स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/अध्यायः ३४
॥नारद उवाच॥	
ततस्तृतीयलिंगस्य चिकीर्षु स्थापनं गुहम्॥	
ब्रह्मा प्राहास्य प्रीत्यर्थं स्वयमन्यं प्रकुर्महे॥ ३४.१ ॥	
यद्यप्येतच्छुभं लिंगं सर्वदोषविवर्जितम्॥	
तथाप्यन्यत्करिष्येऽहं सर्वश्रेष्ठतमं हि यत्॥ ३४.२ ॥	
ततो ब्रह्मा सर्वदोषविमुक्तं निर्ममे स्वयम्॥	
दृष्टिकांतं मनःकांतं फलकांतं सुलिंगकम्॥ ३४.३ ॥	
तत्र स्कंदस्य प्रीत्यर्थं सर्वदेवैर्निनिर्मितम्॥	
सरः सुरम्यं तीर्थानि तत्र ते निदधुस्तथा॥ ३४.४ ॥	
गंगादिकानि तीर्थानि यानि प्रोचुर्दिवौकसः॥	
इदं यावत्सरस्तावत्सर्वैरत्र समुष्यताम्॥ ३४.५ ॥	
एवमस्त्विति तान्यूचुः प्रीत्यर्थं शरजन्मनः॥	
ततो ब्रह्मा स्वयं तत्र रौद्रैर्मंत्रैर्हुताशनम्॥	
गाधिपुत्रादिभिर्विप्रैस्तर्पयामास संयुतः॥ ३४.६ ॥	
ततो वैशाखमासस्य चतुर्द्दश्यां शुभे दिने॥	
प्रतिष्ठां चक्रिरे लिंगे चिरं विप्रमुका द्विजाः॥ ३४.७ ॥	
जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः॥	
ततः स्कंदः प्रीतियुक्तः स्नात्वा सरसि शोभने॥ ३४.८ ॥	
सर्वतीर्थोदकैः स्नाप्य तल्लिंगं भक्तिसंयुतः॥	
विविधैः पूजयामास पुष्पैर्मंत्रैश्च पंचभिः॥ ३४.९ ॥	
पूजाकाले स्वयं तत्र लिंगमध्येस्थितो हरः॥	
जंगमा जंगमैः सार्धं स्वयं जग्राह पूजनम्॥ ३४.१० ॥	
ततस्तं पूजयन्प्राह स्कंदो भक्तिपरिप्लुतः॥	
केन केनोपहारेण त्वयि दत्तेन किं फलम्॥ ३४.११ ॥	॥श्रीमहादेव उवाच॥	
मम यः स्थापयेल्लिंगं शुभं सद्म च कारयेत्॥	
मल्लोके वसतेऽसौ च वावच्चंद्रदिवाकरौ॥ ३४.१२ ॥	
मम सद्म सुधाशुभ्रं यावत्संख्यं करोति यः॥	
तावंत्येव च जन्मानि यशसासौ विराजते॥ ३४.१३ ॥	
ध्वजभूतो ध्वजं दत्त्वा विपापः स्यात्पताकया॥	
विधाय चित्रविन्यास गंधर्वैः सह मोदते॥ ३४.१४ ॥	
रजःसंशोधनं कृत्वा नरो रोगैः प्रमुच्यते॥	
प्राप्नोति देहं हार्दं च सुरसद्मानुलेपनात्॥ ३४.१५ ॥	
पुष्पक्षीरादि भिर्दत्तैस्तिलाभोऽक्षतदर्भकैः॥	
शंभोः शिरसि दत्त्वार्घ्य दिवि वर्षायुतं वसेत्॥ ३४.१६ ॥	
घृतेन हतपापः स्यान्मधुना सुभगो भवेत्॥	
विरोगो दधिदुग्धाभ्यां लिंगं संस्नाप्य जायते॥ ३४.१७ ॥	
पानीयदधिदुग्धाद्यैः क्रमाद्दशगुणं फलम्॥	
