नारदस्मृतिः/मातृकाः/व्यवहारः
<table>		
		
<td><p>		
	धर्मैकतानाः पुरुषा यदासन्सत्यवादिनः   ।तदा न व्यवहारोऽभून्न द्वेषो नापि मत्सरः   ।। १.१  ।।	</p>
<td><p>		
	नष्टे धर्मे मनुष्येषु व्यवहारः प्रवर्तते   ।द्रष्टा च व्यवहाराणां राजा दण्डधरः कृतः   ।। १.२  ।।	</p>
<td><p>		
	लिखितं साक्षिणश्चात्र द्वौ विधी संप्रकीर्तितौ   ।संदिग्धार्थविशुद्ध्यर्थं द्वयोर्विवदमानयोः   ।। १.३  ।।	</p>
<td><p>		
	सोत्तरोऽनुत्तरश्चैव स विज्ञेयो द्विलक्षणः   ।सोत्तरोऽभ्यधिको यत्र विलेखापूर्वकः पणः   ।। १.४  ।।	</p>
<td><p>		
	विवादे सोत्तरपणे द्वयोर्यस्तत्र हीयते   ।स पणं स्वकृतं दाप्यो विनयं च पराजये   ।। १.५  ।।	</p>
<td><p>		
	सारस्तु व्यवहाराणां प्रतिज्ञा समुदाहृता   ।तद्धानौ हीयते वादी तरंस्तां उत्तरो भवेत् ।। १.६  ।।	</p>
<td><p>		
	कुलानि श्रेणयश्चैव गणाश्चाधिकृतो नृपः   ।प्रतिष्ठा व्यवहाराणां गुर्वेभ्यस्तूत्तरोत्तरम्  ।। १.७  ।।	</p>
<td><p>		
	स चतुष्पाच्चतुःस्थानश्चतुःसाधन एव च   ।चतुर्हितश्चतुर्व्यापी चतुष्कारी च कीर्त्यते   ।। १.८  ।।	</p>
<td><p>		
	अष्टाङ्गोऽष्टादशपदः शतशाखस्तथैव च   ।त्रियोनिर्द्व्यभियोगश्च द्विद्वारो द्विगतिस्तथा   ।। १.९  ।।	</p>
<td><p>		
	धर्मश्च व्यवहारश्च चरित्रं राजशासनम्  ।चतुष्पाद्व्यवहारोऽयं उत्तरः पूर्वबाधकः   ।। १.१०  ।।	</p>
<td><p>		
	तत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिषु   ।चरित्रं पुस्तकरणे राजाज्ञायां तु शासनम्  ।। १.११  ।।	</p>
<td><p>		
	सामाद्युपायसाध्यत्वाच्चतुःसाधन उच्यते   ।चतुर्णां आश्रमाणां च रक्षणात्स चतुर्हितः   ।। १.१२  ।।	</p>
<td><p>		
	कर्तॄनथो साक्षिणश्च सभ्यान्राजानं एव च   ।व्याप्नोति पादशो यस्माच्चतुर्व्यापी ततः स्मृतः   ।। १.१३  ।।	</p>
<td><p>		
	धर्मस्यार्थस्य यशसो लोकपक्तेस्तथैव च   ।चतुर्णां करणादेषां चतुष्कारी प्रकीर्तितः   ।। १.१४  ।।	</p>
<td><p>		
	राजा सपुरुषः सभ्याः शास्त्रं गणकलेखकौ   ।हिरण्यं अग्निरुदकं अष्टाङ्गः स उदाहृतः   ।। १.१५  ।।	</p>
<td><p>		
	ऋणादानं ह्युपनिधिः संभूयोत्थानं एव च   ।दत्तस्य पुनरादानं अशुश्रूषाभ्युपेत्य च   ।। १.१६  ।।	</p>
<td><p>		
