बृहस्पतिस्मृतिः/-------क्रमः


पीठिका
<table>	
<td><p>		
	धर्मप्रधानाः पुरुषाः पूर्वं आसन्नहिंसकाः   ।लोभद्वेषाभिभूतानां व्यवहारः प्रवर्तितः   ।। १,१.१  ।।	</p>
<td><p>		
	प्रयच्छेच्चेद्भृतिं स्वामी भृत्यानां कर्म कुर्वताम्  ।न कुर्वन्ति च भृत्याश्चेत्तत्र वादः प्रवर्तते   ।। १,१.२  ।।	</p>
<td><p>		
	हिंसां वा कुरुते कश्चिद्देयं वा न प्रयच्छति   ।द्वे हि स्थाने विवादस्य तयोर्बहुतरा गतिः   ।। १,१.३  ।।	</p>
<td><p>		
	यतो द्रव्यं विनिक्रीय ऋणार्थं चैव गृह्यते   ।तन्मूल्यं उत्तमर्णेन व्यवहार इति स्मृतः   ।। १,१.४  ।।	</p>
</table>

राजगुणाः
<table>		
<td><p>		
	गुणधर्मानतो राज्ञः कथयाम्यनुपूर्वशः   ।धनिकर्णिकसंदिग्धौ प्रतिभूलेख्यसाक्षिणः   ।। १,१.५  ।।	</p>
<td><p>		
	विचारयति यः सम्यक्तस्योत्पत्तिं निबोधत   ।सोमाग्न्यर्कानिलेन्द्राणां वित्तापत्त्योर्यमस्य च   ।। १,१.६  ।।	</p>
<td><p>		
	तेजोमात्रं समुद्धृत्य राज्ञो मूर्तिर्हि निर्मिता   ।तस्य सवाणि भूतानि चराणि स्थावराणि च   ।। १,१.७  ।।	</p>
<td><p>		
	भयाद्भोगाय कल्पन्ते स्वधर्मान्न चलन्ति च   ।नाराजके कृषिवणिक् कुसीदपरिपालनम्  ।। १,१.८  ।।	</p>
<td><p>		
	तस्माद्वर्णाश्रमाणां तु नेतासौ निर्मितः पुरा   ।</p>
</table>

व्यवहारपदानि
<table>
<td><p>	द्विपदो व्यवहारः स्यात्धनहिंसासमुद्भवः   ।। १,१.९  ।।</p>	
<td><p>	द्विसप्तकोऽर्थमूलस्तु हिंसामूलश्चतुर्विधः   ।पारुष्ये द्वे वधश्चैव परस्त्रीसंग्रहस्तथा   ।। १,१.१०  ।।	</p>
<td><p>		
	कुसीदनिधिदेयाद्यं संभूयोत्थानं एव च   ।भृत्यदानं अशुश्रूषा भूवादोऽस्वामिविक्रियः   ।। १,१.११  ।।	</p>
<td><p>		
	क्रयविक्रयानुशयः समयातिक्रमस्तथा   ।स्त्रीपुंसयोगः स्तेयं च दायभागोऽक्षदेवनम्  ।। १,१.१२  ।।	</p>
<td><p>		
	एतान्यर्थसमुत्थानि पदानि तु चतुर्दश   ।पुनरेवं प्रभिन्नानि क्रियाभेदादनेकदहा   ।। १,१.१३  ।।	</p>
<td><p>		
	पारुष्ये द्वे साहसं च परस्त्रीसंग्रहस्तथा   ।हिंसोद्भवपदान्येवं चत्वार्याह बृहस्पतिः   ।। १,१.१४  ।।	</p>
<td><p>		
	हीनमध्योत्तमत्वेन प्रभिन्नानि पृथक्पृथक्  ।विशेष एषां निर्दिष्टश्चतुर्णां अप्य् अनुक्रमात् ।। १,१.१५  ।।	</p>
<td><p>		
	पदान्यष्टादशैतानि धर्मशास्त्रोदितानि तु   ।मूलं सर्वविवादानां ये विदुस्ते परीक्षकाः   ।। १,१.१६  ।।	</p>
<td><p>
	पूर्वपक्षः स्मृतः पादो द्वितीयस्तूत्तरस्तथा   ।क्रियापादस्तथा वाच्यश्चतुर्थो निर्णयस्तथा   ।। १,१.१७  ।।	</p>
</table>

धर्मादिचतुष्टयबलाबलम्	
<table>		
<td><p>		
	धर्मेण व्यवहारेण चारित्रेण नृपाज्ञया   ।चतुष्प्रकारोऽभिहितः संदिग्धेऽर्थे विनिर्णयः   ।। १,१.१८  ।।	</p>
<td><p>		
	शास्त्रं केवलं आश्रित्य क्रियते यत्र निर्णयः   ।व्यवहारः स विज्ञेयो धर्मस्तेनापि वर्धते   ।। १,१.१९  ।।	</p>
<td><p>		
	देशस्थित्यानुमानेन नैगमानुमतेन च   ।क्रियते निर्णयस्तत्र व्यवहारस्तु बाध्यते   ।। १,१.२०  ।।	</p>
<td><p>		
	विहाय चरिताचारं यत्र कुर्यात्पुनर्नृपः   ।निर्णयं सा तु राजाज्ञा चरितं बाध्यते तया   ।। १,१.२१  ।।	</p>
<td><p>		
	धर्मशास्त्रानुसारेण सामात्यः स पुरोहितः   ।व्यवहारान्नृपः पश्येत्प्रजासंरक्षणाय च     ।क्रोधलोभविहीनस्तु  सत्यवादी जितेन्द्रियः   ।। १,१.२२  ।।</p>
</table>

