गरुडपुराणम्/आचारकाण्डः/अध्यायः १७७
श्रीगरुडमहापुराणम् १७७
हरिरुवाच  ।
सोभाञ्जनपत्ररसं मधुयुक्तं हि चक्षुषोः  ।
भ (च) रणाद्रोगहरणं भवेन्नास्त्यत्र संशयः  ॥ १,१७७.१ ॥
अशीतितिलपुष्पाणि जात्याश्च कुसुमापि च  ।
उषानिम्बामलाशुण्ठीपिप्पलीतण्डुलीयकम्  ॥ १,१७७.२ ॥
छायासुष्कां वटीं कुर्यात्पिष्ट्वा तण्डुलवारिणा  ।
मधुना सहसा चाक्ष्णोरञ्जनात्तिमिरादिनुत् ॥ १,१७७.३ ॥
बिभीतकास्थिमज्जा तु शङ्खनाभिर्मनः शिला  ।
निम्बपत्रमरीचा नि अजामूत्रेण पेषयेत् ॥ १,१७७.४ ॥
पुष्पं रात्र्यन्धतां हन्ति तिमिरं पटलं तथा  ।
चतुर्भागानि शङ्खस्य तदर्धेन मनः शिला  ॥ १,१७७.५ ॥
सैन्धवं च तदर्धेनत्वेतत्पिष्ट्वादकेन तु  ।
छायाशुष्कां तु वटिकां कृत्वा नयनमञ्जयेत् ॥ १,१७७.६ ॥
तिमिरं पटलं हन्ति पिचिटं च महौषधम्  ।
त्रिकटु त्रिफलां चैव करं जस्य फलानि च  ॥ १,१७७.७ ॥
सैन्धवं रजनीद्वे व भृङ्गराजरसेन हि  ।
पिष्ट्वा तदञ्जनादेव तिमिरादिविनाशनम्  ॥ १,१७७.८ ॥
आटरूषकमूलं तु काञ्जिकापिष्टमेव तु  ।
तेनाक्षिबूमिलेपाच्च चक्षुः शूलं विनश्यति  ॥ १,१७७.९ ॥
सतक्रं बदरीमूलं पीतं वाक्षिव्यथां हरेत् ।
सैन्धंवं कटुतैलं च अपामार्गस्य मूलकम्  ॥ १,१७७.१० ॥
क्षीरकाञ्जिकसंघृष्टं ताम्रपात्रे तु तेन च  ।
अञ्जनात्पिञ्जटस्यैव नाशो भवति शङ्कर  ॥ १,१७७.११ ॥
ओं दद्रु सर क्रों ह्रीं ठः ठः दद्रु सर ह्रीं ह्रीं ओं उं ऊ सर क्रीं क्रीं ठः ठः  ।
आद्या हि वशामायान्ति मन्त्रेणानेन चाञ्जनात् ॥ १,१७७.१२ ॥
बिल्वकनीलिकामूलं पिष्टमभ्यञ्जनेन च  ।
अनेनाञ्जितमात्रेण नश्यन्ति तिमिराणि हि  ॥ १,१७७.१३ ॥
कटुकं (पिप्पली) तगरं चैव हरिद्रामलकं वचा  ।
खदिरपिष्टवात्तश्च अञ्जनान्नेत्ररोगनुत् ॥ १,१७७.१४ ॥
नीरपूर्णमुखो धौति बृहन्मानेन योऽक्षिणी  ।
प्रभाते नेत्ररोगैश्च नित्यं सर्वैः प्रमुच्यते  ॥ १,१७७.१५ ॥
शुक्लैरण्डस्य मूलेन पत्रेणापि प्रसाधितम्  ।
छगदग्धसेकमौष्ण्याच्चक्षुषोर्वातशलनत् ॥ १,१७७.१६ ॥
चन्दनं सैन्धवं वृद्धपालाशश्च हरीतकी  ।
पटलं कुसुमं नीली च (व) क्रिकां हरतेऽञ्जनम्  ॥ १,१७७.१७ ॥
गुञ्जामूलं छागमूत्रे घृष्टं तिमिरनुच्च तत्रौप्यताम्रसुवर्णानां हस्तघृष्टशलाकया  ॥ १,१७७.१८ ॥
