साहित्यदर्पणम्/द्वितीयः परिच्छेदः
<poem>
वाक्यस्वरूपमाह--
वाक्यं स्याद्योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्तः पदोच्चयः  ।
     योग्यता पदार्थानां परस्परसंबन्धे बाधाभावः  ।  पदोच्चयस्यैतदभावेऽपि वाक्यत्वे 'वह्निना सिञ्चिति' इत्याद्यपि वाक्यं स्यात् । आकाङ्क्षा प्रतीतिपर्यवसानविरहः  । स च श्रोतुर्जिज्ञासारूपः  । निराकाङ्क्षस्य वाक्यत्वे 'गौरश्वः पुरुषो इस्ती' इत्यादीनामप वाक्यत्वं स्यात् ।
आसत्तिर्बुद्ध्यविच्छेदः  । बुद्धिविच्छेदेऽपि वाक्यत्वे इदानीमुच्चारितस्य देवदत्तशब्दस्य दिनात्नरो च्चारितेन गच्छतीति पदेन सङ्गतिः स्यात् ।
अत्राकाङ्क्षायोग्यतयोरात्मार्थधर्मत्वेऽपि पदोच्चयधर्मत्वमपचारात् ।
     वाक्योच्चयो महावाक्यम्
     योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्त इत्येव  ।
                         इत्थं वाक्यं द्विधा मतं  ।। सूत्र २.१  ।।
     इत्थमिति वाक्यत्वेन महावाक्यत्वेन च  । उक्तं च तन्त्रवार्तिके--
'स्वार्थबोधसमाप्तानामङ्गाङ्गित्वव्यपेक्षया  ।
वाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनः संहत्य जायते ।।' इति  ।
तत्र वाक्यं यथा--'शून्यं वासगृहम्-ऽइत्यादि (२२ पृ.)  । महावाक्यं यथा--रामायण-महाभारत-रघुवंशादि  ।
     पदोच्चयो वाक्यमित्युक्तं  । तत्र किं पदलक्षणमित्यत आह--
वर्णाः पदं प्रयोगार्हानन्वितेकार्थबोधकाः  ।
यथा--घट.  । प्रयोगार्हेति प्रातिपदिकस्य व्यवच्छेदः  । अनन्वितेति वाक्यमहावाक्ययोः  । एकेति साकाङ्क्षानेकपदवाक्यानां  । अर्थबोधका इति कचटतपेत्यादीनां  । वर्णा इति बहुवचनमविवक्षितं  ।
     अर्थो वाच्यश्व लक्ष्यश्च व्यङ्ग्यश्चेति त्रिधा मतः    ।। सूत्र २.२  ।।</center>
     एषां स्वरूपमाह--
वाच्योर्ऽथोऽभिधया बोध्यो लक्ष्यो लक्षणया मतः  ।
व्यङ्ग्यो व्यञ्जनया ताः स्युस्तिस्त्रः शब्दस्य शक्तयः  ।। सूत्र २.३  ।।
     ता अभिधाद्याः  ।
तत्र संकेतितार्थस्य बोधनादग्रिमाभिधा  ।
उत्तमवृद्धेन मध्यमवृद्धमुद्दिश्य 'गामानय' इत्युक्ते तं गवानयनप्रवृत्तमुपलभ्य बालोऽस्य वाक्यस्य 'सास्नादिमत्पिण्डानयनमर्थः' इति प्रथमं प्रतिपद्यते, अनन्तरं च 'गां बधान' 'अश्वमानय' इत्यादावावापोद्वापाभ्यां गोशब्दस्य 'सास्नादिमानर्थः' आनयनपदस्य च 'आहरणमर्थः' इति संकेतमवधारयति  । क्वचिच्च प्रसीद्धपदसमभिव्याहरात्, यथा-- 'इह प्रभिन्नकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिबति' इत्यत्र  । क्वचिदाप्तोपदेशात्, यथा--  'अयमश्वशब्दवाच्यः' इत्यत्र  । तं च सङ्केतितमर्थं बोधयन्ती शब्दस्य शक्त्यन्तरानन्तरिता शक्तिरभिधा नाम  ।
सङ्केतो गृह्यते जातौ गुणद्रव्यक्रियासु च  ।। सूत्र २.४  ।।