धर्माधिकरणम्
<table>		
		
<td><p>		
	सप्तप्रकृतिकं यत्तु विजिगीषोररेश्च यत् ।चतुर्दशकं एवेदं मण्डलं परिचक्षते   ।। १,१.२३  ।।	</p>
<td><p>		
	चत्वारः पृथिवीपालाः पृथङ्मित्रैः सहाष्टकम्  ।अमात्यादिभिरेते च जगत्यक्षरसंहिताः   ।। १,१.२४  ।।	</p>
<td><p>		
	प्रातरुत्थाय नृपतिः शौचं कृत्वा विधानतः   ।गुरून्ज्योतिर्विदो वैद्यान्देवान्विप्रान्पुरोहितान्  ।। १,१.२५  ।।	</p>
<td><p>		
	यथार्हं एतान्संपूज्य सुपुष्पाभरणाम्बरैः   ।अभिनन्द्य च गुर्वादीन्सुमुखः प्रविशेत्सभाम्  ।। १,१.२६  ।।	</p>
<td><p>		
	राजा कार्याणि संपश्येत्सद्भिरेव त्रिभिर्वृतः   ।सभां एव प्रविश्याग्र्यां आसीनः स्थित एव वा   ।। १,१.२७  ।।	</p>
</table>

दुर्गलक्षणम्
<table>		
		
<td><p>		
	आत्मदारार्थलोकानां संचितानां तु गुप्तये   ।नृपतिः कारयेद्दुर्गं प्राकारद्वयसंयुतम्  ।। १,१.२८  ।।	</p>
<td><p>		
	भूपानां इन्धनरसैर्वेत्रशष्पान्नवाहनैः   ।यन्त्रायुधैश्च विविधैः स्निग्धैः शूरैर्नरैर्युतम्  ।। १,१.२९  ।।	</p>
<td><p>		
	वेदविद्याविदो विप्रान्क्षत्रियानग्निहोत्रिणः   ।आहृत्य स्थापयेत्तत्र तेषां वृत्तिं प्रकल्पयेत् ।। १,१.३०  ।।	</p>
<td><p>		
	अनाच्छेद्याः करास्तेभ्यः प्रदेया गृहभूमयः   ।मुक्ता भाव्याश्च नृपतेर्लेखयित्वा स्वशासने   ।। १,१.३१  ।।	</p>
<td><p>		
	नित्यं नैमित्तिकं काम्यं शान्तिकं पौष्टिकं तथा   ।पौराणां कर्म कुर्युस्ते संदिग्धविनयं तथा   ।। १,१.३२  ।।	</p>
<td><p>		
	समा निम्नोन्नता वापि यत्र भूमिर्यथाविधा   ।शालाट्टपरिखाद्याश्च कर्तव्याश्च तथाविधाः   ।। १,१.३३  ।।	</p>
<td><p>		
	समन्तात्तत्र वेश्मानि कुर्युः प्रकृतयस्ततः   ।द्विजवैश्यवणिच्छिल्पि कारुका रक्षकास्तथा   ।। १,१.३४  ।।	</p>
<td><p>		
	शलावस्थाननिष्काश भ्रमश्वभ्रचतुष्पथान्  ।समाजविक्रयस्थान गोव्रजांश्चैव कल्पयेत् ।। १,१.३५  ।।	</p>
<td><p>		
	गुणवानिति यः प्रोक्तः ख्यापितो जनसंसदि   ।कथं तेनैव वक्त्रेण निर्गुणः परिकथ्यते   ।। १,१.३६  ।।	</p>
<td><p>		
	तस्मात्प्रभुत्वं वृत्तिं च निर्दोषस्य न चालयेत् ।अनवस्थाप्रसङ्गः स्यान्नश्येतोपग्रहस्तथा   ।। १,१.३७  ।।	</p>
</table>

प्रजापालनलक्षणम्
<table>		
		
<td><p>		
	सम्यङ्निविष्टदेशस्तु कृतदुर्गस्तु शास्त्रतः   ।कण्टकोद्धरणे नित्यं आतिष्ठेद्बलं उत्तमम्  ।। १,१.३८  ।।	</p>
<td><p>		
	तत्प्रजापालनं प्रोक्तं त्रिविधं न्यायवेदिभिः   ।परचक्राच्चौरभयाद्बलिनोऽन्यायवर्तिनः   ।। १,१.३९  ।।	</p>
<td><p>		
	परानीकस्तेनभयं उपायैः शमयेन्नृपः   ।बलवत्परिभूतानां प्रत्यहं न्यायदर्शनैः   ।। १,१.४०  ।।	</p>
<td><p>		
	यदधीते यद्यजते यज्जुहोति यदर्चति   ।तस्य षड्भागभाग्राजा सम्यग्भवति रक्षणात् ।। १,१.४१  ।।	</p>
<td><p>		
	रक्षन्धर्मेण भूतानि राजा वध्यांश्च घातयन्  ।यजतेऽहरहर्यज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः   ।। १,१.४२  ।।	</p>
<td><p>		
	दशाष्टषष्ठं नृपतेर्भागं दद्यात्कृषीवलम्  ।खिलाद्वर्षावसन्ताच्च कृष्यमाणाद्यथाक्रमम्  ।। १,१.४३  ।।	</p>
<td><p>		
	देशस्थित्या बलिं दद्युर्भूतं षण्मासवार्षिकम्  ।एष धर्मः समाख्यातः कीनाशानां पुरातनः   ।। १,१.४४  ।।	</p>
</table>

