स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/केदारखण्डः/अध्यायः ३१
॥शोनक उवाच॥	
हत्वा तं तारकं संख्ये कुमारेण महात्मना॥	
किं कृतं सुमहद्विप्र तत्सर्वं वक्तुमर्हसि॥ ३१.१ ॥	
कुमारो ह्यपरः शंभुर्येन सर्वमिदं ततम्॥	
तपसा तोषितः शंभुर्ददाति परमं पदम्॥ ३१.२ ॥	
कुमारो दर्शनात्सद्यः सफलो हि नृणां सदा॥	
ये पापिनो ह्यधर्म्मिष्ठाः श्वपचा अपि लोमश॥	
दर्शनाद्धूतपापास्ते भवंत्येव न संशयः॥ ३१.३ ॥	
शौनकस्य वचः श्रुत्वा उवाच चरितं तदा॥	
व्यास शिष्यो महाप्रज्ञः कुमारस्य महात्मनः॥ ३१.४ ॥	॥लोमश उवाच॥	
ह्ताव तं तारकं संख्ये देवानामजयं ततः॥	
अवध्यं च द्विजश्रेष्ठाः कुमारो जयमाप्तवान्॥ ३१.५ ॥	
महिमा हि कुमारस्य सर्वशास्त्रेषु कथ्यते॥	
वेदैश्च स्वागमैश्चापि पुराणैश्च तथैव च॥ ३१.६ ॥	
तथोपनिषदैश्चैव मीमांसाद्वितयेन तु॥	
एवंभूतः कुमारोयमशक्यो वर्णितुं द्विजाः॥ ३१.७ ॥	
यो हि दर्शनमात्रेण पुनाति सकलं जगत्॥	
त्रातारं भुवनस्यास्य निशम्य पितृराट्स्वयम्॥ ३१.८ ॥	
ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य विष्णुं चैव सवासवम्॥	
स ययौ त्वरितेनैव शंकरं लोकशंकरम्॥	
तृष्टाव प्रयतो भूत्वा दक्षिणाशापतिः स्वयम्॥ ३१.९ ॥	
नमो भर्गाय देवाय देवानां पतये नमः॥	
मृत्युंजयाय रुद्राय ईशानाय कपर्द्दिने॥ ३१.१० ॥	
नीलकंठाय शर्वाय व्योमावयवरूपिणे॥	
कालाय कालनाथाय कालरूपाय वै नमः॥ ३१.११ ॥	
यमेन स्तूयमानो हि उवाच प्रभुरीश्वरः॥	
किमर्थमागतोऽसि त्वं तत्सर्वं कथयस्व नः॥ ३१.१२ ॥	
॥यम उवाच॥	
श्रूयतां देवदेवेश वाक्य वाक्यविशारद॥	
तपसा परमेणैव तुष्टिं प्राप्तोसि शंकर॥ ३१.१३ ॥	
कर्मणा परमेणैव ब्रह्मा लोकपितामहः॥	
तुष्टिमेति न संदेहो वराणां हि सदा प्रभुः॥ ३१.१४ ॥	
तथा विष्णुर्हि भगवान्वेदवेद्यः सनातनः॥	
यज्ञैरनेकैः संतुष्ट उपवासव्रतैस्तथा॥ ३१.१५ ॥	
ददाति केवलं भावं येन कैवल्यमाप्नुयुः॥	
नराः सर्वे मम मतं नान्यता हि वचो मम॥ ३१.१६ ॥	
ददाति तुष्टो वै भोगं तथा स्वर्गादिसंपदः॥	
सूर्यो नमस्ययाऽरोग्यं ददातीह न चान्यथा॥ ३१.१७ ॥	
गणेशो हि महादेव अर्घ्यपाद्यादिचंदनैः॥	
मंत्रावृत्त्या तथा शंभो निर्विघ्नं च करिष्यति॥ ३१.१८ ॥	
तथान्ये लोकपाः सर्वे यथाशक्त्या फलप्रदाः॥	
यज्ञाध्ययनदानाद्यैः परितुष्टाश्च शंकर॥ ३१.१९ ॥	
महदाश्चर्य संभूतं सर्वेषां प्राणिनामिह॥	
कृतं च तव पुत्रेण स्वर्गद्वारमपावृताम्॥ ३१.२० ॥	
दर्शनाच्च कुमारस्य सर्वे स्वर्गैकसो नराः॥	
पापिनोऽपि महादेव जाता नास्त्यत्र संशयः॥ ३१.२१ ॥	
मया किं क्रियतां देव कार्याकार्यव्यवस्थितौ॥	
