रसरत्नसमुच्चय : अध्याय 04
मणयः
मणयोऽपि च विज्ञेयाः सूतबन्धस्य कारकाः ।। रस-४.१ ।। 
वैक्रान्तः सूर्यकान्तश्च हीरकं मौक्तिकं मणिः ।। रस-४.२ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     राजावर्तो राउटी इति ब्रिजभाषायाम् ।। रसटी-४.२;१

चन्द्रकान्तस्तथा चैव राजावर्तश्च सप्तमः । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     गरुडोद्गारकं तार्क्ष्यं मरकत इत्यपरपर्यायद्वयम् ।। रसटी-४.३कख;१
     पन्ना इति लोके प्रसिद्धम् ।। रसटी-४.३कख;२

गरुडोद्गारकश्चैव ज्ञातव्या मणयस्त्वमी ।। रस-४.३ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     पुष्परागं पुख्राज् इति लोके प्रसिद्धम् ।। रसटी-४.४कख;१

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     महानीलमिन्द्रनीलम् ।। रसटी-४.४कख;१

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     पद्मरागं माणिक्यम् ।। रसटी-४.४कख;१

पुष्परागं महानीलं पद्मरागं प्रवालकम् । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     वैडूर्यं तद् यदाकाशे सजलमेघशब्दाद् अङ्कुरविशिष्टं भवति ।। रसटी-४.४कख;१
     अत एवास्याभ्रलोहम् इति पर्यायान्तरम् ।। रसटी-४.४कख;२
     एतत् पिरोजा इति लोके प्रसिद्धम् ।। रसटी-४.४कख;३

वैडूर्यं च तथा नीलमेते च मणयो मताः । 
यत्नतः संग्रहीतव्या रसबन्धस्य कारणात् ।। रस-४.४ ।। 

 पञ्चरत्न (?)
पद्मरागेन्द्रनीलाख्यौ तथा मरकतोत्तमः । 
पुष्परागः सवज्राख्यः पञ्च रत्नवराः स्मृताः ।। रस-४.५ ।। 

 जेwएल्स् > नवग्रह
माणिक्यमुक्ताफलविद्रुमाणि तार्क्ष्यं च पुष्पं भिदुरं च नीलम् । 
गोमेदकं चाथ विदूरकं च क्रमेण रत्नानि नवग्रहाणाम् ।। रस-४.६ ।। 
ग्रहानुमैत्र्या कुरुविन्दपुष्पप्रवालमुक्ताफलतार्क्ष्यवज्रम् । 
नीलाख्यगोमेदविदूरकं च क्रमेण मुद्राधृतमिष्टसिद्ध्यै ।। रस-४.७ ।। 
रसे रसायने दाने धारणे देवतार्चने । 
सुरक्ष्याणि सुजातीनि रत्नान्युक्तानि सिद्धये ।। रस-४.८ ।। 

 माणिक्य
माणिक्यं पद्मरागाख्यं द्वितीयं नीलगन्धि च ।। रस-४.९ ।। 

 माणिक्य > परीक्षा
कुशेशयदलच्छायं स्वच्छं स्निग्धं महत्स्फुटम् । 
वृत्तायतं समं गात्रं माणिक्यं श्रेष्ठमुच्यते ।। रस-४.१० ।। 

 माणिक्य > नीलगन्धि
नीलं गङ्गाम्बुसम्भूतं नीलगर्भारुणच्छवि । 
पूर्वमाणिक्यवच्छ्रेष्ठमाणिक्यं नीलगन्धि तत् ।। रस-४.११ ।। 

 माणिक्य > परीक्षा
रन्ध्रकार्कश्यमालिन्यरौक्ष्यावैशद्यसंयुतम् । 
चिपिटं लघु वक्रं च माणिक्यं दुष्टमष्टधा ।। रस-४.१२ ।। 

 माणिक्य > आयुर्वेदीय गुण
माणिक्यं दीपनं वृष्यं कफवातक्षयार्तिनुत् । 
भूतवेतालपापघ्नं कर्मजव्याधिनाशनम् ।। रस-४.१३ ।। 