सभानिवेशनप्रकारः
<table>			
<td><p>		
	औदकं पार्वतं वार्क्ष्यं ऐरणं धान्वनं तथा   ।दुर्गमध्ये गृहं कुर्याज्जलवृक्षावृतं पृथक्  ।। १,१.४५  ।।	</p>
<td><p>		
	प्राग्दिशि प्राङ्मुखीं तस्य लक्षण्यां कल्पयेत्सभाम्  ।माल्यधूपासनोपेतां बीजरत्नसमन्विताम्  ।। १,१.४६  ।।	</p>
<td><p>		
	प्रतिमालेख्यदेवैश्च युक्तां अग्न्यम्बुना तथा   ।लक्षण्यां वास्तुशास्त्रोक्त लक्षणेन तु लक्षिताम्  ।। १,१.४७  ।।	</p>
<td><p>		
	भद्रासनं अधिष्ठाय संवीताङ्गः समाहितः   ।प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनं आरभेत् ।। १,१.४८  ।।	</p>
<td><p>		
	विप्रो धर्मद्रुमस्यादिः स्कन्धशाखे महीपतिः   ।सचिवाः पत्रपुष्पाणि फलं न्यायेन पालनम्  ।। १,१.४९  ।।	</p>
<td><p>		
	यशो वित्तं फलरसो भोगोपग्रहपूजनम्  ।अजेयत्वं लोकपङ्क्तिः स्वर्गे स्थानं च शाश्वतम्  ।। १,१.५०  ।।	</p>
<td><p>		
	वोदोत्वैतान्न्यायरसान्समो भूत्वा विवादनम्  ।त्यक्तलोभादिकं राजा धर्मं कुर्याद्विनिर्णयम्  ।। १,१.५१  ।।	</p>
<td><p>		
	राजा वृत्तिविवादानां स्वयं एव प्रदर्शनम्  ।शास्त्रदृष्टेन मार्गेण स विद्वद्भिः प्रसेव्यते   ।। १,१.५२  ।।	</p>
<td><p>		
	तस्मान्न्यायेन राजा तु सम्यग्यत्नेन पालयेत् ।तस्मादर्थं च राज्यं च [यशश्च] विपुलं लभेत् ।। १,१.५३  ।।	</p>
<td><p>		
	सत्यं देवाः समासेन मनुष्यास्त्वनृतं विदुः   ।इहैव तस्य देवत्वं यस्य सत्ये स्थिता मतिः   ।। १,१.५४  ।।	</p>
<td><p>		
	पश्वाज्य्यर्त्विगादीनां संयोगाज्जायतेऽध्वरः   ।यथा संबध्यते तेन व्यवहारस्तथोच्यते   ।। १,१.५५  ।।	</p>
<td><p>		
	प्राड्विवाकसदस्यानां उपजीव्य मतानि तु   ।तद्युक्तियोगाद्योऽर्थेषु निर्णये न स दण्डभाक्  ।। १,१.५६  ।।	</p>
</table>

सभाप्रभेदाः
<table>		
		
<td><p>		
	प्रतिष्ठिताप्रतिष्ठा च मुद्रिता शासिता तथा   ।चतुर्विधा सभा प्रोक्ता सभ्याश्चैव तथाविधाः   ।। १,१.५७  ।।	</p>
<td><p>		
	प्रतिष्ठिता पुरे ग्रामे चला नामाप्रतिष्ठिता   ।मुद्रिता अध्यक्षसंयुक्ता राजयुक्ता च शासिता   ।। १,१.५८  ।।	</p>
<td><p>		
	न्यायान्पश्येत्कृतमतिः सा सभाध्वरसंमिता   ।</p>
</table>

