मत्स्यपुराणम्/अध्यायः ४८
ययातिपुत्राणामन्वयवर्णनम्। 
सूत उवाच।
तुर्वसोस्तु सुतो गर्भो गोभानुस्तस्य चात्मजः।
गो भानोस्तु सुतो वीर स्त्रिसारिरपराजितः॥ ४८.१ ॥

करन्धमस्तु त्रैसारिर्भरतस्तस्य चात्मजः। 
दुष्यन्तः पौरवस्यापि तस्य पुत्रो ह्यकल्मषः॥ ४८.२ ॥

एवं ययाति शापेन जरा संक्रमणे पुरा। 
तुर्वसोः पौरवं वंशं प्रविवेश पुरा किलः॥ ४८.३ ॥

दुष्यन्तस्य तु दायादो वरूथो नाम पार्थिवः। 
वरूथात्तु तथा वीरः सन्धानस्तस्य चात्मजः॥ ४८.४ ॥

पाण्ड्यश्च केरलश्चैव चोलः कर्णस्तथैव च। 
तेषां जनपदास्फीताः पाण्ड्याश्चोलाः सकेरलाः॥ ४८.५ ॥

द्रुह्योस्तु तनयौ शूरौ सेतुः केतुस्तथैव च। 
सेतुपुत्रः शरद्वांस्तु गन्धारस्तस्य चात्मजः॥ ४८.६ ॥

ख्यायते यस्य नाम्नासौ गन्धारविषयो महान्। 
आरट्टदेशजास्तस्य तुरगा वाजिनां वराः॥ ४८.७ ॥

गन्धारपुत्रो धर्म्मस्तु घृतस्तस्यात्मजोऽभवत्। 
घृताच्च विदुषो जज्ञे प्रचेतास्तस्य चात्मजः॥ ४८.८ ॥ *

प्रचेतसः पुत्रशतं राजानः सर्व एव ते। 
म्लेच्छराष्ट्राधिपाः सर्वे उदीचीं दिशमाश्रिताः॥ ४८.९ ॥

अनोश्चैव सुता वीरास्त्रयः परमधार्मिकाः। 
सभानरश्चाक्षुषश्च परमेषु तथैव च॥ ४८.१० ॥

सभानरस्य पुत्रस्तु विद्वान् कोलाहलो नृपः। 
कोलाहलस्य धर्मात्मा सञ्जयो नाम विश्रुतः॥ ४८.११ ॥

सञ्जयस्याभवत् पुत्रो वीरो नाम पुरञ्जयः। 
जनमेजयो महाराज! पुरञ्जय सुतोऽभवत्॥ ४८.१२ ॥

जनमेजयस्य राजर्षे महाशालोऽभवत् सुतः। 
आसीदिन्द्रसमो राजा प्रतिष्ठित यशाभवत्॥ ४८.१३ ॥

महामना) सुतस्तस्य महाशालस्य धार्मिकः। 
सप्तद्वीपेश्वरो जज्ञे चक्रवर्त्ती महामनाः॥ ४८.१४ ॥

महामनास्तु द्वौ पुत्रौ जनयामास विश्रुतौ। 
उशीनरञ्च धर्मज्ञं तितिक्षुं चैव तावुभौ॥ ४८.१५ ॥

उशीनरस्य पुत्रस्तु पञ्चराजर्षि सम्भवाः। 
भृशा कृशानवा दर्शा या च देवी द्रृषद्वती॥ ४८.१६ ॥

उशीनरस्य पुत्रास्तु तासु जाताः कुलोद्वहाः। 
तपसा ते तु महता जाता वृद्धस्य धार्मिकाः॥ ४८.१७ ॥

भृशायास्तु नृगः पुत्रो नवाया नव एव च। 
कृशायास्तु कृशो जज्ञे दर्शायाः सुव्रतोऽभवत्॥ 
द्रृषद्वत्याः सुतश्चापि शिबिरौशीनरो नृपः॥ ४८.१८ ॥

शिवेस्तु शिवयः पुत्राश्चत्वारो लोकविश्रुताः। 
पृथुदर्भः सुवीरश्च केकयो भद्रकस्तथा॥ ४८.१९ ॥

