प्रकाशसंहिता/प्रथमपरिच्छेदः/अध्यायः १०
श्रीहंस उवाच

सर्वत्र भाविःऋजवो विष्णोर्वायोर्भवन्ति हि  ।
अण्डान्तर्बहिस्था वा नानैर्जन्म लभन्ति ते   ।। १०.१  ।।

व्यामोहायासुराणान्तु अन्यजा इव भान्ति ते  ।
ब्रह्मापरोक्षिणःसर्वे रुद्राद्याः भावितात्विकाः   ।। १०.२  ।।

अहङ्कारेश्वरैर्वायुजातैर्जता भवन्ति हि  ।
उत्तमैःसर्वनीचानां सृष्टिरङ्गेर्धदेशतः   ।। १०.३  ।।

एवं क्रमात्सृष्टिरुक्ता व्युत्क्रमेण लयः स्मृतः  ।
अण्डोर्ध्वदेशतत्वेशा अत्र पूर्वोक्तरीतितः   ।। १०.४  ।।

सुप्रारब्धा बहुविधा दोषसम्बन्धवर्जिताः  ।
ये ये यथा यथा जाताः सृष्टिकाले भवन्ति हि   ।। १०.५  ।।

गुणसृष्ट्युत्तरं जाताः सर्वेस्थूलशरीरिणः  ।
अंशानन्दबलज्ञानदेशकालापरोक्षकाः   ।। १०.६  ।।

लयसृष्टिपदावेश गुणलक्षणकान्तयः  ।
एवं चतुर्दशमहातारतम्याः प्रकीर्तिताः   ।। १०.७  ।।

वेदेषु देशकालेषु लिङ्गदेहेषु चाक्षरे  ।
प्रकृतौ सर्वजीवानां महत्तत्वगुणत्रये   ।। १०.८  ।।

अंशा ऋजूनां सन्त्येव विपाद्यंशा न तेषु हि  ।
अहङ्कारे विपाद्यंशा न तत्रेन्द्रादिकांशकाः   ।। १०.९  ।।

नीचनीचामरमनो देहादिषु सुरोत्तमाः  ।
वसन्त्यंशैर्ननीचास्तु स्वोत्तमेषु विशन्ति हि   ।। १०.१०  ।।

अण्डादन्तर्बहिस्त्वेवमंशोत्था तारतम्यधीः  ।
विधेः सर्वाङ्गसायुज्यं वाण्याः वाचिमनस्यपि   ।। १०.११  ।।

स्वोत्पत्यङ्गेषु देवानां सायुज्यं दिशतीश्वरः  ।
उत्तमानां महानन्दा नीचनीचेषु सङ्गताः   ।। १०.१२  ।।

शतांशादवरा नीचानन्दादुत्तमगामि तत् ।
शतांशादुत्तमा मुक्तौ श्वेतद्वीपादिषु स्फुटं  ।। १०.१३  ।।

त्रिषु स्थानेषु श्रीभागे चिन्मात्रानन्दमूर्जितं  ।
भूदुर्गाभागयोः प्राप्तव्यानन्द(दं शुद्ध) सात्विकैः   ।। १०.१४  ।।

देहैर्भोगोचितानन्त शुद्धसात्विकवस्तुभिः  ।
भूदुर्गाभ्यां कल्पितैस्तैर्भगवान्भक्तसन्ततेः   ।। १०.१५  ।।

उत्तमानां स बहुलं नीचानामल्पमेव च  ।
तत्तद्योग्य निजानन्दं ददाति पुरुषः स्वराठ् ।। १०.१६  ।।

मुक्तौ स्वोत्तम भोग्योरु मुदपेक्षाल्पिकस्य तु  ।
न विद्यते हि स्वानन्दपूर्णस्य न पुनर्जनिः   ।। १०.१७  ।।

दुःखाज्ञानानादिकं भूयो भग्नलिङ्गस्य नेष्यते  ।
शतशब्दो दशसहस्रपरं प्राप्तं वदन्ति हि   ।। १०.१८  ।।

उत्तमानां बलं भूरिनीचानामल्पमेव तु  ।
गर्भोदकागतः शेषः मूर्ध्नैकेनाखिलं भुवं  ।। १०.१९  ।।

स द्वीपाब्धिसरिच्छैलां धत्ते सर्षपवत्सदा  ।
तं वै शेषं सहस्रास्यं वायुकूर्मो महाबलः   ।। १०.२०  ।।

