श्रीमद्भागवतपुराणम्/स्कन्धः ९/अध्यायः १४
<span style="font-size: 14pt; line-height: 200%">

चंद्रवंशवर्णनं, बुधस्य जन्म, तस्मान्मनुपुत्र्यामिलायां जातस्य पुरूरवस उपाख्यानं च - 

श्रीशुक उवाच । 
 अथातः श्रूयतां राजन् वंशः सोमस्य पावनः । 
 यस्मिन्नैलादयो भूपाः कीर्त्यन्ते पुण्यकीर्तयः ॥ १ ॥ 
 सहस्रशिरसः पुंसो नाभिह्रद सरोरुहात् । 
 जातस्यासीत् सुतो धातुः अत्रिः पितृसमो गुणैः ॥ २ ॥ 
 तस्य दृग्भ्योऽभवत् पुत्रः सोमोऽमृतमयः किल । 
 विप्रौषध्युडुगणानां ब्रह्मणा कल्पितः पतिः ॥ ३ ॥ 
 सोऽयजद् राजसूयेन विजित्य भुवनत्रयम् । 
 पत्‍नीं बृहस्पतेर्दर्पात् तारां नामाहरद् बलात् ॥ ४ ॥ 
 यदा स देवगुरुणा याचितोऽभीक्ष्णशो मदात् । 
 नात्यजत् तत्कृते जज्ञे सुरदानवविग्रहः ॥ ५ ॥ 
 शुक्रो बृहस्पतेर्द्वेषाद् अग्रहीत् सासुरोडुपम् । 
 हरो गुरुसुतं स्नेहात् सर्वभूतगणावृतः ॥ ६ ॥ 
 सर्वदेवगणोपेतो महेन्द्रो गुरुमन्वयात् । 
 सुरासुरविनाशोऽभूत् समरस्तारकामयः ॥ ७ ॥ 
 निवेदितोऽथाङ्‌गिरसा सोमं निर्भर्त्स्य विश्वकृत् । 
 तारां स्वभर्त्रे प्रायच्छद् अन्तर्वत्‍नीमवैत् पतिः ॥ ८ ॥ 
 त्यज त्यजाशु दुष्प्रज्ञे मत्क्षेत्रात् आहितं परैः । 
 नाहं त्वां भस्मसात्कुर्यां स्त्रियं सान्तानिकः सति ॥ ९ ॥ 
 तत्याज व्रीडिता तारा कुमारं कनकप्रभम् । 
 स्पृहामाङ्‌गिरसश्चक्रे कुमारे सोम एव च ॥ १० ॥ 
 ममायं न तवेत्युच्चैः तस्मिन् विवदमानयोः । 
 पप्रच्छुः ऋषयो देवा नैवोचे व्रीडिता तु सा ॥ ११ ॥ 
 कुमारो मातरं प्राह कुपितोऽलीकलज्जया । 
 किं न वोचस्यसद्‌वृत्ते आत्मावद्यं वदाशु मे ॥ १२ ॥ 
 ब्रह्मा तां रह आहूय समप्राक्षीच्च सान्त्वयन् । 
 सोमस्येत्याह शनकैः सोमस्तं तावदग्रहीत् ॥ १३ ॥ 
 तस्यात्मयोनिरकृत बुध इत्यभिधां नृप । 
 बुद्ध्या गम्भीरया येन पुत्रेणापोडुराण्मुदम् ॥ ॥ 
 ततः पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृतः । 
 तस्य रूपगुणौदार्य शीलद्रविणविक्रमान् ॥ १५ ॥ 
 श्रुत्वोर्वशीन्द्रभवने गीयमानान् सुरर्षिणा । 
 तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरार्दिता ॥ १६ ॥ 
 मित्रावरुणयोः शापाद् आपन्ना नरलोकताम् । 
 निशम्य पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणम् । 
 धृतिं विष्टभ्य ललना उपतस्थे तदन्तिके ॥ १७ ॥ 
 स तां विलोक्य नृपतिः हर्षेणोत्फुल्ललोचनः । 
 उवाच श्लक्ष्णया वाचा देवीं हृष्टतनूरुहः ॥ १८ ॥ 
 श्रीराजोवाच । 
 स्वागतं ते वरारोहे आस्यतां करवाम किम् । 
 संरमस्व मया साकं रतिर्नौ शाश्वतीः समाः ॥ १९ ॥ 
 उर्वश्युवाच । 
 कस्यास्त्वयि न सज्जेत मनो दृष्टिश्च सुन्दर । 
 यदङ्‌गान्तरमासाद्य च्यवते ह रिरंसया ॥ २० ॥ 
 एतौ उरणकौ राजन् न्यासौ रक्षस्व मानद । 
 संरंस्ये भवता साकं श्लाघ्यः स्त्रीणां वरः स्मृतः ॥ २१ ॥ 
 घृतं मे वीर भक्ष्यं स्यात् नेक्षे त्वान्यत्र मैथुनात् । 
 विवाससं तत् तथेति प्रतिपेदे महामनाः ॥ २२ ॥ 
 अहो रूपमहो भावो नरलोकविमोहनम् । 
 को न सेवेत मनुजो देवीं त्वां स्वयमागताम् ॥ २३ ॥ 
 तया स पुरुषश्रेष्ठो रमयन्त्या यथार्हतः । 
 रेमे सुरविहारेषु कामं चैत्ररथादिषु ॥ २४ ॥ 
 रममाणस्तया देव्या पद्मकिञ्जल्क गन्धया । 
 तन्मुखामोदमुषितो मुमुदेऽहर्गणान् बहून् ॥ २५ ॥ 
