विष्णुपुराणम्/द्वितीयांशः/अध्यायः ४
श्रीपराशर उवाच
क्षारोदेन यथा द्वीपो जम्बूसंज्ञोऽभिवेष्टितः  ।
संवेष्ट्य क्षारमुदधिं प्लक्षद्वीपस्तथा स्थितः  ॥ २,४.१ ॥
जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसंमितः  ।
स एवं द्विगुणो ब्रह्मन् प्लक्षद्वीप उदाहृतः  ॥ २,४.२ ॥
सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै  ।
ज्येष्ठ शान्तहयो नाम शिशिरस्तदनन्तरः  ॥ २,४.३ ॥
सुखोदयस्तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च  ।
ध्रुवश्च सप्तमस्तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते  ॥ २,४.४ ॥
पूर्वं शान्तहयं वर्षं शिशिरं च सुखं तथा  ।
आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं ध्रुवमेव च  ॥ २,४.५ ॥
मर्यादाकारकास्तेषां तथान्ये वर्षपर्वताः  ।
सप्तैव तेषां नामानि शृणुष्व मुनिसत्तम  ॥ २,४.६ ॥
गोमदेश्चैव चन्द्रश्च नारदौ दुन्दुभिस्तथा  ।
सोमकः मुमनाश्चैव वैभ्राजश्चैव सप्तमः  ॥ २,४.७ ॥
वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्वेतेषु चानघाः  ।
वसंति देवगन्धर्वसहिताः सततं प्रजाः  ॥ २,४.८ ॥
तेषु पुण्या जनपदाश्चिराच्च म्रियते जनः  ।
नाधयो व्याधयो वापि सर्वकालसुखं हि तत् ॥ २,४.९ ॥
तेषां नद्यस्तु सप्तैव वर्षाणां च समुद्रगाः  ।
नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः  ॥ २,४.१० ॥
अनुतप्ता शिखी चैव विपाशा त्रिदिवाक्लमः  ।
अमृता सुकृता चैव सप्तैतास्तत्र निम्नगाः  ॥ २,४.११ ॥
एते शैलास्तथा नद्यः प्रधानाः कथितास्तव  ।
क्षुद्रशैलास्तथा नद्यस्तत्र सन्ति सहस्रशः  ।
ताः पिबन्दि सदाहृष्टा नदीर्जनपदास्तुते  ॥ २,४.१२ ॥
अपसर्पिणी न तेषां वै न चैवोत्सर्पिणी द्विज  ।
न त्वेवास्ति युगावस्था तेषु स्तानेषु सप्तसु  ॥ २,४.१३ ॥
त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव महामते  ।
प्लक्षद्वीपादिषु ब्रह्मञ्शाकद्वीपान्तिकेषु वै  ॥ २,४.१४ ॥
पञ्च वर्षसहस्राणि जना जीवन्त्यनामयाः  ।
धर्मः पञ्चस्वथैतेषु वर्णाश्रमविभागशः  ॥ २,४.१५ ॥
वर्णाश्च तत्र चत्वारस्तान्निबोध वदामि ते  ॥ २,४.१६ ॥
आर्यकाः कुरारश्चैव विदिश्या भाविनश्चे ते  ।
विप्रक्षत्रिवैश्यास्ते शूद्राश्च मुनिसत्तम  ॥ २,४.१७ ॥
ज्मबूवृक्षप्रमाणस्तु तन्मध्ये सुमहांस्तरुः  ।
प्लक्षस्तन्नामसंज्ञोयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम  ॥ २,४.१८ ॥
इज्यते तत्र भगवांस्तैर्वर्णैरार्यकादिभिः  ।
सीमरूपि जगत्स्त्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः  ॥ २,४.१९ ॥
प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः  ।
तथैवेक्षुरमोदेन परिवेषानुकारिणा  ॥ २,४.२० ॥
इत्येवं तव मैत्रेय प्लक्षद्वीप उदाहृतः  ।
संक्षेपेण मया भूयः शाल्मलं मे निसामय  ॥ २,४.२१ ॥
शाल्ममस्येश्वरोःवीरो वपुष्मांस्तत्सुताञ्छृणु  ।
तेषां तु नामसंज्ञानि सप्तवर्षाणि तानि वै  ॥ २,४.२२ ॥
श्वेतोथ हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा  ।
वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभश्च महामुने  ॥ २,४.२३ ॥
शाल्मलेन समुद्रोसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः  ।
विस्तारद्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः  ॥ २,४.२४ ॥
तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः  ।
वर्षाभिव्यञ्जका ये तु तथा सप्त च निम्नगाः  ॥ २,४.२५ ॥
कुमुदश्चेन्नतश्चैव तृतीयश्च बलाहकः  ।
द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः  ॥ २,४.२६ ॥
कङ्कस्तुपञ्चमः षष्ठी महिषः सप्तमस्तथा  ।
ककुद्मान्पर्वतवरः सरिन्नामानि मे शृणु  ॥ २,४.२७ ॥
योनितोयो वितृष्णा च चन्द्रा मुक्ता विमोचनी  ।
निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास्ताः पापशान्तिदाः  ॥ २,४.२८ ॥
श्वेतञ्च हरितं चैव वैद्युतं मानसं तथा  ।
जीमूतं रोहितं चैव सुप्रभं चापि शोभनम्  ।
सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि वै  ॥ २,४.२९ ॥
शाल्मले ये तु वर्णाश्च वसन्त्येते महामुने  ।
कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णाश्चैव पृथक्पृथक् ॥ २,४.३० ॥
ब्रह्मणाः क्षत्रया वैश्याः शुद्राश्चैव यजन्तितम्  ।
भगवन्तं समस्तस्य विष्णुमात्मानमव्ययम्  ।
वायुभूतं मखश्रेष्ठैर्यज्वनो यज्ञसंस्थितिम्  ॥ २,४.३१ ॥
देवानामत्र सान्नध्यमतीव सुमनोहरे  ।
शाल्मलिः सुमहान्वृक्षो नाम्ना निर्वृतिकारकः  ॥ २,४.३२ ॥
एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः  ।
विस्ताराच्छाल्मलस्यैव समेन तु समन्ततः  ॥ २,४.३३ ॥
सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः  ।
शाल्मलस्य तु विस्तराद्द्विगुणेन समन्ततः  ॥ २,४.३४ ॥
ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्त पुत्राञ्छृणुष्व तान्  ॥ २,४.३५ ॥
उद्भिदो वेणुमांश्चैव वेरथो लम्बनो धृतिः  ।
प्रभाकरोतिकपिलस्तन्नामा वर्षपद्धतिः  ॥ २,४.३६ ॥
तस्मिन्वसन्ति मनुजाः सह दैते यदानवैः  ।
तथैव देवगन्धर्वयक्षकिंपुरुषादयः  ॥ २,४.३७ ॥
वर्णास्तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः  ।
दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मन्देहाश्च महामुने  ॥ २,४.३८ ॥
ब्रह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चानुक्रमोदिताः  ॥ २,४.३९ ॥
यथोस्ककर्मकर्तृत्वात्स्वाधिकारोक्षयाय ते  ।
तत्रैव तं कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्दनम्  ।
यजन्तः क्षपयन्त्युग्रमधिकारफलप्रदम्  ॥ २,४.४० ॥
विद्रुमो हेमशैलश्च द्यतिमान् पुष्पवांस्तथा  ।
कुशशयो हरिश्चैव सप्तमो मन्दराचलः  ॥ २,४.४१ ॥
वर्षाचलास्तु सप्तैते तत्र द्वीपे महामुने  ।
नद्यश्च सप्त तासां तु शृणु नामान्यनुक्रमात् ॥ २,४.४२ ॥
धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमतिस्तथा  ।
विद्युदम्भा मही चान्या सर्वपाप हरास्त्विमाः  ॥ २,४.४३ ॥
अन्याः सहस्रशस्तत्र क्षुद्रनद्यस्तथाचलाः  ।
कुशद्वीपे गुशस्तम्बः संज्ञया तस्य तत्स्मृतम्  ॥ २,४.४४ ॥
तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः  ।
घृतोदश्च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः  ॥ २,४.४५ ॥
क्रौञ्चद्वीपो महाभाग श्रुयताञ्चापरो महान्  ।
कुशद्वीपस्य विस्तारा द्द्विगुणो यस्य विस्तरः  ॥ २,४.४६ ॥
क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्रास्तस्य महात्मनः  ।
तन्नामानि च वर्षाणि तेषां चक्रे महीपतिः  ॥ २,४.४७ ॥
कुशलो मल्लगश्चोष्णः पीवरोथान्धकारकः  ।
मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तैते तत्सुता मुने  ॥ २,४.४८ ॥
