बृहत्संहिता/अध्यायः २१
२१ गर्भलक्षणाध्यायः ।।
 अन्नं जगतः प्राणाः प्रावृट्कालस्य चान्नं आयत्तम् ।	
 यस्मादतः परीक्ष्यः प्रावृट्कालः प्रयत्नेन ।।	२१.०१ ।।
 तल्लक्षणानि मुनिभिर्यानि निबद्धानि तानि दृष्ट्वाइदम् ।	
 क्रियते गर्गपराशरकाश्यप*वज्रऽदि[क्.वात्स्यादि]रचितानि ।।	२१.०२ ।।
 दैवविदविहितचित्तो[क्.अवहितचित्तो] द्युनिशं यो गर्भलक्षणे भवति ।	
 तस्य मुनेरिव वाणी न भवति मिथ्याम्बुनिर्देशे ।।	२१.०३ ।।
 किं वातः परं अन्यत्*शास्त्रज्यायो[क्.शास्त्रं ज्यायो] +अस्ति यद्विदित्वाएव ।	
 प्रध्वंसिन्यपि काले त्रिकालदर्शी कलौ भवति ।।	२१.०४ ।।
 के चिद्वदन्ति *कार्तिक[क्.कार्त्तिक]शुक्लान्तं अतीत्य गर्भदिवसाः स्युः ।	
 न *च[क्.तु] तन्मतं बहूनां गर्गऽदीनां मतं वक्ष्ये ।।	२१.०५ ।।
 *मार्गशिरःसित[क्.मार्गशिरशुक्ल]पक्षप्रतिपत्प्रभृति क्षपाकरे +अषाढाम् ।	
 पूर्वां वा समुपगते गर्भाणां लक्षणं ज्ञेयम् ।।	२१.०६ ।।
 यन्नक्षत्रं उपगते गर्भश्चन्द्रे भवेत्स चन्द्रवशात् ।	
 पञ्चनवते दिनशते तत्रएव प्रसवं आयाति ।।	२१.०७ ।।
 सितपक्षभवाः कृष्णे शुक्ले कृष्णा द्युसम्भवा रात्रौ ।	
 नक्तंप्रभवाश्चाहनि सन्ध्याजाताश्च सन्ध्यायाम् ।।	२१.०८ ।।
 मृगशीर्षाद्या गर्भा मन्दफलाः पौषशुक्लजाताश्च ।	
 पौषस्य कृष्णपक्षेण निर्दिशेत्श्रावणस्य सितम् ।।	२१.०९ ।।
 माघसितोत्था गर्भाः श्रावणकृष्णे प्रसूतिं आयान्ति ।	
 माघस्य कृष्णपक्षेण निर्दिशेद्भाद्रपदशुक्लम् ।।	२१.१० ।।
 फाल्गुनशुक्लसमुत्था भाद्रपदस्यासिते विनिर्देश्याः ।	
 तस्यैव कृष्णपक्षौद्भवास्तु ये ते +अश्वयुक्शुक्ले ।।	२१.११ ।।
 चैत्रसितपक्षजाताः कृष्णे +अश्वयुजस्य वारिदा गर्भाः ।	
 चैत्रासितसम्भूताः *कार्तिकशुक्ले[क्.कार्त्तिकशुक्ले] +अभिवर्षन्ति ।।	२१.१२ ।।
 पूर्वौद्भूताः पश्चादपरोत्थाः प्राग्भवन्ति जीमूताः ।	
 शेषास्वपि दिक्ष्वेवं विपर्ययो भवति वायोश्च ।।	२१.१३ ।।
 ह्लादिमृदुउदक्शिवशक्रदिग्भवो मारुतो वियद्विमलम् ।	
 स्निग्धसितबहुलपरिवेषपरिवृतौ हिम*मयखार्कौ[क्.ऊ.मयूखार्कौ] ।।	२१.१४ ।।
 पृथुबहुलस्निग्धघनं घनसूचीक्षुरकलोहिताभ्रयुतम् ।	
 काकाण्डमेचकऽभं वियद्विशुद्धैन्दुनक्षत्रम् ।।	२१.१५ ।।
 सुरचापमन्द्रगर्जितविद्युत्*प्रतिसूर्यका[क्.प्रतिसूर्यकाः] शुभा सन्ध्या ।	
 शशिशिवशक्रऽशास्थाः शान्तरवाः पक्षिमृगसङ्घाः ।।	२१.१६ ।।
 विपुलाः प्रदक्षिणचराः स्निग्धमयूखा ग्रहा निरुपसर्गाः ।	
 तरवश्च निरुपसृष्टाङ्कुरा नरचतुष्पदा हृष्टाः ।।	२१.१७ ।।
 गर्भाणां पुष्टिकराः सर्वेषां एव यो +अत्र तु विशेषः ।	
