कथासरित्सागरः/लम्बकः १४/तरङ्गः ४
चतुर्थस्तरङ्गः

ततो वक्रपुरे तत्र स्थितमास्थानवर्तिनम् । 
नरवाहनदत्तं तं नूतनं चक्रवर्तिनम् ।। १ 
अन्येद्युरवतीर्यैव वेत्रहस्तो नभस्तलात् । 
उपगम्य पुमानेकः प्रणम्यैवं व्यजिज्ञपत् ।। २ 
चक्रवर्तिप्रतीहारं विद्धि देव क्रमागतम् । 
मां पौररुचिदेवाख्यं स्वसेवार्थमुपागतम् ।। ३ 
तच्छ्रुत्वा सोऽमितगतेर्मुखभैक्षत तेन च । 
सत्यं देवेति विज्ञप्तः क्षत्तृत्वेऽभिननन्द तम् ।। ४ 
अथ प्रभावतो बुद्ध्वा वेगवत्यादिभिः सह । 
तत्पत्नीभिर्धनवती चण्डसिंहश्च तत्सुतः ।। ५५ 
तथा पिङ्गलगान्धारो राजा वायुपथान्वितः । 
समं सागरदत्तेन तत्र चित्राङ्गदश्च सः ।। ६ 
आययुः सैन्यरुद्धार्काः सह हेमप्रभादिभिः । 
परतेजोऽसहिष्णुत्वं सूचयन्त इवाग्रतः ।। ७ 
उपेत्य पादयोस्तस्य निपेतुश्चक्रवर्तिनः । 
सोऽपि संमानयामास यथार्हं स्वागतेन तान् ।। ८ 
धनवत्यास्तु चरणौ गौरवात्प्रणनाम सः । 
सापि जामातरं प्रीता तमाशीर्भिरवर्धयत् ।। ९ 
उक्तात्मसिद्धिवृत्तान्तास्तेन ते प्रभुणा ततः । 
चण्डसिंहादयः सर्वे प्रमोदं सुतरां दधुः ।। 14..4.१० 
पार्श्वोपयाताः पत्नीश्च दृष्ट्वा धनवतीं तदा । 
चक्रवर्ती स पप्रच्छ क्व ते मे सचिवा इति ।। ११ 
क्षिप्ता मानसवेगेन रक्षित्वा स्थापिता मया । 
विद्यामुखेन ते भिन्ना इति सा प्रत्युवाच तम् ।। १२
ततश्चानययत्तान्स  विद्यामादिश्य रूपिणीम् । 
आगतान्पृष्ठकुशलान्पादलग्नाञ्जगाद च।। १३ 
इयन्तो दिवसाः केन कथं कुत्रातिवाहिताः । 
इत्येककेन युष्माभिश्चित्रं मे कथ्यतामिति ।। १४ 
ततोऽवादीत्स्ववृत्तान्तमादावेवं स गोमुखः । 
द्विषा क्षिप्तं तदा कापि देवी मां हस्तयोरधात् ।। १५ 
आश्वास्य दूरेऽरण्ये च स्थापयित्वा तिरोदधे । 
ततोऽहं दुःखितो देहं त्यक्तुमैच्छं प्रपाततः ।। १६ 
मैवं गोमुख सिद्धार्थं पुनर्द्रक्ष्यसि तं प्रभुम् । 
इति मां तापसस्तावत्कोऽप्युपेत्य न्यवारयत् ।। १७ 
कस्त्वं कथं च् वेत्स्येतदित्युक्तश्च मया ततः । 
एह्याश्रमं मे वक्ष्यामि तत्रैतदिति सोऽब्रवीत् ।। १८ 
ततो मन्नामविज्ञानसूचितज्ञानसंपदा । 
अहं तेन सहागच्छं शिवक्षेत्रं तदाश्रमम् ।। १९ 
तत्र मे स कृतातिथ्यः कथां स्वामेवमभ्यधात् । 
नागस्वामीति नामाहं कुण्डिनाख्यात्पुराद्द्विजः ।। 14..4.२० 
पितरि स्वर्गते सोऽहं गत्वा पाटलिपुत्रकम् । 
जयदत्तमुपाध्यायं विद्याहेतोरुपासदम् ।। २१ 
शिक्ष्यमाणोऽपि जाड्येन न यदाक्षरमप्यहम् । 
अविदं तेन मां तत्र च्छात्त्राः सर्वेऽप्युपाहसन् ।। २२ 
ततोऽवमानग्रस्तोऽहं प्रस्थितो विन्ध्यवासिनीम् । 
द्रष्टुमर्धपथे प्रापं पुरं वक्रोलकाभिधम् ।। २३ 
तत्र मह्यं प्रविष्टाय भिक्षार्थं गृहिणी गृहात् । 
एकस्माद्रक्तकमलं प्रददौ भिक्षया सह ।। २४ 
तद्गृहीत्वापरं गेहं प्राप्त मां वीक्ष्य चाब्रवीत् । 
तत्रत्या गेहिनी हा धिग्योगिन्या स्वीकृतो भवान् ।। २५ 
पश्य दत्तो नृहस्तस्ते रक्ताब्जव्याजतोऽनया । 
तच्छ्रुत्वा यावदीक्षेऽहं तावत्पाणिः स नाम्बुजम् ।। २६ 
