गरुडपुराणम्/प्रेतकाण्डः (धर्मकाण्डः)/अध्यायः २
श्रीगरुडमहापुराणम् २
श्रीकृष्ण उवाच  ।
साधु पृष्टं त्वया भद्र मानुषाणां हिताय वै  ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वमेवौर्ध्वदैहिकम्  ॥ २,२.१ ॥
सम्यग्विभेदरहितं श्रुतिस्मृतिसमुद्धृतम्  ।
यन्न दृष्टं सुरैः सेन्द्रैर्योगिभिर्योगचिन्तकैः  ॥ २,२.२ ॥
गुह्यद्गुह्यतरं तच्च नाख्यातं कस्यचित्क्वचित् ।
भक्तस्त्वं हि महाभाग वैनतेयं ब्रवीमि ते  ॥ २,२.३ ॥
अपुत्रस्य गतिर्नास्तु स्वर्गो नैव च नैव च  ।
येन केनाप्युपायेन कार्यं जन्म सुतस्य हि  ॥ २,२.४ ॥
तारयेन्नरकात्पुत्त्रो यदि मोक्षो न विद्यते  ।
स्कन्धः पुत्रेण कर्तव्यो ह्यग्निदाता च पौत्रकः  ॥ २,२.५ ॥
तिलदर्भैश्च भूम्यां वै कुटी ऋतुमती भवेत् ।
पञ्च रत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति  ॥ २,२.६ ॥
यदा पुष्पं प्रनष्टं हि क्व तदा गर्भधारणम्  ।
आदराच्च ततो भूमौ येन गर्भं प्रधार्यते  ॥ २,२.७ ॥
लेप्या तु गोमयैर्भूमिस्तिलान्दर्भान्विनिः क्षिपेत् ।
तस्यामेवातुरो मुक्तः सर्वं दहति किल्बिषम्  ॥ २,२.८ ॥
दर्भतूली नयेत्स्वर्गमातुरस्य न संशयः  ।
दर्भांस्तत्र क्षिपेद्वाथ तूलीगेन्दुकमध्यतः  ॥ २,२.९ ॥
सर्वत्र वसुधापूता यत्र लेपो न विद्यते  ।
यत्र लेपः स्थितस्तत्र पुनर्लेपेन शुध्यति  ॥ २,२.१० ॥
यातुधानाः पिशाचाश्च राक्षसाः क्रूरकर्मिणः  ।
अलेपं ह्यातुरं मुक्तं विशन्त्येते वियोनयः  ॥ २,२.११ ॥
नित्यहोमस्तथा श्राद्धं पादशौचं द्विजे तथा  ।
मण्डलेन विना भूम्यामातुरो मुच्यते न हि  ॥ २,२.१२ ॥
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च श्रीर्हुताशस्तथैव च  ।
मण्डले चोपतिष्ठन्ति तस्मात्कुर्वीत मण्डलम्  ॥ २,२.१३ ॥
अन्यथा म्रियते वालो वृद्धस्तार्क्ष्ययुवाथवा  ।
योन्यन्तरं न गच्छेत्स क्रीडते वायुना सह  ॥ २,२.१४ ॥
मिश्रितं लोहितामिश्रं तदेवं जन्म जीयते  ।
तस्यैव वायुभूतस्य न श्राद्धं नोदकक्रिया  ॥ २,२.१५ ॥
मम स्वेदसमुद्भूतास्तिलास्तार्क्ष्य पवित्रकाः  ।
असुरा दानवा दैत्या विद्रवन्ति तिलैस्तथा  ॥ २,२.१६ ॥
तिलाः श्वेतास्तिला कृष्णास्तिला गोमूत्रसंन्निभाः  ।
दहन्तु ते मे पापानि शरीरेण कृतानि वै  ॥ २,२.१७ ॥
एक एव तिलो दत्तो हेमद्रोणतिलैः समः  ।
