स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/केदारखण्डः/अध्यायः २७
'''॥लोमश उवाच॥	
तथैव विष्णुना सर्वे पर्वताश्च प्रपूजिताः॥	
सह्याचलश्च विंध्यश्च मैनाको गंधमादनः॥ २७.१ ॥	
माल्यवान्मलयश्चैव महेंद्रो मंदरस्तथा॥	
मेरुश्चैव प्रयत्नेन पूजितो विष्णुना तदा॥ २७.२ ॥	
श्वेतः कृतः श्वेतगिरिर्निलाद्रिश्च तथैव च॥	
उदयाद्रिश्च श्रृंगश्च अस्ताचलवरो महान्॥ २७.३ ॥	
मानसाद्रिस्तथा शैलः कैलासः पर्वतोत्तमः॥	
लोकालोकस्तथा शैलः पूजितः परमेष्ठिना॥ २७.४ ॥	
एवं ते पर्वतश्रेष्ठाः पूजिताः सर्व एव हि॥	
तथान्ये पूजितास्तेन सर्वे पर्वतवासिनः॥ २७.५ ॥	
विष्णुना ब्रह्मणा सार्द्धं कृतं सर्वं यथोचितम्॥	
अन्येहनि च संप्राप्ते वरयात्रा कृता तथा॥ २७.६ ॥	
हिमाद्रिणा बंधुभिश्च पर्वतं गंधमादनम्॥	
ययुः सर्वे सुरगणा गणाश्च बहवस्तथा॥ २७.७ ॥	
प्रमथाश्च तथा सर्वे तथा चंडीगणाः परे॥ 	
ये चान्ये बहवस्तत्र समायाता हिमालया॥ २७.८ ॥	
शिवस्योद्वहनं विप्राः शिवेन परिभाविताः॥	
परं हर्षं समापन्ना दृष्ट्वा तौ दंपती तदा॥ २७.९ ॥	
पार्वतीसहितः शंभुः शंभुना सह पार्वती॥	
पुष्पगन्धौ यथा स्यातां वागर्थाविव तत्त्वतः॥ २७.१० ॥	
तथा प्रकृतिपुंसौ च ऐकपद्येन नान्यथा॥	
दंपती तौ गजारूढौ शुशुभाते महाप्रभौ॥ २७.११ ॥	
विमास्थस्तदा ब्रह्मा विष्णुश्च गरुडोपरि॥	
ऐरावतगतश्चेंद्रः कुबेरः पुष्पकोपरि॥ २७.१२ ॥	
पाशी च मकरा रूढो यमो महिषमेव च॥	
प्रेतारूढो नैर्ऋतः स्यादग्निर्बस्तगतो महान्॥ २७.१३ ॥	
मृगारूढोऽथ पवन ईशो वृषभमेव च॥	
इत्येवं लोकपालाश्च सग्रहाः परमेष्ठिनः॥ २७.१४ ॥	
स्वैः स्वैर्बलैः परिक्रांतास्तथान्ये प्रमथादयः॥	
हिमाद्रिश्च महाशैल ऋषभो गंधमादनः॥ २७.१५ ॥	
सह्याचलो नीलगिरिर्मंदरो मलयाचलः॥	
कैलासो हि महातेजा मैनाकश्च महाप्रभः॥ २७.१६ ॥	
एते चान्ये च गिरयः क्षीमंतो हि महाप्रभाः॥	
सकलत्राश्च ते सर्वे ससुताश्च मनोरमाः॥ २७.१७ ॥	
बलिनो रूपिणः सर्वे मेर्वाद्यास्तत्र पर्वताः॥	
वरयात्राप्रसंगेन शिवार्चनपराभवन्॥ २७.१८ ॥	
नंदिना ह्युपविष्टास्ते मेर्वाद्यास्तत्र पर्वताः॥	
वरयात्रा कृता ते यथोक्ता च हिमाद्रिणा॥	
सर्वैस्तैर्बंधुभिः सार्द्धं पुनरागमनं कृतम्॥ २७.१९ ॥	