तेषां जनपदाः स्फीताः केकयाभद्रकास्तथा।
सौवीराश्चैव पौराश्च नृगस्य केकयास्तथा॥ ४८.२० ॥

सुव्रतस्य तथाम्बष्ठा कृशस्य वृषला पुरी। 
नवस्य नवराष्ट्रन्तु तितिक्षोस्तु प्रजां श्रृणु॥ ४८.२१ ॥

तितिक्षुरभवद्राजा पूर्वस्यां दिशि विश्रुतः। 
वृषद्रथः सुतस्तस्य तस्य सेनोऽभवत् सुतः॥ ४८.२२ ॥

सेनस्य सुतपा जज्ञे सुतपस्तनयो बलिः। 
जातो मानुषयोन्यान्तु क्षीणे वंशे प्रजेच्छया॥ ४८.२३ ॥

महायोगी तु स बलिर्बद्धो बन्धैर्महात्मना। 
पुत्रानुत्पादयामास क्षेत्रजान् पञ्च पार्थिवान्॥ ४८.२४ ॥

अङ्गं स जनयामास वङ्गं सह्यं तथैव च। 
पुण्ड्रं कलिङ्गं च तथा बालेयं क्षेत्रमुच्यते॥ 
बालेया ब्राह्मणाश्चैव तस्य वंशकराः प्रभौ॥ ४८.२५ ॥

बलेश्च ब्रह्मणा दत्तो वरः प्रीतेन धीमतः। 
महायोगित्वमायुश्च कल्पस्य परिमाणकम्॥ ४८.२६ ॥

संग्रामे चाप्यजेयत्वं धर्मे चैवोत्तमा मतिः। 
त्रैकाल्यदर्शनं चैव प्राधान्यं प्रसवे तथा॥ ४८.२७ ॥

जयञ्चाप्रतिमं युद्धे धर्मे तत्त्वार्थ दर्शनम्। 
चतुरो नियतान् वर्णान् स वै स्थापयिता प्रभुः॥ ४८.२८ ॥

तेषाञ्च पञ्च दायादावङ्गाङ्गाः सुह्यकास्तथा। 
पुण्ड्राः कलिङ्गाश्च तथा अङ्गस्य तु निबोधत॥ ४८.२९ ॥

मुनय ऊचुः।
कथं बलेः सुता जाताः पञ्च तस्य महात्मनः। 
किं नाम्नी महिषी तस्य जनिता कतमो ऋषिः॥ ४८.३० ॥

कथं चोत्पादितास्तेन तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्। 
माहात्म्यञ्च प्रभावञ्च निखिलेन वदस्व तत्॥ ४८.३१ ॥

सूत उवाच।
अथोशिज इति ख्यात आसीद्विद्वानृषिः पुरा। 
पत्नी वै ममता नाम बभूवास्य महात्मनः॥ ४८.३२ ॥

उशिजस्य यवीयान् वै भ्रातृपत्नीमकामयत्। 
बृहस्पतिर्म्महातेजा ममतामेत्य कामतः॥ ४८.३३ ॥

उवाच मम तातन्तु देवरं वरवर्णिनी। 
अन्तर्वन्यस्मि ते भ्रातुर्ज्येष्ठस्य तु विरम्यताम्॥ ४८.३४ ॥

अयं तु मे महाभाग! गर्भः कुप्येत् बृहस्पते !। 
औशिजो भ्रातृजन्यस्ते सोपाङ्गं वेदमुद्गिरन्॥ ४८.३५ ॥

अमोघरेतास्त्वञ्चापि न मां भजितुमर्हसि। 
अस्मिन्नेव गते काले यथा वा मन्यसे प्रभो!॥ ४८.३६ ॥

एवमुक्तस्तथा सम्यक् बृहत्तेजा बृहस्पतिः। 
कामात्मा स महात्मापि नमनः सोऽभ्यवारयत्॥ ४८.३७ ॥

सम्बभूवैव धर्मात्मा तया सार्द्धमकामया। 
उत्सृजन्तं तु तद्रेतो वाचं गर्भोऽभ्यभाषत॥ ४८.३८ ॥

