स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः १०७
ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
अष्टषष्टिरियं प्रोक्ता या त्वया सूतनन्दन ॥ 
क्षेत्राणां देवदेवस्य कथं सा तत्र संस्थिता ॥ 
एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः ॥ १ ॥ 
॥ सूत उवाच॥ ॥
प्रश्नभारो महानेष यो भवद्भिः प्रकीर्तितः ॥ 
तथापि कीर्तयिष्यामि नमस्कृत्वा पिनाकिनम् ॥ २ ॥ 
चमत्कारपुरेऽवासीत्पूर्वं ब्राह्मणसत्तमः ॥ 
वत्सस्यान्वयसंभूतश्चित्रशर्मा महायशाः ॥ ३ ॥ 
तस्य बुद्धिरियं जाता पाताले हाटकेश्वरम् ॥ 
अत्रानीय ततो भक्त्या पूजयामि दिवानिशम् ॥ ४ ॥ 
एवं स निश्चयं कृत्वा तपश्चके ततः परम् ॥ 
नियतो नियताहारः परां निष्ठां समाश्रितः ॥ ५ ॥ 
तस्यापि भगवाञ्छंभुः कालेन महता ततः ॥ 
संतुष्टो ब्राह्मण श्रेष्ठास्ततः प्रोवाच सादरम् ॥ ६ ॥ 
वरं प्रार्थय विप्रेन्द्र यत्ते मनसि वर्तते ॥ 
अपि त्रैलोक्यराज्यं ते तुष्टो दास्याम्यसंशयम् ॥ ७ ॥ 
तस्मात्प्रार्थय ते नित्यं यत्र चित्ते व्यवस्थितम् ॥ 
दुर्लभं सर्वदेवानां मनुष्याणां विशेषतः ॥ ८ ॥ 
॥ चित्रशर्मोवाच ॥ ॥ 
यदि तुष्टोसि मे देव वरं चेन्मे प्रयच्छसि ॥ 
तदत्रागच्छ पातालाल्लिंगरूपी सुरेश्वर ॥ ९ ॥ 
यत्पाताले स्थितं लिंगं ब्रह्मणा संप्रतिष्ठितम् ॥ 
हाटकेश्वरसंज्ञं तु तदिहायातु सत्व रम् ॥ ६.१०७.१० ॥ 
॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥ 
अचलं सर्वलिंगं स्यात्सर्वत्रापि द्विजोत्तम ॥ 
कि पुनः प्रथमं यच्च ब्रह्मणा निर्मितं स्वयम् ॥ ११ ॥ 
तस्मात्थापय लिंगं तद्धाटकेन द्विजोत्तम ॥ 
हाटकेश्वरसंज्ञं तु लोके ख्यातं भविष्यति ॥ १२ ॥ 
सोमवारे चतुदश्यां शुक्लायां श्रद्धयान्वितः ॥ 
यस्तद्भक्तिसमायुक्तः पूजयिष्यति मानवः ॥।३॥ 
आद्यलिंगोद्भवं श्रेयः पूजया लप्स्यते द्विज ॥ 
एवमुक्त्वाऽथ भगवांस्ततश्चादर्शनं गतः ॥।४॥ 
चित्रशर्माऽपि कृत्वाथ प्रासादं सुमनोहरम् ॥ 
तत्र हेममयं लिंगं स्थापयामास भक्तितः ॥ १५॥ 
शास्त्रोक्तेन विधानेन पूजां चक्रे च नित्यशः ॥ 
ततस्त्रैलोक्य विख्यातं तल्लिंगं तत्र वै द्विजाः ॥ १६ ॥ 
दूरादभ्येत्य लोकाश्च पूजयंति ततः परम् ॥ 
अथ तत्र द्विजा येऽन्ये संस्थिता गुणवत्तराः ॥ १७ ॥ 
तेषां स्पर्धा ततो जाता दृष्ट्वा तस्य विचेष्टितम् ॥ 
एकस्थानप्रसूतानां सर्वेषां गुणशालिनाम् ॥ १८ ॥ 
अयं गुणविहीनोऽपि प्रख्यातो भुवनत्रये ॥
हराराधनमासाद्य यस्मात्तस्माद्वयं हरम् ॥ 
तदर्थे तोषयिष्यामः साम्यं येन प्रजायते ॥ १९ ॥ 