स्वकालयस्थो हिमवान्स रेजे हि महा यशा॥	
शिवसंपर्कजेनैव महसा परमेम च॥	
विख्यातो हि महाशैलस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः॥ २७.२० ॥	
कन्यादानेन महता तुष्टो यस्य च शंकरः॥	
ते धन्यास्ते महात्मानः कृतकृतत्यास्तथैव च॥ २७.२१ ॥	
द्व्यक्षरं नाम येषां च जिह्वाग्रे संस्थितं सदा॥	
शिवेति द्व्यक्षरं नाम यैर्हृदीरितमद्य वै॥	
ते वै मनुष्यरूपेण रुद्रा एव न संशयः॥ २७.२२ ॥	
किंचिद्दानेन संतुष्टः पत्रेणापि तथैव च॥	
तोयेनापि हि संतुष्टो महादेवो निरन्तरम्॥ २७.२३ ॥	
पत्रेण पुष्पेण तथा जलेन प्रीतो भवत्येष सदाशिवो हि॥	
तस्माच्च सर्वैः प्रतिपूजनीयः शिवो मद्दाभाग्यकरो नृणामिह॥ २७.२४ ॥	
एको महाञ्ज्योतिरजः परेशः परापराणां परमो महात्मा॥	
निरंतरो निर्विकारो निरीशो निराबाधो निर्विकल्पो निरीहः॥ २७.२५ ॥	
निरंजनो नित्यरूपो निरोधो नित्यानन्दो नित्यमुक्ताः सदेव॥	
एवंभूतो देवदेवोऽर्च्चितश्च तैर्देवाद्यर्विश्ववेद्यो भवश्च॥	
स्तुतो ध्यातः पूजितश्चिंतितश्च सर्वज्ञोऽसौ सर्वदा सर्वदश्च॥ २७.२६ ॥	
यथा वरिष्ठो हिमवान्प्रसिद्धः सर्वैर्गुणैः सर्वगुणो महात्मा॥	
विश्वेशवंद्यो हि तदा हिमालयो जातो गिरीणां प्रवरस्तदानीम्॥ २७.२७ ॥	
मेनया सह धर्मात्मा यथास्थानगतस्ततः॥	
सर्वान्विसर्जयामास पर्वतान्पर्वतेश्वरः॥ २७.२८ ॥	
गतेषु तेषु हिमवान्पुत्रैः पौत्रैः प्रपौत्रकैः॥	
राजा गिरीणां प्रवरो महादेवप्रसादतः॥ २७.२९ ॥	
अथो गिरिजया सार्द्धं महेशो गन्धमादने॥	
एकांते च मतिं चक्रे रमणार्थं स्वरूपवान्॥ २७.३० ॥	
सुरतेनैव महता तपसा हि समागमे॥	
द्वयोः सुरतमारब्धं तद्द्वयोश्च तदाऽभवत्॥ २७.३१ ॥	
अनिष्टं महदाश्चर्यं प्रलयोपममेव च॥	
तस्मिन्महारते प्राप्ते नाविंदंत सुखं परम्॥ २७.३२ ॥	
सर्वे ब्रह्मादयो देवाः कार्याकार्यव्यवस्थितौ॥	
रेतसा च जगत्सर्वं नष्टं स्थावरजंगमम्॥ २७.३३ ॥	
सस्मार चाग्निं ब्रह्मा च विष्णुश्चाध्यात्मदायकः॥	
मनसा संस्मृतः सद्यो जगामाग्निस्त्वरान्वितः॥ २७.३४ ॥	
ताभ्यां संप्रेषितोऽपश्यद्रुचिरं शिवमांदिरम्॥	
द्वारि स्थितं नंदिनं च ददर्शाग्रे महाप्रभम्॥ २७.३५ ॥	
अग्निर्ह्रस्वस्तदा भूत्वा काश्मीरसदृशच्छविः॥	
प्रविष्टोंतः पुरं शंभोर्नानाश्चर्यसमन्वितम्॥ २७.३६ ॥	
