दशरूपकम्/चतुर्थः परिच्छेदः
विभावैरनुभावैश्च सात्त्विकैर्व्यभिचारिभिः । 
आनीयमानः स्वाद्यत्वं स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥ ४.१ ॥ 

ज्ञायमानतया तत्र विभावो भावपोषकृत् । 
आलम्बनोद्दीपनत्वप्रभेदेन स च द्विधा ॥ ४.२ ॥ 

अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मकः । 
हेतुकार्यात्मनोः सिद्धिस्तयोः संव्यवहारतः ॥ ४.३ ॥ 

सुखदुःखादिकैर्भावैर्भावस्तद्भावभावनम् । 
पृथग् भावा भवन्त्यन्येऽनुभावत्वेऽपि सात्त्विकाः । 
सत्त्वादेव समुत्पत्तेस्तच् च तद्भावभावनम् ॥ ४.४ ॥ 

स्तम्भप्रलयरोमाञ्चाः स्वेदो वैवर्ण्यवेपथू । 
अश्रुवैस्वर्यमित्यष्टौ स्तम्भोऽस्मिन् निष्क्रियाङ्गता । 
प्रलयो नष्टसञ्ज्ञत्वं शेषाः सुव्यक्तलक्षणाः ॥ ४.५ ॥ 

विशेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिणः । 
स्थायिन्युन्मग्ननिर्मग्नाः कल्लोला इव वारिधौ ॥ ४.६ ॥ 

निर्वेदग्लानिशङ्काश्रमधृतिजडताहर्षदैन्यौग्र्यचिन्तास् 
त्रासेर्ष्यामर्षगर्वाः स्मृतिमरणमदाः सुप्तनिद्राविबोधाः । 
व्रीडापस्मारमोहाः समतिरलसतावेगतर्कावहित्था 
व्याध्युन्मादौ विपादोत्सुकचपलयुतास्त्रिंशदेते त्रयश्च ॥ ४.७ ॥ 

तत्त्वज्ञानापदीर्ष्यादेर्निर्वेदः स्वावमाननम् । 
तत्र चिन्ताश्रुनिःश्वासवैअवर्ण्योच्छ्वासदीनताः ॥ ४.८ ॥ 

रत्याद्यायासतृट्क्षुद्भिर्ग्लानिर्निष्प्राणतेह च । 
वैवर्ण्यकम्पानुत्साहक्षामाङ्गवचनक्रियाः ॥ ४.९ ॥ 

अनर्थप्रतिभा शङ्का परक्रौर्यात् स्वदुर्नयात् । 
कम्पशोषाभिवीक्षादिरत्र वर्णस्वरान्यता ॥ ४.१० ॥ 

श्रमः खेदोऽध्वरत्यादेः स्वेदोऽस्मिन् मर्दनादयः । 
सन्तोषो ज्ञानशक्त्यादेर्धृतिरव्यग्रभोगकृत् ॥ ४.११ ॥ 

अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः । 
अनिमिषनयननिरीक्षणतूष्णीम्भावादयस्तत्र ॥ ४.१२ ॥ 

प्रसत्तिरुत्सवादिभ्यो हर्षोऽश्रुस्वेदगद्गदाः । 
दौर्गत्याद्यैरनौजस्यं दैन्यं कार्ष्ण्याभृजादिमत् ॥ ४.१३ ॥ 

दुष्टेऽपराधदौर्मुख्यक्रौर्यैश्चण्डत्वमुग्रता । 
तत्र स्वेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः ॥ ४.१४ ॥ 

ध्यानं चिन्तेहितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकृत् । 
गर्जितादेर्मनःक्षोभस्त्रासोऽत्रोत्कम्पितादयः ॥ ४.१५ ॥ 

परोत्कर्षाक्षमासूया गर्वदौर्जन्यमन्युजा । 
दोषोक्त्यवज्ञे स्रुकुटिमन्युक्रोधेङ्गितानि च ॥ ४.१६ ॥ 

अधिक्षेपापमानादेरमर्षोऽभिनिविष्टता । 
तत्र खेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः ॥ ४.१७ ॥ 

