हितोपदेशः ०५


कथा -५ 
आसीत् कल्याणकटकवास्तव्यो भैरवो नाम व्याधः । स चैकदा मांसलुब्धो धनुरादाय मृगम् अन्विष्यन् विन्ध्याटवीमध्यं गतः । तत्र तेन मृग एको व्यापादितः । ततो मृगम् आदाय गच्छता तेन घोराकृतिः शूकरो दृष्टः । ततस्तेन मृगं भूमौ निधाय शूकरः शरेण हतः । शूकरेणाप्यागत्य प्रलयघनघोरगर्जनं कुर्वाणेन स व्याधो मुष्कदेशे हतः छिन्नद्रुम इव पपात । तथा चोक्तम् 
<poem>
जलम् अग्निर्विषं शस्तं क्षुद् व्याधिः पतनं गिरेः । 
निमित्तं किञ्चिद् आसाद्य देही प्राणैर्विमुच्यते ॥१५८॥ 

अथ तयोः पादास्फालनेन एकः सर्पोपि मृतः । अत्रान्तरे दीर्घरावो नाम जम्बुकः परिभ्रमनाहारार्था तान् मृतान् मृगव्याधसर्पशूकरान् अपश्यत् । आलोक्याचिन्तयच् चहो भाग्यम् ! अद्य महद् भोज्यं मे समुपस्थितम् । 

अथवा 
अचिन्तितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् । 
सुखान्य् अपि तथा मन्ये दैवम् अत्रातिरिच्यते ॥१५९॥ का अर्थ

मासम् एकं नरो याति द्वौ मासौ मृगशूकरौ । 
अहिरेकं दिनं याति अद्य भक्ष्यो धनुर्गुणः ॥१६०॥ 

ततः प्रथमबुभुक्षायाम् इदं निःस्वादु कोदण्डलग्नं स्नायुबन्धनं खादामि, इत्य् उक्त्वा तथाकरोत् । ततश्छिन्ने स्नायुबन्धने द्रुतम् उत्पतितेन धनुषा हृदि निर्भिन्नः स दीर्घरावः पञ्चत्वं गतः । अतोहं ब्रवीमि कर्तव्यः सञ्चयो नित्यम् इत्य् आदि । तथा च् 

यद् ददाति यद् अश्नाति तद् एव धनिनो धनम् । 
अन्ये मृतस्य क्रीडन्ति दारैरपि धनैरपि ॥१६१॥ 

किं च् 
यद् ददासि विशिष्टेभ्यो यच् चाश्नासि दिने दिने । 
तत् ते वित्तम् अहं मन्ये शेषं कस्यापि रक्षसि ॥१६२॥ 

यातु, किम् इदानीम् अतिक्रान्तोपवर्णनेन । यतः 
नाप्रायम् अभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् । 
आपत्स्व् अपि न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः ॥१६३॥ 

तत् सखे ! सर्वदा त्वया सोत्साहेन भवितव्यम्, यतः 
शास्त्राण्य् अधीत्यापि भवन्ति मूर्खा 
यस्तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान् । 
सुचिन्तितं चौषधम् आतुराणां 
न नाममात्रेण करोत्य् अरोगम् ॥१६४॥ 

अन्यच्च 
न स्वल्पम् अप्यध्यवसायभीरोः 
करोति विज्ञानविधिर्गुणं हि । 
अन्धस्य किं हस्ततलस्थितोपि 
प्रकाशयत्य् अर्थम् इह प्रदीपः ॥१६५॥ 

तद् अत्र सखे दशातिशेषेण शान्तिः करणीया । एतद् अप्यतिकष्टं त्वया न मन्तव्यम् । 

सुखम् आपतितं सेव्यं दुःखम् आपतितं तथा । 
चक्रवत् परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥१६६॥ 

अपरं च् 
निपानम् इव मण्डूकाः सरः पूर्णम् इवाण्डजाः । 
सोद्योगं नरम् आयान्ति विवशाः सर्वसम्पदः ॥१६७॥ 