	वेतनस्यानपाकर्म तथैवास्वामिविक्रयः   ।विक्रीयासंप्रदानं च क्रीत्वानुशय एव च   ।। १.१७  ।।	</p>
<td><p>		
	समयस्यानपाकर्म विवादः क्षेत्रजस्तथा   ।स्त्रीपुंसयोश्च संबन्धो दायभागोऽथ साहसम्  ।। १.१८  ।।	</p>
<td><p>		
	वाक्पारुष्यं तथैवोक्तं दण्डपारुष्यं एव च   ।द्यूतं प्रकीर्णकं चैवेत्यष्टादशपदः स्मृतः   ।। १.१९  ।।	</p>
<td><p>		
	एषां एव प्रभेदोऽन्यः शतं अष्टोत्तरं स्मृतम्  ।क्रियाभेदान्मनुष्याणां शतशाखो निगद्यते   ।। १.२०  ।।	</p>
<td><p>		
	कामात्क्रोधाच्च लोभाच्च त्रिभ्यो यस्मात्प्रवर्तते   ।त्रियोनिः कीर्त्यते तेन त्रयं एतद्विवादकृत् ।। १.२१  ।।	</p>
<td><p>		
	द्व्यभियोगस्तु विज्ञेयः शङ्कातत्त्वाभियोगतः   ।शङ्कासतां तु संसर्गात्तत्त्वं होढादिदर्शनात् ।। १.२२  ।।	</p>
<td><p>		
	पक्षद्वयाभिसंबन्धाद्द्विद्वारः समुदाहृतः   ।पूर्ववादस्तयोः पक्षः प्रतिपक्षस्तदुत्तरम्  ।। १.२३  ।।	</p>
<td><p>		
	भूतच्छलानुसारित्वाद्द्विगतिः स उदाहृतः   ।भूतं तत्त्वार्थसंयुक्तं प्रमादाभिहितं छलम्  ।। १.२४  ।।	</p>
<td><p>		
	तत्र शिष्टं छलं राजा मर्षयेद्धर्मसाधनः   ।भूतं एव प्रपद्येत धर्ममूला यतः श्रियः   ।। १.२५  ।।	</p>
<td><p>		
	धर्मेणोद्धरतो राज्ञो व्यवहारान्कृतात्मनः   ।संभवन्ति गुणाः सप्त सप्त वह्नेरिवार्चिषः   ।। १.२६  ।।	</p>
<td><p>		
	धर्मश्चार्थश्च कीर्तिश्च लोकपक्तिरुपग्रहः   ।प्रजाभ्यो बहुमानश्च स्वर्गे स्थानं च शाश्वतम्  ।। १.२७  ।।	</p>
<td><p>		
	तस्माद्धर्मासनं प्राप्य राजा विगतमत्सरः   ।समः स्यात्सर्वभूतेषु बिभ्रद्वैवस्वतं व्रतम्  ।। १.२८  ।।	</p>
<td><p>		
	धर्मशास्त्रं पुरस्कृत्य प्राड्विवाकमते स्थितः   ।समाहितमतिः पश्येद्व्यवहाराननुक्रमात् ।। १.२९  ।।	</p>
<td><p>		
	आगमः प्रथमं कार्यो व्यवहारपदं ततः   ।विवित्सा निर्णयश्चैव दर्शनं स्याच्चतुर्विधम्  ।। १.३०  ।।	</p>
<td><p>		
	धर्मशास्त्रार्थशास्त्राभ्यां अविरोधेन मार्गतः   ।समीक्षमाणो निपुणं व्यवहारगतिं नयेत् ।। १.३१  ।।	</p>
<td><p>		
	यथा मृगस्य विद्धस्य व्याधो मृगपदं नयेत् ।कक्षे शोणितलेशेन तथा धर्मपदं नयेत् ।। १.३२  ।।	</p>
<td><p>		
	यत्र विप्रतिपत्तिः स्याद्धर्मशास्त्रार्थशास्त्रयोः   ।अर्थशास्त्रोक्तं उत्सृज्य धर्मशास्त्रोक्तं आचारेत् ।। १.३३  ।।	</p>
