स्कन्दपुराणम्/खण्डः ८ (अम्बिकाखण्डः)/०३
पूर्ववर्ती पृष्ठः (अध्यायाः ११- २०)                                         आगामी पृष्ठः (अध्यायाः ३१ - ४०) 

अध्यायाः २१ - ३०

सनत्कुमार उवाच
निर्गतोथ ततो नन्दी जगाम सरितां वराम् १ ।
भुवनामिति विख्यातां सर्वलोकहितावहाम् ।। १।।
तां प्रविश्य ततो धीमानेकाग्रो द्युतिमाँस्थितः ।
स जजाप ततो रुद्रं मृत्योर्भीतः समाहितः । । २।।
जपता तेन तत्रैव तत्परेण तदाशिषा ।
कोटिरेका यदा जप्ता तदा देवस्तुतोष ह । ।३ ।।
सनत्कुमार उवाच
सोवतीर्य ततो भूयः प्रयतात्मा तथैव च ।
जजाप कोटिमन्यां तु रुद्रमेवानुचिन्तयन् ।।४।।
 
५१ अद्यस्य 
- घ । ५२ जगत - घ. । ५३ भावयित - घ. । ५४ तदेवं 
- घ. । ५५ क्रिया - घ. । ५६ कृत्वा - घ.,
। धृत्वा? । ५७.. .नन्द्य 
- घ । ५८ स प्रभस्ते - घ.
। ५९ समदृक्षु - घ ।
१ वरम् 
- ष. ।
 
94
द्वितीयायां ततः कोट्यां संवृतायां२ वृषध्वजः ।
अभ्याजगाम तं चैव वरदोस्मीत्यभाषत ।।५।।
स प्राह भगवन् कोटिं तृतीयामधिकामहम् ।
जप्तुमिच्छामि देवेश त्वत्प्रसादात्त्वहं विभो ।।६।।
एवमस्त्विति भूयोपि भगवान् प्रत्युवाच ह ।
- 
- जगाम स्वं वेश्म देव्या सह महामतिः ।।७।। 
ततस्तृतीयां रुद्राणां कोटिमन्यां जजाप ह ।
युगान्तादित्यसंकाशः ततः समभवद् द्विजः । ।८ ।।
तस्य कोटित्रये व्यास समाप्ते ज्वलनत्विषः ।
सोमः सह गणैर्देवस्तं३ देशमुपचक्रमे ।।९।।
स तं करेण संगृह्य तद्वृत्तसलिलाच्च ह ।
संसृज४न्नग्रहस्तेन नन्दिनं कालहाब्रवीत् ।।8.21.१ 
०।।
देवदेव उवाच
शैलादे वरदोहं ते तपसानेन तोषितः ।
साधु जप्तं त्वया धीमन् ब्रूहि यत्ते५ मनोगतम् ।।११।।
शैलादिरुवाच
जपेयं कोटिमन्यां वै भूयोपि तव तेजसा ।
वरमेतं वृणे देव यदि तुष्टोसि मे विभो ।।१२।।
भगवानुवाच
शैलादे 
- - - - ६- तव तुष्टोस्मि साम्बिकः ।
यं त्वद्य वृणुषे कामं सर्वं तं प्रददामि ते ।।१३ ।।
ब्रह्मत्वमथ७ विष्णुत्वमिन्द्रत्वमथवान्यताम्८ ।
आदित्यो भव रुद्रौ वा ब्रूहि किं करवाणि ते ।।१४।।
सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तो देवेन शिरसा पादयोर्नतः ।
तुष्टाव पुरकामांगक्रतुपर्वतनाशनम ।।१५।।
 
२ संस्मृता 
- घ, समाप्ता? । ३ 
र्व्यासं देवस्तं वस - घ., स्तमुप?
। ४ संमृज? । ५ या (जा?)
तु - घ. । ६ 
कर्मणानेन?, कर्मणनेन शैलादे? । ७ 
मघ ( अ. ) - घ.
। ८ नृतां - घ. ।
 
95
नमो देवाधिदेवाय९ महादेवाय वै नमः ।
नमः कामांगनाशाय नीलकंठाय वै नमः ।।१ ६। ।
नमस्तुषितनाशाय त्रैलोक्यदमनाय च ।
नमः कालाग्रदण्डाय उग्रदण्डाय वै नमः । । १ ७। ।
सर्वतः पाणिपादाय सर्वतोक्षिमुखाय१० च ।
सर्वतः प्रभवे चैव११ सर्वमावृत्य तिष्ठते१२ ।। १८। ।
नमस्ते रुक्मवर्णाय तथैवातीन्द्रियाय च ।
नमः कनकलिंगाय सर्वलिंगाय वै नमः ।। १ ९। ।
नमश्चन्द्रार्कवर्णाय योगेशायाजिताय च ।
पिनाकपाणये चैव शूलमुद्गरपाणये ।।8.21.२० 
।।
निषङ्गिणे१३ खड्गिने च१४ परश्वधधराय च ।
रथिने चर्मिणे चैव महेशाय च वै नमः । । २१ । ।
नमस्त्रिशूलहस्ताय उग्रदण्डधराय च ।
नमो गणाधिपतये रुद्राणां पतये नमः । । २ २। ।
नमः सहस्रनेत्राय शतनेत्राय वै नमः ।
आदित्यानां 
१५  पतये वसूनां पतये नमः । ।२३ । ।
नमः पृथिव्याः पतये आकाशपतये नमः ।
नमः स्वर्लोकपतये उमायाः पतये नमः ।।२४। ।
नमो योगाधिगम्याय सर्वयोगप्रदाय च ।
ध्यानिनां ध्यायमानाय 
(?) ध्यानिभिः संस्तुताय च ।। २५।। 
मृत्यवे कालदण्डाय यमाय च महात्मने ।
देवाधिपतये चैव दिव्यसंहननाय च ।।२६।।
यज्ञाय वसुदानाय स्वर्गदाय जयाय च ।
सवित्रे सर्वदेवानां धर्मायानेकरूपिणे । ।२७। ।
अमृताय वरेण्याय सर्वदेवस्तुताय च ।
ब्रह्मणश्च शिरोहर्त्रे१६ यज्ञस्य च महात्मनः । ।८। ।
 
९.
तिदेवाय - घ. । १० 
सुखाय - घ. । ११ प्रसवित्रे च? 
१२  स्यानवे घ, स्थास्नवे।. १३ वङ्गिने - घ.
। १४ चैव - घ. । १५ 
आदित्यानष्ट... घ, । आदित्यपतये 
चाष्ट? । १६ हंत्रे - घ.
।
 
96
त्रिपुरघ्नाय चोग्राय सर्वाशुभहराय च ।
उमादेहार्धरूपाय ललाटनयनाय च ।।२९।।
महिषान्धकभर्त्रे च द्रष्ट्रे१७ च परमेष्ठिने ।
ब्रह्मणे गुरवे चैव ब्रह्मणे जनकाय च । ।8.21.३ 
० । । 
कुमारगुरवे चैव कुमारवरदाय च ।
हलिने मुशलघ्नाय महाहासाय वै नमः ।। ३१ ।।
मृत्युपाशाग्रहस्ताय तक्षकब्रह्मसूत्रिणे ।
सविद्युद्घनवाताय तथैव वृषयायिने । ।३ २ । ।
हिमवद्विन्ध्यवासाय मेरोः पृष्ठनिवासिने ।
कैलासवासिने चैव धनेश्वरसखाय च ।।३ ३ । ।
विष्णुदेहार्धदत्ताय तस्यैव वरदाय च ।
सर्वभूता१८ धियज्ञाय सर्वभूतानुकम्पिने ।।३४।।
अन्तर्भूतादिभूताय प्राणिनां जीवदाय च ।
नमस्ते मन्यमानाय अभिमानाय चैव हि ।।३ ५। ।
बुध्यमानाय१९ बोध्याय२० द्रष्ट्रे२१ वै चक्षुषे नमः ।
नमस्ते स्पर्शयित्रे च तथैव रसनाय च । ।३ ६ । ।
नमो घ्राणाय घ्रात्रे च श्रोत्रे श्रोत्राय चैव हि ।
हस्तिने चैव हस्ताय तथा पादाय पादिने ।।३७। ।
नमोस्त्वानन्दकर्त्रे च आनन्दाय च ते नमः ।
वाचेथ वाग्मिने चैव तन्मात्राय महात्मने ।।३८। ।
सूक्ष्माय चैव स्थूलाय सत्वाय रजसे नमः ।
नमश्च तपसे नित्यं क्षेत्रज्ञाया२२जिताय च । । ३ ९। ।
विष्णवे लोककर्त्रे च प्रजानां पतये नमः ।
नमः सप्तर्षये चैव तप्यमानाय तापिने ।।8.21.४० 
।।
 
१७ दृष्टे 
- घ. । १८ सर्वभूताय -
घ. । १९ ?तृद्वमानाय 
- घ. । २० बुद्ध्याय -
घ. । २१ दुष्टो - घ.
। २२ क्षेत्रज्ञाय - घ.
।
 
97
ब्रह्मण्याय२३ च 
- - -२ ४ तथा दुर्वाससे नमः ।
शिल्पिने शिल्पनाथाय विदुषे विश्वकर्मणे ।।४१ ।।
अत्रये भृगवे चैव वसिष्ठाय नमोस्तु ते ।
भूताय भूतनाथाय 
- - - २५ पतये नमः ।।४२ ।।
तिष्ठते द्रवते चैव गायते नृत्यतेपि च ।
अवश्यायाप्यवध्याय अजरायामराय च ।।४३।।
अक्षयायाप्ययायैव तथाप्रतिहताय च ।
अनावेश्याय सर्वेषां दृश्यादृश्य२६ स्वरूपिणे ।।४४।।
सूक्ष्मेभ्यश्चातिसूक्ष्माय सर्वेशाय महात्मने ।
नमस्ते भगवन् व्यक्ष नमस्ते भगवन् शिव ।।४५।।
नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते लोकभावन ।
न मे देवाधिपत्येन ब्रह्मत्वेनापि वा पुनः ।।४६।।
न विष्णुत्वेन देवेश न इन्द्रत्वेन भूतप ।
इच्छाम्यहं तवेशान गणत्वं नित्यमव्ययम् ।।४७। ।
नित्यं२७ त्वां सगणं साम्बं प्रसन्नं सपरिच्छदम् ।
द्रष्टुमिच्छामि देवेश एष मे दीयतां वरः ।।४८।।
दत्त्वा गतिं पुरा देव त्वं वैरावर्त्तनं पुनः 
(?) । 
शरणं त्वञ्च२८ मे नाथ नान्यं पश्यामि कर्हिचित् ।।४९।।
त्वया त्यक्तस्य चैवाशु विनाशो२९ नात्र संशयः ।
अन्यां गतिं न पश्यामि योस्यान्यं तेन्तकं३० शुभम् ।।8.21.५०।।
अनुरक्तं च भक्तं च त्वत्परं त्वदुपाश्रयम् ।
प्रतीच्छ मां सदा देव एष मे दीयतां वरः ।।५१ ।।
सनत्कुमार उवाच
य इदं प्रातरुत्थाय पठेदविमना३१ नरः ।
स देहभेदमासाद्य नन्दीश्वरसमो भवेत् ।।५२। ।
 
२३ ब्रह्मणा 
- घ. । २४ तक्राय (भक्ताय?
तर्काय?) - घ. । २५...
स्वांत - घ. । २६ 
दृश्यदृश्याय - घ. । २७ तेन 
- घ. । २८ त्वं च - घ. । २९.. शं -
घ, वि । शान्? । ३० 
यास्याम्यन्तिकं - घ, । ३१ लं 
- घ. ।
 
98
 
यश्चेमं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा द्विजातिषु ।
सोश्वमेधफलं प्राप्य रुद्रलोके महीयते ।।५३ ।।
श्रुत्वा सकृदपि३२ र्ह्येतं स्तवं पापप्रणाशनम् ।
यत्र तत्र मृतो३३ व्यास न दुर्गतिमवाप्नुयात् ।।५४। ।
योधीत्य नित्यं स्तवमेतमग्र्यं३४ देवं सदाभ्यर्चयते यतात्मा ।
किं तस्य यज्ञैर्विविधैश्च दानैस्तीर्थैः सुतप्तैश्च तथा तपोभिः । ।५५ ।।
इति स्कन्दपुराणे एकविंशो३५ ऽध्यायः
 
सनत्कुमार उवाच
ततस्तु देवदेवेशो भक्त्या परमया युतम् ।
अश्रुपूर्णेक्षणं दीनं पादयोः शिरसा नतम् ।। १ ।।
कराभ्यां सुसुखाभ्यां तं१ संगृह्य२ परमात्तिहा ।
उत्थाप्य नयने सोम अश्रुपूर्णे३ ममार्ज ह४ ।।२ ।।
उवाच५ चैनं६ तुष्टात्मा वचसाप्याययन्निव ।
निरीक्ष्य गणपान् सर्वान् देव्या सह तदा७ प्रभुः ।।३ ।।
देवदेव उवाच
जाने भक्तिं तव मयि जाने चार्त्तिं तवा८नघ ।
तस्य सर्वस्य शैलादे उदर्क सन्निशामय ।।४। ।
अमरो जरया त्यक्तो नित्यं दुःखविवर्जितः ।
अक्षयश्चाव्ययश्चैव९ सपिता ससुहृज्जनः१० ।।५ ।।
ममेष्टो गणपश्चैव मद्वीर्यो मत्पराक्रमः ।
इष्टो मम सदा चैव मम पार्श्वगतस्सदा । । ६।।
 
३२ शिवस्य दयितं 
- घ. । ३३ पठतो मानसे -
घ. । ३४ दग्यं... - क । ३५ .. शति (त)
मो - क. (घ)
। १ तु - क. । २ 
संपूज्य - घ. । ३...
र्णो - क. । ४ सः 
(तम्?) - क., ह्यमार्जत । ५ उत्थाय - क. । ६ चेदं 
- घ. । ७ तया - घ.
। ८ तथा - क । ९ श्चैव मद्वीर्यो -
घ. । १०. मत्तुल्यो 
मत्पराक्रमः - घ. ।
 
99
मद्रूपश्चैव भविता महायोगबलान्वितः ।
ऋद्धिमच्चैव ते द्वीपं क्षीरोदममृताकरम् ।।७। ।
संवासं च११ प्रयच्छामि तत्र रंस्यसि१२ सर्वदा ।
कुशेशयमयीं मालामवमुच्यात्मनस्ततः । ।८।।
आबबन्ध महातेजा नन्दिने दिव्यरूपिणीम् ।
स तया मालया नन्दी बभौ कण्ठावसक्तया । । ९।।
त्र्यक्षो दशभुजः श्रीमान् द्वितीय इव शङ्करः ।
ततो हस्ते१३ समादाय हस्तेन भगवान् हरः ।। 
8.22.१० । ।
उवाच ब्रूहि किं१४ तेद्य ददानि१५ वरमुत्तमम् ।
आश्रमश्चायमत्यर्थ तपसा तव भावितः ।। ११ ।।
जप्येश्वर इति ख्यातो मम गुह्यो भविष्यति ।
समन्ताद् योजनं क्षेत्रं दिव्यं देवगणैर्वृतम् ।। १२ ।।
सिद्धचारणसंकीर्णमप्सरोगणसेवितम् ।
सिद्धिक्षेत्रं१६ परं गुह्यं भविष्यति न संशयः ।। १३ । ।
कर्मणा मनसा वाचा यत्किञ्चित् कुरुते नरः ।
शुभं वाप्यशुभं वात्र१७ सर्वं भवितृ१८ तच्छुभम् । । १४।।
जप्यमानः स१९ तुल्यो२० वै रुद्राणां तु२१ भविष्यति ।
यत्र तत्र मृता मर्त्या यास्यन्ति त्वत्२२ सलोकताम् । ।१ ५। ।
ततो जटाप्लुतं वारि२३ गृहीत्वा हारनिर्मलम् ।
उक्त्वा२४ नदी भवस्वेति विससर्ज महातपाः ।।१ ६।।
सा ततो दिव्यतोया च२५ पुण्या मणिजला शुभा ।
हंसकारण्डवाकीर्णा चक्रवाकोपशोभिता । ।१७।।
पद्मोत्पलवनोपेता२६ प्रार्वतत महानदी ।
स्त्रीरूपधारिणी चैव प्राञ्जलिः शिरसानता । ।१ ८। ।
 
११ सं 
- घ. । १२ वत्स्यसि -
घ. । १३ तत एनं - ध.
। १४ कं.? । १५.. .मि 
- ध. । १६ सिद्धक्षेत्रं -
ध. । १७ वापि - घ.
। १८ भवति - घ. । 
१९ तप्यमानस्य - घ. । २० तुल्यं 
- क. घ. । २१ तद् 
- क., च - घ.
। २२ तव - क, देव 
- घ. । २३ जटाम्बू स्वकरे?
। २४ शुद्धा - घ. । 
२५ तु - घ, । २६ दलोपेता -
घ ।
 
100
पद्मोत्लदलाभाक्षी२७ तदा देवमुपस्थिता ।
तामुवाच ततो देवो२८ नदीं स्वय२९मुपस्थिताम् । । १९।।
यस्माज्जटोदकाद् देवि प्रवृत्ता त्वं शुभानने३० ।
तस्माज्जटोदा नाम्ना३१ त्वं भविष्यसि सरिद्वरा । ।8.22.२० 
। । 
त्वयि स्नानं तु यः कुर्याच्छुच्चिः प्रयतमानसः ।
सोश्वमेधफलं प्राप्य रुद्रलोके महीयते । । २१ । ।
सनत्कुमार उवाच
ततो देव्या 
- - - - नन्दीश्वरमतिप्रभम् ।
पुत्रस्तेयमिति प्रोच्य पादयोस्तं व्यनामयत् । । २२।।
सा तमाघ्राय३२ 
शिरसि पाणिभ्यां परिमार्जती ।
पुत्रप्रेम्णाभ्यषिञ्चत्तं स्रोतोभिः स्तनजै३३ 
-स्त्रिभिः ।२३।। 
पयसा शंखगौरेण देवी देवं निरीक्षती ।
तानि स्रोतांसि३४ त्रीण्यस्याः स्रुतान्योधवती नदी । ।२४।।
नदीं त्रिस्रोतसीं३५ पुण्यां ततस्ता३६मवदद्धरः ।
त्रिस्रोतसां नदीं दृष्ट्वा वृष परमहर्षितः । ।२५। ।
ननर्द नादात्३८ 
तस्माच्च सरिदन्या ततोभवत् ।
यस्माद् वृषभनादेन प्रवृत्ता सा महानदी । ।२६।।
तस्माड् ढित्किरिकान्तां३९ वै उवाच वृषभध्वजः ।
जाम्बूनदमयं चित्रं स्वं देवः परमाद्भुतम् । ।२७। ।
मुकुटञ्चाबबन्धास्य कुण्डले चामृतोद्भवे ।
तं तथाभ्यर्चितं व्योम्नि दृष्टवा मेघः प्रभाकरः । ।२८ । ।
देवोपवाह्यः सिषिवे सनादः सतडिद्गुणः ।
तस्याभिषिक्तस्य४० तदा प्रवृत्ते स्रोतसी भृशम्४१ । ।२९। ।
 
२७ भासा?,
महा - घ. । २८ देवी 
- क । २९ नंदीश्वर - घ । ३० भूतले -
घ । ३१ देवी तस्मा- ज्जटा नाम्ना -
घ. । ३२ प्य - क.
। ३३ तनुजै - घ । ३४ स्रोतांसि -
क । ३५  सां - घ.
। ३६ तत्रस्था - घ. । ३७ मवहद्धरः - क., मगमद्वरः 
- घ,.. रा - क । ३८ 
नादं - घ, नादा (न्) 
- क । ३९ दिकारिकां तां - घ.
। ४० भिषक्तस्य - घ.
। ४१ स्रोतसां नदीम् - घ ।
 
101
यस्माच्च कुण्डलात् स्वर्णात्४२ नद्येका संप्रवर्तत४३ ।
स्वर्णोदकेति नाम्ना तां महादेवोभ्यभाषत । । 
8.22.३० । ।
जम्बूनदमया४४ द्यस्माद् द्वितीया मुकुटा४५ च्छुभात्४६ ।
प्रावर्तत नदी पुण्या प्राह४७ जाम्बूनदीति४८ ताम्४९ ।।३ १ ।।
एतत्पञ्चनदं नाम् जप्येश्वरसमीपगम् ।
व्याख्यातं फलमेतासां५० जटोदया५१ महात्मना ।।३ २ । ।
तच्च५२ पञ्चनदं दिव्यं देवं जप्येश्वरं च तम् ।
त्रिरात्रोपोषितो गत्वा स्नात्वाभ्यर्च्य च५३ शूलिनम् । ।३ ३ ।।
ब्राह्मणाँस्तर्पयित्वा च यत्र तत्र मृतो नरः ।
नन्दीश्वरस्यानुचरः क्षीरोदनिलयो भवेत् ।।३४।।
यस्तु जप्येश्वरे प्राणान्५४ परित्यजति५५ दुस्त्यजान् ।
नियमेनान्यथा वापि स मे गणपतिर्भवेत् । ।३५।।
नन्दीश्वरसमो नित्यं शाश्वतो ह्य५६ क्षयोव्ययः ।
मम पार्श्वेप्यनुचरः प्रियः सन्मत एव च५७ । ।३ ६।।
जप्येश्वरं पंचनदं च तद्वै यो मानवोभ्येत्य जहाति देहम् ।
स मे सदा स्याद् गणपो वरिष्ठस्त्वष्ट्रा समः५८ 
कान्तवपुश्च५९ नित्यम्६० ।।३७। ।  
इति स्कन्दपुराणे द्वाविंशोध्यायः६१ 
 
४२ यस्मात् सुवर्णान्निः सृत्य 
- क-, तकुण्डलादेको -
घ. । ४३ यतः साक्षात्प्रवर्तित।। -
घ । ४४ जाम्बूनदमयाद् घ? । ४५ न्मु.. 
- क, त त् मू.?.. - घ. । ४६ भा ( त्) -
क । ४७ ऊचुः - क. । 
४८ जम्बू... - क. । ४९ नदीं च ताम् 
- घ. । ५० मेतेषां -
घ, मेतस्य? । ५१ 
जटोदयान् - क ., ?जटावन -
घ. । ५२ तञ्च - घ.
। ५३ भ्यर्चय - क. । ५४ जनुः - घ. । ५५ प्राणान्- घ । ५६... था -
घ । ५७ तिष्ठते मत्पुरेदार पुरद्वारि?) यावदाभूतसंप्लवम् - घ. । ५८ त्वष्टा... 
- क । ५९ कान्ति.. - क.
। ६० यो मां नरः स्नापयति पंचनद्यां जहाति देहं विधिवच्च तासु । 
इत्युत्तरार्धत्वेन दत्तः पाठो घपुस्तके । ६१.. .शतिमो 
- क. ।
 
102
सनत्कुमार उवाच
भगवान् देवदेवेशः सर्वभूतपतिर्हरः ।
देवीमुवाच वागीश उमां गिरिवरात्मजाम् ।। १ ।।
देवि१ नन्दीश्वरं देवमभिषेक्ष्यामि भूतपम् ।
गणाना२वाहयिष्यामि किं वा त्वं३ मन्यसेव्यये४ । ।२।।
देव्युवाच
सप्तलोकाधिपत्यं च गणेशानां तथैव च ।
सर्वमर्हति देवेश नन्दी पुत्रो ममाग्रजः५ ।।३ ।।
सनत्कुमार उवाच
ततः स भगवान् देवः सुरशत्रुनिषूदनः ।
प्राङ्मुखः स गणेशानामाह्वानमकरोत्तदा६ ।।४। ।
ततस्सहस्रशस्तत्र गणाध्यक्षा मुदा युताः ।
संप्राप्ताः सर्वलोकेशास्तत्क्षणाच्च७ महामुने८ ।।५। ।
संप्राप्ताः सर्वलोकेशा ये रुद्राः स्वर्गवासिनः ।
अन्ये रुद्रवरा व्यास येषां संख्या न विद्यते । ।६। ।
ब्रह्माण्डावरणा ये च अहिर्बुध्न्यादयो९ मुने ।
कपालांशिविशोकाश्च शतनेत्राः शताननाः१० ।।७। ।
अनन्तरुद्रा ये चान्ये शतवक्त्राः शतोदराः ।
सर्वतः पाणिपादाश्च सर्वदिक्षु समाश्रिताः ।।८ । ।
अणिमादिगुणैर्युक्ता ब्रह्मसंभूतिहेतवः ।
संप्राप्ताः सर्वलोकेशास्ताञ्छृणुष्व११ महामुने । ।९।।
ततः करालवदनो१२ भृकुटीभूषिताननः१३ ।
शंखहाराम्बुगौरश्च दंष्ट्री स्रग्वी त्रिलोचनः ।। 
8.23.१० । ।
 
१ देवी 
- क । २  नां - क । 
३  त्र  घ । ४ उमे -
घ । ५ महा.. - क. । 
६ त्ततः - घ. । ७ तच्छृणुष्व 
- क । ८ महात्मने - क.
। ९ अजब्रध्न - घ. । १० सनातनाः - घ. । ११ ये शृ... 
- घ. । १२ दशनो - घ.
। १३ भ्रुकुटीभीषणाननः - घ.
।
 
103
जटासहस्रोर्ध्व१४ शिखो१५ ज्वालाकेशो महाहनुः१६ ।
अग्न्यंगारकनेत्रश्च भुजगाबद्धमेखलः । । ११ ।।
विद्युज्जिह्वो महाकायस्तथा चैवोर्ध्वमेहनः ।
सर्पयज्ञोपवीती च परश्वधधरस्तथा । । १ २।।
भुजगाबद्धमौञ्जिश्च भुजगैरेव कङ्कणैः ।
निनादान् संसृजानश्च१७ अशनीपातसन्निभान् ।। १३ । ।
डिण्डि१८ रित्येव विख्यातो गणपः समदृश्यत ।
आत्मनः सदृशानाञ्च कोटिभिर्दशभिर्वृतः ।।१ ४। ।
गणपानां सुरेशानां योगिनां दीप्ततेजसाम् ।
ततोपरो महाकेशो महाकायोर्ध्वमेहनः ।। १ ५। ।
त्र्यक्षोनलशतप्रख्यः अशनीपातनर्दनः ।
नृत्यन् गायँश्च चित्राणि कुर्वन्नाट्या२० न्यनेकशः । । १६ । ।
ज्वलद्दंष्ट्रो महाहासो बृहत्स्कन्धः पिनाकधृक् ।
कोटिभिर्दशभिस्सार्धं द्विगुणाभिर्महात्मनाम् । । १७। ।
गणानां चित्ररूपाणां युगपत् संप्रदृश्यत ।
सिंहास्यगजकेशास्यै२१ द्वींपिशार्दूलकाननैः२२ ।
सोषाढिर्नाम२३ गणपो व्यास तत्र समागतः । । १८। ।
सनत्कुमार उवाच
अथान्यो व्यास संप्राप्तो युगान्तादित्यसप्रभः ।
शतयोजनबाहुश्च दिग्वासाश्चोर्ध्वमेहनः । । १ ९। ।
अतिदीर्घोतिमेढ्रश्च लम्बभ्रूः स्थूलनासिकः ।
वृत्तास्यश्च२४ महाक्षश्च भृकुटीसंहताननः । ।8.23.२० 
। । 
पंचयोजनविस्तीर्णो दीर्घो वै तावदेव च ।
दंष्ट्राश्चतस्रो वक्त्रेण बिभ्रच्छंखेन्दुपाण्डराः । ।२१ ।।
१४ स्रार्?ध 
- घ. । १५.. .शिरा 
क घ । १६ मना... - घ. । १७ 
अट्टहासानसृजँश्च - घ. । १८ दण्डि 
- घ. । १९ गणानां च -
घ. । २०... न्द्या 
- क., दान - घ.
। २१... नां शरभानां च -
घ. । २२ रक्षसाम् - घ. । २३ ससोभीना... - घ.
। २४... क्षश्च - घ.
।
 