अष्टषष्टिः स्मृता लोके क्षेत्राणां शूलपाणिनः ॥ 
यत्र सान्निध्यमभ्येति त्रिकालं परमेश्वरः ॥ ६.१०७.२० ॥ 
अष्टषष्टिश्च गोत्राणामस्माकं चात्र संस्थिता ॥ 
एतेन मूढमनसा सार्धं सामान्यलक्षणा ॥ २२ ॥ 
तस्मादनेन चाराध्य भगवन्तं त्रिलोचनम् ॥ 
तच्च लिंगं समानीतमत्र पातालसंस्थितम् ॥ २२ ॥ 
तथा सर्वैश्च सर्वाणि क्षेत्रलिंगानि कृत्स्नशः ॥ 
आनेतव्यानि चाराध्य तपःशक्त्या महेश्वरम् ॥ २३ ॥ 
एतेषां सर्वगोत्राणामानेष्यति च शंकरः ॥ 
यद्गोत्रं क्षेत्रसंयुक्तं यच्चान्यद्वा भविष्यति ॥ २४ ॥ 
ततस्ते शर्मसंयुक्ताः सर्व एव द्विजोत्तमाः ॥ 
चक्रुस्तपःक्रियां सर्वे दुष्करां सर्वजन्तुभिः ॥ ॥ २५ ॥ 
जपैर्होमोपवासैश्च नियमैश्च पृथग्विधैः ॥ 
बलिपूजोपहारैश्च स्नानदानादिभिस्तथा ॥ २६ ॥ 
लिंगं संस्थाप्य देवस्य नाम्ना ख्यातं द्विजेश्वरम् ॥ 
मनोहरतरे प्रोच्चे प्रासादे पर्वतोपमे ॥ २७ ॥ 
त्यक्त्वा गृहक्रियाः सर्वास्तथा यज्ञसमुद्भवाः ॥ 
अन्याश्च लोकयात्रोत्थास्तोषयंति महेश्वरम् ॥ ॥ २८ ॥ 
एवमाराध्यमानोऽपि सन्तोषं परमेश्वरः ॥ 
नाभ्यगच्छत्परां तुष्टिं कथंचिदपि स द्विजाः ॥ २९ ॥ 
ततो वर्षसहस्रांते समाराध्य महेश्वरम् ॥ 
न च किञ्चित्फलं प्राप्ता यावत्क्रुद्धास्ततोऽखिलाः ॥६.१०७.३०॥। 
अस्य मूर्खतमस्याऽपि त्वं शूलिंश्चित्रशर्मणः ॥
सुस्तोकेनाऽपि कालेन सन्तोषं परमं गतः ॥३१॥। 
वयं वार्धक्यमापन्ना बाल्यात्प्रभृति शंकरम् ॥ 
पूजयन्तोऽपि नो दृष्टस्तथाऽपि परमेश्वर॥ ३२ ॥ 
तस्मात्सर्वे प्रकर्तव्यं हव्यवाहप्रवेशनम् ॥ 
अस्माभिर्निश्चयो ह्येष तवाग्रे सांप्रतं कृतः॥ ३३ ॥ 
ततश्चाहृत्य काष्ठानि सर्वे ते द्विजसत्तमाः ॥ 
ईश्वरं मनसि ध्यात्वा चिताश्चक्रुः पृथग्विधाः ॥३४॥ 
तथा सर्वं क्रियाकल्पं स्नानदानादिकं च यत् ॥ 
कृत्वा ते ब्राह्मणाः सर्वे सुसमिद्धहुताशनम् ॥३५॥ 
यावत्कृत्वा सुतैः सार्धं प्रविशंति समाहिताः ॥ 
तावत्स भगवांस्तुष्टस्तेषां संदर्शनं ययौ ॥ ३६ ॥ 
अब्रवीच्च विहस्योच्चैर्मेघगम्भीरया गिरा ॥ 
सर्वांस्तान्ब्राह्मणश्रेष्ठान्मृतान्संजीवयन्निव ॥ ३७ ॥ 
भो भो ब्राह्मणशार्दूला मा मैवं साहसं महत् ॥ 
यूयं कुरुत मद्वाक्यात्संतुष्टस्य विशेषतः ॥ ३८ ॥ 
तस्माद्वदत यच्चित्ते युष्माकं चैव संस्थितम् ॥ 
येन दत्त्वा प्रगच्छामि स्वमेव भुवनं पुनः ॥ ३९ ॥ 
॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥ 
अस्मिन्क्षेत्रे सुरश्रेष्ठ पुरस्यास्य च संनिधौ ॥ 
क्षेत्राणामष्टषष्टिर्या धन्या संकीर्त्यते जनैः ॥ ६.१०७.४० ॥ 