 मौक्तिक > परीक्षा
ह्लादि श्वेतं लघु स्निग्धं रश्मिवन्निर्मलं महत् । 
ख्यातं तोयप्रभं वृत्तं मौक्तिकं नवधा शुभम् ।। रस-४.१४ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     तोयप्रभं जलाभं यत्र तिष्ठति तत्र दूरतो जलभ्रमोत्पादकम् इत्यर्थः यद्वा जलवत् तरलच्छायं लावण्यविशिष्टम् इति यावत् ।। रसबोध-४.१४;१

 मौक्तिक > आयुर्वेदीय गुण
मुक्ताफलं लघु हिमं मधुरं च कान्तिदृष्ट्यग्निपुष्टिकरणं विषहारि भेदि । 
वीर्यप्रदं जलनिधेर्जनिता च शुक्तिर्दीप्ता च पक्तिरुजमाशु हरेदवश्यम् ।। रस-४.१५ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     निर्जलं निर्जडं डलयोर् ऐक्यात् अशिशिरमित्यर्थः उष्णमिति यावद् यद्वा विच्छायं दृश्यते च लावण्ये जलशब्दोपचारः मुक्ताफलस्य तरलच्छाया एव लावण्यशब्दबोधिका यदुक्तं । 
     मुक्ताफलेषु छायायास्तरलत्वम् इवान्तरा । 
     प्रतिभाति यदङ्गेषु तल्लावण्यम् इहोच्यते ।। रसबोध-४.१५;१
     इति ।। रसबोध-४.१५;२
     अत्र जलशब्देन मुक्ताफलगततरलच्छाया बोध्या ।। रसबोध-४.१५;३

 मौक्तिक > परीक्षा > बद् ॠउअलित्य्
रूक्षाङ्गं निर्जलं श्यावं ताम्राभं लवणोपमम् । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     विकटं विषमगात्रम् ।। रसबोध-४.१६कख;१

अर्धशुभ्रं च विकटं ग्रन्थिलं मौक्तिकं त्यजेत् ।। रस-४.१६ ।। 

 मौक्तिक > आयुर्वेदीय गुण
कफपित्तक्षयध्वंसि कासश्वासाग्निमान्द्यनुत् । 
पुष्टिदं वृष्यमायुष्यं दाहघ्नं मौक्तिकं मतम् ।। रस-४.१७ ।। 

 प्रवाल > परीक्षा > गोओद् ॠउअलित्य्
पक्वबिम्बफलच्छायं वृत्तायतमवक्रकम् । 
स्निग्धमव्रणकं स्थूलं प्रवालं सप्तधा शुभम् ।। रस-४.१८ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     पाण्डुरं श्वेतपीतमिश्रवर्णम् ।। रसबोध-४.१८;१

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     धूसरं श्वेतकृष्णमिश्रवर्णम् ।। रसबोध-४.१८;१

 प्रवाल > परीक्षा > बद् ॠउअलित्य्
पाण्डुरं धूसरं सूक्ष्मं सव्रणं कण्डरान्वितम् । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     कण्डरान्वितं सिरावृतम् ।। रसटी-४.१९कख;१

निर्भारं शुल्बवर्णं च प्रवालं नेष्यतेऽष्टधा ।। रस-४.१९ ।। 

 प्रवाल > आयुर्वेदीय गुण
क्षयपित्तास्रकासघ्नं दीपनं पाचनं लघु । 
विषभूतादिशमनं विद्रुमं नेत्ररोगनुत् ।। रस-४.२० ।। 

 तार्क्ष्य > परीक्षा > गोओद् ॠउअलित्य्
हरिद्वर्णं गुरु स्निग्धं स्फुरद्रश्मिचयं शुभम् । 
मसृणं भासुरं तार्क्ष्यं गात्रं सप्तगुणं मतम् ।। रस-४.२१ ।। 

 तार्क्ष्य > परीक्षा > बद् ॠउअलित्य्
कपिलं कर्कशं नीलं पाण्डु कृष्णं च लाघवम् । 
चिपिटं विकटं कृष्णं रूक्षं तार्क्ष्यं न शस्यते ।। रस-४.२२ ।। 

