कुमारसम्भवम्/चतुर्थः सर्गः
अथ मोहपरायणा सती विवशा कामवधूर्विबोधिता ।	
विधिना प्रतिपादयिष्यता नववैधव्यमसह्यवेदनम् ।। ४.१ ।।	
अवधानपरे चकार सा प्रलयान्तोन्मिषिते विलोचने ।	
न विवेद तयोरतृप्तयोः प्रियमत्यन्तविलुप्त दर्शनम् ।। ४.२ ।।	
अयि जीवितनाथ जीवसीत्यभिधायोत्थितया तया पुरः ।	
ददृशे पुरुषाकृति क्षितौ हरकोपानलभस्म केवलम् ।। ४.३ ।।	
अथ सा पुनरेव विह्वला वसुधालिङ्गन धूसरस्तनी ।	
विललाप विकीर्णमूर्धजा समदुःखामिव कुर्वती स्थलीम् ।। ४.४ ।।	
उपमानमभूद्विलासिनां करणं यत्तव कान्तिमत्तया ।	
तदिदं गतमीदृशीं दशां, न विदीर्ये, कठिनाः खलु स्त्रियः ।। ४.५ ।।	
क्व नु मां त्वदधीनजीवितां विनिकीर्य क्षणभिन्नसौहृदः ।	
नलिनीं क्षतसेतुबन्धनो जलसंघात इवासि विद्रुतः ।। ४.६ ।।	
कृतवानसि विप्रियं न मे प्रतिकूलं न च ते मया कृतम् ।	
किमकारणमेव दर्शनं विलपन्त्यै रतये न दीयते ।। ४.७ ।।	
स्मरसि स्मर ! मेखलागुणैरुत गोत्रस्खलितेषु बन्धनम् ।	
च्युतकेशरदूषितेक्षणान्यवतंसोत्पलताडनानि वा ।। ४.८ ।।	
हृदये वससीति मत्प्रियं यदवोचस्तदवैमि कैतवम् ।	
उपचारपदं न चेदिदं त्वमनङ्गः कथमक्षता रतिः ।। ४.९ ।।	
परलोकनवप्रवासिनः प्रतिपत्स्ये पदवीमहं तव ।	
विधिना जन एष वञ्चितस्त्वदधीनं खलु देहिनां सुखम् ।। ४.१० ।।	
रजनीतिमिरावगुण्ठिते पुरमार्गे घनशब्दविक्लवाः ।	
वसतिं प्रिय ! कामिनां प्रियास्त्वदृते प्रापयितुं क ईश्वरः ।। ४.११ ।।	
नयनान्यरुणानि घूर्णयन्वचनानि स्खलयन्पदे पदे ।	
असति त्वयि वारुणीमदः प्रमदानामधुना विडम्बना ।। ४.१२ ।।	
अबगम्य कथीकृतं वपुः प्रियबन्धोस्तव निष्फलोदयः ।	
बहुलेऽपि गते निशाकरस्तनुतां दुःखमनङ्ग ! मोक्ष्यति ।। ४.१३ ।।	
हरितारुणचारुबन्धनः कलपुंस्कोकिलशब्दसूचितः ।	
वद संप्रति कस्य बाणतां नवचूतप्रसवो गमिष्यति ।। ४.१४ ।।	
अलिपङ्‌क्तिरनेकशस्त्वया गुणकृत्ये धनुषो नियोजिता ।	
विरुतैः करुणस्वनैरियं गुरुशोकामनुरोदतीव माम् ।। ४.१५ ।।	
प्रतिपद्य मनोहरं वपुः पुनरप्यादिश तावदुत्थितः ।	
रतिदूतिपदेषु कोकिलां मधुरालापनिसर्गपण्डिताम् ।। ४.१६ ।।	
शिरसा प्रणिपत्य याचितान्युपगूढानि सवेपथूनि च ।	
सुरतानि च तानि ते रहः स्मर ! संस्मृत्य न शान्तिरस्ति मे ।। ४.१७ ।।	
रचितं रतिपण्डित ! त्वया स्वयमङ्गेषु ममेदमार्तवम् ।	
ध्रियते कुसुमप्रसाधनं तव तच्चारु वपुर्न दृश्यते ।। ४.१८ ।।	
बिबुधैरसि यस्य दारुणैरसमाप्ते परिकर्मणि स्मृतः ।	
तमिमं कुरु दक्षिणेतरं चरणं निर्मितरागमेहि मे ।। ४.१९ ।।	
अहमेत्य पतङ्गवर्त्मना पुनरङ्काश्रयणी भवामि ते ।	
चतुरैः सुरकामिनीजनैः प्रिय ! यावन्न विलोभ्यसे दिवि ।। ४.२० ।।	
मदनेन विनाकृता रतिः क्षणमात्रं किल जीवितेति मे ।	
वचनीयमिदं व्यवस्थितं रमण ! त्वामनुयामि यद्यपि ।। ४.२१ ।।	
क्रियतां कथमन्त्यमण्डनं परलोकान्तरितस्य ते मया ।	
सममेव गतोऽस्यतर्कितां गतिमङ्गेन च जीवितेन च ।। ४.२२ ।।	
ऋजुतां नयतः स्मरामि ते शरमुत्सङ्गनिषण्णधन्वनः ।	
मधुना सह सस्मितां कथां नयनोपान्तविलोकितं च यत् ।। ४.२३ ।।	
क्व नु ते हृदयंगमः सखा कुसुमायोजितकार्मुको मधुः ।	
न खलूग्ररुषा पिनाकिना गमितः सोऽपि सुहृद्‌गतां गतिम् ।। ४.२४ ।।	