घृष्टमुद्वर्तनं रुद्र कामलाव्याधिनाशनम्  ।
घोषाफलमपाघ्रातं पीतकामलनाशनम्  ॥ १,१७७.१९ ॥
दूर्वादाडिमपुष्पं तु अलक्तकहरीतकी  ।
नासार्शवातरक्तनुन्नस्याद्वै स्वरसेन हि  ॥ १,१७७.२० ॥
आपिष्ट्वा जाङ्गली मू (तू) लं तद्रसेन वृषध्वज  ।
नस्यादाराद्विनश्येत नाशार्शो नीललोहित  ॥ १,१७७.२१ ॥
गव्यं घृतं सर्जरसं रुद्र धन्याकसैन्धवम्  ।
धुत्तूरकं गैरिकं च एतैः साधितसिक्थकम्  ॥ १,१७७.२२ ॥
सतैलं व्रणनुत्स्याच्च स्फुटितोद्धटिताधरे  ।
जातीपत्रं च चर्वित्वा विधृतं मुखरोगनुत् ॥ १,१७७.२३ ॥
भक्षात्केसरबीजस्य दन्ताः स्युश्चलिताःस्थिराः  ।
मुष्टकं कुष्ठमेला च यष्टिकं मधुवालकम्  ॥ १,१७७.२४ ॥
धन्याकमेतददनान्मुखदुर्गन्धनुद्धर  ।
कषायं कटुकं वापि तिक्तशाकस्य भक्षणात् ॥ १,१७७.२५ ॥
तलयुक्तस्य नित्यं स्यान्मुखदुर्गन्धताक्षयः  ।
दन्तव्रणानि सर्वाणि क्षयं गच्छन्त्यनेन तु  ॥ १,१७७.२६ ॥
काञ्जिकस्य सतैलस्य गण्डूषकवलास्थितिः  ।
ताम्बूलचूर्णदग्धस्य मुखस्य व्याधिनुच्छिव !  ॥ १,१७७.२७ ॥
परित्यक्तश्लेष्मणश्च शुण्ठीचर्वणतो यथा  ।
मातुलुङ्गदलान्येला यष्टी मधु च पिप्पली  ॥ १,१७७.२८ ॥
जातीपत्रमथैषां च चूर्णं लीढ्वा तथा कृतम्  ।
शेफालिकजटायाश्च चर्वणं गलशुण्ठिनुत् ॥ १,१७७.२९ ॥
नासाशिरारक्तकर्षान्नश्येच्छंशकर जिह्विका  ।
रसः शिरीषबीजानां हरिद्रायाश्चतुर्गुणः  ॥ १,१७७.३० ॥
तेन पक्वेन भूतेश नस्यं मस्तकरोगनुत् ।
गलरोगा विनश्यन्ति नस्यमात्रेण तत्क्षणात् ॥ १,१७७.३१ ॥
दन्तकीटविनाशः म्याद्गुञ्जामूलस्य चर्वणात् ।
काकजङ्घास्नुहीनीलीकवायो मधुमोजितः  ॥ १,१७७.३२ ॥
दन्ताक्रान्तान्दन्तजांश्च कृमीन्नाशयते शिव  ।
घतं कर्कटपादेन दुग्धोन्मिश्रेण साधितम्  ॥ १,१७७.३३ ॥
तेन चाम्यङ्गितादन्ताः कुर्युः कटकटान्न हि  ।
लिप्त्वा कर्कटपादेन केवलेनाथवाशिव  ॥ १,१७७.३४ ॥
त्रिसप्ताहं वाः पिष्टानि ज्योतिष्मत्याः फलानि हि  ।
शुक्लाभयामज्जलेपाद्दन्तस्याङ्ककलङ्कनुत् ॥ १,१७७.३५ ॥
लोध्रकुङ्कुममञ्जिष्ठालोहका लेयकानि च  ।
यवतण्डुलमेतैश्च यष्टी मधुसमन्वितैः  ॥ १,१७७.३६ ॥
वारिपिष्टैर्वक्त्रलेपः स्त्रीणां शोभनवक्त्रकृत् ।
द्विभागं छागदुग्धेन तैलप्रस्थं तु साधितम्  ॥ १,१७७.३७ ॥
