समयमातृका/द्वितीयः समयः
द्वितीयः समयः	चरितोपन्यासः	
अथ दत्तावधानायां कलावत्यां यथाविधि ।	
कथामकथयत्कङ्कः कुट्टिन्याः कपटाश्रयाम् ॥१॥	
सर्वभक्षां नमस्कृत्य तामेव भवभैरवीम् ।	
वदामि चरितं तस्याः कुक्षौ यस्या जगत्त्रयी ॥२॥	
परिहासपुरे पूर्वं पान्थावसथपालिका ।	
बभूव भूमिका नाम ...     ॥३ ॥	
.... 	
जाता घरट्टमालायामर्घघर्घटिकाभिधा ॥४॥	
सा वर्धमाना सुमुखी पौरैः पर्वसु पूजिता ।	
तद्गृहेष्वकरोच्चौरी पूजाभाजनसङ्क्षयम् ॥५॥	
सप्तवर्षैव सा लोभाद्वाक्प्रौढा हट्टतोरणे ।	
जनन्या पण्यतां नीता लोके जालवधाभिधाम् ॥६॥	
सुवृत्तशङ्खलतिका सकूटकुचकञ्चुका ।	
कामुकाराधनं चक्रे चुम्बनालिङ्गनेन सा ॥७॥	
कुङ्कुमार्थी वणिक्सूनुरथ तेनाययौ युवा ।	
सुन्दरः पूर्णिको नाम पूर्णवर्णसुवर्णवान॥८ ॥	
सभायां नेत्रवलनालोलभ्रूलास्यविभ्रमैः ।	
कृष्टः कौतुकवान्भेजे चपलासङ्गमं निशि ॥९॥	
सा तस्य क्षैब्यसुप्तस्य निशि कण्ठावलम्बिनी ।	
निगीर्य शनकैः सर्वं कर्णाभरणकाञ्चनम् ॥१०॥	
अङ्गुलीभ्यः समाकृष्य हेमबालकबालिकाः ।	
चौरग्रस्तेव चुक्रोश हा हतास्मीति सस्वनम् ॥११॥	
प्रतिबुद्धोऽथ सहसा स तया मुषितो वणिक।	
वाससाच्छादितशिरा ययौ स्वजनलज्जितः ॥१२॥	
ततः सा यौवनवती रुचिराभरणाम्बरा ।	
उवास शङ्करपुरे मह्लणेति कृताभिधा ॥१३॥	
भूरिभाग्यभरैः सक्ता सा कामिकुसुमोच्चये ।	
लेभे सम्भोगविश्रान्तिं न रजन्यां न वासरे ॥१४॥	
निर्गच्छतां प्रविशतां प्रतिपालयतां बहिः ।	
बभूव तद्गृहे सङ्ख्या न शुनामिव कामिनाम् ॥१५ ॥	
कूपे प्रपायामुद्याने सूदपौष्पिकवेश्मसु ।	
सखीगृहे च तुल्याप्तान्सा सिषेवेऽह्नि कामुकान॥१६ ॥	
क्षपारम्भे क्षीबं शिशुकमिव निक्षिप्य शयने	
जगामान्यं तस्मिन्सुरतघननिद्रापरमपि ।	
निशाशेषे शूलाकुलनिजसखीवेश्मगमना	
पदेशेनान्यं सा सततमगमत्स्वक्रयभरे ॥१७॥	
नानावहारकुपितैः सान्विष्टा सुभगैर्भृशम् ।	
पलायमाना गुप्तेषु तस्थौ कामुकवेश्मसु ॥१८॥	
ततः प्रासादपालेन नन्दिसोमेन सा निशि ।	
गौरीगर्भगृहं रात्रौ रागान्धेन प्रवेशिता ॥१९॥	
निःश्वासनिद्रया तस्मिन्प्रयाते काष्ठभूतताम् ।	
देवालङ्करणं सर्वं सा गृहीत्वा ययौ जवात॥२०॥	
ततः समरसिंहस्य डामरस्यावरुद्धिका ।	