ये सत्यशीलाः शांताश्च वदान्या निरवग्रहाः॥ ३१.२२ ॥	
जितेंद्रिया अलुब्धाश्च कामरागविवर्जिताः॥	
याज्ञिका धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदांगपारगाः॥ ३१.२३ ॥	
यां गतिं यांति वै शंभो सर्वे सुकृतिनोपि हि॥	
तां गतिं दर्शनात्सर्वे श्वपचा अधमा अपि॥ ३१.२४ ॥	
कुमारस्य च देवेश महदाश्चर्यकर्मणः॥	
कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगसहितायां शिवस्य च॥ ३१.२५ ॥	
शिवस्य तनयं दृष्ट्वा ते यांति स्वकुलैः सह॥	
कोटिभिर्बहुभिश्चैव मत्स्थानं परिमुच्य वै॥ ३१.२६ ॥	
कुमारदर्शनात्सर्वे श्वपचा अपि यांति वै॥	
सद्गतिं त्वरितेनैव किं क्रियेत मयाधुना॥ ३१.२७ ॥	
यमस्य वचनं श्रुत्वा शंकरो वाक्यमब्रवीत्॥ ३१.२८ ॥	॥शंकर उवाच॥	
येषां त्वंतगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्॥	
विशुद्धभावो भो धर्म्म तेषां मनसि वर्त्तते॥ ३१.२९ ॥	
सत्तीर्थगमनायैव दर्शनार्थं सतामिह॥	
वांछा च महती तेषां जायते पूर्वकारिता॥ ३१.३० ॥	
बहूनां जन्मनामंते मयि भावोऽनुवर्त्तते॥	
प्राणिनां सर्वभावेन जन्माभ्यासेनभो यम॥ ३१.३१ ॥	
तस्मात्सुकृतिनः सर्वे येषां भावोऽनुवर्त्ते॥	
जन्मजन्मानुवृत्तानां विस्मयं नैव कारयेत्॥ ३१.३२ ॥	
स्त्रीबालशूद्राः श्वपचाधमाश्च प्राग्जन्मसंस्कारवशाद्धि धर्म्म॥	
योनिं पापिषु वर्त्तमानास्तथापि शुद्धा मनुजा भवंति॥ ३१.३३ ॥	
तथा सितेन मनसा च भवंति सर्वे सर्वेषु चैव विषयेषु भवंति तज्ज्ञाः॥	
दैवेन पूर्वचरितेन भवंति सर्वे सुराश्चेंद्रादयो लोकपालाः प्राक्तनेन॥ ३१.३४ ॥	
जाता ह्यमी भूतगणाश्च सर्वे ह्यमी ऋषयो ह्यमी देवताश्च॥ ३१.३५ ॥	
विस्मयो नैव कर्त्तव्यस्त्वया वापि कुमारके॥	
कुमारदर्शने चैव धर्मराज निबोध मे॥ ३१.३६ ॥	
वचनं कर्मसंयुक्तं सर्वेषां फलदायकम्॥	
सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च दानानि विविधानि च॥	
कार्याणि मनःशुद्ध्यर्थं नात्र कार्या विचारणा॥ ३१.३७ ॥	
मनसा भावितो ह्यात्मा आत्मनात्मानमेव च॥	
आत्मा अहं च सर्वेषआं प्राणिनां हि व्यवस्थितः॥ ३१.३८ ॥	
अहं सदा भावयुक्त आत्मसंस्थो निरंतरः॥	
जंगमाजंगमानां च सत्यं प्रति वदामि ते॥ ३१.३९ ॥	
द्वंद्वातीतो निर्विकल्पो हि साक्षात्स्वस्थो नित्यो नित्ययुक्तो निरीहः॥	
कूटस्थो वै कल्पभेदप्रवादैर्बहिष्कृतो बोधबोध्यो ह्यनन्तः॥ ३१.४० ॥	
विस्मृत्य चैनं स्वात्मानं केवलं बोधलक्षणम्॥	
संसारिणो हि दृश्यंते समस्ता जीवराशयः॥ ३१.४१ ॥	
अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयोऽमी गुणकारिणः॥	
सृष्टिपालनसंहारकारका नान्यथा भवेत्॥ ३१.४२ ॥	
