श्रीमद्भागवतपुराणम्/स्कन्धः ६/अध्यायः ९
श्रीशुक उवाच
तस्यासन् विश्वरूपस्य शिरांसि त्रीणि भारत  ।
सोमपीथं सुरापीथमन्नादमिति शुश्रुम  ॥ १ ॥
स वै बर्हिषि देवेभ्यो भागं प्रत्यक्षमुच्चकैः  ।
अददद्यस्य पितरो देवाः सप्रश्रयं नृप  ॥ २ ॥
स एव हि ददौ भागं परोक्षमसुरान् प्रति  ।
यजमानोऽवहद्भागं मातृस्नेहवशानुगः  ॥ ३ ॥
तद्देवहेलनं तस्य धर्मालीकं सुरेश्वरः  ।
आलक्ष्य तरसा भीतस्तच्छीर्षाण्यच्छिनद्रुषा  ॥ ४ ॥
सोमपीथं तु यत्तस्य शिर आसीत्कपिञ्जलः  ।
कलविङ्कः सुरापीथमन्नादं यत्स तित्तिरिः  ॥ ५ ॥
ब्रह्महत्यामञ्जलिना जग्राह यदपीश्वरः  ।
संवत्सरान्ते तदघं भूतानां स विशुद्धये  ॥ ६ ॥
भूम्यम्बुद्रुमयोषिद्भ्यश्चतुर्धा व्यभजद्धरिः  ।
भूमिस्तुरीयं जग्राह खातपूरवरेण वै  ॥ ७ ॥
ईरिणं ब्रह्महत्याया रूपं भूमौ प्रदृश्यते  ।
तुर्यं छेदविरोहेण वरेण जगृहुर्द्रुमाः  ॥ ८ ॥
तेषां निर्यासरूपेण ब्रह्महत्या प्रदृश्यते  ।
शश्वत्कामवरेणांहस्तुरीयं जगृहुः स्त्रियः  ।। ९ ॥
रजोरूपेण तास्वंहो मासि मासि प्रदृश्यते  ।
द्रव्यभूयोवरेणापस्तुरीयं जगृहुर्मलम्  ॥ १० ॥
तासु बुद्बुदफेनाभ्यां दृष्टं तद्धरति क्षिपन्  ।
हतपुत्रस्ततस्त्वष्टा जुहावेन्द्राय शत्रवे  ॥ ११ ॥
इन्द्रशत्रो विवर्धस्व मा चिरं जहि विद्विषम्  ।
अथान्वाहार्यपचनादुत्थितो घोरदर्शनः  ॥ १२ ॥
कृतान्त इव लोकानां युगान्तसमये यथा  ।
विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने  ॥ १३ ॥
दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम्  ।
तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम्  ॥ १४ ॥
देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी  ।
नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम्  ॥ १५ ॥
दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम्  ।
लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम्  ॥ १६ ॥
महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहुः  ।
वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश  ॥ १७ ॥
येनावृता इमे लोकास्तपसा त्वाष्ट्रमूर्तिना  ।
स वै वृत्र इति प्रोक्तः पापः परमदारुणः  ॥ १८ ॥
तं निजघ्नुरभिद्रुत्य सगणा विबुधर्षभाः  ।
स्वैः स्वैर्दिव्यास्त्रशस्त्रौघैः सोऽग्रसत्तानि कृत्स्नशः  ॥ १९ ॥
ततस्ते विस्मिताः सर्वे विषण्णा ग्रस्ततेजसः  ।
प्रत्यञ्चमादिपुरुषमुपतस्थुः समाहिताः  ॥ २० ॥

श्रीदेवा ऊचुः
वाय्वम्बराग्न्यप्क्षितयस्त्रिलोका ब्रह्मादयो ये वयमुद्विजन्तः  ।
हराम यस्मै बलिमन्तकोऽसौ बिभेति यस्मादरणं ततो नः  ॥ २१ ॥
अविस्मितं तं परिपूर्णकामं स्वेनैव लाभेन समं प्रशान्तम्  ।
विनोपसर्पत्यपरं हि बालिशः श्वलाङ्गुलेनातितितर्ति सिन्धुम्  ॥ २२ ॥