भूत्वा नागरिकानाम प्रतापपुरवासिनः ॥२१॥	
प्रभूतपिशिताहारसम्भारैः स्थूलतां गता ।	
सा तस्य भीमसेनस्य हिडिम्बेवाभवत्प्रिया ॥२२॥	
सर्वस्वस्वामिभावं सा सम्प्राप्ता तस्य रागिणः ।	
प्रेरणं बन्धुयुद्धेषु विदधे निधनैषिणी ॥२३॥	
हते पितृव्रजे तस्मिन्बद्धमूला परं गृहे ।	
साभूदपरपुत्रस्य श्रीसिंहस्यावरुद्धिका ॥२४॥	
विगलद्यौवना यूनः सा सपत्नीजिगीषया ।	
चकार तस्य स्वीकारं वशीकरणमूलकैः ॥२५॥	
मत्स्ययूष घृतक्षीरपलाण्डुलशुनादिभिः ।	
प्रत्यायनप्रसक्ताभूद्यौवनस्य प्रियस्य सा ॥२६॥	
अथ भूपभयात्तस्य प्रत्यासत्तेऽथ भूतपे ।	
भूरि द्रविणमादाय साविशन्नगरान्तरम् ॥२७॥	
ततस्तनुतरस्वच्छवसना विनतानना ।	
रण्डा मृगवती नाम साभूत्स्पर्शस्पृहामही ॥२८॥	
सदा सुरेश्वरीं गत्वा शतधारातटे चिरम् ।	
तलबालुकदर्भाङ्का सा चक्रे पितृतर्पणम् ॥२९॥	
तत्र बन्धुरसाराख्यमश्वारोहं महाधनम् ।	
तीर्थस्थिता सा जग्राह मत्स्यं बकवधूरिव ॥३०॥	
गृहं मुष्ट्या गृहीत्वेव चित्तग्रहणकोविदा ।	
सर्वायव्ययकार्येषु सैव तस्याभवद्विभुः ॥३१॥	
मासेन सा गते तस्मिन्पञ्चतां बहुसञ्चये ।	
तस्थौ पादाववष्टभ्य तस्यानुगमनोद्यता ॥३२॥	
तद्बान्धवैर्वार्यमाणा मिथ्यैवारब्धदुर्ग्रहा ।	
धैर्यावष्टम्भगम्भीरमुवाचार्याङ्गनेव सा ॥३३॥	
कुले महति वैधव्यं वैधव्ये शीलविप्लवः ।	
शीलभ्रंशे वियोगोऽयं वह्निना मम यास्यति ॥३४॥	
इत्युक्त्वा तीव्रसङ्कल्पनिश्चलाश्ममयीव सा ।	
तद्वित्तावाप्तहर्षेण सत्त्वव्यक्तिमिवावहत॥३५॥	
ततस्तद्द्रविणस्वाम्यं राजादेशादवाप्य सा ।	
प्रार्थिता राजपुरुषैस्तस्थौ लीलावलम्बिनी ॥३६॥	
अथाश्वशालादिविरं स्वीकृत्य रतिबाडवम् ।	
सा चक्रे जीवलोकस्य स्वनामपरिवर्तनम् ॥३७॥	
तल्लाभसेवया नित्यं सा तस्य स्नानकोष्ठके ।	
विलासस्खलितालापैर्दिविरस्याहरन्मनः ॥३८॥	
कृत्वा लुण्ठिं दिवसमखिलं भूरिभूर्जप्रयोगैर्	
भुक्त्वा पीत्वा निशि बहुतरं कुम्भकर्णायमानः ।	
प्रातः स्नानव्यतिकरकलादम्भसम्भावनाभूर्	
माद्यं दाहं नयति दिविरः शान्तिमन्तर्जलेन ॥३९॥	
प्रवृद्धापरपुत्राथ दिविराराधनव्रता ।	
निखिलं जीवलोकं सा विक्रीय धनमाददे ॥४०॥	
सा वेश्मविक्रयादाने पुत्रैराकृष्य वारिते ।	
गत्वाधिकरणं चक्रे मठिभट्टो पसेवनम् ॥४१॥	