अपि च् 
उत्साहसंपन्नम् अदीर्घसूत्रं क्रियाविधिज्ञं व्यसनेष्व् असक्तम् । 
शूरं कृतज्ञं दृढसौहृदं च लक्ष्मीः स्वयं वाञ्छति वासहेतोः ॥१६८॥ 

विशेषतश्च् 
विनाप्यर्थैर्धीरः स्पृशति बहुमानोन्नतिपदं 
समायुक्तोप्यर्थैः परिभवपदं याति कृपणः । 
स्वभावाद् उद्भूतां गुणसमुदयावाप्तिविषयां 
द्युतिं सैंहीं श्वा किं धृतकनकमालोपि लभते ॥१६९॥ 

किं च् 
धनवान् इति हि मदस्ते किं गतविभवो विषादम् उपयासि । 
करनिहतकन्दुकसमाः पातोत्पाता मनुष्याणाम् ॥१७०॥ 

अन्यच्च 
वृत्त्य्अर्थं नातिचेष्टते सा हि धात्रैव निर्मिता । 
गर्भाद् उत्पतिते जन्तौ मातुः प्रस्रवतः स्तनौ ॥१७१॥ 

अपि च सखे शृणु 
येन शुक्लीकृता हंसाः शुकाश्च हरितीकृताः । 
मयूराश्चित्रिता येन स ते वृत्तिं विधास्यति ॥१७२॥ 

अपरं च सतां रहस्यं शृणु, मित्र ! 

जनयन्त्य् अर्जने दुःखं तापयन्ति विपत्तिषु । 
मोहयन्ति च सम्पत्तौ कथम् अर्थाः सुखावहाः ॥१७३॥ 

अपरं च् 
धर्मार्धं यस्य वित्तेहा वरं तस्य निरीहता । 
प्रक्षालनाद् धि पङ्कस्य दूराद् अस्पर्शनं वरम् ॥१७४॥ 

यतः 
यथाआमिषम् आकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि । 
भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान् ॥१७५॥ 

अन्यच्च 
राजतः सलिलाद् अग्नेश्चोरतः स्वजनाद् अपि । 
भयम् अर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृताम् इव ॥१७६॥ 

तथा हि 
जन्मनि क्लेशबहुले किं नु दुःखम् अतः परम् । 
इच्छासम्पद् यतो नास्ति यच् चेच्छा न निवर्तते ॥१७७॥ 

अन्यच् च भ्रातः शृणु 
धनं तावद् असुलभं लब्धं कृच्छ्रेण पाल्यते । 
लब्धनाशो यथा मृत्युस्तस्माद् एतन् न चिन्तयेत् ॥१७८॥ 

सा तृष्णा चेत् परित्यक्ता को दरिद्रः क ईश्वरः । 
तस्याश्चेत् प्रसरो दत्तो दास्यं च शिरसि स्थितम् ॥१७९॥ 

अपरं च् 
यद् यद् एव हि वाञ्छेत ततो वाञ्छा प्रवर्तते । 
प्राप्त एवार्थतः सोर्थो यतो वाञ्छा निवर्तते ॥१८०॥ 

किं बहुना, विश्रम्भालापैर्मयैव सहात्र कालो नीयताम् । यतः 

आम्रणान्ताः प्रणयाः कोपाश्च क्षणभङ्गुराः । 
परित्यागाश्च निःसङ्गा न भवन्ति महात्मनाम् ॥१८१॥ 

इति श्रुत्वा लघुपतनको ब्रूतेधन्योसि मन्थर ! सर्वथा आश्रयणीयोसि । यतः 

सन्त एव सतां नित्यम् आपद्उद्धरणक्षमाः । 
गजानां पङ्कमग्नानां गजा एव धुरन्धराः ॥१८२॥ 