 तार्क्ष्य > आयुर्वेदीय गुण
ज्वरच्छर्दिविषश्वाससंनिपाताग्निमान्द्यनुत् । 
दुर्नामपाण्डुशोफघ्नं तार्क्ष्यमोजोविवर्धनम् ।। रस-४.२३ ।। 

 पुष्पराग > परीक्षा
पुष्परागं गुरु स्वच्छं स्निग्धं स्थूलं समं मृदु । 
कर्णिकारप्रसूनाभं मसृणं शुभमष्टधा ।। रस-४.२४ ।। 

 पुष्पराग > परीक्षा > बद् ॠउअलित्य्
निष्प्रभं कर्कशं रूक्षं पीतं श्यामं नतोन्नतम् । 
कपिशं कपिलं पाण्डु पुष्परागं परित्यजेत् ।। रस-४.२५ ।। 

 पुष्पराग > आयुर्वेदीय गुण
पुष्परागं विषच्छर्दिकफवाताग्निमान्द्यनुत् । 
दाहकुष्ठास्रशमनं दीपनं पाचनं लघु ।। रस-४.२६ ।। 

 वज्र > सुब्त्य्पेस्
वज्रं च त्रिविधं प्रोक्तं नरो नारी नपुंसकम् । 
पूर्वं पूर्वमिह श्रेष्ठं रसवीर्यविपाकतः ।। रस-४.२७ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     अष्टफलकम् अष्टधारम् अस्त्रादीनाम् अग्रभागवत् सूक्ष्माग्रम् इत्यर्थः ।। रसबोध-४.२७;१

 पुंवज्र
अष्टास्रं वाष्टफलकं षट्कोणमतिभासुरम् । 
अम्बुदेन्द्रधनुर्वारितरं पुंवज्रमुच्यते ।। रस-४.२८ ।। 

 स्त्रीवज्र
तदेव चिपिटाकारं स्त्रीवज्रं वर्तुलायतम् । 

 नपुंसक
वर्तुलं कुण्ठकोणाग्रं किंचिद्गुरु नपुंसकम् ।। रस-४.२९ ।। 
स्त्रीपुंनपुंसकं वज्रं योज्यं स्त्रीपुंनपुंसके । 
व्यत्यासान्नैव फलदं पुंवज्रेण विना क्वचित् ।। रस-४.३० ।। 

 वज्र > सुब्त्य्पेस् > चोलोर्
श्वेतादिवर्णभेदेन तदेकैकं चतुर्विधम् । 
ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रं स्वस्ववर्णफलप्रदम् ।। रस-४.३१ ।। 
उत्तमोत्तमवर्णं हि नीचवर्णफलप्रदम् । 
न्यायोऽयं भैरवेणोक्तः पदार्थेष्वखिलेष्वपि ।। रस-४.३२ ।। 

 वज्र > आयुर्वेदीय गुण
आयुःप्रदं झटिति सद्गुणदं च वृष्यं दोषत्रयप्रशमनम् सकलामयघ्नम् । 
सूतेन्द्रबन्धवधसद्गुणकृत्प्रदीपनं मृत्युंजयं तदमृतोपममेव वज्रम् ।। रस-४.३३ ।। 

 जेwएल्स् > ५ दोषस्
गौरत्रासश्च बिन्दुश्च रेखा च जलगर्भता । 
सर्वरत्नेष्वमी पञ्च दोषाः साधारणा मताः । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     अथ साधारणान् सर्वरत्नदोषान् आह ग्रासस्त्रासश्चेति ।। रसटी-४.३४अ-द्;१
     ग्रासो ग्रसितैकदेशत्वम् ।। रसटी-४.३४अ-द्;२
     त्रासः सबाह्याभ्यन्तरमलविशिष्टत्वम् ।। रसटी-४.३४अ-द्;३
     बिन्दुः प्रसिद्धः ।। रसटी-४.३४अ-द्;४
     स चानेकविधः ।। रसटी-४.३४अ-द्;५
     रेखा प्रसिद्धा ।। रसटी-४.३४अ-द्;६
     जलगर्भता ।। रसटी-४.३४अ-द्;७
     यत्रान्तः कोटर इवान्तः शुषिरविशिष्टजलाभासो भवति तादृशत्वम् ।। रसटी-४.३४अ-द्;८

