रसरत्नसमुच्चय : अध्याय 15
अथार्शः
गुदस्य बहिरन्तर्वा जायन्ते चर्मकीलकाः । 
सर्वरोगकराः पुंसामर्शांसीति हि विश्रुताः ।। रस-१५.१ ।। 
रुधिरस्राविणस्तेषां पित्तजाः परिकीर्तिताः ।। रस-१५.२ ।। 
वातजा निःसहोत्थाना उदावर्तं प्रकुर्वते ।। रस-१५.३ ।। 
श्वयथुं श्लेष्मजाः कुर्युः सर्वं कुर्युस्त्रिदोषजाः ।। रस-१५.४ ।। 

 अर्शःकुठाररसः
शुद्धसूतं पलैकं तु द्विपलं शुद्धगन्धकम् । 
मृतं ताम्रं मृतं लोहं प्रत्येकं तु पलत्रयम् ।। रस-१५.५ ।। 
त्र्यूषणं लाङ्गली दन्ती पिरुकं चित्रकं तथा । 
प्रत्येकं द्विपलं योज्यं यवक्षारं च टङ्कणम् ।। रस-१५.६ ।। 
उभौ पञ्चपलौ योज्यौ सैन्धवं पलपञ्चकम् । 
द्वात्रिंशत्पलगोमूत्रं स्नुहीक्षीरं च तत्समम् ।। रस-१५.७ ।। 
मृद्वग्निना पचेत्स्थाल्यां सर्वं यावत्सुपिण्डितम् । 
माषद्वयं सदा खादेद् रसो ह्यर्शःकुठारकः । 
तक्रेण दाडिमाम्भोभिः पक्वकन्देन वाथ तत् ।। रस-१५.८ ।। 
मृतसूतार्कहेमाभ्रतीक्ष्णमुण्डं सगन्धकम् । 
मण्डूरं माक्षिकं तुल्यं मर्द्यं कन्याद्रवैर्दिनम् ।। रस-१५.९ ।। 
अन्धमूषागतं पाच्यं त्रिदिनं तुषवह्निना । 
चूर्णितं सितया माषं खादेत्पित्तार्शसां जयेत् ।। रस-१५.१० ।। 

 सर्वलोकाश्रयरसः
शुद्धं सूतं पलं गन्धं गन्धार्धं तालताप्यकम् । 
अमृतं रसकं चैव तालकार्धविभागिकम् ।। रस-१५.११ ।। 
एतेषां कज्जलीं कुर्याद् दृढं संमर्द्य वासरम् । 
त्रिदिनं मर्दयेच्चाथ दत्त्वा निम्बुजलं खलु ।। रस-१५.१२ ।। 
वटीकृत्य विशोष्याथ काचकुप्यां निधापयेत् । 
निष्कतुल्यार्कपत्रेण पिधायास्यं प्रयत्नतः ।। रस-१५.१३ ।। 
सार्धांगुलमितोत्सेधं मृत्स्नया तां विलेप्य च । 
नतो भाण्डतृतीयांशे सिकतापरिपूरिते ।। रस-१५.१४ ।। 
निधाय सिकतामूर्ध्नि सिकताभिः प्रपूरयेत् । 
रुद्ध्वास्यं तदधो वह्निं ज्वालयेत्सार्धवासरम् ।। रस-१५.१५ ।। 
स्वांगशीतलितं काचघटादाकृष्य तं रसम् । 
पटचूर्णं विधायाथ ताम्रमभ्रं पलद्वयम् ।। रस-१५.१६ ।। 
पलार्धममृतं चैव मरिचं च चतुष्पलम् । 
एकीकृत्य क्षिपेत्सर्वं नारिकेलकरण्डके ।। रस-१५.१७ ।। 
साज्यो गुञ्जाद्विमानो हरति रसवरः सर्वलोकाश्रयोऽयं वातश्लेष्मोत्थरोगान्गुदजनितगदं शोषपाण्ड्वामयं च । 
यक्ष्माणं वातशूलं ज्वरमपि निखिलं वह्निमान्द्यं च गुल्मं तत्तद्रोगघ्नयोगैः सकलगदचयं दीपनं तत्क्षणेन ।। रस-१५.१८ ।। 

