>#   । । PS_५,१.१००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१००ः

कर्म-वेष-शब्दाभ्यां तृतीयासमर्थाभ्यां यत्प्रत्ययो भवति सम्पादिनि इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठञोऽपवादः   ।
कर्मणा सम्पद्यते कर्मण्यं शरीरं  ।
वेषेण संपद्यते वेष्यो नटः  । ।



<तस्मै प्रथवति सन्ताप-आदिभ्याः>#   । । PS_५,१.१०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१०१ः

तस्मै इति चतुर्थीसमर्थेभ्यः सन्तापादिभ्यः प्रभवति इत्यस्मिन्विषये ठञ्प्रत्ययो भवति   ।
समर्थः, शक्त प्रभवति इत्युच्यते   ।
अलमर्थे चतुर्थी   ।
संतापाय प्रभवति सान्तापिकः   ।
सान्नाहिकः   ।
सन्ताप   ।
सन्नाह   ।
सङ्ग्राम   ।
संयोग   ।
संपराय   ।
संपेष   ।
निष्पेष   ।
निसर्ग   ।
असर्ग   ।
विसर्ग   ।
उपसर्ग   ।
उपवास   ।
प्रवास   ।
सङ्घात   ।
संमोदन   ।
सक्तुमांसौदनाद्विगृहीतादपि  । ।



<योगाद्यच्च>#   । । PS_५,१.१०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१०२ः

योग-शब्दात्यत्प्रत्ययो भवति, चकारात्ठञ्, तस्मै प्रभवति इत्यस्मिन्विषये   ।
योगाय प्रभवति योग्यः, यौगिकः  । ।



<कर्मण उकञ्>#   । । PS_५,१.१०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१०३ः

कर्मन्-शब्दा उकञ्प्रत्ययो भवति तस्मै प्रभवति इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
ठञोऽपवादः   ।
कर्मणे प्रभवति कार्मुकं धनुः   ।
धनुषोऽन्यत्र न भवति, अनभिधानात् । ।



<समयस्तदस्य प्राप्तम्>#   । । PS_५,१.१०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१०४ः

समय-शब्दात्ततिति प्रथमासमर्थादस्य इति षष्ठ्यर्थे ठञ्प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थं प्राप्तं चेद्तद्भवति   ।
समयः प्राप्तोऽस्य सामयिकं कार्यं  ।
उपनतकालं इत्यर्थः   ।
समर्थविभक्ति-निर्देश उत्तरार्थः  । ।



<ऋतोरण्>#   । । PS_५,१.१०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१०५ः

तदस्य प्राप्तं इत्यनुवर्तते   ।
ऋतु-शब्दात्तदिति प्रथमासमर्थातस्य इति षष्ठ्यर्थे अण्प्रत्ययो भवति तदस्य प्राप्तं इत्येतस्मिन्विषये   ।
ऋतुः प्राप्तोऽस्य आर्तवं पुष्पं  ।
तदस्य प्रकरणे उपवस्त्रादिभ्यः उपसङ्ख्यानं  ।
उपवस्ता प्राप्तोऽस्य औपवस्त्रं  ।
प्राशिता प्राप्तोऽस्य प्राशित्रं  । ।



[#४९१]

<छन्दसि घस्>#   । । PS_५,१.१०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१०६ः

ऋतु-शब्दाच्छन्दसि विषये घस्प्रत्ययो भवति तदस्य प्राप्तं इत्यस्मिन्विसये   ।
अणोऽपवादः   ।
अयं ते योनिरृत्वियः  । ।



<कालाद्यत्>#   । । PS_५,१.१०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१०७ः

काल-शब्दात्यत्प्रत्ययो भवति तदस्य प्राप्तं इत्यस्मिन्विषये   ।
कालः प्राप्तोऽस्य काल्यः तापः   ।
काल्यं शीतं  । ।



<प्रकृष्टे ठञ्>#   । । PS_५,१.१०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१०८ः

कालातित्येव, तदस्य इति च   ।
प्राप्तं इति निवृत्तं  ।
प्रकर्षेण कालो विशेष्यते   ।
प्रकर्षे वर्तमानात्कालात्प्रथमासमर्थादस्य इति षष्ठ्यर्थे ठञ्प्रत्ययो भवति   ।
प्रकृष्टो दीर्घः कालोऽस्य कालिकमृणं  ।
कालिकं वैरं  ।
ठञ्-ग्रहणं विस्पष्ट-अर्थं  । ।



<प्रयोजनम्>#   । । PS_५,१.१०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१०९ः

तदस्य इत्येव   ।
तदिति प्रथमसमर्थातस्य इति षष्थ्यर्थे ठञ्प्रययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थं प्रयोजनं चेद्तद्भवति   ।
इन्द्रमहः प्रयोजनं अस्य ऐन्द्रमहिकं  ।
गाङ्गामहिकं  । ।



<विशाखा-अषाढादण्मन्थ-दण्डयोः>#   । । PS_५,१.११०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.११०ः

विशाखा-षढा-शब्दाभ्यां अण्प्रत्ययो भवति तदस्य प्रयोजनं इत्येतस्मिन्विषये यथासङ्ख्यं मन्थ-दण्डयोरभिधेययोः   ।
विशाखा प्रयोजनं अस्य वैशाखो मन्थः   ।
आषाढो दण्डः   ।
चूडादिभ्य उपसङ्ख्यानं  ।
चूडा प्रयोजनं अस्य चौडं  ।
श्रद्धा प्रयोजनं अस्य श्राद्धं  । ।



<अनुप्रवचन-आदिभ्यश्छः>#   । । PS_५,१.१११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१११ः

अनुप्रवचनादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः छः प्रत्ययो भवति तदस्य प्रयोजनं इत्यस्मिन्विषये ठञोऽपवादः   ।
अनुप्रवचनं प्रयोजनं अस्य अनुप्रवचनीयं  ।
उत्थापनीयं  ।
विशिपूरिपतिरुहिप्रकृतेरनात्सपूर्वपदादुपसङ्ख्यानं  ।
गृहप्रवेशनं प्रयोजनं अस्य गृहप्रवेशनीयं  ।
प्रपापूरणीयं  ।
अश्वप्रपतिनीयं  ।
प्रासादारोहणीयं  ।
स्वर्गादिभ्यो यद्वक्तव्यः   ।
स्वर्गः प्रयोजनं अस्य स्वर्ग्यं  ।
यशस्यं  ।
आयुष्यं  ।
काम्यं  ।
धन्यं  ।
[#४९२]

पुण्याहवाचनादीभ्यो लुग्वक्तव्यः   ।
पुण्याहवाचनं प्रयोजनं अस्य पुण्याहवाचनं  ।
स्वस्तिवाचनं  ।
शान्तिवाचनं  ।
अनुप्रवचन   ।
उत्थापन   ।
प्रवेशन   ।
अनुप्रवेशन   ।
उपस्थापन   ।
संवेषन   ।
अनुवेशन   ।
अनुवचन   ।
अनुवादन   ।
अनुवासन   ।
आरम्भण   ।
आरोहण   ।
प्ररोहण   ।
अन्वारोहण   ।
अनुप्रवचनादिः  । ।



<समापनात्सपूर्वपदात्>#   । । PS_५,१.११२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.११२ः

समापन-शब्दात्सपूर्वपदात्विद्यमानपूर्वपदाच्छः प्रत्ययो भवति तदस्य प्रयोजनं इत्येतस्मिन्विषये   ।
ठञोऽपवादः   ।
छन्दःसमापनं प्रयोजनमस्य छन्दःसमापनीयं  ।
व्याकरणसमापनीयं  ।
पद-ग्रहणं बहुच्पूर्वनिरासार्थं  । ।



<ऐकागारिकट्चौरे>#   । । PS_५,१.११३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.११३ः

ऐकागारिकटिति निपात्यते चौरेऽभिधेये   ।
एकागारं प्रयोजनं अस्य ऐकागारिकः चौरः   ।
ऐकागारिकी   ।
किं अर्थं इदं निपात्यते, यावता प्रयोजनं इत्येव सिद्धष्ठञ्? चौरे नियमार्थं वचनं  ।
इह मा भूत्, एकागारं प्रयोजनं अस्य भिक्षोः इति   ।
ठकारः कार्यावधारण-अर्थः, ङीबेव भवति न ञित्स्वरः इति   ।
अपरे पुनरिकट्प्रत्ययं वृद्धिं च निपातयन्ति  । ।



<आकालिकड्-आद्यन्तवचने>#   । । PS_५,१.११४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.११४ः

आकालिकटिति निपात्यते आद्यन्तवचने   ।
समानकाल-शब्दस्य आकाल-शब्द आदेशः   ।
आद्यन्तयोश्च+एतद्विशेषणं  ।
इकट्प्रत्ययश्च निपात्यते   ।
समानकालौ आद्यन्तौ अस्य आकालिकः स्तनयित्नुः   ।
आकालिकी विद्युथ् ।
जन्मना तुल्यकालविनाशा   ।
उत्पादानन्तरं विनाशिनीत्यर्थः   ।
आकालाट्ठंश्च   ।
चात्ठञ्च   ।
आकालिका विद्युथ् ।
ठञः पूर्णोऽवधिः  । ।



<तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः>#   । । PS_५,१.११५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.११५ः

तेन इति तृतीयासमर्थात्तुल्यं इत्येतस्मिन्नर्थे वतिः प्रत्ययो भवति, यत्तुल्यं क्रिया चेत्सा भवति   ।
ब्राह्मणेन तुल्यं वर्तते ब्राह्मणवथ् ।
राजवथ् ।
क्रिया-ग्रहणं किं ? गुणतुल्ये मा भूथ् ।
पुत्रेण तुल्यः स्थूलः   ।
पुत्रेण तुल्यो गोमान् । ।



[#४९३]

<तत्र तस्य+इव>#   । । PS_५,१.११६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.११६ः

तत्र इति सप्तमीसमर्थात्तस्य इति षष्ठीसमर्थाच्च इव-अर्थे वतिः प्रत्ययो भवति   ।
मथुरायां इव मथुरावत्स्रुघ्ने प्राकारः   ।
पाटलिपुत्रवत्साकेते परिखा   ।
षष्थीसमर्थात्- देवदत्तस्य इव देवदत्तवत्यज्ञादत्तस्य गावः   ।
यज्ञदत्तस्य इव यज्ञदत्तवत्देवदत्तस्य दन्ताः  । ।



<तदर्हम्>#   । । PS_५,१.११७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.११७ः

ततिति द्वितीयासमर्थातर्हं इत्येतस्मिन्नर्थे वतिः प्रत्ययो भवति   ।
राजानं अर्हति राजवत्पालनं  ।
ब्राह्मणवतृषिवथ् ।
क्षत्रियवत् । ।



<उपसर्गाच्छन्दसि धात्व्-अर्थे>#   । । PS_५,१.११८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.११८ः

उपसर्गात्ससाधने धात्वर्थे वर्तमानात्स्वार्थे वतिः प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये   ।
यदुद्वतो निवतो यासि वप्सद् ।
उद्गतानि निगतानि च  । ।



<तस्य भावस्त्व-तलौ>#   । । PS_५,१.११९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.११९ः

तस्य इति षष्थीसमर्थाद्भावः इत्येतस्म्निन्नर्थे तवतलौ प्रत्ययौ भवतः   ।
भवतोऽस्मादभिधानप्रत्ययौ इति भावः   ।
शब्दस्य प्रवृत्ति-निमित्तं भाव-शब्देन+उच्यते   ।
अश्वस्य भावः अश्वत्वम्, अश्वता   ।
गोत्वम्, गोता  । ।



<आ च त्वात्>#   । । PS_५,१.१२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१२०ः

ब्रह्मणस्त्वः (*५,१.१३६) इति वक्ष्यति   ।
आ एतस्मात्त्वसंशब्दनाद्यानित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः, तत्र त्वतलौ प्रत्ययावधिकृतौ वेदितव्यौ   ।
वक्ष्यति - पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा (*५,१.१२२) इति   ।
प्रथिमा, पार्थवम्, पृथुत्वम्, पृथुता   ।
म्रदिमा, मार्दवम्, मृदुत्वम्, मृदुता   ।
अपवादैः सह समावेशार्थं वचनं  ।
कर्मणि च विधानार्थं गुणवचन-ब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च (*५,१.१२४) इति   ।
चकारो नञ्स्नञ्भ्यां अपि समावेश-अर्थः   ।
स्त्रियाः भावः स्त्रैणम्, स्त्रीत्वम्, स्त्रीता   ।
पुंसो भावः पुंस्त्वम्, पुंस्ता, प्ॐस्नं  । ।



<न नञ्पूर्वात्तत्पुरुषादचतुर-सङ्गतल्-अवण-वट-बुध-कत-रस-लसेभ्यः>#   । । PS_५,१.१२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१२१ः

इत उत्तरे ये भाव. प्रत्ययाः, ते नञ्-पूर्वात्तत्पुरुषात्न भवन्ति चतुरादीन्वर्जयित्वा   ।
वक्ष्यति - पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्(*५,१.१२८) इति   ।
अपतित्वम्, अपतिता   ।
अपटुत्वम्, अपटुता   ।
अरमणीयत्वम्, अरमणीयता   ।
नञ्-पूर्वातिति किं ? बार्हस्पत्यं  ।
प्राजापत्यं  ।
तत्पुरुषातिति किं ? न अस्य पटवः सन्ति इति अपटुः, तस्य भावः आपटवं  ।
आलघवं  ।
अचतुरादिभ्यः इति किं ? आचतुर्यं  ।
आसङ्गत्यं  ।
आलवण्यं  ।
आवट्यं  ।
आबुध्यं  ।
आकत्यं  ।
आरस्यं  ।
आलस्यं  । ।



[#४९४]

<पृथ्व्-आदिभ्य इमनिज्वा>#   । । PS_५,१.१२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१२२ः

पृथु इत्येवं आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः इमनिच्प्रत्ययो भवति वा तस्य भावः इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
वावचनं अणादेः समावेश-अर्थं  ।
पृथोर्भावः प्रथिमा, पार्थवं  ।
म्रदिमा, मार्दवं  ।
तुरिष्ठ-इम-ईयःसु (*६,४.१५४), टेः (*६,४.१५५) इति टिलोपः   ।
र ऋतो हलदेर्लघोः (*६,४.१६१) इति रेफादेशः   ।
त्वतलौ सर्वत्र भवत एव   ।
पृथुत्वम्, पृथुता   ।
मृदुत्वम्, मुदुता   ।
पृथु   ।
मृदु   ।
महथ् ।
पटु   ।
तनु   ।
ल्घु   ।
बहु   ।
साधु   ।
वेणु   ।
आशु   ।
बहुल   ।
गुरु   ।
दण्ड   ।
ऊरु   ।
खण्ड   ।
चण्ड   ।
बाल   ।
अकिंचन   ।
होड   ।
पाक   ।
वत्स   ।
मन्द   ।
स्वादु   ।
ह्रस्व   ।
दीर्घ   ।
प्रिय   ।
वृष   ।
ऋजु   ।
क्षिप्र   ।
क्षुप्र   ।
क्षुद्र   ।
पृथ्वादिः  । ।



<वर्ण-दृढ-आदिभ्यः ष्यञ्च>#   । । PS_५,१.१२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१२३ः

वर्णविशेष-वाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो दृढ-आदिभ्यश्च ष्यञ्प्रत्ययो भवति, चकारातिमनिच्च, तस्य भावः इत्येतस्मिन्विषये   ।
शुक्लस्य भावः शौक्ल्यम्, शुक्लिमा, शुक्लत्वम्, शुक्लता   ।
कार्ष्ण्यम्, कृष्णिमा, कृष्णत्वम्, कृष्णता   ।
दृढादिभ्यः - दार्ढ्यम्, द्रढिमा, दृढत्वम्, दृढता   ।
षकारो ङीषर्थः   ।
औचिती   ।
याथाकामी   ।
दृढ   ।
परिवृढ   ।
भृश   ।
कृश   ।
चक्र   ।
आम्र   ।
लवण   ।
ताम्र   ।
अम्ल   ।
शीत   ।
उष्ण   ।
जड   ।
बधिर   ।
पण्डित   ।
मधुर   ।
मूर्ख   ।
मूक   ।
वेर्यातलाभमतिमनः शारदानां  ।
समो मतिमनसोः  । ।



<गुणवचन-ब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च>#   । । PS_५,१.१२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१२४ः

गुणं उक्तवन्तो गुणवचनाः   ।
गुणवचनेध्यो ब्राह्मणादिभ्यश्च तस्य इति षष्थीसमर्थेभ्यः कर्मण्यभिधेये ष्यञ्प्रत्ययो भवति   ।
चकाराद्भावे च   ।
कर्म-शब्दः क्रियावचनः   ।
जडस्य भावः कर्म वा जाड्यं  ।
ब्राह्मणादिभ्यः खल्वपि - ब्राह्मण्यं  ।
माणव्यं  ।
आपादपरिसमाप्तेर्भावकर्माधिकारः   ।
ब्राह्मणादिराकृतिगणः   ।
आदि-शब्दः प्रकारवचनः   ।
चतुर्वर्ण्यादिभ्यः स्वार्थे उपसङ्ख्यानं  ।
चत्वार एव वर्णाः चातुर्वर्ण्यं  ।
चातुराश्रम्यं  ।
त्रैलोक्यं  ।
त्रैस्वर्यं  ।
षाड्गुण्यं  ।
सैन्यं  ।
सान्निध्यं  ।
सामीप्यं  ।
औपम्यं  ।
सौख्यं  ।
ब्राह्मण   ।
वाडव   ।
माणव   ।
चोर   ।
मूक   ।
आराधय   ।
विराधय   ।
अपराधय   ।
उपराधय   ।
एकभाव   ।
द्विभाव   ।
त्रिभाव   ।
अन्यभाव   ।
समस्थ   ।
विषमस्थ   ।
परमस्थ   ।
मध्यमस्थ   ।
अनीश्वर   ।
कुशल   ।
कपि   ।
चपल   ।
अक्षेत्रज्ञ   ।
निपुण   ।
अर्हतो नुं च आर्हन्त्यं  ।
संवादिन्  ।
संवेशिन्  ।
बहुभाषिन्  ।
बालिश   ।
दुष्पुरुष   ।
कापुरुष   ।
दायाद् ।
विशसि   ।
धूर्त   ।
राजन्  ।
संभाषिन्  ।
शीर्षपातिन्  ।
अधिपति   ।
अलस   ।
पिशाच   ।
पिशुन   ।
विशाल   ।
गणपति   ।
धनपति   ।
नरपति   ।
गडुल   ।
निव   ।
निधान   ।
विष   ।
सर्ववेदादिभ्यः स्वार्थे   ।
चतुर्वेदस्य+उभयपद-वृद्धिश्च   ।
चातुर्वैद्यं  ।
इति ब्राह्मणादिः  । ।



[#४९५]

<स्तोनाद्यन्नलोपश्च>#   । । PS_५,१.१२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१२५ः

स्तोन-शब्दात्षष्ठीसमर्थाद्भावकर्मणोः यत्प्रत्ययो भवति, न-शब्दस्य लोपश्च भवति   ।
स्तोनस्य भावः कर्म वा स्तोयं  ।
स्तोनातिति केचिद्योगविभागं कुर्वन्ति   ।
स्तोनात्ष्यञ्भवति   ।
स्तौन्यं  ।
ततो यन्नलोपश्च   ।
स्तोयं  । ।



<सख्युर्यः>#   । । PS_५,१.१२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१२६ः

सखिशब्दात्यः प्रत्ययो भवति भावकर्मणोरर्थयोः   ।
सख्युः भावः कर्म वा सख्यं  ।
दूतवणिग्भ्यां च+इति वक्तव्यं  ।
दूत्यं  ।
वणिज्यं  ।
कथं वाणिज्यं ? ब्राह्मणादित्वात् । ।



<कपि-ज्ञात्योर्ढक्>#   । । PS_५,१.१२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१२७ः

कपि-ज्ञाति-शब्दाभ्यां ढक्प्रययो भवति भावकर्मणोरर्थयोः   ।
कपेर्भावः कर्म वा कापेयं  ।
ज्ञातेयं  ।
यथासङ्ख्यं अर्थयोः सर्वत्र+एव अत्र प्रकरणे न+इष्यते  । ।



<पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्>#   । । PS_५,१.१२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१२८ः

पत्यन्तात्प्रातिपदिकात्पुरोहितादिभ्यश्च यक्प्रत्ययो भवति भावकर्मणोरर्थयोः   ।
सेनापतेः भावः कर्म वा सैनापत्यं  ।
गार्हपत्यं  ।
प्राजापत्यं  ।
पौरोहित्यं  ।
राज्यं  ।
पुरोहित   ।
राजन्  ।
संग्रामिक   ।
एषिक   ।
वर्मित   ।
खण्डिक   ।
दण्डिक   ।
छत्रिक   ।
मिलिक   ।
पिण्डिक   ।
बाल   ।
मन्द   ।
स्तनिक   ।
चूडितिक   ।
कृषिक   ।
पूतिक   ।
पत्रिक   ।
प्रतिक   ।
अजानिक   ।
सलनिक   ।
सूचिक   ।
शाक्वर   ।
सूचक   ।
पक्षिक   ।
सारथिक   ।
जलिक   ।
सूतिक   ।
अञ्जलिक   ।
राजासे   ।
पुरोहितादिः  । ।



<प्राणभृज्जाति-वयोवचन-उद्गात्रादिभ्योऽञ्>#   । । PS_५,१.१२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१२९ः

प्राणभृज्जातिवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो वयोवचनेभ्य उद्गात्रादिभ्यश्च अञ्प्रत्ययो भवति भावक्रमणोरर्थयोः   ।
अश्वस्य भावः कर्म वा आश्वं  ।
औष्ट्रं  ।
वयोवचनेभ्यः क्ॐआरं  ।
कैशोरं  ।
उद्गात्रादिभ्यः - औद्गात्रं  ।
औन्नेत्रं  ।
उद्गातृ   ।
उन्नेतृ   ।
प्रतिहर्तृ   ।
रथगणक   ।
पक्षिगणक   ।
सुष्ठु   ।
दुष्ठु   ।
अध्वर्यु   ।
वधू   ।
सुभग मन्त्रे   ।
उद्गात्रादिः  । ।



[#४९६]
<हायनान्त-युवादिभ्योऽण्>#   । । PS_५,१.१३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१३०ः

हायनान्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः युवादिभश्च अण्प्रत्ययो भवति भावकर्मणोरर्थयोः   ।
द्विहायनस्य भावः कर्म ना द्वैहायनं  ।
त्रैहायनं  ।
युवादिभ्यः - यौवनं स्थाविरं  ।
श्रोत्रियस्य यलोपश्च वाच्यः   ।
श्रोत्रियस्य भावः कर्म वा श्रौत्रं  ।
युवन्  ।
स्थविर   ।
होतृ   ।
यजमान   ।
कमण्डलु   ।
पुरुषासे   ।
सुहृथ् ।
यातृ   ।
श्रवण   ।
कुस्त्री   ।
सुस्त्रि   ।
मुहृदय   ।
सुभ्रातृ   ।
वृषल   ।
दुर्भ्रातृ   ।
हृदयासे   ।
क्षेत्रज्ञ   ।
कृतक   ।
परिव्राजक   ।
कुशल   ।
चपल   ।
निपुण   ।
पिशुन   ।
सब्रह्मचारिन्  ।
कुतूहल   ।
अनृशंस   ।
युवादिः  । ।



<इग्-अन्ताश्च लघु-पूर्वात्>#   । । PS_५,१.१३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१३१ः

इगन्ताच्च लघुपूर्वातण्प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः   ।
लघुपूर्व-ग्रहणेन प्रातिपदिक-समुदायो विशेष्यते   ।
लघुः पूर्वोऽवयवोऽस्य इति लघुपूर्वः   ।
कुतः पुनरसौ लघुः पूर्वः   ।
इक्-सन्निधानादिकः इति वज्ञायते   ।
लघुः पूर्वो यस्मादिकः तदन्तान्प्रातिपदिकादित्ययं अर्थो विवक्षितः   ।
अपरे तत्पुरुष-कर्मधारयं वर्णयन्ति   ।
इक्चासावन्तश्च इति इगन्तः   ।
लघुपूर्व-ग्रहनेन स एव विशेष्यते, पश्चात्तेन प्रातिपदिकस्य तदन्तविधिः इति   ।
अस्मिन्व्याख्यानेऽन्त-ग्रहणं अतिरिच्यते   ।
लघुपुर्वादिकः इत्येतावदेव वाच्यं स्याथ् ।
शुचेर्भावः कर्म वा शौचं  ।
मौनं  ।
नागरं हारीतकं  ।
पाटवं  ।
लाघवं  ।
इगन्तातिति किं ? पटत्वं  ।
घटत्वं  ।
लघुपूर्वातिति किं ? कण्डूत्वं  ।
पाण्डुत्वं  ।
कथं काव्यं इति ? ब्राह्मणादिषु कविशब्दो द्रष्तव्यः  । ।



<य-उपधाद्गुरु-उपोत्तमाद्वुञ्>#   । । PS_५,१.१३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१३२ः

त्रिप्रभृतीनां अन्तस्य समीपं उपोत्तमं  ।
गुरुः उपोत्तमं यस्य तद्गुरूपोत्तमं  ।
यकारोपधात्गुरूपोत्तमाद्वुञ्प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः   ।
रमणीयस्य भावः कर्म वा रामणीयकं  ।
वासनीयकं  ।
योपधातिति किं ? विमानत्वं  ।
गुरूपोत्तमातिति किं ? क्षत्रियत्वं  ।
सहायाद्वेति वक्तव्यं  ।
साहायकम्, साहाय्यं  । ।



[#४९७]

<द्वन्द्व-मनोज्ञ-आदिभ्यश्च>#   । । PS_५,१.१३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१३३ः

द्वन्द्व-सञ्ज्ञकेभ्यः मनोज्ञ-आदिभ्यश्च वुञ्प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः   ।
गोपालपशुपालानां भावः कर्म वा गौपालपशुपालिका   ।
शैष्योपाध्यायिका   ।
कौत्सकुशिकिका   ।
मनोज्ञाद्भ्यः - मानोज्ञकं  ।
काल्याणकं  ।
मनोज्ञ   ।
कल्याण   ।
प्रियरूप   ।
छान्दस   ।
छात्र   ।
मेधाविन्  ।
अभिरूप   ।
आढ्य   ।
कुलपुत्र   ।
श्रोत्रिय   ।
चोर   ।
धूर्त   ।
वैश्वदेव   ।
युवन्  ।
ग्रामपुत्र   ।
ग्रामखण्ड   ।
ग्रामकुमार   ।
अमुष्यपुत्र   ।
अमुष्यकुल   ।
शतपत्र   ।
कुशल   ।
मनोज्ञादिः  । ।



<गोत्रचरणाच्छ्लाघा-अत्याकार-तदवेतेषु>#   । । PS_५,१.१३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१३४ः

गोत्रवाचिनः चरनवाचिनः च प्रातिपदिकात्वुञ्प्रत्ययो भवति, प्रत्येकं भावकर्मणोरर्थयोः श्लाघादिषु विषयभूतेषु   ।
तत्र श्लाघा विकत्थनं  ।
अत्याकारः पराधिक्षेपः   ।
तदवेतः तत्प्राप्तः तज्ज्ञो वा   ।
तदिति गोत्रचरणयोः भावकर्मणी निर्दिश्येते   ।
तत्प्राप्तः तदवगतवान्दवेत इत्युच्यते   ।
श्लाघायां तावत्- गार्गिकया श्लाघते   ।
काठिकया श्लाघते   ।
गार्ग्यत्वेन कठत्वेन च विकत्थते इत्यर्थः   ।
अत्याकारे - गार्गिकया अत्याकुरुते   ।
काठिकया अत्याकुरुते   ।
गार्ग्यत्वेन कठत्वेन च परानधिक्षिपति इत्यर्थः   ।
तद्वेतः - गार्गिकामवेतः   ।
काठिकामवेतः   ।
गार्ग्यत्वं कठत्वं च प्राप्तः इत्यर्थः   ।
तद्वा अवगतवानित्यर्थः   ।
श्लाघादिषु इति किं ? गार्ग्यत्वं  ।
कठत्वं  । ।



<होत्राभ्यश्छः>#   । । PS_५,१.१३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१३५ः

गोत्रा-शब्दः ऋत्विग्विशेष-वचनः   ।
ऋत्विग्विशेष-वाचिभ्यः छः प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः   ।
अच्छावाकस्य भावः कर्म वा अच्छावादीयं  ।
मित्रावरुणीयं  ।
ब्राह्मणाच्छंसीयं  ।
आग्नीध्रीयं  ।
प्रतिप्रस्थीत्रियं  ।
त्वष्ट्रीयं  ।
पोत्रीयं  ।
बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थं  । ।



<ब्रह्मणस्त्वः>#   । । PS_५,१.१३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,१.१३६ः

होत्राभ्यः इत्यनुवर्तते   ।
ब्रह्मन्-शब्दाद्होत्रावाचिनः त्वः प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः   ।
छस्य अपवादः   ।
ब्रह्मणो भावः कर्म वा ब्रह्मत्वं  ।
न इति वक्तव्ये त्ववचनं तलो बाधनार्थं  ।
यस्तु जाति-शब्दो ब्राह्मणपर्यायो ब्रह्मन्-शब्दः, ततः त्वतलौ भवत एव   ।
ब्रह्मत्वम्, ब्रह्मता   ।
भवनावधिकयोर्नञ्स्तञोरधिकारः समाप्तः  । ।
इति काशिकायां वृत्तौ पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पादः __

पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयः पादः   ।



[#४९८]

<धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ्>#   । । PS_५,२.१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१ः

निर्देशादेव समर्थविभक्तिः   ।
धान्यविशेष-वाचिभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यो भवनेऽभिधेये खञ्प्रत्ययो भवति, तच्चेद्भवनं क्षेत्रं भवति   ।
भवनं इति भवन्ति जायन्तेऽस्मिन्निति भवनं  ।
मुद्गानां भवनं क्षेत्रं मौद्गीनं  ।
कौद्रवीणं  ।
कौलत्थीनं  ।
धान्यानां इति किं ? तृणानां भवनं क्षेत्रं इत्यत्र न भवति   ।
क्षेत्रं इति किं ? मुद्गानां भवनं कुसूलं  ।
बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थं  । ।



<व्रीहि-शाल्योर्ढक्>#   । । PS_५,२.२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.२ः

व्रीहि-शालि-शब्दाभ्यां ढक्प्रत्ययो भवति भवने क्षेत्रे अभिधेये खञोऽपवादः   ।
व्रीहीणां भवनं क्षेत्रं व्रैहेयं  ।
शालेयं  । ।



<यव-यवक-षष्टिकाद्यत्>#   । । PS_५,२.३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.३ः

यवादिभ्यः शब्देभ्यो यत्प्रत्ययो भवति भवने क्षेत्रेऽभिधेये   ।
खञोऽपवादः   ।
यवानां भवनं क्षेत्रं यव्यं  ।
यवक्यं  ।
षष्टिक्यं  । ।



<विभाषा तिल-माष-उमा-भङ्गा-अणुभ्यः>#   । । PS_५,२.४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.४ः

तिल माष उमा भङ्गा अणु इत्येतेभ्यः विभाषा यत्प्रत्ययो भवति भवने क्षेत्रेऽभिधेये   ।
खञि प्राप्ते वचनं, पक्षे सोऽपि भवति   ।
उमाभङ्गयोरपि धान्यत्वं आश्रितं एव   ।
तिलानां भवनं क्षेत्रं तिल्यम्, तैलीनं  ।
माष्यम्, माषीणं  ।
उम्यम्, ॐईनं  ।
भङ्ग्यम्, भाङ्गीनं  ।
अणव्यम्, अणवीनं  । ।



<सर्वचर्मणः कृतः ख-खञौ>#   । । PS_५,२.५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.५ः

सर्वचर्मन्शब्दात्तृतीयासमर्थात्कृतः इत्यस्मिन्नर्थे ख-खञौ प्रत्ययौ भवतः   ।
सर्वशब्दश्च अत्र प्रत्ययार्थेन कृतेन सम्बध्यते, न चर्मणा   ।
तत्र अयं असमर्थसमासो द्रष्टव्यः   ।
सर्वश्चर्मणा कृतः इत्येतस्मिन्वाक्यार्थे वृत्तिः   ।
सर्वचर्मीणः, सार्वचर्मीणः  । ।



[#४९९]

<यथामुख-सम्मुखस्य दर्शनः खः>#   । । PS_५,२.६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.६ः

यथामुख-शब्दात्सम्मुख-शब्दात्षष्ठीसमर्थाद्दर्शनः इत्येतस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति   ।
दृश्यतेऽस्मिनिति दर्शनः आदर्शादिः प्रतिबिम्बाश्रय उच्यते   ।
निपातनात्सादृश्येऽव्ययीभावः   ।
यथामुखं दर्शनः यथामुखीनः   ।
सर्वस्य मुखस्य दर्शनः सम्मुखीनः  । ।



<तत्सर्व-आदेः पथ्य्-अङ्ग-कर्म-पत्र-पात्रं व्याप्नोति>#   । । PS_५,२.७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.७ः

ततिति द्वितीया समर्थविभक्तिः   ।
व्याप्नोति इति प्रत्ययार्थः   ।
परिशिष्टं प्रकृतिविशेषणं  ।
सर्व-आदेः प्रातिपदिकात्पथिनङ्ग कर्मन्पत्र पात्र इत्येवं अन्ताद्द्वितीयासमर्थाद्व्याप्नोति इत्यस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति   ।
सर्वपथं व्याप्नोति सर्वपथीनो रथः   ।
सर्वाङ्गिणः तापः   ।
सर्वकर्मीणः पुरुषः   ।
सर्वपत्रीणः सारथिः   ।
सर्वपात्रीणः ओदनः  । ।



<आप्रपदं प्राप्नोति>#   । । PS_५,२.८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.८ः

प्रपदं इति पादस्य अग्रं उच्यते   ।
आङ्मर्यादायां  ।
तयोरव्ययीभावः   ।
आप्रपद-शब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थात्प्राप्नोति इत्येतस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति   ।
आप्रपदं प्राप्नोति आप्रपदीनः पटः   ।
शरीरेण असम्बद्धस्य अपि पटस्य प्रमाणं आख्यायते  । ।



<अनुपद-सर्वान्न-अय-अनयं बद्धा-भक्षयति-नेयेषु>#   । । PS_५,२.९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.९ः

अनुपद-आदिभ्यः शब्देभ्यः तदिति द्वितीयासमर्थेभ्यः यथासङ्ख्यं बद्धा भक्षयति नेय इत्येतेष्वर्थेषु खः प्रत्ययो भवति   ।
अनुः आयामे सादृश्ये वा   ।
अनुपदं बद्धा उपानतनुपदीना   ।
पदप्रमाणा इत्यर्थः   ।
सर्वान्नानि भक्षयति सर्वान्नीनो भिक्षुः   ।
अयः प्रदक्षिणम्, अनयः प्रसव्यं  ।
प्रदक्षिणप्रसव्यगामिनां शाराणां यस्मिन्परशारैः पदानामसमावेशः सोऽयानयः   ।
अयानयं नेयः अयानयीनः शारः   ।
फलकशिरःस्थित इत्यर्थः  । ।



<परोवर-परम्पर-पुत्रपौत्रं अनुभवति>#   । । PS_५,२.१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१०ः

परोवर परम्पर पुत्रपौत्र इत्येतेभ्यः तदिति द्वितीयासमर्थेभ्यः अनुभवति इत्यस्मिनर्थे खः प्रत्ययो भवति   ।
परोवर इति परस्योत्वं प्रत्ययसंनियोगेन निपात्यते   ।
परांश्च अवरांश्च अनुभवति परोवरीणः   ।
परपरतराणां च परम्परभावो निपात्यते   ।
परांश्च परतरांश्च अनुभवति परम्परीणः   ।
पुत्रपौत्राननुभवति पुत्रपौत्रीणः   ।
परम्परशब्दो विनापि प्रत्ययेन दृश्यते, मन्त्रिपरम्परा मन्त्रं भिनत्ति इति   ।
तच्छब्दान्तरं एव द्रष्टव्यं  । ।



[#५००]

<अवारपार-अत्यन्त-अनुकामं गामी>#   । । PS_५,२.११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.११ः

अवारपार अत्यन्त अनुकाम इत्येतेभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यः गामी इत्येतस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति   ।
गमिष्यति इति गामी, भविष्यति गम्यादयः (*३,३.३) इति   ।
अक-इनोर्भविस्यद्-आधमर्ण्ययोः (*२,२.७०)   ।
इति षष्ठीप्रतिषेधः   ।
अवारपारं गामी अवारपारीणः   ।
विपरीताच्च   ।
पारावारीणः   ।
विगृहीतादपि इष्यते   ।
अवारीणः   ।
अत्यन्तं गामी अत्यन्तीनः   ।
भृशं गन्ता इत्यर्थः   ।
अनुकामं गामी अनुकामीनः   ।
यथा+इष्टं गन्ता इत्यर्थः  । ।



<समांसमां विजायते>#   । । PS_५,२.१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१२ः

समांसमां इति वीपसा   ।
सुबन्तसमुदायः प्रकृतिः   ।
विजायते गर्भं धारयति इति प्रत्ययार्थः   ।
गर्भधारणेन सकलाऽपि समा व्याप्यते इति अत्यन्तसंयोगे द्वितीया   ।
समांसमां विजायते समांसमीना गौः   ।
समांसमीना वडवा   ।
पूर्वपदे सुपोऽलुग्वक्तव्यः   ।
केचित्तु समायां विजायते इति विगृह्णन्ति, गर्भमोचने तु विजनिर्वर्तते इत्याहुः   ।
तेषां पूर्वपदे यलोपमात्रं निपात्यते, परिशिष्टस्य अलुग्वक्तव्यः   ।
अनुत्पत्तावुत्तरपदस्य च वा यलोपो वक्तव्यः   ।
समांसमांविजायते, समायां समायां विजायते इति वा  । ।



<अद्यश्वीना अवष्टब्धे>#   । । PS_५,२.१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१३ः

विजायते इति वर्तते   ।
अद्यश्वीन इति निपात्यते अवष्टब्धे विजने, आसन्ने प्रसवे   ।
आविदूर्ये हि मूर्धन्यो विधीयते अवाच्च आलम्बन-आविदूर्ययोः (*८,३.६८) इति   ।
अद्य वा श्वो वा विजायतेऽद्यश्वीना गौः   ।
अद्यश्वीना वडवा   ।
केचित्तु विजायते इति न अनुवर्तयन्ति, अवष्टब्धमात्रे निपातनं इत्याहुः   ।
अद्यश्वीनं मरणम्, अद्यश्वीनो वियोगः इति  । ।



[#५०१]

<आगवीनः>#   । । PS_५,२.१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१४ः

आगवीनः इति निपात्यते   ।
गोः आङ्पूर्वादा तस्य गोः प्रतिपादनात्कर्मकारिणि खः प्रत्ययो निपात्यते   ।
आगवीनः कर्मकरः   ।
यो गवा भृतः कर्म करोति आ तस्य गोः प्रत्यर्पणात् । ।



<अनुग्व्-अलङ्गामी>#   । । PS_५,२.१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१५ः

गोः पश्चादनुगु   ।
अनुगु-शब्दादलङ्गामी इत्येतस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति   ।
अनुगु पर्याप्तं गच्छति अनुगवीनः गोपालकः  । ।



<अध्वनो यत्-खौ>#   । । PS_५,२.१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१६ः

ततिति द्वितीया समर्थविभक्तिरनुवर्तते   ।
अलङ्गामी इति च प्रत्ययार्थः   ।
अध्वन्-शब्दात्द्वितीयासमर्थादलङ्गामी इत्येतस्मिन्नर्थे यत्-खौ प्रत्ययौ भवतः   ।
अध्वानं अलङ्गामी अध्वन्यः, अध्वनीनः   ।
ये च अभवकर्मणोः (*६,४.१६८), आत्म-अध्वानौ खे (*६,४.१६९) इति प्रकृतिभावः  । ।



<अभ्यमित्राच्छ च>#   । । PS_५,२.१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१७ः

अभ्यमित्र-शदात्द्वितीयासमर्थातलङ्गामी इत्यस्मिन्नर्थे छः प्रत्ययो भवति   ।
चकाराद्यत्-खौ च   ।
अभ्यमित्रं अलङ्गामी अभ्यमित्रीयः अभमित्र्यः, अभ्यमित्रीणः   ।
अमित्राभिमुखं सुष्ठु गच्छति इत्यर्थः  । ।



<गोष्ठात्खञ्भूतपूर्वे>#   । । PS_५,२.१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१८ः

गावस्तिष्ठन्त्यस्मिनिति गोष्ठं  ।
गोष्ठ-शब्देन सन्निहितगोसमूहो देश उच्यते   ।
भूतपूर्व-ग्रहणं तस्य+एव विशेषणं  ।
गोष्ठ-शब्दाद्भूतपूर्वोपाधिकात्स्वार्थे खञ्प्रत्ययो भवति   ।
गोष्ठो भूतपूर्वः गौष्ठीनो देशः   ।
भूतपूर्व-ग्रहणं किं ? गोष्ठो वर्तते  । ।



<अश्वस्यैकाहगमः>#   । । PS_५,२.१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१९ः

निर्देशादेव समर्थविभक्तिः   ।
अश्व-शब्दाद्षष्ठीसमर्थातेकाहगमः इत्येतस्मिन्नर्थे खञ्प्रत्ययो भवति   ।
एकाहेन गम्यते इति एकाहगमः   ।
अश्वस्य एकाहगमोऽध्वा आश्वीनः   ।
आश्वीनानि शतं पतित्वा  । ।



[#५०२]

<शालीन-कौपीने अधृष्ट-अकार्ययोः>#   । । PS_५,२.२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.२०ः

शालीन-कौपीन-शब्दौ निपात्येते यथासङ्ख्यं अधृष्टे अकार्ये च अभिधेये   ।
अधृष्टः अप्रगल्भः   ।
अकार्यं अकरणार्हं विरुद्धं  ।
शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः पर्यायौ यथाकथञ्चिद्व्युत्पादयितव्यौ   ।
शालाप्रवेशनं अर्हति, कूपावतारं अर्हति इति खञ्प्रत्ययः उत्तरपदलोपश्च निपात्यते   ।
शालीनो जडः   ।
कौपीनं पापं  । ।



<व्रातेन जीवति>#   । । PS_५,२.२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.२१ः

निर्देशादेव तृतीया समर्थविभक्तिः   ।
व्रात-शब्दात्तृतीयासमर्थात्जीवति इत्यस्मिन्नर्थे खञ्प्रत्ययो भवति   ।
नानाजातीयाः अनियतवृत्तयः उत्सेधजीविनः सङ्घाः व्राताः   ।
उत्सेधः शरीरं, तदायास्य ये जीवन्ति ते उत्सेधजीविनः, तेषा कर्म व्रातं  ।
तेन व्रातेन जीवति व्रातीनः   ।
तेषां एव व्रातानामन्यतम उच्यते   ।
यस्त्वन्यस्तदीयेन जीवति तत्र न+इष्यते  । ।



