कुमारसम्भवम्/द्वादशः सर्गः
अथ प्रपेदे त्रिदशैरशेषैः क्रूरासुरोपप्लवदुःखितात्मा ।	
पुलोमपुत्रीदयितोऽन्धकारिं पत्त्रीव तृष्णातुरितः पयोदम् ।। १२.१ ।।	
दृप्तारिसंत्रासखिलीकृतात्स कथंचिदम्भोदविहारमार्गात् ।	
अवातताराभिगिरिं गिरीशगौरीपदन्यासविशुद्धमिन्द्रः ।। १२.२ ।।	
संक्रन्दनः स्यन्दनतोऽवतीर्य मेघात्मनो मातलिदत्तहस्तः ।	
पिनाकिनोऽथालयमुच्चचाल शुचौपिपासाकुलितो यथाम्भः ।। १२.३ ।।	
इतस्ततोऽथ प्रतिबिम्बभाजं विलोकमानः स्फटिकाद्रिभूमौ ।	
आत्मानमप्येकमनेकधा स व्रजन्विभोरास्पदमाससाद ।। १२.४ ।।	
विचित्रचञ्चन्मणिभङ्गिसङ्गं सौवर्णदण्डं दधतातिचण्डम् ।	
स नन्दिनाधिष्ठितमध्यतिष्ठत्सौधाङ्गणद्वारमनङ्गशत्रोः ।। १२.५ ।।	
ततः स कक्षाहितहेमदण्डो नन्दी सुरेन्द्रं प्रतिपद्य सद्यः ।	
प्रतोषयामास सुगौरवेण गत्वा शशंस स्वयमीश्वरस्य ।। १२.६ ।।	
भ्रूसंज्ञयानेन कृताभ्यनुज्ञः सुरेश्वरं तं जगदीश्वरेण ।	
प्रवेशयामास सुरैः पुरोगः समं स नन्दी सदनं सदस्य ।। १२.७ ।।	
स चण्डिभृङ्गिप्रमुखैर्गरिष्ठैर्गणैरनेकैर्विविधस्वरुपैः ।	
अधिष्ठितं संसदि रत्नमय्यां सहस्रनेत्रः शिवमालुलोके ।। १२.८ ।।	
कपर्दमुद्बद्धमहीनमूर्धरत्नांशुभिर्भासुरमुल्लसद्भिः ।	
दधानमुच्चैस्तरमिद्धधातोः सुमेरुश्रृङ्गस्य समत्वमाप्तम् ।। १२.९ ।।	
बिभ्राणमुत्तुङ्गतरङ्गमालां गङ्गां जटाजूटतटं भजन्तीम् ।	
गौरीं तदुत्सङ्गजुषं हसन्तीमिव स्वफेनैः शरदभ्रशुभ्रैः ।। १२.१० ।।	
गङ्गातरङ्गप्रतिबिम्बितैः स्वैर्बहूभवन्तं शिरसा सुधांशुम् ।	
चलन्मरीचिप्रचयैस्तुषारगौरैर्हिमद्योतितमुद्वहन्तम् ।। १२.११ ।।	
भालस्थले लोचनमेधमानधामाधरीभूतरवीन्दुनेत्रम् ।	
युगान्तकालोचितहव्यवाहं मीनध्वजप्लोषणमादधानम् ।। १२.१२ ।।	
महार्हरत्नाञ्चितयो रुदारं स्फुरत्प्रभामण्डलयोः समन्तात् ।	
कर्णस्थिताभ्यां शशिभास्कराभ्यामुपासितं कुण्डलयोश्छलेन ।। १२.१३ ।।	
स्वबद्धया कण्ठिकयेव नीलमाणिक्यमय्या कुतुकेन गौर्याः ।	
नीलस्य कण्ठस्य परिस्फुरन्त्या कान्त्या महत्या सुविराजमानम् ।। १२.१४ ।।	
कालार्दितानां त्रिदशासुराणां चितारजोभिः परिपाण्डुरंगम् ।	
महन्महेभाजिनमुद्गताभ्रप्रालेयशैलश्रियमुद्वहन्तम् ।। १२.१५ ।।	
पाणिस्थितब्रह्मकपालपात्रं वैकुण्ठभाजापि निषेध्यमाणाम् ।	