अनेकरत्नसंवीतं प्रासादैश्च स्वलं कृतम्॥	
तदंगणमनुप्राप्य उपविश्याह हव्यवाट्॥ २७.३७ ॥	
पाणिपात्रस्य मे ह्यम्ब भिक्षां देह्यवरोधतः॥	
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पाणिपात्रस्य बालिका॥ २७.३८ ॥	
यावद्दातुं च सारेभे भिक्षां तस्मै ततः स्वयम्॥	
उत्थाय सुरतात्तस्माच्छिवो हि कुपितो भृशम्॥ २७.३९ ॥	
रुद्रस्त्रिशूलमुद्यम्य भैरवो ह्यऽभवत्तदा॥	
निवारितो गिरिजया वधात्तस्माच्छिवः स्वयम्॥	
भिक्षां तस्मै ददौ वाचा अग्नये जातवेदसे॥ २७.४० ॥	
पाणौ भिक्षां गृहीत्वाथ प्रत्यक्षं तेन चाग्निना॥	
भिक्षिता कुपिता तं वै शशाप गिरिजा ततः॥ २७.४१ ॥	
रे भिक्षो भविता शापात्सर्वभक्षो ममाशु वै॥	
अनेन रेतसा सद्यः पीडां प्राप्स्यसि सर्वतः॥ २७.४२ ॥	
इत्युक्तो भक्षयित्वाग्नी रेत ईशस्य हव्यवाट्॥	
यत्र देवाः स्थिताः सर्वे ब्रह्माद्याश्चैव सर्वशः॥ २७.४३ ॥	
आगत्याकथयत्सर्वं तद्रेतोभक्षणादिकम्॥	
सर्वे सगर्भा ह्यभवन्निन्द्राद्या देवतागणाः॥ २७.४४ ॥	
अग्नेर्यथा हविश्चैव सर्वेषामुपतिष्ठति॥	
अग्नेर्मुखोद्भवेनैव रेतसा ते सुरेश्वराः॥ २७.४५ ॥	
सगर्भाह्यभवन्सर्वे चिंतया चप्रपीडिताः॥	
विष्णुं शरणमाजग्मुर्द्देवदेवेश्वरं प्रभुम्॥ २७.४६ ॥	
॥देवा ऊचुः॥	
त्वं त्राता सर्वदेवानां लोकानां प्रभुरेव च॥	
तस्माद्रक्षा विधातव्या शरणागतवत्सल॥ २७.४७ ॥	
वयं सर्वे मर्तुकामा रेतसानेन पीडिताः॥	
असुरेभ्यः परित्रस्ता वयं सर्वे दिवौकसः॥ २७.४८ ॥	
शरणं शंकरं याताः परित्रातुं कृतोद्वहाः॥	
यदा पुत्रो हि रुद्रस्य भविष्यति तदा वयम्॥	
सुखिनः स्याम सर्वे निर्भयाश्च त्रिविष्टपे॥ २७.४९ ॥	
एवं विष्टभ्यमानानां सर्वेषां भयमागतम्॥	
अनेन रेतसा विष्णो जीवितुं शक्यते कथम्॥ २७.५० ॥	
त्रिवर्गो हि यथा पुंसां कृतो हि सुपरिष्कृतः॥	
विपरीतो भवत्येव विना देवेन नान्यथा॥ २७.५१ ॥	
तस्मात्तद्वै बलं मत्वा सर्वेषामपि देहिनाम्॥	
कार्याकार्यव्यवस्थायां सर्वे मन्यामहे वयम्॥ २७.५२ ॥	
तथा निशम्य देवानां परेशः परिदेवनम्॥	
उवाच प्रहसन्वाक्यं देवानां देवतारिहा॥ २७.५३ ॥	
स्तूयतां वै महादेवो महेशः कार्यगौरवात्॥ २७.५४ ॥	
तथेति गत्वा ते सर्वे देवा विष्णुपुरोगमाः॥	
तथा ब्रह्मादयः सर्व ईडिरे ऋषयो हरम्॥ २७.५५ ॥	