धत्ते पुच्छाग्रतः शक्रपूर्वाः शेषाद्बलावराः  ।
बहवो गोमहिष्याद्या एक कुञ्जर भोजने   ।। १०.२१  ।।

यावत्तावत्कूर्महस्तितोप्येते हि कोटिशः  ।
मिलिता अपि नागेन योद्धुमर्हति न क्वचितु   ।। १०.२२  ।।

तथोत्तमसुरैर्नीचसुराः कोटिसहस्रशः  ।
मिलिताः प्रथनेनेशाः किमुमर्त्यास्तु राक्षसाः   ।। १०.२३  ।।

अतो बलेन सर्वेषां तारतम्यं विवेचितं  ।
अनालोच्यानन्तकल्पेष्वण्डान्तर्बहिरास्थितं  ।। १०.२४  ।।

अतीतं वर्तमानं चानागतं वस्तु सञ्चयं  ।
सदा करतलामलकवद्वेत्ति विष्ण्वनुग्रहाथ् ।। १०.२५  ।।

अनादि नित्यानधिकान्निर्विशेषादनन्तरान् ।
सोपि नारायणगुणानालोच्याप्यतिकालतः   ।। १०.२६  ।।

अनन्तकल्याणगुणपूर्णस्यानन्तभागतः  ।
विभक्तानन्तभागैकभाग ज्ञप्तौ न हि क्षमः   ।। १०.२७  ।।

विनेश्वरगुणज्ञानेज्ञानं ऋजुगणस्य हि  ।
अतीतानागतजगद्विषयीकरणे क्षमं  ।। १०.२८  ।।

आलोच्य वैष्णवज्ञानेप्यधिकं सर्वजीवतः  ।
विपशेषादिकज्ञानं सर्वदालोचनादपि   ।। १०.२९  ।।

स्वोत्तमैर्भिन्नजगतः विषयीकरणे क्षमं  ।
न भवेदेकदेशेन जानन्त्येते न चान्यथा   ।। १०.३०  ।।

जडञ्चाचेतनं वापि शिवाद्याः पुष्करान्तिमाः  ।
लिङ्गबद्धाः पदस्थाश्च भाविनश्चापरोक्षिणः   ।। १०.३१  ।।

अण्डान्तरे बहिश्चापि तात्विका बहुरूपतः  ।
स्थिता अपि न जानन्ति साकल्येन जगद्गतं  ।। १०.३२  ।।

अनादिसर्वजीवानां ज्ञानं तद्विविधं मतं  ।
स्वारूपिकं च बाह्यञ्च नित्यं स्वारूपिकं मतं  ।। १०.३३  ।।

अजन्यं शाश्वतं विष्णोः बन्धस्य वशगं सदा  ।
जीवङ्गेशाधीनमायावशगं क्रमयोगतः   ।। १०.३४  ।।

साधनेन व्यञ्ज्यमानमामुक्त्यन्तं ततः परं  ।
एकप्रकारमज्ञानं रहितं स्वोत्तमाश्रिताथ् ।। १०.३५  ।।

ज्ञानाच्छतगुणन्यूनरं इश्वरे वा जगत्यलं  ।
अनन्तवेदोक्तगुणान्विष्णेर्जानाति पद्मभूः   ।। १०.३६  ।।

पदस्थो वा विमुक्तो वा तदन्ये तद्गुणस्थिताः  ।
क्रमेणैव शतंन्यूनज्ञानं विष्णोरुपासकाः   ।। १०.३७  ।।

प्राकृतोप्राकृतशरीराश्रितस्य ऋजोःसदा  ।
मनस्यनित्यं यज्जन्यं पुनः पुनरपि स्फुटं  ।। १०.३८  ।।

तद्बाह्येवृत्तिरुपं च यथार्थं सर्वदापि च  ।
तेषां पञ्चविधज्ञानं क्वचिदेव न सर्वदा   ।। १०.३९  ।।

दैत्यावेशादि शून्यास्ते सदा दुर्विषयोज्झिताः  ।
साक्षीन्द्रियैः सहाप्येतल्लिङ्गसूक्ष्मेन्द्रियावृतैः   ।। १०.४०  ।।

स्थूलेन्द्रियैः सुविषयासक्तैः प्रात्यक्षकी मतिः  ।
यदार्थैव तया दोषशून्या सद्युक्तिजा मतिः   ।। १०.४१  ।।