<साप्तपदीनं सख्यम्>#   । । PS_५,२.२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.२२ः

साप्तपदीनं इति निपात्यते सख्येऽभिधेये   ।
सप्तभिः पदैरवाप्यते साप्तपदीनं  ।
सख्यं जनाः साप्तपदीनं आहुः   ।
कथं साप्तपदीनः सखा, साप्तपदीनं मित्रं इति ? यदा गुणप्रधानः साप्तपदीन-शब्दः सखिभावे तत्कर्मणि च वर्तते तदा सख्य-शब्देन सामानाधिकरण्यं भवति, यदा तु लक्षणया वर्तते तदा पुरुषेण सामानाधिकरण्यं भवति  । ।



<हैयङ्गवीनं सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_५,२.२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.२३ः

हैयङ्गवीनं निपात्यते सञ्ज्ञायां विषये   ।
ह्योगोदोहस्य हियङ्गवादेशः, तस्य विकारे खञ्प्रत्ययो भवति सञ्ज्ञायां  ।
ह्योगोदोहस्य विकारः हैयङ्गवीनं  ।
घृतस्य सञ्ज्ञा   ।
तेन+इह न भवति, ह्योगोदोहस्य विकार उदश्वित् । ।



<तस्य पाक-मूले पील्वदि-कर्णादिभ्यः कुणब्-जाहचौ>#   । । PS_५,२.२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.२४ः

तस्य इति षष्ठीसमर्थेभ्यः पील्वादिभ्यः कर्णादिभ्यश्च यथासङ्ख्यं पाक-मूलयोरर्थयोः कुणप्जाहचित्येतौ प्रत्ययौ भवतः   ।
पीलूनां पाकः पीलुकुणः   ।
कर्कन्धुकुणः   ।
कर्णादिभ्यः - कर्णस्य मूलं कर्णजाहं  ।
पीलु   ।
कर्कन्धु   ।
शमी   ।
करीर   ।
कुवल   ।
बदर   ।
अश्वत्थ   ।
खदिर   ।
पील्वादिः   ।
कर्ण   ।
अक्षि   ।
नख   ।
मुख   ।
मख   ।
केश   ।
पाद   ।
गुल्फ   ।
भ्रूभङ्ग   ।
दन्त   ।
ओष्ठ   ।
पृष्ठ   ।
अङ्गुष्ठ   ।
कर्णादिः  । ।



[#५०३]

<पक्षात्तिः>#   । । PS_५,२.२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.२५ः
तस्य इत्येव   ।
तस्य इति षष्ठीसमर्थात्पक्ष-शब्दात्मूलेऽभिधेये तिः प्रत्ययो भवति   ।
मूल-ग्रहणं अनुवर्तते, न पाक्ष-ग्रहणं  ।
एकयोगनिर्दिष्टानां अप्येकदेशोऽनुवर्तते इति   ।
पक्षस्य मूलं पक्षतिः प्रतिपत् । ।



<तेन वित्तश्चुञ्चुप्-चणपौ>#   । । PS_५,२.२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.२६ः

तेन इति तृतीयासमर्थात्वित्तः इत्येतस्मिन्नर्थे चुञ्चुप्चणपित्येतौ प्रत्ययौ भवतः   ।
वित्तः प्रतीतः ज्ञात इत्यर्थः   ।
विद्यया वित्तः विद्याचुञ्चुः, विद्याचणः  । ।



<वि-नञ्भ्यां ना-नाञौ नसह>#   । । PS_५,२.२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.२७ः

वि नञित्येताभ्यां यथासङ्ख्यं ना नाञित्येतौ प्रत्ययौ भवतः   ।
नसह इति प्रकृतिविशेषणं  ।
असहार्थे पृथग्भावे वर्तमानाभ्यां विनञ्भ्यां सवार्थे ना-नाञौ प्रत्ययौ भवतः   ।
विना   ।
नाना  । ।



<वेः शालच्-छङ्कटचौ>#   । । PS_५,२.२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.२८ः

विशदात्शालच्शङ्कटचित्येतौ प्रत्ययौ भवतः   ।
ससाधनकृइयावचनातुपसर्गात्स्वार्थे प्रत्ययौ भवतः   ।
विगते शृङ्गे विशाले, विशङ्कटे   ।
तद्योगाद्गौरपि विशालः, विशङ्कटः इत्युच्यते   ।
परमार्थतस्तु गुण-शब्दा एते यथाकथञ्चिद्व्युत्पाद्यन्ते   ।
न अत्र प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरभिनिवेशः  । ।



<सं-प्र-उदश्च कटच्>#   । । PS_५,२.२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.२९ः

सं प्र उदित्येतेभ्यः कटच्प्रत्ययो भवति   ।
चकाराद्वेश्च   ।
सङ्कटं  ।
प्रकटं  ।
उत्कटं  ।
विकटं  ।
कटच्प्रकरणेऽलाबूतिलोमाभङ्गाभ्यो रजस्युपसङ्ख्यानं  ।
अलाबूनां रजः अलाबूकटं  ।
तिलकटं  ।
उमाकटं  ।
भङ्गाकटं  ।
गोष्ठादयः स्थानादिषु पशुनां आदिभ्य उपसङ्ख्यानं  ।
गवां स्थानं गोगोष्ठं  ।
महिषीगोष्ठं  ।
सङ्घाते कटच्वक्तव्यः   ।

[#५०४]

अवीनां सङ्घातः अविकटं  ।
विस्तारे पटच्वक्तव्यः   ।
अविपटं  ।
द्वित्वे गोयुगछ् ।
उष्ट्रगोयुगं  ।
अश्वगोयुगं  ।
प्रकृत्यर्थस्य षट्त्वे षङ्गवछ् ।
हस्तिषङ्गवं  ।
अश्वषङ्गवं  ।
विकारे स्नेहे तैलछ् ।
एरण्डतैलं  ।
इङ्गुदीतैलं  ।
तिलतैलं  ।
भवने क्षेत्रे इक्ष्वादिभ्यः शाकटशाकिनौ   ।
इक्षुशाकटम्, इक्षुशाकिनं  ।
मूलशाकटम्, मूलशाकिनं  । ।



<अवात्कुटारच्च>#   । । PS_५,२.३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.३०ः

अव-शब्दात्कुटारच्प्रत्ययो भवति   ।
चकारात्कटछ् ।
अवकुटारम्, अबकटं  । ।



<नते नासिकायाः सञ्ज्ञायां टीटञ्-नाटज्-भ्रटचः>#   । । PS_५,२.३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.३१ः

अवातित्येव   ।
नमनं नतं  ।
नासिकायाः सम्बन्धिनि नते अभिधेये टिटच्नाटच्भ्रटचित्येते प्रत्यया भवन्ति सञ्ज्ञायां विषये   ।
नासिकाया नतं अवटीटम्, अवनाटम्, अवभ्रटं  ।
तद्योगान्नासिकाऽपि तथा+उच्यते, अवटीटः, अवनाटः, अवभ्रटः इति  । ।



<नेर्बिडज्बिरीसचौ>#   । । PS_५,२.३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.३२ः
नते नासिकायाः इत्यनुवर्तते, सञ्ज्ञायां इति च   ।
नि-शब्दान्नासिकाया नतेऽभिधेये बिडच्बिरीसचित्येतौ प्रत्ययौ भवतः   ।
निबिडम्, निबिरीसं  ।
तद्योगात्नासिकाऽपि   ।
पुरुषोऽपि, निबिडः, निबिरीसः   ।
कथं निबिडाः केशाः, निबिडं वस्त्रं ? उपमानाद्भविष्यति  । ।



[#५०५]

<इनच्पिटच्चिक चि च>#   । । PS_५,२.३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.३३ः

नेः इत्येव, नते नासिकायाः इति च   ।
नि-शब्दान्नासिकाया नतेऽभिधेये इनच्पिटचित्येतौ प्रत्ययौ भवतः, तत्संनियोगेन च नि-शब्दस्य यथासङ्ख्यं चिक चि इत्येतावादेशौ भवतः   ।
चिकिनः, चिपिटः  । ।
ककारः प्रत्ययो वक्तव्यश्चिक्च प्रकृत्यादेशः   ।
चिक्कः   ।
तथा च+उक्तं - इनच्-पिटच्-काश्चिकचिचिकादेशाश्च वक्तव्याः इति   ।
क्लिन्नस्य चिल्-पिल्लश्च अस्य चक्षुषी   ।
क्लिन्नस्य चिल्पिलित्येतावादेशौ भवतः लश्च प्रत्ययोऽस्य चक्षुषी इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
क्लिन्ने अस्य चक्षुषी चिल्लः, पिल्लः   ।
चुलादेशो वक्तव्यः   ।
चुल्लः   ।
अस्य इत्यनेन नार्थः   ।
चक्षुषोरेव अभिधाने प्रत्यय इष्यते   ।
क्लिअन्ने चक्षुषी चिल्ले, पिल्ले चुल्ले   ।
तद्योगात्तु पुरुषस्तथा+उच्यते  । ।



<उप-अधिभ्यां त्यकन्नासन्न-आरूढयोः>#   । । PS_५,२.३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.३४ः

उप अधि इत्येताभ्यां यथासङ्ख्यं आसन्नारूढयोर्वर्तमानाभ्ह्यां स्वार्थे त्यकन्प्रत्ययो भवति   ।
सञ्ज्ञाधिकाराच्च नियतविषयं आसन्नारूढं गम्यते   ।
पर्वतस्य आसन्नं उपत्यका   ।
तस्य+एस्व आरूढं अधित्यका   ।
प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्य इति इत्वं अत्र न भवति, सञ्ज्ञाधिकारादेव  । ।



<कर्मणि घटोऽठच्>#   । । PS_५,२.३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.३५ः

निर्देशादेव समर्थविभक्तिः   ।
कर्म-शब्दात्सप्तमीसमर्थाद्घटः इत्येतस्मिन्नर्थे अठच्प्रत्ययो भवति   ।
ङ्हटते इति ङ्हटः   ।
कर्मणि ङ्हटते कर्मठः पुरुषः  । ।



<तदस्य सञ्जातं तारका-आदिभ्य इतच्>#   । । PS_५,२.३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.३६ः

तदिति प्रथमासमर्थेभ्यस्तारका-आदिभ्यः शब्देभ्यः अस्य इति षष्ठ्यर्थे इतच्प्रत्ययो भवति   ।
सञ्जात-ग्रहणं प्रकृति-विशेषणं  ।
तारकाः सञ्जाता अस्य नभसः तारकितं नभः   ।
पुष्पितो वृक्षः   ।
तारका   ।
पुष्प   ।
मुकुल   ।
कण्टक   ।
पिपासा   ।
सुख   ।
दुःख   ।
ऋजीष   ।
कुड्मल   ।
सूचक   ।
रोग   ।
विचार   ।
व्याधि   ।
निष्क्रमण   ।
मूत्र   ।
पुरीष   ।
किसलय   ।
कुसुम   ।
प्रचार   ।
तन्द्रा   ।
वेग   ।
पुक्षा   ।
श्रद्धा   ।
उत्कण्ठा   ।
भर   ।
द्रोह   ।
गर्भादप्राणिनि   ।
तारकादिराकृतिगणः  । ।



[#५०६]

<प्रमाणे द्वयसज्-दघ्नञ्-मात्रचः>#   । । PS_५,२.३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.३७ः

तदस्य इत्यनुवर्तते   ।
तदिति प्रथमासमर्थादस्य इति षष्ठ्यर्थे द्वयसच्दघ्नच्मात्रचित्येते प्रत्यया भवन्ति यत्तत्प्रथमासमर्थं प्रमाणं चेत्तद्भवति   ।
ऊरुः प्रमाणं अस्य ऊरुद्वयसम्, ऊरुदघ्नम्, ऊरुमात्रं  ।
जानुद्वयसं  ।
जानुदघ्नं  ।
जानुमात्रं  ।
प्रथमश्च द्वितियश्च ऊर्ध्वमाने मतौ मम   ।
ऊरुद्वयसं उदकं  ।
ऊरुदघ्नं उदकं  ।
मात्रच्पुनरविशेषेण, प्रस्थमात्रं इत्यपि भवति   ।
प्रमाणे लो वक्तव्यः   ।
प्रमाण-शब्दा इति ये प्रसिद्धाः, तेभ्य उत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुग्भवति   ।
शमः प्रमाणमस्य शमः   ।
दिष्टिः   ।
वितस्तिः   ।
द्विगोर्नित्यं  ।
द्वौ शमौ प्रमाणं अस्य द्विशमः   ।
त्रिशमः   ।
द्विवितस्तिः   ।
नित्य-ग्रहणं किं ? संशये श्राविणं वक्ष्यति, तत्र अपि द्विगोर्लुगेव यथा स्याथ् ।
द्वे दिष्टी स्यातां वा न वा द्विदिष्टिः   ।
डिट्स्तोमे वक्तव्यः   ।
पञ्चदशः स्तोमः   ।
पञ्चदशी रात्रिः   ।
टित्त्वाद्ङीप्  ।
शन्शतोर्डिनिर्वक्तव्यः   ।
पञ्चदशिनोऽर्धमासाः, त्रिंशिनो मासाः   ।
विंशतेश्चेति वक्तव्यं  ।
विंशिनोऽङ्गिरसः   ।
प्रमाणपरिमाणाभ्यां सङ्ख्यायाश्च अपि संशये मात्रच्वक्तव्यः   ।
शममात्रं  ।
दिष्टिमात्रं  ।
प्रस्थमात्रं  ।
कुडवमात्रं  ।
पञ्चमात्रं  ।
दशमात्रा गावः   ।
वत्वन्तात्स्वार्थे द्वयसज्मात्रचौ बहुलं  ।
तावदेव तावद्द्वयसम्, तावन्मात्रं  ।
एतावद्द्वयसम्, एतावन्मात्रं  ।
यावद्द्वयसम्, यावन्मात्रं  । ।



[#५०७]

<पुरुष-हस्तिभ्यां अण्च>#   । । PS_५,२.३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.३८ः

तदस्य इत्येव, प्रमाणे इति च   ।
पुरुषहस्तिभ्यां प्रथमासमर्थाभ्यां प्रमाणोपाधिकाभ्यां अस्य इति षष्ठ्यार्थे अण्प्रत्ययो भवति, चकाराद्द्वयसजादयः   ।
पुरुषः प्रमाणं अस्य पौरुषम्, पुरुषद्वयसम्, पुरुषदध्नम्, पुरुषमात्रं  ।
हास्तिनम्, हस्तिद्वयसम्, हस्तिदघ्नम्, हस्तिमात्रं  ।
द्विगोर्नित्यं लुक्  ।
द्विपुरुषं उदकं  ।
त्रिपुरुषं उदकं  ।
द्विहस्ति   ।
त्रिहस्ति   ।
द्विपुरुषी   ।
त्रिपुरुषी   ।
द्विहस्तिनि   ।
त्रिहसिनी  । ।



<यत्-तद्-एतेभ्यः परिमाणे वतुप्>#   । । PS_५,२.३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.३९ः
तदस्य इत्येव   ।
यत्-तद्-एतेभ्यः प्रथमासमर्थेभ्यः परिमाणोपाधिकेभ्यः अस्य इति षष्ठ्यर्थे वतुप्प्रत्ययो भवति   ।
यत्परिमाणं अस्य यावान्  ।
तावान्  ।
एतावान्  ।
प्रमाण-ग्रहणेऽनुवर्तमाने परिमाण-ग्रहणं प्रमाणपरिमाणयोर्भेदाथ् ।
डावताव्-अर्थवैशेष्यान्निर्देशः पृथगुच्यते   ।
मात्राद्यप्रतिघाताय भावः सिद्धश्च डावतोः   ।
वतुप्प्रकरणे युष्मदस्मद्भ्यां छन्दसि सादृश्य उपसङ्ख्यानं  ।
न त्वा वां अन्यो दिव्यो न पीर्थिवो अ जातो न जनिस्यते   ।
त्वावतः पुरूवसो यज्ञं विप्रस्य मावतः   ।
त्वत्सदृशस्य, मत्सदृशस्य इत्यर्थः  । ।



<किम्-इदम्-भ्यां वो घः>#   । । PS_५,२.४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.४०ः

किम्-इदम्-भ्यां उत्तरस्य वतुपो वकारस्य घकारादेशो भवति   ।
कियान्  ।
इयान्  ।
एतदेव चादेशविधानं ज्ञापकं किमिदम्भ्यां वतुप्-प्रत्ययो भवति इति   ।
अथ वा योगविभागेन वतुपं विधाय पश्चाद्वो घो विधीयते  । ।



<किमः सङ्ख्यापरिमाणे डति च>#   । । PS_५,२.४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.४१ः

सङ्ख्यायाः परिमाणं सङ्ख्यापरिच्छेदः इत्यर्थः   ।
सङ्ख्यापरिमाणे वर्तमानात्किमः प्रथमासमर्थादस्य इति षष्ठ्यर्थे डतिः प्रत्ययो भवति, चकाराद्वतुप्  ।
तस्य च वकारस्य घादेशो भवति   ।
पृच्छ्यमानत्वात्परिच्छेदोपाधिकायां सङ्ख्यायां वर्तमानात्किमः प्रत्ययो विज्ञायते   ।

[#५०८]

का सङ्ख्या परिमाणं एषां ब्राह्मणानां कति ब्राह्मणाः, कियन्तो ब्राह्मणाः   ।
अथ वा सङ्ख्या+एव परिमाणात्मिका परिच्छेदस्वभावा गृह्यते, का सङ्ख्या परिमाणं येषां इति   ।
ननु च सङ्ख्या एवमात्मिकैव परिच्छेदस्वभावा, सा किमर्थं परिमाणेन विशेष्यते ? यत्र अपरिच्छेदकत्वेन विवक्ष्यते तत्र मा भूदिति   ।
क्षेपे हि परिच्छेदो न अस्ति, केयं एषां सङ्ख्या दशानां इति  । ।



<सङ्ख्याया अवयवे तयप्>#   । । PS_५,२.४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.४२ः

तदस्य इत्येव   ।
सङ्ख्याया अवयवे वर्तमानायाः अस्य इति षष्ठ्यर्थे तयप्प्रत्ययो भवति   ।
अवयवावयविनः सम्बन्धिनः इति सामर्थ्यातवयवी प्रत्ययार्थो विज्ञायते   ।
पञ्च अवयवा यस्य पञ्चतयं  ।
दशतयं  ।
चतुष्टयं  ।
चतुष्टयी  । ।



<द्वि-त्रिभ्यां तयस्य अयज्वा>#   । । PS_५,२.४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.४३ः

पूर्वेण विहितस्य तयस्य द्वित्रिभ्यां परस्य वा अयजादेशो भवति   ।
द्वौ अवयवौ अस्य द्वयम्, द्वितयं  ।
त्रयम्, त्रितयं  ।
तय-ग्रहणं स्थानिनिर्देशार्थं  ।
अन्यथा प्रत्ययान्तरं अयज्विज्ञायेत   ।
तत्र को दोषः ? त्रयी गतिः इति तयनिबन्धन ईकारो न स्यात्, प्रथम-चरम-तय-अल्प-अर्ध-कतिपय. नेमाश्च (*१,१.३३)   ।
इत्येष विधिर्न स्याथ् ।
द्वये   ।
द्वयाः   ।
चकारः स्वरार्थः  । ।



<उभादुदात्तो नित्यम्>#   । । PS_५,२.४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.४४ः

उभ-शब्दात्परस्य तयपो नित्यं अयजादेशो भवति, स चोदात्तः   ।
वचनसामर्थ्यादादेरुदात्तत्वं विज्ञायते   ।
उभशब्दो यति लौकिकी सङ्ख्या ततः पूर्वेण+एव विहितस्य तयप आदेशविधानार्थं वचनं  ।
अथ न सङ्ख्या, ततो योगविभागेन तयपं विधाय तस्य नित्यं अयजादेशो विधीयते   ।
उभयो मणिः   ।
उभयेऽस्य देवमनुष्याः  । ।



<तदस्मिन्नधिकं इति दशान्ताड्डः>#   । । PS_५,२.४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.४५ः

ततिति प्रथमासमर्थातस्मिनिति सप्तम्यर्थे दशान्तात्प्रातिपदिकात्डः प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थं अधिकं चेत्तद्भवति   ।
इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षा   ।
एकादश अधिका अस्मिनशते एकादशं शतं  ।
एकादशं सहस्त्रं  ।
द्वादशं शतं  ।
द्वादशं सहस्रं  ।
दशान्तातिति किं ? पञ्च अधिका अस्मिन्शते   ।
अन्त-ग्रहणं किं ? दशाधिका अस्मिन्शते   ।

[#५०९]

प्रत्ययार्थेन च समानजातीये प्रकृत्यर्थे सति प्रत्यय इष्यते   ।
एकादश कार्षापणा अधिका अस्मिन्कार्षापणशते एकादशं कार्षापनशतं इति   ।
इह तु न भवति, एकादश माषा अधिका अस्मिन्कार्षापणशते इति   ।
शतसहस्रयोश्च+इष्यते   ।
इह न भवति, एकादशाधिका अस्यां त्रिंशति इति   ।
इतिकरणो विवक्षार्थ इत्युक्तं, तत इदं सर्वं लभ्यते   ।
कथं एकादशं शतसहस्रं इति ? शतानां सहस्रं, सहस्राणां वा शतं इति शतसहस्रं इत्युच्यते   ।
तत्र शतसहस्रयोः इत्येव सिद्धं  ।
अधिके समानजाताविष्टं शतसहस्रयोः   ।
यस्य सङ्ख्या तदाधिक्ये डः कर्तव्यो मतो मम  । ।



<शदन्त-विंशतेश्च>#   । । PS_५,२.४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.४६ः

तदस्मिन्नधिकं इत्यनुवर्तते, डः इति च   ।
शदन्तात्प्रातिपदिकात्विंशतेश्च डः प्रत्ययो भवति तदस्मिन्नधिकं इत्येतस्मिन्विषये   ।
त्रिंशदधिका अस्मिञ्छते त्रिंशं शतं  ।
शद्-ग्रहनेऽन्त-ग्रहनं प्रत्यय-ग्रहणे यस्मात्स तदादेरधिकार्थं  ।
एकत्रिंश शतं  ।
एकचत्वारिंशं शतं  ।
सङ्ख्या-ग्रहणं च कर्तव्यं  ।
इह मा भूत्, गोत्रिंशदधिका अस्मिन्गोशते इति   ।
विंशतेश्च   ।
विशं शतं  ।
तदन्तादपि इति वक्तव्यं  ।
एकविंशं शतं  ।
सङ्ख्या-ग्रहणं च कर्तव्यं  ।
इह मा भूत्, गोविंशतिरधिकाऽस्मिन्गोशते इति  । ।



<सङ्ख्याया गुणस्य निमाने मयट्>#   । । PS_५,२.४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.४७ः
तदस्य इत्यनुवर्तते तदस्य सञ्जातं इत्यतः   ।
तदिति प्रथमासमर्थात्सङ्ख्यावाचिनः प्रातिपदिकातस्य इति षष्ठ्यर्थे मयट्प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थं गुणस्य चेन्निमाने वर्तते   ।
गुणो भागः निमानं मूल्यं  ।
गुणो येन निमीयते मूल्यभूतेन सोऽपि सामर्थ्याद्भाग एव विज्ञायते   ।
यवानां द्वौ भागौ निमानं अस्य उदश्विद्भागस्य द्विमयमुदश्विद्यवानां  ।
त्रिमयं  ।
चतुर्मयं  ।
भागेऽपि तु विधीयामानः प्रत्ययः प्राधान्येन भागवन्तमाचष्टे   ।
तेन सामान्याधिकरण्यं भवति द्विमयमुदश्वितिति   ।
गुणस्य इति चैकत्वं विवक्षितं, तेन+इह न भवति, द्वौ भागौ यवानां त्रय उदश्वितः इति   ।

[#५१०]

भूयसश्च वाचिकायाः सङ्ख्यायाः प्रत्यय इष्यते   ।
इह न भवति, एको भागो निमानमस्य इति   ।
भूयसः इति च प्रत्ययार्थात्प्रकृत्यर्थस्य अधिक्यमात्रं विवक्षितं  ।
बहुत्वमतन्त्रं, तेन द्विशब्दादपि भवति   ।
गुणशब्दः समानावय्ववचनः   ।
तेन+इह न भवति, द्वौ भागौ यवानां अध्यर्ध उदश्वितः इति   ।
निमेये चापि दृश्यते   ।
निमेये वर्तमानायाः सङ्ख्याया निमाने प्रत्ययो दृश्यते   ।
उदश्वितो द्वौ भागौ निमेयमस्य यवभागस्य द्विमया यवा उदश्वितः   ।
त्रिमया यवा उदश्वितः   ।
चतुर्मयाः   ।
गुणस्य इति किं ? द्वौ व्रीहियवौ निमानमस्य+उदश्वितः   ।
निमाने इति किं ? द्वौ गुणौ क्षीरस्य एकस्तैलस्य, द्विगुणं पच्यते तैलं क्षीरेण इत्यत्र मा भूत् । ।



<तस्य पूरणे डट्>#   । । PS_५,२.४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.४८ः

तस्य इति षष्ठीसमर्थात्सङ्ख्यावाचिनः प्रातिपदिकात्पूरणे इत्यस्मिन्नर्थे डट्प्रत्ययो भवति   ।
पूर्यतेऽनेन इति पूरणं  ।
येन सङ्ख्या सङ्ख्यानं पूर्यते सम्पद्यते, स तस्याः पूरणः   ।
एकादशानां पूरणः एकदशः   ।
त्रयोदशः   ।
यस्मिन्नुपसञ्जातेऽन्या सङ्ख्या सम्पद्यते स प्रत्ययार्थः   ।
इह न भवति, पञ्चानां मुष्टिकानां पूरणो घटः इति  । ।



<न अन्तादसङ्ख्या-आदेर्मट्>#   । । PS_५,२.४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.४९ः

डटिति वर्तते   ।
नकारान्तात्सङ्ख्यावाचिनः प्रातिपदिकातसंख्यादेः परस्य डटो मडागमो भवति   ।
नान्तातिति पञ्चमी इट आगमसम्बन्धे षष्ठीं प्रकल्पयति   ।
पञ्चानां पूरणः पञ्चमः   ।
सप्तमः   ।
नान्तातिति किं ? विंशतेः पूरणः विंशः   ।
असङ्ख्यादेः इति किं ? एकादशानां पूरणः एकादशः  । ।



<थट्च छन्दसि>#   । । PS_५,२.५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.५०ः

नान्तादसङ्ख्यादेः परस्य डटः छन्दसि विषये थडागमो भवति   ।
चकारात्पक्षे मडपि भवति   ।
पर्णमयानि पञ्चथानि भवन्ति   ।
पञ्चथः   ।
सप्तथः   ।
मट्- पञ्चममिन्द्रियस्यापाक्रामत् । ।



[#५११]

<षट्-कति-कतिपय-चतुरां थुक्>#   । । PS_५,२.५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.५१ः

डटिति अनुवर्तते,

[#५१०]

तदिह सप्तम्या विपरिणम्यते   ।
षट्कति कतिपय चतुरित्येषां डटि पुरतस्थुगागमो भवति   ।
कतिपयशब्दो न सङ्ख्या   ।
तस्य अस्मादेव ज्ञापकात्डट्प्रत्ययो विज्ञायते   ।
षण्णां पुरणः षष्ठः   ।
कतिथः   ।
कतिपयथः   ।
चतुर्थः   ।
चतुरश्छयतावाद्यक्षरलोपश्च   ।
चतुर्णां पूरणः तुरीयः, तुर्यः  । ।



[#५११]

<बहु-पूग-गण-सङ्घस्य तिथुक्>#   । । PS_५,२.५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.५२ः

डटित्येव   ।
बहु पूग गन सङ्घ इत्येतेषां डटि परतः तिथुगागमो भवति   ।
पूगसङ्घशब्दयोरसङ्ख्यात्वादिदं एव ज्ञापकं डटो भावस्य   ।
बहूनां पूरणः बहुतिथः   ।
पूगतिथः   ।
गणतिथः   ।
सङ्घतिथः  । ।



<वतोरिथुक्>#   । । PS_५,२.५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.५३ः

डटित्येव   ।
वतोर्डटि परतः इथुगागमो भवति   ।
वत्वन्तस्य संख्यात्वात्पूर्वेण डड्विहितः, तस्मिन्नयं आगमः विधीयते   ।
यावतां पूरणः यावतिथः   ।
तावतिथः   ।
एतावतिथः  । ।



<द्वेस्तीयः>#   । । PS_५,२.५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.५४ः

द्विशब्दात्तीयः प्रत्ययो भवति तस्य पूरणे इत्यस्मिन्विषये   ।
डटोऽपवादः   ।
द्व्योः पूरणः द्वितीयः  । ।



<त्रेः सम्प्रसारणं च>#   । । PS_५,२.५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.५५ः

त्रिशब्दात्तीयः प्रत्ययः भवति तस्य पूरणे इत्येतद्विषये   ।
डटोऽपवादः   ।
तत्संनियोगेन त्रेः संप्रसारणं च भवति   ।
त्रयाणां पूरणः तृतीयः   ।
हलः (*६,४.२.) इति संप्रसारणस्य दीर्घत्वं न भवति   ।
अणः इति तत्र अनुवर्तते ढ्रलोपे इत्यतः   ।
पूर्वेण च णकारेण अण्ग्रहणं  । ।



[#५१२]

<विंशत्य्-आदिभ्यस्तमडन्यतरस्याम्>#   । । PS_५,२.५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.५६ः

विंशत्य्-आदिभ्यः परस्य डटः तमडागमो भवत्यन्यतरसयां  ।
पूरणाधिकारात्डट्प्रत्यय आगमी विज्ञायते   ।
विंशतेः पूरणः विंशतितमः, विंशः   ।
एकविंशतितमः, एकविंशः   ।
त्रिविंशतितमः, त्रिविंशः   ।
त्रिंशत्तमः, त्रिंशः   ।
एकत्रिंशत्तमः, एकत्रिंशः   ।
विंशत्यादयो लौकिकाः सङ्ख्याशब्दा गृह्यन्ते, न पङ्क्त्यादि-सूत्र-संनिविष्टाः   ।
तद्ग्रहणे ह्येकविंशतिप्रभुऋतिभ्यो न स्याथ् ।
ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधाथ् ।
एवं च सति षष्ट्यादेश्च असङ्ख्यादेः (*५,२.५८) इति पर्युदासोयुज्यत एव  । ।



<नित्यं शतादि-मास-अर्धमास-संवत्सराच्च>#   । । PS_५,२.५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.५७ः

शतादयः संख्याशब्दाः लौकिका गृह्यन्ते   ।
शतादिभ्यः मासार्धमाससंवत्सरशदेभ्यश्च परस्य डटो नित्यं तमडागमः भवति   ।
मासादयः संख्याशब्दा न भवन्ति, तेभ्योऽस्मादेव ज्ञापकात्डट्प्रत्ययो विज्ञायते   ।
शतस्य पूरणः शततमः   ।
सहस्रतमः   ।
लक्षतमः   ।
मासस्य पूरनः मासतमो दिवसः   ।
अर्धमासतमः   ।
संवत्सरतमः   ।
षष्ट्यादेश्च असङ्ख्यादेः (*५,२.५८) इति वक्ष्यमाणेन सिद्धे शतादिग्रहणं सङ्ख्याद्यर्थं  ।
एकशततमः   ।
द्विशततमः  । ।



<षष्ट्यादेश्च असङ्ख्यादेः>#   । । PS_५,२.५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.५८ः

षष्ट्यादेः सङ्ख्याशब्दादसङ्ख्यादेः परस्य डटो नित्यं तमडागमः भवति   ।
विंशत्यादिभ्यः इति विकल्पेन प्राप्ते नित्यार्थं  ।
षष्टितमः   ।
सप्ततितमः   ।
असंख्यादेः इति किं ? एकषष्टः, एकषष्टितमः   ।
एकसप्ततः, एकसप्ततितमः  । ।



<मतौ छः सूक्त-साम्नोः>#   । । PS_५,२.५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.५९ः

मतौ इति मत्वर्थ उच्यते   ।
प्रातिपदिकान्मत्वर्थे छः प्रत्ययो भवति सूक्ते सामनि च अभिधेये   ।
मत्वर्थ-ग्रहणेन समर्थविभक्तिः, प्रकृतिविशेषनं, प्रत्ययार्थः इति सर्वं आक्षिप्यते   ।
अच्छावाक-शब्दोऽस्मिन्निति अच्छावाकीयं सूक्तं  ।
मित्रावरुणीयं  ।
यज्ञायज्ञीयं साम   ।
वारवन्तीयं  ।
अनुकरन-शब्दाश्च स्वरूपामात्र-प्रधानाः प्रत्ययं उत्पादयन्ति   ।
तेन अनेकपदादपि सिद्धं  ।
अस्यवमीयं  ।
कयाषुभीयं  । ।



[#५१३]

<अध्याय-अनुवाकयोर्लुक्>#   । । PS_५,२.६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.६०ः

मतौ इत्येव   ।
मत्वर्थे उत्पन्नस्य छस्य लुक्भवति अध्यायानुवाकयोः अभिधेययोः   ।
केन पुनरध्यायानुवाकयोः प्रत्ययः ? इदं एव लुग्-वचनं ज्ञापकं तद्विधानस्य   ।
विकल्पेन लुगयं इष्यते   ।
गर्दभाण्डशब्दोऽस्मिन्निति गर्दभाण्डोऽध्यायः, अनुवाको वा गर्दभान्डीयः   ।
दीर्घजीवितः, दीर्घजीवितीयः   ।
पलितस्तम्भः, पलितस्तम्भीयः  । ।



<विमुक्त-आदिभ्योऽण्>#   । । PS_५,२.६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.६१ः

मतौ इत्येव, अध्यायानुवाकयोः इति च   ।
विमुक्तादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽण्प्रत्ययो भवति मत्वर्थे अध्यायानुवाकयोरभिधेययोः   ।
विमुक्त-शब्दोऽस्मिन्नस्ति वैमुक्तोऽध्यायः अनुवाको वा   ।
दैवासुरः   ।
विमुक्त   ।
देवासुर   ।
वसुमथ् ।
सत्वथ् ।
उपसथ् ।
दशार्हपयस्  ।
हविर्द्धान   ।
मित्री   ।
सोमापूषन्  ।
अग्नाविष्णु   ।
वृत्रहति   ।
इडा   ।
रक्षोसुर   ।
सदसथ् ।
परिषादक्  ।
वसु   ।
मरुत्वथ् ।
पत्नीवथ् ।
महीयल   ।
दशार्ह   ।
वयस्  ।
पतत्रि   ।
सोम   ।
महित्री   ।
हेतु   ।
विमुक्तादिः  । ।



<गोषदादिभ्यो वुन्>#   । । PS_५,२.६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.६२ः

मतौ इत्येव, अध्यायानुवाकयोः इति च   ।
गोषदादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः वुन्प्रत्ययो भवति मत्वर्थेऽध्यायानुवाकयोः   ।
गोषदशब्दोऽस्मिन्निति गोषडकोऽध्यायोऽनुवाको वा   ।
इषेत्वकः   ।
मातरिश्वकः   ।
गोषद   ।
इषेत्वा   ।
मातरिश्वन्  ।
देवस्यत्वा   ।
देवीरापः   ।
कृष्णोस्याख्यरेष्टः   ।
दैवींधियं  ।
रक्षोहण   ।
अञ्जन   ।
प्रभूत   ।
प्रतूर्त   ।
कृशानु   ।
गोषदादिः  । ।



<तत्र कुशलः पथः>#   । । PS_५,२.६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.६३ः

वुनित्येव   ।
तत्र इति सप्तमीसमर्थात्पथिन्शब्दात्कुशलः इत्यस्मिन्नर्थे वुन्प्रत्ययो भवति   ।
पथि कुशलः पथकः  । ।



<आकर्शादिभ्यः कन्>#   । । PS_५,२.६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.६४ः

तत्र इत्येव, कुशलः इति च   ।
आकर्शादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः सप्तमीसमर्थेभ्यः कुशलः इत्येतस्मिन्नर्थे कन्प्रत्ययो भवति   ।
आकर्षे कुशलः आकर्षकः   ।
त्सरुकः   ।
आकर्ष   ।
त्सरु   ।
पिप्पसा   ।
पिचण्ड   ।
अशनि   ।
अश्मन्  ।
विचय   ।
चय   ।
जय   ।
आचय   ।
अय   ।
नय   ।
निपाद   ।
गद्गद   ।
दीप   ।
ह्रद   ।
ह्राद   ।
ह्लाद   ।
शकुनि   ।
आकर्शादिः  । ।



[#५१४]

<धन-हिरण्यात्कामे>#   । । PS_५,२.६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.६५ः

तत्र इत्येव, कनिति च   ।

[#५१३]

धन-हिरण्य-शब्दाभ्यां तत्र इति सप्तमीसमर्थाभ्यां कामे इत्यस्मिन्नर्थे कन्प्रत्ययो भवति   ।
कामः इच्छा, अभिलाषः   ।
धने कामः धनको देवदत्तस्य   ।
हिरण्यको देवदत्तस्य  । ।



[#५१४]

<स्वाङ्गेभ्यः प्रसिते>#   । । PS_५,२.६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.६६ः

तत्र इत्येव, कनिति च   ।
स्वाङ्गवाचिभ्यः शब्देभ्यः तत्र इति सप्तमीसमर्थेभ्यः प्रसिते इत्येतस्मिन्नर्थे कन्प्रत्ययो भवति   ।
प्रसितः प्रसक्तस्तत्परः इत्यर्थः   ।
केशेषु प्रसितः केशकः   ।
केशादिरचनायां प्रसक्त एवं उच्यते   ।
बहुवचनं स्वाङ्ग-समुदाय-शब्दादपि यथा स्याथ् ।
दन्तौष्ठकः   ।
केशनखकः  । ।



<उदराट्ठगाद्यूने>#   । । PS_५,२.६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.६७ः

तत्र इत्येव, प्रसिते इति च   ।
उदरशब्दात्सप्तमीसमर्थात्प्रसिते इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
आध्यूने इति प्रत्ययार्थविशेषणं  ।
उदरेऽविजिगीषुर्भण्यते   ।
यो बुभुक्षयाऽत्यन्तं पीड्यते स एवं उच्यते   ।
उदरे प्रसितः औदरिकः आद्यूनः   ।
आद्यूने इति किं ? उदरकः  । ।



<सस्येन परिजातः>#   । । PS_५,२.६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.६८ः

कन्प्रत्ययः इत्येव स्वर्यते, न ठक्  ।
निर्देशादेव तृतीयासमर्थविभक्तिः   ।
सस्य-शब्दात्तृतीयासमर्थात्परिजातः इत्यस्मिन्नर्थे कन्प्रत्ययो भवति   ।
सस्यशब्दोऽयं गुणवाचि   ।
परिः सर्वतो भावे वर्तते   ।
यो गुणैः सम्बद्धो जायते, यस्य किञ्चिदपि वैगुण्यं न अस्ति, तस्य+इदं अभिधानं  ।
सस्येन परिजातः सस्यकः शालिक   ।
सस्यकः साधुः   ।
सस्यको मणिः   ।
आकरशुद्ध इत्यर्थः  । ।



<अंशं हारि>#   । । PS_५,२.६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.६९ः

अंशशब्दान्निर्देशादेव द्वितियासमर्थाद्हारी इत्येतस्मिन्नर्थे कन्प्रत्ययो भवति   ।
अंशं हारी अंशको दायादः   ।
अंशकः पुत्रः   ।
हारी इति आवश्यके णिनिः   ।
तत्र षष्ठीप्रतिषेधात्कर्मणि द्वितीया एव भवति  । ।



[#५१५]

<तन्त्राद्-अचिर-अपहृते>#   । । PS_५,२.७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.७०ः

तन्त्रशब्दान्निर्देशादेव पञ्चमीसमर्थातचिरापहृते इत्येतस्मिन्नर्थे कन्प्रत्ययो भवति   ।
अचिरापहृतः स्तोककालापहृतः इत्यर्थः   ।
तन्त्रादचिरापहृतः तन्त्रकः पटः   ।
तन्त्रकः प्रावारः   ।
प्रत्यग्रो नव उच्यते  । ।



<ब्राह्मणक-उष्णिके सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_५,२.७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.७१ः

ब्राह्मणक उष्णिक इत्येतौ शब्दौ निपात्येते कन्प्रत्ययान्तौ सञ्ज्ञायां विषये   ।
ब्राह्मणको देशः   ।
उष्णिका यवागूः   ।
यत्र अयुधजीविनो ब्राह्मणाः सन्ति तत्र ब्राह्मणकः इति सञ्ज्ञा   ।
अल्पान्ना यवागूः उष्णिका इत्युच्यते  । ।



<शीतोष्णाभ्यां कारिणि>#   । । PS_५,२.७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.७२ः

शीतोष्णा-शब्दाभ्यां कारिण्यभिधेये कन्प्रत्ययो भवति   ।
क्रियाविशेषणाद्द्वितीयासमर्थादयं प्रत्ययः   ।
शीतं करोति शीतकः   ।
अलसो, जड उच्यते   ।
उष्णं करोति उष्णकः   ।
शीघ्रकारी, दक्ष उच्यते  । ।



<अधिकम्>#   । । PS_५,२.७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.७३ः

अधिकं इति निपात्यते   ।
अध्यारूढस्य उत्तरपदलोपः कन्च प्रत्ययः   ।
अधिको द्रोणः खार्यां  ।
अधिका खारी द्रोणेन   ।
कर्तरि कर्मणि च अध्यारूढशब्दः  । ।



<अनुक-अभिक-अभीकः कमिता>#   । । PS_५,२.७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.७४ः

अनुक अभिक अभीक इत्येते शब्दाः कन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते कमिता इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
अभेः पक्षे दीर्घत्वं चनिपात्यते   ।
अनुकामयते अनुकः   ।
अभिकः   ।
अभीकः  । ।



<पार्श्वेन अन्विच्छति>#   । । PS_५,२.७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.७५ः

पार्श्वशब्दात्तृतीयासमर्थादन्विच्छति इत्यस्मिन्नर्थे कन्प्रत्ययो भवति   ।
अनृजुरुपायः पार्श्वम्, तेन अर्थानन्विच्छति पार्श्वकः   ।
मायावी, कौसृतिकः, जालिकः उच्यते  । ।



<अयःशूल-दण्ड-अजिनाभ्यां ठक्-ठञौ>#   । । PS_५,२.७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.७६ः

अन्विच्छति इत्येव   ।
अयःशूल-दण्ड-अजिनाह्ब्यां तृतीयासमर्थाभ्यां अन्विच्छति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक्ट्-हञौ प्रत्ययौ भवतः   ।
तीक्ष्णः उपायः अयञ्शूलं उच्यते   ।
तेन अन्विच्छति आयःशूलिकः साहसिकः इत्यर्थः दम्भो दण्डाजिनम्, तेन अन्विच्छति दाण्डाजिनिकः   ।
दाम्भिकः इत्यर्थः  । ।