सभ्याः
<table>		
		
<td><p>		
	लोकवेदाङ्गधर्मज्ञाः सप्त पञ्च त्रयोऽपि वा   ।यत्रोपविष्टा विप्राग्र्याः सा यज्ञसदृशी सभा   ।। १,१.५९  ।।	</p>
<td><p>		
	कुर्यादलग्नकौ रक्षेदर्थिप्रथ्यर्थिनौ सदा   ।एतद्दशाङ्गं करणं यस्यां अध्यास्त पार्थिवः   ।। १,१.६०  ।।	</p>
<td><p>		
	द्विसस्याष्टमं भागं मुक्त्वा कालं सुसंविशेत् ।स कालो व्यवहाराणां शास्त्रदृष्टः परः स्मृतः   ।। १,१.६१  ।।	</p>
<td><p>		
	साधुकर्मक्रियायुक्ताः सत्यधर्मपरायणाः   ।अक्रोधलोभाः शास्त्रज्ञाः सभ्याः कार्या महीभुजा   ।। १,१.६२  ।।	</p>
<td><p>		
	सप्त पञ्च त्रयो वा सभासदो भवन्ति   ।। १,१.६३  ।।देशाचारानभिज्ञा ये नास्तिकाः शास्त्रवर्जिताः   ।	</p>
<td><p>		
	उन्मत्तक्रुद्धलुब्धार्ता न प्रष्टव्या विनिर्णये   ।। १,१.६४  ।।राजा कार्याणि संपश्येत्प्राड्विवाकोऽथ वा द्विजः   ।	</p>
<td><p>		
	न्यायाङ्गान्यग्रतः कृत्वा सभ्यशास्त्रमते स्थितः   ।। १,१.६५  ।।बलेन चतुरङ्गेन यतो रञ्जयते प्रजाः   ।	</p>
<td><p>		
	दीप्यमानः स्ववपुषा तेन राजाभिधीयते   ।। १,१.६६  ।।एकस्त्वनेकधा प्रोक्तो व्यवहारो मनीषिभिः   ।	</p>
<td><p>		
	तस्य निर्णयकृद्राजा ब्राह्मणश्च बहुश्रुतः   ।। १,१.६७  ।।व्यवहाराश्रितं प्रश्नं पृच्छति प्राडिति श्रुतिः   ।	</p>
<td><p>		
	विवदेत्तत्र यस्तस्मिन्प्राड्विवाकस्तु स स्मृतः   ।। १,१.६८  ।।विवादे पृच्छति प्रश्नं प्रतिप्रश्नं तथैव च   ।	</p>
<td><p>		
	प्रियपूर्वं प्राग्वदति प्राड्विवाकस्ततः स्मृतः   ।। १,१.६९  ।।सप्राड्विवाकः सामात्यः सब्राह्मणपुरोहितः   ।	</p>
<td><p>		
	ससभ्यः प्रेक्षको राजा स्वर्गे तिष्ठति धर्मतः   ।। १,१.७०  ।।सर्वशास्त्रार्थवेत्तारं अलुब्धं न्यायभाषिणम्  ।	</p>
<td><p>		
	विप्रं प्राज्ञं क्रमायातं अमात्यं स्थापयेद्द्विजम्  ।। १,१.७१  ।।द्विजान्विहाय यः पश्येत्कार्याणि वृषलैः सह   ।	</p>
<td><p>		
	तस्य प्रक्षरते राष्ट्रं बलं कोशं च नश्यति   ।। १,१.७२  ।।ये चारण्यचरास्तेषां अरण्ये करणं भवेत् ।	</p>
<td><p>		
	सेनायां सैनिकानां तु सार्थेषु बणिजां तथा   ।। १,१.७३  ।।कीनाशाः कारुका मल्लाः कुसीदश्रेणिवर्तकाः   ।	</p>
<td><p>		
	लिङ्गिनस्तस्कराश्चैव स्वेन धर्मेण निर्णयः   ।। १,१.७४  ।।कुलानि श्रेणयश्चैव गणास्त्वधिकृतो नृपः   ।	</p>
<td><p>		
	प्रतिष्ठा व्यवहाराणां गुर्वेभ्यस्तूत्तरोत्तरम्  ।। १,१.७५  ।।तपस्विनां तु कार्याणि त्रैविद्यैरेव कारयेत् ।	</p>
<td><p>		
	मायायोगविदां चैव न स्वयं कोपकारणात् ।। १,१.७६  ।।अदण्ड्यान्दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन्  ।	</p>
<td><p>		
	अयशो महदाप्नोति नरकं चैव गच्छति   ।। १,१.७७  ।।अपि भ्राता सुतोऽर्घ्यो वा श्वशुरो मातुरोऽपि वा   ।	</p>
<td><p>		
	नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति धर्माद्विचलितः स्वकात् ।। १,१.७८  ।।यत्र विप्रो न विद्वान्स्यात्क्षत्रियं तत्र योजयेत् ।	</p>
<td><p>		
	वैश्यं वा धर्मशास्त्रज्ञं शूद्रं यत्नेन वर्जयेत् ।। १,१.७९  ।।धर्मकर्मविहीनस्तु ब्राह्मैर्लिङ्गैर्विवर्जितः   ।	</p>
<td><p>		
	ब्रवीति ब्राह्मणोऽस्मीति तं आहुर्ब्राह्मणब्रुवम्  ।। १,१.८०  ।।शब्दाभिधानतत्त्वज्ञौ गणनाकुशलौ शुची   ।	</p>
<td><p>		
	नानालिपिज्ञौ कर्तव्यौ राज्ञा गणकलेखकौ   ।। १,१.८१  ।।अकारणे रक्षणे च साक्ष्यर्थिप्रवादिनाम्  ।	</p>
<td><p>		
	सभ्याधीनः सत्यवादी कर्तव्यस्तु स पूरुषः   ।। १,१.८२  ।।एतद्दशाङ्गकरणं यस्यां अध्यास्य पार्थिवः   ।	</p>
<td><p>		
	न्य्हायं पश्येत्कृतमतिः सा सभाध्वरसंमिता   ।। १,१.८३  ।।एषां मूर्धा नृपोऽङ्गानां मुखं चाधिकृतः स्मृतः   ।	</p>
<td><p>		
	बाहू सभ्याः स्मृतिर्हस्तौ जङ्घे गणकलेखकौ   ।। १,१.८४  ।।हेमाग्न्यम्बुदृशौ हृच्च पादौ स्वपुरुषस्तथा   ।। १,१.८५  ।।	</p>
<td><p>		
	हिरण्यं अग्निं उदकं धर्मशास्त्राणि चैव हि   ।तन्मध्ये स्थापयेद्राजा पुण्यानि च हितानि च   ।। १,१.८६  ।।	</p>
<td><p>		
	आदित्यचन्द्रदेवादि दिक्पालान्तत्र कल्पयेत् ।हेमाग्न्यम्बुस्वपुरुषाः साधनाङ्गानि वै दश   ।। १,१.८७  ।।	</p>
<td><p>		
	दशानां अपि चैतेषां कर्म प्रोक्तं पृथक्पृथक्  ।वक्ताध्यक्षो नृपः शास्ता सभ्यः कार्यपरीक्षकः   ।। १,१.८८  ।।	</p>
<td><p>		
	स्मृतिर्विनिर्णयं ब्रूते जयदानं दमं तथा   ।शपथार्थे हिरण्याग्नी अम्बु तृषितजन्तुषु   ।। १,१.८९  ।।	</p>
<td><p>		
	गणको गणयेदर्थं लिखेन्न्यायं च लेखकः   ।पर्त्यर्थिसभ्यानयनं साक्षिणं च स्वपूरुषः   ।। १,१.९०  ।।	</p>
<td><p>		
	वाग्दण्डश्चैव धिग्दण्डो विप्राधीनौ तु ताऊभौ   ।अर्थदण्डवधावुक्तौ राजायतावुभावपि   ।। १,१.९१  ।।	</p>
<td><p>		
	राज्ञा ये विदिताः सम्यक्कुलश्रेणिगणादयः   ।साहसन्यायवर्ज्यानि कुर्युः कार्याणि ते नृणाम्  ।। १,१.९२  ।।	</p>
