अर्थशास्त्रम्/अधिकरणम् २/अध्यायः ११
कोश-अध्यक्षः कोश-प्रवेश्यं रत्नं सारं फल्गुं कुप्यं वा तज्-जात-करण-अधिष्ठितः प्रतिगृह्णीयात्  ।। ०२.११.०१  ।।
 ताम्र-पर्णिकं पाण्ड्यक-वाटकं पाशिक्यं कौलेयं चौर्णेयं माहेन्द्रं कार्दमिकं स्रौतसीयं ह्रादीयं हैमवतं च मौक्तिकं   ।। ०२.११.०२  ।।
 शुक्तिः शङ्खः प्रकीर्णकं च योनयः   ।। ०२.११.०३  ।।
 मसूरकं त्रि-पुटकं कूर्मकं अर्ध-चन्द्रकं कञ्चुकितं यमकं कर्तकं खरकं सिक्तकं कामण्डलुकं श्यावं नीलं दुर्विद्धं चाप्रशस्तं   ।। ०२.११.०४  ।।
 स्थूलं वृत्तं निस्तलं भ्राजिष्णु श्वेतं गुरु स्निग्धं देश-विद्धं च प्रशस्तं   ।। ०२.११.०५  ।।
 शीर्षकं उपशीर्षकं प्रकाण्डकं अवघाटकं तरल-प्रतिबद्धं चैति यष्टि-प्रभेदाः   ।। ०२.११.०६  ।।
 यष्टीनां अष्ट-सहस्रं इन्द्रच्-छन्दः   ।। ०२.११.०७  ।।
 ततोअर्धं विजयच्-छन्दः   ।। ०२.११.०८  ।।
 चतुष्षष्टिरर्ध-हारः   ।। ०२.११.०९  ।।
 चतुष्-पञ्चाशद्रश्मि-कलापः   ।। ०२.११.१०  ।।
 द्वात्रिंशद्गुच्छः   ।। ०२.११.११  ।।
 सप्त-विंशतिर्नक्षत्र-माला   ।। ०२.११.१२  ।।
 चतुर्विंशतिरर्ध-गुच्छः   ।। ०२.११.१३  ।।
 विंशतिर्माणवकः   ।। ०२.११.१४  ।।
 ततोअर्धं अर्ध-माणवकः   ।। ०२.११.१५  ।।
 एत एव मणि-मध्यास्तन्-माणवका भवन्ति   ।। ०२.११.१६  ।।
 एक-शीर्षकः शुद्धो हारः   ।। ०२.११.१७  ।।
 तद्वत्-शेषाः   ।। ०२.११.१८  ।।
 मणि-मध्योअर्ध-माणवकः   ।। ०२.११.१९  ।।
 त्रि-फलकः फलक-हारः । पञ्च-फलको वा   ।। ०२.११.२०  ।।
 सूत्रं एकावली शुद्धा   ।। ०२.११.२१  ।।
 साएव मणि-मध्या यष्टिः   ।। ०२.११.२२  ।।
 हेम-मणि-चित्रा रत्नावली   ।। ०२.११.२३  ।।
 हेम-मणि-मुक्ता-अन्तरोअपवर्तकः   ।। ०२.११.२४  ।।
 सुवर्ण-सूत्र-अन्तरं सोपानकं   ।। ०२.११.२५  ।।
 मणि-मध्यं वा मणि-सोपानकं   ।। ०२.११.२६  ।।
 तेन शिरो-हस्त-पाद-कटी-कलाप-जालक-विकल्पा व्याख्याताः   ।। ०२.११.२७  ।।
 मणिः कौटो-मालेयकः पार-समुद्रकश्च   ।। ०२.११.२८  ।।
 सौगन्धिकः पद्म-रागोअनवद्य-रागः पारिजात-पुष्पको बाल-सूर्यकः   ।। ०२.११.२९  ।।
 वैडूर्यं उत्पल-वर्णः शिरीष-पुष्पक उदक-वर्णो वंश-रागः शुक-पत्त्र-वर्णः पुष्य-रागो गो-मूत्रको गो-मेदकः   ।। ०२.११.३०  ।।
 इन्द्र-नीलो नील-अवलीयः कलाय-पुष्पको महा-नीलो जम्ब्व्-आभो जीमूत-प्रभो नन्दकः स्रवन्-मध्यः   ।। ०२.११.३१  ।।