104
पंचाग्निको२५ र्ध्वकर्णश्च पाशहस्तो मनोजवः२६ ।
वृतः कोटिशतेनैव सदृशाना२७मदृश्यत । । २२। ।
भार२८भूतीति विख्यातो महायोगबलान्वितः ।
गणपो देवदेवस्य समीपं सोभ्यगच्छत । ।२३ । ।
ततः कुन्देन्दुशंखाभं हिमराश्यम्बुसन्निभम् ।
मृणालस्फटिस्काभं च भस्मकक्षा२९वलम्बनम् ।।२४। ।
गृहीत्वा चाशनीहासं३० त्रिपादं चीरवाससम् ।
शतोदरं३१ त्रिशिरसं त्रिनेत्रं चोर्ध्वमूर्धजम् ।।२५। ।
ज्वालामालोग्र३२ केशञ्च व्याघ्रचर्माजिनाम्बरम्३३ 
। 
वायुवेगं महाहासं भुजगाबद्धमेखलम् । ।२६।।
महोरगकृतापीडं शंकु 
- ३४ र्ध्वमेहनम् ।
भस्मप्रहरणं चैव महादंष्ट्रं महाहनुम्३५ ।। २७। ।
महागणपतिं वीरं ज्वर इत्येव विश्रुतम् ।
कोटीशतवृतं तञ्च गणपं सोन्वपश्यत ।।२८। ।
ततोपरः सौम्यरूपो भस्मदिग्धाङ्ग एव च ।
त्रिशूलपाणिदिग्वासा महायोगबलान्वितः । ।२९।।
बहुवेषधरश्चैव ध्यानयोगपरायणः ।
सोमवर्ण इति ख्यातः कोटीशतवृतः प्रभुः । ।8.23.३ 
० । । 
तादृशानां गणाध्यक्षो देवेनाहूत आगतः ।
सहस्रज्वालभस्मांगो महानेत्रोर्ध्वमेहनः । ।३ १ ।।
अथापरो महाकायः शूलपाणिर्महाबलः ।
युगान्तानलसंकाशः स्थिरः स्थिरयशोबलः । ।३ २ । । 
चन्द्रमौलिर्महाकेशश्चतुर्बाहुर्विलोहितः ।
एकपादैर्महाकायैस्त्र्यक्षैस्तैः शूलपाणिभिः । ।३ ३ ।।
 
२५ पंचाङ्गि.. 
- क, पंचजिह्वो - घ.
। २६ यः - ध. । २७ 
सदृशां स - च. । २८ तावद् -
घ. । २९ धर्मकर्मा घ.
। ३० साशनिपाशं - घ.
। ३१ समोदरं - घ. । 
३२ माल्यग्र - घ. । ३३ चिना. 
( चिता?)  - घ. । 
३४ कर्णो - क., कान्तो -
घ. । ३५.. ननम् 
- घ. ।
 
105
वृतः कोटीशतेनैव स्थाणुस्तत्राभ्थवर्तत ।
स महापार्षदो रुद्रः३६ सर्वासुरनिबर्हणः । ।३४।।
ततोपरः पट्टसेनो३७ ह्रस्वपादोदरः शुचिः ।
सहस्रबाहुचरणः सहस्राक्षः प्रतापवान् । ।३ ५।।
करालदशनश्चैव कृष्णसर्पाम्बरच्छदः ।
त्र्यक्ष३८ श्चन्द्रकृतापीडः कण्ठमालाविभूषितः ।।३ ६ ।।
उग्रसेन इति ख्यातः कोटीशतवृतः स च३९ ।
आगात्समीपं देवस्य आहूतः स्वयमीश्वरः । ।३७। ।
ततोपरः समावेदे देवं चन्द्रार्धधारिणम् ।
चतुर्वक्त्रो महातेजाश्चतुर्विंशेक्षणः प्रभुः । । ३८।।
सहस्रबाहुर्ज्वालास्यो महानेत्रोर्ध्वमेहन ।
करालदशन४० श्चैव शंकुकर्णो४१ महानखः ।।३९।।
असिपाणिर्महातेजाः शतपादश्शतोदरः ।
विद्युत्केशोतिहासश्च तथैवोभयतो गतिः ।।8.23.४० 
। ।
अजैकपादिति ख्यातो वृतः कोटिशतेन सः ।
काञ्चनोपलवृक्षाढ्यः समेघ इव पर्वतः । ।४१ ।।
सनत्कुमार उवाच
आगात्ततोपरो व्यास गणपः सुमहाबलः ।
सर्वतो वदनः४२ धीमान् सर्वतः पाणिपादभृत्४३ । ।४२ ।।
ह्रस्वबाहूरु४४ पादश्च अशनिं धारयञ्छुभम्४५ ।
शतैर्वृत४६श्च कोटीनामष्टाभिश्चात्मनः समैः ।।४३ ।।
निकुम्भ इति विख्यातः शतपादोदराननः ।
आगात्ततोपरश्चापि विद्युत्केशो महाबलः ।।४४। ।
चन्दमालाधरो घोरः प्रहसन्४७ प्रविचालयन्४८ ।
दण्डधारी महावक्त्रः शंखकुन्देन्दुसप्रभः ।।४५।।
 
३६ रौद्रः 
- घ. । ३७ पट्टिशेनो -
घ. । ३८ स्त्र्यक्ष -
क. । ३९ प्रभुः - घ 
। ४० वदन - घ. । ४१ कान्ताकर्णो 
- घ. । ४२ वरदः - घ 
। ४३. धृक् - क.
। ४४ बाहुक - घ. । 
४५... भाम् - घ.
। ४६ वृत्त्यै - क. । ४७ सहस्रं - घ. । ४८ प्रतिचारयन् 
- घ. ।
 
106
गणकोटीशतवृतः परमम्परतापनः ।
ततोपरः सहस्रेण कोटीनां गणपो वृतः । ।४६। ।
सूर्यमालास्रजं बिभ्रदाजगाम महातपाः ।
स सूर्याप्यायनो नाम देवस्य परमप्रियः । ।४७। ।
धनुष्पाणिर्महातेजा विश्रुतः स४९ महाद्युतिः ।
तथान्यः५० सर्पमालश्च५१ चक्राभरण एव च । ।४८।।
चक्रायुधो महातेजा ह्रस्वपाद५२ कटीकरः५३ ।
स नाम्ना विश्रुतो लोके ग्रहाप्यायन इत्युत । ।४९।।
गणकोटिशतैः षड्भिर्वृतस्समनुधावत ।
शंकुकर्णोभ्ययाच्चैव गणकोट्या महाबलः ।।8.23.५० 
। । 
नन्दिकश्चापि दशभिः पिङ्गाक्षोष्टाभिरेव च ।
विनायकश्चतुःषष्ट्या कुष्माण्डो नाम विश्रुतः ।।५१ ।।
हिरण्यवर्णः षड्भिश्च एकपादस्तथैव च ।
धूम्रकेशो द्वादशभिः पताकी दशभिस्तथा ।।५२ ।।
सहस्रघंटोष्टादशभिस्तपः पंचभिरेव च ।
सहस्रशीर्षः षड्भिश्च भवः कोटिसमावृतः ।।५३ ।।
वरो दशभिरभ्यागात् कुम्भकर्णस्तथाष्टभिः ।
विष्वक्सेनः सहस्रेण अनदस्तु शतेन वै ।।५४।।
आवेशनो५४ तथाष्टाभिः सप्तभिश्च प्रवर्तनः५५ ।
महारवः सहस्रेण गणानां गणपो वृतः ।।५५। ।
चतुर्मुखो द्वादशभिस्तथा बाहुप्रहारकः५६ ।
महाकालः शतेनैव तथाग्निशिखरो गणः ।।५६।।
आदित्यमूर्धा कोट्या च तथा चैव धनावहः ।
सन्नाभ५७श्च शतेनैव कुक्कुटोष्टाभिरेव च । ।५७। ।
 
४९ सु 
- घ. । ५० अथान्यः -
घ. । ५१ शपमानश्च - घ. । ५२ क्रमुपाद - घ ।। ५३ कटः 
- क, घ. । ५४ नः?
। ५५ प्रतर्दनः? । ५६ वाहूपकारकः? -
घ. । ५७. म 
- क. ।
 
107
कुन्दश्च पञ्चदशभिस्तथा संकोटकोपरः ।
अमोघभूतिः कोट्या५८ च तथा चैवाघभूतिकः५९ । ।५८ ।। 
एकपादोपरः षष्ट्या तथा सप्तभिरारणः६० ।
महाबलश्च६१ नवभि६२रपस्मारश्च विश्रुतः ।।५९।। 
नीलो नवत्या देवेशः पूर्णभद्रस्तथैव च ।
निर्ऋति६३ श्चैव सप्तत्या कोटीनामभ्यगात् सह ।।8.23.६० 
। । 
कोटीकोटीसहस्राणां शतैर्विंशतिर्भिवृताः ।
ईतय६४ स्तत्र चाजग्मुर्महायोगबलान्विताः ।।६ १ । । 
भूताः कोटिसहस्रेण प्रमथाः कोटिभिस्त्रभिः ।
वीरभद्रश्चतुःषष्ट्या वृषभश्च महाबलः ।। ६२।।
मेघः सौदामिनीमालो६५ नवत्या संवृतो६६ भ्यगात् । 
प्रभाकरश्च विंशत्या विट्पति६७ 
श्च महाबलः ।।६३ । । 
गिरिको६८ मेघनादश्च उदरो मणिरेव च ।
काष्ठकर्णश्च दिव्यात्मा विश्वरूप६९श्च विश्रुतः । । ६४। । 
शतमन्युस्तथा चैव पञ्चाक्षश्चैव वीर्यवान् ।
तालकेतुश्च७० षंडश्च कपाली गजनाशनः७१ ।।६५। । 
संवर्तकस्तथा चैत्रस्त्रैलोक्यदहन७२ स्तथा ।
लोकान्तकश्च दीप्तात्मा हेमकुण्डल एव च । ।६ ६।।
मृत्युश्चैव यमश्चैव कालो विषहरस्तथा ।
शतमायो महामायः सर्वत्राशरण७३ स्तथा । ।६७।।
एकशृङ्गो च विख्यातस्तथा भृङ्गिरिटिश्च यः ।
एते चान्ये च गणपा गुह्या ये च महाबलाः ।।६८।।
तत्राजग्मुर्मुदा युक्ताः सर्वे चित्रास्त्रयोधिनः७४ ।
गायन्तश्च द्रवन्तश्च नृत्यन्तश्च महाबलाः । ।६९ । ।
 
५८ ट्यो? 
- घ. । ५९ रौअघभूतिकः -
घ, चानघ? । ६०.?.
णाः - क. । ६१..
रश्च - घ. । ६२.
ति - क. । ६३ 
निवृत्ति - घ. । ६४ दूतय -
घ. । ६५ मनीमानो - घ., माला - क.
। ६६ संभृतो - घ । ६७ विद्युति -
घ । ६८ विवेको - घ. । ६९ विल्वरूपं - क. । ७० अलकेतुश्च 
- घ. । ७१ कपालजगदासनः -
घ. । ७२ सहन - घ.
। ७३ पूर्वनाभरण? - घ.
। ७४ दिव्यास्त्रयोधिनः - घ. .।
 
108
मुखाडम्बरवाद्यानि वादयन्तस्तथैव च ।
रथैर्नागैर्हयैश्चैव७५ ययुर्मर्कटवाहनाः७६ । ।8.23.७० 
।। 
व्याघ्रसिंहविडालैश्च सर्पैः पक्षिभिरेव च ।
श्वापदैश्च तथानेकै७७ रल्पैश्च विविधैः शुभैः । ।७१ । ।
विमानेषु तथारूढा मानुषेषु७८ तथापरे ।
पुष्पकेन विमानेन तथा मत्तद्विपेन च । ।७२ । ।
छंदं कृत्वा तथा शं 
- किन्नरोरगचारणैः७९ । (?) 
उत्तमायुधयुक्तेन हंसयुक्तेन चापरे । ।७३ । ।
नानाविमानमारूढाः कोटिशस्तत्र चापरे ।
भेरीशृंग८० मृदंङ्गैश्च पणवानकगोमुखैः । ।७४। ।
वादित्रैर्विविधैश्चैव पटहैरेकपुष्करैः८१ ।
भेरीकर्कर८२ सन्नादैराडम्बरकडिण्डिमैः ।।७५ 
' । 
मड्डूकै८३ 
र्वेणुवीणाभिर्विवृषैस्तुणवैरपि८४ ।
दर्दरै८५ स्तलघातैश्च८६ कच्छपै पणवैरपि ।।७६ ।।
वाद्यमानैर्महायोगा आजग्मुर्देवसंसदम् ।
हंसजालेन दिव्येन पद्मयोनिः पितामहः । ।७७ । ।
मुनिभिर्योगसंसिद्धैर्वृतः सर्वैः समन्ततः ।
ऋग्वेदो दक्षिणे भागे दिव्यकुंडलभूषित । ।७८। ।
पश्चिमे सामवेदश्च नाना 
(?) रूपधरः शुभः । 
अथर्वा चोत्तरे चैव वह्निनेत्रधरः प्रभुः । ।७९ । ।
यजुर्वेदस्तु पूर्वेण विद्युद्रूपधरस्तथा ।
इतिहासपुराणानि नानारूपधराणि च । ।8.23.८ 
० ।।
अग्रतो दीपयानेन तेपि तत्र प्रजग्मिरे ।
शिवभक्तो महायोगी८७ गरुडस्थो जनार्दनः । ।८ १ । ।
 
७५ श्चैवा 
- क., श्चापि - घ.
। ७६ वायुम.. - घ. । ७७ नथीनकै - घ । ७८ मनुष्येषु - क.
। ७९... णाः - घ । 
८० शंख  - घ. । ८१ पुष्पकैः 
- घ । ८२ मुरज - घ । ८३ मंडूकैः -
घ । ८४ विविधैः पटहै. - घ.
। ८५ दर्श? घ. । 
८६  नसन्श्चि? - क 
घ. । ८७ महाभोगी - घ ।
 
109
सर्वैः स्वीयैः परिवृतस्तत्रागात् पार्षदैः८७ सह ।
वृत आत्मसमैर्दिव्यैर्विष्णुरूपधरैः शुभैः । ।८२ । ।
दृष्ट्वा नारायणं प्राप्तं महादेवोब्रवीदिदम ।
वाचा गंभीरया शंभुस्तदेवं लोकभावनम् । ।८३ । ।
शृणु विष्णो वचो मह्यं तद्वक्ष्यामि जनार्दन ।
अभिषेकं प्रयच्छस्व नन्दिनि मम सुप्रिये ।।८४। ।
प्रहस्य शंकरं८९ देवो भूयो नारायणोब्रवीत् ।
यथा वदसि देवेश करिष्येहं वृषध्वज । ।८५। ।
देवानामपि देवस्त्वं पुमान् त्वं 
- - न संशयः ।
शक्र ऐरावतारूढ आजगाम तदन्तिकम् । ।८६। ।
वसुभिर्मातरश्चैव थमवरुणवित्तपैः ।
पृथग्विमानसंस्थैश्च छादयित्वा नभस्तलम् । ।८७।।
प्रलयान्ते च सृष्टौ तु यादवासन 
(?) संज्ञया ।
ब्रह्मादिरूपं यातेमा संप्राप्ता गणरूपिणः 
(?) ।।८८ ।। 
ते विश्वकर्माणममित्रहासां९० विश्वेशमेकाक्षरमव्ययञ्च ।
सहस्रनेत्रप्रतिमातिभास्वराः९१ प्रणेमुरुच्चैरपि चाभिनेदुः । ।८९। ।
इति स्कन्दपुराणे गणपाह्वानो नाम त्रयोविंशोध्यायः
 
सनत्कुमार उवाच
ते गणेशा१ महासत्वाः सर्वदेवश्वरेश्वरम्२ ।
प्रणम्य देवदेवञ्च३ इदं वचनमब्रुवन् । । १ । ।
भगवन् देवतारिघ्न देवदेवाम्बिकापते ।
किमर्थं वयमाहूता आज्ञापय कृतं हि तत्४ । ।२। ।
 
८८ सरैः 
- घ. । ८९ संवरा - घ । ९० सिहा? - घ. । ९१ भास्करा.
घ ।
१ गणेशाश्च 
- घ. । २ सर्वे देवासृरेश्वराः -
घ. । ३ दे तदेवं च -
घ. । ४ गहत्? - घ.
।
 
110
किं सागरान् शोषयाम यमं वा राहु किङ्करैः ।
हन्म मृत्युं च कालं च५ न भवत्यस्य कोप्यज ।।३।।
बद्ध्वेन्द्रं६ सह देवैश्च सविष्णुं सह वायुना ।
आनयाम सुसंक्रुद्धा दैत्यान् वा सह दानवैः ।।४।।
कस्याद्य व्यसनं घोरं करिष्यामस्तवाज्ञया ।
कस्य वा७द्योत्सवं देव सर्वकामसमृद्धिमत् ।।५। ।
तांस्तथावादिनः सर्वान्नमतो भक्तवत्सलः ।
उवाच देवः संपूज्य गणान्९ गणपतिर्भवः ।।६।।
देवदेव उवाच
शृणुध्वं यत्कृते यूयमिहाहूता जगद्धिताः ।
श्रुत्वा च प्रयतात्मानः कुरुध्वं तदशङ्किताः ।।७।।
नन्दीश्वरोयं पुत्रो नः सर्वेषामीश्वरेश्वराः१० ।
प्रियो११ग्रनायकश्चैव सेनानीर्वः समाहितः ।।८।।
तमिमं मम सन्देशाद्यूयं सर्वेभिसंमताः१२ ।
सेनान्यमभिसिञ्चध्वं१३ महायोगपतिं पतिम् ।।९।।
अद्यप्रभृति युष्माकमयं नन्दीश्वरः शुभः ।
प्रियो गौरवयुक्तश्च सेनानीरमरः प्रभुः । ।8.24.१०।।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्ते भगवता गणपाः सर्व एव ते ।
एवमस्त्विति संमन्त्र्य संभारानाहरँस्ततः ।।१ १।।
तस्य रूपाश्रयं दिव्यं जाम्बूनदमयं शुभम् ।
आसनं मेरुसंकाशं मनोरममथाहरन् ।।१२।।
शातकुम्भमयञ्चापि चारुचामीकरप्रभम् ।
मुक्तादामावलम्बं च मणिरत्नावभासितम् ।।१३।।
५ मृत्युमुतामृत्युन्न-
क. । ६ महेन्द्र - घ. । ७ चा... - घ । ८ कार्यं 
- क । ९ सर्वान् - घ । १०..
र - क. । ११ यं 
- घ. । १२ तिसंमताः -
घ. । १३ सेनापत्येमिसिञ्चध्वं -
घ. ।
 
111
स्तम्भैश्च वैडूर्यमयैः किंकिणीजालसंवृतम् ।
चातूरक्तकसंयुक्तं१४ मण्डपं विश्वतो मुखम् ।।१४।।
कृत्वा चक्रुश्च तन्मध्ये तदासनवरं शुभम् ।
तस्याग्रतः पादपीठं नीलं वज्रावभासितम् ।। १५ ।।
चक्रुः पादप्रतिष्ठार्थं कलशौ चास्य पार्श्वगौ ।
संपूणौ१५ परमाम्भोभिररविन्दावृताननौ ।।१ ६। ।
अग्रतोग्निं समाधाय१६ वृषभञ्चापि पार्श्वतः१७ ।
सवत्सां सुरभिञ्चापि तस्य पार्श्वेथ दक्षिणाम्१८ ।। १७।।
छत्रं शतशलाकं च जाम्बूनदमयं१९ शुभम्२० ।
शंखहाराम्बुगौरेण पृष्ठेनाभिविराजितम् ।।१८।।
व्यजनं चन्द्रशुभ्रञ्च हेमदण्डं सुचारुमत् 
(?) ।
मालां कुशेशयानां च भ्रमरावलिसेविताम् ।।१ ९।।
आनिन्युस्तत्र गणपा नन्द्यावर्त्ताँश्च काञ्चनान् ।
पुनर्वसुञ्च पुष्यञ्च द्वौ मत्स्यौ वरुणालयौ ।।8.24.२ 
० । । 
स्वस्तिकं वर्धमानं च श्रीवत्सं चैव काञ्चनम् ।
कीचका वेणवश्चैव कन्याश्चैवाभिपूजिताः । । २१ ।।
ऐरावतं सुप्रतीकं गजावेतौ च पूजितौ ।
ध्वजञ्च पूजितं दिव्यं शंखं चैवेन्दुवर्चसम् । ।२२ । ।
कलशानां२१ सहस्रञ्च काञ्चनानां सुवर्चसाम् ।
राजतानां सहस्रञ्च पार्थिवानां तथैव च ।। २३ । ।
ताम्राणामथ दिव्यानां सहस्रमनलत्विषाम् ।
वासोयुगं वृक्षजं च विरजः सूक्ष्ममेव च । ।२४।।
मुकुटं काञ्चनं चैव सुकृतं विश्वकर्मणा ।
कुण्डले चामले दिव्ये वज्रञ्चैव वरायुधम्२२ । । २५ ।।
 
१४ चानु 
.. - क, चातु - - क-
टि, चारुदण्डैः सुसंयुक्तं -
घ. । १५ सुपूणौ - घ.
। १६ समादाय - क. । 
१७ ... वः - घ । १८ .णे 
घ । १९ जम्बूनदमयं - क. । २० ततं 
- घ. । २१ शलाकानां -
क. । २२ ... वाकरायुधम् - क., परा -
घ. ।
 
112
पट्टिशञ्च महद्दिव्यं शूलं चाशनिमेव च ।
जाम्बूनदमयं२३ सूत्रं केयूरद्वयमेव च । ।२६ । ।
हारञ्च मणिचित्राङ्गं रोचना रुचकं२४ तथा ।
नलभा२५ पारियात्रं२६ च वर्णं(?)२७ 
कङ्कण२८मेव च । ।२७ । । 
दर्भाँश्च दिव्यान् समिध आज्यं धूपमथापि च ।
समन्तान्२९ निन्युरव्यग्रा गणपा देवसम्मताः । ।२८ ।।
ततो दिशः समुद्रा३०श्च वरुण 
- - - - - ३१ ।
नभोग्निर्वसवश्चैव३२ 
चन्द्रादित्यौ ग्रहैस्सह । ।२९।। 
तारारूपाणि सर्वाणि नक्षत्राणि ध्रुवस्तथा३३ ।
रुद्रा रक्षांसि यक्षाश्च अश्विनौ दैत्यदानवाः । ।8.24.३ 
० । । 
गन्धर्वाप्सरसश्चैव नारदः पर्वतस्तथा ।
पृथिवी च समुद्राश्च वर्षाणि गिरयस्तथा । ।३ १ । ।
वृक्षाश्च बीरुधश्चैव ओषध्य३४श्च महाबलाः ।
नद्यः सर्वाः समाजग्मुर्वसवश्चैव३५ सर्वशः । ।३ २ ।।
लोकस्य मातरश्चैव पृथिवी स्वर्ग एव च ।
भूतानि प्रकृतिश्चैव इन्द्रियाणि च सर्वशः ।।३ ३ ।।
तीर्थानि चैव सर्वाणि दानानि विविधानि च ।
ऋचो यजूंषि सामानि अथर्वाङ्गिरसा अपि३६ ।।३४। ।
यज्ञाश्च क्रतवश्चैव इष्टयो नियमा३७स्तथा ।
छन्दांसि चैव सर्वाणि३८ पिशाचा देवयोनयः । ।३ ५।।
ब्रह्मा च ऋषयश्चैव विष्णुः सानुचरस्तथा ।
प्राचीं प्रतीचीं ये रुद्रा दक्षिणामुत्तरं तथा । ।३ ६।।
अधश्चोर्ध्वं च ये रुद्राः साध्याः३९ पितर एव च ।
तेष्वागतेषु सर्वेषु भगवान् गोवृषध्वजः । ।३७।।
 
२३ पट्ट? 
- क. । २४ रोमानां कवचं -
घ. । २५ जलतां - घ.
। २६ परिहार्य - घ. । २७ कर्ष - घ. । २८ कङ्किण 
- क. । २९ समन्त्रा (
न) ( न्त्र्य?) - क.
। ३० सपाला? । ३१ वरुणो धनदो यमः?
। ३२ वृक्षाश्च वीरूधश्चैव - घ.
। ३३ आदित्याः सर्वशस्तथा - घ.
। ३८ वारिण्यौषध्यो घ. । ३५ परम -
घ. । ३६ वपि - क.
घ. । ३७ इष्टीः सनियमा क.
। ३८ च यथार्हाणि - घ.
। ३९ आजग्मुस्ते - घ.
।
 
113
सर्वं कार्यविधिं कर्तुमादिदेश पितामहम् ।
एकैकं कलशं तत्र सर्वौषधिसमन्वितम् । ।३८। ।
कृत्वाद्भिः पूरयित्वा च कुशेशययुगावृतम्४० ।
जयाञ्च विजयाञ्चैव सिंहीं व्याघ्रीं तथैव च । । ३ ९। । 
सुवर्चलां शंखपुष्पीं विष्णुक्रान्तां पुनर्नवाम् ।
कुमारीं चन्द्रकान्ताञ्च मृतसञ्जीवनीमपि । ।8.24.४० 
। । 
आदित्यवर्चसं चैव अमृतां श्रीनिकेतनाम् ।
तथा कुमुद्वतीं चैव प्राक्षिपँस्ते तथौषधीम्४१ । ।४१ । । 
पार्थिवेषु तदा व्यास सर्वेष्वेव गणेश्वराः ।
सौवर्णेषु तु सर्वेषु तीर्थानि विविधानि च ।।४२।। 
दानानि चैव सर्वाणि भगवान् संन्यवेशयत् ।
राजतेषु च कुम्भेषु मन्त्राँश्छन्दांसि चैव ह ।।।३ । । 
क्रतुमत्यश्च४२ विविधा इष्टीः काम्यान् तथेतरान् । 
औदुम्बरेषु सर्वेषु सरितः सागरांस्तथा । ।४४। ।
तपांसि नियमाँश्चैव भगवानभिविन्यसन्४३ ।
एकैकं कलशं तत्र अभिपूर्या४४ भिमन्त्र्य च । ।४५ ।। 
वेष्टयित्वा च सूत्रेण देवेभ्यः प्रददौ विभुः ।
स जग्राह तदा ब्रह्मा एकं कलशमात्मना ।।४६।। 
विष्णवे च ददावेकमेकमिन्द्राय धीमते ।
गणपेभ्य४५स्तथा चान्यानृषिभ्यश्च पितामहः । ।४७। । 
ततः श्रेष्ठासने४६ तस्मिन्नुपवेश्य महामनाः ।
अर्चयित्वा तु तं४७ ब्रह्मा स्वयमेवाभ्यषिञ्चत । ।४८। । 
ततो विष्णुस्ततः४८ शक्र ऋषयश्च सहामरैः ।
गणाधिपाश्च ते सर्व४९ अभ्यषिञ्चन्त नन्दिनम् । ।४९ ।।
 
४० मुखावृतम् 
- क., युतो... - घ.
। ४१ वनौषधीः - घ. । ४२ क्रतुं यज्ञांश्च - घ., ऋतुमत्याश्च - क. । ४३ नभ्यविन्यसत् 
- क., नेत्य - घ.
। ४४ अभिपूज्या - घ.
। ४५ गणसेना - क., गणेशेभ्य? । ४६ श्च ष्वा (स्वा)
सने - क. । ४७ ततो 
- क, । ४८... स्तथा 
- घ. । ४९ सर्वे ते -
क ।
 
114
वासोयुगं च तद्दिव्यं५० गन्धान्दिव्याँस्तथैव च ।
केयूरे५१ कुण्डले५२ चैव मुकुटं हारमेव च । ।8.24.५० 
।। 
पट्टिशं शूलवज्रं च अशनी५३ 
च ददौ स्वयम् । 
छत्रं जग्राह देवेन्द्रो५४ वायुर्व्यजनमेव च ।
ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं५५ पितामहपुरोगमाः । ।५१ ।।
विष्णुरुवाच 
(?)
नमः कुष्माण्डराजाय५६ वज्रोद्यतकराय च ।
शालंकायनपौत्राय५७ हलमार्गोत्थिताय च । ।५२।।
शिलादस्य च पुत्राय रुद्रजप्यपराय५८ च ।
रुद्रभक्ताय देवाय नमोन्तर्जलशायिने ।।५३ ।।
गणानां पतये चैव भूतानां पतये नमः ।
उमापुत्राय देवाय शिवलब्धवराय च ।।५४।।
रुद्रस्य प्रियपुत्राय पट्टिशायुधधारिणे५९ ।
नमो दंष्ट्राकरालाय ललाटनयनाय च ।।५५।।
प्रमथाय६० वरेण्याय६१ ईशानायार्पिताय६२ च ।
द्वाराध्यक्षाय शूराय रुद्राय वरदाय च ।।५६ । ।
नमः सर्वार्थसिद्धाय सुयशां६३ पतये नमः ।
नमः प्रवरमालाय६४ क्षीरोदनिलयाय च ।।५७।।
महागणाधिपतये महायोगेश्वराय च ।
दिण्डिमुण्डाय६५ चण्डाय एकाक्षररताय च ।।५८। ।
अक्षयाया६६ व्ययायैव६७ अजराया६८ मराय६९ च ।
पशूनां पतये चैव जेत्रे७० मृत्योस्तथैव च । । ५९। ।
 
