स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः १५५
श्रीमार्कण्डेय उवाच -
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वतीर्थादनुत्तमम्  ।
उत्तरे नर्मदाकूले शुक्लतीर्थं युधिष्ठिर  ॥ १५५.१ ॥
तस्य तीर्थस्य चान्यानि पुण्यत्वाच्छुभदर्शनात् ।
पृथिव्यां सर्वतीर्थानि कलां नार्हन्ति षोडशीम्  ॥ १५५.२ ॥

युधिष्ठिर उवाच -
तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः  ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैस्तथान्यैर्द्विजसत्तमैः  ॥ १५५.३ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
शुक्लतीर्थस्य चोत्पत्तिमाकर्णय नरेश्वर  ।
यस्य संदर्शनादेव ब्रह्महत्या प्रलीयते  ॥ १५५.४ ॥
नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी  ।
यच्च बाल्यं कृतं पापं दर्शनादेव नश्यति  ॥ १५५.५ ॥
मोक्षदानि न सर्वत्र शुक्लतीर्थमृते नृप  ।
शुक्लतीर्थस्य माहात्म्यं पुराणे यच्छ्रुतं मया  ॥ १५५.६ ॥
समागमे मुनीनां तु देवानां हि तथैव च  ।
कथितं देवदेवेन शितिकण्ठेन भारत  ।
कैलासे पर्वतश्रेष्ठे तत्ते संकथयाम्यहम्  ॥ १५५.७ ॥
पुरा कृतयुगस्यादौ तोषितुं गिरिजापतिम्  ।
तपश्चचार विपुलं विष्णुर्वर्षसहस्रकम्  ।
वायुभक्षो निराहारः शुक्लतीर्थे व्यवस्थितः  ॥ १५५.८ ॥
ततः प्रत्यक्षतामागाद्देवदेवो महेश्वरः  ।
प्रादुर्भूतस्तु सहसा तत्र तीर्थे नराधिप  ॥ १५५.९ ॥
क्रोशद्वयमिदं चक्रे भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्  ।
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः  ॥ १५५.१० ॥
गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती  ।
ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा  ॥ १५५.११ ॥
सर्वौषधीनामशनं प्रधानं सर्वेषु पेयेषु जलं प्रधानम्  ।
निद्रा सुखानां प्रमदा रतीनां सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम्  ॥ १५५.१२ ॥
स्नातस्यापि यथा पुण्यं ललाटं नृपसत्तम  ।
शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां युधिष्ठिर  ॥ १५५.१३ ॥
सरितां च यथा गङ्गा देवतानां जनार्दनः  ।
शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां व्यवस्थितम्  ॥ १५५.१४ ॥
चतुष्पदानां सुरभिर्वर्णानां ब्राह्मणो यथा  ।
प्रधानं सर्वतीर्थानां शुक्लतीर्थं तथा नृप  ॥ १५५.१५ ॥
ग्रहाणां तु यथादित्यो नक्षत्राणां यथा शशी  ।
शिरो वा सर्वगात्राणां धर्माणां सत्यमिष्यते  ॥ १५५.१६ ॥
तथैव पार्थ तीर्थानां शुक्लतीर्थमनुत्तमम्  ।
