विष्णुस्मृतिः/विंशतितमोऽध्यायः
यदुत्तरायणं तदहर्देवानां  । । २०.१  । ।

दक्षिणायनं रात्रिः  । । २०.२  । ।

संवत्सरोऽहोरात्रः  । । २०.३  । ।

तत्त्रिंशता मासाः  । । २०.४  । ।

मासा द्वादश वर्षं  । । २०.५  । ।

द्वादश वर्षशतानि दिव्यानि कलियुगं  । । २०.६  । ।

द्विगुणानि द्वापरं  । । २०.७  । ।

त्रिगुणानि त्रेता  । । २०.८  । ।

चतुर्गुणानि कृतयुगं  । । २०.९  । ।

द्वादशवर्षसहस्राणि दिव्यानि चतुर्युगं  । । २०.१०  । ।

चतुर्युगाणां एकसप्ततिर्मन्वन्तरं  । । २०.११  । ।

चतुर्युगसहस्रं च कल्पः  । । २०.१२  । ।

स च पितामहस्याहः  । । २०.१३  । ।

तावती चास्य रात्रिः  । । २०.१४  । ।

एवंविधेनाहोरात्रेण मासवर्षगणनया सर्वस्यैव ब्रह्मणो वर्षशतं आयुः  । । २०.१५  । ।

ब्रह्मायुषा च परिच्छिन्नः पौरुषो दिवसः  । । २०.१६  । ।

तस्यान्ते महाकल्पः  । । २०.१७  । ।

तावत्येवास्य निशा  । । २०.१८  । ।

पौरूषेयाणां अहोरात्राणां अतीतानां संख्यैव नास्ति  । । २०.१९  । ।

न च भविष्याणां  । । २०.२०  । ।

अनाद्यन्तत्वात्कालस्य  । । २०.२१  । ।

एवं अस्मिन्निरालम्बे काले सततयायिनि   ।
न तद्भूतं प्रपश्यामि स्थितिर्यस्य भवेद्ध्रुवा   । । २०.२२  । ।

गङ्गायाः सिकता धारास्तथा वर्षति वासवे   ।
शक्या गणयितुं लोके न व्यतीताः पितामहाः   । । २०.२३  । ।

चतुर्दश विनश्यन्ति कल्पे कल्पे सुरेश्वराः   ।
सर्वलोकप्रधानाश्च मनवश्च चतुर्दश   । । २०.२४  । ।

बहूनीन्द्रसहस्राणि दैत्येन्द्रनियुतानि च   ।
विनष्तानीह कालेन मनुजेष्वथ का कथा   । । २०.२५  । ।

राजर्षयश्च बहवः सर्वैः समुदिता गुणैः   ।
देवा ब्रह्मर्षयश्चैव कालेन निधनं गताः   । । २०.२६  । ।

ये समर्था जगत्यस्मिन्सृष्टिसंहारकारणे   ।
तेऽपि कालेन नीयन्ते कालो हि दुरतिक्रमः   । । २०.२७  । ।

आक्रम्य सर्वः कालेन परलोकं च नीयते   ।
कर्मपाशवशो जन्तुस्तत्र का परिदेवना   । । २०.२८  । ।

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च   ।
अर्थे दुष्परिहार्येऽस्मिन्नास्ति लोके सहायता   । । २०.२९  । ।

शोचन्तो नोपकुर्वन्ति मृतस्येह जना यतः   ।
अतो न रोदितव्यं हि क्रिया कार्या स्वशक्तितः   । । २०.३०  । ।

सुकृतं दुष्कृतं चोभौ सहायौ यस्य गच्छतः   ।
बान्धवैस्तस्य किं कार्यं शोचद्भिरथ वा न वा   । । २०.३१  । ।

बान्धवानां अशौचे तु स्थितिं प्रेतो न विन्दति   ।
अतस्त्वभ्येति तानेव पिण्डतोयप्रदायिनः   । । २०.३२  । ।

अर्वाक्सपिण्दीकरणात्प्रेतो भवति यो मृतः   ।
प्रेतलोकगतस्यान्नं सोदकुम्भं प्रयच्छत   । । २०.३३  । ।

पितृलोकगतश्चान्नं श्राद्धे भुङ्क्ते स्वधासमम्  ।
पितृलोकगतस्यास्य तस्माच्छ्राद्धं प्रयच्छत   । । २०.३४  । ।

देवत्वे यातनास्थाने तिर्यग्योनौ तथैव च   ।
मानुष्ये च तथाप्नोति श्राद्धं दत्तं स्वबान्धवैः   । । २०.३५  । ।

प्रेतस्य श्राद्धकर्तुश्च पुष्टिः श्राद्धे कृते ध्रुवम्  ।
तस्माच्छ्राद्धं सदा कार्यं शोकं त्यक्त्वा निरर्थकम्  । । २०.३६  । ।

एतावदेव कर्तव्यं सदा प्रेतस्य बन्धुभिः   ।
नोपकुर्यान्नरः शोचन्प्रेतस्यात्मन एव च   । । २०.३७  । ।

दृष्ट्वा लोकं अनाक्रन्दं म्रियमाणांश्च बान्धवान्  ।
धर्मं एकं सहायार्थं वरयध्वं सदा नराः   । । २०.३८  । ।

मृतोऽपि बान्धवः शक्तो नानुगन्तुं नरं मृतम्  ।
जायावर्जं हि सर्वस्य याम्यः पन्था विरुध्यते   । । २०.३९  । ।

धर्म एकोऽनुयात्येनं यत्र क्वचन गामिनम्  ।
नन्वसारे नृलोकेऽस्मिन्धर्मं कुरुत मा चिरम्  । । २०.४०  । ।

श्वः कार्यं अद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम्  ।
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वाकृतम्  । । २०.४१  । ।

क्षेत्रापणगृहासक्तं अन्यत्र गतमानसम्  ।
वृकीवोरणं आसाद्य मृत्युरादाय गच्छति   । । २०.४२  । ।

न कालस्य प्रियः कश्चिद्द्वेष्यश्चास्य न विद्यते   ।
आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरते जनम्  । । २०.४३  । ।

नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि   ।
कुशाग्रेणापि संष्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति   । । २०.४४  । ।

नौशधानि न मन्त्राश्च न होमा न पुनर्जपाः   ।
त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया वापि मानवम्  । । २०.४५  । ।

आगामिनं अनर्थं हि प्रविधानशतैरपि   ।
न निवारयितुं शक्तस्तत्र का परिदेवना   । । २०.४६  । ।

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम्  ।
तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारं विन्दते ध्रुवम्  । । २०.४७  । ।

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि चाप्यथ   ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना   । । २०.४८  । ।

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा   ।
तह्ता देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति   । । २०.४९  । ।

गृह्णातीह यथा वस्त्रं त्यक्त्वा पूर्वधृतं नरः   ।
गृह्णात्येवं नवं देही देहं कर्मनिबन्धनम्  । । २०.५०  । ।

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः   ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः   । । २०.५१  । ।

अच्छेद्योऽयं अदाह्योऽयं अक्लेद्योऽशोष्य एव च   ।
नित्यः सततगः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः   । । २०.५२  । ।

अव्यक्तोऽयं अचिन्त्योऽयं अविकार्योऽयं उच्यते   ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुं अर्हथ   । । २०.५३  । ।