स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/अध्यायः ०३
॥सूत उवाच॥	
एवं स्थानानि पुण्यानि यानियानीह वै भुवि॥	
निरीक्षंस्तत्र तत्राहं नारदो वीरसत्तम॥ ३.१ ॥	
विचरन्मेदिनीं सर्वां प्राप्तोऽहमाश्रमं भृगोः॥	
यत्र रेवानदी पुण्या सप्तकल्पस्मरा वरा॥ ३.२ ॥	
महापुण्या पवित्रा च सर्वतीर्थमयी शुभा॥	
पुनानि कीर्तनेनैव दर्शनेन विशेषतः॥ ३.३ ॥	
तत्रावगाहनात्पार्थ मुच्यते जंतुरंहसा॥	
यथा सा पिङ्गला नाडी देहमध्ये व्यवस्थिता॥ ३.४ ॥	
इयं ब्रह्मांडपिण्डस्य स्थाने तस्मिन्प्रकीर्तिता॥ 	
तत्रास्ते शुक्लतीर्थाख्यं रेवायां पापनाशनम्॥ ३.५ ॥	
यत्र वै स्नानमात्रेण ब्रह्महत्या प्रणश्यति॥	
तस्यापि सन्निधौ पार्थ रेवाया उत्तरे तटे॥ ३.६ ॥	
नानावृक्षसमाकीर्णं लतागुल्मोपशोभितम्॥	
नानापुष्पफलो पेतं कदलीखंडमंडितम्॥ ३.७ ॥	
अनेकाश्वापदाकीर्णं विहगैरनुनादितम्॥	
सुगंधपुष्पशोभाढ्यं मयूररवनादितम्॥ ३.८ ॥	
भ्रमरैः सर्वमुत्सृज्य निलीनं रावसंयुतम्॥	
यथा संसारमुत्सृज्य भक्तेन हरपादयोः॥ ३.९ ॥	
कोकिला मधुरैः स्वानैर्नादयंति तथा मुनीन्॥	
यथा कथामृताख्यानैर्ब्राह्मणा भवभीरुकान्॥ ३.१० ॥	
यत्र वृक्षा ह्लादयंति फलैः पुष्पैश्च पत्रकैः॥	
छायाभिरपि काष्ठैश्च लोकानिव हरव्रताः॥ ३.११ ॥	
पुत्रपुत्रेति वाशंते यत्र पुत्रप्रियाः खगाः॥	
यथा शिवप्रियाः शैवा नित्यं शिवशिवेति च॥ ३.१२ ॥	
एवंविधं मुनेस्तस्य भृगोराश्रममंडलम्॥ 	
विप्रैस्त्रैविद्यसंयुक्तैः सर्वतः समलंकृतम्॥ ३.१३ ॥	
ऋग्यजुः सामनिर्घोपैरारूरितदिगन्तरम्॥	
रुद्रभक्तेन धीरेण यथैव भुवनत्रयम्॥ ३.१४ ॥	
तत्राहं पार्थ संप्राप्तो यत्रास्ते मुनिसत्तमः॥	
भृगुः परमधर्मात्मातपसा द्योतितप्रभः॥ ३.१५ ॥	
आगच्छंतं तु मां दृष्ट्वा दीनं च मुदितं तथा॥	
अभ्युत्थानं कृतं सर्वैर्विप्रैर्भृगुपुरोगमैः॥ ३.१६ ॥	
कृत्वा सुस्वागतं दत्त्वा अर्घाद्यं भृगुणा सह॥	
आसनेषूपविष्टास्ते मुनींद्रा ग्राहिता मया॥ ३.१७ ॥	
विश्रांतं तु ततो ज्ञात्वा भृगुर्मामप्युवाचह॥	
क्व गंतव्यं मुनिश्रेष्ठ कस्मादिह समागतः॥ ३.१८ ॥	
आगमनकारणं सर्वं समाचक्ष्व परिस्फुटम्॥	
ततस्तं चिंतयाविष्टो भृगुं पार्थाहमब्रुवम्॥ ३.१९ ॥	
श्रूयतामभिधास्यामि यदर्थमहामागतः॥	
मया पर्यटिता सर्वा समुद्रांता च मेदिनी॥ ३.२० ॥	
द्विजानां भूमिदानार्थं मार्गमाणः पदेपदे॥	
निर्दोषां च पवित्रां च तीर्थेष्वपि समन्विताम्॥ ३.२१ ॥	
रम्यां मनोरमां भूमिं न पश्यामि कथंचन॥	॥भृगुरुवाच॥	
विप्राणां स्थापनार्थाय मयापि भ्रमता पुरा॥ ३.२२ ॥	
