स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/अध्यायः ३९
॥नारद उवाच॥	
सहस्रसप्तत्युच्छ्राये पातालानि परस्परम्॥	
अतलं वितलं चैव नितलं च रसातलम्॥ ३९.१ ॥	
तलातलं च सुतलं पातालं चापि सप्तमम्॥	
कृष्णशुक्लारुणाः पीताः शर्कराशैलकांचनाः॥ ३९.२ ॥	
भूमयो यत्र कौरव्य वरप्रासादशोभिताः॥	
तेषु दानवदैतेयनागाश्चैव सहस्रसः॥ ३९.३ ॥	
स्वर्लोकादपि रम्याणि दृष्टानि बहुशो मया॥	
आह्लादकारिणो नानामण्यो यत्र पन्नगः॥ ३९.४ ॥	
दैत्यदानवकन्याभिर्महारूपाभिरन्विते॥	
पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते॥ ३९.५ ॥	
यत्र नोष्णं न वा शीतं न वर्षं दुःखमेव च॥	
भक्ष्यभोज्यमहाभोगकालो यत्रापि जायते॥ ३९.६ ॥	
पाताले सप्तमे चास्ति लिंगं श्रीहाटकेश्वरम्॥	
ब्रह्मणा स्थापितं पार्थ सहस्रयोजनोच्छ्रितम्॥ ३९.७ ॥	
हाटकस्य तु लिंगस्य प्रासादो योजनायुतः॥	
सर्वरत्नमयो दिव्यो नानाश्चयविभूषितः॥ ३९.८ ॥	
तच्चार्यंति तल्लिंगं नानानागेन्द्रसत्तमाः॥	
तदधस्ताज्जलं भूरि तस्याधो नरकाः स्मृताः॥ ३९.९ ॥	
पापिनो येषु पात्यंते ताञ्छृणुष्व महामते॥	
कोटयः पंचपंचाशद्राजानश्चैकविंशति॥ ३९.१० ॥	
रौरवः शूकरो रोधस्तालो विशसनस्तथा॥	
महाज्वालस्तप्तकुम्भो लवणोथ विमोहकः॥ ३९.११ ॥	
रुधिरांधो वैतरणी कृमिशः कृमिभोजनः॥	
असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्ष्यश्च दारुमः॥ ३९.१२ ॥	
तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालोऽप्यधःशिराः॥	
संदंशः कृष्णसूत्रश्च तमश्चावीचिरेवच॥ ३९.१३ ॥	
श्वभोजनो विसूचिश्चाप्यवीचिश्च तथाऽपरः॥	
कूटसाक्षी रौरवं च रोधं गोविप्ररोधकः॥ ३९.१४ ॥	
सुरापः सूकरं याति तालं मिथ्याम नुष्यहा॥	
गुरुतल्पी तप्तकुम्भं तप्तलोहं च भक्तहा॥ ३९.१५ ॥	
गुरूणामवमंता यचो महाज्वाले निपात्यते॥	
लवणं शास्त्रहंता च निर्मर्यादो विमोहके॥ ३९.१६ ॥	
कृमिभक्ष्ये देवद्वेष्टा कृमिशे तु दुरिष्टकृत्॥	
पितृदेवात्पूर्वमश्रल्लाँलाभक्ष्ये प्रयाति च॥ ३९.१७ ॥	
मिथ्याजीवविरोधी विशसने कूटशस्त्रकृत्॥	
अधोमुखे ह्यसद्ग्राही एकाशी पूयवाहके॥ ३९.१८ ॥	
मार्ज्जारकुक्कुटश्वानपक्षिपोष्टा प्रयाति च॥ 	
बधिरांधगृहक्षेत्रतृणधान्यादिज्वालकः॥ ३९.१९ ॥	
नक्षत्ररंगजीवी च याति वैतरणीं नरः॥	
धनयौवनमत्तो यो धनहा कृष्णमेति सः॥ ३९.२० ॥	
असिपत्रवनं याति वृक्षच्छेदी वृथैव यत्॥	
कुहकाजीविनः सर्वे वह्निज्वाले पतंति ते॥ ३९.२१ ॥	
परस्त्रीं च परान्नं च गच्छन्संदंशमेति च॥	
दिवास्वप्नपरा ये व्रतलोपपराश्च ये॥ ३९.२२ ॥	
शरीरमदमत्ताश्च यांति चैते श्वभोजनम्॥	
शिवं हरिं न मन्यंते यांत्यवीचिनमेव च॥ ३९.२३ ॥	
इत्येवमादिभिः पापैरशास्त्रौघस्य सेवनैः॥	