अहंकारवृतेनैव कर्मणा कारितावयम्॥	
यूयं च सर्वे विबुधा मनुष्याश्च खगादयः॥ ३१.४३ ॥	
पश्वादयः पृथग्भूतास्तथान्ये बहवो ह्यमी॥	
पृथक्पृथक्समीचीना गुणवतश्च संसृतौ॥ ३१.४४ ॥	
पतिता मृगतृष्णायां मायया च वशीकृताः॥	
वयं सर्वे च विबुधाः प्राज्ञाः पंडितमानिनः॥ ३१.४५ ॥	
परस्परं दूषयंतो मिथ्यावादरताः खलाः॥ ३१.४६ ॥	
त्रैगुणा भवसंपन्ना अतत्तवज्ञाश्च रागिणः॥	
कामक्रोधभयद्वेषमदमात्सर्यसंयुताः॥ ३१.४७ ॥	
परस्परं दूषयंतो ह्यतत्त्वज्ञा बहिर्मुखाः॥	
तस्मादेवं विदित्वाथ असत्यं गुणभेदतः॥ ३१.४८ ॥	
गुणातीते च वस्त्वर्थे परमार्थैकदर्शनम्॥ ३१.४९ ॥	
यस्मिन्भेदो ह्यभेदं च यस्मिन्रागो विरागताम्॥	
क्रोधो ह्यक्रोधतां याति तद्वाम परमं श्रृणु॥ ३१.५० ॥	
न तद्भासयते शब्दः कृतकत्वाद्यथा घटः॥	
शब्दो हि जायते धर्म्मः प्रवृत्तिपरमो यतः॥ ३१.५१ ॥	
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा द्वंद्वानि सर्वशः॥	
विलयं यांति यत्रैव तत्स्थानं शाश्वतं मतम्॥ ३१.५२ ॥	
निरंतरं निर्गुणं ज्ञप्तिमात्रं निरंजनं निर्विकाशं निरीहम्॥	
सत्तामात्रं ज्ञानगम्यं स्वसिद्धं स्वयंप्रभं सुप्रभं बोधगम्यम्॥ ३१.५३ ॥	
एतज्ज्ञानं ज्ञानविदो वदंति सर्वात्मभावेन निरीक्षयंति॥	
सर्वातीतं ज्ञानगम्यं विदित्वा येन स्वस्थाः समबुद्ध्या चरंति॥ ३१.५४ ॥	
अतीत्य संसारमनादिमूलं मायामयं मायया दुर्विचार्यम्॥	
मायां त्यक्त्वा निर्ममा वीतरागा गच्छंति ते प्रेतराणिनर्विकल्पम्॥ ३१.५५ ॥	
संसृतिः कल्पनामूलं कल्पना ह्यमृतोपमा॥	
यैः कल्पना परित्यक्ता ते यांति परमां गतिम्॥ ३१.५६ ॥	
शुक्त्यां रजतबुद्धिश्च रज्जुबुद्धिर्यर्थोरणे॥	
मरीचौ जलबुद्धिश्च मिथ्या मिथ्यैव नान्यथा॥ ३१.५७ ॥	
सिद्धिः स्वच्छंदवर्त्तित्वं पारतंत्र्यं हि वै मृषा॥	
बद्धो हि परतंत्राख्यो मुक्तः स्वातंत्र्यभावनः॥ ३१.५८ ॥	
एको ह्यात्मा विदित्वाथ निर्ममो निरवग्रहः॥	
कुतस्तेषां बंधनं च यथाखे पुष्पमेव च॥ ३१.५९ ॥	
शशविषाणमेवैतज्त्रानं संसार एव च॥	
किं कार्यं बहुनोक्तेन वचसा निष्फलेन हि॥ ३१.६० ॥	
ममतां च निराकृत्य प्राप्तुकामाः परं पदम्॥	
ज्ञानिनस्ते हि विद्वांसो वीतरागा जितेंद्रियाः॥ ३१.६१ ॥	
यैस्त्यक्तो ममताभावो लोभकोपौ निराकृतौ॥	
ते यांति परमं स्थानं कामक्रोधविवर्जिताः॥ ३१.६२ ॥	
यावत्कामश्च लोभश्च रागद्वेषौ व्यवस्थितौ॥	
नाप्नुवंति च तां सिद्धिं शब्दमात्रैकबोधकाः॥ ३१.६३ ॥	
॥यम उवाच॥	
शब्दाच्छब्दः प्रवर्त्तेत निःशब्दं ज्ञानमेव च॥	
अनित्यत्वं हि शब्दस्य कथं प्रोक्तं त्वया प्रभो॥ ३१.६४ ॥	
