सरस्वतीकण्ठाभरणम्/परिच्छेदः ४
शब्देभ्यो यः पदार्थेभ्य उपमादिः प्रतीयते ।	
विशिष्टोऽर्थः कवीनां ता उभयालङ्क्रियाः प्रियाः ।। ४.१ ।।	
उपमा रूपकं साम्यं संशयोक्तिरपह्नुतिः ।	
समाध्युक्तिः समासोक्तिरुत्प्रेक्षाप्रस्तुतस्तुतिः ।। ४.२ ।।	
सतुल्ययोगितोल्लेखः ससहोक्तिः समुच्चयः ।	
साक्षेपोऽर्थान्तरन्यासः सविशेषा परिष्कृतिः ।। ४.३ ।।	
दीपकक्रमपर्यायातिशयश्लेषभाविकाः ।	
संसृष्टिरिति निर्दिष्टास्ताश्चतुर्विंशतिर्बुधैः ।। ४.४ ।।	
प्रसिद्धेरनुरोधेन यः परस्परमर्थयोः ।	
भूयोऽवयवसामान्ययोगः सेहोपमा मता ।। ४.५ ।।	
एकाभिधीयमाने स्यात्तुल्ये धर्मे पदार्थयोः ।	
प्रतीयमानेऽप्यपरा द्विविधापि च सा त्रिधा ।। ४.६ ।।	
पदवाक्यप्रपञ्चाख्यैर्विशेषैरुपपद्यते ।	
पृथगष्टविधत्वेन ताश्चतुर्विंशतिः पुनः ।। ४.७ ।।	
समासात्प्रत्ययाच्चैव द्विविधा स्यात्पदोपमा ।	
या समासोपमा तत्र चतुर्धा साभिपद्यते ।। ४.८ ।।	
इवार्थान्तर्गतेरेका सामान्यान्तर्गतेः परा ।	
अन्तर्भूतोभयार्थान्या सान्या सर्वसमासभाक् ।। ४.९ ।।	
या प्रत्ययोपमेत्युक्ता काव्यविद्भिः पदोपमा ।	
चतुर्धा भिद्यते सापि प्रत्ययार्थप्रभेदतः ।। ४.१० ।।	
प्रत्ययो ह्युपमेये स्यादुपमानेऽपि कश्चन ।	
तत्सामान्ये भवेत्कश्चिदिवार्थे कश्चिदिष्यते ।। ४.११ ।।	
तेषां वशात्तदुपमा भवेत्तद्व्यपदेशभाक् ।	
उदाहरणमेवास्या रूपव्यक्त्यै निदर्श्यते ।। ४.१२ ।।	
वाक्योपमा तु या तत्र द्वैविध्यं सापि गच्छति ।	
एका पदार्थयोः साम्ये परा वाक्यार्थयोर्मिथः ।। ४.१३ ।।	
आद्या पूर्णा च लुप्ता च लुप्तवर्णा तथैव च ।	
पूर्णलुप्तेति चाख्यता कविमुख्यैश्चतुर्विधा ।। ४.१४ ।।	
पूर्णा सामान्यधर्मस्य प्रयोगे द्योतकस्य च ।	
उपमानस्य च भवेदुपमेयस्य चैव हि ।। ४.१५ ।।	
लोपे सामान्यधर्मस्य द्योतकस्यु च योपमा ।	
प्रतीयमानसादृश्ये द्वयोर्लुप्तेति तां विदुः ।। ४.१६ ।।	
लोपे सामान्यधर्मस्य लुप्तपूर्णेति गद्यते ।	
द्योतकस्य तु लोपे या पूर्णलुप्तेति सा स्मृता ।। ४.१७ ।।	
या तु वाक्यार्थयोः सापि चतुर्धैकेवशब्दिका ।	
नैकेवशब्दिकेवादिशून्या वैधर्म्यवत्यपि ।। ४.१८ ।।	
यत्रोक्तिभङ्ग्या वाक्यार्थे सादृश्यमवगम्यते ।	
वाक्यार्थयोर्विस्तरतः सा प्रपञ्चोपमेष्यते ।। ४.१९ ।।	
