स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६(नागरखण्डः)/अध्यायः १०३
<big>
॥ ॥ ऋषय ऊचुः  ॥ 
आश्चर्यं सूतपुत्रैतद्यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥ 
यत्स्थापितानि लिंगानि राक्षसैरपि वानरैः ॥ १ ॥ 
तस्माद्विस्तरतो ब्रूहि यत्रयत्र यथायथा ॥ 
तैः स्थापितानि लिंगानि येषु स्थानेषु सूतज ॥ २ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥' 
सुग्रीवः संभ्रमित्वाथ क्षेत्रं सर्वमशेषतः ॥ 
बालमंडनकं प्राप्य तत्र स्नात्वा समाहितः ॥ ३ ।
मुखलिंगं ततस्तत्र स्थापयामास शूलिनः ॥। 
तथान्यैर्वानरैः सर्वैमुखलिंगानि शूलिनः ॥ 
स्वसंज्ञार्थं द्विजश्रेष्ठाः स्थापितानि यथेच्छया ॥ ४ ॥ 
यस्तेषां मुखलिंगानां करोति घृतकंबलम्॥। 
मकरस्थेन सूर्येण शिवलोकं स गच्छति ॥ ५ ॥ 
ततः पश्चिमदिग्भागे तस्य क्षेत्रस्य राक्षसैः ॥ 
संस्थापितानि लिङ्गानि चतुर्वक्त्राणि च द्विजाः ॥_ ॥ ६ ॥ 
रामेण पूर्वदिग्भागे प्रासादानां च पंचकम् ॥ 
स्थापितं भक्तियुक्तेन सर्वपातकनाशनम् ॥ ७ ॥ 
तथादक्षिणदिग्भागे कूपिका तेन निर्मिता॥। 
आनर्त्तीयतडागस्य समीपे पापनाशनी ॥ ८ ॥ 
यस्तस्यां कुरुते श्राद्धं संप्राप्ते दक्षिणायने ॥ 
सोऽश्वमेधफलं प्राप्य पितृलोके महीयते ॥ ९ ॥। 
यस्तत्र दीपकं दद्यात्कार्तिके मासि च द्विजाः ॥ 
न स पश्यति रौद्रांस्तान्नरकानेकविंशतिम् ॥ 
न चांधो जायते क्वापि यत्रयत्र प्रजायते ॥ 6.103.१० ॥॥ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
आनर्त्तीयतडागं तत्केन तत्र विनिर्मितम् ॥ 
किंप्रभावं च कार्त्स्न्येन सूतपुत्र प्रकीर्तय ॥ ११ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥। 
आनर्त्तीयतडागस्य महिमा द्विजसत्तमाः ॥ 
एकवक्त्रेण नो शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ १२ ॥ 
आश्विनस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां समाहितः ॥ 
स्नात्वा देवान्पितॄंश्चैव तर्पयेद्विधिपूर्वकम् ॥ १३ ॥ 
ततो दीपोत्सवदिने श्राद्धं कृत्वा समाहितः ॥ 
दामोदरं यमं पूज्य दीपं दद्यात्स्वभक्तितः ॥ ॥ १४ ॥ 
संपूज्यो धर्मराजस्तु गन्धपुष्पानुलेपनैः ॥ 
माषास्तिलाश्च दातव्या गोविंदः प्रीयतामिति ॥ १५ ॥ 
तिलमाषप्रदानेन द्विजानां तर्पणेन च ॥ 
यमेन सहितो देवः प्रीयते पुरुषोत्तमः ॥ १६ ॥ 
य एवं कुरुते विप्रास्तीर्थ आनर्त संज्ञिते ॥ 