[#५१६]

<तावतिथं ग्रहणं इति लुग्वा>#   । । PS_५,२.७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.७७ः

तावतां पूरणं तावतिथां  ।
गृह्यतेऽनेन इति ग्रहणं  ।
प्रकृतिविशेषणं च+एतथ् ।
पूरणप्रत्ययान्तात्प्रातिपदिकात्ग्रहणोपाधिकात्स्वार्थे कन्प्रत्ययो भवति   ।
पूरणस्य प्रत्ययस्य वा लुक्  ।
द्वितीयेन रूपेण ग्रन्थं गृह्णाति द्विकं ग्रहणम्, द्वितीयकं  ।
त्रिकम्, तृतीयकं  ।
चतुष्कम्, चतुर्थकं  ।
तावतिथेन गृह्णाति इति कन्वक्तव्यः, पूरणप्रत्ययस्य च नित्यं लुक्  ।
षष्ठेन रूपेण ग्रन्थं गृह्णाति षट्को देवदत्तः   ।
पञ्चकः   ।
चतुष्कः   ।
इतिकरणो विवक्षार्थः   ।
तेन ग्रन्थविषयं एव ग्रहणं विज्ञायते, न अन्यविषयं  । ।



<स एषां ग्रामणीः>#   । । PS_५,२.७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.७८ः

स इति प्रथमासमर्थातेषां इति षष्ठ्यर्थे कन्प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थं ग्रामणीश्चेत्स भवति   ।
ग्रामणीः प्रधानः, मुख्यः इत्यर्थः   ।
देवदत्तः ग्रामणीः एषां देवदत्तकाः   ।
ब्रह्मदत्तकाः   ।
ग्रामणीः इति किं ? देवदत्तः शत्रुरेषां  । ।



<शृङ्खलं अस्य बन्धनं करभे>#   । । PS_५,२.७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.७९ः

शृङ्खल-शब्दात्प्रथमासमर्थादस्य इति षष्ठ्यर्थे कन्प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थं बन्धनं चेद्तद्भवति, यत्तदस्य इति निर्देष्टं करभश्चेत्स भवति   ।
शृङ्खलं बन्धनं अस्य करभस्य शृङ्खलकः   ।
उष्ट्राणां बालकाः करभाः   ।
तेषां काष्ठमयं पाशकं पादे व्यातिषज्यते, तदुच्यते शृङ्खलं इति   ।
यद्यपि रज्ज्वादिकं अपि तत्र अस्ति तथापि शृङ्खलं अस्य अस्वतन्त्रीकरणे भवति साधनं इति बन्धनं इत्युच्यते  । ।



<उत्क उनमनाः>#   । । PS_५,२.८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.८०ः

उत्कः इति निपात्यते, उन्मनाश्चेद्स भवति   ।
उद्गतं मनो यस्य स उन्मनाः   ।
उच्-छब्दात्ससाधनक्रियावचनात्तद्वति कन्प्रत्ययो निपात्यते   ।
उत्को देवदत्तः   ।
उत्कः प्रवासी   ।
उत्सुकः इत्यर्थः  । ।



<काल-प्रयोजनाद्रोगे>#   । । PS_५,२.८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.८१ः

अर्थलभ्या समर्थविभक्तिः   ।
कालात्प्रयोजनाच्च यथायोगं समर्थविभक्तियुक्तात्रोगेऽभिधेये कन्प्रत्ययो भवति   ।
कालो देवसादिः   ।
प्रयोजनं कारणं रोगस्य फलं वा   ।
द्वितीयेऽह्नि भवो द्वितीयको ज्वरः   ।
चतुर्थकः   ।
प्रयोजनात्- विषपुष्पैर्जनितो विषपुष्पको ज्वरः   ।
काशपुष्पकः   ।
उष्णं कार्यं अस्य उष्णको ज्वरः   ।
शीतको ज्वरः   ।
उत्तरसूत्रातिह सञ्ज्ञाग्रहणं अपकृष्यते   ।
तेन अयं प्रकारनियमः सर्वो लभ्यते  । ।



[#५१७]

<तदस्मिन्नन्नं प्राये सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_५,२.८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.८२ः

ततिति प्रथमासमर्थादस्मिनिति सप्तम्यर्थे कन्प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थं अन्नं चेत्प्रायविषयं तद्भवति   ।
प्रायो बाहुल्यं  ।
सञ्ज्ञाग्रहण तदन्तोपाधिः   ।
गुडापूपाः प्रायेण अन्नं अस्यां पौर्णमास्यां गुडापूपिका   ।
तिलापूपिका पौर्णमासी   ।
वटकेभ्य इनिर्वक्तव्यः   ।
वटकिनी पौर्णमासी  । ।



<कुल्माषादञ्>#   । । PS_५,२.८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.८३ः

कुल्माष-शब्दातञ्प्रत्ययो भवति, तदस्मिन्नन्नं प्राये सञ्ज्ञायां (*५,२.८२) इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
ञकारो वृद्धिस्वरार्थः   ।
कुल्माषाः प्रायेण अन्नमस्यां कौल्माषी पौर्णमासी  । ।



<श्रोत्रियं श्छन्दोऽधीते>#   । । PS_५,२.८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.८४ः

श्रोत्रियनिति निपात्यते छन्दोऽधीते इत्येतस्मिन्नर्थे   ।
नकारः स्वरार्थः   ।
श्रोत्रियो ब्राह्मणः   ।
श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते इति वाक्यार्थे पदवचनम्, छन्दसो वा श्रोत्रभावः, तदधीते इति घन्च प्रत्ययः   ।
कथं छन्दोऽधीते छन्दसः ? बाग्रहणं अनुवर्तते तावतिथं ग्रहणं इति लुग्वा (*५,२.७७) इत्यतः  । ।



<श्राद्धं अनेनन्भुक्तं इनि-ठनौ>#   । । PS_५,२.८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.८५ः

श्राद्धं इति प्रकृतिः   ।
अनेन इति प्रत्ययार्थः   ।
भुक्तं इति प्रकृतिविशेषणं  ।
श्राद्धशब्दाद्भुक्तोपाधिकादनेन इत्यस्मिन्नर्थे इनिठनौ प्रत्ययौ भवतः   ।
श्राद्ध-शब्दः कर्मनामधेयं तत्साधनद्रव्ये वर्तित्वा प्रत्ययं उत्पादयति   ।
श्राद्धं भुक्तं अनेन श्राद्धी, श्राद्धिकः   ।
इनिठनोः समानकालग्रहणं कर्तव्यम्, अद्य भुक्ते श्राद्धे श्वः श्राद्धिकः इति मा भूत् । ।



<पूर्वादिनिः>#   । । PS_५,२.८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.८६ः

अनेन इति प्रत्ययार्थः कर्ताऽनुवर्तते   ।
न च क्रियां अन्तरेण कर्ता सम्भवति इति यां काञ्चित्क्रियामध्याहृत्य प्रत्ययो विधेयः   ।
पूर्वातनेन इत्यस्मिन्नर्थे इनिः प्रत्ययो भवति   ।
पूर्वं गतं अनेन पीतं भुक्तं वा पूर्वी, पूर्विणौ, पूर्विणः  । ।



[#५१८]

<सपूर्वाच्च>#   । । PS_५,२.८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.८७ः

विद्यमानं पूर्वं यस्मादिति सपूर्वं प्रातिपदिकम्, तस्य पूर्वशब्देन तदन्तविधिः   ।
सपूर्वात्प्रतिपदिकात्पूर्वशब्दान्तातनेन इत्यस्मिन्नर्थे इनिः प्रत्ययो भवति   ।
पूर्वं कृतं अनेन कृतपूर्वी कटं  ।
भुक्तपूर्वी ओदनं  ।
सुप्सुपा इति समासं कृत्वा तद्धित उत्पाद्यते   ।
योगद्वयेन च अनेन पूर्वादिनिः (*५,२.८६), सपूर्वच्च (*५,२.८७) इति परिभाषाद्वयं ज्ञाप्यते, व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन, ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्न अस्ति इति  । ।



<इष्ट-आदिभ्यश्च>#   । । PS_५,२.८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.८८ः

अनेन इत्येव इष्टादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः अनेन इत्यस्मिन्नर्थे इनिः प्रत्ययो भवति   ।
इष्टमनेन इष्टी यज्ञे   ।
पूर्ती श्राद्धे   ।
क्तस्येन्विषयस्य कर्मणि इति सप्तम्युअसङ्ख्यायते   ।
इष्ट   ।
पूर्त   ।
उपसादित   ।
निगदित   ।
परिवादित   ।
निकथित   ।
परिकथित   ।
सङ्कलित   ।
निपठित   ।
सङ्कल्पित   ।
अनर्चित   ।
विकलित   ।
संरक्षित   ।
निपतित   ।
पठित   ।
परिकलित   ।
अर्चित   ।
परिरक्षित   ।
पूजित   ।
परिगणित   ।
उपगणित   ।
अवकीर्ण   ।
परित   ।
आयुक्त   ।
आम्नात   ।
श्रुत   ।
अधीत   ।
आसेवित   ।
अपवारित   ।
अवकल्पित   ।
निराकृत   ।
उपकृत   ।
उपाकृत   ।
अनुयुक्त   ।
उपनत   ।
अनुगुणित   ।
अनुपठित   ।
व्याकुलित   ।
निगृहीत   ।
इष्टादिः  । ।



<छन्दसि परिपन्थि-परिपरिणौ पर्यवस्थातरि>#   । । PS_५,२.८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.८९ः

परिपन्थिन्परिपरिनित्येतौ शब्दौ छन्दसि विषये निपात्येते, पर्यवस्थातरि वाच्ये   ।
पर्यवस्थाता प्रतिपक्षः, सप्त्न उच्यते   ।
मा त्वा परिपन्थिनो विदन्मा त्वा परिपरिणो विदन् । ।



<अनुपद्य्-अन्वेष्टा>#   । । PS_५,२.९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.९०ः

अनुपदी इति निपात्यते अन्वेष्टा चेत्स भवति   ।
पदस्य पश्चादनुपदं  ।
अनुपदी गवां  ।
अनुपदी उष्ट्राणां  । ।



<साक्षाद्द्रष्टरि सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_५,२.९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.९१ः

साक्षाच्-छब्दोऽव्ययं  ।
तस्मादिनिः प्रत्ययो भवति द्रष्टरि वाच्ये   ।
सञ्ज्ञाग्रहणं अभिधेयनियम-अर्थं  ।
साक्षाद्द्रष्टा साक्षी   ।
साक्षिणौ   ।
साक्षिणः   ।
सञ्ज्ञाग्रहणादुपद्रष्टा एव उच्यते, न दाता ग्रहीता वा  । ।



[#५१९]

<क्षेत्रियच्परक्षेत्रे चिकित्स्यः>#   । । PS_५,२.९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.९२ः

क्षेत्रियचिति निपात्यते परक्षेत्रे चिकित्स्यः इत्येतस्मिन्वाक्यार्थे पदवचनं  ।
परक्षेत्राद्तत्र इति सप्तमीसमर्थात्चिकित्स्यः इत्येतस्मिन्नर्थे घच्प्रत्ययः परशब्दलोपश्च निपात्यते   ।
परक्षेत्रे चिकित्स्यः क्षेत्रेयो व्याधिः   ।
क्षेत्रियं कुष्ठं  ।
परक्षेत्रं जन्मान्तरशरीरम्, तत्र चिकित्स्यः क्षेत्रियः   ।
असाध्यः प्रत्याख्येयो व्याधिरुच्यते   ।
नामृतस्य निवर्तते इत्यर्थः   ।
अथ वा क्षेत्रियं विषं यत्परक्षेत्रे परशरीरे संक्रमय्य चिकित्सते   ।
अथ वा क्षेत्रियाणि तृणानि यानि सस्यार्थे क्षेत्रे जातानि चिकित्स्यानि नाशयितव्यानि   ।
अथ वा क्षेत्रियः पारदारिकः   ।
परदाराः परक्षेत्रं तत्र चिकित्स्यः निग्रहीतव्यः   ।
सर्वं च+एतत्प्रमाणं  । ।



<इन्द्रियम्-इन्द्रलिङ्गम्-इन्द्रदृष्टम्-इन्द्रसृष्टम्-इन्द्रजुष्टम्-इन्द्रदत्तं इति वा>#   । । PS_५,२.९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.९३ः

इन्द्रियं इत्यन्तोदात्तं शब्दरूपं निपात्यते   ।
रूढिरेषा चक्षुरादिनां करणानं  ।
तथा च व्युत्पत्तेरनियमं दर्शयति   ।
इन्द्र-शब्दात्षष्ठीसमर्थात्लिङ्गं इत्येतस्मिन्नर्थे घच्-प्रत्ययो भवति   ।
इन्द्रस्य्लिङ्गं इन्द्रियं  ।
इन्द्र आत्मा, स चक्षुरादिना करणेन अनुमीयते   ।
नाकर्तृकं करणं अस्ति   ।
इन्द्रेण दृष्टं  ।
तृतीयासमर्थात्प्रत्ययः   ।
आत्मना दृष्टं इत्यर्थः   ।
इन्द्रेण सृष्टम्, आत्मना सृष्टं  ।
तत्कृतेन शुभाशुभकर्मणोत्पन्नं इति कृत्वा   ।
इन्द्रेण जुष्टम्, आत्मना जुष्टं, सेवितं  ।
तद्द्वारेण विज्ञानोत्पादनाथ् ।
इन्द्रेण दत्तम्, आत्मना विषयेभ्यो दत्तं यथायथं ग्रहणाय   ।
इतिकरणः प्रकारार्थः   ।
सति सम्भवे व्युत्पत्तिरन्यथाऽपि कर्तव्या, रूढेरनियमातिति   ।
वाशब्दः प्रत्येकं अभिसम्बध्यमानो विकल्पानां स्वातन्त्र्यं दर्शयति  । ।



<तदस्य अस्त्यस्मिन्निति मतुप्>#   । । PS_५,२.९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.९४ः

टतिति प्रथमा समर्थविभक्तिः   ।
अस्य अस्मिनिति प्रत्ययार्थौ   ।
अस्ति इति प्रकृतिविशेषणं  ।
इतिकरणो विवक्षार्थः   ।
तदिति प्रथमासमर्थादस्य+इति षष्ठ्यार्थेऽस्मिन्निति सप्तम्यर्थे वा मतुप्प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थं अस्ति चेत्तद्भवति   ।
अस्त्यर्थोपाधिकं चेद्तद्भवति इत्यर्थः   ।
इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षा   ।
गावोऽस्य सन्ति गोमान्देवदत्तः   ।
वृक्षाः अस्मिन्सन्ति वृक्षवान्पर्वतः   ।
यवमान्  ।
प्लक्षवान्  ।
इति करणाद्विषयनियमः   ।
भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने   ।
संसर्गेऽस्ति विवक्षायां भवन्ति मतुबादयः  । ।

[#५२०]

भूम्नि तावत्- गोमान्  ।
निन्दायां - कुष्ठी   ।
ककुदावर्तिनी   ।
प्रशंसायां - रूपवती कन्या   ।
नित्ययोगे - क्षीरिणो वृक्षाः   ।
अतिशायने - उदरिणी कन्या   ।
संसर्गे - दण्डी   ।
छत्री   ।
अस्तिविवक्षायां - अस्तिमान्  ।
गुणवचनेभ्यो मतुपो लुग्वक्तव्यः   ।
शुक्लो गुणोऽस्य अस्ति शुक्लः पटः   ।
कृष्णः   ।
श्वेतः  । ।



<रसादिभ्यश्च>#   । । PS_५,२.९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.९५ः

रसादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः मतुप्प्रत्ययो भवति तदस्य अस्त्यस्मिनित्येतस्मिन्विषये   ।
रसवान्  ।
रूपवान्  ।
किमर्थं इदं उच्यते, न पूर्वसूत्रेण+एव मतुप्सिद्धः ? रसादिभ्यः पुनर्वचनं अन्यनिवृत्त्यर्थम्, अन्ये मत्वर्थीया मा भूवन्निति   ।
कथं रूपिणी कन्या, रूपिको दारकः ? प्रायिकं एतद्वचनं  ।
इतिकरणो विवक्षार्थोऽनुवर्तते   ।
अथ वा गुणातिति अत्र पठ्यते   ।
तेन ये रसनेन्द्रियादिग्राह्या गुणाः, तेषां अत्र पाठः   ।
इह मा भूत्, रूपिणी, रूपिकः इति   ।
शोभायोगो गम्यते   ।
रसिको नटः इत्यत्र भावयोगः   ।
रस   ।
रूप   ।
गन्ध   ।
स्पर्श   ।
शब्द   ।
स्नेह   ।
गुणाथ् ।
एकाचः   ।
गुन-ग्रहणं रसादीनां विशेषणं  । ।



<प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम्>#   । । PS_५,२.९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.९६ः

प्राणिस्थवाचिनः शब्दाताकारान्तात्लच्प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्यां मत्वर्थे   ।
चूडालः, चूडावान्  ।
कर्णिकालः, कर्णिकावान्  ।
प्राणिस्थातिति किं ? शिखावान्प्रदीपः   ।
आतिति किं ? हस्तवान्  ।
पादवान्  ।
प्राण्यङ्गादिति वक्तव्यं  ।
इह मा भूत्, चिकीर्षाऽस्य अस्ति चिकीर्षावान्, जिहीर्षाऽस्य अस्ति जिहीर्षावान्  ।
प्रत्ययस्वरेण+एव अन्तोदात्तत्वे सिद्धे, चकारश्चूडालोऽस्ति इत्यत्र स्वरितो वानुदत्ते पदादौ (*८,२.६) इति स्वरितबाधनार्थः  । ।



<सिध्म-आदिभ्यश्च>#   । । PS_५,२.९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.९७ः
लजन्यतरस्यां इति वर्तते   ।
सिध्मादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो लच्प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्यां मत्वर्थे   ।
सिध्मलः, सिध्मवान्  ।
गडुलः, गडुमान्  ।
अन्यतरस्यां ग्रहणेन मतुप्समुच्चीयते, न तु प्रत्ययो विकल्प्यते   ।
तस्मातकारान्तेभ्यः इनिठनौ प्रत्ययौ न भवतः   ।
सिध्म   ।
गडु   ।
मणि   ।
नाभि   ।
जीव   ।
निष्पाव   ।
पांसु   ।
सक्तु   ।
हनु   ।
मांस   ।
परशु   ।
पार्ष्णिधमन्योर्दीर्घश्च   ।
पार्ष्णीलः   ।
धमनीलः   ।
पर्ण   ।
उदक   ।
प्रज्ञा   ।
मण्ड   ।
पार्श्व   ।
गण्ड   ।
ग्रन्थि   ।
वातदन्तबलललाटानामूङ्च   ।

[#५२१]

वातूलः   ।
दन्तूलः   ।
बलूलः   ।
ललाटूलः   ।
जटाघटाकलाः क्षेपे   ।
जटालः   ।
घटालः   ।
कलालः   ।
सक्थि   ।
कर्ण   ।
स्नेह   ।
शीत   ।
श्याम   ।
पिङ्ग   ।
पित्त   ।
शुष्क   ।
पृथु   ।
मृदु   ।
मञ्जु   ।
पत्र   ।
चटु   ।
कपि   ।
कण्डु   ।
सञ्ज्ञा   ।
क्षुद्रजन्तूपतापाच्च+इष्यते   ।
क्षुद्रजन्तु - यूकालः   ।
मक्षिकालः   ।
उपताप - विचर्चिकालः   ।
विपादिकालः   ।
मूर्च्छालः   ।
सिध्मादिः  । ।



<वत्सांसाभ्यां कामबले>#   । । PS_५,२.९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.९८ः

वत्सांसशब्दाभ्यां लच्प्रत्ययो भवति यथासङ्ख्यं कामवति बलवति च अर्थे   ।
वत्सलः   ।
अंसलः   ।
वृत्तिविषये वत्सांसशब्दौ स्वभावात्कामबलयोर्वर्तमानौ तद्वति प्रत्ययं उत्पादयतः   ।
न ह्यत्र वत्सार्थः अंसार्थो वा विद्यते   ।
वत्सलः इति स्नेहवानुच्यते, वत्सलः स्वामी, वत्सलः पिता इति   ।
अंसलः इति च उपचितमांसो बलवानुच्यते   ।
न च अयं अर्थो मतुपि सम्भवति इति नित्यं लजेव भवति   ।
अन्यत्र अंसवती गौः, अंसवान्दुर्बलः  । ।



<फेनादिलच्च>#   । । PS_५,२.९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.९९ः

फेनशब्दातिलच्प्रत्ययो भवति मत्वर्थे   ।
चकारात्लच्च   ।
अन्यतरस्यां ग्रहणं मतुप्समुच्चयार्थं सर्वत्र+एव अनुवर्तते   ।
हेनिलः, फेनलः, फेनवान् । ।



<लोमादि-पामादि-पिच्छादिभ्यः श-न-इलचः>#   । । PS_५,२.१००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१००ः

लोमादिभ्यः पामादिभ्यः पिच्छादिभ्यश्च त्रिभ्यो गणेभ्यो यथासङ्ख्यं श न इलचित्येते प्रत्यया भवन्ति मत्वर्थे, मतुप्च   ।
लोमादिभ्यः शो भवति - लोमशः, लोमवान्  ।
पामादिभ्यो नो भवति - पामनः, पामवान्  ।
पिछादिभः इलच्भवति - पिच्छिलः, पिच्छवान्  ।
उरसिलः, उरस्वान्  ।
लोमन्  ।
रोमन्  ।
वल्गु   ।
बभ्रौ   ।
हरि   ।
कपि   ।
शुनि   ।
तरु   ।
लोमादिः   ।
पामन्  ।
वामन्  ।
हेमन्  ।
श्लेष्मन्  ।
कद्रु   ।
बलि   ।
श्रेष्ठ   ।
पलल   ।
सामन्  ।
अङ्गात्कल्याणे   ।
शाकीपललीदद्र्वां ह्रस्वत्वं च   ।
विष्वगित्युत्तरपदलोपश्चाकृतसन्धेः   ।
लक्ष्म्या अच्च   ।
पामादिः   ।
पिच्छ   ।
उरस्  ।
घ्रुवका   ।
क्षुवका   ।
जटाघटाकलाः क्षेपे   ।
वर्ण   ।
उदक   ।
पङ्क   ।
प्रज्ञा   ।
पिच्छादिः  । ।



<प्रज्ञा-श्रद्धा-अर्चा-वृत्तिभ्यो णः>#   । । PS_५,२.१०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१०१ः
प्रज्ञा श्रद्धा अर्चा वृत्ति इत्येतेभ्यः णः प्रत्ययो भवति मतुबर्थे   ।
मतुप्सर्वत्र समुच्चीयते   ।
प्राज्ञः, प्रज्ञावान्  ।
श्राद्धाः, स्रद्धावान्  ।
आर्चः, अर्चावान्  ।
वार्त्तः, वृत्तिमान् । ।



[#५२२]

<तपः-सहस्राभ्यां विनि-इनी>#   । । PS_५,२.१०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१०२ः

तपः-सहस्र-शब्दाभ्यां विनि इनि इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः मत्वर्थे   ।
प्रत्ययार्थयोस्तु यथासङ्ख्यं सर्वत्र+एव अस्मिन्प्रकरणे निस्यते   ।
तपोऽस्य अस्मिन्वा विद्यते तपस्वी   ।
सहस्री   ।
असन्तत्वाददन्तत्वाच्च सिद्धे प्रत्यये पुनर्वचनं अणा वक्ष्यमाणेन बाधा मा भूतिति   ।
सहस्रात्तु ठनपि बाध्यते  । ।



<अण्च>#   । । PS_५,२.१०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१०३ः

तपः-सहस्राभ्यां अण्च प्रत्ययो भवति   ।
तापसः   ।
साहस्रः   ।
योगविभाग उत्तरार्थः, यथासङ्ख्यार्थश्च   ।
अण्प्रकरणे ज्योत्स्नादिभ्य उप्सङ्ख्यानं  ।
ज्योत्स्ना विद्यतेऽस्मिन्पक्षे ज्यौत्स्नः पक्षः   ।
तामिस्रः   ।
कौण्डलः   ।
कौतपः   ।
वैसर्पः   ।
वौपादिकः  । ।



<सिकता-शर्कराभ्यां च>#   । । PS_५,२.१०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१०४ः

सिकता-शर्कराभ्यां अण्प्रत्ययो भवति मत्वर्थे   ।
सैकतो घटः   ।
शार्करं मधु   ।
अदेशे इह+उदाहरणं  ।
देशे तु लुबिलचौ भविष्यतः  । ।



<देशे लुब्-इलचौ च>#   । । PS_५,२.१०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१०५ः

सिकताशर्कराभ्यां देशेऽभिधेये लुब्-इलचौ भवतः   ।
चकारादण्च, मतुप्च   ।
कस्य पुनरयं लुप्? मतुबादीनां अन्यतमस्य, विशेषाभावाथ् ।
सिकता अस्मिन्विद्यते सिकता देशः, सिकतिलः, सैकतः, सिकतावान्  ।
एवं शर्करा देशः, शर्करिलः, शार्करः, शर्करावान्  ।
देशे इति किं ? सैकतो घटः   ।
शार्करं मधु  । ।



<दन्त उन्नत उरच्>#   । । PS_५,२.१०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१०६ः

उन्नत इति प्रकृतिविशेषणं  ।
दन्तशब्दादुनतोपाधिकादुरच्प्रत्ययो भवति मवर्थे   ।
दन्ता उन्नता अस्य सन्ति दन्तुरः उन्नत इति किं ? दन्तवान् । ।



<ऊष-सुषि-मुष्क-मधो रः>#   । । PS_५,२.१०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१०७ः

ऊष सुषि मष्क मधु इत्येतेभ्यो रः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे   ।
ऊषरं क्षेत्रं  ।
सुषिरं काष्ठं  ।
मुष्करः पशुः   ।
मधुरो गुडः   ।

[#५२३]

इतिकरणो विवक्षार्थः सर्वत्राभिधेयनियमं करोति   ।
इह न भवति, ऊषोऽस्मिन्घटे विद्यते, मधु अस्मिन्घटे विद्यते इति   ।
रप्रकरणे खमुखकुञ्जेभ्य उपसङ्ख्यानं  ।
खमस्य अस्ति कण्ठविवरं महत्खरः   ।
मुखं अस्य अस्ति इति सर्वस्मिन्वक्तव्ये मुखरः   ।
कुञ्जावस्य स्तः कुञ्जरः   ।
हस्तिहनू कुञ्जशब्देन+उच्येते   ।
नगपांसुपाण्डुभ्यश्च+इति वक्तव्यं  ।
नगरं  ।
पांसुरं  ।
पाण्डुरं  ।
कच्छ्वा ह्रस्वत्वं च   ।
कच्चुरं  । ।



<द्यु-द्रुभ्यां मः>#   । । PS_५,२.१०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१०८ः

द्यु-द्रु-शब्दाभ्यां मः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे   ।
द्युमः   ।
द्रुमः   ।
रूढिशब्दौ एतौ   ।
रूढिषु मतुप्पुनर्न विकल्प्यते  । ।



<केशाद्वोऽन्यतरस्याम्>#   । । PS_५,२.१०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१०९ः

केशशब्दाद्वः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे अन्यतरस्यां  ।
ननु च प्रकृतं अन्यतरस्यां ग्रहणं अनुवर्तत एव ? मतुप्समुचायार्थं तदित्युक्तं  ।
अनेन तु इनिठनौ प्रप्येते   ।
ततश्चातूरूप्यं भवति, केशवः, केशी, केशिकः, केशवानिति   ।
वप्रकरणेऽन्येभ्योऽपि दृश्यते इति वक्तव्यं  ।
मणिवः   ।
हिरण्यवः   ।
कुररावः   ।
कुमारावः   ।
कुञ्जावः   ।
राजीवं  ।
इष्टकावः   ।
विम्बावः   ।
अर्णसो लोपश्च   ।
अर्णवः   ।
छन्दसीवनिपौ च वक्तवयौ   ।
रथीरभून्मुद्गलानी गविष्ठौ   ।
सुमङ्गलीरियं वधूः   ।
वनिप्- मघवानमीमहे   ।
वकारामतुपौ च   ।
उद्वा च उद्वती च   ।
मेधारथाभ्यामिरन्निरचौ वक्तव्यौ   ।
मेधिरः   ।
रथिरः  । ।



[#५२४]

<गाण्ड्यजगात्सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_५,२.११०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.११०ः

गाण्दी अजग इत्येताभ्यां वः प्रत्ययो भवति सञ्ज्ञायां विषये मत्वर्थे   ।
गान्दीवं धनुः   ।
अजगवं धनुः   ।
ह्रस्वादपि भवति गाण्डिवं धनुः इति   ।
तत्र तुल्या हि संहिता दीर्घ-ह्रस्वयोः   ।
उभयथा च सूत्रं प्रणीतं  । ।



<काण्ड-आण्डादीरन्न्-ईरचौ>#   । । PS_५,२.१११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१११ः

काण्ड अण्ड इत्येताभ्यां यथासङ्ख्यं ईरन्नीरचौ प्रत्ययौ भवतो मत्वर्थे   ।
काण्दीरः   ।
अण्दीरः  । ।



<रजः-कृष्य्-आसुति-परिषदो वलच्>#   । । PS_५,२.११२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.११२ः

रजः-प्रभृतिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः वलच्प्रत्ययो भवति मत्वर्थे   ।
रजस्वलास्त्री   ।
कृषीवलः कुटुम्बी   ।
आसुतीवलः शौण्दिकः   ।
परिषद्वलो राजा   ।
वले (*६,३.११८) इति दीर्घत्वं  ।
इतिकरणो विषयनियमार्थः सर्वत्र सम्बध्यते   ।
तेन+इह न भवति, रजोऽस्मिन्ग्रामे विद्यते इति   ।
वलच्प्रकरणेऽन्येभ्योऽपि दृश्यत इति वक्तव्यं  ।
भ्रातृवलः   ।
पुत्रवलः   ।
उत्साहवलः  । ।



<दन्त-शिखात्सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_५,२.११३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.११३ः

दन्त-शिखा-शब्दाभ्यां बलच्प्रत्ययो भवति मत्वर्थे सञ्ज्ञायां विषये   ।
दन्तावलः सैन्यः   ।
दन्तावलो गजः   ।
शिखावलं नगरं  ।
शिखावला स्थूणा  । ।



<ज्योत्स्ना-तमिस्रा-शृङ्गिण-ऊर्जस्विन्न्-ऊर्जस्वल-गोमिन्-मलिन-मलीमसाः>#   । । PS_५,२.११४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.११४ः

ज्योत्स्नादयः शब्दाः निपात्यन्ते मत्वर्थे सञ्ज्ञायां विषये   ।
ज्योतिष उपधालोपो नश्च प्रत्ययो निपात्यते - ज्योत्स्ना चन्द्रप्रभा   ।
तमस उपधाया इकारो रश्च - तमिस्रा रात्रिः   ।
स्त्रीत्वमतन्त्रं अन्यत्र अपि दृश्यते - तमिस्रं नभः   ।
शृङ्गादिनच्प्रत्ययो निपात्यते - शृङ्गिणः   ।
ऊर्जोऽसुगागमो निपात्यते विनिवलचौ प्रत्ययौ - ऊर्जस्वी, ऊर्जस्वलः   ।
गोर्मिनि प्रत्ययो निपात्यते - गोमी   ।
मलशब्दादिनजीमसचौ प्रत्ययौ निपात्येते - मलिनः, मलीमसः  । ।



<अत इनिठनौ>#   । । PS_५,२.११५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.११५ः

अकारान्तात्प्रातिपदिकातिनिठनौ प्रत्ययौ भवतः   ।
दण्डी, दण्डिकः   ।
छन्त्री, च्नत्रिकः   ।
अन्यतरस्यां इत्यधिकारान्मतुबपि भवति   ।
दण्डवान्  ।
छत्रवान्  ।
तपरकरणं किं ? श्रद्धावान्  ।
एकाक्षरात्कृतो जातेः सप्तम्यां च न तौ स्मृतौ   ।
एकाक्षरात्तावत्- स्ववान्  ।
खवान्  ।
कृतः - कारकवान्  ।
जातेः - व्याघ्रवान्  ।
सिंहवान्  ।
सप्तम्यां - दन्डा अस्यां सन्ति दण्डवती शाला इति   ।

[#५२५]

इतिकरणो विषयनियमार्थः सर्वत्र सम्बध्यते इत्युक्तम्, तेन क्वचिद्भवत्यपि, कार्यी, हार्यी, तण्डुली, तण्दुलिकः इति  । ।



<व्रीह्यादिभ्यश्च>#   । । PS_५,२.११६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.११६ः

व्रीह्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः इनिठनौ प्रत्ययौ भवतो मत्वर्थे   ।
मतुब्भवत्येव   ।
व्रीही, व्रीहिकः, व्रीहिमान्  ।
मायी, मायिकः, मायावान्  ।
न च व्रीह्यादिभ्यः सर्वेभ्यः प्रत्ययद्वयं इष्यते   ।
किं तर्हि ? शिखादिभ्य इनिर्वाच्य इकन्यवखदादिषु   ।
परिशिष्टेभ्य उभयं  ।
शिखा मेखला सञ्ज्ञा बलाका माला वीणा वडवा अष्टका पताका कर्मन्चर्मन्हंसा इत्येतेभ्य इनिरेव+इष्यते   ।
यवखद कुमारी नौ इत्येतेभ्य इकन्नेव+इष्यते   ।
परिशिष्टेभ्यो द्वावपि प्रत्ययौ भवतः   ।
व्रीहिग्रहणं किमर्थम्, यावता तुन्दादिषु व्रीहिशब्दः पठ्यते, तत्र इनिठनौ चकारेण विधीयेते ? एवं तर्हि तुन्दादिसु व्रीहिग्रहणं अर्थग्रहणं विज्ञायते   ।
शालयोऽस्य सन्ति शालिनः, शाली, शालिकः, शालिमानिति   ।
व्रीहिशिखादयः पूर्वं पठिताः   ।
यवखद   ।
कुमारी   ।
नौ   ।
शीर्षान्नञः - अशीर्षी, अशीर्षिकः  । ।



<तुन्दादिभ्य इलच्च>#   । । PS_५,२.११७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.११७ः

तुन्दादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इलच्प्रत्ययो भवति मत्वर्थे   ।
चकारादिनिठनौ मतुप्च   ।
तुन्दिलः, तुन्दी, तुन्दिकः, तुन्दवान्  ।
उदरिलः, उदरी, उदरिकः, उदरवान्  ।
तुन्द   ।
उदर   ।
पिचण्ड   ।
घट   ।
यव   ।
व्रीहि   ।
स्वाङ्गाद्विवृद्धौ च   ।
तुन्दादिः  । ।



<एक-गो-पूर्वाट्ठञ्नित्यम्>#   । । PS_५,२.११८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.११८ः
एकपूर्वाद्गोपूर्वाच्च प्रातिपदिकान्नित्यं ठञ्प्रत्ययो भवति मत्वर्थे   ।
एकशतं अस्य अस्ति इति ऐकशतिकः   ।
ऐकसहस्रिकः   ।
गोपूर्वात्च - गौशतिकः   ।
गौसहस्रिकः   ।
अत इत्येव एकविंशतिरस्य अस्ति इति न भवति   ।
कथं ऐकगविकः ? समासान्ते कृते भविष्यति   ।
कथं गौशकटिकः ? शकटीशब्देन समानार्थः शकटशब्दोऽस्ति, ततो भविष्यति   ।
अवश्यं च अतः इत्यनुवर्त्यम्, द्वन्द्वोपतापगर्ह्यातित्येवं आद्यर्थं  ।
नित्यग्रहणं मतुपो बाधनार्थं  ।
कथं एकद्रव्यवत्त्वातिति ? नैवायं साधुः   ।
एकेन वा द्रव्यवत्त्वादिति समर्थनीयं  । ।



<शत-सहस्र-अन्ताच्च निष्कात्>#   । । PS_५,२.११९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.११९ः

शतान्तात्सहस्रान्तात्च प्रातिपदिकात्ठञ्प्रत्ययो भवति मत्वर्थे तौ चेत्शतसहस्रशब्दौ निष्कात्परौ भवतः   ।
निष्कशतं अस्य अस्ति नैष्कशतिकः   ।
नैष्कसहस्रिकः   ।
सुवर्णनिष्कशतं अस्य अस्ति इति अनभिधानान्न भवति  । ।



[#५२६]

<रूपादाहत-प्रशंसयोर्यप्>#   । । PS_५,२.१२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१२०ः

आहतप्रशंसे प्रकृत्युपाधी   ।
आहतप्रशंसाविशिष्टार्थे वर्तमानाद्रूपशब्दात्यप्प्रत्ययो भवति मत्वर्थे   ।
आहतं रूपमस्य रूप्यो दीनारः   ।
रूप्यः केदारः   ।
रूप्यं कार्षापणं  ।
प्रशस्तं रूपं अस्य अस्ति रूप्यः पुरुसः   ।
निघातिकाताडनादिना दीनारादिषु रूपं यदुत्पद्यते तदाहतम्नित्युच्यते   ।
आहतप्रशंसयोः इति किं ? रूपवान्  ।
यप्प्रकरणेऽन्येभ्योऽपि दृश्यत इति वक्तव्यं  ।
हिम्याः पर्वताः   ।
गुण्याः ब्राह्मणाः  । ।



<अस्-माया-मेधा-स्रजो विनिः>#   । । PS_५,२.१२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१२१ः

असन्तात्प्रातिपदिकात्, माया मेधा स्रजित्येतेभ्यश्च विनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे   ।
मतुप्सर्वत्र समुच्चीयते एव   ।
असन्तात्तावत्- यशस्वी, पयस्वी   ।
मायावी   ।
मेधावी   ।
स्रग्वी   ।
मायाशब्दाद्व्रीह्यादिषु पाठातिनिठनौ अपि भवतः   ।
मायी, मायिकः  । ।



<बहुलं छन्दसि>#   । । PS_५,२.१२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१२२ः
छन्दसि विषये बहुलं विनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे   ।
अग्ने तेजस्विन्  ।
न भवति   ।
सूर्यो वर्चस्वान्  ।
छन्दसि विनिप्रकरणेऽष्ट्रामेखलाद्वयोभयरुजाहृदयानां दीर्घत्वं वेति वक्तव्यं  ।
अष्ट्रावी   ।
मेखलावी   ।
द्वयावी   ।
उभयावी   ।
रुजावी   ।
हृदयावी   ।
द्वयोभयगृदयानि दीर्घत्वं प्रयोजयन्ति   ।
मर्मणश्च+इति वक्तव्यं  ।
मर्मावी   ।
सर्वत्रामयस्य+उपसङ्ख्यानं  ।
छन्दसि भाषायां च   ।
आमयावी   ।
शृङ्गवृन्दाभ्यामारकन्वक्तव्यः   ।
शृङ्गारकः   ।
वृन्दारकः   ।
फलबर्हाभ्यामिनच्वक्तव्यः   ।
फलिनः   ।
बर्हिणः   ।

[#५२७]

हृदयाच्चालुरन्यतरस्यां  ।
हृदयालुः, हृदयी, हृदयिकः, हृदयवान्  ।
शीतोष्णतृप्रेभ्यस्तन्न सहत इत्यालुच्वक्तव्यः   ।
शीतं न सहते शीतालुः   ।
उष्णालुः   ।
तृप्रालुः   ।
तन्न सहत इति हिमाच्चेलुः   ।
हिमं न सहते हिमेलुः   ।
बलादूलछ् ।
बलं न सहते बलूलः   ।
वातात्समूहे च   ।
वातं न सहत इति च   ।
वातानां समूहः, वातं न सहते इति वा वातूलः   ।
पर्वमरुद्भ्यां तन्वक्तव्यः   ।
पर्वतः   ।
मरुत्तः   ।
अर्थात्तदभाव इनिर्वक्तव्यः   ।
अर्थी   ।
तदभावे इत्येव, अर्थवान्  ।
तदेतत्सर्वं बहुलग्रहणेन सम्पद्यते  । ।



<ऊर्णाया युस्>#   । । PS_५,२.१२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१२३ः

ऊर्णाशब्दाद्युस्प्रत्ययो भवति मत्यर्थे   ।
सकारः पदसञ्ज्ञार्थः   ।
ऊर्णा अस्य विद्यते ऊर्णायुः   ।
केचिच्छन्दोग्रहणं अनुवर्तयन्ति  । ।



<वाचो ग्मिनिः>#   । । PS_५,२.१२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१२४ः

वाच्शब्दात्ग्मिनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे   ।
वाग्मी, वाग्मिनौ, वाग्मिनः  । ।



<आलजाटचौ बहुभाषिणि>#   । । PS_५,२.१२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१२५ः

वाच्शब्दात्प्रथमासमर्थादालचाटचित्येतौ प्रत्ययौ भवतो मत्वर्थे बहुभाषिणि अभिधेये   ।
ग्मिनेरपवादः   ।
वाचालः   ।
वाचाटः   ।
कुत्सित इति वक्तव्यं  ।
यो हि सम्यग्बहु भाषते वाग्मीत्येव स भवति  । ।



[#५२८]

<स्वामिन्न्-ऐश्वर्ये>#   । । PS_५,२.१२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१२६ः

स्वामिनिति निपात्यते ऐश्वर्थे गम्यमाने   ।
स्वशदादैश्वर्यवाचिनो मत्वर्थे आमिन्प्रत्ययो निपात्यते   ।
स्वं अस्य अस्ति इति ऐश्वर्यं अस्य अस्ति इति स्वामी   ।
स्वामिनौ   ।
स्वामिनः   ।
ऐश्वर्ये इति किं ? स्ववान् । ।



<अर्श-आदिभ्योऽच्>#   । । PS_५,२.१२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१२७ः
अर्शसित्येवं अदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽच्प्रत्ययो भवति मत्वर्थे   ।
अर्शासि अस्य विद्यन्ते अर्शसः   ।
उरसः   ।
आकृतिगणश्च अयं  ।
यत्र अभिन्नरूपेण शब्देन तद्वतोऽभिधानं तत्सर्वं इह द्रष्टव्यं  ।
अर्शस्  ।
उरस्  ।
तुन्द   ।
चतुर   ।
पलित   ।
जटा   ।
घता   ।
अभ्र   ।
कर्दम   ।
आम   ।
लवण   ।
स्वाङ्गाद्धीनाथ् ।
वर्णाथ् ।
अर्शाअदिः  । ।



<द्वन्द्व-उपताप-गर्ह्यात्प्राणिस्थादिनिः>#   । । PS_५,२.१२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१२८ः