<td><p>		
	कुलश्रेणिगणाध्यक्षाः प्रोक्ता निर्णयकारकाः   ।विचार्य श्रेणिभिः कार्यं कुलैर्यन्न विचारितम्  ।। १,१.९३  ।।	</p>
<td><p>		
	गणैश्च श्रेण्यविज्ञातं गणाज्ञातं नियुक्तकैः   ।कुलादिभ्योऽधिकाः सभ्यास्तेभ्योऽध्यक्षः स्मृतोऽधिकः   ।। १,१.९४  ।।	</p>
<td><p>		
	सर्वेषां अधिको राजा धर्मं यत्नेन निश्चितम्  ।उत्तमाधममध्यानां विवादानां विचारणात् ।। १,१.९५  ।।	</p>
<td><p>		
	उपर्युपरि बुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धयः   ।अज्ञानतिमिरोपेतान्संदेहपटलान्वितान्  ।। १,१.९६  ।।	</p>
<td><p>		
	निरामयान्यः कुरुते शास्त्राञ्जनशलाकया   ।इह कीर्तिं राजपूजां लभते स्वर्गतिं च सः   ।। १,१.९७  ।।	</p>
<td><p>		
	लोभद्वेषादिकं त्यक्त्वा यः कुर्यात्कार्यनिर्णयम्  ।शास्त्रोदितेन विधिना तस्य यज्ञफलं भवेत् ।। १,१.९८  ।।	</p>
<td><p>		
	अधर्मतः प्रवृत्तं तु नोपेक्षेरन्सभासदः   ।उपेक्षमाणास्ते भूपा नरकं यान्त्यधोमुखाः   ।। १,१.९९  ।।	</p>
<td><p>		
	न्यायमार्गादपेतं तु ज्ञात्वा चित्तं महीपतेः   ।वक्तव्यं त्वप्रियं तत्र न सभ्यः किल्बिषी ततः   ।। १,१.१००  ।।	</p>
<td><p>		
	सभ्येन तावद्वक्तव्यं धर्मार्थसहितं वचः   ।शृणोति यदि नो राजा स्यात्तु सभ्यस्ततोऽनघः   ।। १,१.१०१  ।।	</p>
<td><p>		
	अनिर्णीतेषु यद्येवं संभाषेत रहोऽर्थिना   ।प्राड्विवाकोऽपि दण्ड्यः स्यात्सभ्याश्चैव विशेषतः   ।। १,१.१०२  ।।	</p>
<td><p>		
	स्नेताच्चाज्ञानतो वापि मोहाद्वा लोभतोऽपि वा   ।यत्र सभ्योऽन्यथावादी दण्ड्योऽसभ्यः स्मृतो हि सः   ।। १,१.१०३  ।।	</p>
<td><p>		
	लेख्यं यत्र न विद्येत न साक्षी न च भुक्तयः   ।प्रमाणानि न सन्त्येकं प्रमाणं तत्र पार्थिवः   ।। १,१.१०४  ।।	</p>
<td><p>		
	निश्चेतुं ये न शक्याः स्युर्वादाः संदिग्धरूपिणः   ।तेषां नृपः प्रमाण् अं स्यात्स सर्वस्य प्रभुर्यतः   ।। १,१.१०५  ।।	</p>
<td><p>		
	व्यवहारान्स्वयं पश्येत्सभ्यैः परिवृतोऽन्वहम्  ।। १,१.१०६  ।।अन्यायवादिनः सभ्यास्तथैवोत्कोचजीविनः   ।	</p>
<td><p>		
	विश्वस्ते वञ्चकाश्चैव निर्वास्याः सर्व एव ते   ।। १,१.१०७  ।।नियुक्तो वानियुक्तो वा शास्त्रज्ञो वक्तुं अर्हति   ।	</p>
<td><p>		
	यत्तेन सदसि प्रोक्तं स धर्मो नात्र संशयः   ।। १,१.१०८  ।।पूर्वामुखस्तूपविशेद्राजा सभ्या उदङ्मुखाः   ।	</p>
<td><p>		
	गणकः पश्चिमा यस्तु लेखको दक्षिणामुखः   ।। १,१.१०९  ।।यथा यमः प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति   ।	</p>
<td><p>		
	तथा राज्ञा नियन्तव्याः प्रजास्तद्धि यमव्रतम्  ।। १,१.११०  ।।धर्मशास्त्रार्थशास्त्राभ्यां अविरोधेन पार्थिवः   ।	</p>
<td><p>		
	समीक्षमाणो निपुणं व्यवहारगतिं नयेत् ।। १,१.१११  ।।न्यायशास्त्रं अतिक्रम्य सभ्यैरत्र तु निश्चितम्  ।	</p>
<td><p>		
	तत्र धर्मो हतो हन्ति सर्वानेव न संशयः   ।। १,१.११२  ।।धार्यं मन्वादिकं शास्त्रं नार्थशास्त्रं कथंचन   ।	</p>
<td><p>		
	द्वयोर्विरोधे कर्तव्यं धर्मशास्त्रोदितं वचः   ।। १,१.११३  ।।केवलं शास्त्रं आश्रित्य न कर्तव्यो विनिर्णयः   ।	</p>
<td><p>		
	युक्तिहीने विचारे तु धर्महानिः प्रजायते   ।। १,१.११४  ।।पूर्वाह्णे तां अधिष्ठाय वृद्धामात्यानुजीविभिः   ।	</p>
<td><p>		
	पश्येत्पुराणधर्मार्थ शास्त्राणि शृणुयात्तथा   ।। १,१.११५  ।।चौरोऽचौरः साध्वसाधु जायते व्यवहारतः   ।	</p>
<td><p>		
	युक्तिं विना विचारेण माण्डव्यश्चोरतां गतः   ।। १,१.११६  ।।असत्याः सत्यसदृशाः सत्याश्चासत्यसंनिभाः   ।	</p>
<td><p>		
	दृश्यन्ते भ्रान्तिजनकास्तस्माद्युक्त्या  विचारयेत् ।। १,१.११७  ।।यज्ञे संपूज्यते विष्णुर्व्यवहारे महीपतिः   ।	</p>
<td><p>		
	जयी तु यजमानोऽत्र जितः पशुरुदाहृतः   ।। १,१.११८  ।।पूर्वपक्षोत्तरावाद्यं प्रतिज्ञा च हविः स्मृतः   ।	</p>
<td><p>		
	त्रयी शास्त्राणि सभ्यास्तु ऋत्विजो दक्षिणा दमः   ।। १,१.११९  ।।तथा चैवोपदृष्टारौ ज्ञेयौ गणकलेखकौ   ।	</p>
<td><p>		
	एषोऽध्वरसमः प्रोक्तो व्यवहारः समाहृतः   ।। १,१.१२०  ।।स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेनाधर्षितः परैः   ।	</p>
<td><p>		
	आवेदयति चेद्राज्ञे व्यवहारपदं हि तत् ।। १,१.१२१  ।।पतितादिकृतश्चैव यश्च न प्रकृतिं गतः   ।	</p>
<td><p>		
	अस्वतन्त्रकृतश्चैव पूर्वपक्षो न सिध्यति   ।। १,१.१२२  ।।मत्तोन्मत्तार्तव्यसनि बालवृद्धप्रयोजितः   ।	</p>
<td><p>		
	असंबन्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिध्यति   ।। १,१.१२३  ।।गुरुशिष्यौ पितापुत्रौ दम्पती स्वामिभृत्यकौ   ।	</p>
<td><p>		
	एतेषां समवेतानां व्यवहारो न सिध्यति   ।। १,१.१२४  ।।एवं परीक्षितं सभ्यैः पूर्व्पक्षं तु लेखयेत् ।	</p>
<td><p>		
	अप्रसिद्धं पुरद्विष्टं विवादं न विचारयेत् ।। १,१.१२५  ।।</p>
</table>

