लक्ष्मीनारायणसंहिता/खण्डः १ (कृतयुगसन्तानः)/अध्यायः ३४०
श्रीलक्ष्मीरुवाच
शालग्रामेति संज्ञा वै कथं विष्णो: कृता सदा । 
किं स्थलं तत् कथामेतां श्रावय श्रीपते हरे ॥ १ ॥
श्रीनारायण उवाच
श्रृणु लक्ष्मि ! कथामेनां शालग्रामार्थबोधिनीम् । 
यां श्रुत्वा तादृशी भक्तिर्भवेन्मुक्तिर्भवेत्तथा ॥ २ ॥ 
गण्डकीति तथानाम्नी यथा जाता महानदी । 
तत्र यद्यद् यथावृत्तं कथयामि निबोध मे ॥ ३ ॥
तुलस्या पूर्वतो ज्ञात्वा शालग्रामाख्यभूतलम् । 
शालग्रामशिला भवेत्यच्युत: शापितस्तदा ॥ ४ ॥ 
हरेश्च तपतो गण्डदेशयोर्जलमद्भुतम् ।
उत्पन्नं च जलधारा यत्प्रदेशे पपात वै ॥ ५ ॥ 
तत्क्षेत्रं गण्डकीक्षेत्रं ज्ञात्वा प्राग् जातमेव ह । 
विष्णुना गण्डकी भवेत्यभिशप्तं तदा पुरा ॥ ६ ॥ 
शालग्रामे सिद्धक्षेत्रे शिला बभूव केशवः । 
गण्डकी निर्झरणे सा नदी जाता तु गण्डकी ॥ ७ ॥
श्रृणु विस्तरतश्चैतत्क्षेत्रं सालंकनिर्मितम् । 
आसीद् ब्रह्मर्षिपरमः सालंकायनसंज्ञकः ।। ८ ।। 
पूर्वे कृतयुगे मे त्वाराधनाय दिशो दश ।
भ्रमते स्म महाभक्तो पुत्रेषणासमन्वितः ॥ ९ ॥ 
पुत्रार्थं स तपस्तेपे मेरुश्रृंगे समाहितः । 
पिण्डारके तथा लोहार्गले च रैवते गिरौ ॥1.340.१०॥
मम साक्षाद् विना तस्य शान्तिर्भवति नैव यत् । 
स तु तत्र समायातस्तपोऽर्थे ह्रिमसन्निधौ ॥११॥
तपस्तेपे बहुवर्षं सालंकाख्यो मुनि: सदा । 
तेन पर्णगृहं तत्र कृतं पत्न्यर्थमल्पकम् ॥१२॥ 
अन्ये चापि भुवो देवाः सपत्नीकाः समावसन्। 
ग्रामोऽभूत् सालरचितः शालवृक्षेषु तद्वने ॥१३॥ 
सालवृक्षेऽयनकर्ता सालंकायन इत्यभूत् । 
शालेषु ग्रामवासेन शालग्रामस्थलं त्वभूत् ॥१४॥ 
तुलस्या तत्पूर्ववृत्तं विज्ञायैव शिलात्मकः ।
भव शालग्रामवासी त्वित्युक्तोऽहं तथाऽभवम् ॥१५॥ 
तत्रागत्य शैलरूपो वर्तामि वै मदिच्छया । 
सालंकस्य तपस्युग्रे प्रसन्नेन मया तदा ॥१६॥ 
दर्शनं स्वं प्रदायैव पुत्राशीर्वादयोजितः । 
सः प्राह त्वत्समः पुत्रो भवत्वेव मम प्रभो ॥१७॥ 
मया तथास्त्विति प्रोक्तं तत्पुत्रश्चाऽभवँस्ततः । 
शालग्रामे पर्वतेऽहं वासमकरवं मम ॥ १८ll 
वर्तामि जडवत् तत्र शिलेव सर्वदा प्रिये । 
ऋषिः सालंक एवाऽत्र निधनं प्राप्तवाँस्ततः ॥१९॥ 
शलाकाख्या च मे माता सती तेन सहाऽभवत् । 
तयोर्मोक्षं विधायैव विष्णुरहं तु तत्स्थले ॥1.340.२०॥ 
अदृश्यतां गतो नित्यं शिलापुञ्जे वसामि च । 
शप्तश्च पुनरेवाऽत्राऽऽधिक्येन निवसामि वै ॥२१॥ 