सोऽश्वमेधफलं प्राप्यब्रह्मलोके महीयते ॥ १७ ॥। 
यस्मिन्दिने समायातो रामस्तत्र प्रहर्षितः ॥ 
तस्मिन्द्विजोत्तमैः सर्वैः प्रोक्तः सोऽभ्येत्य सादरम् ॥ १८ ॥ 
अत्रागस्त्यो मुनिश्रेष्ठस्तिष्ठते रघुनंदन ॥ 
तं गत्वा पश्य विप्रेन्द्र मित्रावरुणसंभवम् ॥ १९ ॥ 
अथ तेषां वचः श्रुत्वा रामो राजीवलोचनः ॥ 
वानरै राक्षसैः सार्धं प्रहृष्टः सत्वरं ययौ ॥ 6.103.२०  
अष्टांगप्रणिपातेन तं प्रणम्य रघूत्तमः ॥ 
परिष्यक्तो दृढं तेन सानन्देन महात्मना ॥ २१ ॥ 
नातिदूरे ततस्तस्य विनयेन समन्वितः ॥ 
उपविष्टो धरापृष्ठे कृतांजलिपुटः स्थितः ॥ २२ ॥ 
ततः पृष्टस्तु मुनिना कथयामास विस्तरात् ॥ 
वृत्तांतं सर्वमात्मीयं स्वर्गस्य गमनं प्रति ॥ २३ ॥ 
यथा सीता परित्यक्ता यथा सौमित्रिणा कृतः ॥ 
परित्यागः स्वकीयस्य संत्यक्तेन महात्मना ॥ ॥ २४ ॥ 
तथा सुग्रीवमासाद्य तथैव च विभीषणम् ॥ 
संभाष्य चागमस्त्वत्र ततः पुष्पकसंस्थितिः ॥२५ ॥ 
ततोऽगस्त्यः कथाश्चित्राश्चक्रे तस्य पुरस्तदा ॥ 
राजर्षीणां पुराणानां दृष्टांतैर्बहुभिर्मुनिः ॥ २६ ॥ 
ततः कथावसाने च चलचित्तं रघूत्तमम् ॥ 
विलोक्य प्रददौ तस्मै रत्नाभरणमुत्तमम् ॥ २७ ॥ 
यन्न देवेषु यक्षेषु सिद्धविद्याधरेषु च ॥ 
नागेषु राक्षसेन्द्रेषु मानुषेषु च का कथा ॥ २८ ॥ 
यस्येन्द्रायुधसंघाश्च निष्क्रामंति सहस्रशः ॥ 
रात्रौ तमिस्रपक्षेऽपि लक्ष्यतेऽर्कोपमत्विषः ॥ २९ ॥ 
तद्रामस्तु गृहीत्वाऽथ विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ 
पप्रच्छ कौतुकाविष्टः कुतस्त्वेतन्मुने तव ॥ ॥ 6.103.३० ॥ 
अत्यद्भुतकरं रत्नैर्निर्मितं तिमिरापहम् ॥ 
कण्ठाभरणमाख्याहि नेदमस्ति जगत्त्रये ॥ ३१ ॥ 
॥ अगस्तिरुवाच ॥ ॥ 
यत्पश्यसि रघुश्रेष्ठ तडागमिदमुत्तमम् ॥ 
ममाश्रमसमीपस्थं तद्देवदेवनिर्मितम् ॥ ३२ ॥ 
तस्य तीरे मया दृष्टं यदाश्चर्यमनुत्तमम् ॥ 
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्व रघु नन्दन ॥ ३३ ॥ 
कदाचिद्राघवश्रेष्ठ निशीथेऽहं समुत्थितः ॥ 
पश्यामि व्योममार्गेण प्रद्योतं भास्करोपमम् ॥ ३४ ॥ 
यावत्तावद्विमानं तदप्सरोगणराजितम् ॥ 
तस्य मध्यगतश्चैकः पुरुषस्तरुणस्तथा ॥ 
अन्धस्तत्र समारूढः स्तूयते किन्नरैर्नृपः ॥ ३५ ॥ 
रत्नाभरणमेतच्च बिभ्रत्कण्ठे सुनिर्मलम् ॥ 
द्वादशार्कप्रतीकाशं कामदेव इवापरः ॥ ३६ ॥ 
अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्स्कंधलग्नो रघूद्वह ॥ 
एकस्य देवदूतस्य सलिलांतमुपागतः ॥ ३७ ॥ 
ततश्च सलिलात्तस्मादाकृष्य च कलेवरम् ॥ 
मृतकस्य ततो दंतैर्भक्षयामास सत्वरम् ॥ ३८ ॥ 
यथायथा महामांसं स भक्षयति राघव ॥ 
तथातथा पुनः कायं तद्रूपं तत्प्रजायते ॥ ३९ ॥ 
ततस्तृप्तिं चिरात्प्राप्य शुचिर्भूत्वा प्रहर्षितः ॥ 
निष्कम्य सलिलाद्यावद्विमानमधिरोहति ॥ 6.103.४० ॥ 
तावन्मया द्रुतं गत्वा स पृष्टः कौतुकान्नृपः ॥ 
सेव्यमानोऽपि गन्धर्वैः समंताद्बुद्धितत्परैः ॥ ४१ ॥ 
भोभो वैमानिकश्रेष्ठ मुहूर्तं प्रतिपालय ॥ 
अगस्तिर्नाम विप्रोऽहं मित्रावरुणसंभवः ॥ ४२ । 
तच्छ्रुत्वा सम्मुखो भूत्वा प्रणाममकरोत्ततः ॥ 
तैश्च वैमानिकैः सार्धं सर्वैस्तैः किन्नरादिभिः ॥ ४३ ॥  
सोऽयं राजा मया पृष्टः कृतानतिः पुरः स्थितः ॥ 
कस्त्वमीदृग्वपुः श्रीमान्विमानवरमाश्रितः ॥ 
सेव्यमानोऽप्सरोभिश्च गन्धर्वैः किन्नरैस्तथा ॥ ॥ ४४ ॥ 
अत्राऽऽगत्य तडागांते महामांसप्रभक्षणम् ॥ 
कृतवानसि वैकल्यं कस्मात्ते दृष्टिसंभवम् ॥ ४५ ॥ 
॥ वैमानिक उवाच ॥ ॥ 
साधु साधु मुनिश्रेष्ठ यत्त्वं प्राप्तो ममान्तिकम् ॥ 
अवश्यं सानुकूलो मे विधिर्यत्त्वं समागतः ॥ ४६ ॥ 
साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थभूता हि साधवः ॥ 
कालेन फलते तीर्थं सद्यः साधुसमागमः ॥ ४७ ॥ 
तस्मात्सर्वं तवाख्यानं कथयामि महामुने । 
येन मे गर्हितं भोज्यं विभवश्च तथेदृशः ॥ ४८ ॥ 
अहमासं पुरा राजा श्वेतोनाम महामुने ॥ 
आनर्ताधिपतिः पापः सर्वलोकनिपीडकः ॥ ४९ ॥ 
न किंचित्प्राङ्मया दत्तं न हुतं जातवेदसि ॥ 
न च रक्षा कृता लोके न त्राताः शरणागताः ॥ 6.103.५० ॥ 
दृष्ट्वादृष्ट्वा मया रत्नं यत्किंचिद्धरणीतले ॥ । 
तद्वै बलाद्धृतं सर्वं सर्वेषामिह देहिनाम् ॥ ५१ ॥ 
ततः कालेन दीर्घेण जराग्रस्तस्य मे बलात् ॥ 
हृतं राज्यं स्वपुत्रेण मां निर्वास्य विगर्हितम् ॥ ॥ ५२ ॥ 
ततोऽहं जरया ग्रस्तो वैराग्यं परमं गतः॥  
समायातोऽत्र विप्रेंद्र भ्रममाण इतस्ततः ॥ ५३ ॥ 
ततः क्षुत्क्षामकण्ठोऽहं स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे॥ 
मृतश्च संनिविष्टोहं क्षुधया परिपीडितः॥ ५४॥
प्राविश्याऽत्र जले पुण्ये पंचत्वं समुपागतः ॥ 
ततश्च तत्क्षणादेव विमानं समुपस्थितम् ॥ । ॥ ५५ ॥ 
मामन्येन शरीरेण समादाय च किंकराः ॥ 
