गरुडपुराणम्/ब्रह्मकाण्डः (मोक्षकाण्डः)/अध्यायः ५
श्रीगरुडमहापुराणम् ५
एतादृशे महत्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम्  ।
प्रविवेश महाभाग क्षोभयामास वै हरिः  ॥ ३,५.१ ॥
अहन्तत्त्वमभूत्तस्माज्ज्ञानद्रव्यक्रियात्मकम्  ।
अहङ्कारसमुत्पत्तावेकांशस्तमसि स्मृतः  ॥ ३,५.२ ॥
तद्दशांशाधिकरजस्तद्दशांशाधिकं प्रभो  ।
सत्त्वमित्युच्यते सद्भिर्ह्येतदात्मा त्वहं स्मृतम्  ॥ ३,५.३ ॥
अहन्तत्त्वाभिमानी तु आदौ शेषो बभूवह  ।
सहस्राब्दाच्च पश्चात्तौ जातौ खगहरौ द्विज  ॥ ३,५.४ ॥
अहन्तत्त्वे खग ह्येषु प्रविष्टो हरिरव्ययः  ।
क्षोभयामास भगवाल्लङ्क्ष्म्या सह हरिः स्वयम्  ॥ ३,५.५ ॥
वैकारिकस्तामसश्च तैजसश्चेत्यहं त्रिधा  ।
त्रिधा बभूव रुद्रोपि यतस्तेषां नियामकः  ॥ ३,५.६ ॥
वैकारिकस्थितो रुद्रो वैकारिक इति स्मृतः  ।
तामसे तु स्थितो रुद्रस्तामसो ह्यभिधीयते  ॥ ३,५.७ ॥
तैजसे तु स्थितो रुद्रो लोके वै तैजसः स्मृतः  ।
तैजसे तु ह्यहन्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम्  ॥ ३,५.८ ॥
विशित्वा क्षोभयामास तदासौ दशधा त्वभूत् ।
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च  ॥ ३,५.९ ॥
वाक्पाणिपादं पायुश्च उपस्थेति दश स्मृताः  ।
वैकारिके ह्यहन्तत्त्वे प्रविश्य क्षोभयद्धरिः  ॥ ३,५.१० ॥
महत्तत्त्वादिमा अदाविन्द्रियाणां च देवताः  ।
एकादशविधा आसन्क्रमेण तु खगेश्वर  ॥ ३,५.११ ॥
मनोभिमानि नी ह्यादौ वारुणी त्वभवत्तदा  ।
अनन्तरं च सौपर्णी गौरोजापि तथैव च  ॥ ३,५.१२ ॥
शेषादनन्तरास्तासां दशवर्षादनंरम्  ।
उत्पत्तिरिति विज्ञेयं क्रमेण तु खगेश्वर  ॥ ३,५.१३ ॥
मनोभिमानिनावन्याविन्द्रकामौ प्रजज्ञतुः  ।
तार्क्ष्य ह्यनन्तरौ ज्ञेयौ मुक्तौ संसार एव च  ॥ ३,५.१४ ॥
ततस्त्वगात्मा ह्यभवत्सोहं कारिक ईरितः  ।
ततः पाण्यात्मकाश्चैव जज्ञिरे पक्षिसत्तम  ॥ ३,५.१५ ॥
शची रतिश्चानिरुद्धस्तथा स्वायंभुवो मनुः  ।
बृहस्पतिस्तथा दक्ष एते पाण्यात्मकाः स्मृताः  ॥ ३,५.१६ ॥
दक्षस्यानन्तरं जज्ञे प्रवाहो नाम चाण्डज  ।
स एवोक्तश्चातिंवाहो यापयत्यात्मचोदितः  ॥ ३,५.१७ ॥
हस्तादनन्तरं ज्ञेयो न तु शच्यादिवत्स्मृतः  ।
ततोभवन्महाभाग चक्षुरिद्रियमात्मनः  ॥ ३,५.१८ ॥
स्वायंभुवमनोर्भार्या शतरूपा यमस्तथा  ।
चन्द्रसूर्यौ तु चत्त्वारश्चक्षुरिन्द्रियमानिनः  ॥ ३,५.१९ ॥