सा तु प्रकृतरूपा स्याद्रूपेण विकृता तथा ।	
तयोः प्रकृतरूपा सा विज्ञेया च चतुर्विधा ।। ४.२० ।।	
स्यात्समस्तोपमा तद्वदेकदेशोपमा परा ।	
मालोपमा तृतीया स्याच्चतुर्थी रसनोपमा ।। ४.२१ ।।	
इतीमास्ताश्चतस्त्रोऽपि रूपेण प्रकृतेन याः ।	
उपमानां चतस्त्रोऽन्या विकृतेन प्रचक्ष्महे ।। ४.२२ ।।	
विपर्यासोपमा तासु प्रथमाथोभयोपमा ।	
अथोत्पाद्योपमा नाम तुरीयानन्वयोपमा ।। ४.२३ ।।	
यदोपमानशब्दानां गौणवृत्तिव्यपाश्रयात् ।	
उपमेये भवेद्वृत्तिस्तदा तद्रूपकं विदुः ।। ४.२४ ।।	
शब्दार्थोभयभूयिष्ठभेदात्?त्रेधा तदुच्यते ।	
शब्दभूयिष्ठमेतेषु प्रकृतं विकृतं तथा ।। ४.२५ ।।	
अर्थभूयिष्ठमप्याहुः प्राधान्येङ्ग्यङ्ग्योर्द्विधा ।	
द्विधैवोभयभूयिष्ठं शुद्धसङ्कीर्णभेदतः ।। ४.२६ ।।	
चतुर्धा प्रकृतं तेषु शब्दभूयिष्ठमुच्यते ।	
समस्तं व्यस्तमुभयं सविशेषणमित्यपि ।। ४.२७ ।।	
चतुरो विकृतस्यापि प्रभेदान्प्रतिजानते ।	
परम्पराथ रशनामालारूपकरूपकम् ।। ४.२८ ।।	
समस्तं चासमस्तं च युक्तं चायुक्तमेव च ।	
चतुर्धाङ्गि प्रधानं स्यादर्थभूयिष्ठरूपकम् ।। ४.२९ ।।	
भेदानङ्गप्रधानस्य चतुरोऽवयवाश्रयान् ।	
सहजाहार्यतद्योगतद्वैषम्यैः प्रचक्षते ।। ४.३० ।।	
आधारवन्निराधारं केवलं व्यतिरेकि च ।	
इति शब्दार्थभूयिष्ठं शुद्धमाहुश्चतुर्विधम् ।। ४.३१ ।।	
अथ सङ्कीर्णभेदानां चतुष्टयमिहोच्यते ।	
स्यात्सावयवसङ्कीर्णं तथानवयवाह्वयम् ।। ४.३२ ।।	
तथैवोभयसङ्कीर्णं शेलषोपहितमित्यपि ।	
सैषा रूपकभेदानां विंशतिश्चतुरुत्तरा ।। ४.३३ ।।	
द्वयोर्यत्रोक्तिचातुर्यादौपम्यार्थोऽवगम्यते ।	
उपमारूपकान्यत्वे साम्यमित्यामनन्ति तत् ।। ४.३४ ।।	
तदानन्त्येन भेदानामसङ्ख्यं तस्य तूक्तयः ।	
दृष्टान्तोक्तिः प्रपञ्चोक्तिः प्रतिवस्तूक्तिरेव च ।। ४.३५ ।।	
तत्रेवादेः प्रयोगेण दृष्टान्तोक्तिं प्रचक्षते ।	
इवादेरप्रयोगेण प्रपञ्चोक्तिं मनीषिणः ।। ४.३६ ।।	
वस्तु किंचिदुपन्यस्य न्यसनात्तत्सधर्मणः ।	
साम्यप्रतीतिरस्तीति प्रतिवस्तूक्तिरुच्यते ।। ४.३७ ।।	
तत्र क्रियाजातिगुणद्रव्ययोगादिहेतुके ।	
साम्ये पूर्वादिभेदेन दृष्टान्तोक्तिर्विधीयते ।। ४.३८ ।।	
साम्योत्कर्षापकर्षोक्तेरुपमानोपमेययोः ।	