 शुद्ध-स्फटिको मूलाट-वर्णः शीत-वृष्टिः सूर्य-कान्तश्च  इति मणयः   ।। ०२.११.३२  ।।
 षड्-अश्रश्चतुर्-अश्रो वृत्तो वा तीव्र-रागः संस्थानवानछः स्निग्धो गुरुरर्चिष्मानन्तर्-गत-प्रभः प्रभा-अनुलेपी चैति मणि-गुणाः   ।। ०२.११.३३  ।।
 मन्द-राग-प्रभः सशर्करः पुष्पच्-छिद्रः खण्डो दुर्विद्धो लेख-आकीर्ण इति दोषाः   ।। ०२.११.३४  ।।
 विमलकः सस्यकोअञ्जन-मूलकः पित्तकः सुलभको लोहित-अक्षो मृग-अश्मको ज्योती-रसको मालेयकोअहिच्-छत्रकः कूर्पः प्रतिकूर्पः सुगन्धि-कूर्पः क्षीरवकः श्शुक्ति-चूर्णकः शिला-प्रवालकः पुलकः शुक्ल-पुलक इत्यन्तर-जातयः   ।। ०२.११.३५  ।।
 शेषाः काच-मणयः   ।। ०२.११.३६  ।।
 सभा-राष्ट्रकं तज्जमा-राष्ट्रकं कास्तीर-राष्ट्रकं श्री-कटनकं मणिमन्तकं इन्द्र-वानकं च वज्रं   ।। ०२.११.३७  ।।
 खनिः स्रोतः प्रकीर्णकं च योनयः   ।। ०२.११.३८  ।।
 मार्जार-अक्षकं शिरीष-पुष्पकं गो-मूत्रकं गो-मेदकं शुद्ध-स्फटिकं मूलाटी-वर्णं मणि-वर्णानां अन्यतम-वर्णं इति वज्र-वर्णाः   ।। ०२.११.३९  ।।
 स्थूलं गुरु प्रहार-सहं समकोटिकं भाजन-लेखि तर्कु-भ्रामि भ्राजिष्णु च प्रशस्तं   ।। ०२.११.४०  ।।
 नष्ट-कोणं निराश्रि पार्श्व-अपवृत्तं चाप्रशस्तं   ।। ०२.११.४१  ।।
 प्रवालकं आल-कन्दकं वैवर्णिकं च । रक्तं पद्म-रागं च करट-गर्भिणिका-वर्जं इति   ।। ०२.११.४२  ।।
 चन्दनं सातनं रक्तं भूमि-गन्धि   ।। ०२.११.४३  ।।
 गो-शीर्षकं काल-ताम्रं मत्स्य-गन्धि   ।। ०२.११.४४  ।।
 हरि-चन्दनं शुक-पत्त्र-वर्णं आम्र-गन्धि । तार्णसं च   ।। ०२.११.४५  ।।
 ग्रामेरुकं रक्तं रक्त-कालं वा बस्त-मूत्र-गन्धि   ।। ०२.११.४६  ।।
 दैवसभेयं रक्तं पद्म-गन्धि । जापकं च   ।। ०२.११.४७  ।।
 जोङ्गकं रक्तं रक्त-कालं वा स्निग्धम् । तौरूपं च   ।। ०२.११.४८  ।।
 मालेयकं पाण्डु-रक्तं   ।। ०२.११.४९  ।।
 कुचन्दनं रूक्षं अगुरु-कालं रक्तं रक्त-कालं वा   ।। ०२.११.५०  ।।
 काल-पर्वतकं रक्त-कालं अनवद्य-वर्णं वा   ।। ०२.११.५१  ।।
 कोश-अगार-पर्वतकं कालं काल-चित्रं वा   ।। ०२.११.५२  ।।
 शीत-उदकीयं पद्म-आभं काल-स्निग्धं वा   ।। ०२.११.५३  ।।
 नाग-पर्वतकं रूक्षं शैवल-वर्णं वा   ।। ०२.११.५४  ।।
 शाकलं कपिलं इति   ।। ०२.११.५५  ।।