अथ तैः परिदेविताक्षरैर्हृदये दिग्धशरैरिवाहतः ।	
रतिमभ्युपपत्तुमातुरां मधुरात्मानमर्दशयत्पुरः ।। ४.२५ ।।	
तमवेक्ष्य रुरोद सा भृशं स्तनसंबाधमुरो जघान च ।	
स्वजनस्य हि दुःखमग्रतो विवृतद्वारमिवोपजायते ।। ४.२६ ।।	
इति चैनमुवाच दुःखिता सुहृदः पश्य वसन्त ! किं स्थितम् ।	
तदिदं कणशो विकीर्यते पवनैर्भस्म कपोतकर्बुरम् ।। ४.२७ ।।	
अयि संप्रति देहि दर्शनं स्मर ! पर्युत्सुक एष माधवः ।	
दयितास्वनवस्थितं नृणां न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने ।। ४.२८ ।।	
गत एव न ते निवर्तते स सखा दीप इवानिलाहतः ।	
अहमस्य दशेव पश्य मामविषह्यव्यसनेन धूमिताम् ।। ४.२९ ।।	
अमुना ननु पार्श्ववर्तिना जगदाज्ञां ससुरासुरं तव ।	
विसतन्तुगुणस्य कारितं धनुषः पेलवपुष्पपत्रिणः ।। ४.३० ।।	
विधिना कृतमर्धवैशसं ननु मां कामवधे विमुञ्चता ।	
अनपायिनि संश्रयद्रुमे गजभग्ने पतनाय वल्लरी ।। ४.३१ ।।	
तदिदं क्रियतामनन्तरं भवता बन्धुजनप्रयोजनम् ।	
विधुरां ज्वलनातिसर्जनान्ननु ! मां प्रापय पत्युरन्तिकम् ।। ४.३२ ।।	
शशिना सह याति कौमुदी, सह मेघेन तडित्प्रलीयते ।	
प्रमदाः पतिवर्त्मगा इति प्रतिपन्नं हि विचेतनैरपि ।। ४.३३ ।।	
अमुनैव कषायितस्तनी सुभगेन प्रियगात्रभस्मना ।	
नवपल्लवसंस्तरे यथा रचयिष्यामि तनुं विभावसौ ।। ४.३४ ।।	
कुसुमास्तरणे सहायतां बहुशाः सौम्य, गतस्त्वमावयोः ।	
कुरु संप्रति तावदाशु मे प्रणिपाताञ्जलियाचितश्चिताम् ।। ४.३५ ।।	
तदनु ज्वलनं मदर्पितं त्वरयेर्दक्षिणवातवीजनैः ।	
विदितं खलु ते यथा स्मरः क्षणमप्युत्सहते न मां विना ।। ४.३६ ।।	
इति चापि विधाय दीयतां सलिलस्याञ्जलिरेक एव नौ ।	
अविभज्य परत्र तं मया सहितः पास्यति ते स बान्धवः ।। ४.३७ ।।	
परलोकविधौ च माघवः स्मरमुद्दिश्य विलोलपल्लवाः ।	
निवपेः सहकारमक्षरीः प्रियचूतप्रसवो हि ते सखा ।। ४.३८ ।।	
इति देहविमुक्तये स्थितां रतिमाकाशभवा सरस्वती ।	
शफरीं ह्रदशोषविक्लवां प्रथमा वृष्टिरिवान्वकम्पयत् ।। ४.३९ ।।	
कुसुमायुधपत्नि ! दुर्लभस्तव भर्ता न चिराद्भविष्यति ।	
शृणु येन स कर्मणा गतः शलभत्वं हरलोचनार्चिषि ।। ४.४० ।।	
अभिलाषमुदीरितेन्द्रियः स्वसुतायामकरोत्प्रजापतिः ।	
अथ तेन निगृह्य विक्रियामभिशप्तः फलमेतदन्वभूत् ।। ४.४१ ।।	
परिणेष्यति पार्वतीं यदा तपसा तत्प्रवणीकृतो हरः ।	
उपलब्धसुखस्तदा स्मरं वपुषा स्वेन नियोजयिष्यति ।। ४.४२ ।।	
इति चाह स धर्मयाचितः स्मरशापावधिदां सरस्वतीम् ।	
अशनेरमृतस्य चोभयोर्वशिनश्चाम्बुधराश्च योनयः ।। ४.४३ ।।	
तदिदं परिरक्ष शोभने ! भवितव्यप्रियसंगमं वपुः ।	
रविपीतजला तपात्यये पुनरोघेन हि युज्यते नदी ।। ४.४४ ।।	
इत्थं रतेः किमपि भूतमदृश्यरुपं मन्दीचकार मरणाव्यवसायबुद्धिम् ।	
तत्प्रत्ययाच्च कुसुमायुधबन्धुरेनामाश्वासयत्सुचरितार्थपदैर्वचोभिः ।। ४.४५ ।।	
अथ मदनवधूरुपप्लवान्तं व्यसनकृशा परिपालयांबभूव ।	
शशिन इव दिवातनस्य लेखा किरणपरिक्षयधूसरा प्रदोषम् ।। ४.४६ ।।	
इति श्रीमन्महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया	
सञ्जीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतः श्रीकालिदास-	
कृतौ कुमारसंभवे महाकाव्ये रतिविलापो नाम	
चतुर्थः सर्गः ।। ४.४ ।।