युक्तिजन्यं तु यज्ञानमानुमानिकमीरितः  ।
प्रत्यक्षमनुमानञ्च आगमस्तस्य साधनं  ।। १०.४२  ।।

यथार्थैव तथा वेदशास्त्रार्थश्रवणादपि  ।
मनोजातं स्वागमजं यथार्थज्ञानमेव हि   ।। १०.४३  ।।

देशादवरदेशेतु क्रमात्तत्वेषु संश्रिताः  ।
तत्वव्यापारकाले तु स्वरूपोचितशक्तयः   ।। १०.४४  ।।

यथागमसमुद्भूतं त्रिविधं परिकीर्तितं  ।
ज्ञानं मनःसमुद्भूतं बाह्यकार्यमितीरितं  ।। १०.४५  ।।

यत्प्रत्यक्षानुमानं च आगमस्तस्य साधनं  ।
जीवः प्रमाताविषया अर्थास्ते कारणामताः   ।। १०.४६  ।।

रूद्रादीनान्तु यज्झानं बाह्यं मनसि सम्भवं  ।
प्रत्यक्षाद्यैस्त्रभिः सद्भिः साधनैरप्यनित्यकं  ।। १०.४७  ।।

क्वचिद्यथार्थं तज्ञानमयथार्थं क्वचिद्भवेत् ।
कर्मदेवाजानजाद्याः देवदासाः क्रमावराः   ।। १०.४८  ।।

देवगन्धर्वपर्यन्ताः सांशाः सर्वे प्रकीर्तिताः  ।
निरंशास्ते सदामर्त्यगन्धर्वाद्या स्तृणान्तिमाः   ।। १०.४९  ।।

जीवा एषां स्वरूपन्तु ज्ञनं नित्यं यथार्थकं  ।
उत्तमोत्तमतो न्यूनं अयथार्थादिकं क्रमाथ् ।। १०.५०  ।।

बाह्यं जन्यमनित्यं च यथार्थं प्रायशः सदा  ।
रिश्वरे वा जगति वा क्रमादल्पावगाहि च   ।। १०.५१  ।।

इति ज्ञाने तारतम्यं देवेषूच्चावचेष्वलं  ।
महद्गणत्रयेष्वंशाः ऋजूनां सन्ति चोन्नते   ।। १०.५२  ।।

देशे तत्र न रुद्रादि देवांशास्तदधस्तने  ।
देशेहङ्कृतिरुद्रादि देवांशाःसन्ति सर्वदा   ।। १०.५३  ।।

तत्रेन्द्राद्या न तिष्ठन्ति ततोप्यवरदेशगाः  ।
भूताव्यतीनां मर्यादा यद्देशे यादृशीरिता   ।। १०.५४  ।।

कलाषोडशतद्गाश्च तत्तदा वृत्तिसन्तताः  ।
मनः शब्दः श्रोत्रवाचां कलास्त्वाकाशसन्तताः   ।। १०.५५  ।।

त्वक्स्पर्शपाणिसंज्ञास्तु कलावायुसमाश्रिताः  ।
नेत्ररूपाङ्घ्रिसंज्ञास्तु कलास्तेजः शरीरगाः   ।। १०.५६  ।।

रसनारसगुह्यानां कलावारिसमाश्रिताः  ।
गन्धघ्राणोपस्थकला पृथिव्यावरणाश्रिता   ।। १०.५७  ।।

मनोमात्रेन्द्रियकला भूतेषु क्रमयोगतः  ।
तदाधिकारा हरिणा शक्राद्याः पुष्करान्तिमाः   ।। १०.५८  ।।

सूक्ष्मस्थूलोत्पत्तिकाले उत्तमास्तूर्ध्वदेशगाः  ।
नीचनीचास्तूच्चदेशस्थितोच्चोच्चसुराश्रयाथ् ।। १०.५९  ।।

देशादवरदेशे तु क्रमात्तत्वेषु संस्थिताः  ।
तत्वव्यापारकाले तु स्वरूपोचितशक्तयः   ।। १०.६०  ।।

इति देशोचित महातारतम्यं वदन्ति हि  ।
देवमानेनाब्दशतं पौर्वापर्यव्यवस्थया   ।। १०.६१  ।।

ऋजूनां च जनिः प्रोक्ता सहस्राब्दान्तरामताः  ।
विपाद्यास्तु तथेन्द्राद्या दशसाहस्रवत्सरैः   ।। १०.६२  ।।