चन्द्रः श्रोत्राभिमानीति तथा ज्ञेयः खगेश्वर  ।
जिह्वेन्द्रियात्मा वरुणः सूर्यस्यानन्तरोभवत् ॥ ३,५.२० ॥
वागिन्द्रियाभिमानिन्यो ह्यभवन्वरुणादनु  ।
दक्षपत्नी प्रसूतिश्च भृगुरग्निस्तर्थव च  ॥ ३,५.२१ ॥
तत्र वैते महात्मानो वागिन्द्रियनियामकाः  ।
ये क्रव्यादादयश्चोक्तास्तेनन्तत्त्वनियामकाः  ॥ ३,५.२२ ॥
साम्यत्वाच्च तथैवोक्तिर्न तु तत्त्वाभिमानितः  ।
उपस्थमानिनो वीन्द्र बभूवुस्तदनन्तरम्  ॥ ३,५.२३ ॥
विश्वामित्रो वसिष्टोत्रिर्मरीचिः पुलहः क्रतुः  ।
पुलस्त्योङ्गिरसश्चैव तथा वैवस्वतो मनुः  ॥ ३,५.२४ ॥
मन्वादयोनन्तसंख्या उपस्थात्मान ईरिताः  ।
पायोश्च मानिनो वीन्द्र जज्ञिरे तदनन्तरम्  ॥ ३,५.२५ ॥
सूर्येषु द्वादशस्वेको मित्रस्तारा गुरोः प्रिया  ।
कोणाधिपो निरृतिश्च प्रवहप्रिया  ॥ ३,५.२६ ॥
चत्त्वार एते पक्षीन्द्र वायुतत्त्वाभिमानिनः  ।
घ्राणाभिमानिनः सर्वे जज्ञिरे द्विजसत्तम  ॥ ३,५.२७ ॥
विष्ववसेनो वायुपुत्रौ ह्यश्विनौ गणपस्तथा  ।
वित्तपः सप्त वसव उक्तो ह्याग्निस्तथाष्टमः  ॥ ३,५.२८ ॥
सत्यानां शृणु नामानि द्रोणः प्राणो ध्रुवस्तथा  ।
अर्के दोषस्तथा वस्कः सप्तमस्तु विभावसुः  ॥ ३,५.२९ ॥
दशरुद्रास्तथा ज्ञेया मूलरुद्रो भवः स्मृतः  ।
दश रुद्रस्य नामानि शृणुष्व द्विजसत्तम  ॥ ३,५.३० ॥
रैवन्तेयस्तथा भीमो वामदेवो वृषाकपिः  ।
अजैकपादहिर्वुध्न्यो बहुरूपो महानिति  ॥ ३,५.३१ ॥
दश रुद्रा इति प्रोक्ताः षडादित्याञ्छृणु द्विज  ।
उरुक्रमस्तथा शक्रो विवस्वान्वरुणस्तथा  ॥ ३,५.३२ ॥
पर्जन्योतिबाहुरेत उक्ताः पूर्वं द्विजोत्तम  ।
पर्जन्यव्यतिरिक्तास्तु पञ्चैवोक्ता न संशयः  ॥ ३,५.३३ ॥
गङ्गासमस्तु पर्जन्य इति चोक्तः खगेश्वर  ।
सविता ह्यर्यमा धाता पूषा त्वष्टा तथा भगः  ॥ ३,५.३४ ॥
चत्वारिंशत्तथा सप्त महतः परिकीर्तिताः  ।
द्वावुक्ताविति विज्ञेयो प्रवहोतिवहस्तथा  ॥ ३,५.३५ ॥
तथा दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः खगेश्वर  ।
शृणु नामानि तेषां तु पुरूरवार्द्रवसंज्ञकौ  ॥ ३,५.३६ ॥
धूरिलोचनसंज्ञौ द्वौ क्रतुदक्षेतिसंज्ञकौ  ।
द्वौ सत्यवसुसंज्ञौ च कामकालकसंज्ञकौ  ॥ ३,५.३७ ॥
एवं दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः  ।
तथा ऋभुगणश्चोक्तस्तथा च पितरस्त्रयः  ॥ ३,५.३८ ॥
द्यावा पृथिव्यौ विज्ञेयौ एते च षडशीतयः  ।
देवाः प्रजज्ञिरे सर्वे नासिकद्रियमानिनः  ॥ ३,५.३९ ॥
