गरुडपुराणम्/प्रेतकाण्डः (धर्मकाण्डः)/अध्यायः २६
श्रीगरुडमाहपुराणम् २६
गरुड उवाच  ।
सत्यं ब्रूहि सुरश्रेष्ठ कृपां कृत्वा मयि प्रभो  ।
मृतानां चैव जन्तूनां कदा कुर्यात्सपिण्डनम्  ॥ २,२६.१ ॥
सपिण्डत्वे कुतो यान्ति असपिण्डे कुतो गतिः  ।
केनैव सहपिण्डत्वं स्त्रीपुसोर्वक्तुमर्हसि  ॥ २,२६.२ ॥
स्त्रीपुमांशौ सहैकत्वं पाप्नुतः कथमुत्तमम्  ।
जीवेद्भर्तरि नारीणां सपिण्डीकरणं कुतः  ॥ २,२६.३ ॥
भर्तृलोकं कथं यान्ति स्वर्गलोकं सुरेश्वर  ।
अग्न्यारोहे कथं श्राद्धं वृषोत्सर्गः कथं भवेत् ॥ २,२६.४ ॥
घटदानं कथं कार्यं सपिण्डीकरणे कृते  ।
कथयस्व प्रसादेन हीताय जगतां प्रभो  ॥ २,२६.५ ॥
श्रीभगवानुवाच  ।
यथावत्कथयिष्यामि सपिण्डीकरणं खग  ।
वर्षं यावत्खगश्रेष्ठ यदाचरति मानवः  ॥ २,२६.६ ॥
सपिण्डने ततो वृत्ते पितृलोकं स गच्छति  ।
तस्मात्पुत्त्रेण कर्तव्यं सपिण्डीकरणं पितुः  ॥ २,२६.७ ॥
संवत्सरे तु सम्पूर्णे कुर्यात्पिण्ड प्रवेशनम्  ।
पिण्डप्रवेशविधिना तस्य नित्यं मृताह्निकम्  ॥ २,२६.८ ॥
निश्चितं पक्षिशार्दूल वर्षान्ते पिण्डमेलनम्  ।
सहपिण्डे कृते प्रेतस्ततो याति परां गतिम्  ।
तन्नाम सम्परित्यज्य ततः पितृगणो भवेत् ॥ २,२६.९ ॥
त्रिपक्षे वापि षण्मासे मेलयेत्प्रपितामहैः  ।
ज्ञात्वा वृद्धिविवाहादि स्वगोत्रविहितानि च  ॥ २,२६.१० ॥
विवाहं नैव कुर्वीत मृते च गृहमेधिनि  ।
भिक्षुर्भिक्षां न गृह्णाति यावत्कुर्यात्सपिण्डनम्  ॥ २,२६.११ ॥
स्वगोत्रेऽप्यशुचिस्तावद्यावत्पिण्डं न मेलयेत् ।
मेलनात्प्रेतशब्दस्तु निवर्तेत खगेश्वर  ॥ २,२६.१२ ॥
आनन्त्यात्कुलधर्माणां पुंसाञ्चैवायुषः क्षयात् ।
अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहः प्रशस्यते  ॥ २,२६.१३ ॥
निरग्निकः साग्निको वा द्वादशाहे सपिण्डयेत् ॥ २,२६.१४ ॥
द्वादशाहे त्रिपक्षे वा षण्मासे वत्सरेऽपि वा  ।
सपिण्डीकरणं प्रोक्तमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः  ॥ २,२६.१५ ॥
सपुत्त्रस्य न कर्तव्यमेकोद्दिष्टं कदाचन  ।
सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यत्रयत्र प्रदीयते  ॥ २,२६.१६ ॥
तत्रतत्र त्रयं कार्यमन्यथा पितृघातकः  ।
त्रिभिः कुर्यादशक्तश्च पार्वणं मुनिनोदितम्  ॥ २,२६.१७ ॥
तद्दिने तद्दिने कुर्यात्पितामहमुखान्यतः  ।
अज्ञानाद्दिनमासानां तस्मात्पार्वणमिष्यते  ॥ २,२६.१८ ॥
अनुत्पन्नशरीरस्य न दानं पितृभिः सह  ।
एतैः षोडशभिः श्राद्धैः प्रेतो मुक्तस्तु जायते  ॥ २,२६.१९ ॥
अपुत्त्रस्य सपिण्डत्वं नैव कुर्यात्स्त्रियोऽपि वा  ।
यावज्जीव च सद्भत्र्या न कुर्यात्सहपिण्डताम्  ॥ २,२६.२० ॥
ब्राह्मादिषु विवाहेषु या वधूरिह संस्कृता  ।
भर्तृगोत्रेण कर्तव्यास्तस्याः पिण्डोदकक्रियाः  ॥ २,२६.२१ ॥
आसुरादिविवा हेषु या व्यूढा कन्यका भवेत् ।
तस्यास्तु पितृगोत्रेण कुर्यात्पिण्डोदकक्रियाः  ॥ २,२६.२२ ॥
पितुः पुत्त्रेण कर्तव्यं सपिण्डीकरणं सदा  ।