तत्त्यक्त्वाथ पतित्वास्याः पादयोरहमब्रवम् । 
मातः कुरुष्वोपायं मे यथा जीवाम्यहं तथा ।। २७ 
तच्छ्रुत्वा मामवादीत्सा गच्छेतो योजनत्रये । 
देवरक्षित इत्यस्ति ग्रामे करभके द्विजः ।। २८ 
तस्यास्ति कपिला गेहे साक्षात्सुरभिरुत्तमा । 
साद्य त्वां शरणं प्राप्तं रक्षिष्यति निशामिमाम् ।। २९ 
एवं तयोक्तः सभयो धावन्नस्मि दिनक्षये । 
प्राप्तवान्करभग्रामे गृहं तस्य द्विजन्मनः ।। 14..4.३० 
प्रविश्य तत्र दृष्ट्वाहं कपिलां तां प्रणम्य च । 
भीतस्त्वां शरणं देवि प्राप्तोऽस्मीति व्यजिज्ञपम् ।। ३ १ 
तावत्सा तर्जयन्ती मामन्याभिः सह योगिनी । 
तत्रागान्नभसा नक्तं मन्मांसरुधिरार्थिनी ।। ३२ 
तद्दृष्ट्वा कपिला साथ खुरमध्ये निवेश्य माम् । 
अरक्षद्योधयन्ती ता योगिनीरखिलां निशाम् ।। ३३ 
प्रातस्तासु गतास्वेषा कपिला व्यक्तया गिरा । 
मामवोचन्न पुत्राहं त्वां शक्ष्याम्यद्य रक्षितुम् ।। ३४ 
तद्गच्छ पञ्चयोजन्यामितोऽरण्ये शिवालये । 
अस्ति भूतिशिवो नाम ज्ञानी पाशुपतोत्तमः ।। ३५ 
स रक्षिष्यति रात्रिं त्वामद्यैकां शरणागतम् । 
तच्छ्रुत्वा तां प्रणम्यैव ततोऽहं प्रस्थितोऽभवम् ।। ३६ 
द्रुतं भूतिशिवं तं च प्राप्याहं शरणं श्रितः । 
नक्तं च तत्र योगिन्यस्तास्तथैवागमन्पुनः ।। ३७ 
ततः प्रवेश्य मामन्तर्गृहं भूतिशिवः स ताः । 
त्रिशूलहस्तो द्वारस्थो योगिनीर्निरभर्त्सयत् ।। २८ 
जित्वैता भोजयित्वा मां प्रातर्भूतिशिवोऽभ्यधात् । 
ब्रह्मन्न शक्ष्याम्यधुना रक्षितुं त्वामहं पुनः ।। ३९ 
तदस्ति संध्यावासाख्ये योजनेषु दशस्थितः । 
ग्रामे वसुमतिर्नाम विप्रस्तस्यान्तिकं व्रज ।। 14..4.४० 
ततस्तृतीयामद्य त्वं रात्रिमुत्तीर्य मोक्ष्यसे । 
इत्युक्तस्तेन नत्वा तं ततः प्रस्थितवानहम् ।। ४१ 
गच्छतश्चाध्वनो दैर्घ्याद्गतोऽस्तं मेऽन्तरा रविः । 
योगिन्यस्ताश्च मां नक्तमगृह्णन्नेत्य पृष्ठतः ।। ४२ 
मां गृहीत्वा च यावत्ता हृष्टा यान्ति विहायसा । 
तावत्तासां पुरोऽपूर्वा योगिन्योऽन्याः परापतन्।। ४३ 
ताभिः सहोदभूदासामकस्माद्युद्धमुद्धतम् । 
तेन तासामहं हस्ताद्भ्रष्टो देशेऽतिनिर्जने ।। ४४ 
एकमेवाथ तत्राहमपश्यं मन्दिरं महत् । 
प्रविशेति ब्रुवदिव द्वारेणापावृतेन माम् ।।  ४५ 
पलाय्याभ्यन्तरे तत्र प्रविश्याहं भयाकुलः । 
अद्राक्षमद्भुताकारां नारीं नारीशतान्विताम् ।। ४६ 
प्रकाशमानां प्रभया प्रदोषज्वलितामिव । 
रक्षामहौषधिं सृष्टां धात्रा मदनुकम्पया ।। ४७ 
क्षणान्मया समाश्वस्य पृष्टा सा मामभाषत । 
यक्षिण्यहं सुमित्राख्या शापादेवमिह स्थिता ।। ४८ 
मानुषेण च मे सङ्गः प्रदिष्टः शापशान्तये । 
तन्मामशङ्कितप्राप्तो भजस्व भव निर्भयः ।। ४९ 
इत्युक्त्वा क्षिप्रमाविश्य दासीः स्नानविलेपनैः । 
वस्त्रैराहारपानैश्च हृष्टं सा मामुपाचरत् ।। 14..4.५० 
क्व डाकिनीभिर्भीतिः सा क्व सुख तच्च तत्क्षणम् । 
अचिन्त्यो बत दैवेनाप्यापातः सुखदुःखयोः ।। ५१
ततस्तया समं तत्र यक्षिण्या तान्यहान्यहम् । 
सुखमासमथ स्वैरमेकदा साब्रवीच्च माम् ।। ५२ 