तर्पणे दानहोमेषु दत्तो भवति चाक्षयः  ॥ २,२.१८ ॥
दर्भा रोमसमुद्भूतास्तिलाः स्वेदेषु नान्यथा  ।
देवता दानवास्तृप्ताः श्राद्धेन पितरस्तथा  ॥ २,२.१९ ॥
प्रयोगविधिना ब्रह्मा विश्वं चाप्युपजीवनाम्  ।
अपसव्यादितो ब्रह्मा पितरो देवदेवताः  ॥ २,२.२० ॥
तेन ते पितरस्तृप्ता अपसव्ये कृते सति  ।
दर्भमूले स्थितो ब्रह्मा मध्ये देवो जनार्दनः  ॥ २,२.२१ ॥
दर्भाग्रे शङ्करं विद्यात्त्रयो देवाः कुशे स्मृताः  ।
विप्रा मन्त्राः कुशा वह्निस्तुलसी च खगेश्वर  ॥ २,२.२२ ॥
नैते निर्माल्यतां यान्ति क्रियमाणाः पुनः पुनः  ।
तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग  ॥ २,२.२३ ॥
पञ्च प्रवहणान्ये भवाब्धौ मज्जतां नृणाम्  ।
विष्णुरेकादशी गीता तुलसी विप्रधेनवः  ॥ २,२.२४ ॥
असारे दुर्गसंसारे षट्पदी मुक्तिदायिनी  ।
तिलाः पवित्रमतुलं दर्भाश्चापि तुलस्यथ  ॥ २,२.२५ ॥$ 
निवारयन्ति चैतानि दुर्गतिं यान्तमातुरम्  ।
हस्ताभ्यामुद्धरेद्दर्भांस्तोयेन प्रोक्षयेद्भुवि  ॥ २,२.२६ ॥
मृत्युकाले क्षिपेद्दर्भान्करयोरातुरस्य च  ।
दर्भैस्तु क्षिप्यते योऽसौ दर्भैस्तु परिवेष्टितः  ॥ २,२.२७ ॥
विष्णुलोके स वै याति मन्त्रहीनोऽपि मानवः  ।
तूलीं कृत्वा कृतौ पादौ संस्थितौ क्षितिपृष्ठतः  ॥ २,२.२८ ॥
प्रायाश्चित्तं विशुद्धाग्नौ संसारेऽसारसागरे  ।
गोमयेनोपलिम्पेत्तु दर्भास्तरणसंस्थिते  ॥ २,२.२९ ॥
यने दत्तेन दानेन सर्वं पापं व्यपोहति  ।
लवणं तद्रसं दिव्यं सर्वकामप्रदं नृणाम्  ॥ २,२.३० ॥
यस्मादन्नरसाः सर्वे नोत्कटा लवणं विना  ।
पितॄणां च प्रियं भव्यं तस्मात्स्वर्गप्रदं भवेत् ॥ २,२.३१ ॥
विष्णुदेहसमुद्भूतो यतोऽयं लवणो रसः  ।
एतत्सलवणं दानं तेन शंसन्ति योगिनः  ॥ २,२.३२ ॥
ब्राह्मणक्षत्त्रियविशां स्त्रीणां शूद्रजनस्य च  ।
आतुरस्य यदा प्राणा न यान्ति वसुधातले  ॥ २,२.३३ ॥
लवणं तु तदा देयं द्वारस्योद्वाटनं दिवः  ।
अन्यच्च शृणु पक्षीन्द्र मृत्यो रूपं प्रपञ्चतः  ॥ २,२.३४ ॥
यस्य कालेन नो यायाद्वियोगः प्राणदेहयोः  ।
प्राणिनश्च स्वसमये मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः  ॥ २,२.३५ ॥
यथा वायुर्जलधरान्विकर्षति यतस्ततः  ।
तद्वज्जलदवत्तार्क्ष्य कालस्यैव वशानुगाः  ॥ २,२.३६ ॥
सात्त्विका राजसाश्चैव तामसा ये च केचन  ।