उत्कोचारब्धसङ्घट्टैर्भट्टैः कूटरथादिभिः ।	
सादिष्टाभीष्टसम्पत्तिर्जग्राह जयपट्टकम् ॥४२॥	
गृहं विक्रीय सर्वस्वं गृहीत्वा पुत्रशङ्किनी ।	
सा चित्रवेषप्रच्छन्ना ययौ शाक्तमठाश्रयम् ॥४३॥	
कृष्णीकृतश्वेतकचा रङ्गाभ्यङ्गेन भूयसा ।	
र्जलेव सा तत्र नवपण्याङ्गनाभवत॥४४॥	
चलित्वाभ्यागता ... वणिग्वधूः ।	
इति तस्याः प्रवादेन बभूवाधिकविक्रयः ॥४५॥	
सत्यासत्यकथातत्त्वमविचार्यैव धावति ।	
गतानुगतिकत्वेन प्रवादप्रणयी जनः ॥४६॥	
क्षीणजिह्वाधरकरा कोष पानेन कामिनाम् ।	
छिन्नाङ्गुलिः सा जग्राह रागवेलां पुनः पुनः ॥४७॥	
सा चौरद्रविणादानाद्गृहीता शठचेटकैः ।	
प्रत्यक्षापह्नववती सुबद्धा बन्धने धृता ॥४८॥	
तत्र बन्धनपालेन भुजङ्गाख्येन सङ्गता ।	
निर्विकल्पसुखा चक्रे मत्स्यापूपमधुक्षयम् ॥४९॥	
साथ बन्धनपालस्य गाढालिङ्गनसङ्गमे ।	
क्षीबस्य चुम्बनासक्ता जिह्वां चिच्छेद मुक्तये ॥५०॥	
सा जिह्वाच्छेदनिःसंज्ञं तमाक्रन्दविवर्जितम् ।	
स्त्रीवेषं स्वांशुकैः कृत्वा जगामोत्क्षिप्तशृङ्खला ॥५१॥	
सा भग्ननिगडा प्राप्य रजन्यां विजयेश्वरम् ।	
महामात्यसुतास्मीति जगादानुपमाभिधाम् ॥५२॥	
सा तत्र भोगमित्रस्य प्रीत्या रत्नैरवाकिरत।	
पुराणचित्ररूपस्य यौवनस्याल्पशेषताम् ॥५३॥	
यत्नोत्क्षिप्तकुचा कचायततया ... करे	
बद्धापाटलपट्टकेन सरलस्थूलाञ्जनव्यञ्जना ।	
नासार्धावधि वाससा च वदनं संछाद्य विद्याधरी	
केयं नूतननिर्गतेति विदधे सा मुग्धसंमोहनम् ॥५४॥	
तामेकवारं दृष्ट्वैव नग्नां प्रथमकौतुकात।	
पथापि तेन वैरस्यान्न कश्चित्पुनराययौ ॥५५॥	
शीतशालेव शिशिरे दीपमालेव वासरे ।	
जीर्णा निर्माल्यमालेव वेश्या कस्योपयुज्यते ॥५६॥	
सा तत्र ग्राहकाभावान्मृष्यन्ती पथिकांश्चलान।	
सन्ध्यायामञ्चलाकर्षैः स्वल्पभाटीम्  अयाचत ॥५७॥	
तपस्विनी शिखाख्या सा सङ्गं चक्रे तपस्विना ।	
तत्र भैरवसोमेन भिक्षाभक्तार्धदायिना ॥५८॥	
भस्मस्मेरशरीरसञ्चितरुचिर्दत्ताक्षिजीवाञ्जना	
बिभ्राणा स्फटिकाक्षसूत्रममलं वैचित्र्यमित्रं गले ।	
निःसङ्कोचनिलीनकञ्चुककचत्सुस्तब्धबाहुस्तनी	
साभूत्क्षोभविधायिनी हतधियां भिक्षाक्षणे निर्गता ॥५९॥	
जाते तत्राथ दुर्भिक्षे भिक्षाभक्तेऽतिदुर्लभे ।	