द्वन्द्वः समासः   ।
उपतापो रोगः   ।
गर्ह्यं निन्द्यं  ।
तद्विषयेभ्यः शब्देभ्यः प्राणिस्थार्थवाचिभ्यः इनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे   ।
द्वन्द्वात्तावत्- कटकवलयिनी   ।
शङ्खनूपुरिणी   ।
उपतापात्- कुष्ठी   ।
किलासी   ।
गर्ह्यात्- ककुदावर्ती   ।
काकतालुकी   ।
प्राणिस्थातिति किं ? पुष्पफलवान्वृक्षः   ।
प्राण्यङ्गान्नेष्यते, पाणिपादवती   ।
अतः इति अनुवर्तते   ।
तेन+इह नि भवति, चित्रललाटिकावती   ।
सिद्धे प्रत्यये पुनर्वचनं ठनादिबाधनार्थं  । ।



<वात-अतिसाराभ्यां कुक्च>#   । । PS_५,२.१२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१२९ः

वात-अतिसारशब्दाभ्यां इनिः प्रत्ययो भवति, तत्संनियोगेन च तयोः कुगागमो भवति   ।
वातातिसारयोरुपतापत्वात्पूर्वेण+एव सिद्धे प्रत्यये कुगर्थं एव+इदं वचनं  ।
वातकी   ।
अतिसारकी   ।
पिशाचाच्च+इति वक्तव्यं  ।
पिशाचकी वैश्रवणः   ।
रोगे च अयं इष्यते   ।
इह न भवति, वातवती गुहा  । ।



<वयसि पूरणात्>#   । । PS_५,२.१३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१३०ः

इनिरनुवर्तते   ।
पूरणप्रत्ययान्तात्प्रातिपदिकातिनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे वयसि द्योत्ये   ।
पञ्चमोऽस्य अस्ति मासः संवत्सरो वा पञ्चमी उष्ट्रः   ।
नवमी   ।
दशमी   ।
सिद्धे सति नियमार्थं वचनम्, इनिरेव भवति, ठन्न भवति इति   ।
वयसि इति किं ? पञ्चमवान्ग्रामरागः  । ।



[#५२९]

<सुख-आदिभ्यश्च>#   । । PS_५,२.१३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१३१ः

सुख इत्येवं आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः इनिः प्रत्ययो नियम्यते मत्वर्थे   ।
सुही   ।
दुःखी   ।
मालाक्षेपे इति पठ्यते, व्रीह्यादिषु च मालाशब्दोऽस्ति, तदिह क्षेपे मतुब्बाधनार्थं वचनं  ।
सुख   ।
दुःख   ।
तृप्र   ।
कृच्छ्र   ।
आम्र   ।
अलीक   ।
करुणा   ।
कृपण   ।
सोढ   ।
प्रमीप   ।
शील   ।
हल   ।
माल क्ष्पे   ।
प्रणय  । ।



<धर्म-शील-वर्णान्ताच्च>#   । । PS_५,२.१३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१३२ः

अन्तःशब्दः प्रत्येकं अभिसम्बध्यते   ।
धर्माद्यन्तात्प्रातिपदिकातिनिः प्रत्ययो नियम्यते   ।
ब्रह्मणानां धर्मो ब्राह्मणधर्मः, सोऽस्य अस्ति इति ब्राह्मणधर्मी   ।
ब्राह्मणशीली   ।
ब्राह्मणवर्णी  । ।



<हस्ताज्जातौ>#   । । PS_५,२.१३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१३३ः

हस्तशब्दातिनिः प्रत्ययो नियम्यते मत्वर्थे, समुदायेन चेज्जातिरभिधीयते   ।
हस्तोऽस्य अस्ति इति हस्ती   ।
हस्तिनौ हस्तिनः   ।
जातौ इति किं ? हस्तवान्पुरुषः  । ।



<वर्णाद्ब्राह्मचारिणि>#   । । PS_५,२.१३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१३४ः

वर्णशब्दातिनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे समुदायेन चेद्ब्रह्मचारी भण्यते   ।
ब्रह्मचारि इति त्रैवर्णिकोऽभिप्रेतः   ।
स हि विद्याग्रहणार्थं उपनीतो ब्रहम चरति, नियमं आसेवते इत्यर्थः   ।
वर्णी, वर्णिनौ, वर्णिनः   ।
ब्रह्मचारिणि इति किं ? वर्णवान्  ।
ब्राह्मणादयस्त्रयो वर्णा वर्णिनः उच्यन्ते  । ।



<पुष्कर-आदिभ्यो देशे>#   । । PS_५,२.१३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१३५ः

पुष्कर इत्येवं आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इनिः प्रत्ययो भवति समुदायेन चेद्देशोऽभिधीयते   ।
पुष्करिणी   ।
पद्मिनी   ।
देशे इति किं ? पुस्करवान्हस्ती   ।
इनिप्रकरणे बलाद्बहूरुपूर्वादुपसङ्ख्यानं  ।
बाहुवली   ।
ऊरुबली   ।
सर्वादेश्च   ।
सर्वधनी   ।
सर्वबीजी   ।
सर्वकेशी नटः   ।

[#५३०]

अर्थाच्च असन्निहिते   ।
अर्थी   ।
असन्निहिते इति किं ? अर्थवान्  ।
तदन्ताच्च+इति वक्तव्यं  ।
धान्यार्थी   ।
हिरण्यार्थी   ।
पुष्कर   ।
पद्म   ।
उत्पल   ।
तमाल   ।
कुमुद   ।
नड   ।
कपित्थ   ।
बिस   ।
मृणाल   ।
कर्दम   ।
शालूक   ।
विगर्ह   ।
करीष   ।
शिरीष   ।
यवास   ।
प्रवास   ।
हिरण्य   ।
पुष्करादिः  । ।



<बलादिभ्यो मतुबन्यतरस्याम्>#   । । PS_५,२.१३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१३६ः

बलादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो मतुप्प्रत्ययो भवति   ।
अन्यतरस्यां ग्रहणेन प्रकृतः इनिः समुच्चीयते   ।
बलवान्, बाली   ।
उत्साहवान्, उत्साही   ।
बल   ।
उत्साह   ।
उद्भाव   ।
उद्वास   ।
उद्वाम   ।
शिखा   ।
पूग   ।
मूल   ।
दंश   ।
कुल   ।
आयाम   ।
व्यायाम   ।
उपयाम   ।
आरोह   ।
अवरोह   ।
परिणाह   ।
युद्ध  । ।



<सञ्ज्ञायां मन्-माभ्याम्>#   । । PS_५,२.१३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१३७ः

मन्नन्तात्प्रातिपदिकान्मशब्दान्ताच्च इनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे, समुदायेन चेत्सञ्ज्ञा गम्यते   ।
प्रथिमिनी   ।
दामिनी   ।
मशब्दान्तात्होमिनी   ।
सोमिनी   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? सोमवान्  ।
होमवान् । ।



<कं-शंभ्यां ब-भ-युस्-ति-तु-त-यसः>#   । । PS_५,२.१३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१३८ः

कं शं इति मकारान्तौ उद्कसुखयोर्वाचकौ, ताभ्यां ब भ युस्ति तु त यसित्येते सप्त प्रत्यया भवन्ति मत्वर्थे   ।
कम्बः, कम्भः, कंयुः, कन्तिः, कन्तुः, कन्तः, कंयः   ।
शम्बः, शम्भः, शंयुः, शन्तिः, शन्तुः, शन्तः, शंयः   ।
सकारः पदसञ्ज्ञार्थः, तेन अनुस्वारपरसवर्णौ सिद्धौ भवतः   ।
सञ्ज्ञायां हि असत्यां कम्यः, शम्यः इति स्यात् । ।



<तुन्दि-बलि-वटेर्भः>#   । । PS_५,२.१३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१३९ः

तुन्दि बलि वटि इत्येतेभ्यो भः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे   ।
तुन्दिः इति वृद्धा नाभिरुच्यते, सा अस्य अस्ति इति तुन्दिभः   ।
बलिभः   ।
वटिभः   ।
वलिशब्दः आमादिषु पठ्यते, तेन बलिनः इत्यपि भवति  । ।



[#५३१]

<अहं-शुभमोर्युस्>#   । । PS_५,२.१४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,२.१४०ः

अहं इति शब्दान्तरं अहङ्कारे वर्तते, शुभं इत्यव्ययं शुभपर्यायः, ताभ्यां युस प्रत्ययो भवति मत्वर्थे   ।
सकारः पदसञ्ज्ञार्थः   ।
अहंयुः   ।
अहङ्कारवानित्यर्थः   ।
शुभंयुः   ।
कल्याणवानित्यर्थः  । ।
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयः पादः  । ।

__

पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः पादः   ।



[#५३२]

<प्राग्-दिशो विभक्तिः>#   । । PS_५,३.१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१ः

दिक्-शब्देभ्यः सप्तमी-पञ्चमी-प्रथमाभ्यो दिग्-देश-कालेष्वस्तातिः (*५,३.२७) इति वक्ष्यति   ।
प्रागेतस्माद्दिक्षं शब्दनाद्यानित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामो विभक्तिसञ्ज्ञास्ते वेदितव्याः   ।
वक्ष्यति - पञ्चम्यास्तसिल्(*५,३.७)   ।
ततः   ।
यतः   ।
कुतः   ।
तसिलादीनां विभक्तित्वे प्रयोजनं त्यदादिविधयः इदमो विभक्तिस्वरश्च   ।
इह   ।
ऊडिदं इति विभक्त्युदात्तत्वं सिद्धं भवति   ।
अतः परं स्वार्थिकाः प्रत्ययाः, तेषु समर्थाधिकारः प्रथमग्रहणं च प्रतियोग्यपेक्षत्वान्न+उपयुज्यते इति निवृत्तं  ।
वावचनं तु वर्तत एव   ।
तेन विकल्पेन तसिलादयो भवन्ति, कुतः , कस्मात्, कुत्र, कस्मिनिति  । ।



<किं-सर्वनाम-बहुभ्योऽद्व्य्-आदिभ्यः>#   । । PS_५,३.२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.२ः

प्राग्दिशः इत्येव   ।
किमः सर्वनाम्नो बहुशब्दाच्च प्राग्दिशः प्रत्ययाः वेदितव्याः   ।
सर्वनामत्वात्प्राप्ते ग्रहणे द्व्यादिपर्युदासः क्रियते   ।
कुतः , कुत्र   ।
यतः, यत्र   ।
ततः, तत्र   ।
बहुतः, बहुत्र   ।
अद्व्यादिभ्यः इति किं ? द्वाभ्यां  ।
द्वयोः   ।
प्रकृतिपरिसङ्ख्यानं किं ? वृक्षाथ् ।
वृक्षे   ।
प्राग्दिशः इत्येव, वैयाकरणपाशः   ।
सर्वनामत्वादेव सिद्धे किमो ग्रहणं द्व्यादिपर्युदासाथ् ।
बहुग्रहणे सङ्ख्याग्रहणं  ।
इह न भवति, बहोः सूपात्, बहौ सूपे इति  । ।



<इदं इश्>#   । । PS_५,३.३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.३ः

प्राग्दिशः   ।
इदं इशित्ययं आदेशो भवति प्राग्-दिशीयेषु प्रत्ययेशु परतः   ।
शकारः सर्वादेशार्थः   ।
इह  । ।



<एत-इतौ र-थोः>#   । । PS_५,३.४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.४ः

रेफथकारादौ प्राग्-दिशीये प्रत्यये परतः इदमः एत-इतौ आदेशौ भवतः   ।
इशोऽपवादः   ।
रेफेऽकार उच्चारणार्थः   ।
इदमो र्हिल्(*५,३.१६) - एतर्हि   ।
इदमस्थमुः (*५,३.२४) - इत्थं  । ।



[#५३३]

<एतदोऽश्>#   । । PS_५,३.५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.५ः

प्राग्दिशः इत्येव   ।
एतदः प्राग्-दिशीये परतः अशित्ययं आदेशो भवति   ।
शकारः सर्वादेशार्थः   ।
अतः   ।
अत्र   ।
एतदः इति योगविभागः कर्तव्यः   ।
एतदो रथोः परत एत इतित्येतावादेशौ भवतः   ।
एतर्हि   ।
इत्थं रेफादेः अनद्यतने र्हिलन्यतरस्यां (*५,३.२१) इति विद्यत एव   ।
थमुप्रत्ययः पुनरेतद उपसङ्ख्येयः  । ।



<सर्वस्य सोऽन्यतरस्यां दि>#   । । PS_५,३.६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.६ः

सर्वस्य स इत्ययं आदेशो भवति प्राग्-दिशीये दकारादौ प्रत्यये परतोऽन्यतरस्यां  ।
सर्वदा   ।
सदा   ।
प्राग्-दिशीये इत्येव, सर्वं ददाति इति सर्वदा ब्राह्मणी  । ।



<पञ्चम्यास्तसिल्>#   । । PS_५,३.७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.७ः

पञ्चम्यन्तेभ्यः किंसर्वनामबहुभ्यः तसिल्प्रत्ययो भवति   ।
कुतः   ।
यतः   ।
ततः   ।
बहुतः  । ।



<तसेश्च>#   । । PS_५,३.८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.८ः

प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः (*५,४.४४) , अपादाने च अहीय-रुहोः (*५,४.४५) इति वक्ष्यति   ।
तस्य तसेः किंसर्वनामबहुभ्यः परस्य तसिलादेशो भवति   ।
कुत आगतः   ।
यतः   ।
ततः   ।
बहुत आगतः   ।
तसेस्तसिल्वचनं स्वरार्थं विभक्त्यर्थं च  । ।



<पर्य्-अभिभ्यां च>#   । । PS_५,३.९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.९ः

परि अभि इत्येताभ्यां तसिल्प्रत्ययो भवति   ।
सर्वोभयार्थे वर्तमानाभ्यां प्रत्यय इष्यते   ।
परितः   ।
सर्वतः इत्यर्थः   ।
अभितः   ।
उभयतः इत्यर्थः  । ।



<सप्तम्यास्त्रल्>#   । । PS_५,३.१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१०ः

किंसर्वनामबहुभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यः त्रल्प्रत्ययो भवति   ।
कुत्र   ।
यत्र   ।
तत्र   ।
बहुत्र  । ।



<इदमो हः>#   । । PS_५,३.११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.११ः

इदमः सप्तम्यन्ताद्हःप्रत्ययो भवति   ।
त्रलोऽपवादः   ।
इह  । ।



[#५३४]

<किमोऽत्>#   । । PS_५,३.१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१२ः

किमः सप्तम्यन्तादत्प्रत्ययो भवति   ।
त्रलोऽपवादः   ।
क्व भोक्ष्यसे   ।
क्वाध्येष्यसे   ।
त्रलं अपि केचिदिच्छन्ति - कुत्र   ।
तत्कथं ? उत्तरसूत्राद्वावचनं पुरस्तादपकृष्यते  । ।



<वा ह च च्छन्दसि>#   । । PS_५,३.१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१३ः

किमः सप्तम्यनताद्वा हः प्रत्ययो भवति छन्दसि विसये   ।
यथाप्राप्तं च   ।
क्व   ।
कुह   ।
कुत्रचिदस्य सा दूरे क्व ब्राह्मणस्य चावकाः  । ।



<इतराभ्ह्योऽपि दृश्यन्ते>#   । । PS_५,३.१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१४ः

सप्तमी-पञ्चम्य्-अपेक्षं इतरत्वं  ।
इतराभ्यो विभक्तिभ्यस्तसिलादयो दृश्यन्ते   ।
दृशिग्रहणं प्रायिकविध्यर्थं, तेन भवदादिभिर्योग एव+एतद्विधानं  ।
के पुनर्भवदादयः ? भवान्दीर्घायुरायुष्मान्देवानां प्रियः इति   ।
स भवान्, ततो भवान्, तत्र भवान्  ।
तं भवन्तं, तत्र भवन्तम्, ततो भवन्तं  ।
तेन भवता, तत्र भवता, ततो भवता   ।
तस्मै भवते, तत्र भवते, ततो भवते   ।
तस्माद्भवतः, तत्र भवतः , ततो भवतः   ।
तस्मिन्भवति, तत्र भवति, ततो भवति   ।
एवं दीर्घयुःप्रभृतिष्वप्युदाहार्यं  । ।



<सर्व-एक-अन्य-किं-यत्-तदः काले दा>#   । । PS_५,३.१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१५ः

सप्तम्याः इति वर्तते, न तु इतराभ्यः इति   ।
सर्वादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो दा प्रत्ययो भवति   ।
त्रलोऽपवादः   ।
सर्वस्मिन्काले सर्वदा   ।
एकदा   ।
अन्यदा   ।
कदा   ।
यदा   ।
तदा   ।
काले इति किं ? सर्वत्र देशे  । ।



<इदमो र्हिल्>#   । । PS_५,३.१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१६ः

सप्तम्याः इत्येव, काले इति च   ।
इदमः सप्तम्यन्तात्काले वर्तमानात्र्हिल्प्रत्ययो भवति   ।
हस्य अपवादः   ।
लकारः स्वरार्थः   ।
अस्मिन्काले एतर्हि   ।
काले इत्येव, इह देशे  । ।



<अधुना>#   । । PS_५,३.१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१७ः

अधुना इति निपात्यते   ।
इदमोऽश्भावो धुना च प्रत्ययः   ।
अस्मिन्काले अधुना  । ।



[#५३५]

<दानीं च>#   । । PS_५,३.१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१८ः

इदमः सप्तम्यन्तात्काले वर्तमानाद्दानीं प्रत्ययो भवति   ।
अस्मिन्काले इदानीं  । ।



<तदो दा च>#   । । PS_५,३.१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१९ः

तदः सप्तम्यन्तात्काले वर्तमानाद्दा प्रत्ययो भवति, चकाराद्दानीं च   ।
तस्मिन्काले तदा, तदानीं  ।
तदो दावचनं अनर्थकं, विहितत्वात् । ।



<तयोर्दा-र्हिलौ च छन्दसि>#   । । PS_५,३.२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.२०ः

तयोः इति प्रातिपदिक-निर्देशः   ।
तयोरिदमः तदश्च यथासङ्ख्यं दा-र्हिलौ प्रत्ययौ भवतश्छन्दसि विषये   ।
चकाराद्यथाप्राप्तं च   ।
इदावत्सरीयः   ।
इदं तर्हि   ।
इदानीं  ।
तदानीं  । ।



<अनद्यतने र्हिलन्यतरस्याम्>#   । । PS_५,३.२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.२१ः

छन्दसि इति न स्वर्यते   ।
सामान्येन विधानं  ।
किंसर्वनामबहुभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यः अनद्यतने कालविशेषे वर्तमानेभ्यः र्हिल्प्रत्ययो भवत्यन्तरस्यां  ।
कर्हि, कदा   ।
यर्हि, यदा   ।
तर्हि, तदा  । ।



<सद्यः परुत्परार्य्-औषमः परेद्यव्य्-अद्य-पूर्वेद्युर्-अन्येद्युर्-अन्यतरेद्युर्-इतरेद्युर्-अपरेद्युर्-अधरेद्युर्-उभयेद्युर्-उत्तरेद्युः>#   । । PS_५,३.२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.२२ः

स्प्तम्याः इति काले इति च वर्तते   ।
सद्यः-प्रभृतयः शब्दाः निपात्यन्ते   ।
प्रकृतिः, प्रत्ययः, आदेशः, कालविशेषः इति सर्वं एतन्निपातनाल्लभ्यते   ।
समानस्य सभावो निपात्यते द्यश्च प्रत्ययः अहन्यभिधेये   ।
समानेऽहनि सद्यः   ।
पूर्वपूर्वतरयोः परभावो निपात्यते उदारी च प्रत्ययौ संवत्सरेऽभिधेये   ।
पूर्वस्मिन्संवत्सरे परुथ् ।
पूर्वतरे संवत्सरे परारी   ।
इदम इश्भावः समसण्प्रत्ययः निपात्यते संवत्सरेऽभिधेये   ।
अस्मिन्संवत्सरे ऐषमः   ।
परस्मादेद्यवि प्रत्ययोऽहनि   ।
परस्मिन्नहनि परेद्यवि   ।
इदमोऽश्भावो द्यश्च प्रत्ययोऽहनि   ।
अस्मिन्नहनि अद्य   ।
पूर्व-अन्य. अन्यतर-इतर-अपर-अद्धर-उभय-उत्तरेभ्य एद्युस्प्रत्ययो निपात्यते अहन्यभिधेये   ।
पूर्वस्मिन्नहनि पूर्वेद्युः   ।
अन्यस्मिन्नहनि अन्येद्युः   ।
अन्यतरस्मिन्नहनि अन्यतरेद्युः   ।
इतरस्मिन्नहनि इतरेद्युः   ।
अपरस्मिन्नहनि अपरेद्युः   ।
अधरस्मिन्नहनि अधरेद्युः   ।
उभयोरह्नोः उभयेद्युः   ।
उत्तरस्मिन्नहनि उत्तरेद्युः   ।
द्युश्च+उभयाद्वक्तव्यः   ।
उभयद्युः  । ।



[#५३६]

<प्रकारवचने थाल्>#   । । PS_५,३.२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.२३ः

किं-सर्वनाम-बहुभ्योऽद्व्य्-आदिभ्यः (*५,३.२) इति वर्तते   ।
सप्तम्याः इति काले इति च निवृत्तं  ।
सामान्यस्य भेदकः विशेषः प्रकारः   ।
प्रकृत्यर्थविशेषणं च+एतथ् ।
प्रकारवृत्तिभ्यः किं-सर्वनाम-बहुभ्यः स्वार्थे थाल्प्रत्ययो भवति   ।
तेन प्रकारेण तथा   ।
यथा   ।
सर्वथा   ।
जातीयरोऽपीदृशं एव लक्षणं  ।
स तु स्वभावात्प्रकारवति वर्तते, थाल्पुनः प्रकारमात्रे  । ।



<इदमस्थमुः>#   । । PS_५,३.२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.२४ः

इदं-शब्दात्प्रकारवचने थमुः प्रत्ययो भवति   ।
थालोऽपवादः अनेन प्रकारेण इत्थं  ।
उकारो मकारपरित्राणार्थः  । ।



<किमश्च>#   । । PS_५,३.२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.२५ः

किं-शब्दात्प्रकारवचने थमुः प्रत्ययो भवति   ।
केन प्रकारेण कथं  ।
योगविभागः उत्तरार्थः  । ।



<था हेतौ च च्छन्दसि>#   । । PS_५,३.२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.२६ः

किंशब्दाद्धेतौ वर्तमानात्था प्रत्ययो भवति, चकारात्प्रकारवचने छन्दसि विषये   ।
हेतौ तावत्- कथा ग्रामं न पृच्छसि   ।
केन हेतुना न पृच्छसि इत्यर्थः   ।
प्रकार-वचने - कथा देवा आसन्पुराविदः   ।
विभक्ति-सञ्ज्ञायाः पूर्णोऽवधिः  । ।



<दिक्-शब्देभ्यः सप्तमी-पञ्चमी-प्रथमाभ्यो दिग्-देश-कालेष्वस्तातिः>#   । । PS_५,३.२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.२७ः

दिशां शब्दाः दिक्शब्दाः   ।
तेभ्यो दिक्शब्देभ्यो दिग्-देश-कालेषु वर्तमानेभ्यः सप्तमी. पञ्चमी-प्रथमान्तेभ्यः अस्तातिः प्रत्ययो भवति स्वार्थे   ।
यथासङ्ख्यं अत्र न+इष्यते   ।
पुरस्ताद्वसति   ।
पुरस्तादागतः   ।
पुरस्ताद्रमणीयं  ।
अधस्ताद्वसति   ।
अधस्तादागतः   ।
अधस्ताद्रमणीयं  ।
दिक्शब्देभ्यः इति किं ? ऐन्द्र्यां दिशि वसति   ।
सप्तमी-पञ्चमी-प्रथमाभ्यः इति किं ? पूर्वं ग्रामं गतः   ।
दिग्-देश-कालेसु इति किं ? पूर्वस्मिन्गुरौ वसति   ।
इकारस्तकारपरित्राणार्थः  । ।



<दिक्षिण-उत्तराभ्यां अतसुच्>#   । । PS_५,३.२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.२८ः

दिक्षिण-उत्तराभ्यां दिग्-देश-कालेषु वर्तमानभ्यां सप्तमी-पञ्चमी-प्रथमान्ताभ्यां स्वार्थेऽतसुच्प्रत्ययो भवति   ।
अस्तातेरपवदः   ।
दक्षिणा-शब्दः काले न सम्भवति इति दिग्देशवृत्तिः परिगृह्यते   ।
दक्षिणतो वसति   ।
दक्षिणत आगतः   ।
दक्षिनतो रमणीयं  ।
उत्तरतो वसति   ।
उत्तरत आगतः   ।
उत्तरतो रमणीयं  ।
अकारो विशेषणार्थः षष्ठ्य्-अतसर्थप्रत्ययेन (*२,३.३०) इति  । ।



[#५३७]

<विभाषा पर-अवराभ्याम्>#   । । PS_५,३.२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.२९ः

पर-अवर-शब्दाभ्यां विभाषा अतसुच्प्रत्ययो भवति अस्तातेरर्थे   ।
परतो वसति   ।
पर्त आगतः   ।
परतो रमणीयं  ।
परस्ताद्वसति   ।
परस्तादागतः   ।
परस्ताद्रमणीयं  ।
अवरतो वसति   ।
अवरत आगतः   ।
अवरतो रमणीयं  ।
अवरस्तद्वसति   ।
अवरस्तादागतः   ।
अवरस्ताद्रमणीयं  । ।



<अञ्चेर्लुक्>#   । । PS_५,३.३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.३०ः

अञ्चत्यन्तेभ्यो दिक्शब्देभ्य उत्तरस्य अस्तातिप्रत्ययस्य लुग्भवति   ।
प्राच्यां दिशि वसति   ।
लुक्तद्धित-लुकि (*१,२.४९) इति स्त्रिप्रत्ययोऽपि निवर्तते   ।
प्राग्वसति   ।
प्रागागतः   ।
प्राग्रमणियं  ।
प्रत्यग्वसति   ।
प्रत्यगागतः   ।
प्रत्यग्रमणीयं  । ।



<उपर्य्-उपरिष्टात्>#   । । PS_५,३.३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.३१ः

उपरि उपरिष्टतित्येतौ शब्दौ निपात्येते अस्तातेरर्थे   ।
ऊर्ध्वस्य उपभावः रिल्रिष्टातिलौ च प्रत्ययौ निपात्येते   ।
ऊर्ध्वायां दिशि वसति उपरि वसति   ।
उपर्यागतः   ।
उपरि रमणीयं  ।
उपरिष्टद्वसति   ।
उपरिष्टादागतः   ।
उपरिष्ताद्रमणीयं  । ।



<पश्चात्>#   । । PS_५,३.३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.३२ः

पश्चादित्ययं शब्दो निपात्यतेऽस्तातेरर्थे   ।
अपरस्य पश्चभावः आतिश्च प्रत्ययः   ।
अपरस्यां दिशि वसति पश्चाद्दिशि वसति   ।
पश्चादागतः   ।
पश्चाद्रमणीयं  ।
दिक्पूर्वपदस्य अपरस्य पश्चभावो वक्तव्य आतिश्च प्रत्ययः   ।
दक्षिणापश्चाथ् ।
उत्तरपश्चाथ् ।
अर्धोत्तरपदस्य दिक्पूर्वस्य पश्चभावो वक्तव्यः   ।
दक्षिणपश्चार्धः   ।
उत्तरपश्चार्धः   ।
विनाऽपि पूर्वपदेन पश्चभावो वक्तव्यः   ।
पश्चार्धः  । ।



<पश्च पश्चा च छन्दसि>#   । । PS_५,३.३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.३३ः

पश्च-पश्चा-शब्दौ निपात्येते छन्दसि विषये अस्तातेरर्थे   ।
चकारात्पश्चादपि भवति   ।
अपरस्य पश्चभावोऽकाराकारौ च प्रत्ययौ निपात्येते   ।
पुरा व्याघ्रो जायते पश्च सिंहः   ।
पश्चा सिंहः   ।
पश्चात्सिंहः  । ।



[#५३८]

<उत्तर-अधर-दक्षिणादातिः>#   । । PS_५,३.३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.३४ः

उत्तर-अधर-दक्षिण-शब्देभ्यः आतिः प्रत्ययो भवति अस्तातेरर्थे   ।
उत्तरस्यां दिशि वसति उत्तराद्वसति   ।
उत्तरादागतः   ।
उत्तराद्रमणीयं  ।
अधराद्वसति   ।
अधरादागतः   ।
अधराद्रमणीयं  ।
दक्षिणाद्वसति   ।
दक्षिणादागतः   ।
दक्षिणाद्रमणीयं  । ।



<एनवन्यतरस्यां अदूरेऽपञ्चम्याः>#   । । PS_५,३.३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.३५ः

उत्तर-अधर-दक्षिण-शब्देभ्यः एनप्प्रत्ययो भवत्यनतरस्यां अस्तातेरर्थे अदूरे चेदवधिमानवधेर्भवति   ।
विभक्तित्रये प्रकृतेऽपञ्चग्या इति पञ्चमी पर्युदस्यते   ।
तेन अयं सप्तमी-प्रथमान्ताद्विज्ञायते प्रत्ययः   ।
उत्तरेण वसति, उत्तराद्वसति, उत्तरतो वसति   ।
उत्तरेण रमणीयम्, उत्तराद्रमणीयम्, उत्तरतो रमणीयं  ।
अध्रेण वसति अधराद्वसति, अघस्ताद्वसति   ।
अधरेण रमणीयम्, अधराद्रमणीयम्, अधस्ताद्रमणीयं  ।
दक्षिणेन वसति, दक्षिणाद्वसति, दक्षिणातो वसति   ।
दक्षिणेन रमणीयम्, दक्षिणाद्रमणीयम्, दक्षिणतो रमणीयं  ।
अदूरे इति किं ? उत्ताराद्वसति   ।
अपञ्चम्याः इति किं ? उअत्तरादागतः   ।
अपज्चम्याः इति प्रागसेः   ।
असिप्रतयस्तु पञ्चम्यन्तादपि भवति   ।
केचिदिह+उत्तरादिग्रहणं न अनुवर्तयन्ति   ।
दिक्शब्दमात्रात्प्रत्ययं मन्यन्ते   ।
पूर्वेण ग्रामं  ।
अपरेण ग्रामं  । ।



<दक्षिणादाच्>#   । । PS_५,३.३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.३६ः

अदूरे इति न स्वर्यते   ।
अपञ्चयाः इति वर्तते   ।
दक्षिण-शब्दाताच्-प्रत्ययो भवति अस्तातेरर्थे   ।
दक्षिणा वसति   ।
दक्षिणा रमणीयं  ।
अपञ्चम्याः इत्येव, दक्षिणत आगतः   ।
चकारो विशेषणार्थः   ।
अञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते इति  । ।



<आहि च दूरे>#   । । PS_५,३.३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.३७ः

दक्षिण-शब्दादाहिः प्रत्ययो भवति अस्तातेरर्थे, चकारादाच्, दूरे चेदवधिमानवधेर्भवति   ।
दक्षिणाहि वसति, दक्षिणा वसति   ।
दक्षिणाहि रमणीयम्, दक्षिणा रमणीयं  ।
दूरे इति किं ? दक्षिणतो वसति   ।
अपञ्चमाः इत्येव, दक्षिणत आगतः  । ।



<उत्तराच्च>#   । । PS_५,३.३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.३८ः

उत्तर-शब्दादाजाही प्रत्ययौ भवतः अस्तातेरर्थे दूरे चेदवधिमानवधेर्भवति   ।
उत्तरा वसति, उत्तराहि वसति   ।
उत्तरा रमणीयम्, उत्तराहि रमणीयं  ।
दूरे इत्येव, उत्तरेण प्रयाति   ।
पञ्चम्याः इत्येव, उत्तरादागतः  । ।



[#५३९]

<पूर्व-अधर-अवरानां असि पुर्-अदः-अवश्च+एषाम्>#   । । PS_५,३.३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.३९ः

अपञ्चम्याः इति निवृत्तं  ।
तिसृणां विभक्तीनां इह ग्रहणं  ।
पूर्वाधरावराणां असिः प्रत्ययो भवति अस्तातेरर्थे   ।
तत्संनिओगेन च+एषां यथासङ्ख्यं पुरदः अवित्येते आदेशा भवन्ति   ।
असि इत्यविभक्तिको निर्देशः   ।
पुरो वसति   ।
पुर आगतः   ।
पुरो रमणीयं  ।
अधो वसति   ।
अध आगतः   ।
अधो रमणीयं  ।
अवो वसति   ।
अव आगतः   ।
अवो रमणीयं  । ।



<अस्ताति च>#   । । PS_५,३.४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.४०ः

सप्तम्यान्तं एतथ् ।
अस्ताति-प्रत्यये परतः पुर्वादीनां यथासङ्ख्यं पुरादय आदेशा भवन्ति   ।
इदं एव आदेशविधानं ज्ञापकं , अस्तातिरेभ्यो भवति, असि-प्रत्ययेन न आध्यते इति   ।
पुरस्ताद्वसति   ।
पुरस्तादागतः   ।
पुरस्ताद्रमणीयं  ।
अधस्ताद्वसति   ।
अधस्तादागतः   ।
अधस्ताद्रमणीयं  । ।



<विभाषाऽवरस्य>#   । । PS_५,३.४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.४१ः

पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प उच्यते   ।
अवरस्य अस्तातौ परतो विभाषा अवित्ययं आदेशो भवति   ।
अवस्ताद्वसति   ।
अवस्तादागतः   ।
अवस्ताद्रमणीयं  ।
अवरस्ताद्वसति   ।
अवरस्तादागतः   ।
अवरस्ताद्रमणीयं  । ।



<सङ्ख्याया विधार्थे धा>#   । । PS_५,३.४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.४२ः

सङ्ख्यावाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो विधार्थे वर्तमाणेभ्यो धा प्रत्ययो भवति स्वार्थे   ।
विधा प्रकारः, स च सर्वक्रियाविषय एव गृह्यते   ।
क्रियप्रकारे वर्तमानायाः सङ्ख्याया धा प्रत्ययः   ।
एकधा भुङ्क्ते   ।
द्विधा गच्छति   ।
त्रिधा   ।
चतुर्धा   ।
पञ्चधा  । ।



<अधिकरणविचाले च>#   । । PS_५,३.४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.४३ः

सङ्ख्यायाः इत्येव   ।
अधिकरणं द्रव्यं, तस्य विचालः सङ्ख्यान्तरापादनं  ।
एकस्य अनेकीकरणं अनेकस्य वा एकीकरणं  ।
अधिकरणविचाले गम्यमाने सङ्ख्यायाः स्वार्थे धा प्रत्ययो भवति   ।
एकं राशिं पञ्चधा कुरु   ।
अष्टधा कुरु   ।
अनेकं एकधा कुरु  । ।



<एकाद्धो द्यमुञन्यतरस्याम्>#   । । PS_५,३.४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.४४ः

एकशब्दात्परस्य धा-प्रत्ययस्य ध्यमुञादेशः भवत्यन्यतरस्यां  ।
एकधा राशिं कुरु, ऐकध्यं कुरु   ।
एकधा भुङ्क्ते, ऐकध्यं भुङ्क्ते   ।
प्रकरणादेव लब्धे पुनर्धा-ग्रहणं विधार्थे विहितस्य अपि यथा स्याथ् ।
अनन्तरस्य+एव ह्येतत्प्रत्प्नोति  । ।



[#५४०]

<द्वि-त्र्योश्च धमुञ्>#   । । PS_५,३.४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.४५ः

धा इत्यनुवर्तते   ।
द्वि-त्र्योः सम्बन्धिनो धा-प्रययस्य विधार्थे अधिकरणविचाले च विहितस्य धमुञ्-आदेशो भवति अन्यतरस्यां  ।
चकारो विकल्पानुकर्षणार्थः   ।
द्विधा, द्वैधं  ।
त्रिधा, त्रैधं  ।
धमुञन्तात्स्वार्थे डदर्शनं  ।
मतिद्वैधानि संश्रयन्ते   ।
मतित्रैधानि संश्रयन्ते  । ।



<एधाच्च>#   । । PS_५,३.४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.४६ः

द्वि-त्र्योः सम्बन्धिनो धा-प्रत्ययस्य एधाचादेशो भवत्यन्यत्रस्यां  ।
चकारो विकल्पानुकर्षण-अर्थः   ।
द्वेधा, द्वैधम्, द्विधा   ।
त्रेधा, त्रैधम्, त्रिधा  । ।



<याप्ये पाशप्>#   । । PS_५,३.४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.४७ः

याप्यः कुत्सितः इति उच्यते   ।
याप्ये वर्तमानात्प्रातिपदिकात्स्वार्थे पाशप्प्रत्ययो भवति   ।
याप्यो वैयाकरणः, कुत्सितो वैयाकरणः वैयाकरणपाशः   ।
याज्ञिकपाशः   ।
यो व्याकरन-शास्त्रे प्रवीणो दुःशीलः, तत्र कस्मान्न भवति ? यस्य गुणस्य सद्भावाद्द्रव्ये शब्दनिवेशः, तस्य कुत्सायां प्रत्ययः  । ।



<पूरणाद्भागे तीयादन्>#   । । PS_५,३.४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.४८ः

पूरण-प्रत्ययो यस्तीयः, तदन्तात्प्रातिपदिकाद्भागे वर्तमानात्स्वार्थे अन्प्रत्ययो भवति   ।
स्वरार्थं वचनं  ।
द्वितीयो भागः द्वितियः   ।
तृतीयः   ।
भागे इति किं ? द्वितीयं  ।
तृतीयं  ।
पूरण-ग्रहणं उत्तरार्थम्, न ह्यपूरणस्तीयोऽस्ति   ।
मुखतीयादिरनर्थकः  । ।



<प्रागेकादशभ्योऽच्छन्दसि>#   । । PS_५,३.४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.४९ः

पूरणाद्भागे इत्येव   ।
प्रागेकादशभ्यः सङ्ख्याशब्देभ्यः पूरणप्रत्ययान्तेभ्यः भागे वर्तमानेभ्यः स्वार्थेऽन्प्रत्ययो भवति अच्छन्दसि विषये   ।
स्वरार्थं वचनं  ।
पञ्चमः   ।
सप्तमः   ।
नवमः   ।
दशमः   ।
प्रागेकादशभ्यः इति किं एकादशः   ।
द्वादशः   ।
अच्छन्दसि इति किं ? तस्य पञ्चममिन्द्रियस्याअपाक्रामत् । ।



[#५४१]

<षष्ठ-अष्टमाभ्यां ञ च>#   । । PS_५,३.५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.५०ः

भागे इत्येव, अच्छन्दसि इति च   ।
षष्ठ-अष्टमभ्यां भागे अभिधेये अच्छन्दसि विषये ञः प्रत्ययो भवति   ।
चकारादन्च   ।
षष्ठो भागः षष्टः, षष्ठः   ।
आष्टमः, अष्टमः  । ।



<मान-पश्व्-अङ्गयोः कन्-लुकौ च>#   । । PS_५,३.५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.५१ः

भागे इत्येव   ।
षष्ठ-अष्टमाभ्यां यथासङ्ख्यं कन्-लुकौ च भवतो मानपश्वङ्गयोर्भागयोरभिधेययोः   ।
षष्ठको भागो मानं चेत्तद्भवति   ।
अष्टमो भागः पश्वङ्ग चेत्तद्भवति   ।
कस्य लुक्? ञस्य लुक्  ।
अनो वा   ।
चकाराद्यथाप्राप्तं च   ।
षाष्ठः, षष्ठः   ।
आष्टमः, अष्टमः   ।
मानपश्वङ्गयोः इति किं ? षाष्ठः, षष्ठः   ।
आष्टमः, अष्टमः  । ।



<एकादाकिनिच्च असहाये>#   । । PS_५,३.५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.५२ः

एक-शदाद्सहाय-वाचिनः स्वार्थे आकिनिच्प्रत्ययो भवति   ।
चकारात्कन्-लुकौ च   ।
आकिनिचः कनो वा लुग्विज्ञायते   ।
स च विधानसामर्थ्यात्पक्षे भवति   ।
एकाकी, एककः, एकः   ।
असहाय-ग्रहणं सङ्ख्याशब्दनिरासार्थं  ।
तदुपादाने हि द्विबह्वोर्न स्यात्, एकाकिनौ, एकाकिनः  । ।



<भूतपूर्वे चरट्>#   । । PS_५,३.५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.५३ः

पूर्व भूतः इति विगृह्य सुप्सुपेति समासः   ।
भूतपूर्वशब्दोऽतिक्रान्तकालवचनः   ।
प्रकृतिविशेषणं च+एअथ् ।
भूतपूर्वत्वविशिष्टेऽर्थे वर्तमानात्प्रातिपदिकात्स्वार्थे चरट्प्रत्ययो भवति   ।
आढ्यो भूतपूर्वः आढ्यचरः   ।
सुकुमारचरः   ।
टकारो ङीबर्थः   ।
आढ्यचरी  । ।



<षष्ठ्या रूप्य च>#   । । PS_५,३.५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.५४ः

षष्ठ्यन्तात्प्रातिपदिकात्रूप्यः प्रत्ययो भवति   ।
चकाराच्चरट्च   ।
षष्ठ्यन्तात्प्रत्ययविधानात्संप्रति भूतपूर्वग्रहणं प्रत्ययार्थस्य विशेषणं, न तु प्रकृत्यर्थविशेषणं  ।
देवदत्तस्य भूतपूर्वो गौः देवदत्तरूप्यः, देवदत्तचरः  । ।



[#५४२]

<अतिशायने तमबिष्ठनौ>#   । । PS_५,३.५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.५५ः

अतिशयनं अतिशायनं प्रकर्षः   ।
निपातनाद्दीर्घत्वं  ।
प्रकृत्यर्थविशेषणं च+एतथ् ।
अतिशायनविशिष्टेऽर्थे वर्तमानात्प्रातिपदिकात्स्वार्थे तमबिष्ठनौ प्रत्ययौ भवतः   ।
प्रकृत्यर्थविशेषणं च स्वार्थिकानां द्योत्यं भवति   ।
सर्व इमे आढ्याः, अयं एषां अतिशयेन आढ्यः आढ्यतमः   ।
दर्शनीयतमः   ।
सुकुमारतमः   ।
अयं एषां अतिशयेन पटुः पटिष्थः  ।
लघिष्ठः   ।
गरिष्ठः   ।
यदा च प्रकर्षवतां पुनः प्रकर्षो विवक्ष्यते तदातिशायिकान्तादपरः प्रत्ययो भवत्येव   ।
देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे   ।
युधिष्ठिरः श्रेष्ठतमः कुरूणां इति  । ।



<तिङश्च>#   । । PS_५,३.५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.५६ः

तिङन्तात्च अतिशायने द्योत्ये तमप्प्रत्ययो भवति   ।
ङ्य्-आप्-प्रातिपदिकात्(*४,१.१) इत्यधिकारात्तिङो न प्राप्नोति इति इदं वचनं  ।
सर्वे इमे पचन्ति इति, अयं एषां अतिशयेन पचति पचतितमां  ।
जल्पतितमां  ।
इष्ठन्नोदाह्रियते, गुणवचने तस्य नियतत्वात् । ।