५० तथा दिव्यं 
-घ । ५१  रं -घ । 
५२- ल-घ। ५३ मसनी  -घ 
--नी -क। ५४ चैवास्य -
क. । ५५.. व 
- क. । ५६ पतये - घ 
। ५७ गोत्राय - घ. । ५८ कराय 
- ध., तराय - क । 
५९ ग्राय वै नमः - घ । ६० प्रथमाय - क. । ६१... नां (?)
। ६२ मिताय - ध. । 
६३ स्वयशां - घ, । ६४ मानाय 
- घ. । ६५ दान्तक्षताय -
घ । ६६ अक्षराय - घ.
। ६७ मृतायैव - क. । ६८ अजयाय - क. । ६९ व्ययाय 
- क. । ७० जैत्रे - क. ।
 
115
नमः पवनवेगाय सर्वज्ञायाजिताय च ।
अनेकशिरसे चैव अनेकचरणाय च । ।8.24.६ 
० । ।
किरीटिने कुण्डलिने महापरिघबाहवे ।
सर्वान्७१ देवगणाँश्चैव पाहि देव७२ नमोस्तु ते ।।६ १ ।।
सनत्कुमार उवाच
एवं स्तुत्वा ततो देवस्तस्मै व्यास महात्मने ।
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा जयशब्दं चकार ह । ।६२। ।
ततो गणा जयेत्यूचुस्ततो देवास्ततो७३ सुराः ।
ततः सर्वाणि भूतानि ब्रह्मा शक्रस्तथैव च । ।६३ ।।
ततः शंखाँ७४श्च भेरी७५श्च पटहाडम्बराँस्तथा ।
वंशाँश्च पणवाँश्चैव कृकवान् गोविषाणकान्७६ ।।६४। ।
डिण्डिमान् वेणुकाँश्चैव मर्दलाँश्चैव सर्वशः ।
अवादयन्त गणपा हर्षयन्तो मुदा युताः ।। ६५ । ।
सनत्कुमार उवाच
नन्दीश्वरस्य७७ य इमं स्तवं देवाभिनिर्मितम् ।
पठेत सततं मर्त्यः७८ 
स गच्छेत् तत्सलोकताम्७९ । । ६६। । 
नमो नन्दीश्वरायेति कृत्वा यः स्वप्नमाचरेत् ।
तस्य कुष्माण्डराजेभ्यो न भयं विद्यते क्वचित् । । ६७। ।
यत्रायं स्थाप्यते नित्यं स्तवः परमपूजितः ।
न भयं तत्र भवति ग्रहेभ्यो व्यास सर्वदा । । ६ ८। ।
नन्दीश्वरं ये प्रणमन्ति८० मर्त्या नित्यं प्रसन्नेन्द्रियशुद्धसत्वाः ।
ते देवदेवस्य सहाद्रिपुत्र्या८१ इष्टा वरिष्ठाश्च गणा भवन्ति । ।६९ । ।
इति स्कन्दपुराणे नन्दीश्वरस्तवभ्रतुर्विंशतितमोध्यायः
 
७१ देवान् मे गणाँ 
- क. । ७२ आदिदेव - घ. । ७३ ततः - घ.
। ७४ शंखा - घ. । 
७५ भिर्य-- घ. । ७६ विषाणिकाम् 
- क., कोविषाणिकं - घ. । ७७ राय - घ । ७८ लोकः -
घ. । ७९ मम सलोकताम् क.,
तस्य - घ. । ८० 
प्रलपन्ति - घ., प्रजपन्ति?
। ८१ महा... - क. घ.
।
 
116
सनत्कुमार उवाच
ततस्तत्रागतान्देवो१ देवताधिपतिर्भवः ।
मरुतः प्राह संपूज्य२ कन्यार्थं सद३ सत्पतिः । । १ ।।
मरुतो४ ये महावेगा महासत्वा महौजसः ।
आमन्त्र्य नाम्ना तानीशः सशक्रः५ सपितामहः६ । । २ । ।
युष्माकं सुयशां कन्यां सनसां७ दिव्यरूपिणीम् ।
दातुमर्हथ संपूज्य८ स्नुषा सा नौ भविष्यति९ । । ३ । ।
मरुत१० ऊचुः
त्वमस्माकं च तस्याश्च११ सर्वस्य जगतस्तथा ।
प्रभविष्णुस्त्रिलोकेश न१२ नो याचितुमर्हसि ।।४। ।
त्वयैव देया१३ 
ग्राह्या च त्वन्नो गतिरनुत्तमा ।
मा नः परानिवेशान याचनेन विभावय । ।५।।
पिता नः कश्यपः श्रीमान् मरीचिश्च पितामहः ।
पितामहपिता ब्रह्मा तस्यापि त्व पिता महान्१४ ।
स त्वं पितामहोस्माकं न परान् कर्त्तुमर्हसि । । ६। ।
ईश्वर उवाच
अस्माकं न परा यूयं सत्यं वः परिभाषितम् ।
किन्तु लोकहितार्थाय मुनिदेवैः प्रभाषितम् ।
अदत्ता न गृहीतव्या कन्या१५ धर्मः सनातनः ।।७। ।
सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तो१६ देवेशो मरुद्भिर्देवसत्तमैः ।
सुयशां मरुतां कन्यामानयामास१७ तत्क्षणात । ।८। ।
 
१ देवान् 
- क. । २ संकल्प्य -
घ. । ३ शर्व - क । 
४ मा -ता - घ.,
इतः पूर्व देवदेव उ इति क. पु.
। ५... क्रान - ध.
। ६... हान? - घ । 
७ ? - घ । ८ तां पुत्रीं - घ.
। ९ मह्यं बलाबलाः - घ.
। १० मारुता - घ. । 
१ । रस्यःञ्च? - घ । १२... त्वं 
- घ- । १३ देव - घ.
। १४ पितामह - क । १५ धन्या  
घ. । १६ एवमुक्तोथ -
घ । १७,.. मासयामास -
घ. ।
 
117
स्वयं होतास्य१८ तत्रासीद् ब्रह्मा लोकपितामहः ।
कश्यपश्च१९ तथोद्गाता अत्रिः साम२० स्वयं जगौ । । ९। ।
अथर्वाङ्गिरसौ२१ देवौ२२ ब्रह्मत्वमपि चक्रतुः२३ ।
नारदः पर्वतश्चैव चित्रसेनश्च गायनः । । 
8.25.१० । ।
विश्वावसु रुचि२४ श्चैव हाहा हूहूस्तथैव च ।
तथा शालिशिरा यश्च विश्रुतो गण्डमण्डकः । । ११ । ।
ईतिश्चैवेन्द्रवाहश्च२५ यज्ञवाहोथ दक्षिणः ।
एते चान्ये च गन्धर्वा जगुर्मधुरकण्ठिनः । । १ २। ।
उर्वशी चैव रम्भा च घृताची पूर्वचित्त्यपि२६ ।
तिलोत्तमा च विश्वाची अन्याश्चाप्सरसस्तथा२७ । । १३ । ।
अनृत्यन्त२८ महाभागा नृत्तं सुरमनोहरम् ।
- 
- - - - - - - - - - - - - - - । । १४। ।।
।
- 
- - - - - - - - - - - - - - । । १ ५। ।
सनत्कुमार उवाच
स एवमभवद् व्यास विवाहस्तस्य धीमतः ।
नन्दिनो गणमुख्यस्य अनौपम्यो ह्यनिन्दितः । । १६ । ।
ततः स तु कृतोद्वाहो नन्दी गत्वा महामनाः ।
पादौ ववन्दे देवस्य देव्या ब्रह्मण एव च ।
शिलादस्य च लोकेशः श्रिया२९ परममया युतः । । १७। ।
देवदेव उवाच
वरं वृणीष्व पुत्र त्वं स्नुषा चेयं तव प्रिया ।
वरान३० ददामि३१ ते वत्स मनसा यानभीप्ससे३२ । । १८। ।
 
१८ च घ । १९ काश्यपश्च 
- क. । २० सूक्तं - घ । २१.. मो - क.
। २२ देवो - क । २३ मभिचक्रतुः -
घ । २४ तद्गुरुः सुरुचि - घ । २५ 
चैवेन्द्रचापश्च - घ । २६ वपुरित्यपि -
घ. । २७.  सः शुभा 
- ख. । २८... त्तन्त - क. । २९ प्रिया -
ख., प्रीत्या - घ.
। ३० वरं - क. ख.
। ३१... नि - क,
। ३२ अनया सह (म) मीप्सित - ख., मीप्सितं -
घ. ।
 
118
नन्द्युवाच
भगवन् यदि तुष्टोसि त्वयि भक्तिर्दृढास्तु मे ।
सदा च तुष्टो भव मे साम्बः सहगणेश्वरः३३ । । १९।। 
पितरञ्चैव मे देव उत्पादकमिमं प्रभो ।
अनुग्रहेण युक्तेन योक्तुमर्हसि कामद । ।8.25.२ 
० । ।
देवदेव उवाच३४
सदाहं तव नन्दीश सुतुष्टः३५ सगणेश्वरः ।
पार्वत्या सहितो धीमन्निदञ्च शृणु मे वचः ।। २१ ।। 
सदेष्टश्च वरिष्टश्च परमैश्वर्यसंयुतः३६ ।
महायोगी महेष्वासो महाबलपराक्रमः ।। २२।।
अजय्यश्चैव जेता च पूज्येज्यश्च सदा भव ।
अहं यत्र भवांस्तत्र यत्र त्वं तत्र चाप्यहम् । ।२३ । । 
यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु । 
अयञ्च ते पिता पुत्र३७ परमैश्वर्यसंयुतः । ।२४।। 
भविष्यति गणाध्यक्षो महागणपतिर्मम ।
विमानं३८ चास्य३९ वैभ्राजं कामगं सर्वकाञ्चनम् । ।२५। । 
उपेतं भवनैर्दिव्यैः४० प्रयच्छामि जनावृतम्४१ । 
तेनायं४२ सर्वलोकेषु चरिष्यति यथेप्सितम् ।।२६ ।। 
स्थानं श्रीपर्वते४३ चास्य भविष्यति सुपूजितम्४४ । 
भृगौ तस्मिँश्च यः प्राणाँस्त्यक्ष्यते वै सुधार्मिकः । 
स कामचारी वैभ्राजे गणपोस्य भविष्यति । ।२७।। 
सनत्कुमार उवाच
ततो देवी महाभागा शैलादेर्वरयद्४५ वरम् ।
सोब्रवीत्त्वयि भक्तिर्मे सदैवानपगा भवेत् । ।२८ । ।
 
३३...
रः - ख. ध.
। ३४ ईश्वर उ - क । ३५ संतुष्टः -
घ. । ३६ संयतः - घ 
। ३७ विप्रः - घ. । ३८ पर्वतं 
- क. ख. ध.
। ३९ चापि - घ. । 
४० दिव्यं - ख. । ४१ जलावृतम् 
- ध. । ४२ ततश्च - क. । ४३ श्रीपर्वतं - घ.
। ४४ प्रपूजितम् - घ.
। ४५ वरदा - क., रददा - ख., रदद -
घ ।
 
119
ततो मरुत्सुता चैव उभाभ्यामभि४६ चोदिता ।
वरान्४७ वृणु यथेष्टं वै ताविदं प्रत्युवाच ह । ।२९। ।
युवयो४८रस्तु भक्तिर्मे तथा भर्त्तरि चैव हि ।
नित्यं चानपगा स्यान्मे धर्मे च मति४९रुत्तमा ।
एतमिच्छामि५० देवेशौ वरं वरसहस्रदौ । । 
8.25.३० । । 
सनत्कुमार उवाच
ततस्ता एव५१ मेतत्ते भवितेति शुचिस्मिते ।
ऊचतुर्मुदितौ देवौ स्नुषान्तां वरवर्णिनीम् । । ३१ । ।
नारायणं समालोक्य ब्रह्माणं च तथा हरः ।
अद्यप्रभृति नन्दीशो युवाभ्यामादृतः सदा । ।३ २ । ।
प्रभुत्वेन हि देवानां प्रतीहारत्वमेष्यति ।
युवयोर्मयि या भक्तिस्तथा स्नेहोथ नन्दिनि । । ३३ । । 
- 
- - - - - - - - - - - - - - - - (?) ।                              
- 
-  -- - - - - - - - - --           । । ३४। ।। 
एवं भवतु देवेश नात्र कार्या विचारणा ।
गणाश्चास्य ततोभ्येत्य सर्वे देवप्रियेप्सया५२ । । ३ ५। ।
वरं ददुर्महासत्वाः स वव्रे काञ्चनप्रभः ।
युष्मासु मम भक्तिश्च ऐश्वर्यञ्चापि संमतम् ।
वंद्याश्च५३ यूयं सर्वे मे प्रियो युष्माकमेव च । ।३ ६।।
गणा५४ ऊचुः
भवान् यन्ता५५नुमन्ता च गतिरागति५६रेव च ।
अस्माकमीशः सर्वेषां देवानामपि चेश्वरः । ।३७।।
कुष्माण्डानां वरिष्ठश्च रुद्राणां त्वं महाबलः५७ ।
ईतीनां द्वारपालश्च प्रमथानां तथैव च । ।३ ८।।
 
४६.
पि - क. घ.
। ४७ वरं - घ. । ४८ 
आवयो - क. । ४९ रति -
घ. । ५० दिच्छामि - क. ख. घ. । 
५१ वेव - ख. । ५२...
वः - क. टि.
। ५३ वंध्या - घ., पश्या - क.,वन्द्या । ५४ गणपा 
- घ. । ५५ मन्ता - क. । ५६ र्वा गति - घ.
। ५७ महामनाः - ख. ।
 
120
महाबलो महायोगी सेनानीस्त्वं हि नो मतः५८ ।
त्वं भूतो भूतनेता च नायकोथ५९ विनायकः । । ३९। ।
ग्रहाणामधिपश्चैव रुद्रदण्डधरस्तथा६० ।
त्वमग्रयोधी६१ शत्रुघ्नस्त्वं वीर६२स्त्वं दिवस्पतिः ।।8.25.४० 
। । 
महानुभावस्त्वञ्चैव क्षीरोदनिलयश्च ह ।
जप्येश्वरनिकेतश्च जप्येश्वरविभावितः ।।४१ । ।
भावनः६३ सर्वभूतानां वरदो वरदाचितः६४ ।
अस्माकं वरदश्चैव भव भूतेश्वर प्रभो । ।४२। ।
सनत्कुमार उवाच
स एवं गणपैः सर्वैः स्तुतो नन्दीश्वरः प्रभुः६५ ।
उवाच प्रणतः सर्वान् ब्रूत६६ किं करवाणि वः६७ । ।४३ । ।
त एवमुक्ता गणपाः सर्व एव महाबलाः ।
ऊचुस्तं दिव्यभावज्ञा देवदेवस्य सन्निधौ । ।४४। ।
त्वमस्माकं गणाध्यक्षः कृतो देवेन शंभुना ।
अस्माभिश्चाभिषिक्तस्त्वं नायको धर्मदायकः६८ ।।४५। ।
स त्वं शिवश्च सौम्यश्च गुणवानगुणेष्वपि ।
क्षमा६९ शौचदमोपेतो भव नः प्रियकृत् सदा । ।४६।।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्तस्तदा सर्वान् प्रणम्य बहुमानतः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय७० गणपानस्तुवत्तदा । ।४७। ।
नन्द्युबाच
नमो वः सर्वभूतेभ्यो नमो योगिभ्य७१ एव च ।
नमश्चाप्यनिकेतेभ्यो योगीशेभ्यो नमो नमः७२ ।।४८। ।
 
५८ नो ह्यनुत्तमः 
- ख. । ५९ स्वात्मा नोथ -
क । ६० उग्रदण्डधरस्तथा - ख.
। ६१ योगी - क. । 
६२ धीर - क. । ६३ भवनः -
क । ६४ वरदान्वितः - ख.,
वरदर्पितः - घ । ६५ रो विभुः -
ख. । ६६ भूत - ख.
। ६७ ते - क. घ.
। ६८ धर्मनायकः - घ.
। ६९ शम - घ. । ७० 
मादाय - घ. । ७१ योगेम्य कः 
- घ. । ७२ नमस्तथा- क ।
 
121
नमः कामचरेभ्यश्च नम उग्रेभ्य एव च ।
मृत्युभ्यश्च यमेभ्यश्च कालेभ्यश्च नमो नमः । ।४९ । ।
नमः काञ्चनमालेभ्यः सर्वधर्मभ्य७३ एव च ।
नमो वो वधःकृद्भ्यश्च७४ अवध्येभ्यस्तथैव च । । 
8.25.५० । । 
नमः परमयोगिभ्यो७५ जटिभ्यश्च नमो नमः ।
नमो वो दृश्यरूपेभ्यो विकृतेभ्यस्तथैव च । ।५ १ । ।
नमो वल्कलत्रासोभ्यः७६ कृत्तिवासोभ्य७७ एव च ।
नमः श्वेताम्बरस्रग्भ्यश्चित्रस्रग्भ्यो नमो नमः । । ५२ । ।
धावद्भ्यश्च द्रवद्भ्यश्च संस्थितेभ्यो नमो नमः ।
नमो मुनिभ्यो७८ गायद्भ्यो जपद्भ्यश्च नमो नमः । ।५३ । ।
नमः शरभरूपेभ्यः शतरूपेभ्य७९ एव च ।
नमः पर्वतरूपेभ्यो८० व्याघ्ररूपेभ्य८१ एव च । । ५४। ।
नमो मार्जाररूपेभ्यः८२ काकोलूकेभ्य८३ एव च ।
नमो दैवतरूपेभ्यः८४ पवनेभ्यस्तथैव च । ।५ ५ । ।
नमोग्निभ्यस्तथाद्भ्यश्च८५ 
वरुणेभ्यस्तथैव च ।
नमो धनेशरूपेभ्यः सर्वरूपेभ्य८६ एव च । ।५६ । ।
नमश्चोदरवक्त्रेभ्यः?
सर्ववक्त्रेभ्य एव च ।
नमो वामनरूपेभ्य कामरूपेभ्य८७ एव च । । ५७। ।
देवासुरमनुष्याणामाप्यायिभ्यो८८ नमो नमः ।
नमो वः सर्वदेवानां८९ नमो वः सर्वतः शुभाः । ।५८ । ।
ग्रहेभ्यश्च नमो वोस्तु मोक्षेभ्यश्च नमस्तथा ।
शुभेभ्यश्च नमो वोस्तु अशुभेभ्यस्तथैव च ।
मम सौम्या शिवाश्चैव भवन्तु गणनायकाः । ।५९। ।
 
७३.
धमिभ्य - ख. । ७४ 
वधकेभ्य-- - ख । ७५ योगेभ्यो - क.
। ७६.. सेभ्यः - क.
ख. । ७७ कृत्तिवासेभ्य -
क ख. । ७८ यक्षेभ्यो -
ख । ७९ सर्वरूपेभ्य - घ.
। ८०... वासेभ्यो - घ. । ८१.. सिंहेभ्य -
क-,.. सघेभ्य - घ.
। ८२.. रूपिभ्य - घ 
। ८३ काककोकेभ्य - ख., बकरूपिभ्य 
- घ. । ८४ देवतरूपेभ्यः -
क. । ८५.. पेभ्यो 
- ख.,... दिग्भ्य - घ । ८६.?. रूपिभ्य - ख.
। ८७ वामरूपेभ्य - ख.
। ८८.? मुपायिभ्यो -
घ. । ८६... भूतानां- ख. ।
 
122
इति स्तुता गणपतयो महाबलाः
शुभैर्वचोभिः सुरशत्रुनाशनाः ।
दिशन्तु मे सुखमतुलं सुखप्रदा
बलञ्च वीर्यं स्थिरताञ्च संयुगे । । 
8.25.६० । ।
तपो९० क्षयं स्थानमथातुलां गतिं
यशस्तथा बहु धर्मनित्यताम्९१ ।
दिशन्तु सर्वं मनसेप्सितञ्च मे
सुरेश्वराः पुष्टिमनुत्तमां तथा । ।६१ ।।
सनत्कुमार उवाच
इमौ९२ नन्दिगणेन्द्राणां स्तवौ योध्येति नित्यशः ।
सोश्वमेधावभृथवान्९३ सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।६२।।
सन्ध्यायामपरस्यान्तु९४ जपन् पापं दिवाकृतम् ।
पूर्वस्याँ९५ च जपँश्चापि९६ सर्वं रात्रिकृतं क्षिपेत्९७ ।। ६३ ।। 
सनत्कुमार उवाच
ततस्ते गणपाः सर्वे संस्तुतास्तेन धीमता ।
विसृष्टाश्च९८ तदा९९ 
जग्मुः प्रणिपत्य वृषध्वजम्१०० ।।६४। । 
देवाश्च सर्वलोकाश्च ततो देवः१०१ स्वयं भवः१०२।
सृष्ट्वा१०३ नन्दीश्वरगृहं१०४ प्रदाय च महामनाः१०५ ।।६५।। 
ईप्सितं सह देव्या वै जगाम स्थानमव्ययम् ।
य इदं१०६ नन्दिनो जन्म वरदानं तथैव च ।।६६।।
अभिषेकं विवाहश्च पठेद् वा श्रावयीत वा ।
ब्राह्मणः स मृतो याति नन्दीश्वरसलोकताम् । ।६ ७ ।।
 
९० मम 
( ।)..? - ध. । ९१ 
वित्तसंचये - घ. । ९२ नमो -
ख । ९३... वत् - क.
ख.,... भृथं च - ध.
। ९४ रात्र्यां तु - क । ९५ पूर्वसध्यां 
- क. । ९६ सन्त्यजेद्वापि -
ख घ. । ९७ जपन्. ख,
घ. । ९८ निसृष्टाश्च -
क. । ९९ तथा - ख । 
१०० च संधितम् - घ. । १०१ देवाः 
- घ. । १०२ भुवः - घ., प्रभुः - ख.
। १०३ स्तुत्वा - घ.
। १०४ नन्दीश्वरं गृह्य - ख.
। १०५... त्मना - क.
ख. । १०६ इमं - क.
ख. ।
 
123
यो नियतस्तु पठेत् प्रयतात्मा सर्वमिदं१०७ प्रणतो भवभक्त्या ।
सोपि गतः परलोकविचारी नन्दिसमोनुचरो हि 
- - -१०८ । ।६८ ।। 
इति स्कन्दपुराणे नन्दिकेश्वरमहाभाग्यं नाम पंचविंशतितमोध्यायः
 
सनत्कुमार उवाच
एवं नन्दीश्वरो व्यास उत्पन्नोनुचरश्च ह ।
अभवद् देवदेवस्य सेनापत्येभिषेचितः ।। १ ।।
व्यास उवाच
देव्या सहाथ भगवानासीनस्तत्र कामदः ।
अकरोत् किं महादेव एतदिच्छामि वेदितुम् ।।२ ।।
सनत्कुमार उवाच
भगवान् हिमवच्छृङ्गे शर्वो देव्याः प्रियेप्सया ।
गणेशैर्विविधाकारैर्हासं सञ्जनयन्मुहुः ।।३ । ।
देवीं बालेन्दुतिलको रामयञ्च रराम च ।
महानुभावैः सर्वज्ञैः कामरूपधरैः शुभैः । ।४। ।
अथ देव्याससादैका१ मातरं परमेश्वरी ।
आसीनां काञ्चने शुभ्रे स्वाद२सने परमार्चिते ।।५। ।
साथ३ दृष्टवा सतीं देवीमागतां४ शुभरूपिणीम्५ ।
आसनेन महार्हेण सम्भावय६ दनिन्दिताम् ।।६ ।।
आसीनां तां च७ सोवाच मेना हिमवतः प्रिया ।
चिरस्यागमनं ह्यद्य८ तव९ पुत्रि शुभेक्षणे ।।७। ।
दरिद्रक्रीडनैस्तेद्य१० भर्ता११ क्रीडति१२ संगतः१३ ।
ये दरिद्रा भवन्ति स्म तथैव च निराश्रयाः ।
उमे त एवं क्रीडन्ति यथा तव पतिः शुभे ।।८।।
 
१०७...
भं - क. ख.
घ. । १०८ मम स्यात् -
क. ख. घ.
।
१ देवी गता तत्र 
- घ. । २ वा - घ.
। ३ अथ - क । ४ ततो दे वीमा?
तता - घ. । ५ तु 
सुरूपिणीम् -ख., तत्र -
घ. । ६ सम्पायय - क.
ख., सम्घाद - घ.
। ७ तु - घ. । ८ 
कृत्यं - घ. । ९ कृतं (?)
। १० स्त्वं हि - ख.
घ. । ११ भर्त्रा - क. (घ) । १२..
सि - क. ख.
घ. । १३. . ता 
- क. ख. घ.
।
 
124
सनत्कुमार उवाच
सैवमुक्ता तु मात्राथ नातिहृष्टमना१४ भवत् ।
महत्या क्षमया युक्ता१५ न किञ्चित्तामुवाच ह ।।९।।
विसृष्टा सा तदा१६ मात्रा गत्वा देवमुवाच ह ।
भगवन्देवदेवेश नेह१७ वत्स्यामि भूधरे१८ ।
अन्यं वृणु ममावासं भुवनेश महाद्युते ।।8.26.१ 
० ।।
देवदेव उवाच
सदा त्वमुच्यमाना वै मया वासार्थ१९ मीश्वरि२० ।
अन्यत्र२१ रोचितवती नावासं देवि२२ कर्हिचित् ।।११ ।।
इदानीं स्वयमेव त्वं वासमन्यत्र शोभने ।
कस्मान्मृगयसे देवि ब्रूहि तन्मे शुचिस्मिते ।।१२।।
देव्युवाच
गृहं गताहं देवेश पितुरद्य महात्मनः ।
दृष्टा२३ च मे तत्र माता विजने लोकभावनी२४ ।।१३।।
आसनादिभिरभ्यर्च्य सा मामेवमभाषत ।
उमे तव सदा भर्ता दरिद्रक्रीडनैः शुभे२५ ।। १४।।
क्रीडते न हि२६ देवानां क्रीडा भवति तादृशी ।
यत्किल त्वं महादेव गणैस्तै२७र्विविधैः शुभैः ।
रमसे तदनिष्टं हि मम मातुर्वृषध्वज ।। १५।।
सनत्कुमार उवाच
ततो देवः प्रहस्याह देवीं हासयितुं२८ प्रभुः ।
एवमेतन्न सन्देहः कस्मान्मन्युरभूत्तव। ।११।।
कृत्तिवासा ह्यवासा वा श्मशाननिलयश्च ह ।
अनिकेतो ह्यरण्येषु पर्वतानां गुहासु च ।।१७।।
 
१४ नैव द्रष्टुमना 
- घ. । १५ मुक्ता - क. । १६ तथा - ख । १७ नहि -
क । १८ भूतले - ख. । १९ वासार्ध- क. । २०...
री - क. । २१ 
... न्न - घ. । २२ 
वासदेवीति - घ. । २३.
ष्ट्या - क ख घ । २४...
विनी - क.,   वन 
- घ. । २५ शुभैः - क. ख. घ. । 
२६ ननु - घ. । २७ गणेशै -
क. । २८ हाय यितु? -
क. ।
 