 अपश्यन् उर्वशीं इन्द्रो गन्धर्वान् समचोदयत् । 
 उर्वशीरहितं मह्यं आस्थानं नातिशोभते ॥ २६ ॥ 
 ते उपेत्य महारात्रे तमसि प्रत्युपस्थिते । 
 उर्वश्या उरणौ जह्रुः न्यस्तौ राजनि जायया ॥ २७ ॥ 
 निशम्याक्रन्दितं देवी पुत्रयोः नीयमानयोः । 
 हतास्म्यहं कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना ॥ २८ ॥ 
 यद् विश्रम्भादहं नष्टा हृतापत्या च दस्युभिः । 
 यः शेते निशि संत्रस्तो यथा नारी दिवा पुमान् ॥ २९ ॥ 
 इति वाक् सायकैर्बिद्धः प्रतोत्त्रैरिव कुञ्जरः । 
 निशि निस्त्रिंशमादाय विवस्त्रोऽभ्यद्रवद् रुषा ॥ ३० ॥ 
 ते विसृज्योरणौ तत्र व्यद्योतन्त स्म विद्युतः । 
 आदाय मेषावायान्तं नग्नमैक्षत सा पतिम् ॥ ३१ ॥ 
 ऐलोऽपि शयने जायां अपश्यन् विमना इव । 
 तच्चित्तो विह्वलः शोचन् बभ्रामोन्मत्तवन् महीम् ॥ ३२ ॥ 
 स तां वीक्ष्य कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च तत्सखीः । 
 पञ्च प्रहृष्टवदनाः प्राह सूक्तं पुरूरवाः ॥ ३३ ॥ 
 अहो जाये तिष्ठ तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि । 
 मां त्वमद्याप्यनिर्वृत्य वचांसि कृणवावहै ॥ ३४ ॥ 
 सुदेहोऽयं पतत्यत्र देवि दूरं हृतस्त्वया । 
 खादन्त्येनं वृका गृध्राः त्वत्प्रसादस्य नास्पदम् ॥ ३५ ॥ 
 उर्वश्युवाच । 
 मा मृथाः पुरुषोऽसि त्वं मा स्म त्वाद्युर्वृका इमे । 
 क्वापि सख्यं न वै स्त्रीणां वृकाणां हृदयं यथा ॥ ३६ ॥ 
 स्त्रियो ह्यकरुणाः क्रूरा दुर्मर्षाः प्रियसाहसाः । 
 घ्नन्त्यल्पार्थेऽपि विश्रब्धं पतिं भ्रातरमप्युत ॥ ३७ ॥ 
 विधायालीकविश्रम्भं अज्ञेषु त्यक्तसौहृदाः । 
 नवं नवमभीप्सन्त्यः पुंश्चल्यः स्वैरवृत्तयः ॥ ३८ ॥ 
 संवत्सरान्ते हि भवान् एकरात्रं मयेश्वरः । 
 वस्यत्यपत्यानि च ते भविष्यन्त्यपराणि भोः ॥ ३९ ॥ 
 अन्तर्वत्‍नीमुपालक्ष्य देवीं स प्रययौ पुरीम् । 
 पुनस्तत्र गतोऽब्दान्ते उर्वशीं वीरमातरम् ॥ ४० ॥ 
 उपलभ्य मुदा युक्तः समुवास तया निशाम् । 
 अथैनमुर्वशी प्राह कृपणं विरहातुरम् ॥ ४१ ॥ 
 गन्धर्वान् उपधावेमान् तुभ्यं दास्यन्ति मामिति । 
 तस्य संस्तुवतस्तुष्टा अग्निस्थालीं ददुर्नृप । 
 उर्वशीं मन्यमानस्तां सोऽबुध्यत चरन् वने ॥ ४२ ॥ 
 स्थालीं न्यस्य वने गत्वा गृहानाध्यायतो निशि । 
 त्रेतायां सम्प्रवृत्तायां मनसि त्रय्यवर्तत ॥ ४३ ॥ 
 स्थालीस्थानं गतोऽश्वत्थं शमीगर्भं विलक्ष्य सः । 
 तेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया ॥ ४४ ॥ 
 उर्वशीं मन्त्रतो ध्यायन् अधरारणिमुत्तराम् । 
 आत्मानं उभयोर्मध्ये यत्तत् प्रजननं प्रभुः ॥ ४५ ॥ 
 तस्य निर्मन्थनात् जातो जातवेदा विभावसुः । 
 त्रय्या स विद्यया राज्ञा पुत्रत्वे कल्पितस्त्रिवृत् ॥ ४६ ॥ 
 तेनायजत यज्ञेशं भगवन्तं अधोक्षजम् । 
 उर्वशीलोकमन्विच्छन् सर्वदेवमयं हरिम् ॥ ४७ ॥ 
 एक एव पुरा वेदः प्रणवः सर्ववाङ्‌मयः । 
 देवो नारायणो नान्य एकोऽग्निर्वर्ण एव च ॥ ४८ ॥ 
 पुरूरवस एवासीत् त्वयी त्रेतामुखे नृप । 
 अग्निना प्रजया राजा लोकं गान्धर्वमेयिवान् ॥ ४९ ॥ 

इति श्रीमद्‍भागवते महापुराणे पारमहंस्यां 
संहितायां नवमस्कन्धे चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
 हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ 

श्रीमद्भागवत महापुराण