भृगुसंहिता/एकोनत्रिंशोऽध्यायः
अथैकोनत्रिंशोऽध्यायः.	
प्रायश्चित्तम्	
अथवक्ष्ये विशेषेण ध्रुवबेरस्य निष्कृतिं  ।	
ताम्रजं शैलजं चैव मूर्तिकं दारवं त्विति   ।। २९.१  ।।	
चातुर्विध्यं ध्रुवस्यात्र पूर्वमेव मयोदितं  ।	
षण्मानसहितं कृत्वासनालं पादपद्मकं  ।। २९.२  ।।	
कृत्वा तु ताम्रजं बिंबं कौतुकस्योक्तवर्त्मना   ।	
कृत्वाक्ष्युन्मोचनं चाधिवासान्संस्थाप्य चाचलं  ।। २९.३  ।।	
स्थापयेत्सह देव्यौच शुद्ध्यर्थं प्रतिपर्वतु   ।	
शुद्धोदैरभिषिच्यैव भूषणैश्च विभूष्यच   ।। २९.४  ।।	
पुष्पन्यासं च कृत्वैव सर्वान्परिषदः क्रमाथ् ।	
शैलानेव प्रकुर्वीत यथा शातातपोऽब्रवीथ् ।। २९.५  ।।	
शैलं ध्रुवं तथा चित्रं चित्रार्धं वा विधाय च   ।	
पूर्वोक्तेन विधानेन परं संस्कृत्य तत्क्रमाथ् ।। २९.६  ।।	
देव्यावन्यांश्च देवांश्च तदालयगतानपि   ।	
तद्द्रव्येण प्रकुर्वीत ध्रुवं षण्मानसंयुतं  ।। २९.७  ।।	
कृत्वाक्ष्णोश्च भ्रुवोस्तद्वदोष्ठयोरुभयोरपि   ।	
करपादतले चैव नखेषु मुकुटेऽपि च   ।। २९.८  ।।	
भूषणेषु विधानेन तत्तद्वर्णेन लेपयेथ् ।	
मृण्मयं दारवं वा चेत्तद्द्रव्येणैव देवताः   ।। २९.९  ।।	
तदालयगताः कुर्यादन्यथा विपरीतकृथ् ।	
अथ वा वर्णहीनं तु शैलं सर्वत्र कारयेथ् ।। २९.१०  ।।	
अर्धचित्रस्य शैलस्य हीनेष्वं गेषु चैव हि   ।	
प्रत्यङ्गेषु तथोपाङ्गेष्वनिष्टं तद्भवेदिह   ।। २९.११  ।।	
बालागारेऽथ तच्छक्तिं नीत्वा बिंबं समाहरेथ् ।	
भूमौ पिधाय तस्योर्ध्वे पद्माग्निं परिकल्प्य च   ।। २९.१२  ।।	
हुत्वा च महतीं शान्तिं शिलाग्रहणवत्तथा   ।	
तत्तदङ्गसमुत्पत्तिं युक्त्या तक्ष्णा तु कारयेथ् ।। २९.१३  ।।	
हीने महाङ्गे तद्बेरमयुक्तं चेत्समीकृतौ   ।	
त्यक्त्वा तद्विधिना बेरं पुनरन्यत्समाहरेथ् ।। २९.१४  ।।	
बेरं संधानयोग्यं यस्त्यजेत्पापी भवेत्स हि   ।	
विनष्टं च भवेत्सर्वंसंधानं शक्तितश्चरेथ् ।। २९.१५  ।।	
ध्रुवबेरमथार्ऽचां च कर्तुं पूर्वमिवद्वयं  ।	
अशक्तश्चेद्ध्रुवार्चान्तु कृत्वा चैकं स्वशक्तितः   ।। २९.१६  ।।	
प्रतिष्ठाप्यार्चयेत्सम्यगिति के चिन्मनीषिणः   ।	
एकबेरप्रतिष्ठायामेष एव विधिस्स्मृतः   ।। २९.१७  ।।	
अशक्तश्चेद्ध्रुवं बेरमर्चाबेरमथापि वा   ।	
सहितं रहितं वाथ देवीभ्यांस्थाप्य चार्चयेथ् ।। २९.१८  ।।	
मृदालये ब्रह्मस्थाने ध्रुवार्चाबेरमाहरेथ् ।	
तं देवीसहितं कृत्वा विमानं च विशेषतः   ।। २९.१९  ।।	
शैलं तु कर्तुमिच्छेच्चेद्देवो दैविकमाश्रयेथ् ।	
यथा तथा प्रकल्प्यैव विमानं कौतुकं पुनः   ।। २९.२०  ।।	