मासं संस्नाप्य वै भक्त्या पिष्टाद्यैश्च विरूक्षयेत्॥ ३४.१८ ॥	
कपिलापंचगव्येन सुरसिंधुजलेन वा॥	
मां च संस्नाप्य चाभ्यच्च मल्लोकमधिगच्छति॥ ३४.१९ ॥	
कुशोदकाद्गंधजलं तस्मात्तीर्थोदकं वरम्॥	
तीर्थेभ्यश्च जलं दर्शे महीसागरसंभवम्॥ ३४.२० ॥	
कपिलां दत्त्वा यदाप्नोति तत्फलं कलशे पृथक्॥	
मृत्ताम्ररौप्यसौवर्णैः क्रमाच्छतगुणं फलम्॥ ३४.२१ ॥	
श्रीखंडागरुकाश्मीरशशिनः क्रमशोऽधिकाः॥	
मां च तैश्च समालभ्य स्याच्छ्रीमान्सुभगः सुखी॥ ३४.२२ ॥	
प्रशस्तो गुग्लुलो धूपस्तस्माच्चंद्रोऽगरुर्वरः॥	
धूपानेतान्नरो दत्त्वा सुखं स्वर्गमवाप्नुयात्॥ ३४.२३ ॥	
दीपदः कीर्तिमाप्नोति चक्षुरुत्तममेव च॥	
नैवेद्यस्य प्रदानेन नरो मृष्टाशनो भवेत्॥ ३४.२४ ॥	
पुष्पेण हेमकर्णस्य प्रबद्धेन द्विसंगुणम्॥	
फलमाप्नोति पुरुषः सत्यसंधश्च जायते॥ ३४.२५ ॥	
अखंडैर्बिल्वपत्रैश्च पुष्पैर्वा विविधैरपि॥	
लिंगं प्रपूरणं कृत्वा लक्ष्मेकं वसेद्दिवि॥ ३४.२६ ॥	
यस्तु पुष्पगृहं कुर्यान्नरः शुद्धाशयो भवेत्॥	
पुष्पकेण विमानेन दिवि संक्रीडते चिरम्॥ ३४.२७ ॥	
भूषणांबरदानेन नरो भवति भोगभाक्॥	
सच्चामरप्रदानेन जायते पार्थिवो नरः॥ ३४.२८ ॥	
रम्यं वितानं यो दद्याच्छत्रुभिर्नाभूयते॥	
गीतं वाद्यं प्रनृत्यं च कृत्वा शुद्धो व्रजेत्स माम्॥ ३४.२९ ॥	
शंखघंटाप्रदानेन विद्वान्भवति शब्दवान्॥	
विधाय रथयात्रां च चिरं शोकैः प्रमुच्यते॥ ३४.३० ॥	
नमस्कारं प्रणामं च कृत्वा जायेन्महाकुले॥	
वाचयंश्चाग्रतः शास्त्रं मम ज्ञानी प्रजायते॥ ३४.३१ ॥	
विमुच्यते मनोमोहैर्भक्त्या स्तुत्वा च मां नरः॥	
गोदानफलमाप्नोति निर्माल्यस्फेटनान्मम॥ ३४.३२ ॥	
आरार्तिकं भ्रामयित्वा अर्तिहीनः प्रजायते॥	
कृत्वा शीतलिकां तापैर्मुच्यते दोष संभवैः॥ ३४.३३ ॥	
नत्वा दत्त्वाथ शक्त्या च दानं लिंगस्य संनिधौ॥	
फलं शतगुणं प्राप्य इह चामुत्र मोदते॥ ३४.३४ ॥	
प्रणामात्पंचदश च स्नानाद्विंशतिं पूजया॥	
शतं यथाप्रोक्तविधेरपराधानहं क्षमे॥ ३४.३५ ॥	
एतत्सर्वं यथोद्दिष्टं कुमारात्र भविष्यति॥	
ये मां प्रपूजयिष्यंति कुमारेश्वर संस्थितम्॥ ३४.३६ ॥	
वाराणस्यां यथा वत्स विश्वनाथोऽस्मि संस्थितः॥ ३४.३७ ॥	