पृथ्वी सागरपर्यंता दृष्टा सर्वा तदानघ॥	
महीनाम नदी पुण्या सर्वतीर्थमयी शुभा॥ ३.२३ ॥	
दिव्या मनोरमा सौम्या महापापप्रणाशिनी॥	
नदीरूपेण तत्रैव पृथ्वी सा नात्र संशयः॥ ३.२४ ॥	
पृथिव्यां यानि तीर्थानि दृष्टादृष्टानि नारद॥	
तानि सर्वाणि तत्रैव निवसंति महीजले॥ ३.२५ ॥	
सा समुद्रेण संप्राप्ता पुण्यतोया महानदी॥	
संजातस्तत्र देवर्षे महीसागरसंगमः॥ ३.२६ ॥	
स्तंभाख्यं तत्र तीर्थं तु त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्॥	
तत्र ये मनुजाः स्नानं प्रकुर्वंति विपश्चितः॥ ३.२७ ॥	
सर्वपापविनिर्मुक्ता नोपसर्पंति वै यमम्॥	
तत्राद्भुतं हि दृष्टं मे पुरा स्नातुं गतेन वै॥ ३.२८ ॥	
तदहं कीर्तयिष्यामि मुने श्रृणु महाद्भुतम्॥	
यावत्स्नातुं व्रजाम्यस्मिन्महीसागरसंगमे॥ ३.२९ ॥	
तीरे स्थितं प्रपश्यामि मुनींद्रं पावकोपमम्॥	
प्रांशुं वृद्धं चास्थिशेषं तपोलक्ष्म्या विभूषितम्॥ ३.३० ॥	
भुजावूर्ध्वौ ततः कृत्वा प्ररुदंतं मुहुर्मुहुः॥	
तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा दुःखितोऽहमथाभवम्॥ ३.३१ ॥	
सतां लक्षणमेतद्धि यद्दृष्ट्वा दुःखितं जनम्॥	
शतसंख्य तस्य भवेत्तथाहं विललाप ह॥ ३.३२ ॥	
अहिंसा सत्यमस्तेयं मानुष्ये सति दुर्लभम्॥	
ततस्तमुपसंगम्य पर्यपृच्छमहं तदा॥ ३.३३ ॥	
किमर्थं रोदिशि मुने शोके किं कारणं तव॥	
सुगुह्यमपि चेद्बूहि जिज्ञासा महती हि मे॥ ३.३४ ॥	
मुनिस्ततो मामवदद्भृगो निर्भाग्यवानहम्॥	
तेन रोदिमि मा पृच्छ दुर्भाग्यं चालपेद्धि कः॥ ३.३५ ॥	
तमहं विस्मयाविष्टः पुनरेवेदमब्रुवम्॥	
दुर्लभं भारते जन्म तत्रापि च मनुष्यता॥ ३.३६ ॥	
मनुष्यत्वे ब्राह्मणत्वं मुनित्वं तत्र दुर्लभम्॥	
तत्रापि च तपःसिद्धिः प्राप्यैतत्पंचकं परम्॥ ३.३७ ॥	
किमर्थं रोदिषि मुने विस्मयोऽत्र महान्मम॥	
एवं संपृच्छते मह्यमेतस्मिन्नेव चांतरे॥ ३.३८ ॥	
सुभद्रोनाम नाम्ना च मुनिस्तत्राभ्युपाययौ॥	
स हि मेरुं परित्यज्य ज्ञात्वा तीर्थस्य सारताम्॥ ३.३९ ॥	
कृताश्रमः पूजयति सदा स्तंभेश्वरं मुनिः॥	
सोऽप्येवं मामि वापृच्छन्मुनिं रोदनकारणम्॥ ३.४० ॥	
अथाहाचम्य स मुनिः श्रूयतां कारणं मुनी॥	
अहं हि देवशर्माख्यो मुनिः संयतवाङ्मनाः॥ ३.४१ ॥	
निवसामि कृतस्थानो गंगासागरसंगमे॥	
तत्र दर्शेतर्पयामि सदैव च पितॄनहम्॥ ३.४२ ॥	
श्राद्धांते ते च प्रत्यक्षा ह्याशिषो मे वदंति च॥	
ततः कदाचित्पितरः प्रहृष्टा मामथाब्रवन्॥ ३.४३ ॥	
वयं सदात्र चायामो देवशर्मंस्तवांतिके॥	
स्थानेऽस्माकं कदाचित्त्वं न चायासि कुतः सुतः॥ ३.४४ ॥	