 स्वर्तुस्वभावजनितो गर्भ*विवृद्ध्यै[क्.विवृद्धौ] तं अभिधास्ये ।।	२१.१८ ।।
 पौषे समार्गशीर्षे सन्ध्यारागो +अम्बुदाः सपरिवेषाः ।	
 नात्यर्थं मृगशीर्षे शीतं पौषे +अतिहिमपातः ।।	२१.१९ ।।
 माघे प्रबलो वायुस्तुषारकलुषद्युती रविशशाङ्कौ ।	
 अतिशीतं सघनस्य च भानोरस्तोदयौ धन्यौ ।।	२१.२० ।।
 फाल्गुनमासे रूक्षश्चण्डः पवनो +अभ्रसम्प्लवाः स्निग्धाः ।	
 परिवेषाश्चासकलाः कपिलस्ताम्रो रविश्च शुभः ।।	२१.२१ ।।
 पवनघनवृष्टियुक्ताश्चैत्रे गर्भाः शुभाः सपरिवेषाः ।	
 घनपवनसलिलविद्युत्स्तनितैश्च हिताय वैशाखे ।।	२१.२२ ।।
 मुक्तारजतनिकाशास्तमालनीलोत्पलाञ्जनऽभासः ।	
 जलचरसत्त्वाकारा ग्रभेषु घनाः प्रभूतजलाः ।।	२१.२३ ।।
 तीव्रदिवाकरकिरणाभितापिता मन्दमारुता जलदाः ।	
 रुषिता इव धाराभिर्विसृजन्त्यम्भः प्रसवकाले ।।	२१.२४ ।।
 गर्भौपघातलिङ्गान्युल्काअशनिपांशुपातदिग्दाहः ।	
 क्षितिकम्पखपुरकीलककेतुग्रहयुद्धनिर्घाताः ।।	२१.२५ ।।
 रुधिरऽदिवृष्टिवैकृतपरिघैन्द्रधनूंषि दर्शनं राहोः ।	
 इत्युत्पातैरेतैस्त्रिविधैश्चान्यैर्हतो गर्भः ।।	२१.२६ ।।
 स्वर्तुस्वभावजनितैः सामान्यैर्यैश्च लक्षणैर्वृद्धिः ।	
 गर्भाणां विपरीतैस्तैरेव विपर्ययो भवति ।।	२१.२७ ।।
 भद्रपदाद्वयविश्वाम्बु*देव[क्.दैव]पैतामहेष्वथ ऋक्षेषु ।	
 सर्वेष्वृतुषु विवृद्धो गर्भो बहुतोयदो भवति ।।	२१.२८ ।।
 शतभिषगाश्लेषाआर्द्रास्वातिमघासंयुतः शुभो गर्भः ।	
 पुष्णाति बहून्दिवसान्हन्त्युत्पातैर्हतस्त्रिविधैः ।।	२१.२९ ।।
 मृगमासऽदिष्वष्टौ षट्षोडश विंशतिश्चतुर्युक्ता ।	
 विंशतिरथ दिवसत्रयं एकतमऋक्षेण पञ्चभ्यः ।।	२१.३० ।।
 पञ्चनिमित्तैः शतयोजनं तदर्धार्धं एकहान्या +अतः ।	
 वर्षति *पञ्चनिमित्ताद्[क्.पञ्चसमन्ताद्] रूपेणएकेन यो गर्भः ।।	२१.३१ ।।
 द्रोणः पञ्चनिमित्ते गर्भे त्रीण्याढकानि पवनेन ।	
 षड्विद्युता नवाभ्रैः स्तनितेन द्वादश प्रसवे ।।	२१.३२ ।।
 क्रूरग्रहसंयुक्ते करकाअशनिमत्स्यवर्षदा गर्भाः ।	
 शशिनि रवौ वा शुभसंयुतईक्षिते भूरिवृष्टिकराः ।।	२१.३३ ।।
 ग्रभसमये +अतिवृष्टिर्गर्भाभावाय निर्निमित्तकृता ।	
 द्रोणाष्टांशे +अभ्यधिके वृष्टे गर्भः स्रुतो भवति ।।	२१.३४ ।।
 गर्भः पुष्टः प्रसवे ग्रहौपघातऽदिभिर्यदि न वृष्टः ।	
 आत्मीयगर्भसमये करकामिश्रं ददात्यम्भः ।।	२१.३५ ।।
 काठिन्यं याति यथा चिरकालधृतं पयः पयस्विन्याः ।	
 कालातीतं तद्वत्सलिलं काठिन्यं उपयाति ।।	२१.३६ ।।
पवनसलिलविद्युद्गर्जिताअभ्रान्वितो यः	
स भवति बहुतोयः पञ्चरूपाभ्युपेतः ।	
विसृजति यदि तोयं गर्भकाले +अतिभूरि	
प्रसवसमयं इत्वा शीकराम्भः करोति ।।	२१.३७ ।।