<द्विवचन-विभज्य-उपपदे तरब्-ईयसुनौ>#   । । PS_५,३.५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.५७ः

द्वयोरर्थयोर्वचनं द्विवचनं विभक्तव्यो विभज्यः   ।
निपातनाद्यत्भवति   ।
द्व्यर्थे विभज्ये च+उपपदे प्रातिपदिकात्तिङन्ताच्च अतिशायने तरबीयसुनौ प्रत्ययौ भवतः   ।
तमबिष्ठनोरपवादौ   ।
यथासङ्ख्यं अत्र न+इष्यते   ।
द्वाविमावाढ्यौ, अयं अनयोरतिशयेन आढ्यः आढ्यतरः   ।
सुकुमारतरः   ।
पचतितरां  ।
जल्पतितरां  ।
ईयसुन्खल्वपि - द्वाविमौ पटू, अयं अनयोरतिशयेन पटुः पटीयान्  ।
विभज्ये च+उपपदे - माथुराः पाटलिपुत्रकेभ्य आढ्यतराः   ।
दर्शनीयतराः   ।
पटीयांसः   ।
लघीयांसः  । ।



<अजादि गुणवचनादेव>#   । । PS_५,३.५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.५८ः

इष्ठन्नीयसुनौ अजादी सामान्येन विहितौ, तयोरयं विषयनियमः क्रियते, गुणवचनादेव भवतस्तौ न अन्यस्मादिति   ।
पटीयान्  ।
लघीयान्  ।
पटिष्ठः   ।
लघीष्ठः   ।
इह न भवतः, पाचकतरः, पाचकतमः इति   ।
एव कारः इष्टतोऽवधारणार्थः, प्रत्ययनियमोऽयं न प्रकृतिनियमः इति   ।
पटुतरः   ।
पटुतमः  । ।



[#५४३]

<तुश्छन्दसि>#   । । PS_५,३.५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.५९ः
तुः इति तृन्-तृचोः सामान्येन ग्रहणं  ।
त्रन्ताच्छन्दसि विषये अजदी प्रत्ययौ भवतः   ।
पूर्वेण गुणवचनादेव नियमे कृते छन्दसि प्रकृत्यन्तराण्यभ्यनुज्ञायन्ते, त्रन्तादप्यजादी भवत इति   ।
आसुतिं करिष्ठः   ।
दोहीयसी धेनुः   ।
भस्याढे तद्धिते इति पुंवद्भावे कृते तुरिष्ठेमेयःसु (*३,४.१५४) इति तृचो निवृत्तिः  । ।



<प्रशस्यस्य श्रः>#   । । PS_५,३.६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.६०ः

प्रशस्य शब्दस्य श्र इत्ययं आदेशे भवति अजाद्योः प्रत्यययोः परतः   ।
अजादी इति प्रकृतस्य सप्तमी विभक्तिविपरिणम्यते   ।
ननु च प्रशस्य शब्दस्य अगुणवचनत्वादजादी न सम्भवतः ? एवं तर्हि आदेशविधानसामर्थ्यात्तद्विषयो नियमो न प्रवर्तते, अजादी गुणवचनादेव इति   ।
एवं उत्तरेष्वपि योगेषु विज्ञेयं  ।
सर्वे इमे प्रशस्याः, अयं एषां अतिशयेन प्रशस्यः श्रेष्ठः   ।
उभाविमौ प्रशस्यौ, अयं अनयोरतिशयेन प्रशस्यः श्रेयान्  ।
अयं अस्मात्श्रेयान्  ।
प्रकृत्यौ काचिति प्रकृतिभावत्श्रशब्दस्य टिलोपयस्येतिलोपौ न भवतः  । ।



<ज्य च>#   । । PS_५,३.६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.६१ः

प्रशस्य शब्दस्य ज्य इत्ययं आदेशो भवति अजाद्योः प्रत्यययोः परतः   ।
सर्वे इमे प्रशस्याः, अयं एषां अतिशयेन प्रशस्यः ज्येष्ठः   ।
उभाविमौ प्रशस्यौ, अयं अनयोरतिशयेन प्रशस्यः ज्यायान्  ।
अयमस्मात्ज्यायान्  ।
ज्यादादीयसः (*६,४.१६०) इत्याकारः  । ।



<वृद्धस्य च>#   । । PS_५,३.६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.६२ः

वृद्ध-शब्दस्य च ज्य इत्ययं आदेशो भवत्यजाद्योः प्रत्यययोः परतः   ।
तयोश्च सत्त्वं नियमाभावेन पूर्ववज्ज्ञाप्यते   ।
सर्वे इमे वृद्धाः, अयं एषां अतिशयेन वृद्धः ज्येष्ठः   ।
उभाविमौ वृद्धौ, अयं अनयोरतिशयेन वृद्धः ज्यायान्  ।
अयं अस्माज्ज्यायान्  ।
प्रियस्थिर इत्यादिना वृद्धशब्दस्य वर्षादेशो विधीयते   ।
वचनसामर्थ्यात्पक्षे सोऽपि भवति   ।
वर्षिष्ठः   ।
वर्षीयान् । ।



[#५४४]

<अन्तिक-बाढयोर्नेद-साधौ>#   । । PS_५,३.६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.६३ः

अन्तिक-बाढयोः यथासङ्ख्यं नेद साध इत्येतावादेशौ भवतोऽजाद्योः परतः   ।
तयोश्च सत्त्वं पूर्ववद्विज्ञेयं  ।
निमित्तभूतयोर्यथासङ्ख्यं अत्र एष्यते सर्वाणीमान्यन्तिकानि, इदमेषामतिशयेन अन्तिकं नेदिष्ठं  ।
उभे इमे अन्तिके, इदं अनयोरतिशयेन अन्तिकं नेदीयः   ।
इदं अस्मान्नेदियः   ।
सर्वे इमे बाढमधीयते, अयं एषां अतिशयेन बाढं अधीते सधिष्ठः   ।
उभाविमौ बाढं अधीयाते, अयं अनयोरतिशयेन बाढं अधीते साधीयः   ।
अयं अस्मात्साधीयोऽधीते  । ।



<युव-अल्पयोः कनन्यतरस्याम्>#   । । PS_५,३.६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.६४ः

युव-अल्प-शब्दयोः कनित्ययं आदेशो भवत्यन्यतरस्यां अजद्योः परतः   ।
तयोश्च सत्त्वं पूर्ववज्ज्ञेयं  ।
सर्वे इमे युवानः, अयं एषं अतिशयेन युव कनिष्ठः   ।
द्वाविमौ युवानौ, अयं अनयोरतिशयेन युवा कनीयान्  ।
अयं अस्मात्कनीयान्  ।
यविष्ठः, यवीयानिति वा   ।
सर्वे इमेऽल्पाः, अयं एषां अतिशयेन अल्पः कनिष्ठः   ।
उभाविमावल्पौ, अयं अनयोरतिशयेन अल्पः कनीयान्  ।
अयं अस्मात्कनीयान्  ।
अल्पिष्ठः, अल्पीयानिति वा  । ।



<विन्-मतोर्लुक्>#   । । PS_५,३.६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.६५ः

विनो मतुपश्च लुग्भवति अजाद्योः प्रत्यययोः परतः   ।
इदं एव वचनं ज्ञापकं अजादिसद्भावस्य   ।
सर्वे इमे स्रग्विणः, अयं एषां अतिशयेन स्रग्वी स्रजिष्ठः   ।
उभाविमौ स्रग्विणौ, अयं अनयोरतिशयेन स्रग्वी स्रजियान्  ।
अयं अस्मात्स्रजीयान्  ।
सर्वे इमे त्वग्वन्तः, अयं एषां अतिशयेन त्वग्वान्त्वचिष्ठः   ।
उभाविमौ त्वग्वन्तौ, अयं अनयोरतिशयेन त्वग्वान्त्वचीयान्  ।
अयं अस्मात्त्वचीयान् । ।



<प्रशंसायां रूपप्>#   । । PS_५,३.६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.६६ः

प्रशंसा स्तुतिः   ।
प्रकृत्यर्थस्य विशेषणं च+एतथ् ।
प्रशंसाविशिष्टेऽर्थे वर्तमानात्प्रातिपदिकात्स्वार्थे रूपप्प्रत्ययो भवति   ।
स्वार्थिकाश्च प्रत्ययाः प्रकृत्यर्थविशेषस्य द्योतका भवन्ति   ।
प्रशस्तो वैयाकरणो वैयाकरणरूपः   ।
याज्ञिकरूपः   ।
प्रकृत्यर्थस्य वैशिष्ट्ये प्रशंसा भवति   ।
वृषलरूपोऽयं यः पलाण्डुना सुरां पिबति   ।
चोररूपः, दस्युरूपः, योऽक्ष्णोरप्यञ्जनं हरेथ् ।

[#५४५]

तिङश्च (*५,३.५६) इत्यनुवर्तते   ।
पचतिरूपं  ।
पचतोरूपं  ।
पचन्तिरूपं  ।
क्रियाप्रधानं आख्यातं  ।
एका च क्रिया इति रुपप्प्रत्ययान्ताद्द्विवचनबहुवचने न भवतः   ।
नपुंसकलिङ्गं तु भवति, लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य  । ।



<ईषदसमाप्तौ कल्पब्-देश्य-देशीयरः>#   । । PS_५,३.६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.६७ः

सम्पूर्णता पदार्थानां समाप्तिः   ।
स्तोकेनासम्पूर्णता ईषदसमाप्तिः   ।
प्रकृत्यर्थविशेषणं च+एतथ् ।
ईषदसमाप्तिविशेष्टेऽर्थे वर्तमानात्प्रातिपदिकात्कल्पप्देश्य देशीयरित्येते प्रत्यया भवन्ति   ।
ईषदसमाप्तः पटुः पटुकल्पः, पटुदेश्यः, पटुदेशीयः   ।
मृदुकल्पः, मृदुदेश्यः, मृदुदेशीयः   ।
तिङश्च (*५,३.५६) इत्येव, पचतिकल्पं  ।
जल्पतिकल्पं  । ।



<विभाषा सुपो बहुच्परस्तात्तु>#   । । PS_५,३.६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.६८ः

ईषदसमाप्तिविशेष्टेऽर्थे वर्तमानात्सुबन्तात्विभषा बहुच्प्रत्ययो भवति   ।
स तु पुरस्तादेव भवति, न परतः   ।
चित्करणं अन्तोदात्तार्थं  ।
ईषदसमाप्तः पटुः बहुपटुः   ।
बहुमृदुः   ।
बहुगुडो द्राक्षा   ।
विभाषावचनात्कल्पबादयोऽपि भवन्ति   ।
सुब्ग्रहणं तिङन्तान्मा भूदिति  । ।



<प्रकारवचने जातीयर्>#   । । PS_५,३.६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.६९ः

सामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकारः, तस्य वचने   ।
प्रकृत्यर्थेविशेषणं च+एतथ् ।
सुबन्तात्प्रकारविशिष्टेऽर्थे वर्तमानात्प्रातिपदिकात्स्वार्थे जातीयर्प्रत्ययो भवति   ।
प्रकारवति च अयं प्रत्ययः   ।
थाल्पुनः प्रकारमात्र एव भवति   ।
पटुप्रकारः पटुजातीयः   ।
मृदुजातीयः   ।
दर्शनीयजतीयः  । ।



<प्राग्-इवात्कः>#   । । PS_५,३.७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.७०ः

इवे प्रतिकृतौ (*५,३.९६) इति वक्ष्यति   ।
प्राकेतस्मादिव संशब्दनाद्यानित ऊर्ध्वं अनुक्रमिष्यामः कप्रत्ययस्तेषु अधिकृतो वेदितव्यः   ।
वक्ष्यति - अज्ञाते (*५,३.७३) इति   ।
अश्वकः   ।
गर्दभकः   ।
तिङन्तादयं प्रत्ययो निष्यते, अकजिष्यते   ।
तिङश्च (*५,३.५६) इत्यनुवृत्तं उत्तरसूत्रेण+एव सम्बन्धनीं  । ।



[#५४६]

<अव्यय-सर्वनाम्नां अकच्प्राक्टेः>#   । । PS_५,३.७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.७१ः

तिङश्च (*५,३.५६) इत्येव   ।
अव्ययानां सर्वनाम्नां च प्रागिवीयेष्वर्थेषु अकच्प्रत्ययो भवति, स च प्राक्टेः, न परतः   ।
कस्य अपवादः   ।
उच्चकैः   ।
नीचकैः   ।
शनकैः   ।
सर्वनाम्नः खल्वपि - सर्वके   ।
विश्वके   ।
उभयके   ।
प्रातिपदिकात्, सुपः इति द्वयं अपि इह अनुवर्तते   ।
तत्र अभिधानतो व्यवस्था भवति   ।
क्वचित्प्रातिपदिकस्य प्राक्टेः प्रत्ययो भवति, क्वचित्सुबन्तस्य   ।
युष्मकाभिः , अस्मकाभिः, युष्मकासु, अस्मकासु, युवकयोः, आवकयोः, इत्यत्र प्रातिपदिकस्य   ।
त्वयका, मयका, त्वयकि, मयकि इत्यत्र सुबन्तस्य   ।
अकच्प्रकरणे तूष्णीमः काम्प्रत्ययो वक्तव्यः   ।
स च मित्त्वादन्त्यातचः परो भवति   ।
तुष्णीकां आस्ते   ।
तूष्णीकां तिष्ठति   ।
शीले को मलोपश्च वक्तव्यः   ।
तूष्णींशीलः तूष्णीकः   ।
तिङश्च (*५,३.५६) इति प्रकृतमत्र सम्बध्यते   ।
पचतकि   ।
जल्पतकि  । ।



<कस्य च दः>#   । । PS_५,३.७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.७२ः

ककारान्तस्य प्रातिपदिकस्य अकच्सन्नियोगेन दकारादेशो भवति   ।
चकारः सन्नियोगार्थः   ।
सामर्थ्याच्चाव्ययग्रहणं अनुवर्तते, न सर्वनामग्रहणं  ।
ककारान्तस्य सर्वनाम्नोऽसम्भवाथ् ।
धिक्- धकिथ् ।
हिरुक्- हिरकुथ् ।
पृथक्- पृथकत् । ।



<अज्ञाते>#   । । PS_५,३.७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.७३ः

अज्ञातविशेषः अज्ञातः   ।
अज्ञातत्वोपाधिकेऽर्थे वर्तमानात्प्रातिपदिकात्तिङन्ताच्च स्वार्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
स्वेन रूपेण ज्ञाते पदार्थे विशेषरूपेण अज्ञाते प्रत्ययविधानं एतथ् ।
कस्य अयं अश्वः इति स्वस्वामिसम्बन्धेन अज्ञाते अश्वे प्रत्ययः, अश्वकः   ।
गर्दभकः   ।
उष्ट्रकः   ।
एवं अन्यत्र अपि यथायोगं अज्ञातता विज्ञेया   ।
उच्चकैः   ।
नीचकैः   ।
सर्वके   ।
विश्वके   ।
पचतकि   ।
जल्पतकि  । ।



[#५४७]

<कुत्सिते>#   । । PS_५,३.७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.७४ः

कुत्सितो गर्हितो, निन्दितः   ।
प्रकृत्यर्थविशेषणं च+एतथ् ।
कुत्सितस्वोपाधिकेऽर्थे वर्तमानात्प्रातिपदिकात्स्वार्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
कुत्सितोऽश्वः अश्वकः   ।
उष्ट्रकः   ।
गर्दभकः   ।
उच्चकैः   ।
नीचकैः   ।
सर्वके   ।
विश्वके   ।
पचतकि   ।
जल्पतकि  । ।



<सञ्ज्ञायां कन्>#   । । PS_५,३.७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.७५ः

कुत्सिते इत्येव   ।
कुत्सितत्वोपाधिकेऽर्थे वर्तमानात्प्रातिपैद्कात्कन्-प्रत्ययो भवति, कस्य अपवादः, प्रत्ययान्तेन चेत्सञ्ज्ञा गम्यते   ।
शूद्रकः   ।
धारकः   ।
पूर्णकः  । ।



<अनुअम्पायाम्>#   । । PS_५,३.७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.७६ः

कारुण्येन अभ्युपपत्तिः परस्य अनुकम्पा   ।
तस्या गम्यमानायां सुबन्तात्तिङन्ताच्च यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
पुत्रकः   ।
वत्सकः   ।
दुर्बलकः   ।
बुभुक्षितकः   ।
स्वपितकि   ।
श्वसितकि  । ।



<नीतौ च तद्युक्तात्>#   । । PS_५,३.७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.७७ः

सामदानादिरुपायो नीतिः   ।
नीतौ च गम्यमानायां तद्युक्तादनुकम्पायुक्ताद्यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
हन्त ते धानकाः   ।
हन्त ते तिलकाः   ।
एहकि   ।
अद्धकि   ।
परस्य अनुकम्पामात्रोपादानेनाराधयति   ।
पूर्वेण प्रत्यासन्नानुकम्पासम्बन्धातनुकम्प्यमानादेव प्रत्ययो विहितः   ।
संप्रति व्यवहितादपि यथा स्यादिति वचनं  । ।



<बह्वचो मनुस्यनाम्नष्ठज्वा>#   । । PS_५,३.७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.७८ः

अनुकम्पायां (*५,३.७६), नीतौ च तद्युक्तात्(*५,३.७७) इति वर्तते   ।
बह्वचः प्रातिपदिकात्मनुष्यनामधेयाद्वा ठच्प्रत्ययो भवति, अनुकम्पायां गम्यमानायां नीतौ च   ।
देविकः, देवदत्तकः   ।
यज्ञिकः, यज्ञदत्तकः   ।
बह्वचः इति किं ? दत्तकः   ।
गुप्तकः   ।
मनुष्यनाम्नः इति किं ? मद्रबाहुकः   ।
भद्रबाहुकः  । ।



[#५४८]

<घन्-इलचौ च>#   । । PS_५,३.७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.७९ः

अनुकम्पायां इत्यादि सर्वं अनुवर्तते   ।
पूर्वेण ठचि विकल्पेन प्राप्ते वचनं  ।
बह्वचो मनुस्यनाम्नो घनिलचित्येतौ प्रत्ययौ भवतः   ।
चकाराद्यथाप्राप्तं च   ।
देवियः, देविलः, देविकः, देवदत्तकः   ।
यज्ञियः, यज्ञिलः, यज्ञिकः, यज्ञदत्तकः  । ।



<प्राचां उपादेरडज्-वुचौ च>#   । । PS_५,३.८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.८०ः

पूर्ववत्सर्वं अनुवर्तते   ।
उपशब्द आदिर्यस्य तस्मादुपादेः प्रातिपदिकाद्बह्वचो मनुस्यनाम्नः   ।
अडच्-वुच्-प्रत्ययौ भवतः   ।
चकाराद्घनिलचौ प्रत्ययौ भवतः ठच्च वा   ।
उपडः, उपकः, उपियः, उपिलः, उपिकः, उपेन्द्रदत्तकः   ।
प्राचां-ग्रहणं पूजार्थं  ।
वा इत्येव हि वर्तते  । ।



<जातिनाम्नः कन्>#   । । PS_५,३.८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.८१ः

बह्वचः इति न अनुवर्तते   ।
सामान्येन विधानं  ।
जातिशब्दो यो मनुस्यनामधेयो व्याघ्र सिंह इत्येवं आदिः, तस्मादनुकम्पायां नीतौ च कन्-प्रत्ययो भवति   ।
व्याघ्रकः   ।
सिंहकः   ।
शरभकः   ।
वावचनानुवृत्तेर्यथादर्शनं अन्योऽपि भवति   ।
व्याघ्रिलः   ।
सिंहिलः   ।
नाम-ग्रहणं स्वरूपनिवृत्त्यर्थं  । ।



<अजिनान्तस्य+उत्तरपदलोपश्च>#   । । PS_५,३.८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.८२ः

कनित्यनुवर्तते, मनुस्यनाम्नः इति च   ।
अजिन-शब्दान्तात्प्रातिपदिकान्मनुस्यनाम्नोऽनुकम्पायां कन्प्रत्ययो भवति, तस्य च+उत्तरपदलोपः   ।
व्याघ्राजिनो नां अकश्चिन्मनुस्यः, सोऽनुकम्पितः व्याघ्रकः   ।
सिंहकः  । ।



<ठ-अज्-आदावूर्ध्वं द्वितीयादचः>#   । । PS_५,३.८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.८३ः

लोपः इत्यनुवर्तते   ।
अस्मिन्प्रकरणे यः ठः अजादिश्च प्रत्ययः, तस्मिन्परतः प्रकृतेर्द्वितीयादच ऊर्ध्वं यच्छब्दरूपं तस्य लोपो भवति   ।
ऊर्ध्व-ग्रहणं सर्वलोपार्थं  ।
अनुकम्पितो देवदत्तः देविकः, देवियः, देविलः   ।
यज्ञिकः, यज्ञिक्यः, यज्ञिलः   ।
उपडः, उपक, उपियः, उपिलः, उपिकः   ।
ठग्रहणमुको द्वितीयात्वे कविधानार्थं  ।
अजादिलक्षणे हि माथितिकादिवत्प्रसङ्गः   ।
वायुदत्तः वायुकः   ।
पितृदत्तः पितृकः   ।
चतुर्थादच ऊर्ध्वस्य लोपो वक्तव्यः   ।
अनुकम्पितो बृहस्पतिदत्तः बृहस्पतिकः बृहस्पतियः बृहस्पतिलः   ।

[#५४९]

अनजादौ विभाषा लोपो वक्तव्यः   ।
देवदत्तकः, देवकः   ।
यज्ञदत्तकः, यज्ञकः   ।
लोपः पूर्वपदस्य च ठाजादावनजादौ च वक्तव्यः   ।
दत्तिकः, दत्तिलः, दत्तियः, दत्तकः   ।
विनाऽपि प्रत्ययेन पूर्वोत्तरपदयोः विभाषा लोपो वक्तव्यः   ।
देवदत्तो दत्तः, देव इति वा   ।
उवर्णाल्ल इलस्य च   ।
भानुदत्तो भानुलः   ।
वसुदत्तो वसुलः   ।
चतुर्थादनजादौ च लोपः पूर्वपदस्य च   ।
अप्रत्यये तथा+एव+इष्ट उवर्णाल्ल इलस्य च  । ।
द्वितीयादचो लोपे सन्ध्यक्षरद्वितीयत्वे तदादेर्लोपवचनं  ।
लहोडः लहिकः   ।
कहोडः कहिकः   ।
एकाक्षरपूर्वपदानां उत्तरपदलोपो वक्तव्यः   ।
वागाशीः वाचिकः   ।
स्रुचिकः   ।
त्वचिकः   ।
कथं षडङ्गुलिदत्तः षडिकः इति ? षषष्ठाजादिवचनात्सिद्धं  । ।



<शेवल-सुपरि-विशाला-वरुण-अर्यम-आदिनां तृतीयात्>#   । । PS_५,३.८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.८४ः

शेवलादीनां मनुष्यनाम्नां ठाजादौ प्रत्यये परतः तृतीयादचः ऊर्ध्वस्य लोपो भवति   ।
पूर्वस्य अयं अपवादः   ।
अनुकम्पितः शेवलदत्तः शेवलिकः, शेवलियः, शेवलिलः   ।
सुपरिकः, सुपरियः, सुपरिलः   ।
विशालिकः, विशालियः, विशालिलः   ।
वरुणिकः, वरुणियः, वरुणिलः   ।
अर्यमिकः, अर्यमियः, अर्यमिलः   ।
शेवलादीनां तृतीयादचो लोपः स चाकृतसन्धीनां इति वक्तव्यं  ।
शेवलेन्द्रदत्तः, सुपर्याशीर्दत्तः शेवलिकः, सुपरिकः इति यथा स्याथ् ।
शेवल्यिकः, सुपर्यिकः इति मा भूत् । ।



[#५५०]

<अल्पे>#   । । PS_५,३.८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.८५ः

परिमाणापचये अल्पशब्दः   ।
प्रकृतिविशेषणं च+एतथ् ।
अल्पत्वविशिष्टे अर्थे वर्तमानात्प्रातिपदिकात्यथाविहितं पत्ययो भवति   ।
अल्पं तैलं तैलकं  ।
घृतकं  ।
सर्वकं  ।
विश्वकं  ।
उच्चकैः   ।
नीचकैः   ।
पचतकि   ।
जल्पतकि  । ।



<ह्रस्वे>#   । । PS_५,३.८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.८६ः

ह्रस्वत्वविशिष्टेऽर्थे वर्तमानात्प्रातिपदिकात्यथाविहितं प्रत्ययो भवति   ।
दीर्घप्रतियोही ह्रस्वः   ।
ह्रस्वो वृक्षः वृक्षकः   ।
प्लक्षकः   ।
स्तम्भकः  । ।



<सञ्ज्ञायां कन्>#   । । PS_५,३.८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.८७ः

ह्रस्वे इत्येव   ।
ह्रस्वत्वहेतुका या सञ्ज्ञा तस्यां गम्यमानायां कन्-प्रत्ययो भवति   ।
पूर्वस्य अयं अपवादः   ।
वंशकः   ।
वेणुकः   ।
दण्डकः  । ।



<कुटी-शमी-शुण्डाभ्यो रः>#   । । PS_५,३.८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.८८ः

ह्रस्वे इत्येव   ।
सञ्ज्ञाग्रहणं न अनुवर्तते   ।
सामान्येन विधानं  ।
कुटी-शमी-शुण्डाभ्यो ह्रस्वार्थे द्योत्ये रः प्रत्ययो भवति   ।
कस्य अपवादः   ।
ह्रस्वा कुटी कुटीरः   ।
शमीरः   ।
शुण्डारः   ।
स्वार्थिकत्वेऽपि पुंलिङ्गता, लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य  । ।



<कुत्वा डुपच्>#   । । PS_५,३.८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.८९ः

ह्रस्वे इत्येव   ।
कुतूशब्दाद्ह्रस्वत्वे द्योत्ये दुपच्प्रत्ययो भवति   ।
कस्य अपवादः   ।
ह्रस्वा कुटूः कुतुपं  ।
चर्मं अयं स्नेहभाजनं उच्यते   ।
कुतूः इत्यावपनस्याख्या  । ।



<कासू-गोणीभ्यां ष्टरच्>#   । । PS_५,३.९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.९०ः

ह्रस्वे इत्येव   ।
कासू-गोणी-शब्दाभ्यां ह्रस्वस्वे द्योत्ये ष्टरच्प्रत्ययो भवति   ।
कस्य अपवादः   ।
षकारो ङीषर्थः   ।
ह्रस्वा कासूः कासूतरी   ।
गोणीतरी   ।
कासूः इति शक्तिः, आयुधविशेसः उच्यते  । ।



[#५५१]

<वत्स-उक्ष-अश्व-र्षभेभ्यश्च तनुत्वे>#   । । PS_५,३.९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.९१ः

ह्रस्वे इति निवृत्तं  ।
वत्स उक्षनश्व ऋषभ इत्येतेभ्यः तनुत्वे द्योत्ये ष्टरच्-प्रत्ययो भवति   ।
यस्य गुणस्य हि भावाद्द्रव्ये शब्दनिवेशः तस्य तनुत्वे प्रत्ययः   ।
वत्सतरः   ।
उक्षतरः   ।
अश्वतरः   ।
ऋषभतरः   ।
प्रथमवया वत्सः, तस्य तनुत्वं द्वितीयवयःप्राप्तिः   ।
तरुण उक्षा, तस्य तनुत्वं तृतीयवयःप्राप्तिः   ।
अश्वेन अश्वायां उत्पन्नोऽस्वः, तस्य तनुत्वं अन्यपितृकता   ।
अनुड्वानृषभः, तस्य तनुत्वं भारवहने मन्दशक्तिता  । ।



<किं-यत्-तदो निर्धारणे द्वयोरेकस्य डतरच्>#   । । PS_५,३.९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.९२ः

किं यत्ततित्येतेभ्यः प्रातिपदिकेभ्य द्वयोरेकस्य निर्धारणे डतरच्प्रत्ययो भवति   ।
निर्धार्यमाणवाचिभ्यः स्वार्थे प्रत्ययः   ।
जात्या, क्रियया, गुनेन, सञ्ज्ञया वा समुदायादेकदेशस्य पृथक्करणं निर्धारणं  ।
कतरो भवतोः कठः   ।
कतरो भवतोः कारकः   ।
कतरो भवतोः पटुः   ।
कतरो भवतोर्देवदत्तः   ।
यतरो भवतोः कारकः   ।
यतरो भवतोः पतुः   ।
यतरो भवतोर्देवदत्तः, ततर आगच्छतु   ।
महाविभाषया चात्र प्रत्ययो विकल्प्यते   ।
को भवतोर्देवदत्तः, स आगच्छतु   ।
निर्धारणे इति विसयसप्तमीनिर्देशः   ।
द्वयोः इति समुदायान्निर्धारणविभक्तिः   ।
एकस्य इति निर्देशः निर्धर्यमाणनिर्देशः  । ।



<वा बहूनां जातिपरिप्रश्नो डतमच्>#   । । PS_५,३.९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.९३ः

किंयत्तदः इति वर्तते निर्धारने, एकस्य इति च   ।
बहूनां इति निर्धारने षष्ठी   ।
बहुनां मध्ये एकस्य निर्धारने गम्यमाने जातिपरिप्रश्नविषयेभ्यः किमादिभ्यः वा डतमच्प्रत्ययो भवति   ।
कतमो भवतां कठः   ।
यतमो भवतां कठः, ततम आगच्छतु   ।
वावचनं अकजर्थं  ।
यको भवतां कठः, सक आगच्छतु   ।
महाविभाषा च प्रत्ययविकलोपार्था अनुवर्तते एव   ।
को भवतां कठः   ।
यो भवतां कठः, स आगच्छतु   ।
जातिपरिप्रश्ने इति किं ? को भवतां देवदत्तः   ।
परिप्रश्नग्रहणं च किम एव विशेषणं, न यत्तदोः, असम्भवाथ् ।
जातिग्रहणं तु सर्वैरेव सम्बद्यते   ।
किमोऽस्मिन्विषये डतरं अपि इच्छन्ति केचित्, कतरो भवतां कालापः इति   ।
तत्र कतरकतमौ जातिअपरिप्रश्ने (*२,१.६३) इति वचनात्सिद्धं  । ।



<एकाच्च प्राचाम्>#   । । PS_५,३.९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.९४ः

एकशब्दात्प्राचां आचार्याणां मतेन डतरच्डतमचित्येतौ प्रत्ययौ भवतः स्वस्मिन्विष्यए   ।
चकारो डतरचोऽनुकर्सणार्थः   ।
द्वयोर्निर्धारने डतरच्, बहूनां निर्धारने डतमछ् ।
जातिपरिप्रश्ने इति न अनुवर्तते   ।
सामान्येन विधानं  ।
एकतरो भवतोर्देवदत्तः   ।
एकतमो भवतां देवदत्तः   ।
प्राचां-ग्रहणं पूजार्थं, विकल्पोऽनुवर्तते एव  । ।



[#५५२]

<अवक्षेपणे कन्>#   । । PS_५,३.९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.९५ः

अवक्षियते येन तदवक्षेपणं  ।
तस्मिन्वर्तमानात्प्रतिपदिकात्कन्प्रत्ययो भवति   ।
व्याकरणकेन नाम त्वं गर्वितः   ।
याज्ञिक्यकेन नाम त्वं गर्वितः   ।
परस्य कुत्सार्थं यदुपादीयते तदिह+उदाहरणं  ।
यत्पुनः स्वयं एव कुत्सितं तत्र कुत्सिते (*५,३.७४) इत्यनेन कन्प्रत्ययो भवति, देवदत्तकः, यज्ञदत्तकः इति   ।
प्रागिवीयस्य पूर्णोऽवधिः  । ।



<इवे प्रतिकृतौ>#   । । PS_५,३.९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.९६ः

कनित्यनुवर्तते   ।
इवार्थे यत्प्रातिपदिकं वर्तते तस्मात्कन्प्रत्ययो भवति   ।
इवार्थः सादृश्यं, तस्य विशेसणं प्रतिकृतिग्रहणं  ।
प्रतिकृतिः प्रतिरूपकं, प्रतिच्छन्दकं  ।
अश्व इव अयं अश्वप्रतिकृतिः अश्वकः   ।
उष्ट्रकः   ।
गर्दभकः   ।
प्रतिकृतौ इति किं ? गौरिव गवयः  । ।



<सञ्ज्ञायां च>#   । । PS_५,३.९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.९७ः

इव इत्यनुवर्तते, कनिति च   ।
इवार्थे गम्यमाने कन्प्रत्ययो भवति, समुदायेन चेत्सञ्ज्ञा गम्यते   ।
अप्रतिकृत्यर्थ आरम्भः   ।
अश्वसदृशस्य सञ्ज्ञा अश्वकः   ।
उष्ट्रकः   ।
गर्दभकः  । ।



<लुम्-मनुस्ये>#   । । PS_५,३.९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.९८ः

सञ्ज्ञायां इत्येव   ।
सञ्ज्ञायां विहितस्य कनो मनुस्येऽभिधेये लुब्भवति   ।
चञ्चेव मनुष्यः चञ्चा   ।
दासी   ।
खरकुटी   ।
मनुस्ये इति किं ? अश्वकः   ।
उष्ट्रकः   ।
गर्दभकः   ।
देवपथादेराकृतिगणत्वात्तस्य+एव अयं प्रपञ्चो वेदितव्यः  । ।



<जीविकार्थे चापण्ये>#   । । PS_५,३.९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.९९ः

जीविकार्थं यदपण्यं तस्मिन्नभिधेये कनो लुब्भवति   ।
विक्रीयते यत्तत्पण्य   ।
वासुदेवः   ।
शिवः   ।
स्कन्दः   ।
विष्णुः   ।
आदित्यः   ।
देवलकादीनां जीविकार्था देवप्रतिकृतय उच्यन्ते   ।
अपण्ये इति किं ? हस्तिकान्विक्रीणीते   ।
अश्वकान्  ।
रथकान्  ।
देवपथादेरेव अयं प्रपञ्चः  । ।



<देवपथादिभ्यश्च>#   । । PS_५,३.१००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१००ः

इवे प्रतिकृतौ (*५,३.९६), सञ्ज्ञायां च (*५,३.९७) विहितस्य कनो देवपथादिभ्य उत्तरस्य लुब्भवति   ।
आदिशब्दः प्रकारे   ।
आकृतिगणश्च अयं  ।
देवपथः   ।
हंसपथः   ।

[#५५३]

अर्चासु पूजनार्थासु चित्रकर्मध्वजेषु च   ।
इवे प्रतिकृतौ लोपः कनो देवपथादिषु  । ।
अर्चासु तावत्- शिवः   ।
विष्णुः   ।
चित्रकर्मणि - अर्जुनः   ।
दुर्योधनः   ।
ध्वजेषु - कपिः   ।
गरुडः   ।
सिंहः   ।
देवपथ   ।
हंस्पथ   ।
वारिपथ   ।
जलपथ   ।
राजपथ   ।
शतपथ   ।
सिंहगति   ।
उष्ट्रग्रीवा   ।
चामरज्जु   ।
रज्जु   ।
हस्त   ।
इन्द्र   ।
दण्द   ।
पुष्प   ।
मत्स्य  । ।



<वस्तेर्धञ्>#   । । PS_५,३.१०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१०१ः

इव इत्यनुवर्तते   ।
इतः प्रभृति प्रत्ययाः सामान्येन भवन्ति, प्रतिकृतौ चप्रतिकृतौ च   ।
वस्तिशब्दादिवार्थे द्योत्ये ठञ्प्रत्ययो भवति   ।
वस्तिरिव वास्तेयः   ।
वास्तेयी  । ।



<शिलाया ढः>#   । । PS_५,३.१०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१०२ः

शिलाशब्दादिवार्थे ढः प्रत्ययो भवति   ।
शिलेव शिलेयं दधि   ।
केचिदत्र ढञं अपि इच्छन्ति, तदर्थं योगविभागः कर्तव्यः   ।
शिलायाः ढञ्प्रत्ययो भवति   ।
शैलेयं  ।
ततो धः   ।
शिलेयं  । ।



<शाखादिभ्यो यत्>#   । । PS_५,३.१०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१०३ः

शाखा इत्येवं आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः पत्प्रत्ययो भवति इवार्थे शाखेव शख्यः   ।
मुख्यः   ।
जघन्यः   ।
शाखा   ।
मुख   ।
जघन   ।
शृङ्ग   ।
मेघ   ।
चरण   ।
स्कन्ध   ।
शिरस्  ।
उरस्  ।
अग्र   ।
शरन   ।
शाखादिः  । ।



<द्रव्यं च भव्ये>#   । । PS_५,३.१०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१०४ः

द्रव्यशब्दो विपात्यते भव्येऽभिधेये   ।
द्रुशब्दादिवार्थे यत्प्रत्ययो निपात्यते   ।
द्रव्यम्, भव्यः, आत्मवानधिप्रेतानां अर्थनां पात्रभूत उच्यते   ।
द्रव्योऽयं राजपुत्रः   ।
द्रव्योऽयं माणवकः  । ।



<कुशाग्राच्छः>#   । । PS_५,३.१०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१०५ः

कुशाग्रशब्दादिवार्थे छः प्रत्ययो भवति   ।
कुशाग्रं इव सूक्ष्मत्वात्कुशाग्रीया बुद्धिः   ।
कुशाग्रीयं शस्त्रं  । ।



[#५५४]

<समासाच्च तद्विषयात्>#   । । PS_५,३.१०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१०६ः

तदित्यनेन प्रकृत इवार्थो निर्देश्यते   ।
इवार्थविषयात्समासादपरस्मिन्निवार्थे एव छनः प्रत्ययो भवति   ।
कालतालीयं  ।
अजाकृपाणीयं  ।
अन्धकवर्तकीयं  ।
अतर्कितोपनतं चित्रीकरणमुच्यते   ।
तत्कथं ? काकस्यागमनं यादृच्छिकम्, तालस्य पतनं च   ।
तेन तलेन पतता काकस्य वधःकृतः   ।
एवं एव देवदत्तस्य तत्रागमनं, दस्यूनां च उपनिपातः   ।
तैश्च तस्य वधः कृतः   ।
तत्र यो देवदत्तस्य दस्यूनां च समागमः, स काकतालसमागमसदृशः इत्येकः उपमार्थः, अतश्च देवदत्तस्य वधः, स कालतालवधसदृशः इति द्वितीयः उपमार्थः   ।
तत्र प्रथमे समासः, द्वितीये प्रत्ययः   ।
समासश्च अयं अस्मादेव ज्ञापकात्, न ह्यस्य अपरं सक्षणं अस्ति   ।
सुप्सुपेति वा समासः   ।
स च+एवं विषय एव  । ।



<शर्करा-आदिभ्योऽण्>#   । । PS_५,३.१०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१०७ः

शर्करा इत्येवं आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः इवार्थे अण्प्रत्ययो भवति   ।
शर्करा इव शार्करं  ।
कापालिकं  ।
शर्करा   ।
कपालिका   ।
पिष्टिक   ।
पुण्डरीक   ।
शतपत्र   ।
गोलोमन्  ।
गोपुच्छ   ।
नरालि   ।
नकुला   ।
सिकता   ।
शर्करादिः  । ।



<अङ्गुल्यादिभ्यष्ठक्>#   । । PS_५,३.१०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१०८ः

अङ्गुल्यादिभ्यः इवार्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
अङ्गुलीव आङ्गुलिकः   ।
भारुजिकः   ।
अङ्गुलि   ।
भरुज   ।
बभ्रु   ।
वल्गु   ।
मण्डर   ।
मण्डल   ।
शष्कुल   ।
कपि   ।
उदश्विथ् ।
गोणी   ।
उरस्  ।
शिखर   ।
कुलिश   ।
अङ्गुल्यादिः  । ।



<एकशालायाष्ठजन्यतरस्याम्>#   । । PS_५,३.१०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१०९ः

एकशालाशब्ददिवार्थेऽन्यतरस्यां ठच्प्रत्ययो भवति   ।
अन्यतरस्यांग्रहणेन अनन्तरः ठक्प्राप्यते   ।
एकशालेव एकशालिकः, ऐकशालिकः  । ।



[#५५५]

<कर्क-लोहितादीकक्>#   । । PS_५,३.११०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.११०ः

कर्क-लोहित-शब्दाभ्यां इवार्थे ईकक्प्रत्ययो भवति   ।
कर्कः शुक्लोऽश्वः, तेन सदृशः कार्कीकः   ।
लौहितीकः स्फटिकः   ।
स्वयमलोहितोऽप्युपाश्रयवशात्तथा प्रतीयते  । ।



<प्रत्न-पूर्व-विश्व-इमात्थाल्छन्दसि>#   । । PS_५,३.१११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.१११ः

प्रत्न पूर्व विश्व इम इत्येतेभ्यः इवार्थे थाल्प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये   ।
तं प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथेमथा  । ।



<पूगाञ्ञ्योऽग्रामणीपूर्वात्>#   । । PS_५,३.११२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.११२ः

इवार्थे इति निवृत्तं  ।
नानाजातिया अनियतवृत्तयोऽर्थकां अप्रधानाः सङ्घाः पूगाः   ।
पूगवाचिनः प्रातिपदिकातग्रामणीपूर्वात्स्वार्थे ञ्यः प्रत्ययो भवति   ।
लौहध्वज्यः, लौहध्वज्यौ, लोहध्वजाः   ।
शैव्यः, शैब्यौ, शिबयः   ।
चातक्यः, चातक्यौ, चातकाः   ।
अग्रामणीपूर्वातिति किं ? देवदत्तो ग्रामणीरेषां त इमे देवदत्तकाः   ।
यज्ञदत्तकाः  । ।



<व्रात-च्फञोरस्त्रियाम्>#   । । PS_५,३.११३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.११३ः

नानाजातियाः अनियतवृत्तयः उत्सेधजीविनः सङ्घाः व्राताः   ।
व्रातवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः च स्वार्थे ञ्यः प्रत्ययो भवत्यस्त्रियां  ।
कापोतपाक्यः, कापोतपाक्यौ, कपोतपाकाः   ।
व्रैहिमत्यः, व्रैहिमत्यौ, व्रीहिमताः   ।
च्फञः खल्वपि - कौञ्जायन्यः, कौञ्जायनयौ, कौञ्जायनाः   ।
ब्राध्नायन्यः, ब्राध्नायन्यौ, ब्राध्नयनाः   ।
अस्त्रियां इति किं ? कपोतपाकी   ।
व्रीहिमती   ।
कौञ्जायनी   ।
ब्राध्नायनी  । ।



<आयुध-जीविसङ्क्घाञ्ञ्यड्-वाहीकेष्वब्राह्मण-राजन्यात्>#   । । PS_५,३.११४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.११४ः