लोहजं जङ्गमं कृत्वा ब्रङ्मस्थाने समाचरेथ् ।	
कौतुकं शैलजं चेत्तु स्थावरं त्वेव स्थापयेथ् ।। २९.२१  ।।	
लघुबेरं प्रतिष्ठाप्य विमाने मृण्मयेऽर्चिते   ।	
कर्तुमिच्छेद्ध्रुवं बेरं विमानं चैव शैलजं  ।। २९.२२  ।।	
विमानं परिकल्प्यैव विधिना हस्तमानतः   ।	
देवीभ्यां सहितं देवं दैविकांशे विधाय च   ।। २९.२३  ।।	
पूर्वार्चितां गृहीत्वैव बेरं कौतुककर्मणि   ।	
तस्योत्तरे चौत्सवादीन्प्रतिष्ठाप्य समर्चयेथ् ।। २९.२४  ।।	
पूर्वं ध्रुवार्चाबेरेतु अर्च्यमाने मृदालये   ।	
शिलाभिरिष्टकाभिर्वा विमानं कर्तुमिच्छया   ।। २९.२५  ।।	
रक्षार्थं तस्य बेरस्य शिल्पिस्पर्शनिवृत्तये   ।	
काष्ठेन पञ्जरं कृत्वा बालागारं दृढं ततः   ।। २९.२६  ।।	
संशोध्य शल्यं चाधस्ताद्युक्त्या परमाया पुनः   ।	
विमानं युग्महस्तेन तद्बेरस्य वशादपि   ।। २९.२७  ।।	
यथाविभवविस्तारं सौधं कृत्वा सुरक्षयेथ् ।	
तद्बेरसममध्यर्धं द्विगुणं चतुरश्रकं  ।। २९.२८  ।।	
अधमं मध्यमं तद्वदुत्तमं त्रिविधोदितं  ।	
कृत्वा तस्य चतुर्भागं त्रिभागं चार्धमेववा   ।। २९.२९  ।।	
गर्भागारं भवेच्छेषं भित्तिविष्कंभमेव च   ।	
समण्टपं विमानं तु पूर्ववत्कारयेद्विधिः   ।। २९.३०  ।।	
शिलेष्टकाविमाने तु वर्गस्यान्ते परस्य वा   ।	
कारयेन्मिश्रमथ चेदशक्तः कर्तुमीदृशं  ।। २९.३१  ।।	
अधिष्ठानस्य चोर्ध्वं हि यथेष्टस्थानके पुनः   ।	
मिश्रद्रव्येण कुर्यात्तु शक्तिलोभं न कारयेथ् ।। २९.३२  ।।	
वर्णक्षयेध्रुवे दोषसंफदे स्फुटितादिभिः   ।	
अल्पदोषेऽपि वाशक्तिं ध्रुवबेरस्थितां तदा   ।। २९.३३  ।।	
कुंभेऽंभसि समावाह्य तत्कुंभं कौतुकादि च   ।	
समादाय विधानेन मालिकायां तु मण्डपे   ।। २९.३४  ।।	
सन्न्यस्य कौतुकादौ तु समावाह्य समर्चयेथ् ।	
काले कुंभे समारोप्य क्रियास्सर्वास्समाचरेथ् ।। २९.३५  ।।	
अतीते द्विदिने कुंभमन्यदादायचात्वरः   ।	
कुंभाच्छक्तिं समादाय कुंभेऽन्यस्मिन्विधालतः   ।। २९.३६  ।।	
अर्चयेत्त्रिदिने चैवं कुंभसंशोधनं चरेथ् ।	
पश्चाच्च वर्णलेपादीन्कृत्वा संशोद्य चैवहि   ।। २९.३७  ।।	
वास्तुहोमं च पुण्याहं ध्रुवशुद्धिं च कारयेथ् ।	
कुंभं बिंबं समादाय प्रविश्याभ्यन्तरं ततः   ।। २९.३८  ।।	
कौतुकादीन्सुसंस्थाप्य न्यासादींश्च विधाय च   ।	
कुंभस्थां शक्तिमादाय ध्रुवबेरेऽवरोपयेथ् ।। २९.३९  ।।	
ध्रुवात्पुनः कौतुकादिष्वावाङ्य तु समर्चयेथ् ।	
दोषाणां गोरवान्मासादूर्ध्वं कालेत्वपेक्षिते   ।। २९.४०  ।।	
देवं बालालये स्थाप्य शोधयेन्मृण्मयं पुनः   ।	