 लघु स्निग्धं अश्यानं सर्पिः-स्नेह-लेपि गन्ध-सुखं त्वग्-अनुसार्यनुल्बणं अविराग्युष्ण-सहं दाह-ग्राहि सुख-स्पर्शनं इति चन्दन-गुणाः   ।। ०२.११.५६  ।।
 अगुरु जोङ्गकं कालं काल-चित्रं मण्डल-चित्रं वा   ।। ०२.११.५७  ।।
 श्यामं दोङ्गकं इति   ।। ०२.११.५८  ।।
 पार-समुद्रकं चित्र-रूपं उशीर-गन्धि नव-मालिका-गन्धि वा   ।। ०२.११.५९  ।।
 गुरु स्निग्धं पेशल-गन्धि निर्हार्यग्नि-सहं असम्प्लुत-धूमं विमर्द-सहं इत्यगुरु-गुणाः   ।। ०२.११.६०  ।।
 तैल-पर्णिकं अशोक-ग्रामिकं मांस-वर्णं पद्म-गन्धि   ।। ०२.११.६१  ।।
 जोङ्गकं रक्त-पीतकं उत्पल-गन्धि गो-मूत्र-गन्धि वा   ।। ०२.११.६२  ।।
 ग्रामेरुकं स्निग्धं गो-मूत्र-गन्धि   ।। ०२.११.६३  ।।
 सौवर्ण-कुड्यकं रक्त-पीतं मातुलुङ्ग-गन्धि   ।। ०२.११.६४  ।।
 पूर्णक-द्वीपकं पद्म-गन्धि नव-नीत-गन्धि वा   ।। ०२.११.६५  ।।
 भद्र-श्रियं पारलौहित्यकं जाती-वर्णं   ।। ०२.११.६६  ।।
 आन्तरवत्यं उशीर-वर्णं   ।। ०२.११.६७  ।।
 उभयं कुष्ठ-गन्धि च इति  ।। ०२.११.६८  ।।
 कालेयकः स्वर्ण-भूमिजः स्निग्ध-पीतकः   ।। ०२.११.६९  ।।
 औत्तर-पर्वतको रक्त-पीतकः   इति साराः  । ।। ०२.११.७०  ।।
 पिण्ड-क्वाथ-धूम-सहं अविरागि योग-अनुविधायि च   ।। ०२.११.७१  ।।
 चन्दन-अगुरुवच्च तेषां गुणाः   ।। ०२.११.७२  ।।
 कान्तनावकं प्रैयकं चौत्तर-पर्वतकं चर्म   ।। ०२.११.७३  ।।
 कान्तनावकं मयूर-ग्रीव-आभं   ।। ०२.११.७४  ।।
 प्रैयकं नील-पीत-श्वेत-लेखा-बिन्दु-चित्रं   ।। ०२.११.७५  ।।
 तद्-उभयं अष्ट-अङ्गुल-आयामं   ।। ०२.११.७६  ।।
 बिसी महा-बिसी च द्वादश-ग्रामीये   ।। ०२.११.७७  ।।
 अव्यक्त-रूपा दुहिलितिका चित्रा वा बिसी   ।। ०२.११.७८  ।।
 परुषा श्वेत-प्राया महाबिसी   ।। ०२.११.७९  ।।
 द्वादश-अङ्गुल-आयामं उभयं   ।। ०२.११.८०  ।।
 श्यामिका कालिका कदली चन्द्र-उत्तरा शाकुला चऽरोहजाः   ।। ०२.११.८१  ।।
 कपिला बिन्दु-चित्रा वा श्यामिका   ।। ०२.११.८२  ।।
 कालिका कपिला कपोत-वर्णा वा   ।। ०२.११.८३  ।।
 तदुभयं अष्ट-अङ्गुल-आयामं   ।। ०२.११.८४  ।।
 परुषा कदली हस्त-आयता   ।। ०२.११.८५  ।।
 साएव चन्द्र-चित्रा चन्द्र-उत्तरा   ।। ०२.११.८६  ।।
 कदली-त्रि-भागा शाकुला कोठ-मण्डल-चित्रा कृत-कर्णिकाअजिन-चित्रा वा इति   ।। ०२.११.८७  ।।
 सामूरं चीनसी सामूली च बाह्लवेयाः   ।। ०२.११.८८  ।।