ॐनमो भर्गाय देवाय नीलकंठाय मीढुषे॥	
त्रिनेत्राय त्रिवेदाय लोकत्रितयधारिणे॥ २७.५६ ॥	
त्रिस्वराय त्रिमात्राय त्रिवेदाय त्रिमूर्त्तये॥	
त्रिवर्गाय त्रिधामाय त्रिपदाय त्रिशूलिने॥ २७.५७ ॥	
त्राहित्राहि महादेव रेतसो जगतः पते॥ २७.५८ ॥	
ब्रह्मणा तु स्तुतो यावत्तावद्देवो वृषध्वजः॥	
प्रादुर्बभूव तत्रैव सुराणां कार्यसिद्धये॥ २७.५९ ॥	
दृष्टस्तदानीं जगदेकबंधुर्महात्मभिर्देववरैः सुपूजितः॥	
संस्तूयमानो विविधैर्वचोभिः प्रत्यग्रूपैः श्रुतिसंमतैश्च॥ २७.६० ॥	
स्तुवतां चैव देवानामुवाच परमेश्वरः॥	
त्रासं कुर्वंतु मा सर्वे रेतसानेन पीडिताः॥ २७.६१ ॥	
वमनं वै भवद्भिश्च कार्यमद्यैव भोःसुराः॥	
तथेति मत्वा ते सर्व इंद्राद्या देवतागणाः॥	
वेमुः सर्वे तदा विप्रास्तद्रेतः शंकरस्य च॥ २७.६२ ॥	
ऐकपद्येन तद्रेतो महापर्वतसन्निभम्॥	
तप्तचामीकरप्रख्यं बभूव परमाद्भुतम्॥ २७.६३ ॥	
सर्वे च सुखिनो जाता इंद्राद्या देवतागणाः॥	
विना ह्यग्निं च ते सर्वे परितुष्टास्तदाऽभवन्॥ २७.६४ ॥	
तेनाग्निनापि चोक्तस्तु शंकरो लोकशंकरः॥	
किं मयाद्य महा देव कर्तव्यं देवतावर॥ २७.६५ ॥	
तद्ब्रूहि मे प्रभोऽद्य त्वं येनाहं सर्वदा सुखी॥	
भविष्यामि च येनाहं देवानां हव्यवाहकः॥ २७.६६ ॥	
तदोवाच शिवः साक्षाद्देवानामिह श्रृण्वताम्॥	
रेतो विसृज्यतां योनौ तदाग्निः प्रहसन्नवि॥ २७.६७ ॥	
उवाच शंकरं देवं भवत्तेजो दुरासदम्॥	
इदमुल्बणवत्तेजो धार्यते प्राकृतैः कथम्॥ २७.६८ ॥	
ततः प्रोवाच भगवानग्निं प्रति महेश्वरः॥	
मासिमासि प्रतप्तानां देहे तेजो विसृज्यताम्॥ २७.६९ ॥	
तथेति मत्वा वचनं महाप्रभः स जातवेदाः परमेण वर्चसा॥	
समुज्ज्वलंस्तत्र महाप्रभावो ब्राह्मे मुहूर्त्ते हि सचोपविष्टः॥ २७.७० ॥	
तदा प्रातः समुत्थाय प्रातः स्नानपराः स्त्रियः॥	
ययुः सदा ऋषीणां च सत्यस्ता जातवेदसम्॥ २७.७१ ॥	
दृष्ट्वा प्रज्वलितं तत्र सर्वास्ताः शीतकर्षिताः॥	
तप्तुकामास्तदा सर्व्वा ह्यरुधत्या निवारिताः॥ २७.७२ ॥	
तया निवारिताश्चापि तास्तेपुः कृत्तिकाः स्वयम्॥	
यावत्तेपुश्च ताः सर्व्वा रेतसः परमाणवः॥	
विविशू रोमकूपेषु तासां तत्रैव सत्वरम्॥ २७.७३ ॥	
नीरेतोग्निस्तदा जातो विश्रांतः स्वयमेव हि॥ २७.७४ ॥	