अपरं च् 
श्लाघ्यः स एको भुवि मानवानां 
स उत्तमः सत्पुरुषः स धन्यः । 
यस्यार्थिनो वा शरणागता वा 
नाशाविभङ्गा विमुखाः प्रयान्ति ॥१८३॥ 

तद् एवं ते स्वेच्छाहारविहारं कुर्वाणाः सन्तुष्टाः सुखं निवसन्ति स्म । अथ कदाचित् चित्राङ्गनामा मृगः केनापि त्रासितस्तत्रागत्य मिलितः । तत्पश्चाद् आयान्तं भयहेतुं सम्भाव्य मन्थरो जलं प्रविष्टः । मूषिकश्च विवरं गतः, काकोपि उड्डीय वृक्षाग्रम् आरूढः । ततो लघुपतनकेन सुदूरं निरूप्य भयहेतुर्न कोप्यवलम्बितः । पश्चात् तद्वचनाद् आगत्य पुनः सर्वे मिलित्वा तत्रैवोपविष्टाः । मन्थरेणोक्तंभद्र मृग ! कुशलं ते स्वेच्छया उदकाद्याहारोनुभूयताम् 
। अत्रावस्थानेन वनम् इदं सनाथीक्रियताम् । 
चित्राङ्गो ब्रूतेलुब्धकत्रासितोहं भवतां शरणम् आगतः । ततश्च, भवद्भिः सह मित्रत्वम् इच्छामि । भवन्तश्च अनुकम्पयन्तु मैत्र्येण । यतः 

लोभाद् वाथ भयाद् वापि यस्त्यजेच् छरणागतम् । 
ब्रह्महत्यासमं तस्य पापम् आहुर्मनीषिणः ॥१८४॥ 
हिरण्यकोप्यवदत्मित्रत्वं तावद् अस्माभिः सह, अयत्नेन निष्पन्नं भवतः । यतः 

औरसं कृतसम्बन्धं तथा वंशक्रमागतम् । 
रक्षकं व्यसनेभ्यश्च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधम् ॥१८५॥ 

तद् अत्र भवता स्वगृहनिर्विशेषेण स्थीयताम् । तच् छ्रुत्वा मृगः सानन्दो भूत्वा कृतस्वेच्छाहारः पानीयं पीत्वा जलासन्नवटतरुच्छायायाम् उपविष्टः । 
अथ मन्थरो ब्रूतेसखे मृग ! केन त्रासितोसि अस्मिन् निर्जने वने कदाचित् किं व्याधाः सञ्चरन्ति 
मृगेणोक्तम्स्ति कलिङ्गविषये रुक्माङ्गदो नाम नृपतिः । स च दिग्विजयव्यापारक्रमेण आगत्य चन्द्रभागानदीतीरे समावेशितकटको वर्तते, प्रातश्च तेनात्रागत्य कर्पूरसरः समीपे भवितव्यम् इति व्याधानां मुखात् किंवदन्ती श्रूयते । तद् अत्रापि प्रातर्अवस्थानं भयहेतुकम् इत्य् आलोच्य यथा कार्यं तथा आरभ्यताम् । 
तच् छ्रुत्वा कूर्मः सभयम् आह्मित्र ! जलाशयान्तरं गच्छामि । 
काकमृगावपि उक्तवन्तौमित्र ! एवम् अस्तु ! 
हिरण्यको विमृश्याब्रवीत्पुनर्जलाशये प्राप्ते मन्थरस्य कुशलम् । स्थले गच्छतोस्य का विधा 

अम्भांसि जलजन्तूनां दुर्गं दुर्गनिवासिनाम् । 
स्वभूमिः श्वापदादीनां राज्ञां सैन्यं परं बलम् ॥१८६॥ 

उपायेन हि यच् छक्यं न तच् छक्यं पराक्रमैः । 
काकी कनकसूत्रेण कृष्णसर्पम् अघातयत् ॥१८७॥ 

तद् यथा