महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-001
द्यूतजितानां पाण्डवानां द्रौपद्यासह वनंप्रति प्रस्थानम् ।। 1 ।।
तदनु पौरैर्दुर्योधननगर्हणपूर्वकं पाण्डवैः सहारण्यवासेच्छया तदनुगमनम् ।। 2 ।।
युधिष्ठिरेण प्रार्थनया तेषां पुरंप्रति निवर्तनपूर्वकं सायं गङ्गातीरगवटमेत्य तत्रानुगतब्राह्मणैः सह सुखेन रात्रियापनम् ।। 3 ।।
जनमेजय उवाच||
एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः |
धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निकृत्या द्विजसत्तम ||१||
श्राविताः परुषा वाचः सृजद्भिर्वैरमुत्तमम् |
किमकुर्वन्त कौरव्या मम पूर्वपितामहाः ||२||
कथं चैश्वर्यविभ्रष्टाः सहसा दुःखमेयुषः |
वने विजह्रिरे पार्थाः शक्रप्रतिमतेजसः ||३||
के चैनानन्ववर्तन्त प्राप्तान्व्यसनमुत्तमम् |
किमाहाराः किमाचाराः क्व च वासो महात्मनाम् ||४||
कथं द्वादश वर्षाणि वने तेषां महात्मनाम् |
व्यतीयुर्ब्राह्मणश्रेष्ठ शूराणामरिघातिनाम् ||५||
कथं च राजपुत्री सा प्रवरा सर्वयोषिताम् |
पतिव्रता महाभागा सततं सत्यवादिनी ||६||
वनवासमदुःखार्हा दारुणं प्रत्यपद्यत ||६||
एतदाचक्ष्व मे सर्वं विस्तरेण तपोधन |
श्रोतुमिच्छामि चरितं भूरिद्रविणतेजसाम् ||७||
कथ्यमानं त्वया विप्र परं कौतूहलं हि मे ||७||
वैशम्पायन उवाच||
एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः |
धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निर्ययुर्गजसाह्वयात् ||८||
वर्धमानपुरद्वारेणाभिनिष्क्रम्य ते तदा |
उदङ्मुखाः शस्त्रभृतः प्रययुः सह कृष्णया ||९||
इन्द्रसेनादयश्चैनान्भृत्याः परिचतुर्दश |
रथैरनुययुः शीघ्रैः स्त्रिय आदाय सर्वशः ||१०||
व्रजतस्तान्विदित्वा तु पौराः शोकाभिपीडिताः |
गर्हयन्तोऽसकृद्भीष्मविदुरद्रोणगौतमान् ||११||
ऊचुर्विगतसन्त्रासाः समागम्य परस्परम् ||११||
नेदमस्ति कुलं सर्वं न वयं न च नो गृहाः |
यत्र दुर्योधनः पापः सौबलेयेन पालितः ||१२||
कर्णदुःशासनाभ्यां च राज्यमेतच्चिकीर्षति ||१२||
नो चेत्कुलं न चाचारो न धर्मोऽर्थः कुतः सुखम् |
यत्र पापसहायोऽयं पापो राज्यं बुभूषते ||१३||
दुर्योधनो गुरुद्वेषी त्यक्ताचारसुहृज्जनः |
अर्थलुब्धोऽभिमानी च नीचः प्रकृतिनिर्घृणः ||१४||
नेयमस्ति मही कृत्स्ना यत्र दुर्योधनो नृपः |
साधु गच्छामहे सर्वे यत्र गच्छन्ति पाण्डवाः ||१५||
सानुक्रोशा महात्मानो विजितेन्द्रियशत्रवः |
ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च धर्माचारपरायणाः ||१६||
एवमुक्त्वानुजग्मुस्तान्पाण्डवांस्ते समेत्य च |