दुर्विज्ञेयो यथा लोके परमात्मा सनातनः  ॥ १५५.१७ ॥
सुसूक्ष्मत्वादनिर्देश्यः शुक्लतीर्थं तथा नृप  ।
मन्दप्रज्ञत्वमापन्ने महामोहसमन्वितः  ॥ १५५.१८ ॥
शुक्लतीर्थं ना जानाति नर्मदातटसंस्थितम्  ।
बहुनात्र किमुक्तेन धर्मपुत्र पुनः पुनः  ॥ १५५.१९ ॥
शुक्लतीर्थं महापुण्यं सम्प्राप्तं कल्मषक्षयात् ।
योऽत्र दत्ते शुचिर्भूत्वा एकं रेवाजलाञ्जलिम्  ॥ १५५.२० ॥
कल्पकोटिसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः  ॥ १५५.२१ ॥
एकः पुत्रो धरापृष्ठे पित्ःणामार्तिनाशनः  ।
चाणक्यो नाम राजाभूच्छुक्लतीर्थं च वेद सः  ॥ १५५.२२ ॥

युधिष्ठिर उवाच -
कोऽसौ द्विजवरश्रेष्ठ चाणक्यो नाम नामतः  ।
शुक्लतीर्थस्य यो वेत्ता नान्यो वेत्ता हि कश्चन  ॥ १५५.२३ ॥
केनोपायेन तत्तीर्थं तेन ज्ञातं धरातले  ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे  ॥ १५५.२४ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
इक्ष्वाकुप्रभवो राजा नप्ता शुद्धोदनस्य च  ।
चाणक्यो नाम राजर्षिर्बुभुजे पृथिवीमिमाम्  ॥ १५५.२५ ॥
विक्रान्तो मतिमाञ्छूरः सर्वलोकैरवञ्चितः  ।
वञ्चितः सहसा धूर्तवायसाभ्यां नृपोत्तमः  ॥ १५५.२६ ॥

युधिष्ठिर उवाच -
कथं स वञ्चितो राजा वायसाभ्यां कुतोऽथवा  ।
पुरा येन प्रतिज्ञातं धीगर्भेण महात्मना  ॥ १५५.२७ ॥
न जीवे वञ्चितोऽन्येन प्राणांस्त्यक्ष्ये न संशयः  ।
एतन्मे वद विप्रेन्द्र परं कौतूहलं मम  ॥ १५५.२८ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
आत्मानं वञ्चितं ज्ञात्वा तदा संगृह्य वायसौ  ।
प्रेषयामास तीव्रेण दण्डेन यमसादनम्  ॥ १५५.२९ ॥
वायसावूचतुः  ।
सुन्दोपसुन्दयोः पुत्रावावां काकत्वमागतौ  ।
मा वधीस्त्वं महाभाग कस्मिंश्चित्कारणान्तरे  ॥ १५५.३० ॥
तावावां कृतसंकल्पौ त्वया कोपेन मानद  ।
निरस्तावनिरस्तौ वा यास्यावः परमां गतिम्  ॥ १५५.३१ ॥
तदादेशय राजेन्द्र कृत्वा तव महत्प्रियम्  ।
मुक्तशापौ भविष्यावो ब्रह्मणो वचनं तथा  ॥ १५५.३२ ॥
तच्छ्रुत्वा काकवचनं चाणक्यो नृपसत्तमः  ।
नाहं जीवे विदित्वैवं वञ्चितः केन कर्हिचित् ॥ १५५.३३ ॥
तस्मात्तीर्थं विजानीतं यमस्य सदने द्विजौ  ।
प्रेषयामि यथान्यायं श्रुत्वा तत्कथयिष्यथः  ॥ १५५.३४ ॥
तेनैव मुक्तौ तौ काकौ स्रक्चन्दनविभूषितौ  ।
शीघ्रगौ प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति  ॥ १५५.३५ ॥

राजोवाच -
तत्र धर्मपुरं गत्वा विचरन्तावितस्ततः  ।
यदि पृच्छति धर्मात्मा यमः संयमनो महान्  ॥ १५५.३६ ॥
कुतो वामागतं ब्रूतं केन वा भूषितावुभौ  ।