यस्योरुशृङ्गे जगतीं स्वनावं मनुर्यथाबध्य ततार दुर्गम्  ।
स एव नस्त्वाष्ट्रभयाद्दुरन्तात्त्राताश्रितान् वारिचरोऽपि नूनम्  ॥ २३ ॥
पुरा स्वयम्भूरपि संयमाम्भस्युदीर्णवातोर्मिरवैः कराले  ।
एकोऽरविन्दात्पतितस्ततार तस्माद्भयाद्येन स नोऽस्तु पारः  ॥ २४ ॥
य एक ईशो निजमायया नः ससर्ज येनानुसृजाम विश्वम्  ।
वयं न यस्यापि पुरः समीहतः पश्याम लिङ्गं पृथगीशमानिनः  ॥ २५ ॥
यो नः सपत्नैर्भृशमर्द्यमानान् देवर्षितिर्यङ्नृषु नित्य एव  ।
कृतावतारस्तनुभिः स्वमायया कृत्वात्मसात्पाति युगे युगे च  ॥ २६ ॥
तमेव देवं वयमात्मदैवतं परं प्रधानं पुरुषं विश्वमन्यम्  ।
व्रजाम सर्वे शरणं शरण्यं स्वानां स नो धास्यति शं महात्मा  ॥ २७ ॥

श्रीशुक उवाच
इति तेषां महाराज सुराणामुपतिष्ठताम्  ।
प्रतीच्यां दिश्यभूदाविः शङ्खचक्रगदाधरः  ॥ २८ ॥
आत्मतुल्यैः षोडशभिर्विना श्रीवत्सकौस्तुभौ  ।
पर्युपासितमुन्निद्र शरदम्बुरुहेक्षणम्  ॥ २९ ॥
दृष्ट्वा तमवनौ सर्व ईक्षणाह्लादविक्लवाः  ।
दण्डवत्पतिता राजञ्छनैरुत्थाय तुष्टुवुः  ॥ ३० ॥
श्रीदेवा ऊचुः
नमस्ते यज्ञवीर्याय वयसे उत ते नमः  ।
नमस्ते ह्यस्तचक्राय नमः सुपुरुहूतये  ॥ ३१ ॥
यत्ते गतीनां तिसृणामीशितुः परमं पदम्  ।
नार्वाचीनो विसर्गस्य धातर्वेदितुमर्हति  ॥ ३२ ॥
ओं नमस्तेऽस्तु भगवन्नारायण वासुदेवादिपुरुष महापुरुष महानुभाव परममङ्गल परमकल्याण परमकारुणिक केवल जगदाधार लोकैकनाथ सर्वेश्वर लक्ष्मीनाथ परमहंसपरिव्राजकैः परमेणात्मयोगसमाधिना परिभावितपरिस्फुटपारमहंस्यधर्मेणोद्घाटिततमःकपाटद्वारे चित्तेऽपावृत आत्मलोके स्वयमुपलब्धनिजसुखानुभवो भवान्  ॥ ३३ ॥_*
दुरवबोध इव तवायं विहारयोगो यदशरणोऽशरीर इदमनवेक्षितास्मत्समवाय आत्मनैवाविक्रियमाणेन सगुणमगुणः सृजसि पासि हरसि  ॥ ३४ ॥_*
अथ तत्र भवान् किं देवदत्तवदिह गुणविसर्गपतितः पारतन्त्र्येण स्वकृतकुशलाकुशलं फलमुपाददात्याहोस्विदात्माराम उपशमशीलः समञ्जसदर्शन उदास्त इति ह वाव न विदामः  ॥ ३५ ॥_*
न हि विरोध उभयं भगवत्यपरिमितगुणगण ईश्वरेऽनवगाह्यमाहात्म्येऽर्वाचीनविकल्पवितर्कविचारप्रमाणाभासकुतर्कशास्त्रकलिलान्तःकरणाश्रयदुरवग्रहवादिनां विवादानवसर उपरतसमस्तमायामये केवल एवात्ममायामन्तर्धाय को न्वर्थो दुर्घट इव भवति स्वरूपद्वयाभावात् ॥ ३६ ॥_*
समविषममतीनां मतमनुसरसि यथा रज्जुखण्डः सर्पादिधियाम्  ॥ ३७ ॥_*
स एव हि पुनः सर्ववस्तुनि वस्तुस्वरूपः सर्वेश्वरः सकलजगत्कारणकारणभूतः सर्वप्रत्यगात्मत्वात्सर्वगुणाभासोपलक्षित एक एव पर्यवशेषितः  ॥ ३८ ॥_*
अथ ह वाव तव महिमामृतरससमुद्रविप्रुषा सकृदवलीढया स्वमनसि निष्यन्दमानानवरतसुखेन विस्मारितदृष्टश्रुतविषयसुखलेशाभासाः परमभागवता एकान्तिनो भगवति सर्वभूतप्रियसुहृदि सर्वात्मनि नितरां निरन्तरं निर्वृतमनसः कथमु ह वा एते मधुमथन पुनः स्वार्थकुशला ह्यात्मप्रियसुहृदः साधवस्त्वच्चरणाम्बुजानुसेवां विसृजन्ति न यत्र पुनरयं संसारपर्यावर्तः  ॥ ३९ ॥_*