भो तात! वाचामधिप! द्वयोर्नास्तीह संस्थितिः।
अमोघरेतास्त्वञ्चापि पूर्वं चाहमिहागतः॥ ४८.३९ ॥

सोऽशपत्तं ततः क्रुद्ध एवमुक्तो बृहस्पतिः। 
पुत्रं ज्येष्ठस्य वै भ्रातुर्गर्भस्थं भगवानृषिः॥ ४८.४० ॥

यस्मात्त्वमीद्रृशे काले गर्भस्थोऽपि निषेधसि। 
मामेव मुक्तवांस्तस्मात् तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि॥ ४८.४१ ॥

ततो दीर्घतमा नाम शापाद्रृषिरजायत। 
अतोंऽशजो बृहत्कीर्त्ति बृहस्पतिरिवोजसा॥ ४८.४२ ॥

ऊर्ध्वरेतास्ततोऽसौ वै वसते भ्रातुराश्रमे। 
स धर्मान् सौरभेयास्तु वृषभाच्छ्रुतवांस्ततः॥ ४८.४३ ॥

तस्य भ्राता पितृव्यो श्चकार भरणं तथा। 
तस्मिन्निवसतस्तस्य यद्रृच्छैवागतो वृषः॥ ४८.४४ ॥

यज्ञार्थमाहृतान् दर्भां श्चषाद सुरभीकृतः। 
जग्राह तं दीर्घतमाः श्रृङ्गयोस्तु चतुष्पदम्॥ ४८.४५ ॥

तेनासौ निगृहीतश्च न चचाल पदात्पदम्। 
ततोऽब्रवीद् वृषस्तं वै मुञ्च मां बलिनां वर॥ ४८.४६ ॥

न मया सादितस्तात! बलवांस्त्वत्समः क्वचित्। 
मम चान्यः समोवापि न हि मे बलसंख्यया॥ 
मुञ्च तातेति च पुनः प्रीतस्तेऽहं वरं वृणु॥ ४८.४७ ॥

एवमुक्तोऽब्रवीदेनं जीवन्मे त्वं क्व यास्यसि। 
एष त्वां न विमोक्ष्यामि परस्वादं चतुष्पदम्॥ ४८.४८ ॥

वृषभ उवाच।
नास्माकं विद्यते। तात! पातकं स्तेयमेव च। 
भक्ष्याभक्ष्यं तथा चैव पेयापेयं तथैव च॥ ४८.४९ ॥

द्विपदां बहवो ह्येते धर्म एष गवां स्मृतः। 
कार्याकार्ये न वा गम्यागमनञ्च तथैव च॥ ४८.५० ॥

सूत उवाच।
गवां धर्म्मन्तु वै श्रुत्वा सम्भ्रान्तस्तु विसृज्यतम्। 
शक्त्यान्नपानदानात्तु गोपतिं सम्प्रसादयन्॥ ४८.५१ ॥

प्रसादिते गते तस्मिन् गोधर्मं भक्तितस्तु सः। 
मनसैव समादध्यौ तन्निष्ठस्तत्परो हि सः॥ ४८.५२ ॥

ततो यवीयसः पत्नीं गौतमस्याभ्यपद्यत। 
कृतावलोपान्तां मत्वा सोऽनड्वानिव न क्षमे॥ ४८.५३ ॥

गोधर्म्मन्तु परं मत्वा स्नुषान्तामभ्यपद्यत। 
निर्भर्त्स्य चैनं रुद्ध्वा च बाहुभ्यां सम्प्रगृह्य च॥ ४८.५४ ॥

भाव्यमर्थन्तु तं ज्ञात्वा माहात्म्यात्तमुवाच सा। 
विपर्ययन्तु त्वं लब्ध्वा अनड्वानिव वर्त्तसे॥ ४८.५५ ॥

गम्यागम्यं न जानीषे गोधर्मात् प्रार्थयन् सुताम्।
दुर्वृत्तं त्वान्त्यजाम्यद्य गच्छ त्वं स्वेन कर्म्मणा॥ ४८.५६ ॥

