बृहत्संहिता/अध्यायः ५०
५० अङ्गविद्याध्याय ।।
दैवज्ञेन शुभाशुभं दिगुदितस्थानऽहृतानीक्षता	
वाच्यं प्रष्टृनिजापराङ्गघटनां चऽलोक्य कालं धिया ।	
सर्वज्ञो हि चराचरऽत्मकतयाअसौ सर्वदर्शो विभुश्	
चेष्टाव्याहृतिभिः शुभाशुभफलं सन्दर्शयत्यर्थिनाम् ।।	५०.०१ ।। 
स्थानं पुष्पसुहासिभूरिफलभृत्सुस्निग्धकृत्तिच्छद	
असत्पक्षिच्युतशस्तसंज्ञिततरुच्छायौपगूढं समम् ।	
देवऋषिद्विजसाधुसिद्धनिलयं सत्पुष्पसस्यौक्षितम्	
सत्स्वादुउदकनिर्मलत्वजनितऽह्लादं च *सच्छाद्वलम्[क्.सच्छाड्वलम्] ।।	५०.०२ ।। 
 छिन्नभिन्नकृमिखातकण्टकिप्लुष्टरूक्षकुटिलैर्न सत्कुजैः ।	
 क्रूरपक्षियुतनिन्द्यनामभिः शुष्कशीर्णबहुपर्ण*चर्मभिः[क्.वर्मभिः] ।।	५०.०३ ।। 
श्मशानशून्यायतनं चतुष्पथं	
तथा+अमनोज्ञं विषमं सदऊषरम् ।	
अवस्कराङ्गारकपालभस्मभिश्	
चितं तुषैः शुष्कतृणैर्नशोभनम् ।।	५०.०४ ।। 
 प्रव्रजितनग्ननापितरिपुबन्धन*सौनिकैस्[क्.सूनिकैस्] तथा श्वपचैः ।	
 कितवयतिपीडितैर्युतं आयुधमाध्वीकविक्रयैर्न शुभम् ।।	५०.०५ ।। 
प्रागुत्तरईशाश्च दिशः प्रशस्ताः	
प्रष्टुर्न वाय्वम्बुयमाग्निरक्षः ।	
पूर्वाह्नकाले +अस्ति शुभं न रात्रौ	
सन्ध्याद्वये प्रश्नकृतो +अपराह्णे ।।	५०.०६ ।। 
यात्राविधाने हि शुभाशुभं यत्	
प्रोक्तं निमित्तं तदिहापि वाच्यम् ।	
दृष्ट्वा पुरो वा जनताहृतं वा	
प्रष्टुः स्थितं पाणितले +अथ वस्त्रे ।।	५०.०७ ।। 
अथाङ्गान्यूरूओष्ठस्तनवृषणपादं च दशना	
भुजौ हस्तौ गण्डौ कचगलनखाङ्गुष्ठं अपि यत् ।	
सशङ्खं *कक्षांसं श्रवण[क्.कषांसश्रवण]गुदसन्धिइति पुरुषे	
स्त्रियां भ्रूनासास्फिग्वलिकटिसुलेखाअङ्गुलिचयम् ।।	५०.०८ ।। 
जिह्वा ग्रीवा पिण्डिके पार्ष्णियुग्मं	
जङ्घे नाभिः कर्णपाली कृकाटी ।	
वक्त्रं पृष्ठं जत्रुजानुअस्थिपार्श्वं	
हृत्तालुअक्षी मेहनौरस्त्रिकं च ।।	५०.०९ ।। 
 नपुंसकऽख्यं च शिरो ललाटं आश्वाद्यसंज्ञैरपरैश्चिरेण ।	
 सिद्धिर्भवेज्जातु नपुंसकैर्नो रूक्षक्षतैर्भग्नकृशैश्च पूर्वैः ।।	५०.१० ।। 
 स्पृष्टे वा चालिते वाअपि पादाङ्गुष्ठे +अक्षिरुग्भवेत् ।	
 अङ्गुल्यां दुहितुः शोकं शिरोघाते नृपाद्भयम् ।।	५०.११ ।। 
 विप्रयोगं उरसि स्वगात्रतः कर्पटाहृतिरनर्थदा भवेत् ।	
 स्यात्प्रियाप्तिरभिगृह्य कर्पटं पृच्छतश्चरणपादयोजितुः ।।	५०.१२ ।। 
 पादाङ्गुष्ठेन विलिखेद्भूमिं क्षेत्रौत्थचिन्तया ।	
 हस्तेन पादौ कण्डूयेत्तस्य *दासीमयी[क्.दासीमया] च सा ।।	५०.१३ ।। 
 तालभूर्जपटदर्शने +अंशुकं चिन्तयेत्कचतुषास्थिभस्मगम् ।	