रक्तवन्दनमञ्जिष्ठालक्षाणां कर्षकेण वा  ।
यष्टीमधुकुङ्कुमाभ्यां सप्ताहान्मुखकान्तिकृत् ॥ १,१७७.३८ ॥
शुण्ठीपिप्पलिचूर्णं तु गुडूची कण्टकारिका  ।
एभिश्च क्वथितं वारि पीतं चाग्निं करोति वै  ॥ १,१७७.३९ ॥
वातशूलक्षयं चैव कगेति प्रथमेश्वर  ।
करञ्जपर्पटोशीरं बहती कटुरोहिणी  ॥ १,१७७.४० ॥
गोक्षुरं क्वथितं त्वभिर्वारि पीतं श्रमापहन्  ।
दाहं पित्तं ज्वरं शोषं मूर्छां चैव क्षयं नयेत् ॥ १,१७७.४१ ॥
मध्वाज्यपिप्पलीचूर्णं क्वथितं क्षीरसंयुतम्  ।
पीतं हृद्रोगकासस्य विषमज्वरनुद्भवेत् ॥ १,१७७.४२ ॥
क्वाथौपधीनां सर्वासां कर्षार्धं ग्राह्यमेव च  ।
वयोऽनुरूयतो ज्ञेयो विशेषो वृषभध्वज  ॥ १,१७७.४३ ॥
दुग्धं पीतं तु संयुक्तं गोपुरीषरसेन च  ।
विषमज्वरनुत्स्याच्च काकजन्धारसस्तथा  ॥ १,१७७.४४ ॥
मशुण्ठि क्वथितं क्षीग्मजाया ज्वरनुद्भवेत् ।
यष्टीमधुकमुस्तं च सैन्धवं बृहतीफलम्  ॥ १,१७७.४५ ॥
एतैर्नस्वप्रिदानाच्च निद्रा स्यात्पुरुपस्य च  ।
मरीचप्रध्वश्वलालानस्यान्निद्रा भवेच्छिव  ॥ १,१७७.४६ ॥
मूलं तु काकजङ्घाया निद्राकृत्स्याच्छिरस्थितम्  ।
सिद्धं तैलं काञ्जिकेन तथा सर्जरसेन च  ॥ १,१७७.४७ ॥
शीतोदकसमायुक्तं लेपात्सन्तापनाशनम्  ।
शोणितज्वरदाहेभ्यो जातसन्तापनुत्तथा  ॥ १,१७७.४८ ॥
शृकशैवालमन्थश्च शुण्ठीपापाणभेदकम्  ।
शौवाञ्जनं गोक्षुरं वा वरुणच्छन्नमेव च  ॥ १,१७७.४९ ॥
सौभाञ्जनस्य मूलं च एतैः क्वथितवारि च  ।
दत्त्वा हिङ्गुयवक्षारं पीतं वातविनाशनम्  ॥ १,१७७.५० ॥
पिप्पली पिप्पलीमूलं तथा भल्लातकं शिव  ।
वार्येतैः क्वथितं पीतं वरशूलापहारकृत् ॥ १,१७७.५१ ॥
अश्वगन्धामूलकाभ्यां सिद्धा वल्मीकमृत्तिका  ।
एतया मर्दनाद्रुद्र ऊरुस्तम्भः प्रशाम्यति  ॥ १,१७७.५२ ॥
बृहतीकस्य वै मूलं संपिष्टमुदकेन च  ।
पीतं संघातवातस्य विपाटनकृदेव च  ॥ १,१७७.५३ ॥
पीतं तक्रेण मूलं च आर्द्रस्य तगरस्य च  ।
हरेत्झिञ्जिनीवातं?वै वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा  ॥ १,१७७.५४ ॥
अस्थिसंहारमेकेन भक्तेन सह वादितम्  ।
पतिं मांसरसेनापि वातनुच्चास्थिभङ्गनुत् ॥ १,१७७.५५ ॥
घृतलिप्तं सशुष्कं च छागीक्षीरेण संयुतम्  ।
तल्लोपात्पादयार्नंश्येत्सक्षेप्ये चात्र संशयः  ॥ १,१७७.५६ ॥