सा रात्रौ देवमात्रादि  ययौ हृत्वा तपस्विनः ॥६०॥	
सा कृत्याश्रमकं गत्वा विहारं हारितस्थितिः ।	
भिक्षुकी वज्रघण्टाख्या बभूव ध्याननिश्चला ॥६१॥	
पात्रं तत्र गुणोचितं करतले कृत्वाथ भिक्षास्पदं	
जीर्णं कामुककूटरागसदृशं काषायमादाय सा ।	
चक्रे मुण्डनमण्डनं परिणमत्कूष्माण्डखण्डोपमं	
पिण्डाप्त्यै विटटक्कनापरिचयश्रेणीविहारं  शिरः ॥६२॥	
पट्वी  मण्डलशिक्षायै प्रणतानां सदैव सा ।	
गृहे गृहे कुलस्त्रीणां ददौ दौःशील्यदेशनाम् ॥६३॥	
वश्यप्रयोगैर्वेश्यानां वणिजां ऋद्धिवर्धनैः ।	
मन्त्रवादेन मूर्खाणां सा परं पूज्यतां ययौ ॥६४॥	
तत्रोपासकदासेन मङ्गलाख्येन सङ्गता ।	
सा गर्भं दम्भभोगानां मूर्तं विघ्नमिवादधे ॥६५॥	
विच्छिन्ने पिण्डपाते सा लम्बमानमहोदरी ।	
प्रसूता धर्ममुत्सृज्य जगाम नगरं पुनः ॥६६॥	
कूटकेशवती तत्र चित्रसेनस्य मन्त्रिणः ।	
पुत्रजन्मनि सा पुण्यैः पत्न्या धात्री प्रवेशिता ॥६७॥	
सार्धक्षीराभिधा धात्री सिंहपादवृसीस्थिता ।	
बालोत्सङ्गा गृहं सर्वं ग्रासीकर्तुमिवैक्षत ॥६८॥	
क्षीरसङ्क्षयरक्षायै सम्प्राप्तसरसाशना ।	
सा मन्त्रिभवने धात्रा धात्री पात्रीकृता श्रियः ॥६९॥	
कण्ठे विद्रुममालिका श्रवणयोस्ताडीयुगं राजतं	
स्थूलस्थूलविभक्तिसक्तवटकप्राग्भारभाजौ भुजौ ।	
गुल्फास्फालविलम्बिकम्बलघनारम्भा नितम्बस्थली	
धात्र्याः सम्भृतभोजनैरभिनवीभूतं पुराणं वपुः ॥७०॥	
ततस्तदपचारेण शिशौ जातज्वरे व्यधात।	
वैद्यदत्तोपवासा सा मत्स्यसूपपरिक्षयम् ॥७१॥	
पानीयं विनिवारणीयमहितं भक्तस्य वार्तैव का	
द्वित्राण्येव दिनानि धात्रिदयया धात्रीरसः पीयताम् ।	
जीवत्वेष शिशुर्भजस्व विविधैरस्योत्सवैः सम्पदं	
वैद्येनेति निवेद्यमानमकरोत्सा सर्वमेवाश्रुतम् ॥७२॥	
दृष्ट्वा तत्रातुरं बालं तृणवत्सुतरागिणी ।	
सा ययौ निर्दया रात्रौ गृहीत्वा हेमसूतिकाम् ॥७३॥	
ततः प्रत्यन्तविषये प्रभूतच्छागगोचरा ।	
ख्याता धनवती नाम स्फीतां चक्रे गृहस्थितिम् ॥७४॥	
साथ मेघापघातेन तस्मिन्पशुधने वने ।	
स्वकाय इव सापाये याते चर्मावशेषताम् ॥७५॥	
गृहीत्वा पशुपालस्य स्थूलं निक्षेपकम्बलम् ।	
गत्वावन्तिपुरं चक्रे ताराख्यापूपविक्रयम् ॥७६ ॥	
क्रीत्वा गणेशनैवेद्यमण्डकानां करण्डकम्  ।	
