रसरत्नसमुच्चय : अध्याय 07
रसशालां प्रकुर्वीत सर्वबाधाविवर्जिते । 
सर्वौषधिमये देशे रम्ये कूपसमन्विते ।। रस-७.१ ।। 
यक्षत्र्यक्षसहस्राक्षदिग्विभागे सुशोभने । 
नानोपकरणोपेतां प्राकारेण सुशोभिताम् ।। रस-७.२ ।। 
शालायाः पूर्वदिग्भागे स्थापयेद् रसभैरवम् । 
वह्निकर्माणि चाग्नेये याम्ये पाषाणकर्म च ।। रस-७.३ ।। 
नैरृत्ये शस्त्रकर्माणि वारुणे क्षालनादिकम् । 
शोषणं वायुकोणे च वेधकर्मोत्तरे तथा । 
स्थापनं सिद्धवस्तूनां प्रकुर्याद् ईशकोणके ।। रस-७.४ ।। 
पदार्थसंग्रहः कार्यो रससाधनहेतुकः । 
सत्त्वपातनकोष्ठीं च झरत्कोष्ठीं सुशोभनाम् ।। रस-७.५ ।। 
भूमिकोष्ठीं चलत्कोष्ठीं जलद्रोण्योऽप्यनेकशः । 
भस्त्रिकायुगलं तद्वन्नलिके वंशलोहयोः ।। रस-७.६ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     स्वर्णादिमय्यः कुण्ड्यो वर्तुलपात्राणि ।। रसटी-७.६;१

स्वर्णायोघोषशुल्वाश्मकुण्ड्यश् चर्मकृतां तथा । 
करणानि विचित्राणि द्रव्याण्यपि समाहरेत् ।। रस-७.७ ।। 
कण्डणी पेषणी स्वल्पा द्रोणीरूपाश्च वर्तुलाः । 
आयसास्तप्तखल्लाश्च मर्दकाश्च तथाविधाः ।। रस-७.८ ।। 
सूक्ष्मच्छिद्रसहस्राढ्या द्रव्यगालनहेतवे । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     कटत्राणि कषायितचर्मखण्डानि ।। रसटी-७.९कख;१

चालनी च कटत्राणि शलाका हि च कुण्डली ।। रस-७.९ ।। 

 सिएवे
चालनी त्रिविधा प्रोक्ता तत्स्वरूपं च कथ्यते । 
वैणवीभिः शलाकाभिर्निर्मिता ग्रथिता गुणैः । 
कीर्तिता सा सदा स्थूलद्रव्याणां गालने हिता ।। रस-७.१० ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     इयं चतुष्कोणा दीर्घचालनी ।। रसटी-७.१०;१
     तत्र दीर्घाः शलाकास्तिरश्चीनाश्च वंशमय्यश् चतुष्कोणकाष्ठपट्टिकाछिद्रेषु बहिर्निर्गताग्राः सूत्रबद्धाः कार्याः ।। रसटी-७.१०;२

 सिएवे > व्.२
चूर्णचालनहेतोश्च चालन्यन्यापि वंशजा ।। रस-७.११ ।। 
कर्णिकारस्य शाल्मल्या हरिजातस्य कम्बया । 
चतुरङ्गुलविस्तारयुक्तया निर्मिता शुभा ।। रस-७.१२ ।। 

 सिएवे > कुण्डली
कुण्डल्यरत्निविस्तारा छागचर्माभिवेष्टिता । 
वाजिवालाम्बरानद्धतला चालनिका परा । 
तया प्रचालनं कुर्याद्धर्तुं सूक्ष्मतरं रजः ।। रस-७.१३ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     कुण्डलीं कुण्डलाकारां वर्तुलां तृतीयां चालनीं विदध्यात् ।। रसटी-७.१३;१
     वाजिवाला अश्वपुच्छकेशाः ।। रसटी-७.१३;२
     अम्बरं वस्त्रम् ।। रसटी-७.१३;३
     तदन्यतरेणानद्धतला बद्धतला ।। रसटी-७.१३;४