गर्वोऽभिजनलावण्यबलैश्वर्यादिभिर्मदः । 
कर्माण्याधर्पणावज्ञा सविलासाङ्गवीक्षणम् ॥ ४.१८ ॥ 

सदृशज्ञानचिन्ताद्यैः संस्कारात् स्मृतिरत्र च । 
ज्ञातत्वेनार्थभासिन्यां भ्रूसमुन्नयनादयः । 
मरणं सुप्रसिद्धत्वादनर्थत्वाच् च नोच्यते ॥ ४.१९ ॥ 

हर्षोत्कर्षो मदः पानात् स्खलदङ्गवचोगतिः । 
निद्रा हासोऽत्र रुदितं ज्येष्ठमध्याधमादिषु । 
सुप्तं निद्रोद्भवं तत्र श्वासोच्छासक्रिया परम् ॥ ४.२० ॥ 

मनःसम्मीलनं निद्रा चिन्तालस्यक्लमादिभिः । 
तत्र जृम्भाङ्गभङ्गाक्षिमीलनोत्स्वप्नतादयः । 
विवोधः परिणामादेस्तत्र जृम्भाक्षिमर्दने ॥ ४.२१ ॥ 

दुराचारादिभिर्व्रीडा धार्ष्ट्याभावस्तमुन्नयेत् । 
साचीकृताङ्गावरणवैवर्ण्याधोमुखादिभिः ॥ ४.२२ ॥ 

आवेशो ग्रहदुःखाद्यैरपस्मारो यथाविधिः । 
भूपातकम्पप्रखेदलालाफेनोद्गमादयः ॥ ४.२३ ॥ 

मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेशानुचिन्तनैः । 
तत्राज्ञानभ्रमाघातघूर्णनादर्शनादयः ॥ ४.२४ ॥ 

भ्रान्तिच्छेदोपदेशाभ्यां शास्त्रादेस्तत्त्वधीर्मतिः । 
आलस्यं श्रमगर्भादेजह्यजृम्भासितादिमत् ॥ ४.२५ ॥ 

आवेगः सम्ग्रमोऽस्मिन्नभिसरजनिते शस्त्रनागाभियोगो 
वातात् पांसूपदिग्धस्त्वरितपदगतिर्वर्षजे पिण्डिताङ्गः । 
उत्पातात् स्रस्तताङ्गेष्वहितहितकृते शोकहर्षानुभावा 
वह्नेर्धूमाकुलास्यः करिजमनुभयस्तम्मकम्पापसाराः ॥ ४.२६ ॥ 

तर्को विचारः सन्देहाद् भ्रूशिरोङ्गुलिनर्तकः । 
लज्जाद्यैर्विक्रियागुप्ताववहित्थाङ्गविक्रिया । 
व्याधयः सन्निपाताद्यास्तेषामन्यत्र विस्तरः ॥ ४.२७ ॥ 

अप्रेक्षाकारितोन्मादः सन्निपातग्रहादिभिः । 
अस्स्मिन्नवस्था रुदितगीतहासासितादयः ॥ ४.२८ ॥ 

प्रारब्धकार्यासिद्ध्यादेर्विषादः सत्त्वसङ्क्षयः । 
निःश्वासोच्छ्वासहृत्तापसहायान्वेषणादिकृत् ॥ ४.२९ ॥ 

कालाक्षमत्वमौत्मुक्यं रम्येच्छारतिसम्ग्रमैः । 
तत्रोच्छ्वासत्वनिःश्वासहृत्तापस्वेदविभ्रमाः ॥ ४.३० ॥ 

मात्सर्यद्वेषरागादेश्चापलं त्वनवस्थितिः । 
तत्र भर्त्सनपारुष्यस्वच्छन्दाचरणादयः ॥ ४.३१ ॥ 

विरुद्धैरविरुद्धैर्वा भावैर्विच्छिद्यते । 
आत्मभावं नयत्यन्यान् स स्थायी लवणाकरः ॥ ४.३२ ॥ 