नरास्थिखण्डाभरणं रणान्तमूलं त्रिशूलं कलयन्तमुच्चैः ।। १२.१६ ।।	
पुरातनीं ब्रह्मकपालमालां कण्ठे वहन्तं पुनराश्वसन्तीम् ।	
उद्गीतवेदां मुकुटेन्दुवर्षत्सुधा भरौघाप्लवलब्धसंज्ञाम् ।। १२.१७ ।।	
सलीलमङ्कस्थितया गिरीन्द्रपुत्र्या नवाष्टापदवल्लिभासा ।	
विराजमानं शरदभ्रखण्डं परिस्फुरन्त्याचिररोचिषेव ।। १२.१८ ।।	
दृप्ताऽन्धकप्राणहरं पिनाकं महासुरस्त्रीविधवत्वहेतुम् ।	
करेण गृह्णान्तमगृह्यमन्यैः पुरास्मरप्लोषणकेलिकारम् ।। १२.१९ ।।	
भद्रासनं काञ्चनपादपीठं महार्हमाणिक्यविभङ्गिचित्रम् ।	
अधिष्ठितं चन्द्रमरीचिगौरैरुद्वीज्यमानं चमरैर्गणाभ्याम् ।। १२.२० ।।	
शस्त्रास्त्रविद्याभ्यसनैकसक्ते सविस्मयैरेत्य गणैः सुदृष्टे ।	
नीराज्यमाने स्फटिकाचलेन सानन्दनिर्दिष्टदृशं कुमारे ।। १२.२१ ।।	
तथाविधं शैलसुताधिनाथं पुलोमपुत्रीदयितो निरीक्ष्य ।	
आसीत्क्षणं क्षोभपरो नु कस्य मनो न हि क्षुभ्यति धामधाम्नि ।। १२.२२ ।।	
विकरस्वराभ्भोजवनश्रिया तं दृशं सहस्रेण निरीक्षमाणः ।	
रोमालिभिः स्वर्गपतिर्बभासे पुष्पोत्कराकीर्णइवाम्रशाखी ।। १२.२३ ।।	
दृष्ट्वा सहस्रेण दृशां महेशमभूत्कृतार्थोऽतितरां महेन्द्रः ।	
सर्वाङ्गजातं तदथो विरुपमिव प्रियाकोपकरं विवेद ।। १२.२४ ।।	
ततः कुमारं कनकाद्रिसारं पुरंदरः प्रेक्ष्य धृतास्त्रशस्त्रम् ।	
महेश्वरोपान्तिकवर्तमानं शत्रोर्जयाशां मनसा बबन्ध ।। १२.२५ ।।	
श्रीनीलकण्ठ द्युपतिः पुरोऽस्ति त्वयि प्रणामावसरं प्रतीच्छन् ।	
सहस्रनेत्रेऽत्र भव त्रिनेत्र दृष्ट्या प्रसाद प्रगुणो महेश ।। १२.२६ ।।	
इति प्रबद्धाञ्जलिरेत्य नन्दी निधाय कक्षामभिः हेम नेत्रम् ।	
प्रसादपात्रं पुरतो भविष्णुरथ स्मरारातिमुवाच वाचम् ।। १२.२७ ।।	
पुरा सुरेन्द्रं सुरसङ्घसेव्यं त्रिलोकसेव्यस्त्रिपुरासुरारिः ।	
प्रीत्या सुधासारनिधारिणेव ततोऽनुजग्राह विलोकनेन ।। १२.२८ ।।	
किरीटकोटिच्युतपारिजात पुष्पोत्करेणानमितेन मूर्ध्ना ।	
स्वर्गैकवन्द्यो जगदेकवन्द्यं तं देवदेवं प्रणनाम देवः ।। १२.२९ ।।	
अनेकलोकैकनमस्क्रियार्हं महेश्वरं तं त्रिदशेश्वरः स ।	
भक्त्या नमस्कृत्य कृतार्थतायाः पात्रं पवित्रं परमं बभूव ।। १२.३० ।।	
सुभक्तिभाजामधि पादपीठं प्रान्तक्षितिं नम्रतरैः शिरोभिः । 	