125
विचरामि गणैर्नग्नैर्वृतोम्भोजविलोचने ।
मा क्रुधो देवि मातुस्त्वं तथ्यं मातावदत्तव ।
नहि मातृसमो बन्धुर्जन्तूनामस्ति शोभने । । १८। ।
देव्युवाच
न मेस्ति बन्धुभिः किञ्चित्२९ कृत्यं३० सुरवरेश्वर ।
तथा कुरु महादेव यथान्यत्र वसामहे३१ । । १ ९। ।
सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तो देवेशो देव्या देवेश्वरः प्रभुः ।
पार्श्वस्थं गणपं प्राह निकुम्भं नाम विश्रुतम् ।।8.26.२ 
० । । 
गणेश्वर निकुम्भ त्वं गत्वा वाराणसीं शुभाम् ।
शून्या३२ कुरु महाबाहो उपायेनैव मा बलात् ।।२१ ।।
तत्र राजा निवसति३३ दिवोदासः प्रतापवान् ।
धार्मिको मम भक्तश्च महायोगी महाबलः । । २२ । ।
सर्वं३४ तथा गतः कुर्या यथा३५ स्मै नापराध्यसे३६ ।
तस्यैव चापराधेन शून्यां३७ वाराणसीं३८ कुरु३९ ।। २३ । ।
सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तस्तेजस्वी निकुम्भो गणसत्तम४० ।
उवाच देवं४१ प्रणतः प्राञ्जलिर्हषिताननः४२ । । २४। ।
तथा करिष्ये देवेश यथा स हि नराधिपः ।
भविष्यत्यपराधीश४३ त्वं च तुष्टो भविष्यसि ।
शून्या वाराणसी चैव भविष्यति न संशयः ।।२५। ।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्त्वा निकुम्भोसौ प्रणम्य शिरसा हरम् ।
जगाम पुण्यां लोकेषु पुरीं वाराणसीं प्रभुः । । २६। ।
 
२९ कार्यं 
- घ । ३० किंचित् - घ । ३१...
म्यहम् - घ । ३२ शून्यं -
क., ख, श्रुत्वा 
- घ. । ३३ ते - ख.
। ३४ त्वं - घ. । 
३५. .. द्यथा - क.
ख. घ. । ३६. 
धसे - घ. । ३७ 
शून्या - ख. । ३८.
सीं - घ. । ३९ 
भवेत् - ख. । ४० सप्तम -
तत्र । ४१ चेदं च - घ । ४२.??
ईषित नन - क । ४३ च -
क. ।
 
126
तत्रासौ दर्शनं स्वप्ने नापिताय ददौ गणः ।
मंडूकाक्षाय४४ रूपं च स्वं तस्यादर्शयत्तदा ।।२७।।
निकुम्भउवाच
मण्डूकाक्ष निकुम्भोहं गणपः शोकनाशनः४५ ।
तवानुग्रहकृत् प्राप्तो यद् ब्रवीमि कुरुष्व तत् ।।२८।।
दिवोदासगृहद्वारि कुरुष्व त्वं ममालयम् ।
स्थापयस्व च तत्रार्चा मद्रूपसदृशीं शुभाम् ।।२९।।
वित्तं च ते प्रदास्यामि पुत्रान् सौभाग्यमेव च ।
प्रियत्वं चैव सर्वत्र गतिं चानुत्तमां पुनः ।।8.26.३ 
०।।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्तो निकुम्भेन नापितो नृपतिं तदा ।
गत्वावदद् दिवोदासमिन्द्र४६ वैवस्वतोपमम् ।।३१ ।।
नापित उवाच
स्वामिन् तव गृहद्वारि करिष्ये गणपालयम् ।
स्थापयिष्ये गणेशञ्च तन्मेनुज्ञातुमर्हसि४७ ।।३२। ।
तथेति सोप्यनुज्ञात४८श्चक्रे तत्र४९ तदालयम्५० ।
प्रत्यस्थापयदर्चाञ्च यादृशं५१ दृष्टवानसौ ।।३३ । ।
तस्य पूजां च महतीं प्रावर्त्तयत५२ शोभनाम्५३ ।
गणेशस्य महासत्वः स च तां प्रत्यगृह्णत ।।३४। ।
सनत्कुमार उवाच
स तस्मै कर्मणा तेन वित्तं यद्यत्समीहितम् ।
पशूँश्चैव हि पुत्रांश्च सौभाग्यं चाददत् प्रभुः५४ ।।३५।।
तस्य तां वृद्धि५५ मतुलां नापितस्याभिवीक्ष्य तु ।
आरिराधयिषुर्लोकस्तस्य पूजां५६ चकार ह ।।३६।।
 
४४...
रप्याय - क ख घ. । 
४५ शकनाशनः - क. । ४६.
मिन्द्रं ( दं) - क.
। ४७ तन्मे ज्ञातुमिहार्हसि - घ.
। ४८ त ( स?) मनुज्ञात - ख. । ४९ ते च -
घ. । ५० तमालयम् - घ. । ५१... शी -
क. घ. । ५२ 
प्रावर्तत - ख । ५३ सुशो... - ख.
। ५४ हिरण्यञ्च पुत्रान् सौभाग्यमेव च - ख.
। ५५ वृत्ति - ख. । 
५६ पूजां तस्य - घ. ।
 
127
चक्रु र्यात्रास्तथा केचिदुपवासान् तथापरे ।
होमं जप्यं५७ तथैवान्ये पूजां चान्ये५८ वरार्थिनः । ।३७। ।
उपहाराँस्तथैवान्ये गीतं५९ नृत्तं तथापरे ।
तेभ्यस्तथाभ्युपेतेभ्यो निकुम्भः स महायशाः ।।३८। ।
ददौ सर्वानभिप्रायान् ये ये तेषामभीप्सिताः६० ।
एवं तं कामदं ज्ञात्वा दिवोदासो नृपस्तदा । । ३९।।
उवाच महिषीं व्यास कदाचित् पुत्रलिप्सया६१ ।
देवि सर्वानभिप्रायान् जनेभ्योयं प्रयच्छति । ।8.26.४० 
। ।
गणेश्वरं त्वमप्येनमपत्यार्थं प्रसादय ।
सैव६२मुक्ता६३ तदा गत्वा गणेशं प्राप्य शोभना ।।४१ । ।
उवाच भगवन् देव अनपत्याहमीश्वर ।
उपवासं करिष्यामि तव देवाभिराधने६४ । ।४२। ।
तावन्न भोक्ष्ये यावन्मे वरो दत्तस्त्वया प्रभो ।
जाते च पुत्रे दास्यामि शतानां दशतीर्दश ।।४३ ।।
त्वामुद्दिश्य द्विजातिभ्यो गोधेनूनां गणेश्वर ।
तथा६५ घटसहस्स्रेण दध्नश्चैव घृतस्य च ।
क्षीरस्य पंचगव्यस्य करिष्ये स्नपनं च ते ।।४४।।
ब्राह्मणानां सहस्राणां शतं चापि सुपूजितम् ।
पुरस्ताद् भोजयिष्ये ते पुत्रे जाते न संशयः । ।४५।।
बहून् दास्यति राजा च६६ ग्रामान् दासी६७स्तथैव च ।
सदा सत्रञ्च पूजां च करिष्यति तव प्रभो । ।४६।।
सनत्कुमार उवाच
सा तमुक्त्वा तथा व्यास तस्थौ नियममास्थिता ।
सोपवासा तदा६८ पूजां महतीं तस्य कुर्वती ।।४७। ।
 
५७ जाप्यं 
- ख. । ५८ पूजाश्चान्ये -
क. । ५९... त 
- क. ख. । ६०..
तान् - क. । ६१..
काम्यया - घ. । ६२ 
सैबं बुद्धा - घ. । ६३...
क्त्वा - क ख । ६४ तवाराधनसुव्रता -
ख. । ६५ तदा - क.
। ६६ न ( े) - ख.
। ६७ दास्य - क. ख.
। ६८. तथा - घ.
।
 
128
तां तथा तिष्ठतीं देवः प्रोवाच स गणेश्वरः ।
उत्तिष्ठ नास्ति ते पुत्रो मा खेदं त्वं वृथा कृथाः ।।४८ ।।
एवं तेन गणेशेन निकुम्भेन महात्मना ।
असकृत् प्रोच्यमाना सा नियमाद् विरराम ह । ।४९ । ।
ततो नराधिपं देवी प्रोवाच विमना६९ तदा ।
आर्यपुत्र न मे पुत्रं गणपोसौ प्रयच्छति ।
ब्रवीति नास्ति ते पुत्रो मा वृथा नियमं कृथाः ।।8.26.५० 
।। 
सनत्कुमार उवाच
एवं महिष्या स प्रोक्तः स्वयमेव नराधिपः ।
सदा सनियम७० स्तस्थौ गणेशस्याग्रतो नृपः७१ । ।५ १ ।।
तमप्युवाच नृपतिं निकुम्भो नियमस्थितम् ।
मा स्था७२ वृथेह नृपते न ते पुत्रं ददाम्यहम् । ।५२।।
एवमुक्तः स राजेन्द्रो निकुम्भेन महाबलः ।
क्रोधरक्तेक्षणः प्राह तमुत्थाय गणेश्वरम् ।। ५३ । ।
राजोवाच
गणो वा त्वं पिशाचो वा भूतो वा राक्षसोपि वा ।
कृतघ्नस्त्वं न सन्देहो न त्वं पूजामिहार्हसि । ।५४। ।
मम चैव गृहद्वारि पौरैश्चैव समर्चितः७३ ।
विषये मम वासी च७४ न च७५ पुत्रं प्रयच्छसि । । ५५ । ।
पूजार्हो न भवाँस्तस्मान्मत्तो दण्डं त्वमर्हसि ।
नृशंसश्चावलिप्तश्च निष्ठुरो मत्सरान्वितः । ।५६। ।
सनत्कुमार उवाच
ततोस्य भेदयामास निलयं गजयूथपैः ।
स्थण्डिलं च बभञ्जाशु७६ ददाहार्चां७७ च सुप्रभाम्७८ । ।५७। ।
 
६९ विमला 
- घ. । ७० नियमवान् -
घ. । ७१ स्थितः - ख.
। ७२ त्वं - घ, वृथा नियमं कावी ( र्षीः) - ख.
। ७३ समर्थितः - ख. । ७४ त्वं - घ. । ७५ मे -
ख. । ७६ चकाराशु - क, घ. (चकर्ता?)
७७ गृहमर्चा - ख., तदा शौ (सो) र्चा -
घ । ७८ त्वप्रभाम् - घ.,
सुप्रभम् - ख. ।
 
129
निकुम्भोपि कृतार्थः सन्नाकाशे संस्थितः प्रभुः ।
उवाच तं७९ दिवोदासं प्रदहन्निव८० तेजसा । ।५८ । ।
यथेष्टं संप्रयच्छन्ति देवा वरमभीप्सितम् ।
न दत्तो यद्यसौ कोपः कस्तत्र भवतोभवत्८१ । ।५९।।
यस्मान्ममालयो भग्नस्त्वया निरपकारिणः८२ ।
तस्माद् वर्षसहस्रं८३ ते पुरी शून्या भविष्यति ।।8.26.६ 
० ।। 
सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्त्वा राजानं निकुम्भः परमात्मवान्८४ ।
देवेशाय निवेद्यैवं८५ तस्थौ पार्श्वगतः प्रभोः ।।६ १ । ।
 राजापि 
तस्य वाक्येन तथ्येनार्थेन चैव हि ।
व्रीडा परां समासाद्य८६ गृहानभ्यगमत्८७ तदा ।।६ २ ।।
अथ सा तेन शापेन पुरी वाराणसी तदा ।
शून्या समभवत् क्षिप्रं विशुद्धा मृगसेविता ।।६३ ।।
तां तु शून्यां स विज्ञाय देव्या सह पिनाकधृक् ।
सगणो नन्दिना सार्धमाजगाम८८ महाद्युतिः । ।६४। ।
 स 
तत्र८९ मानसं दिव्यं विमानं सूर्यवर्चसम् ।
अनौपम्यगुणं देवो मनसैव विनिर्ममे९० । ।६५ । ।
सनत्कुमार उवाच
न मे प्रभवति प्रज्ञा कृत्स्नशस्तन्निरूपणे ।
एतावच्छक्यते वक्तुमनौपम्यगुणं हि तत् । । ६ ६। ।
देवोद्यानानि रम्याणि९१ नन्दनाद्यानि यानि तु ।
तेभ्यः श्रेष्ठतमं९२ 
श्रीमदुद्यानमसृजत्९३ प्रभुः । ।६७।।
 
७९ च 
- घ । ८० प्रहसन्निव - घ.
। ८१ भवेत् - घ । ८२ निरयकारिणः घ,
मेनपराधिनः  ख। ८३...
सहस्रां - क. । ८४...
नाम् - ख. । ८५..
व - घ. । ८६ समभवत् 
- ख.,.. मनुभवन् ? । ८७ व्यगमत् - घ., ... गमुत्तमम् 
- क, गमच्च तान् - क. टि. । ८८ सार्ध जगाम स -
क. । ८९ तदा - घ.
। ९०... वाभिनिर्ममे -
क.,... निर्मिमे - क रव्र. । ९१... नि -
क. । ९२ श्रेष्ठतरं -
ख. । ९३ शीमानुद्यानमसृजत् -
क ।
 
130
तस्मिन् विमाने गिरिराजपुत्री सर्वर्द्धियुक्ते वचसामगम्ये ।
रेमे नवेन्दीवरफुल्लनेत्रा देवी न सस्मार वचः स्वमातुः । । ६८ । ।
 इति 
स्कन्दपुराणे वाराणसीशून्यकरणं नाम षड्विंशोध्यायः  
 
सनत्कुमार उवाच
अथ तस्मिन् सुखासीनौ शैलजावृषभध्वजौ१ ।
आसने काञ्चने दिव्ये नानारत्नोपशोभिते । । १ । ।
अथाचलसुता देवी सुखासीना विभावरी ।
सर्वलोकपतिं प्राह गिरीन्द्रतनया पतिम् । ।२। ।
भगवन् देवतारिघ्न चन्द्रावयवभूषण ।
कथयैतन्मम विभो यत्त्वां पृच्छामि मानद । । ३ ।।
किं फलं तव देवेश लभन्ते भक्तवत्सल२ ।
भक्ता ये फलमुद्दिश्य३ कुर्वते४ तन्न?
किञ्चन ।।४।। 
सनत्कुमार उवाच
स एवमुमया प्रोक्तः शूलपाणिर्वृषध्वजः ।
अवोचत् सर्वमव्यग्रो देवदेवः शुभाशुभम् ।।५। ।
व्यास उवाच
किन्तत् स भगवान् देवः प्रीयमाणो महातपाः ।
प्रणयात् स तथा५ देव्या पृष्टो कथयदव्ययः ।।६।।
सनत्कुमार उवाच
मयाप्येतत् पुरा व्यास पृष्टो नन्दीश्वरः प्रभुः ।
यथोक्तवान् मयि ब्रह्मन् तथा तत्कथयामि ते । ।७ । ।
 
१ शैलात्मजावृषध्वजौ 
- क., शैलजासवृष - ख । २ भक्तिवत्सल - ख,.. वत्सला 
- घ.,... लाः - क.
ख. । ३ फलमद्दिश्य -
घ. । ४ कुर्वीत - घ 
। ५ तदा - ख. ।
 
131
गणेशान६ पतिं शूरं सूर्यायुतसमप्रभम्७ ।
अपृच्छमहमव्यग्रो८ नन्दीश्वरमतिद्युतिम्९ । ।८।।
ईशेन यत् पुरा देव्याः कथितं गणसत्तम१० ।
तन्मे ब्रूहि यथातत्त्वं परं कौतूहलं हि मे ।।९। ।
नन्द्युवाच११
श्रूयतामभिधास्यामि पृच्छतस्ते महामुने ।
देवदेवेन पार्वत्या यत् पुराभिहितं१२ हि तत् । । 
8.27.१० । । 
देवदेव१३ उवाच
श्रूयतामभिधास्यामि यन्मां पृच्छसि सुव्रते ।
हिताय देवि भक्तानां पृष्टस्तत्१४ कथयामि ते१५ । । ११ । ।
प्रसादं यस्तु मे देवि शुभ्रं१६ कुर्यादनिन्दिते ।
विदधाम्यर्जुनं१७ तस्य गृहं शिवपुरेक्षयम् । । १२ ।।
विधानेन यथोक्तेन लिङ्गं मे स्थापयेच्च१८ यः ।
मया सहासौ चरति१९ नित्यमष्टगुणान्वितः । ।१ ३ । ।
काञ्चनं त्रुटिमात्रं वा यो दद्याद् बहु वा मम२० ।
तस्य हैमवते२१ शृङ्गे ददामि२२ गृहमुत्तमम् । । १४।।
यो मे गां वा२३ हिरण्यं वा दद्यादविमनाः प्रिये ।
लोकान् ददाम्यहं२४ तस्मै सर्वकामसमन्वितान् ।। १ ५। ।
वृषभं यः प्रयच्छेन्मे श्वेतं२५ नीलमथापि वा ।
स कुलानामुभयत२६स्तारयेदेकविंशतिम् । । १ ६। ।
गोचर्मद्वयसां वापि यो२७ मे दद्याद्वसुन्धराम् ।
स मे पुरं२८ समासाद्य गणेशैः सह मोदते । । १७।।
 
६ महाभाग 
- ख. । ७... प्रभः 
- ख । ८ महदव्यग्रो - क.
। ९ महाद्युतिम् - ख । १० पुण्य नि...
च - ख. । ११ 
नन्दीश्वर उ - खे. । १२ विहितं 
- घ., कथितं - ख.
। १३ देव उ - ख. । 
१४... स्ते - क.
घ. । १५.. म्यहं 
- घ. । १६ दिव्यं - घ. । १७ न्यक्षयं लोकं - क.
। १८... त्तु - घ.
। १९ चरते च मया सार्धं - ख । २०...
दपि वा बहु - ख., बहुधा - घ । २१.. तः -
क. । २२. .दानि-
क. ख. । २३ तु 
- घ, गास्तु - क.
ख., वास्तु? । २४..
न्यहं - क. ख.,
दास्याम्यहं - घ. । 
२५... त - ख.
ध., प्रयच्छेत - ख.
। २६ मंङ्गलानामुभयत - घ.
। २७ द्वयमात्रं यं कश्चिद्यो - ख.
। २८ सोमे - क., सोमेश्वरं - घ. ।
 
132
यो मे पुण्यफलं२९ दद्यादात्मना पूर्वमर्जितम्३० ।
सोनन्त३१ फलमाप्नोति मोदते३२ च त्रिविष्टपे । । १८ ।।
योनुयानं३३ चतुर्दश्यां कृष्णायां३४ कुरुते मम ।
रथेन वृषयुक्तेन मम लोके स मोदते । । १ ९।।
महिमानोपचारैश्च यो मां जप्यैश्च पूजयेत् ।
ददामि३५ 
ब्रह्मणो लोके३६ वासं तस्य सुपूजितम् ।। 8.27.२० 
। । 
मनसा चिन्तयेद् यश्च३७ पूजयेयमहं हरम् ।
अशक्तो नास्ति च३८ द्रव्यं यस्य नित्यं सुमध्यमे । ।२ १ । ।
स तया श्रद्धया पूतो विमुक्तः सर्वपातकैः ।
मम लोकमवाप्नोति भिन्ने३९ देहे न संशय.
।। २२ । । 
स्नातो४० यः पूर्वसंध्यायां सदा मामभिगच्छति४१ ।
स मित्रं यक्षराजस्य यक्षो भवति वीर्यवान् । ।२ ३ । ।
संमार्जनं पंचशतं सहस्रमुपलेपनम् ।
गन्धाश्च दशसाहस्रा अनन्तं४२ चार्चनं स्मृतम् । । २४ । ।
अभ्यङ्गोष्टशतं चैव स्नपनं त्रिशतं भवेत् ।
गन्धोदकं पंचशतं पञ्चगव्यं तथैव च । । २५ । ।
क्षीरं पञ्चगुणं देवि तस्माद् भूयश्च४३ कापिलम् ।
तस्माच्च सर्पिषा स्नानं भूयः पंचगुणं तथा । ।२ ६ । ।
क्षमामि देवि चास्याहमपराधान् बहूनपि ।
भस्माभिषेकमानन्त्यं४४ गुह्यं चैव मम प्रिये४५ ।।२७।।
अगुरुर्दशसाहस्रं षट्४६ साहस्रं तु चन्दनम् ।
चतुर्दशसहस्राणि धूपः कालागरोः स्मृतः । । २८। ।
अक्षया४७स्तण्डुलयवाः शालयो द्विशताः स्मृताः ।
आनन्त्यो गुग्गुलुश्चैव सहाज्येन४८ सुधूपितः४९ ।। २९। ।
 
२९ पुष्प 
- घ । ३० पुण्यमर्जितम् ख, पूर्णमा?.. 
- क घ.  । ३१ स्त्व? -
क  । ख। ३२ पूज्यते ख,
घ। ३३ योन्नपानं - घ । ३४ कृ रणाय?  
- क ख । ३५ ऽ मे? - क घ । ३६ लोकेषु 
- ख. । ३७ नित्यं - ख. । ३८ मे - ख.
। ३९.. न्न. - क । 
४० स्नात्वा - ख । ४१ नामुपगच्छति - ख. । ४२ आनन्त्यं - कृ.
। ४३ दूर - घ. । ४४...
स्म  कुर्याद् - -क.
। ४५ चैतन्ममेप्सितम् - क । ४६ स -
क. ख घ । ४७ ता - घ.
। ४८ सहान्येन - क. । ४९ सुपूजितः - क ।
 
133
द्वे सहस्रे पलानां तु महिषाक्षस्य यो दहेत् ।
देवि संवत्सरं५० पूर्णं समे नन्दिसमो भवेत् ।।8.27.३ 
० ।।
दक्षिणायान्तु यो मूर्तौ पायसं सघृतं शुभे ।
निवेदयेद्वर्षमेकं स च नन्दिसमो भवेत् ।।३ १।।
चरवो दशसाहस्रा५१ यावकश्च चतुर्गुणः५२ ।
शेषाश्च चरवः सर्वे यावकार्धेन संमिताः५३ ।।३२।।
घृतपात्र५४मसंख्येयमिह प्रेत्य च शाश्वतम् ।
प्रीणाति च पितॄन् सर्वान विमाने चैव मोदते ।।३३।।
छत्रं पताकानिचयं शोभयित्वा५५ ददाति यः ।
सोपि संदीप्यते५६ भूयो रविवत्तेजसा दिवि ।।३४।।
उभौ पक्षौ त्रयोदश्या५७ मष्टम्यां चोपवासिकः५८ ।
उपतिष्ठेत मां भक्त्या सोपहारमनिन्दिते ।।३ ५।।
ददाम्यस्य५९ स्वकं६० लोकं तुष्टोहं देवि शाश्वतम् ।
रक्तपीतकवासोभिः पुष्पैश्च विविधैरपि ।
पूजितोहं सदा भक्त्या पुत्रत्वे कल्पयामि तम् ।।३६।।
एकरात्रं च यो मर्त्यो दीपं धारयति६१ स्थितः ।
सर्वयज्ञफलं तस्य ददाम६२ श्रियमेव च ।। ३७।।
मयैव मोहिताः सर्वे लोकाः सजडपण्डिताः६३ ।
न मां पश्यन्ति रागान्धास्तमसा बहुलीकृताः ।।३ ८।।
ध्यानिनो६४ योगयुक्ता६५ ये सत्यधर्मपरायणाः ।
एकाग्रमनसो दान्ता६६स्ते मां पश्यन्ति६७ नित्यदा६८ ।।३९।।
ये मे भक्ताः सदा चैव सांख्ययोगविशारदाः ।
सर्वं६९ पश्यन्ति मयि च मां च सर्वत्र योगतः७० । ।8.27.४०।।
 
५० द्विवत्सरस्तु 
- घ । ५१.. स्रं - क.,.. स्या - घ । ५२ ण -
क।  ५३ सयुगा  (ता) 
- घ. । ५४.. .पाक 
- घ. । ५५ शोभां कृत्वा -
घ. । ५६ संदीपयेत् -
घ. । ५७ चतुर्दश्या -
घ. । ५८... नः 
- घ. । ५९... न्यस्य - क. ख.
। ६० स्वयं - क. । 
६१ कारपीत?- ख. । ६२..
नि - क ख. । ६३.
पिण्डिताः - क. । 
६४ छपायिनो?- क. । ६५ नित्ययुका?-
क. घ. । ६६ भूत्वा 
- घ. । ६७ न्ति?- घ 
। ६८ मां बुधाः - ख । ६९ सर्वे - घ 
। ७० यो गतं - क ख. घ.
।
 
134
त्रींल्लोकान् समतिक्रम्य ब्रह्मलोकं तथैव च ।
गच्छन्ति मम ते लोकं७१ तमो भित्वा सुदुर्भिदम् ।।४१ ।। 
न शक्योस्म्यतपोयुक्तैर्द्रष्टुं मुनिगणैरपि ।
ध्यानिनो नित्ययुक्ताश्च देवि पश्यन्ति मां बुधाः ।।४२।।
एतानि चैव सर्वाणि कृत्वा कर्माणि सुन्दरि ।
मनसा सुप्रशान्तेन मैनः?
करुणचेतसा ।।४३ ।।
काञ्चनं भूमिगोदानं विप्रे च प्रतिपादयन् ।
रुद्रो मे प्रीयतु इति ह्यतुलं फलमश्नुते ।।४४।।
यानि लोकेषु तीर्थानि देवतायतनानि च ।
पादयोस्तानि सुश्रोणि सदा सन्निहितानि मे ।।४५।।
ब्राह्मणानां तथा चैव करे दक्षिणतः स्थिताः ।
यो मां सर्वगतं चैव सर्वं च७२ मयि पश्यति ।।४६।।
मय्यर्पितमना नित्यं तथा मद्भावभावितः ।
ममैव स७३ प्रभावेन सर्वपापैः प्रमुच्यते । ।४७।।
सर्वथा वर्तमानोपि देवि यो मां स्मरेत्सदा७४ ।
ऽज्ये
कल्मषेण न युज्येत नरः७५ कर्ता कदाचन ।।४८। ।
सर्वावस्थोपि पापात्मा ज्ञाननिऽद्रेन७६ चेतसा७७ ।
यो ऽभ्यर्चयति भां 
.नित्यं स ममात्मसमो भवेत् ।।४९।। 
षडङ्गेन च योगेन यो मामभ्यर्चयेत्सदा७९ ।
प्रविशेत स९० मां क्षिप्रमत्र नास्ति विचारणा ।।8.27.५ 
०।।
योप्यसज्जन८१रतो वियोनिजः पातकैरपि समन्वितस्सदा ।
सोपि मद्गतमना मदर्पणो याति देवि८२ गतिमप्रतर्किताम् ।।५१ ।।
इति स्कन्दपुराणे ईश्वरार्चनविधि८३ सप्तविंशतितमोध्यायः
 
७१ लोकान् 
- क । ७२ सर्वथा - घ । 
७३ च - ख । ७४ सदा स्मरेत् -
ख । ७५ नभः - क । ७६ दृष्टेन -
ख । ७७ तेजसा - घ । ७८ सो -
ख । ७९ मामर्चयते सदा - ख । ८० 
च्च - ख. । ८१.
सर्जन- घ. । ८२ देव 
- ध. । ८३ पूजाविधानो नाम -
घ. ।
 
135
सनत्कुमार उवाच 
ततो व्यास पुनर्देवी पतिं व्रतपतिं शुभा ।
अपृच्छद् व्रतसंबद्धं१ फलं फलशतार्चिता२ ।। १ ।।
व्रतानां फलमल्पं वा महद् वा यत् त्रिलोकप ।
व्रतं भवति३ यादृग् वा तत्४ प्रब्रूहि महेश्वर ।।२।।
देवदेव उवाच
महाफलं यद् भवति यच्चाप्यल्पफलं शुभे५ ।
व्रतं यादृक् च यत् प्रोक्तं तच्छृणु६ त्वमनिन्दिते ।।३ ।। 
चतुर्दश्यां तथाष्टम्या७मुभयोः पक्षयोः शुचिः ।
संवत्सरमभुञ्जानः शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः ।।४।।
सत्रयाजिफलं८ यच्च सत्यवागृतुगामिनाम् ।
तच्चैव९ फलमाप्नोति यमञ्चैव न पश्यति ।।५।।
शय्यासनस्थः स्त्रीमध्ये रतिरक्तः सुखे रतः ।
स तप्यत्यानखाग्रेभ्यो१० नित्यं यो मां समाश्रितः११ ।।६।। 
मद्भक्तस्तपसा युक्तो मामेव प्रतिपद्यते ।
लोकास्तस्याक्षया देवि यद्यपि स्यात् स१२ पापकृत् । ।७।। 
पृथिवीभाजने भुंक्ते नित्यं पर्वसु यो नरः ।
स त्रिरात्रफलं१३ देवि अहोरात्रेण विन्दति ।।८।।
संवत्सरं तु यो भुंक्ते नित्यमेव ह्यतन्द्रितः१४ ।
निवेद्य पितृदेवेभ्यः पृथिव्या१५ मेकराड् भवेत् ।।९।।
नवमी१६ मष्टमीं१७ चैव पौर्णमासों१८ त्रयोदशीम्१९ । 
यो भुंक्ते देवि नैतेषु२० सुपर्वसु२१ नरः समाम् ।।8.28.१ 
०।।
 
