गरुडपुराणम्/प्रेतकाण्डः (धर्मकाण्डः)/अध्यायः १५
श्रीगरुडमहापुराणम् १५
गरुड उवाच  ।
बगवन्ब्रूहि मे सर्वं यमलोकस्य निर्णयम्  ।
जन्तोः प्रयाणमारभ्य माहात्म्यं वर्त्मविस्तरम्  ॥ २,१५.१ ॥
श्रीभगवानुवाच  ।
शृणु तार्क्ष्य प्रवक्ष्यामि यममार्गस्य निर्णयम्  ।
प्रयाणकानि सर्वाणि नगराणि च षोडश  ॥ २,१५.२ ॥
षाडशीतिसहस्राणि योजनानां प्रमाणतः  ।
यमलोकस्य चोर्ध्वं वै अन्तरा मानुषस्य च  ॥ २,१५.३ ॥
कुकृतं दुष्कृतं वापि भुक्त्वा लोके यथार्जितम्  ।
कर्मयोगाद्यदा कश्चिद्व्याधिरुत्पद्यते खग  ॥ २,१५.४ ॥
निमित्तमात्रं सर्वेषां कृतकर्मानुसारतः  ।
यस्य यो विहितो मृत्युः स तं ध्रुवमवाप्नुयात् ॥ २,१५.५ ॥
कर्मयोगाद्यदा देही मुञ्चत्यत्र निजं वपुः  ।
तदा भूमिगतं कुर्याद्गोमयेनोपलिप्य च  ॥ २,१५.६ ॥
तिलान्दर्भान्विकीर्याथ मुखे स्वर्णं विनिः क्षिपेत् ।
तुलसींसन्निधौ कृत्वा शालग्रामशिलां तथा  ॥ २,१५.७ ॥
सेतु (एवं) सामादिसूक्तैस्तु मरणं मुक्तिदायकम्  ।
शलाकास्वर्णविक्षपैः प्रतप्राणिगृहेषुच  ॥ २,१५.८ ॥
एका वक्त्रे तु दातव्या घ्राणयुग्मे तथा पुनः  ।
अक्ष्णोश्च कर्णयोश्चैव द्वेद्वे देये यथाक्रमम्  ॥ २,१५.९ ॥
अथ लिङ्गे तथा चैका त्वेकां ब्रह्माण्डकेक्षिपेत् ।
करयुग्मे च कण्ठे च तुलसीं च प्रदापयेत् ॥ २,१५.१० ॥
वस्त्रयुग्मं च दातव्यं कङ्कुमैश्चाक्षतैर्यजेत् ।
पुष्पमालायुतं कुर्यादन्यद्वारेण सन्नयेत् ॥ २,१५.११ ॥
पुत्रस्तु बान्धवैः सार्धं विप्रस्तु पुरवासिभिः  ।
पितुः प्रेतं स्वयं पुत्रः स्कन्धमारोप्य बान्धवैः  ॥ २,१५.१२ ॥
गत्वा श्मशानदेशे तु प्राड्मुखश्चोत्तरामुखम्  ।
अदग्धपूर्वा या भूमिश्चितां तत्रैव कारयेत् ॥ २,१५.१३ ॥
श्रीखण्डतुलसीकाष्ठसमित्पालाशसंभृताम्  ।
विकलेन्द्रियसङ्घाते चैतन्ये जडतां गते  ॥ २,१५.१४ ॥
प्रचलन्ति ततः प्राणा याम्यैर्निकटवर्तिभिः  ।
एकीभूतं जगत्पश्येद्दैवी दृष्टिः प्रजायते  ॥ २,१५.१५ ॥
बीभत्सं दारुणं रूपं प्रणैः कण्ठं समाश्रितैः  ।
फेनमुद्गिरते कोपि मुखं लालाकुलं भवेत् ॥ २,१५.१६ ॥
दुरात्मानश्च ताड्यन्ते किङ्करैः पाशबन्धनैः  ।
सुखेन कृतिनस्तत्र नीयन्ते नाकनायकैः  ॥ २,१५.१७ ॥
दुः खेन पापिनो यान्ति यममार्गे च दुर्गमे  ।
यमश्चतुर्भुजो भूत्वा शङ्खचक्रगदादिभृत् ॥ २,१५.१८ ॥
पुण्यकर्मरतान्सम्यक्शुभान्मित्रवदाचरेत् ।
आहूय पापिनः सर्वान्यमो दण्डेन रज्जयेत् ॥ २,१५.१९ ॥
प्रलयाम्बुदनिर्घोषस्त्वञ्जनाद्रिसमप्रभः  ।
