स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः २३९
॥ नारद उवाच ॥ 
उपचारैः षोडशभिः पूजनं क्रियते कथम् ॥ 
ते के षोडश भावाः स्युर्नित्यं ये शयने हरेः ॥ १ ॥ 
एतद्विस्तरतो ब्रूहि पृच्छतो मे प्रजापते ॥ 
तव प्रसादमासाद्य जगत्पूज्यो भवाम्यहम् ॥ २ ॥ 
॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ 
विष्णुभक्तिर्दृढा कार्या वेदशास्त्रविधानतः ॥ 
वेदमूलमिदं सर्वं वेदो विष्णुः सनातनः ॥ ३ ॥ 
ते वेदा ब्राह्मणाधारा ब्राह्मणाश्चाग्निदैवताः ॥ 
अग्नौ प्रास्ताहुतिर्विप्रो यज्ञे देवं यजन्सदा ॥ ४ ॥ 
जगत्संधारयेत्सर्वं विष्णुपूजारतः सदा ॥ 
नारायणः स्मृतो ध्यातः क्लेशदुःखादिनाशनः ॥ ५ ॥ 
चातुर्मास्ये विशेषेण जलरूपगतो हरिः ॥ 
जलादन्नानि जायंते जगतां तृप्तिहेतवे ॥ ६ ॥ 
विष्णुदेहांशसंभूतं तदन्नं ब्रह्म इष्यते ॥ 
तदन्नं विष्णवे दत्त्वा ह्यावाहनपुरःसरम् ॥ ७ ॥ 
पुनर्जन्मजराक्लेशसंस्कारैर्नाभिभूयते ॥ 
आकाशसंभवो वेद एक एव पुराऽभवत् ॥ ८ ॥ 
ततो यजुःसामसंज्ञामृग्वेदः प्राप भूतये ॥ 
ऋग्वेदोऽभिहितः पूर्वं यजुःसहस्रशीर्षेति च ॥ ९ ॥ 
षोडशर्चं महासूक्तं नारायणमयं परम् ॥ 
तस्यापि पाठमात्रेण ब्रह्महत्या निव र्तते॥6.239.१०॥। 
विप्रः पूर्वं न्यसेद्देहे स्मृत्युक्तेन निजे बुधः॥ 
ततस्तु प्रतिमायां च शालग्रामे विशेषतः॥११॥ 
क्रमेण च ततः कुर्यात्पश्चादावाहनादिकम्॥ 
आवाह्य सकलं रूपं वैकुण्ठस्थानसंस्थितम्॥१२॥ 
कौस्तुभेन विराजंतं सूर्यकोटिसमप्रभम्।. 
दंडहस्तं शिखासूत्रसहितं पीतवाससम् ॥१३॥ 
महासंन्यासिनं ध्यायेच्चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ 
एवं रूपमयं विष्णुं सर्वपापौघहारिणम् ॥१४॥ 
आवाहयेच्च पुरतो ध्यानसंस्थं द्विजोत्तम॥ 
ऋचा प्रथमया चास्योंकारादिसमुदीर्णया ॥१५॥ 
द्वितीयया चासनं च पार्षदैश्च समन्वितम्॥ 
सौवर्णान्यासनान्येषां मनसा परिचिन्तयेत् ॥१६॥ 
चिन्तनैर्भक्तियोगेन परिपूर्णं च तद्भवेत् ॥ 
पाद्यं तृतीयया कार्यं गंगां तत्र स्मरेद्बुधः ॥ १७ ॥ 
अर्घ्यः कार्यस्ततो विष्णोः सरिद्भिः सप्तसागरैः ॥ 
पुनराचमनं कार्यममृतेन जगत्पतेः ॥१८॥ 
त्रिभिराचमनैः शुद्धिर्ब्राह्मणस्य निगद्यते ॥ 
अद्भिस्तु प्रकृतिस्थाभिर्हीनाभिः फेनबुद्बुदैः ॥१९॥ 
हृत्कण्ठ तालुगाभिश्च यथावर्णं द्विजातयः ॥ 