क्रमात्पौर्वापर्यजाताः कालान्नीचोच्चभाविनः  ।
अथ सर्वस्यापरोक्षतारतम्यं विविच्यते   ।। १०.६३  ।।

तृणादिसर्वजीवानां स्वरूपोद्धार आगते  ।
काले तत्तद्योग्यजीवसाधनोचितकालके   ।। १०.६४  ।।

हरिश्च श्रीब्रह्मवायू सभार्यौ च तदाज्ञया  ।
एतदन्यद्वीपवर्षजायामानान्हि सर्वशः   ।। १०.६५  ।।

स्वकर्मवशगान्स्वर्गान्तरिक्षधरान्चरन् ।
नानायोनिगतान्जीवानतलाद्याधरस्थितान्  ।। १०.६६  ।।

उद्धर्तुकामो भगवान्भारते जनयिष्यति  ।
तत्र मानुषयोन्युत्थांस्तत्रापि ब्राह्मणोत्तमान्  ।। १०.६७  ।।

तत्र सर्वस्वरूपोरुव्यक्तिकारककर्मणा  ।
संयोज्य सर्वसद्योग्यज्ञानदानगुरूत्तमान्  ।। १०.६८  ।।

भिन्नदेशे भिन्नकाले योजयत्यखिलं हरिः  ।
तृणादिमर्त्यपर्यन्तगन्धर्वास्ते ह्यनन्तशः   ।। १०.६९  ।।

निरंशास्ते प्रतीकालम्बनास्ते कर्मयोगिनः  ।
देवगन्धर्वपूर्वास्त्वाजानजान्ता समस्तशः   ।। १०.७०  ।।

अप्रतीकालम्बना सांशाः क्रमोच्च ज्ञानयोगिनः  ।
प्रतीकस्थं शरीरस्थं पश्यन्तीति तथाह्वयाः   ।। १०.७१  ।।

प्रतीकाद्बहिरीशस्य दर्शानात्कर्मदेवताः  ।
अप्रतीकालम्बनाश्च प्रायोविज्ञानयोगिनः   ।। १०.७२  ।।

एषामण्डान्तरे जन्मापरोक्षादि प्रशस्यते  ।
निरंशाः पक्वकाले तु उत्क्राम्यैव महरादिगाः   ।। १०.७३  ।।

एषां लये स्वोत्तमेषु प्रवेशो नैव विद्यते  ।
देवगन्धर्वपूर्वाणां भूमावुत्क्रमणाल्लयः   ।। १०.७४  ।।

महालये स्वोत्तमेषु प्रवेशः लूक्ष्मदेहतः  ।
उत्क्रमानुत्क्रमान्योगिनोह्यतत्वेश्वरवशान्जगुः   ।। १०.७५  ।।

पुष्करान्ता तात्विकाश्च क्वापि नोत्क्रमणाल्लयाः  ।
यान्ति स्थूलशरीरैस्ते स्वोत्तमेषु विशन्ति हि   ।। १०.७६  ।।

ताननुक्रमणान्याहुः योगिनो भक्तियोगिनः  ।
सत्कर्मज्ञानभक्ती च सर्वेषां सर्वदापि हि   ।। १०.७७  ।।

अवश्यकास्ते सर्वेपि तत्तत्प्राचुर्यतस्तथा  ।
निरंशाःसत्साधनायोचितजन्मसहस्रतः   ।। १०.७८  ।।

ज्ञानन्तु दशभिः प्राप्य सद्भक्तिं त्रिभिराप्य च  ।
दृष्ट्वा हृदिस्थं मुच्यन्ते ह्यतस्ते कर्मयोगिनः   ।। १०.७९  ।।

सत्कर्मकृत्वा निष्काम्यं लभन्ति गुरुसन्तती  ।
अतात्विका देवदासाः सत्कर्मशतजन्मभिः   ।। १०.८०  ।।

कृत्वा दशसहस्रोरुजन्मभिर्ज्ञानमाप्य च  ।
भक्तिं त्रिशतकैराप्य मुच्यन्ते ज्ञानयोगिनः   ।। १०.८१  ।।

अतस्ते कर्मदेवतास्तदूर्ध्वं भक्तियोगिनः  ।
तृणाद्याः स्वहृदिस्थं तं पश्यन्त्युचितजन्मभिः   ।। १०.८२  ।।