     जातिर्गोपिण्डादिषु गोत्वादिका  । गुणो विशेषाधानहेतुः सिद्धो वस्तुधर्मः  । शुक्लादयो हि गवादिरं सजातीयेभ्यः कृष्णगवादिभ्यो व्यावर्तयन्ति  । द्रव्यशब्दा एकव्यक्तिवाचिनो हरिहर-डित्थडवित्थादयः  । क्रियाः साध्यरूपा वस्तुधर्माः पाकादयः  । एषु हि अधिश्रयणावश्रयणान्तादिपूर्वापरीभूतो व्यापारकलापः पाकादिशब्दवाच्यः  । एष्वेव हि व्यक्तेरुपाधिषु संकेतो गृह्यते, न व्यक्तौः आनन्त्यव्यभिचारदोषापातात् ।
अथ लक्षणा--
मुख्यार्थबाधे तद्युक्तो ययान्योर्ऽथः प्रतीयते  ।
रूढेः प्रयोजनाद्वासौ लक्षणा शक्तिरर्पिता  ।। सूत्र २.५  ।।
     'कलिङ्गः साहसिकः' इत्यादौ कलिङ्गादिशब्दो देशविशेषादिरूपे स्वार्थे  । ञसंभवन्यया शब्दशक्त्या स्वसंयुक्तान्पुरुषादीन्प्रत्याययति, यया च 'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ गङ्गादिशब्दो जलमयादिरूपार्थवाचकत्वात्प्रकृतेऽसंभवन्स्वस्य सामीप्यादिसंबन्धसंबन्धिनं तटादिं बोधयति, सा शब्दस्यार्पिता स्वाभविकेतरा ईश्वरानुद्भाविता वा शक्तिर्लक्षणा नाम  । पूर्वत्र हेतू रूढिः प्रसिद्धिरेव  । उत्तरत्र 'गङ्गातटे घोषः' इति प्रतिपादनालभ्यस्य शीतत्वपावनत्वातिशयस्य बोधनरूपं प्रयोजनं  । हेतुं विनापि यस्य कस्यचित्संबन्धिनो लक्षणोऽतिप्रसङ्गः स्यात्, इत्युक्तम्-- 'रूढेः प्रयोजनाद्वासौ' इति  ।
     केचित्तु 'कर्मणि कुशलः' इति रूढावुदाहरन्ति  । तेषामयमभिप्रायः-- कुशांल्लातीति व्युत्पत्तिलभ्यः कुशग्राहिरूपो मुख्योर्ऽथः प्रकृतेऽसंभवन्विवेचकत्वादिसाधर्म्यसम्बन्धसम्बन्धिनं दक्षरूपमर्थं बोधयति  । तदन्ये न मन्यन्ते  । कुशग्राहिरूपार्थस्य व्युत्पत्तिलभ्यत्वेऽपि दक्षरूपस्यैव मुख्यार्थत्वात् । अन्यद्धि शब्दानां व्युत्पत्तिनिमित्तमन्यच्च प्रवृत्तिनिमित्तं  । व्युत्पत्तिलभ्यस्य मुख्यार्थत्वे 'गौः शेते' इत्यत्रापि लक्षणा स्यात् । 'गमेर्डेः' (उणादि--२-६७) इति गमधतोर्डेप्रत्ययेन व्युत्पादितस्य गोशब्दस्य शयनकाले प्रयोगात् ॥
तद्भेदानाह-- 
मुख्यार्थस्येतराक्षेपो वाक्यार्थेऽन्वयसिद्धये  ।
स्यादात्मनोऽप्युपादानादेषोपादानलक्षणा  ।। सूत्र २.६  ।।
     रूढावुपादानलक्षणा यथा-- 'श्वेतो धावति'  । प्रयोजने यथा-- 'कुन्ताः प्रविशन्ति'  । अनयोर्हि श्वेतादिभिः कुन्तादिभिश्चाचेतनतया केवलैर्धावनप्रवेशनक्रिययोः कर्तृतयान्वयमलभमानैरेतत्सिद्धये आत्मसम्बन्धिनोऽश्वादयः पुरुषाद यश्चाक्षिप्यन्ते  । पूर्वत्र प्रयोजनाभावाद्रूढिः, उत्तरत्र तु कुन्तादीनामतिगहनत्वं प्रयोजनं  । अत्र च मुख्यार्थस्यात्मनोऽप्युपादानं  । लक्षणलक्षणायां तु परस्यैवोपलक्षणमित्यनयोर्भेदः  ।
इयमेवाजहत्स्वार्थेत्युच्यते  ॥
अर्पणं स्वस्य वाक्यार्थे परस्यान्वयसिद्धये  ।
उपलक्षणहेतुत्वादेषा लक्षणलक्षणा  ।। सूत्र २.७  ।।