यावच्छूलं पुनश्शैलं शिलान्तं शोधयेत्क्रमाथ् ।। २९.४१  ।।	
नवषट्पञ्चमूर्तीनां विमाने दोषसंयुतं  ।	
यत्तलं तत्तलं गृह्य बालस्थानं प्रकल्प्य च   ।। २९.४२  ।।	
कौतुकादीन्सुसंस्थाप्य विधिना सम्यगर्चयेथ् ।	
पश्चात्तले तु निर्दुष्टे कौतुकादीन्प्रगृह्य च   ।। २९.४३  ।।	
स्थापयित्वा पुनश्चैव विधिनापि समर्चयेथ् ।	
अथ वक्ष्ये जीर्णबेरपरित्यागविधिं क्रमाथ् ।। २९.४४  ।।	
ध्रुवस्याङ्गविहीने तु त्यजेत्तत्सद्य एव हि   ।	
कर्त्राराधकयोर्ग्राह्यमन्यथा स्यान्महद्भयं  ।। २९.४५  ।।	
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन जीर्णं संशोध्य सर्वतः   ।	
नववस्त्रैस्समाच्छाद्य बद्ध्वा च कुशरज्जुभिः   ।। २९.४६  ।।	
ब्राह्मणैर्वाहयित्वैव नदीं स्फारां समुद्रगां  ।	
अशोष्यं वा जलाधारमन्यन्नीत्वाथ तत्तटे   ।। २९.४७  ।।	
प्रपां कृत्वाग्निमाधाय चौपासनमतन्द्रितः   ।	
आघारान्ते तु जुहुयाद्वैष्णवं शतशस्ततः   ।। २९.४८  ।।	
"दद्भ्यस्स्वाऽऽहेत्यङ्गहोमं व्याहृत्यन्तं हुनेद्भुधः   ।	
वस्त्रबन्धं विमोच्यैव प्राङ्मुखोदङ्मुखो गुरुः   ।। २९.४९  ।।	
वारुणं वैष्णवं चैव प्रक्षिप्यैव च तज्जले   ।	
स्नायात्संस्मृत्य देवेशं दारवे तु विशेषतः   ।। २९.५०  ।।	
दग्ध्वाग्निनाथ तद्भस्म निक्षिपेत्तादृशे जले   ।	
देव्यादीनां पर्षदां च तत्तन्मन्त्रं सवैष्णवं  ।। २९.५१  ।।	
हुनेज्जलेक्षिपेत्पश्चाद्दद्यादाचार्य दक्षिणां  ।	
अथ चेत्कौतुकादीना मङ्गहानिस्तदुच्यते   ।। २९.५२  ।।	
महाङ्गानि शिरः कुक्षि वक्षः कण्ठान्प्रचक्षते   ।	
पादौहस्तौ बाहवश्चेत्यङ्गानि प्रवदन्तिहि   ।। २९.५३  ।।	
अङ्गुल्यः कर्णनासाद्याः प्रत्यङ्गानि विदुर्बुधाः   ।	
शिरश्चक्रं च पीठं च प्रभामण्डलमेव च   ।। २९.५४  ।।	
उपाङ्गान्यूचिरे भूषणायुधांबरपूर्वकान्  ।	
तत्रोपाङ्गस्य हीने तु कुंभं संसाध्य पूर्ववथ् ।। २९.५५  ।।	
आवाह्य कुंभे तच्छक्तिं बिंबं संधाय पूर्ववथ् ।	
कृत्वा जलाधिवासादीन्वास्तुहोमं विधाय च   ।। २९.५६  ।।	
संशोद्य पञ्चगव्यैश्च कुशोदैश्च विशेषतः   ।	
सप्तभिः कलशैस्थ्साप्य कुंभस्थां शक्तिमादराथ् ।। २९.५७  ।।	
समावाह्य पुनर्बिंबे विधिना सम्यगर्चयेथ् ।	
प्रत्यङ्गहीने तच्छक्तिं महाबेरेऽवरोप्य च   ।। २९.५८  ।।	
उध्रुत्य बिंबं संप्रोक्ष्य पञ्चगव्यैः कुशोदकैः   ।	
तुल्यलोहेन संधाय चाधिवास्य कुशादिषु   ।। २९.५९  ।।	
पुनः प्रतिष्ठामार्गेण प्रतिष्ठां पुनराचरेथ् ।	
अङ्गहीनेतु संधानयोग्यं संधाय पूर्ववथ् ।। २९.६०  ।।	