आयुधजीविनां सङ्घः आयुधजीविसङ्घः   ।
स वाहीकैर्विशेष्यते   ।
वाहीकेषु य आयुधजीविसङ्घः, तद्वाचिनः प्रातिपदिकात्ब्राह्मणराजन्यवर्जितात्स्वार्थे ञ्यट्प्रत्ययो भवति   ।
ब्राह्मणे तद्विशेषग्रहणं  ।
राजन्ये तु स्वरूपग्रहणं एव   ।
टकारो ङीबर्थः, तेन अस्त्रियां इति न अनुवर्तते   ।
कौण्डिबृस्यः, कौण्डीवृस्यौ, कौण्डीवृसाः   ।
क्षौद्रक्यः, क्षौद्रक्यौ, क्षुद्रकाः   ।
मालव्यः, मालव्यौ, मालवाः   ।
स्त्रियां - कौण्दिवृसी   ।
क्षौद्रकी   ।
मालवी   ।
आयुधजीविग्रहणं किं ? मल्लाः   ।
शयण्डाः   ।
सङ्घग्रहणं किं ? सम्राठ् ।
वाहीकेसु इति किं ? शबराः   ।
पुलिन्दाः   ।
अब्राह्मणराजन्यातिति किं ? गोपालवा ब्राह्मणाः   ।
शालङ्कायना राजन्याः  । ।



[#५५६]

<वृकाट्टेण्यण्>#   । । PS_५,३.११५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.११५ः

आयुधजीविसङ्घातिति वर्तते   ।
वृकशदातायुधजीविनः स्वार्थे टेण्यण्प्रत्ययो भवति   ।
टकारो ङीबर्थो, णकारो वृद्ध्यर्थः   ।
वार्केण्यः, वार्केण्यौ, वृकाः   ।
आयुधजीविसङ्घविशेषणं, जातिशब्दान्मा भूथ् ।
कामक्रोधौ मनुस्याणां खादितारौ वृकाविव  । ।



<दामन्यादि-त्रिगर्तष्ठाच्छः>#   । । PS_५,३.११६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.११६ः

आयुधजीविसङ्घातिति वर्तते   ।
दामन्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः त्रिगर्तषष्ठेभ्यः च आयुधजीविसङ्घवाचिभ्यः स्वार्थे छः प्रत्ययो भवति   ।
येषां आयुधजीविनां सङ्घानां षडन्तवर्गास्तेषां च त्रिगर्तः षष्ठः   ।
त्रिगर्तः षष्ठो येषां ते त्रिगर्तषष्ठाः इत्युच्यन्ते   ।
तेषु च+इयं स्मृतिः -- आहुस्त्रिगर्तषष्ठांस्तु कौण्डोपरथदाण्डकी   ।
क्रौष्टकिर्जालमानिश्च ब्राह्मगुप्तोऽर्थ जानकिः  । ।
इति   ।
दामन्यादिभ्यस्तावत्- दामनीयः, दामनीयौ, दामनयः   ।
औलपीयः, औलपीयौ, उलपयः   ।
त्रिगर्तषष्ठेभ्यः खल्वपि - कोण्डोपरथीयः, कौण्डोपरथीयौ, कौण्डोपरथाः   ।
दाण्डकीयः, दाण्डकीयौ, दाण्डकयः   ।
कौष्टकीयः   ।
जालमानीयः   ।
ब्रहमगुप्तीयः   ।
जानकीयः   ।
दामनी   ।
औलपि   ।
आकिदन्ती   ।
काकरन्ति   ।
काकदन्ति   ।
शत्रुन्तपि   ।
सार्वसेनि   ।
बिन्दु   ।
मौञ्जायन   ।
उलभ   ।
सावित्रीपुत्र   ।
दामन्यादिः  । ।



<पर्श्वादि-यौधेयादिभ्यां अण्-अञौ>#   । । PS_५,३.११७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.११७ः

आयुधजीविसङ्घातित्येव   ।
पर्श्वादिभ्यः यौधेयादिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः आयुधजीविसङ्घवाचिभ्यः स्वार्थेऽणञौ प्रत्ययौ भवतः   ।
पार्शवः, पर्शवौ, पार्शवः   ।
आसुरः, आसुरौ, असुराः   ।
यौधेयः   ।
शौक्रेयः   ।
पर्शु   ।
असुर   ।
रक्षस्  ।
बाह्लीक   ।
वयस्  ।
मरुथ् ।
दशार्ह   ।
पिशाच   ।
विशाल   ।
अशनि   ।
कार्षापण   ।
सत्वथ् ।
वसु   ।
पर्श्वादिः   ।
यौधेय   ।
कौशेय   ।
क्रौशेय   ।
शौक्रेय   ।
शौभ्रेय   ।
धार्तेय   ।
वार्तेय   ।
जाबालेय   ।
त्रिगर्त   ।
भरत   ।
उशीनर   ।
यौधेयादिः  । ।



<अभिजिद्-विदभृच्-छालावच्-छिखावच्-छमीवद्-ऊर्णावच्-छरुमद्-अणो यञ्>#   । । PS_५,३.११८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.११८ः

आयुधजीविसङ्घातिति निवृत्तं  ।
अभिजिदादिभ्योऽणन्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्वार्थे यञ्प्रत्ययो भवति   ।
अभिजितोऽपत्यं इत्यण्, तदन्ताद्यञ्  ।

[#५५७]

आभिजित्यः, आभिजित्यौ, आभिजिताः   ।
वैदभृत्यः, वैदभृत्यौ, वैदभृताः   ।
शालावत्यः, शालावत्यौ, शालावताः   ।
शैखावत्यः   ।
शामीवत्यः   ।
और्णावत्यः   ।
श्र्ॐअत्यः   ।
गोत्रप्रत्ययस्य अत्र अणो ग्रहणं इष्यते   ।
अभिजितो मुहुर्तः, आभिजितःस्थालीपाकः इत्यत्र न भवति  । ।



<ञ्यादयस्तद्राजाः>#   । । PS_५,३.११९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,३.११९ः

पूगाञ्ञ्योऽग्रामणीपूर्वात्(*५,३.११२) इत्यतः प्रभृति ये प्रत्ययाः, ते तद्राजसञ्ज्ञा भवन्ति   ।
तथा च+एव+उदाहृतं  ।
तद्राजप्रदेशाः - तद्राजस्य बहुसु इत्येवं आदयः  । ।
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः पादः

__

पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः पादः   ।



[#५५८]

<पादशतस्य सङ्ख्यादेर्वीप्सायां वुन्लोपश्च>#   । । PS_५,४.१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१ः

पादशतान्तस्य सङ्ख्यादेः प्रातिपदिकस्य वीप्सायां द्योत्यायां वुन्प्रत्ययो भवति   ।
तत्सन्नियोगेन चान्तस्य लोपो भवति   ।
यस्य+इति लोपेन+एव सिद्धे पुनर्वचनं अनैमित्तिकार्थं  ।
यस्य+इति लोपः परनिमित्तकः   ।
तस्य स्थानिवद्भावात्पादः पत्(*६,४.१३०) इति पद्भावो न स्याथ् ।
अस्य त्वनैमित्तिकत्वान्न स्थानिवत्त्वं  ।
द्वौ द्वौ पादौ ददाति द्विपदिकां ददाति   ।
द्वे द्वे शते ददाति द्विशतिकां ददाति   ।
तद्धितार्थ इति समासः   ।
ततः प्रत्ययः   ।
स्वभावाच्च वुन्प्रत्ययान्तं स्त्रियां एव वर्तते   ।
पादशतस्य इति किं ? द्वौ द्वौ माषौ ददाति   ।
सङ्ख्यादेः इति किं ? पादं पादं ददाति   ।
वीप्सायां इति किं ? द्वौ पादौ ददाति   ।
द्वे शते ददाति   ।
पादशतग्रहणं अनर्थकं  ।
अन्यत्र अपि दर्शनाथ् ।
द्विमोदकिकां ददाति त्रिमोदकिकां ददाति  । ।



<दण्ड-व्यवसर्गयोश्च>#   । । PS_५,४.२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.२ः

दमनं दण्डः   ।
दानं व्यवसर्गः   ।
दण्डव्यवसर्गयोः गम्यमानयोः पादशतान्तस्य प्रातिपदिकस्य सङ्ख्यादेः वुन्प्रत्ययो भवति, अन्तलोपश्च   ।
अवीप्सार्थोऽयं आरम्भः   ।
द्वौ पादौ दण्डितः द्विपदिकां दण्डितः   ।
द्वौ पादौ व्यवसृजति द्विपदिकां व्यवसृजति   ।
द्विशतिकां दण्डितः   ।
त्रिशतिकां  ।
द्विशतिकां व्यवसृजति   ।
त्रिशतिकां  । ।



<स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने कन्>#   । । PS_५,४.३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.३ः

स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने द्योत्ये कन्प्रत्ययो भवति   ।
जातीयरः अपवादः   ।
प्रकारो विशेषः   ।
स्थूलप्रकारः स्थूलकः   ।
अणुकः   ।
माषकः   ।
कन्प्रकरणे चञ्चद्बृहतोरुपसङ्ख्यानं  ।
चञ्चत्प्रकारः चञ्चत्कः   ।
बृहत्कः   ।
चञ्चद्बृहयोः इति केचित्पठन्ति   ।
तेषां चञ्चकः, बृहकः इति उदाहरणं द्रष्टव्यं  ।
स्थूल   ।
अणु   ।
माष   ।
इषु   ।
कृष्ण तिलेषु   ।
यव व्रीहिषु   ।
पाद्यकालावदाताः सुरायां  ।
गोमूत्र आच्छादने   ।
सुराया अहौ   ।
जीर्ण शालिषु   ।
पत्रमूले समस्तव्यस्ते   ।
कुमारीपुत्र   ।
कुमार   ।
श्वशुर   ।
मणि   ।
इति स्थूलादिः  । ।



[#५५९]

<अनत्यन्तगतौ क्तात्>#   । । PS_५,४.४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.४ः

अत्यन्तगतिः अशेषसम्बन्धः, तदभावोऽन्त्यन्तगतिः   ।
अनत्यन्तगतौ गम्यमानायां क्तान्तात्कन्प्रत्ययो भवति   ।
भिन्नकः   ।
छन्नकः   ।
अनत्यन्तगतौ इति किं ? भिन्नं  ।
छिन्नं  । ।



<न सामिवचने>#   । । PS_५,४.५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.५ः
सामिवचने उपपदे क्तान्तात्कन्प्रत्ययो न भवति   ।
सामिकृतं  ।
सामिभुक्तं  ।
वानग्रहणं पर्यायार्थं  ।
अर्धकृतं  ।
नेमकृतं  ।
सामिवचने प्रतिषेधानर्थक्यम्, प्रकृत्याभिहितत्वात्? एवं तर्हि न+एव अयं अनत्यन्तगतौ विहितस्य कनः प्रतिषेधः, किं तर्हि, स्वार्थिकस्य   ।
केन पुनः स्वर्थिकः कन्विहितः ? एतदेव ज्ञापकं भवति स्वार्थे कनिति   ।
तत्र यदेतदुच्यते, एवं हि सूत्रं अभिन्नतरकं भवति, एतैर्हि बहुतरकं व्याप्यते इत्येवं आदि, तदुपपन्नं भवति  । ।



<बृहत्या आच्छादने>#   । । PS_५,४.६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.६ः

कन्ननुवर्तते, न प्रतिषेधः   ।
बृहतीशब्दादाच्छादने वर्तमानात्स्वार्थे कन्प्रत्ययो भवति   ।
बृहतिका   ।
आच्छादने इति किं ? बृहतीछन्दः  । ।



<अषडक्ष-आशितङ्ग्व्-अलङ्कर्म-अलम्पुरुष-अध्युत्तरपदात्खः>#   । । PS_५,४.७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.७ः

अषडक्ष आशितङ्गु अलग्कर्म अलम्पुरुष इत्येतेभ्यः अध्युत्तरपदात्च स्वार्थे खः प्रत्ययो भवति   ।
अविद्यमानानि षड्क्षीणि अस्य इति बहुव्रीहिः   ।
बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः इति षच्, ततः खप्रत्ययः   ।
अषडक्षीणो मन्त्रः   ।
यो द्वाभ्यं एव क्रियते न बहुभिः   ।
आशिता गावोऽस्मिन्नरण्ये आशितङ्गवीनं अरण्यं  ।
निपातनात्पूर्वपदस्य मुमागमः   ।
अकङ्कर्मन्, अलम्पुरुषः इति पर्यादयो ग्लानद्यर्थे चतुर्थ्या इति समासः   ।
अलं कर्मणे अलङ्ककर्मीणः   ।
अलं पुरुषाय अलंपुरुषीणः   ।
अध्युत्तरपदस्तत्पुरुसः   ।
अधिशब्दः शौण्डादिसु पठ्यते   ।
राजाधीनः   ।
नित्यश्च अयं प्रत्ययः, उत्तरत्र विभाषाग्रहणाथ् ।
अन्येऽपि स्वार्थिका नित्याः प्रत्ययाः स्मर्यन्ते, तमबादयः प्रक्क्नः, ञ्यादयः प्राग्वुनः, आमादयः प्राङ्मयटः, बृहतीजात्यन्ताः समानान्ताश्च इति  । ।



[#५६०]

<विभाषा-अञ्चेरदिक्ष्त्रियाम्>#   । । PS_५,४.८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.८ः

अञ्चत्यन्तात्प्रातिपदिकातदिक्ष्त्रियां वर्तमानात्स्वार्थे विभाषा खः प्रत्ययो भवति   ।
प्राक्प्राचीनं  ।
अर्वाक्, अर्वाचीनं  ।
अदिक्ष्त्रियां इति किं ? प्राची दिक्  ।
प्रतीची दिक्  ।
दिग्ग्रहणं किं ? प्राचीना ब्राह्मणी   ।
अवाचीना   ।
स्त्रीग्रहणं किं ? प्राचीनं दिग्रमणीयं  ।
उदीचीनं दिग्ररमणीयं  । ।



<जात्यन्ताच्छ बन्धुनि>#   । । PS_५,४.९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.९ः

जात्यन्तात्प्रातिपदिकात्बन्धुनि वर्तमानात्स्वार्थे छः प्रत्ययो भवति   ।
बध्यतेऽस्मिञ्जातिः इति बन्धुशब्देन द्रव्यं उच्यते   ।
येन ब्राह्मणत्वादिजातिर्व्यज्यते तद्बन्धु द्रव्यं  ।
ब्राह्मणमातीयः, क्षत्रियजातीयः, वैश्यजातीयः इति ब्राह्मणादिरेव+उच्यते   ।
बन्धुनि इति किं ? ब्राह्मणजातिः शोभना  । ।



<स्थानान्ताद्विभाषा सस्थानेन+इति चेत्>#   । । PS_५,४.१०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१०ः

स्थानान्तात्प्रातिपदिकात्विभाषा छः प्रत्ययो भवति सस्थानेन चेत्स्थानान्तमर्थवद्भवति   ।
सस्थानः इति तुल्य उच्यते, समानं स्थानं अस्य इति कृत्वा   ।
पित्रा तुल्यः पितृस्थानीयः, पितृस्थानः   ।
मातृस्थानीयः, मातृस्थानः   ।
राजस्थानीयः, राजस्थानः   ।
सस्थानेन इति किं ? गोस्थानं  ।
अश्वस्थानं  ।
इतिकरणो विवक्षार्थः   ।
तेन बहुव्रीहिः सस्थानशब्दार्थं उपस्थापयति, न तत्पुरुषः   ।
चेच्छब्दः सम्बन्धार्थः   ।
द्व्योर्विभाषयोर्नित्या विधयः इति पूर्वत्र नित्यविधयः  । ।



<किम्-एत्-तिङ्-अव्यय-घाद्-आंव्-अद्रव्यप्रकर्षे>#   । । PS_५,४.११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.११ः

किम एकारान्तात्तिङन्तादव्ययेभ्यश्च यो विहितो घः स किमेत्तिङव्ययघः, तदन्तात्प्रातिपदिकातद्रव्यप्रकर्षे आमुप्रत्ययो भवति   ।
यद्यपि द्रव्यस्य स्वतः प्रकर्षो न अस्ति, तथा अपि क्रियागुणस्थः प्रकर्षो यदा द्रव्ये उपचर्यते तदाऽयं प्रतिषेधः   ।
क्रियागुणयोरेव अयं प्रकर्षे प्रत्ययः   ।
किंतरां  ।
किंतमां  ।
पूर्वाह्णेतरां  ।
पूर्वाह्णेतमां  ।
पचतितरां  ।
पचतितमां  ।
उच्चैस्तरां  ।
उच्चैस्तमां  ।
अद्रव्यप्रकर्षे इति किं ? उच्चैस्तरः   ।
उच्चैस्तमः  । ।



[#५६१]

<अमु च च्छन्दसि>#   । । PS_५,४.१२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१२ः

किमेत्तिङव्ययघादद्रव्यप्रकर्षे अमु प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये   ।
चकारादामु च   ।
प्रतरं न आयुः   ।
प्रतरां नय   ।
स्वरादिषु अं आं इति पठ्यते, तस्मात्तदन्तस्य अव्ययत्वं  । ।



<अनुगादिनष्ठक्>#   । । PS_५,४.१३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१३ः

अनुगदति इति अनुगादि   ।
अनुगादिन्शब्दात्स्वार्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
आनुगादिकः  । ।



<णचः स्त्रियां अञ्>#   । । PS_५,४.१४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१४ः

कर्मव्यतिहारे णच्स्त्रियां (*३,३.४३)   ।
इति णच्विहितः, तदन्तात्स्वार्थे अञ्प्रत्ययो भवति स्त्रियां विषये   ।
व्यावक्रोशी   ।
व्यावहासी वर्तते   ।
स्त्रीग्रहणं किमर्थम्, यावता णच्स्त्रियां एव विहितः, ततः स्वार्थिकस्तत्र+एव भविष्यति ? एवं तर्ह्येतज्ज्ञापयति - स्वार्थिकाः प्रत्यया प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्तेऽपि इति   ।
तेन गुडकल्पा द्राक्षा, तैलकल्पा प्रसन्ना, देव एव देवता इत्येवं आदि उपपन्नं भवति  । ।



<अणिनुणः>#   । । PS_५,४.१५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१५ः

अभिविधौ भाव इनुण्(*३,३.४४) विहितः, तदन्तात्स्वार्थे अण्प्रत्ययो भवति   ।
सांराविणं वर्तते   ।
सांकूटिनं  । ।



<विसारिणो मत्स्ये>#   । । PS_५,४.१६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१६ः

विसरति इति विसारी   ।
विसारिन्शब्दात्स्वार्थे अण्प्रत्ययो भवति मत्स्येऽभिधेये   ।
वैसारिणो मत्स्यः   ।
मत्स्ये इति किं ? विसारी देवदत्तः  । ।



<सङ्क्यायाः क्रिया-अभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्>#   । । PS_५,४.१७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१७ः

सङ्ख्याशब्देभ्यः क्रियाभ्यावृत्तिगणने वर्तमानेभ्यः स्वार्थे कृत्वसुच्प्रत्ययो भवति   ।
पौनःपुन्यं अभ्यावृत्तिः   ।
एकककार्तृणां तुल्यजातीयानां क्रियाणां जन्मसङ्ख्यानं क्रियाभ्यावृत्तिगणनं, तत्र प्रत्ययः   ।
पञ्चवारान्भुङ्क्ते पञ्चकृत्वः   ।
सप्तकृत्वः   ।
सङ्ख्यायाः इति किं ? मूरीन्वारान्भुङ्क्ते   ।
क्रियाग्रहणं किमर्थम्, यावता अभ्यवृत्तिः क्रियाया एव सम्भवति, न द्रव्यगुणयोः ? उत्तरार्थं क्रियाग्रहणं  ।
एकस्य सकृच्च (*५,४.१९) इत्यत्र क्रिय+एव गण्यते, न अभ्यावृत्तिः, असम्भवाथ् ।
अभ्यावृत्तिग्रहणं किं ? क्रियामात्रग्रहणे मा भूथ् ।
पञ्च पाकाः   ।
दश पाकाः   ।

[#५६२]

गणनग्रहणं किमर्थम्, यावता गणनात्मिकैव सङ्ख्या ? अक्रियमाणे गणनग्रहणे क्रियाभ्यावृत्तौ वर्तमानेभ्यः सङ्ख्येयवचनेभ्य एव प्रत्ययः स्यात्, शतवारान्भुङ्क्ते शतकृत्वः इति ? इह न स्यात्, शतं वाराणां भुङ्क्ते इति ? न ह्यत्र अभ्यावृत्तौ शतशब्दः, सङ्ख्यानमात्रवृत्तित्वाथ् ।
गणनग्रहणात्तु सर्वत्र सिद्धं भवति  । ।



<द्वि-त्रि-चतुर्भ्यः सुच्>#   । । PS_५,४.१८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१८ः

द्वि त्रि चतुरित्येतेभ्यः सङ्ख्याशब्देभ्यः क्रियाभ्यावृत्तिगणने वर्तमानेभ्यः सुच्प्रत्ययो भवति   ।
कृत्वसुचोऽपवादः   ।
द्विर्भुङ्क्ते   ।
त्रिर्भुङ्क्ते   ।
चत्रुभुक्तं  ।
चकारः स्वरार्थः  । ।



<एकस्य सकृच्च>#   । । PS_५,४.१९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१९ः

एकशब्दस्य सकृतित्ययं आदेशो भवति सुच्च प्रत्ययः क्रियागणेन   ।
कृत्वसुचोऽपवादः   ।
अभ्यावृत्तिस्त्विह न सम्भवति   ।
सकृद्भुङ्क्ते   ।
सकृदधीते   ।
एकः पाकः इत्यत्र न भवति, अनभिधानात् । ।



<विभाषा बहोर्धाऽविप्रक्र्ष्टकाले>#   । । PS_५,४.२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.२०ः

बहुशब्दात्क्रियाभ्यावृतिगणने वर्तमानात्विभाषा धा प्रत्ययो भवति   ।
कृत्वसुचोऽपवादः   ।
पक्षे सोऽपि भवति   ।
अविप्रकृष्टग्रहणं क्रियाभ्यावृत्तिविशेषणं  ।
क्रियाणामुत्पत्तयश्चेदासन्नकालाः भवन्ति, न विप्रकृष्टकालाः   ।
बहुधा दिवसस्य भुङ्क्ते, बहुकृत्वो दिवसस्य भुङ्क्ते   ।
अविप्रकृष्टकाले इति किं ? बहुकृत्वो मासस्य भुङ्क्ते  । ।



<तत्प्रकृतवचने मयट्>#   । । PS_५,४.२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.२१ः

तदिति प्रथमासमर्थविभक्तिः   ।
प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतं  ।
प्रथमासमर्थात्प्रकृतोपाधिकेऽर्थे वर्तमानात्स्वार्थे मयट्प्रत्ययो भवति   ।
टकारो ङीबर्थः   ।
अन्नं प्रकृतं अन्नमयं  ।
अपूपमयं  ।
अपरे पुनरेवं सूत्रार्थं आहुः   ।
प्रक्र्तं इति उच्यतेऽस्मिनिति प्रकृतवचनं  ।
तदिति प्रथमासमर्थात्प्रकृतवचनेऽभिधेये मयट्प्रत्ययो भवति   ।
अन्नं प्रकृतं अस्मिनन्नमयो यज्ञः   ।
अपूपमयं पर्व   ।
वटकमयी यात्रा   ।
द्वयं अपि प्रमाणम्, उभयथा सूत्रप्रणयनात् । ।



<समूहवच्च बहुषु>#   । । PS_५,४.२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.२२ः

तत्प्रकृतवचने इत्येव   ।
बहुसु प्रकृतेषु उच्यमानेसु समूहवत्प्रत्यया भवन्ति   ।
चकारात्मयट्च   ।
मोदकाः प्रकृताः प्राचुर्येण प्रस्तुताः मौदकिकम्, मोदकमयं  ।
शाष्कुलिकम्, शष्कुलीमयं  ।
अतिवर्तन्तेऽपि स्वार्थिकाः प्रकृतितो लिङ्गवचनानि   ।

[#५६३]

द्वितीये सूत्रार्थे - मोदकाः प्रकृताः अस्मिन्यज्ञे मौदकिको यज्ञः, मोदकमयः   ।
शाष्कुलिकः, शष्कुलीमयः  । ।



<अनन्त-आवसथ-इतिह-भेषजाञ्ञ्यः>#   । । PS_५,४.२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.२३ः

अनन्तादिभ्यः स्वार्थे ञ्यः प्रत्ययो भवति   ।
अनन्त एव आनन्त्यं  ।
आवसथ एव आवसथ्यं  ।
इति ह ऐतिह्यं  ।
निपातसमुदायोऽयं उपदेशपारम्पर्ये वर्तते   ।
भेषजं एव भैषज्यं  ।
महाविभाषया विकल्पते प्रत्ययः  । ।



<देवतान्तात्तादर्थ्ये यत्>#   । । PS_५,४.२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.२४ः

देवताशब्दान्तात्प्रातिपदिकात्चतुर्थीसमर्थात्तादर्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
तदर्थ एव तादर्थ्यं  ।
चातुवर्ण्यादित्वात्ष्यञ्  ।
तदिति प्रकृत्यर्थे निर्दिश्यते   ।
आग्निदेवतायै इदं अग्निदेवत्यं  ।
पितृदेवत्यं  ।
वायुदेवत्यं  । ।



<पाद-अर्घाभ्यां च>#   । । PS_५,४.२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.२५ः

तादर्थ्ये इत्येव   ।
पादार्घशब्दाभ्यां चतुर्थीसमर्थाभ्यां तादर्थ्ये अभिधेये यत्प्रत्ययो भवति   ।
पादर्थमुदकं पाद्यं  ।
अर्घ्यं  ।
अनुक्तसमुच्चयार्थश्चकारः   ।
यथादर्शनं अन्यत्र अपि प्रत्ययो भवति   ।
एष वै छन्दस्यः प्रजापतिः   ।
वसु, अपस्, ओक, कवि, क्षेम, उदक, वर्चस्, निष्केवल, उक्थ, जन, पूर्व, नव, सूर, मर्त, यविष्ठ इत्येतेभ्यः छन्दसि स्वार्थे यत्प्रत्ययो भवति   ।
अग्निरीशे वसव्यस्य   ।
अपस्यो वसानाः   ।
द्वितीयाबहुवचनस्य अलुक्  ।
अपो वसानाः इत्यर्थः   ।
स्व ओक्ये   ।
कव्योऽसि कव्यवाहनः   ।
क्षेम्यमध्यवस्यति   ।
वायुर्वर्चस्यः   ।
निष्केवल्यं शंसन्ति   ।
उक्थ्यं शंसति   ।
जन्यं ताभिः   ।
पूर्व्या विदुः   ।
स्तोमं जनयामि नव्यं  ।
सूर्यः   ।
मत्यः   ।
यविष्ठ्यः   ।
आमुष्यायणामुष्यपुत्रिकेत्युपसङ्ख्यानं  ।

[#५६४]

समशब्दादावतुप्रत्ययो वक्तव्यः   ।
समावद्वसति   ।
नवस्य नू आदेशस्त्नप्तनप्खाश्च प्रत्ययाः   ।
नूत्नम्, नूतनम्, नवीनं  ।
नश्च पुराणे प्राथ् ।
पुराने वर्तमानात्प्रशब्दान्नप्रत्ययो भवति   ।
चकारान्नप्तनप्खाश्च   ।
प्रणम्, प्रत्नम्, प्रतनम्, प्रीणं  ।
भागरूपनामभ्यो धेयः प्रत्ययो वक्तव्यः   ।
भागधेयं  ।
रूपधेयं  ।
नामधेयं  ।
मित्राच्छन्दसि   ।
मित्रधेये यतस्व   ।
आग्नीघ्रासाधरणादञ्  ।
आग्नीघ्रं  ।
साधारणं  ।
स्त्रियां ङीप्- आग्नीघ्री साधारणी   ।
वाप्रकरनाच्च विकल्पन्ते एतान्युपसंख्यानानि, तेन यथाप्राप्तं अपि भवति, आग्नीघ्रा शाला, साधारणा भूः इति   ।
अयवसमरुद्भ्यां छन्दस्यञ्वक्तव्यः   ।
आयवसे रमन्ते   ।
मारुतं शर्धाः  । ।



<अतिथेर्ञ्यः>#   । । PS_५,४.२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.२६ः

तादर्थ्ये इत्येव   ।
अतिथिशब्दात्चतुर्थिसमर्थात्तादर्थ्ये अभिधेये ञ्यः प्रत्ययो भवति   ।
अतिथये इदं आतिथं  । ।



<देवात्तल्>#   । । PS_५,४.२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.२७ः

तादर्थ्ये इति निवृत्तं  ।
देवशब्दात्स्वार्थे तल्प्रत्ययो भवति   ।
देव एव देवता  । ।



[#५६५]

<अवेः कः>#   । । PS_५,४.२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.२८ः

अविशब्दात्स्वार्थे कः प्रत्ययो भवति   ।
अविरेव अविकः  । ।



<यावादिभ्यः कन्>#   । । PS_५,४.२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.२९ः

याव इत्येवं आदिभ्यः स्वार्थे कन्प्रत्ययो भवति   ।
याव एव यावकः   ।
माणिकः   ।
याव   ।
मणि   ।
अस्थि   ।
चण्ड   ।
पीत   ।
स्तम्ब   ।
ऋतावुष्णशीते   ।
पशौ लूनवियाते   ।
अणु निपुणे   ।
पुत्र कृत्रिमे   ।
स्नात वेदसमाप्तौ   ।
शून्य रिक्ते   ।
दान कुत्सिते   ।
तनु सूत्रे   ।
ईयसश्च   ।
श्रेयस्कः   ।
ज्ञात   ।
कुमारीक्रीडनकानि च   ।
यावादिः  । ।



<लोहितान्मणौ>#   । । PS_५,४.३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.३०ः

लोहितशब्दात्मणौ वर्तमानात्स्वार्थे कन्प्रत्ययो भवति   ।
लोहितो मणिः लोहितकः   ।
मणौ इति किं ? लोहितः  । ।



<वर्णे च अनित्ये>#   । । PS_५,४.३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.३१ः

अनित्ये वर्णे वर्तमानात्लोहितशब्दात्स्वार्थे कन्प्रत्ययो भवति   ।
लोहितकः कोपेन   ।
लोहितकः पीडनेन   ।
अनित्ये इति किं ? लोहितो गौः   ।
लोहितं रुधिरं  ।
लोहिताल्लिङ्गबाधनं वा वक्तव्यं  ।
लोहितिका कोपेन   ।
लोहिनिका कोपेन  । ।



<रक्ते>#   । । PS_५,४.३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.३२ः

लाक्षादिना रक्ते यो लोहितशब्दः, तस्मात्कन्प्रत्ययो भवति   ।
लोहितकः कम्बलः   ।
लोहितकः पटः   ।
लिङ्गबाधनं वा इत्येव, लोहितिका, कोहिनिका शाटी  । ।



<कालाच्च>#   । । PS_५,४.३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.३३ः

वर्ने च अनित्ये (*५,४.३१), रक्ते (*५,४.३२) इति द्वयं अप्यनुवर्तते   ।
कालशब्दातनित्ये वर्तमानात्रक्ते च कन्प्रत्ययो भवति   ।
कालकं मुखं वैलक्ष्येण   ।
रक्ते - कालकः पटः   ।
कालिका शाटी  । ।



[#५६६]

<विनयादिभ्यष्ठक्>#   । । PS_५,४.३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.३४ः

विनय इत्येवं आदिभ्यः स्वार्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
विनय एव वैनयिकः   ।
सामयिकः   ।
औपयिकः   ।
विभाषाग्रहणेन प्रत्ययो विकल्प्यते   ।
विनय   ।
समय   ।
उपायाद्घ्रस्वत्वं च   ।
सङ्गति   ।
कथञ्चिथ् ।
अकस्माथ् ।
समयाचार   ।
उपचार   ।
समाचार   ।
व्यवहार   ।
सम्प्रदान   ।
समुत्कर्ष   ।
समूह   ।
विशेष   ।
अत्यय   ।
विनयादिः  । ।



<वाचो व्याहृत-अर्थायाम्>#   । । PS_५,४.३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.३५ः

व्याहृतः प्रकाशितोऽर्थो यस्यास्तस्यां वाचि वर्तमानाद्वाच्शब्दात्स्वार्थे ठक्प्रत्ययो भवति   ।
पूर्वम्न्येन+उक्तार्थत्वात्सन्देशवाग्व्याहृतार्था इत्युच्यते   ।
वाचिकं कथयति   ।
वाचिकं श्रद्दधे   ।
व्याहृतार्थायां इति किं ? मधुरा वाक्देवदत्तस्य  । ।



<तद्युक्तात्कर्मणोऽण्>#   । । PS_५,४.३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.३६ः

व्याहृतार्थया वाचा यत्कर्म युक्तं, तदभिधायिनः कर्मशब्दात्स्वार्थे अण्प्रत्ययो भवति   ।
कर्म एव कार्मणं  ।
वाचिकं श्रुत्वा तथैव यत्कर्म क्रियते तत्कार्मणं इत्युच्यते   ।
अण्प्रकरणे कुलालवरुडनिषादकर्मारचण्डालमित्रामित्रेभ्यश्छन्दस्युपसङ्ख्यानं  ।
कुलाल एव कौलालः   ।
वारुडः   ।
नैषादः   ।
कार्मारः   ।
चाण्डालः   ।
मैत्रः   ।
आमित्रः   ।
सान्नायानुजावरानुषूकाष्टुभचातुष्प्राश्यराक्षोघ्न- वैयातवैकृतवारिवस्कृताग्रायणाग्रहायणसान्तपनाः   ।
एतेऽणन्ताः स्वार्थिकाश्छन्दसि भाषायां चेष्यन्ते   ।
सान्नाय्यं  ।
आनुजावरः   ।
आनुषूकः   ।
आष्टुभः   ।
चातुष्प्राश्यः   ।
राक्षोघ्नं  ।
वैयातः   ।
वैकृतः   ।
वारिवस्कृतः   ।
आग्रायणः   ।
आग्रहायणः   ।
सान्तपनः  । ।



<ओषधेरजातौ>#   । । PS_५,४.३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.३७ः

ओषधिशब्दादजातौ वर्तमानात्स्वार्थेऽण्प्रत्ययो भवति   ।
औषधं पिबति   ।
औषधं ददाति   ।
अजातौ इति किं ? ओषधयः क्षेत्रे रूढा भवन्ति  । ।



[#५६७]

<प्रज्ञादिभ्यश्च>#   । । PS_५,४.३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.३८ः

प्रजानाति इति प्रज्ञः   ।
प्रज्ञ इत्येवं आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्वार्थे अण्प्रत्ययो भवति   ।
प्रज्ञ एव प्राज्ञः   ।
प्राज्ञी स्त्री   ।
यस्य अस्तु प्रज्ञा विद्यते सा प्राज्ञा प्रज्ञा-श्रद्धा-अर्चा-वृत्तिभ्यो णः (*५,२.१०१) इति   ।
विदन्नित्यत्र पठ्यते   ।
विदेः शत्रन्तस्य ग्रहणं, विदेः शतुर्वसुः (*७,२.३६) इत्यत एव ज्ञापकात्पाक्षिको वस्वादेशः   ।
अन्यतरस्यांग्रहणं वा तत्र अनुवर्तते, तु-ह्योस्तातङाशिष्य्-अन्यतरस्यां (*७,१.३५) इति   ।
प्रज्ञ   ।
वणिज्  ।
उशिज्  ।
उष्णिज्  ।
प्रत्यक्ष   ।
विद्वस्  ।
विदन्  ।
षोडन्  ।
षोडश   ।
विद्या   ।
मनस्  ।
श्रोत्र शरीरे - श्रौत्रं  ।
जुह्वत्कृष्णमृगे   ।
चिकीर्षथ् ।
चोर   ।
शत्रु   ।
योध   ।
चक्षुस्  ।
वक्षस्  ।
धूर्त   ।
वस्  ।
एथ् ।
मरुथ् ।
क्रुङ् ।
राजा   ।
सत्वन्तु   ।
दशार्ह   ।
वयस्  ।
आतुर   ।
रक्षस्  ।
पिशाच   ।
अशनि   ।
कार्षापण   ।
देवता   ।
बन्धु   ।
प्रज्ञादिः  । ।



<मृदस्तिकन्>#   । । PS_५,४.३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.३९ः

मृच्छब्दात्स्वार्थे तिकन्प्रत्ययो भवति   ।
विकल्पः स्र्वत्रानुवर्तते   ।
मृदेव मृत्तिका  । ।



<सस्नौ प्रशंसायां>#   । । PS_५,४.४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.४०ः

प्रशंसोपाधिकेऽर्थे वर्तमानान्मृच्छब्दात्स स्न इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः   ।
रूपपः अपवादः   ।
प्रशस्ता मृद्मृत्सा, मृत्स्ना   ।
नित्यश्च अयं प्रत्ययः, उत्तरसूत्रेऽन्यतरस्यां ग्रहणात् । ।



<वृक-ज्येष्ठाभ्यां तिल्-तातिलौ च छन्दसि>#   । । PS_५,४.४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.४१ः

प्रशंसायां इत्येव   ।
वृक-ज्येष्ठाभ्यां प्रशंसोपाधिकेऽर्थे वर्तमानाभ्यां यथासङ्ख्यं तिल्-तातिलौ प्रत्ययौ भवतः छन्दसि विषये   ।
रूपपोऽपवादौ   ।
वृकतिः   ।
ज्येष्ठतातिः  । ।



<बह्व्-अल्प-अर्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम्>#   । । PS_५,४.४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.४२ः

बह्वर्थातल्पार्थाच्च कारकाभिधायिनः शब्दात्शस्प्रत्ययो भवति अन्यतरस्यां  ।
विशेषानभिधानाच्च सर्वं कर्मादिकारकं गृह्यते   ।
बहूनि ददाति बहुशो ददाति   ।
अल्पं ददाति अल्पशो ददाति   ।
बहुभिर्ददाति बहुशो ददाति   ।
अल्पेन, अल्पशः   ।
बहुभ्यः, बहुशः   ।
अल्पाय, अल्पशः इत्येवं आद्युदाहार्यं  ।
बह्वल्पार्थातिति किं ? गां ददाति   ।

[#५६८]

अश्वं ददाति   ।
कारकातिति किं ? बहूनां स्वामी   ।
अल्पानां स्वामी   ।
अर्थग्रहणात्पर्यायेभ्योऽपि भवति   ।
भूरिशो ददाति   ।
स्तोकशो ददाति   ।
बह्वल्पार्थान्मङ्गलामङ्गलवचनं  ।
यत्र मङ्गलं गम्यते तत्र अयं प्रत्यय इस्यते   ।
बहुशो ददाति इति आभ्युदयिकेषु कर्मसु   ।
अल्पशो ददाति इति अनिष्टेषु कर्मसु  । ।



<सङ्ख्या-एकवचनाच्च वीप्सायाम्>#   । । PS_५,४.४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.४३ः

सङ्ख्यावाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः एकवचनाच्च वीप्सायां द्योत्यायां शस्प्रत्ययो भवति अन्यतरस्यां  ।
द्वौ द्वौ मोदकौ ददाति द्विशः   ।
त्रिशः   ।
एकवचनात्खल्वपि - कार्षापणं कार्षापणं ददाति कर्षापणशः   ।
माषशः   ।
पादशो ददाति   ।
एकोऽर्थ उच्यते येन तदेकवचनं  ।
कार्षापणादयश्च परिमाणशब्दाः वृत्तावेकार्था एव भवन्ति   ।
सङ्ख्यैकवचनातिति किं ? घटं घटं ददाति   ।
वीप्सायां इति किं ? द्वौ ददाति   ।
कार्षापणं ददाति   ।
कारकातित्येव, द्वयोर्द्वयोः स्वामी   ।
कार्षापणस्य कार्षापणस्य स्वामी  । ।



<प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः>#   । । PS_५,४.४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.४४ः

प्रतिना कर्मप्रवचनीयेन योगे या पञ्चमी विहिता तदन्तात्तसिः प्रत्ययो भवति   ।
प्रद्युम्नो वासुदेवतः प्रति   ।
अभिमन्युरर्जुनतः प्रति   ।
वाग्रहणानुवृत्तेर्विकल्पेन भवति   ।
वासुदेवादर्जुनादित्यपि भवति   ।
तसिप्रकरण आद्यादिभ्य उपसङ्ख्यानं  ।
आदौ आदितः   ।
मद्यतः   ।
पार्श्वतः   ।
पृष्ठतः   ।
आकृतिगणश्च अयं  । ।



<अपादाने च अहीय-रुहोः>#   । । PS_५,४.४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.४५ः

अपादाने या पञ्चमी तस्याः पञ्चम्याः वा तसिः प्रत्ययो भवति, तच्चेदपादानं हीयरुहोः सम्बन्धि न भवति   ।
ग्रामतः आगच्छति, ग्रामाथ् ।
चोरतः बिभेति, चोराथ् ।
अध्ययनतः पराजयते, अध्ययनाथ् ।
अहीयरुहोः इति किं ? सार्थाद्हीयते   ।
पर्वतादवरोहति   ।
हीयते इति क्विकारनिर्देशो जहातेः प्रतिपत्त्यर्थः, जिहीतेर्मा भूत्, भूमित उज्जिहीते, भूमेरुज्जिहीते   ।
कथं मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा इति   ।
न+एषा पञ्चमी   ।
किं तर्हि, तृतीया   ।
स्वरेण वर्णेन वा हीनः इत्यर्थः  । ।



[#५६९]
<अतिग्रह-अव्यथन-क्षेपेष्वकर्तरि तृतीयायाः>#   । । PS_५,४.४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.४६ः

अतिक्रम्य ग्रहः अतिग्रहः   ।
अचलनं अव्यथनं  ।
क्षेपो निन्दा   ।
अतिग्रहादिविषये या तृतीया तदन्ताद्वा तसिः प्रत्ययो भवति, सा चेत्कर्तरि न भवति   ।
वृत्तेन अतिगृह्यते वृत्ततोऽतिगृह्यते   ।
चारित्रेण अतिगृह्यते चारित्रतोऽतिगृह्यते   ।
सुष्ठुवृत्तवानन्यानतिक्रम्य वृत्तेन गृह्यते इत्यर्थः   ।
अव्यथने - वृत्तेन न व्यथते वृत्ततो न व्यथते   ।
चारित्रेण न व्यथते चारित्रतो न व्यथते   ।
वृत्तेन न चलति इत्यर्थः   ।
क्षेपे - वृत्तेन क्षिप्तो वृत्ततः क्षिप्तः   ।
चारित्रेण क्षिप्तः चारित्रतः क्षिप्तः   ।
वृत्तेन निन्दितः इत्यर्थः   ।
अकर्तरि इति किं ? देवदत्तेन क्षिप्तः  । ।



<हीयमान-पापयोगाच्च>#   । । PS_५,४.४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.४७ः