ततः प्रणेमुः पुरतो गणानां गणाः सुराणां क्रमतः पुरारिम् ।। १२.३१ ।।	
गणोपनीते प्रभुणोपदिष्टः शुभासने हेममये पुरस्तात् । 	
प्रापोपविश्य प्रमुदं सुरेन्द्रः प्रभुप्रसादो हि मुदे न कस्य ।। १२.३२ ।।	
क्रमेण चान्येऽपि विलोकनेन संभाविताः सस्मितमीश्वरेण ।	
उपाविशंस्तोषविशेषमाप्ता दृग्गोचरे तस्य सुराः समग्राः ।। १२.३३ ।।	
अथाह देवो बलवैरिमुख्यान् गीर्वाणवर्गान्करुणार्द्रचेताः । 	
कृताञ्जलीकान्सुराभिसूतान्ध्वस्तश्रियः श्रान्तमुखानवेक्ष्य ।। १२.३४ ।।	
अहो बतानन्तपराक्रमाणां दिवौकसो वीरवरायुधानाम् ।	
हिमोदबिन्दुग्लपितस्य किं यः पद्मस्य दैन्यं दधते मुखानि ।। १२.३५ ।।	
स्वर्गौकसः स्वर्गपरिच्युताः किं स्वपुण्यराशौ सुमहत्तमेऽपि ।	
चिह्नं चिरोढं न तु यूयमेते निजाधिपत्यस्य परित्यजध्वम् ।। १२.३६ ।।	
दिवौकसो देवगृहं विहाय मनुष्यसाधारणतामवाप्ताः ।	
यूयं कुतः कारणतश्चरध्वं महीतले मानभृतो महान्तः ।। १२.३७ ।।	
अनन्यसाधारणसिद्धमुच्चैस्तद्दैवतं धाम निकामरम्यम् ।	
कस्माद कस्मान्निरगाद्भवद्भ्यश्चिरार्जितं पुण्यमिवा पचारात् ।। १२.३८ ।।	
दिवौकसो वो हृदयस्य कस्मात्तयाविधं धैर्यमहार्यमार्याः ।	
अगादगाधस्य जलाशयस्य ग्रीष्मातितापादिवशादिवाम्भः ।। १२.३९ ।।	
सुराः सुराधीशपुरःसराणां समीयुषां वः सममातुराणाम् ।	
तद्ब्रूत लोकत्रयजित्वरात्किं महासुरात्तारकतो विरुद्धम् ।। १२.४० ।।	
पराभवं तस्य महासुरस्य निषेद्धुमेकोऽहमलंभविष्णुः ।	
दावानलप्लोषविपत्तिमन्यो महाम्बुदात्किं हरते वनानाम् ।। १२.४१ ।।	
इतीरिते मन्मथमर्दनेन सुराः सुरेन्द्रप्रमुखा मुखेषु ।	
सान्द्रप्रमोदाश्रुतरङ्गितेषु दधुः श्रियं सत्वरमाश्वसन्तः ।। १२.४२ ।।	
ततो गिरीशस्य गिरां विरामे जगाद लब्धेऽवसरे सुरेन्द्रः ।	
भवन्ति वाचोऽवसरे प्रयुक्ता ध्रुवं फलाविष्टमहोदयाय ।। १२.४३ ।।	
ज्ञानप्रदीपेन तमोपहेनाविनश्वरेणास्खलितप्रभेण ।	
भूतं भवद्भावि च यच्च किंचित्सर्वज्ञ सर्वं तव गोचरं तत् ।। १२.४४ ।।	
दुर्वारदोरुद्यमदुःसहेन यत्तारकेणामरघस्मरेण ।	
तदीशतामाप्तवता निरस्ता वयं दिवोऽमी वद किं न वेत्सि ।। १२.४५ ।।	
विधेरमोघं स वरप्रसादमासाद्य सद्यस्त्रिजगज्जिगीषुः ।	
सुरानशेषानहकप्रमुख्यान्दोर्दण्डचण्डो मनुते तृणाय ।। १२.४६ ।।	
स्तुत्या पुरास्माभिरुपासितेन पितामहेनेति निरुपितं नः ।	