देशजातिधर्मास्तथैव पालनीयाः
<table>		
		
<td><p>		
	प्रतिलोमप्रसूतानां तथा दुर्गनिवासिनाम्  ।देशजातिकुलादीनां ये धर्मास्तत्प्रवर्तिताः   ।। १,१.१२६  ।।	</p>
<td><p>		
	तथैव ते पालनीयाः प्रजा प्रक्षुभ्यतेऽन्यथा   ।जनापरक्तिर्भवति बलं कोशश्च नश्यति   ।। १,१.१२७  ।।	</p>
<td><p>		
	उदुह्यते दाक्षिणात्यैर्मातुलस्य सुता द्विजैः   ।मध्यदेशे कर्मकराः शिल्पिनश्च गवाशिनः   ।। १,१.१२८  ।।	</p>
<td><p>		
	मत्स्यादाश्च नराः पूर्वे व्यभिचाररताः स्त्रियः   ।उत्तरे मद्यपा नार्यः स्पृश्या नॄणां रजस्वलाः   ।। १,१.१२९  ।।	</p>
<td><p>		
	सहजाताः प्रगृह्णन्ति भ्रातृभार्यां अभर्तृकाम्  ।अनेन कर्मणा नैते प्रायश्चित्तदमार्हकाः   ।। १,१.१३०  ।।	</p>
<td><p>		
	विहिताकरणान्नित्यं प्रतिषिद्धनिषेवणात् ।भक्ताच्छादं प्रदायैषां शेषं गृह्णीत पार्थिवः   ।। १,१.१३१  ।।	</p>
<td><p>		
	[प्रतिलोमप्रसूतानां तथा दुर्गनिवासिनाम्]   ।शास्त्रवद्यत्नतो रक्ष्या संदिग्धौ साधनं तु सा   ।। १,१.१३२  ।।	</p>
<td><p>		
	तां दृष्ट्वा निर्णयं कुर्यात्प्राङ्निविष्टव्यवस्थया   ।सभा शुल्कोचितदमे मासषाण्मासिके करे   ।। १,१.१३३  ।।	</p>
<td><p>		
	मर्यादा लेखिता कार्या नैगमाधिष्ठिता सदा   ।अर्थिनश्च वचः कार्यं वचः प्रत्यर्थिनस्तथा    ।	</p>
<td><p>		
	परीक्ष्य पदं आदद्यादन्यथा नरकं व्रजेत् ।। १,१.१३४  ।।एकस्य बहुभिः सर्धं स्त्रीभिः प्रेक्षकरैस्तथा ।	
	अनादेयो भवेद्वादो धर्मविद्भिरुदाहृतः   ।। १,१.१३५  ।।</p>
</table>