मदीया भारती तस्य कथनीया ह्यशङ्कितम्  ॥ १५५.३७ ॥
इक्ष्वाकुसंभवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः  ।
द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिना  ॥ १५५.३८ ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो गतौ तौ यमसादनम्  ।
क्रीडितौ प्राङ्गणे तस्य स्रक्चन्दनविभूषितौ  ।
धर्मराजेन तौ दृष्टौ पृष्टौ धृष्टौ च वायसौ  ॥ १५५.३९ ॥

यम उवाच -
कुतः स्थानात्समायातौ केन वा भूषितावुभौ  ।
वृत्तं वै कथ्यतामेतद्वायसावविशङ्कया  ॥ १५५.४० ॥
काकावूचतुः  ।
इक्ष्वाकुसम्भवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः  ।
द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिभिः  ॥ १५५.४१ ॥
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा सदा वैवस्वतो यमः  ।
चित्रगुप्तं कलिं कालं वीक्ष्यतामिदमब्रवीत् ॥ १५५.४२ ॥
अण्डजस्वेदजातीनां भूतानां सचराचरे  ।
विहितं लोककर्त्ःणां सान्निध्यं ब्रह्मणा मम  ॥ १५५.४३ ॥
गतः कुत्र दुराचारश्चाणक्यो नामतस्त्विह  ।
अन्विष्यतां पुराणेषु त्वितिहासेषु या गतिः  ॥ १५५.४४ ॥
ततस्तैर्धर्मपालैस्तु धर्मराजप्रचोदितैः  ।
निरीक्षिता पुराणोक्ता कर्मजा गतिरागतिः  ॥ १५५.४५ ॥
ततः प्रोवाच वचनं धर्मो धर्मभृतां वरः  ।
शृण्वतां धर्मपालानां मेघगम्भीरया गिरा  ॥ १५५.४६ ॥
शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदाविमले जले  ।
अण्डजस्वेदजातीनां न गतिर्मम सन्निधौ  ॥ १५५.४७ ॥
तत्तीर्थं धार्मिकं लोके ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः  ।
निर्मितं परया भक्त्या लोकानां हितकाम्यया  ॥ १५५.४८ ॥
पापोपपातकैर्युक्ता ये नरा नर्मदाजले  ।
शुक्लतीर्थे मृताः शुद्धा न ते मद्विषयाः क्वचित् ॥ १५५.४९ ॥
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तौ काकौ यमभाषितम्  ।
आगतौ शीघ्रगौ पार्थ दृष्ट्वा यमपुरं महत् ॥ १५५.५० ॥
पृष्टौ तौ प्रणतौ राज्ञा यथावृत्तं यथाश्रुतम्  ।
कथयामासतुः पार्थ दानवौ काकतां गतौ  ॥ १५५.५१ ॥
अस्मात्स्थानाद्गतावावां यमस्य पुरमुत्तमम्  ।
पृथिव्या दक्षिणे भागे ह्यतीत्य बहुयोनिजम्  ॥ १५५.५२ ॥
तत्पुरं कामगं दिव्यं स्वर्णप्राकारतोरणम्  ।
अनेकगृहसम्बाधं मणिकाञ्चनभूषितम्  ॥ १५५.५३ ॥
चतुष्पथैश्चत्वरैश्च घण्टामार्गोपशोभितम्  ।
उद्यानवनसंछन्नं पद्मिनीखण्डमन्दितम्  ॥ १५५.५४ ॥
हंससारससंघुष्टं कोकिलाकुलसंकुलम्  ।
सिंहव्याघ्रगजाकीर्णमृक्षवानरसेवितम्  ॥ १५५.५५ ॥
नरनारीसमाकीर्णं नित्योत्सवविभूषितम्  ।