काष्ठे समुद्रे प्रक्षिप्य गङ्गाम्भसि समुत्सृजत्। 
यस्मात्त्वमन्धोवृद्धश्च भर्त्तव्योदुरधिष्ठितः॥ ४८.५७ ॥

तमुह्यमानं वेगेन स्रोतसोऽभ्यासमागतः। 
जग्राह तं स धर्मात्मा बलिर्वैरोचनिस्तदा॥ ४८.५८ ॥

अन्तः पुरे जुगोप्यैनं भक्ष्यभोज्यैश्च तर्पयन्। 
प्रीतश्चैवं वरेणैवच्छन्दयामास वै बलिम्॥ ४८.५९ ॥

तस्माच्च स वरं वव्रे पुत्रार्थे दानवर्षभः। 
सन्तानार्थं महाभाग! भार्य्यायां मम मानद॥ 
पुत्रान् धर्मार्थतत्त्वज्ञानुत्पादयितुमर्हसि॥ ४८.६० ॥

एवमुक्तोऽर्थ देवर्षिस्तथास्त्वित्युक्तवान् प्रभुः।
स तस्य राजा स्वां भार्य्यां सुदेष्णां नाम प्राहिणोत्।
अन्धं वृद्धञ्च तं ज्ञात्वा न सा देवी जगाम ह॥ ४८.६१ ॥

शूद्रान्धात्रेयिकां तस्मै अन्धाय प्राहिणोत्तदा। 
तस्यां काक्षीवदादींश्च शूद्रयोनावृषिर्वशी॥ ४८.६२ ॥

जनयामास धर्मात्मा शूद्रानित्येवमादिकम्।
उवाच तं बली राजा द्रृष्ट्वा काक्षीवदादिकान्॥ ४८.६३ ॥

प्रवीणानृषिधर्म्मस्य चेश्वरान् ब्रह्मवादिनः।
विद्वान् प्रत्यक्षधर्माणां बुद्धिमान् वृत्तिमान् शुचीन्॥ ४८.६४ ॥

ममैवचेति होवाच तं दीर्घतमसं बलिः। 
नेत्युवाच मुनिस्तं वै ममैवमितिचाब्रवीत्॥ ४८.६५ ॥

उत्पन्नाः शूद्रयोनौ तु भवच्छन्दे सुरोत्तम। 
अन्धं वृद्धञ्च मां ज्ञात्वा सुदेष्णा महिषी तव॥ 
प्राहिणोदवमानान् मे शूद्रां धात्रेयिकां नृप॥ ४८.६६ ॥

ततः प्रसादयामास बलिस्तमृषिसत्तमम्। 
बलिः सुदेष्णान्तां भार्य्यां भर्त्सयामास दानवः॥ ४८.६७ ॥

पुनश्चैनामलङ्कृत्य ऋषये प्रत्यपादयत्। 
तां स दीर्घतमा देवीं तथा कृतवतीं तदा॥ ४८.६८ ॥

दध्ना लवणमिश्रेण स्वसक्तं मधुकेन तु। 
लिहमाम जुगुप्सन्ती आपादतलमस्तकम्॥ 
ततस्त्वं प्राप्स्यसे देवि! पुत्रान् वै मनसेप्सितान्॥ ४८.६९ ॥

तस्य सा तद्वचो देवी सर्वं कृतवती तदा। 
तस्य सा पानमासाद्य देवी परिहरत्तदा॥ ४८.७० ॥

तामुवाच ततः सोऽथ यत्ते परिहृतं शुभे। 
विना पानं कुमारन्तु जनयिष्यसि पूर्वजम्॥ ४८.७१ ॥

सुदेष्णोवाच।
नार्हसि त्वं महाभाग! पुत्रं मे दातुमीद्रृशम्। 
तोषितश्च यथाशक्त्या प्रसादं कुरु मे प्रभो॥ ४८.७२ ॥

तथापचाराद्देव्येष नान्यथा भविता शुभे। 
नैव दास्यति पुत्रस्ते पौत्रो वै दास्यते फलम्॥ ४८.७३ ॥