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     कुण्डली चालन्या वेष्टनी ।। रसबोध-७.१३;१
     अरत्निविस्तारा प्रसारितकनिष्ठाङ्गुलिबद्धमुष्टिहस्तप्रमाणायता चतुरङ्गुलविस्तृतकर्णिकारादिवल्कलनिर्मिता अरत्निविस्तारवेष्टनी युक्ता छागचर्ममण्डिता अश्वपुच्छकेशसूक्ष्मवस्त्ररचिततलदेशा सूक्ष्मतरद्रव्यचालनार्थम् अपरविधा चालनीत्यर्थः ।। रसबोध-७.१३;२

मूषामृत्तुषकार्पासवनोपलकपिष्टकम् । 
त्रिविधं भेषजं धातुजीवमूलमयं तथा । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     शर्करा वालुका ।। रसबोध-७.१४अ-द्;१

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     शर्करा अतिक्षुद्रपाषाणरवकाः ।। रसटी-७.१४अ-द्;१
     तदपेक्षया स्थूलाः श्वेताः कणाः सितोपलाः ।। रसटी-७.१४अ-द्;२
     शर्कराशब्देन वालुकापि ग्राह्या ।। रसटी-७.१४अ-द्;३

 शिखित्र, शर्करा
शिखित्रा गोवरं चैव शर्करा च सितोपला ।। रस-७.१४ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     सितोपला कठिनी फुलकडी इति भाषा ।। रसबोध-७.१४;१

 छर्चोअल्
शिखित्राः पावकोच्छिष्टा अङ्गाराः कोकिला मताः ।। रस-७.१५ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     दग्धकाष्ठकठिनखण्डानामेव शिखित्रसंज्ञा कोकिलसंज्ञा च ।। रसटी-७.१५;१
     संप्रति तेषां सामान्यम् अवान्तरभेदं चाह शिखित्रा इति ।। रसटी-७.१५;२
     पावकेन वह्निना भुक्त्वा उच्छिष्टाः परित्यक्ता अङ्गाराः शिखित्राः कोकिलाश्च मताः ।। रसटी-७.१५;३
     विशेषस्त्वित्थम् वह्निना भुक्त्वा स्वयं त्यक्ताः शिखित्रा हठात् प्रतिकूलवायुधूलिक्षेपमृत्तिकादिनिपीडनादिना यत्नेन वह्नितो वियोजिता अङ्गाराः कोकिला मता इति चेति ।। रसटी-७.१५;४
     ते प्रज्वलिता जलेन विना निर्वाणाः कृता वह्निमुक्ताः कृताः ।। रसटी-७.१५;५

 छर्चोअल् > कोकिल
कोकिलाश् चेतिताङ्गारा निर्वाणाः पयसा विना ।। रस-७.१६ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     शिखित्रलक्षणे कोकिला उक्ताः अतः कोकिलाशब्दस्यार्थम् आह कोकिला इति ।। रसबोध-७.१६;१
     चेतिताङ्गाराः तप्ताङ्गाराः पयसो विना स्वयं निर्वाणाः शान्ताः चेत् ते अङ्गाराः कोकिलाः मताः कोकिलाः कय्ला इति भाषा ।। रसबोध-७.१६;२

 द्रिएद् चोwदुन्ग्
पिष्टकं छगणं छाणम् उपलं चोत्पलं तथा । 
गिरिण्डोपलसाठी च संशुष्कच्छगणाभिधाः ।। रस-७.१७ ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     चषकं पानपात्रं वाटी ग्लास् इति प्रसिद्धम् ।। रसबोध-७.१७;१

काचायोमृद्वराटानां कूपिका चषकानि च ।। रस-७.१८ ।। 

 बोत्त्ले
कूपिका कुपिका सिद्धा गोला चैव गिरिण्डिका ।। रस-७.१९ ।। 

 चषकपर्यायाः
चषकं च कटोरी च वाटिका खारिका तथा । 
कञ्चोली ग्राहिका चेति नामान्येकार्थकानि हि ।। रस-७.२० ।। 

     टीका रससरत्नसमुच्चयबोधिनी:
     क्षुद्रशिप्राः क्षुद्राकाराः शुक्तयः ।। रसबोध-७.२०;१