गुप्तक्षेत्रे तथा स्थास्ये कुमारेश्वरमध्यतः॥ ३४.३८ ॥	
श्रुत्वेति वचनं रुद्राद्देवानां श्रृण्वतां गुहः॥	
विस्मितः प्रणिपत्यैनं तुष्टाव गिरिजापतिम्॥ ३४.३९ ॥	
नमः शिवायास्तु निरामयाय नमः शिवायास्तु मनोमयाय॥	
नमः शिवायास्तु सुरार्चिताय तुभ्यं सदा भक्तकृपापराय॥ ३४.४० ॥	
नमो भवायास्तु भवोद्भवाय नमोस्तु ते ध्वस्तमनोभवाय॥	
नमोऽस्तु ते गूढमहाव्रताय नमोऽस्तु मायगहनाश्रयाय॥ ३४.४१ ॥	
नमोस्तु शर्वाय नमः शिवाय नमोस्तु सिद्धाय पुरातनाय॥	
नमोस्तु कालाय नमः कलाय नमोऽस्तु ते कालकलातिगाय॥ ३४.४२ ॥	
नमो निसर्गात्मकभूतिकाय नमोऽस्त्वमेयोक्षमहर्द्धिकाय॥	
नमः शरण्याय नमोऽगुणाय नमोऽस्तु ते भीमगुणानुगाय ॥ ३४.४३ ॥	
नमोऽस्तु नानाभुवनाधिकर्त्रे नमोऽस्तु भक्ताभिमतप्रदात्रे॥	
नमोऽस्तु कर्मप्रसावाय धात्रे नमः सदा ते भगवन्सुकर्त्रे॥ ३४.४४ ॥	
अनंतरूपाय सदैव तुभ्यमसह्यकोपाय सदैव तुभ्यम्॥	
अमेयमानाय नमोस्तु तुभ्यं वृषेंद्रयानाय नमोऽस्तु तुभ्यम्॥ ३४.४५ ॥	
नमः प्रसिद्धाय महौषधाय नमोऽस्तु ते व्याधिगणापहाय॥	
चराचरायाथ विचारदाय कुमारनाथाय नमः शिवाय॥ ३४.४६ ॥	
ममेश भूतेश महेश्वरोसि कामेश वागीश बलेश धीश॥	
क्रोधेश मोहेश परापरेश नमोस्तु मोक्षेश गुहशयेश॥ ३४.४७ ॥	
इति संस्तूय वरदं शूलपाणिमुमापतिम्॥	
प्रणिपत्य उमापुत्रो नमोनम उवाच ह॥ ३४.४८ ॥	
एवं भक्तिपराक्रांतमात्मयोग्यं स्तवं शिवः॥	
अभिनन्द्य चिरं कालमिदं वचनमब्रवीत्॥ ३४.४९ ॥	
त्वया दुःखं न संचिंत्यं मम भक्तवधात्मकम्॥	
कर्मणानेन श्लाघ्योऽसि मुनीनामपि पुत्रक॥ ३४.५० ॥	
ये च सायं तथा प्रातस्त्वत्कृतेन स्तवेन माम्॥	
स्तोष्यंति परया भक्त्या श्रुणु तेषां च यत्फलम्॥ ३४.५१ ॥	
न व्याधिर्न च दारिद्र्यं न चैवेष्टवियोजनम्॥	
भुक्त्वा भोगान्दुर्लभांश्च मम यास्यंति सद्म ते॥ ३४.५२ ॥	
तथान्यानपि दास्यामि वरान्परमदुर्लभान्॥	
भक्त्या तवातितुष्टोऽहं प्रीत्यर्थं तव पुत्रक॥ ३४.५३ ॥	
महीसा गरकूले तु ये मां स्तोष्यंति पूजया॥	
तेषां दतक्षयं सर्वं वैशाख्यां दानपूजनम्॥ ३४.५४ ॥	
सरस्यत्र च ये स्नानं प्रकरिष्यंति मानवाः॥	
सर्वतीर्थफला वाप्तिर्वैशाख्यां प्रभविष्यति॥ ३४.५५ ॥	
कुमारेशं तु मां भक्त्या महीसागरसंगमे॥	