१ अपत्यव्रतसंबद्धं 
- ख.,.. सम्बन्धं - ख. । २. समार्चिता -
क., सदार्चिता - घ.
। ३ स्तुवन्ति - घ. । ४ तच्च - ख. ५ भवेत् -
ख. । ६ तच्छृणुष्व -
क । ७ चतुर्दश्यामखाष्टम्या - क.
। ८ सप्तरात्रिफलं यत्र - घ.
। ९ तदैव - ख., तयैव घ. । १० क्रीडमानो नमास्यो - घ.,
नखाग्रेण - ख. । ११ 
मामनुव्रतः - ख. । १२ सु -
ख. । १३ स त्रिफल? -
क. । १४ जितेन्द्रियः -
घ. । १५... ?वी 
- क. । १६ अष्टमी - क । १७. मीं - क.
। १८... ?? - तत्र, -चतुर्दशी 
- घ. । १९,.. शी 
- क. । २० एतेषु - क. । २१ संयतस्तु - ख.
।
 
136
गाणपत्यं स लभते निस्सपत्नमनिन्दिते ।
भूतानां दयितश्चैव२२ दिव्यं रूपं बिभर्ति च । ।१ १।।
श्रीवत्सं यश्च२३ पिष्टेन दद्याद् हेमफलं२४ शुभम् ।
किरेत् कृष्णतिलांश्चात्र तण्डुलाक्षतमेव च । । १ २। ।
फलैश्च विविधाकारैर्यथालब्धै रसान्वितैः ।
स वै वर्षसहस्राणि द्विषष्टि दिवि मोदते । । १३ । ।
दिव्यरूपधरः श्रीमान् देवतैस्सह नित्यशः ।
हिरिवेरमयीं२५ यो मे दद्यात् प्रतिकृतिं स्वकाम् । । १४।।
सर्वगन्धरसैर्युक्तां निर्यासैश्च सुसंस्कृताम् ।
भक्ष्यभोज्यैश्च विविधैः कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । । १ ५।।
पूर्वदक्षिणयोश्चात्र२६ पश्चिमोत्तरयोस्तथा ।
पार्श्वेषु हरितालञ्च कृष्णागरुमनःशिलाम् । । १६ ।।
चन्दनं चैव दद्याद्वै यथासंख्येन पूजितम् ।
तस्य पुण्यफलं देवि शृणु यन्मत्तकाशिनि । । १७।।
सर्वव्याधिविनिर्मुक्तस्तथा२७ निष्कल्मषश्च ह ।
वर्षकोटिशतान्यष्टौ दिवि भुक्त्वा महत्सुखम् ।। १८। ।
इह लोके सुखी जातो मामेव प्रतिपद्यते ।
रत्नावलिं तु यो२८ दद्याद् ब्राह्मणः क्षत्रियोथ विट् । । १ ९। ।
शूद्रः स्त्री वा स मे२९ लोके मत्सौख्यं प्राप्नुते परम् ।
सिद्धार्थकाँश्चाघोरेण३० दैवे पित्र्येथ वा पुनः । । 
8.28.२० ।। 
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि३१ तर्पयेत् स३२ पितॄनपि ।
ऋषींश्च सर्वदेवांश्च रूपञ्चाप्नोति पुष्कलम्३३ । । २१ । ।
मन्वन्तरञ्च गोलोके गोकन्याभिः स३४ पूज्यते ।
सर्वे देवास्तथा विष्णुर्ब्रह्मा ऋषय एव च । ।२२। ।
 
२२...
ञ्चैव - घ । २३... च्च - क. घ. । २४ धर्मफलं - ख. । २५ हरिवेरमयी 
- क., शालिपिष्टमयीं -
घ. । २६... पि 
- ख. । २७ मुक्तो यथा -
घ. । २८ वक्तारं निर्णयो -
घ. । २९ मां - क,
समो - ख. । ३०..
काश्च अर्घेण - घ. । ३१ त्रिषड्विंशत्... - क. । ३२ 
स्व,.. - घ. । ३३...
लां - क. ख.
। ३४ त्र.. - ख. ।
 
137
कुर्वन्त्यर्घ्ये हि सान्निध्यं तेभ्यस्तद्धि विनिःसृतम् ।
गुह्यमेतत् परं देवि यो वेत्ति स३५ महातपाः ।।२३ ।। 
तस्य प्रभावाज्जायेत धनवान् प्रियदर्शनः ।
प्रज्ञारूपगुणैर्युक्तः३६ संवत्सरशतायुषः३७ । ।२४। ।
क्षीरेण यो मां सततं स्नापयेत त्रिरुद्यतः३८ ।
अपराधसहस्रन्तु क्षमे३९ तस्याहमन्तशः४० ।।२५। ।
यश्च४१ तत्४२ स्नपनं पश्येत् स तत्पापैः४३ प्रमुच्यते । 
मानसस्य च जप्यस्य सहस्रस्य फलं लभेत्४४ ।।२६।। 
संवत्सरं तु यः कुर्यात् क्षीरेण स्नपनं शुचिः४५  ।
गाणपत्यं स लभते बल्लभत्वं च नित्यशः ।।२७।।
सर्पिषा यो ममाभ्यङ्गं करोत्यविमना नरः ।
द्विसाहस्रस्य जाप्यस्य मानसस्य फलं लभेत् ।।२८। ।
अभिगम्यश्च 
-देवानां स भवेच्च४६ नरोत्तमः ।
निष्काणां च सुवर्णस्य सहस्रस्य फलं लभेत् ।।२९। । 
संमार्जनं च४७ यः कुर्यात् संवत्सरमनुव्रतः ।
वितरामि शुभं लोकं नित्यं तस्य ध्रुवं शिवम् ।।8.28.३ 
० ।। 
सर्वलोकक्षये तस्य न क्षयो भवतीश्वरि ।
लिङ्गपूजां४८ तु यः कुर्यान्मम देवि दृढव्रतः । ।३ १ ।। 
शतं वर्षसहस्राणि दिव्यानि दिवि मोदते ।
चतुर्ण्णां पुष्पजातीनां गन्धमाघ्राति शङ्करः ।।३२ ।। 
अर्कस्य करवीरस्य बिल्वस्य च बकस्य४९ च ।
सुवर्णनिष्कं पुष्पे तु५० सर्वस्मिन् देवि५१ कथ्यते ।। ३३। । 
सहस्रे त्वर्कपुष्पाणां५२ 
दत्ते यत कथ्यते५३ फलम् । 
एकस्मिन् करवीरस्य दत्ते पुष्पे हि तत् फलम् ।।३४।।
 
३५ सु... 
- ख. । ३६ युक्तं - क. घ. । ३७...
युतम् - क. घ.
। ३८ त्रि ?    ख ३८ ?  -
घ. । ४०. गः 
- घ. । ४१ यच्च - क 
ख. । ४२ तं - क.
ख. ग. । ४३ 
सर्वपापैः - - ख. घ.
। ४४ भवेत् - क. । 
४५ शुचि - ख. । ४६ भद्रं -
क., भवेत - ख । ४७..
त्तु - ख. । ४८ 
लिङ्गपूरं - क., लिंगं पूर्व 
- घ. । ४९ बुकस्य - क । ५० पुष्पैस्तु - ल., पुष्पं तु 
- घ. । ५१... न्नेव 
- ख. घ. । ५२ 
सहस्रै स्त्वन्यपुष्पाणां - ख., सहस्रै त्वन्य... - क. । ५३ 
यत्कथितं - ख. ।
 
138
करवीरसहस्रस्य भवेद्दत्तस्य५४ यत् फलम् ।
तदेकस्य तु पद्मस्य दत्तस्य फलमुच्यते ।।३५।।
पद्मानां च५५ सहस्रस्य मम दत्तस्य यत् फलम् ।
तत्फलं लभते पत्रे दत्ते बिल्वस्य शोभने५६ । ।३६।।
बिल्वपत्रसहस्रं तु दत्ते मे यत् फलं स्मृतम् ।
बकपुष्पे५७ तदेकस्मिन् मम दत्ते लभेत्फलम् ।।३७।।
बकपुष्पसहस्रस्य मम दत्तस्य यत् फलम् ।
पुष्पे दत्ते तदेकस्मिन् लभेद्५८ धत्तूरकस्य५९ तु६०.
।।३८।। 
निर्माल्यं यो हि मे नित्यं शिरसा धारयिष्यति ।
अशुचिर्भिन्नमर्यादो नरः पापसमन्वितः ।।३९। ।
स्वैरी चैव तथा मुक्तो६१ नियमैश्च बहिष्कृतः ।
नरके स६२ 
पतेद् घोरे तिर्यग्योनौ च संभवेत्६३ ।।8.28.४० 
।। 
ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा निर्माल्यं यस्तु धारयेत् ।
तस्य पापमहं शीघ्रं नाशयामि महाव्रते६४ ।।४१ ।।
दीपमालां तु यः कुर्यात् कार्त्तिके मासि वै मम ।
अवसाने च दीपानां६५ ब्राह्मणाँस्तर्पयेच्छुचिः६६ ।।४२।।
गाणपत्यं स लभते दीप्यते च रविर्यथा ।
दद्यात् कृष्णतिलाँश्चैव सहः६७ सिद्धार्थकाँश्च ह ।।४३।।
यो म्रे देवि सदा मूर्ध्नि स मे नन्दिसमो भवेत् ।
ये हि सिद्धार्थकाः प्रोक्तास्तथा कृष्णतिलाश्च ये ।।४४।।
सर्वे ते त्वन्मया देवि गुह्यमेतन्मयेरितम् ।
                                ? ।।४५ । ।       
- 
- - - - ऽ - - - - न ऽ -
न - - ऽ (?) ।
चित्रो नाम गणो मह्यं तेन सार्धं स मोदते ।। ४६ ।।
 
५४ दत्ते भवति 
- घ. । ५५ तु - ख.
घ. । ५६ तु सुशोभने -
ख. । ५७ बुकपुष्पे -
क. ख. । ५० लभते 
- घ. । ५९ बन्धुक... -
घ. । ६० वै? - घ.
। ६१ युक्तो - क. । 
६२ न - घ. । ६३ दीप्यते च रविर्यथा 
- घ. । ६४... मते 
- घ. । ६५ दीपं दत्त्वा व्रतान्ते तु 
- ख. । ६६... च्छुचोन् - ख. । ६७ सदा -
क. ।
 
139
सर्वसंप्रलये चैव प्राप्ते त्रैलोक्यसंक्षये ।
त्यक्त्वा सर्वाणि दुःखानि मामेव प्रतिपद्यते ।।४७।।
न तुष्याम्यर्चितोर्चायां तथा देवि नगात्मजे ।
लिङ्गेर्चिते यथा६८ ऽत्यर्थं परितुष्यामि पार्वति ।।४८। ।
सर्वेन्द्रियप्रसक्तो वा युक्तो६९ वा सर्वपातकैः ।
स प्रयाति दिवं देवि लिङ्गं योर्चयतीह मे । ।४९। ।
त्यक्त्वा७० सर्वाणि पापानि निर्द्वन्द्वो दग्धकिल्बिषः ।
मदाशी७१ र्मन्नमस्कारो७२ मामेव प्रतिपद्यते ।।8.28.५०।।
सनत्कुमार उवाच
ततो भगवती भूयः पतिं सर्वजगत्पतिम् ।
अपृच्छत् पुष्प्यमाणा७३ स्या७४ केन त्वं देव७५ तुष्यसे७६ । ।५१ । ।
ततः प्रहस्यमानास्यः सर्वलोकेश्वरेश्वरः७७ ।
प्रोवाच भगवान् वाक्यं७८ लोकानां हितकाम्यया।।५२ । ।
देवदेव उवाच७९
शृणु देवि यथातत्त्वं८० येन यान्ति शुभां गतिम् ।
त्रैलोक्ये जन्तवः सव८१ मद्भक्ता ये शुभानने ।।५३ ।।
यत्तत्८२ 
परतरं गुह्यं तत् सर्वं मयि८३ तिष्ठति ।
यो हि तत्त्वेन तद् वेद संसारात्८४ स विमुच्यते८५ । ।५४।।
न च प्रकाशयेद् गुह्यं नाम८६ मे कीर्तयेन्नरः ।
सदा सर्वसहेत्येवं प्रातः८७ प्राञ्जलिरुत्थितः ।।५५। ।
तस्माच्च८८ कीर्तनात् पापं सर्वमेव विनिर्दहेत् ।
यशः कीर्त्तिं च संप्राप्य रुद्रलोके महीयते ।।५६।।
सर्वमाल्यानि यो दद्यान् मम मूर्तिषु८९ नित्यशः ।
मंत्रेण विधिवच्चैव तस्य पुण्यफलं महत्९० ।।५७। ।
 
६८ तथा-
ख- । ६९ युतो  घ । 
७०  कृत्वा  घ । ७१ महाणी 
घ । ७२ मार्थ्यमत्प्राप्य  घ,
नमस्कारोपि यं कुर्यात् - ख.,
। योपि कुर्यान्नमस्कार? । ७३ पुष्यमाना 
- क., पुष्पमालास्या -
ख., तुष्यमाना - घ.
। ७४ सा - घ. । ७५ 
देवि - क. । ७६..
सि - ख. । ७७...
देवेश्वरेश्वरः - - घ-
। ७८ वचः प्रोवाच भगवान् - क.
घ । ७९ देप्युवाच - ख.
। ८०.. तथ्यं - घ । 
८१ न तु सर्वेण - घ. । ८२ यद्यत् 
- घ. । ८३ त्वयि - क. ख. । ८४ स संसाराद् -
घ. । ८५.. प्रमुच्यते - क. घ-,
प्रवि.. - ख । ८६ नामतः -
घ.,... स्ते - ख.
। ८७ महेश्वरं प्रातः स्मरेत् - घ.
। ८८ यस्माच्च - घ. । ८९ सर्वमूर्तिषु - क. घ.
९० शृणु - घ. ।
 
140
मन्त्रः९१
सर्वगाय सुरेशाय सर्वदेवमयाय च ।
नमो भगवते चैव गुह्यागुह्याय वै सदा९२ । । ५८ । ।
सोमाय९३ भूतनाथाय भावनाय भवाय च९४ ।
सर्वगुह्याय वै स्वाहा देवगुह्यमयाय९५ च । । ५९। ।
सर्वगुह्यमयो मंत्रः स्वाहा सोमाय चैव हि९६ ।
कटंकटाय वै९७ स्वाहा स्वाहा देवाय शुष्मिणे९८ । । 
8.28.६० । । 
पुष्पाण्येतेन मन्त्रेण यो मे नित्यं निवेदयेत् ।
सहस्रं तेन९९ जाप्यस्य मानसस्य कृतं भवेत् । । ६१ । ।
अथा१००ञ्जलिममावास्यां सुसम्पूर्णां समाहितः ।
तिलानां चैव कृष्णानां सर्षपाणां च पार्वति । ।६२ । ।
अर्चयित्वा यथान्यायं यथालाभं प्रयच्छति ।
इदं१०१ च वचनं कुर्यात्१०२ सूर्येति व ममेति च१०३ ।।६३ । ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोकं व्रजेन्नरः ।
अर्चयित्वा च मां देवि ब्राहाणान्न च तर्पयेत् । ।६४।।
न तत्फलमवाप्नोति नाहं तुष्यामि तस्य वै ।
अर्चयित्वा द्विजान्मां च यो मे नामानि कीर्तयेत् ।। ६५।।
चतुर्दश्यामथाष्टम्यां पक्षयोरुभयोरपि ।
सोपि देवि प्रमुच्येत वियोनिं न स गच्छति । ।६६। ।
वामदेव सुदेवेति१०५ हर गुप्तेति वा पुनः ।
उमापते नीलकण्ठ शान्त१०६ श्रीकण्ठ गोपते । । ६७। ।
शर्व१०७ भीम१०८ पशुपते१०९ शङ्करोग्र भवेति च ।
महादेवेति चाप्यन्यन्नाम गुह्यं प्रकीर्तयन्११० । । ६८। ।
 
९१ अय मन्त्र 
- खः । ९२ गुह्यात्मने नमोस्तुते - घ । ९३ 
नमस्ते - घ । ९४ भवात्मने - क.
। ९५ वेदगुह्याय - ख.
। ९६ स्वाहा - ख । ९७ यैव? -
क. घ । ९.८ देवाय 
शुष्मिने स्वाहा - ख । ९९ सहस्राशेन -
क. । १०० अन्या? - घ । १०१ इय - क । १०२ ब्रूयात् - घ.
। १०३ सूर्येज्योति- मयेति च -
घ. । १०४ प्रपश्ये त -
क. घ । १०५ वानुदेवेति -
घ । १०२ श्रान्त - ख.
। १०७ शर्वो - क., पार्वतीश - ध. । १०२ भीमः -
क. । १०९ पशुपतिं. -
ख, पशुपते. - क.
। ११०... येतु - क.
।
 
141
सर्वपापैः प्रमुच्येत दिवि देवैश्च पूज्यते ।
एतेषामेकमपि यः कथयेद्वा पठेत वा । ।६९। ।
स देहपद्धतिं१११ भित्त्वा११२ मामेव प्रतिपद्यते ।
एवं११३ सर्व११४ प्रणामे च११५ यन्मया परिकीर्तितम् ।।8.28.७० 
।। 
अमावास्यान्तु यो नित्यं सघृतं गुग्गुलं दहेत् ।
क्षीरेण चैव संमिश्रं गुह्यमेतन्मम प्रियम्११६ ।।७१ । ।
सोच्युतं११७ स्थानमाप्नोति मत्प्रसादान्न संशयः ।
इदं च परमं गुह्यं यो मे देवि निवेदयेत् । ।७२।।
अर्कपत्रयुतं पूर्णं घृतेन११८ मधुना सह११९ 
।
निवेद्य विधिवद् भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।७३ ।।
इमानि च महाभागे यो मे नामानि कीर्तयेत् ।
श्मशाननिलयो नग्नो भस्मशायी१२० यतव्रतः । ।७४। ।
वामदेवः प्रशान्तश्च स्तब्धशेप१२१ स्त्रिलोचनः ।
अ?सव्यप्रियः१२२ 
सव्यो बहुरूपोन्तकान्तकृत्१२३ ।।७५।। 
पुराणः पुरुहूतश्च मृत्योर्मृत्युर्जितेन्द्रियः ।
अनिन्द्रियोतीन्द्रियश्च सर्वभूतहृदि स्थितः । ।७६। ।
संसारचक्री योगात्मा कापाली दिण्डिरेव च ।
महादेव१२४ महादेव महादेवेति चैव हि ।।७७। ।
जपेदेतन्नियमवान् शृणुयाद्वापि नित्यशः ।
स देहभेदमासाद्य योगात्मा गणपो भवेत् । ।७८। ।
सनत्कुमार उवाच
- 
- - - - ---- - - - - - - - - ।
- 
- - - - - - - - - - - - - - - । ।७९।।
 
१११ 
बंध घ । ११२ भित्वाशु - घ । ११३ एकं ग,
११४ ? प्रमाण - घ । 
११५ न - खे., ते.
घ. । ११६ प्रिये - क. घ. । ११७ सोतमं -
ख. । ११८  घृतस्य 
- क, घृत च - घ.
। ११९ मधुनश्च. ह - क. । १२०. .स्नायी -
घ. । १२१. शेत? 
- घ. । १२२ अप सव्यप्रिय? -
ध. । १२३... न्तकोन्तकृत्- क. । १२४,. .वो 
- क. घ. ।
 
142
नाशुभाय१२५ न पापाय नानृतायाव्रताय च९२६ ।
श्रावयेद् भक्तिमान् पुण्यान्नापेताय१२७ कदाचन । ।8.28.८ 
० । । 
धन्यं यशस्यमायुष्यं शान्तिवृद्धिकरं शुभम् ।
पूतं पवित्रं परमं मङ्गलानां च मङ्गलम् ।
श्रोतव्यं न च सर्वेण१२८ तथा देयं न कस्यचित् ।।८१ । ।
इति स्कन्दपुराणे ईश्वरपूजानाम१२९ अष्टाविंशतितमोध्यायः 
 
व्यास१ उवाच
एवं कालेन२ संप्राप्य वाराणस्यां निकेतनम् ।
जगतः पितरौ देवौ चक्रतुः३ किमतः परम् । ।१ । ।
सनत्कुमार उवाच
ततः स भगवान् देवो देवीं हिमवतः सुताम् ।
उवाच देवि पश्याम४ उद्यानं यदि रोचते । ।२ ।।
देव्युवाच
एवं भवतु देवेश यथात्थ त्वं२ वृषध्वज ।
न हि मेन्यत्र गन्तव्यमुद्यानात् परतो हर । ।३ ।।
सनत्कुमार उवाच
सह देव्या ततो व्यास वाराणस्यां वृषध्वजः ।
दिव्यो६ द्यानदिदृक्षार्थं विचचार७ समन्ततः ।४। ।
पूर्वस्मिन् स दिशो भागे देव्या देवः पिनाकधृक्। ।
उद्यानं दर्शयामास नानाकुसुमशोभितम् ।।५।।
चंपकाशोकपुन्नागप्रियंगूचूतसंकुलम्८ ।
बिल्वार्जुनकदम्बैश्च न्यग्रोधोदुम्बरैरपि । ।६। ।
 
१२५ नाशुचये 
- घ. । १२६... य 
कदाचन - क,. याशुभाय च -
घ । १२७ नित्यं नाव्रताय - घ । १२८ सर्वदा 
देवि - घ, सर्वैश्च -
ख । १२९ पूजाविधिर्नाम - घ.
।
१ सन उ. 
- क. । २ कामेन घ. । ३ कुरुत. - घ । ४.. व -
क. टि., घ । ५ 
तत्त्वं - घ. । ६ देवो -
क., घ । ७ विषभ्राम -
क. । ८. व्र ।)
त... - घ. ।
 
143
गन्धवद्भिश्च कुसुमैर्जातीकेसरकेतकैः ।
रम्यैः सुरभिपुष्पैश्च षट्पदव्रातसेवितैः । ।७।।
संयुक्तं सर्वतः श्रीमद्वनं वैभ्राजसन्निभम् ।
स तदुद्यानमासाद्य देवीमाह जगत्पतिः ।।८।।
अस्मिन् देशे पुरा देवि तिष्ठतो मम शोभने ।
ऊर्ध्वं गोलोकसंस्थानाद् गवां वत्सैः स्वयंभुवैः । ।९ । ।
पीयमान९ पयोवेगात् फेनं मूर्ध्नि समापतत ।
ततो मयो१०र्ध्वतो दृष्टा११ गावस्ताः सोमपार्श्वतः१२ । । 
8.29.१० ।। 
ततस्ताः१३ प्रेक्षितास्तत्र मया१४ गावस्तदाभवन् ।
तेजसा दह्यमानास्तु नैकवर्ण्णा भृशार्दिताः । । ११ ।।
गावः पूर्वमिमा देवि आसन् कपिलवर्णजाः ।
नैकवर्णास्तदाभूवन् यदा संप्रेक्षिता मया । । १ २।।
तासां शरण्यतां यात्वा ताभि१५र्मामेव शैलेजे ।
आश्रितः सोम आगत्य स्रवन्तीभिः१६ समन्ततः । ।१ ३ ।।
अर्दिताभिस्तदा गोभिर्ब्रह्मा मामब्रवीत्ततः ।
प्रसादं कुरु देवेश सौरभ्य१७ स्तेजसा तव१८ ।। १४। ।
न नश्यन्ति१९ यथा सद्यस्तथा सर्वसुरार्चित ।
ततोहमास्थितो देवि स्थानेस्मिन् स्वयमेव तु । । १ ५। ।
गोप्रेक्ष इति विख्यातः२० संस्तुतः२१ सर्वदेवतैः२२ ।
गोप्रेक्षेश्वरमागत्य दृष्ट्वाभ्यर्च्य२३ च मानवः । । १६ । ।
न दुर्गति२४ मवाप्नोति कल्मषैश्च विमुच्यते ।
ततस्ता दह्यमानास्तु२५ प्रसन्ने२६ कपिला२७ मयि । ।१७। ।
ह्रदेस्मिन् धेनवो२८ भ्येत्य शान्तास्ता विबभु२९स्तदा ।
कपिलाह्रद इत्येवं तदाप्रभृति कथ्यते ।। १८।।
 
९ पीयनीताम्प... 
- क., पिबतीनां - घ 
। १० ममोर्ध्वं - क ।  ११ 
दृष्टास्तु ख, दृष्ट्वा  घ । १२ गाः  
- ख. घ. । १३...
श्चा - क. । १४ 
देव्या - घ. । १५ एभि -
ख. । १६ सह गोभि र्न तास्त्यजन् -
क. । १७ सौरभ्या - क. । १८ भव - घ.
। १९ न विनश्यद् - ख.
। २० गोप्रेक्षक इति ख्यातः - ख.
। २१ संस्मृतः - घ. । २२ सर्वदै. - घ. । २३ चार्च्य 
- क ख, चाभ्यर्च्य -
घ. । २४ स स्वर्गति -
घ. । २५ दुह्यमानास्तु -
घ । २६ प्रसन्न ।) - घ.
। २७ सुरभी - क. ख.
। २८ धेनुर.. - क., पेतु - क ख. घ.
। २९ विभवु - ख., शिशिवु - घ. ।
 
144
अत्रापि३० स्वयमेवाहं वृषध्वज इति श्रुतः३१ ।
सान्निध्यं कृतवान् देवि स चायं दृश्यतां स्थितः । ।१९।।
कपिलाह्रदतीर्थेस्मिन् स्नात्वा नान्यमना नरः३२ ।
वृषध्वजमिमं दृष्ट्वा सर्वयज्ञफलं लभेत् । 
8.29.२० ।।
सलोकतां मृतश्चापि अर्चयित्वा तु मामिह ।
लभते देहभेदे तु गणत्वं चातिदुर्लभम् । । २१।।
अस्मिन्नपि प्रदेशे तु ता गावो ब्रह्मणा स्वयम् ।
शान्त्यर्थं सर्वलोकानां सर्वा दुग्धाः पयोमृतम् ।।२२। ।
तासां क्षीरेण संजातं ह्रदमेतन्मनोहरम् ।
भद्रदोहमिति ख्यातं पुण्यं देवह्रदं शुभम्३३ । ।२३ ।।
सर्वैर्देवैरहं देवि अस्मिन्देशे प्रसादितः ।
गच्छोपशममीशेति उपशान्तशिवस्ततः ।। २४। ।
स्थितो भूत्वाहमत्रस्थः पुण्यमस्यापि दर्शनम् ।
दृष्ट्वैनं३४ प्रयतो मर्त्यः स्वर्गलोकमवाप्नुयात् । ।२५।।
अत्राहं ब्रह्मणानीय स्थापितः परमेष्ठिना ।
ब्रह्मणश्चापि संगृह्य विष्णुना स्थापितः पुनः ।। २६। ।
ब्रह्मणा स ततो विष्णुः प्रोक्तः संविग्नचेतसा ।
मयानीतमिदं लिङ्गं कस्मात् स्थापितवानसि ।।३७।।
तमुवाच पुनर्विष्णुर्ब्रह्माणं कुपिताननम् ।
रुद्रदेवे ममात्यन्तं परा भक्तिर्महत्तरा३५ ।।२८ ।।
मयैष स्थापितस्तेन नाम्ना३६ तव भविष्यति ।
हिरण्यगर्भ इत्येवं ततोत्राहं समास्थितः । ।२९। ।
दृष्ट्वैनमपि देवेशे३७ मम लोकं व्रजेन्नरः ।
पुनरेव३८ ततो ब्रह्मा मम लिङ्गमिदं३९ शुभे । ।8.29.३ 
० । ।
 
३० तत्रापि 
- क. घ । ३१ प्रभुः  -
घ ।। ३२ ग?म्यक् समाहितः -
ख., संयतमानसः - घ.
। ३३ वनं - क. ख.
। ३४. व - ख.
। ३५ पितामह - घ. । 
३६ तव नाम्ना - ख. । ३७...
शं - क. ख.,
शि? । ३८ श्चापि  - ख, रपि घ. । ३९ मिमं -
क ।
 
