स्कन्दपुराणम्/खण्डः ७ (प्रभासखण्डः)/द्वारकामाहात्म्यम्/अध्यायः ०१
॥॥श्रीगणेशाय नमः ॥ ॥ 

अथ स्कांदे महापुराणे सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थं द्वारकामाहात्म्यम् ॥ 

॥ शौनक उवाच ॥ ॥ 
कथं सूत युगे ह्यस्मिन्रौद्रे वै कलिसंज्ञके ॥ 
बहुपाखंडसंकीर्णे प्राप्स्यामो मधुसूदनम् ॥ १ ॥ 
युगत्रये व्यतिक्रान्ते धर्माचारपरे सदा ॥ 
प्राप्ते कलियुगे घोरे क्व विष्णुर्भगवानिति ॥ २ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
दिवं याते महाराजे रामे दशरथात्मजे ॥ 
दुष्टराजन्यभारेण पीडिते धरणीतले ॥ ३ ॥ 
देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं भूभारहरणाय च ॥
वसुदेवगृहे साक्षादाविर्भूते जनार्दने ॥ ४ ॥ 
नंदव्रजं गते देवे पूतनाशोषणे सति ॥ 
घातिते च तृणावर्ते शकटे परिवर्तिते ॥ ॥ ५ ॥ 
दमिते कालिये नागे प्रलंबे च निषूदिते ॥ 
धृते गोवर्धने शैले परित्राते च गोकुले ॥ ६ ॥ 
सुरभ्या चाभिषिक्ते तु इन्द्रे च विमदीकृते ॥ 
रासक्रीडारते देवे दारिते केशिदानवे ॥ ७ ॥ 
अक्रूरवचनाद्देवे मथुरायां गते हरौ ॥ 
हते कुवलयापीडे मल्लराजे च घातिते ॥ ८ ॥ 
पश्यतां देव दैत्यानां भोजराजे निपातिते ॥ 
यदुपुर्यामभिषिक्त उग्रसेने नराधिपे ॥ ९ ॥ 
जरासंधबले रौद्रे यवने च हते क्षितौ ॥ 
राजसूये क्रतुवरे चैद्ये चैव निपातिते ॥ 7.4.1.१० ॥ 
निवृत्ते भारते युद्धे भारे च क्षपिते भुवः ॥ 
यात्राव्याजसमानीते प्रभासं यादवे कुले ॥ ११ ॥ 
मद्यपानप्रसक्ते तु परस्परवधो द्यते ॥ 
कलहेनातिरौद्रेण विनष्टे यादवे कुले ॥ १२ ॥ 
गात्रं संत्यज्य चात्रैव गतेऽनंते धरातलात् ॥ 
अश्वत्थमूललमाश्रित्य समासीने जनार्दने ॥ ॥ १३ ॥ 
व्याधप्रहारभिन्नांगे परित्यक्ते कलेवरे ॥ 
स्वधामसंस्थिते देवे पार्थे च पुनरागते ॥ १४ ॥ 
यदुपुर्य्यां प्लावितायां सागरेण समंततः ॥ 
शक्रप्रस्थं ततो गत्वा कारयित्वा हरेर्गृहम् ॥ १५ ॥ 
द्वापरे च व्यतिक्रांते धर्माधर्मविमिश्रिते ॥ 
संप्राप्ते च महारौद्रे युगे वै कलिसंज्ञिते ॥ १६ ॥ 
क्षीयमाणे च सद्धर्मे विधर्मे प्रबले तथा ॥ 
नष्टधर्मक्रियायोगे वेदवादबहिष्कृते ॥ 
एकपादे स्थिते धर्मे वर्णाश्रमविवर्जिते ॥ १७ ॥ 
अस्मिन्युगे विलुलिते ह्यृषयो वनचारिणः ॥ 
समेत्यामंत्रयन्सर्वे गर्गच्यवनभार्गवाः ॥ १८ ॥ 
असितो देवलो धौम्यः क्रतुरुद्दालकस्तथा ॥ 
एते चान्ये च बहवः परस्परमथाब्रुवन् ॥ १९ ॥ 
पश्यध्वं मुनयः सर्वे कलिव्याप्तं दिगंतरम् ॥ 