क्षेत्रतोयभवा दोषा रत्नेषु न लगन्ति ते ।। रस-४.३४ ।। 

 वज्र > शोधन
कुलत्थक्वाथके स्विन्नं कोद्रवक्वथितेन वा । 
एकयामावधि स्विन्नं वज्रं शुध्यति निश्चितम् ।। रस-४.३५ ।। 

 वज्र > मारण
वज्रं मत्कुणरक्तेन चतुर्वारं विभावितम् । 
सुगन्धिमूषिकामांसैर्वर्तितैर्मर्द्य वेष्टयेत् ।। रस-४.३६ ।। 
पुटेत्पुटैर्वराहाख्यैस्त्रिंशद्वारं ततः परम् । 
ध्मात्वा ध्मात्वा शतं वारान्कुलत्थक्वाथके क्षिपेत् । 
अन्यैरुक्तः शतं वारान्कर्तव्योऽयं विधिक्रमः ।। रस-४.३७ ।। 

 वज्र > मारण
कुलत्थक्वाथसंयुक्तलकुचद्रवपिष्टया । 
शिलया लिप्तमूषायां वज्रं क्षिप्त्वा निरुध्य च ।। रस-४.३८ ।। 
अष्टवारं पुटेत्सम्यग्विशुष्कैश्च वनोत्पलैः । 
शतवारं ततो ध्मात्वा निक्षिप्तं शुद्धपारदे । 
निश्चितं म्रियते वज्रं भस्म वारितरं भवेत् ।। रस-४.३९ ।। 
सत्यवाक् सोमसेनानीर् एतद्वज्रस्य मारणम् । 
दृष्टप्रत्ययसंयुक्तमुक्तवान्रसकौतुकी ।। रस-४.४० ।। 

 वज्र > मारण
विलिप्तं मत्कुणस्यास्रे सप्तवारं विशोषितम् । 
कासमर्दरसापूर्णे लोहपात्रे निवेशितम् ।। रस-४.४१ ।। 
सप्तवारं परिध्मातं वज्रभस्म भवेत्खलु । 
ब्रह्मज्योतिर्मुनीन्द्रेण क्रमोऽयं परिकीर्तितः ।। रस-४.४२ ।। 

 वज्र > मारण
नीलज्योतिर्लताकन्दे घृष्टं घर्मे विशोषितम् । 
वज्रं भस्मत्वमायाति कर्मवज्ज्ञानवह्निना ।। रस-४.४३ ।। 

 वज्र > मारण
मदनस्य फलोद्भूतरसेन क्षोणिनागकैः । 
कृतकल्केन संलिप्य पुटेद्विंशतिवारकम् । 
वज्रचूर्णं भवेद्वर्यं योजयेच्च रसादिषु ।। रस-४.४४ ।। 

 वज्र > मारण
तद्वज्रं चूर्णयित्वाथ किंचिट् टङ्कणसंयुतम् । 
खरभूनागसत्त्वेन विंशेनावर्तते ध्रुवम् । 
तुल्यस्वर्णेन तद्ध्मातं योजनीयं रसादिषु ।। रस-४.४५ ।। 
त्रिगुणेन रसेनैव संमर्द्य गुटिकीकृतम् । 
मुखे धृतं करोत्याशु चलद्दन्तविबन्धनम् ।। रस-४.४६ ।। 
त्रिंशद्भागमितं हि वज्रभसितं स्वर्णं कलाभागिकं तारं चाष्टगुणं सितामृतवरं रुद्रांशकं चाभ्रकम् । 
पादांशं खलु ताप्यकं वसुगुणं वैक्रान्तकं षड्गुणं भागोऽप्युक्तरसै रसोऽयमुदितः षाड्गुण्यसंसिद्धये ।। रस-४.४७ ।। 