 अर्शोघ्नवटक
अर्शोघ्नं वटकं वक्ष्ये पुत्रकं शृणु भद्रक । 
पिप्पली पिप्पलीमूलवनसूरणचित्रकम् ।। रस-१५.१९ ।। 
मारिचं कण्टकारी च रक्तपुष्पी समांशका । 
पलमेकं पृथक् सर्वं श्लक्ष्णं दृषदि पेषयेत् ।। रस-१५.२० ।। 
गजाजपशुमूत्रेषु शुभे भाण्डे विनिक्षिपेत् । 
मृद्वग्निना पचेत्सर्वं चूर्णशेषं यथा भवेत् ।। रस-१५.२१ ।। 
लोणत्रयं च तत्रैव पलमेकं तु निक्षिपेत् । 
अक्षप्रमाणवटकान्कुर्यादेवं पृथक्पृथक् ।। रस-१५.२२ ।। 
त्रिंशद्दिनानि मतिमानर्शोघ्नं दीपनं परम् । 
घृततक्रसमायुक्तं भोजनं संप्रदापयेत् ।। रस-१५.२३ ।। 

 अर्शोघ्नी वटिका
गन्धकं तारताम्रं च कृत्वा चैकत्र पिष्टिकाम् । 
तत्समं चाभ्रकं तीक्ष्णं गन्धकात्पञ्चमांशकम् ।। रस-१५.२४ ।। 
विषं च षोडशांशेन द्वौ भागौ सूतकस्य च । 
एकीकृत्य प्रयत्नेन जम्बीरद्रवमर्दितम् ।। रस-१५.२५ ।। 
भाजने मृण्मये स्थाप्य वराक्वाथेन भावयेत् । 
दशमूलशतावर्योः क्वाथे पाच्यः क्रमेण हि ।। रस-१५.२६ ।। 
अथोत्तार्य प्रयत्नेन वटिकां कारयेद् बुधः । 
गुञ्जात्रयप्रमाणेन हन्ति शूलं गुदाङ्कुरम् ।। रस-१५.२७ ।। 

 मूलकुठाररसः
वरनागं तथा व्योमसत्त्वं शुल्बं च तीक्ष्णकम् । 
सर्वमेकत्र विद्राव्य क्षिप्त्वालं चाल्पमल्पकम् ।। रस-१५.२८ ।। 
चालयेदनिशं यावत्तालकं त्रिगुणं खलु । 
ततस्तेन विमर्द्याथ पिष्टीं कुर्याद्रसेन तु ।। रस-१५.२९ ।। 
ततो भल्लातकीवृक्षमूलान्तस्थां खनेच्च ताम् । 
मासादाकृष्य तां पिष्टीं गव्यदुग्धे विनिक्षिपेत् ।। रस-१५.३० ।। 
ततो भल्लातकीतैलं हृतं पातालयन्त्रतः । 
आयसे भाजने स्निग्धे पिष्टिकां तां निवेश्य च ।। रस-१५.३१ ।। 
प्रस्थमात्रं हि तत्तैलं जारयेद् अतियत्नतः । 
तत्तैलभावितैर्गन्धैः पुटित्वा भस्मतां व्रजेत् ।। रस-१५.३२ ।। 
ततः कार्तिकमासोत्थकोरंटदलजै रसैः । 
रसं संमर्द्य संमर्द्य घर्मे संस्थाप्य मारयेत् ।। रस-१५.३३ ।। 
तद्भस्म मेलयेत्पूर्वभस्मना समभागिकम् । 
वनसूरणनिर्गुण्डीमहाराष्ट्रीभकण्टिका ।। रस-१५.३४ ।। 
वज्रवल्ली शिखी चैषां रसैः पिष्ट्वा विशोषयेत् । 
त्रिवारं मार्कवद्रावैर्द्रावयित्वा विशोषयेत् । 
चूर्णीकृत्य प्रयत्नेन क्षिपेत्काचकरण्डके ।। रस-१५.३५ ।। 
सोऽयं मूलकुठारको रसवरो दीप्याग्निवेल्लोत्तमासंयुक्तः सघृतश्च वल्लतुलितः संसेवितो नाशयेत् । 
अर्शांस्यानननासिकाक्षिगुदजान्यत्युग्रपीडानि च प्लीहानं ग्रहणीं च गुल्मयकृतौ मान्द्यं च कुष्ठामयान् ।। रस-१५.३६ ।। 
रसग्रस्तसमुद्गीर्णगन्धकस्य पलत्रयम् । 
मृतसूताभ्रताम्रायः कर्षं कर्षं पृथक् पृथक् ।। रस-१५.३७ ।। 
पलं हिङ्गुलचूर्णस्य माक्षिकस्य पलत्रयम् । 
पलं कम्पिल्लकस्यापि विषस्यार्धपलं तथा ।। रस-१५.३८ ।। 
सप्ताहं मर्दयेत्सर्वं दत्त्वा चूर्णोदकं मुहुः । 
ततस्तद्गोलकं कृत्वा सप्ताहं चातपे क्षिपेत् ।। रस-१५.३९ ।। 
गुडचूर्णं शिलाचूर्णं लिम्पेदङ्गुलिकाघनम् । 
त्रिपलं गन्धकं दत्त्वा क्रौञ्च्याम् अथ च गोलकम् ।। रस-१५.४० ।। 
गोलकस्योपरिष्टाच्च क्षिपेत्तालपलत्रयम् । 
संरुध्यातिप्रयत्नेन दद्याद्गजपुटं खलु ।। रस-१५.४१ ।। 
स्वाङ्गशीतलमाहृत्य गोलकं लेपनैः सह । 
विचूर्ण्य सप्तवारं हि विषतिन्दुफलोद्भवैः ।। रस-१५.४२ ।। 
द्रवैरथातपे शुष्कं क्षिपेद्रम्ये करण्डके । 
त्रिंशदंशेन वैक्रान्तभस्म तस्मिन्विनिक्षिपेत् ।। रस-१५.४३ ।। 
अयं हि नन्दीश्वरसम्प्रदिष्टो रसो विशिष्टः खलु रोगहन्ता । 
निःशेषरोगेष्वहतप्रतापो महोदयप्रत्ययसारनामा ।। रस-१५.४४ ।। 
हन्यात्सर्वगुदामयान्क्षयगदं कुष्ठं च मन्दाग्नितां शूलाध्मानगदं कफं श्वसनताम् उन्मादकापस्मृती । 
सर्वा वातरुजो महाज्वरगदान् नानाप्रकारांस्तथा वातश्लेष्मभवं महामयचयं दुष्टग्रहण्यामयम् ।। रस-१५.४५ ।। 