तत्र क्षेत्रे हरो देवी मत्स्वरूपेण संयुत: । 
शालग्रामे गिरौ तस्मिन् शिलारूपेण तिष्ठति ॥२२॥ 
अहँ तिष्ठामि तत्रैव गिरिरूपेण नित्यशः । 
तस्मिन् शिलाः समग्रास्तु मत्स्वरूपा न संशयः ॥२३॥ 
सर्वास्तु पूजनीयास्ताः किं पुनश्चक्रलाञ्छिताः । 
लिंगरूपा: शिलाः शंभुरूपा बोध्याऽत्र पर्वते ॥२४॥ 
शिवनाभाः शिलाः शंभुश्चक्रनाभाः शिलास्त्वहम् । 
सालंकायनकाख्यस्य मुनेस्तु तपसो बलात् ॥२५॥ 
शंभुना सह सम्मन्त्र्य स्थितावावां मम प्रिये ! । 
शालग्रामगिरिर्विष्णुः शिवशृंगं शिवोस्ति सः ॥२६॥ 
तयोः पर्वतयोर्या वै शिला विष्णुशिवाऽभिधा । 
रेवया तु कृतं पूर्वे तप: शिवसुतुष्टिदम् ॥२७॥ 
मम त्वत्सदृशः पुत्रो भूयादिति मनीषया । 
रेवायै तेन दत्तो वै वरो लिंगस्वरूपतः ॥२८॥ 
गर्भे तव निवत्स्यामि पुत्रो भूत्वा शिवप्रिये ! । 
इत्युक्त्वा स शिवः शालग्रामगिरिं विहाय च ॥२९॥
ययौ पाषाणरूपो वै लिंगात्मा नर्मदाजले ।
नर्मदायां तले शिवलिंगश्रृंगस्य चोपलाः ॥1.340.३०॥
सर्वास्ताः शिवरूपा वै तथाऽत्राऽहं हरिः स्वयम् । 
इति ते कथितं लक्ष्मि ! शालग्रामार्थबोधकम् ॥३१॥ 
अथापि श्रृणु वृत्तान्तं मया तप्तं तपो बहु । 
मद्गण्डयोः स्वेदजलाज्जलकुल्याऽभवत्तु या ॥३२॥ 
सापि चेतनरूपाऽभूत् कन्या कमललोचना । 
तपस्तेपे च सा तत्र दारुणं पुत्रवाञ्छया ॥३३॥ 
शीर्णपर्णाशनं कृत्वा वायुभक्षाऽप्यनन्तरम् । 
दिव्यवर्षशतं तेपे विष्णुचिन्तापरा सदा ॥३४॥ 
तत्र साक्षाद्भवेऽहं हरिः कृष्णनरायणः । 
अवोचं मधुरं तां तु प्रीतः प्रणतवत्सलः ।३५॥ 
गण्डकि ! त्वां प्रसन्नोऽस्मि तपसा विस्मितोऽनघे । 
अविछिन्नया भक्त्या च वरं वरय तापसि ! |३६। 
किं देयं तद् वदस्वाशु प्रीतोऽस्मि वरवर्णिनि ! । 
गण्डक्यपि पुरो दृष्ट्वा शंखचक्रगदाऽब्जिनम् ॥३७॥ 
दण्डवत्प्रणता भूत्वा ततः स्तोतुं प्रचक्रमे । 
“अहो देव ! भवद्दण्डात् प्राविर्भूय जलात्मिका ॥३८॥ 
यावदत्र तु वर्तामि भवानदृदृश्यतां गतः । 
कथमेकाकिनीं त्वत्राऽरण्ये वसामि केशव ! ॥३९॥ 
स वै पुनर्मया दृष्टो दुर्दर्शो योगिनामपि | 
स्वां योगमायामाविश्य रूपतां प्राप्तवानसि ॥1.340.४०॥ 
मूढस्य जगतो मध्ये स्थिता किंचिदजानती । 
त्वया कृता धृता चास्मि योग्याऽयोग्यमविन्दती ||४१॥
त्वया महत्तां गमिता दृष्टा याऽस्मि त्वयाऽद्य वै । 
ययाचेऽज्ञतयोदार ! तन्मे दातुं त्वमर्हसि ॥४२॥ 
दयालुरसि सर्वात्मन् दीनेषु तु विशेषतः । . 