तत्रारोप्य ततः प्राप्ता ब्रह्मणः सदनं प्रति ॥ ५६ ॥
दिव्यमाल्यावरधरंदिव्यगन्धानुलेपनम् ॥ 
दिव्याभरणसंजुष्टं स्तूयमानं च किन्नरैः ॥ ५७ ॥ 
ततो ब्रह्मसभामध्ये ह्यहं तैर्देवकिंकरैः ॥ 
तादृग्रूपो विचक्षुश्च धारितो ब्रह्मणः पुरः ॥ ५८ ॥ 
सर्वैः सभागतैर्दृष्टा विस्मितास्यैः परस्परम् ॥ 
अन्यैश्च निन्दमानैश्च धिक्छब्दस्य प्रजल्पकैः ॥ ५९ ॥ 
॥ किंकरा ऊचुः ॥ ॥ 
एष देवश्चतुर्वक्त्रः सभेयं तस्य सम्भवा ॥ 
सर्वैर्देवगणैर्जुष्टा प्रणामः क्रियतामिति ॥ 6.103.६० ॥ 
ततोऽहं प्रणिपत्योच्चैस्तं देवं देवसंयुतम् ॥ 
उपविष्टः सभामध्ये व्रीडयाऽवनतः स्थितः ॥ ६१ ॥ 
यथायथा कथास्तत्र प्रजायन्ते सभातले ॥ 
देवद्विजनरेन्द्राणां धर्माख्यानानि कुंभज ॥ ६२ ॥ 
तथातथा ममातीव क्षुद्वृद्धिं संप्रगच्छति ॥ 
जाने किं भक्षयाम्याशु दृषदः काष्ठमेव वा ॥ ६३ ॥ 
ततो मया प्रणम्योच्चैर्विज्ञप्तः प्रपितामहः ॥ 
प्राणिपत्य मुनिश्रेष्ठ लज्जां त्यक्त्वा सुदूरतः ॥६४॥ 
क्षुधा मां बाधते अतीव सांप्रतं प्रपितामह ॥ 
तथा पश्यामि नो किंचित्तादृग्भोज्यं प्रयच्छ मे ॥६५॥ 
क्षुत्पिपासादयो दोषा न विद्यंतेऽत्र ते किल ॥ 
स्वर्गे स्थितस्य यच्चैतत्तत्किमेवंविधं मम॥६६॥ 
॥ पितामह उवाच ॥ ॥ 
त्वया नान्नं क्वचिद्दत्तं कस्यचित्पृथिवीतले ।
तेनात्रापि बुभुक्षा ते वृद्धिं गच्छति दुर्मते ॥ ६७ ॥ 
तथा हृतानि रत्नानि यानि दृष्टिगतानि ते ॥ 
चक्षुर्हीनस्ततो जातो मम लोके गतोऽपि च ॥ ६८ ॥ 
यस्त्वं पातकयुक्तोऽपि संप्राप्तो मम मंदिरम्॥ 
तद्वक्ष्याम्यखिलं तेऽहं शृणुष्वैकमनाः स्थितः॥ ६९ ॥ 
यस्मिञ्जले त्वया मुक्ताः प्राणाः पापा त्मनापिच ॥ 
श्वेतद्वीपपतिस्तत्र कलिकालभयातुरः ॥ 6.103.७० ॥ 
ततोऽस्य स्पर्शनात्सद्यो विमुक्तः सर्वपातकैः ॥ 
अन्नादानात्परा पीडा जायते क्षुत्समु द्भवा ॥७१॥ 
तथा रत्नापहारेण सञ्जाता चांधता तव ॥ 
नैवान्यत्कारणं किंचित्सत्यमेतन्मयोदितम् ॥७२ ॥ 
ततो मया विधिः प्रोक्तः पुनरेव द्विजोत्तम ॥ 
एषोऽपि ब्रह्मलोकस्ते नरकादतिरिच्यते ॥ 
तस्मात्तत्रैव मां देव प्रेषयस्व किमत्र वै ॥ ७३ ॥ 
॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ 
तस्मात्तत्रैव गच्छ त्वं प्रेषि तोऽसि किमत्र वै ॥ 
नरके तव वासो न श्वेतद्वीपसमुद्भवम् ॥७४॥ 
माहात्म्यं नाशमायाति शास्त्रं स्यात्सत्यवर्जितम् ॥ 