प्रकृता विकृता चेति प्रपञ्चोक्तिः प्रदर्श्यते ।। ४.३९ ।।	
प्रतिवस्तूक्तिरप्यस्मिन्नृज्वी वक्रा च कथ्यते ।	
दृष्टान्तोक्तेश्च सा छायां प्रपञ्चोक्तेश्च गाहते ।। ४.४० ।।	
अर्थयोरतिसादृश्याद्यत्र दोलायते मनः ।	
तमेकानेकविषयं कवयः संशयं विदुः ।। ४.४१ ।।	
तत्रैकविषयोऽनेको यस्मिन्नेकत्र शड्क्यते ।	
यस्मिन्नेकमनेकत्र सोऽनेकविषयः स्मृतः ।। ४.४२ ।।	
अपह्नुतिरपह्नुत्य किंचिदन्यार्थदर्शनम् ।	
औपम्यवत्यनौपम्या येति सा द्विविधोच्यते ।। ४.४१ (A)	
वाच्ये प्रतीयमाने च सादृश्ये प्रथमा तयोः ।	
तथाभूते द्वितीया स्यादपह्नोतव्यवस्तुनि ।। ४.४२ ।। (A)	
अनौपम्यवती भूयः पूर्वापूर्वा च कथ्यते ।	
तासामुदाहृतिष्वेव रूपमाविर्भविष्यति ।। ४.४३ ।।	
समाधिमन्यधर्माणामन्यत्रारोपणं विदुः ।	
निरुद्भेदोऽथ सोद्भेदः स द्विधा परिपठ्यते ।। ४.४४ ।।	
समाधिमेव मन्यन्ते मे (मी) लितं तदपि द्विधा ।	
धर्माणामेव चाध्यासे धर्मिणां वान्यवस्तुनि ।। ४.४५ ।।	
यत्रोपमानादेवैतदुपमेयं प्रतीयते ।	
अतिप्रसिद्धेस्तामाहुः समासोक्तिं मनीषिणः ।। ४.४६ ।।	
प्रतीयमाने वाच्ये वा सादृश्ये सोपजायते ।	
श्लाघां गर्हामुभे नोभे तदुपाधीन्प्रचक्षते ।। ४.४७ ।।	
विशेष्यमात्रभिन्नापि तुल्याकारविशेषणा ।	
अस्त्यसावपराप्यस्ति तुल्यातुल्यविशेषणा ।। ४.४८ ।।	
संक्षेपेणोच्यते यस्मात्समासोक्तिरियं ततः ।	
सैवान्योक्तिरनन्योक्तिरुभयोक्तिश्च कथ्यते ।। ४.४९ ।।	
अन्यथावस्थितं वस्तु यस्यामुत्प्रेक्ष्यतेऽन्यथा ।	
द्रव्यं गुणः क्रिया चापि तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते ।। ४.५० ।।	
उत्प्रेक्षावयवो यश्च या चोत्प्रेक्षोपमा मता ।	
मतं चेति न भिद्यन्ते तान्युत्प्रेक्षास्वरूपतः ।। ४.५१ ।।	
अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादस्तोतव्यस्य या स्तुतिः ।	
कुतोऽपि हेतोर्वाच्या च प्रत्येतव्या च सोच्यते ।। ४.५२ ।।	
सा तु धर्मार्थकामानां प्रायोऽन्यतमबाधया ।	
स्वाभिप्रायप्रसिद्ध्या च जायमानेह दृश्यते ।। ४.५३ ।।	
विवक्षितगुणोत्कृष्टैर्यत्समीकृत्य कस्यचित् ।	
कीर्तनं स्तुतिनिन्दार्थं सा मता तुल्ययोगिता ।। ४.५४ ।।	
अन्ये सुखनिमित्ते च दुः खहेतौ च वस्तुनि ।	
स्तुतिनिन्दार्थमेवाहुस्तुल्यत्वे तुल्ययोगिताम् ।। ४.५५ ।।	
