स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/अध्यायः ०२
<poem><span style="font-size: 14pt; line-height:  200%">॥सूत उवाच॥	
ततो द्विजौः परिवृतं नारदं देवपूजितम्॥	
अभिगम्योपजग्राह सर्वानथ स पाण्डवः॥ २.१ ॥	
ततस्तं नारदः प्राह जयारातिधनंजय॥	
धर्मे भवति ते बुद्धिर्देवेषु ब्राह्मणेषु च॥ २.२ ॥	
कच्चिदेतां महायात्रां वीर द्वादशवारषिकीम्॥	
आचरन्खिद्यसे नैवमथ वा कुप्यसे न च॥ २.३ ॥	
मुनीनामपि चेतांसि तीर्थयात्रासु पांडव॥	
खिद्यंति परिकृप्यंति श्रेयसां विघ्नमूलतः॥ २.४ ॥	
कच्चिन्नैतेन दोषेण समाश्लिष्टोऽसि पांडव॥	
अत्र चांगिरसा गीतां गाथामेतां हि शुश्रुम॥ २.५ ॥	
यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्॥	
निर्विकाराः क्रियाः सर्वाः स तीर्थफलमश्नुते॥ २.६ ॥	
तदिदं हृदि धार्यं ते किं वा त्वं तात मन्यसे॥	
भ्राता युधिष्ठिरो यस्य सखा यस्य स केशवः॥ २.७ ॥	
पुनरेतत्समुचितं यद्विप्रैः शिक्षणं नृणाम्॥	
वयं हि धर्मगुरवः स्थापितास्तेन विष्णुना॥ २.८ ॥	
विष्णुना चात्र श्रृणुमो गीतां गाथां द्विजान्प्रति॥ २.९ ॥	
यस्यामलामृतयशःश्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगदा श्वपचाद्विकुंठः॥	
सोहं भवद्भिरुपलब्ध सुतीर्थकीर्तिश्छद्यां स्वबाहुमपि यः प्रतिकूलवर्ती॥ २.१० ॥	
प्रियं च पार्थ ते ब्रूमो येषां कुशलकामुकः॥	
सर्वे कुशलिनस्ते च यादवाः पांडवास्तथा॥ २.११ ॥	
अधुना भीमसेनेन कुरूणामुपतापकः॥	
शासनाद्धृतराष्ट्रस्य वीरवर्मा नृपो हतः॥ २.१२ ॥	
स हि राज्ञामजेयोऽभूद्यथापूर्वं बलिर्बली॥	
कंटकं कंटकेनेव धृतराष्ट्रो जिगाय तम्॥ २.१३ ॥	
इत्यादिनारदप्रोक्तां वाचमाकर्ण्य फाल्गुनः॥	
अतीव मुदितः प्राह तेषामकुशलं कुतः॥ २.१४ ॥	
ये ब्राह्मणमते नित्यं ये च ब्राह्मणपूजकाः॥	
अहं च शक्त्या नियतस्तीर्थानि विचरन्ननु॥ २.१५ ॥	
आगतस्तीर्थमेतद्धि प्रमोदोऽतीव मे हृदि॥	
तीर्थानां दर्शनं धन्यमवगाहस्ततोऽधिकः॥ २.१६ ॥	
माहात्म्यश्रवणं तस्मादौर्वोपि मुनिरब्रवीत्॥	
तदहं श्रोतुमिच्छामि तीर्थस्यास्य गुणान्मुने॥ २.१७ ॥	
एतेनैव श्राव्यमेतद्यत्त्वयांगीकृतं मुने॥	
त्वं हि त्रिलोकीं विचरन्वेत्सि सर्वां हि सारताम्॥ २.१८ ॥	
तदेतत्सर्वतीर्थेभ्योऽधिकं मन्ये त्वदा हृतम्॥ २.१९ ॥	॥नारद उवाच॥	
उचितं तव पार्थैतद्यत्पृच्छसि गुणिन्गुणान्॥	
गुणिनामेव युज्यन्ते श्रोतुं धर्मोद्भवा गुणाः॥	
साधूनां धर्मश्रवणैः कीर्तनैर्याति चान्वहम्॥ २.२० ॥	
पापानामसदालापैरायुर्याति यथान्वहम्॥	
तदहं कीर्तयिष्यामि तीर्थस्यास्य गुणान्बहून्॥ २.२१ ॥	
यथा श्रुत्वा विजानासि युक्तमंगीकृतं मया॥	
पुराहं विचरन्पार्थ त्रिलोकीं कपिलानुगः॥ २.२२ ॥	
गतवान्ब्रह्मणो लोकं तत्रापश्यं पितामहम्॥	
स हि राजर्षिदेवर्‌षिमूर्तामूर्तैः सुसंवृतः॥ २.२३ ॥	
विभाति विमलो ब्रह्मा नक्षत्रैरुडुराडिव॥	