पतंत्येव महाघोरनरकेषु सहस्रशः॥ ३९.२४ ॥	
तस्माद्य इच्छेदेतेभ्यो विमोक्षं बुद्धिमान्नरः॥	
श्रुतिमार्गेण तेनार्च्यौ देवौ हरिहरावुभौ॥ ३९.२५ ॥	
नरकाणामधोभागे स्थितः कालाग्निसंज्ञकः॥	
तदधो हट्टकश्चैव अनंतस्तदधः स्मृतः॥ ३९.२६ ॥	
यस्यैतत्सकलं विश्वं मूर्धाग्रे सर्षपायते॥	
इत्यनंतप्रभावात्स ह्यनंत इति कीर्त्यते॥ ३९.२७ ॥	
दिशां गजास्तत्र पद्मकुमुदांजनवामनाः॥	
तदधोंऽडकटाहश्च एकवीरास्ति तत्र च॥ ३९.२८ ॥	
चतुर्लक्षसहस्राणि नवतिश्च शतानि च॥	
एतनैव प्रमाणेन उदकं च ततः स्मृतम्॥ ३९.२९ ॥	
तदधो नरकाः कोट्यो द्विकोट्योऽग्निस्ततो महान्॥	
चत्वारिंशत्सहस्रैश्च तदधस्तम उच्यते॥ ३९.३० ॥	
चत्वारिंश्च्चकोट्यस्तु चतस्रश्च ततः पराः॥	
एकोननवतिर्लक्षाः सहस्राशीतिरेव च॥ ३९.३१ ॥	
तदधोंऽडकटाहोथ कोटिमात्रस्तथापरः॥	
देवी युक्ता कपालीशा दंडहस्तेन चापि सा॥ ३९.३२ ॥	
देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता तत्र पालिनी॥	
संकर्षणस्य निःश्वासप्रेरितो दाहकोऽनलः॥ ३९.३३ ॥	
कालाग्निं प्रेरयत्येव कल्पांते दह्यते जगत्॥	
एवंविधमधःसूत्रं निर्मितं चात्र भारत॥ ३९.३४ ॥	
मध्यसूत्रे कटाहे च पालकांस्ताञ्छृणुष्व मे॥	
वसुधामा स्थितः पूर्वे शंखपालश्च दक्षिणे॥ ३९.३५ ॥	
तक्षकेशः स्थितः पश्चादुत्तरे केतुमानिति॥	
हरसिद्धिः सुपर्णाक्षी भास्करा योगनंदिनी॥ ३९.३६ ॥	
कोटिकोटी युता देवी देवीनां पालयत्यदः॥	
एवमेतन्महाश्चर्यं ब्रह्मांडं स्थापितं च यैः॥ ३९.३७ ॥	
नमामि तानहं नित्यं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्॥	
विष्णुलोको रुद्रलोको बहिश्चास्मात्प्रकीर्त्यते॥ ३९.३८ ॥	
तं च वर्णयितुं ब्रह्मा शक्तो नैवास्मदादयः॥	
विमुक्ता यत्र संयांति नित्यं हरिहरव्रताः॥ ३९.३९ ॥	
ब्रह्मांडं संवृतं ह्येतत्कटाहेन समंततः॥	
कपित्थस्य यथा बीजं कटाहेन सुसंवृतम्॥ ३९.४० ॥	
दशोत्तरेण पयसा वृतं तच्चापि तेजसा॥	
तेजश्च वायुना वायुर्नभ साहंतया च तत्॥ ३९.४१ ॥	
अहंकारश्च महता तं चापि प्रकृतिः परा॥	
दशोत्तराणि सर्वाणि षडाहुः सप्तमं च तत्॥ ३९.४२ ॥	
प्राकृतं चरणं पार्थ तदनंतं प्रकीर्तितम्॥	
अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च॥ ३९.४३ ॥	
ईदृशानां तथा चात्र कोटिकोटिशतानि च॥	
सर्वाण्येवंविधान्येव यादृशं कीर्तितंत्विदम्॥ ३९.४४ ॥	
यस्यैवं वैभवं पार्थ तं नमामी सदाशिवम्॥	
अहो मंदः स पापात्मा को वा तस्मादचेतनः॥ ३९.४५ ॥	
य एवंविधसंमोहतारकं न शिवं भजेत्॥	
अथ ते कीर्थयिष्यामि कालमानं निबोध तत्॥ ३९.४६ ॥	
काष्ठा निमेषा दश पंच चाहुस्त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कला हि॥	