स्थानं दिदृक्षुस्तच्चाहं न शक्तोऽस्मि निवोदितुम्॥	
ततः परममित्युक्त्वा गतवान्पितृभिः सह॥ ३.४५ ॥	
पितॄणां मंदिरं पुण्यं भौमलोकसमास्थितम्॥	
तत्रतत्र स्थितश्चाहं तेजोमण्डलदुर्दृशान्॥ ३.४६ ॥	
दृष्ट्वाग्रतः पूजयाढ्यानपृच्छं स्वान्पितॄनिति॥	
के ह्यमी समुपायांति भृशं तृप्ता भृशार्चिताः॥	
भृशंप्रमुदिता नैव तथा यूयं यथा ह्यमी॥ ३.४७ ॥	
॥पितर ऊचुः॥	
भद्रं ते पितरः पुण्याः सुभद्रस्य महामुनेः॥	
तर्पितास्तेन मुनिना महीसागरसंगमे॥ ३.४८ ॥	
सर्वतीर्थमयी यत्र निलीना ह्युदधौ मही॥	
तत्र दर्शे तर्पयति सुभद्रस्तानमून्सुत॥ ३.४९ ॥	
इत्याकर्ण्य वचस्तेषां लज्जितोऽहं भृशंतदा॥	
विस्मितश्च प्रणम्यैतान्पितॄन्स्वं स्थानमागतः॥ ३.५० ॥	
यथा तथा चिंतितं च तत्र यास्याम्यहं श्फुटम्॥	
पुण्यो यत्रापि विख्यातो महीसागरसंगमः॥ ३.५१ ॥	
कृताश्रमश्च तत्रैव तर्पयिष्ये निजान्पितॄन्॥	
दर्शेदर्शे यथा चासौ स्तुत्यनामा सुभद्रकः॥ ३.५२ ॥	
किं तेन ननु जातेन कुलांगारेण पापिना॥	
यस्मिञ्जीवत्यवि निजाः पितरोऽन्यस्पृहाकराः॥ ३.५३ ॥	
इति संचिंत्य मुदितो रुचिं भार्यामथाब्रवुम्॥	
रुचे त्वया समायुक्तो महीसागगरसंगमम्॥ ३.५४ ॥	
गत्वा स्थास्यामि तत्रैव शीघ्रं त्वं सम्मुखीभव॥	
पतिव्रतासि शुद्धासिकुलीनासि यशस्विनि॥	
तस्मादेतन्मम शुभे कर्तुमर्हसि चिंतितम्॥ ३.५५ ॥	॥रुचिरुवाच॥	
हता तस्य जनिर्नाभूत्कथं पाप दुरात्मना॥ ३.५६ ॥	
श्मशानस्तंभ येनाहं दत्ता तुभ्यं कृतंत्वाय॥	
इह कंदफलाहारैर्यत्किं तेन न पूर्यते॥ ३.५७ ॥	
नेतुमिच्छसि मां तत्र यत्र क्षारोदकं सदा॥	
त्वमेव तत्र संयाहि नंदंतु तव पूर्वजाः॥ ३.५८ ॥	
गच्छ वा तिष्ठ वा वृद्ध वस वा काकवच्चिरम्॥	
तथा ब्रुवन्त्यां तस्यां तु कर्णावस्मि पिधाय च॥ ३.५९ ॥	
विपुलं शिष्यमादिश्य गृह एकोऽत्र आगतः॥	
सोऽहं स्नात्वात्र संतर्प्य पितॄञ्छ्रद्धापरायणः॥ ३.६० ॥	
चिंतां सुविपुलां प्राप्तो नरके दुष्कृती यथा॥	
यदि तिष्ठामि चात्रैव अर्धदेहधरो ह्यहम्॥ ३.६१ ॥	
नरो हि गृहिणीहीनो अर्धदेह इति स्मृतः॥	
यथात्मना विना देहे कार्यं किंचिन्न सिध्यति॥ ३.६२ ॥	
अनयोर्हि फलं ग्राह्यं सारता नात्र काचन॥	
अर्धदेही च मनुजस्त्वसंस्पृश्यः सतांमतः॥ ३.६३ ॥	
अनयोर्हिफलं ग्राह्यं सारता नात्र काचन॥	
अर्धदेही च मनुजस्त्वसंस्पृश्यः सतांमतः॥ ३.६४ ॥	
औत्तानपादिरस्पृश्य उत्तमो हि सुरैः कृतः॥ 	
अथ चेत्तत्र संयामि न महीसागरस्ततः॥ ३.६५ ॥	
यामि वा तत्कथं पादौ चलतो मे कथंचन॥	
एतस्मिन्मे मनो विद्धं खिद्यतेऽज्ञानसंकटे॥ ३.६६ ॥	