 कनकसुन्दररसः
स्याद्रसं धौतमाक्षीकं कान्ताभ्रं नागहाटकम् । 
पृथ्वीभटेन संतुल्यं सर्वतुल्यं च गन्धकम् ।। रस-१५.४६ ।। 
दत्त्वा विद्याधरे यन्त्रे पुटेदारण्यकोत्पलैः । 
स्वाङ्गशीतलम् उद्धृत्य त्र्यूषणेन विमिश्रयेत् ।। रस-१५.४७ ।। 
अर्शोव्याधौ कटीशूले चक्षुःशूले च दारुणे । 
सन्निपाते क्षये कासे श्वासे मन्दानले ज्वरे ।। रस-१५.४८ ।। 
कर्णशूले शिरःशूले दन्तशूले प्रयोजयेत् । 
पीनसे प्लीह्नि हृच्छूले ग्रन्थिवाते च दारुणे ।। रस-१५.४९ ।। 
एकाङ्गे वा धनुर्वाते कम्पवाते च मूर्छिते । 
ज्वरांश्च विषमान् सर्वान्हन्ति रोगाननेकधा ।। रस-१५.५० ।। 
सेवितः पथ्ययोगेन रसः कनकसुन्दरः । 
गुञ्जामात्रं ददीतास्य यथायुक्तानुपानतः ।। रस-१५.५१ ।। 
घृतेन संयुतो वाते मधुना पैत्तिके ज्वरे । 
पिप्पल्या श्लैष्मिके देयः पित्तोद्भूते सचन्दनः ।। रस-१५.५२ ।। 
तक्रेण श्लेष्मवातोत्थे वातपित्ते घृतान्वितः । 
श्लेष्मपित्ते चार्द्रकेण निर्गुण्ड्या सान्निपातिके ।। रस-१५.५३ ।। 
फलत्रयेण शूलेषु विषमेषु ज्वरेष्वपि । 
आर्द्रकेणाथ वा दद्याद्वह्निमान्द्ये विशेषतः ।। रस-१५.५४ ।। 
अभिष्यन्दे शिरःशूले गायत्रीबोलसंयुतम् । 
पक्षिमांससमायुक्तं कफवाते च मूर्छिते ।। रस-१५.५५ ।। 
एकाङ्गे च धनुर्वाते क्षीरयुक्तं च पीनसे । 
पाण्डुरोगे क्षये कासे मरिचाज्यैश्च कामले ।। रस-१५.५६ ।। 
अजमोदाविडङ्गैश्च नाभिशूलेऽग्निमान्द्यजित् । 
रूक्षज्वरेऽरुचौ देयः कदलीफलसंयुतः । 
बोलेनार्धकटीशूले भाषितं नागबोधिना ।। रस-१५.५७ ।। 