तत्रापि देवगन्धर्वसेविताः सुमनोहराः  ।
वर्षाचला महाबुद्धे तेषां नामानि मे शृणु  ॥ २,४.४९ ॥
क्रौञ्चश्च वामनश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः  ।
चतुर्थो रत्नशैलश्च स्वाहिनी हयसन्निभः  ॥ २,४.५० ॥
दिवावृत्पञ्चमश्चात्र तथान्यः पुण्डरीकवान्  ।
दुन्दुभिश्च महाशैलो द्विगुणास्त परस्परम्  ।
द्वीपाद्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानि ते तथा  ॥ २,४.५१ ॥
वर्षेष्वेतेषु रम्येषु तथा शैलवरेषु च  ।
निवसंति निरातङ्काः सह देवगणैः प्रजाः  ॥ २,४.५२ ॥
पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तिष्याख्याश्च महामुने  ।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शुद्राश्चानुक्रमोदिताः  ॥ २,४.५३ ॥
नदीर्मैत्रेय ते तत्र याः पिबन्ति शृणुष्व ताः  ।
सप्तप्रधानाः शतशस्तत्रान्याः क्षुद्रनिम्नगाः  ॥ २,४.५४ ॥
गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा  ।
क्षान्तिश्च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः  ॥ २,४.५५ ॥
तत्रापि विष्णुर्भगवान्पुष्काराद्यैर्जानार्दनः  ।
यागौ रुद्रस्वरूपश्च इज्यते यज्ञसन्निधौ  ॥ २,४.५६ ॥
क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन च  ।
आवृतः सर्वतः क्रौञ्च द्वीपतुल्येन मानतः  ॥ २,४.५७ ॥
दधिमण्डोदकश्चापि शाकद्वीपेन संवृतः  ।
क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन महामुने  ॥ २,४.५८ ॥
शाकद्वीपेश्वरस्यापि भव्यस्य मुमहात्मनः  ।
सप्तैव तनयास्तषां ददौ वर्षाणि सप्त सः  ॥ २,४.५९ ॥
जलदश्च कुमारश्च मुकुमारो मरीचकः  ।
कुसुमोदश्च मौदाकिः सप्तमश्च महाद्रुमः  ॥ २,४.६० ॥
तत्संज्ञान्येव तत्रापि सप्त वर्षाण्यनुक्रमात् ।
तत्रापि पर्वताः स्पत वर्षविच्छेदकारिणः  ॥ २,४.६१ ॥
पूर्वस्तत्रोदयगिरिर्जलाधारस्तथापरः  ।
तथा रैवतकः श्यामस्तथैवास्तगिरिर्द्विज  ।
आम्बिकेयस्तथा रम्यः केसरी पर्वतोत्तमः  ॥ २,४.६२ ॥
शाकस्तत्र महावृक्षः सिद्धगन्धर्वसेवितः  ।
यत्रत्यवातसंस्पार्शादाह्लादो जायते परः  ॥ २,४.६३ ॥
तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः  ।
नद्यश्चात्र महापुण्याः सर्वपापभयापहाः  ॥ २,४.६४ ॥
सुकुमारी कुमारी च नलिनी धेनुका च या  ।
इक्षुश्च वेणुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा  ॥ २,४.६५ ॥
अन्याश्च शतशस्तत्र क्षुद्रनद्यो महामुने  ।
महीधरास्तथा सन्ति शतशोथ सहस्रशः  ॥ २,४.६६ ॥
ताः पिबन्ति मुदायुक्ता जलदादिषु ये स्थिताः  ।
वर्षषु ते जनपदाः स्वर्गादभ्येत्य मेदिनीम्  ॥ २,४.६७ ॥
धर्महानिर्न तेष्वस्ति न संघर्षः परस्परम्  ।
मर्यादाव्युत्क्रमो नापि तेषु देशेषु सप्तसु  ॥ २,४.६८ ॥
वङ्गाश्च मागधाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा  ।
वङ्गा ब्रह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास्तथा  ।
वैश्यास्तु मानसास्तेषां शूद्रस्तेषां तु मन्दगाः  ॥ २,४.६९ ॥
शाकद्वीपे तु तैर्विष्णुः सूर्यरूपधरो मुने ।
यथोक्तौरिज्यते सम्यक्कर्मभिर्नियतात्मभिः  ॥ २,४.७० ॥
शाकद्वीपस्तु मैत्रेय क्षीरोदेन समावृतः  ।
शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः  ॥ २,४.७१ ॥
क्षीराब्धिः सर्वतो ब्रह्मन्पुष्कराख्येन वेष्टितः  ।
द्वीपेन शाकद्वीपात्तु द्विगुणेन समन्ततः  ॥ २,४.७२ ॥