रत्युत्साहज्गुप्साः क्रोधो हासः स्मयो भयं शोकः । 
शममपि केचित् प्राहुः पुष्टिर्नाट्येषु नैतस्य ॥ ४.३३ ॥ 

निर्वेदादिरताद्रूप्यादस्थायी स्वदते कथम् । 
वैरस्यायैव तत्पोषस्तेनाष्टौ स्थायिनो मताः ॥ ४.३४ ॥ 

वाच्या प्रकरणादिभ्यो बुद्धिस्था वा यथा क्रिया । 
वाक्यार्थः कारकैर्युक्ता स्थायी भावस्तथेतरैः ॥ ४.३५ ॥ 

रसः स एव स्वाद्व्यत्वाद् रसिकस्यैव वर्तनात् । 
नानुकार्यस्य वृत्तत्वात् काव्यस्यातत्परत्वतः ॥ ४.३६ ॥ 

द्रष्टुः प्रतीतिर्व्रीडेर्ष्यारागद्वेषप्रसङ्गतः । 
लौकिकस्य स्वरमणीसंयुक्तस्येव दर्शनात् ॥ ४.३७ ॥ 

धीरोदात्ताद्यवस्थानां रामादिः प्रतिपादकः । 
विभावयति रत्यादीन् स्वदन्ते रसिकस्य ते ॥ ४.३८ ॥ 

क्रीडतां मृन्मयैर्यद्वद् बालानां द्विरदादिभिः । 
स्वोत्साहः स्वदते तद्वच्छ्रोतृणामर्जुनादिभिः ॥ ४.३९ ॥ 

काव्यार्थभावनास्वादो नर्तकस्य न वार्यते । 
स्वादः काव्यार्थसम्भेदानात्मानन्दसमुद्भवः ॥ ४.४० ॥ 

विकाशविस्तरक्षोभविक्षेपैः स चतुर्बिधः । 
शृङ्गारवीरबीभत्सरौद्रेषु मनसः क्रमात् ॥ ४.४१ ॥ 

हास्याद्भुतभयोत्कर्षकरुणानां त एव हि । 
अतस्तज्जन्यता तेषामत एवावधारणम् ॥ ४.४२ ॥ 

शमप्रकर्षो निर्वाच्यो मुदितादेस्तदात्मता । 
पदार्थैरिन्दुनिर्वेदरोमाञ्चादिस्वरूपकैः । 
काव्याद् विभावसञ्चार्यनुभावप्रख्यतां गतैः ॥ ४.४३ ॥ 

भावितः स्वदते स्थायी रसः स परिकीर्तितः । 
लक्षणैक्यं विभावैक्यादभेदाद् रसभावयोः ॥ ४.४४ ॥ 

रम्यदेशकलाकालवेषभोगादिसेवनैः । 
प्रमोदात्मा रतिः सैव यूनोरन्योन्यरक्तयोः । 
प्रहृष्यमाणा शृङ्गारो मधुराङ्गविचेष्टितैः ॥ ४.४५ ॥ 

ये सत्त्वजाः स्थायिन् एव चाष्टौ 
त्रिंशत् त्रयो ये व्यभिचारिणश्च । 
एकोनपञ्चाशदमी हि भावाः 
युक्त्या निबद्धाः परिपोषयन्ति । 
आलस्यमौग्र्यं मरणं जुगुप्सा 
तस्याश्रयाद्वैतविरुद्धमिष्टम् ॥ ४.४६ ॥ 

तत्रायोगोऽनुरागेऽपि नवयोरेकचित्तयोः । 
पारतन्त्र्येण दैवाद् वा विप्रकर्षादसङ्गमः ॥ ४.४७ ॥ 

दशावस्थः स तत्रादावभिलाषोऽथ चिन्तनम् । 
स्मृतिर्गुणकथोद्वेगप्रलापोन्मादसञ्ज्वराः । 
जडता मरणं चेति दुरवस्थं यथोत्तरम् ॥ ४.४८ ॥ 

अभिलापः स्पृहा तत्र कान्ते सर्वाङ्गसुन्दरे । 
दृष्टे श्रुते वा तत्रापि विस्मयानन्दसाध्वसाः ॥ ४.४९ ॥ 