 अर्केशः
नागं पारदगन्धकं त्रिलवणं वायर्कजं मेलयेद् एकैकं च पलं पलं त्रयमतः पञ्च क्रमान्मर्दयेत् । 
सर्वं तद्दिवसत्रयं तदनु तद्दत्त्वा पुटं भावनाः कुर्यात्सत्रिफलाग्निवेतसरसैः पञ्चाधिका विंशतिः ।। रस-१५.५८ ।। 
पञ्चैतत् क्रमशस्ततो गुडभवैर् दत्तोऽस्य वल्लो जलैर् हन्त्यर्शांस्यखिलानि सूरणघृतैस्तस्यान्नम् अस्मिन्हितम् । 
अर्केशः परिवर्ज्यतामिति मुनिः श्रीवासुदेवोऽवदत् कूष्माण्डीफलमाषपायसम् अतिव्यायामम् अर्कातपम् ।। रस-१५.५९ ।। 

 तीक्ष्णमुखरसः
रसेन्द्रहेमार्कबिडालगोलसुरायसलोहमलाभ्रगन्धाः । 
ताप्यं च कन्यारसमर्दितोऽयं पक्वः पुटे तीक्ष्णमुखोऽर्शसां स्यात् ।। रस-१५.६० ।। 

 अर्शःकुठाररसः
श्रेष्ठा दन्त्यग्नियुग्मत्रिकटुकहलिनीपीलुकुम्भं विपक्वं प्रस्थे मूत्रस्य सस्नुक्पयसि रसपलं द्वे पले गन्धकस्य । 
लोहस्य त्रीणि ताम्रात्कुडवमथ रजःक्षारयोश्चापि पञ्च क्षिप्त्वा स्थाल्यां पचेत्तु ज्वलति दहनतश्चूर्णम् अर्शःकुठारः ।। रस-१५.६१ ।। 

 त्रैलोक्यतिलकरसः
वज्रकृष्णाभ्रजं सत्त्वं शोधितं काचटङ्कणम् । 
रेतयित्वा रजःकृत्वा भर्जयित्वा घृतेन तत् ।। रस-१५.६२ ।। 
अष्टांशसस्यकोपेतं पुटेद्वारत्रयं ततः । 
त्रिवारं नृपवर्तेन लुङ्गस्वरसयोगिना ।। रस-१५.६३ ।। 
चतुर्वारं च वर्षाभूवासामत्स्याक्षिकारसैः । 
गुग्गुलुत्रिफलाक्वाथैस्त्रिंशद्वाराणि यत्नतः ।। रस-१५.६४ ।। 
तुल्यांशरसगन्धोत्थकज्जल्याष्टांशभागया । 
पुटेत्पञ्चाशतं वारान्मर्दयेच्च पुटे पुटे ।। रस-१५.६५ ।। 
शोधितं रेतितं कान्तसत्वं च घृतमर्दितम् । 
पुटेदष्टांशदरदैः संयुक्तं लकुचाम्बुना ।। रस-१५.६६ ।। 
दशवारं तथा सम्यक् तारं शुद्धं मनोह्वया । 
तथा विंशतिवाराणि बलिना मीनदृग्रसैः ।। रस-१५.६७ ।। 
दशवाराणि ताप्येन कृष्णगोघृतयोगिना । 
उभयं समभागं तत् पुटेन्निर्गुंडिकारसैः ।। रस-१५.६८ ।। 
रसगन्धोत्थकज्जल्या दशवारं पुटेत्पुनः । 
तस्मिन्नष्टांशभागेन क्षिपेद्वैक्रान्तभस्मकम् ।। रस-१५.६९ ।। 
राजावर्तकलांशेन समभागेन पर्पटी । 
तत्सर्वं परिमर्द्याथ भावयित्वार्द्रकाम्बुना ।। रस-१५.७० ।। 
गुडूच्याः स्वरसेनापि भूकदम्बरसेन वा । 
भृङ्गराजरसेनापि चित्रमूलरसेन च ।। रस-१५.७१ ।। 
व्योषगञ्जाकिनीकन्दैर् भूयोऽप्यार्द्रद्रवेण च । 
पटचूर्णमतः कृत्वा क्षिपेच्छुद्धकरण्डके ।। रस-१५.७२ ।। 
त्रैलोक्यतिलकः सोऽयं ख्यातः सर्वरसोत्तमः । 
सर्वव्याधिहरः श्रीमाञ्छम्भुना परिकीर्तितः ।। रस-१५.७३ ।। 
उदावर्तं च विड्बन्धं व्यथां च जठरोद्भवाम् । 
लोहलं मन्दबुद्धित्वं शूलित्वमपि वन्ध्यताम् ।। रस-१५.७४ ।। 
सूतिरोगान् अशेषांश्च शूलं नानाविधं तथा । 
परिणामाख्यशूलं च तथा भिन्द्यात् समुत्कटम् ।। रस-१५.७५ ।। 
रक्तगुल्मं च नारीणां रजःशूलं च दुःसहम् । 
अनुपानं च पथ्यं च तत्तद्रोगानुरूपतः ।। रस-१५.७६ ।। 

