विष्णुपुराणम्/तृतीयांशः/अध्यायः २
मैत्रेय उवाच
प्रोक्तान्येतानि भवता सप्त मन्वन्तराणि वै  ।
भविष्याण्यपि विप्रर्ष ममाख्यातुं त्वमर्हसि  ॥ ३,२.१ ॥
श्रीपराशर उवाच
सूर्यस्य पत्नी संज्ञाभूत्तनया विश्वकर्मणः  ।
मनुर्यमो यमी चैव तदपत्यानि वै मुने  ॥ ३,२.२ ॥
असहन्ती तु सा भर्तुस्तेजश्छायां युयोज वै  ।
भर्तृशुश्रूषणेऽरण्यंस्वयं च तपसे ययौ  ॥ ३,२.३ ॥
संज्ञेयमित्यथार्कश्च छायायामात्मजत्रयम्  ।
शनैश्चरं मनुं चान्यं तपतीं चाप्यजाजनत् ॥ ३,२.४ ॥
छायासंज्ञा ददौ शापं यमाय कुपिता यदा  ।
तदान्येयमसौ बुद्धिरित्यासीद्यमसूर्ययोः  ॥ ३,२.५ ॥
ततो विवस्वानाख्यातां तयैवारण्यसंस्थिताम्  ।
समाधिदृष्ट्याददृशे तामश्वां तपसि स्थिताम्  ॥ ३,२.६ ॥
वाजिरूपधरः सोथ तस्यां देवावथाश्विनौ  ।
जनयामास रेवन्तं रेतसोंते च भास्करः  ॥ ३,२.७ ॥
आनिन्ये च पुनः संज्ञां स्वस्थानं भगवान् रविः  ।
तेजसः शमनं चास्य विश्वकर्मा चकार ह  ॥ ३,२.८ ॥
भ्रममारोप्य सूर्यं तु तस्य तेजोनिशातनम्  ।
कृतवानष्टमं भागं स व्यशातयदव्ययम्  ॥ ३,२.९ ॥
यत्तस्माद्वैष्णवं तेजस्शातितं विश्वकर्मणा  ।
जाज्वल्यमानमपतत्तद्भूमौ मुनिसत्तम  ॥ ३,२.१० ॥
त्वष्टैव तेजसा तेन विष्णोश्चक्रमकल्पयत् ।
त्रिशूलं चैव शर्वस्य शिबिकां धनदस्य च  ॥ ३,२.११ ॥
शक्तिं गुहस्य देवानामन्येषां च यदायुधम्  ।
तत्सर्वं तेजसा तेन विश्वकर्मा व्यवर्धयत् ॥ ३,२.१२ ॥
छायासंज्ञासुतो योसौ द्वितीयः कथितो मनुः  ।
पूर्वजस्यासवर्णोसौ सावर्णिस्तेन कथ्यते  ॥ ३,२.१३ ॥
तस्य मन्वन्तरं ह्योतत्सावर्णिकमथाष्टमम्  ।
तच्छृणुष्व महाभाग भविष्यत्कथयामि ते  ॥ ३,२.१४ ॥
सावर्णिस्तु मनुर्योसौ मैत्रेय भविता ततः  ।
सुतपाश्चामिताभाश्च मुख्याश्चापि तथा सुराः  ॥ ३,२.१५ ॥
तेषां गणाश्च देवानामेकैको विंशकः स्मृतः  ।
सप्तर्षिनपि वक्ष्यामि भविष्यान्मुनिसत्तम  ॥ ३,२.१६ ॥
दीप्तिमान् गालवो रामः कृपो द्रोणिस्तथा परः  ।
मत्पुत्रश्च तथा व्यास ऋष्यशृङ्गश्च सप्तमः  ॥ ३,२.१७ ॥
विष्णु प्रसादादनघः पातालान्तरगोचरः  ।
विरोचनसुतस्तेषां बलिरिन्द्रो भविष्यति  ॥ ३,२.१८ ॥
विरजाश्चोर्वरीवांश्च निर्मोकाद्यास्तथापरे  ।
सावर्णेस्तु मनोः पुत्रा भविष्यन्ति नरेश्वराः  ॥ ३,२.१९ ॥
नवमो दक्षसावर्णिर्भविष्यति मुने मनुः  ॥ ३,२.२० ॥
पारा मरीचिगर्भाश्च सुधर्माणस्तथा त्रिधा  ।
भविष्यन्ति तथा देवा ह्योकैको द्वादशो गणः  ॥ ३,२.२१ ॥