त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहुर्त्तं तत्त्रिंशता रात्र्यहनी उभे च॥ ३९.४७ ॥	
दिवसे पंच कालाः स्युस्त्रिमुहूर्ताः श्रृणुष्व तान्॥	
प्रातस्ततः संगवश्च मध्याह्नश्चापराह्णकः॥ ३९.४८ ॥	
सायाह्नः पंचमश्चापि मुहूर्ता दश पंच च॥	
अहोरात्राः पंचदश पक्ष इत्यभिधीयते॥ ३९.४९ ॥	
मासः पक्षद्वयेनोक्तो द्वौ मासौ चार्कजावृतुः॥	
ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वेयने वर्षमुच्यते॥ ३९.५० ॥	
चतुर्भेदं मासमाहुः पंचभेदं च वत्सरम्॥	
संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः॥ ३९.५१ ॥	
इद्वत्सरस्तृतीयोऽसौ चतुर्थश्चानुवत्सरः॥	
पंचमश्च युगोनाम गणनानिश्चयो हि सः॥ ३९.५२ ॥	
मासेन च मनुष्याणामहोरात्रं च पैतृकम्॥	
कृष्णपक्षस्त्वहः प्रोक्तः शुक्लपक्षश्च शर्वरी॥ ३९.५३ ॥	
मानुषेण च वर्षेण दैविको दिवसः स्मृतः॥	
अहस्तत्रो दगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम्॥ ३९.५४ ॥	
वर्षेण चैव देवानां मतः सप्तर्षिवासरः॥	
सप्तर्षीणां च वर्षेण ध्रौवश्च दिवसः स्मृतः॥ ३९.५५ ॥	
मनुष्याणां च वर्षाणि लक्षासप्तदशैव तु॥	
अष्टाविंशतिसहस्राणि कृतं त्रेतायुगं ततः॥ ३९.५६ ॥	
लक्षद्वादशसाहस्रषण्नवत्यधिकाः पराः॥	
अष्टौ लक्षाश्चतुःषष्टिसहस्राणि च द्वापरः॥ ३९.५७ ॥	
चतुर्लक्षं तु द्वात्रिंशत्सहस्राणि कलिः स्मृतः॥	
चतुर्भिरेतैर्देवानां युगामित्यभिधीयते॥ ३९.५८ ॥	
आयुर्मनोर्युगानां च साधिका ह्येकसप्ततिः॥	
चतुर्दशमनूनां च कालेन ब्रह्मणो दिनम्॥ ३९.५९ ॥	
युगानां च सहस्रेण स च कल्पः श्रृणुष्व तान्॥	
भवोद्भवस्तपभव्य ऋतुर्वह्निर्वराहकः॥ ३९.६० ॥	
सावित्र आसिकश्चापि गांधारः कुशिकस्तथा॥	
ऋषभश्च तथा खड्गो गांधारीयश्च मध्यमः॥ ३९.६१ ॥	
वैराजश्च निषादश्च मेघवाहनपंचमौ॥	
चित्रको ज्ञान आकूतिर्मोनो दंशश्च बृंहकः॥ ३९.६२ ॥	
श्वेतो लोहितरक्तौ च पीतवासाः शिवः प्रभुः॥	
सर्वरूपश्च मासोऽयमेवं वर्षशतावधिः॥ ३९.६३ ॥	
पूर्वार्धमपरार्धं च ब्रह्ममानमिदं स्मृतम्॥	
विष्णोश्च शंकरस्यापि नाहं शक्तश्च वर्णने॥ ३९.६४ ॥	
क्वाहमल्पमतिः पार्थ क्वापरौ हरित्र्यंबकौ॥	
देविकेनैव मानेन पातालेष्वपि गण्यते॥ ३९.६५ ॥	
इति ते सूचितं बुद्ध्या श्रृणु तत्प्राकृतं पुनः॥ ३९.६६ ॥	
इति वैधात्रव्यवस्थितिः॥	॥श्रीनारद उवाच॥	
ऋषभोनाम यन्नाम्ना नानापाषंड कल्पनाः॥	
कलौ पार्थ भविष्यंति लोकानां मोहनात्मिकाः॥ ३९.६७ ॥	
तस्य पुत्रस्तु भरतः शतश्रृंगस्तु तत्सुतः॥	
तस्य पुत्राष्टकं जातं तथैकाच कुमारिका॥ ३९.६८ ॥	
इंद्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रद्वीपो गभस्तिमान्॥	
नागः सौम्यश्च गांधर्वो वरुणश्च कुमारिका॥ ३९.६९ ॥	