स्नात्वा संपूजयेन्नित्यं तस्य जातिस्मृतिर्भवेत्॥ ३४.५६ ॥	
जातिस्मृतिरियं पुत्र यस्यां जातौ प्रजायते॥	
स्मरतेऽस्याः प्रकर्तव्यं श्रेयोरूपं सुदुर्लभम्॥ ३४.५७ ॥	
यस्मिन्काले ह्यनावृष्टिर्जायते कृत्तिकासुत॥	
स्नापयेद्विधिवन्मां च कलशैर्विविधैः शुभैः॥ ३४.५८ ॥	
एकरात्रं त्रिरात्रं वा पञ्चरात्रं च सप्त वा॥	
स्नापयेद्गंधतोयेन कुंकुमेन विलेपयेत्॥ ३४.५९ ॥	
करवीरै रक्तपुष्पैर्जपापुष्पैस्तथैव च॥	
अर्चयेत्पुष्पमालाभिः परिधायारुणवाससी॥ ३४.६० ॥	
भोजयेद्ब्रह्णांश्चैव तापसाञ्छंसिवव्रतान्॥	
लक्षहोमं प्रकुर्वीत शिवहोमं ग्रहादिकम्॥ ३४.६१ ॥	
भूमिदानं ततः कुर्यात्तत्तो दद्याद्गवाह्निकम्॥	
आघोषयेच्छिवां शांतिं रुद्रजाप्यं हि कारयेत्॥ ३४.६२ ॥	
अनेनैव विधानेन कृतेन तु द्विजोत्तमैः॥	
आगर्भितास्तदा मेघा वर्षते नात्र संशयः॥ ३४.६३ ॥	
विविधैः पूर्यते धान्यः शाद्वलैश्च वसुन्धरा॥	
आरोग्यं हि भवेच्चैव जने गोपकुले तथा॥ ३४.६४ ॥	
धर्मयुक्तो भवेद्राजा परचक्रैर्न पीड्यते॥	
गृतेन स्नापयेन्मां च अर्कक्रांतौ नरोऽत्र यः॥ ३४.६५ ॥	
कन्यादान फलं तस्य नात्र कार्या विचारणा॥	
क्षीरेण स्नापयेद्देवं तथा पंचामृतेन यः॥ ३४.६६ ॥	
अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं तस्योपजायते॥	
कुमारेश्वरतीर्थेयः प्राणत्यागं करोति हि॥ ३४.६७ ॥	
रुद्रलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसंप्लवम्॥	
अयने विषुवे चैव ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः॥ ३४.६८ ॥	
पौर्णमास्याममावास्यां संक्रांतौ वैधृते तथा॥	
कुमारेशं नरः स्नात्वा महीसागरसंगमे॥ ३४.६९ ॥	
भक्त्या योभ्यर्चयेन्मां च तस्य पुण्यफलं श्रृणु॥	
यन्महीतलतीर्थेषु स्नाने स्यात्तु महत्फलम्॥३४.७० ॥	
यच्चर्चितेषु लिंगेषु सर्वेषु स्यात्फलं च तत्॥	
आरोग्यं पुत्रलाभं च धनलाभं सुखंसुतम्॥ ३४.७१ ॥	
निश्चितं लभते मर्त्यः कुमारेश्वरसेवया॥	
ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा यस्तिष्ठेदत्र तापसः॥ ३४.७२ ॥	
परं पाशुपतं योगं प्राप्य याति लयं मयि॥	
पापात्मनां च मर्त्यानां सद्योऽस्मि फलदर्शकः॥ ३४.७३ ॥	
दिव्येनाष्टविधेनात्र कोशः साधारणोऽत्र च॥	