तेषामिद्रो महावीर्यो भविष्यत्यद्भुतो द्विज  ॥ ३,२.२२ ॥
सवनो द्युतिमान् भव्यो वसुर्मेधातिथिस्तथा  ।
ज्योतिष्मान् सप्तमः सत्यस्तत्रैते च महर्षयः  ॥ ३,२.२३ ॥
धृतकेतुर्दीप्तिकेतुः पञ्चहस्तनिरामयौ  ।
पृथुश्रवाद्याश्च तथा दक्षमावर्णिकात्मजाः  ॥ ३,२.२४ ॥
दसमो ब्रह्मसावर्मिर्भविष्यति मुने मनुः  ।
सूधामानो विशुद्धाश्च शतसंख्यास्तथा सुराः  ॥ ३,२.२५ ॥
तेषामिन्द्रश्च भविता शान्तिर्नाम महाबलः  ।
सप्तर्षयो भविष्यन्ति ये तथा ताञ्छृणुष्व ह  ॥ ३,२.२६ ॥
हविष्मान्सुकृतःसत्यस्तपोमूर्तिस्तथापरः  ।
नाभागोऽप्रतिमौजाश्चसत्यकेतुस्तथैव च  ॥ ३,२.२७ ॥
सुक्षेत्रश्चोत्तमौजाश्चभूरिषेणादयो दश  ।
ब्रह्मसावर्णिपुत्रास्तु रक्षिष्यन्ति वसुंधराम्  ॥ ३,२.२८ ॥
एकादशश्च भविता धर्मसावर्णिको मनुः  ॥ ३,२.२९ ॥
विहङ्गमाः कामागमा निर्वाणा ऋषयस्तथा  ।
गणास्त्वेते तदा मुख्या देवानां च भविष्यताम्  ।
ऐकैकस्त्रिंशकस्तेषां गणश्चेन्द्रश्च वै पृषा  ॥ ३,२.३० ॥
निः स्वरश्चाग्नितेजाश्च वपुष्मान्घणिरारुणिः  ।
हविष्माननघश्चैव भाव्याः सप्तर्षयस्तथा  ॥ ३,२.३१ ॥
सर्वत्रगस्शुधर्मा च देवानीकादयस्तथा  ।
भविष्यन्ति मनोस्तस्य तनयाः पृतिविश्वराः  ॥ ३,२.३२ ॥
रुद्रपुत्रस्तु सावर्णिर्भविता द्वादशो मनुः  ।
ऋतुधामा च तत्रेन्द्रो भविता शृणु मे सुरान्  ॥ ३,२.३३ ॥
हरिता रोहिता देवास्तथा सुमनसो द्विज  ।
सुकर्माणः सुरापाश्च दशकाः पञ्च वै गणाः  ॥ ३,२.३४ ॥
तपस्वी सुतपाश्चैव तपोमूर्तिस्तपोरतिः  ।
तपोधृतिर्द्युतिश्चान्यः सप्तमस्तु तपोधनः  ।
सप्तर्षयस्त्विमे तस्य पुत्रानपि निबोध मे  ॥ ३,२.३५ ॥
देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठादयस्तथा  ।
मनोस्तस्य महावीर्या भविष्यन्ति महानृपाः  ॥ ३,२.३६ ॥
त्रयोदशो रुचिर्नामा भविष्यति मुने मनुः  ॥ ३,२.३७ ॥
सुत्रामाणः सुकर्माणः सुधर्माणस्तथामराः  ।
त्रयस्त्रिंशद्विभेदास्त देवानां यत्र वै गणाः  ॥ ३,२.३८ ॥
दिवस्पतिर्महावीर्यस्तेषामिन्द्रोभिविष्यति  ॥ ३,२.३९ ॥
निर्मोहस्तत्त्वदर्शि च निष्प्रकंप्यो निरुत्सुकः  ।
धृतिमानव्ययश्चान्यःसप्तमःसुतपा मुनिः  ।
सप्तर्षयस्त्वमी तस्य पुत्रानपि निबोधे मे  ॥ ३,२.४० ॥
चित्रसेनविचित्राद्या भविष्यन्ति महीक्षिकः  ॥ ३,२.४१ ॥
भौमश्चतुर्दशश्चात्र मैत्रेय भविता मनः  ।
शुचिरिन्द्रः सुरगणस्तत्र पञ्च शृणुष्व तान्  ॥ ३,२.४२ ॥
चाक्षुषाश्च पवित्राश्च कनिष्ठा भ्राजिकास्तथा  ।