पुष्करे सवनस्यापि महावीरोऽभवत्सुतः  ।
धातुकिश्च तयोस्तत्र द्वे वर्षे नामचिह्निते  ।
महावीरं तथैवान्यद्धातुकीखण्डसंज्ञितम्  ॥ २,४.७३ ॥
एकश्चत्र महाभाग प्रख्यातो वर्षपर्वतः  ।
मानासोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः  ॥ २,४.७४ ॥
योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः  ।
तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः  ॥ २,४.७५ ॥
पुष्करद्वीपवलयं मध्येन विभजन्निव  ।
स्थितोसौ तेन विछिन्नं जातं तद्वर्षकद्वयम्  ॥ २,४.७६ ॥
वलयाकारमेकैकं तयोर्वर्षं तथा गिरिः  ॥ २,४.७७ ॥
दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः  ।
विरामया विशोकाश्च रागद्वेषादिवर्जिताः  ॥ २,४.७८ ॥
अधमोत्तमौ न तेष्वास्तां न वध्यवधकौ द्विज  ।
नेर्ष्यासूया भयं द्वेषो दोषो लोभादिको न च  ॥ २,४.७९ ॥
महापीतंबहिर्वर्षं धातकीखण्डमन्ततः  ।
मानसोत्तरशौलस्य देवदैत्यादिसेवितम्  ॥ २,४.८० ॥
सत्यानृतेन तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसंज्ञिते  ।
न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते  ॥ २,४.८१ ॥
तुल्यपेषास्तु मनुजा देवास्तत्रैकरूपिणः  ॥ २,४.८२ ॥
वर्णाश्रमाचारहीनं धर्माचरणवर्जितम्  ।
त्रयीवार्तादण्डनीतिशुश्रूषारहितञ्च यत् ॥ २,४.८३ ॥
वर्षद्वयं तु मैत्रेय भौमः स्वर्गोयमुत्तमः  ।
सर्वर्तुसुखदः कालो जरारोगादिवर्जितः  ।
धातकीखण्डसंज्ञेऽथ महावीरे च वै मुने  ॥ २,४.८४ ॥
न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम्  ।
तस्मिन्नवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः  ॥ २,४.८५ ॥
स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः  ।
समेन पुष्करस्यैव विस्तारान्मण्डलं तथा  ॥ २,४.८६ ॥
एवं द्वीपाः समुद्रैश्च सप्तसप्तभिरावृताः  ।
द्वीपश्चैव समुद्रश्च समानो द्विगुणौ परौ  ॥ २,४.८७ ॥
पयांसि सर्वदा सर्वसमुद्रेषु समानि वै  ।
न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन्नैव जायते  ॥ २,४.८८ ॥
स्थालीस्थमग्नीसंयोगादुद्रेकिसलिले यथ  ।
तथेन्दुवृद्धौ सलिलमंभोधौ मुनिसत्तम  ॥ २,४.८९ ॥
अन्यूनानतिरिक्ताश्च वर्धन्त्यापो ह्रसंति च  ।
उदयास्तमनेष्विन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः  ॥ २,४.९० ॥
दशोत्तराणि पञ्चैव ह्यङ्गुलानां शतानि वै  ।
अपां वृद्धिक्षणो दृष्टौ सामुद्रीणां महामुने  ॥ २,४.९१ ॥
भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयमुपस्थितम्  ।
षड्रसं भुञ्जते विप्र प्रजाः सर्वाः सदैव हि  ॥ २,४.९२ ॥
स्वादूदकस्य परितो दृस्यते लोकसंस्थितिः  ।
द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता  ॥ २,४.९३ ॥
लोकालोकस्ततः शैलो जोजनायुतविस्तृतः  ।
उच्छ्रायेणापि तावन्ति सहस्राण्यचलो हि सः  ॥ २,४.९४ ॥
ततस्तमः समावृत्य तं शौलं सर्वतः स्थितम्  ।
तमश्चाण्डकटाहेन समन्तात्परिवेष्टितम्  ॥ २,४.९५ ॥
पञ्चशत्कोटिविस्तारा सेयमुर्व महामुने  ।
सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपाब्धिमहीधरा  ॥ २,४.९६ ॥
सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका  ।
आधारभू६ आ सर्वेषां मैत्रेय जगतामिति  ॥ २,४.९७ ॥
इति श्रीविष्णुमहापुराणे द्वितीयेऽंशे चतुर्थोऽध्यायः (४)

श्रीविष्णुपुराणम्-द्वितीयांशः