अर्चयेदन्यथा युक्तेहीने वापि महाङ्गके   ।	
भूमौ पिधाय तद्बेरं तदूर्ध्वे जुहुयात्क्रमाथ् ।। २९.६१  ।।	
अङ्गहोमं महाशान्तिमपोह्यैव च तद्दिनं  ।	
उद्धृत्य बिंबं प्रक्षाल्य पञ्चगव्यैः कुशोदकैः   ।। २९.६२  ।।	
त्रिरग्नौ संपरिक्षिप्य शोधयेदाम्लवारिणा   ।	
राजतं द्विस्सकृद्रौक्मं दहेदग्नाविति क्रमः   ।। २९.६३  ।।	
कृत्वातेनैव द्रव्येण बिंबं पूर्ववदुत्तमं  ।	
पुनःप्रतिष्ठां कृत्वैव कारयेदर्चनं क्रमाथ् ।। २९.६४  ।।	
पटे कुड्येऽथ वा लिख्य बेरे विधिवदर्चिते   ।	
जीर्णमालोक्य तच्छक्तिमारोप्यैवार्कमण्डले   ।। २९.६५  ।।	
नवीकृत्य पुनस्तस्मिन्प्रतिष्ठाप्य समर्चयेथ् ।	
आचार्येण च येनादौ कर्षणाद्याः कृताः क्रियाः   ।। २९.६६  ।।	
प्रतिष्ठा वा कृता विष्णोस्तेनैवान्यांश्च कारयेथ् ।	
नित्यार्चनोत्सवादींश्च प्रायश्चित्तादिकानपि   ।। २९.६७  ।।	
तदभावे च तत्पुत्रं पौत्रं नप्तारमेव च   ।	
तद्वंशजं वा तच्छिष्यं तन्नियुक्तमथान्ततः   ।। २९.६८  ।।	
आचार्यसन्निधौ नान्यमाचार्यं वरयेत्क्वचिथ् ।	
वरयेद्यदि राष्ट्रस्य राज्ञश्चापि महद्भयं  ।। २९.६९  ।।	
भवेच्च निष्फला पूजा सर्वं कार्यं विनश्यति   ।	
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन न कुर्याद्गुरुसंकरं  ।। २९.७०  ।।	
अज्ञानादर्थलोभाद्वा कृते त्वाचार्यसंकरे   ।	
अब्जानले महाशान्तिं हुत्वा संप्रार्थ्यवै गुरुं  ।। २९.७१  ।।	
याचयित्वा "क्षमऽऽस्वेति पूजयित्वा विशेषतः   ।	
पनस्तेनैव तत्कर्म कारयेदिति शासनं  ।। २९.७२  ।।	
आचार्यदीनामलाभे तु तद्रूपं लेखयेत्पटे   ।	
तत्सन्निधौ युक्तमन्यमाचार्यं वरयेत्तथा   ।। २९.७३  ।।	
एकस्मिन्नालये स्याच्चेत्सन्निपातस्तु कर्मणां  ।	
आचार्यं संप्रणम्यैव तत्पुत्राद्यैर्विधानतः   ।। २९.७४  ।।	
कारयेत्तदलाभेतु कारयेत्तन्त्रतो गुरुः   ।	
पूर्वं तु योगमार्गेण प्रतिष्ठाप्यार्चिते पुनः   ।। २९.७५  ।।	
देवीभ्यां सह पश्चात्तु कारयेत्स्थापनं यदि   ।	
आभिचारिकमेव स्याद्राजराष्ट्रविनाशकृथ् ।। २९.७६  ।।	
ध्रुवकौतुक संयुक्ते पूज्यमाने पुरा ततः   ।	
विमानध्रुवयोर्नाशे ब्रह्मस्थाने ध्रुवार्चनम्,   ।। २९.७७  ।।	
कौतुकं चोत्सवस्थाने स्थापयेदिति के चन   ।	
स्थानके चासनं कुर्याच्छयनं वापि चेच्छया   ।। २९.७८  ।।	
असनेशयनं कुर्यात्थ्सानकं न तु कारयेथ् ।	
शयने नासनं चैव स्थानकं कारयेद्विधिः   ।। २९.७९  ।।	
कौतुकं स्थितमासीन मौत्सवं कारयेत्तथा   ।	
असीनं कौतुकं कुर्यात्थ्सितमौत्सवमेव वा   ।। २९.८०  ।।	
स्नपनं बलिबेरं च स्थितं सर्वत्र कारयेथ् ।	