महिषस्थो दुराराध्यो विद्युत्तेजः समद्युतिः  ॥ २,१५.२० ॥
योजनत्रयविस्तारदेहो रौद्रोऽतिभीषणः  ।
लोहदण्डधरो भीमः पाशपाणिर्दुराकृतिः  ॥ २,१५.२१ ॥
वक्रनेत्रोऽतिभयदो दर्शनं याति पापिनाम्  ।
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो हाहा कुर्वन् कलेवरात् ॥ २,१५.२२ ॥
तदैव नीयते दूतैर्याम्यैर्वोक्षन्स्वकं गृहम्  ।
निर्विचेष्टं शरीरं तु प्राणैर्मुक्तं जुगुप्सितम्  ॥ २,१५.२३ ॥
अस्पृश्यं जायते तूर्णं दुर्गन्धं सर्वनिन्दितम्  ।
त्रिधावस्था हि देहस्य कृमिविड्मस्मसंज्ञिता  ॥ २,१५.२४ ॥
को गर्वः क्रियते तार्क्ष्य क्षणविध्वंसिभिर्नरैः  ।
दानं वित्तादृता वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः  ॥ २,१५.२५ ॥
परोपकरणं कायादसतः सारमुद्धृतम्  ।
तस्यैवं नीयमानस्य दूताः सन्तर्जयन्ति हि  ॥ २,१५.२६ ॥
दर्शयन्तो भयं तीव्रं नरकाय पुनः पुनः  ।
शीघ्रं प्रचल दुष्टात्मन् गतोऽसित्वं यमालये  ॥ २,१५.२७ ॥
कुंभीपाकादिनरकांस्त्वां नेष्यामश्च मा चिरम्  ।
एवं वाचस्तदा शृण्वन्बन्धूनां रुदितं तथा  ॥ २,१५.२८ ॥
उच्चैर्हाहेति विलपन्नीयते यमकिङ्करैः  ।
स्थाने श्राद्धं प्रकुर्वीत तथा चेकादशेऽहनि  ॥ २,१५.२९ ॥
मृस्योत्क्रान्तिसमयात्षट्पिण्डान्क्रमशो ददेत् ।
मृतस्थाने तथा द्वारे चत्वरे तार्क्ष्य कारणात् ॥ २,१५.३० ॥
विश्रामे काष्ठचयने तथा सञ्चयने च षट् ।
शृणु तत्कारणं तार्क्ष्य षट्पिण्डपरिकल्पने  ॥ २,१५.३१ ॥
मृतस्थाने शवो नाम तेन नाम्ना प्रदीयते  ।
तेन दत्तेन तृप्यन्ति गृहवास्त्वधिदेवताः  ॥ २,१५.३२ ॥
तेन भूमिर्भवेत्तुष्टातदधिष्ठातृदेवता  ।
द्वारे तु पिण्डं देयं च पान्थमित्यभिधाय तु  ॥ २,१५.३३ ॥
दत्तेन तेन प्रीणन्ति द्वारस्था गृहदेवताः  ।
चत्वरे खेचरो नाम तमुद्दिश्य प्रदापयेत् ॥ २,१५.३४ ॥
न चोपघातं कुर्वन्ति भूताद्या देवयोनयः  ।
विश्रामे भूतसंज्ञोऽयं तेन तत्र प्रदापयेत् ॥ २,१५.३५ ॥
पिशाचा राक्षसा यक्षा ये चान्ये दिशि वासिनः  ।
तस्य होतव्यदेहस्यनैवायोग्यत्वकारकाः  ॥ २,१५.३६ ॥
चितापिण्ढप्रभृतितः प्रेतत्वमुपजायते  ।
चितायां साधकं नाम वदन्त्येके खगेश्वर  ॥ २,१५.३७ ॥
केचित्तं प्रेतमेवाहुर्यथा कल्पविदो बुधाः  ।
तदादि तत्रतत्रापि प्रेतनाम्ना प्रदीयते  ॥ २,१५.३८ ॥
इत्येवं पञ्चभिः पिण्डैः शवस्याहुतियोग्यता  ।
अन्यथा चोपघाताय पूर्वोक्तास्ते भवन्ति हि  ॥ २,१५.३९ ॥
उत्क्रामे प्रथमं पिण्डं तथा चार्धपयेपि च  ।
