अर्थशास्त्रम्/अधिकरणम् ५/अध्यायः २
कोशं अकोशः प्रत्युत्पन्न-अर्थ-कृच्छ्रः संगृह्णीयात्  ।। ०५.२.०१  ।।
 जन-पदं महान्तं अल्प-प्रमाणं वाअदेव-मातृकं प्रभूत-धान्यं धान्यस्यांशं तृतीयं चतुर्थं वा याचेत । यथा-सारं मध्यं अवरं वा   ।। ०५.२.०२  ।।
 दुर्ग-सेतु-कर्म-वणिक्-पथ-शून्य-निवेश-खनि-द्रव्य-हस्ति-वन-कर्म-उपकारिणं प्रत्यन्तं अल्प-प्रमाणं वा न याचेत   ।। ०५.२.०३  ।।
 धान्य-पशु-हिरण्य-आदि निविशमानाय दद्यात्  ।। ०५.२.०४  ।।
 चतुर्थं अंशं धान्यानां बीज-भक्त-शुद्धं च हिरण्येन क्रीणीयात्  ।। ०५.२.०५  ।।
 अरण्य-जातं श्रोत्रिय-स्वं च परिहरेत्  ।। ०५.२.०६  ।।
 तदप्यनुग्रहेण क्रीणीयात्  ।। ०५.२.०७  ।।
 तस्याकरणे वा समाहर्तृ-पुरुषा ग्रीष्मे कर्षकाणां उद्वापं कारयेयुः   ।। ०५.२.०८  ।।
 प्रमाद-अवस्कन्नस्यात्ययं द्वि-गुणं उदाहरन्तो बीज-काले बीज-लेख्यं कुर्युः   ।। ०५.२.०९  ।।
 निष्पन्ने हरित-पक्व-आदानं वारयेयुः । अन्यत्र शाक-कट-भङ्ग-मुष्टिभ्यां देव-पितृ-पूजा-दान-अर्थं गव-अर्थं वा   ।। ०५.२.१०  ।।
 भिक्षुक-ग्राम-भृतक-अर्थं च राशि-मूलं परिहरेयुः   ।। ०५.२.११  ।।
 स्व-सस्य-अपहारिणः प्रतिपातोअष्ट-गुणः   ।। ०५.२.१२  ।।
 पर-सस्य-अपहारिणः पञ्चाशद्-गुणः सीता-अत्ययः । स्व-वर्गस्य । बाह्यस्य तु वधः   ।। ०५.२.१३  ।।
 चतुर्थं अंशं धान्यानां षष्ठं वन्यानां तूल-लाक्षा-क्षौम-वल्क-कार्पास-रौम-कौशेय-कौषध-गन्ध-पुष्प-फल-शाक-पण्यानां काष्ठ-वेणु-मांस-वल्लूराणां च गृह्णीयुः । दन्त-अजिनस्यार्धं   ।। ०५.२.१४  ।।
 तदनिसृष्टं विक्रीणानस्य पूर्वः साहस-दण्डः   ।। ०५.२.१५  ।।
 इति कर्षकेषु प्रणयः   ।। ०५.२.१६  ।।
 सुवर्ण-रजत-वज्र-मणि-मुक्ता-प्रवाल-अश्व-हस्ति-पण्याः पञ्चाशत्-कराः   ।। ०५.२.१७  ।।
 सूत्र-वस्त्र-ताम्र-वृत्त-कंस-गन्ध-भैषज्य-शीधु-पण्याश्चत्वारिंशत्-कराः   ।। ०५.२.१८  ।।
 धान्य-रस-लोह-पण्याः शकट-व्यवहारिणश्च त्रिंशत्-कराः   ।। ०५.२.१९  ।।
 काच-व्यवहारिणो महा-कारवश्च विंशति-कराः   ।। ०५.२.२०  ।।
 क्षुद्र-कारवो बन्धकी-पोषकाश्च दश-कराः   ।। ०५.२.२१  ।।
 काष्ठ-वेणु-पाषाण-मृद्-भाण्ड-पक्व-अन्न-हरित-पण्याः पञ्च-कराः   ।। ०५.२.२२  ।।
 कुशीलवा रूप-आजीवाश्च वेतन-अर्धं दद्युः   ।। ०५.२.२३  ।।
 हिरण्य-करं कर्मण्यानाहारयेयुः । न चएषां कंचिदपराधं परिहरेयुः   ।। ०५.२.२४  ।।
 ते ह्यपरिगृहीतं अभिनीय विक्रीणीरन्  ।। ०५.२.२५  ।।
 इति व्यवहारिषु प्रणयः   ।। ०५.२.२६  ।।