 व्याधिराश्रयति रज्जुजालकं वल्कलं च समवेक्ष्य बन्धनम् ।।	५०.१४ ।। 
 पिप्पलीमरिचशुण्ठिवारिदै रोध्रकुष्ठवसनाम्बुजीरकैः ।	
 गन्धमांसिशतपुष्पया वदेत्पृच्छतस्तगरकेण *चिन्तयेत्[क्.चिन्तनम्] ।।	५०.१५ ।। 
 स्त्रीपुरुषदोषपीडितसर्व*अर्थ[क्.अध्व]सुतार्थधान्यतनयानाम् ।	
 द्विचतुष्पदक्षितीनां विनाशतः कीर्तितैर्दृष्टैः ।।	५०.१६ ।। 
 न्यग्रोधमधुकतिन्दुकजम्बूप्लक्षऽम्र*बदर[क्.बदरि]जातिफलैः ।	
 धनकनकपुरुषलोहांशुकरूप्य*औदुम्बरऽप्तिर्[क्.उदुम्बराप्तिर्] अपि करगैः ।।	५०.१७ ।। 
 धान्यपरिपूर्णपात्रं कुम्भः पूर्णः कुटुम्बवृद्धिकरौ ।	
 गजगोशुनां पुरीषं धनयुवतिसुहृद्विनाशकरम् ।।	५०.१८ ।। 
 पशुहस्तिमहिषपङ्कजरजतव्याघ्रैर्लभेत सन्दृष्टैः ।	
 अविधननिवसनमलयजकौशेयऽभरणसङ्घातम् ।।	५०.१९ ।। 
 पृच्छा वृद्धश्रावकसुपरिव्राड्दर्शने नृभिर्विहिता ।	
 मित्रद्यूतार्थभवा गणिकानृपसूतिकाअर्थकृता ।।	५०.२० ।। 
 शाक्यौपाध्याय*अर्हत्[क्.आर्हत]*निर्ग्रन्थि[क्.निर्ग्रन्थ]निमित्तनिगमकैवर्तैः ।	
 चौरचमूपतिवणिजां दासीयोधऽपणस्थवध्यानाम् ।।	५०.२१ ।। 
 तापसे शौण्डिके दृष्टे प्रोषितं पशुपालनम् ।	
 हृद्गतं *प्रच्छकस्य[क्.पृच्छकस्य] स्यादुञ्छवृटौ विपन्नता ।।	५०.२२ ।। 
 इच्छामि प्रष्टुं भण पश्यत्वार्यः समादिशैत्युक्ते ।।	
 संयोगकुटुम्बौत्था लाभाइश्वर्यौद्गता चिन्ता ।।	५०.२३ ।। 
निर्दिशैति गदिते *जयाध्वजा[क्.जयाध्वगा]	
प्रत्यवेक्ष्य मम चिन्तितं वद ।	
आशु सर्वजनमध्यगं त्वया	
दृश्यतां इति च बन्धुचौरजा ।।	५०.२४ ।। 
अन्तःस्थे +अङ्गे स्वजन उदितो बाह्यजे बाह्य *एव[क्.एवम्]	
पादाङ्गुष्ठाङ्गुलिकलनया दासदासीजनः स्यात् ।	
जङ्घे प्रेष्यो भवति भगिनी नाभितो हृत्स्वभार्या	
पाण्यङ्गुष्ठाङ्गुलिचयकृतस्पर्शने पुत्रकन्ये ।।	५०.२५ ।। 
 मातरं जठरे मूर्ध्नि गुरुं दक्षिणवामकौ ।	
 बाहू भ्राताअथ तत्पत्नी स्पृष्ट्वाएवं चौरं आदिशेत् ।।	५०.२६ ।। 
 अन्तरङ्गं अवमुच्य बाह्यगस्पर्शनं यदि करोति पृच्छकः ।	
 श्लेष्ममूत्रशकृतस्*त्यजन्त्यथो[क्.त्यजन्नधः] पातयेत्करतलस्थवस्तु चेत् ।।	५०.२७ ।। 
भृशं अवनामिताङ्गपरिमोटनतो +अप्यथ वा	
जनधृतरिक्तभाण्डं अवलोक्य च चौरजनम् ।	
हृतपतितक्षतास्मृतविनष्टभग्नगत	
उन्मुषितमृतऽद्यनिष्टरवतो लभते न हृतम् ।।	५०.२८ ।। 
निगदितं इदं यत्तत्सर्वं तुषास्थिविषऽदिकैः	
सह मृतिकरं पीडाअर्तानां समं रुदित*क्षतैः[क्.क्षुतैः] ।	
अवयवं अपि स्पृष्ट्वाअन्तःस्थं दृढं मरुदाहरेद्	