सदाभ्यैतु समं लिंगैस्तैराद्यैः सुरसत्तम ॥ 
येनामर्षप्रशांतिर्नः सर्वेषामिह जायते ॥ ४१ ॥ 
एष संस्पर्धतेऽस्माभिः सर्वैर्गुणविवर्जितः॥ 
त्वल्लिंगस्य प्रभावेन तस्मादेतत्समाचर ॥४२॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे विप्रो ज्ञात्वा तं वरदं हरम् ॥ 
उवाच स्पर्धया युक्तश्चित्रशर्मा महेश्वरम्॥४३॥ 
॥ चित्रशर्मोवाच ॥ ॥ 
एतैः प्राणपरित्यागमारभ्य तदनतरम् ॥ 
तुष्टिं नीतोऽसि देवश कृत्वा च सुमहत्तपः॥४४॥ 
मया स्पर्द्धमानैश्च केवलं गुणगर्वितैः ॥ 
तस्मादेषो न दातव्यत्वं त्वया किंचित्सुरेश्वर॥४६॥
यदि त्वं मामतिक्रम्य संप्रदास्यसि वांछितम् ॥ 
एतैः पुत्रकलत्रैश्च सार्धं प्रत्यक्षतस्तव ॥ 
पावकं साधयिष्यामि तस्माद्युक्तं समाचर ॥४६॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवाञ्छशिशेखरः ॥ 
चिन्तयामास चित्तेन किमत्र सुकृतं भवेत् ॥ ४७ ॥ 
एते ब्राह्मणशार्दूला विनाशं यांति मत्कृते ॥ 
एषोऽपि सर्वसंसिद्धो गणतुल्यो द्विजोत्तमः ॥४८॥ 
तस्माद्द्वाभ्यां मया कार्यं क्षेत्रे सौख्यं यथा भवेत् ॥ 
ब्राह्मणानां विशेषेण तथा चात्र निवासिनाम् ॥४९॥ 
ममापि सर्वदा चित्ते कृत्यमेतद्धि वर्तते ॥ 
एक स्थाने करोम्येव सर्वक्षेत्राणि यानि मे ॥ ६.१०७.५० ॥ 
भविष्यति तथा कालो रौद्रः कलिसमुद्भवः ॥ 
तत्र क्षेत्राणि तीर्थानि नाशं यास्यंति भूतले ॥ ५१ ॥ 
सत्तीर्थैस्तद्भयात्सर्वैः क्षेत्रमेतत्समाश्रितम् ॥ 
आनयिष्याम्यहमपि स्वानि क्षेत्राणि कृत्स्नशः ॥५२॥ 
ततस्तं चित्रशर्माणं प्राह चेदं महेश्वरः ॥ 
शृणु मद्वचनं कृत्स्नं कुरुष्व तदनंतरम् ॥ ५३ ॥ 
अत्र क्षेत्राणि सर्वाणि मदीयानि द्विजोत्तम ॥ 
समागच्छंतु विप्राश्च प्रभवंतु प्रहर्षिताः ॥ ५४ ॥ 
तवापि योग्यतां श्रेष्ठां करिष्यामि महामते ॥ 
यदि मे वर्तसे वाक्ये मुक्त्वा स्पर्द्धां द्विजोद्भवाम् ॥ ५५ ॥ 
तुरीयमपि ते गोत्रं वेदोक्तेन क्रमेण च ॥ 
आद्यतां चापि ते सर्वे कीर्तयिष्यंति ते द्विजाः ॥ ५६ ॥ 
तथान्यदपि सन्मानं तव यच्छामि च द्विज ॥ 
आचन्द्रार्कमसंदिग्धं पुत्रपौत्रादिकं च यत् ॥ ५७ ॥ 
त्वदन्वये भविष्यंति पुत्रपौत्रास्तथा परे ॥ 
कृत्ये श्राद्धे तर्पणे वा क्रियमाणे विधानतः ॥ ५८ ॥ 
आद्यस्य वत्ससंज्ञस्य नाम उच्चार्य गोत्रजम् ॥ 
ततो नामानि चाप्येवं कीर्तयिष्यंति भक्तितः ॥ ५९ ॥ 
ततः संतर्पयिष्यंति पितॄनथ पितामहान् ॥ 
तथान्यानपि बंधूंश्च सुहृत्संबंधिबांधवान् ॥ ॥ ६.१०७.६० ॥ 
त्वदन्वये विना नाम्ना त्वदीयेन विमोहिताः ॥ 
ये पितॄंस्तर्पयिष्यंति तेषां व्यर्थं भविष्यति ॥ ६१ ॥ 
