लक्ष्मीनारायणसंहिता/खण्डः ३ (द्वापरयुगसन्तानः)/अध्यायः २२५
श्रीपुरुषोत्तम उवाच
शृणु नारायणीश्रि  त्वं रत्नप्रभेति नामिनः । 
खरपालस्य भक्तस्य कथां मोक्षपदां शुभाम् ।। १ ।। 
लूणीनदीतटे लूणीनगर्याँ क्षत्रियोत्तमः । 
रत्नप्रभाभिधश्चासीत् सहस्रखरपालक: !! २ | 
लम्बकर्णैः करोत्येव धान्यादीनां प्रणायनम् ।
देशाद् देशान्तरं ग्रामाद् ग्रामान्तरं पुनः पुनः ।। ३ ॥ 
श्रेष्ठिनां च नृपादीनां व्यापारान् गर्दभैः स तु । 
करोत्यानयनं चापि नयनं श्रममूल्यतः ॥ ४ ॥ 
एवं धान्यानि बहूनि पात्राणि समिधस्तथा । 
अरण्यात् क्षेत्रखलतो नगरान्नगरान्तरात् ॥ ५ ॥ 
ग्रामान्तरं ग्राममध्यं प्रापयत्येव गर्दभैः । 
श्रममूल्यं ग्रहीत्वैव गृहयात्रां दधाति वै ॥ ६ ॥ 
अथैकदा स गोधूमान् सहस्रद्वयकोष्ठली: । 
खरपृष्ठेषु नीत्वैव ळूणीग्रामाद् विनिर्ययौ ।। ७ ॥ 
चत्वारिंशत्खरपालैर्भृत्यैर्युतश्च निर्भयः । 
युद्धपुरीं राजधानीं ययौ सूर्यातपे दिने ॥ ८ ॥ 
मार्गे तु गच्छतस्तस्य श्रमोऽभवत्तदातपे । 
गर्दभानां श्रमोऽप्येवं विदित्वा श्रान्तिमालभत् ॥ ९ ॥ 
तरुषण्डे जलनालीपार्श्वे घटीद्वयं हि सः । 
तत्र वै वसति साधुमण्डळं वन्यनिर्भरम् ।।१०।। 
रत्नप्रभस्तथा चान्ये पाययित्वा जलं खरान् । 
रोटकाद्यशनं कृत्वा साधूनामग्रतो ययुः ।।११।। 
नत्वा जयश्रीरामेति समुच्चार्य पुरः स्थिताः । 
साधवः स्वागतं चक्रुराशीर्वादान् ददुस्तदा ।।१२।। 
गमनागमने ज्ञात्वा ज्ञात्वा व्यापारजं श्रमम् ।
हितार्थे द्यया प्राहुर्नारायणाश्रयं शुभम् ।।१३।। 
साधुवर्यो नरसिंहस्वामीति साधुसेवितः । 
उपादिदेश सर्वेभ्यो घटिकामात्रमच्युतम् ।।१४।।
अहो सर्वे कृतं लोके न कृतं कृष्णसेवनम् । 
तर्हि सर्वे निष्फलं वै गर्भस्येव हि देहिन: ।।१५।। 
यथा चन्दनभाराढयः खरो भारं प्रवेत्ति वै | 
सुगन्धं नैव वेत्तीति तदानन्दविवर्जितः ।।१६।। 
तथा श्रमपरो लोके कृष्णभक्तिविवर्जितः । 
भारवेत्ता न तु चात्मरसवेत्ता निगद्यते ॥१७॥ 
द्वयोः श्रमवहत्वेन खरमानवयोर्नहि । 
विशेषो दृश्यते तत्र मानवः खरवद्धि स: || १८||
कुळालस्य वशं यान्ति रासभा: पशवो यथा । 
स्वकर्मणां वशं यान्ति कुलालाः पशवोऽपरे ।।१९।।
भक्तिहीना धर्महीनाः पुरुषार्थविवर्जिताः । 
दानपुण्यविहीनास्तु मानवा रासभा इव ||२०|| 
तीर्थसेवाविहीनाश्च स्नानपूजाविवर्जिताः । 
साधुसेवादिरहिता मानवा रासभा इव ||२१|| 
आत्मकल्याणहीनाश्च संसक्ता रासनादिषु । 
शिश्नोदरतृपा लोके मानवा रासभा इव ॥२२॥ 