तमहं प्रणिपत्याथ चक्षुषा कृतस्वागतः॥ २.२४ ॥	
उविष्टः प्रमुदितः कपिलेन सहैव च॥	
एतस्मिन्नंतरे तत्र वार्तिकाः समुपागताः॥ २.२५ ॥	
प्रहीयंते हि ते नित्यं जगद्द्रष्टुं हि ब्रह्मणा॥	
कृतप्रणामानथ तान्समासीनान्पितामहः॥ २.२६ ॥	
चक्षुषामृतकल्पेन प्लावयन्निव चाब्रवीत्॥	
कुत्र कुत्र विचीर्णं वो दृष्टं श्रुतमथापि वा॥ २.२७ ॥	
किंचिदेवाद्भुतं ब्रूत श्रवणाद्येन पुण्यता॥	
एवमुक्ते भगवता तेषां यः प्रवरो मतः॥ २.२८ ॥	
सुश्रवानाम ब्रह्माणं प्रणिपत्येदमूचिवान्॥	
प्रभोरग्रे च विज्ञप्तिर्यथा दीपो रवेस्तथा॥ २.२९ ॥	
तथापि खलु वाच्यं मे परार्थं प्रेरितेन ते॥	
मुनिः कात्यायनोनाम श्रुत्वा धर्मान्पुनर्बहून्॥ २.३० ॥	
सारजिज्ञासया तस्थावेकांगुष्ठः शतं समाः॥	
ततः प्रोवाच तं दिव्या वाणी कात्यायन श्रृणु॥ २.३१ ॥	
पुण्ये सरस्वतीतीरे पृच्छ सारस्वतं मुनिम्॥	
स ते सारं धर्मसाध्यं धर्मज्ञोऽभिवदिष्यति॥ २.३२ ॥	
इति श्रुत्वा मुनिवरो मुनिश्रेष्ठमुपेत्य तम्॥	
प्रणम्य शिरसा भूमौ पप्रच्छेदं हृदि स्थितम्॥ २.३३ ॥	
सत्यं केचित्प्रशंसंतितपः शौचं तथा परे॥	
सांख्यं केचित्प्रशंसंति योगमन्ये प्रचक्षते॥ २.३४ ॥	
क्षमां केचित्प्रशंसंति तथैव भृशमार्ज्जवम्॥	
केचिन्मौनं प्रशंसंति केचिदाहुः परं श्रुतम्॥ २.३५ ॥	
सम्यग्ज्ञानं प्रशंसंति केचिद्वैराग्यमुत्तमम्॥	
अग्निष्टोमादिकर्माणि तथा केचित्परं विदुः॥ २.३६ ॥	
आत्मज्ञानं परं केचित्समलोष्टाश्मकांचनम्॥	
इत्थं व्यवस्थिते लोके कृत्याकृत्यविधौ जनाः॥ २.३७ ॥	
व्यामोहमेव गच्छंति किं श्रेय इति वादिनः॥	
यदेतेषु परं कृत्यम् नुष्ठेयं महात्मभिः॥ २.३८ ॥	
वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ मम सर्वार्थसाधकम्॥ २.३९ ॥	
॥सारस्वत उवाच॥	
यन्मां सरस्वती प्राह सारं वक्ष्यामि तच्छृणु॥	
छायाकारं जगत्सर्वमुत्पत्तिक्षयधर्मि च॥	
वारांगनानेत्रभंगस्वद्वद्भंगुरमेव तत्॥ २.४० ॥	
धनायुर्यौवनं भोगाञ्जलचंद्रवदस्थिरान्॥	
बुद्ध्या सम्यक्परामृश्य स्थाणुदानं समाश्रयेत्॥ २.४१ ॥	
दानवान्पुरुषः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः॥	
स्थाणुभक्तो जन्ममृत्यू नाप्नोतीति श्रुति स्तथा॥ २.४२ ॥	
सावर्णिना च गाथे द्वे कीर्तिते श्रृणु ये पुरा॥	
वृषो हि भगवान्धर्मो वृषभो यस्य वाहनम्॥ २.४३ ॥	
पूज्यते स महादेवः स धर्मः पर उच्यते॥	
दुःखावर्ते तमोघोरे धर्माधर्मजले तथा॥ २.४४ ॥	
क्रोधपंके मदग्राहे लोभबुद्बदसंकटे॥	
मानगंभीरपाताले सत्त्वयानविभूषिते॥ २.४५ ॥	
मज्जंतं तारयत्येको हरः संसारसागरात्॥	
दानं वृत्तं व्रतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः॥ २.४६ ॥	
परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत्॥	
धर्मे रागः श्रुतौ चिंता दाने व्यसनमुत्तमम्॥ २.४७ ॥	
इंद्रियार्थेषु वैराग्यं संप्राप्तं जन्मनः फलम्॥	
देशेऽस्मिन्भारते जन्म प्राप्य मानुष्यमध्रुवम्॥ २.४८ ॥	