वदनं चापि कन्यायाः पार्थ बर्करिकाकृति॥	
श्रृणु तत्कारणं सर्वं महाश्चर्यसमन्वितम्॥ ३९.७० ॥	
महीसागरपर्यंतं वृक्षराजिविराजिते॥	
जालीगुल्मलताकीर्णे स्तंभतीर्थस्य संनिधौ॥ ३९.७१ ॥	
अजासमजतो मध्यात्काचिदेका च बर्करी॥	
भ्रांता सती समायाता प्रदेशे तत्र दुश्चरे॥ ३९.७२ ॥	
इतस्ततो भ्रमंति सा जालिमध्ये समंततः॥	
निर्गंतुं नैव शक्नोति क्षुत्पिपासार्दिता शुभा॥ ३९.७३ ॥	
विलग्ना जालिमध्ये तु ततः पंचत्वमागता॥	
कालेन कियता तस्य त्रुटित्वा शिरसो ह्यधः॥ ३९.७४ ॥	
पपात शनिदर्शे च महीसागरसंगमे॥	
सर्वतीर्थमये तत्र सर्वपापप्रमोचने॥ ३९.७५ ॥	
शिरस्तु तदवस्थं हि समग्रं तत्र संस्थितम्॥	
जालिगुल्मावलग्नं च तस्या नैवापतज्जले॥ ३९.७६ ॥	
शेषकायप्रपातेन महीसागरसंगमे॥	
तत्तीर्थस्य प्रभावेन बर्करीसा कुरूद्वह॥ ३९.७७ ॥	
शकश्रृंगस्य वै राज्ञः सिंहलेष्वभवत्सुता॥	
मुखं बर्करिकातुल्यं व्यक्तं तस्या व्यजायत॥ ३९.७८ ॥ 	
दिव्यनारी शुभाकारा शेषकाये बभौ शुभा॥	
पूर्वं तस्याप्यपुत्रस्य राज्ञः पुत्रशतोपमा॥ ३९.७९ ॥	
पुत्री जाता प्रमोदेन स्वजनानंदवर्धिनी॥	
ततस्तस्या विलोक्याथ मुखं वर्करिकाकृति॥ ३९.८० ॥	
विस्मयं समनुप्राप्ताः सर्वे ते राजपूरुषाः॥	
विषादं परमापन्नो राजा सांतःपुरस्तदा॥ ३९.८१ ॥	
खिन्नाः प्रकृतयः सर्वास्तादृग्रूपविलोकनात्॥	
तत्किमित्येतदाश्चर्यमूचुः पौराः सुविस्मिताः॥ ३९.८२ ॥	
ततः सा यौवनं प्राप्ता साक्षाद्देवसुतोपमा॥	
स्वमुखं दर्पणे वीक्ष्यस्मृतः पूर्वो भवस्तया॥ ३९.८३ ॥	
तत्तीर्थस्य प्रभावेण मातृपित्रोर्निवेदितम्॥	
विषादो नैव कर्तव्यो मदर्थे तात निश्चितम्॥ ३९.८४ ॥	
मा शोकं कुरु मे मातः पूर्वजन्मार्जितं फलम्॥	
ततः पूर्वं स्ववृत्तांतमुक्त्वा सा च कुमारिका॥ ३९.८५ ॥	
पूर्वजन्मोद्भवः कायस्यस्या यत्रापतत्तथा॥	
गमनाय तमुद्देशं विज्ञप्तौ पितरौ तया॥ ३९.८६ ॥	
अहं तात गमिष्यामि महीसागरसंगमम्॥	
भवामि तत्र संप्राप्ता यथा कुरु तथा नृप॥ ३९.८७ ॥	
ततः पित्रा प्रतिज्ञातं शतश्रृंगेण तत्तथा॥	
तस्याः संवाहनं चक्रे राजा पोतैः सरत्नकैः॥ ३९.८८ ॥	
स्तंभतीर्थं ततः साऽपि प्राप्य पोतार्यसंयुता॥	
भूरिदानं ततश्चक्रे दानं सर्वस्वलक्षणम्॥ ३९.८९ ॥	
जालिगुल्मांतरेऽन्विष्य ततो दृष्टं निजं शिरः॥	
अस्थिचर्मावशेषं च तदादाय प्रयत्नतः॥ ३९.९० ॥	
दग्ध्वा संगमसांनिध्ये क्षिप्तान्यस्थीनि संगमे॥	
ततस्तीर्थप्रभावेण मुखं जातं शशिप्रभम्॥ ३९.९१ ॥	
न तादृग्देवकन्यानां न तादृङनागयोषिताम्॥	
न तादृङमर्त्यनारीणां तस्या यादृङमुखं मुखम्॥ ३९.९२ ॥	
सुरासुरनराः सर्वे तस्या रूपेण मोहिताः॥	
बहुधा प्रार्थयंत्येनां न सा वरमभीप्सति॥ ३९.९३ ॥	
कष्टं तया मुदा तत्र प्रारब्धं दुश्चरं तपः॥	