दोषस्य यो गुणीभावो दोषीभावो गुणस्य यः ।	
स लेशः स्यात्ततो नान्या व्याजस्तुतिरपीष्यते ।। ४.५६ ।।	
कर्त्रादीनां समावेशः सहान्यैर्यः क्रियादिषु ।	
विविक्तश्चाविविक्तश्च सहोक्तिः सा निगद्यते ।। ४.५७ ।।	
वैसादृश्यवती चेयमुच्यमाना मनीषिभिः ।	
सहेवादिप्रयोगेषु ससादृश्या च दृश्यते ।। ४.५८ ।।	
यत्रानेकोऽपि कर्त्रादिः प्रविविक्तैः क्रियादिभिः ।	
विविक्तभावं लभते विविक्ता सापि कथ्यते ।। ४.५९ ।।	
द्रव्यक्रियागुणादीनां क्रियाद्रव्यगुणादिषु ।	
निवेशनमनेकेषामेकतः स्यात्समुच्चयः ।। ४.६० ।।	
इतरेतरयोगो यः समाहारो य उच्यते ।	
अन्वाचय इहान्यो यः सोऽपि नान्यः समुच्चयात् ।। ४.६१ ।।	
द्विपदाश्रयश्चापि स स्यात्स स्याद्बहुपदाश्रयः ।	
उभयाश्रयश्च स स्यात्स स्यादनुभयाश्रयः ।। ४.६२ ।।	
त्रयः प्रतिपदं वा स्युर्द्योतकैरुत्तरत्र वा ।	
पदैः शुद्धाश्च मिश्राश्च तुरीयो द्योतकं विना ।। ४.६३ ।।	
विधिनाथ निषेधेन प्रतिषेधोक्तिरत्र या ।	
शुद्धा मिश्रा च साक्षेपो रोधो नाक्षेपतः पृथक् ।। ४.६४ ।।	
क्रियासूत्तिष्ठमानस्य वारणं कारणेन यत् ।	
उक्त्या युक्त्या च रोधो य आक्षेपः सोऽयमुच्यते ।। ४.६५ ।।	
प्रतिकूलोऽनुकूलश्च विधौ रोधोऽभिधीयते ।	
निषेधेऽप्युक्तियुक्तिभ्यां द्विप्रकारः स कथ्यते ।। ४.६६ ।।	
ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासो वस्तु प्रस्तुत्य किञ्चन ।	
तत्साधनसमर्थस्य न्यासो योऽन्यस्य वस्तुनः ।। ४.६७ ।।	
स उपन्यस्तवस्तूनां साधर्म्येण च कथ्यते ।	
वैधर्म्येण च विद्वद्भिर्वैपरीत्येन कुत्रचित् ।। ४.६८ ।।	
प्रोक्तो यस्तूभयन्यासोऽर्थान्तरन्यास एव सः ।	
स प्रत्यनीकन्यासश्च प्रतीकन्यास एव च ।। ४.६९ ।।	
गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यदर्शनम् ।	
विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरिष्यते ।। ४.७० ।।	
प्रत्येतव्येऽभिधेये च सा विशेषस्य कारणे ।	
वैकल्यादर्शनेनापि क्वचिदप्युपपद्यते ।। ४.७१ ।।	
क्रियाकारसम्बन्धिसाध्यदृष्टान्तवस्तुषु ।	
क्रियापदाद्युपस्कारमाहुः परिकरं बुधाः ।। ४.७२ ।।	
क्रिया यथा समासेन तथा कृत्तिद्धितादिभिः ।	
विशेष्यते तदाहुस्तं क्रियापरिकरं परम् ।। ४.७३ ।।	