आकाशस्याभिमानी तु गणपः सुदाहृतः  ।
उभयत्राभि मानीति ज्ञेयं तत्त्वार्थवेदिभिः  ॥ ३,५.४० ॥
विष्वक्सेनं विना सर्वे जयाद्या विष्णुपार्षदाः  ।
अभवन्समहीनाश्च विष्वक्सेनादनन्तरम्  ॥ ३,५.४१ ॥
एतेपि नासिकायाश्च अवान्तरनियामकाः  ।
अतस्ते तत्त्वमानिभ्यो ह्यवरास्ते प्रकीर्तिताः  ॥ ३,५.४२ ॥
स्पर्शतत्त्वाभिमानी तु अपानश्चेत्युदाहृतः  ।
रूपाभिमानी संजज्ञे व्यानो नाम महान्प्रभो  ॥ ३,५.४३ ॥
रसात्मक उदानश्च समानो गन्धनामकः  ।
अपां नाथाश्च चत्वारो मरुतः परिकीर्तिताः  ॥ ३,५.४४ ॥
जयाद्यनन्तरान्वक्ष्ये समुत्पन्नान्खगेश्वर  ।
प्रधानाग्रे प्रथमजः पावकः समुदाहृतः  ॥ ३,५.४५ ॥
भृगोर्महर्षेः पुत्रश्च च्यवनः समुदाहृतः  ।
बृहस्पतेश्च पुत्रस्तु उतथ्यः परिकीर्तितः  ॥ ३,५.४६ ॥
रैवतश्चाक्षुषश्चैव तथा स्वारोचिषः स्मृतः  ।
उत्तमो ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च  ॥ ३,५.४७ ॥
देवसावर्णिसावर्णिरिन्द्रसावर्णिरेवच  ।
तथैव दक्षसावर्णिर्धर्मभावर्णिरेव च  ॥ ३,५.४८ ॥
एकादशविधा ह्येवं मनवः परिकीर्तिताः  ।
पितॄणां सप्तकं चैवेत्याद्याः संजज्ञिरे खग  ॥ ३,५.४९ ॥
तदनन्तरमुत्पन्नास्तेभ्यो नीचाः शृणु द्विज  ।
वरुणस्य पत्नी गङ्गा पर्जन्याख्यो विभावसुः  ॥ ३,५.५० ॥
यमभार्या श्यामला तु ह्यनिरुद्धप्रिया विराट् ।
ब्रह्माण्डमानिनी सैव ह्युषानाम्ना सुशब्दिता  ॥ ३,५.५१ ॥
रोहिणी चन्द्रभार्योक्ता सूर्यभार्या तु संज्ञका  ।
एता गङ्गादिषटूसंख्या जज्ञिरे विनतासुत  ॥ ३,५.५२ ॥
गङ्गाद्यनन्तरं जज्ञे स्वाहा वै मन्त्रदेवता  ।
स्वाहानामाग्निभार्योक्ता गङ्गादिभ्योधमा श्रुता  ॥ ३,५.५३ ॥
स्वाहानन्तरजो ज्ञेयो ज्ञानात्मा बुधनामकः  ।
बुधस्तु चन्द्रपुत्रो यः स्वाहाया अधमः स्मृतः  ॥ ३,५.५४ ॥
उषा नाम तथा जज्ञे बुधस्यानन्तरं खग  ।
उषानामा भिमानी तु ह्यश्विभार्या प्रकीर्तिता  ॥ ३,५.५५ ॥
बुधाधमा सा विज्ञेया नात्र कार्या विचारणा  ।
ततः शनैश्चरो जज्ञे पृथिव्यात्मेति विश्रुतः  ॥ ३,५.५६ ॥
उषाधमस्तु विज्ञेयस्ततो जज्ञेथ पुष्करः  ।
कर्माभिमानी विज्ञेयः शनैश्चर इतीरितः  ॥ ३,५.५७ ॥
तत्त्वाभिमानिनो देवानेवं सृष्ट्वा हरिः स्वयम्  ।
प्रविवेश स देवेशस्तत्त्वेषु रमया सहा  ॥ ३,५.५८ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे तत्त्वाभिमानि देवतोत्पत्तितत्तारतम्यनिरूपणं नाम पञ्चमोऽध्यायः

ब्रह्मकाण्डः