चितायां तु तृतीयं स्यात्त्रयः पिण्डाश्च कल्पिताः  ॥ २,१५.४० ॥
विधाता प्रथमे पिण्डे द्वितीये गरुडध्वजः  ।
तृतीये यमदूताश्च प्रयोगः परिकीर्तितः  ॥ २,१५.४१ ॥
दत्ते तृतीये पिण्डेऽस्मिन्देहदोषैः प्रमुच्यते  ।
आधारभूतजीवश्चज्वलनैर्ज्वालयेच्चिताम्  ॥ २,१५.४२ ॥
संमृज्य चोपलिप्याथ उल्लिख्योद्धृत्य वेदिकाम्  ।
अभ्युक्ष्योपसमाधाय वह्निं तत्रः विधानतः  ॥ २,१५.४३ ॥
पुष्पाक्षतैश्च सम्पूज्य देवं क्रव्यादसंज्ञकम्  ।
त्वं भूतकृज्जगद्योने त्वं लोकपरिपालकः  ॥ २,१५.४४ ॥
उपसंहारकस्तस्मादेनं स्वर्गं मृतं नय  ।
इति क्रव्यादमभ्यर्च्य शरीराहुतिमाचरेत् ॥ २,१५.४५ ॥
अर्धदग्धे तथा देहे दद्यादाज्याहुतिं ततः  ।
लोमभ्यः स्वोतिवाक्येन कुर्याद्धोमं यथाविधि  ॥ २,१५.४६ ॥
चितामारोप्य तं प्रेतं हुनेदाज्याहुतिं ततः  ।
यमाय चान्तकायेति मृत्यवे ब्रह्मणे तथा  ॥ २,१५.४७ ॥
जातवेदोमुके देया एका प्रेतमुखे तथा  ।
ऊर्ध्वं तु ज्वालयेद्वह्निं पूर्वभागे चितां पुनः  ॥ २,१५.४८ ॥
अस्मात्त्वमधिजातोसि त्वदयं जायतां पुनः  ।
असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहा ज्वलति पावकः  ॥ २,१५.४९ ॥
एवमाज्याहुतिं दत्त्वा तिलमिश्रां समन्त्रकाम्  ।
ततो दाहः प्रकर्तव्यः पुत्रेण किल निश्चितम्  ॥ २,१५.५० ॥
रोदितव्यं ततो गाढमेवं तस्य सुखं भवेत् ।
दाहस्यानन्तरं तत्र कृत्वा सञ्चयनक्रियाम्  ॥ २,१५.५१ ॥
प्रेतपिण्डं प्रदद्याच्च दाहार्तिशमनं खग  ।
तावद्भूताः प्रतीक्षन्ते तं प्रेतं बान्धवार्थिनम्  ॥ २,१५.५२ ॥
दाहस्यानन्तरं कार्यं पुत्रैः स्नानं सचैलकम्  ।
तिलोदकं ततो दद्यान्नामगोत्रेण तिष्ठतु  ॥ २,१५.५३ ॥
ततो जनपदैः सर्वैर्दातव्या करतालिका  ।
विष्णुर्विष्णुरिति ब्रूयाद्गुणैः प्रेतमुदीरयेत् ॥ २,१५.५४ ॥
जनाः सर्वे समास्तस्य गृहमागत्य सर्वशः  ।
द्वारस्य दक्षिणे भागे गोमयं गौरसर्षपान्  ॥ २,१५.५५ ॥
निधाय वरुणं देवमन्तर्धाय स्ववेश्मनि  ।
भक्षयेन्निम्बपत्राणि घृतं प्राश्य गृहं व्रजेत् ॥ २,१५.५६ ॥
केचिद्दुग्धेन सिञ्चन्ति चितास्थानं खगेश्वर  ।
अश्रुपातं न कुर्वीत दद्यादस्मै जलाञ्जलीन्  ॥ २,१५.५७ ॥
श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतोऽवशः  ।
अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः  ॥ २,१५.५८ ॥
दुग्धं च मृन्मये पात्रे तोयं दद्याद्दिनत्रयम्  ।
सूर्ये चास्तं गते तार्क्ष्य वलभ्यां चत्वरेऽपि वा  ॥ २,१५.५९ ॥
बद्धः संमूढहृदयो देहमिच्छन्कृतानुगः  ।