ततस्ता ऋषिभार्या हि ययुः स्वभवनं प्रति॥	
ऋषिभिस्तु तदा शप्ताः कृत्तिकाः खेचराभवन्॥ २७.७५ ॥	
तदानीमेव ताः सर्वा व्यभिचारेण दुःखिताः॥	
तत्ससर्जुस्तदा रेतः पृष्ठे हिमवतो गिरेः॥ २७.७६ ॥	
एकपद्येन तद्रेतस्तप्तचामीकरप्रभम्॥	
गंगायां च तदा क्षिप्रं कीचकैः परिवेष्टितम्॥ २७.७७ ॥	
षण्मुखं बालकं ज्ञात्वा सर्वे देवा मुदान्विताः॥	
गर्गेणोक्तास्तदंते वै सुखेन ह्रियतामिति॥ २७.७८ ॥	
शंभोः पुत्रः प्रसादेन सर्वो भवति शाश्वतः॥	
गंगायाः पुलिने जातः कार्त्तिकेयो महाबलः॥ २७.७९ ॥	
उपविष्टोथ गांगेयो ह्यहोरात्रोषितस्तदा॥	
शाखो विशाखोऽतिबलः षण्मुखोऽसौ महाबलः॥ २७.८० ॥	
जातो यदाथ गंगायां षण्मुखः शंकरात्मजः॥	
तदानीमेव गिरिजा संजाता प्रस्नुतस्तनी॥ २७.८१ ॥	
शिवं निरीक्ष्य सा प्राह हे शंभो प्रस्नवो महान्॥	
संजातो मे महादेव किमर्थस्तन्निरीक्ष्यताम्॥	
सर्वज्ञोऽपि महादेवो ह्यब्रवीत्तामथाज्ञवत्॥ २७.८२ ॥	
नारदस्तत्र चागत्य प्रोक्तवाञ्जन्म तस्य तत्॥	
शिवाय च शिवायै च पुत्रो जातो हि सुंदरः॥ २७.८३ ॥	
तदाकर्ण्य वचो विप्रा हर्षनिर्भरमानसाः॥	
बभूवुः प्रमथाः सर्वे गंधर्वा गीततत्पराः॥ २७.८४ ॥	
अनेकाभिः पताकाभिश्चैलपल्लवतोरणैः॥	
तथा विमानैर्बहुभिर्बभौ प्रज्वलितो महान्॥	
पर्वतः पुत्रजननाच्छंकरस्य महात्मनः॥ २७.८५ ॥	
तदा सर्वे सुरगणा ऋषयः सिद्धचारणाः रक्षोगंधर्वयक्षाश्च अप्सरोगणसेविताः॥ २७.८६ ॥	
एकपद्येन ते सर्वे सहिताः शंकरेण तु॥	
द्रष्टुं गांगेयमधिकं जग्मुः पुलिनसंस्थितम्॥ २७.८७ ॥	
ततो वृषभमारुह्य ययौ गिरिजया सह॥	
अन्यैः समेतो भगवान्सुरैरिंद्रादिभिस्तथा॥ २७.८८ ॥	
तदा शंखाश्च भेर्यश्च नेदुस्तूर्यीण्यनेकशः॥ २७.८९ ॥	
तदानीमेव सर्वेशं वीरभद्रादयो गणाः॥	
अन्वयुः केलिसंरब्धा नानावादित्रवादकाः॥	
वादयन्तश्च वाद्यानि ततानि विततानि च॥ २७.९० ॥	
केचिन्नृत्यपरास्तत्र गायकाश्च तथा परे॥	
स्तावकाः स्तूयमानाश्च चक्रुस्ते गुणकीर्तनम्॥ २७.९१ ॥	
एवंविधास्ते सुरसिद्धयक्षा गंधर्वविद्याधरपन्नगा ह्यमी॥	
शिवेन सार्द्धं परिहृष्टचित्ता द्रष्टुं ययुस्तं वरदं च शांकरिम्॥ २७.९२ ॥	
यावत्समीक्षयामासुर्गांगेयं शंकरोपमम्॥	
ददृशुस्ते महत्तेजो व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम्॥ २७.९३ ॥	