क्षीणः शापः स मे ब्रह्मंस्तदितोऽद्य व्रजाम्यहम् । 
मत्प्रसादाच्च दिव्यं ते विज्ञानं संभविष्यति ।। ५३ 
तपस्वी सिद्धभोगश्च निर्भयश्च भविष्यसि । 
इहस्थो मद्गृहस्यास्य मा द्राक्षीर्मध्यमं पुरम् ।। ५४ 
एवमुक्त्वा तिरोऽभूत्सा ततोऽहं कौतुकेन तत् । 
मध्यमं पुरमारूढस्तत्रापश्यं तुरंगमम् ।। ५५ 
तेनाहं निकटप्राप्तः क्षिप्तोऽश्वेन खुराहतः । 
क्षणादद्राक्षमात्मानं स्थितमस्मिञ्शिवालये ।। ५६ 
ततः प्रभृति चात्राहं स्थितः सिद्धोऽस्मि च क्रमात् । 
तदित्थं मानुषस्यापि त्रिकालज्ञानमस्ति मे ।। ५७ 
एवं च क्लेशबहुलाः सर्वस्यापीह सिद्धयः । 
तदिहास्स्व तवाभीष्टसिद्धिं शंभुर्विधास्यति ।। ५८ 
इत्युक्तो ज्ञानिना तेन तत्रेयन्ति दिनान्यहम् । 
त्वत्पादप्राप्तिजातास्थः स्थितोऽभूवं तदाश्रमे ।। ५९ 
स्वप्नादिष्टभवत्सिद्धिः शर्वेणाद्य किल प्रभो । 
कयाप्यहमिहानीतो गृहीत्वा दिव्यया स्त्रिया ।। 14..4.६० 
इत्येष मम वृत्तान्त इत्युक्त्वा गोमुखे स्थिते । 
नरवाहनदत्ताग्रे मरुभूतिरथाब्रवीत् ।। ६१ 
क्षिप्तं मानसवेगेन मां तदा कापि देवता । 
पाण्योर्विधाय विन्यस्य दूरेऽटव्यां तिरोऽभवत् ।। ६२ 
ततोऽहं तत्र दुःखार्तो मरणोपायचिन्तया । 
भ्राम्यन्नदीपरिक्षिप्तं दृष्टवानेकमाश्रमम् ।। ६३ 
तत्र प्रविश्य चापश्यमुपविष्टं शिलातले । 
जटाभिस्तापसं तं च प्रणम्याहमुपागमम् ।। ६४ 
कस्त्वं कथमनुप्राप्तोऽस्थेतां भूमिममानुषीम् । 
इति पृष्टश्च तेनाहं तस्मै सर्वमवर्णयम् ।। ६५ 
ततः स बुद्ध्वावोचन्मा मात्मानं सांप्रतं वधीः । 
ज्ञास्यसीह प्रभोर्वार्तां ततः कर्तासि यत्क्षमम् ।। ६६ 
इति तद्वचनाद्युष्मद्वार्ताजिज्ञासया स्थिते । 
मयि तत्र स्त्रियो दिव्या नदीं तां स्नातुमागमन् ।। ६७ 
सोऽथ मां तापसोऽवादीद्गच्छास्या वस्त्रमानय । 
आसु स्नान्त्यास्त्वमेकस्या वार्तां ज्ञास्यस्यतः प्रभोः ।। ६८ 
तच्छ्रुत्वाहं तथाकार्षं मामन्वागाच्च सा वधूः । 
हृतवस्त्रार्द्रवसना सहस्तस्वस्तिकस्तनी ।। ६९ 
नरवाहनदत्तस्य वार्तामाख्याय वाससी । 
गृहाणेत्युदिता तेन तापसेनाथ साब्रवीत् ।। 14..4.७० 
नरवाहनदत्तोऽद्य हरमाराधयन्स्थितः । 
कैलासे दिवसैर्विद्याधरसम्राड् भविष्यति ।। ७१ 
एवमुक्तवती तस्य संपेदे तापसस्य सा । 
भार्या शापवशाद्दिव्या तत्कथासंस्तवाद्वधूः ।। ७२ 
ततस्तया समं तस्थौ विद्याधर्या स तापसः । 
तद्गिरा चाहमत्रासं जातास्थस्त्वत्समागमे ।। ७३ 
दिनैः सगर्भा च सती गर्भं द्युस्त्री प्रसूय तम् । 
सावोचत्तापसं शान्तः शापस्त्वत्सङ्गतो मम ।। ७४ 
भूयो मत्सङ्गवाञ्छा ते यदि तत्तण्डुलैः सह । 
पक्त्वा मद्गर्भमेतं त्वं भुङ्क्ष्व प्राप्स्यसि मां ततः ।। ७५ 
इत्युक्त्वास्यां प्रयातायामेतद्गर्भं सतण्डुलम् । 
पक्त्वा भुक्त्वान्वगादेतां खमुत्पत्य स तापसः ।। ७६ 
अहं तदुक्तोऽप्यादौ तन्नाश्नां सिद्धिमवेक्ष्य तु । 
भक्तसिक्थद्वयं प्राप्य पाकभाण्डादभक्षयम् ।। ७७ 
तेन यत्राहमष्ठीवमभूत्तत्तत्र काञ्चनम् । 
अथादैन्यः परिभ्राम्यन्प्रापमेकमहं पुरम् ।। ७८ 