     रूढिप्रयोजनयोर्लक्षणलक्षणा यथा-- 'कलिङ्गः साहसिकः' 'गङ्गायां घोषः' इति च  । अनयोर्हि पुरुषतटयोर्वाक्यार्थेऽन्वयसिद्धये कलिङ्गगङ्गाशब्दावात्मानमर्पयतः  ।
यथा वा--
'अपकृतं बहु तत्र किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परं  ।
विदधदीदृशमेव सदा सखे ! सुखितमास्स्व ततः शरदां शतम् ।।'
     अत्रापकारादीनां वाक्यार्थेऽन्वयसिद्धये उपकृतादयः शब्दा आत्मानमर्पयन्ति  । अपकारिणं प्रत्युपकारादिप्रतिपादनान्मुख्यार्थबाधो वैपरीत्यलक्षणः सम्बन्धः, फलमप्यपकारातिशयः  । इयमेव जहत्स्वार्थेत्युच्यते  ।
आरोपाध्यवसानाभ्यां प्रत्येकं ता अपि द्विधा  ।
     ताः पूर्वोक्ताश्चतुर्भेदलक्षणाः  ।
विषयस्यानिगीर्णस्यान्यतादात्म्यप्रतीतिकृत  ।। सूत्र २.८  ।।
सारोपा स्यान्निगीर्णस्य मता साध्यवसानिका  ।
     विषयिणा अनिगीर्णस्य विषयस्य तेनैव सह तादात्म्यप्रतीतिकृत्सारोपा  । इयमेव रूपकालङ्कारस्य बीजं  । रूढावुपादानलक्षणा सारोपा यथा-- 'अश्वः श्वेतो धावति'  । अत्र हि श्वेतगुणवानश्वोऽनिगीर्णस्वरूपः स्वसमवेतगुणतादात्म्येन प्रतीयते  । प्रयोजने यथा-- 'एते कुन्ताः प्रविशन्ति'  । अत्र सर्वनाम्ना कुन्तधारिपुरुषनिर्देशात् । रूढौ लक्षणलक्षणा सारेपा यथा-- 'कलिङ्गः पुरुषो युध्यते'  । अत्र कलिङ्ग पुरुषयोराधाराधेयभावः सम्बन्धः  । प्रयोजने यथा-- 'आयुर्घृतम्'  । अत्रायुष्कारणमपि घृतं कार्यकारणभावसम्बन्धसम्बन्ध्यायुस्तादात्म्येन प्रतीयते  । अन्यवैलक्षण्येनाव्यभिचारेणायुष्करत्वं प्रयोजनं  ।
     यथा वा-- राजकीये पुरुषे गच्छति 'राजासौ गच्छति' इति  । अत्र स्वस्वामिभावलक्षणः सम्बन्धः  ।  यथा वा-- अग्रमात्रेऽवयवभागे 'हस्तोऽयम्'  । अत्रावयवावयवि भावलक्षणसम्बन्धः  । 'ब्राह्मणोऽपि तक्षासौ'  । अत्र तात्कर्म्यलक्षणः  । इन्द्रार्थासु स्थूणासु 'अमी इन्द्राः'  ।  अत्र तादर्थ्यलक्षणः सम्बन्धः  । एवमन्यत्रापि  । निगीर्णस्य पुनविषयस्यान्यतादात्म्यप्रतीतिकृत्साध्यवसाना  । अस्याश्चतुर्षु भेदेषु पूर्वोदाहरणान्येव  । तदेवमष्टप्रकारा लक्षणा  ।
सादृश्येतरसंबन्धाः शुद्धास्ताः सकला अपि  ।। सूत्र २.९  ।।
सादृश्यात्तु मता गौण्यस्तेन षोडश भेदिताः  ।<
     ताः पूर्वोक्ता अष्टभेदा लक्षणाः  । सादृश्येतरसंबन्धाः कार्यकारणभावादयः  । अत्र शुद्धानां पूर्वोदाहरणान्येव  । रूढावुपादानलक्षणा सारेपा गौणी यथा-- एतानि तैलानि हेमन्ते सुखानि'  । अत्र तैलशब्दस्तिलभवस्नेहरूपं मुख्यार्थमुपादायैव सार्षपादिषु स्नेहेषु वर्तते  । प्रयोजने यथा-- राजकुमारेषु तत्सदृशेषु च गच्छत्सु'एते राजकुमारा गच्छन्ति'  । रूढावुपादानलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा-- 'तैलानि हेमन्ते सुखानि'  । प्रयोजने यथा-- 'राजकुमारा गच्छन्ति' रूढौ लक्षणलक्षणा सारेपा गौणी यथा-- 'राजा गौडेन्द्रं कण्टकं शोधयति'  । प्रयोजने यथा-- 'गौर्वाहीकः' रूढौ लक्षणलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा-- 'राजा कण्टकं शोधयति'  । प्रयोजने यथा--गौर्जल्पति'  ।