<td><p>		
	धर्मशास्त्रविरोधे तु युक्तियुक्तोऽपि धर्मतः   ।व्यवहारो हि बलवान्धर्मस्तेनावहीयते   ।। १.३४  ।।	</p>
<td><p>		
	सूक्ष्मो हि भगवान्धर्मः परोक्षो दुर्विचारणः   ।अतः प्रत्यक्षमार्गेण व्यवहारगतिं नयेत् ।। १.३५  ।।	</p>
<td><p>		
	यात्यचौरोऽपि चौरत्वं चौरश्चायात्यचौरताम्  ।अचौरश्चौरतां प्राप्तो माण्डव्यो व्यवहारतः   ।। १.३६  ।।	</p>
<td><p>		
	स्त्रीषु रात्रौ बहिर्ग्रामादन्तर्वेश्मन्यरातिषु   ।व्यवहारः कृतोऽप्येषु पुनः कर्तव्यतां इयात् ।। १.३७  ।।	</p>
<td><p>		
	गहनत्वाद्विवादानां असामर्थ्यात्स्मृतेरपि   ।ऋणादिषु हरेत्कालं कामं तत्त्वबुभुत्सया   ।। १.३८  ।।	</p>
<td><p>		
	गोभूहिरण्यस्त्रीस्तेय पारुष्यात्ययिकेषु च   ।साहसेष्वभिशापे च सद्य एव विवादयेत् ।। १.३९  ।।	</p>
<td><p>		
	अनावेद्य तु यो राज्ञे संदिग्धेऽर्थे प्रवर्तते   ।प्रसह्य स विनेयः स्यात्स चास्यार्थो न सिध्यति   ।। १.४०  ।।	</p>
<td><p>		
	वक्तव्येऽर्थे न तिष्ठन्तं उत्क्रामन्तं च तद्वचः   ।आसेधयेद्विवादार्थी यावदाह्वानदर्शनम्  ।। १.४१  ।।	</p>
<td><p>		
	स्थानासेधः कालकृतः प्रवासात्कर्मणस्तथा   ।चतुर्विधः स्यादासेधो नासिद्धस्तं विलङ्घयेत् ।। १.४२  ।।	</p>
<td><p>		
	नदीसंतारकान्तार दुर्देशोपप्लवादिषु   ।आसिद्धस्तं परासेधं उत्क्रामन्नापराध्नुयात् ।। १.४३  ।।	</p>
<td><p>		
	आसेधकाल आसिद्ध आसेधं यो व्यतिक्रमेत् ।स विनेयोऽन्यथा कुर्वन्नासेद्धा दण्डभाग्भवेत् ।। १.४४  ।।	</p>
<td><p>		
	निर्वेष्टुकामो रोगार्तो यियक्षुर्व्यसने स्थितः   ।अभियुक्तस्तथान्येन राजकार्योद्यतस्तथा   ।। १.४५  ।।	</p>
<td><p>		
	गवां प्रचारे गोपालाः सस्यबन्धे कृषीवलाः   ।शिल्पिनः चापि तत्कालं आयुधीयाश्च विग्रहे   ।। १.४६  ।।	</p>
<td><p>		
	अप्राप्तव्यवहारश्च दूतो दानोन्मुखो व्रती   ।विषमस्थश्च नासेध्यो न चैनानाह्वयेन्नृपः   ।। १.४७  ।।	</p>
<td><p>		
	नाभियुक्तोऽभियुञ्जीत तं अतीर्त्वार्थं अन्यतः   ।न चाभियुक्तं अन्येन न विद्धं वेद्धुं अर्हति   ।। १.४८  ।।	</p>
<td><p>		
	यं अर्थं अभियुञ्जीत न तं विप्रकृतिं नयेत् ।नान्यत्पक्षान्तरं गच्छेद्गच्छन्पूर्वात्स हीयते   ।। १.४९  ।।	</p>
<td><p>		