शंखदुन्दुभिर्निर्घोषैर्वीणावेणुनिनादितम्  ॥ १५५.५६ ॥
यममार्गेऽपि विहितं स्वर्गलोकमिवापरम्  ।
गतौ तत्र पुनश्चान्यैर्यमदूतैर्यमाज्ञया  ॥ १५५.५७ ॥
विदितौ प्रेषितौ तत्र यत्र देवो जगत्प्रभुः  ।
प्राणस्य भीत्या दृष्टोऽसौ सिंहासनगतः प्रभुः  ॥ १५५.५८ ॥
महाकायो महाजङ्घो महास्कन्धो महोदरः  ।
महावक्षा महाबाहुर्महावक्त्रेक्षणो महान्  ॥ १५५.५९ ॥
महामहिषमारूढो महामुकुटभूषितः  ।
तत्रान्यश्च कलिः कालश्चित्रगुप्तो महामतिः  ॥ १५५.६० ॥
समागतौ तदा दृष्टौ मध्ये ज्वलितपावकौ  ।
पुण्यपापानि जन्तूनां श्रुतिस्मृत्यर्थपारगौ  ॥ १५५.६१ ॥
विचारयन्तौ सततं तिष्ठाते तौ दिवानिशम्  ।
ततो ह्यावां प्रणामान्ते यमेन यममूर्तिना  ॥ १५५.६२ ॥
पृष्टावागमने हेतुं तमब्रूव शृणुष्व तत् ।
उज्जयिन्यां महीपालश्चाणक्योऽभूत्प्रतापवान्  ॥ १५५.६३ ॥
द्वादशाहे मृतस्यास्य भुक्त्वा प्राप्तौ यमालयम्  ।
ततोऽस्माकं वचः श्रुत्वा कम्पयित्वा शिरो यमः  ॥ १५५.६४ ॥
उवाच वचनं सत्यं सभामध्ये हसन्निव  ।
अस्ति तत्कारणं येन चाणक्यः पापपूरुषः  ॥ १५५.६५ ॥
नायातो मम लोके तु सर्वपापभयंकरे  ।
शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदायां परं पदम्  ॥ १५५.६६ ॥
जायते सर्वजन्तूनां नात्र काचिद्विचारणा  ।
अवशः स्ववशो वापि जन्तुस्तत्क्षेत्रमण्डले  ॥ १५५.६७ ॥
मृतः स वै न सन्देहो रुद्रस्यानुचरो भवेत् ।
तद्धर्मवचनं श्रुत्वा निर्गत्य नगराद्बहिः  ॥ १५५.६८ ॥
पश्यन्तौ विविधां घोरां नरके लोकयातनाम्  ।
त्रिंशत्कोट्यो हि घोराणां नरकाणां नृपोत्तम  ॥ १५५.६९ ॥
दृष्टा भीतौ परामार्तिगतौ तत्र महापथि  ।
नरको रौरवस्तत्र महारौरव एव च  ॥ १५५.७० ॥
पेषणः शोषणश्चैव कालसूत्रोऽस्थिभञ्जनः  ।
तामिस्रश्चान्धतामिस्रः कृमिपूतिवहस्तथा  ॥ १५५.७१ ॥
दृष्टश्चान्यो महाज्वालस्तत्रैव विषभोजनः  ।
नरकौ दंशमशकौ तथा यमलपर्वतौ  ॥ १५५.७२ ॥
नदी वैतरणी दृष्टा सर्वपापप्रणाशिनी  ।
शीतलं सलिलं यत्र पिबन्ति ह्यमृतोपमम्  ॥ १५५.७३ ॥
तदेव नीरं पापानां शोणितं परिवर्तते  ।
असिपत्रवनं चान्यद्दृष्टान्या महती शिला  ॥ १५५.७४ ॥
अग्निपुंजनिभाकारा विशाला शाल्मली परा  ।
इत्यादयस्तथैवान्ये शतसाहस्रसंज्ञिताः  ॥ १५५.७५ ॥
घोरघोरतरा दृष्टाः क्लिश्यन्ते यत्र मानवाः  ।
वाचिकैर्मानसैः पापैः कर्मजैश्च पृथग्विधैः  ॥ १५५.७६ ॥
अहंकारकृतैर्दोषैर्मायावचनपूर्वकैः  ।
पिता माता गुरुर्भ्राता अनाथा विकलेन्द्रियाः  ॥ १५५.७७ ॥
भ्रमन्ति नोद्धृता येषां गतिस्तेषां हि रौरवे  ।
तत्र ते द्वादशाब्दानि क्षपित्वा रौरवेऽधमाः  ॥ १५५.७८ ॥