अकर्तरि तृतीयायाः (*५,४.४६) इत्येव   ।
हीयमानेन पापेन च योगो यस्य तद्वाचिनः शब्दात्परा या तृतीया विभक्तिरकर्तरि तदन्ताद्वा तसिः प्रत्ययो भवति   ।
वृत्तेन हीयते वृत्ततो हीयते   ।
चारित्रेण हीयते चारित्रतो हीयते   ।
पापयोगात्- वृत्तेन पापः वृत्ततः पापः   ।
चारित्रेण पापः चारित्रतः पापः   ।
क्षेपस्य च अविवक्षायां तत्त्वाख्यायां इदं उदाहरणं  ।
क्षेपे हि पूर्वेण+एव सिद्धं  ।
अकर्तरि इत्येव, देवदत्तेन हीयते  । ।



<षष्ठ्या व्याश्रये>#   । । PS_५,४.४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.४८ः

नानापक्षसमाश्रयो व्याश्रयः   ।
व्याश्रये गम्यमाने षष्ठ्यन्ताद्वा तसिः प्रत्ययो भवति   ।
देवा अर्जुनतोऽभवन्  ।
आदित्याः कर्णतोऽभवन्  ।
षष्ठी च अत्र पक्षापेक्षैव   ।
अर्जुनस्य पक्षे, कर्णस्य पक्षे इत्यर्थः   ।
व्याश्रये इति किं ? वृक्षस्य शाखा  । ।



<रोगाच्च अपनयने>#   । । PS_५,४.४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.४९ः

रोगो व्याधिः   ।
तद्वाचिनः शब्दाद्या षष्थी विभक्तिः, तदन्ताद्वा तसिः प्रत्ययो भवति अपनयने गम्यमाने   ।
अपनयनं प्रतीकारः   ।
चिकित्सा इत्यर्थः   ।
प्रवाहिकातः कुरु   ।
कासतः कुरु   ।
छर्दिकातः कुरु   ।
प्रतीकारमस्याः कुरु इत्यर्थः   ।
अपनयने इति किं ? प्रवाहिकायाः प्रकोपनं कुरु  । ।



[#५७०]

<अभूततद्भावे कृ-भ्व्-अस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः>#   । । PS_५,४.५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.५०ः

कारणस्य विकाररूपेण अभूतस्य तदात्मना भावः अभूततद्भावः   ।
सम्पद्यतेः कर्ता सम्पद्यकर्ता   ।
सम्पद्यकर्तरि वर्तमानात्प्रातिपदिकातभूततद्भावे गम्यमाने कृभ्वस्तिभिर्धातुभिर्योगे च्विः प्रत्ययो भवति   ।
अशुक्लः शुक्लः सम्पद्यते, तं करोति शुक्लीकरोति   ।
मलिनं शुक्लीकरोति   ।
शुक्लीभवति   ।
शुक्लीस्याथ् ।
घटीकरोति मृदं  ।
घटीभवति   ।
घटीस्याथ् ।
अभूततद्भावे इति किं ? शुक्लं करोति   ।
न अत्र प्रकृतिर्विवक्षिता   ।
कृभ्वस्तियोगे इति किं ? अशुक्लः शुक्लो जायते   ।
सम्पद्यक्र्तरि इति किम्, यावता अभूततद्भावसामर्थ्याल्लब्धं एव सम्पद्यकर्तृत्वं ? कारकान्तरसम्पत्तौ मा भूत्, अदेवगृहे देवगृहे सम्पद्यते   ।
देवगृहस्याधेयविशेषसम्बन्धेन अभूततद्भावः सत्त्वाधिकरणस्य, न कर्तुः इति ?  । ।



<अरुर्-मनश्-चक्षुश्-चेतो-रहो-रजसां लोपश्च>#   । । PS_५,४.५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.५१ः

अरुःप्रभ्र्तीनां अन्तस्य लोपो भवति च्विश्च प्रत्ययः   ।
अत्र सर्वविशेषणसम्बन्धात्पूर्वेण+एव प्रत्ययः सिद्धः, लोपमात्रार्थ आरम्भः   ।
अनरुररुः सम्पद्यते, तं करोति अरूकरोति   ।
अरूभवति   ।
अरूस्याथ् ।
मनस्- उन्मनीकरोति   ।
उन्मनीभवति   ।
उन्मनीस्याथ् ।
चक्षुस्- उच्चक्षूकरोति   ।
उच्चक्षूभवति   ।
उच्चक्षूस्याथ् ।
चेतस्- विचेतीकरोति   ।
विचेतीभवति   ।
विचेतीस्याथ् ।
रहस्- विरहीकरोति   ।
विरहीभवति   ।
विरहीस्याथ् ।
रजस्- विरजीकरोति   ।
विरजीभवति   ।
विरजीस्यात् । ।



<विभाषा साति कार्त्स्न्ये>#   । । PS_५,४.५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.५२ः

अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि इति सर्वं अनुवर्तते   ।
अस्मिन्विषये विभाष सातिः प्रययो भवति कार्त्स्न्ये गम्यमाने   ।
यदि प्रक्र्तिः कृत्स्नां विकारात्मतामापद्यते इत्यर्थः   ।
अग्निसाद्भवति शस्त्रम्, अग्नीभवति शस्त्रं  ।
उदकसाद्भवति, उदकीभवति लवणं  ।
कार्त्स्न्ये इति किं ? एकदेशेन पटः शुक्लीभवति   ।
विभाषाग्रहणं च्वेः प्रापकं  ।
प्रत्ययविकल्पस्तु महाविभाषय+एव सिद्धः  । ।



<अभिविधौ सम्पदा च>#   । । PS_५,४.५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.५३ः

अभिविधिः अभिव्याप्तिः   ।
अभिविधौ गम्यमाने च्विविषये सातिः प्रत्ययो भवति सम्पदा योगे, चकारात्कृभ्वस्तिभिश्च   ।
विभाषाग्रहणानुवृत्तेः च्विरप्यभ्यनुज्ञायते   ।
स तु कृभ्वस्तिभिरेव योगे भवति, न सम्पदा   ।
अग्निसात्सम्पद्यते, अग्निसाद्भवति   ।
उदकसात्सम्पद्यते, उदकसाद्भवति लवणं  ।
अग्नीभवति   ।
उदकीभवति   ।

[#५७१]

अथाभिविधेः कार्त्स्न्यस्य च को विशेषः ? यत्र+एकदेशेन अपि सर्वा प्रकृतिर्विकारं आपद्यते सोऽभिविधिः, यथा+अस्यां सेनायां उत्पातेन सर्वं शस्त्रं अग्निसात्सम्पद्यते, वर्षासु सर्वं लवणमुदकसात्सम्पद्यते इति   ।
कार्त्स्न्यं तु सर्वात्मना द्रव्यस्य विकाररूपापत्तौ भवति  । ।



<तदधीनवचने>#   । । PS_५,४.५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.५४ः

अभूततद्भावे इति निवृत्तम्, अर्थान्तरोपादानाथ् ।
कृभ्वस्तियोगे सम्पदा च इति वर्तते   ।
तदधीनं तदायत्तं, तत्स्वामिकं इत्यर्थः   ।
स्वामिसामान्यम्, ईशितव्यसामान्यं च तदधीनशब्देन निर्दिश्यते   ।
स्वामिविशेषवाचिनः प्रातिपदिकातीशितव्येऽभिधेये सातिः प्रत्ययो भवति कृभ्वस्तिभिः सम्पदा च योगे   ।
राजाधीनं करोति राजसात्करोति   ।
राजसाद्भवति   ।
राजसत्स्याथ् ।
राजसात्सम्पद्यते   ।
ब्राह्मणसत्करोति   ।
ब्राह्मणसाद्भवति   ।
ब्राह्मणसात्स्याथ् ।
ब्राह्मणसात्सम्पद्यते  । ।



<देये त्रा च>#   । । PS_५,४.५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.५५ः

तदधीनवचने च इति अनुवर्ते   ।
तस्य विशेषणं देयग्रहणं  ।
दातव्यं देयं  ।
तदधीने देये त्रा प्रत्ययो भवति, चकारात्सातिश्च कृभ्वस्तिभिः सम्पदा च योगे   ।
ब्राह्मनेभ्यो देयं इति यद्विज्ञातम्, तद्यदा तेषा समर्पणेन तदधीनं क्रियते तदात्रा प्रत्ययः   ।
ब्राह्मणाधीनं देयं करोति ब्राह्मणसात्करोति   ।
ब्राह्मणत्रा करोति   ।
ब्राह्मणत्रा भवति   ।
ब्राह्मणत्रा स्याथ् ।
ब्राह्मणत्रा सम्पद्यते   ।
देये इति किं ? राजसाद्भवति राष्ट्रं  । ।



<देव-मनुष्य-पुरुष-पुरु-मर्त्येभ्यो द्वितीयासप्तम्योर्बहुलम्>#   । । PS_५,४.५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.५६ः

सातिर्निवृत्तः, त्रा प्रत्ययोऽनुवर्तते   ।
देवादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः द्वितीयासप्तम्यन्तेभ्यः त्रा प्रत्ययो भवति बहुलं  ।
कृभ्वस्तिभिः इति न अत्र सम्बध्यते   ।
सामान्येन विधानं  ।
देवान्गच्छति देवत्रा गच्छति   ।
देवेषु वस्ति देवत्रा वसति   ।
मनुष्यान्गच्छति मनुष्यत्रा गच्छति   ।
मनुष्येषु वसति मनुष्यत्रा वसति   ।
एवं अन्येष्वप्युदाहार्यं  ।
पुरुषान्गच्छति पुरुत्रा गच्छति   ।
मर्त्यान्गच्छति मर्त्यत्रा गच्छति   ।
मर्त्येषु वसति मर्त्यत्रा वसति   ।
बहुलवचनादन्यत्र अपि भवति, बहुत्रा जीवतो मनः इति  । ।



<अव्यक्तानुकरणाद्द्व्यजवरार्धादनितौ डाच्>#   । । PS_५,४.५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.५७ः

यत्र ध्वनावकारादयो वर्णा विशेषरूपेण न व्यज्यन्ते सोऽव्ह्यक्तः   ।
तस्य अनुकरणं अव्यक्तानुकरणं  ।
द्व्यचवरार्धं यस्य तद्द्व्यजवरार्धं  ।
अवरशब्दोऽपकर्षे   ।
यस्य अपकर्षे क्रियमाणे सुष्ठु न्यूनमर्धं द्व्यच्कं सम्पद्यते, तस्मादव्यक्तानुकरणादनितिपराड्डाच्प्रत्ययो भवति   ।

[#५७२]

कृभ्वस्तियोगे इत्यनुवर्तते   ।
यस्य च द्विर्वचने कृते द्व्यजवरार्धं ततः प्रत्ययः   ।
डाचि बहुलं द्वे भवतः इति विषयसप्तमी   ।
डाचि विवक्षिते द्विर्वचनं एव पूर्वं क्रियते, पश्चात्प्रत्ययः   ।
पटपटाकरोति   ।
पटपटाभवति   ।
पटपटास्याथ् ।
दमदमाकरोति   ।
दमदमाभवति   ।
दमदमास्याथ् ।
अव्यक्तानुकरणातिति किं ? दृषत्करोति   ।
द्वजवरार्धातिति किं ? श्रत्करोति   ।
अवरग्रहणं किं ? खरटखरटाकरोति   ।
त्रपटत्रपटाकरोति   ।
अनितौ इति किं ? पटिति करोति   ।
चकारः स्वरार्थः, स्वरितबाधनार्थः   ।
पटपटासि, अत्र स्वरितो वाऽनुदात्ते पदादौ (*८,२.६) इति स्वरितो न भवति   ।
केचिद्द्व्यजवरार्ध्यादिति यकारं पठन्ति, स स्वर्थिको विज्ञेयः  । ।



<कृञो द्वितीय-तृतीय-शम्ब-बीजात्कृषौ>#   । । PS_५,४.५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.५८ः

द्वितीय-तृतीयादिभ्यः शब्देभ्यः कृषावभिधेयायां डाच्प्रत्ययो भवति कृञो योगे, न अन्यत्र   ।
पुनः कृञ्ग्रहणं भ्वस्त्योर्निवृत्त्यर्थं  ।
द्वितीयाकरोति   ।
द्वितीयं कर्षणं विलेखनं करोति इत्यर्थः   ।
तृतीयाकरोति   ।
शम्बाकरोति   ।
अनुलोमकृष्टं क्षेत्रं पुनः प्रतिलोमं कृषति इत्यर्थः   ।
बीजाकरोति   ।
सह बीजेन विलेहनं करोति इत्यर्थः   ।
कृषौ इति किं ? क्वितीयं करोति पदं  । ।



<सङ्ख्यायाश्च गुणान्तायाः>#   । । PS_५,४.५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.५९ः

कृञः इति अनुवर्तते, कृषौ इति च   ।
सङ्ख्यावाचिनः शब्दस्य गुनशब्दोऽन्ते समीपे यत्र सम्भवति सा सङ्ख्या गुणान्ता इत्युच्यते   ।
तादृशात्प्रातिपदिकात्कृषावभिधेयायां डाच्प्रत्ययो भवति कृञो योगे   ।
द्विगुणं विलेखनं करोति क्षेत्रस्य द्विगुणाकरोति क्षेत्रं  ।
त्रिगुणाकरोति   ।
कृषौ इति किं ? क्विगुणां करोति रज्जुं  । ।



<समयाच्च यापनायाम्>#   । । PS_५,४.६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.६०ः

कृञः इत्येव   ।
कृषौ इति निवृत्तं  ।
कर्तव्यस्यावसरप्राप्तिः समयः, तस्य अतिक्रमणं यापना   ।
समयशब्दाद्यापनायां गम्यमानायां डाच्प्रत्ययो भवति कृञो योगे   ।
समयाकरोति   ।
समयं यापयति, कालक्षेपं करोति इत्यर्थः   ।
यापनायां इति किं ? समयं करोति  । ।



[#५७३]

<सपत्र-निष्पत्रादतिव्यथने>#   । । PS_५,४.६१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.६१ः

कृञः इत्येव   ।
सपत्र-निष्पत्र-शब्दाभ्यां अतिव्यथने डाच्प्रत्ययो भवति कृञो योगे सति   ।
अतिव्यथनं अतिपीडनं  ।
सपत्राकरोति मृगं व्याधः   ।
सपत्रं शरमस्य शरीरे प्रवेशयति इत्यर्थः   ।
निष्पत्राक्रोति   ।
शरीराच्छरमपरपार्श्वे निष्क्रामयति इत्यर्थः   ।
अतिव्यथने इति किं ? सप्त्रं वृक्षं करोति जलसेचकः   ।
निष्पत्रं वृक्षतलं करोति भूमिशोधकः  । ।



<निष्कुलान्निष्कोषणे>#   । । PS_५,४.६२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.६२ः

कृञः इत्येव   ।
निष्कुलशब्दात्निष्कोषने वर्तमानात्कृञो योगे डाच्प्रत्ययो भवति   ।
निष्कोषणं अन्तरवयवानां बहिर्निष्कासनं  ।
निष्कुलाकरोति पशून्  ।
निष्कुष्णाति इत्यर्थः   ।
निष्कोषणे इति किं ? निष्कुलान्करोति शत्रून् । ।



<सुख-प्रियादानुलोम्ये>#   । । PS_५,४.६३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.६३ः

सुख-प्रिय-शब्दाभ्यां आनुलोम्ये वर्तमानाभ्यां कृञो योगे डाच्प्रत्ययो भवति   ।
आनुलोम्यं अनुकूलता, आराध्यचित्तानुवर्त्तनं  ।
सुखाकरोति   ।
प्रियाकरोति   ।
स्वाम्यादेः चित्तमाराधयति इत्यर्थः   ।
सुखं प्रियं वा कुर्वन्नप्यानुलोम्येऽवस्थित एवं उच्यते   ।
आनुलोम्ये इति किं ? सुखं करोति, प्रियं करोति औषधपानं  । ।



<दुःखात्प्रातिलोम्ये>#   । । PS_५,४.६४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.६४ः

कृञः इत्येव   ।
दुःखशब्दात्प्रातिपदिकात्प्रातिलोम्ये गम्यमाने डाच्प्रत्ययो भवति कृञो योगे   ।
प्रातिकूल्यं प्रतिकूलता   ।
स्वाम्यादेश्चित्तपीडनं  ।
कुःखाकरोति भृत्यः   ।
प्रातिलोम्ये इति किं ? दुःखं करोति कदन्नं  । ।



<शूलात्पाके>#   । । PS_५,४.६५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.६५ः

कृञः इत्येव   ।
शूलशब्दात्पाकविषये डाच्प्रत्ययो भव्ति कृञो योगे   ।
शूले पचति शूलाकरोति मांसं  ।
पाके इति किं ? शूलं करोति कृदन्नं  । ।



[#५७४]

<सत्यादशपथे>#   । । PS_५,४.६६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.६६ः

कृञः इत्येव   ।
सत्यशब्दातशपथे डाच्प्रत्ययो भवति कृञो योगे   ।
सत्यशब्दोऽनृतप्रतिपक्षवचनः   ।
क्वचित्तु शपथे च वर्तते, सत्येन शापयेद्द्विजं इति, तस्य अयं प्रतिषेधः   ।
सत्याकरोति वणिक्भाण्डं  ।
मयैतत्क्रेतव्यं इति तथ्यं करोति   ।
अशपथे इति किं ? सत्यं करोति ब्राह्मणः  । ।



<मद्रात्परिवापणे>#   । । PS_५,४.६७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.६७ः

कृञः इत्येव   ।
मद्रशब्दात्परिवापणे डाच्प्रत्ययो भवति कृञो योगे   ।
परिवापणं मुण्डनं  ।
मद्रशब्दो मङ्गलार्थः   ।
मङ्गलं मण्डनं करोति मद्राकरोति   ।
भद्राच्च+इति वक्तव्यं  ।
भद्राकरोति नापितः कुमारं  ।
परिवापणे इति किं ? भद्रं करोति  । ।



<समासान्ताः>#   । । PS_५,४.६८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.६८ः

अधिकारोऽयं  ।
आपादपरिसमाप्तेः ये प्रत्ययाः विहितास्ते समासान्तावयवा एकदेशाः भवन्ति, तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते इति वेदितव्यं  ।
प्रयोजनं - अव्ययीभाव-द्विगु-द्वन्द्व-तत्पुरुष-बहुव्रीहि-सञ्ज्ञाः   ।
उपराजं  ।
अधिराजं  ।
न अव्ययीभावातित्येष विधिर्भवति, अनश्च (*५,४.१०८) इति टछ् ।
द्विपुरी, तिर्पुरी इति   ।
द्विगोः (*४,१.२१) इति ङीप्भवति   ।
कटकवलयिनी   ।
शङ्खनूपुरिणी   ।
कोशनिषदिनी   ।
स्रक्त्वचिनी   ।
द्वन्द्वोपतापगर्ह्यातिति इनिर्भवति   ।
विधुरः   ।
प्रधुरः   ।
तत्पुरुषे तुल्यार्थ इत्येष स्वरो भवति   ।
उच्चैर्धुरः   ।
नीचैर्धुरः   ।
बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदं (*६,२.१) इत्येतद्भवति  । ।



<न पूजनात्>#   । । PS_५,४.६९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.६९ः

यान्शब्दानुपादाय समासान्ता विधीयन्ते राज-अहः-सखिभ्यष्टच्(*५,४.९१) इत्येवं आदीन्, यदा ते पूजनात्पूजनवचनात्परे भवन्ति तदा समासान्तो न भवति   ।
सुराजा   ।
अतिराजा   ।
सुगौः   ।
अतिगौः   ।
पूजायां स्वतिग्रहणं कर्तव्यं  ।
इह मा भूत्, परमराजः, परमगवः इति   ।
प्राग्बहुव्रीहिग्रहणं च कर्तव्यं  ।
बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः इत्येवं आदौ प्रतिषेधो न भवति   ।
सुसक्थः   ।
अतिसक्थः   ।
स्वक्षः   ।
अत्यक्षः  । ।



[#५७५]

<किमः क्षेपे>#   । । PS_५,४.७०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.७०ः

क्षेपे यः किंशब्दः ततः परस्य समासान्तो न भवति   ।
किंराजा यो न रक्षति   ।
किंसखा योऽभिद्रुह्यति   ।
किंगौर्यो न वहति   ।
किं क्षेपे (*२,१.६४) इति समासः   ।
क्षेपे इति किं ? कस्य राजा किंराजः   ।
किं सखः   ।
किंगवः  । ।



<नञस्तत्पुरुषात्>#   । । PS_५,४.७१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.७१ः

नञः परे वक्ष्यमाणा ये राजादयस्तदन्तात्तत्पुरुषात्समासान्तो न भवति   ।
अराजा असखा   ।
अगौः   ।
तत्पुर्षातिति किं ? अनृचो माणवकः   ।
अधुरं शकटं  । ।



<पथो विभाषा>#   । । PS_५,४.७२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.७२ः

नञः परो यः पथिन्शब्दः, तदन्तात्तत्पुरुषात्समासान्तो विभाषा न भवति   ।
पुर्वेण नित्यः प्रतिसेधः प्राप्तो विकल्प्यते   ।
अपथम्, अपन्थाः  । ।



<बहुव्रीहौ सङ्ख्येये डजबहु-गणात्>#   । । PS_५,४.७३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.७३ः

सङ्ख्येये यो बहुव्रीहिर्वर्तते तस्मादबहु-गण-अन्तात्डच्प्रत्ययो भवति   ।
सङ्ख्ययाव्ययासन्न इति यो बहुव्रीहिः तस्य+इदं ग्रहणं  ।
उपदशाः   ।
उपविंशाः   ।
उपत्रिंशाः   ।
आसन्नदशाः   ।
अदूरदशाः   ।
अधिकदशाः   ।
द्वित्राः   ।
पञ्चषाः   ।
पञ्चदशाः   ।
सङ्ख्येये इति किं ? चित्रगुः   ।
शबलगुः   ।
अबहुगणातिति किं ? उपबहवः   ।
उपगणाः   ।
अत्र स्वरे विशेषः   ।
डच्प्रकरणे सङ्ख्यायास्तत्पुरुषस्य+उपसङ्ख्यानं कर्तव्यं निस्त्रिंशाद्यर्थं  ।
निर्गतानि त्रिंशतः निस्त्रिंशानि वर्षाणि देवदत्तस्य   ।
निश्चत्वारिंशानि यज्ञदत्तस्य   ।
निर्गतस्त्रिंशतोऽङ्गुलिभ्यो निस्त्रिंशः खड्गः  । ।



<ऋक्-पूर्-अब्-धूः-पथां आनक्षे>#   । । PS_५,४.७४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.७४ः

बहुव्रीहौ इति न स्वर्यते   ।
सामान्येन विधानं  ।
ऋक्पुरप्धुर्पथिनित्येवं अन्तानां समासानां अकारः प्रत्ययो भवति समासान्तोऽक्षे न   ।
सामर्थ्याद्धुर एतद्विशेषणम्, ऋगादीनां न भवति   ।
अक्षेसम्बन्धिनी या धूः तदन्तस्य न भवति   ।
अनृचः   ।
बह्वृचः   ।
अर्धर्चः   ।
पुर्- ललाटपुरं  ।
नान्दीपुरं  ।
अप्- द्वीपं  ।
अन्तरीपं  ।
समीपं  ।
धुर्- राजधुरा   ।
महाधुरः   ।
पथिन्- स्थलप्थः   ।
जलपथः   ।
अनृचो अनक्षे इति किं ? अक्षस्य धूः अक्षधूः   ।
दृढधूः अक्षः   ।
अनृचो माणवको ज्ञेजो, बः वृचश्चरणाख्यायां  ।
माणवकः   ।
बह्वृचो ब्राह्मणः   ।
अनृक्कं साम, बह्वृक्कं सूक्तं इत्यत्र न भवति  । ।



[#५७६]

<अच्प्रत्य्-अन्व्-अवपूर्वात्साम-लोम्नः>#   । । PS_५,४.७५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.७५ः

प्रति अनु अव इत्येवं पूर्वात्सामान्तात्लोमान्तात्च समासादच्प्रत्ययो भवति   ।
प्रतिसामं  ।
अनुसामं  ।
अवसामं  ।
प्रतिलोमं  ।
अनुलोमं  ।
अवलोमं  ।
कृश्णोदक्पाण्डुपूर्वाया भूमेरच्प्रत्ययः स्मृतः   ।
गोदावर्याश्च नद्याश्च सङ्ख्याया उत्तरे यदि  । ।
कृष्णभूमः   ।
पाण्डुभूमः   ।
उदग्भूमः   ।
पञ्चनदं  ।
पञ्चगोदावरं  ।
नदीभिश्च इति अव्ययीभावः   ।
भूमेरपि सङ्ख्यापूर्वायाः अच्प्रत्यय इष्यते - द्विभूमः प्रासादः   ।
त्रिभूमः   ।
दशभूमकं सुत्रं अन्यत्र अपि च दृश्यते - पद्मनाभः   ।
ऊर्णनाभः   ।
दीर्घरात्रः   ।
समरात्रः   ।
अरात्रः   ।
तदेतत्सर्वं इह योगविभागं कृत्वा साधयन्ति  । ।



<अक्ष्णोऽदर्शनात्>#   । । PS_५,४.७६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.७६ः

अचित्यनुवर्तते   ।
दर्शनादन्यत्र योऽक्षिशब्दः तदन्तातच्प्रत्ययो भवति   ।
लबणाक्षं  ।
पुष्कराक्षं  ।
उपमितं व्याघ्रादिभिः इति समासः   ।
अदर्शनातिति किं ? ब्राह्मणाक्षि   ।
कथं कबराक्षम्, गवाक्षं इति ? अश्वादीनां मुखप्रच्छादनार्थं बहुच्छिद्रं कबराक्षम्, तेन अपि हि दृश्यते, गवाक्षेण च ? न+एष दोषः   ।
चक्षुःपर्यायवचनो दर्शनशब्दः प्राण्यङ्गवचन इह अश्रीयते  । ।



<अचतुर-विचतुर-सुचतुर-स्त्रीपुंस-धेन्वनडुह-र्क्षाम-वाङ्मनस-अक्षिभ्रुव-दारगव-ऊर्वष्ठीव-पदष्ठीव-नक्तंदिव-रात्रिंदिव-अहर्दिव-सरजस-निःश्रेयस-पुरुषायुष-द्व्यायुष-त्र्यायुष-र्ग्यजुष-जातोक्ष-महोक्ष-वृद्धोक्ष-उपशुन-गोष्ठश्वाः>#   । । PS_५,४.७७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.७७ः

अच्प्रत्ययान्ता एते शब्दा निपात्यन्ते   ।
समासे व्यवस्था अपि निपातनादेव प्रतिपत्तव्या   ।
आद्यास्त्रयो बहुव्रीहयः   ।
अदृश्यानि अविद्यमानानि वा चत्वारि यस्य सोऽचतुरः   ।
विगतानि चत्वारि यस्य स विचतुरः   ।
शोभनानि चत्वारि यस्य स सुचतुरः   ।
अतः परे एकादश द्वन्द्वाः   ।
स्त्री च पुमांश्च स्त्रीपुंसौ   ।
इह न भवति, स्त्रियाः पुमानिति   ।
धेनुश्च अनड्वांश्च धेन्वनडुहौ   ।
ऋक्च साम च ऋक्षामे   ।
वाक्च मनश्च वाङ्मनसे   ।
अक्षि च भ्रुवौ च अक्षिभ्रुवं  ।
दाराश्च गावश्च दारगवं  ।

[#५७७]

ऊरू च अष्ठीवन्तौ च ऊर्वष्ठीवं  ।
टिलोपो निपात्यते   ।
पादौ च अष्ठीवन्तौ च पदष्ठीवं  ।
पादस्य पद्भावो निपात्यते   ।
नक्तं च दिवा च नक्तंदिवं  ।
दप्तम्यर्थवृत्तयोरव्यययोः समासोऽपि निपातनादेव   ।
रात्रौ च दिवा च रात्रिंदिवं  ।
पूर्वपदस्य मान्तत्वं निपात्यते   ।
अहनि च दिवा च अहर्दिवं  ।
ननु च पर्यायावेतौ, कथं अनयोर्द्वन्द्वः ? वीप्सायां द्वन्द्वो निपात्यते   ।
अहन्यहनि इत्यर्थः   ।
एकोऽव्यव्यीभावः साकल्ये - सरजसमभ्यवहरति   ।
बहुव्रीहौ न भवति, सह रजसा सरजः पङ्कजं इति   ।
ततः तत्पुरुषः - निश्चितं श्रेयो निःश्रेयसं  ।
निःश्रेयस्कः पुरुषः इत्यत्र न भवति   ।
ततः षष्ठीसमासः - पुरुषस्य आयुः पुरुषायुषं  ।
द्वन्द्वे न भवति, पुरुषश्च आयुश्च पुरुषायुषी   ।
ततो द्विगू - द्वे आयुषी समाहृते द्व्यायुषं  ।
त्र्यायुषं  ।
इह न भवति, द्व्योरायुः द्व्यायुः त्र्यायुः इति   ।
ततो द्वन्द्वः - ऋक्च यजुश्च ऋग्यजुषं  ।
इह न भवति, ऋग्यजुरस्य उन्मुग्धस्य ऋग्यजुरुन्मुग्धः   ।
जातादिपूर्वपदा उक्षशब्दान्तास्त्रयः कर्मधारयाः - जातोक्षः   ।
महोक्षः   ।
वृद्धोक्षः   ।
बहुव्रीहौ न भवति, जातोक्षा ब्राह्मणः   ।
महोक्षा, वृद्धोक्षा इति   ।
ततोऽव्ययीभावः - शुनः समीपं उपशुनं  ।
टिलोपाभावः सम्प्रसारणं च निपातनादेव   ।
ततः सप्तमीसमासः - गोष्ठे श्वा गोष्ठश्वः   ।
चतुरोऽच्प्रकरणे त्र्युपाभ्यां उपसङ्ख्यानं  ।
त्रिचतुराः   ।
उपचतुराः  । ।



<ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः>#   । । PS_५,४.७८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.७८ः

ब्रह्महस्तिभ्यां परो यो वर्चःशब्दस्तदन्तात्समासादच्प्रत्ययो भवति   ।
ब्रह्मवर्चसं  ।
हस्तिवर्चसं  ।
पल्यराजभ्यां च+इति वक्तव्यं  ।
पल्यवर्चसं  ।
राजवर्चसं  । ।



<अव-सम्-अन्धेभ्यस्तमसः>#   । । PS_५,४.७९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.७९ः

अव सं अन्ध इत्येतेभ्यो यः परः तमस्शब्दः तदन्तात्समासातच्प्रत्ययो भवति   ।
अवतमसं  ।
सन्तमसं  ।
अन्धतमसं  । ।



<श्वसो वसीयः-श्रेयसः>#   । । PS_५,४.८०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.८०ः

श्वसः परौ यौ वसीयस्-श्रेयस्-शब्दौ तदन्तात्समासातच्प्रत्ययो भवति   ।
श्वोवसीयसं  ।
श्वःश्रेयसं  ।
मयूरव्यंसकादित्वात्समासः   ।
स्वभावाच्च+इह श्वःशब्दः उत्तरपदार्थस्य प्रशंसामाशीर्विषयां आचश्टे, श्वःश्रेयसं ते भूयथ् ।
शोभनं श्रेयस्ते भूयातित्यर्थः   ।
श्वोवसीयसं इत्यस्य+एव अयं पर्यायः  । ।



[#५७८]

<अन्व्-अव-तप्ताद्रहसः>#   । । PS_५,४.८१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.८१ः

अनु अव तप्त इत्येतेभ्यः परो यो रहस्शब्दः तदन्तात्समासादच्प्रत्ययः भवति   ।
अनुरहसं  ।
अवरहसं  ।
तप्तरहसं  । ।



<प्रतेरुरसः सप्तमीस्थात्>#   । । PS_५,४.८२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.८२ः

प्रतेः परो य उरस्शब्दः तदन्तात्समासातच्प्रत्ययो भवति, स चेदुरस्शब्दः सप्तमीस्थो भवति   ।
सप्तम्यर्थे वर्तते इत्यर्थः   ।
उरसि वर्तते   ।
विभक्त्यर्थे अव्ययं इति समासः   ।
प्रत्युरसं  ।
सप्तमीस्थातिति किं ? प्रतिगतं उरः प्रत्युरः  । ।



<अनुगवं आयामे>#   । । PS_५,४.८३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.८३ः

अनुगवं इत्यच्प्रत्ययान्तं निपात्यते आयमेऽभिधेये   ।
अनुगवं यानं  ।
यस्य चायामः (*२,१.१६) इति समासः   ।
आयमे इति किं ? गवां पश्चदनुगु  । ।



<द्विस्तावा तिर्स्तावा वेदिः>#   । । PS_५,४.८४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.८४ः

द्विस्तावा त्रिस्तावा इति वेदिश्चेदभिधेया भवति   ।
अच्प्रत्ययः, टिलोपः, समासश्च निपात्यते   ।
यावती प्रकृतौ वेदिः ततो द्विगुणा वा त्रिगुणा वा कस्यांचिद्विकृतौ तत्र+इदं निपातनं  ।
द्विस्तावा वेदिः   ।
त्रिस्तावा वेदिः   ।
वेदिः इति किं ? द्विस्तावती, त्रिस्तावती रज्जुः  । ।



<उपसर्गादध्वनः>#   । । PS_५,४.८५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.८५ः

उपसर्गात्परो योऽध्वन्शब्दः तदन्तात्समासातच्प्रत्ययो भवति   ।
प्रगतोऽध्वानं प्राध्वोरथः   ।
प्राध्वं शकटं  ।
निरध्वं  ।
प्रत्यध्वं  ।
उपसर्गातिति किं ? परमाध्वा   ।
उत्तमध्वा  । ।



<तत्पुरुषस्य अङ्गुलेः सङ्ख्या-अव्ययादेः>#   । । PS_५,४.८६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.८६ः

अङ्गुलिशब्दान्तस्य तत्पुरुषस्य सङ्ख्यादेः अव्ययादेश्च अच्प्रत्ययो भवति   ।
द्वे अङ्गुली प्रमानं अस्य द्व्यङ्गुलं  ।
त्र्यङ्गुलं  ।
तद्धितार्थ इति समासः   ।
प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यं (*६,२.१२) इति मात्रचो लोपः   ।
अव्ययादेः - निर्गतं अङ्गुलिभ्यः निरङ्गुलं  ।
अत्यङ्गुलं  ।
तत्प्रुषस्य इति किं ? पञ्चाङ्गुलिः   ।
अत्यङ्गुलिः पुरुषः   ।
तत्पुरुषाधिकारश्च द्वन्द्वाच्चुदषहान्तातिति यावत् । ।



[#५७९]

<अहः-सर्व-एकदेश-सङ्ख्यात-पुण्याच्च रात्रेः>#   । । PS_५,४.८७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.८७ः
अहरादिभ्यः परो यो रात्रिशब्दः तदन्तस्य तत्पुरुषस्य अच्प्रत्ययो भवति, चकारात्सङ्ख्यादेः अव्ययादेश्च   ।
अहर्ग्रहणं द्वन्द्वार्थं  ।
अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रः   ।
सर्वरात्रः   ।
एकदेशे पूर्वं रात्रेः पूर्वरात्रः   ।
अपररात्रः   ।
पूर्वपरावर इति समासः   ।
सङ्ख्याता रात्रिः सङ्ख्यातरात्रः   ।
विशेषणं विशेष्येण इति समासः   ।
एवं पुण्या रत्रिः पुण्यरात्रः   ।
सङ्ख्याव्यायदेः खल्वपि - द्वे रात्री समाहृते द्विरात्रः   ।
त्रिरात्रः   ।
अतिक्रान्तो रात्रिं अतिरात्रः   ।
नीरात्रः  । ।



<अह्नोऽह्न एतेभ्यः>#   । । PS_५,४.८८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.८८ः

राज-अहः-सखिभ्यष्टच्(*५,४.९१) इति वक्ष्यति, तस्मिन्परभूते अहनित्येतस्य अह्नः इत्ययं आदेशो भवति एतेभ्य उत्तरस्य   ।
सङ्ख्याव्ययादयःप्रक्रान्ताः सर्वनाम्ना प्रत्यवमृश्यन्ते   ।
सामर्थ्याच्चाहःशब्दः पूर्वत्वेन नाश्रीयते   ।
परिशिष्टानां ग्रहणं  ।
न हि अहःशब्दात्परोऽहःशब्दः सम्भवति   ।
सङ्ख्यायास्तावत्- द्व्योरह्नोर्भवः द्व्यह्नः   ।
त्र्यह्नः   ।
अव्ययात्- अहरतिक्रान्तः अत्यह्नः   ।
निरह्नः   ।
सर्वाह्णः   ।
पूर्वह्णः   ।
अपराह्णः   ।
सङ्ख्याताह्नः   ।
पुण्यशब्दात्प्रतिषेधं वक्ष्यति  । ।



<न सङ्ख्यादेः समाहारे>#   । । PS_५,४.८९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.८९ः

सङ्ख्यादेस्तत्पुरुषस्य समाहारे वर्तमानस्य अहःशब्दस्य अह्नादेशो न भवति   ।
पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिद्यते   ।
द्वे अहनी समाहृते द्व्यहः   ।
त्र्यहः   ।
समाहारे इति किं ? द्वयोरह्नोः भवः द्व्यह्नः   ।
त्र्यह्नः   ।
तद्धितार्थ इति समासे कृते अणः आगतस्य द्विगोर्लुगनपत्ये (*४,१.८८) इति लुक् । ।



<उत्तम-एकाभ्यां च>#   । । PS_५,४.९०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.९०ः

उत्तमैकाभ्यां च परस्य अह्नः इत्ययं आदेशो न भवति   ।
उत्तमशब्दोऽन्यवचनः पुण्यशब्दं आचष्टे   ।
पुण्यग्रहणं एव न कृतं वैचित्र्यार्थं पुण्याहः   ।
एकाहः   ।
केचित्तु उपोत्तमस्य अपि प्रतिपत्त्यर्थं वर्णयन्ति   ।
तेन सङ्ख्यातशब्दादपि परस्य न भवति, सङ्ख्याताहः इति  । ।



[#५८०]
<राज-अहः-सखिभ्यष्टच्>#   । । PS_५,४.९१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.९१ः

राजनहन्सखि इत्येवं अन्तात्प्रातिपदिकात्टच्प्रत्ययो भवति   ।
महाराजः   ।
मद्रराजः   ।
परमाहः   ।
उत्तमाहः   ।
राज्ञः सखा राजसखः   ।
ब्राह्मणसखः   ।
इह कस्मान्न भवति, मद्राणां राज्ञी मद्रराज्ञी ? लिङ्गविशिष्टपरिभाषया प्राप्नोति ? लघ्वक्षरस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते राजशब्दस्य सवर्णदीर्घार्थं प्रथमं प्रयोगं कुर्वन्नेतद्ज्ञापयति यस्य अकारेण सवर्णदीर्घत्वं सम्भवति तस्य+इदं ग्रहणं इति  । ।



<गोरतद्धित-लुकि>#   । । PS_५,४.९२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.९२ः

गोशब्दान्तात्तत्पुरुषात्टच्प्रत्ययो भवति, स चेत्तपुरुषस्तद्धित-लुग्-विषयो न भवति   ।
परमगवः   ।
उत्तमगवः   ।
पञ्चगवं  ।
दशगवं  ।
अतद्धितलुकि इति किं ? पञ्चभिर्गोभिः क्रीतः पण्चगुः   ।
दशगुः   ।
तेन क्रीतं (*५,१.३७) इत्यागतस्य आर्हीयस्य ठकोऽध्यर्धपूर्वाद्द्विगोः इति लुक्  ।
तद्धितग्रहणं किं ? सुब्लुकि प्रतिषेधो मा भूथ् ।
राजगवमिच्छति राजगवीयति   ।
लुग्ग्रहणं किं ? तद्धित एव मा भूथ् ।
पञ्चभ्यो गोभ्यः आगतं पञ्चगवरूप्यम्, पञ्चगवमयं  ।
दशगवरूप्यम्, दशगवमयं  । ।



<अग्र-आख्यायां उरसः>#   । । PS_५,४.९३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.९३ः

उरस्शब्दान्तात्तत्पुरुषाट्टच्प्रत्ययो भवति, स चेदुरस्शब्दः अग्राख्यायां भवति   ।
अग्र प्रधानं उच्यते   ।
यथा शरीरावयवानां उच्यते उरः प्रधानम्, एवं अन्योऽपि प्रधानभूत उरस्शब्देन+उच्यते   ।
अश्वानां उरः अश्वोरसं  ।
हस्त्युरसं  ।
रथोरसं  ।
अग्राख्यायां इति किं ? देवदत्तस्य उरः देवदत्तोरः  । ।



<अनोऽश्म-अयस्-सरसां जाति-सञ्ज्ञायोः>#   । । PS_५,४.९४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.९४ः

अनसश्मनयस्सरसित्येवं अन्तात्तत्पुरुसात्टच्प्रत्ययो भवति जातौ सञ्ज्ञायान्च विषये   ।
उपानसं इति जातिः   ।
महानसं इति सञ्ज्ञा   ।
अमृताश्म इति जातिः   ।
पिण्डाश्म इति सञ्ज्ञा   ।
कालायसं इति जातिः   ।
लोहितायसं इति सञ्ज्ञा   ।
मण्डूकसरसं इति जातिः   ।
जलसरसं इति सञ्ज्ञा   ।
जातिसञ्ज्ञयोः इति किं ? सदनः   ।
सदश्मा   ।
सत्सरः  । ।



<ग्राम-कौटाभ्यां च तक्ष्णः>#   । । PS_५,४.९५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.९५ः

जातिसञ्ज्ञयोः इति न अनुवर्तते   ।
ग्रामकौटाभ्यां परो यः तक्षन्शब्दः तदन्तात्तत्पुरुषात्टच्प्रत्ययो भवति   ।
ग्रामस्य तक्ष ग्रामतक्षः   ।
बहूनं साधारणः इत्यर्थः   ।
कुट्यां भवः कौटः, तस्य तक्षा कौटतक्षः   ।
स्वतन्त्रः कर्मजीवी, न कस्य चित्प्रतिबद्धः इत्यर्थः   ।
ग्रामकाउटाभ्यां इति किं ? राजतक्षा  । ।



[#५८१]

<अतेः शुनः>#   । । PS_५,४.९६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.९६ः

अतिशब्दात्परः यः श्वन्शब्दः तदन्तात्तत्पुरुषात्टच्प्रत्ययो भवति   ।
अतिक्रान्तः श्वानं अतिश्वो वराहः   ।
जववानित्यर्थः   ।
अतिश्वः सेवकः   ।
सुष्ठु स्वामिभक्तः इत्यर्थः   ।
अतिश्वी सेवा   ।
अतिनीचा इत्यर्थः  । ।



<उअप्मानादप्राणिषु>#   । । PS_५,४.९७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.९७ः