कुटुम्बभारवोढारः श्रेयोमार्गविहीनकाः । 
विषयघासग्रासाश्च मानवा रासभा इव ॥२३॥ 
मर्यादाशून्यवर्त्मानः पितृसेवाविवर्जिताः । 
सर्वात्मबुद्धिहीनाश्च मानवा रासभा इव ||२४|| 
आहारमात्रयत्नाश्च तपोव्रतविवर्जिताः । 
भस्मावगुण्ठा निर्वस्त्रा मानवा रासभा इव ॥२५॥ 
उपासनालेशशून्याः पञ्चदेवेषु नास्तिकाः । । 
गुरौ पूज्यत्वरहिता मानवा रासभा इव ॥२६॥ 
गृहिणोऽपि श्राद्धहीना यज्ञनैवेद्यवर्जिताः । 
व्यवायपरमा लुब्धा मानवा रासभा इव ||२७|| 
चतुष्पदा बालपुच्छा भोगस्थानाभिवृत्तयः । 
देवस्मरणहीनाश्च गृहिणो रासभा इव ॥२८॥ 
अश्लीलश्रवणे लम्बकर्णाः क्लेशे विराविणः । 
धावमाना विषयार्थे गृहिणो रासभा इव ॥२९॥ 
अशान्ता विषयैर्वातैश्चरन्तो मायिकच्चरान् । 
क्षपयन्ति वृथाऽऽयुष्यं गृहिणो रासभा इव ।३०।। 
साधुतीर्थे स्नानवन्तो ह्यपि शास्त्रजळप्ळुताः । । 
अमाहात्म्यविदश्चाज्ञा लुठन्ति पाप भस्मसु ||३१|| 
सत्सु सप्तसु पुत्रेषु गर्दभी भारवाहिनी ।
सत्सु सत्सु तारकेषु गृहिण्यो भारवाहिकाः ।।३२।। 
सत्सु सप्तसु पुत्रेषूष्ट्रस्य भारो न हीयते । 
सत्सु गृहिषु पुत्रेषु पितुर्भारो न हीयते ।।३३।।
उष्ट्रस्य जरठस्यापि शतक्रोशप्रधावनम् । 
वृद्धस्य मानवस्यापि शताऽऽक्रोशप्रधावनम् ||३४|| 
चरति रासभो ग्रामे चरति मानवो गृहे ।
चरति न हरौ क्वापि को भेदो गर्दभे नरे ।३५॥ 
लम्बगलः सदोष्ट्रोऽस्ति खाद्ये लम्बगलो नरः । 
साम्याहारे नरे चोष्ट्रे को भेदो भक्तिवर्जिते ॥३६॥ 
ताडनं लकुटैर्नित्यमेकस्याऽन्यस्य वाचिकैः ।
अचिन्तकौ दुःखहानेः को भेदो मानवे खरे ॥३७॥
खरे खश्चेन्द्रियार्थश्च तानि रlतीति वै खरः । 
नरे नो नारायणार्थस्तं रातीति नरः स्मृतः ।। ३८॥ 
नारायणं  नरस्त्यक्त्वा नरकं चेत् समृच्छति । 
खरे नरे च को भेदो नखशफादिदेहजः ॥३९॥ 
गतिश्चानर्गला यस्य खरस्य च नरस्य च । 
अमर्यादा कर्मणां च को भेदो वै खरे नरे ॥४०॥ 
स्नाति चेन्न नरः खरो नैव स्नाति कदाचन । 
गृणाति न हरेर्नाम नरः खरः स एव सः ॥४३ ॥ 
तस्मात् प्रातः समुत्थाय स्नात्वा रटेन्नरायणम् । 
पूजयेत्परमात्मानं भोजयेच्छ्रीपतिं प्रभुम् ।।४२।। 
ततो भुञ्जीत पुण्यं तत्प्रसादं च जलं पिबेत् । 
सेवेत साधुपुरुषान् भजेत श्रीहरिं सदा ॥४३॥
अभ्यासं विदधीतापि नामसंकीर्तनस्य वै । 
स्वप्ने जाग्रति सुप्तौ च कृष्णमूर्तिं विभावयेत् ॥४४॥
इन्द्रियाणां बहिर्वृत्तिमत्त्वे जाग्रत् प्रकीर्तितम्। 
तदा बाह्ये हरेर्मूर्तिर्द्रष्टव्या साधवोऽपि च ||४५।। 