     अत्र केचिदाहुः--गौसहचारिणो गुणा जाड्यमान्द्यादयो लक्ष्यन्ते  । ते च गोशब्दस्य वाहीकार्थाभिधाने निमित्तीभवन्ति  । तदयुक्तम्--
गोशब्दस्यागृहीतसङ्केतं वाहीकार्थमभिधातुमशक्यत्वाद्गोशब्दार्थमात्रबोधनाच्च  । अभिधाया विरतत्वाद्विरतायाश्च पुनरुत्थानाभावात् । 
     अन्ये च पुनर्गौशब्देन वाहीकार्थो नाभिधीयते, किन्तु स्वार्थसहचारिगुणसाजात्येन वाहीकार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते  । तदप्यन्ये न मन्यन्ते  । तथाहि-- अत्र गोशब्दाद्वाहीकार्थः प्रतीयते, न वा ? आद्ये गोशब्दादेव वा ? लक्षिताद्वा गुणाद्? अविनाभावाद्वा ? तत्र, न प्रथमः, वाहीकार्थेऽस्यासङ्केतित्वात् । न द्वितीयः,-- अविनाभावलभ्यस्यार्थस्य शाब्देऽन्वये प्रवेशासंभवात् । शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव पूर्यते  । न द्वितीयः,-- यदि हि गोशब्दाद्वाहीकार्थो न प्रतीयते, तदास्य वाहीकशब्दस्य च सामानाधिकरण्यमसमञ्जसं स्यात् । 
     तस्मादत्र गोशब्दो मुख्ययावृत्त्या वाहीकशब्देन सहान्वयमलभमानोऽज्ञत्वादिसाधर्म्यसंबन्धाद्वाहीकार्थं लक्षयति  । वाहीकस्याज्ञत्वाद्यतिशयबोधनं प्रयोजनं  । इयं च गुणयोगाद्रौणीत्युच्यते  । पूर्वा तूपचारामिश्रणाच्छुद्धा  । उपचारो हि नामात्यन्तं विशकलितयोः शब्दयोः सादृश्यातिशयमहिम्ना भेदप्रतीतिस्थगनमात्रं  । यथा--अग्रिमाणवकयोः'  । शुक्लपटयोस्तु नात्यन्तं भेदप्रतीतिः, तस्मादेवमादिषु शुद्धैव लक्षणा  ।
व्यङ्ग्यस्य गूढागूढत्वाद्द्विधा स्युः फललक्षणाः  ।। सूत्र २.१०  ।।
     प्रयोजने या अष्टभेदा लक्षणा दशितास्ताः प्रयोजनरूपव्यङ्ग्यस्य गूढागूढतया प्रत्येकं द्विधा भूत्वा षोढश भेदाः  । तत्र गूढः, काव्यार्थभावनापरिपक्वबुद्धिविभवमात्रवेद्यः  । यथा-- 'उपकृतं बहु तत्र-' इति  । अगूढः, अतिस्फुटतया सर्वजनसंवेद्यः  । यथा--
'श्रीपरिचयाज्जडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम ।
उपदिशतिं कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि ।।'
     अत्र'उपदिशति' इत्यनेन 'आविष्करोति' इति लक्ष्यते  । आविष्कारतिशयश्चाभिधेयवत्स्फुट प्रतीयते  ।
धर्मिधर्मगतत्वेन फलस्यैता अपि द्विधा  ।
     एता अनन्तरोक्ताः षोडशभेदा लक्षणाः फलस्य धर्मिगतत्वेन धर्मगतत्वेन च प्रत्येकं द्विधा भूत्वा द्वात्रिंशद्भेदाः  ।
     दिङ्भात्रं यथा--
'स्त्रिग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घना 
वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः  ।
कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वं सहे 
वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव ।।'
     अत्रात्यन्तदुःखसहिष्णुरूपे रामे धर्मिणि लक्ष्ये तस्यैवातिशयः फलं  । 'गङ्गायां घोषः' इत्यत्र तटे शीतत्वपावनत्वरूपधर्मस्यातिशयः फलं  ।
तदेवं लक्षणाभेदाश्चत्वारिंशन्मता बुधैः  ।। सूत्र २.११  ।।
     रूढावष्टौ फले द्वात्रिंशदिति चत्वारिशल्लक्षणाभेदाः  ।
     किञ्च--
पदवाक्यगतत्वेन प्रत्येकं ता अपि द्विधा  ।
     ता अनन्तरोक्ताश्च त्वारिंशद्भेदाः  । तत्र पदगतत्वे यथा-- 'गङ्गायां घोषः'  । वाक्यगतत्वे यथा-- 'उपकृतं बहु तत्रऽइति  ।  वमशीतिप्रकारा लक्षणा  । 
अथ व्यञ्जना--
विरतास्वभिधाद्यासु ययार्ऽथो बोध्यते परः  ।। सूत्र २.१२  ।।
सा वृत्तिर्व्यञ्जना नाम शब्दस्यार्थादिकस्य च  ।
     'शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावः' इति नयेनाभिधालक्षणातात्पर्याख्यासु तिसृषु वृत्तिषु स्वं स्वमर्थं बोधयित्वोपक्षीणासु यथा अपरोऽन्योऽन्योर्ऽथो बोध्यते सा शब्दस्यार्थस्य प्रकृतिप्रत्ययादेश्च शक्तिर्व्यञ्जनध्वननगमनप्रत्यायनादिव्यपदेशविषया व्यञ्जना नाम  ।
     तत्र--
अभिधालक्षणामूला शब्दस्य व्यञ्जना द्विधा  ।। सूत्र २.१३  ।।
     अभिधामूलामाह--
अनेकार्थस्य शब्दस्य संयोगाद्यैर्नियन्त्रिते  ।
एकत्रार्थेऽन्यधीहेतुर्व्यञ्जना साभिधाश्रया  ।। सूत्र २.१४  ।।
     आदिशब्दाद्विप्रयोगादयः  ।
     उक्तं हि--
'संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता  ।
अर्थः प्रकारणं लिङ्गंशब्दस्यान्यस्य संनिधिः  ।।
सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः  ।
शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ।।' इति  ।
     'सशङ्ख्चक्रो हरिः' इति शङ्ख्चक्रयोगेन हरिशब्दो विष्णुमेवाभिधत्ते  । 'अशङ्खचक्रो हरिः' इति तद्वियोगेन तमेव  । 'भीमार्जुनौ' इति अर्जुनः पार्थः  । 'कर्णार्जुनौ' इति कर्णः सूतपुत्रः  । 'स्थाणुं वन्दे' इति स्थाणुः शिवः  । 'सर्वं जानाति देवः' इति देवो भवान् । 'कुपितो मकरध्वजः' इति मकरध्वजः कामः  । 'देवः पुरारिः' इति पुरारिः शिवः  । 'मधुना मत्तः पिकः' इति मधुर्वसन्तः  । 'यातु वो दयितामुखम्' इति मुखं सांमुख्यं  । 'विभाति गगने चन्द्रः, इति चन्द्रः शशी  । 'निशि चित्रभानुः' इति चित्रभानुर्वाह्निः  । 'भाति रथाङ्गम्' रथाङ्गम्' इति नपुंसकव्यक्त्या रथाङ्गं चक्रं  । स्वरस्तु वेद एव विशेषप्रतीतिकृन्न काव्य इति तस्य विषयो नोदाहृतः  ।