तत्र वेश्यागृहे हेम्ना तेनोदारव्ययस्य मे । 
वसतो वमनं प्रादाज्जिज्ञासुः कुट्टनी छलात् ।। ७९ 
तेन मे वमतो भास्वत्पद्मरागनिभे उभे । 
प्राग्भुक्तभक्तसिक्थे ते मुखेन निरगच्छताम् ।। 14..4.८० 
निर्गते एव कुट्टन्या गृहीते भक्षिते च ते । 
नष्टाथ हेमसिद्धिः सा कुट्टन्यापहृता तया ।। ८१ 
सचन्द्रार्धः शिवोऽद्यापि हरिर्यच्च सकौस्तुभः । 
तत्तयोर्वेद्मि कुट्टन्या गोचरापतने फलम् ।। ८२ 
किं चेदृगेष संसारो बह्वाश्चर्यो बहुच्छलः । 
परिच्छेत्तुं कदा केन समुद्र इव पार्यते ।। ८३ 
इत्यहं विमृशन्खिन्नस्त्वत्प्राप्त्यै चण्डिकागृहम् । 
अगच्छं तपसा देवीं तामाराधयितुं ततः ।। ८४ 
त्रिरात्रोपोषितं सा मां देवी स्वप्ने समादिशत् । 
सिद्धकामः स ते स्वामी संपन्नो गच्छ पश्य तम् ।। ८५ 
एतच्छ्रुत्वा प्रबुद्धोऽस्मि प्रातर्देव्या कयाप्यहम् । 
त्वत्पादमूलमानीत इत्येषा देव मे कथा ।। ८६ 
इत्युक्तवन्तं कुट्टन्या मरुभूतिं विडम्बितम् । 
नरवाहनदत्तोऽसौ जहास सह पार्श्वगैः ।। ८७ 
ततो हरिशिखोऽवादीत्प्रास्तं मां रिपुणा तदा । 
उज्जयिन्यां न्यधात्कापि रक्षित्वा देव देवता ।। ८८ 
तत्राहं दुःखितो देहं त्यक्तुमिच्छन्निशागमे । 
गत्वा श्मशानं तत्रत्यैः काष्ठैररचयं चिताम् ।। ८९ 
तां प्रज्वाल्य च तत्राग्निं पूजयन्तमुपेत्य माम् । 
तालजङ्घ इति ख्यातो भूताधिपतिरभ्यधात् ।। 14..4.९०
किमर्थं प्रविशस्यग्निं स्थितो जीवन्स ते प्रभुः । 
पूर्णस्वसिद्धिकामेन तेन त्वं संगमिष्यसि ।। ९१ 
इति मां मरणात्प्रीत्या स क्रूरोऽपि न्यवारयत् । 
ग्रावाणोऽप्यार्द्रतां सम्यग्भजन्त्यभिमुखे विधौ ।। ९२ 
गत्वा ततोऽहं देवाग्रे तपस्यंश्च ततः स्थितः । 
तवानीतः कयाप्यद्य पार्श्वं देवतया प्रभो ।। ९३ 
एवं हरिशिखेनोक्ते तथैवान्यैरपि क्रमात् । 
नरवाहनदत्तोऽसौ राजामितगतेर्गिरा ।। ९४ 
तामर्हन्तीं धनवतीं प्रेर्य विद्याधरार्चिताम् । 
तेभ्यः स्वसचिवेभ्योऽपि विद्याः सर्वा अदापयत् ।। ९५ 
ततो विद्याधरीभूतेष्वेषु तत्सचिवेष्वपि । 
शत्रूञ्जयाधुनेत्युक्तो धनवत्या शुभेऽहनि ।। ९६ 
स चक्रवर्ती सैन्यानां प्रयाणारम्भमादिशत् । 
वीरो गोविन्दकूटाख्यं गौरिमुण्डपुरं प्रति ।। ९७ 
अथोच्चचाल च्छन्नार्कं विद्याधरबलं दिवि । 
वैरिशीतकराकालराहूदयकृतभ्रमम् ।। ९८ 
नरवाहनदत्तोऽपि स्वयमारुह्य कर्णिकाम् । 
तस्य पद्मविमानस्य भार्याः स्वाः केसरेषु च ।। ९९ 
आरोप्य पत्त्रेषु सखींश्चण्डसिंहादिकेषु च । 
पुरःसरेषु नभसा प्रतस्थे विजयाय सः ।। 14..4.१०० 
गच्छंश्चार्धपथप्राप्ते तस्थौ धनवतीगृहे । 
तदर्चितः संस्तदहर्मातङ्गपुरसंज्ञके ।। १०१ 
तत्रस्थश्चाहवाह्वाने दूतमेकं व्यसर्जयत् । 
विद्याधरेशयोर्गौरिमुण्डमानसवेगयोः ।। १०२ 
अन्येद्युस्तत्र मातङ्गपुरे पत्नीर्निधाय सः । 
गोविन्दकूटं तं प्रायाद्राजभिर्द्युचरैः सह ।। १०३ 
तत्र युद्धाय तौ गौरिमुण्डमानसवेगकौ । 
निर्गतौ प्रत्यगृह्णंस्ते चण्डसिंहादयोऽग्रतः ।। १०४ 
प्रवृत्तसमरादिष्टपतत्सुभटपादपः । 