अक्षरं ब्रह्मपरमं शब्दो वै ह्यरात्मकः॥	
तस्माच्छब्दस्त्वया प्रोक्तो निरीक्षक इति श्रुतम्॥ ३१.६५ ॥	
प्रतिपाद्यं हि यत्किंचिच्छब्देनैव विना कथम्॥	
तत्सर्वं कथ्यतां शंभो कार्याकार्यव्यवस्थितौ॥ ३१.६६ ॥	॥शंकर उवाच॥	
श्रृणुष्वावहितो भूत्वा परमार्धयुतं वचः॥	
यस्य श्रवणमात्रेण ज्ञातव्यं नावशिष्यते॥ ३१.६७ ॥	
ज्ञानप्रवादिनः सर्व ऋषयो वीतकल्मषाः॥	
ज्ञानाभ्यासेन वर्त्तंते ज्ञानं ज्ञानविदो विदुः॥ ३१.६८ ॥	
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं ज्ञात्वा च परिगीयते॥	
कथं केन च ज्ञातव्यं किं तद्वक्तुं विवक्षितम्॥ ३१.६९ ॥	
एतत्सर्वं समासेन कथयामि निबोध मे॥	
एको ह्यनेकधा चैव दृश्यते भेदभावनः॥ ३१.७० ॥	
यथा भ्रमरिकादृष्टा भ्रम्यते च मही यम॥	
तथात्मा भेदबुद्ध्या च प्रतिभाति ह्यनेकधा॥ ३१.७१ ॥	
तस्माद्विमृश्य तेनैव ज्ञातव्यः श्रवणेन च॥	
मंतव्यः सुप्रयोगेण मननेन विशेषतः॥ ३१.७२ ॥	
निर्द्धार्य चात्मनात्मानं सुखं बंधात्प्रमुच्यते॥	
मायाजालमिदं सर्वं जगदेतच्चाराचरम्॥ ३१.७३ ॥	
मायामयोऽयं संसारो ममतालक्षणो महान्॥	
ममतां च बहिः कृत्वा सुखं बंधात्प्रमुच्यते॥ ३१.७४ ॥	
कोऽहं कस्त्वं कुतश्चान्ये महामायावलंबिनः॥	
अजागलस्तनस्येव प्रपंचोऽयं निरर्थकः॥ ३१.७५ ॥	
निष्फलोऽयं निराभासो निःसारो धूमडंबरः॥	
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन आत्मानं स्मर वै यम॥ ३१.७६ ॥	
॥लोमश उवाच॥	
एवं प्रचोदितस्तेन शंभुना प्रेतराट्‌स्वयम्॥	
बुद्धो भूत्वा यमः साक्षादात्मभूतोऽभवत्तदा॥ ३१.७७ ॥	
कर्म्मणां हि च सर्वेषां शास्ता कर्मानुसारतः॥	
बभूव डंबरो नॄणां भूतानां च समाहितः॥ ३१.७८ ॥	॥ऋषय ऊचुः॥	
हत्वा तु तारकं युद्धे कुमारेण महात्मना॥	
अत ऊर्ध्वं कथ्यतां भोः किं कृतं महदद्भुतम्॥ ३१.७९ ॥	
॥सूत उवाच॥	
हते तु तारके दैत्ये हिमवन्प्रमुखाद्रयः॥	
कार्त्तिकेयं समागत्य गीर्भी रम्याभिरैडयन्॥ ३१.८० ॥	॥गिरय ऊचुः॥	
नमः कल्याणरूपाय नमस्ते विश्वमंगल॥	
विश्वबंधो नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वभावन॥ ३१.८१ ॥	
वरीष्ठाः श्वपचा येन कृता वै दर्शनात्त्वया॥	
त्वां नमामो जगद्बंधुं त्वां वयं शरणागताः॥ ३१.८२ ॥	
नमस्ते पार्वतीपुत्र शंकरात्मज ते नमः॥	
नमस्ते कृत्तिकासूनो अग्निभूत नमोस्तु ते॥ ३१.८३ ॥	
नमोस्तु ते देववरैः सुपूज्य नमोऽस्तु ते ज्ञानविदां वरिष्ठ॥	
नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद शरण्य सर्वार्तिविनाशदक्ष॥ ३१.८४ ॥	
एवं स्तुतो गिरिभिः कार्त्तिकेयो ह्युमासुतः॥	
तान्गिरीन्सुप्रसन्नात्मा वरं दातुं समुत्सुकः॥ ३१.८५ ॥	