दीपकान्तिविशिष्टेशं न देवान्नैव मर्त्यगं  ।
घटिकार्धं शरीरे वा मुक्तौ शक्तिस्तु तादृशी   ।। १०.८३  ।।

चिन्मात्रोपासनाशक्तिः नैवाधिकगुणोत्तरे  ।
तेषारं इदृश एवं स्यातपररोक्षो हि नाधिकः   ।। १०.८४  ।।

रामकृष्णादि रूपाणि बहिः पश्यन्त्यपि क्वचित् ।
मानुषत्वेन पश्यन्ति अपरोक्षेन संस्मृतः   ।। १०.८५  ।।

स्थूलहृद्गापरोक्षास्तु बाह्यस्तादपरोक्षकाः  ।
स्वस्वरूपस्थजीवाभस्वतन्त्रस्य च दर्शनं  ।। १०.८६   ।।

स्वरूपाभ्यापरोक्षस्तु सर्वेषामेवमेव हि  ।
पादोनघटिकामात्रं स्वरूपे प्राकृते हृदि   ।। १०.८७  ।।

पश्यन्ति क्रिमिकीटाद्याः प्रदीपप्रभया हरिं  ।
स्वरूपचक्षुषादृष्टिः अपरोक्ष इतीर्यते   ।। १०.८८  ।।

वेद देशाक्षरोकालो जीवेशौ प्राकृतेन्द्रियैः  ।
न वेद्या हि स्वरूपेण वेद्या एव प्रकीर्तिताः   ।। १०.८९  ।।

भक्त्या हरिप्रसादेन नष्टेत्वज्ञानपञ्चके  ।
रत्नवद्भासुरे लिङ्गे सूक्ष्मदेहेस्थितस्य तु   ।। १०.९०  ।।

जीवस्य चक्षुषी व्यक्तो भवतः स्वेन पश्यति  ।
तेजोमयस्वरूपस्थं स्थूलहृद्गं क्रमेण तु   ।। १०.९१  ।।

यवमात्रं हरिन्तार्णाः कीटाद्याः बदरीमितं  ।
अङ्गुष्टाग्रमितं वृषाः प्रदीपदशसन्निभं  ।। १०.९२  ।।

हरिं पश्यन्ति घटिकामितं कालं रमापतिं  ।
समं दीपं चिदानन्दं चिदानन्दात्मकं मृगाः   ।। १०.९३  ।।

खगाश्च पशवो गावः हृद्गं जीवगतं हरिं  ।
प्रदीपशतभायुक्तं घटिकार्धतदर्धकं  ।। १०.९४  ।।

सच्चिदान्द आत्मेति मानुष्यैर्ध्यैयरिश्वरः  ।
विद्युद्वन्मानुषा विद्युर्दशविद्युन्मितं नृपाः   ।। १०.९५  ।।

राजानस्तद्विगुणाभं सूर्यमण्डलवत्सुराः  ।
गन्धर्वाः पितरःसूर्यशतसन्निभमीश्वरं  ।। १०.९६  ।।

गोप्यः कृष्णाङ्गसङ्गार्हाः पञ्चसाहस्रसूर्यभं  ।
आजानजादशसाहसस्रार्काभं त्वग्निजा अपि   ।। १०.९७  ।।

चतुर्लक्षाधिकाशीतिलक्षजीवगणेष्वपि  ।
दशैव पुरुषाः प्रोक्तास्तात्विकास्तेषु पञ्च च   ।। १०.९८  ।।

पर्जन्यादवराः पञ्च पुष्करादुत्तमा मताः  ।
सस्त्रीकाःसोमहीना अण्डादन्तर्बहिस्थिताः   ।। १०.९९  ।।

त्रिंशच्चारणरक्षांसि सप्ततिः सर्वजातिषु  ।
अन्तरालेतु पद्मोत्था ब्रह्मायावद्धितिष्ठति   ।। १०.१००  ।।

तावत्संवत्सरगत प्रतिप्रतिदिनेष्वपि  ।
सांशा अतात्विकाः सर्वेसंख्यया वक्ष्यमाणया   ।। १०.१०१  ।।

मितास्तु प्रतिकल्पेपि पदस्था ह्यपरोक्षिणः  ।
उर्वश्याद्याह्यप्सरसः शतंशा स्व(स्वष्ट)संख्यया   ।। १०.१०२  ।।