 कुक्कुट-सूकरं अर्धं दद्यात् । क्षुद्र-पशवः षड्-भागम् । गो-महिष-अश्वतर-खर-उष्ट्राश्च दश-भागं   ।। ०५.२.२७  ।।
 बन्धकी-पोषका राज-प्रेष्याभिः परम-रूप-यौवनाभिः कोशं संहरेयुः   ।। ०५.२.२८  ।।
 इति योनि-पोषकेषु प्रणयः   ।। ०५.२.२९  ।।
 सकृदेव न द्विः प्रयोज्यः   ।। ०५.२.३०  ।।
 तस्याकरणे वा समाहर्ता कार्यं अपदिश्य पौर-जानपदान्भिक्षेत   ।। ०५.२.३१  ।।
 योग-पुरुषाश्चात्र पूर्वं अतिमात्रं दद्युः   ।। ०५.२.३२  ।।
 एतेन प्रदेशेन राजा पौर-जानपदान्भिक्षेत   ।। ०५.२.३३  ।।
 कापटिकाश्चएनानल्पं प्रयच्छतः कुत्सयेयुः   ।। ०५.२.३४  ।।
 सारतो वा हिरण्यं आढ्यान्याचेत । यथा-उपकारं वा । स्व-वशा वा यदुपहरेयुः   ।। ०५.२.३५  ।।
 स्थानच्-छत्र-वेष्टन-विभूषाश्चएषां हिरण्येन प्रयच्छेत्  ।। ०५.२.३६  ।।
 पाषण्ड-संघ-द्रव्यं अश्रोत्रिय-उपभोग्यं देव-द्रव्यं वा कृत्य-कराः प्रेतस्य दग्ध-गृहस्य वा हस्ते न्यस्तं इत्युपहरेयुः   ।। ०५.२.३७  ।।
 देवता-अध्यक्षो दुर्ग-राष्ट्र-देवतानां यथा-स्वं एकस्थं कोशं कुर्यात् । तथैव चौपहरेत्  ।। ०५.२.३८  ।।
 दैवत-चैत्यं सिद्ध-पुण्य-स्थानं औपपादिकं वा रात्रावुत्थाप्य यात्रा-समाजाभ्यां आजीवेत्  ।। ०५.२.३९  ।।
 चैत्य-उपवन-वृक्षेण वा देवता-अभिगमनं अनार्तव-पुष्प-फल-युक्तेन ख्यापयेत्  ।। ०५.२.४०  ।।
 मनुष्य-करं वा वृक्षे रक्षो-भयं प्ररूपयित्वा सिद्ध-व्यञ्जनाः पौर-जानपदानां हिरण्येन प्रतिकुर्युः   ।। ०५.२.४१  ।।
 सुरुङ्गा-युक्ते वा कूपे नागं अनियत-शिरस्कं हिरण्य-उपहारेण दर्शयेत्  ।। ०५.२.४२  ।।
 नाग-प्रतिमायां अन्तश्-छन्नायां चैत्यच्-छिद्रे वल्मीकच्-छिद्रे वा सर्प-दर्शनं आहारेण प्रतिबद्ध-संज्ञं कृत्वा श्रद्दधानानां दर्शयेत्  ।। ०५.२.४३  ।।
 अश्रद्दधानानां आचमन-प्रोक्षणेषु रसं उपचार्य देवता-अभिशापं ब्रूयात् । अभित्यक्तं वा दंशयित्वा   ।। ०५.२.४४  ।।
 योग-दर्शन-प्रतीकारेण वा कोश-अभिसंहरणं कुर्यात्  ।। ०५.२.४५  ।।
 वैदेहक-व्यञ्जनो वा प्रभूत-पण्य-अन्तेवासी व्यवहरेत   ।। ०५.२.४६  ।।
 स यदा पण्य-मूल्ये निक्षेप-प्रयोगैरुपचितः स्यात्तदाएनं रात्रौ मोषयेत्  ।। ०५.२.४७  ।।
 एतेन रूप-दर्शकः सुवर्ण-कारश्च व्याख्यातौ   ।। ०५.२.४८  ।।
 वैदेहक-व्यञ्जनो वा प्रख्यात-व्यवहारः प्रहवण-निमित्तं याचितकं अवक्रीतकं वा रूप्य-सुवर्ण-भाण्डं अनेकं गृह्णीयात्  ।। ०५.२.४९  ।।
 समाजे वा सर्व-पण्य-संदोहेन प्रभूतं हिरण्य-सुवर्णं ऋणं गृह्णीयात् । प्रतिभाण्ड-मूल्यं च   ।। ०५.२.५०  ।।