बाह्यैः सर्वप्रयत्नैश्च सेवनीया हि साधवः । 
विवेकेन सेवनीयाः सत्त्वप्रधानजाग्रति ||४६|| 
भ्रान्त्याऽपि ते सेवनीया रजःप्रधानजाग्रति । 
शोकश्रमादिना सेव्यास्तमःप्रधान जाग्रति ।।४७।। 
इन्द्रियाणां वृत्तयस्तु हृदयं कण्टमाश्रिता: |
गोळकाऽनागताः सैषा स्वप्नावस्था हि निद्रिता ॥४८॥ 
विवेकेन तदा स्वप्ने सेवनीया ह्रि साधवः । 
तदा हरिः सेवनीयः स्वप्ने सत्त्वप्रधानके ॥४९॥ 
भ्रान्त्या बुद्धया सेवनीयाः स्वप्ने रजःप्रधानके । 
शोकश्रमादिना सेव्याः स्वप्ने तमःप्रधानके ||५०।। 
वृत्तीनां हृदये मनाग् वासश्चार्धसुषुप्तिका । 
क्षणं समानसेवा वै कर्तव्याः सत्त्वसुप्तिके।।५१ || 
क्षणं विभ्रान्तसेवा तु कार्या राजससुप्तिके । 
क्षणं लयार्पणसेवा कार्या तामससुप्तिके ||५२।।
अर्थाल्लयोऽपि कृष्णे तत्सत्सु भ्रमणमित्यपि ।
मनाग्  भानं हरी सत्सु नान्यत्र मायिके तदा ॥५२ ।। 
तत आत्मनि परमे सर्वलयः सुषुप्तिका । 
आत्मन: श्रीहरौ चैक्यं तुर्यपदं सुषुप्तिका !!५४!। 
तद्भोगस्तद्रतिस्तस्मिन् चेतनार्पणमित्यपि । 
आनन्दार्पणमेवापि जीवनार्पणमित्यपि |l५५]| 
प्राणार्पणं तथा सर्वसंस्कारार्पणमित्यपि | 
सर्वभोगार्पणं पूर्णसुषुप्तिः सा हरौ सदा ।।५६ ।। 
कर्तव्या भगवद्भक्तैर्यत्र ब्रह्मसुखं महत् । 
अहन्ताममतानाशः  कर्तृतावेतृतालयः ।।५७।। 
हरौ नारायणे विष्णौ वासुदेवे निजात्मनः । 
तदा हरिः परब्रह्माऽन्तर्यामी कर्मदर्शकः ।। ५८l! 
द्रष्टा भवति चात्मस्थस्तुर्यपदं परं हि तत् । 
तत्रापि भगवान् सेव्यः समाधाविव तुर्यके ।।५९I!
सन्तस्तथा सेवनीया मूर्तौ लीना हि तुर्यके । 
धामदृष्टया धामशक्त्या धामेन्द्रियैश्च तेजसा ।। ६०|| 
धामक्रियाभिर्भगवान् सेवनीयो निजात्मना । 
ब्रह्मात्मना परब्रह्म सेवनीयः परे पदे ||६१|| 
दिव्यया चैकरसया तन्वा ब्राह्मया नरायणः । 
सेवनीयस्तदा तुर्यपदॆ निजात्मना श्रियः |l६२ll 
एषा मोक्षस्थितिश्चात्र धाम्नो मोक्षेण मिश्रिता । 
आनन्दनीया सा कृष्णेऽनादिश्रीकृष्णवल्लभे ॥६३ll 
सर्वावस्था अर्पणीया नारायणे परेश्वरे । 
बाल्यं च यौवनं वार्धक्यं च देयं परात्मनि ॥ ६४॥
नारीत्वं व नरत्वं च देयं वै परमात्मनि । 
कन्यात्वं व कुमारत्वं दम्पतीत्वं वनित्वकम् || || 
यतित्वं मरणं चापि समर्पणीयं माधवे । 
विमर्शश्च तथा बिन्दुर्नादो ध्वनिः पदानि च ।। ६६।।
परा ह्यपरा पश्यन्ती मध्या वैखरिकेति च । 
अर्पणीया हरौ सर्वा ब्रह्मजा ब्रह्ममूर्तयः ॥६७॥ 
परा वाणी समस्ता या ब्रह्मवर्णनरूपिणी ! 