शूर्पादिवेणुपात्राणि क्षुद्रशिप्राश्च शङ्खिकाः । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     शङ्खिकाः क्षुद्रशङ्खमयपात्राणि ।। रसटी-७.२१कख;१

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     क्षुरका नापितस्य शस्त्रविशेषाः ।। रसटी-७.२१कख;१

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     पाक्यो यवक्षारः ।। रसटी-७.२०;१

क्षुरप्राश्च तथा पाक्यः यच्चान्यत्तत्र युज्यते । 

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     पालिका दर्वी ।। रसटी-७.२१कख;१

$

     टीका रससरत्नसमुच्चयटीका:
     कर्णिका विलीति महाराष्ट्रभाषायाम् ।। रसटी-७.२१कख;१
     सा चात्र वर्तुलाकारदन्तपङ्क्तिशिखरा ग्राह्या ।। रसटी-७.२१कख;२

पालिका कर्णिका चैव शाकच्छेदनशस्त्रकाः ।। रस-७.२१ ।। 
शालासम्मार्जनाद्यं हि रसपाकान्तकर्म यत् । 
तत्रोपयोगि यच्चान्यत्तत्सर्वं परविद्यया ।। रस-७.२२ ।। 
श्रीरसाङ्कुशया सर्वं मन्त्रयित्वा समर्चयेत् । 
अन्यथा तद्गतं तेजः परिगृह्णन्ति भैरवाः ।। रस-७.२३ ।। 
रससंचिन्तका वैद्या निघण्टुज्ञाश्च वार्त्तिकाः । 
सर्वदेशजभाषाज्ञाः संग्राह्यास्तेऽपि साधकैः ।। रस-७.२४ ।। 
रसपाकावसानं हि सदाघोरं च जापयेत् ।। रस-७.२५ ।। 
सोद्यमाः शुचयः शूरा बलिष्ठाः परिचारकाः ।। रस-७.२६ ।। 
धर्मिष्ठः सत्यवाग्विद्वान् शिवकेशवपूजकः । 
सदयः पद्महस्तश्च संयोज्यो रसवैद्यके ।। रस-७.२७ ।। 
पताकाकुम्भपाथोजमत्स्यचापाङ्कपाणिकः । 
अनामाधस्थरेखाङ्कः स स्यादमृतहस्तवान् ।। रस-७.२८ ।। 
अदेशिकः कृपामुक्तो लुब्धो गुरुविवर्जितः । 
कृष्णरेखाकरो वैद्यो दग्धहस्तः स उच्यते ।। रस-७.२९ ।। 
निग्रहमन्त्रज्ञास्ते योज्या निधिसाधने ।। रस-७.३० ।। 
बलिष्ठाः सत्यवन्तश्च रक्ताक्षाः कृष्णविग्रहाः । 
भूतत्रासनविद्याश्च ते योज्या बलिसाधने ।। रस-७.३१ ।। 
निर्लोभाः सत्यवक्तारो देवब्राह्मणपूजकाः । 
यमिनः पथ्यभोक्तारो योजनीया रसायने ।। रस-७.३२ ।। 
धनवन्तो वदान्याश्च सर्वोपस्करसंयुताः । 
गुरुवाक्यरता नित्यं धातुवादेषु ते शुभाः ।। रस-७.३३ ।। 
तत्तदौषधनामज्ञाः शुचयो वञ्चनोज्झिताः । 
नानाविषयभाषाज्ञास्ते मता भेषजाहृतौ ।। रस-७.३४ ।। 
शुचीनां सत्यवाक्यानामास्तिकानां मनस्विनाम् । 
संदेहोज्झितचित्तानां रसः सिध्यति सर्वदा ।। रस-७.३५ ।। 
दशाष्टक्रियया सिद्धो रसोऽसौ साधकोत्तमः । 
हा रसो नष्टमित्युक्त्वा सेवेतान्यत्र तं रसम् ।। रस-७.३६ ।। 
रससिद्धो भवेन्मर्त्यो दाता भोक्ता न याचकः । 
जरामुक्तो जगत्पूज्यो दिव्यकान्तिः सदा सुखी ।। रस-७.३७ ।। 

रसरत्नसमुच्चयः‎