श्मशानं चत्वरं गेहं वीक्षन्याम्यैः स नीयते  ॥ २,१५.६० ॥
गर्ते पिण्डा दशाहं च दातव्याश्च दिनेदिने  ।
जलाञ्जलीः प्रदातव्याः प्रेतमुद्दिश्य नित्यशः  ॥ २,१५.६१ ॥
तावद्वृद्धिश्च कर्तव्या यावत्पिण्डं दशाहिकम्  ।
पुत्त्रेण हि क्रिया कार्या भार्यया तदभावतः  ॥ २,१५.६२ ॥
तदभावे च शिष्येण तदभावे सहोदरः  ।
श्मशाने चान्यतीर्थे वा जलं पिण्डं च दापयेत् ॥ २,१५.६३ ॥
ओदनानि च सक्तूंश्च शाकमूलफलादिना  ।
प्रथमेऽहनि यद्दद्यात्तद्दद्यादुत्तरेऽहनि  ॥ २,१५.६४ ॥
दिनानि दश पिण्डांश्च कुर्वन्त्यत्र सुतादयः  ।
प्रत्यहं ते विभज्यन्ते चतुर्भागाः खगेश्वर  ॥ २,१५.६५ ॥
भागद्वयं तु देहार्थं प्रीतिदं भूतपञ्चके  ।
तृतीयं यमदूतानां चतुर्थं चोपजीव्यति  ॥ २,१५.६६ ॥
अहोरात्रैस्तु नवभिः प्रेतो निष्पत्तिमाप्नुयात् ।
जन्तोर्निष्पन्नदेहस्य दशमे वलवत्क्षुधा  ॥ २,१५.६७ ॥
न विधिर्नैव मन्त्रश्च न स्वधावाहनाशिषः  ।
नाम गोत्रं समुच्चार्य यद्दत्तं तद्दशाहिकम्  ॥ २,१५.६८ ॥
दग्धे देहे पुनर्देहमेवमुत्पद्यते खग  ।
प्रथमेऽहनि यः पिण्डस्तेन मूर्धा प्रजायते  ॥ २,१५.६९ ॥
ग्रीवा स्कन्धौ द्वितीये च तृतीये हृदयं भवेत् ।
चतुर्थेन भवेत्पृष्ठं पञ्चमे नाभिरेव च  ॥ २,१५.७० ॥
षट्सप्तमे कटी गुह्यमृरू चाप्यष्टमे तथा  ।
तालू पादौ च नवमे दशमेऽह्नि क्षुधा भवेत् ॥ २,१५.७१ ॥
देहं प्राप्तः क्षुधाविष्टो गृहे द्वारे च तिष्ठति  ।
दशमेऽहनि यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु  ॥ २,१५.७२ ॥
यतो देहे समुत्पन्ने प्रेतोऽतीव क्षुधान्वितः  ।
अतस्त्वामिषबाह्येन क्षुधा तस्य न नश्यति  ॥ २,१५.७३ ॥
एकादशे द्वादशाहे प्रेतो भुङ्क्ते दिनद्वयम्  ।
योषितः पुरुषास्यापि प्रेतशब्दं समुच्चरेत् ॥ २,१५.७४ ॥
दीपमन्नं जलं वस्त्रं यत्किञ्चिद्वस्तु दीयते  ।
प्रेतशब्देन तद्देयं मृस्यानन्ददायकम्  ॥ २,१५.७५ ॥
त्रयोदशेऽह्नि स प्रेतो नीयते च महापथे  ।
पिण्डजं देहमाश्रित्य दिवा नक्तं बुभुक्षितः  ॥ २,१५.७६ ॥
शीतोष्णशङ्कुक्रव्यादवह्निमार्गस्तु पापिनाम्  ।
क्षुधा तृष्णात्मिका चैव सव्व सौम्यं कृतात्मनाम्  ॥ २,१५.७७ ॥
मार्गे चैतानि दुः खानि असिपत्रवनान्विते  ।
क्षुत्पिपासार्दितो नित्यं यमदृतैः प्रपीडितः  ॥ २,१५.७८ ॥
अहन्यहनि वै प्रेतो योजनानां शतद्वयम्  ।
चत्वारिंशत्तथा सप्त अहोरात्रेण गच्छति  ॥ २,१५.७९ ॥
गृहीतो यमपाशैश्च हाहेति रुदिते तु सः  ।
स्वगृहं तु परित्यज्य याम्यं पुरमनुव्रजेत् ॥ २,१५.८० ॥