वाचवृद्धश्च वै देवाःसप्तर्षीनपि मे शृणु  ॥ ३,२.४३ ॥
अग्निबाहुः शुचिः शुक्रो मागधोग्नीध्र एव च  ।
युक्तस्तथा जितश्चान्यो मनुपुत्रानतः शृणु  ॥ ३,२.४४ ॥
ऊरुगंभीरबुद्ध्याद्या मनोस्तस्य सुता नृपाः  ।
कथिता मुनिशार्दुल पालयिष्यन्ति ये महीम्  ॥ ३,२.४५ ॥
चतुर्युगान्ते वेदानां जायते किल विप्लवः  ।
प्रवर्तयन्ति तानेत्य भुवं सप्तर्षयो दिवः  ॥ ३,२.४६ ॥
कृतेकृते स्मृतेर्विप्र प्रणेता जायते मनुः  ।
देवा यज्ञभुजस्ते तु यावन्मन्वन्तरं तु तत् ॥ ३,२.४७ ॥
भवन्ति ये मनोः पुत्रा यावन्मन्वंरतं तु तैः  ।
तदन्वयोद्भवैश्चैव तावद्भूः परीपाल्यते  ॥ ३,२.४८ ॥
मनुःसप्तर्षयो देवा भूपालाश्च मनोः सुताः  ।
मन्वन्तरे भवन्त्येते शक्रश्चैवाधिकारिमः  ॥ ३,२.४९ ॥
चतुर्दशभिरेतैस्तु गतैर्मन्वन्तरैर्द्विज  ।
सहस्रयुगपर्यतः कल्पो निःशेष उच्यते  ॥ ३,२.५० ॥
तावत्प्रमाणा च निशा ततो भवति सत्तम  ।
ब्रह्मरूपधरः शेते शेषाहावंबुसंप्लवे  ॥ ३,२.५१ ॥
त्रैलोक्यमखिलं ग्रस्त्वा भगवानादिकृद्विभुः  ।
स्वमायासंस्तितो विप्र सर्वभूतो जनार्दनः  ॥ ३,२.५२ ॥
ततः प्रबुद्धो भगवान् यथा पूर्वं तथा पुनः  ।
सृष्टिं करोत्यव्ययात्मा कल्पेकल्पे रजोगुमः  ॥ ३,२.५३ ॥
मनवो भूभुजःसेंद्रा देवाःसप्तर्षयस्तथा  ।
सात्त्विकोंशः स्थितिकरो जगतो द्विजसत्तम  ॥ ३,२.५४ ॥
चदुर्युगोप्यसौ विष्णुः स्थितिव्यापारलक्षमः  ।
युगव्यवस्थां कुरुते तथा मैत्रेय तच्छृणु  ॥ ३,२.५५ ॥
कृते युगे परं ज्ञानं कपिलादिस्वरूपधृक् ।
ददाति सर्वभूतात्मा सर्वभूतहिते रतः  ॥ ३,२.५६ ॥
चक्रवर्तिस्वरूपेण त्रेतायामपि स प्रभूः  ।
दुष्टानां निग्रह कुर्वन्परिपाति जगत्त्रयम्  ॥ ३,२.५७ ॥
वेदमेकं चतुर्भेदं कृत्वा शाखाशतैर्विभुः  ।
करोति बहुलं भूयो वेदव्यासस्वरूपधृक् ॥ ३,२.५८ ॥
वेदांस्तु द्वापरे व्यस्य कलेरन्ते पुनर्हरिः  ।
कल्किस्वरूपी दुर्वृत्तन्मार्गे स्थापयति प्रभुः  ॥ ३,२.५९ ॥
एवमेतज्जगत्सर्वं शश्वत्पाति करोति च  ।
हन्ति चान्तेष्वनन्तात्मा नास्त्यस्मव्द्यतिरेकि यत् ॥ ३,२.६० ॥
भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वभूतान्महात्मनः  ।
तदत्रान्यत्र वा विप्र सद्भावः कथितस्तव  ॥ ३,२.६१ ॥
मन्वन्तराण्यशेषाणि कथितानि मया तवा  ।
मन्वन्तराधिपांश्चैव किमन्यत्कथयामि ते  ॥ ३,२.६२ ॥
इति श्रीविष्णुमहापुराणे तृतीयांशे द्वितीयोऽध्यायः (२)
श्रीविष्णुपुराणम्-तृतीयांशः