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे तान्कुन्तीमाद्रिनन्दनान् ||१७||
क्व गमिष्यथ भद्रं वस्त्यक्त्वास्मान्दुःखभागिनः |
वयमप्यनुयास्यामो यत्र यूयं गमिष्यथ ||१८||
अधर्मेण जिताञ्श्रुत्वा युष्मांस्त्यक्तघृणैः परैः |
उद्विग्नाः स्म भृशं सर्वे नास्मान्हातुमिहार्हथ ||१९||
भक्तानुरक्ताः सुहृदः सदा प्रियहिते रतान् |
कुराजाधिष्ठिते राज्ये न विनश्येम सर्वशः ||२०||
श्रूयतां चाभिधास्यामो गुणदोषान्नरर्षभाः |
शुभाशुभाधिवासेन संसर्गं कुरुते यथा ||२१||
वस्त्रमापस्तिलान्भूमिं गन्धो वासयते यथा |
पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः ||२२||
मोहजालस्य योनिर्हि मूढैरेव समागमः |
अहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः ||२३||
तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च सुस्वभावैस्तपस्विभिः |
सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः ||२४||
येषां त्रीण्यवदातानि योनिर्विद्या च कर्म च |
तान्सेवेत्तैः समास्या हि शास्त्रेभ्योऽपि गरीयसी ||२५||
निरारम्भा ह्यपि वयं पुण्यशीलेषु साधुषु |
पुण्यमेवाप्नुयामेह पापं पापोपसेवनात् ||२६||
असतां दर्शनात्स्पर्शात्सञ्जल्पनसहासनात् |
धर्माचाराः प्रहीयन्ते न च सिध्यन्ति मानवाः ||२७||
बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात् |
मध्यमैर्मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति चोत्तमैः ||२८||
ये गुणाः कीर्तिता लोके धर्मकामार्थसम्भवाः |
लोकाचारात्मसम्भूता वेदोक्ताः शिष्टसंमताः ||२९||
ते युष्मासु समस्ताश्च व्यस्ताश्चैवेह सद्गुणाः |
इच्छामो गुणवन्मध्ये वस्तुं श्रेयोऽभिकाङ्क्षिणः ||३०||
युधिष्ठिर उवाच||
धन्या वयं यदस्माकं स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः |
असतोऽपि गुणानाहुर्ब्राह्मणप्रमुखाः प्रजाः ||३१||
तदहं भ्रातृसहितः सर्वान्विज्ञापयामि वः |
नान्यथा तद्धि कर्तव्यमस्मत्स्नेहानुकम्पया ||३२||
भीष्मः पितामहो राजा विदुरो जननी च मे |
सुहृज्जनश्च प्रायो मे नगरे नागसाह्वये ||३३||
ते त्वस्मद्धितकामार्थं पालनीयाः प्रयत्नतः |
युष्माभिः सहितैः सर्वैः शोकसन्तापविह्वलाः ||३४||
निवर्ततागता दूरं समागमनशापिताः |
स्वजने न्यासभूते मे कार्या स्नेहान्विता मतिः ||३५||
एतद्धि मम कार्याणां परमं हृदि संस्थितम् |
सुकृतानेन मे तुष्टिः सत्कारश्च भविष्यति ||३६||
वैशम्पायन उवाच||
तथानुमन्त्रितास्तेन धर्मराजेन ताः प्रजाः |
चक्रुरार्तस्वरं घोरं हा राजन्निति दुःखिताः ||३७||