क्रमेण याति स प्रेतः पुरं याम्यं शुभाशुभम्  ।
अतीत्य तानितान्येव मार्गे पुरवराणि च  ॥ २,१५.८१ ॥
याम्यं सौरिपुरं नगेन्द्रभवनं गन्धर्वशैलागमौ  ।
क्रोञ्चं क्रूरपुरं विचित्रभवनं बह्वापदं दुः खदम्  ॥ २,१५.८२ ॥
नानाक्रन्दपुरं सुतप्रभवनं रौद्रं पयोवर्षणं शीताढ्यं बहुधर्मभीतभवनं याम्यं पुरं चाग्रतः  ॥ २,१५.८३ ॥
त्रयोदशेऽह्नि स प्रेतो गृहीतो यमकिङ्करैः  ।
तस्मिन्मार्गे ब्रजत्येको गृहीत इव मर्कटः  ॥ २,१५.८४ ॥
तथव स व्रजन्मार्गे पुत्रपुत्रेति च ब्रुवन्  ।
हाहेति क्रन्दते नित्यं कीदृशं तु मया कृतम्  ॥ २,१५.८५ ॥
मानुष्यं लभ्यते कस्मादिति ब्रूते प्रसर्पति  ।
महता पुण्ययोगेन मानुष्यं जन्म लभ्यते  ॥ २,१५.८६ ॥
न तत्प्राप्य प्रदत्तं हि याचकेभ्यः स्वकं धनम्  ।
पराधीनं तदभवदिति ब्रूते (रौति) सगद्गदः  ॥ २,१५.८७ ॥
किङ्करैः पीड्यतेऽत्यर्थं स्मरते पूर्वदैहिकम्  ॥ २,१५.८८ ॥
सुखस्य दुः खस्य न कोपि दाता परो ददातीति कुबुद्धिरेषा  ।
पुरा कृतं कर्म सदैव भुज्यते देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्  ॥ २,१५.८९ ॥
मया न दत्तं न हुतं हुताशने तपो न तप्तं हिमशैलगह्वरे  ।
न सेवितं गाङ्गमहो महाजलं देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्  ॥ २,१५.९० ॥
न नित्यदानं न गावाह्निकं कृतं न वेददानं न च शास्त्रपुस्तकम्  ।
पुरा नदृष्टं न च सेवितोऽध्वा देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्  ॥ २,१५.९१ ॥
जलाशयो नैव कृतो हि निर्जले मनुष्यहेतोः पशुपक्षिहेतवे  ।
गोतृप्तिहेतोर्न कृतं हि गोचरं देहिन्क्वचिन्नस्तर यत्त्वया कृतम्  ॥ २,१५.९२ ॥
मया न भुक्तं पतिसङ्गसौख्यं वह्निप्रवेशो न कृतो मृते सति  ।
तस्मिन्मृते तद्व्रतपालनं वा देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्  ॥ २,१५.९३ ॥
मासोपवासैर्न विशोषितं वपुश्चान्द्रायणैर्वा नियमैश्च संहतैः  ।
नारीशरीरं बहुदुः खभाजनं लब्धं मया पूर्वकृतैर्विकर्मभिः  ॥ २,१५.९४ ॥
उक्तानि वाच्यानि मया नराणामतः शृणुष्वावहितोऽपि पक्षिन्  ।
स्त्रीणां शरीरं प्रतिलभ्य देही ब्रवीति कर्माणि कृतानि पूर्वम्  ॥ २,१५.९५ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मदृप्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे यमलोकविस्तारतन्माहात्म्यतद्याननिरूपणं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

प्रेतकाण्डः