	न च मिथ्याभियुञ्जीत दोषो मिथ्याभियोगिनः   ।यस्तत्र विनयः प्रोक्तः सोऽभियोक्तारं आव्रजेत् ।। १.५०  ।।	</p>
<td><p>		
	सापदेशं हरन्कालं अब्रुवंश्चापि संसदि   ।उक्त्वा वचो विब्रुवंश्च हीयमानस्य लक्षणम्  ।। १.५१  ।।	</p>
<td><p>		
	पलायते य आहूतः प्राप्तश्च विवदेन्न यः   ।विनेयः स भवेद्राज्ञा हीन एव स वादतः   ।। १.५२  ।।	</p>
<td><p>		
	निर्णिक्तव्यवहारेषु प्रमाणं अफलं भवेत् ।लिखितं साक्षिणो वापि पूर्वं आवेदितं न चेत् ।। १.५३  ।।	</p>
<td><p>		
	यथा पक्वेषु धान्येषु निष्फलाः प्रावृषो गुणाः   ।निर्णिक्तव्यवहाराणां प्रमाणं अफलं तथा   ।। १.५४  ।।	</p>
<td><p>		
	अभूतं अप्यभिहितं प्राप्तकालं परीक्ष्यते   ।यत्तु प्रमादान्नोच्येत तद्भूतं अपि हीयते   ।। १.५५  ।।	</p>
<td><p>		
	तीरितं चानुशिष्टं च यो मन्येत विधर्मतः   ।द्विगुणं दण्डं आस्थाय तत्कार्यं पुनरुद्धरेत् ।। १.५६  ।।	</p>
<td><p>		
	दुर्दृष्टे व्यवहारे तु सभ्यास्तं दण्डं आप्नुयुः   ।न हि जातु विना दण्डं कश्चिन्मार्गेऽवतिष्ठते   ।। १.५७  ।।	</p>
<td><p>		
	रागादज्ञानतो वापि लोभाद्वा योऽन्यथा वदेत् ।सभ्योऽसभ्यः स विज्ञेयस्तं राजा विनयेद्भृशम्  ।। १.५८  ।।	</p>
<td><p>		
	किंतु राज्ञा विशेषेण स्वधर्मं अनुरक्षता   ।मनुष्यचित्तवैचित्र्यात्परीक्ष्या साध्वसाधुता   ।। १.५९  ।।	</p>
<td><p>		
	पुरुषाः सन्ति ये लोभात्प्रब्रूयुः साक्ष्यं अन्यथा   ।सन्ति चान्ये दुरात्मानः कूटलेख्यकृतो जनाः   ।। १.६०  ।।	</p>
<td><p>		
	अतः परीक्ष्यं उभयं एतद्राज्ञा विशेषतः   ।लेख्याचारेण लिखितं साक्ष्याचारेण साक्षिणः   ।। १.६१  ।।	</p>
<td><p>		
	असत्याः सत्यसंकाशाः सत्याश्चासत्यदर्शनाः   ।दृश्यन्ते विविधा भावास्तस्माद्युक्तं परीक्षणम्  ।। १.६२  ।।	</p>
<td><p>		
	तलवद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव   ।न तलं विद्यते व्योम्नि न खद्योते हुताशनः   ।। १.६३  ।।	</p>
<td><p>		
	तस्मात्प्रत्यक्षदृष्टोऽपि युक्तं अर्थः परीक्षितुम्  ।परीक्ष्य ज्ञापयनर्थान्न धर्मात्परिहीयते   ।। १.६४  ।।	</p>
<td><p>		
	एवं पश्यन्सदा राजा व्यवहारान्समाहितः   ।वितत्येह यशो दीप्तं ब्रध्नस्याप्नोति विष्टपम्  ।। १.६५  ।।	</p>
</table>

धर्मशास्त्रम्