न कुर्यादात्मनः श्रेयस्तेनात्मा वंचतश्चिरम्॥	
देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यमतिदुर्लभम्॥ २.४९ ॥	
तत्संप्राप्य तथा कुर्यान्न गच्छेन्नरकं यथा॥	
सर्वस्य मूलं मानुष्यं तथा सर्वार्थसाधकम्॥ २.५० ॥	
यदि लाभे न यत्नस्ते मूलं रक्ष प्रयत्नतः॥	
महता पुण्यमूल्येन क्रीयते कायनौस्त्वया॥ २.५१ ॥	
गंतुं दुःखोदधेः पारं तर यावन्न भिद्यते॥	
अविकारिशरीरत्वं दुष्प्राप्यं वै ततः॥ २.५२ ॥	
नापक्रामति संसारादात्महा स नराधमः॥	
तपस्तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः॥	
दानानि चात्र दीयंते परलोकार्थमादरात्॥ २.५३ ॥	॥कात्यायन उवाच॥ 	
दानस्य तपसो वापि भगवन्किं च दुष्करम्॥	
किं वा महत्फलं प्रेत्य सारस्वत ब्रवीहि तत्॥ २.५४ ॥	
॥सारस्वत उवाच॥	
न दानाद्दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन॥	
मुने प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम्॥ २.५५ ॥	
परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थे हि महाभयम्॥	
प्रविशंति महालोभात्समुद्रमटवीं गिरिम्॥ २.५६ ॥	
सेवामन्ये प्रपद्यंते श्ववृत्तिरिति या स्मृता॥	
हिंसाप्रायां बहुक्लेशां कृषिं चैव तथा परे॥ २.५७ ॥	
तस्य दुःखार्जितस्येह प्राणेभ्योपि गरीयसः॥	
आयासशतलब्धस्य परित्यागः सुदुष्करः॥ २.५८ ॥	
यद्ददाति यदश्नाति तदेव धनिनो धनम्॥	
अन्ये मृतस्य क्रीडंति दारैरपि धनैरपि॥ २.५९ ॥	
अहन्यहनि याचंतमहं मन्ये गुरुं यथा॥	
मार्जनं दर्पणस्येव यः करोति दिनेदिने॥ २.६० ॥	
दीयमानं हि नापैति भूय एवाभिवर्धते॥	
कूप उत्सिच्यमानो हि भवेच्छुद्धो बहूदकः॥ २.६१ ॥	
एकजन्मसुखस्यार्थे सहस्राणि विलापयेत्॥	
प्राज्ञो जन्मसहस्रेषु संचिनोत्येकजन्मनि॥ २.६२ ॥	
मूर्खो हि न ददात्यर्थानिह दारिद्र्यशंकया॥	
प्राज्ञस्तु विसृजत्यर्थानमुत्र तस्य शंकया॥ २.६३ ॥	
किं धनेन करिष्यंति देहिनो भंगुराश्रयाः॥	
यदर्थं धनमिच्छंति तच्छरीरमशाश्वतम्॥ २.६४ ॥	
अक्षरद्वयमभ्यस्तं नास्तिनास्तीति यत्पुरा॥	
तदिदं देहिदेहिति विपरीतमुपस्थितम्॥ २.६५ ॥	
बोधयंति च यावंतो देहीति कृपणं जनाः॥	
अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि॥ २.६६ ॥	
दातुरेवोपकाराय वदत्यर्थीति देहि मे॥	
यस्माद्दाता प्रयात्यूर्ध्वमधस्तिष्ठेत्प्रतिग्रही॥ २.६७ ॥	
दरिद्रा व्याधिता मूर्खाः परप्रेष्यकराः सदा॥	
अदत्तदानाज्जायंते दुःखस्यैव हि भाजनाः॥ २.६८ ॥	
धनवंतमदातारं दरिद्रं वाऽतपस्विनम्॥	
उभावंभसि मोक्तव्यौ कंठे बद्धा महाशिलाम्॥ २.६९ ॥	
शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पंडितः॥	
वक्ता शतसहस्रेषु दाता जायेत वा न वा॥ २.७० ॥	
गोभिर्विप्रैश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः॥	
अलुब्धैर्दानशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही॥ २.७१ ॥	
शिबिरौशीनरोङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम्॥	
ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः॥ २.७२ ॥	
प्रतर्द्दनः काशिपति प्रदाय नयने स्वके॥	
ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते॥ २.७३ ॥	
निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम्॥	
ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वीं सपत्तनाम्॥ २.७४ ॥	
अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतनिवासकृत्॥	
वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः॥ २.७५ ॥	
ब्रह्मदत्तश्च पांचाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः॥	
निधिं शंखं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा स्वर्गमवाप्तवान्॥ २.७६ ॥	
सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिष्टान्महायशाः॥	
ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान्॥ २.७७ ॥	
एते चान्ये च बहवः स्थाणोर्दानेन भक्तितः॥	
रुद्रलोकं गता नित्यं शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः॥ २.७८ ॥	
एषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी॥	
इति संचिंत्य सारार्थी स्थाणुदानपरो भव॥ २.७९ ॥	
सोऽपि मोह परित्यज्य तथा कात्यायनोऽभवत्॥ २.८० ॥	॥नारद उवाच॥	
एवं सुश्रवसा प्रोक्तां कथामाकर्ण्य पद्मभूः॥	
हर्षाश्रुसंयुतोऽतीव प्रशशंस मुहुर्मुहुः॥ २.८१ ॥	
साधु ते व्याहृतं वत्स एवमेतन्न चान्यथा॥	
सत्यं सारस्वतः प्राह सत्या चैवं तथा श्रुतिः॥ २.८२ ॥	
दानं यज्ञानां वरूथं दक्षिणा लोके दातारँसर्वभूतान्युपजीवंति दानेनारातीरँपानुदंत दानेन द्विषंतो मित्रा भवंति दाने सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्दानं परमं वदंतीति॥ २.८३ ॥	
संसारसागरे घोरे धर्माधर्मोर्मिसंकुले॥	
दानं तत्र निषेवेत तच्च नौरिव निर्मितम्॥ २.८४ ॥	
इति संचिंत्य च मया पुष्करे स्थापिता द्विजाः॥	
गङ्गायमुनयोर्मध्ये मध्यदेशे द्विजाः सृते॥ २.८५ ॥	
स्थापिताः श्रीहरिभ्यां तु श्रीगौर्या वेदवित्तमाः॥	
रुद्रेण नागराश्चैव पार्वत्या शक्तिपूर्भवाः॥ २.८६ ॥	
श्रीमाले च तथा लक्ष्म्या ह्येवमादिसुरोत्तमैः॥	
नानाग्रहाराः संदत्ता लोकोद्धरणकांक्षया॥ २.८७ ॥	
न हि दानफले कांक्षा काचिन्नऽस्ति सुरोत्तमाः॥	
साधुसंरक्षणार्थं हि दानं नः परिकीर्तितम्॥ २.८८ ॥	
ब्राह्मणाश्च कृतस्थाना नानाधर्मोपदेशनैः॥	
समुद्धरंति वर्णांस्त्रींस्ततः पूज्यतमा द्विजाः॥ २.८९ ॥	
दानं चतुर्विधं दानमुत्सर्गः कल्पितं तथा॥	
संश्रुतं चेति विविधं तत्क्रमात्परिकीर्तितम्॥ २.९० ॥	
वापीकूपतडागानां वृक्षविद्यासुरौकसाम्॥	
मठप्रपागृहक्षेत्रदानमुत्सर्ग इत्यसौ॥ २.९१ ॥	
उपजीवन्निमान्यश्च पुण्यं कोऽपि चरेन्नरः॥	
षष्ठमंशं स लभते यावद्यो विसृजेद्द्विजः॥ २.९२ ॥	