इह मानुष्यके लोके दीनान्धाश्च भवन्ति ते  ।
देवब्रह्मस्वहर्त्ःणां नराणां पापकर्मणाम्  ॥ १५५.७९ ॥
महारौरवमाश्रित्य ध्रुवं वासो यमालये  ।
ततः कालेन महता पापाः पापेन वेष्टिताः  ॥ १५५.८० ॥
जायन्ते कण्टकैर्भिन्नाः कोशे वा कोशकारकाः  ।
मृगपक्षिविहङ्गानां घातका मांसभक्षकाः  ॥ १५५.८१ ॥
पेषणं नरकं यान्ति शोषणं जीवबन्धनात् ।
तत्रत्यां यातनां घोरां सहित्वा शास्त्रचोदिताम्  ॥ १५५.८२ ॥
इह मानुष्यतां प्राप्य पङ्ग्वन्धबधिरा नराः  ।
गवार्थे ब्राह्मणार्थे च ह्यनृतं वदतामिह  ॥ १५५.८३ ॥
पतनं जायते पुंसां नरके कालसूत्रके  ।
तत्रत्या यातना घोरा विहिता शास्त्रकर्तृभिः  ॥ १५५.८४ ॥
भुक्त्वा समागता ह्यत्र ते यास्यन्त्यन्त्यजां गतिम्  ।
बन्धयन्ति च ये जीवांस्त्यक्त्वात्मकुलसन्ततिम्  ॥ १५५.८५ ॥
पतन्ति नात्र सन्देहो नरके तेऽस्थिभञ्जने  ।
तत्र वर्षशतस्यान्त इह मानुष्यतां गताः  ॥ १५५.८६ ॥
कुब्जा वामनकाः पापा जायन्ते दुःखभागिनः  ।
ये त्यजन्ति स्वकां भार्यां मूढाः पण्डितमानिनः  ॥ १५५.८७ ॥
ते यान्ति नरकं घोरं तामिस्रं नात्र संशयः  ।
तत्र वर्षशतस्यान्ते इह मानुष्यतां गताः  ॥ १५५.८८ ॥
दुश्चर्माणो दुर्भगाश्च जायन्ते मानवा हि ते  ।
मानकूटं तुलाकूटं कूटकं तु वदन्ति ये  ॥ १५५.८९ ॥
नरके तेऽन्धतामिस्रे प्रपच्यन्ते नराधमाः  ।
शतसाहस्रिकं कालमुषित्वा तत्र ते नराः  ॥ १५५.९० ॥
इह शत्रुगृहे त्वन्धा भ्रमन्ते दीनमूर्तयः  ।
पितृदेवद्विजेभ्योऽन्नमदत्त्वा येऽत्र भुञ्जते  ॥ १५५.९१ ॥
नरके कृमिभक्ष्ये ते पतन्ति स्वात्मपोषकाः  ।
ततः प्रसूतिकाले हि कृमिभुक्तश्च सव्रणः  ॥ १५५.९२ ॥
जायतेऽशुचिगन्धोऽत्र परभाग्योपजीवकः  ।
स्वकर्मविच्युताः पापा वर्णाश्रमविवर्जिताः  ॥ १५५.९३ ॥
नरके पूयसम्पूर्णे क्लिश्यन्ते ह्ययुतं समाः  ।
पूर्णे तत्र ततः काले प्राप्य मानुष्यकं भवम्  ॥ १५५.९४ ॥
उद्वेजनीया भूतानां जायन्ते व्याधिभिर्वृताः  ।
अग्निदो गरदश्चैव लोभमोहान्वितो नरः  ॥ १५५.९५ ॥
नरके विषसम्पूर्णे निमज्जति दुरात्मवान्  ।
तत्र वर्षशतात्कालादुन्मज्जनमवस्थितः  ॥ १५५.९६ ॥
भुवि मानुषतां प्राप्य कृपणो जायते पुनः  ।
पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां प्रावरणानि च  ॥ १५५.९७ ॥
अदत्त्वा दंशमशकैर्भक्ष्यन्ते जन्यसप्ततिम्  ।
पितुर्द्रव्यापहर्तारस्ताडनक्रोशने रताः  ॥ १५५.९८ ॥
पीडनं क्रियते तेषां यत्र तौ युग्मपर्वतौ  ।
या सा वैतरणी घोरा नदी रक्तप्रवाहिनी  ॥ १५५.९९ ॥
पिबन्ति रुधिरं तत्र येऽभियान्ति रजस्वलाम्  ।