शुध्येरन्स्त्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभिरंततः ॥6.239.२०॥। 
पञ्चम्याऽऽचमनं कार्यं भक्तियुक्तेन चेतसा ॥ 
भक्तिग्राह्यो हृषीकेशो भक्त्याऽऽत्मानं प्रयच्छति ॥ २१ ॥ 
ततः सुवासितैस्तोयैः सर्वोषधिसमन्वितैः ॥ 
शेषोदकैः स्वर्णघटैः स्नानं देवस्य कारयेत् ॥ २२ ॥ 
तीर्थोदकैः श्रद्धया च मनसा समुपाहृतैः ॥ 
अश्रद्धया रत्नराशिः प्रदत्तो निष्फलो भवेत् ॥ २३ ॥ 
वार्यपि श्रद्धया दत्तमनंतत्वाय कल्पते ॥ 
चातुर्मास्ये विशेषेण श्रद्धया पूयते नरः ॥ २४ ॥
 षष्ठ्या स्नानं ततः कार्यं पुनराचमनं भवेत् ॥ 
दद्याच्च वाससी स्वर्णसहिते भक्तिशक्तितः ॥ २५ ॥ 
आच्छादितं जगत्सर्वं वस्त्रेणाच्छादितो हरिः ॥ 
चातुर्मास्ये विशेषेण वस्त्रदानं महाफलम् ॥ २६ ॥ 
पुनराचमनं देयं यतये विष्णुरूपिणे ॥ 
वस्त्रदानं च सप्तम्या कार्यं विष्णोर्मुनीश्वर ॥ २७ ॥ 
यज्ञोपवीतमष्टम्या तच्चाध्यात्मतया शृणु ॥ 
सूर्यकोटिसमस्पर्शं तेजसा भास्वरं तथा ॥ २८ ॥ 
क्रोधाभिभूते विप्रे तु तडित्कोटिसभप्रभम्॥ 
सूर्येन्दुवह्निसंयोगाद्गुणत्रयसमन्वितम् ।। २९ ॥ 
त्रयीमयं ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपं त्रिविष्टपम् ॥ 
यस्य प्रभावाद्विप्रेंद्र मानवो द्विज उच्यते ॥ 6.239.३० ॥ 
जन्मना जायते शूद्रः संस्काराद्द्विज उच्यते ॥ 
शापानुग्रहसामर्थ्यं तथा क्रोधः प्रसन्नता ॥ ३१ ॥ 
त्रैलोक्यप्रवरत्वं च ब्राह्मणादेव जायते ॥ 
न ब्राह्मणसमो बन्धुर्न ब्राह्मणसमा गतिः ॥ ३२ ॥ 
न ब्राह्मणसमः कश्चित्त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ 
दत्तोपवीते ब्रह्मण्ये सुप्ते देवे जनार्दने ॥ ॥ ३३ ॥ 
सर्वजगद्ब्रह्ममयं संजातं नात्र संशयः ॥ 
नवम्या च सुलेपश्च कर्तव्यो यज्ञमूर्तये ॥ ३४ ॥ 
सुयक्षकर्दमैर्लिप्तो विष्णुर्येन जगद्गुरुः ॥ 
तेना प्यायितमेतद्धि वासितं यशसा जगत् ॥ ३५ ॥ 
तेजसा भास्करो लोके देवत्वं प्राप्य मानवः ॥ 
ब्रह्मलोकादिके लोके मोदते चंदनप्रदः ॥ ३६ ॥ 
चंदनालेपसुभगं विष्णुं पश्यंति मानवाः ॥ 
न ते यमपुरं यांति चातुर्मास्ये विशेषतः ॥ ३७ ॥ 
दशम्या पुष्पपूजा च भक्तिपूजा तथैव च ॥ 
पुष्पे चैव सदा लक्ष्मीर्वसत्येव निरंतरम् ॥ ३८ १। 
लक्ष्म्याः सर्वत्र गामिन्या दोषो नैव प्रजायते ॥ 
यथा सर्वमयो विष्णुर्न दोषैरनुभूयते ॥ ३९ ॥ 