॥कार्त्तिकेय उवाच॥	
भोभो गिरिवरा यूयं श्रृणुध्वं मद्वचोऽधुना॥	
कर्मिभिर्ज्ञानिभिश्चैव सेव्यमाना भविष्यथ॥ ३१.८६ ॥	
भवत्स्वेव हि वर्त्तते दृषदो यत्नसेविताः॥	
पुनंतु विश्चं वचनान्मम ता नात्र संशयः॥ ३१.८७ ॥	
पर्वतीयानि तीर्थानि भविष्यंति न चान्यथा॥	
शिवालयानि दिव्यानि दिव्यान्यायतनानि च॥ ३१.८८ ॥	
अयनानि विचित्राणि शोभनानि महांति च॥	
भविष्यंति न संदेहः पर्वता वचनान्मम॥ ३१.८९ ॥	
योऽयं मातामहो मेऽद्य हिमवान्पर्वतोत्तमः॥	
तपस्विनां महाभागः फलदो हि भविष्यति॥ ३१.९० ॥	
मेरुश्च गिरिराजोऽयमाश्रयो हि भविष्यति॥	
लोकालोको गिरिवर उदयाद्रिर्महायशः॥ ३१.९१ ॥	
लिंगरूपो हि भगवान्भविष्यति न चान्यथा॥	
श्रीशैलो हि महेंद्रश्च तथा सह्याचलोगिरिः॥ ३१.९२ ॥	
माल्यवान्मलयो विन्ध्यस्तथासौ गंधमादनः॥	
श्वेतकूटस्त्रिकूटो हि तथा दर्दुरपर्वतः॥ ३१.९३ ॥	
एते चान्ये च बहवः पर्वता लिंगरूपिणः॥	
मम वाक्याद्भविष्यंति पापक्षयकरा ह्यमी॥ ३१.९४ ॥	
एवं वरं ददौ तेभ्यः पर्वतेभ्यश्च शांकरिः॥	
ततो नंदीह्युवाचाथ सर्वागमपुरस्कृतम्॥ ३१.९५ ॥	॥नंद्युवाच॥	
त्वया कृता हि गिरयो लिंगरूपिण एव ते॥	
शिवालयाः कथं नाथ पूज्याः स्युःसर्वदैवतैः॥ ३१.९६ ॥	
॥कुमार उवाच॥	
लिंगं शिवालयं ज्ञेयं देवदेवस्य शूलिनः॥	
सर्वैर्नृभिर्दैवतैश्च ब्रह्मादिभिरतांद्रितैः॥ ३१.९७ ॥	
नीलं मुक्ता प्रवालं च वैडूर्यं चंद्रमेव च॥	
गोमेदं पद्मरागं च मारतं कांचनं तथा॥ ३१.९८ ॥	
राजतं ताम्रमारं च तथा नागमयं परम्॥	
रत्नधातुमयान्येव लिंगानि कथितानि ते॥ ३१.९९ ॥	
पवित्राण्येव पूज्यानि सर्वकामप्रदानि च॥	
एतेषामपि सर्वेषां काश्मीरं हि विशिष्यते॥ ३१.१०० ॥	
ऐहिकामुष्मिकं सर्वं पूजाकर्तुः प्रयच्छति॥ ३१.१०१ ॥	॥नंद्युवाच॥	
लिंगानामपि पूज्यं स्याद्बाणलिंगं त्वया कथम्॥	
कथितं चोत्तमत्वेन तत्सर्वं वदसुव्रत॥ ३१.१०२ ॥	
'''॥कुमार उवाच॥	
रेवायां तोयमध्ये च दृश्यंते दृषदो हि याः॥	
शिवप्रसादात्तास्तु स्युर्लिंगरूपा न चान्यथा॥ ३१.१०३ ॥	
श्लक्ष्णमूलाश्च कर्तव्याः पिंडिकोपरि संस्थिताः॥	
पूजनीयाः प्रयत्नेन शिवदीक्षायुतेन हि॥ ३१.१०४ ॥	
पिंडीयुक्तं च शास्त्रेण विधिना च यजेच्छिवम्॥	
वरदो हि जगन्नाथः पूजकस्य न चान्यथा॥ ३१.१०५ ॥	
पंचाक्षरी यस्य मुखे स्थिता सदा चेतोनिवृत्तिः शिवचिंतने च॥	
भूतेषुः साम्यं परिवादमूकता षंढत्वमेव परयोषितासु॥ ३१.१०६ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखण्डे शिवशास्त्रे कार्त्तिकेयप्रोक्तशिवलिंगमाहात्म्यवर्णनं नामैकत्रिंशोऽध्यायः॥ ३१ ॥ 	

केदारखण्डः