 तदुभयं रात्रौ मोषयेत्   ।। ०५.२.५१  ।।
 साध्वी-व्यञ्जनाभिः स्त्रीभिर्दूष्यानुन्मादयित्वा तासां एव वेश्मस्वभिगृह्य सर्व-स्वान्याहरेयुः    ।। ०५.२.५२  ।।
 दूष्य-कुल्यानां वा विवादे प्रत्युत्पन्ने रसदाः प्रणिहिता रसं दद्युः   ।। ०५.२.५३  ।।
 तेन दोषेणैतरे पर्यादातव्याः   ।। ०५.२.५४  ।।
 दूष्यं अभित्यक्तो वा श्रद्धेय-अपदेशं पण्यं हिरण्य-निक्षेपं ऋण-प्रयोगं दायं वा याचेत   ।। ०५.२.५५  ।।
 दास-शब्देन वा दूष्यं आलम्बेत । भार्यां अस्य स्नुषां दुहितरं वा दासी-शब्देन भार्या-शब्देन वा   ।। ०५.२.५६  ।।
 तं दूष्य-गृह-प्रतिद्वारि रात्रावुपशयानं अन्यत्र वा वसन्तं तीक्ष्णो हत्वा ब्रूयात्"हतोअयं अर्थ-कामुकः" इति   ।। ०५.२.५७  ।।
 तेन दोषेणैतरे पर्यादातव्याः   ।। ०५.२.५८  ।।
 सिद्ध-व्यञ्जनो वा दूष्यं जम्भक-विद्याभिः प्रलोभयित्वा ब्रूयात्"अक्षय-हिरण्यं राज-द्वारिकं स्त्री-हृदयं अरि-व्याधि-करं आयुष्यं पुत्रीयं वा कर्म जानामि" इति   ।। ०५.२.५९  ।।
 प्रतिपन्नं चैत्य-स्थाने रात्रौ प्रभूत-सुरा-मांस-गन्धं उपहारं कारयेत्  ।। ०५.२.६०  ।।
 एक-रूपं चात्र हिरण्यं पूर्व-निखातं प्रेत-अङ्गं प्रेत-शिशुर्वा यत्र निहितः स्यात् । ततो हिरण्यं अस्य दर्शयेद्"अत्यल्पम्" इति च ब्रूयात्  ।। ०५.२.६१  ।।
 "प्रभूत-हिरण्य-हेतोः पुनरुपहारः कर्तव्य इति स्वयं एवएतेन हिरण्येन श्वो-भूते प्रभूतं औपहारिकं क्रीणीहि" इति   ।। ०५.२.६२  ।।
 स तेन हिरण्येनाउपहारिक-क्रये गृह्येत   ।। ०५.२.६३  ।।
 मातृ-व्यञ्जनया वा "पुत्रो मे त्वया हतः" इत्यवकुपिता स्यात्  ।। ०५.२.६४  ।।
 संसिद्धं एवास्य रात्रि-यागे वन-यागे वन-क्रीडायां वा प्रवृत्तायां तीक्ष्णा विशस्याभित्यक्तं अतिनयेयुः   ।। ०५.२.६५  ।।
 दूष्यस्य वा भृतक-व्यञ्जनो वेतन-हिरण्ये कूट-रूपं प्रक्षिप्य प्ररूपयेत्  ।। ०५.२.६६  ।।
 कर्म-कर-व्यञ्जनो वा गृहे कर्म कुर्वाणः स्तेन-कूट-रूप-कारक-उपकरणं उपनिदध्यात् । चिकित्सक-व्यञ्जनो वा गरं अगद-अपदेशेन   ।। ०५.२.६७  ।।
 प्रत्यासन्नो वा दूष्यस्य सत्त्री प्रणिहितं अभिषेक-भाण्डं अमित्र-शासनं च कापटिक-मुखेनऽचक्षीत । कारणं च ब्रूयात्  ।। ०५.२.६८  ।।
 एवं दूष्येष्वधार्मिकेषु च वर्तेत । नैतरेषु   ।। ०५.२.६९  ।।
 पक्वं पक्वं इवऽरामात्फलं राज्यादवाप्नुयात् । ।। ०५.२.७०अ ब  ।।
 आत्मच्-छेद-भयादामं वर्जयेत्कोप-कारकं   ।। ०५.२.७०च्द्  ।।