अवतारगणस्यैव मूर्तीनां पञ्चकस्य च   ।। २९.८१  ।।	
अन्योन्यसंकरेणैव स्थापने कौतुकस्य च   ।	
महत्तरो भवेद्दो, स्तद्दोषशमवाय वै   ।। २९.८२  ।।	
हुत्वा तु महतीं शान्तिं यथास्थाने तु स्थापयेथ् ।	
अथ वक्ष्ये विशेषेण शान्तिपञ्चककल्पनं  ।। २९.८३  ।।	
नराणां पापबाहुल्यादपराधविशेषतः   ।	
देवास्सृजन्त्यद्भुतानि तेषु दृष्टेषु सत्वरं  ।। २९.८४  ।।	
कुर्याच्छान्तिं यथोक्तान्तु विपरीते त्वनर्थकृथ् ।	
कर्त्राराधकयोश्चैव राज्ञो राष्ट्रस्य वास्तुवः   ।। २९.८५  ।।	
संक्षोभो जायते सद्यो विनाशो भवति ध्रुवं  ।	
द्वादशाहान्तरे तस्माच्छान्तिं कुर्याद्विधानतः   ।। २९.८६  ।।	
अतीते द्वादशाहेतु महाशान्तिपुरस्सरं  ।	
संपूज्य वैष्णवान्शक्त्यादत्वा वै भूरिदक्षिणां  ।। २९.८७  ।।	
आरभेदुत्तरं कर्म मासेऽतीते विशेषतः   ।	
सप्ताहं तु महाशान्तिं हुत्वा विप्रशतं तथा   ।। २९.८८  ।।	
भोजयित्वा च देवेशमनुमान्य तु कारयेथ् ।	
षण्मासे समतीते तु रमते तत्र नोहरिः   ।। २९.८९  ।।	
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कुर्याच्छान्तिं यथोदितां  ।	
भ्ॐआन्तरिक्षदिव्याख्यभेदात्त्रिविधमद्भुतं  ।। २९.९०  ।।	
ग्रहयुद्धश्च भेदश्च विकारो ग्रहमण्डले   ।	
सर्वग्रासोपरागश्च दुर्भिक्षश्चाक्षभेदनं  ।। २९.९१  ।।	
एवमादीनि दिव्यानि त्वद्भुतानि प्रचक्षते   ।	
आन्तरिक्षाणि चार्केन्द्वोः परिवेषो निरन्तरः   ।। २९.९२  ।।	
वर्णान्तरेण बाहुल्यात्परिवेषस्तथाविधः   ।	
रात्राविन्द्रधमर्देवसद्म चाकाशमण्डले   ।। २९.९३  ।।	
अशन्युल्कादिपातश्च राहुपुच्छादिदर्शनं  ।	
नक्षत्रपतनं केतोर्धूमस्येन्द्रस्य दर्शनं  ।। २९.९४  ।।	
गन्धर्वनगरस्यापि दर्शनं पतनं तु वा   ।	
प्रतिसूर्याब्जनक्षत्रदर्शनं संप्रचक्षते   ।। २९.९५  ।।	
भ्ॐआन्यनेकथोक्तानि चरस्थिरविभेदतः   ।	
देशकालस्वभावादिविरुद्धं प्रसवादिकं  ।। २९.९६  ।।	
पृषदंशकसर्पाश्वयोनिजानां विशेषतः   ।	
गोनागमहिषाद्येषु तिर्यक्षु जननं तथा   ।। २९.९७  ।।	
कृमिकीटपतङ्गेषु विष्किरेष्वण्डजादिषु   ।	
विवर्णाकारवासादिराश्रयादिस्तथालये   ।। २९.९८  ।।	
रक्तस्त्रीदर्शनादीनि चाद्भुतानि चरेषु तु   ।	
दिव्यानि चान्तरिक्षाणि तेषामत्रोत्तमोत्तमं  ।। २९.९९  ।।	
नाराणि चोत्तमानि स्युर्माहिषाद्यानि मध्यमं  ।	
सरीसृपादिषु भवान्यथमानि वदन्तिहि   ।। २९.१००  ।।	
रोदनं हसनं जल्पो ज्वलनं परिवर्तनं  ।	
स्वेदश्च रुधिरस्रावः कृमिकीनादिसंभवः   ।। २९.१०१  ।।	
अकालस्फोटनं धूमश्चाङ्गकंपनमेव च   ।	