अनासेध्याः
<table>		
		
<td><p>		
	सत्रोद्वाहोद्यतो रोगी शोकार्तोन्मत्तबालकाः   ।मत्तो वृद्धोऽनुयुक्तश्च नृपकार्योद्यतो व्रती   ।। १,१.१३६  ।।	</p>
<td><p>		
	आसन्ने सैनिकः संख्ये कर्षको वापसंग्रहे   ।विषमस्थाश्च नासेध्याः स्त्रीसनाथास्तथैव च   ।। १,१.१३७  ।।	</p>
<td><p>		
	अप्राप्तव्यवहारश्च दूतो दानोन्मुखो व्रती   ।विषमस्थाश्च नासेध्याः स्त्रीसनाथास्तथैव च   ।। १,१.१३८  ।।	</p>
<td><p>		
	वणिग्विक्रीतपण्यस्तु सस्ये जाते कृषीवलः   ।सत्रोद्यताश्चैव तथा दापनीयाः कृतक्रियाः   ।। १,१.१३९  ।।	</p>
<td><p>		
	मतिर्नोत्सहते यत्र विवादं कर्तुं इच्छते   ।दातव्यस्तस्य कालः स्यादर्थिप्रत्यर्थिनोरपि   ।। १,१.१४०  ।।	</p>
<td><p>		
	यस्याभियोगं कुरुते तथ्येनाशङ्कयापि वा   ।तं एवानाययेद्राजा सुद्रया पुरुषेण वा   ।। १,१.१४१  ।।	</p>
<td><p>		
	अप्रगल्भजडोन्मात वृद्धस्त्रीबालरोगिणाम्  ।पूर्वोत्तरं वदेद्बन्धुर्नियुक्तोऽन्योऽथ वा नरः   ।। १,१.१४२  ।।	</p>
<td><p>		
	ऋत्विग्वादे नियुक्तश्च समौ संपरिकीर्तिनौ   ।यज्ञे स्वाम्याप्नुयात्पुण्यं हानिं वादेऽथ वा जयम्  ।। १,१.१४३  ।।	</p>
</table>