साक्षात् प्रतिकृतिस्वप्नच्छायामायासु दर्शनम् । 
श्रुतिर्व्याजात् सखीगीतमागधादिगुणस्तुतेः ॥ ४.५० ॥ 

सानुभावविभावास्तु चिन्ताद्याः पूर्वदर्शिताः । 
दशावस्थत्वमाचार्यैः प्रायो वृत्या निदर्शितम् । 
महाकविप्रबन्धेषु दृश्यते तदनन्तता ॥ ४.५१ ॥ 

दृष्टे श्रुतेऽभिलाषाच् च किं नौत्सुक्यं प्रजायते । 
अप्राप्तौ किं न निर्वेदो ग्लानिः किं नातिचिन्तनात् ॥ ४.५२ ॥ 

विप्रयोगस्तु विश्लेषो रूढविभ्रम्भयोर्द्विधा । 
मानप्रवासभेदेन मानोऽपि प्रणयेर्ष्ययोः ॥ ४.५३ ॥ 

तत्र प्रणयमानः स्यात् कोपावसितयोर्द्वयोः । 
स्त्रीणामीर्ष्याकृतो मानः कोपोऽन्यासङ्गिनि प्रिये । 
श्रुते वानुमिते दृष्टे श्रुतिस्तत्र सखीमुखात् ॥ ४.५४ ॥ 

उत्स्वप्नायितभोगाङ्कगोत्रस्खलनकल्पितः । 
त्रिधानुमानिको दृष्टः साक्षादिन्द्रियगोचरः ॥ ४.५५ ॥ 

यथोत्तरं गुरुः षड्भिरुपायैस्तमुपाचरेत् । 
साम्ना भेदेन दानेन नत्युपेक्षारसान्तरैः ॥ ४.५६ ॥ 

तत्र ओरियवचः साम भेदस्तत्सख्युपार्जनम् । 
दानं व्याजेन भूषादेः पादयोः पतनं नतिः ॥ ४.५७ ॥ 

सामादौ तु परिक्षीणे स्यादुपेक्षावधीरणम् । 
रभसत्रासहर्षादेः कोपभ्रंशो रसान्तरम् । 
कोपचेष्टाश्च नारीणां प्रागेव प्रतिपादिताः ॥ ४.५८ ॥ 

कार्यतः सम्भ्रमाच्छापात् प्रवासो भिन्नदेशता । 
द्वयोस्तत्राश्रुनिःश्वासकार्श्यलम्बालकादिता ॥ ४.५९ ॥ 

द्वितीयः सहसोत्पन्नो दिव्यमानुपविप्लवात् । 
स्वरूपान्यत्वकरणाच्छापजः सन्निधावपि ॥ ४.६० ॥ 

मृते त्वेकत्र यत्रान्यः प्रलपेच्छोक एव सः । 
व्याश्रयत्वान् न शृङ्गारः प्रत्यापन्ने तु नेतरः ॥ ४.६१ ॥ 

प्रणयायोगयोरुत्का प्रवासे प्रोषितप्रिया । 
कलहान्तरितेर्ष्यायां विप्रलव्धा च खण्डिता ॥ ४.६२ ॥ 

अनुकूलौ निषेवेते यत्रान्योन्यं विलासिनौ । 
दर्शनस्पर्शनादीनि स सम्भोगो मुदान्वितः ॥ ४.६३ ॥ 

चेष्टास्तत्र प्रवर्तन्ते लीलाद्या दश योषिताम् । 
दाक्षिण्यमार्दवप्रेम्णामनुरूपाः प्रियं प्रति ॥ ४.६४ ॥ 

रमयेच् चाटुकृत् कान्तः कलाक्रीडादिभिश्च ताम् । 
न ग्राम्यमाचरेत् किञ्चिन् नर्मभ्रंशकरं न च ॥ ४.६५ ॥ 