तस्मात्त्वं नित्यमारूढो विमा ने त्रैवसुन्दरे ॥ ७५ ॥ 
गत्वा जलाशये तस्मिन्यत्र प्राणाः समुज्झिताः ॥ 
तमेव निजदेहं च भक्षयस्व यथेच्छया ॥ ७६ ॥ 
तद्भविष्यति मद्वाक्या दक्षयं जलमध्यगम्॥ 
तावत्कालं च दृष्टिस्ते भोज्यकाले भविष्यति ॥ ७७ ॥ 
ततोऽहं तस्य वाक्येन दीपोत्सवदिने सदा ॥ 
निशीथेऽत्र समा गत्य भक्षयामि निजां तनुम् ॥ ७८ ॥ 
ततस्तृप्तिं प्रगच्छामि यावद्दैवं दिनं स्थितम् ॥ 
मानुषं च तथा वर्षमीदृग्रूपो व्यवस्थितः ॥ ७९ ॥ 
नास्त्यसाध्यं मुनिश्रेष्ठ तव किंचिज्जगत्त्रये ॥ 
येनैकं चुलुकं कृत्वा निपीतः पयसांनिधिः ॥ 6.103.८० ॥ 
तस्मान्मुने दयां कृत्वा ममोपरि महत्तराम् ॥ 
अकृत्या द्रक्ष मामस्मात्सर्वलोकविगर्हितात् ॥ ८१ ॥ 
तथा दृष्टिप्रदानं मे कुरुष्व मुनिसत्तम ॥ 
निर्विण्णोऽस्म्यंधभावेन नान्या त्वत्तोऽस्ति मे गतिः ॥ ॥ ८२ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृपया मम मानसम्॥ 
द्रवीभूतं तदा वाक्यमवोचं तं रघूत्तम ॥ ८३ ॥ 
त्वमन्ननिष्क्रयं देहि कण्ठस्थमिह भूषणम् ॥ 
येन नाशं प्रयात्येषा बुभुक्षा जठरोद्भवा ॥ ८४ ॥ 
तथाऽद्यप्रभृति प्राज्ञ रत्नदीपान्सुनिर्मलान् ॥ 
अत्रैव सरसस्तीरे देहि दामोदराय च ॥ ८५ ॥
द्ध?स येन संजायते दृष्टिः शाश्वती तव निर्मला ॥ 
मम वाक्यादसंदिग्धं सत्येनात्मानमालभे ॥ ८६ ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
ममोपरि दयां कृत्वा त्वमेव मुनिसत्तम ॥ 
गृहाण रत्नसंभूतं कण्ठाभरणमुत्तमम् ॥ ८७ ॥ 
ततो दयाभिभूतेन मया तस्य प्रतिग्रहः ॥ 
निःस्पृहेणापि संचीर्णो मुनिना रण्यवासिना। 
ततः प्रक्षाल्य मे पादौ यावत्तेनान्ननिष्क्रये। 
विभूषणमिदं दत्तं सद्भक्त्या भावितात्मने॥ 
ततस्तस्य प्रणष्टा सा बुभुक्षा तत्क्षणान्नृप ॥ 
संजाता परमा तृप्तिर्देवपीयूषसंभवा ॥ 6.103.९० ॥ 
तस्य नष्टं मृतं कायं तच्च जीर्णं पुरोद्भवम् ॥ 
यदासीदक्षयं नित्यं तस्मिंस्तोये व्यवस्थितम् ॥ ९१ ॥ 
ततः संस्थापितस्तेन तस्मिन्स्थाने सुभक्तितः ॥ 
दामोदरो रघुश्रेष्ठ कृत्वा प्रासादमुत्तमम्  ९२ ॥ 
तस्याग्रे श्रद्धया युक्तो दीपं दयाद्यथायथा ॥ 
तथातथा भवेद्दृष्टिस्तस्य नित्यं सुनिर्मलाम् ॥ ९३ ॥ 
ततो मासात्समासाद्य दिव्यचक्षुर्महीपतिः ॥ 
स बभूव नृपश्रेष्ठः स्पृहणीयतमः सताम्॥ ९४ ॥ 
ततः प्रोवाच मां हृष्टः प्रणिपत्य कृतांजलिः ॥ 