 नील
जलनीलेन्द्रनीलं च शक्रनीलं तयोर्वरम् ।। रस-४.४८ ।। 

 जलनील > फ्य्स्. गुण
श्वैत्यगर्भितनीलाभं लघु तज्जलनीलकम् । 

 इन्द्रनील > फ्य्स्. गुण
कार्ष्ण्यगर्भितनीलाभं सभारं शक्रनीलकम् ।। रस-४.४९ ।। 

 नील > परीक्षा > गोओद्
एकच्छायं गुरु स्निग्धं स्वच्छं पिण्डितविग्रहम् । 
मृदु मध्ये लसज्ज्योतिः सप्तधा नीलमुत्तमम् ।। रस-४.५० ।। 

 जलनील > परीक्षा
कोमलं विहितं रूक्षं निर्भारं रक्तगन्धि च । 
चिपिटाभं ससूक्ष्मं च जलनीलं च सप्तधा ।। रस-४.५१ ।। 

 नील > आयुर्वेदीय गुण
श्वासकासहरं वृष्यं त्रिदोषघ्नं सुदीपनम् । 
विषमज्वरदुर्नामपापघ्नं नीलमीरितम् ।। रस-४.५२ ।। 

 गोमेद
गोमेदःसमरागत्वाद्गोमेदं रत्नमुच्यते ।। रस-४.५३ ।। 

 गोमेद > परीक्षा
सुस्वच्छगोजलच्छायं स्वच्छं स्निग्धं समं गुरु । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     निर्दलं निष्पत्त्रम् अशुभगोमेदस्य सपटलत्वाद् अत्र शुभगोमेदस्य निर्दलत्वावतारणम् ।। रसबोध-४.५४कख;१

निर्दलं मसृणं दीप्तं गोमेदं शुभमष्टधा ।। रस-४.५४ ।। 

 गोमेद > परीक्षा > बद् ॠउअलित्य्
विच्छायं लघु रूक्षाङ्गं चिपिटं पटलान्वितम् । 
निष्प्रभं पीतकाचाभं गोमेदं न शुभावहम् ।। रस-४.५५ ।। 

 गोमेद > आयुर्वेदीय गुण
गोमेदं कफपित्तघ्नं क्षयपाण्डुक्षयंकरम् । 
दीपनं पाचनं रुच्यं त्वच्यं बुद्धिप्रबोधनम् ।। रस-४.५६ ।। 

 वैडूर्य > परीक्षा > गोओद् ॠउअलित्य्
वैदूर्यं श्यामशुभ्राभं समं स्वच्छं गुरु स्फुटम् । 
भ्रमच्छुभ्रोत्तरीयेण गर्भितं शुभमीरितम् ।। रस-४.५७ ।। 

 वैडूर्य > परीक्षा > बद् ॠउअलित्य्
श्यामं तोयसमच्छायं चिपिटं लघु कर्कशम् । 
रक्तगर्भोत्तरीयं च वैदूर्यं नैव शस्यते ।। रस-४.५८ ।। 

 वैडूर्य > आयुर्वेदीय गुण
वैदूर्यं रक्तपित्तघ्नं प्रज्ञायुर्बलवर्धनम् । 
पित्तप्रधानरोगघ्नं दीपनं मलमोचनम् ।। रस-४.५९ ।। 

 रत्न > शोधन
शुध्यत्यम्लेन माणिक्यं जयन्त्या मौक्तिकं तथा । 
विद्रुमं क्षारवर्गेण तार्क्ष्यं गोदुग्धकैस्तथा ।। रस-४.६० ।। 
पुष्परागं च संधानैः कुलत्थक्वाथसंपुटैः । 
तण्डुलीयजलैर् वज्रं नीलं नीलीरसेन च । 
रोचनाभिश्च गोमेदं वैदूर्यं त्रिफलाजलैः ।। रस-४.६१ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     लकुचः डहुकः ।। रसबोध-४.६१;१

 रत्न > मारण
लकुचद्रावसम्पिष्टैः शिलागन्धकतालकैः । 
वज्रं विनान्यरत्नानि म्रियन्तेऽष्टपुटैः खलु ।। रस-४.६२ ।। 