श्राद्धं वा यदि वा दानं तर्पणं वा त्वदुद्भवम् ॥ 
तस्मादहंकृतिं मुक्त्वा मामाराधय केवलम् ॥६२॥ 
येन सिद्धोऽपि संसिद्धिं परामाप्नोषि शाश्वतीम् ॥ 
एवं संबोध्य तं विप्रं कृत्वाद्यमपि पश्चिमम्॥६३॥ 
ततस्तान्ब्राह्मणानाह प्रासादः क्रियतामिति ॥
गोत्रंगोत्रं पुरस्कृत्य स्थाप्यं लिंगमनुत्तमम् ॥ 
येन संक्रमणं तेषु मम संजायतेद्विजाः ॥ ६४ ॥ 
अथ ते ब्राह्मणास्तत्र भूमिभागान्मनोहरान् ॥ 
दृष्ट्वादृष्ट्वा प्रचक्रुश्च प्रासादान्हर्षसंयुताः ॥ ६५ ॥
अष्टषष्टिमितान्दिव्यान्कैलासशिखरोपमान् ॥ 
तेषु संस्थापयामासु लिङ्गानि विविधानि च ॥ 
क्षेत्रेक्षत्रे च यन्नाम तत्तत्संज्ञां प्रचक्रिरे ॥ ६६ ॥ 
अथ तेषां पुनर्दृष्टिं गत्वा देवस्त्रिलोचनः ॥ 
प्रोवाच मधुरं वाक्यं कस्मिंश्चित्कालपर्यये ॥ 
आराधितस्तपःशक्त्या लिंगसंस्थापनादनु ॥ ६७ ॥ 
॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥ 
परितुष्टोऽस्मि विप्रेंद्रा युष्माकमहमद्य वै ॥ 
एतन्मम कृतं कृत्यं भवद्भिरखिलं ततः ॥ ६८ ॥ 
अस्मदीयानि लिंगानि क्षेत्राणि च कलेर्भयात् ॥ 
ततो मान्याश्च मे यूयं नान्यैरेतद्भविष्यति ॥ ६९ ॥ 
तस्माच्चित्तस्थितं शीघ्रं प्रार्थयंतु द्विजोत्तमाः ॥ 
संप्रयच्छामि येनाशु यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम् ॥ ६.१०७.७० ॥ ॥ 
॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥ 
यदि देव प्रसन्नस्त्वमस्माकं च सुरेश्वर ॥ 
पश्चिमश्चित्रशर्मा च यथाद्यो भवता कृतः ॥ ७१ ॥ 
अस्मदीयं सदा नाम कीर्तनीयमसंशयम् ॥ 
श्राद्धकृत्येषु सर्वेषु यथा तेन समा वयम् ॥ 
भवामस्त्वत्प्रसादेन सांप्रतं चित्रशर्मणा ॥ ७२ ॥ 
॥श्रीभगवानुवाच ॥ ॥ 
युष्माकमपि ये केचिद्वशं यास्यंति मानवाः ॥ 
युवानः शास्त्रसंयुक्ता वेदविद्याविशारदाः ॥७३॥ 
आनयिष्यथ तान्यूयमामुष्यायणसंज्ञितान् ॥ 
नित्यं स्थिताश्च ते क्षेत्रे श्राद्धस्याक्षय्यकारकाः ॥ ७४ ॥ 
एवमुक्त्वाथ देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः ॥ 
तेऽपि विप्राः सुसंतुष्टास्तत्र स्थाने व्यवस्थिताः ॥ ७५ ॥ 
एवं तत्र समस्तानि क्षेत्राण्यायतनानि च ॥ 
कलिभीतानि विप्रेंद्रा निवसंति सदैव हि ॥ ७६ ॥ 
एवं ते ब्राह्मणाः प्राप्य सिद्धिं चेश्वरपूजनात् ॥ 
ख्याताः सर्वत्र भुवने श्राद्धस्याक्षय्यकारकाः ॥ ७७ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये ब्राह्मणचित्रशर्मलिंगस्थापनवृत्तांतवर्णनंनाम सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०७ ॥ ॥  ॥