वीरः प्रतापविनयाध्यवसायसत्त्व- 
मोहाविषादनयविस्मयविक्रमाद्यैः । 
उत्साहभूः स च दयारणदानयोगात् 
त्रेधा किलात्र मतिगर्वधृतिप्रहर्षाः ॥ ४.६६ ॥ 

बीभत्सः कृमिपूतिगन्धिवमथुप्रायैर्जुगुप्सैकभूर् 
उद्वेगो रुधिरान्त्रकीकसवसामांसादिभिः क्षोभणः । 
वैराग्याज् जघनस्तनादिषु घृणाशुद्धोऽनुभावैर्वृतो 
नासावक्त्रविकूणनादिभिरिहावेगार्तिशङ्कादयः ॥ ४.६७ ॥ 

क्रोधो मत्सरवैरिवैकृतमयैः पोषोऽस्य रौद्रोऽनुजः 
क्षोभः खाधरदंशकम्पभ्रुकुटिस्वेदास्यरागैर्युतः । 
शत्रोल्लासविकत्थमांसधरणीघातप्रतिज्ञाग्रहैर् 
अत्रामर्षमदौ स्मृतिश्चपलतासूयाग्र्यवेगादयः ॥ ४.६८ ॥ 

विकृताकृतिवाग्वेषैरात्मनोऽथ परस्य वा । 
हासः स्यात् परिपोषोऽस्य हास्यस्त्रिप्रकृतिः स्मृतः ॥ ४.६९ ॥ 

स्मितमिह विकासिनयनं किञ्चिल्लक्ष्यद्विजं तु हसितं स्यात् । 
मधुरस्वरं विहसितं सशिरःकम्पमिदमुपहसितम् ॥ ४.७० ॥ 

अपहसितं सास्राक्षं विक्षिप्ताङ्गं भवत्यतिहसितम् । 
द्वे द्वे हसिते चैषां ज्येष्ठे मध्येऽधमे क्रमशः ॥ ४.७१ ॥ 

निद्रालस्यश्रमग्लानिमूर्छाश्च सहचारिणः । 
अतिलोकैः पदार्थैः स्याद् विस्मयात्मा रसोऽद्भुतः ॥ ४.७२ ॥ 

कर्मास्य साधुवादाश्रुवेपथुस्वेदगद्गदाः । 
हर्षावेगधृतिप्राया भवन्ति व्यभिचारिणः ॥ ४.७३ ॥ 

विकृतस्वरसत्त्वादेर्भयभावो भयानकः । 
सर्वाङ्गवेपथुस्वेदशोषवैचित्त्यलक्षणः । 
दैन्यसम्भ्रमसम्मोहत्रासादिस्तत्सहोदरः ॥ ४.७४ ॥ 

इष्टनाशादनिष्टाप्तौ शोकात्मा करुणोऽनु तम् । 
निःश्वासोच्छ्वासरुदितस्तम्भप्रलपितादयः ॥ ४.७५ ॥ 

स्वापापस्मारदैन्याधिमरणालस्यसम्भ्रमाः । 
विषादजडयोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः ॥ ४.७६ ॥ 

प्रीतिभक्त्यादयो भावा मृगयाक्षादयो रसाः । 
हर्षोत्साहादिषु स्पष्टमन्तर्भावान् न कीर्तिताः ॥ ४.७७ ॥ 

षट्त्रिंशद्भूषणादीनि सामादीन्येकविंशतिः । 
लक्ष्यसन्ध्यन्तराङ्गानि सालङ्कारेषु तेषु च ॥ ४.७८ ॥ 

रम्यं जुगुप्सितमुदारमथापि नीचम् 
उग्रं प्रसादि गहनं विकृतं च वस्तु । 
यद्वाप्यवस्तु कविभावकभाव्यमानं 
तन् नास्ति यन् न रसभावमुपैति लोके ॥ ४.७९ ॥ 

विष्णोः सुतेनापि धनञ्जयेन 
विद्वन्मनोरागनिबन्धहेतुः । 
आविष्कृटं मुञ्जमहीशगोष्ठी- 
वैदग्ध्यभाजा दशरूपमेतत् ॥ ४.८० ॥ 

एको चरे खग्गविसाणकप्पो ॥