इत्युक्त्वा प्रांजलिर्भूत्वा ययाचे वाञ्छितं वरम् ॥४३॥ 
मम गर्भगतो भूत्वा विष्णो ! मत्पुत्रतां व्रज । 
अथ विष्णुस्तु तां प्राह श्रृणु देवि ! वचो मम ।|४४|| 
शालग्रामशिलारूपी तव गर्भगतः सदा । 
स्थास्यामि तव पुत्रत्वे भक्तानुग्रहृकारणात् ||४५॥ 
त्वं समागच्छ वैकुण्ठं बाला माऽत्र वसाऽनघे ! ।। 
अत्राऽऽयास्यति मे पत्नी तुलसी सरितात्मिका ||४६|| 
गण्डक्याख्या भाविनी सा महती मम धारिणी । 
इत्यभिधाय भगवान् बालां निनाय पक्षिणा ||४७|| 
वैकुण्ठं  तां  च तत्रैव रक्षित्वा त्वाययौ पुनः । । 
यत्र सा जलकुल्याऽस्ति गण्डकी तज्जले च सः ॥४८॥
शिलात्मकस्तु वसति वरदानस्य कारणात् । 
सोऽहं शिलास्वरूपोऽस्मि विष्णुर्लक्ष्मि ! सदातनुः ॥४९॥ 
मत्सान्निध्यान्नदीनां सा ह्यतिश्रेष्ठाऽभवत् ततः ।
दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाच्चैवाऽवगाहनात्  ॥1.340.५०॥ 
हरते सा महत्पापं वाङ्मनःकायसंभवम् । 
स्नास्यति यस्तु गण्डक्यां देवर्षिपितृतर्पकः ॥५१il
तारयित्वा च तत्पितॄन् ब्रह्मलोकं गमिष्यति । 
यदि तत्रोत्सृजेत्प्राणान् सोऽपि वैकुण्ठमाप्नुयाम् ॥५२॥ 
लक्ष्मीः प्राह तदा विष्णुं कथं वै भगवान् पुरा । । 
कठिनं वै तपश्चक्रे यद्गण्डवारिगण्डकी ॥५३॥ 
नारायणस्तदा लक्ष्मीं प्राह शृणु प्रिये ! सदा । 
लोकानां हित कार्याय श्रेयसे धर्मगुप्तये ||५४।। 
तपः करोमि बहुधा कल्याणार्थं च तुष्टये ।
एतत्तीर्थं पूर्वसृष्टावासीत् कर्तुं तथाविधम् ॥५५॥ 
तत्राहँ तप आरेभे बहुकल्याणहेतवे । 
अहं जानामि तत्सर्वं नान्यो जानाति पूर्वकृत् ॥५६॥ 
यदा हिमालये  लक्ष्मि ! नरनारायणावपि । 
न चैवास्तां धर्मपुत्रौ तदा लोकावनाय वै ॥५७।। 
मया तप: परं तप्तं हिमालयसमीपतः ।
शालग्रामे मह्राक्षेत्रे तन्मे स्थानं तदाऽभवत् ॥५८॥ 
तत्र तपस्यतो मे वै काले बहुतिथे गते । । 
तीव्रं तेजः प्रादुरासीद् येन लोकाश्चराऽचराः ॥५९॥ 
तस्योष्मणाऽति संभ्रान्ता विस्मिताः सर्वतोदिशम् । 
उष्मणा च समुद्भूतः स्वेदपूरस्तु गण्डयोः ॥1.340.६०॥ 
तेन जाता धुनी दिव्या लोकानामघहारिणी । । 
तस्य प्रभवमिच्छन्तो ज्ञातुं नेशा: कथंचन ॥६१॥ 
देवाः सर्वे ततो जग्मुर्ब्रह्माणं प्रति सोत्सुकाः । 