ततः संवत्सरे पूर्णे देवदेवो महेश्वरः॥ ३९.९४ ॥	
प्रत्यक्षतां गतस्तस्यै वरदोऽस्मीति चाब्रवीत्॥	
ततस्तं पूजयित्वा च कुमारी वाक्यमब्रवीत्॥ ३९.९५ ॥	
यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम॥	
सांनिध्यं क्रियतामत्र सर्वकालं हि शंकर॥ ३९.९६ ॥	
एवमस्त्विति शर्वेण प्रोक्ते हृष्टा कुमारिका॥	
यत्र दग्धं शिरस्तस्या बर्कर्याः कुरुसत्तम॥ ३९.९७ ॥	
बर्करेशः शिवस्तत्र तया संस्थापितस्तदा॥	
मन्मुखान्महादाश्चर्यं श्रुत्वेदं च तलातलात्॥ ३९.९८ ॥	
स्वस्तिकोनाम नागेंद्रः कुमारीं द्रष्टुमागतः॥	
शिरसा गच्छता तेन यत्रोत्क्षिप्ता च भूरभूत्॥ ३९.९९ ॥	
ईशाने बर्करेशस्य कूपोऽभूत्स्वस्तिकाभिधः॥	
पूरितो गंगया पार्थसर्वतीर्थफलप्रदः॥ ३९.१०० ॥	
दृष्ट्वा च स्थापितं लिंगं शिवस्तुष्टो वरं ददौ॥	
येषां मृतशरीराणामत्र दाहः प्रजायते॥ ३९.१०१ ॥	
क्षिप्यंतेब्धौ तथा स्थीनि तेषां स्यादक्षया गतिः॥	
ते स्वर्गे सुचिरं कालं वसित्वात्र समागताः॥ ३९.१०२ ॥	
राजानः सर्वसंपूर्णाः सप्रतापा भवंति ते॥	
बर्करेशं च यो भक्त्या संपूजयति मानवः॥ ३९.१०३ ॥	
स्नात्वार्णवमहीतोये तस्य स्यान्मनसेप्सितम्॥	
कार्तिके च चतुर्द्देश्यां कृष्णायां श्रद्धयान्वितः॥ ३९.१०४ ॥	
कूपे स्नानं नरः कृत्वा संतर्प्य च पितॄन्निजान्॥	
पूजयेद्बर्करेशं यः सर्पपापैः स मुच्यते॥ ३९.१०५ ॥	
एवं लब्ध्वा वरान्सर्वान्सा पुनः सिंहलं ययौ॥	
शतश्रृङ्गाय पित्रे च वृत्तांतं स्वं न्यवेदयत्॥ ३९.१०६ ॥	
तच्छ्रुत्वा विस्मितो राजा लोकाः सर्वे च फाल्गुन॥	
प्रशशंसुर्महीतीर्थमाजग्मुश्च कृतादराः॥ ३९.१०७ ॥	
स्नात्वा दत्त्वा च दानानि विविधानि च ते ततः॥	
सिंहलं च ययुर्भूयस्तीर्थमाहात्म्यहर्षिताः॥ ३९.१०८ ॥	
अनिच्छंत्यां कुमार्यां च वरं द्रव्यं च पार्थिवः॥	
तथान्यदपि प्रीत्यासौ यद्ददौ नृपतिः श्रृणु॥ ३९.१०९ ॥	
इदं भारतखंडं च नवधैव विभज्य सः॥	
ददावष्टौ स्वपुत्राणां कुमार्यै नवमं तथा॥ ३९.११० ॥	
तेषां विभेदान्वक्ष्यामि पर्वतैरुपशोभितान्॥	
पुत्रनामानि वर्षाणि पर्वतांश्च श्रृणुष्व मे॥ ३९.१११ ॥	
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः॥	
विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः॥ ३९.११२ ॥	
महेन्द्रपरतश्चैव इन्द्रद्वीपो निगद्यते॥	
पारियात्रस्य चैवार्वाक्खण्डं कौमारिकं स्मृतम्॥ ३९.११३ ॥	
सहस्रमेकमेकं च सर्वखण्डान्यमूनि च॥	
नदीनां संभवं चापि संक्षेपाच्छृणु फाल्गुन॥ ३९.११४ ॥	
वेदस्मृतिमुखा नद्यः पारियात्रोद्भवा मताः॥	
नर्मदासरसाद्याश्च नद्यो विंध्याद्विनिर्गताः॥ ३९.११५ ॥	
शतद्रूचन्द्रभागाद्या ऋक्षपर्वतसंभवाः॥	