तस्यापानं विना चैव योग्यभावो भविष्यति। 
तस्माद्दीर्गतमाङ्गेषु कुक्षौ स्पृष्ट्वेदमब्रवीत्॥ ४८.७४ ॥

प्राशितं यद्यदग्रेषु न सोपस्थं शुचिस्मिते। 
तेन तिष्ठन्ति ते गर्भो पौर्णमास्यामि वोडुराट्॥ ४९.७५ ॥

भविष्यन्ति कुमारास्ते पञ्चदेवसुतोपमाः। 
तेजस्विनः सुवृत्ताश्च यज्वानो धार्मिकाश्चते॥ ४८.७६ ॥

सूत उवाच।
तदंशस्तु सुदेष्णाया ज्येष्ठः पुत्रो व्यजायत। 
अङ्गस्तथा कलिङ्गश्च पुण्ड्रः सुह्मस्तथैव च॥ ४८.७७ ॥

वङ्गराजस्तु पञ्चैते बलेः पुत्राश्च क्षेत्रजाः। 
इत्येते दीर्घतमसा बलेर्दत्ताः सुतास्तथा॥ ४८.७८ ॥

प्रतिष्ठामागतानां हि ब्राह्मण्यं कारयंस्ततः। 
ततो मानुषयोन्यां स जनयामास वै प्रजाः॥ ४८.७९ ॥

ततस्तं दीर्घतमसं सुरभिर्वाक्यमब्रवीत्। 
विचार्य यस्माद् गोधर्मं प्रमाणन्ते कृतं विभो॥ ४८.८० ॥

भक्त्या चानन्ययाऽस्मासु तेन प्रीतास्मि तेऽनघ। 
तस्मात्तुभ्यन्तमोदीर्घमाघ्रायापनुदामि वै॥ ४८.८१ ॥

बार्हस्पत्यस्तथैवैष पाप्मा वै तिष्ठति त्वयि। 
जरां मृत्युं तमश्चैव आघ्रायापनुदामि ते॥ ४८.८२ ॥

सद्यः स घ्रातमात्रस्तु असितोमुनिसत्तम!। 
आयुष्यमांश्च वपुष्मांश्च चक्षुष्मांश्च ततोऽभवत्॥ ४८.८३ ॥

गोभ्याहते तमसि वै गौतमस्तु ततोऽभवत्। 
काक्षीवांस्तु ततो गत्वा सहपित्रा गिरिव्रजम्॥ ४८.८४ ॥

द्रृष्ट्वा स्पृष्ट्वा पितुः सो वै ह्युपविष्टश्चिरन्तपः। 
ततः कालेन महता तपसा भावितस्तु सः॥ ४८.८५ ॥

विधूय मातृजं कायं ब्राह्मण्यं प्राप्तवान् विभुः। 
ततोऽब्रवीत्पिता तं वै पुत्रवानस्म्यहं त्वया ॥ ४८.८६ ॥

सत्पुत्रेण तु धर्मज्ञ! कृतार्थोऽहं यशस्विना।
मुक्त्वात्मानं ततोऽसौ वै प्राप्तवान् ब्रह्मणः क्षयम्॥ ४८.८७ ॥

ब्राह्मण्यं प्राप्य काक्षीवान् सहस्रमसृजत् सुतान्।
कौष्माण्डा गौतमाश्चैव स्मृताः काक्षीवतः सुताः॥ ४८.८८ ॥

इत्येष दीर्घतमसो बलेर्वैरोचनस्य च। 
समागमो वः कथितः सन्ततिश्चोभयोस्तथा॥ ४८.८९ ॥

बलिस्तानभिनन्द्याह पञ्चपुत्रानकल्मषान्। 
कृतार्थः सोऽपि धर्मात्मा योगमायावृतः स्वयम्॥ ४८.९० ॥

अद्रृश्यः सर्वभूतानां कालापेक्षः स वै प्रभुः।
तत्राङ्गस्य तु दायादो राजासीद्दधिवाहनः॥ ४८.९१ ॥

दधिवाहनपुत्रस्तु राजा दिविरथः स्मृतः। 
आसीद्दिविरथापत्यं विद्वान् धर्मरथोनृपः॥ ४८.९२ ॥