तत्तोजसावृतं बालं तप्तचामीकरप्रभम्॥	
सुमुखं सुश्रिया युक्तं सुनसं सुस्मितेक्षणम्॥ २७.९४ ॥	
चारुप्रसन्न वदनं तथा सर्वागसुंदरम्॥	
तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं गांगेयं प्रथितात्मकम्॥ २७.९५ ॥	
ववंदिरे तदा बालं कुमारं सूर्यवर्चसम्॥	
प्रमथाश्च गणाः सर्वे वीरभद्रादयस्तथा॥ २७.९६ ॥	
परिवार्योपतस्थुस्ते वामदक्षिणभागतः॥	
तथा ब्रह्मा च विष्णुश्च इंद्रश्चापि सुरैर्वृतः॥ २७.९७ ॥	
ऋषयो यक्षगंधर्वाः परिवार्य कुमारकम्॥	
दंडवत्पितिता भूमौ केचिच्च नतकंधराः॥ २७.९८ ॥	
प्रणेमुः शिरसा चान्ये मत्वा स्वामिनमव्ययम्॥	
अवाद्यंत विचित्राणि वादित्राणि महोत्सवे॥	
एवमभ्युदये तस्मिन्नृषयः शांतिमापठम्।. २७.९९ ॥	
एतस्मिन्नंतरे यातः शंकरो गिरिजापतिः॥	
अवतीर्य वृषाच्छीघ्रं पार्वत्या सहसुव्रताः॥ २७.१०० ॥	
पुत्रं निरैक्षत तदा जगदेकबंधुः प्रीत्या युतः परमया सह वै भवान्या॥	
स्नेहान्वितो भुजगभोगयुतो हि साक्षात्सर्वेश्वरः परिवृतः प्रमथैः प्रहृष्टः॥ २७.१०१ ॥	
उपगुह्य गुहं तत्र पार्वती जातसंभ्रमा॥	
प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता॥ २७.१०२ ॥	
तदा नीराजितो देवैः सकलत्रैर्मुदान्वितैः॥	
जयशब्देन महता व्याप्तमासीन्नभस्तलम्॥ २७.१०३ ॥	
ऋषयो ब्रह्मगोषेण गीतेनैव च गायकाः॥	
वाद्यैश्च वादकाश्चैव उपतस्थुः कुमारकम्॥ २७.१०४ ॥	
स्वमंकमारेप्य तदा गिरीशः कुमारकं तं प्रभया महाप्रभम्॥	
बभौ भवानीपतिरेव साक्षाच्छ्रिया युतः पुत्रवतां वरिष्ठः॥ २७.१०५ ॥	
दंपती तौ तदा तत्र ऐकपद्येन नंदतुः॥	
अभिषिच्यमान ऋषिभिरावृतः सुरसत्तमैः॥ २७.१०६ ॥	
कुमारः क्रीडयामास उत्संगे शंकरस्य च॥	
कंठे स्थितं वासुकिं च पाणिभ्यां समपीडयत्॥ २७.१०७ ॥	
मुखं प्रपीडयित्वाऽसौ पाणीनगणयत्तदा॥	
एकं त्रीणिदशाष्टौ च विपरीतक्रमेण च॥ २७.१०८ ॥	
प्रहस्य भगवाञ्छंभुरुवाच गिरिजां तदा॥ २७.१०९ ॥	
मंदस्मितेन च तदा भगवान्महेशः प्राप्तो मुदंच परमां गिरिजासमेतः॥	
प्रेम्णा सगद्गदगिरा जगदेकबंधुर्नोवाच किंचन तदा भुवनैकभर्ता॥ २७.११० ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कार्त्तिकेयस्वामिकुमारोत्पत्तिवर्णनंनाम सप्तविंशोऽध्यायः॥ २७ ॥ छ ॥	

केदारखण्डः