145
स्थापयामास विधिवद् भक्त्या परमया युतः ।
स्वलीनेश्वर४० इत्येवमत्राहं स्वयमास्थितः४१ । ।३ १ । ।
स्वस्मिन् परतरे लीनः प्रधाने मम४२ कारणे ।
तस्मात् स्वलीन४३मित्येवं४४ गुह्यं४५ क्षेत्रं४६ मम४७ स्मृतम् ।।३२।।
प्राणानिह नरस्त्यक्त्वा न पुनर्जायते क्वचित् ।
आनन्त्या सा गतिस्तस्य योगिनां चैव सा स्मृता४८ ।।३३ । ।
अस्मिन्नपि४९ मया देशे दैत्यो दैवतकण्टकः ।
व्याघ्ररूपं समास्थाय निहतो दर्पितो बली । ।३४।।
व्याघ्रेश्वरस्ततः ख्यातो५० नित्यमत्रा५१ हमास्थितः ।
न पुनर्दुर्गतिं५२ यायत्५३ दृष्ट्वा५४ चेमं५५ महेश्वरम्५६ ।।३ ५।।
उत्पलो विदलश्चैव यौ दैत्यौ ब्रह्मणा पुरा ।
स्त्रीवध्यौ दर्पितौ सृष्टौ त्वयैव निहतौ शुभे ।।३ ६। ।
सावज्ञं गेन्दुकेनात्र तस्येदं चिह्नमास्थितम् ।
आदावत्राहमागत्य आस्थितो गणपैः सह । ।३७। ।
ज्येष्ठं स्थानमिदं तस्मादेतन्मे पुण्यदर्शनम् ।
दृष्ट्वेदं५७ मम लिङ्गन्तु ज्येष्ठ५८ स्थान५९ समाश्रितम् । ।३८ ।।
न शोचति पुनर्मर्त्यः संसिद्धो६० मृत्युजन्मनी६१।
समन्ताद्देवतै६२ स्सर्वैर्लिङ्गानि थापितानि ह ।३९ ।।
दृष्टवा तु नियतं६३ मर्त्यो देहभेदे गणो भवेत् ।
मया त्विह६४ समागत्य स्वयमेव६५ यतः६६ स्थितम्६७ ।।8.29.४० 
। ।
न च मुक्तं६८ मया यस्मादविमुक्तमिदं ततः६९ ।
क्षेत्रं वाराणसी पुण्या७० मुक्तिदं७१ संभविष्यति । ।४१ ।।
४० स्वर्लीनेश्वर 
- क. ख, मुनेश्वर 
- घ. । ४१ मोहितः - घ.  ४२ मयि? । ४३ स्वर्लोन -
क. । ४४... मित्येव  
- क ख. । ४५ मुक्तं -
क. । ४६ मम - ख.
। ४७ इति - ख. । ४८ 
योगे सिध्देथ योगिना - ख । ४९ तस्मिन्नपि -
क. । ५० व्यास - ख.
। ५१ नित्यं यत्रा - ख.
। ५२ स पुन. स्वर्गतिं -
घ. । ५३ याति - क.
। ५४ दृष्ट्वैनं - ख.
। ५५ मम - क. । ५६ 
ममरेश्वरम् - ख- । ५७ दृष्ट्वैनं 
- क. ख. । ५८ 
ज्येष्ठं.. - ख । ५९ स्वानं? - ख । 
६० संसिद्धिं - ख । ६१. .नो 
- - खः । ६२ दैवतै - क.
ख. । ६३ नियतो - क.
ख. । ६४ इदानीमह.. -
क. । ६५ स्वयमस्मिन् -
क । ६६ व्यव... - ख.,
न्यतः  - क. । ६७ 
स्थितः - क. । ६८ न मुक्तं हि 
- ख. । ६९... क्त 
ततः स्मृतं - ख. । ७० पुण्यं 
-? । ७१ मोक्षदः - घ.
।
 
146
अविमुक्तेश्वरं७२ मां वै७३ योत्र द्रक्ष्यति७४ मानवः ।
गाणपत्या गतिस्तस्य यत्र तत्र मृतस्य ह ।।४२।।
प्रा(प्र?)णानिह 
तु संन्यस्य७५ यास्यते मुक्तिमुत्तमाम् ।
पित्रा ते गिरिराजेन पुरा हिमवता स्वयम् ।।४३।।
मम प्रियमिदं स्थानं ज्ञात्वा लिङ्गः प्रतिष्ठितम् ।
शैलेश्वरमितिख्यातं दृश्यतामिदमास्थितम् ।।४४।।
दृष्ट्वेदं मनुजो देवि न दुर्गतिमनुव्रजेत् ।
नदी वाराणसी चेयं पुण्या७६ पापप्रमोचनी ।।४५।।
क्षेत्रमेतदलंकृत्य जाह्नव्या सह संगता ।
स्थापितं संगमे चास्मिन् ब्रह्मणा लिङ्गमुत्तमम् ।।४६।।
संगमेश्वर इत्येवं'७७ 
ख्यातं जगति दृश्यताम् ।
संगमे देवनद्योस्तु यः स्नात्वा मनुजः शुचिः ।।४७।।
अर्चयेत् संगमेशानं तस्य जन्मभयं कुतः ।
इदमन्यद् बृहत् क्षेत्रं निवासं योगिनां परम् ।।४८।।
क्षेत्रमध्ये च यत्राहं स्वयं भूत्वा समास्थितः ।
मध्यमेश्वर इत्येवं ख्यातं७८ सर्वसुरासुरैः ।।४९।।
सिद्धा(द्ध?)नां 
स्थानमेतद्धि मदीयव्रतचारिणाम् ।
योगिनां मोक्षलिप्सूनां जन्ममृत्युजितात्मनाम् ।।8.29.५०।।
दृष्ट्वेदं मध्यमेशानं जन्म प्रति७९ न शोचति ।
स्थापितं लिङ्गमेतच्च शुक्रेण तव सूनुना ।।५१।।
नाम्ना शुक्रेश्वरमिति८० सर्वसिद्धामरार्चितम् ।
दृष्ट्वेदं मानवः सद्यो मुक्तः स्यात् सर्वकिल्बिषैः८१ ।।५२।।
मृतश्च न पुनर्जन्म संसारे तु लभेन्नरः ।
पुरा जम्बुकरूपेण असुरा८२ देवकण्टकाः८३ ।।५३।।
 
७२ थवा 
- घ । ७३ लिंगं - घ । ७४ मम दृथ्ट्वैव घ.
। ७५ संत्यज्य? । ७६ पुण्यं -
क. ख. । ७७...
मित्येवं - क,.. घ? 
- ख । ७८ ख्यातः - - क.
। ७९ जन्ममृत्यू - ? । ८० शुक्रेश्वरं नाम 
- क. ख. । ८१.. 
.षात् - घ. । ८२ 
असुरो - घ. । ८३ 
देवकण्टकः - घ. ।
 
147
ते ब्रह्मणो८४ वरं लब्ध्वा८५ गोमायुवधशंकिताः८६ ।
निहता'८७ 
हिमवत्पुत्रि८८ जम्बु(स्बु?)केशस्ततो 
ह्यहम् ।।५४।। 
अभवं जगति ख्यातः सुरासुरनमस्कृतः ।
दृष्ट्वैनमपि देवेशं सर्वकामानवाप्नुयात् । ।५५।।
ग्रहैः शुक्रपुरोगैश्च एतानि स्थापितानि हि ।।
पश्य लिङ्गानि पुण्यानि सर्वकामदुघानि मे'८९ 
।।५६। । 
इत्थमेतानि९० पुण्यानि मन्निवासानि पार्वति ।
कथितानि तव क्षेत्रे९१ गुह्य चान्यदिदं शृणु । ।५७।।
क्रोशं क्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् ।
- 
- - - -९२ चार्वङ्गि मृत्युकालेमृतप्रदम् ।।५८ ।।
- 
- - - - - - स्थाने केदारे च व्यवस्थित?म् 
।
गणत्वं लभ्यते९३ दृष्टवा क्षेत्रेस्मिन् मोक्षमाप्यते ।।५९।।
गाणपत्यपदात्तस्मात् यतः स्यान्मुक्तिरुत्तमा ।
ततो महालयात्तस्मात् केदारान्मध्यमादपि ।।8.29.६० 
।।
स्मृतं पुण्यतमं क्षेत्रमविमुक्तमिदं शुभे९४ ।
केदारमध्यमे स्थाने स्थानं चैव महालयम् ।।६१ ।।
मम पुण्यानि भूर्लोके तेभ्यः श्रेष्ठतमं त्विदम् ।
यदा९६ मृष्टानि लोकानि ततः क्षेत्रमिदं शुभम् ।।६२।।
कदाचिन्न मया मुक्तमविमुक्तं ततोभवत् ।
अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं मम दृष्ट्वेह मानवः । । ६३ ।।
सद्यः पापविनिर्मुक्तः पशुपाशैर्विमुच्यते ।
शैलेशं संगमेशं च स्वलीनं९७ मध्यमेश्वरम् । ।६४।।
 
८४ ब्रह्मणोथ 
- ख., ब्रह्मणस्तु -
घ. । ८५ लब्धा - ख 
। ८६... वरशंकिताः । - घ,
शंकितः । - घ. । ८७ 
न हिता - क., निहिता -
ख. । ८८ - पुत्री 
- क., पुत्र्या - ख.
। ८९ प्रदानि तु - ख.
। ९० एवमेतानि - ख. । ९१ क्षेत्रं - घ. । ९२ योजनानां 
मृत्यु (?) - घ. । ९३ लभते -
घ. । ९४ शुभम् - घ.
। ९५ न्विदं? । ९६ यतः -
घ. । ९७ स्वर्लीनं -
क. । -
 
148
हिरण्यगर्भमीशानं गोप्रेक्षं९८ सवृषध्वजम् ।
उपशान्तशिवं चैव ज्येष्ठस्थाननिवासिनम् । । ६५।।
शुक्रेश्वरं च विख्यातं व्याघ्रेशं जम्बुकेश्वरम् ।
दृष्टवा न जायते९९ मर्त्यः संसारे दुःखसागरे ।।६ ६ ।।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्त्वा महादेवो दिशः सर्वा व्यलोकयत् ।।
विलोक्य संस्थिते पश्चाद् देवदेवे महेश्वरे ।।६७।।
अकस्मादभवत् सर्वं तत् क्षेत्रं ज्वलितं यथा ।
सविद्युत्स्तनिताघोष सूर्यायुतशतोदितम् ।।६८।।
तेजोभिरेकतः पूर्णं वह्निभास्करयोरिव ।
ततः पाशुपताः सिद्धा भस्माभ्यंगसितप्रभाः ।।६९।।
योगीश्वरा१०० महात्मानस्तथा वैतानिकव्रताः१०१ ।
अव्यक्तलिङ्गिनश्चैव शिवयोगोज्ज्वलप्रभाः१०२ ।।8.29.७० 
। । 
बहवः सहसोपेत्य१०३ नमश्चक्रुर्महेश्वरम् ।
पुनर्निरीक्ष्य देवेशं ध्यानयोगञ्च कृत्स्नश 
(?) ।।७१ । । 
तस्थुरात्मानमाधाय लीयमाना इवेश्वरे ।
स्थितानां१०४ स तथा१०५ तेषां देवदेव उमापतिः१०६ ।।७२। ।
सञ्चिन्त्य परमां मूर्तिं बभूव१०७ पुरुषः प्रभुः ।
षड्विंश ईश्वरोव्यक्तः सूर्यायुतसमप्रभः ।।७३।।
कृत्स्नं जगदिवैकस्थं कर्तुं मत्त१०८ इवास्थितः ।
तस्य तां परमां मूर्तिमास्थितस्य जगत्प्रभोः ।।७४। ।
न शशाक वपुर्द्रष्टुं हृष्टरोमा गिरीन्द्रजा ।
ततस्तं हृष्टमात्मानं बुद्ध्वा१०९ सा प्रकृतिस्थितम् ।।७५।।
 
९८...
क्षेत्रं - (?) । ९९ न दृथ्ट्वा जायते 
- क. । १०० योगेश्वरा -
ख. । १०१ वेधा. - क 
। १०२ .. योग. - ख.,...
व्रताः - क । १०३ शतशोभ्येत्य -
क । १०४ स्थिराणाम् - ख.
। १०५ तदा - क. घ,
सर्वता (था) - ख.
। १०६ मुमा... - ख.,
पतिम् - क. ख.
। १०७ बभूवुः - ख. । १०८ मन्त्र (?) मन्तरिव (?) मन्तरव (?) । १०९ सृष्टवा - घ.
 
149
प्रकृतेर्मूर्त्तिमास्थाय योगेन परमात्मिकाम्११० ।
न शशाक वपुर्द्रष्टुं पुरुषस्य परात्मनः । ।७६।।
ततस्ते लयमाधाय योगिनः१११ पुरुषस्य तु ।
विविशुर्हृदयं सर्वे दग्धसंसारबीजिनः११२ । ।७७। ।
अनुगृह्य ततः सर्वान् तान् सिद्धान् यतिपुङ्गवान् ।
नीललोहितमूर्तिस्थं पुनश्चक्रे११३ वपुः शुभम् ।।७८। ।
तद् दृष्ट्वा११४ 
शैलजा प्राह हृष्टसर्वतनूरुहा११५ ।
स्तुन्वन्ती११६ चरणौ गत्वा क इमे११७ भगवन्निति । ।७९। ।
तामुवाच सुरश्रेष्ठस्तदा देवीं गिरीन्द्रजाम् ।
मदीयं व्रतमाश्रित्य भक्तिमद्भिर्द्विजोत्तमैः ।।8.29.८० 
। ।
यैर्यैर्योग इहाभ्यस्त११८ स्तेषामेकेन जन्मना ।
क्षेत्रस्यास्य प्रभावेण११९ भक्त्या च मम भावनात्१२० ।।८१ ।
अनुग्रहो मया ह्येवं क्रियते मुक्तिदः सदा ।
तस्मादिदं१२१ महत् क्षे(त्रे?)त्रं 
ब्रह्माद्यैः सेव्यते मम ।।८२।।
श्रुतिमद्भिश्च विप्रेन्द्रः संसिद्धैश्च तपस्विभिः ।
प्रतिमास१२२ मथाष्टम्यां प्रतिमासं१२३ चतुर्दशीम् ।।८३ । ।
उभयोः पक्षयोर्देवि वाराणस्यां ममास्पदे ।
शशिभानूपरागे च कार्तिक्यान्तु विशेषतः । ।८४।।
सर्वपर्वसु पुण्येषु विषुवेष्वयनेषु१२४ च ।
पृथिव्यां सर्वं तीर्थानि१२५ वाराणस्यां तु जाह्नवी 
(म्) ।।८५।। 
उत्तरप्रवहां पुण्यां मम मौलिविनिर्गताम् ।
पितुस्ते गिरिराजाच्च१२६ स्रुतां१२७ हिमवतः शुभाम् ।।८६।।
 
११० परमात्मिका 
- क., परमार्थकं - घ. । १११ योगेन - ख.
। ११२.. जीविनः - क.
ख घ. । ११३ प्रीतश्चके -
ख. । ११४ तं - ख.,
तन्दृष्ट्वा.. - क । ११५ सृष्टसर्वतनूरुहा 
- ख. । ११६ स्तुवती -
घ. । ११७ एते - ख.
। ११८ यैर्योगस्समुपास्यन्ते - ख.
। ११९ भाविनः - क. । १२० भावनः - क. । १२१ तस्मादियं 
- क. । १२२.. सं 
तथा - घ. । १२३ पौर्णमासी -
घ. । १२४ विषुवायनसधिषु -
ख. । १२१ यानि तीर्थानि -
घ. । १२६ गिरिराजस्य -
क ख. घ, त्मर 
- ख. । १२७ सुता - ख. ।
 
150
भजन्ति१२८ सर्वतोभ्येत्य ताञ्छृणुष्व वरानने ।
सन्निहित्या कुरुक्षेत्रं सार्धं तीर्थशतैस्तथा ।।८७।.।
पुष्करं नैमिशं चैव प्रयागं च१२९ पृथूदकम् ।
सन्ध्या१३० सप्तरिचञ्चैव 
(?)१३१ सर्वा नद्यः सरांसि च । ।८८। । 
समुद्राः सप्त चैवात्र देवतीर्थानि कृत्स्नशः ।
भागीरथीं समेष्यन्ति सर्वपर्वसु१३२ काशिगाम् । ।८९।।
अविमुक्तेश्वरं१३३ मां च काशीस्थमचलात्मजे ।
पृथिव्यां यानि पुण्यानि१३४ मह्यमायतनानि च ।। 
8.29.९० ।। 
प्रविशन्ति सदा१३५ भ्येत्य पुण्यां१३६ पर्वसु पर्वसु१३७ ।
केदारे चैव यल्लिङ्गं यच्च लिङ्गं महालये । ।९१ । ।
मध्यमेश्वरसंस्थं१३८ च तथा पशुपतीश्वरम्१३९ ।
शंकुकर्णेश्वरं चैव गोकर्णेशौ तथा ह्युभौ१४० ।।९२। ।
द्रिमिचण्डेश्वरं चैव भद्रेश्वरमथेश्वरम् 
(?) ।
स्थानेश्वरमथैकाम्रं कालेश्वरमजेश्वरम्१४१ । ।९३ ।।
भैरवेश्वरमीशानं तथा कारोहणस्थितम्१४२ ।
यानि चान्यानि पुण्यानि स्थानानि मम भूतले । ।९४। ।
तानि सर्वाण्यशेषेण काशिपुर्यां विशन्ति माम् ।
सर्वपर्वसु पुण्येषु गुह्यं चैतदुदाहृतम् ।।९५ । ।
तेनेह लभ्यते जन्तोर्विपन्नस्यामृतं पदम्१४३ ।
स्नातस्य चैव गङ्गायां दृष्टेन च मया शुभे१४४ ।।९६।।
सर्वयज्ञफलैस्तुल्यमिष्टैः१४५ शतसहस्रशः ।
सद्य एव समाप्नोति१४६ किन्न्वतः परमुत्तमम्१४७ ।।९७।।
 
१२८ 
-.. न्ते - - ख. घ.
। १२९ स - क । १३० साध्या -
घ. । १३१ सप्तर्षयश्चैव -
घ. । १३२ पर्वपर्वसु -
घ. । १३३ पुरे - क.,
पुरं - घ. । १३४ 
तीर्थानि - घ. । १३५ तदा -
घ., यदाने... - ख?.
। १३६ पुण्यं क. । १३७ सर्वसु पर्वसु 
- घ. । १३८ पुरपस्थं -
घ । १३९ पाशुपतीश्वरम् - क.
। १४० च ता (वुभौ) -
क. ख. । १४१ 
नलेश्वरम् - घ । १४२.. पास्थितम् 
- ख. । १४३... तास्पदम् - घ. । १४४ सकृदेव शुभानने 
- ख. । १४५ फलं चैव दक्षिणाभिः सहैव तु 
- ख. । १४६ मवाप्नोति -
ख. । १४७ किन्त्वस्य परमं शुभम् -
क. घ, परमस्ति वै 
- ख. ।
 
151
सर्वातयनमुख्यानां दिवि भूमौ गिरिष्वपि ।
नातः१४८ परतरं देवि१४९ बुध्यस्वास्तीति कृत्स्नशः१५० । ।९ ८।। 
ब्रह्मार्कवैश्वानरशक्रचन्द्रैर्जलेश१५१ वित्ताधिपवायुभिश्च ।
गन्धर्वयक्षोरगसिद्धसंघैः सार्धं सदा सेवितमेतदग्र्यम् । ।९९।।
स्थानं ममेदं हिमशैलपुत्रि गुह्यं सदा क्षेत्रमिदं सुपुण्यम् ।
विशोकसं१५२ सिद्धिफलप्रदं हि प्रबुद्धतत्त्वा१५३ यतयो भजन्ति१५४ । । 
8.29.१०० ।। क्षेत्रेस्मिन्निवसन्ति ये सुकृतिनो भक्ताः सदा मां 
नराः१५५ ।
पश्यन्तोन्वहमादरेण शुचयः स्नाताः१५६ सदा मत्पराः ।
ते मर्त्या भयपापदुःखरहिताः१५७ संशुद्धकर्मक्रियाः ।
भित्त्वा संभवबन्धजालगहनं१५८ 
विन्दन्ति मोक्षं परम् ।।१ ०१ ।। 
एवमेतत्१५९ सुरैःकीर्ण १६० नानाद्रुमलताकुलम्१६१ ।
जाह्नव्यालंकृतं पुण्यं क्षेत्रं गुह्यतमं मम ।। १०२ । ।
भागीरथीमिहासाद्य वाराणस्यां ममास्पदे ।
अश्वमेधशतं प्राप्य ब्रह्मलोकं स१६२ गच्छति१६३ ।। १०३ ।।
नातः पुण्यतमं देवि१६४ नातो गुह्यतमं क्वचित् ।
नातः शुभतरं किंचिन्नातः प्रियतरं मम ।।१ ०४। ।
क्षेत्रं ममेदं सुरसिद्धजुष्टं संप्राप्य मर्त्यः सुकृतप्रभावात् ।
ख्यातो भवेत् सर्वसुरासुराणां मृतश्च यायात् परमं पदं तत्१६५। । १० ५।।
इति स्कन्दपुराणे ऊनत्रिंशोध्यायः
१४८ न तत् 
- ख. । १४९ किंचित, -
घ । १५० बुध्यस्व मा कृथान्यया - ख,
मध्यं चा - घ. । 
१५१ जलेन्द्र... - क.घ.
। १५२ विमोक्षणं - ख.
घ. । १५३ तत्वप्रबुद्धा -
क. । १५४ भवन्ति - क., वदन्ति - ख.
। १५५ मानवाः - क. । १५६ स्नात्वा - ख. । १५७ भयद्?
ख पापरहिताः - क. । 
१५८ मोहजालगहनं - घ । १५९ एतेद - घ.
। १६०... त्सदा - क,
त्सर - ख, सुविस्तीर्णं - घ. । १६१ वन... 
- क., वनशताकुलम् - घ. । १६२ च - क.
ख.,... लोके च - घ.
। १६३ म । तव. - क, महीयते - घ. । १६४ क्षेत्रं 
- घ. । १६५ च - घ.
।
 
152
सनत्कुमार उवाच
उद्यानानि ततो देवः स्थानानि च तथात्मनः१ । 
आख्याय हिमवत्पुत्र्या विचचार तदा पुनः । ।१।। 
सोपश्यत२ तदा विप्रं तप्यमानं परं तपः ।
पुत्रं शतशलाकस्य जैगीषव्यं तपोधनम् ।।२। । 
स लिङ्गं देवदेवस्य प्रतिष्ठाप्यार्चयन् सदा । 
भस्मशायी भस्मदिग्धो नृत्तगीतैरतोषयत् ।।३ ।। 
जप्येन वृषनादैश्च४ तपसा भावितः शुचिः ।
तमेवं वर्तमानं तु भक्त्या परमया६ युतम्७ ।।४।। 
भगवान् सहसाभ्येत्य इदं वचनमब्रवीत् ।
जैगीषव्य महाबुद्धे पश्य मां दिव्यचक्षुषा ।।५।। 
तुष्टोस्मि वरदश्चास्मि८ 
ब्रूहि यत्ते मनोगतम् । 
स एवमुक्तो देवेन सोमं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् ।
प्रणम्य शिरसा पादाववदत्९ परया मुदा ।।६। । 
जैगीषव्य उवाच
नमः सर्वार्थसिद्धाय योगसिद्धाय वै नमः ।
नमः पिनाकहस्ताय हिमवन्निलयाय च ।।७।। 
नमः पवनवेगाय ध्येयाय ध्यानिभिः१० सदा । 
नमः सोमाय हेम्ने च हेममालाधराय च ।।८।। 
नमो गणाधिपतये नमः शान्तेन्द्रियाय च ।
योगसाहाय्यकर्त्रे च११ सहसोपशमाय च ।।९।। 
नमो मृत्युहरायैव नमः शोकहराय च ।
नमः सिद्धिप्रदात्रे च सिद्ध१२ सिद्धिप्रदाय च ।।8.30.१० 
।।
 
१ महात्मनः 
- घ. । २ सोन्वपश्यत् -
घ. । ३ ...यत् 
- क. । ४.. .नादेन 
- ख. । ५ युक्त... -
घ. । ६ च परया - प.
। ७ र्च्चितं - क.,..
विन्तम् - घ. । ८.. 
.श्चैव - क. घ.
। ९ ववन्दत् - ख. । 
१. ध्यायिभिः - क.,ध्यानतः 
- घ. । ११ सा - क । 
१२ सिद्धि... - क. ।
 
153
धारिणे सर्वलोकानां सर्वलोकेश्वराय च ।
नमो दशार्धवर्णाय संसारापनुदाय च । ।१ १ । ।
नमः संसारपाराय अपारपरमाय च ।
स्वयं मन्त्रे च मनसे दुर्विज्ञेयाय वै नमः । ।१ २ ।।
नमः कालकलाज्ञाय१३ सकलाया१४ कलाय च ।
नमस्तत्त्वाधिवासाय प्रेताधिपतये नमः१५ । । १३ ।।
नमः क्रोधविहीनाय क्रोधाधिपतये नमः ।
नमः श्रमाय श्रमिणे श्रमापनयनाय च । । १० 
' ।
नमो ज्ञानरसज्ञाय ज्ञानिने ज्ञानहारिणे ।
सक्ताय१६ चैव तपसि१७ ऐश्वर्यनिरताय१८ च । । १ ५।।
नमो ज्ञाना१९नुबन्धायः२० अज्ञानविनिवर्तिने२१ ।
नमः सर्वानुभावाय भावानुगतचेतसे । ।१ ६ ।।
नमः शमदमाध्वाय मृत्युदूतापहारिणे ।
नमः शैलादिनाथाय शैलादिगणपाय च । ।१७।।
नमो योगरहस्याय२२ योगदाय नमो नमः ।
मह्यं सर्वात्मना कामान्२३ प्रयच्छ भगवन् प्रभो । । १८ । ।
सनत्कुमार उवाच
स एवं स्तूयमानश्च२४ भक्त्या परमयापि च ।
तुष्टस्तुतोष भूयोस्य२५ इदं चैनमुवाच ह । । १ ९। ।
देवदेव उवाच
अजरश्चामरश्चैव सर्वशोकविवर्जितः ।
महायोगी महावीर्यो योगैश्वर्यसमन्वितः ।।8.30.२ 
० ।।
प्रभावाच्चास्य गुह्यस्य क्षेत्रस्य मम शाश्वतम् ।
योगेष्टगुणमैश्वर्यं प्राप्स्यसे परमं महत् । ।२१ ।।
 
१३..
लज्ञाय - क. ख.
। १४... य - क.
। १५ अज्ञानविनिवर्त्तिने - ख । १६ शक्ताय 
- क । १७... से - क.
। १८.. .नियताय - ख.
। १९ ज्ञाय - क, वबद्धाय - ख, यबुद्धाय -
घ. । २० प्रेताधिपतये नमः -
ख. । २१ विनिवारिणे -
घ. । २२ योगाय रम्याय -
घ । २३ काम - घ. । 
२४... स्य - क-
ख. । २५ तुष्टस्तुतो हरो देवो -
ख. ।
 
154
भविष्यसि२६ द्विजश्रेष्ठ योगाचार्यश्च विश्रुतः ।
यश्चेदं२७ त्वत्कृतं२८ लिङ्गं नियमेनार्चयिष्यति ।।२२। ।
योनयः 
(?) सप्त गत्वा तु योगेशत्व२९मवाप्स्यति । 
जैगीषव्य गुहाञ्चेमां प्राप्य यो योक्ष्यते द्विजः । ।२३ । ।
सप्तरात्रं स३० युक्तात्मा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
मासेन पूर्वां जातिं च पूर्वाधीतं च वेत्स्यति३१ ।।२४।।
एकरात्रं गतिं शुद्धां द्वाभ्यां तारयते पितॄन् ।
त्रिरात्रेण व्यतीताँश्च परान् सप्त च तारयेत् ।
अतो भूयश्च किं तेद्य३२ 
जैगीषव्य ददान्यहम्३३ ।।२५।। 
जैगीषव्य उवाच
भगवन् देवदेवेश इच्छेयं मे३४ मनोगता३५ ।
अतोहं नान्यदिच्छामि योगाक्षय्यात् परं हि तम् ।।२६। ।
त्वयि भक्तिश्च नित्यं स्यात् सोमे सगणपेश्वरे ।
अनुत्सेकं तथा क्षान्तिं शमं३६ दममथापि च । ।२७। ।
न चाप्यभिभवं कुर्यान्न३७ च तेजोवमाननाम् ।
एतान्वरानहं देव३८ सदेच्छामि महाद्युते । ।२८। ।
देवदेव उवाच
एते तव भविष्यन्ति अजय्यत्वं च योगिभिः ।
इच्छतो दर्शनं चैव भविष्यति च ते मम । ।२९।।
सनत्कुमार उवाच
ततः स भगवान् देवः पाराशर्योमया सह ।
सनन्दी सगणश्चैव भक्तानुग्रहलिप्सया ।।8.30.३ 
० ।।
तप्यतो यक्षराजस्य कृत्वा हृदि महेश्वरम् ।
वरदानाय देवेशो जगाम पुरतस्तदा । ।३ १ ।।
 