     इदं च केऽप्यसहमाना आहुः-- स्वरोऽपि काक्कादिरूपः काव्ये विशेषप्रतीतिकृदेव  । उदात्तादिरूपोऽपि मुनेः पाठोक्तदिशा शृङ्गारादिरसविशेषप्रतीतिकृदेव' इति एतद्विषये उदाहरणमुचितमेव इति, तन्न; तथाहि-- स्वराः काक्कादयः उदात्तादयो वा व्यङ्ग्यरूपमेव विशेषं प्रत्यायन्ति, न खलु प्रकृतोक्तमनेकार्थशब्दस्यैकार्थनियन्त्रणरूपं विशेषं  । किञ्च यदि यत्र क्वचिदनेकार्थशब्दानां प्रकरणादिनियमाभावादनियन्त्रितयोरप्यर्थयोरनुरूपस्वरवशेनैकत्र नियमनं वाच्यं, तदा तथाविधस्थले श्लेषानङ्गीकारप्रसङ्गः; न च तथा, अत एवाहुः श्लेषनिरूपणप्रस्तावे-- 'काव्यमार्गे स्वरो न गण्यते' इतिच नयः, इत्यलमुपजीव्यानं मान्यानां व्याख्यानेषु कटाक्षनिक्षेपेण  ।
आदिशब्दात्'एतावन्मात्रस्तनी' इत्यादौ हस्तादिचेष्टादिभिः स्तनादीनां कमलकोरकाद्याकारत्वं  । 
     एवमेकस्मिन्नर्थेऽभिधया नियन्त्रिते या शब्दार्थस्यान्यार्थबुद्धिहेतुः शक्तिः साभिधामूला व्यञ्जना  । 
     यथा मम तातपादान महापात्रचतुर्दशभाषाविलासिनीभुजङ्गमहाकवीश्वरश्रीचन्द्रशेखरसंधिविग्रहिकाणाम्--
'दुर्गालङ्घितविग्रहो मनसिजं संमीलयंस्तेजसा 
प्रोद्यद्राजकलो गृहीतगरिमा विष्वग्वृतो भोगिभिः  ।
नक्षत्रेशकृ तेक्षणो गिरिगुरौ गाढां रुचिं धारय-
न्गामाक्रम्य विभूतिभूषिततनू राजत्युमावल्लभः ।।'
     अत्र प्रकरणोनाभिधया उमावल्लभशब्दस्योमानाम्नीमहादेवीवल्लभभानुदेवनृपतिरूपेर्ऽथे नियन्त्रिते व्यञ्जनयैव गौरीवल्लभरूपोर्ऽथो बोध्यते  ।
एवमन्यत् । 
लक्षणामूलामाह--
लक्षणोपास्यते यस्य कृते तत्तु प्रयोजनं  ।
यया प्रत्याय्यते सा स्याद्व्यञ्जना लक्षणाश्रया  ।। सूत्र २.१५  ।।
     'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ जलमयाद्यर्थबोधनादभिधायां तटाद्यर्थबोधनाच्च लक्षणायां विरतायां यया शीतत्वपावनत्वाद्यतिशयादिर्बोध्यते सा लक्षणामूला व्यञ्जना  ।
     एवं शब्दीं व्यञ्जनामु कत्वार्थोमाह--
वक्तृबोद्धव्यवाक्यानामन्यसंनिधिवाच्ययोः  ।
प्रस्तावदेशकालानां काकोश्चेष्टादिकस्य च  ।। सूत्र २.१६  ।।
वैशिष्टचादन्मर्थ या बोधयेत्सार्थसंभवा ।
     व्यञ्जनेति सम्बध्यते  ।
     तत्र वक्तृवाक्यप्रस्तावदेशकालवैशिष्ट्ये यथा मम--
'कालो मधुः कुपित एष च पुष्पधन्वा 
धीरा वहन्ति रतिखेदहराः समीराः  ।
केलीवनीयमपि वञ्जुलकुञ्जमञ्जुर्-
दूरे पतिः कथय किं करणीयमद्य ।।'
     अत्रैतं देशं प्रति शीघ्रं प्रच्छन्नकामुकस्त्वया प्रेष्यतामिति सखीं प्रति कयाचिद्व्यज्यते  ।
     बोद्धव्यवैशिष्ट्ये यथा--
'निः शेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागोऽधरो 
नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः  ।
मिथ्यावादिनि ! दूति ! बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे 
वापीं स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिक्म् ।।'