पुत्त्राभावे तु पत्नी स्यात्पत्न्यभावे सहोदरः  ॥ २,२६.२३ ॥
भ्राता वा भ्रातृपुत्त्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा  ।
सपिण्डनक्रियां कृत्वा कुर्यान्नान्दीमुखं ततः  ॥ २,२६.२४ ॥
ज्येष्ठस्यैव कनिष्ठेन भ्रातृपुत्त्रेण भार्यया  ।
सपिण्डीकरणं कार्यं पुत्रहीने नरे खग  ॥ २,२६.२५ ॥
भ्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान् भवेत् ।
सर्वेते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत् ॥ २,२६.२६ ॥
सर्वेषां पुत्रहीनानां पत्नी कुर्यात्सपिण्डनम्  ।
ऋत्विजा कारयेद्वापि पुरोहितमथापि वा  ॥ २,२६.२७ ॥
कृतचूडोपनीतश्च पितुः श्राद्धं समाचरेत् ।
उच्चारयेत्स्वधाकारं न तु वेदाक्षराण्यसौ  ॥ २,२६.२८ ॥
भर्त्रादिभिस्त्रिभिः कार्यं सपिण्डीकरणं स्त्रियाः  ।
पितृव्यभ्रातृपुत्रेण सोदरेण कनीयसा  ॥ २,२६.२९ ॥
अर्वाक्संवत्सरात्सन्धौ पूर्णे संवत्सरेऽपि वा  ।
ये सपिण्डीकृताः प्रेतास्तेषां न स्यात्पृथक्क्रिया  ॥ २,२६.३० ॥
सपिण्डने कृते वत्स पृथक्त्वं तु विगर्हितम्  ।
यस्तु कुर्यात्पृथक्पिण्डं पितृहा सोऽभिजायते  ॥ २,२६.३१ ॥
सपिण्डीकरणे वृत्ते पृथक्त्वं नोपपद्यते  ।
पृथक्पिण्डे कृते पश्चात्पुनः कुर्यात्सपिण्डनम्  ॥ २,२६.३२ ॥
सपिण्डीकरणं कृत्वा एकोद्दिष्टं करोति यः  ।
आत्मानं च तथा प्रेतं स नयेद्दमशासनम्  ॥ २,२६.३३ ॥
वर्षं यावक्त्रिया कार्या नामगोत्रेण धीमता  ।
घटादि भोजनं नित्यं पददानानि यानि च  ।
सपिण्डीकरणे वृत्ते एकस्यैव तु दापयेत् ॥ २,२६.३४ ॥
अन्नं पानीयसहितं संख्यां कृत्वाब्दिकस्य च  ।
दातव्यं ब्राह्मणे पक्षिञ्जलपूर्णघटादिकम्  ॥ २,२६.३५ ॥
पिण्डान्ते तस्य सकला वर्षवृत्तिः स्वशक्तितः  ।
दिव्यदेहो विमानस्थः सुखं याति यमालयम्  ॥ २,२६.३६ ॥
जीवमाने च पितरि न हि पुत्त्रे सपिण्डता  ।
स्त्रीणां सपिण्डनं नास्ति तथा भर्तरि जीवति  ॥ २,२६.३७ ॥
हुताशं या समारूढा चतुर्थेऽह्नि पतिव्रता  ।
तस्या भर्तृदिने कार्यं वृषोत्सर्गादिकं च यत् ॥ २,२६.३८ ॥
पुत्त्रिका पतिगोत्रा स्यादधस्तात्पुत्रजन्मनः  ।
पुत्रोत्पत्तेः परस्तात्सा पितृगोत्रं व्रजेत्पुनः  ॥ २,२६.३९ ॥
पतिपत्न्योः सदैकत्वं हुताशं याधिरोहति  ।
पुत्रेणैव पृथक्श्राद्धं क्षयाख्ये तस्य वासरे  ॥ २,२६.४० ॥
अपुत्त्रौ चेन्मृतौ स्यातामेकचित्यां समेऽहनि  ।
पृथक्श्राद्धानि कुर्वीत सापिड्यं पतिना सह  ॥ २,२६.४१ ॥
पृथक्पृथक्च पिण्डेन दम्पती पतिना सह  ।
न लिप्यते महादोषैरेतत्सत्यं वचो मम  ॥ २,२६.४२ ॥
एकचित्यां समारूढौ दम्पती निधनं गतौ  ।
एकपाकं प्रकुर्वीत पिण्डान्दद्यात्पृथक्पृथक् ॥ २,२६.४३ ॥
एकादशे वृषोत्सर्गं प्रेतश्राद्धानि षोडश  ।
घटादिपददानानि महादानानि यानि च  ।
वर्षं यावत्पृथक्कुर्यात्प्रेतस्तृप्तिं व्रजेच्चिरम्  ॥ २,२६.४४ ॥
एकगोत्रे मृतानां तु स्त्रिया वा पुरुषस्य वा  ।
स्थण्डिलं चैकतः कुर्याद्धोमं कुर्यात्पृथक्पृथक् ॥ २,२६.४५ ॥