ऋषिकुल्याकुमार्याद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः॥ ३९.११६ ॥	
तापी पयोष्णी निर्विध्या कावेरी च महीनदी॥	
कृष्णा वेणी भीमरथी सह्यपादोद्भवाः स्मृताः॥ ३९.११७ ॥	
कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा मलयोद्भवाः॥	
त्रिसामऋष्यकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः॥ ३९.११८ ॥	
एवं विभज्य पुत्रेभ्यः कुमार्यै च महीपतिः॥	
शतशृंगो गिरं गत्वा उदीच्यां तप्तवांस्तपः॥ ३९.११९ ॥	
तत्र तप्त्वा तपो घोरं ब्रह्मलोकं जगाम सः॥	
शतश्रृंगो नृपश्रेष्ठः शतश्रृंगे नगोत्तमे॥ ३९.१२० ॥	
यत्र जातोऽसि कौतेय पांडोस्त्वं सोदरैः सह॥	
कुमारी च महाभागा स्तंभतीर्थस्थिता सती॥ ३९.१२१ ॥	
खंडोद्भवेन द्रव्येण तेपे दानानि यच्छती॥	
ततः केनापि कालेन भ्रातृभ्योऽष्टभ्य एव च॥ ३९.१२२ ॥	
महावीर्यबलोत्साहा जाता नव नवात्मजाः॥	
ते समेत्य समागम्य कुमारीं प्रोचिरे ततः॥ ३९.१२३ ॥	
कुलदेवी त्वमस्माकं प्रसादं कुरु नः शुभे॥	
अष्टौ खण्डानि चास्माकं विभज्य स्वयमेव च॥	
देही द्वासप्ततीनां नो विभेदः स्याद्यथा न नः॥ ३९.१२४ ॥	
इत्युक्ता सर्वधर्मज्ञा विज्ञाने ब्रह्मणा समा॥	
द्वासप्ततिविभेदैः सा नव खंडान्यचीकरत्॥ ३९.१२५ ॥	
तेषां नामानि ग्रामांश्च पत्तनानि च फाल्गुन॥	
वेलाकूलानि संख्यां च वक्ष्यामि तव तत्त्वतः॥ ३९.१२६ ॥	
कोटिश्चतस्रो ग्रामाणां नीवृदासीच्च मंडले॥	
सार्धकोटिद्वयग्रामैर्देशो बालाक जच्यते॥ ३९.१२७ ॥	
सपादकोटिर्ग्रामाणां पुरसाहणके विदुः॥	
लक्षाश्चत्वार एवापि ग्रामाणामंधके स्मृताः॥ ३९.१२८ ॥	
एको लक्षश्च नेपाले ग्रामाणां परिकीर्तितः॥	
षट्‌त्रींशल्लक्षमानं तु कान्यकुब्जे प्रकीर्तितम्॥ ३९.१२९ ॥	
द्वासप्ततिस्तथा लक्षा ग्रामा गाजणके स्मृताः॥	
अष्टादश तथा लक्षा ग्रामाणां गौडदेशके॥ ३९.१३० ॥	
कामरूपे च ग्रामाणां नवलक्षाः प्रकीर्तिताः॥	
डाहले वेदसंज्ञे तु ग्रामाणां नवलक्षकम्॥ ३९.१३१ ॥	
नवैव लक्षा ग्रामाणां कांतिपुरे प्रकीर्तिताः॥	
नवलक्षास्तथा चैव माचिपुरे प्रकीर्तिताः॥ ३९.१३२ ॥	
ओड्डियाणे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः॥	
जालंधरे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः॥ ३९.१३३ ॥	
लोहपूरे तथा देशे लक्षाः प्रोक्ता नवैव च॥	
ग्रामाणां सप्तलक्षं च पांबीपुरे प्रकीर्तितम्॥ ३९.१३४ ॥	
ग्रामाणां सप्तलक्षं च रटराजे प्रकीर्तितम्॥	
हरीआले च ग्रामाणां लक्षपंचकसंमितम्॥ ३९.१३५ ॥	
सार्धलक्षत्रयं प्रोक्तं द्रडस्य विषये तथा॥	
सार्धलक्षत्रयं प्रोक्तं तथावंभणवाहके॥ ३९.१३६ ॥	
एकविंशतिसाहस्रं ग्रामणां नीलपूरके॥	
तथामलविषये पार्थ ग्राममाणामेकलक्षकम्॥ ३९.१३७ ॥	
नरेंदुनामदेशे तु लक्षमेकं सपादकम्॥	
