महाभारतम्-07-द्रोणपर्व-087
द्रोणेन शकटव्यूहनिर्माणम्।। 1 ।।

5-87-4	पीतान् पायितोदकान्।।
5-87-9	क्वचेति चकार इत्यर्थे। इत्याह्वयन्त इत्यन्वयः।।
5-87-14	त्रिमात्रासु त्रिसख्यासु तिसृष्वित्यर्थः।।
5-87-22	पश्चार्धे पश्चाद्भागे पञ्चगव्यूतिः। चक्रशकटः चक्रगर्भः शकटः।।
5-87-34	अद्भुतानुरूपमाश्चर्यरूपं एतत्समययोग्यं च।।
5-87-87	सप्ताशीतितमोऽध्यायः।। 87 ।।

सञ्जय उवाच॥

तस्यां निशायां व्युष्टायां द्रोणः शस्त्रभृतां वरः |
स्वान्यनीकानि सर्वाणि प्राक्रामद्व्यूहितुं ततः ॥१॥

शूराणां गर्जतां राजन्सङ्क्रुद्धानाममर्षिणाम् |
श्रूयन्ते स्म गिरश्चित्राः परस्परवधैषिणाम् ॥२॥

विस्फार्य च धनूंष्याजौ ज्याः करैः परिमृज्य च |
विनिःश्वसन्तः प्राक्रोशन्क्वेदानीं स धनञ्जयः ॥३॥

विकोशान्सुत्सरूनन्ये कृतधारान्समाहितान् |
पीतानाकाशसङ्काशानसीन्केचिच्च चिक्षिपुः ॥४॥

चरन्तस्त्वसिमार्गांश्च धनुर्मार्गांश्च शिक्षया |
सङ्ग्राममनसः शूरा दृश्यन्ते स्म सहस्रशः ॥५॥

सघण्टाश्चन्दनादिग्धाः स्वर्णवज्रविभूषिताः |
समुत्क्षिप्य गदाश्चान्ये पर्यपृच्छन्त पाण्डवम् ॥६॥

अन्ये बलमदोन्मत्ताः परिघैर्बाहुशालिनः |
चक्रुः सम्बाधमाकाशमुच्छ्रितेन्द्रध्वजोपमैः ॥७॥

नानाप्रहरणैश्चान्ये विचित्रस्रगलङ्कृताः |
सङ्ग्राममनसः शूरास्तत्र तत्र व्यवस्थिताः ॥८॥

क्वार्जुनः क्व च गोविन्दः क्व च मानी वृकोदरः |
क्व च ते सुहृदस्तेषामाह्वयन्तो रणे तदा ॥९॥

ततः शङ्खमुपाध्माय त्वरयन्वाजिनः स्वयम् |
इतस्ततस्तान्रचयन्द्रोणश्चरति वेगितः ॥१०॥

तेष्वनीकेषु सर्वेषु स्थितेष्वाहवनन्दिषु |
भारद्वाजो महाराज जयद्रथमथाब्रवीत् ॥११॥

त्वं चैव सौमदत्तिश्च कर्णश्चैव महारथः |
अश्वत्थामा च शल्यश्च वृषसेनः कृपस्तथा ॥१२॥

शतं चाश्वसहस्राणां रथानामयुतानि षट् |
द्विरदानां प्रभिन्नानां सहस्राणि चतुर्दश ॥१३॥

पदातीनां सहस्राणि दंशितान्येकविंशतिः |
गव्यूतिषु त्रिमात्रेषु मामनासाद्य तिष्ठत ॥१४॥

तत्रस्थं त्वां न संसोढुं शक्ता देवाः सवासवाः |
किं पुनः पाण्डवाः सर्वे समाश्वसिहि सैन्धव ॥१५॥

एवमुक्तः समाश्वस्तः सिन्धुराजो जयद्रथः |
सम्प्रायात्सह गान्धारैर्वृतस्तैश्च महारथैः ॥१६॥

वर्मिभिः सादिभिर्यत्तैः प्रासपाणिभिरास्थितैः ॥१६॥

चामरापीडिनः सर्वे जाम्बूनदविभूषिताः |
जयद्रथस्य राजेन्द्र हयाः साधुप्रवाहिनः ॥१७॥

ते चैव सप्तसाहस्रा द्विसाहस्राश्च सैन्धवाः ॥१७॥

मत्तानामधिरूढानां हस्त्यारोहैर्विशारदैः |
नागानां भीमरूपाणां वर्मिणां रौद्रकर्मिणाम् ॥१८॥

अध्यर्धेन सहस्रेण पुत्रो दुर्मर्षणस्तव |
अग्रतः सर्वसैन्यानां योत्स्यमानो व्यवस्थितः ॥१९॥

ततो दुःशासनश्चैव विकर्णश्च तवात्मजौ |
सिन्धुराजार्थसिद्ध्यर्थमग्रानीके व्यवस्थितौ ॥२०॥

दीर्घो द्वादशगव्यूतिः पश्चार्धे पञ्च विस्तृतः |
व्यूहः स चक्रशकटो भारद्वाजेन निर्मितः ॥२१॥

नानानृपतिभिर्वीरैस्तत्र तत्र व्यवस्थितैः |
रथाश्वगजपत्त्योघैर्द्रोणेन विहितः स्वयम् ॥२२॥

पश्चार्धे तस्य पद्मस्तु गर्भव्यूहः सुदुर्भिदः |
सूची पद्मस्य मध्यस्थो गूढो व्यूहः पुनः कृतः ॥२३॥

एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य द्रोणो व्यवस्थितः |
सूचीमुखे महेष्वासः कृतवर्मा व्यवस्थितः ॥२४॥

अनन्तरं च काम्बोजो जलसन्धश्च मारिष |
दुर्योधनः सहामात्यस्तदनन्तरमेव च ॥२५॥

ततः शतसहस्राणि योधानामनिवर्तिनाम् |
व्यवस्थितानि सर्वाणि शकटे सूचिरक्षिणः ॥२६॥

तेषां च पृष्ठतो राज बलेन महता वृतः |
जयद्रथस्ततो राजन्सूचिपाशे व्यवस्थितः ॥२७॥

शकटस्य तु राजेन्द्र भारद्वाजो मुखे स्थितः |
अनु तस्याभवद्भोजो जुगोपैनं ततः स्वयम् ॥२८॥

श्वेतवर्माम्बरोष्णीषो व्यूढोरस्को महाभुजः |
धनुर्विस्फारयन्द्रोणस्तस्थौ क्रुद्ध इवान्तकः ॥२९॥

पताकिनं शोणहयं वेदीकृष्णाजिनध्वजम् |
द्रोणस्य रथमालोक्य प्रहृष्टाः कुरवोऽभवन् ॥३०॥

सिद्धचारणसङ्घानां विस्मयः सुमहानभूत् |
द्रोणेन विहितं दृष्ट्वा व्यूहं क्षुब्धार्णवोपमम् ॥३१॥

सशैलसागरवनां नानाजनपदाकुलाम् |
ग्रसेद्व्यूहः क्षितिं सर्वामिति भूतानि मेनिरे ॥३२॥

बहुरथमनुजाश्वपत्तिनागं; प्रतिभयनिस्वनमद्भुताभरूपम् |
अहितहृदयभेदनं महद्वै; शकटमवेक्ष्य कृतं ननन्द राजा ॥३३॥

महाभारतम्/द्रोणपर्व