२६ त्वं सिद्धश्च 
- घ । २७ यश्चेमं - क.
। २८ दुष्कृतं - घ. । २९ योगशः - क. । ३० स सप्तरात्रं 
- क. । ३१... ते 
- घ. । ३२ भ्यतेः - क. । ३३ ... म्यहं -
वा. । ३४ यच्छ यन्मे -
क., प्रयच्छस्व - घ.
। ३५ मनोगतं - क. घ.
। ३६ समं - क. । ३७ 
न - क. । ३८ एतत्सर्वमेकदैव 
- घ. ।
 
155
अथ दृष्टवा त्रिपादञ्च ह्रस्वबाहूरुपादकम् ।
तप्यमानं तपो घोरं सुतं विस्रवसस्तदा ।।३ २।।
दृष्ट्वोवाच ततो देवः कुबेरं दीप्ततेजसम् ।
तपसा भावितं व्यास त्वगस्थिपरिसंस्थितम् । ।३ ३ ।।
देवदेव उवाच
भो भो विस्रवसः पुत्र चक्षुर्दिव्यं ददामि३९ ते ।
सोमं पश्य महासत्व४० मां त्वं दिव्येन चक्षुषा । ।३४।।
ततस्स दृष्ट्वा देवेशं साम्बं नन्दिपुरस्सरम् ।
प्रणम्य कर्षितस्सम्यगुत्थातुं न शशाक ह । । ३५। ।
अबलं तं समालक्ष्य उत्थानेशक्त४१मीश्वरः ।
उवाचोत्तिष्ठ भद्रन्ते बलं पौराणमस्तु ते ।।३६।।
तत उत्थाय जानुभ्यां कुबेरो ह्यवतिष्ठत ।
पार्श्वगां चैव नेत्रेण देवीमालोकयन् स्थितः ।।३७।।
इयं सा पर्वतसुता सर्वलोकनमस्कृता ।
माता लोकत्रयस्यास्य महायोगबलान्विता ।।३८। ।
अहोस्यास्तपसो वीर्यमहो दीप्तिरहो बलम् ।
या प्रभोः सर्वलोकस्य पत्नीत्वं प्रजगाम ह ।।३ ९। ।
सनत्कुमार उवाच
तमेवंभूतमनसमीक्षमाणं४२ 
च पार्वतीम् ।
बुबोध देवी बुद्ध्वा च चुकोप परमेश्वरी । ।8.30.४० 
।।
सा क्रुद्ध्वा तु कुबेरस्य वाममक्षि सुदीप्तिमत् ।
विशुष्कं कक्षमादीप्ता ददाहाग्नेः शिखा यथा ।।४१ ।।
पुनश्चास्य विनाशाय कुबेरस्य शुभानना ।
मतिं दध्रे तपोयोनिरथैनामवदद्धरः । ।४२।।
 
३९ ददानि 
- क. । ४० ...त्वं.
घ. । ४१ शक्ति - क.
। ४२.. .णस्य - क.
।
 
156
मा क्रुधो देवि यक्षस्य भक्तस्यास्य तपस्विनः ।
यशस्वी धार्मिकश्चायं भक्तस्त्वाञ्च विशेषतः ।।४३ ।।
कौतूहलतया ह्येष त्वान्निरीक्षितवान् शुभे ।
प्रसादं कुरु बालस्य धनदस्य महेश्वरि४३ ।।४४। ।
देव्युवाच
एषो सकृन्मां देवेश वीक्षतेविनयात् प्रभो ।
मिनोति न गुणान् देव कस्मान्मम पुरः स्थितः ।।४५।।
तेजसां योप्रमेयानां कुर्यान्मोहेन लंघनम् ।
सोल्पवीर्यो विनश्येत पतङ्गोग्निमिवागतः ।।४६।।
सनत्कुमार उवाच
तामेवं क्रोधताम्राक्षीं क्रुद्धां संप्रेक्ष्य शंकरीम् ।
उवाच मधुरं श्लक्ष्णं गिरीन्द्रतनयां वचः ।।४७। ।
ब्रवीमि त्वां महाभागे मा क्रुधो जगतोरणि४४ ।
त्वया सृष्टं जगत् सर्व प्रकृतिस्त्वं सुरेश्वरि ।।४८।।
पुत्रस्तेयं यतो देवि तस्मान्न क्रोद्धुमर्हसि४५ ।
मातरं चैव पुत्रस्य वीक्षमाणस्य शोभने ।।४९।।
न दोषोस्ति न चैवास्य त्वयि चेतो विमोहितम् ।
तस्मात् त्वमेव देव्यस्य प्रपन्नस्य४६ नतस्य च ।
प्रसादं कुरु देवेशे कुबेरस्य यथेप्सितम् ।।8.30.५०। 
।
सनत्कुमार उवाच
सा तथा देवदेवेन प्रोक्ता गिरिवरात्मजा ।
प्रसादमकरोत्तस्य प्रसन्ना चेदमब्रवीत् ।।५१ । ।
देव्युवाच
कुबेर यत्ते दुरितं क्षान्तं तत्ते मयानघ ।
तुष्टास्मि मा कृथाश्चैवं पुनस्तेजस्विलंघनम् । ।५२।।
 
४३, 
. श्वरी - क. । ४४..
बले (रणे) - घ । 
४५ क्रोधमर्हति - घ.,
ति - घ. । ४६ 
प्रसन्नस्य - क. ।
 
157
यत् त्विदन्ते मया दग्धमीक्षमाणस्य लोचनम् ।
एतत्तथैव४७ भवतु४८ पिङ्गलं दीप्तिमच्च ह । ।५ ३ ।।
अनेन चाङ्कितो लोके भविष्यसि न संशयः ।
एकाक्षिपिङ्गलो नाम्ना ख्यातस्सर्वत्रपूजितः । ।५४ ।।
चरितं यत्तपश्चेद४९ मक्षयं तच्च तेव्ययम् ।
सौभाग्यमुत्तमं चैव मत्प्रसादाद् भविष्यति । ।५५। ।
सनत्कुमार उवाच
एवमुक्त्वा ततो देवी विरराम शुभानना ।
भगवान् वरदोस्मीति कुवे(रे?)रमवदत्ततः 
।। ५६ । ।
अथैव५० मुक्तो देवेन कुवेरो हृष्टमानसः ।
तुष्टाव देवं देवीं च शिरसा प्राञ्जलिर्नतः । ।५७ ।।
कुवेर उवाच
नमः पट्टिशहस्ताय किरीटवरधारिणे ।
नमो वलयधारिण्यै धारिण्यै दर्पणस्य च५१ । ।५ ८।।
नमः सर्वाङ्गकेशाय दीर्घकेश्यै५२ नमो नमः ।
नमो मेखलधारिण्यै५३ नमो मौञ्जीधराय च । ।५९ ।।
नमश्चित्रशिखडिन्यै५४ नमः पिङ्गजटाभृते ।
नमो ज्ञानाय तनवे५५ भूताधिपतये नमः । ।8.30.६ 
० । । 
नमस्ताराभिधारिण्यै५६ सिंहोरस्काय वै नमः ।
नमो रत्नाग्र्यधारिण्यै५७ नमश्चन्द्रार्धमौलये५८ । ।६ १ । ।
नमः प्रकृतये चैव नमोस्तु पुरुषाय च ।
नमोस्तु बुद्धये चैव अहंकाराय वै नमः ।।६२ । ।
नमोस्तु रतये चैव सुखाय च नमो नमः ।
नमः कृत्यै५९ कर्मणे च आरम्भाय समाप्तये ।।६३ । ।
 
४७ वामन्तथैव 
- ख. । ४८ भवितृ - क । ४९ यत्तु पश्येद्यः - ख. । ५० 
तथैव - घ. । ५१ काञ्चनं ह  -
ख. । ५२ सर्वज्ञकेशाय दीप्तकेश्यै -
घ. । ५३ स्तु शलधारण्यै -
ख । ५४ नमो नीलशिखण्डिन्यै - घ.
। ५५ भूतये - क । ५६...
एता(स्ता?)रातितारायै 
- क. । ५७ ग्रधारिण्यै -
क । ५८..  मौलिने - ख. । ५९ कीर्त्यै - क.
।
 
158
नमो यज्ञाय मन्त्राय दक्षिणायै६० ऋचे नमः ।
नमः साम्नेथ यजुषे छन्दसे ष्टुतये नमः ।।६४।।
नमो ग्रये च वेद्यै च स्वाहायै हविषे नमः ।
नमो लक्ष्म्यै श्रिये चैव नमो धर्माय वेधसे ।।६५।।
इच्छायै रतये चैव नमः सम्पद्विरागिणे ।
नमः सिद्ध्यै तथा पुष्ट्यै तुष्ट्यै क्षान्त्यै नमो नमः ।।६६। ।
नमस्स्वधायै कव्याय हव्याय च नमो नमः ।
नमो वेद्याय विद्यायै नमः शर्वाय भक्तये ।।६७।।
लयायोत्पत्तये६१ चैव स्थित्यै संसारणाय६२ च ।
मोक्षाय मुक्तये चैव नमः कालाय मृत्यवे ।।६८। ।
नमस्ते भगवन् देव सह देव्या जगत्पते ।
दिश६३ नो भूतभव्येश यन्मे मनसि संस्थितम् । ।६९। ।
सनत्कुमार उवाच
य इमं पठते नित्यं स्तवं प्रातस्समुत्थितः ।
जपंश्च विप्रो वैश्यो वा शूद्रः क्षत्रिय एव वा६४ । ।8.30.७० 
। । 
तस्य तुष्टो धनेशस्तु६५ प्रयच्छति महद्धनम्६६ ।
सोमश्च भगवान् तुष्टो गतिमिष्टां प्रयच्छति ।।७१ । ।
सनत्कुमार उवाच
एवं हि६७ संस्तुतस्तेन कुबेरेण जगत्पतिः ।
उवाच वरदोस्मीति ब्रूहि विश्रवसस्सुत६८ ।।७२। ।
कुबेर उवाच
त्वत्तः प्रसादं सततं भक्तिं च त्वयि६९ शाश्वतीम् ।
भगवन् त्वाञ्च पश्येयं वर एषोस्तु मे विभो ।।७३ । ।
 
६० दीक्षणायै 
- क., दीक्षायै दीक्षिताय च -
ख । ६१ प्रलयोत्पत्तये - क.
ख. । ६२ संसारिणाय -
क. । ६३ शंस - घ । 
६४ ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि विट् शूद्रो वापि संयतः - ख.
। ६५... थ देवस्तु -
ख. । ६६ महद्वरम् - ख. । ६७ तु. - ख.
। ६८ स्ववचसा पुनः - घ.
। ६९ त्वयि च - क. ।
 
159
सनत्कुमार उवाच७०
एवमस्त्विति तत्सर्वं प्रदाय७१ भगवान् शिवः७२ ।
आत्मना सह सख्यं च ददावात्यन्तिकं तदा । ।७४। ।
देवदेव उवाच
गृहाण चैतां७३ शिबिकां नरयुक्तामसंगिनीम् ।
लोकान् यथेष्टाँल्लोकेश यामारुह्य चरिष्यसि७४ ।।७५। ।
इमां चैवाशनिं दिव्यामप्रतीघातलक्षणाम् ।
गृहाणायुधमेतत्ते भविष्यत्यरिदुस्सहम् । ।७६ ।।
अस्त्रञ्च ते प्रयच्छामि तव नाम्ना भविष्यति ।
कौबेरमिति विख्यातं मोहनं सर्वदेहिनाम् ।।७७।।
सनत्कुमार उवाच
ततस्स देवस्तुष्टात्मा मालां स्वीया७५ मनिन्दिताम् ।
आबबद्धास्य शिरसि भास्कराकारवर्चसम्७६ । ।७८। । 
कुशेशयानां फुल्लानां स्रग्दाम च७७ मनोरमम्७८ ।
आबबद्धास्य कण्ठे वै प्रीयमाण उमापतिः७९ । ।७९ । ।
प्रकामं८० दर्शनञ्चास्य दत्त्वा चैव धनेशताम् ।
जगाम भगवान् सोमस्ततोन्यं देशमीप्सितम् ।।8.30.८ 
० । । 
सनत्कुमार उवाच
य इदं८१ तु कुबेरस्य वरदानमशेषतः ।
शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि नित्यं विप्रान् समाहितः । ।८१ । ।
धनवान् रूपसंपन्नः पुत्रपौत्रसमन्वितः ।
कुलज्ञानबलोपेतो जायते स मृतो नरः । ।८ २। ।
 
७० देउदेव उ. 
- क. ख. घ.
। ७१ प्रसादं - घ. । ७२ ञ्छिवः - क. । ७३ चेमां 
- ख । ७४ च यास्यसि - ख.
। ७५ स्वय - क. । 
७६... साम्- - क-
। ७७... ञ्च - क.
ख. । ७८ मनोहरं - ख.
। ७९ मुमापतिः - ख. । ८०... म - क.
। ८१ इमं - क. ख ।
 
160
सनत्कुमार उवाच
अथ देवी महाभागा सहिता शंभुना तदा ।
संचिन्त्य पंचचूडास्तु तपन्त्योप्सरसः शुभाः । ।८३ । ।
कृशाङ्ग्यो भक्तिमत्यश्च तपसा दग्धकिल्बिषाः ।
कारुण्याहृतचेतस्का८२ देवं वचनमब्रवीत् ।।८४। ।
एतासां तप्यमानानां८३ योषितां वरमुत्तमम् ।
ददामीप्सितमीशान८४ तन्मेनुज्ञातुमर्हसि ।
तस्या विज्ञप्तिमाकर्ण्य भगवा८५ निदमब्रवीत् ।।८५ । ।
देवदेव उवाच
एवं कुरु महाभागे भक्तानुग्रहमीप्सितम्८६ ।
वैदिक्योप्सरसो ह्येताः पंचचूडा इति स्मृताः ।।८६ ।।
त्वां कृत्वा हृदि तप्यन्ते वर आभ्यः८७ प्रदीयताम्
ततः सा देवदेवेन तथा समनुचोदिता ।
पंचचूडाः समागम्य वच एतदुवाच८८ ह ।।८७।।
तुष्टास्म्यप्सरसः साक्षात्८९ पश्यध्वं मां शुचिस्मिताः ।
ददामि९० वो वरानिष्टान् ये वो९१ हृदयसंस्थिताः ।।८८।।
सनत्कुमार उवाच
ता एवमुक्ताः पार्वत्या वैदिक्योप्सरसः शुभाः ।
देवीं दृष्ट्वा प्रणम्यैनां९२ शिरसा पादयोर्नताः ।।८९।।
अश्रुपूर्णेक्षणा दीनाः संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय९३ तुष्टुवुः सहिताः समम् । ।8.30.९० 
।। 
अप्सरस ऊचुः
नमः सिद्ध्यै नमस्तुष्ट्यै क्रियायै बुद्धये९४ नमः ।
नमः कीर्त्यै नमः सत्यै उल्क(
।) जायै तथेष्टये ।।९१ ।।
 
८२ कारुण्यकृतचेतस्का 
- ख. । ८३ जप्यमातांना -
घ. । ८४ ददानीप्सितमीशान -
क- ख. । ८५ भवानी 
- घ. । ८६.. कारिणि 
- ख. । ८७ एभ्यः - वा, । मिष्टं - ख.
। ८८ वाक्यमेतदुवाच - ख.
। ८९ सर्वाः... - घ.
। ९०.. .ति - क.
ख. घ. । ९१ यद्वो 
- क., यानि वो हृदि -
ख. । ९२... व 
- क. ख. घ.
। ९३... दाय - घ.
। ९४ वृद्धये - घ. ।
 
161
नमः पृथिव्यै कल्याण्यै श्रियै९५ लक्ष्म्यै नमो नमः ।
नमः सुधायै स्वाहायै स्वधायै दितये नमः । । ९ २। ।
नमोस्तु तडिते९६ चैव सौदामन्यै९७ नमो नमः ।
सवित्र्यै चाथ गायत्र्यै वेदमात्रे नमो नमः । ।९ ३ ।।
नमः पर्वतकन्यायै मतये स्मृतये नमः ।
नमः पर्वतवासिन्यै रुद्राण्यै च नमो९८ नमः । ।९ ४। ।
नमः प्रकृतये चैव ज्योत्स्नायै ऋद्धये नमः ।
शोभायै दीप्तये चैव भास्करग्रहरश्मये । । ९५ । ।
गत्यायै गतये चैव इन्द्राण्यै९९ मुक्तये नमः ।
नियत्यै सरिते चैव गङ्गायै सूतये नमः । ।९ ५ । ।
हेतवे१०० प्रीतये चैव नमः करणवृत्तये१०१ ।
नमः सन्ततये चैव इरायै वृत्तये नमः । ।९ ७। ।
वारुण्यै च शरण्यायै शान्त्यै कान्त्यै१०२ नमो नमः ।
कौशिक्यै च नमस्तेस्तु कात्यायन्यै नमो नमः । । ९८ । ।
नमः सन्नतये चैव महिम्ने च नमो नमः ।
अणिमायै नमस्तेस्तु लघिमायै नमो नमः । । ९९ । ।
पूजायै१०३ ते नमश्चैव शितिबाह्वे१०४ च सृप्तये१०५ ।
संज्ञायै च नमस्तेस्तु गिरेथ१०६ स्मृतये नमः । । 
8.30.१०० । । 
नमस्तेस्तु सरस्वत्यै जिह्वायै दृष्टये नमः ।
नमो महिषघातिन्यै तथा शुंभनिशुंभयोः ।। १०१ । ।
नमः सिंहरथिन्यै१०७ च शूलिन्यै च नमो नमः ।
नमो मुद्गरधारिण्यै१०८ कवचिन्यै नमो नमः । । १० २। ।
नमः कुण्डलधारिण्यै धारिण्यै जगतो नमः ।
नमो धनुर्धरायै च खडगिन्यै च१०९ नमो नमः । ।१ ०३ ।।
 
९५ श्रिये-
क. । ९६ तद्धिते - क. । ९७ सौदामिन्यै - घ.
। ९८ चैव ते - ख. । 
९९... यै - ख । १००..
ये - ख - । १०१ 
कारणवृत्तये - ख. । १०२ काल्यै 
- ख. । १०३ प्रजायै -
घ. । १०४ शितिकायै -
घ. । १०५ वृष्टये - घ. । १०६ शिवायै - घ । १०७ सिंहरथे 
- ख. । १०८ नमस्तु क्षीधरारिण्यै -
ख. । १०९ खङ्गहस्ते -
ख. ।
 
162
नमः पिच्छध्वजिन्यै च धारिण्यै पट्टिशस्य च ।
नमोस्तु भूतमात्रे च स्कन्द११० मात्रे नमो नमः । ।१ ०४
विशाखशाखयोर्मात्रे१११ नैगमेशस्य चैव हि ।
जात्यै सर्वसुराणां११२ च देवतायै वनस्य११३ च ।।१ ०५। ।
आर्यायै च नमो नित्यं शिखण्डिन्यै११४ नमो नमः ।
नमो नीलशिखण्डिन्यै दीर्घवेण्यै नमो नमः ।।१ ०६।।
नमोस्तु तनुमध्यायै११५ देवतायै धनस्य११६ च ।
नमो धृत्यै नमश्चित्यै कीर्तये च११७ नमो नमः ।। १ ०७।।
स्त्रीणां सौभाग्यदायिन्यै धारिण्यै च नमो नमः ।
राकानुमतये चैव सिनीवाल्यै नमो नमः११८ । । १ ०८।।
नमः क्रियायै श्रद्धायै मेधायै च नमो नमः ।
नमोस्तु धारणायै च ऊहायै च नमो नमः ।।१ ० ९। ।
अपोहायै नमस्तेस्तु वषट्प्रकृतये नमः ।
नमः समाधये चैव स्पृहायै चित्तये११९ नमः । ।8.30.१ 
१ ०। ।
वेदनायै नमस्तेस्तु बृहदुक्थ्यै१२० नमो नमः ।
नमः प्रभायै१२१ शुद्धायै शुद्धये१२२ शुचये नमः ।। १११ । ।
नमस्त्र्यम्बकभार्यायै विद्यायै१२३ च नमो नमः।
दीक्षायै१२४ दक्षिणायै च ज्वालायै च नमो नमः ।।१ १२।।
इन्द्रियाणां प्रवृत्त्यै च निवृत्त्यै चैव कर्मणाम् ।
श्रुतये सर्ववेदानां१२५ भवान्यै१२६ च नमो नमः ।।१ १३ । ।
दुर्गायै दुर्गतारिण्यै१२७ धारिण्यै सर्वदेहिनाम् ।
नमस्ते सर्वदेवत्ये नमस्ते लोकभाविनि१२८ ।।१ १४।।
नमः शान्त्यै नमः कान्त्यै नमः पत्न्यै हरस्य च ।
नमोस्त्व१२९दित्यै दानव्यै वितानायै१३० नमो नमः ।।११५।।
 
११०..
स्य च - क. ख.
। १११ श्चैव - क., मात्र च - ख. । ११२ रसानां -
ख. । ११३ नमस्य - क.
। ११४ शिखिन्यै च - घ.
। ११५ तन्तुमध्यायै - ख.
। ११६ वनस्य - घ. । 
११७ कीर्त्यै चैव - ख. । ११८ तथैव च 
- क. । ११९ वित्तये -
ख. । १२०... क्ष्यै 
- क.,.. .क्त्यै - ख. । १२१ विशुद्धायै - ख.,
वै - क. । १२२ 
शुद्धायै - ख- । १२३ नित्यायै 
- घ. । १२४ दक्षिणायै -
क., दीक्षि... ख.
। १२५ देवानां - ख. । १२६ भवाद्यै - ख. । १२७ दुर्गतायै 
च - ख. । १२८ सर्वभाविनी -
ख. । १२९... स्तु 
- घ. । १३०. तिजतायै?  - ल., वितता -
क. ।
 
163
नमः शिवायै कर्त्र्यै च प्रभावायै१३१ नमो। नमः ।
मृकण्ड्वै१३२ मार्द्दबाह्वै च तथा सुरभये नमः । । ११६ । ।
विनतायै तथा लक्ष्म्यै सुरसायै नमो नमः ।
नमस्ते शितिकण्ठिन्यै नमस्ते सर्वतः१३३ सदा ।
दिश नः सुमनाः सर्वं यत् किंचिद् हदये स्थितम् । । ११७ । ।
सनत्कुमार उवाच
य इदं१३४ पठते नित्यं नरः स्त्री वा समाहितः ।
स रात्रिषु१३५ कृतं पापं त्यजेत् सर्वमशेषतः । । ११८ । ।
शयानो जपते यश्च प्रयतो व्यास नित्यशः ।
दिवाकृतं स जह्यात्तु मृतश्च सुगतिं व्रजेत्१३६ । । ११९ । ।
यश्चैत१३७ च्छृणुयान्नित्यं द्विजान् वा श्रावयेत् सदा१३८ ।
स देहभेदमासाद्य पञ्चचूडप्रियो भवेत् । । 
8.30.१२० । ।
यश्चेदं१३९ प्रजपन् मर्त्त्यस्त्यजेत् प्राणान् सुदुस्त्यजान् ।
विमाने सूर्यसंकाशे अप्सरोगणसेविते । । १२१ । ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो रमेद्वर्षायुतं शतम्१४० ।
यश्च भक्त्या परमया तिथौ नियमवान्नरः । । १२२ । ।
देवीभ्यर्च्य जपते सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
जपनादेव तपसा१४१ देहे भिन्ने च भक्तिमान्१४२ ।
स भूत्वानुचरो देव्याः पुण्ये लोके महीयते । । १२३ । ।
सनत्कुमार उवाच
ताभिरेव स्तुता देवी स्थिता देवस्य सन्निधौ ।
उवाच हृष्य१४३ माणास्या पञ्चचूडा इदं१४४ वचः । । १२४ । ।
शृणुताप्सरसः सर्वास्तपसोस्य१४५ महत्फलम् ।
यच्चापि परया भक्त्या मां प्रपन्नाः स्थ शोभनाः । । १२५।।
 
१३१ प्रभवायै 
- ख. । १३२ मृत्कण्वै -
ख. । १३३ सर्वदे - ख. । १३४ इमं - क.
ख. । १३५ रात्रिजं -
क. । १३६ त्सुगतिमाप्नुयात् -
ख. । १३७ यश्चैनं - क. । १३८ श्रावयीत वा - ख.
। १३९ यश्चैनं - क. ख. । इतः पर पत्रमेकं खण्डितम् । १४०.
समम् - ख. । १४१ 
देहपतनात् - घ. । १४२ शक्तिमान् 
- घ. । १४३ हुषं .. .-
ख. घ. । १४४ 
पंचचूडमिदं - ख.। तदा घ.
। १४५... थ - घ.
।
 
164
अजराश्च विशोकाश्च नित्यं मुदितमानसाः ।
प्रियाश्च सर्वलोकस्य भविष्यथ ममाज्ञया । ।१ २६। ।
ब्रूत यच्चापि किंचिद्वो हृदि स्थितमशंकिताः ।
सर्वं दास्यामि तद्वोहं मा चिरायत दुर्व्यथाः १४६ ।। १ २७। ।
पञ्चचूडा ऊचुः
देवि पुंसां स्त्रियः १४७ सर्वाः कार्यार्थं१४८ विदितं च ते ।
अर्थिनस्ते च नस्तावत् यावत् कार्यं समाप्यते ।
समाप्ते चैव१४९ ते कार्ये परा इव भवन्ति नः ।।१ २८।।
तद् देवि यदि तुष्टासि यदि देयो वरश्च नः ।
सर्वस्त्रीणां महादेवि भवन्तु पुरुषा वशाः । । १ २९। ।
देव्युवाच
अद्यप्रभृति लोकेषु सर्वस्त्रीणां नराः सदा ।
वश्या भवन्तु सर्वत्र१५१ सर्वकार्यकराश्च ह१५२ ।। 
8.30.१३० । । 
अदौ पश्चाच्च सर्वाभ्यो१५३ हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
सर्वभोगांश्च दास्यन्तु वशगाः सर्वथापि च । । १३१ ।
व्यलीकान्यपि कुर्वन्त्यो बहूनि विविधानि च ।
प्रिया एव भविष्यन्ति पापं न च भवेत् सदा ।।१ ३२ ।।
मातरं पितरं भ्रातॄन्१५४ सुह्रदोथ सुतानपि ।
अर्कायाणि करिष्यन्ति स्त्रीणां वश्यत्वमागताः । । ३३ । ।
पश्यन्तोपि व्यलीकानि दोषान् वैकृत्यमेव च ।
नैव द्रवन्ति ते पुंसां(?)१५५ 
मद्वरान्मोहितेन्द्रियाः ।।१३४। । 
सनत्कुमार उवाच
ततः सा देवदेवस्य पत्नी हिमवतः सुता ।
माल्यदाम गृहीत्वा तु भ्रामयन्ती शुभानना । । १३ ५। ।
 
१४६ दुष्यथाः 
- ख । १४७ दिशं च ( वशाः?) -
ख. । १४८.. थ 
- स. । १४९ तत् ख. घ. । १५० त्वं देवि - घं.
। १५१ सर्वे वश्या भविष्यन्ति - घ.
। १५२ सदा - घ. । 
१५३ सर्वेभ्यो - ख । १५४ भार्यां  १५५ वश्याः (?) ।
 