ब्रह्माऽप्यज्ञो ययौ देवैः समं श्रीशंकरं प्रति ॥६२॥ 
पप्रच्छाऽद्भुततेजः किं कस्मात् कथं प्रभो वद् । । 
शिवो ध्यात्वा क्षणं प्रत्युवाच विष्णुस्तपःस्थितः ॥६३॥ 
गच्छामो यत्र स चास्ते इति ते तत्स्थलं ययुः ।
शंभुः स्मयन्नुवाचैनं तपस्यसि कथं प्रभो ॥६४।।
प्रपूर्णसर्वकामस्य किं ते तपसि कारणम् । 
एवमुक्तो महाविष्णुर्नमस्कृत्य सुरेश्वरान् ।।६५।। 
प्राह लोकहितार्थाय तपस्तप्तुं समुद्यतः ।। . 
युष्मद्दर्शनमासाद्य कृतार्थोऽभवमद्य वै !|६६॥ 
एतत्क्षेत्रं देवभूमिस्तीर्थं श्रेष्ठतमं भवेत् ।। . 
तथाशीर्वचनैर्देवाः  कृपां कुर्वन्तु  सर्वथा ॥६७॥
तच्छ्रुत्वा तु तदा ब्रह्मा शंभुस्तथाऽन्यदेवताः । 
ऊचुर्विष्णो ! दर्शनात्ते मुक्तिकृत्क्षेत्रमेव यत् ॥६८॥ 
देवानां दर्शनाच्चापि मुक्तिक्षेत्रमिदं भवेत् । 
गण्डस्वेदोद्भवा यत्र गण्डकी सरितां वरा ॥६९॥ 
भविष्यति न सन्देहो यस्या गर्भे भविष्यसि । 
त्वयि स्थिते जगन्नाथे तव सान्निध्यकारणात् ।।1.340.७०॥ 
वयं देवाः समुनयो वेदास्तीर्थानि वै मखाः । 
निवत्स्यामः सदैवात्र गण्डक्यां जगतां पते ! ॥७१॥ 
कार्तिकं सकलं मासं यस्तु स्नास्यति तज्जले ! 
सर्वपापविनिर्मुक्तो मुक्तिभागी न संशयः ।। ७२॥ 
तीर्थानां परमं तीर्थं मंगलानां च मंगलम् । 
स्मरणाद् दर्शनात्स्पर्शाद् गंगाधिकफलं भवेत् ॥७३॥ 
एषा सा परमा पुण्या गण्डकी भुक्तिमुक्तिदा । 
अपरा देविका नाम्ना गण्डक्या सह संगता ॥७४॥ 
पुलस्त्यपुलहौ पूर्वं तेपाते परमं तपः । 
यत्र सृष्टिविधानार्थं क्रत्वाऽऽश्रमपदं पृथक् ॥७५॥
सृष्टेर्विधानसामर्थ्यं ताभ्यां लब्धं ततः परम् । 
ततोऽभवद् ब्रह्मपुत्री गण्डक्या मिलिता तु सा ॥७६॥ 
तत्र त्रिवेण्यां हरिणा गजग्राहौ विमोचितौ । 
सुदर्शनेन चक्रेण ग्राहास्यं पाटितं द्रुतम् ॥७७॥ 
क्षिप्तं  पुनः पुनस्तत्तु चक्रं संघटयच्छिलाः । 
संघटनात्तु चक्रस्य शिलाश्चक्रेण लाञ्छिताः ।।७८॥ 
वज्रकीटैस्ततस्तद्वद् देवैस्ता वर्धिताः सदा । 
अथ शालग्रामक्षेत्रे भक्तरक्षार्थमेव हि ।। ७९|| 
सुदर्शनं मयाऽऽज्ञप्तं यत्र भ्रमति सर्वदा । 
तत्र चक्रेण ताः सर्वा अंकिता ह्यभवन् शिलाः ।।1.340.८०॥ 
मुक्तिक्षेत्राद्धरिहरक्षेत्रपर्यन्तमेव तत् । 