मिता अजानजैस्तुल्याः कर्मदेवसमापराः  ।
शतं पितॄणां सप्तैव तेषूर्वश्यादिभिः समाः   ।। १०.१०३  ।।

अन्ये आजानजेभ्यस्तु न्यूनास्तेभ्योवराः क्रमात् ।
गन्धर्वास्तु शतं तेषु अष्टौ तुल्याश्च कर्मजैः   ।। १०.१०४  ।।

शतकोटिमिताः सर्वे ऋषयो विंशदुत्तमाः  ।
तेष्वेव तावत्विष्टाभिः शतकं कर्मजैः समं  ।। १०.१०५  ।।

तदन्ये आजानजेभ्यस्तुल्या अग्निसुता अपि  ।
द्व्यष्टौसहस्राणि शतन्त्रिंशच्चारणरक्षसां  ।। १०.१०६  ।।

साध्यसिद्धास्तथान्यास्तु सप्ततिः सर्वजातिषु  ।
शतं सिद्धाजानजाख्या पश्यन्ति हृदि जीवगं  ।। १०.१०७  ।।

कोटिसूर्यप्रभं कर्मदेवा हृद्गं बहिस्थितं  ।
द्विसप्तलोकसमितं ते प्रतीकावलम्बनाः   ।। १०.१०८  ।।

मर्त्याः द्विघटिकामात्रं त्रिनाड्यन्तं नृपोत्तमाः  ।
तथा मानुषगन्धर्वाश्चतुर्नाड्यन्तमीश्वरं  ।। १०.१०९  ।।

षण्णाड्यन्तं सुगन्धर्वा गोप्यायामान्तमञ्जसा  ।
शतोनशतकोट्यस्तु ऋषयोग्निसुता अपि   ।। १०.११०  ।।

साजानजादशघटिकामितं कालं जगद्गुरुं  ।
पश्यन्ति कर्मदेवास्तु मध्याह्नान्तं परेश्वरं  ।। १०.१११  ।।

स्वोत्तमस्पर्धयाहीनाः दुष्प्रारब्धविवर्जिताः  ।
भावरूपाज्ञानशून्याः दैत्यावेशविवर्जिताः   ।। १०.११२  ।।

पूर्वोक्तकान्त्याकाले तं पश्यन्ति जगदीश्वरं  ।
पूर्वोक्तदोषरहितास्तात्विकाःसर्वदा हरिं  ।। १०.११३  ।।

पश्यन्तिदिवपर्यन्ता दोषा एते हि नीचकैः  ।
उत्तमेषूत्तमेष्वल्पास्तथा चान्यतरामताः   ।। १०.११४  ।।

ब्रह्मणो दोष सम्बन्धो न क्वापि क्व चद्दृश्यते  ।
राजानो मर्त्यगन्धर्वपूर्वा षट्दशपूर्वकान्  ।। १०.११५  ।।

शतं दशसहस्रांश्च लक्षकोटिमितान्गुणान् ।
विष्णोर्गुणानर्बुदांश्च सर्वानपि ततोधिकान्  ।। १०.११६  ।।

अनन्तवेदोक्तगुणान्ब्रह्मोपास्यति नेतरः  ।
मर्त्योच्चा हृदि देवांश्च पदस्था पीठदेवताः   ।। १०.११७  ।।

तथावरणगान्देवान्पश्यन्त्यपि च मण्डलं  ।
सुषुम्नां सप्तकमलान्यपि तद्गहरीश्वरे   ।। १०.११८  ।।

स्थानेशं चैव मूलेशं राजानो मर्त्यगायकाः  ।
इडापिङ्गलनाडिस्थान्क्रमोच्चान्सर्वदेहगान्  ।। १०.११९  ।।

तत्वेशां स्तद्गतहरेः रूपाणि अ(नि)खिलान्यपि  ।
ध्यात्वोपास्य विमुच्यन्ते देवा आजानजाह्वयाः   ।। १०.१२०  ।।

इमे ते च प्रतीकस्थ हरिपादावलम्बिनः  ।
कर्मदेवा अतत्वेशा अपि रूपाणि सर्वशः   ।। १०.१२१  ।।

उपास्यापि विराड्रूपं मुच्यन्ते समुपास्य च  ।
अप्रतीकालम्बनास्ते तु कर्मदेवाः सुरा अपि   ।। १०.१२२  ।।

त्यक्तलिङ्गस्य मुक्तस्य तृणकीटादिकस्य च  ।
स्वरूपदेह ते सर्वे दशयोजनसन्तता   ।। १०.१२३  ।।