 रत्न > द्रावण
रामठं पञ्चलवणं क्षाराणां त्रितयं तथा । 
मांसद्रवोऽम्लवेतश्च चूलिकालवणं तथा ।। रस-४.६३ ।। 
स्थूलं कुम्भीफलं पक्वं तथा ज्वालामुखी शुभा । 
द्रवन्ती च रुदन्ती च पयस्या चित्रमूलकम् ।। रस-४.६४ ।। 
दुग्धं स्नुह्यास्तथार्कस्य सर्वं संमर्द्य यत्नतः । 
गोलं विधाय तन्मध्ये प्रक्षिपेत्तदनन्तरम् ।। रस-४.६५ ।। 
गुणवन्नवरत्नानि जातिमन्ति शुभानि च । 
भूर्जे तं गोलकं कृत्वा सूत्रेणावेष्ट्य यत्नतः ।। रस-४.६६ ।। 
पुनर्वस्त्रेण संवेष्ट्य दोलायन्त्रे निधाय च । 
सर्वाम्लयुक्तसंधानपरिपूर्णघटोदरे ।। रस-४.६७ ।। 
अहोरात्रत्रयं यावत् स्वेदयेत् तीव्रवह्निना । 
तस्मादाहृत्य संक्षाल्य रत्नजां द्रुतिमाहरेत् । 
रत्नतुल्यप्रभा लघ्वी देहलोहकरी शुभा ।। रस-४.६८ ।। 

 पेअर्ल् > द्रावण
मुक्ताचूर्णं तु सप्ताहं वेतसाम्लेन मर्दितम् । 
जम्बीरोदरमध्ये तु धान्यराशौ विनिक्षिपेत् । 
सप्ताहादुद्धृतं चैव पुटे धृत्वा द्रुतिर्भवेत् ।। रस-४.६९ ।। 

 वज्र > द्रावण
वज्रवल्ल्यन्तरस्थं च कृत्वा वज्रं निरोधयेत् । 
अम्लभाण्डगतं स्वेद्यं सप्ताहाद् द्रवताम् व्रजेत् ।। रस-४.७० ।। 

 वैक्रान्त > द्रावण
श्वेतवर्णं तु वैक्रान्तमम्लवेतसभावितम् । 
सप्ताहान्नात्र संदेहः खरघर्मे द्रवत्यसौ ।। रस-४.७१ ।। 

 वैक्रान्त > द्रावण
केतकीस्वरसं ग्राह्यं सैन्धवं स्वर्णपुष्पिका । 
इन्द्रगोपकसंयुक्तं सर्वं भाण्डे विनिक्षिपेत् । 
सप्ताहं स्वेदयेत्तस्मिन्वैक्रान्तं द्रवतां व्रजेत् ।। रस-४.७२ ।। 

 रत्न > द्रावण
लोहाष्टके तथा वज्रवापनात् स्वेदनाद् द्रुतिः । 
जायते नात्र संदेहो योगस्यास्य प्रभावतः ।। रस-४.७३ ।। 
कुरुते योगराजोऽयं रत्नानां द्रावणं परम् ।। रस-४.७४ ।। 

 द्रुतीनां दीर्घकालरक्षणोपायः
कुसुम्भतैलमध्ये तु संस्थाप्या द्रुतयः पृथक् । 
तिष्ठन्ति चिरकालं तु प्राप्ते कार्ये नियोजयेत् ।। रस-४.७५ ।। 

 रत्न > good properties
सूर्यादिग्रहनिग्रहापहरणं दीर्घायुरारोग्यदं । 
सौभाग्योदयभाग्यवश्यविभवोत्साहप्रदं धैर्यकृत् ।। रस-४.७६ ।। 
दुश्छायाचलधूलिसंगतिभवालक्ष्मीहरं सर्वदा । 
रत्नानां परिधारणं निगदितं भूतादिनिर्नाशनम् ।। रस-४.७७ ।। 

रसरत्नसमुच्चयः‎