कृष्णस्य च सतां वार्ता कीर्तनगायनात्मिका ।। ६८।। 
हरेर्लीला चरित्राणां वर्णनं भक्तिवर्णनम् ।। 
वर्णनं चाऽवताराणां प्रशंसा तत्सतामपि ॥ ६९॥ 
भक्तानां वर्णनं चापि परा वाणी निगद्यते ।
मोक्षदा दिव्यशब्दा या सर्वा परा प्रकीर्तिता ॥७०॥ 
अर्पणीया हरौ सापि हरेः प्रीतिकरी सुखा । 
अथान्या लोकविषया व्यवहारनियोजिका ॥७१ ॥
यथार्था सत्यरूपा च ऋतफलाऽपि पुण्यदा । 
पश्यन्ती सा सदा वाणी चार्पणीया हरौ सदा ||७२॥ 
ईश्वराणां च देवानामृषीणां सा सदा मता । 
सत्त्वप्रकाशसुखदा चार्पणीया परेश्वरे ||७३॥ 
अथाऽन्याऽर्थपरा याऽपि निन्दाप्रशंसनात्मिका । 
लोकस्वार्थसाधना च भ्रान्तिविपर्ययांऽशजा ॥७४॥
मध्या सा भारती पुण्यापुण्यफलाऽफलप्रदा ।
अर्पणीया हरौ कृष्णे सर्वथा भक्तिशालिना ॥७५॥
अथेतराऽर्थशून्या वा दुष्टार्थोद्वेगकारिणी ।
निकृष्टा प्राकृती वाणी वितण्डा निष्फलोभया ||७६ ॥ 
श्रोतुर्वक्तुः फलशून्या भंगमात्रपरायणा । 
क्लेशमात्रान्विता सा तु वैखरी चाधमा सदा ॥७७॥ 
सापि कृष्णे चार्पणीया देशकालोदिता यदि । 
अथाऽन्या निश्चितैकार्था बह्वर्था चापरा अपि ||७८।।
अस्पष्टार्था च स्पष्टार्था चतुर्धापि सरस्वती ! 
अर्पणीया सदा कृष्णे ततो दिव्या हि मुक्तिदा ॥७९॥ 
पदवाक्यप्रमाणानि देयानि परमात्मनि ! 
न्यायसिद्धिस्वरूपाणि देयानि परमात्मनि ||८०|| 
भूतभौतिकतत्त्वानि देयानि परमात्मनि ! 
ध्येयध्यानध्यातृवर्गा देयास्ते परमात्मनि ||८१|| 
भोग्यभोगभोक्तुवर्गा देयास्ते परमात्मनि । 
भगं भक्तिर्भजमानो देयाः श्रीपरमेश्वरे ||८२||
ऐन्द्र्यमिन्द्र इन्द्रियाणि चार्पणीयानि माधवे । 
नरता वा खरता वा निक्षेप्तव्या हरौ प्रभौ ॥८३॥ 
दिव्या सा तु तदा भूत्वा कुर्यान्नखरतां जने । 
नस्य नारायणस्यैव खं दिव्यं व्योम चाक्षरम् ।।८४॥
तत्र रतां प्रीतिमेव कुर्यान्नखरतामिति । 
एवं लक्ष्मि वोपदिष्टा रत्नप्रभादयस्तदा ।।८५।। 
नरसिंहस्वामिना वै साधुना हरियोगिना |
ओं नमः श्रीकृष्णनारायणाय स्वामिने स्वाहा ।८६|| 
दत्वा मन्त्रं कृताः पूता वैष्णवा मम भक्तिगाः । 
अथ मत्वा गुरुं देवं नृसिंहस्वामिनं च ते ।।८७॥
पूजयामासुरत्यर्थं भोजयामासुरादरात् । 
आशीर्वादान् जगृहुश्च तेभ्यः  कल्याणकारिणः ।। ८८॥ 
साधून्नत्वा ययुर्ग्रामान्तरं रासभपालका: | 
स्वीयालये ह्युक्तरीत्या हरिं भेजुर्हरे हरे ॥८९॥
भजनेन तथा भक्त्या ज्ञानेन गुरुसेवया । 