अतिबहु तदा भुक्त्वाअन्नं संस्थितः सुहितो वदेत् ।।	५०.२९ ।। 
 ललाटस्पर्शनात्शूकदर्शनात्शालिजौदनम् ।	
 उरःस्पर्शात्षष्टिक*आख्यं[क्.अन्नम्] ग्रीवास्पर्शे च यावकम् ।।	५०.३० ।। 
 कुक्षिकुचजठरजानुस्पर्शे माषाः पयस्तिलयवाग्वः ।	
 *आस्वादयते[क्.आस्वादयतश्] चओष्ठौ लिहते मधुरं रसं ज्ञेयम् ।।	५०.३१ ।। 
 *विसृक्के[क्.विस्पृक्के] स्फोटयेज्जिह्वां आम्ले वक्त्रं विकूणयेत् ।	
 *कटुके +अथ कषाये +अथ[क्.कटुतिक्तकषायोष्णैर्] हिक्केत्ष्ठीवेच्च सैन्धवे ।।	५०.३२ ।। 
श्लेष्मत्यागे शुष्कतिक्तं तदल्पं	
श्रुत्वा क्रव्यादं वा प्रेक्ष्य वा मांसमिश्रम् ।	
भूगण्डओष्ठस्पर्शने शाकुनं तद्	
भुक्तं तेनैत्युक्तं एतन्निमित्तम् ।।	५०.३३ ।। 
 मूर्धगलकेशहनुशङ्खकर्णजङ्घं वस्तिं च स्पृष्ट्वा ।	
 गजमहिषमेषशूकरगोशशमृग*महिष[क्.ओमित्तेद्]मांसयुग्भुक्तम् ।।	५०.३४ ।। 
 दृष्टे श्रुते +अप्यशकुने गोधामत्स्यऽमिषं वदेद्भुक्तम् ।	
 गर्भिण्या गर्भस्य च निपतनं एवं प्रकल्पयेत्प्रश्ने ।।	५०.३५ ।। 
 पुंस्त्रीनपुंसकऽख्ये दृष्टे +अनुमिते पुरःस्थिते स्पृष्टे ।	
 तज्जन्म भवति पानान्नपुष्पफलदर्शने च शुभम् ।।	५०.३६ ।। 
अङ्गुष्ठेन भ्रूउदरं वाअङ्गुलिं वा	
स्पृष्ट्वा पृच्छेद्गर्भचिन्ता तदा स्यात् ।	
मध्वाज्याद्यैर्हेमरत्नप्रवालैर्	
अग्रस्थैर्वा मातृधात्र्यात्मजैश्च ।।	५०.३७ ।। 
गर्भयुता जठरे करगे स्याद्	
दुष्टनिमित्तवशात्तदुदासः ।	
कर्षति तज्जठरं यदि पीठ	
उत्पीडनतण् करगे च करे +अपि ।।	५०.३८ ।। 
 घ्राणाया दक्षिणे द्वारे स्पृष्टे मासोत्तरं वदेत् ।	
 वामे *+अब्दौ[क्.द्वौ] कर्ण एवं मा द्विचतुर्घ्नः श्रुतिस्तने ।।	५०.३९ ।। 
वेणीमूले त्रीन्सुतान्कन्यके द्वे	
कर्णे पुत्रान्पञ्च हस्ते त्रयं च ।	
अङ्गुष्ठान्ते पञ्चकं चानुपूर्व्या	
पादाङ्गुष्ठे पार्ष्णियुग्मे +अपि कन्याम् ।।	५०.४० ।। 
 सव्यासव्यऊरुसम्स्पर्शे सूते कन्यासुतद्वयम् ।	
 स्पृष्टे ललाटमध्यान्ते चतुस्त्रितनया भवेत् ।।	५०.४१ ।। 
 शिरोललाटभ्रूकर्णगण्डं हनुरदा गलम्	
 सव्यापसव्यस्कन्धश्च हस्तौ चिबुकनालकम् ।।	५०.४२ ।। 
उरः कुचं दक्षिणं अप्यसव्यं	
हृत्पार्श्वं एवं जठरं कटिश्च ।	
स्फिक्पायुसन्धिऊरुयुगं च जानू	
जङ्घे +अथ पादाविति कृत्तिकाआदौ ।।	५०.४३ ।। 
इति निगदितं एतद्गात्रसंस्पर्शलक्ष्म	
प्रकटं अभिमताप्त्यै वीक्ष्य शास्त्राणि सम्यक् ।	
विपुलमतिरुदारो वेत्ति यः सर्वं एतन्	
नरपतिजनताभिः पूज्यते +असौ सदैव ।।	५०.४४ ।।