एकादशेऽह्नि यच्छ्राद्धं पृथक्पिण्डाश्च भोजनम्  ।
पाकैरेन पतिस्त्रीणामन्येषां च विगर्हितम्  ॥ २,२६.४६ ॥
एकेनैव तु पाकेन श्राद्धानि कुरुते सुतः  ।
एकं तु विकिरं कुर्यात्पिण्डान्दद्यद्बहूनपि  ।
तीर्थे चापरपक्षे वा चन्द्रसूर्यग्रहेऽपि वा  ॥ २,२६.४७ ॥
नारी भर्तारमासाद्य कुणपं दहते यदा  ।
अग्निर्दहति गात्राणि आत्मानं नैव पीडयेत् ॥ २,२६.४८ ॥
दह्यते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलम्  ।
तथा नारी दहेद्देहं हुताशे ह्यमृतोपमे  ॥ २,२६.४९ ॥
दिव्यादौ दिव्यदेहस्तु शुद्धो भवति पूरुषः  ।
तप्ततैलेन लोहेन वह्निना नैव दह्यते  ॥ २,२६.५० ॥
तथा सा पतिसंयुक्ता दह्यते न कदाचन  ।
अन्तरात्मा मृते तस्मिन्मृतोऽप्येकत्वमागतः  ॥ २,२६.५१ ॥
भर्तृसंगं परित्यज्य अन्यत्र म्रियते यदि  ।
भर्तृलोकं न सा याति यावदाभूतसंप्लवम्  ॥ २,२६.५२ ॥
लक्ष्मीयुतान्परित्यज्य मातरं पितरं तथा  ।
मृतं पतिमनुव्रज्य सा चिरं सुखमेधते  ॥ २,२६.५३ ॥
दिव्यवर्षप्रमाणेन तिस्रः कोट्योर्ऽद्धकोटयः  ।
तावत्कालं वसेत्स्वर्गे नक्षत्रैः सह सर्वदा  ॥ २,२६.५४ ॥
तदन्ते चरते लोके कुले भवति भोगिनाम्  ।
सा हि लब्धमहाप्रीतिर्भर्त्रा सह पतिव्रता  ॥ २,२६.५५ ॥
एवं न कुरुते नारी धर्मोढा पतिसंगमम्  ।
जन्मजन्मनि दुः खार्तादुः शीलाप्रियवादिनी  ॥ २,२६.५६ ॥
वल्गुली गृहसोधा वा गोधा वा द्विमुखी भवेत् ।
स्वभर्तारं परित्यज्य परपुंसोनुवर्तिनी  ॥ २,२६.५७ ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्वपतिं स्त्री निषेवते  ।
मनसा कर्मणा वाचा मृतं जीवन्तमेव वा  ॥ २,२६.५८ ॥
जीवमाने मृते वापि किल्बिषं कुरुते तु या  ।
स च वैधव्यमाप्नोति जन्मजन्मनि दुर्भगा  ॥ २,२६.५९ ॥
यद्देवेभ्यो यत्पितृभ्यः श्रद्धयैव प्रदीयते  ।
तत्फलं भर्तृपूजातः कुर्याद्भर्त्रर्चनं ततः  ॥ २,२६.६० ॥
एवं कृते खगश्रेष्ठ पितृलोके चिरं वसेत् ।
यावदादित्यचन्द्रौ च तावद्देवसमा दिवि  ॥ २,२६.६१ ॥
पुनश्चिरायुषो भूत्त्वा जायन्ते विपुले कुले  ।
पतिव्रता यथा नारी भर्तृदुःखं न विन्दति  ॥ २,२६.६२ ॥
सर्वमेतद्धि कथितं मया तव खगेश्वर  ।
विशेषं कथयिष्यामि मृतस्यैव सुखप्रदम्  ॥ २,२६.६३ ॥
द्वादशाहे कृतं सर्वं वर्षं यावत्सपिण्डनम्  ।
पुनः कुर्यात्सदा नित्यं घटान्नं प्रतिमासिकम्  ॥ २,२६.६४ ॥
कृतस्य करणं नास्ति प्रेतकार्यादृते खग  ।
यः करोति नरः कश्चित्कृत्पूर्वं विनश्यति  ॥ २,२६.६५ ॥
मृतस्यैव पुनः कुर्यात्प्रेतोऽक्षय्यमवाप्नुयात् ।
प्रतिमासं घटा देया सोदना जलपूरिताः  ॥ २,२६.६६ ॥
अर्वाक्च वृद्धेः करणाच्च तार्क्ष्य सपिण्डनं यः कुरुते हि पुत्रः  ।
तथापि मासं प्रतिपिण्डमेकमन्नं च कुम्भं सजलं च दद्यात् ॥ २,२६.६७ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डेद्वितीयांशे धर्मकाण्डे श्रीकृष्णगरुडसंवादे प्रेतकल्पे सपिण्डननिरूपणं नाम षड्विंशोऽध्यायः

प्रेतकाण्डः