द्रुतं चाहं प्रसन्नश्चाऽभवं रासभपालिनाम् ।। ९०॥ 
एकदा रासभं कृत्वा गरुडं रासभे स्थित: | 
मार्गे तान् यात एवाहमग्रतो मिलितः पुरः ॥९१।।
सश्मश्रुः क्षत्रियवेषो यात्रालुरिव शोभनः । 
तेभ्यो मया ‘जय कृष्ण ‘जय राम’ जनार्दन ॥९२।। 
जय नारायण विष्णो जय कृष्णनारायण’ | 
इत्येवं नामभि: संस्मारितः श्रीपुरुषोत्तमः ।।९३।। 
नमनं च कृतं शीघ्रमवतीर्य तु रासभात् । 
तेऽपि श्रुत्वा हृरेर्नाम प्रसन्ना मिमिळुर्हिं माम् ॥९४।। 
यथा प्रिया बान्धवा वा पुत्राश्च पितरोऽथवा । 
मां निरुद्ध्य निषाद्यापि कम्बलासनके द्रुतम् ।।९५।। 
जळं फलं तथाऽन्नं व ददुर्मार्गेऽतिहर्षिताः । 
पृष्ठवन्तो गृहं मे चागमनं कर्म चेत्यपि ।। ९६।। 
मया दिव्यं परं व्योम गृहं मे दर्शितं तदा । 
कर्म नारायणाख्यानं तीर्थार्थागमनं तथा ॥९७॥ 
श्रुत्वा चातिप्रसन्नास्ते लक्ष्मि नारायणं तु माम् ।
असेवन्त परं भक्तं ज्ञात्वा हृदांगमर्दनैः ।।९८।। 
चक्रुस्ते दण्डवञ्चापि मत्वा साधूत्तमं तु माम् । 
अथैतेभ्यो मया तूर्णं चतुर्भुजं तु दर्शनम् ।।९९।। 
गरुडेन सहितं तु दत्तं तत्रैव सत्पथे । 
प्रसादं दत्तवाँस्तेभ्यो भक्षितं यत् फलादिकम् ॥१००॥ 
स्कन्धकम्बलवन्तस्ते हस्तयष्टिधरास्तथा |
पादेषु चर्मोपानद्वन्तस्ते ननृतुरुत्सुकाः ॥१०१॥ 
मस्तके दीर्घपटका धृतकञ्चुकधोत्रकाः । 
ननृतुश्चातिहर्षेण चक्रुर्भूलोटनं मुहुः ॥१०२॥
मोक्षं देहि पदं देहि हरे रासभवाहन । 
दिव्यं धाम नः प्रदेहि कृष्ण गरुडवाहृन ॥१०३॥ 
एवमुच्चार्य सहसा न्यधुः पादरजो मुखे । 
चक्रुर्मे दर्शनं त्वेकतानमुग्धाः समाधिवत् ।।१०४॥ 
तिरोऽभवं ततो लक्ष्मि ते च क्षणान्तरे प्रभाम् । 
आसाद्य वर्णयन्तो मां धन्यभाग्यानि मेनिरे ॥१०५॥
तत्र मार्गे प्रचक्रुस्ते नारायणस्य वेदिकाम् । 
नित्यं भक्तिं प्रचक्रुस्ते लुणीनदीतटे सदा ॥१०६॥ 
प्राप्ते काले गरुडेन सहस्रशोऽपि तानहम् । 
क्रमेण नीतवान् धामाऽक्षरं मोक्षपदं रमे ।।१०७।।
एवमुद्धारिता भक्ताः साधुयोगेन वै मया । 
पठनाच्छ्रवणादस्य भुक्तिर्मुक्तिर्ध्रुवा भवेत् ॥१०८॥
इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां तृतीये द्वापरसन्ताने भक्तस्य रासभपालस्य रत्नप्रभस्य नृसिंहस्वामिसाधुयोगेन भगवत्प्राप्तिर्मोक्षणं चेत्यादिनिरूपणनामा पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। २२५ ॥