आह्वानम्
<table>		
		
<td><p>		
	आहूतो यस्तु नागच्छेद्दर्पाद्बन्धुबलान्वितः   ।अभियोगानुरूपेण तस्य दण्डं प्रकल्पयेत् ।। १,१.१४४  ।।	</p>
<td><p>		
	काले कार्यार्थिनं पृच्छेत्प्रणतं पुरतः स्थितम्  ।किं कार्यं का च ते पीडा मा भैषीर्ब्रूहि मानव   ।। १,१.१४५  ।।	</p>
<td><p>		
	एवं पृष्टः स यद्ब्रूयात्तत्सभ्यैः ब्राह्मणैः सह   ।विमृश्य कार्यं न्याय्यं चेदाह्वानार्थं अतः परम्  ।। १,१.१४६  ।।	</p>
<td><p>		
	मुद्रां दद्याद्यथा पत्रं पुरुषं वा समादिशेत् ।आहूतस्त्व् अवमन्येत यः शक्तो राजशासनम्  ।	</p>
<td><p>		
	अभियोगानुरूपेण तस्य दण्डं प्रकल्पयेत् ।। १,१.१४७  ।।अकल्पबालस्थविर विषमस्थक्रियाकुलान्  ।	</p>
<td><p>		
	हीने कर्मणि पञ्चाशन्मध्यमेषु शतावरः   ।गुरुकार्येषु दण्ड्यः स्यात्न्नित्यं पञ्चशतावरः  ।। १,१.१४८  ।।	</p>
<td><p>		
	परानीकहते देशे दुर्भिक्षे व्याधिपीडिते   ।कुर्वीत पुनराह्वानं दण्डं न परिकल्पयेत् ।। १,१.१४९  ।।	</p>
<td><p>		
	कार्यातिपातिव्यसनि नृपकार्योत्सवाकुलान्  ।। १,१.१५०  ।।द्जर्मोद्यतानभ्युदये पराधीनशठाकृतीन्  ।	</p>
<td><p>		
	मत्तोन्मत्तप्रमत्तांश्च भृत्यान्नाह्वाययेन्नृपः   ।। १,१.१५१  ।।न च भ्राता न च पिता न पुत्रो न नियोगकृत् ।	</p>
<td><p>		
	परार्थवादी दण्ड्यः स्याद्व्यवहारेषु विब्रुवन्  ।। १,१.१५२  ।।न हीनपक्षां युवतिं कुले जातां प्रसूतिकाम्  ।	</p>
<td><p>		
	सर्ववर्णोत्तमां कन्यां ताः ज्ञातिप्रभुक्ताः स्मृताः   ।। १,१.१५३  ।।कालं देशञ् च [?] विज्ञाय कार्याणां च बलावलम्  ।	</p>
<td><p>		
	अकल्पादीनपि शनैर्यानैराह्वापयेन्नृपः   ।। १,१.१५४  ।।तदधीनकुटुम्बिव्यः स्वैरिण्यो गणिकाश्च याः   ।	</p>
<td><p>		
	निष्कुला याश्च पतितास्तासां आह्वानं इष्यते   ।। १,१.१५५  ।।उभयोः प्रतिभूर्ग्राह्यः समर्थः कार्यनिर्णये   ।। १,१.१५६  ।।	</p>
<td><p>		
	ज्ञात्वाभियोगं येऽपि स्युर्वने प्रव्रजितादयः   ।तानप्याह्वापयेत्राजा गुरुकार्येष्वकोपयन्  ।। १,१.१५७  ।।	</p>
<td><p>		
	वक्तव्येऽर्थे न तिष्ठन्तं उत्क्रामन्तं च तद्वचः   ।आसेधयेद्विवादार्थी यावदाह्वानदर्शनम्  ।। १,१.१५८  ।।	</p>
<td><p>		
	स्थानासेधः काल्कृतः प्रवासात्कर्मणस्तथा   ।चतुर्विधः स्यादासेधः आसिद्धस्तं न लङ्घयेत् ।। १,१.१५९  ।।	</p>
<td><p>		
	क्षेत्रारामगृहादीनि धनधान्यादिकं तथा   ।अन्यायवादिनां त्वेतान्यासेधव्यानि वादिनाम्  ।। १,१.१६०  ।।	</p>
<td><p>		
	आसेद्धा तु स्वं आसेधं स्वयं एवोत्सृजेद्यदि   ।न तस्यातिक्रमाद्दोषो न च दण्डं प्रकल्पयेत् ।। १,१.१६१  ।।	</p>
<td><p>		
	राज्ञे निवेदनादूर्ध्वं आसेद्धा नोत्सृजेद्स्वयम्  ।उत्सृजेच्चेद्दमो दाप्य आसिद्धश्च न लङ्घयेत् ।। १,१.१६२  ।।	</p>
<td><p>		
	नदीसंतारकान्तार दुर्देशोपप्लवादिषु   ।आसिद्धस्तु परासेधं उत्क्रामन्नापराध्नुयात् ।। १,१.१६३  ।।	</p>
<td><p>		
	निवेष्टुकामो रोगार्तो यियक्षुर्व्यसने स्थितः   ।अभियुक्तस्तथान्येन राजकार्योद्यतस्तथा   ।। १,१.१६४ब् ।।	</p>
<td><p>		
	गवां प्रचारे गोपालाः सस्यारम्भे कृषीवलाः   ।शिल्पिनश्चापि तत्काले आयुधीयाश्च विग्रहे   ।। १,१.१६५  ।।	</p>
<td><p>		
	वृक्षं पर्वतं आरूढा हस्त्यश्वरथनौस्थिताः   ।विषमस्थाश्च ते सर्वे नासेध्याः कार्यसाधकैः   ।। १,१.१६६  ।।	</p>
<td><p>		
	यस्त्विन्द्रियनिरोधेनाप्याहारोच्छ्वसनादिभिः   ।आसेधयेदनासेधैः स दण्ड्यो न त्वतिक्रमी   ।। १,१.१६७  ।।	</p>
<td><p>		
	आसेधयोग्य आसेधं उत्क्रामन्दण्डं अर्हति   ।आसेधयंस्तु नासेध्यं राज्ञा शास्य इति स्थितिः   ।। १,१.१६८  ।।	</p>
<td><p>		
	आगतानां विवदतां असकृद्वादिनां नृपः   ।वादान्पश्येन्नात्मकृतान्न चाध्यक्षनिवेदितान्  ।। १,१.१६९  ।।	</p>
</table>

वादिप्रतिवादिनोरुक्तिक्रमः
<table>		
		
<td><p>		
	पीडितः स्वयं आयातः शस्त्रेणार्थी यदा भवेत् ।प्राड्विवाकस्तु तं पृच्छेत्पुरुषो वा शनैः शनैः   ।। १,१.१७०  ।।	</p>
<td><p>		
	योऽदत्तव्यवहारत्वादनियुक्तः प्रवर्तते   ।वचनं तस्य न ग्राह्यं लिखितप्रेषितादृते   ।। १,१.१७१  ।।	</p>
<td><p>		
	अहं पूर्विकया यातावर्थिप्रत्यर्थिनौ यदा   ।वादो वर्णानुपूर्व्येण ग्राह्यः पीडां अवेक्ष्य वा   ।। १,१.१७२  ।।	</p>
<td><p>		
	उन्मत्तमत्तनिर्धूता महापातकदूषिताः   ।जडातिवृद्धबालश्च विज्ञेयास्तु निरुत्तराः   ।। १,१.१७३  ।।	</p>
<td><p>		
	पक्षः प्रोक्तस्त्वनादेयो वादी चानुत्तरस्तथा   ।यादृग्वादी यश्च पक्षो ग्राह्यस्तत्कथयाम्यहम्  ।। १,१.१७४  ।।	</p>
<td><p>		
	पीडातिशयं आश्रित्य यद्ब्रवीति विवक्षितम्  ।स्वार्थसिद्धिपरो वादी पूर्वपक्षः स उच्यते   ।। १,१.१७५  ।।	</p>