सोऽभूद्गोविन्दकूटाद्रिः स्रवद्रुधिरनिर्झरः ।। १०५ 
रक्तलिप्तलसत्खड्गलताजिह्वो व्यजृम्भत । 
सङ्ग्रामकालः शूराणां जिघत्सुर्जीवितानि सः ।। १०६ 
मांसासृङ्मत्तवेतालतालवाद्यविशङ्कटः । 
अभून्नृत्यत्कबन्धोऽसौ भूतप्रीत्यै रणोत्सवः ।। १०७ 
अथ मानसवेगं तं रणेऽस्मिन्समुखागतम् । 
नरवाहनदत्तः स स्वयमभ्यपतत्क्रुधा ।। १०८ 
अभिपत्य च केशेषु गृहीत्वा तस्य तत्क्षणम् । 
चक्रवर्ती स चिच्छेद शिरः खड्गेन पाप्मनः ।। १०९ 
तद्दृष्ट्वा कुपितं तत्र गौरिमुण्डं प्रधावितम् । 
केशेष्वाकृष्य तद्दृष्टिनष्टविद्याबलं भुवि ।। 14..4.११० 
क्षिप्त्वा गृहीत्वाङ्घ्रियुगे भ्रामयित्वा नभस्तले । 
नरवाहनदत्तोऽसौ तं शिलायामचूर्णयत् ।। १११ 
एवं तेन तयोर्गौरिमुण्डमानसवेगयोः । 
हतयोस्तद्बलं शेषमगाद्भीतं पलाय्य तत् ।। ११२ 
पपात पुष्पवृष्टिश्च तस्याङ्गे चक्रवर्तिनः । 
गगनस्थाः सुराः सर्वे साधु साध्विति चाब्रुवन् ।। ११३ 
अथात्र गौरिमुण्डस्य राजधानीं विवेश सः । 
नरवाहनदत्तस्तैः स्वैः सर्वै राजभिः सह ।। ११४ 
तदैव गौरिमुण्डादिसंबद्धास्तस्य शासनम् । 
एत्य विद्याधराधीशाः प्रणताः प्रतिपेदिरे ।। ११५ 
ततोऽत्र निहतारातिराज्यप्राप्त्युत्सवान्तरे । 
उपेत्य तं धनवती सा सम्राजं व्यजिज्ञपत् ।। ११६ 
देवास्ति गौरिमुण्डस्य सुता त्रैलोक्यसुन्दरी । 
तामिहात्मनिकानाम्नीमुपयच्छस्व कन्यकाम् ।। ११७ 
इत्युक्तः स तया राजा तामानाय्यैव तत्क्षणम् । 
उपयेमे तया साकमासीच्च तदहः सुखम् ।। ११८ 
प्रातर्मानसवेगस्य पुरान्मदनमञ्चुकाम् । 
आनाययद्वेगवती प्रभावत्यौ विसृज्य सः ।। ११९ 
आनीता हर्षबाष्पार्द्रविकस्वरमुखी पतिम् । 
उदयस्थं हतारातितमसं प्रविलोक्य तम् ।। 14..4.१२० 
शूरं विरहदोषान्ते भेजे कमपि संमदम् । 
सावश्यायजलोत्फुल्लकमला नलिनीव सा ।। १२१ 
सोऽपि तस्यै मुदा दत्त्वा सर्वविद्याश्चिरोत्सुकः । 
रेमे तया समं सद्यः प्राप्तविद्याधरत्वया ।। १२२ 
निनाय तानि चाहानि भार्याभिः सह तत्र सः । 
गौरिमुण्डपुरोद्यानवर्ती पानादिलीलया ।। १२३ 
प्रभावतीं विसृज्याथ भगीरथयशा अपि । 
आनायिताभूत्तेनाथ विद्याश्चास्यै स दत्तवान् ।। १२४ 
एकदा च तमास्थानवर्तिनं चक्रवर्तिनम् । 
यथावदेत्य विज्ञप्तवन्तौ विद्याधरावुभौ ।। १२५ 
आवामुत्तरवेद्यर्धं देवाभूव गतावितः । 
ज्ञातुं मन्दरदेवस्य चेष्टां धनवतीगिरा ।। १२६ 
तत्र दृष्टः स चास्थानगतो विद्याधरेश्वरः । 
आवाभ्यां छन्नदेहाभ्यामेवं युष्मान्प्रति ब्रुवन् ।। १२७ 
श्रुतं मया यन्निहता गौरिमुण्डादयोऽखिलाः । 
नरवाहनदत्तेन प्राप्य विद्याधरेशताम् ।। १२८ 
तदुपेक्ष्यो न सोऽस्माभिर्हन्तव्यस्तूद्भवन्रिपुः । 
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्मादावां वक्तुमिहागतौ ।। १२९
इति चारमुखाच्छ्रुत्वा बभौ कोपाकुला सभा । 
नरवाहनदत्तस्य पद्मिनीवांनिलाहता ।। 14..4.१३० 
चित्राङ्गदस्य बाहू स्वौ विधूतप्रसृतौ पुनः । 
अमार्गतामिवादेशं योद्धुं वलयनिःस्वनैः ।। १३१ 
हारोऽमितगतेर्वक्षस्युत्फलञ्श्वसतः क्रुधा । 