अतिलांगलदेशे च लक्षः प्रोक्तः सपादकः॥ ३९.१३८ ॥	
लक्षाष्टादशसाहस्रं नवती द्वे च मालवे॥	
सयंभरे तथा देशे लक्षः प्रोक्तः सपादकः॥ ३९.१३९ ॥	
मेवाडे च तथा प्रोक्तो लक्षश्चैकःसपादकः॥	
अशीतिश्च सहस्राणि वागुरिः परिकीर्तितः॥ ३९.१४० ॥	
ग्रामसप्ततिसाहस्रो गुर्जरात्रः प्रकीर्तितः॥	
तथा सप्ततिसाहस्रः पांडर्विषय एव च॥ ३९.१४१ ॥	
जहाहुतिसहस्राणि द्वाचत्वारिंशदेव च॥ 	
अष्टषाष्टसहस्राणि प्रोक्तं काश्मीरमंडलम्॥ ३९.१४२ ॥	
षष्टित्रिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां कौंकणे विदुः॥	
चतुर्दशशतं द्वे च विंशतीलघुकौंकणम्॥ ३९.१४३ ॥	
सिंधुः सहस्रदशके ग्रामाणां परिकीर्तितः॥ ३९.१४४ ॥	
चतुर्दशशते द्वे च विंशतिः कच्छमंडलम्॥	
पंचपंचाशत्सहस्रं ग्रामाः सौराष्ट्रमुच्यते॥ ३९.१४५ ॥	
एकविंशतिसहस्रो लाडदेशः प्रकीर्तितः॥	
अतिसिंधुश्च ग्रामाणां दशसहस्र उच्यते॥	
तथा चाश्वमुखं पार्थ दशसाहस्रमुच्यते॥ ३९.१४६ ॥	
सहस्रदशकं चापि एकपादः प्रकीर्तितः॥ ३९.१४७ ॥	
तथैव दशसाहस्रो देशः सूर्यमुखः स्मृतः॥	
एकबाहुस्तथा देशो दशसाहस्रमुच्यते॥ ३९.१४८ ॥	
सहस्रदशकं चैव संजायुरिति देशकः॥	
शिवनामा तथा देशः सहस्रदशकः स्मृतः॥	
सहस्राणि दश ख्यातं तथा कालहयंजयः॥ ३९.१४९ ॥	
लिंगोद्भवस्तथा देशः सहस्राणि दशैव च॥	
भद्रश्च देवभद्रश्च प्रत्येकं दशकौ स्मृतौ॥ ३९.१५० ॥	
षट्‌त्रिंशच्च सहस्राणि स्मृतौ चटविराटकौ॥	
षट्‌त्रिंशच्च सहस्राणि यमकोटिः प्रकीर्तिता॥ ३९.१५१ ॥	
अष्टादश तथा कोट्यो रामको देश उच्यते॥	
तोमरश्चापि कर्णाटो युगलश्च त्रयस्त्विमे॥ ३९.१५२ ॥	
सपादलक्षग्रामाणां प्रत्येकं परिकीर्तितः॥	
पंचलक्षाश्च ग्रामाणां स्त्रीराज्यं परिकीर्तितम्॥ ३९.१५३ ॥	
पुलस्त्यविषयश्चापि दशलक्षक उच्यते॥	
प्रत्येकं लक्षदशकौ देशौ कांबोजकोशलौ॥ ३९.१५४ ॥	
ग्रामाणां च चतुर्लक्षो बाल्हिकः परिकीर्त्यते॥	
षट्‌त्रिंशच्च सहस्राणि लंकादेशः प्रकीर्तितः॥ ३९.१५५ ॥	
चतुःषष्टिसहस्राणि कुरुदेशः प्रकीर्तितः॥	
सार्धलक्षस्तथा प्रोक्तः किरातविजयो जयः॥ ३९.१५६ ॥	
पंच प्राहुस्तथा लक्षान्विदर्भायां च ग्रामकान्॥	
चतुर्दशसहस्राणि वर्धमानं प्रकीर्तितम्॥ ३९.१५७ ॥	
सहस्रदशकं चापि सिंहलद्वीपमुच्यते॥	
षट्‌त्रिंशच्च सहस्राणि ग्रामाणां पांडुदेशकः॥ ३९.१५८ ॥	
लक्षैकं च तथा प्रोक्तं ग्रामाणां तु भयाणकम्॥	
षट्‌षष्टिं च सहस्राणि देशो मागध उच्यते॥ ३९.१५९ ॥	
षष्टिसहस्राणि तथा ग्रामाणां पांगुदेशकः॥	
त्रिंशत्साहस्र उक्तश्च ग्रामाणां च वरेंदुकः॥ ३९.१६० ॥	
पंचविंशतिसाहस्रं मूलस्थानं प्रकीर्तितम्॥	
चत्वारिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां यावनः स्मृतः॥ ३९.१६१ ॥	