समंतात्परिधावद्भिर्दस्युभिर्बाध्यते प्रजा ॥ 7.4.1.२० ॥ 
अधर्मपरमैः पुंभिः सत्यार्जवनिराकृतैः ॥ 
कथं स भगवान्विष्णुः संप्राप्यो मुनिसत्तमाः ॥ २१ ॥ 
को वा भवाब्धौ पततस्तारयिष्यति संगतान् ॥ 
न कलौ संभवस्तस्य त्रियुगो मधुसूदनः ॥ 
तं विना पुंडरीकाक्षं कथं स्याम कलौ युगे ॥ २२ ॥ 
तेषां चिंतयतामेवं दुःखितानां तपस्विनाम् ॥ 
उवाच वचनं तत्र ऋषिरुद्दालकस्तदा॥ २३॥ 
उद्दालक उवाच ॥ 
यावन्न कलिदोषेण लिप्यामो मुनिसत्तमाः ॥ 
अपापा ब्रह्मसदनं गच्छामः परिसंगताः ॥ २४ ॥
पृच्छामो लोकधातारं स्थितं विष्णुं कलौ युगे ॥ 
यदि विष्णुः कलौ न स्याद्रुद्रेण ब्रह्मणाऽसह ॥ २५ ॥ 
तं विना पुंडरीकाक्षं त्यक्ष्यामः स्वकलेवरम् ॥ 
विना भगवता लोके कः स्थास्यति कलौ युगे ॥ २६ ॥ 
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ऋषयः संशितव्रताः ॥ 
साधुसाध्विति ते चोक्त्वा प्रस्थिता ब्रह्मणोंऽतिकम्॥ २७ ॥ 
कथयन्तः कथां विष्णोः स्वरूपमनुवर्णनम् ॥ 
तापसाः प्रययुः सर्वे संहृष्टा ब्रह्मणोंऽतिकम् ॥ ॥२८॥ 
ददृशुस्ते तदा देवमासीनं परमासने ॥ 
पितामहभूतगणैर्मूर्तामूर्तैर्वृतं तथा ॥ २९ ॥ 
दृष्ट्वा चतुर्मुखं देवं दंडवत्प्रणताः क्षितौ ॥ 
प्रणम्य देवदेवं तु स्तोत्रेण तुषुवुस्तदा ॥ 7.4.1.३० ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
नमस्ते पद्मसंभूत चतुर्वक्त्राक्षयाव्यय ॥ 
नमस्ते सृष्टिकर्त्रे तु पितामह नमोऽस्तु ते ॥३१॥ 
एवं स्तुतः सन्मुनिभिः सुप्रीतः कमलोद्भवः ॥ 
पाद्यार्घ्येणाभिवन्द्यैतान्पप्रच्छ मुनिपुंगवान् ॥ ३२ ॥ 
॥ ब्रह्मोवाच ॥ 
किमागमनकृत्यं वो ब्रूत तत्त्वेन पुत्रकाः ॥ 
कुशलं वो महाभागाः पुत्रशिष्याग्निबन्धुषु ॥ ३३ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
भवत्प्रसादात्सकलं प्राप्तं नस्तपसः फलम् ॥ 
यद्भवंतं प्रपश्यामः सर्वदेवगुरुं प्रभुम् ॥ ३४ ॥ 
शृण्वेतत्कारणं शंभो एते प्राप्तास्तवांतिकम् ॥ 
युगत्रये व्यतिक्रांते कृतादिद्वापरांतके ॥ ३५ ॥ 
प्राप्ते कलियुगे घोरे क्व विष्णुः पृथिवीतले ॥ 
यं दृष्ट्वा परमां मुक्तिं यास्यामो मुक्तबन्धनाः ॥ ३६ ॥ 
॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ 
मत्स्यकूर्मादिरूपैश्च भगवाञ्ज्ञायते मया ॥ 
विष्णोः पारमिकां मूर्तिं न जानामि द्विजोत्तमाः ॥ ३७ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
यदि त्वं न विजानासि तात विष्णोरवस्थितिम् ॥ 
गत्वा प्रयागं तत्रैव संत्यक्ष्यामः कलेवरम् ॥ ३८ ॥ 
॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ 
मा विषादं व्रजध्वं हि उपदेक्ष्यामि वो हितम् ॥ 
इतो व्रजध्वं पातालं यत्रास्ते दैत्यसत्तमः ॥ ३९ ॥ 
तं गत्वा परिपृच्छध्वं प्रह्लादं दैत्यसत्तमम् ॥ 
स ज्ञास्यति हरेः स्थानं याथातथ्येन भो द्विजाः ॥7.4.1.४०॥ 
तच्छुत्वा वचनं तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ॥ 
प्रणिपत्य च देवेशं प्रस्थितास्ते तपोधनाः ॥ ४१ ॥ 
जग्मुः संहृष्टमनसः स्तुवन्तो दैत्यसत्तमम् ॥ 
धन्यः स दैत्यराजोऽयं यो जानाति जनार्द्दनम् ॥ ४२ ॥ 
इति संचिंतयानास्ते प्राप्ता वै सुतलं द्विजाः ॥४३॥ 
गत्वा ते तस्य नगरं विविशुर्भवनोत्तमम् ॥ 
दूरादेव स तान्दृष्ट्वा बलिर्वैरोचनिस्तदा ॥ 
प्रत्युत्थायार्हयाञ्चक्रे प्रह्लादेन समन्वितः ॥ ४४ ॥ 
मधुपर्कं च गां चैव दत्त्वा चार्घ्यं तथैव च ॥ 
उवाच प्रांजलिर्भूत्वा प्रहृष्टेनांतरात्मना॥ ४५॥ 
स्वागतं वो महाभागाः सुव्युष्टा रजनी मम॥ 
भवतो यत्प्रपश्यामि ब्रूत किं करवाणि च॥ ४६॥ 
एवं हि दैत्यराजेन सत्कृतास्ते द्विजोत्तमाः॥ 
ऊचुः प्रहृष्टमनसो दानवेन्द्रसुतं तदा॥ ४७॥ 
ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
कार्यार्थिनस्तु संप्राप्ताः प्रह्लाद हरिवल्लभ ॥ 
तदस्माकं महाबाहो भवांस्त्राता भवार्णवात् ॥ ४८ ॥ 
कथं दैत्य युगे ह्यस्मिन्रौद्रे वै कलिसंज्ञके ॥ 
भविष्यामो विना विष्णुं भीतानामभयप्रदम् ॥ ४९ ॥ 
अस्मिन्युगे ह्यधर्मेण जितो धर्मः सनातनः ॥ 
अनृतेन जितं सत्यं विप्राश्च वृषलैर्जिताः ॥ 7.4.1.५० ॥ 
विटैर्जिता वेदमार्गाः स्त्रीभिश्च पुरुषा जिताः ॥ 
ब्राह्मणाश्चापि वध्यन्ते म्लेच्छ राजन्यरूपिभिः ॥ ५१ ॥ 
अस्मिन्विलुलितप्राये वर्णाश्रमविवर्जिते ॥ 
अविलुप्ते वेदमार्गे क्व विष्णुर्भगवानिति ॥ ५२ ॥ 
विना ज्ञानाद्विना ध्यानाद्विना चेंद्रियनिग्रहात् ॥ 
प्राप्यते भगवान्यत्र तद्गुह्यं कथयस्व नः ॥५३॥ 
दैत्यराज त्वमस्माकं सुहृन्मार्गप्रदर्शकः ॥ 
कथयस्व महाभाग यत्र तिष्ठति केशवः ॥ ५४ ॥ 
एवं स द्विजमुख्यैश्च संपृष्टो दैत्यसत्तमः ॥ 
प्रणम्य ब्राह्मणान्सर्वान्भक्त्या संहृष्टमानसः ॥ ५५ ॥ 
स नमस्कृत्य देवेभ्यो ब्रह्मणे परमात्मने ॥ 
भगवद्भक्तिर्युक्तः सन्व्याहर्त्तुमुपचक्रमे ॥ ५६ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये कलिभीतमहर्षिभिर्ब्रह्मवचनात्प्रह्लादसंनिधौ कलियुगे भगवत्स्थितिविषये प्रश्नकरणवर्णनंनाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