 सामान्योपचारः
वचाहिङ्गुविडङ्गानि सैन्धवं जीरनागरम् । 
मरिचं पिप्पली कुष्ठं पथ्या वह्न्यजमोदकम् ।। रस-१५.७७ ।। 
क्रमोत्तरगुणं चूर्णं सर्वेषां द्विगुणं गुडम् । 
कर्षं चोष्णजलेनानुपिबेद्वातार्शसां जये ।। रस-१५.७८ ।। 
मृतं लोहं चेन्द्रयवं शुण्ठीभल्लातचित्रकम् । 
बिल्वमज्जाविडङ्गानि पथ्या तुल्यं विचूर्णयेत् ।। रस-१५.७९ ।। 
सर्वतुल्यं गुडं योज्यं कर्षं भुक्त्वार्शसां जयेत् । 
श्लेष्मार्शसां प्रशान्त्यर्थं देयमानन्दभैरवम् । 
मृतताम्रेण सन्तुल्यं देयं गुञ्जात्रयं हि तत् ।। रस-१५.८० ।। 
कुसुम्भमृदुपत्राणि काञ्जिकेनैव पाचयेत् । 
शाकवद्भक्षयेन्नित्यमर्शोरोगप्रशान्तये ।। रस-१५.८१ ।। 

 सामान्यलेपः
देवदाल्याश्च बीजानि सैन्धवेन सुचूर्णितः । 
आरनालेन लेपोऽयं मूलरोगनिकृन्तनः ।। रस-१५.८२ ।। 
काञ्चनीकुसुमं चूर्णं शङ्खचूर्णं मनःशिलाम् । 
गजपिप्पलिकातोयैर्लेपो ह्यर्शःकुठारकः ।। रस-१५.८३ ।। 
देवदाल्याः कषायेण ह्यर्शोघ्नं शौचमाचरेत् । 
गुदनिःसरणं चापि शान्तिमायाति नान्यथा ।। रस-१५.८४ ।। 
आरनालेन सम्पिष्टा सबीजा कटुतुम्बिका । 
सगुडा हन्ति लेपेन दुर्नामानि समूलतः ।। रस-१५.८५ ।। 
पीलुतैलेन संलिप्ता वर्तिका गुदमध्यगा । 
घातयत्यर्शसां शीघ्रं सकलां वेदनां तथा ।। रस-१५.८६ ।। 
अर्कक्षीरं स्नुहीकांडं कटुलावुपत्रकम् । 
करंजं छागमूत्रेण लेपः स्राव्यर्शसां हितः ।। रस-१५.८७ ।। 
शिग्रुमूलार्कजैः पत्रैर्लेपनं हितमर्शसाम् ।। रस-१५.८८ ।। 

रसरत्नसमुच्चयः‎