 षट्-त्रिंशद्-अङ्गुलं अञ्जन-वर्णं सामूरं   ।। ०२.११.८९  ।।
 चीनसी रक्त-काली पाण्डु-काली वा   ।। ०२.११.९०  ।।
 सामूली गो-धूम-वर्णा इति ।। ०२.११.९१  ।।
 सांतिना नल-तूला वृत्त-पृच्छा चौद्राः   ।। ०२.११.९२  ।।
 सातिना कृष्णा   ।। ०२.११.९३  ।।
 नल-तूला नल-तूल-वर्णा   ।। ०२.११.९४  ।।
 कपिला वृत्त-पुच्छा च   इति चर्म-जातयः  । ।। ०२.११.९५  ।।
 चर्मणां मृदु स्निग्धं बहुल-रोम च श्रेष्ठं   ।। ०२.११.९६  ।।
 शुद्धं शुद्ध-रक्तं पक्ष-रक्तं चऽविकम् । खचितं वान-चित्रं खण्ड-संघात्यं तन्तु-विच्छिन्नं च   ।। ०२.११.९७  ।।
 कम्बलः कौचपकः कुलमितिका सौमितिका तुरग-आस्तरणं वर्णकं तलिच्छकं वार-वाणः परिस्तोमः समन्त-भद्रकं चऽविकं   ।। ०२.११.९८  ।।
 पिच्छिलं आर्द्रं इव च सूक्ष्मं मृदु च श्रेष्ठं   ।। ०२.११.९९  ।।
 अष्ट-प्रोति-संघात्या कृष्णा भिङ्गिसी वर्ष-वारणं अपसारक इति नैपालकं   ।। ०२.११.१००  ।।
 सम्पुटिका चतुर्-अश्रिका लम्बरा कटवानकं प्रावरकः सत्तलिकाइति मृग-रोम   ।। ०२.११.१०१  ।।
 वाङ्गकं श्वेतं स्निग्धं दुकूलं   ।। ०२.११.१०२  ।।
 पौण्ड्रकं श्यामं मणि-स्निग्धं   ।। ०२.११.१०३  ।।
 सौवर्ण-कुड्यकं सूर्य-वर्णं मणि-स्निग्ध-उदक-वानं चतुर्-अश्र-वानं व्यामिश्र-वानं च   ।। ०२.११.१०४  ।।
 एतेषां एक-अंशुकं अध्यर्ध-द्वि-त्रि-चतुर्-अंशुकं इति   ।। ०२.११.१०५  ।।
 तेन काशिकं पौण्ड्रकं च क्षौमं व्याख्यातं   ।। ०२.११.१०६  ।।
 मागधिका पौण्ड्रिका सौवर्ण-कुड्यका च पत्त्र-ऊर्णा   ।। ०२.११.१०७  ।।
 नाग-वृक्षो लिकुचो बकुलो वटश्च योनयः   ।। ०२.११.१०८  ।।
 पीतिका नाग-वृक्षिका   ।। ०२.११.१०९  ।।
 गो-धूम-वर्णा लैकुची   ।। ०२.११.११०  ।।
 श्वेता बाकुली   ।। ०२.११.१११  ।।
 शेषा नव-नीत-वर्णा   ।। ०२.११.११२  ।।
 तासां सौवर्ण-कुड्यका श्रेष्ठा   ।। ०२.११.११३  ।।
 तया कौशेयं चीन-पट्टाश्च चीन-भूमिजा व्याख्याताः   ।। ०२.११.११४  ।।
 माधुरं आपरान्तकं कालिङ्गं काशिकं वाङ्गकं वात्सकं माहिषकं च कार्पासिकं श्रेष्ठं इति ।। ०२.११.११५  ।।
 अतः परेषां रत्नानां प्रमाणं मूल्य-लक्षणं  । ।। ०२.११.११६  ।।
 जातिं रूपं च जानीयान्निधानं नव-कर्म च   ।। ०२.११.११७  ।।
 पुराण-प्रतिसंस्कारं कर्म गुह्यं उपस्करान् । ।। ०२.११.११८  ।।
 देश-काल-परीभोगं हिंस्राणां च प्रतिक्रियां   ।। ०२.११.११९  ।।