     अत्र तदन्तिकमेव रन्तुं गतासीति विपरीतलक्षणया लक्ष्यं  । तस्य च रन्तुमिति व्यङ्ग्यं प्रतिपाद्यं दूतीवैशिष्ट्याद्बोध्यते  ।
     अन्यसंनिधिवैशिष्ट्ये यथा--
'उअ णिच्चल णिप्पन्दा, भिसिणीपत्तम्मि रेहै बलाआ  ।
णिम्मलमरगाभाअणपरिट्ठिआ (दा) सङ्खसुत्ति व्व ।।'
     अत्र बलाकाया निस्पन्दत्वेन विश्वस्तत्वम्, तेनास्य देशस्य विज नत्वम्, अतः संकेतस्थानमेतदिति कयापि संनिहितं प्रच्छन्नकामुकं प्रत्युच्यते  । अत्रैव स्थाननिर्जनत्वरूपं व्यङ्ग्यार्थवैशिष्ट्यं प्रयोजनं  ।
     'भिन्नकण्ठध्वनिर्धोरैः काकुरित्यभिधीयते  ।'इत्युक्तप्रकारायाः काकोर्भेदा आकरेभ्यो ज्ञातव्याः  । एतद्वैशिष्ट्ये यथा--
'गुरुपरतन्त्रतया बत दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुं  ।
अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि ! सुरभिसमयेऽसौ ।।'
अत्र नैष्यति, अपि तर्हि एष्यत्येवेति काक्का व्यज्यते--
     चेष्टावैशिष्ट्ये यथा--
'संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया  ।
हसन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापङ्मं निमीलितम् ।।'
     अत्र संध्या संकेतकाल इति पङ्मनिमीलनादिचेष्टया कयाचिद्द्योत्यते  ।
     एवं वक्त्रादीनां व्यस्तसमस्तानां वैशिष्ट्ये बोद्धव्यं  ।
त्रैविध्यादियमर्थानां प्रत्येकं त्रिविधा मता  ।। सूत्र २.१७  ।।
     'अर्थानां वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यत्वेन त्रिरूपतया सर्वा अप्यनन्तरोक्ता व्यञ्जनास्त्रिविधाः  । तत्र वाच्यार्थस्य व्यञ्जना यथा-'कालो मधुः-' इत्यादि  । लक्ष्यार्थस्य यथा--'निः शेषच्युतचन्दनम्ऽ--इत्यादि  । व्यङ्ग्यार्थस्य यथा--'उअ णिच्चल-' इत्यादि  । प्रकृतिप्रत्ययादिव्यञ्जकत्वं तु प्रपञ्चयिष्यते  । 
शब्दबोध्यो व्यनक्त्यर्थः शब्दोऽप्यर्थान्तराश्रयः  ।
एकस्य व्यञ्जकत्वे तदन्यस्य सहकारिता  ।। सूत्र २.१८  ।।
     यतः शब्दो व्यञ्जकत्वेऽप्यर्थान्तरमपेक्षते, अर्थोऽपि शब्दम्, तदेकस्य व्यञ्जकत्वेऽन्यस्य सहकारितावश्यमङ्गीकर्तव्या  ।
अभिधादित्रयोपाधिवैशिष्ट्यात्र्त्रिविधो मतः  ।
शब्दोऽपि वाचकस्तद्वल्लक्षको व्यञ्जकस्तथा  ।। सूत्र २.१९  ।।
     अभिधोपाधिको वाचकः  । लक्षणोपाधिको लक्षकः  । व्यञ्जनोपाधिको व्ययञ्जकः  ।
किञ्च--
तात्पर्याख्यां वृत्तिमाहुः पदार्थान्वयबोधने  ।
तात्पर्यार्थं तदर्थं च वाक्यं तद्वोधकं परे  ।। सूत्र २.२०  ।।
     अभिधाया एकैकपदार्थबोधनविरामाद्वाक्यार्थरूपस्य पदार्थान्वयस्य बोधिका तात्पय नाम वृत्तिः  । तदर्थश्च तात्पर्यार्थः  । तद्वोधकं च वाक्यमित्यभिहितान्वयवादिनां भतम्  ॥
इहि साहित्यार्पणो वाक्यस्वरूपनिरूपणो नाम द्वितीयः परिच्छेदः  ।
</poem>

साहित्यदर्पणम्