पुनः पाकोष्मणा नित्यमकरोद्विक्रयं पथि ॥७७॥	
साभुङ्क्त गृहनारीणां प्रभूतोज्जाम तण्डुलम् ।	
प्रभूतलाभलुब्धानां मूलस्यापि परिक्षयः ॥७८॥	
पान्थकन्यां घृताभ्यक्तां कृत्वा कुशलिकाभिधा ।	
मिथ्यासन्नविवाहार्थमयाचत गृहे गृहे ॥७९॥	
ततः सा पञ्जिका नाम द्यूतशालापुरःस्थिता ।	
कपटाक्षशलाकानामकरोद्गूढविक्रयम् ॥८०॥	
सा पौष्पिकी मुकुलिका कृत्वा निर्माल्यविक्रयम् ।	
देवप्रासादपालानां मूल्यं भुक्त्वा ययौ निशि ॥८१॥	
ग्रामयात्रासु सा वारिसत्त्रदात्री हिमाभिधा ।	
रङ्गप्रेक्षणबालानां निनाय वलयादिकम् ॥८२॥	
सा नक्षत्रपरावृतिं कृत्वा षट्काष्टकेष्वपि ।	
विवाहेष्वकरोद्यत्नं वर्णाख्या कूटवर्णनैः ॥८३॥	
गणविज्ञानिका मुग्धप्रत्ययैः ख्यातिमाययौ ।	
नामाभिज्ञानमात्रज्ञा न तु चौरान्विवेद सा ॥८४॥	
भावसिद्ध्यभिधाना सा देवतावेशधारिणी ।	
उपहारान्प्रयच्छेति वदन्ती नावदत्परम् ॥८५॥	
तत उन्मत्तिका भूत्वा सा नग्नालिङ्गिता श्वभिः ।	
कुम्भादेवीति विख्याता प्राप पूजापरम्पराम् ॥८६॥	
क्षिप्रोपदेशलुब्धेन कुलदासेन मन्त्रिणा ।	
सार्चिता प्रययौ हृत्वा पूजाराजतभाजनम् ॥८७॥	
साथ तक्षकयात्रायां चलहण्ठा  दिनत्रयम् ।	
कल्पपाली कला नाम विदधे मद्यविक्रयम् ॥८८॥	
कटिघण्टाभिधानस्य सा क्षीबस्य  तपस्विनः ।	
रात्रौ तत्र प्रसुप्तस्य घण्टाः सप्त समाददे ॥८९॥	
ततः सा भूरिधत्तूरमधुना नष्टचेतसाम् ।	
पान्थानां सर्वमादाय निशि शूरपुरं ययौ ॥९०॥	
एवं कृत्वा लवणसरणौ भारिकं  भर्तृसंज्ञं	
तस्मिन्निद्रावशमुपगते रात्रिमन्यैः क्षिपन्ती ।	
प्रातर्बद्ध्वा पृथुकटितटं सङ्कटे दीर्घदाम्ना 	
मूर्ध्ना भारं दिवसमखिलं सा विलासैरुवाह ॥९१॥	
निःशुष्कैरतटैर्महाहिमपथैरुल्लङ्घ्य घोरान्गिरीन्	
बम्बानाम दिनावसानसमये मान्याङ्गनारूपिणी ।	
हेमन्ते वसनावगुण्ठितमुखी पञ्चालधारामठे	
शीतार्ता घनलम्बकम्बलवती चक्रे स्पृहां कातरा ॥९२॥	
साथ सत्यवती नाम वृद्धा ब्राह्मण्यवादिनी ।	
बभ्राम सागरद्वीपरशनाभरणां भुवम् ॥९३॥	
क्वचिद्योगकथाभिज्ञा क्वचिन्मासोपवासिनी ।	
क्वचित्तीर्थार्थिनी मिथ्या सा परं पूज्यतां ययौ ॥९४॥	
वेधधूननधूपेन मूर्खश्रद्धाविधायिनी ।	
महतीं प्रतिपत्तिं सा लेभे भूपतिवेश्मसु ॥९५॥	