तदेषामेव सर्वेषां विप्रसंस्थापनं परम्॥	
देवसंस्थापनं चैव धर्मस्तन्मूल एव यत्॥ २.९३ ॥	
देवतायतनं यावद्यावच्च ब्राह्मणगृहम्॥	
तावद्दातुः पूर्वजानां पुण्यांशश्चोपतिष्ठति॥ २.९४ ॥	
एतत्स्वल्पं हि वाणिज्यं पुनर्बहुफलप्रदम्॥	
जीर्णोद्धारे च द्विगुणमेतदेव प्रकीर्तितम्॥ २.९५ ॥	
तस्मादिदं त्वहमपिब्रवीमि सुरसत्तमाः॥	
नास्ति दानसमं किंचित्सत्यं सारस्वतो जगौ॥ २.९६ ॥	
'''॥नारद उवाच॥	
इति सारस्वतप्रोक्तां तथा पद्मभुवेरिताम्॥	
साधुसाध्वित्यमोदंत सुराश्चाहं सुविस्मिताः॥ २.९७ ॥	
ततः सभाविसर्गांते सुरम्ये मेरुमूर्धनि॥	
उपविश्य शिलापृष्ठे अहमेतदचिंतयम्॥ २.९८ ॥	
सत्यमाह विरंचिस्तु स किमर्थं तु जीवति॥	
येनैकमपि तद्धृत्तं नैव येन कृतार्थता॥ २.९९ ॥	
तदहं दानपुण्यं हि करिष्यामि कथं स्फुटम्॥	
कौपीनदण्डात्मधनो धनं स्वल्पं हि नास्ति मे॥ २.१०० ॥	
अनर्हते यद्ददाति न ददाति तथार्हते॥	
अर्हानर्हपरिज्ञानाद्दानधर्मो हि दुष्करः॥ २.१०१ ॥	
देशेकाले च पात्रे च शुद्धेन मनसा तथा॥	
न्यायार्जितं च यो दद्याद्यौवने स तदश्नुते॥ २.१०२ ॥	
तमोवृतस्तु यो दद्यात्क्रोधात्तथैव च॥	
भुंक्ते दान फलं तद्धि गर्भस्थो नात्र संशयः॥ २.१०३ ॥	
बालत्वेऽपि च सोऽश्राति यद्दत्तं दम्भकारणात्॥	
दत्तमन्यायतो वित्तं वै चार्थकारणम्॥ २.१०४ ॥	
वृद्धत्वे हि समश्राति नरो वै नात्र भविष्यति॥	
तस्माद्देशे च काले च सुपात्रे विधिना नरः॥	
शुभार्जितं प्रयुञ्जीत श्रद्धया शाठ्यवर्जितः॥ २.१०५ ॥	
तदेतन्निर्धनत्वाच्च कथं नाम भविष्यति॥	
सत्यमाहुः पुरा वाक्यं पुराणमुनयोऽमलाः॥ २.१०६ ॥	
नाधनस्यास्त्ययं लोको न परश्च कथंचन॥	
अभिशस्तं प्रपश्यंति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम्॥ २.१०७ ॥	
दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति॥	
पतितः शोच्यते सर्वैर्निर्धनश्चापि शोच्यते॥ २.१०८ ॥	
यः कृशाश्वः कृशधनः कृशभृत्यः कृशातिथिः॥	
स वै प्रोक्तः कृशोनाम न शरीरकृशः कृशऋ २.१०९ ॥	
अर्थवान्दुष्कुलीनोऽपि लोके पूज्यतमो नरः॥	
शशिनस्तुल्यवंशोऽपि निर्धनः परिभूयते॥ २.११० ॥	
ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा ये च वृद्धा बहुश्रुताः॥	
ते सर्वे धनवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्ति किंकराः॥ २.१११ ॥	
यद्यप्ययं त्रिभुवने अर्थोऽस्माकं पराग्नहि॥	
तथाप्यन्यप्रार्थितो हि तस्यैव फलदो भवेत्॥ २.११२ ॥	
अथवैतत्पुरा सर्वं चिंतयिष्यामि सुस्फुटम्॥	
विलोकयामि पूर्वं तु किंचिद्योग्यं हि स्थानकम्॥ २.११३ ॥	
स चिंतयित्वेति बहुप्रकारं देशांश्च ग्रामान्नगराणि चाश्रमान्॥	
बहूनहं पर्यटन्नाप्तवान्हि स्थानं हितं स्थापये यत्र विप्रान्॥ २.११४ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे नारदार्जुनसंवादे दानप्रशंसावर्णनंनाम द्वितीयऽध्यायः॥ २ ॥ छ ॥	</font>
</span></poem>

कौमारिकाखण्डः