गरुडपुराणम्/प्रेतकाण्डः (धर्मकाण्डः)/अध्यायः १२
श्रीगरुडमहापुराणम् १२
श्रीकृष्ण उवाच  ।
एवं ते कथितस्तार्क्ष्य जीवितस्य विनर्णयः  ।
मानुषाणां हितार्थाय प्रेतत्वविनिवृत्तये  ॥ २,१२.१ ॥
चतुरशीतिलक्षाणि चतुर्भेदाश्च जन्तवः  ।
अण्डजाः स्वेदजाश्चैव उद्भिज्जाश्च जारायुजाः  ॥ २,१२.२ ॥
एकविंशतिलक्षाणि अण्डजाः परिकीर्तिताः  ।
स्वेदजाश्च तथा प्रोक्ता उद्भिज्जाश्च क्रमेण तु  ॥ २,१२.३ ॥
जरायुजास्तथा प्रोक्ता मनुष्याद्यास्तथा परे  ।
सर्वेषामेव जन्तूनां मानुषत्वं हि दुर्लभम्  ॥ २,१२.४ ॥
पञ्चेन्द्रियनिधानत्वं महापुण्यैरवाप्यते  ।
ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्रास्तत्परजातयः  ॥ २,१२.५ ॥
रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च  ।
कैवर्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते ह्यन्त्यजाः स्मृताः  ॥ २,१२.६ ॥
म्लेच्छतुम्बविभेदेन जातिभेदास्त्वनेकशः  ।
जन्तूनामेव सर्वेषां जातिभेदाः सहस्रशः  ॥ २,१२.७ ॥
जन्तूनामेव सर्वेषां भेदाश्चैव सहस्रशः  ।
आहारो मैथुनं निद्रा भयं क्रोधस्तथैव च  ॥ २,१२.८ ॥
सर्वेषा मेव जन्तूनां विवेको दुर्लभः परः  ।
एकपादादिरूपेण देहभेदास्त्वनेकशः  ॥ २,१२.९ ॥
कृष्णसारो मृगो यत्र धर्मदशः स उच्यते  ।
ब्रह्माद्या देवताः सर्वास्तत्र तिष्ठन्ति सर्वशः  ॥ २,१२.१० ॥
भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां मतिजीविनः  ।
मतिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः  ॥ २,१२.११ ॥
मानुष्यं यः समासाद्य स्वर्गमेक्षैकसाधकम्  ।
तयोर्न साधयेदेकं तेनात्मा वञ्चितो ध्रुवम्  ॥ २,१२.१२ ॥
इच्छति शती सहस्रं सहस्री लक्षमीहते कर्तुम्  ।
लक्षाधिपती राज्यं राजापि सकलां धरां लब्धुम्  ॥ २,१२.१३ ॥
चक्रधरोऽपि सुरत्वं सुरभावे सकलसुरपतिर्भवितुम्  ।
सुरपतिरूर्ध्वगतित्वं तथापि ननिवर्तते तृष्णा  ॥ २,१२.१४ ॥
तृष्णया चाभिभूतस्तु नरकं प्रतिपद्यते  ।
तृष्णामुक्तास्तु ये केचित्स्वर्गवासं लभन्ति ते  ॥ २,१२.१५ ॥
आत्माधीनः पुमांल्लोके सुखी भवति निश्चितम्  ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः  ॥ २,१२.१६ ॥
तथा च विषयाधीनो दुः खी भवति निश्चितम्  ॥ २,१२.१७ ॥
कुरङ्गमताङ्गपतङ्गभृङ्गमीना हताः पञ्चभिरेव पञ्च  ।
एकः प्रमादी स कथं न हन्यते यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च  ॥ २,१२.१८ ॥
पितृमातृमयो बाल्ये यौवने दयितामयः  ।
पुत्रपौत्रमयश्चान्ते मूढो नात्ममयः क्वचित् ॥ २,१२.१९ ॥
लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते  ।
पुत्रदारमयैः पाशैर्नैव बद्धो विमुच्यते  ॥ २,१२.२० ॥
एकः करोति पापानि फलं भुङ्क्ते महाजनः  ।
भोक्तारो विप्रयुज्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते  ॥ २,१२.२१ ॥
कोऽपि मृत्युं न जयति बालो वृद्धो युवापि वा  ।
सुखदुः खादिको वापि पुनरायाति याति च  ॥ २,१२.२२ ॥
सर्वेषां पश्यतामेव मृतः सर्वं परित्यजेत् ।
एकः प्रजायते जन्तुरेक एव प्रलीयते  ॥ २,१२.२३ ॥
एकोऽपि भुङ्क्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम्  ।
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमङ्क्षितौ  ॥ २,१२.२४ ॥
बान्धवा विमुखा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति  ।
गृहेष्वर्था निवर्तन्ते श्मशानान्मित्रबान्धवाः  ॥ २,१२.२५ ॥
शरीरं वह्निरादत्ते सुकृतं दुष्कृतं व्रजेत् ।
शरीरं वह्निना दग्धं पुण्यं पापं सह स्थितम्  ॥ २,१२.२६ ॥
शुभं वा यदि वा पापं भुङ्क्ते सर्वत्र मानवः  ।
यदनस्तमिते सूर्ये न दत्तं धनमर्थिनाम्  ॥ २,१२.२७ ॥
न जाने तस्य तद्वित्तं प्रातः कस्य भविष्यति  ।
रारटीति धनं तस्य को मे भर्ता भविष्यति  ॥ २,१२.२८ ॥
न दत्तं द्विजमुख्येभ्यः परोपकृतये तथा  ।
पूर्वजन्मकृतात्पुण्याद्यल्लब्धं बहु चाल्पकम्  ॥ २,१२.२९ ॥
तदीदृशं परिज्ञाय धर्मार्थे दीयते धनम्  ।
धनेन धार्यते धर्मः श्रद्धापूतेन चेतसा  ॥ २,१२.३० ॥
श्रद्धाविरहितो धर्मो नेहामुत्र च तत्फलम्  ।
धर्माच्च जायते ह्यर्थो धर्मात्कामोऽपि जायते  ॥ २,१२.३१ ॥
धर्म एवापवर्गाय तस्माद्धर्मं समाचरेत् ।
श्रद्धया साध्यते धर्मो बहुभिर्नार्थराशिभिः  ॥ २,१२.३२ ॥
अकिञ्चना हि मुनयः श्रद्धावन्तो दिवं गताः  ।
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पक्षिन्प्रेत्य चेह न तत्फलम्  ॥ २,१२.३३ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकादृप्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे मृतस्य धर्ममात्रानुयायित्वनिरूपणं नाम द्वादशोऽध्यायः

प्रेतकाण्डः