चत्वार्येव सहस्राणि पक्षबाहुरुदीर्यते॥	
द्वासप्ततिरमी देशाः ग्रामसंख्याः प्रकीर्तिताः॥ ३९.१६२ ॥	
एवं भरतखंडेऽस्मिन्षण्णवत्येव कोटयः॥	
द्वासप्ततिस्तथा लक्षाः पत्तनानां प्रकीर्तिताः॥ ३९.१६३ ॥	
षट्‌त्रिंशच्च सहस्राणि वेलाकूलानि भारत॥	
एवं विभज्य खंडानि भ्रातृव्याणां ददौ नव॥ ३९.१६४ ॥	
आत्मीयमपि सा देवी अनिच्छुष्वपि तेषु च॥	
यतो मान्येति भगिनी प्रति क्रुध्यंति भ्रातरः॥ ३९.१६५ ॥	
भ्रातॄन्प्रति भगिनी च विचार्यैव ददौ शुभा॥	
तत्कृत्वा सानुमान्यैतान्स्तंभतीर्थमुपागता॥ ३९.१६६ ॥	
तदा तेषु च देशेषु चतुर्वर्गस्य साधनम्॥	
सर्वेषां प्रवरं प्रोक्तं कुमारीश्वरमेव च॥ ३९.१६७ ॥	
तत्रापि गुप्तक्षेत्रं च वेदैतत्सा कुमारिका॥	
गुप्तक्षेत्रे कुमारेशं पूजयंति महाव्रता॥ ३९.१६८ ॥	
तस्थौ स्नायंती षट्‌सु चैवापि संगमे॥	
ततः कालप्रकर्षाच् प्रासादे स्कंदनिर्मिते॥ ३९.१६९ ॥	
जीर्णे नव्यं स्वर्णमयं प्रासादं साप्यकारयत्॥	
ततस्तुष्टो महादेवस्तस्या भक्त्यातितोषितः॥ ३९.१७० ॥	
कुमारलिंगादुत्थाय प्रत्यक्षस्तामवोचत॥	
भद्रे तवाहं भक्त्या च विज्ञानेन च तोषितः॥ ३९.१७१ ॥	
जीर्णः पुनरुद्धृतोऽयं प्रासादस्तेन तोषितः॥	
तव नाम्ना च विख्यातो भविष्यामि कुमारिके॥ ३९.१७२ ॥	
कर्ता चापि तथोद्धर्ता द्वौ वै समफलौ स्मृतौ॥	
कुमारेशः कुमारीश इति वक्ष्यंति मां ततः॥ ३९.१७३ ॥	
बर्करेशे च ये दत्त वरा दत्ताः सदैव ते॥	
तवापि प्राप्तः कालश्च समीपे वरवर्णिनि॥ ३९.१७४ ॥	
अभर्तृकाया नार्याश्च न स्वर्गो मोक्ष एव च॥	
यथैव वृद्धकन्यायाः सरस्वत्यास्तटे शुभे॥ ३९.१७५ ॥	
तस्मात्त्वमत्र तीर्थे च महाकालमिति स्मृतम्॥	
सिद्धिं गतं वृणु भद्रे पतित्वे वरवर्णिनि॥ ३९.१७६ ॥	
ततः सा रुद्रवाक्येन वरयामास तं पतिम्॥	
रुद्रलोकं ययौ चापि महाकालसन्विता॥ ३९.१७७ ॥	
तत्र तां पार्वती प्राह समालिंग्य प्रहर्षिता॥	
यस्मात्त्वया चित्रवच्च लिखिता पृथिवी शुभे॥ ३९.१७८ ॥	
चित्रलेखेतिनाम्ना त्वं तस्माद्भव सखी मम॥	
ततः सखी समभवच्चित्रलेखेति सा शुभा॥ ३९.१७९ ॥	
ययानिरुद्धः कथित उषायाः पतिरुत्तमः॥	
योगिनीनां वरिष्ठा या महाकालस्य वल्लभा॥ ३९.१८० ॥	
अप्सुसा वार्षिकं बिंदुं पूर्णे वर्षशते पपौ॥	
तपश्चरंती तस्मात्सा प्रोच्यते चाप्सरा दिवि॥ ३९.१८१ ॥	
एवंविधा कुमारी सा लिंगमेतद्धि फाल्गुन॥	
स्थापयामास शिवदं बर्करेश्वरसंज्ञितम्॥ ३९.१८२ ॥	
तस्मादत्र नृणां दाहश्चास्थिक्षेपश्च भारत॥	
प्रयागादधिकौ प्रोक्तौ महेशस्य वचो यथा॥ ३९.१८३ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे बर्करेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः॥ ३९ ॥ छ ॥	

कौमारिकाखण्डः