क्रियाविशेषणं कैश्चित्सम्बोधनमपीष्यते ।	
सम्बन्धिभिः पदैरेव लक्ष्यन्ते लक्षणादयः ।। ४.७४ ।।	
उपमारूपकादीनां शब्दार्थोभयभङ्गिभिः ।	
साधर्म्योत्पादनं यत्तन्मन्ये परिकरं विदुः ।। ४.७५ ।।	
एकावलीति या सापि भिन्ना परिकरान्न हि ।	
त्रिधा सापि समुद्दिष्टा शब्दार्थोभयभेदतः ।। ४.७६ ।।	
क्रियाजातिगुणद्रव्यवाचिनैकत्रवर्तिना ।	
सर्ववाक्योपकारश्चेद्दीषकं तन्निगद्यते ।। ४.७७ ।।	
अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरुभयावृत्तिरावली ।	
सम्पुटं रसना माला चक्रवालं च तद्भिदाः ।। ४.७८ ।।	
शब्दस्य यदि वार्थस्य द्वयोरप्यनयोरथ ।	
भणनं परिपाट्या यत् क्रमः स परिकीर्तितः ।। ४.७९ ।।	
मिषं यदुक्तिभङ्गिर्यावसरो यः स सूरिभिः ।	
निराकाङ्क्षोऽथ साकाङ्क्षः पर्याय इति गीयते ।। ४.८० ।।	
विवक्षया विशेषस्य लोकसीमातिवर्तिनी ।	
असावतिशयोक्तिः स्यादलङ्कारोत्तमा च सा ।। ४.८१ ।।	
सा च प्रायो गुणानां च क्रियाणां चोपकल्प्यते ।	
नहि द्रव्यस्य जातेर्वा भवत्यतिशयः क्वचित् ।। ४.८२ ।।	
प्रभावातिशयो यश्च यश्चानुभवनात्मकः ।	
अन्योन्यातिशयो यश्च तेऽपि नातिशयात्पृथक् ।। ४.८३ ।।	
अलङ्कारान्तराणामप्येकमाहुः परायणम् ।	
वागीशमहितामुक्तिमिमामतिशयाह्वयाम् ।। ४.८४ ।।	
श्लेषोऽनेकार्थकथनं पदेनैकेन कथ्यते ।	
पदक्रियाकारकैः स्याद्भिन्नाभिन्नैः स षड्विधः ।। ४.८५ ।।	
स्वाभिप्रायस्य कथनं यदि वाप्यन्यभावना ।	
अन्यापदेशो वा यस्तु त्रिविधं भाविकं विदुः ।। ४.८६ ।।	
मते चास्माकमुद्भेदो विद्यते नैव भाविकात् ।	
व्यक्ताव्यक्तोभयाख्याभिस्त्रिविधः सोऽपि कथ्यते ।। ४.८७ ।।	
संसृष्टिरिति विज्ञेया नानालङ्कारसङ्करः ।	
सा तु व्यक्ता तथाव्यक्ता व्यक्ताव्यक्तेति च त्रिधा ।। ४.८८ ।।	
तिलतण्डुलवद्व्यक्ता छायादर्शवदेव च ।	
अव्यक्ता क्षीरजलवत्पांसुपानीयवच्च सा ।। ४.८९ ।।	
व्यक्ताव्यक्ता च संसृष्टिर्नरसिंहवदिष्यते ।	
चित्रवर्णवदन्यस्मिन्नानलङ्कारसङ्करे ।। ४.९० ।।	
चतुर्विंशतिरित्येताः क्रमेणोभयसंश्रयाः ।	
काव्यालङ्कृतयः प्रोक्ता यथावदुपमादयः ।। ४.९१ ।।	
इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते सरस्वतीकण्ठाभरणे उभयालङ्कारविवेचनो नाम चतुर्थः परिच्छेदः ।।