गुणान्पार्थस्य संस्मृत्य दुःखार्ताः परमातुराः |
अकामाः संन्यवर्तन्त समागम्याथ पाण्डवान् ||३८||
निवृत्तेषु तु पौरेषु रथानास्थाय पाण्डवाः |
प्रजग्मुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम् ||३९||
तं ते दिवसशेषेण वटं गत्वा तु पाण्डवाः |
ऊषुस्तां रजनीं वीराः संस्पृश्य सलिलं शुचि ||४०||
उदकेनैव तां रात्रिमूषुस्ते दुःखकर्शिताः ||४०||
अनुजग्मुश्च तत्रैतान्स्नेहात्केचिद्द्विजातयः |
साग्नयोऽनग्नयश्चैव सशिष्यगणबान्धवाः ||४१||
स तैः परिवृतो राजा शुशुभे ब्रह्मवादिभिः ||४१||
तेषां प्रादुष्कृताग्नीनां मुहूर्ते रम्यदारुणे |
ब्रह्मघोषपुरस्कारः सञ्जल्पः समजायत ||४२||
राजानं तु कुरुश्रेष्ठं ते हंसमधुरस्वराः |
आश्वासयन्तो विप्राग्र्याः क्षपां सर्वां व्यनोदयन् ||४३|| 3.1.46

3-1-1	पार्था इति च्छत्रिन्यायेन माद्रीसुतयोरप्युपलक्षणम्। दुरात्मभिर्दुष्टचित्तैः। सहामात्यैः कर्णादिभिः। निकृत्या छलेन ।।
3-1-2	सृजद्भिर्वैरमुत्तममिति ख. ङ. झ. पाठः ।।
3-1-3	एयुषः प्राप्तवन्तः। कथं चैश्वर्यविभ्रष्टा इति ख. झ. पाठः ।।
3-1-4	उत्तमं तीव्रम् ।।
3-1-8	द्रविणं पराक्रमस्तेजो देहकान्तिश्च ते उभे पुष्कले येषां ते भूरिद्रविणतेजसः ।।
3-1-9	गजसाह्वयात् हास्तिनपुरात् ।।
3-1-10	वर्धमानपुरंनाम ग्रामविशेषस्तदभिमुखं द्वारं तस्मात् ।।
3-1-11	परिचतुर्दश अधिकचतुर्दशाः। पञ्चदशेत्यर्थः। संख्यायाव्ययासन्नेति समासः। समासान्तविधेरनित्यत्वात् डचूप्रत्ययस्याभावः ।।
3-1-13	ऊचुर्विगतसंत्रासा इति ख. झ. पाठः ।।
3-1-16	प्रकृतिनिर्घृणः स्वभावनिर्दयः। त्यक्ताचारसुहृज्जन इति झ. पाठः ।।
3-1-18	सानुक्रोशाः सदयाः ।।
3-1-22	भक्तान् आराधनापरान्। अनुरक्तान् प्रीतिमतः। सुहृदः वेतनाद्युपकारमनपेक्ष्य उपकारकान्। न विनश्येम विनाशं न प्रार्थयासहे। प्रार्थनायां लिङ् ।।
3-1-24	आपः अपः ।।
3-1-27	अवदातानि शुद्धानि। समास्या संगतिः ।।
3-1-28	निरारम्भाः अग्निहोत्राद्यकुर्वाणा अपि ।।
3-1-29	न सिद्ध्यन्ति सिद्धिश्चित्तशुद्धिस्तां न प्राप्नुवन्ति धर्माचारहीनत्वात् ।।
3-1-31	अविषयैः अगोचरैरपरिचितैरित्यर्थः। धर्मकामार्थसंभवाः धर्मादीनां संभव उत्पत्तिर्येभ्यस्ते ।।
3-1-32	समस्ताः एकीभूताः। व्यस्ताः पृथक्पृथग्भूताः ।।
3-1-34	स्नेहो वात्सल्यं तत्सहिता अनुकम्पा दया ।।
3-1-40	समागम्य संपृच्छ्य
3-1-43	ऊषुः वासं चक्रुः ।।
3-1-44	ऊषुर्निन्युः ।।
3-1-45	साग्नयः दारैः सहिताः अग्नयो यैस्ते। रम्यत्वं तापविरहात्संध्यारागादिशोभातश्च। दारुणो रक्षःपिशाचादिसंचारकालत्वात् ।।

महाभारतम्/आरण्यकपर्व