द्वादशयोजनं क्षेत्रं शालग्रामशिलामयम् ॥८१॥ 
स्वभक्तानां रक्षणार्थं मया यत्र स्थितिः कृता । 
तत्र सालद्रुमाश्चापि ममांशाः सन्ति सुन्दरि ! ।।८२।। 
योऽयं  वृक्षस्तु गण्डक्या दृष्टः सोऽहं न संशयः ।
मम तद्रोचतें स्थानं गिरिकूटशिलोच्चये ॥८३॥ 
शालग्रामस्थलं ख्यातं भक्तसंसारमोक्षणमू । 
चक्रस्वामिस्थले चक्रशिला त्वितस्ततः खलु ॥८४॥
दृश्यन्ते  तत्स्थलं सर्वं पावनं मम योगत: । 
गण्डकी तुलसी वृन्दा पद्मा  मत्तनुसंश्रिता ॥८५॥ 
तदाश्रितान् मम लोकं प्रापयेन्मद्बलाद्ध्रुवम् । 
शालग्रामस्य गण्डक्यास्तुलस्याश्च मम प्रिये ! ॥८६॥
यथावृत्तं कथितं ते ममापि तपसि स्थितिः । 
तीर्थसंस्थापनार्थाय लोककल्याणहेतवे ॥८७॥
शिलारूपेण मूर्तेर्मे देहिनां लाभहेतवे । 
कणपत्रादिरूपेण जन्तूनां लाभहेतवे ॥८८॥ 
जलपानाश्रयाद्यैश्च सर्वेष लाभहेतवे । 
मया मम स्वरूपाणि कृतानि सर्जनक्षणे ॥८९॥ 
इत्येषा मे कृपा लक्ष्मि ! प्राण्युद्धारपरस्य वै ।
एषोऽध्यायो महाभागे ! सर्वमंगलकारकः ॥1.340.९०॥ 
तेज: श्रियं च लक्ष्मीं च सर्वकामान् सुसम्पदः ।
लभन्ते पठमाना वै मम मार्गानुसारिणः ॥९१॥ 
यावन्ति चाक्षराणि स्युरत्राध्याये मनस्विनि ! । । 
तावद्वर्षसहस्राणि मम लोके महीयते ॥९२॥ 
एतन्मरणकाले तु न कदाचिद्धि विस्मरेत्।
श्लोकं वा यदि वा पादं यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥९३॥ 
एतत्ते कथितं भद्रे रहस्यं श्रेयसां पदम् ।।  
मम क्षेत्रं महाभागे ! किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥९४॥
इति श्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां प्रथमे कृतयुगसन्ताने शालग्रामक्षेत्राख्याने गण्डकीशालग्रामनामार्थबोधक प्राग्वृत्तान्तः, सालंकायनर्षिकृत तपस्तत्पुत्ररूपविष्णुस्तस्य तत्रैव शिलारूपेण स्थिति:, रेवानद्याः पुत्रार्थं तपः, रेवायां पुत्रात्मकलिंगरूपेण शंभोः स्थिति:, शालवृक्षे तपस्यतो विष्णोर्गण्डस्थलात् प्रवाहस्य गण्डकीति संज्ञा, सा तुलसीस्वरूपा, गजेन्द्रमोक्षार्थं ग्राहे क्षिप्तस्य चक्रस्य घट्टनेन पाषाणकीटकृत्यो च चक्रचिह्नानीत्यादिनिरूपणनामा चत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः॥३४०॥