165
भव नार्य इति प्राह हसन्ती प्रियमव्यया ।
भ्राम्यमाणस्य दाम्नोस्य यान्य१५६ शीर्यन्त१५७ भूतले ।।१३ ६।। 
कुसुमान्यभवँस्तानि नार्यः कमललोचनाः ।
ता उवाच पुरा यूयं जराक्षयविवर्जिताः ।।१३७। ।
जगन्मोहकराः सर्वाः१५८ पुंसां हृदयबन्धनाः१५९ ।
दृष्टिस्पर्शविलासेषु आविश्य जगतीत्रयम्१६० । ।१३८।।
- 
- - - - पुरुषाँस्त्रीवशाँश्च करिष्यथ ।
नराः सर्वे च युष्मासु१६१ भविष्यन्ति सदा रताः ।।१ ३९।। 
वृत्तिः शुभा१६२ भवित्री च सर्वासां मम तेजसा ।
पुंसां स्त्रीभोगसिद्ध्यर्थं स्त्रीणां रत्यर्थमेव च ।8.30.१४० 
। ।
क्रियाः शुभाङ्गसंस्कारा दिव्या ये१६३ 
मानुषाश्च ह ।
बहुरूपाश्च ता भूत्वा विविशुः सर्वदाङ्गनाः१६४ । । १४१ ।। 
सनत्कुमार उवाच
एवं देवी तदा व्यास सृष्ट्वा ता१६५ वै विसृज्य च ।
उवाचाप्सरसो ब्रूत किं वो भूयः करोम्यहम्१६६ ।।१ ४ २। । 
तास्तुष्टमनसश्चापि ऊचुर्व्यास भवेम हि ।
देवानां मानुषाणां च अवश्याश्चैव१६७ रक्षसाम् ।
ता उवाच ततो देवो एवं लोके भविष्यथ१६८ । । १४३ ।।
ततः स सहितो देव्या सनन्दी परमेश्वरः ।
गणैः सर्वैश्च सहितो गृहान्स्वानाविशत् प्रभुः ।।१४४। ।
 
१५६ 
यानि - ख. । १५७...
न्त - ख. । १५८ 
यूयं - ख. - । १५९...
नात् - क. । १६० 
जगति स्त्रियः - घ. । १६१ युष्माकं 
- घ- । १६२ शूद्रा -
घ । १६३ ये दिव्या - घ.
। १६४ सर्वमंगलाः - घ । १६५ सृष्टास्ताः 
(?) १६६ किं भूयः करवाण्यहम् (?) । १६७ 
अवध्याश्चैव - ख. घ.
। १६८ एवं भवत्विति प्रोक्ता (?) । देवी 
त्रिजगतो वली ( रणौ) । उवाच सद 
गच्छाम चिरोत्सृप्टमिति प्रभो'' इति पाठः घ पुस्तके ।
 
166
भगनयननिपाती दैत्यदर्पापहारी
सुरकमलहिमौघः कामयज्ञाग्निहन्ता१६९ ।
जलदवृषभयायी सर्वदुःखान्तकारी
समरवृषभकेतुश्चन्द्रमौलिर्जगाम१७० ।।१४५।।
इति स्कन्दपुराणे वाराणस्यवलोकने जैगीषव्यधनदपंचचूडानां१७१ वरप्रदाननामा 
त्रिंशोध्यायः१७२
 
व्यास उवाच
भगवन् पिङ्गलः केन गणत्वं समुपागतः१ ।
अन्नदत्वञ्च२ संप्राप्तो वाराणस्यां महाद्युतिः ।। १ ।।
क्षेत्रपालः कथं जातः प्रियत्वं च कथं गतः ।
एतदिच्छामि कथितं श्रोतुं ब्रह्मसुत त्वया । ।२। ।
सनत्कुमार उवाच
शृणु व्यास यथा लेभे गणेशत्वं स पिंगलः ।
अन्नदत्वं च लोकानां स्थानं वाराणसीं च हि ।।३ ।।
पूर्णभद्रसुतः श्रीमानासीद् यक्षः प्रतापवान् ।
हरिकेश इति ख्यातो ब्रह्मण्यो धार्मिकश्च ह । ।४।।
तस्य जन्मप्रभृत्येव भवे५ भक्तिरनुत्तमा ।
तदाशीस्तन्नमस्कारस्तन्निष्ठस्तत्परायणः । ।५।।
आसीनश्च शयानश्च गच्छन्तिष्ठन्ननुव्रजन् ।
भुञ्जानोथ पिबन् वापि रुद्रमेवान्वचिन्तयत्७ । ।६। ।
तमेवं युक्तमनसं पूर्णभद्रः पिताब्रवीत् ।
न त्वा पुत्रमहं मन्ये दुर्जातो यस्त्वमन्यथा । ।७। ।
 
१६९ पहर्ता 
- ख. । १७० मौली जगाम -
ख । १७१ आचूड ( २६८) -
ख. । १७२ अत्र ऊनत्रिंशोभ्याय इति ख.
घ. पुस्तकयोः पाठः । १ समुपावृतः -
घ । २ अर्थदत्वञ्च - घ.
। ३ यक्षराट् स - घ.
। ४ ब्राह्मणो -ख, वरेण्यो - घ. । ५ सर्व (शर्वे?) 
- घ । ६... नश्च वदँश्चापि -
घ. । ७... नुचिन्तयन् - घ ख ।
 
167
नहि८ यक्षकुलीनाना९ मेतद् वृत्तं भवत्युत ।
गुह्यका बत यूयं वै स्वभावात्१० क्रूरचेतसः ।।८।।
क्रव्यादाश्चैव किं भक्षा हिंसाशीलाश्च पुत्रक ।
मैवं कार्षीर्न नो वृत्तिरेवं दृष्टा महात्मनाम् ।
स्वयंभुवा यथा सृष्टा सैव वृत्तिः प्रशस्यते ।।९।।
हरिकेश उवाच
सृष्टा११ चैवा१२ प्रशस्ता च गर्हिता साधुभिः सदा१३ ।
वृत्तिः स्वयंभुविहिता१४ त्यक्तव्या यदि नो१५ भवेत् ।।8.30(2).१ 
० । 
आश्रमान्तरजं कर्म न कुर्युर्गृहिणस्ततः ।
हित्वा मनुष्यभावं च कर्मभिर्विविधैश्च ह१६ । । ११। ।
देवत्वं नो१७ विमार्गेयुर्मानुष्यं जातिमेव च ।
अथ चेद्विहितं तेषां कर्म तत्प्राप्तिसंसृतम् ।
ममापि१८ विहितं पश्य कर्म तन्नात्र१९ संशयः । ।१ २। ।
सनत्कुमार उवाच
स एवमुक्तः पुत्रेण२० पूर्णभद्रः प्रतापवान् ।
उवाच निष्क्रम क्षिप्रं गच्छ त्वं यत्र रोचते२१ ।। १३ । ।
ततः स निर्गत२२ स्त्यक्त्वा गृहसंबन्धिबान्धवान्२३ ।
वाराणसीम्२४ समासाद्य तपस्तेपे सुदुश्चरम् । ।१४।।
स्थाणुभूतो ह्यनिमिषः शुष्ककाष्ठोपलोपमः२५ ।
संनियम्येन्द्रियग्राममवातिष्ठत२५ निश्चलः । । १५।।
अथ तस्यैवमनिशं२७ तत्परस्य तदाशिषः ।
सहस्रमेकं वर्षाणां दिव्यमत्यतिवर्तत२८ ।।१ ६।।
 
८ न वै 
- घ. । ९ यक्षकुलस्यास्य -
घ. । १० न तावत् - घ. । ११ दृष्टवा - घ.
। १२ चैव - घ. । १३ 
च सुबुद्धिभिः - घ. । १४ स्वयंभुवा 
सृष्टा - घ. । १५ वा -
ख । १६ सह - घ. । 
१७ नहि  घ । १८ मया च - घ.
। १९ कर्मैतन्नात्र - घ.
। २० एवमुक्तः स्वपुत्रेण - घ.
। २१ हितं चैव यदेच्छसि - घ.
। २२ निंदित - ख. । 
२३ गृहं संबन्धिनं तथा - घ. । २४ 
स्यां - घ. । २५ शुष्कश्चैव विशेषतः 
- घ. । २६ मवाक्तिष्ठत -
घ. । २७ तस्यत्विशक्तस्य -
ध. । २८. मभ्यति... 
- क. ख. ।
 
168
वल्मीकेन समाक्रान्तो२९ भक्ष्यमाणः पिपीलिकैः ।
वज्रसूचीमुखैर्व्यास विध्यमानस्तथैव च । । १७ ।।
निर्मांसरुधिरत्वग् वै३० कुन्दशंखेन्दुसप्रभः ।
अस्थिशेषो३१ भवत् सर्वो देवश्चैवममन्यत३२ । । १८ ।।
एतस्मिन्नन्तरे देवी व्यज्ञापयत शंकरम् ।
उद्यानं पुनरेवेदं द्रष्टुमिच्छामि सर्वद३३ ।। १ ९। ।
क्षेत्रस्य चैव माहात्म्यं श्रोतुं कौतूहलं हि मे ।
यतश्च प्रियमेतत्ते यच्चास्य फलमुत्तमम् ।।8.30(2).२ 
० ।।
इति विज्ञापितो देवः पार्वत्या भुवनेश्वरः ।
सर्वं पृष्टं यथान्यायमाख्यातुमुपचक्रमे । । २१ ।।
निर्जगाम च देवेशः पार्वत्या सह शंकरः ।
उद्यानं दर्शयामास देव्या देवः पिनाकधृक्३४ ।२ २ ।।
प्रफुल्लनानाविधगुल्मशोभितं३५ लताप्रतानावनतं३६ मनोरमम्३७ ।
विरूढपुष्पैः परितः३८ प्रियंगुभिः सुपुष्पितैः कण्टकितैश्च३९ केतकैः ।।२३ ।। 
तमालगुल्मैर्निचितं४० सुगन्धिभिर्निकामपुष्पैर्बकुलैश्च सर्वशः ।
अशोकपुंनागवनैस्सुपुष्पितैर्द्विरेफमालाकुलपुष्पसंचयैः ।।२४। ।
क्वचित् प्रफुल्लाम्बुजरेणुरूषितै विहङ्गमैश्चारुकलप्रणादिभिः ।
विनादितं सारसहंसमद्गुभिः४१ प्रमत्तदात्यूहरुतैश्च वल्गुभिः । ।२५। ।
क्वचिच्च चक्राह्वरुतोपनादितं क्वचिच्च कादम्बकदम्बकैर्युतम्४२ ।
क्वचिच्च कारण्डवनादनादितं क्वचिच्च मत्तालिकुलाकुलीकृतम् ।।२६।। 
मदाकुलाभिर्भ्रमराङ्गनाभिर्निषेवितं चारुसुगंधिपुष्पम्४३ ।
क्वचित् सपुष्पैः४४ सहकारवृक्षैर्लतोपगूढैस्तिलकैश्च गूढम्४५ । ।२७।।
 
२९ तदाक्रान्तो 
- ख. । ३० च... - ख.
। ३१ अस्थ्ना वशेष - ख.
। ३२ न मन्यते - ख. । ३३ शंकर - ख । ३४ इतः परं देवदेव उवाच इति घ पुस्तके । ३५ 
ता - क. । ३६ लताप्रतानैः सततं 
- ख. । ३७ मनोहरं- ख. । ३८ पतितैः - ख.
। ३९... भिश्च - क.
ख. । '८०.. 
.तैः - ख. । ४१ 
नादिभिः ( तैः ) - ख.
। ४२... कायुतं - क.
व । ४३ सुगन्धिपुष्पम् - घ.
। ४४ च्च पुष्पैः - क ख.
। ४५ सुपुष्पितैः - ख ।
 
169
प्रगीतविद्याधरसिद्धधारणं३६ प्रनृत्तनित्यानुगताप्सरोगणम्४७ ।
प्रहृष्टनानाविधपक्षिसेवितं प्रमत्तहारीतकुलोपनादितम् । ।२८।।
मृगेन्द्रनादाकुलसन्नमानसैः क्वचित्क्वचिद्बद्धकदम्बकं मृगैः४८ ।
प्रफुल्लनानाविधचारुपङ्कजै४९ स्सरस्तडागैरुपशोभितं क्वचित् ।।२९।। 
निविडनिचुललीनानीलकण्ठाभिरामं५०
मदमुदितविहङ्गवातनादाभिरामम् ।
कुसुमिततरुशाखालीनमत्तद्विरेफं
नवकिशलयशोभाशोभित५१ प्रान्तशाखम् ।।8.30(2).३ 
० ।।
क्वचिच्च दन्तिक्षतचारुवीरुत् क्वचिल्लतालिङ्गितचारुवृक्षम् ।
क्वचिद्विलासालसगामिनीभिर्निषेवितं किम्पुरुषाङ्गनाभिः ।।३ १ ।।
पारावतध्वनिविकूजितगारु शृंगैरभ्रंकषैः सितमनोहरचारुरूपैः ।
आकीर्णपुष्पनिकरप्रविविक्तहासैर्विभ्राजितं त्रिदशदेवकुलैरनेकैः ।।३ ।।। 
फुल्लोत्पलाम्बुजसहस्रवितानयुक्तैस्तोयाशयै५२स्समनुशोभितदेवमार्गम् । 
मार्गान्तरागलितपुष्पविचित्रभक्तै५३ स्सम्बद्धगुल्मविटपैर्विहगैरुपेतम् । ।३३ ।।
तुङ्गाग्रैर्नील५४ पुष्पस्तबकभरनतप्रान्तशाखैरशोकै-
र्मत्तालिव्रातगीतश्रुतिसुखजननैर्भासितं तन्मनोज्ञैः ।
रात्रौ चन्द्रप्रभासा५५ कुमुमिततिलकैरेकतां संप्रयातं
छायासुप्तप्रबुद्धस्थितहरिणकुलालुप्तदर्भाङ्कुराग्रम् ।।३४।।
हंसानां पक्षवात५६ प्रचलितकमलस्वच्छविस्तीर्णतोयं
तोयानां तीरजातप्रविकचकदलीवाटनृत्तन्मयूरम्५७ ।
मायूरैः पक्षचन्द्रैः क्वचिदपि पतितं रञ्जितक्ष्माप्रदेशं५८
देशे देशे निलीनप्रमुदितविलसन्मत्तहारीतवृन्दम् ।।३५।।
 
४६ चारुगूढं 
- घ । ४७.. .गणैः - ख । ४८ कदम्बकैर्मृगै. - घ. । ४९..
पुष्पित घ. । ५०?.. नीलं नीलकण्ठाभिरामं  - ख. घ.,.
रावं - ख. । ५१..,
शोभितं- - क ख । ५२..
श्रय - ख. । ५३.?.
क्ति - क. ख.
। ५४. लीन - ख.
। ५५ चन्द्रस्य भासा - ख.
। ५६ पक्षपात - क. ख. । ५७ वातनृत्यन्मयूरम्- ख.
। ५८ रञ्चितक्ष्माप्रदेशम् - घ.
।
 
170
सारङ्गैः क्वचिदुपसेवितप्रदेशं
संछन्नं कुसुमचयैः क्वचिद्विचित्रैः५९ ।
हृष्टाभिः क्वचिदपि किन्नराङ्गनाभिः क्षीबाभिः सुमधुरगीतवृक्षषण्डम् ।।३ ६ । ।
संसृष्टैः६० क्वचिदुपरि प्रकीर्णपुष्पै६१ रावासैः परिवृतपादपं मुनीनाम् ।
आमूलात्फलनिचितैः क्वचिद्विशालै-रुत्तुङ्गैः 
पनसमहीरुहै६२रुपेतम् । ।३७।। फुल्लातिमुक्तकलतागृहलीनसिद्धं६३ 
सिद्धाङ्गनाकनकनूपुररावरम्यम् ।
रम्य६४ प्रियंगुतरुमञ्जरिसक्तभृङ्गं
भृङ्गावलीशबलिताम्रकदम्बपुष्पम् ।।३८ । ।
पुष्पोत्करानिल६५ विघूर्णितपादापग्र६६
मग्रे सुरेभविनिपाटित६७वंशगुल्मम्६८। 
गुल्मान्तरप्रसृतभीत६९ मृगीसमूह७० 
-
मूहावतां तनुभृतामपवर्गदातृ । ।३९ ।।
चन्द्रांशुजालधवलैस्तिलकैर्मनोज्ञैः
सिन्दूरकुंकुमकुसुम्भनिभैरशोकैः ।
चामीकरप्रतिसमैरथ कर्णिकारैः
पुष्पोत्करैरुपचितं सुविशालशाखैः ।।8.30(2).४० 
। । 
क्वचिदञ्जनचूर्णाभैः क्वचिद्विद्रुमसन्निभैः ।
क्वचित्काञ्चनसंकाशैः पुष्पैराचितभूतलम् । ।४१ ।। 
पुन्नागेषु द्विजशतविरुतं रक्ताशोकस्तबकभरनतम् ।
रम्योपान्तं क्लमहरपवनं फुल्लाब्जेषु भ्रमरविलसितम् । ।४२।।
 
५९ विचित्रं 
- ख. । वृ ० समृप्टैः ख.
। ६१ प्रलिप्तपुष्प - क ख.
। ६२ पवनसमीरितै - ख । ६३ सिद्धैः - 
- ख. । ६४ रम्यं - ख., रम्या - क.
। ६५ बिल.. - ख. । 
६६ ग्र्यमग्र्ये - क. ख.
। ६७. पातित - क.
ख. । ६८.., युग्मं 
- ख. । ६९ भीम - ख.
। ७०.. .समूहा.. - ख ।
 
171
सकलभुवनभर्ता लोकनाथस्तदानीं
तुहिनशिखरिपुत्र्या७१ सार्धमिष्टैर्गणेशैः ।
विविधतरुविशालं७२ मत्तहृष्टान्यपुष्ट-
मुपवनमतिरम्यं७३ दर्शयामास देव्याः । ।४३ । ।
देव्युवाच
उद्यानं दर्शितं देव शोभया परया युतम् ।
क्षेत्रस्य तु गुणान् सर्वान् पुनर्वक्तुमिहार्हसि ।।४४।।
अस्य७४ क्षेत्रस्य महात्म्यमविमुक्तस्य तत्तदा ।
श्रुत्वा हि७५ नहि मे तृप्तिरतो७६ भूयो वदस्व मे ।।४५।।
देवदेव उवाच
इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम ।
सर्वेषामेव जन्तूनां हेतुर्मोक्षस्य सर्वदा ।।४६।।
अस्मिन् सिद्धाः सदा देवि७७ मदीयं७८ व्रतमास्थिताः७९ ।
नानालिङ्गधरा नित्यं मम लोकाभिकांक्षिणः । ।४७। ।
अभ्यस्यन्ति८० परं योगं युक्तात्मानो जितेन्द्रियाः ।
नानावृक्षलताकीर्णे८१ नानाविहगसेविते । ।४८। ।
कमलोत्पलपुष्पाढ्यैः सरोभिः समलंकृते ।
अप्सरोगणगन्धर्वैः सदा संसेविते शुभे ।।४९। ।
रोचते मे इहावासो८२ येन कार्येण तच्छृणु ।
मन्मना मम भक्तश्च मयि सर्वार्पितक्रियः । ।8.30(2).५० 
।।
यथा मोक्षमिहाप्नोति अन्यत्र न तथा क्वचित् ।
जपध्यानोद्यतानां च ज्ञानेष्वारक्तचेतसाम्८३ ।।५ १ । ।
 
७१ शिखरपुत्र्या 
- क. ख. । ७२.
विशालै - ख. । ७३ 
मिति.. - क. । ७४ अन्य -
घ. । ७५... पि 
- ख. घ । ७६ श्रद्धापि जायते दृष्टेरतो 
- घ. । ७७ महादेवि -
घ. । ७८ मदीय - ख.
। ७९.?. श्रिताः - क. । ८० अभ्य सन्ति - क.
ख. । ८१... समाकीर्णे - ख. घ.
। ८२ महदावासं - ख. । ८३ सदा... - घ., षु वास्तुचेतसाम् 
- घ. ।
 
172
तमोमोहहतानां८४ च वाराणस्यां गतिर्नॄणाम् ।
अत्रोत्क्रमणकाले तुव स्वयमेव महेश्वरः । ।५२ ।
ददाति तारकं ब्रह्म येनासौ तन्मयो भवेत् ।
एवं८५ मम पुरं दिव्यं गुह्याद् गुह्यतरं महत् । । ५३ । ।
ब्रह्मादयो विजानन्ति ये च सिद्धा८६ मुमुक्षवः ।
अतः८७ प्रियमिदं८८ क्षेत्रं यस्माच्चेह८९ रतिर्मम । ।५४। ।
विमुक्तं न मया यस्माद् मोक्ष्यते वा कदा च न ।
मम९० क्षेत्रमिदं तस्मादविमुक्तमिदं९१ स्मृतम् । ।५५। ।
नैमिशेथ कुरुक्षेत्रे गङ्गाद्वारेथ पुष्करे ।
स्नानात्९२ संसेवनाच्चापि९३ न मोक्षः प्राप्यते यतः । ।५ ६। ।
इह संप्राप्यते येन तत एतद्९४ विशिष्यते ।
प्रयागे वा भवेन्९५ मोक्ष इह वा मत्परिग्रहात्९६ । । ५७। ।
प्रयागादपि तीर्थाग्र्यादिदमेव महत् स्मृतम् ।
जैगीषव्यः परा सिद्धिं यो गतः स महातपाः । । ५८ । ।
अस्य९७ क्षेत्रस्य माहात्म्याद्९८ भक्त्या च मम भावतः ।
जैगीषव्यगुहा प्रेष्ठा९९ योगिनां स्थानमिष्यते । । ५९ । ।
ध्यायतस्तत्र मां नित्यं योगाग्निर्दीप्यते भृशम् ।
कैवल्यं परमं याति देवानामपि दुर्लभम् । । 
8.30(2).६० । ।
अत्र सिद्धिं परां प्राप्तो मार्कण्डेयो महातपाः ।
बालखिल्यास्तथा सिद्धा अस्मिन् क्षेत्रे सुदुर्लभे । । ६१ । ।
आत्रेया भार्गवाः सिद्धा अस्मिन् क्षेत्रे सुदुर्लभे ।
अव्यक्तलिङ्गै१०० र्मुनिभिः सर्वसिद्धान्तवेदिभिः । ।६२। ।
इह संप्राप्यते मोक्षो१०१ दुर्लभोन्यत्र कर्हिचित् ।
तेभ्यश्चाहं प्रयच्छामि योगैश्वर्यमनुत्तमम् । । ६३ । ।
 
८४..
गतानां - घ । ८५ -पूतं 
- घ । ८६ -पक्षा  घ-
। ८७  इदं - घ । ८८ 
पुण्यतमं - घ. । ८९ 
क्षेत्रमसमाच्चेह? - ख. । ९० महा 
- घ । ९१ क्तं ततः - ख.
। ९२ स्नतानि - ख. । ९३... द्वापि - घ.
। ९४ एवं - ख । ९५ वा सवे -
घ. । ९६ मत्सम्परिग्रहात्? -
ख । ९७ तस्य - ख. । 
९८ माहात्म्यं - ख. घ.
। ९९ श्रेष्ठा - ख. । १००..लिङ्गनिर्मुक्तैः - घ । १०१ 
मोक्ष - ख. ।
 
173
आत्मनश्चैव१०२ सायुज्यमीप्सितं स्थानमेव च १०३ ।
कुवेरः स महासत्वस्तथा सर्वार्पितक्रियः ।। ६४। ।
क्षेत्रसंसेवनादेव धनेशत्वमवाप ह ।
- 
- - - - - - - - - - - - - - - ।।६५ । ।
इहैवाराध्य मां देवि सिद्धिं यास्यत्यनुत्तमाम्१०४ ।
पराशरसुतो योगी ऋषिर्व्यासो महातपाः । ।६६। ।
मम भक्तो भविष्यश्च वेदसंस्थाप्रवर्तकः१०५ ।
रमते१०६ सोपि पद्माक्षि क्षेत्रेस्मिन्मुनिपुंगवः ।।६७। ।
ब्रह्मापि ऋषिभिः१०७ सार्धं विष्णुर्वायुर्दिवाकरः ।
देवराजस्तथा शक्रो अपि चान्ये दिवौकसः । ।६८।।
उपासते महात्मानः सर्वेशमिह सुव्रते ।
अनन्यमनसो भूत्वा मामेवोपासते सदा ।।६९।।
आलर्कश्च१०८ पुरीमेतां मत्प्रसादादवाप्स्यति ।
स चैनां पूर्ववत् कृत्वा चतुवर्णसमाकुलाम् । ।8.30(2).७० 
।।
स्फीतां१०९ 
जनपदाकीर्णां भुक्त्वा च सुचिरं११० तदा । 
मयि सर्वार्पितप्राणो मामेव प्रतिपत्स्यते ।।७१ ।।
ततः प्रभृति चार्वंगि१११ येपि क्षेत्रनिवासिनः ।
गृहिणो लिंगिनो वापि मद्भक्ता मत्परायणाः । ।७२। ।
मत्प्रसादाद् गमिष्यन्ति मोक्षं परमदुर्गमम् ।
विषयासक्तचित्तोपि त्यक्तधर्मरतिर्नरः११२ । ।७३ । ।
इह क्षेत्रे मृतश्चापि११३ संसारं११४ न पुनर्विशेत् ।
ये पुनर्निर्ममा धीराः११५ सिद्धाः स्युर्विजितेन्द्रियाः । ।७४।।
व्रतिन स्थानिरावस्थाः 
(?) सर्वतो मयि भाविताः ।
देहभेदं समासाद्य११६ धीमन्तः सर्गवर्जिताः११७ । ।७५।।
 
१०२...
श्चापि - घ. । १०३ 
वा - घ । इतः परं कियानंशः खण्डितः क.
ख. पृस्तकयोः । १०४ यास्यनुत्यत्तमाम् 
- घ । १०५ देवसंस्थाप्रवर्तक - क । १०६ 
रम्यते - घ. । १०७ ह्यृषिभि 
- घ । १०८ आन ( अल?)
र्कश्च - घ. । १०९ 
स्थितां - घ. । ११० स्व शुचिरं 
- घ । १११ सर्वांगि - घ.
। ११२... र्वरः - घ.
। ११३., स्यापि - घ.
। ११४.. रे - घ । 
११५ वीराः - घ । ११६ समासश्च - घ.
। ११७ स्वर्गवर्जिताः - घ ।
 
174
प्रपत्स्यन्ते११८ परं मोक्षं प्रसन्ने मयि११९ सुव्रते ।
जन्मान्त्तरसहस्रेषु युञ्जन् योगमवाप्नुयात् ।
तदिहैव१२० परं मोक्षं मरणादधि१२१ गच्छति ।।७६ ।। 
ब्रह्मघ्नगोघ्नगुरुतल्पगचौरवृत्ति-
र्न मो प है 
(?) - - - - नियतस्ववृत्तिः ।
संसारभूतदृढपाशविमुक्तशोको
वाराणसीं मम पुरीं समुपैति लोकः । ।७७।।
एतत् संक्षेपतो देवि क्षेत्रस्यास्य महत् फलम् ।
अविमुक्तस्य कथितं मया ते गुह्यमुत्तमम् ।।७८।।
अतः परतरं नास्ति सिद्धं गुह्यमधीश्वरि१२२ ।
एतद् बुध्यन्ति योगज्ञा ये च योग१२३ परा१२४ भुवि । ।७९। ।
एतदेव परं ज्ञानमेतदेव परं शिवम् ।
एतदेव परं ब्रह्म एतदेव परं पदम् ।।8.30(2).८ 
० । ।
वाराणसी तु भुवनत्रयसारभूता
रम्या पुरी मम सदा गिरिराजपुत्रि ।
यत्रागता१२५ विविधदुष्कृतकारिणोपि
पापक्षयाद्विरजसः श्रुति(?)
यांति मुक्तिम् । ।८१ । । 
य आगच्छेत् कथंचिच्च१२६ पुरीं वाराणसीं नरः१२७ ।
तमुपायं प्रकुर्वीत निर्गच्छेन्न पुनर्यथा । ।८२ । ।
यदीच्छेत् सफलं जन्म कोन्यं वेद्याफलं 
(?) तथा ।
काशीपुर्यां त्यजेद् देहं यदीच्छेत् परमं पदम् । ।८३ । ।
 
११८ एता एव 
- घ. । ११९ मम - घ 
। १२० तमिहैव - घ । १२१.. .दपि 
- घ- । १२२ गुह्यमतीश्वरि -
घ. । १२३ योगी - घ.
। १२४ पुरो - घ. । 
१२५ यात्रागता - घ । १२६ नरो गच्छेत् -
घ. । १२७ पुनः - घ.
।
 
175
एतत्स्मृतं प्रियतमं(?)
मम देवि विश्वं (?)
क्षेत्रं विचित्रतरुगुल्मनिकामपुष्पम् ।
अस्मिन्मृतास्तनुभृतः पदमाप्नुवन्ति१२८
मोक्षाख्यमेवशिवतापि 
(?) न संशयोत्र ।।८४।। 
इति स्कन्दपुराणे वाराणसीमाहात्म्यं नाम त्रिंशत्तमोध्यायः 
आगामी पृष्ठः (अध्यायाः ३१ - ४०)