स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ०५४
अध्याय ५४

ईश्वर उवाच -
ततश्चानन्तरं राजा जगामोद्वेगमुत्तमम्  ।
कथं यामि गृहं त्वद्य वाराणस्यामहं पुनः  ॥ ५४.१ ॥
ब्रह्महत्यासमाविष्टो जुहोम्यग्नौ कलेवरम्  ।
अथवा तस्य वाक्येन तं गच्छाम्याश्रमं प्रति  ॥ ५४.२ ॥
कथयामि यथावृत्तं गत्वा तस्य महामुनेः  ।
एवं संचिन्त्य राजासौ जगामाश्रमसन्निधौ  ॥ ५४.३ ॥
ऋक्षशृङ्गस्य चास्थीनि गृहीत्वा स नृपोत्तमः  ।
दृष्टिमार्गे स्थितस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः  ॥ ५४.४ ॥

दीर्घतपा उवाच -
आगच्छ स्वागतं तेऽस्तु आसनेऽत्रोपविश्यताम्  ।
अर्घं ददाम्यहं येन मधुपर्कं सविष्टरम्  ॥ ५४.५ ॥

चित्रसेन उवाच -
अर्घस्यास्य न योग्योऽहं महर्षे नास्मि भाषणे  ।
मृगमध्यस्थितो विप्रस्तव पुत्रो मया हतः  ॥ ५४.६ ॥
पुत्रघ्नं विद्धि मां विप्र तीव्रदण्डेन दण्डय  ।
मृगभ्रान्त्या हतो विप्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः  ॥ ५४.७ ॥
इति मत्वा मुनिश्रेष्ठ कुरु मे त्वं यथोचितम्  ।
माता तद्वचनं श्रुत्वा गृहान्निष्क्रम्य विह्वला  ॥ ५४.८ ॥
हा हतास्मीत्युवाचेदं पपात धरणीतले  ।
विललाप सुदुःखार्ता पुत्रशोकेन पीडिता  ॥ ५४.९ ॥
हा हता पुत्र पुत्रेति करुणं कुररी यथा  ।
विललापातुरा माता क्व गतो मां विहाय वै  ।
मुखं दर्शय चात्मीयं मातरं मां हि मानय  ॥ ५४.१० ॥
श्रुताध्ययनसम्पन्नं जपहोमपरायणम्  ।
आगतं त्वां गृहद्वारे कदा द्रक्ष्यामि पुत्रक  ॥ ५४.११ ॥
लोकोक्त्या श्रूयते चैतच्चन्दनं किल शीतलम्  ।
पुत्रगात्रपरिष्वङ्गश्चन्दनादपि शीतलः  ॥ ५४.१२ ॥
किं चन्दनेन पीयूपबिन्दुना किं किमिन्दुना  ॥ ५४.१३ ॥
पुत्रगात्रपरिष्वङ्गपात्रं गात्रं भवेद्यदि  ॥ ५४.१४ ॥
परिष्वजितुमिच्छामि त्वामहं पुत्र सुप्रिय  ।
पञ्चत्वमनुयास्यामि त्वद्विहीनाद्य दुःखिता  ॥ ५४.१५ ॥
एवं विलपती दीना पुत्रशोकेन पीडिता  ।
मूर्छिता विह्वला दीना निपपात महीतले  ॥ ५४.१६ ॥
भार्यां च पतितां दृष्ट्वा पुत्रशोकेन पीडिताम्  ।
चुकोप स मुनिस्तत्र चित्रसेनाय भूभृते  ॥ ५४.१७ ॥

दीर्घतपा उवाच -
याहि याहि महापाप मा मुखं दर्शयस्व मे  ।
किं त्वया घातितो विप्रो ह्यकामाच्च सुतो मम  ॥ ५४.१८ ॥
ब्रह्महत्या भविष्यन्ति बह्व्यस्ते वसुधाधिप  ।
सकुटुम्बस्य मे त्वं हि मृत्युरेष उपस्थितः  ॥ ५४.१९ ॥
एवमुक्त्वा ततो विप्रो विचिन्त्य च पुनःपुनः  ।
परित्यज्य तदा क्रोधं मुनिभावाज्जगाद ह  ॥ ५४.२० ॥