अघोराद्यैः पंचमंत्रैः स्नाप्य लिंगं महोज्जवलम्॥ ३४.७४ ॥	
अघोरेणैव तत्तोयं दद्याद्दिव्यस्य कारणे॥	
पिबेदेतदुदीर्या प्रसृतित्रयमेव च॥ ३४.७५ ॥	
यदि धर्मस्तथा सत्यमीश्वरोऽत्र जगत्त्रये॥	
कोशपानात्फलं सद्यो द्रक्ष्याम्यस्मि शुभा शुभम्॥ ३४.७६ ॥	
यास्ये चेति कुलं हन्याद्गमने च कुटुम्बकम्॥	
दर्शने च शुभं पाने हन्याद्देहं च मिथ्यया॥ ३४.७७ ॥	
त्रिभिर्दिनैस्त्रिभिः पक्षैस्त्रिभिर्मासैस्त्रिभिः समैः॥	
अत्युग्रपुण्यपापानां मानेन फलमश्नुते॥ ३४.७८ ॥	
एते वरामया लिंगे दत्तात्रं स्थापिते त्वया॥	
तव प्रीत्यभिवृद्ध्यर्थं ब्रूहि भूयोऽप्युमात्मज॥ ३४.७९ ॥	
॥स्कन्द उवाच॥	
कृतकृत्यो वरैर्दत्तैस्त्वया चैतैर्महेश्वर॥	
नमोनमो नमस्तेस्तु नात्र त्याज्यं त्वया विभो॥ ३४.८० ॥	
एवं प्रणम्य देवं स मातरं प्रणतोऽब्रवीत्॥	
त्वयापि मातर्नैवात्र त्याज्यं मम प्रियेप्सया॥ ३४.८१ ॥	
त्वामप्यत्र स्थापयिष्ये वरदा भव पर्वति॥ ३४.८२ ॥	॥श्रीदेव्युवाच॥	
यत्र शर्वः स्वभावेन तत्र तिष्ठाम्यहं सुत॥ ३४.८३ ॥	
तव भक्त्या विशेषेण स्थास्ये स्त्रीणां वरप्रदा॥	
युद्धेषु तवकर्माणि रुद्रभक्तेषु ते कृपाम्॥ ३४.८४ ॥	
पश्यंति पुत्रिणां मुख्या प्रीणिता च भृशं त्वया॥	
गर्भक्लेशः स्त्रियो मन्ये साफल्यं भजते तदा॥ ३४.८५ ॥	
सुतो यदा रुद्रभक्तः सानंदं सद्भिरीर्यते॥	
भव तस्मात्प्रियार्थाय तिष्ठाम्यत्र षडानन॥ ३४.८६ ॥	
स्त्रीभिराराधिता दास्ये सौभाग्यं सुपतिं सुतान्॥	
चैत्रे चापि तृतीयायां स्नात्वा शीतेन वारिणा॥ ३४.८७ ॥	
अर्चयिष्यंति मां याश्च पुष्पैर्धूपैर्विलेपनैः॥	
दास्यामि चाष्टसौभाग्यं या नारी भक्तितत्परा॥ ३४.८८ ॥	
पितरौ श्वशुरौ पुत्रान्पतिं सौभाग्यसंपदः॥	
कुंकुमं पुष्पश्रीखंडं तांबूलांजनमिक्षवः॥ ३४.८९ ॥	
सप्तमं लवणं प्रोक्तमष्टमं च सुजीरकम्॥	
तोलयेत्तुलया वापि सांघ्रिश्च तुलिता भवेत्॥ ३४.९० ॥	
सुवर्मेनाथ सौगन्ध्यद्रव्यैः शुभफलैरपि॥	
भुंक्ते वा लवणं पश्चान्नासौ वै विधवा भवेत्॥ ३४.९१ ॥	
माघे वा कार्तिके वापि चैत्रे स्नात्वार्चयेत् माम्॥	
दौर्भाग्यदुःखदारिद्र्यैर्न सा संयोगमाप्नुयात्॥ ३४.९२ ॥	
श्रुत्वेति गिरिजावाचं सानंदः पार्वतीसुतः॥	
स्थापयित्वा गिरिसुतां कपर्दिनमथाब्रवीत्॥ ३४.९३ ॥	