स हि धर्मरथः श्रीमांस्तेन विष्णुपदे गिरौ।
सोमः शुक्रेण वै राज्ञा सहपीतो महात्मना॥ ४८.९३ ॥

अथ धर्मरथस्याभूत् पुत्रश्चित्ररथः किल। 
तस्य सत्यरथः पुत्रस्तस्माद्दशरथः किल॥ ४८.९४ ॥

लोमपाद इति ख्यातस्तस्य शान्ता सुताभवत्। 
अथ दाशरथिर्वीरश्चतुरङ्गो महायशाः॥ ४८.९५ ॥

ऋष्यश्रृङ्गप्रसादेन जज्ञे स्वकुलवर्धनः। 
चतुरङ्गस्य पुत्रस्तु पृथुलाक्ष इति स्मृतः॥ ४८.९६ ॥

पृथुलाक्षसुतश्चापि चम्पनामा बभूव ह। 
चम्पस्य तु पुरी चम्पा पूर्व या मालिनोऽभवत्॥ ४८.९७ ॥

पूर्णभद्रप्रसादेन हर्यङ्गोऽस्य सुतोऽभवत्। 
जज्ञे विभाण्डकाच्चास्य वारणः शत्रुवारणः॥ ४८.९८ ॥

अवतारयामास महीं मन्त्रैर्वाहनमुत्तमम्। 
हर्यङ्गस्य तु दायादो जातो भद्ररथः किलः॥ ४८.९९ ॥

अथ भद्ररथस्यासीत् बृहत् कर्मा जनेश्वरः। 
बृहद्भानुः सुतस्तस्य तस्माज्जज्ञे महात्मवान्॥ ४८.१०० ॥

बृहद्भानुस्तु राजेन्द्रो जनयामास वै सुतम्। 
नाम्ना जयद्रथं नाम तस्मात् बृहद्रथो नृपः॥ ४८.१०१ ॥

आसीत् बृह्द्रथाच्चैव विश्वजिज्जनमेजयः। 
दायादस्तस्य चाङ्गो वै तस्मात् कर्णोऽभवन्नृपः॥ ४८.१०२ ॥

कर्णस्य वृषसेनस्तु पृथुसेनस्तथात्मजः। 
एतेऽङ्गस्यात्मजाः सर्वे राजानः कीर्तिता मया॥ 
विस्तरेणानुपूर्व्याच्च पूरोस्तु श्रृणुत द्विजाः॥ ४८.१०३ ॥

ऋषय ऊचुः।
कथं सूतात्मजः कर्णः कथमङ्गस्य चात्मजः। 
एतदिच्छामहे श्रोतुमत्यन्तकुशलोह्यसि॥ ४८.१०४ ॥

सूत उवाच।
बृहद्भानुसुतो जज्ञे राजा नाम्ना बृहन्मनाः। 
तस्य पत्नीद्वयं ह्यासीच्छैव्यस्य तनये ह्युभे॥ 
यशोदेवी च सत्या च तयोर्वंशञ्च मे श्रृणु॥ ४८.१०५ ॥

जयद्रथन्तु राजानं यशोदेवी ह्यजीजनत्। 
सा बृहन्मनसः सत्या विजयं नाम विश्रुतम्॥ ४८.१०६ ॥

विजयस्य बृहत्पुत्रस्तस्य पुत्रो बृहद्रथः। 
बृहद्रथस्य पुत्रस्तु सत्यकर्मा महामनाः॥ ४८.१०७ ॥

सत्यकर्मणोऽधिरथः सूतश्चाऽधिरथः स्मृतः। 
यः कर्णं प्रतिजग्राह तेन कर्णस्तु सूतजः॥
तच्चेदं सर्वमाख्यातं कर्णं प्रति यथोदितम्॥ ४८.१०८ ॥

गन्धारपुत्रो धर्म्मस्तु धृतस्तस्यात्मजोऽभवत्। 
धृताच्च विदुषो जज्ञे प्रचेतास्तस्य चात्मजः॥ ४८.८ ॥ पाठभेदः

मत्स्यपुराणम्