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वीर त्वमितीव मुहुरब्रवीत् ।। १३२ 
भूमिं पिङ्गलगान्धारः करेण घ्नन्सशब्दकम् । 
चूर्णनोपक्रमोंकारमिव व्यधित वैरिणाम् ।। १३३ 
मुखे वायुपथस्यापि भ्रुकुटिः पदमादधे । 
कोपेनारोपिता चापलतेवान्ताय विद्विषाम् ।। १३४ 
संक्रुद्धः पाणिना पाणिं चण्डसिंहः प्रमर्दयन् । 
एवं विनिर्मथाम्यस्मिञ्शत्रूनित्यभ्यधादिव ।। १३५ 
बाहुः सागरदत्तस्य करास्फालनजन्मना । 
शब्देन मूर्च्छता व्योम्नि रिपुमाह्वयतेव तम् ।। १३६ 
नरवाहनदत्तस्तु कोपेऽप्यासीदनाकुलः । 
अक्षोभ्यतैव महता महत्त्वस्य हि लक्षणम् ।। १३७ 
द्युचारिचक्रवर्त्यङ्गरत्नसाधनपूर्वकम् । 
शत्रुं स जेतुं चक्रेऽत्र यात्रायै निश्चयं तदा ।। १३८ 
अथारुह्य विमानं तत्सभार्यः सचिवान्वितः । 
चक्रवर्ती प्रतस्थे स ततो गोविन्दकूटतः ।। १३९ 
ते च सर्वेऽपि गन्धर्वराजविद्याधराधिपाः । 
सबलाः परिवृत्त्यैतं चेलुश्चन्द्रमिव ग्रहाः ।। 14..4.१४० 
धनवत्या पुरोगायामथासाद्य हिमाचलम् । 
नरवाहनदत्तः स प्रापदेकं महत्सरः ।। १४१ 
सितपद्मोच्छ्रितच्छत्त्रमुल्लसद्धंसचामरम् । 
उपस्थितमिवादाय सम्राड्योग्यमुपायनम् ।। १४२ 
उच्चैरभिमुखोदस्तैर्वीचिहस्तैरदूरतः । 
कुर्वत्साम्राज्यसंसिद्धिस्नानाह्वानमिवासकृत् ।। १४३ 
चक्रवर्तिन्सरस्यस्मिन्स्नातव्यं भवतेति सः । 
सम्राट् वायुपथेनोक्तस्तत्र स्नातुमवातरत् ।। १४४ 
नाचक्रवर्तिनः स्नानं सिद्ध्यत्यत्र तदद्य ते । 
सिद्धं तच्चक्रवर्तित्वमिति दिव्याब्रवीच्च वाक् ।। १४५ 
तच्छ्रुत्वा चक्रवर्ती स प्रविष्टस्तज्जलान्तरे । 
चिक्रीडान्तःपुरैः साकं पाथस्पतिरिवाम्बुधौ ।। १४६ 
धौताञ्जनारुणदृशः श्लथधम्मिल्लबन्धनाः । 
रेमे सोऽत्र प्रियाः पश्यन्नङ्गलग्नार्द्रवाससः ।। १४७ 
सशब्दमुत्पतन्त्योऽस्मात्सरसः पत्त्रिपङ्क्तयः । 
प्रत्युद्गतानां रशनास्तच्छ्रियामिव रेजिरे ।। १४८ 
तद्वधूवदनाम्भोजलावण्यविजितानि च । 
ममज्जुर्लज्जयेवात्र पङ्कजानि जलोर्मिषु ।। १४९ 
कृतस्नानश्च तदहस्तस्यैव सरसस्तटे । 
नरवाहनदत्तोऽसावुवास सपरिच्छदः ।। 14..4.१५० 
तत्र नर्मकथालापैः स भार्यासचिवः कृती । 
स्थित्वा प्रातर्विमानस्थः प्रतस्थे सबलस्ततः ।। १५१ 
गच्छन्वायुपथस्याथ प्राप्य मार्गवशात्पुरम् । 
तस्थौ तदनुरोधेन तं तत्रैव स वासरम् ।। १५२ 
अत्र दृष्टचरी तेन कन्या वायुपथस्वसा । 
वायुवेगयशा नाम ह्युद्यानस्थाभ्यवाञ्छयत ।। १५३ 
सा हेमवालुकनदीतीरोद्यानविहारिणी । 
संपूर्णचन्द्रवदना सौम्यालापमनोरमा ।। १५४ 
सितहासा गुरुश्रोणिभारा सद्ग्रहशालिनी । 
वीक्ष्यागतं तं तद्रक्तचित्ताप्यन्तर्दधे ततः ।। १५५ 
विलक्षोऽथ स तां मत्वा हेत्वन्तरपराङ्मुखीम् । 
नरवाहनदत्तोऽत्र निजमावासमाययौ ।। १५६ 
तत्र गोमुखवैदग्ध्यवशेन मरुभूतिना । 
वृत्तं राज्ञः सहस्थेन वृत्तान्तमुपलभ्य तम् ।। १५७ 
देव्यश्चित्रान्परीहासान्सम्राजस्तस्य चक्रिरे । 
मरुभूतेरवैदग्ध्यात्सत्रपे गोमुखे स्थिते ।। १५८ 
सलज्जमथ राजानं वीक्ष्याश्वास्य च गोमुखः । 