पुष्पैर्धूपैर्मोदकैश्च पूर्वमभ्यर्च्य त्वां प्रभो॥	
पुजयंति कुमारेशं तेषां विघ्नहरो भव॥ ३४.९४ ॥	
'''॥कपर्द्युवाच॥	
भ्रातस्त्वया स्थापितेऽस्मिँल्लिंगे भक्ताश्च ये नराः॥	
न तेषां मम विघ्नानि मम वागनुगामिनी॥ ३४.९५ ॥	
एवमुक्ते विघ्नराज्ञा प्रतीतेऽस्थापयच्च तम्॥	
तस्मादसौ सदाभ्यर्च्यश्चतुर्थ्यां च विशेषतः॥ ३४.९६ ॥	
एवं स्थाप्य कुमारेशं लब्ध्वा चैतान्वराञ्छिवात्॥	
मनसा कृतकृत्यं चात्मानं मेने षडाननः॥ ३४.९७ ॥	
तस्थावंशेन तत्रैव कुमारेश्वरसंनिधौ॥	
अत्र स्थितं कुमारं ये पश्यन्ति स्वामियात्रिमः॥ ३४.९८ ॥	
सफला स्वामियात्रा च तेषां भवति भारत॥	
कार्तिक्यां च विशेषेण कार्तिकेयं समर्चयेत्॥ ३४.९९ ॥	
यत्फलं स्वामियात्रायां तत्फलं समावाप्नुयात्॥	
एवंविधमिदं पार्थ महीसागरसंगमम्॥ ३४.१०० ॥	
निमित्तीकृत्य चात्मानं साध्वर्थे लिंगमर्चितम्॥	
रोगाभिभूतो रोगैर्वा नाम्नामष्टोत्तरं शतम्॥ ३४.१०१ ॥	
जप्त्वा शुचिर्ब्रह्मचारी मासं मुच्येत पातकात्॥	
एतदाराध्य संजाता रजिरामादयः पुरा॥ ३४.१०२ ॥	
शतसंख्याबलं राज्यं रुद्रलोक च भेजिरे॥	
जामदग्न्यस्त्विदं लिंगमाराध्य च समायुतम्॥ ३४.१०३ ॥	
लेभे कुठारमुज्जह्ने येनार्जुनभुजान्युधि॥	
अग्रतो देवदेवस्य ज्ञात्वा तीर्थे महागुणान्॥ ३४.१०४ ॥	
रामेश्वरमिति ख्यातं स्थापितं लिंगमुत्तमम्॥	
तच्च योऽभ्यर्चयेद्भक्त्या रुद्रलोकं स गच्छति॥ ३४.१०५ ॥	
प्रीतः स्यात्तस्य रामश्च कुमारेशश्च फाल्गुन॥	
इति संक्षेपतः प्रोक्तं कुमारेशस्य वर्णनम्॥ ३४.१०६ ॥	
कुमारेशस्य माहात्म्यं कीर्तयेद्यस्तदग्रतः॥	
ये च श्रृण्वंत्यनुदिनं रुद्रलोके वसंति ते॥ ३४.१०७ ॥	
अस्य लिंगस्य माहात्म्यं श्राद्धकाले तु यः पठेत्॥	
पितॄणामक्षयं जायते नात्र संशयः॥ ३४.१०८ ॥	
अस्य लिंगस्य माहात्म्यं गुर्विणीं श्रावयेद्यदि॥	
गुणवाञ्जायते पुत्रः कन्या चापि पतिव्रता॥ ३४.१०९ ॥	
एतत्पुण्यं पापहरं धर्म्यं चाह्लादकारकम्॥	
पठतां चापि सर्वाभीष्टफल प्रदम्॥ ३४.११० ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे कुमारेशस्थापनपूर्वकमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः॥ ३४ ॥ छ ॥	

कौमारिकाखण्डः