तथा सर्वमयी लक्ष्मीः सतीत्वान्नैव हीयते ॥ 
प्रतिमासु च सर्वासु सर्वभूतेषु नित्यदा ॥ 6.239.४० ॥ 
मनुष्यदेवपितृषु पुष्पपूजा विधीयते ॥ 
पुष्पैः संपूजितो येन हरिरेकः श्रिया सह ॥ ४१ ॥ 
आब्रह्मस्तंबपर्यंतं पूजितं तेन वै जगत् ॥ 
अतः सुश्वेतकुसुमैर्विष्णुं संपूजयेत्सदा ॥४२ ॥ 
चातुर्मास्ये विशेषेण भक्तियुक्तः सदा शुचिः ॥ 
भक्त्या सुविहिता ब्रह्मन्पुष्पपूजा नरैर्यदि ॥ ४३ ॥ 
यंयं काममभिध्यायेत्तस्य सिद्धिर्निरंतरा ॥ 
पुष्पैरुपचितं विष्णुं यद्यन्ये प्रणमंति च ॥ ४४ ॥ 
तेषामप्यक्षया लोकाश्चातुर्मास्येऽधिकं फलम् ॥ 
एकादश्या धूपदानं कर्तव्यं यतये हरौ ॥ ४५ ॥ 
वनस्पति रसो दिव्यो गंधाढ्यो गन्ध उत्तमः॥ 
आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ४६ ॥ 
इमं मंत्रं समुच्चार्य धूपमागुरुजं शुभम् ॥ 
दद्याद्भगवते नित्यं चातुर्मास्ये महाफलम् ॥ ४७ ॥ 
कर्पूरचन्दनदलैः सितामधुसमन्वितम् ॥ 
मांसीजटाभिः सहितं सुप्ते देवेऽथ सत्तम ॥ ४८ ॥ 
देवा घ्राणेन तुष्यंति धूपं घ्राणहरं शुभम्॥ 
द्वादश्या दीपदानं तु कर्तव्यं मुक्तिमिच्छुभिः ॥ ४९ ॥ 
दीपः सर्वेषु कार्येषु प्रथमस्तेजसां पतिः ॥ 
दीपस्तमौघनाशाय दीपः कांतिं प्रयच्छति ॥ 6.239.५० ॥ 
तस्माद्दीपप्रदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः ॥ 
अयं पौराणजो मंत्रो वेदर्चेन समन्वितः ॥ 
दीपप्रदाने सकलः प्रयुक्तो नाशयेदघम् ॥ ५१ ॥ 
चातुर्मास्ये दीपदानं कुरुते यो हरेः पुरः ॥ 
तस्य पापमयो राशिर्निमेषादपि दह्यते ॥ ५२ ॥ 
तावत्पापानि गर्जंति तावद्बिभेति पातकी ॥ 
यावन्न विहितो भास्वान्दीपो नारायणालये ॥ ५३ ॥ 
दर्शनादपि दीपस्य सर्वसिद्धिर्नृणां भवेत् ॥ ५४ ॥ 
कामनां यां समुद्दिश्य दीपं कारयते हरौ ॥ 
सासा सिद्ध्यति निर्विघ्ना सुप्तेऽनंते गुणोत्तरम् ॥ ५५ ॥ 
पंचायतनसंस्थेषु तथा देवेषु पंचसु ॥ 
विहितं दीपदानं च चातुर्मास्ये महाफलम् ॥ ५६ ॥ 
एको विष्णुस्तुष्यते मुक्तिदाता नित्यं ध्यातः पूजितः संस्तुतश्च ॥ 
यच्चाभीष्टं यच्च गेहे शुभं वा तत्तद्देयं मुक्तिहेतोर्नृवर्यैः ॥ ५७ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकारषोडशोपचारदीपमहिमवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशदुत्तर द्विशततमोऽध्यायः ॥ २३९ ॥