वायुवेगयशश्चित्तं जिज्ञासुस्तत्पुरं ययौ ।। १५९ 
ततो वायुपथोऽकस्मात्पुरं द्रष्टुमिवागतम् । 
दृष्ट्वा प्रीतिकृतातिथ्यो नीत्वैकान्ते जगाद तम् ।। 14..4.१६० 
वायुवेगयशा नाम कन्यास्ति भगिनी मम । 
सिद्धैः सा भाविनी चक्रवर्तिभार्या किलोदिता ।। १६१ 
अतस्तामिह दित्सामि प्राभृतं चक्रवर्तिने । 
नरवाहनदत्ताय तन्मे त्वं साधयेप्सितम् ।। १६२ 
आगन्तुं प्रस्तुतश्चाहमेतदर्थं तवान्तिकम् । 
इति वायुपथेनोक्ते मन्त्री तं गोमुखोऽब्रवीत् ।। १६३ 
यद्यप्यरिजिगीषार्थं प्रस्थितः प्रभुरेव नः । 
विज्ञापय तथापि त्वमहं ते साधयाम्यदः ।। १६४ 
इत्युक्त्वामन्त्र्य तं गत्वा सिद्धं कार्यं न्यवेदयत् । 
नरवाहनदत्ताय गोमुखोऽभ्यर्थनां विना ।। १६५ 
अन्येद्युश्च तमत्रार्थमेत्य वायुपथे स्वयम् । 
विज्ञापयति राजानं तं धीमान्गोमुखोऽब्रवीत् ।। १६६
न कार्योऽभ्यर्थनाभङ्गो देव वायुपथस्य ते । 
भक्तोऽयं यद्ब्रवीत्येष कर्तव्यं तत्प्रभोरिति ।। १६७ 
ततः स प्रतिपेदे तद्राजा वायुपथोऽपि ताम् । 
तस्मै प्रादादनिच्छन्तीमप्यानीय निजानुजाम् ।। १६८ 
विवाह्यमाना सावोचदनिच्छन्ती बलादहम् । 
भ्रात्रा दत्तेति नाधर्मो लोकपाला ममास्त्यतः ।। १६९ 
एतद्ब्रुवत्यां तस्यां च सर्वा वायुपथाङ्गनाः । 
चक्रुः कोलाहलं येन नान्ये तच्छुश्रुवुर्वचः ।। 14..4.१७० 
ततो राज्ञस्त्रपादायितद्वाक्याशयलब्धये । 
गोमुखो युक्तिमन्वेष्टुं तत्राभ्रमदितस्ततः ।। १७१ 
भ्रान्त्वा ददर्श चैकान्ते विद्याधरकुमारिकाः । 
अग्निप्रवेशं युगपच्चतस्रः कर्तुमुद्यताः ।। १७२ 
कारणं तेन पृष्टाश्च जगदुस्ताः सुमध्यमाः । 
समयोल्लङ्घनं तस्मै वायुवेगयशःकृतम् ।। १७३ 
ततः स गोमुखो गत्वा राज्ञस्तत्सर्वसंनिधौ । 
नरवाहनदत्ताय यथावस्तु न्यवेदयत् ।। १७४ 
तद्बुद्ध्वा विस्मिते राज्ञि वायुवेगयशास्तदा । 
जगादोत्तिष्ठ गच्छामस्त्वरितं रक्षितुं वयम् ।। १७५ 
आर्यपुत्र कुमारीस्तास्ततो वक्ष्यामि कारणम् । 
इत्युक्तः स तया राजा तत्र सर्वैः समं ययौ ।। १७६ 
ददर्श च कुमारीस्ताः पुरःप्रज्वलितानलाः । 
विधार्यैताश्च राजानं वायुवेगयशा जगौ ।। १७७ 
एषैका कालिका नाम कालकूटपतेः सुता । 
विद्युत्पुञ्जा द्वितीयेयं विद्युत्पुञ्जात्मसंभवा ।। १७८ 
मन्दरस्य सुता राजस्तृतीयैषा मतङ्गिनी । 
चतुर्थीयं महादंष्ट्रसुता पद्मप्रभा प्रभो। ।। १७९ 
पञ्चम्यहं चेति वयं दृष्ट्वा त्वां मारमोहिताः । 
सिद्धक्षेत्रे तपस्यन्तं व्यदध्म समयं मिथः ।। 14..4.१८० 
समं पञ्चभिरस्माभिराहार्योऽयं प्रियः पतिः । 
नात्मार्पणीयस्त्वेतस्मै कयाचिदपि भिन्नया ।। १८१ 
एष चेत्पृथगेतेन विवाहं विदधीत तत् । 
प्रवेश्यो वह्निरन्याभिरुद्दिश्यैतां सखीद्रुहम् ।। १८२ 
एतत्समयभीताहं नैच्छं परिणयं पृथक् । 
न चात्मा तुभ्यमधुनाप्यार्यपुत्र समर्प्यते ।। १८३ 
ममार्यपुत्र एवात्र लोकपालाश्च साक्षिणः । 
यद्येष समयोऽद्यापि स्वेच्छमुल्लङ्घितो मया ।। १८४ 
तदार्यपुत्र ता एता उपयच्छस्व मे सखीः । 
युष्माभिरेतद्भोः सख्यो भावनीयं च नान्यथा ।। १८५ 