उपमानवाची यः श्वन्शब्दोऽप्राणिषु वर्तते तदन्तात्तत्पुरुषात्टच्प्रत्ययो भवति   ।
आकर्षः श्वेव आकर्षश्वः   ।
फलकश्वः   ।
उपमितं व्याघ्रादिभिः इति समासः   ।
उपमानातिति किं ? न श्वा अश्वा लोष्टः   ।
अप्राणिषु इति किं ? वानरः श्वेव वानरश्वा  । ।



<उत्तरमृगपूर्वाच्च सक्थ्नः>#   । । PS_५,४.९८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.९८ः

उत्तर मृग पूर्व इत्येतेभ्यः परो यः सक्थिशब्दः, चकारादुपमानं च, तदन्तात्तत्पुरुषाट्टच्प्रत्ययो भवति समासान्तः   ।
उत्तरसक्थं  ।
मृगसक्थं  ।
पूर्वस्क्थं  ।
उपमानात्खल्वपि - फलकं इव सक्थि फलकसक्थं  । ।



<नावो द्विगोः>#   । । PS_५,४.९९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.९९ः

नौशब्दान्तात्द्विगोः टच्प्रत्ययो भवति समासान्तः   ।
द्वे नावौ समाहृते द्विनावं  ।
त्रिनावं  ।
द्विनावधनः   ।
पञ्चनावप्रियः   ।
द्वाभ्यां नौभ्यामागतं द्विनावरूप्यं  ।
द्विनावमयं  ।
द्विगोः इति किं ? राजनौः   ।
अतद्धितलुकि इत्येव, पञ्चभिर्नौभिः क्रीतः पञ्चनौः   ।
दशनौः  । ।



<अर्धाच्च>#   । । PS_५,४.१००  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१००ः

अर्धशब्दात्परो यो नौशब्दः तदन्तात्तत्पुरुषाट्टच्प्रत्ययो भवति   ।
अर्धं नावः अर्धनावं  ।
अर्धं नपुंसकं (*२,२.२) इति समासः   ।
परवल्लिङ्गं न भवति, लोकाश्रयत्वात्लिङ्गस्य  । ।



<खार्याः प्राचाम्>#   । । PS_५,४.१०१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१०१ः

द्विगोः, अर्धच्च इति द्वयं अप्यनुवर्तते   ।
खारीशब्दान्तात्द्विगोरर्धाच्च परो यः खारीशब्दः तदन्तात्तत्पुरुषाट्टच्प्रत्ययो भवति प्राचां आचार्याणां मतेन   ।
द्वे खर्यौ समाहृते द्विखारम्, द्विखारि   ।
त्रिखारम्, त्रिखारि   ।
अर्धं खार्याः अर्धखारम्, अर्धखारि  । ।



[#५८२]

<द्वि-त्रिभ्यां अञ्जलेः>#   । । PS_५,४.१०२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१०२ः

द्वित्रिभ्यां परो योऽञ्जलिशब्दः तदन्तात्तत्पुरुषात्टच्प्रत्ययो भवति   ।
द्वावञ्जली समाहृतौ द्व्यञ्जलं  ।
त्र्यञ्जलं  ।
द्विगोः इत्येव, द्व्योरञ्जलिः द्व्यञ्जलिः   ।
अतद्धितलुकि इत्येव, द्वाभ्यां अञ्जलिभ्यां क्रीतः द्व्यञ्जलिः   ।
त्र्यञ्जलिः   ।
प्राचां इत्येव, द्व्यञ्जलिप्रियः  । ।



<अन्-अस्-अन्तान्नपुंसकाच्छन्दसि>#   । । PS_५,४.१०३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१०३ः

अन्नन्तातसन्तात्च नपुंसकलिङ्गात्तत्पुरुषात्टच्प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये   ।
हस्तिचर्मे जुहोति   ।
ऋषभचर्मेऽभिषिच्यते   ।
असन्तात्देवच्छन्दसानि   ।
मनुष्यच्छन्दसं  ।
अनसन्तातिति किं ? बिल्वादारु जुहोति   ।
नपुंसकातिति किं ? सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसं  ।
अनसन्तान्नपुंसकाच्छन्दसि वावचनं  ।
ब्रहमसाम, ब्रहमसामं  ।
देवच्छन्दः, देवच्छन्दसं  । ।



<ब्रह्मणो जानपदाख्यायाम्>#   । । PS_५,४.१०४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१०४ः

ब्रह्मन्शब्दानतात्तत्पुरुषाट्टच्प्रत्ययो भवति समासेन चेद्ब्रह्मणो जानपदत्वं आख्यायते   ।
जनपदेषु भवः जानपदः   ।
यस्य तत्प्रुषस्य जनपदशब्दः पूर्वपदं तस्मादेतत्प्रत्ययविधानं  ।
सुराष्ट्रेषु ब्रह्मा सुराष्ट्रब्रहमः   ।
अवन्तिब्रह्मः   ।
योगविभागात्सप्तमीसमासः   ।
जानपदाख्यायं इति किं ? देवब्रह्मा नारदः  । ।



<कु-महद्भ्यां अन्यतरस्याम्>#   । । PS_५,४.१०५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१०५ः

कुमहद्भ्यां परो यो ब्रह्मा तदन्तात्तत्पुरुषाट्टच्प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्यां  ।
कुब्रह्मः, कुब्रह्मा   ।
महाब्रह्मः, महाब्रह्मा   ।
ब्रह्मणपर्यायो ब्रह्मन्शब्दः  । ।



<द्वन्द्वाच्चु-द-ष-ह-अन्तात्समाहारे>#   । । PS_५,४.१०६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१०६ः
तत्पुरुषाधिकारो निवृत्तः   ।
द्वन्द्वात्चवर्गान्तात्, दकारान्तात्, षकारान्तात्, हकारान्तात्च टच्प्रत्ययो भवति, स चेद्द्वन्द्वः समाहारे वर्तते, न+इतरेतरयोगे   ।
वाक्च त्वक्च वाक्त्वचं  ।
स्रक्च त्वक्च स्रक्त्वचं  ।
श्रीस्रजं  ।
इडूर्जं  ।
वागूर्जं  ।
समिद्दृषदं  ।
सम्पद्विपदं  ।
वाग्विप्रुषं  ।
छत्रोपानहं  ।
धेनुगोदुहं  ।
द्वन्द्वातिति किं ? तत्पुरुषान्मा भूत्, पञ्च वाचः समाहृताः पञ्चवाक्  ।
चुदषहान्तातिति किं ? वाक्षमिथ् ।
समाहारे इति किं ? प्रावृट्शरदौ  । ।



[#५८३]

<अव्ययीभावे शरत्-प्रभृतिभ्यः>#   । । PS_५,४.१०७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१०७ः

शरतित्येवं आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः टच्प्रत्ययो भवति अव्ययीभावे   ।
शरदः समीपं उपशरदं  ।
प्रतिशरदं  ।
उपविपाशं  ।
प्रतिविपाशं अव्ययीभावे इति किं ? पारमशरथ् ।
येऽत्र ज्ञयन्तः पठ्यन्ते तेषां नित्यार्थं ग्रहणं  ।
स्वर्यते च+इदं अव्ययीभावग्रहणं प्राग्बहुव्रीहेः   ।
शरथ् ।
विपाश् ।
अनस्  ।
मनस्  ।
उपानः   ।
दिव्  ।
हिमवथ् ।
अनडुः   ।
दिश् ।
दृश् ।
उअतुर्  ।
यद् ।
तद् ।
जराया जरश्च   ।
सदृश् ।
प्रतिपरसमनुभ्योऽक्ष्णः   ।
पथिन्  ।
प्रत्यक्षं  ।
परोक्षं  ।
समक्षं  ।
अन्वक्षं  ।
प्रतिपथं  ।
परपथं  ।
संपथं  ।
अनुपथं  । ।



<अनश्च>#   । । PS_५,४.१०८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१०८ः

अन्नन्तादव्ययीभावात्टच्प्रत्ययो भवति समासान्तः   ।
उपराजं  ।
प्रतिराजं  ।
अध्यात्मं  ।
प्रत्यात्मं  । ।



<नपुंसकादन्यतरस्याम्>#   । । PS_५,४.१०९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१०९ः

अनः इत्येव   ।
नपुंसकग्रहणं उत्तरपदविशेषणं  ।
अन्नन्तं यद्नपुंसकं तदन्तादव्ययीभावातन्यतरस्यां टच्प्रत्ययो भवति समासान्तः   ।
पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प्यते   ।
प्रतिचर्मम्, प्रतिचर्म   ।
उपचर्मम्, उपचर्म  । ।



<नदी पौर्णमास्य्-आग्रहायणीभ्यः>#   । । PS_५,४.११०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.११०ः

नदी पौर्णमासी आग्रहायणी इत्येवं अन्तादव्ययीभावातन्यतरस्यां टच्प्रत्ययो भवति   ।
नद्याः समीपं उपनदम्, उपनदि   ।
उपपौर्णमासम्, उपपौर्णमासि   ।
उपाग्रहायणम्, उपाग्रहायणि  । ।



<ज्ञयः>#   । । PS_५,४.१११  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१११ः

ज्ञयः इति प्रयाहारग्रहणं  ।
ज्ञयन्तादव्ययीभावादन्यतरस्यां टच्प्रत्ययो भवति   ।
उपसमिमिधम्, उपसमिथ् ।
उपदृषदम्, उपदृषत् । ।



<गिरेश्च>#   । । PS_५,४.११२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.११२ः

गिरिशब्दान्तातव्ययीभावाट्टच्प्रत्ययो भवति सेनकस्य आचार्यस्य मतेन   ।
अन्तर्गिरम्, अन्तर्गिरि   ।
उपगिरम्, उपगिरि   ।
सेनकग्रहणं पूजार्थं  ।
विकल्पोऽनुवर्तते एव  । ।



[#५८४]

<बहुव्रीहौ सक्थ्य्-अक्ष्णोः स्वाङ्गात्षच्>#   । । PS_५,४.११३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.११३ः

स्वाङ्गवाची यः सक्थिशब्दः अक्षिशब्दश्च तदन्तात्बहुव्रीहेः षच्प्रत्ययो भवति समासान्तः   ।
अयं अर्थोऽभिप्रेतः   ।
सूत्रे तु दुःश्लिष्टविभक्तीनि पदानि   ।
दीर्घं सक्थि यस्य दीर्घसक्थः   ।
कल्याणाक्षः   ।
लोहिताक्षः   ।
विशालाक्षः   ।
बहुव्रीहौ इति किं ? परमसक्थिः   ।
परमाक्षिः   ।
सक्थ्यक्ष्णोः इति किं ? दीर्घजानुः   ।
सुबाहुः   ।
स्वाङ्गातिति किं ? दीर्घस्क्थि शकटं स्थुलाक्षिः इक्षुः   ।
टचि प्रकृते षज्ग्रहणं स्वरार्थं  ।
चक्रसक्थी स्त्री   ।
दीर्घसक्थी स्त्री   ।
सक्थं चाक्रान्तात्(*६,२.१९८) इति विभाषयोत्तरपदस्य अन्तोदात्तता विधीयते   ।
तत्र यस्मिन्पक्षे न अस्त्युदात्तत्वं तत्र ङीपि सति उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य अभावादनुदात्तः श्रूयेत   ।
ङीषि तु सर्वत्र+उदात्तः सिद्धो भवति   ।
बहुव्रीहिग्रहणं आ पादपरिसमाप्तेरनुवर्तते  । ।



<अङ्गुलेर्दारुणि>#   । । PS_५,४.११४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.११४ः

अङ्गुलिशब्दान्ताद्बहुव्रीहेः षच्प्रत्ययो भवति समासान्तः दारुणि समासार्थे   ।
द्व्यङ्गुलं दारु   ।
त्र्यङ्गुलं दारु   ।
पञ्चाङ्गुलं दारु   ।
अङ्गुलिसदृशावयवं धान्यादीनां विक्षेपणकाष्ठं उच्यते   ।
यस्य तु द्वे अङ्गुली प्रमाणं दारुणः तत्र तद्धितार्थ इति समासे इऋते तत्प्रुषस्य अङ्गुलेः इत्यचा भवितव्यं  ।
दारुणि इति किं ? पञ्चाङ्गुलिर्हस्तः  । ।



<द्वि-त्रिभ्यां ष मूर्ध्नः>#   । । PS_५,४.११५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.११५ः
द्वित्रिभ्यां परो यो मूर्धन्शब्दः तदन्ताद्बहुव्रीहेः षप्रत्ययः भवति समासान्तः   ।
द्विमूर्धः   ।
त्रिमूर्धः   ।
द्वित्रिभ्यां इति किं ? उच्चैर्मूर्धा  । ।



<अप्पूरणी-प्रमाण्योः>#   । । PS_५,४.११६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.११६ः

पूरणप्रत्याअन्ताः स्त्रीलिङ्गाः शब्दाः पूरणीग्रहणेन गृह्यन्ते   ।
प्रमाणी इति स्वरूपग्रहणं  ।
पूरण्यनतात्प्रमाण्यन्तात्च भुव्रीहेः अप्प्रत्ययो भवति समासान्तः   ।
कल्याणी पञ्चमी आसां रात्रीणां ताः कल्याणीपञ्चमा रात्रयः   ।
कल्याणीदशमा रात्रयः   ।
स्त्री प्रमाणी एशां स्त्रीप्रमाणाः कुटुम्बिनः   ।
भार्याप्रधानाः इत्यर्थः   ।
अपि प्रधानपूरणीग्रहणं कर्तव्यं  ।
यत्र अन्यपदार्थे पूरणी अनुप्रविशति न केवलं वर्तिपदार्थ एव, तत्र पूरण्याः प्राधान्यं  ।
पुंबद्भावप्रतिषेधेऽपि प्रधानपूरण्येव गृह्यते   ।
इह न भवति, कल्याणी पञ्चमी अस्मिन्पक्षे कल्याणपञ्चमीकः पक्षः इति   ।
नेतुर्नक्षत्र उपसङ्ह्यानं  ।

[#५८५]

मृगो नेता आसां रात्रीणां मृगनेत्रा रात्रयः   ।
पुष्यनेत्राः   ।
नक्षत्रे इति किं ? देवदत्तनेतृकाः   ।
छन्दसि च नेतुरुपसङ्ख्यानं  ।
वृहस्पतिनेत्रा देवाः   ।
सोमनेत्राः   ।
मासाद्भृतिप्रत्ययपूर्वपदाट्ठज्विधिः   ।
पञ्चको मासोऽस्य पञ्चकमासिकः कर्मकरः   ।
दशकमासिकः   ।
सोऽस्यांशवस्नभुऋतयः (*५,१.५६) इति सङ्ख्याया अतिशदन्तायाः कन्(*५,१.५२)  । ।



<अन्तर्-बहिर्भ्यां च लोम्नः>#   । । PS_५,४.११७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.११७ः

अन्तर्बहिसित्येताभ्यां परो यो लोमन्शब्दः तदन्ताद्बहुव्रीहेः अप्प्रत्ययो भवति   ।
अन्तर्गतानि लोमानि अस्य अन्तर्लोमः प्रावारः   ।
बहिर्लोमः पतः  । ।



<अञ्नासिकायाः सञ्ज्ञायां नसं च अस्थूलात्>#   । । PS_५,४.११८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.११८ः

नासिकान्तात्बहुव्रीहेः अच्प्रत्ययो भवति, नासिकाशब्दश्च न समादेशं आपद्यते   ।
अस्थूलातिति नासिकाविशेषणं, न चेत्स्थूलशब्दात्परा नासिका भवति इति   ।
सञ्ज्ञायां इति समुदायोपाधिः   ।
द्रुरिव नासिका अस्य द्रुणसः   ।
वाद्ग्रीणसः   ।
पूर्वपदात्सञ्ज्ञायां अगः (*८,४.३) इति णत्वं  ।
गोनसः   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? तुङ्गनासिकः   ।
अस्थूलातिति किं ? स्थूलनासिको वराहः   ।
खुरखराभ्यां नस्वक्तव्यः   ।
खुरणाः   ।
खरणाः   ।
पक्षेऽच्प्रत्ययोऽपि इष्यते   ।
खुरणसः   ।
खरणसः   ।
शितिनाः, अहिनाः, अर्चनाः इति निगम इष्यते  । ।



<उपसर्गाच्च>#   । । PS_५,४.११९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.११९ः

उपसर्गात्परो यो नासिकाशब्दः तदन्तात्बहुव्रीहेः अच्प्रत्ययो भवति, नासिकाशब्दश्च न समापद्यते   ।
असञ्ज्ञार्थं वचनं  ।
उन्नता नासिका अस्य उन्नसः   ।
प्रनसः   ।
उपसर्गाद्बहुलं (*८,४.२८) इति णत्वं  ।
वेर्ग्रो वक्तव्यः   ।
विगता नासिका अस्य विग्रः  । ।



[#५८६]

<सुप्रात-सुश्व-सुदिव-शारिकुक्ष-चतुरश्र-एणीपदाजपद-प्रोष्ठपदाः>#   । । PS_५,४.१२०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१२०ः

सुप्रातादयो बहुव्रीहिसमासा अच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते   ।
अन्यदपि च टिलोपादिकं निपातनादेव सिद्धं  ।
शोभनं प्रातरस्य सुप्रातः   ।
शोभनं श्वोऽस्य सुश्वः   ।
शोभनं दिवा अस्य सुदिवः   ।
शारेरिव कुक्षिरस्य शारिकुक्षः   ।
चतस्रोऽश्रयोऽस्य चतुरश्रः   ।
एण्या इव पादौ अस्य एणीपदः   ।
अजस्य+इव पादावस्य अजपदः   ।
प्रोष्थो गोः, तस्य+इव पादावय प्रोष्ठपदः  । ।



<नञ्-दुः-सुभ्यो हलि-सक्थ्योरन्यारस्याम्>#   । । PS_५,४.१२१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१२१ः

नञ्दुस्सु इत्येतेभ्यः परौ यौ हलि-सक्थि-शब्दौ तदन्तद्बहुव्रीहेरन्यतरस्यां अच्प्रत्ययो भवति समासान्तः   ।
अविद्यमाना हलिरस्य अहलः, अहलिः   ।
दुर्हलः, दुर्हलिः   ।
सुहलः, सुहलिः   ।
अविद्यमानं सक्थि अस्य असक्थः, असक्थिः   ।
दुःसक्थः, दुःसक्थिः   ।
सुसक्थः, सुसक्थिः   ।
हलिशक्त्योः इति केचित्पठन्ति   ।
अविद्यमाना शक्तिः अस्य अशक्तः, अशक्तिः   ।
विरूपा शक्तिः अस्य दुःशक्तः, दुःशक्तः, दुःशक्तिः   ।
शोभना शक्तिः अस्य सुशक्तः, सुशक्तिः  । ।



<नित्यं असिच्प्रजा-मेधयोः>#   । । PS_५,४.१२२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१२२ः

नञ्दुस्सुभ्यः इत्येव   ।
नञ्दुस्सु इत्येतेभ्यः परौ यौ प्रजा-मेधा-शब्दौ तदन्ताद्बहुव्रीहेः नित्यं असिच्प्रत्ययो भवति समासान्तः   ।
अविद्यमाना प्रजा अस्य अप्रजाः   ।
दुष्प्रजाः   ।
सुप्रजाः   ।
अविद्यमाना मेधा यस्य अमेधाः   ।
दुर्मेधाः   ।
सुमेधाः   ।
नित्यग्रहणं किम्, यावता पूर्वसूत्रेऽन्यतरस्यां ग्रहणं न+एव स्वर्यते ? एवं तर्हि नित्यग्रहणादन्यत्र अपि भवति इति सूच्यते   ।
श्रोत्रियस्य+इव ते राजन्मन्दकस्याल्पमेधसः   ।
अनुवाकहता बुद्धिर्न+एषा तत्त्वार्थदर्शिनी  । ।



<बहुप्रजाश्च्छन्दसि>#   । । PS_५,४.१२३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१२३ः

बहुप्रजाः इति छन्दसि निपात्यसे   ।
बहुप्रजा निरृतिमाविवेश   ।
छन्दसि इति किं ? बहुप्रजो ब्राह्मणः  । ।



<धर्मादनिच्केवलात्>#   । । PS_५,४.१२४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१२४ः

केवलाद्यो धर्मशब्दः तदन्ताद्बहुव्रीहेः अनिच्प्रत्ययो भवति समासन्तः   ।
कल्याणो धर्मोऽस्य कल्याणधर्मा   ।
प्रियधर्मा   ।
केवलातिति इं ? परमः स्वो धर्मः अस्य परमस्वधर्मः   ।
यद्येवं त्रिपदे बहुव्रीहौ प्राप्नोति, परमः स्वो धर्मः अस्य इति ? एवं तर्हि केवलातिति पूर्वपदं निर्दिश्यते, केवलात्पदाद्यो धर्मशब्दो न पदसमुदायात्, तदन्ताद्भौव्रीहेः प्रत्ययः  । ।



[#५८७]

<जम्भा सुहरिततृणसोमेभ्यः>#   । । PS_५,४.१२५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१२५ः

बहुव्रीहौ समासे स्वादिभ्यः परं जम्भा इति कृतसमासान्तं उत्तरपदं निपात्यते जम्भशब्दः अभ्यवहार्यवची दन्तविशेषवाची च   ।
शोभनो जम्भः अस्य सुजम्भा देवदत्तः   ।
शोभनाभ्यवहार्यः शोभनदन्तो वा   ।
एवं हरितजम्भा   ।
तृणजम्भा   ।
सोमजम्भा   ।
दन्तवचने - तृणं इव जम्भः अस्य, सोम इव जम्भः अस्य इति विग्रहीतव्यं  ।
सुहरिततृणसोमेभ्यः इति किं ? पतितजम्भः  । ।



<दक्षिणेर्मा लुब्धयोगे>#   । । PS_५,४.१२६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१२६ः

दक्षिणेर्मा इति कृतस्मासान्तः निपात्यते बहुव्रीहौ समासे लुब्धयोगे   ।
दक्षिणं ईर्मं अस्य दक्षिणेर्मा मृगः   ।
ईर्मं व्रणं उच्यते   ।
दक्षिणं अङ्गं व्रणितं अस्य व्याधेन इत्यर्थः   ।
लुब्धयोगे इति किं ? दक्षिणेर्म शकटं  । ।



<इच्कर्मव्यतिहारे>#   । । PS_५,४.१२७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१२७ः

कर्मव्यतिहारे यो बहुव्रीहिः तस्मादिच्प्रत्ययो भवति   ।
तत्र तेन+इदं इति सरूपे (*२,२.२७) इत्ययं बहुव्रीहिर्गृह्यते   ।
केशेसु केशेसु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तं केशाकेशि   ।
कचाकचि   ।
मृसलैश्च मुसलैश्च प्रहृत्य इदं युद्धं प्रवृत्तं मुसलामुसलि   ।
दण्डादण्डि   ।
तिष्ठद्गुप्रभृतिषु अयं इच्प्रत्ययः पठ्यते  । ।



<द्विदण्ड्यादिभ्यश्च>#   । । PS_५,४.१२८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१२८ः

द्विदण्ड्यादयः शब्दाः इच्प्रत्ययान्ताः साधवो भवन्ति   ।
द्विदण्ड्यादिभ्यः इति तादर्थ्ये एषा चतुर्थी, न पञ्चमी   ।
द्विदण्ड्याद्यर्थं इच्प्रत्ययो भवति तथा भवति यथा द्विदण्ड्यादयः सिद्द्यन्ति इत्यर्थः   ।
समुदायनिपातनाच्च अर्थविशेषेऽवरुध्यन्ते   ।
द्विदण्डि प्रहरति   ।
द्विमुसलि प्रहरति   ।
इह न भवति, द्विदण्डा शाला इति   ।
बहुव्रीह्यधिकारेऽपि तत्पुरुषात्क्वचिद्विधानं इच्छन्ति   ।
निकुच्य कर्णौ धावति निकुच्यकर्णि धावति   ।
प्रोह्य पादौ हस्तिनं वाहयति प्रोद्यपादि हस्तिनं वाहयति   ।
मयूरव्यंसकादित्वात्समासः  । ।
द्विदण्डि   ।
द्विमुसलि   ।
उभाञ्जलि   ।
उभयाञ्जलि   ।
उभाकर्णि   ।
उभयाकर्णि   ।
उभादन्ति   ।
उभयादन्ति   ।
उभाहस्ति   ।
उभयाहस्ति   ।
उभापाणि   ।
उभयापाणि   ।
उभाबाहु   ।
उभयाबाहु   ।
एकपदि   ।
प्रोह्यपदि   ।
आढ्यपदि   ।
सपति   ।
निकुच्यकर्णि   ।
संहतपुच्छि   ।
उभाबाहु, उभयाबाहु इति निपातनादिच्प्रत्ययलोपः   ।
प्रत्ययलक्षणेन अव्ययीभावसञ्ज्ञा  । ।



[#५८८]

<प्र-संभ्यां जानुनोर्ज्ञुः>#   । । PS_५,४.१२९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१२९ः

प्र सं इत्येताभ्यां उत्तरस्य जानुशब्दस्य ज्ञुरादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ   ।
प्रकृष्टे जानुनी अस्य प्रज्ञुः   ।
सञ्ज्ञौः  । ।



<ऊर्ध्वाद्विभाषा>#   । । PS_५,४.१३०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१३०ः
ऊर्ध्वशब्दादुत्तरस्य जानुशब्दस्य विभाषा ज्ञुः इत्ययं आदेशो भवति   ।
ऊर्ध्वे जानुनी अस्य ऊर्ध्वजानुः, ऊर्ध्वज्ञुः  । ।



<ऊधसोऽनङ्>#   । । PS_५,४.१३१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१३१ः

ऊधस्शब्दान्तस्य बहुव्रीहेः अनङादेशो भवति समासान्तः   ।
कुण्डं इव ऊधः अस्याः सा कुण्दोध्नी   ।
घटोध्नी   ।
ऊधसोऽनङि स्त्रीग्रहणं कर्तव्यं  ।
इह मा भूत्, महोधाः पर्जन्यः   ।
घटोधो धैनुकं  । ।



<धनुषश्च>#   । । PS_५,४.१३२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१३२ः

धनुःशब्दान्तस्य बहुव्रीहेः अनङादेशो भवति समासान्तः   ।
शार्ङ्गं धनुरस्य शार्ङ्गधन्वा   ।
गाण्डीवधन्वा   ।
पुष्पधन्वा   ।
अधिज्यधन्वा  । ।



<वा सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_५,४.१३३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१३३ः

धनुःशब्दान्ताद्बहुव्रीहेरन्डादेशो वा भवति सञ्ज्ञायां विषये   ।
पूर्वेण नित्यः प्रप्तः विकल्प्यते   ।
शतधनुः, शतधन्वा   ।
दृढधनुः, दृढधन्वा  । ।



<जायाया निङ्>#   । । PS_५,४.१३४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१३४ः

जायाशब्दान्तस्य बहुव्रीहेर्निङादेशः भवति   ।
युवतिः जाया यस्य युवजानिः   ।
वृद्धजानिः  । ।



[#५८९]

<गन्धस्य+इदुत्-पूति-सु-सुरभिभ्यः>#   । । PS_५,४.१३५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१३५ः

उत्पूति सु सुरभि इत्येतेभ्यः परस्य गन्धशब्दस्य इकारादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे   ।
तकार उच्चारणार्थः   ।
उद्गतो गन्धोऽस्य उद्गन्धिः   ।
पूतिगन्धिः   ।
सुगन्धिः   ।
सुरभिगन्धिः   ।
एतेभ्यः इति किं ? तीव्रगन्धो वातः   ।
गन्धस्येत्वे तदेकान्तग्रहणं  ।
तेन शोभनः गन्धः अस्य सुगन्धः आपणिकः  । ।



<अल्प-आख्यायाम्>#   । । PS_५,४.१३६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१३६ः

अल्पाख्यायां योगन्धशब्दः तस्य इकारादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे   ।
सूपोऽल्पोऽस्मिन्सूपगन्धि भोजनं  ।
अल्पं अस्मिन्भोजने घृतं घृतगन्धि   ।
क्षीरगन्धि   ।
अल्पपर्यायो गन्धशब्दः  । ।



<उपमानाच्च>#   । । PS_५,४.१३७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१३७ः

उपमानात्परो यो गन्धशब्दः तस्य इकारादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे   ।
पद्मस्य इव गन्धोऽस्य पद्मगन्धिः   ।
उत्पलगन्धिः   ।
करीषगन्धिः  । ।



<पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः>#   । । PS_५,४.१३८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१३८ः

उपमानातित्येव   ।
उपमानातिहस्त्यादिवर्जितात्परस्य पादशब्दस्य लोपो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे   ।
स्थानिद्वारेण लोपस्य समासान्तता विज्ञायते   ।
व्याघ्रस्य+इव पादौ अस्य व्यघ्रपाथ् ।
संहपाथ् ।
अहस्त्यादिभ्यः इति किं ? हस्तिपादः   ।
कटोलपादः   ।
हस्तिन्  ।
कटोल   ।
गण्डोल   ।
गण्डोलक   ।
महिला   ।
दासी   ।
गणिका   ।
कुसूल  । ।



<कुम्भपदीषु च>#   । । PS_५,४.१३९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१३९ः

कुम्भपदीप्रभृतयः कृतपादलोपाः समुदाया एव पठ्यन्ते   ।
तत्र एवं सूत्रं ज्ञेयं  ।
पादस्य लोपो भवति कुम्भपद्यादिविषये यथा कुम्भपद्यादयः   ।
सिध्यन्ति   ।
समुदायपाठस्य च प्रयोजनं विषयनियमः - स्त्रियां एव, तत्र ङीप्प्रत्यये एव, न अन्यदा   ।
कुम्भपदी   ।
शतपदी   ।
यच्च इह उपमानपूर्वं सङ्ख्यापूर्वं च पठ्यते, तस्य सिद्धे लोपे नित्यङीबर्थं वचनं  ।
पादोऽन्यतरस्यां (*४,१.८) इति विकओपो न भवति   ।

[#५९०]

कुम्भपदी   ।
शतपदी   ।
अष्टापदी   ।
जालपदी   ।
एकपदी   ।
मालापदी   ।
मुनिपदी   ।
गोधापदी   ।
गोपदी   ।
कलशीपदी   ।
घृतपदी   ।
दासीपदी   ।
निष्पदी   ।
आर्द्रपदी   ।
कुणपदी   ।
कृष्णपदी   ।
द्रोणपदी   ।
द्रुपदी   ।
शकृत्पदी   ।
सूपपदी   ।
पज्चपदी   ।
अर्वपदी   ।
स्तनपदी   ।
कुम्भपद्यादिः  । ।



<सङ्ख्या-सुपूर्वस्य>#   । । PS_५,४.१४०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१४०ः

सङ्ख्यापूर्वस्य सुपूर्वस्य च बहुव्रीहेः पादशब्दान्तस्य लोपो भवति समासान्तः   ।
द्वौ पादौ अस्य द्विपाथ् ।
त्रिपाथ् ।
शोभनौ पादौ अस्य सुपात् । ।



<वयसि दन्तस्य दतृ>#   । । PS_५,४.१४१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१४१ः

सङ्ख्यापूर्वस्य सुपूर्वस्य च बहुव्रीहेर्यो दन्तशब्दः, तस्य दतृ इत्ययं आदेशो भवति समासान्तः वयसि गम्यमाने   ।
ऋकार उगित्कार्यार्थः   ।
द्वौ दन्तौ अस्य द्विदन्  ।
त्रिदन्  ।
चतुर्दन्  ।
शोभना दन्ताः अस्य समस्ताः जाताः सुदन्कुमारः   ।
वयसि इति किं ? द्वैदन्तः कुञ्जरः   ।
सुदन्तो दाक्षिणात्यः  । ।



<छन्दसि च>#   । । PS_५,४.१४२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१४२ः

छन्दसि च दन्तशदस्य दतृ इत्ययं आदेशो भवति समासान्तः बहुव्रीहौ समासे   ।
पत्रदतमालभेत   ।
उभयादतः आलभते  । ।



<स्त्रियां सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_५,४.१४३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१४३ः

स्त्रियां अन्यपदार्थे सञ्ज्ञायां विषये दन्तशब्दस्य दतृ इत्ययं आदेशो भवति   ।
अयोदती   ।
फालदती   ।
सञ्ज्ञायां इति किं ? समदन्ती   ।
स्निग्धदन्ती  । ।



<विभाषा श्याव-अरोकाभ्याम्>#   । । PS_५,४.१४४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१४४ः

श्याव अरोक इत्येताभ्यां परस्य दन्तशब्दस्य दतृ इत्ययं आदेशो भवति विभाषा समासान्तो बहुव्रीहौ   ।
श्यावदन्, श्यावदन्तः   ।
अरोकदन्, अरोकदन्तः   ।
अरोको निर्दीप्तिः   ।
सञ्ज्ञायां इत्येव, श्यवदन्तः   ।
अरोकदन्तः  । ।



[#५९१]

<अग्रान्त-शुद्ध-शुभ्र-वृष-वराहेभ्यश्च>#   । । PS_५,४.१४५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१४५ः
विभाषा इत्येव   ।
अग्रान्तात्शब्दात्शुद्ध शुभ्र वृष वराह इत्येतेभ्यश्च परस्य दन्तशब्दस्य विभाषा दतृ इत्ययं आदेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे   ।
कुड्मलाग्रदन्,कुड्मलाग्रदन्तः   ।
शुद्धदन्, शुद्धदन्तः   ।
शुभ्रदन्, शुभ्रदन्तः   ।
वृषदन्, वृषदन्तः   ।
वराहदन्, वराहदन्तः   ।
अनुक्तसमुच्चयार्थः चकारः   ।
अहिदन्, अहिदन्तः   ।
मूषिकदन्, मूषिकदन्तः   ।
गर्दभदन्, गर्दभदन्तः   ।
शिखरदन्, शिखरदन्तः  । ।



<ककुदस्य अवस्थायां लोपः>#   । । PS_५,४.१४६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१४६ः

ककुदशब्दान्तस्य बहुव्रीहेर्लोपो भवति समासान्तः अवस्थायां गम्यमानायां  ।
कालादिकृता वस्तुधर्मा वयःप्रभृतयः अवस्था इत्युच्यते   ।
असञ्जातं ककुदं अस्य असञ्जातककुथ् ।
बालः इत्यर्थः   ।
पूर्णककुथ् ।
मध्यमवयाः इत्यर्थः   ।
उन्नतककुथ् ।
वृद्धवयाः इत्यर्थः   ।
स्थूलककुथ् ।
वलवानित्यर्थः   ।
यष्टिककुथ् ।
नातिस्थूलो नातिकृशः इत्यर्थः   ।
अवस्थायां इति किं ? श्वेतककुदः  । ।



<त्रिककुत्पर्वते>#   । । PS_५,४.१४७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१४७ः

त्रिककुदि बहुव्रीहौ ककुदशब्दस्य लोपः समासान्तो निपात्यते पर्वतेऽभिधेये   ।
त्रीणि ककुदान्यस्य त्रिककुत्पर्वतः   ।
ककुदाकारं पर्वतस्य शृङ्गं ककुदं इत्युच्यते   ।
न च सर्वस्त्रिशिखरः पर्वतः त्रिककुथ् ।
किं तर्हि ? सञ्ज्ञैषा पर्वतविशेषस्य   ।
पर्वते इति किं ? त्रिककुदोऽन्यः  । ।



<उद्-विभ्यां काकुदस्य>#   । । PS_५,४.१४८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१४८ः

उत्वि इत्येताभ्यां परस्य काकुदशब्दस्य लोपो भवति बहुव्रीहौ समासे   ।
उद्गतं काकुदं अस्य उत्का कुथ् ।
विकाकुथ् ।
तालु काकुदं उच्यते  । ।



<पूर्णाद्विभाषा>#   । । PS_५,४.१४९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१४९ः

पूर्णात्परस्य काकुदशब्दस्य विभाषा लोपो भवति बहुव्रीहौ समासे   ।
पूर्णं काकुदं अस्य पूर्णकाकुत्पूर्णकाकुदः  । ।



[#५९२]

<सुहृद्-दुर्हृदौ मित्र-अमित्रयोः>#   । । PS_५,४.१५०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१५०ः

सुहृत्दुर्हृतिति निपात्यते यथासङ्ख्यं मित्र-अमित्रयोरभिधेययोः   ।
सुशब्दात्परस्य हृदयशब्दस्य हृद्भावो निपात्यते बहुव्रीहौ, तथा दुःशब्दात्परस्य   ।
शोभनं हृदयं अस्य सुहृत्मित्रं  ।
दुष्टं हृदयं अस्य दुर्हृतमित्रं  ।
मित्रामित्रयोः इति किं ? सुहृदयः कारुणिकः   ।
दुर्हृदयः चोरः  । ।



<उरःप्रभृतिभ्यः कप्>#   । । PS_५,४.१५१  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१५१ः

उरःप्रभृत्यन्तात्बहुव्रीहेः कप्प्रत्ययो भवति   ।
व्यूढं उरः अस्य व्यूढोरस्कः   ।
प्रियसर्पिष्कः   ।
अवमुक्तोपानत्कः   ।
पुमाननड्वान्पयः नौः लक्ष्मीः इति विभक्त्यन्ताः पठ्यन्ते, न प्रातिपदिकानि   ।
तत्र+इदं प्रयोजनं - एकवचनान्तानां एव ग्रहणं इह विज्ञायेत, द्विवचन-बहुवचन-अन्तानां मा भूतिति   ।
तत्र शेषद्विभाषा (*५,४.१५४) इति विकल्प एव भवति इति   ।
द्विपुमान्, द्विपुंस्कः   ।
बहुपुमान्, बहुपुंस्कः   ।
उरस्  ।
सर्पिस्  ।
उपानः   ।
पुमान्  ।
अनड्वान्  ।
नौः   ।
पयः   ।
लक्ष्मीः   ।
दधि   ।
मधु   ।
शालि   ।
अर्थान्नञः अनर्थकः  । ।



<इनः स्त्रियाम्>#   । । PS_५,४.१५२  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१५२ः

इन्नन्ताद्बहुव्रीहेः कप्प्रत्ययो भवति स्त्रियां विषये   ।
बहवो दण्दिनः अस्यां शालायां बहुदण्दिका शाला   ।
बहुच्छत्रिका   ।
बहुस्वामिका नगरी   ।
बहुवाग्मिका सभा   ।
स्त्रियां इति किं ? बहुदण्डी राजा, बहुदण्डिकः   ।
शेषद्विभाषा (*५,४.१५४) इत्येतद्भवति  । ।



<नद्य्-ऋतश्च>#   । । PS_५,४.१५३  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१५३ः

नद्यन्तात्बहुव्रीहेः ऋकारान्तात्च कप्प्रत्ययो भवति   ।
बह्व्यः कुमार्य अस्मिन्देशे बहुकुमारीकः देशः   ।
बहुब्रह्मबन्धूकः   ।
ऋतः खल्वपि - बहुकर्तृकः   ।
तकारः मुखसुखार्थः  । ।



<शेषाद्विभाषा>#   । । PS_५,४.१५४  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१५४ः

यस्माद्बहुव्रीहेः समासान्तो न विहितः स शेषः तस्माद्विभाषा कप्प्रत्ययो भवति   ।
बह्व्यः खट्वाः अस्मिन्बहुखट्वकः   ।
बहुमालकः   ।
बहुवीणकः   ।
बहुखट्वाकः   ।
बहुमालाकः   ।
बहुवीणाकः   ।
बहुखट्वः   ।
बहुमालः   ।
बहुवीणः   ।
कथं अनृक्कं साम, बह्वृक्कं सूक्तं इति, यावता विहितोऽत्र सामान्येन समासान्तः ऋष्पूः इति   ।
न+एतदस्ति   ।
विशेषे स इष्यते, अनृचो माणदको ज्ञेयो बह्वृचश्चरणाख्यायां इति   ।
शेषातिति किं ? प्रियपथः   ।
प्रियधुरः  । ।



[#५९३]

<न सञ्ज्ञायाम्>#   । । PS_५,४.१५५  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१५५ः

सञ्ज्ञायां विषये बहुव्रीहौ समासे कप्प्रत्ययो न भवति   ।
पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिध्यते   ।
विश्वे देवा अस्य विश्वदेवः   ।
विश्वयशाः  । ।



<ईयसश्च>#   । । PS_५,४.१५६  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१५६ः

ईयसन्ताद्बहुव्रीहेः कप्प्रत्ययो न भवति   ।
सर्वा प्राप्तिः प्रतिषिध्यते   ।
बहवः श्रेयांसः अस्य बहुश्रेयान्  ।
शेषाद्विभाषा (*५,४.१५४) इत्यस्य प्रतिषेधः   ।
बह्व्यः श्रेयस्यः अस्य बहुश्रेयसी   ।
नद्यृतश्च (*५,४.१५३) इत्यसय्प्रतिषेधः   ।
ह्रस्वत्वं अपि न भवति, ईयसो बहुव्रीहौ पुंवतिति वचनात् । ।



<वन्दिते भ्रातुः>#   । । PS_५,४.१५७  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१५७ः

वन्दितेऽर्थे यो भ्रातृशब्दो वर्तते तदन्ताद्बहुव्रीहेः कप्प्रत्ययो न भवति   ।
वन्दितः स्तुतः पूजितः इत्युच्यते   ।
शोभनो भ्राता अस्य सुभ्राता   ।
वन्दितः इति किं ? मूर्खभ्रातृकः   ।
दुष्टभ्रातृकः  । ।



<ऋतश्छन्दसि>#   । । PS_५,४.१५८  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१५८ः

ऋवर्नान्ताद्बहुव्रीहेः छन्दसि विषये कप्प्रत्ययो न भव्ति   ।
हता माता अस्य हतमाता   ।
हतपिता   ।
हतस्वसा   ।
सुहोता  । ।



<नाडी-तन्त्र्योः स्वाङ्गे>#   । । PS_५,४.१५९  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१५९ः

स्वाङ्गे यौ नाडीत्-अन्त्री-शब्दौ तदन्ताद्बहुव्रीहेः कप्प्रत्ययो न भवति   ।
बह्व्यः नाड्यः अस्य बहुनाडिः कायः   ।
बहुतन्त्री ग्रीवा   ।
धमनीवचनस्तन्त्रीशबः   ।
स्वाङ्गे इति किं ? बहुनाडीकः स्तम्भः   ।
बहुतन्त्रीका वीणा  । ।



<निष्प्रवाणिश्च>#   । । PS_५,४.१६०  । ।

_Sठाऱ्ठ्JKव्_५,४.१६०ः
निष्प्रवाणिः इति नदीलक्षणस्य कपः प्रतिषेधो निपात्यते   ।
प्रोयतेऽस्यां इति प्रवाणी   ।
प्रवयन्ति तया वा इति प्रावाणी   ।
करणसाधनोऽयं ल्युठ् ।
तन्तुवायशलाका भ्ण्यते   ।
निर्गता प्रवाणी अस्य निष्प्रवाणिः पटः   ।
निष्प्रवाणिः कम्बलः   ।
अपनीतशलाकः समाप्तवानः प्रत्यग्रो नवकः उच्यते  । ।
इति श्रीवामनविरचितायां काशिकायां वृत्तौ पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः पदः