भावाः कालात्मकाः सर्वे प्रवर्तन्ते हि जन्तुषु  ॥ २,२.३७ ॥
आदित्यश्चन्द्रमाः शम्भुरापो वायुः शतक्रतुः  ।
अग्निः खं पृथिवी मित्र ओषध्यो वसवस्तथा  ॥ २,२.३८ ॥
सरितः सागराश्चैव भावाभावौ च सर्पहन्  ।
सर्वे कालेन सृज्यन्ते संक्षिप्यन्ते यथा पुनः  ॥ २,२.३९ ॥
कालेन संह्रियन्ते च नृनं मृत्यावुपस्थिते  ।
दैवयोगात्त्दा व्याधिः कश्चिदुत्पद्यते खग  ॥ २,२.४० ॥
वैकल्यमिन्द्रियाणां च बलौ जोरंहसां भवेत् ।
युगपद्वश्चिककोटिशूकदंशो भवेद्यदि  ॥ २,२.४१ ॥
तदानुमीयते तेन पीडा मृत्युभवा खग  ।
ततः क्षणेन चैतन्ये विकले जडतां गते  ॥ २,२.४२ ॥
प्रिचाल्यन्ते ततः प्राणा याम्यैर्निकटवर्तिभिः  ।
बीभत्सं तु तदा रूपं प्राणैः कण्ठगतैर्भवेत् ॥ २,२.४३ ॥
फेमुद्गिरते सोऽथ मुखं लालाकुलं भवेत् ।
अङ्गुष्ठमात्रपुरुषो हाहा कुर्वंस्ततस्तनोः  ॥ २,२.४४ ॥
तदैव नीयते द्वतैर्याम्यैर्वोक्षन्स्वकं गृहम्  ।
भूय एव हिते तात मृत्युकालदशामिमाम्  ॥ २,२.४५ ॥
अष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः  ।
भिनत्ति मर्मस्थानानि दीप्यमानो निरिन्धनः  ॥ २,२.४६ ॥
उदानो नाम पवनस्ततश्चोर्ध्वं प्रवर्तते  ।
भक्तानामबुभुक्षाणामधोगतिनिरोधकृत् ॥ २,२.४७ ॥
यैर्नानृतानि चोक्तानि प्रीतिभेदः कृतो न च  ।
आस्तिकः श्रद्दधानश्च स सुखं मृत्युमृच्छति  ॥ २,२.४८ ॥
यो न कामान्न संरंभान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् ।
यथोक्तकारी सौम्यश्च स सुखं मृत्युमृच्छति  ॥ २,२.४९ ॥
मोहज्ञानप्रदातारः प्राप्नुवन्ति महत्तमः  ।
कूटसाक्षी मृषावादी ये च विश्वासघातकाः  ॥ २,२.५० ॥
ते मोहं मृत्युमृच्छन्ति तथा ये वेदनिन्दकाः  ।
विभीषकाः पूतिगन्धा यष्टिमुद्गरपाणयः  ॥ २,२.५१ ॥
आगच्छन्ति दुरात्मानो यमस्य पुरुषास्तदा  ।
प्राप्ते त्वीदृक्पथे घोरे जायते तस्य वेपथुः  ॥ २,२.५२ ॥
क्रन्दत्यविरतं सोऽपि पितृमातृसुतानपि  ।
सास्य वागस्फुटा यत्नेनैकवर्णा विभासते  ॥ २,२.५३ ॥
दृष्टिर्वै भ्राम्यते त्रासाच्छ्वासाच्छुष्यति चाननम्  ।
स ततो वेदनाविष्टस्तच्छरीरं विमुञ्चति  ॥ २,२.५४ ॥
अस्पृश्यं कुत्सनीयं च तत्क्षणादेव जायते  ।
उक्तं मृत्योः स्वरूपं तु प्रसङ्गादन्यदप्यथ  ॥ २,२.५५ ॥
वैचित्र्यस्योत्तरं प्रश्रे द्वितीयस्य वदामि ते  ।
कर्मणां प्राक्तनानां तु तदसत्त्वेनं भदेतः  ॥ २,२.५६ ॥