एवं तयोक्ते तुतुषुः समाश्लिष्यंश्च ता मिथः । 
कुमार्यो मरणोत्तीर्णा राजाप्यन्तर्जहर्ष सः ।। १८६ 
बुद्ध्वा तत्पितरस्ते च तत्र तत्क्षणमाययुः । 
नरवाहनदत्ताय तस्मै प्राहुश्च ताः सुताः ।। १८७ 
शासनं तेऽपि तत्कालं जामातुः प्रतिपेदिरे । 
कालकूटपतिप्रष्ठास्तस्य विद्याधरेश्वराः ।। १८८ 
एवं पञ्च समं प्राप्य महाविद्याधरात्मजाः । 
नरवाहनदत्तोऽत्र माहात्म्यं स परं ययौ ।। १८९ 
तस्थौ च तत्र कतिचित्ताभिः सह दिनानि सः । 
ततश्चैवं हरिशिखः सेनापतिरुवाच तम् ।। 14..4.१९० 
शास्त्रज्ञोऽपि कथं देव नीतिमुल्लङ्घ्य वर्तसे । 
विग्रहावसरे कोऽयं कामभोगरसस्तव ।। १९१ 
क्वायं मन्दरदेवं तं जेतुं यात्रासमुद्यमः । 
क्व चेयन्ति दिनानीह विहारोऽन्तःपुरैः सह ।। १९२ 
एवं हरिशिखेनोक्ते महाराजो जगाद् सः । 
युक्तमुक्तं प्रयत्नस्तु न भोगायात्र कोऽपि मे ।। १९३ 
बन्धुप्राप्तिप्रदो ह्येष भार्याव्यतिकरो मया । 
अरिमर्देऽधुना मुख्यमङ्गमित्यभिनन्दितः ।। १९४ 
तदेतानि चलन्त्वद्य सैन्यान्यरिजयाय मे । 
इत्युक्तवन्तं राजानं श्वशुरो मन्दरोऽब्रवीत् ।। १९५ 
असिद्धचक्रवर्त्यङ्गसर्वरत्नस्य दुर्जयः । 
देव मन्दरदेवोऽसौ दूरदुर्गमभूमिगः ।। १९६ 
देवमायमहावीररक्षितद्वारदेशया । 
अग्रस्थया त्रिशीर्षाख्यगुहया ह्येष रक्ष्यते ।। १९७ 
सिद्धरत्नेन चाक्रम्य सा गुहा चक्रवर्तिना । 
तञ्चक्रवर्तिरत्नं यो देव चन्दनपादपः ।। १९८ 
अस्यां भुव्यस्ति तं तावत्साधयामीष्टसिद्धये । 
नाचक्रवर्ती निकटं तरोः प्राप्नोति तस्य च ।। १९९ 
श्रुत्वैतन्मन्दराद्रात्रौ निराहारो यतव्रतः । 
नरवाहनदत्तोऽगात्तं चन्दनतरुं प्रति ।। 14..4.२०० 
गच्छन्वित्रास्यमानोऽपि वीरो विघ्नैः सुदारुणैः । 
न स तत्रास मूलं च प्राप तस्य महातरोः ।। २०१ 
दृष्ट्वा च तं महारत्नं निबद्धोत्तुङ्गवेदिकम् । 
एत्याध्यारुह्य सोपानैर्ववन्दे चन्दनद्रुमम् ।। २०२ 
चक्रवर्तिन्नयमहं सिद्धस्ते चन्दनद्रुमः । 
स्मृतस्य संनिधास्ये ते तदितो व्रज सांप्रतम् ।। २०३ 
गोविन्दकूटं सेत्स्यन्ति रत्नान्यन्यानि ते ततः । 
ततो मन्दरदेवं त्वं हेलयैव विजेष्यसे ।। २०४ 
इत्युक्तश्च गिरा तत्र स रात्रावशरीरया । 
तथेत्युक्त्वा प्रणम्यैतं सिद्धिमान्दिव्यपादपम् ।। २० ५ 
प्रहृष्टो व्योममार्गेण महाविद्याधरेश्वरः । 
नरवाहनदत्तोऽथ निजं कटकमाययौ ।। २०६
अथ नीत्वा स निशां तामास्थाने सर्वसंनिधौ प्रातः ।
नैशं साधितचन्दनपादपवृत्तान्तमखिलमाचख्यौ ।। २०७ 
तद्बपद्ध्वा दयिताश्च बालसचिवाश्चाप्ताश्च विद्याधरा-
स्ते ते वायुपथादयः सकटकाश्चित्राङ्गदाद्याश्च ते ।
गन्धर्वाः प्रसभप्रसाधितमहासिद्धेः प्रहर्षाकुलाः
सत्त्वोत्साहधृतिप्रभावमहतीं तस्यास्तुवन्धीरताम् ।। २०८ 
संमन्त्र्य तैः सह स मन्दरदेवदर्पं राजा विजेतुमथ दिव्यविमानगामी ।
शेषान्यचन्दनतरूदितरत्नसिद्ध्यै गोविन्दकूटगिरिमेव जगाम तावत् ।। २०९ 
इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे पञ्चलम्बके चतुर्थस्तरङ्गः ।
समाप्तश्चायं पञ्चलम्बकश्चतुर्दशः ।