मध्वाज्यसैन्धवं सिक्थं गुडकैरिकगुग्गुलैः  ।
ससर्जरसस्फुटितः क्लोमशुद्धिश्च लेपनात् ॥ १,१७७.५७ ॥
कटुतैलेन लिप्तो वै विधूमाग्नौ प्रतापितः  ।
मृत्तिकारखादितः पादः समः स्याद्वृषभध्वज  ॥ १,१७७.५८ ॥
सर्जरसाः सिक्थकं च जीरकं च हरीतकी  ।
उत्साधितघृताभ्यङ्गो ह्यग्निदग्धव्यथापनुत् ॥ १,१७७.५९ ॥
तिलतैलं चाग्निदग्धं यवभस्मसमन्वितम्  ।
अग्निदग्धव्रणं नश्येद्ब्रहुशः कृतलेपतः  ॥ १,१७७.६० ॥
नवनीतं माहिषं च दग्धपिष्टतिलानि च  ।
सभल्लाकं व्रणं नश्येद्धृच्छूलं नस्यलेपनात् ॥ १,१७७.६१ ॥
कर्पूरगव्यसर्पिर्भ्यां प्रहारः पूरितो हर  ।
शस्त्रोद्भवः सबद्धश्च शुक्लवर्णेन शङ्कर !  ।
पाकं च वेदनां चैव संस्पृशेद्वृषभध्वज  ॥ १,१७७.६२ ॥
आम्र (तस्य) मूलरसेनैव शस्त्रघातः प्रपूरितः  ।
ढौकते शस्त्रघाताभ्यां निर्व्रणो घृपूरितः  ॥ १,१७७.६३ ॥
शरपुङ्खा लज्जालुका पाठा चैषां तु मूलकम्  ।
जलपिष्टं तस्य लेपाच्छस्त्रघातः प्रशाम्यति  ॥ १,१७७.६४ ॥
मूलं च काकजङ्घायास्त्रिरात्रेणैव शोषितः  ।
पाकपूतिं वेदनां च हन्ति वै रोहितो व्रणे  ॥ १,१७७.६५ ॥
सजलं तिलतैलं च अपामार्गस्य मूलकम्  ।
तत्सेकदानान्नश्येच्च प्रहारोद्भववेदना  ॥ १,१७७.६६ ॥
अभयां सैन्धवं शुण्ठीमेतत्पिष्ट्वोदकेन तु  ।
भक्षयित्वा ह्यजीर्णस्य नाशो भवति शङ्कर !  ॥ १,१७७.६७ ॥
कटिबद्धं निम्बमूलमक्षिसूलहरं भवेत् ।
शणमूलं सताम्बूलं दग्धमिन्द्रियकस्य (ल्प) हृत् ॥ १,१७७.६८ ॥
अन्नस्विन्नहरिद्रा च श्वेतसर्षपमूलकम्  ।
बीजानि मातुलुङ्गस्य एषामुद्वर्तनं समम्  ।
सप्तरात्रप्रयोगेण शुभदेहकरं भवेत् ॥ १,१७७.६९ ॥
श्वेतापराजितापत्रं निम्बपत्ररसेन तु  ।
नस्यदानाड्डाकिनीनां मातॄणां ब्रह्मरक्षसाम्  ।
मोक्षः स्यान्मधुसारेण नस्याच्च वृषभध्वज  ॥ १,१७७.७० ॥
मूलं श्वेतजयन्त्याश्च पुष्यर्क्षे तु समाहृतम्  ।
श्वेतापराजितार्कस्य चित्रकस्य च मूलकम्  ।
कृत्वा तु वटिकां नारी तिलकेन वशी भवेत् ॥ १,१७७.७१ ॥
पिप्पलीलोहचूर्णं तु शुण्ठीश्चामलकानि च  ।
समानि रुद्र जानीयात्सैन्धवं मधुशर्करा  ॥ १,१७७.७२ ॥
उदुम्बरप्रमाणेन सप्ताहं भक्षणात्समम्  ।
पुमांश्च बलवान्स स्याज्जीवेद्वर्षशतद्वयम्  ।
ओं ठ ठ ठ इति सर्ववश्यप्रयोगेषु प्रयुक्तः सर्वकामकृत् ॥ १,१७७.७३ ॥