भवेद्भोगस्य वैचित्र्यं भ्राम्यतां प्राणिनामिह  ।
देवत्वमसुरत्वं च यक्षत्वादिसुखप्रदम्  ॥ २,२.५७ ॥
मानुषत्वं पशुत्वं च पक्षित्वाद्यतिदुः खदम्  ।
कर्मणां तारतम्येन भवतीह खगेश्वर  ॥ २,२.५८ ॥
अत्र ते कीर्तयिष्यामि विपाकं कर्मणामहम्  ।
वैचित्र्यस्य स्पुटत्वाययैर्जोवः संसरत्ययम्  ॥ २,२.५९ ॥
महापातकजान्घोरान्नरकान्प्राप्य दारुणान्  ।
कर्मक्षयात्प्रजायन्ते महापातकिनः क्षितौ  ॥ २,२.६० ॥
जायन्ते लक्षणैर्यैस्तुतानि मे शृणु सत्तम  ।
मृगाश्वसूकरोष्ट्राणां ब्रह्महा योनिमृच्छति  ॥ २,२.६१ ॥
कृमिकीटपतङ्गत्वं स्वर्णहारी समाप्नुयात् ।
तृणगुल्मतात्वं च क्रमशो गुरुतल्पगः  ॥ २,२.६२ ॥
ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात्सुरापः श्यावदन्तकः  ।
हेमहारी तु कुनखी दुश्चर्मा गुरुतल्पगः  ॥ २,२.६३ ॥
यो येन संवसत्येषां स तल्लिङ्गोऽभिजायते  ।
संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन्  ॥ २,२.६४ ॥
संलापस्पर्शनिः श्वाससहयानाशनासनात् ।
याजनाध्यापनाद्यौनात्पापं संक्रमते नृणाम्  ॥ २,२.६५ ॥
गत्वा दारान्परेषाञ्च ब्रह्मस्वमपहृत्य च  ।
अरण्ये निर्जने देशे जायते ब्रह्मराक्षसः  ॥ २,२.६६ ॥
हीनजातौ प्रजायेत रत्नानामपहारकः  ।
पत्रं च शाखिनो हृत्वा गन्धांश्छुच्छुन्दरी पुमान्  ॥ २,२.६७ ॥
मूषको धान्यहारी स्याद्यानमुष्ट्रः फलं कपिः  ।
निर्मन्त्रभोजनात्काको गृध्रो हृत्वा ह्युपस्करम्  ॥ २,२.६८ ॥
मधुदंशः फलं गृध्रो गां गोधाग्निं बकस्तथा  ।
स्याच्छ्वेतकुष्ठी स्त्रीवस्त्र ह्यरुची रसहारकः  ॥ २,२.६९ ॥
कांस्यहारी तु हंसः स्यात्परस्वस्य च हारकः  ।
अपस्मारी गुरोर्हन्ता क्रूरकृद्वामनो भवेत् ॥ २,२.७० ॥
धर्मपत्नीं त्यजञ्छब्दवेधी प्राणी भवेत्क्षितौ  ।
देवविप्रस्वापहारी पाण्डुरः परमांसभुक् ॥ २,२.७१ ॥
भक्ष्याभक्ष्यो गण्डमाली महारोगी प्रजायते  ।
न्यासापहारी काणः स्यास्त्रीजीवः खञ्जको भवेत् ॥ २,२.७२ ॥
कौमारदारत्यागी च दुर्भगोऽथै कमिष्टभुक् ।
वातगुल्मी विप्रयोषिद्गामी वा जम्बुको भवेत् ॥ २,२.७३ ॥
शय्याहर्ता क्षपणकः पतङ्गो वस्त्रहारकः  ।
मात्सर्यादपि जात्यन्धो कपाली दीपहारकः  ॥ २,२.७४ ॥
कौशिको मित्रहन्ता च क्षयी पित्रादिनिन्दकः  ।
स्खलद्वागनृतवादी कूटसाक्षी जलोदरी  ॥ २,२.७५ ॥