अतोऽहमतिमुह्यामि भृशं शोचामि रोदिमि॥	
इतिश्रुत्वा वचस्तस्य भृशं रोमांचपूरितम्॥ ३.६७ ॥	
साधुसाध्वित्यथोवाच तं सुभद्रोऽप्यहं तथा॥	
दण्डवच्च प्रणमितो महीसागरसङ्गमम्॥ ३.६८ ॥	
चिन्तयावश्च मनसि प्रतीकारं मुनेरुभौ॥	
यो हि मानुष्यमासाद्य जलबुद्बुदभंगुरम्॥ ३.६९ ॥	
परार्थाय भवत्येष पुरुषोऽन्ये पुरीषकाः॥	
ततः संचिंत्य प्राहेदं सुभद्रो मुनिसत्तमम्॥ ३.७० ॥	
मा मुने परिखिद्यस्व देवशर्मन्स्थिरो भव॥	
अहं ते नाशयिष्यामि शोकं सूर्यस्तमो यथा।. ३.७१ ॥	
गमिष्याम्याश्रमं त्वं च नात्रापि परिहास्यते॥	
श्रृणु तत्कारणं तुभ्यं तर्पयिष्ये पितॄनहम्॥ ३.७२ ॥	
॥देवशर्मोवाच॥	
एवं ते वदमानस्य आयुरस्तु शतं समाः॥	
यदशक्यं महत्कर्म कर्तुमिच्छसि मत्कृते॥ ३.७३ ॥	
हर्षस्थाने विषादश्च पुनर्मां बाधते श्रृणु॥	
अपि वाक्यं शुभं सन्तो न गृह्णन्ति मुधा मुने॥ ३.७४ ॥	
कथमेतन्महत्कर्म कारयामि मुधावद॥	
पुनः किंचित्प्रवक्ष्यामि यथा मे निष्कृतिर्भवेत्॥ ३.७५ ॥	
शापितोऽसि मया प्राणैर्यथा वच्मि तथा कुरु॥	
अहं सदा करिष्यामि दर्शे चोद्दिश्यते पितॄन्॥ ३.७६ ॥	
श्राद्धं गंगार्णवे चात्र मत्पितॄणां त्वमाचर॥	
अहं चैवापि तपसः संचितस्यापि जन्मना॥	
चतुर्भागं प्रदास्यामि एवमेवैतदाचर॥ ३.७७ ॥	॥सुभद्र उवाच॥	
यद्येवं तव संतोषस्त्वेवमस्तु मुनीश्वर॥	
साधूनां च यथा हर्षस्तथा कार्यं विजानता॥ ३.७८ ॥	
॥भृगुरुवाच॥	
देवशर्मा ततो हृष्टो दत्त्वा पुण्यं त्रिवाचिकम्॥	
चतुर्थाशं ययौ धाम स्वं सुभद्रोऽपि च स्थितः॥ ३.७९ ॥	
एवंविधो नारदासौ मही सागरसंगमः॥	
यमनुस्मरतो मह्यं रोमांचोऽद्यापि वर्तते॥ ३.८० ॥	॥नारद उवाच॥	
इति श्रुत्वा फाल्गुनाहं हर्षगद्गदया गिरा॥	
मृतोमृत इवा वोचं साधुसाध्विति तंभृगुम्॥ ३.८१ ॥	
यूयं वयं गमिष्यामो महीतीरं सुशोभनम्॥	
आवामीक्षावहे सर्वं स्थानकं तदनुत्तमम्॥ ३.८२ ॥	
मम चैवं वचः श्रुत्वा भृगुः सह मयययौ॥	
समस्तं तु महापुण्यं महीकूलं निरीक्षितम्॥ ३.८३ ॥	
तद्दृष्ट्वा चातिहृष्टोहमासं रोमांचकंचुकः॥	
अब्रवं मुनिशार्दूलं हर्षगद्गदया गिरा॥ ३.८४ ॥	
त्वत्प्रसादात्करिष्यामि भृगो स्थानमनुत्तमम्॥	
स्वस्थानं गम्यतां ब्रह्मन्नतः कृत्यं विचिंतये॥ ३.८५ ॥	
एवं भृगुं चास्मिविसर्जयित्वा कल्लोलकोलाहलकौतुकीतटे॥	
अथोपविश्येदमचिंतयं तदा किं कृत्यमात्मानमिवैकयोगी॥ ३.८६ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारीकाखंडे नारदार्जुनसंवादे महीसागरसंगमतीर्थमाहात्म्ये तृतीयोऽध्यायः॥ ३ ॥ छ ॥	

कौमारिकाखण्डः