वृक्षादीनां मृगादीनां ततो द्विगुणरुग्भवेत् ।
विमुक्तानान्तु मर्त्यानां शूद्रादीनामतः परं  ।। १०.१२४  ।।

एकद्वित्रिचतुष्पादाधिकरुक्सन्तताः सदा  ।
राजन्यामर्त्यगन्धर्वास्ततोद्वित्र्याधिकप्रभाः   ।। १०.१२५  ।।

परितो मेरुतुल्यात्विट्देवगन्धर्वसन्ततेः  ।
चिरान्तो पितरो मुक्ता भुवर्लोकान्तकान्तयः   ।। १०.१२६  ।।

गोप्यः कृष्णाङ्घ्रिसङ्गार्हाः उपसन्तति दीप्तयः  ।
आजनाजातत्समाश्च स्वर्गान्ता तत्प्रकाशिनः   ।। १०.१२७  ।।

यस्य यस्य च जीवस्य प्रकाशो यत्र चेरितः  ।
दैवाद्बहिर्दृष्टिगतो भाति मर्त्योच्चवद्धरिः   ।। १०.१२८  ।।

न सच्चिदानन्दतनुर्बाह्यदृग्गोचरो भवेत् ।
दृष्ट्वोपास्य विमुच्यन्ते कर्मदेवा विराट्तनुं  ।। १०.१२९  ।।

तादृज्जोतिस्तावदन्तं विष्णुं पश्यति चक्षुषा  ।
स्वारूपिकेण बाध्येन नैव पश्यन्ति चेश्वरं  ।। १०.१३०  ।।

पश्यन्ति नैवोपास्यन्ति ब्रह्माण्डे व्याप्तमीश्वरं  ।
पुष्कराद्यास्तु शक्रान्ताः पूर्वोक्ताखिलरूपिणं  ।। १०.१३१  ।।

अण्डाद्बहिः पृथिव्यादि मनस्तत्वादि सन्ततेः  ।
दृष्ट्वाध्यात्वोपास्य सर्वे मुक्तिं यास्यन्ति कालतः   ।। १०.१३२  ।।

अहङ्कारगतं द्रष्टुमीशानोपासने क्षमाः  ।
पुष्कराद्या महेन्द्रान्ताः क्रमादधिककान्तयः   ।। १०.१३३  ।।

कोट्यर्बुदार्काभं देवं वामदेवादयो हरिं  ।
उपास्याहङ्कारतत्वव्याप्तसत्तनुमीश्वरं  ।। १०.१३४  ।।

मुच्यते च महत्तत्वे तमस्यपि ततं हरिं  ।
पश्यन्तीवारुणीपूर्वा नेष्यन्ति तमसिस्थितं  ।। १०.१३५  ।।

अनन्तार्करुचा सत्वावृत्यन्तं व्याप्तमव्ययं  ।
उपास्य गीर्मुक्तिमेति ततोप्यधिकरुक्ततः   ।। १०.१३६  ।।

वासुदेवावरणगं ब्रह्मा पश्यति नेतरः  ।
यावत्पश्यन्ति तं जीवं तावत्सामान्यरुक्स हि   ।। १०.१३७  ।।

यावनुपास्यो वै विष्णुस्तावत्तेषां विशेषभा  ।
ब्रह्मणो नैव सामान्यरुग्विशेषप्रभो हि सः   ।। १०.१३८  ।।

अत्यल्पसुखरूपांशा जीवानां योग्यतावसन् ।
यादृशी भारमायास्तु व्याप्तायाः सर्वदेशगा   ।। १०.१३९  ।।

भानुप्रभागता दीपप्रभा यद्वन्न रोचते  ।
तथा विष्णुप्रभानुन्नामाप्रभा नैव रोचते   ।। १०.१४०  ।।

एवं नीचप्रभास्वोच्चप्रभासु प्रविलीयते  ।
तथापि च यथार्थज्ञा मुक्ताप्तै तत्ववेत्तमाः   ।। १०.१४१  ।।

यो यावतीं हरौ कान्तिं वेत्यसौ तच्छतांशभाक् ।
प्रभात्येव प्रकाशस्य तारतम्यं विदुत्तमाः   ।। १०.१४२  ।।

इति श्री प्रकाशसंहितायां प्रथमपरिच्छेदे दशमोऽध्यायः