त्रिभुवनात्मभवन त्रिविक्रम त्रिनयन त्रिलोकमनोहरानुभाव तवैव विभूतयो दितिजदनुजादयश्चापि तेषामुपक्रमसमयोऽयमिति स्वात्ममायया सुरनरमृगमिश्रितजलचराकृतिभिर्यथापराधं दण्डं दण्डधर दधर्थ एवमेनमपि भगवन् जहि त्वाष्ट्रमुत यदि मन्यसे  ॥ ४० ॥_*
अस्माकं तावकानां तततत नतानां हरे तव चरणनलिनयुगलध्यानानुबद्धहृदयनिगडानां स्वलिङ्गविवरणेनात्मसात्कृतानामनुकम्पानुरञ्जितविशदरुचिरशिशिरस्मितावलोकेन विगलितमधुरमुखरसामृतकलया चान्तस्तापमनघार्हसि शमयितुम्  ॥ ४१ ॥_*
अथ भगवंस्तवास्माभिरखिलजगदुत्पत्तिस्थितिलयनिमित्तायमानदिव्यमायाविनोदस्य सकलजीवनिकायानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि च ब्रह्मप्रत्यगात्मस्वरूपेण प्रधानरूपेण च यथादेशकालदेहावस्थानविशेषं तदुपादानोपलम्भकतयानुभवतः सर्वप्रत्ययसाक्षिण आकाशशरीरस्य साक्षात्परब्रह्मणः परमात्मनः कियानिह वार्थविशेषो विज्ञापनीयः स्याद्विस्फुलिङ्गादिभिरिव हिरण्यरेतसः  ॥ ४२ ॥_*
अत एव स्वयं तदुपकल्पयास्माकं भगवतः परमगुरोस्तव चरणशतपलाशच्छायां विविधवृजिनसंसारपरिश्रमोपशमनीमुपसृतानां वयं यत्कामेनोपसादिताः  ॥ ४३ ॥_*
अथो ईश जहि त्वाष्ट्रं ग्रसन्तं भुवनत्रयम्  ।
ग्रस्तानि येन नः कृष्ण तेजांस्यस्त्रायुधानि च  ॥ ४४ ॥
हंसाय दह्रनिलयाय निरीक्षकाय कृष्णाय मृष्टयशसे निरुपक्रमाय  ।
सत्सङ्ग्रहाय भवपान्थनिजाश्रमाप्तावन्ते परीष्टगतये हरये नमस्ते  ॥ ४५ ॥
श्रीशुक उवाच
अथैवमीडितो राजन् सादरं त्रिदशैर्हरिः  ।
स्वमुपस्थानमाकर्ण्य प्राह तानभिनन्दितः  ॥ ४६ ॥
श्रीभगवानुवाच
प्रीतोऽहं वः सुरश्रेष्ठा मदुपस्थानविद्यया  ।
आत्मैश्वर्यस्मृतिः पुंसां भक्तिश्चैव यया मयि  ॥ ४७ ॥
किं दुरापं मयि प्रीते तथापि विबुधर्षभाः  ।
मय्येकान्तमतिर्नान्यन्मत्तो वाञ्छति तत्त्ववित् ॥ ४८ ॥
न वेद कृपणः श्रेय आत्मनो गुणवस्तुदृक् ।
तस्य तानिच्छतो यच्छेद्यदि सोऽपि तथाविधः  ॥ ४९ ॥
स्वयं निःश्रेयसं विद्वान्न वक्त्यज्ञाय कर्म हि  ।
न राति रोगिणोऽपथ्यं वाञ्छतोऽपि भिषक्तमः  ॥ ५० ॥
मघवन् यात भद्रं वो दध्यञ्चमृषिसत्तमम्  ।
विद्याव्रततपःसारं गात्रं याचत मा चिरम्  ॥ ५१ ॥
स वा अधिगतो दध्यङ्ङश्विभ्यां ब्रह्म निष्कलम्  ।
यद्वा अश्वशिरो नाम तयोरमरतां व्यधात् ॥ ५२ ॥
दध्यङ्ङाथर्वणस्त्वष्ट्रे वर्माभेद्यं मदात्मकम्  ।
विश्वरूपाय यत्प्रादात्त्वष्टा यत्त्वमधास्ततः  ॥ ५३ ॥
युष्मभ्यं याचितोऽश्विभ्यां धर्मज्ञोऽङ्गानि दास्यति  ।
ततस्तैरायुधश्रेष्ठो विश्वकर्मविनिर्मितः  ।
येन वृत्रशिरो हर्ता मत्तेजौपबृंहितः  ॥ ५४ ॥
तस्मिन् विनिहते यूयं तेजोऽस्त्रायुधसम्पदः  ।
भूयः प्राप्स्यथ भद्रं वो न हिंसन्ति च मत्परान्  ॥ ५५ ॥