हर्षगद्गदया वाचा प्रस्थितस्त्रिदिवं प्रति ॥ ९५ ॥ 
त्वत्प्रसादात्प्रणष्टा मे बुभुक्षाऽतिसुदारुणा ॥ 
तथा दृष्टिश्च संजाता दिव्या ब्राह्मणसत्तम ॥ ९६ ॥ 
अनुज्ञां देहि मे तस्माद्येन गच्छामि सांप्रतम् ॥ 
ब्रह्मलोकं मुनिश्रेष्ठ तीर्थस्यास्य प्रभावतः ॥ ९७ ॥ 
ततो मया विनिर्मुक्तः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः ॥ 
स जगाम प्रहृष्टात्मा ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥ ९८ ॥ 
एवं मे भूषणमिदं जातं हस्तगतं पुरा ॥ 
तव योग्यमिदं ज्ञात्वा तुभ्यं तेन निवेदितम् ॥ ९९ ॥ 
ततः प्रभृति राजेंद्र समागत्यात्र मानवाः ॥ 
रत्नदीपान्प्रदायोच्चैः स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे ॥ 
कार्तिके मासि निर्यांति देहांते त्रिदिवालयम् ॥ 6.103.१०० ॥ 
ये पुनः प्राणसंत्यागं प्रकुर्वंति समाहिताः ॥ 
पापात्मानोऽपि ते यांति ब्रह्मलोकं रघूत्तम ॥ १०१ ॥ 
ततो दृष्ट्वा सहस्राक्षः प्रभावं तज्जलोद्भवम् ॥ 
पांसुभिः पूरयामास समंताद्भयसंकुलम् ॥ १०२ ॥ 
तदद्य दिवसः प्राप्तो दीपोत्सवसमुद्भवः ॥ 
सुपुण्योऽत्र ममादेशात्त्वं कुरुष्व सुकूपिकाम् ॥ १०३ ॥ 
तस्यां स्नानं विधायाथ पितॄंस्तर्पय राघव ॥ 
देवस्यास्य पुरो देहि रत्नदीपमनुत्तमम् ॥॥४॥ 
येन संजायते सिद्धिर्ब्रह्मलोकसमुद्भवा ॥ 
अनेनैव शरीरेण सत्यमेतन्मयोदितम् ॥॥५॥ 
ततस्ते राघवादेशा त्सर्वे राक्षसवानराः ॥
तस्मिन्देशे विनिदधुः कूपिकां विमलोदकाम् ॥॥६॥
तत्र स्नात्वा पितॄंस्तर्प्य रत्नदीपं प्रदाय च ॥ 
समस्तं कार्तिकं यावदयोध्यां प्रस्थितास्ततः । १०७ ॥ 
ततो विभीषणं मुक्त्वा हनूमंतं च वानरम् ॥ 
ब्रह्मलोकं गताः सर्वे तत्तीर्थस्य प्रभावतः ॥ १०८ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
अद्यापि दीपदानं यः कुरुते तत्र सादरम् ॥ 
संप्राप्ते कार्तिके मासि स्नात्वा तत्र जले शुभे ॥ 
स सर्वपातकैर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥ १०९ ॥ 
एवं तत्र समुत्पन्नं तत्तडागं शुभावहम् ॥ 
आनर्त्तीयं तथा विष्णुकूपिका सा च शोभना ॥ 6.103.११० ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहरुयां संहि तायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये आनर्तकतीर्थकूपिकामाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०३ ॥ ॥ छ ॥ ॥ ॥ 
<big>