सेनास्तम्भं करिष्यामि राज्ञां कृत्वेति वर्णनम् ।	
भुक्त्वा हेम ययौ रात्रौ प्रत्यासन्ने रणोद्यमे ॥९६॥	
केदाराम्बुगयाश्राद्धगङ्गास्नानादिवादिनी ।	
तत्फलं बन्धमाधाय सार्थेभ्यः साग्रहीद्धनम् ॥९७॥	
नष्टच्छायो पदेशार्थं सार्थिता पथि दस्युभिः ।	
रूढा शिबिकया वर्षं प्रपलाय्य ययौ ततः ॥९८॥	
चीनानकानामण्डानि साथ रुद्राक्षसंज्ञया ।	
ददौ मूल्येन शिष्याणां रुद्राक्षाधिक्यवादिनी ॥९९॥	
बिलसिद्धिधृतश्रद्धागृहीताभरणाम्बरान।	
सा चिक्षेपान्धकूपेषु पातालललनोत्सुकान॥१००॥	
अङ्गविद्धविषास्मीति सुस्निग्धविषगण्डकैः ।	
सा बबन्ध गले मालां विषजाङ्गुलिकाभिधा ॥१०१॥	
शुल्कस्थानेषु सर्वेषु शौल्किकेभ्यः स्वभावतः ।	
मुहूर्तमोहनं पुष्पं सा दत्त्वा स्वेच्छया ययौ ॥१०२॥	
वर्षाणां मे सहस्रं गतमधिकतरं वेद्म्यहं धातुवादं	
सिद्धो मे वाक्प्रपञ्चः करतलकलितं त्रैपुरं कामतत्त्वम् ।	
उर्वर्यां गर्वखर्वीकृतसकलगुरुग्रामभक्त्या तयास्याम्	
इत्याख्यानेन नीताश्चरणतललिहष्ठक्कुराः कुक्कुरत्वम् ॥१०३॥	
पूजासज्जा भजन्ते जयनुतिषु नतिं दिक्षु काम्बोजभोजाः	
सेवाशुष्कास्तरुष्काः परिचरणरसे किं च चीनाः प्रलीनाः ।	
उत्कण्ठार्तास्त्रिगर्ताः परिचरणविधौ पीडयन्त्येव गौडा	
दम्भारम्भेण तस्या विदधति कुसुमोत्सङ्गतामङ्गबङ्गाः ॥१०४॥	
भ्रान्त्वा महीं जलनिधिप्रथितामशेषां	
मायाविनीतिविदिताविरतोन्नतिः सा ।	
प्राप्ता पुनर्निजपदं तनुवीरशेषा	
क्षीणोऽपि देहमिव कस्त्यजति स्वदेशम् ॥१०५॥	
सा सर्वदेशपरिशीलितवेषभाषा	
प्रभ्रष्टभूपतिसुताहमिति ब्रुवाणा ।	
छिन्नाङ्गुलिर्दशनखण्डितनासिकाग्रा	
लालाटनीलतिलकैर्विदिता ममैव ॥१०६॥	
सा चेत्प्रकीर्णधनगेहनिधानसर्पी	
गृह्णाति लोभजननी जननीपदं ते ।	
तत्कामिलोकसकलार्थसमृद्धिमेतां	
यत्नाद्विना सुतनु हस्तगतामवेहि ॥१०७॥	
तस्मात्तामहमेव कूटकुटिलां गत्वा स्वयं त्वत्कृते	
सर्वज्ञां सकलार्थसार्थसरणेः सिद्ध्यै समभ्यर्थये ।	
किं किं वा कथयामि सैव जगतीं जानाति जेतुं धिया	
नास्त्यन्या गतिरित्युदीर्य हितकृत्तूर्णं ययौ नापितः ॥१०८॥	
इति श्रीव्यासदासापराख्यक्षेमेन्द्रनिर्मितायां समयमातृकायां 
चरितोपन्यासो नाम द्वितीयः समयः ॥२॥