मशकः सोऽथ चछिन्नोष्ठो विवाहे विघ्नकृद्भवेत् ।
स्याद्वाथ वृषलः सोऽयं चत्वरे वै विण्मूत्रकृत् ॥ २,२.७६ ॥
मूत्रकृच्छ्री दूषकस्तु कन्यायाः क्लीबतामियात् ।
द्वीपी स्याद्वेदविक्रेता वराहोऽयाज्ययाजकः  ॥ २,२.७७ ॥
यतस्ततोऽश्रन्मार्जारो खद्योतो वहदाहकः  ।
कृमिः पर्युषितादः स्यान्मत्सरी भ्रमरो भवेत् ॥ २,२.७८ ॥
अग्न्युत्सादी तु कुष्ठी स्याददत्ताऽदानतो वृषः  ।
सर्पो गोहारकोऽन्नस्य हारकः स्यादजीर्णवान्  ॥ २,२.७९ ॥
जलहारी तु मत्स्यः स्यात्क्षीरहारी बलाकिका  ।
अन्नं पर्युषितं विप्रे प्रददत्कुब्जतां व्रजेत् ॥ २,२.८० ॥
फलानि हरते यस्तु सन्ततिर्म्रियते खग  ।
अदत्त्वा भक्ष्यमश्राति ह्यनपत्यो भवेन्नरः  ॥ २,२.८१ ॥
प्रवज्यागमनाद्राजन् भवेन्मरुपिशाचकः  ।
चातको जलहर्ता स्याज्जन्मान्धः पुंस्तकं हरन्  ॥ २,२.८२ ॥
प्रतिश्रुत्य द्विजेभ्योर्ऽथमददज्जम्बुको भवेत् ।
परिवादादिजातीनां लभते काच्छपीं तनुम्  ॥ २,२.८३ ॥
दुर्भगः फलविक्रेता वृकश्च वृषलीपतिः  ।
मार्जारोऽग्निं पदा स्पृष्ट्वा रोगवान्परमांसभुक् ॥ २,२.८४ ॥
जलप्रस्त्रवणं यस्तु भिन्द्यान्मत्स्यो भवेन्नरः  ।
हरेः कथां न शृण्वन्ति ये न साधुजनस्तवम्  ॥ २,२.८५ ॥
तान्नरान्कर्णमूलोऽयं व्याप्नुयान्नेतराञ्जनान्  ।
परस्याननसंस्थं यो ग्रासं हरि मन्दधीः  ॥ २,२.८६ ॥
देवोपकरणान्येनं गण्डमालिनमीहते  ।
दम्भेनाचरते धर्मं गजचर्मा भवेत्तु सः  ॥ २,२.८७ ॥
शिरोऽर्तिप्रमुखा रोगा यान्ति विश्वासघातकम्  ।
लिङ्गपीडी शिवस्वं च शिवनिर्माल्यमेव च  ॥ २,२.८८ ॥
स्त्रियोऽप्यनेन मार्गेण हृत्वा दोषमवाप्नुयुः  ।
एतेषामेव जन्तूनां भार्यात्वमुपजायते  ॥ २,२.८९ ॥
भोगान्ते नरकस्यैतत्सर्वमित्यवधारय  ।
खघ प्रदर्श्यमेतत्तु मयोक्तं ते समासतः  ।
द्रव्यप्रकारा हि यथा तथैव प्राणिजातयः  ॥ २,२.९० ॥
एवं विचित्रैर्निजकर्मभिर्नृणां सुखस्य दुः खस्य च जन्मनामपि  ।
वैचित्र्यमुक्तं शुभकर्मतः शुभं तथाशुभाच्चाशुभमीरयन्ति  ॥ २,२.९१ ॥
एतत्ते सर्वंमाख्यातं यत्पृष्टोऽहमिह त्वया  ॥ २,२.९२ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे प्रतका(ख)ण्डे श्रीकृष्णगरुडसंवादे और्ध्वदेहिकविधिकर्मविपाकयोर्वर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः

$षट्पद्योपरि अन्य संदर्भाः
$ षट्पद्योपरि अन्य संदर्भाः

प्रेतकाण्डः