दीर्घतपा उवाच -
उद्वेगं त्यज भो वत्स दुरुक्तं गदितो मया  ।
पुत्रशोकाभिभूतेन दुःखतप्तेन मानद  ॥ ५४.२१ ॥
किं करोति नरः प्राज्ञः प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः  ।
प्रागेव हि मनुष्याणां बुद्धिः कर्मानुसारिणी  ॥ ५४.२२ ॥
अनेनैव विधानेन पञ्चत्वं विहितं मम  ।
हत्यास्तव भविष्यन्ति पूर्वमुक्ता न संशयः  ॥ ५४.२३ ॥
ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये शूद्रचण्डालजातिषु  ।
कस्त्वं कथय सत्यं मे कस्माच्च निहतो द्विजः  ॥ ५४.२४ ॥

चित्रसेन उवाच -
विज्ञापयामि विप्रर्षे क्षन्तव्यं ते ममोपरि  ।
नाहं विप्रोऽस्मि वै तात न वैश्यो न च शूद्रजः  ॥ ५४.२५ ॥
न व्याधश्चान्त्यजातो वा क्षत्रियोऽहं महामुने  ।
काशीराजो मृगान् हन्तुमागतो वनमुत्तमम्  ॥ ५४.२६ ॥
भ्रान्त्या निपातितो ह्येष मृगरूपधरो मुनिः  ।
इदानीं तव पादान्ते संश्रितः पातकान्वितः  ॥ ५४.२७ ॥
किं कर्तव्यं मया विप्र उपायं कथयस्व मे  ॥ ५४.२८ ॥

दीर्घतपा उवाच -
ब्रह्महत्या न शक्येताप्येका निस्तरितुं प्रभो  ।
दशैका च कथं शक्यास्ताः शृणुष्व नरेश्वर  ॥ ५४.२९ ॥
चत्वारो मे सुता राजन् सभार्या मातृपूर्वकाः  ।
मया सह न जीवन्ति ऋक्षशृङ्गस्य कारणे  ॥ ५४.३० ॥
उपायं शोभनं तात कथयिष्ये शृणुष्व तम्  ।
शक्रोऽपि यदि तं कर्तुं सुखोपायं नरेश्वर  ॥ ५४.३१ ॥
सकुटुम्बं समस्तं मां दाहयित्वानले नृप  ।
अस्थीनि नर्मदातोये शूलभेदे विनिक्षिप  ॥ ५४.३२ ॥
नर्मदादक्षिणे कूले शूलभेदं हि विश्रुतम्  ।
सर्वपापहरं तीर्थं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्  ॥ ५४.३३ ॥
शुचिर्भूत्वा ममास्थीनि तत्र तीर्थे विनिक्षिप  ।
मोक्ष्यसे सर्वपापैस्त्वं मम वाक्यान्न संशयः  ॥ ५४.३४ ॥