संगृह्य विद्वान्काकस्य निलयं प्रदहेच्च तत् ।
चिताग्नौ भस्म तच्छत्रोर्दत्तं शिरसि शङ्कर  ॥ १,१७७.७४ ॥
तमुच्चाटयते रुद्र शृणु तद्योगमुत्तमम्  ।
निः क्षिप्तं च पुरीषं वै वनमूषिकचर्मणि  ॥ १,१७७.७५ ॥
कटितन्तुनिबद्धं वै कुर्यान्मलनिरोधनम्  ।
कृष्णकाकस्य रक्तेन यस्य नाम प्रलिप्य च  ॥ १,१७७.७६ ॥
च्युतदले मध्यमध्ये ततो निः क्षिप्यते हर !  ।
स खाद्यते काकवृन्दैर्नारी पुरुष एव च  ॥ १,१७७.७७ ॥
शर्करामध्वजाक्षीरं तिलगोक्षुरकं समम्  ।
स शत्रुं नाशयेद्रुद्र ! उच्चाटितमिदं हर !  ॥ १,१७७.७८ ॥
उलूककृष्णकाकस्य बिल्वस्याथ समिच्छतम्  ।
रुधिरेण समायुक्तं ययोर्नाम्ना तु हूयते  ।
तयोर्मध्ये महावैरं भवेन्नास्त्यत्र संशयः  ॥ १,१७७.७९ ॥
भावितं ऋक्षदुग्धेन मत्स्यस्य रोहितस्य च  ।
मांसं तत्साधितं तैलं तदभ्यङ्गाच्च रोगनुत् ।
चन्दनोदकनस्यात्तु रोमोत्थानं भवेत्पुनः  ॥ १,१७७.८० ॥
हस्ते लाङ्गलिकाकन्दं गृहीतं तेन लेपितम्  ।
शरीरं येन स पुमान्वृद्धेर्दर्पं व्यपोहति  ॥ १,१७७.८१ ॥
मयूररुधिरेणैव जीवं संहरते शिव  ।
ज्वलतां तु भुजङ्गानां बिलस्थानामपीश्वर  ॥ १,१७७.८२ ॥
देहश्चिताग्नौ दग्धश्च सर्पस्याजगरस्य हि  ।
तद्भस्म संमुखे क्षिप्तं शत्रणां भङ्गकृद्भवेत् ॥ १,१७७.८३ ॥
मन्त्रेणानेन तत्क्षिप्तं महाभङ्गकरं रिपोः  ।
ओं ठ ठ ठ चाहीहिचाहीहि स्वाहा  ।
ओं उदरं पाहिहि पाहिहिस्वाहा  ॥ १,१७७.८४ ॥
सुदर्शनाया मलं तु पुष्यर्क्षे तु समाहृतम्  ।
निः क्षिप्तं गृहमध्ये तु भुजङ्गा वर्जयन्ति तत् ॥ १,१७७.८५ ॥
अर्कमूलेन रविणा अर्काग्निज्वलिता शिव  ।
युक्ता सिद्धार्थतैलेन वर्तिर्मार्गाहिनाशिनी  ॥ १,१७७.८६ ॥
मार्जारपललं विष्ठा हरितालं च भावितम्  ।
छाग मूत्रेण तल्लिप्तो मूषिको मूषिकान्हरेत् ॥ १,१७७.८७ ॥
मुक्तो हि मन्दिरे रुद्र नात्र कार्या विचारणा  ।
विफलार्जुनपुष्पाणि भल्लातकशिरीषकम्  ॥ १,१७७.८८ ॥
लाक्षा सर्जरसश्चैव विडङ्गश्चैव गुग्गुलुः  ।
एतैर्धूपो मक्षिकाणां मशकाणां विनाशनः  ॥ १,१७७.८९ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे नेत्राञ्जनादिनिरूपणं नाम सप्तसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

आचारकाण्डः