सेनापतिः संयति दैत्यमेतं पुरः स्मरारातिसुतो निहन्ति ।। १२.४७ ।।	
अहो ततोऽनन्तरमद्ययाव त्सुदुःसहां तस्य पराभवार्तिम् ।	
विषेहिरे हन्त हृदन्तशल्यमाज्ञानिवेशं त्रिदिवौकसौऽमी ।। १२.४८ ।।	
निदाघधामक्लमविक्लवानां नवीनमम्भोदमिवौषधीनाम् ।	
सुनन्दनं नन्दनमात्मनो नः सेनान्यमेतं स्वयमादिश त्वम् ।। १२.४९ ।।	
त्रैलोक्यलक्ष्मीहृदयैकशल्यं समूलमुत्खाय महासुरं तम् ।	
अस्माकमेषां पुरतो भवन्स दुःखापहारं युधि यो विधत्ते ।। १२.५० ।।	
महाहवे नाथ तवास्य सूनोः शस्त्रैः शितैः कृत्तशिरोधराणाम् ।	
महासुराणां रमणीविलोपैर्दिशो दशैता मुखरीभवन्तु ।। १२.५१ ।।	
महारणक्षोणिपशूपहारीकृतेऽसुरे तत्र तवात्मजेन ।	
बन्दिस्थितानां सुदृशां करोतु वेणिप्रमोक्षं सुरलोक एषः ।। १२.५२ ।।	
इत्थं सुरेन्द्रे वदति स्मरारिः सुरारिदुश्चेष्टितजातरोषः ।	
कृतानुकम्पस्त्रिदशेषु तेषु भूयोऽपि भूताधिपतिर्बभाषे ।। १२.५३ ।।	
अहो अहो देवगणाः सुरेन्द्रमुख्याः शृणुध्वं वचनं ममैते ।	
विचेष्टते शंकर एष देवः कार्याय सज्जो भवतां सुताद्यैः ।। १२.५४ ।।	
पुरा मयाकारि गिरीन्द्रपुत्र्याः प्रतिग्रहोऽयं नियतात्मनापि ।	
तत्रैष हेतुः खलु तद्भवेन वीरेण यद्वध्यत एष शत्रुः ।। १२.५५ ।।	
अत्रोपपन्नं तदमी नियुज्य कुमारमेनं पृतनापतित्वे ।	
निघ्नन्तु शत्रुं सुरलोकमेष भुनक्तु भूयोऽपि सुरैः सहेन्द्रः ।। १२.५६ ।।	
इत्युदीर्य भगवांस्तमात्मजं घोरसंगरमहोत्सवोत्सुकम् ।	
नन्दनं हि जहि देवविद्विषं संयतीति निजगाद शंकरः ।। १२.५७ ।।	
शासनं पशुपतेः स कुमार स्वीचकार शिरसावनतेन ।	
सर्वथैव पितृभक्तिरतानामेष एव परमः खलु धर्मः ।। १२.५८ ।।	
असुरयुद्धविधौ विबुधेश्वरे पशुपतौ वदतीति तवात्मजम् ।	
गिरीजया मुमुदे सुतविक्रमे सति न नन्दति का खलु वीरसूः ।। १२.५९ ।।	
सुरपरिवृढः प्रौढं वीरं कुमारमुमापते-	
?र्बलवदमरारातिस्त्रीणां दृगञ्जनभञ्जनम् ।	
जगदभयदं सद्यः प्राप्य प्रमोदपरोऽभवद्-	
ध्रुवमभिमते पूर्णे को वा मुदा न हि माद्यति ।। १२.६० ।।	
इति श्रीपर्वणीकरोपनामकश्रीलक्ष्मणभट्टात्मजसतीगर्भसंभव-	
श्रीसीतारामकविविरचितया संजीविनीसमाख्यया	
व्याख्यया समेतः श्रीकालिदाससकृतौ कुमारसंभवे महाकाव्ये	
कुमारसैनापत्यवर्णनं नाम द्वादशः सर्गः ।।