राजोवाच -
आदेशो दीयतां तात करिष्यामि न संशयः  ।
समस्तं मेऽस्ति यत्किंचिद्राज्यं कोशः सुहृत्सुताः  ॥ ५४.३५ ॥
तवाधीनं महाविप्र प्रयच्छामि प्रसीद मे  ।
परस्परं विवदतोर्विप्र राज्ञोस्तदा नृप  ॥ ५४.३६ ॥
स्फुटित्वा हृदयं शीघ्रं मुनिभार्या मृता तदा  ।
पुत्रशोकसमाविष्टा निर्जीवा पतिता क्षितौ  ॥ ५४.३७ ॥
पुत्राश्च मातृशोकेन सर्वे पञ्चत्वमागताः  ।
स्नुषाश्चैव तदा सर्वा मृताश्च सह भर्तृभिः  ॥ ५४.३८ ॥
पञ्चत्वं च गताः सर्वे मुनिमुख्या नृपोत्तम  ।
विप्रानाह्वापयामास ये तत्राश्रमवासिनः  ॥ ५४.३९ ॥
तेभ्यो निवेदयामास यथावृत्तं नृपोत्तमः  ।
स तैस्तदाभ्यनुज्ञातः काष्ठान्यादाय यत्नतः  ॥ ५४.४० ॥
दाहं संचयनं चक्रे चित्रसेनो महीपतिः  ।
ऋक्षशृङ्गादिसर्वेषां गृहीत्वास्थीनि यत्नतः  ॥ ५४.४१ ॥
याम्याशां प्रस्थितो राजा पादचारी महीपते  ।
न शक्नोति यदा गन्तुं छायामाश्रित्य तिष्ठति  ॥ ५४.४२ ॥
विश्रम्य च पुनर्गच्छेद्भाराक्रान्तो महीपतिः  ।
सचैलं कुरुते स्नानं मुक्त्वास्थीनि पदे पदे  ॥ ५४.४३ ॥
पिबेज्जलं निराहारः स गच्छन् दक्षिणामुखः  ।
अचिरेणैव कालेन संगतो नर्मदातटम्  ॥ ५४.४४ ॥
आश्रमस्थान् द्विजान् दृष्ट्वा पप्रच्छ पृथिवीपतिः  ॥ ५४.४५ ॥

चित्रसेन उवाच -
कथ्यतां शूलभेदस्य मार्गं मे द्विजसत्तमाः  ।
येन यामि महाभागाः स्वकार्यार्थस्य सिद्धये  ॥ ५४.४६ ॥
मुनय ऊचुः  ।
इतः क्रोशान्तरादर्वाक्तीर्थं परमशोभनम्  ।
नर्मदादक्षिणे कूले ततो द्रक्ष्यसि नान्यथा  ॥ ५४.४७ ॥
ऋषिवाक्येन राजासौ शीघ्रं गत्वा नरेश्वरः  ।
स ददर्श ततः शीघ्रं बहुद्विजसमाकुलम्  ॥ ५४.४८ ॥
बहुद्रुमलताकीर्णं बहुपुष्पोपशोभितम्  ।
ऋक्षसिंहसमाकीर्णं नानाव्रतधरैः शुभैः  ॥ ५४.४९ ॥
एकपादास्थिताः केचिदपरे सूर्यदृष्टयः  ।
एकाङ्गुष्ठ स्थिताः केचिदूर्ध्वबाहुस्थिताः परे  ॥ ५४.५० ॥
दिनैकभोजनाः केचित्केचित्कन्दफलाशनाः  ।
त्रिरात्रभोजनाः केचित्पराकव्रतिनोऽपरे  ॥ ५४.५१ ॥
चान्द्रायणरताः केचित्केचित्पक्षोपवासिनः  ।
मासोपवासिनः केचित्केचिदृत्वन्तपारणाः  ॥ ५४.५२ ॥
योगाभ्यासरताः केचित्केचिद्ध्यायन्ति तत्पदम्  ।
शीर्णपर्णाशिनः केचित्केचिच्च कटुकाशनाः  ॥ ५४.५३ ॥
शैवालभोजनाः केचित्केचिन्मारुतभोजनाः  ।
गार्हस्थ्ये च स्थिताः केचित्केचिच्चैवाग्निहोत्रिणः  ॥ ५४.५४ ॥
एवंविधान् द्विजान् दृष्ट्वा जानुभ्यामवनिं गतः  ।
प्रणम्य शिरसा राजन्राजा वचनमब्रवीत् ॥ ५४.५५ ॥