असिपत्रवने घोरे पीड्यन्ते पापकारिणः  ॥ १५५.१०० ॥
परपीडाकरा नित्यं ये नरोऽन्त्यजगामिनः  ।
गुरुदाररतानां तु महापातकिनामपि  ॥ १५५.१०१ ॥
शिलावगूहनं तेषां जायते जन्मसप्ततिम्  ।
ज्वलन्तीमायसीं घोरां बहुकण्टकसंवृताम्  ॥ १५५.१०२ ॥
शाल्मलीं तेऽवगूहन्ति परदाररता हि ये  ।
परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च  ॥ १५५.१०३ ॥
अरण्ये निर्जले देशे स भवेत्क्रूरराक्षसः  ।
देवस्वं ब्राह्मणस्वं च लोभेनैवाहरेच्च यः  ॥ १५५.१०४ ॥
स पापात्मा परे लोके गृध्रोच्छिष्टेन जीवति  ।
एवमादीनि पापानि भुञ्जन्ते यमशासनात् ॥ १५५.१०५ ॥
येषां तु दर्शनादेव श्रवणाज्जायते भयम्  ।
तथा दानफलं चान्ये भुञ्जाना यममन्दिरे  ॥ १५५.१०६ ॥
दृष्टाः श्रुतं कथयतां दूतानां च यमाज्ञया  ।
रथैरन्ये गजैरन्ये केचिद्वाजिभिरावृताः  ॥ १५५.१०७ ॥
दृष्टास्तत्र महाभाग तपःसंचयसंस्थिताः  ।
गोदाता स्वर्णदाता च भूमिरत्नप्रदा नराः  ॥ १५५.१०८ ॥
शय्याशनगृहादीनां स लोकः कामदो नृणाम्  ।
अन्नं पानीयसहितं ददते येऽत्र मानवाः  ॥ १५५.१०९ ॥
तत्र तृप्ताः सुसंतुष्टाः क्रीडन्ते यमसादने  ।
अत्र यद्दीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम्  ॥ १५५.११० ॥
तदक्षयफलं सर्वं शुक्लतीर्थे नृपोत्तम  ।
एतत्ते कथितं सर्वं यद्दृष्टं यच्च वै श्रुतम्  ॥ १५५.१११ ॥
कुरुष्व यदभिप्रेतं यदि शक्नोषि मुच्यताम्  ।
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा चाणक्यो हृष्टमानसः  ॥ १५५.११२ ॥
विसर्जयामास खगावभिनन्द्य पुनःपुनः  ।
ताभ्यां गताभ्यां सर्वस्वं दत्त्वा विप्रेषु भारत  ॥ १५५.११३ ॥
कामक्रोधौ परित्यज्य जगामामरपर्वतम्  ।
तत्र बद्ध्वोडुपं गाढं कृष्णरज्ज्वावलम्बितम्  ॥ १५५.११४ ॥
प्लवमानो जगामाऽशु ध्यायन्देवं जनार्दनम्  ।
आरोग्यं भास्करादिच्छेद्धनं वै जातवेदसः  ॥ १५५.११५ ॥
प्राप्नोति ज्ञानमीशानान्मोक्षं प्राप्नोति केशवात् ।
नीलं रक्तं तदभवन्मेचकं यद्धि सूत्रकम्  ॥ १५५.११६ ॥
शुद्धस्फटिकसङ्काशं दृष्ट्वा रज्जुं महामतिः  ।
आप्लुत्य विमले तोये गतोऽसौ वैष्णवं पदम्  ॥ १५५.११७ ॥
गायन्ति यद्वेदविदः पुराणं नारायणं शाश्वतमच्युताह्वयम्  ।
प्राप्तः स तं राजसुतो महात्मा निक्षिप्य देहं शुभशुक्लतीर्थे  ॥ १५५.११८ ॥
एषा ते कथिता राजन्सिद्धिश्चाणक्यभूभृतः  ।
तथान्यत्तव वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः  ॥ १५५.११९ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे चाणक्यसिद्धिप्राप्तिवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