चित्रसेन उवाच -
कस्मिन्देशे च तत्तीर्थं सत्यं कथयत द्विजाः  ।
येनाभिवाञ्छिता सिद्धिः सफला मे भविष्यति  ॥ ५४.५६ ॥
ऋषय ऊचुः  ।
धन्वन्तरशतं गच्छ भृगुतुङ्गस्य मूर्धनि  ।
कुण्डं द्रक्ष्यसि तत्पूर्णं विस्तीर्णं पयसा शिवम्  ॥ ५४.५७ ॥
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा गतः कुण्डस्य सन्निधौ  ।
दृष्ट्वा चैव तु तत्तीर्थं भ्रान्तिर्जाता नृपस्य वै  ॥ ५४.५८ ॥
ततो विस्मयमापन्नश्चिन्तयन्वै मुहुर्मुहुः  ।
आकाशस्थं ददर्शासौ सामिषं कुररं नृपः  ॥ ५४.५९ ॥
भ्रममाणं गृहीताहिं वध्यमानं निरामिषैः  ।
परस्परं च युयुधुः सर्वेऽप्यामिषकाङ्क्षया  ॥ ५४.६० ॥
हतश्चञ्चुप्रहारेण स ततः पतितोऽंभसि  ।
शूलेन शूलिना यत्र भूभागो भेदितः पुरा  ॥ ५४.६१ ॥
तत्तीर्थस्य प्रभावेण स सद्यः पुरुषोऽभवत् ।
विमानस्थं ददर्शासौ पुमांसं दिव्यरूपिणम्  ॥ ५४.६२ ॥
गन्धर्वाप्सरसो यक्षास्तं यान्तं तुष्टुवुर्दिवि  ।
अप्सरोगीयमाने तु गते सूर्यस्य मूर्धनि  ।
चित्रसेनस्ततस्तस्मिन्नाश्चर्यं परमं गतः  ॥ ५४.६३ ॥
ऋषिणा कथितं यद्वत्तद्वत्तीर्थं न संशयः  ।
हृष्टरोमाभवद्दृष्ट्वा प्रभावं तीर्थसम्भवम्  ॥ ५४.६४ ॥
ममाद्य दिवसो धन्यो यस्मादत्र समागतः  ।
अस्थीनि भूमौ निक्षिप्य स्नानं कृत्वा यथाविधि  ॥ ५४.६५ ॥
तिलमिश्रेण तोयेनातर्पयत्पितृदेवताः  ।
गृह्यास्थीनि ततो राजा चिक्षेपान्तर्जले तदा  ॥ ५४.६६ ॥
क्षणमेकं ततो वीक्ष्य राजोर्द्ध्ववदनः स्थितः  ।
तान् ददर्श पुनः सर्वान् दिव्यरूपधराञ्छुभान्  ॥ ५४.६७ ॥
दिव्यवस्त्रैश्च संवीतान् दिव्याभरणभूषितान्  ।
विमानैर्विविधैर्दिव्यैरप्सरोगणसेवितैः  ॥ ५४.६८ ॥
पृथग्भूतांश्च तान् सर्वान् विमानेषु व्यवस्थितान्  ।
उत्पत्तिवत्समालोक्य राजा संहर्षी सोऽभवत् ॥ ५४.६९ ॥
ऋषिर्विमानमारूढश्चित्रसेनमथाब्रवीत् ।
भोभोः साधो महाराज चित्रसेन महीपते  ॥ ५४.७० ॥
त्वत्प्रसादान्नृपश्रेष्ठ गतिर्दिव्या ममेदृषी  ।
जातेयं यत्त्वया कार्यं कृतं परमशोभनम्  ॥ ५४.७१ ॥
स्वसुतोऽपि न शक्नोति पित्ःणां कर्तुमीदृशम्  ।
मदीयवचनात्तात निष्पापस्त्वं भविष्यसि  ॥ ५४.७२ ॥
फलं प्राप्स्यसि राजेन्द्र कामिकं मनसेप्सितम्  ।
आशीर्वादांस्ततो दत्त्वा चित्रसेनाय धीमते  ।
स्वर्गं जगाम ससुतस्ततो दीर्घतपा मुनिः  ॥ ५४.७३ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमावन्त्यखण्डे रेवाखण्डे दीर्घतपसः स्वर्गारोहणवर्णनं नाम चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