स्वापनास्वादनेचैव तृणवल्मीक संभवः   ।। २९.१०२  ।।	
प्रतिमायां भवेच्चेत्तु रक्तस्त्रीदर्शनं तथा   ।	
पाषण्डप्रतिलोमान्त्यजातिभिः पतितैस्थथा   ।। २९.१०३  ।।	
सृगालादिभिरस्पृश्यैस्स्पर्शने च प्रवेशने   ।	
स्थूणाविरोहणे चैव चलने परिवर्तने   ।। २९.१०४  ।।	
तथापसर्पणे चैव कवाटशयनासने   ।	
भित्त्यायुधांबरे तद्वदग्निहोत्राद्युपस्करे   ।। २९.१०५  ।।	
विमाने च विकारश्च मक्षिकावृक्षपातने   ।	
प्रवर्तने चोपसर्पे पर्णपुष्पफलेषु च   ।। २९.१०६  ।।	
शाखादौ विपरीतस्य दर्शनं च विशेषतः   ।	
रक्तस्रावो जलस्रावश्चाद्भुतानि स्थिरेषु तु   ।। २९.१०७  ।।	
तेषु गर्भकृहे चैव पीठे चैव भवानि तु   ।	
राज्ञोराष्ट्रस्य विप्राणां नाशकानि विशेषतः   ।। २९.१०८  ।।	
कर्त्राराधकयोर्नाश इति शातातपोऽब्रवीथ् ।	
प्रासादजानि राज्ञां स्युः प्रासादेऽपि विशेषतः   ।। २९.१०९  ।।	
अधिष्ठाने च पादे च प्रस्तरे च गलेऽपि च   ।	
शिखरे च भवानि स्युःक्षत्रियाणां क्रमेण तु   ।। २९.११०  ।।	
अभिषेकस्य योग्यस्य युवराजस्य चैव हि   ।	
अभिषिक्तस्य सम्राजश्चात्याहितकराणि तु   ।। २९.१११  ।।	
प्रथमावरणे वैश्यजातीनां मन्त्रिणां तथा   ।	
पुरोहितस्य तन्मण्डलाधिपानां महद्भयं  ।। २९.११२  ।।	
शूद्रजातिविपद्धेत्द्वितीयावरणादिषु   ।	
सस्यनाशो गजाश्वादिपशुनाशस्च जायते   ।। २९.११३  ।।	
पुरोधसश्चाग्निकुण्डे ब्रह्मस्थाने द्विजन्मनां  ।	
रुद्रालये तु सर्वेषां नृपस्य तु गुहालये   ।। २९.११४  ।।	
सेनेशानां विपत्तिः स्याद्वक्रतुण्डालये तथा   ।	
श्षालये राजपत्नीनां दुर्गास्थानेऽन्ययोषितां  ।। २९.११५  ।।	
मातृस्थानेऽन्त्यजातीनामोषधीनां कुबेरके   ।	
नृपवाहनशस्त्रोपजीविनां भास्करालये   ।। २९.११६  ।।	
अन्यदेवालये तत्तद्भोक्तानामपि लक्षयेथ् ।	
आस्थानमण्डपसङ्गमण्डबप्राङ्गणेषु च   ।। २९.११७  ।।	
महानसे नृपावासे क्रीडास्थाने विशेषतः   ।	
आचार्ययजमानादिपदार्थिनिलयेषु च   ।। २९.११८  ।।	
चैत्यवृक्षादिषूद्भूता रक्तस्त्रीदर्शनादयः   ।	
वल्मीकाद्याश्च फलदास्तत्तद्दिश्युक्तमार्गतः   ।। २९.११९  ।।	
भ्ॐएषु देवबेरार्चापीठगर्भगृहार्ते   ।	
जातादोषान्तु संप्रोक्ता उत्तमोत्तमसंज्ञिताः   ।। २९.१२०  ।।	
उत्तमास्तुपुनर्जाताः प्राकारेमुखमण्डपे   ।	
मध्यमाः प्रथमावरणे शेषेषूक्तास्तथाधमाः   ।। २९.१२१  ।।	
तथा राजाङ्गणे चोत्तमोत्तमाः परितस्ततः   ।	
अङ्कणेषूत्तमा अन्तर्वास्तुके मध्यमास्स्मृताः   ।। २९.१२२  ।।	
अधमा वास्तुनो बाह्ये तारतम्यमिति स्मृतं  ।	
दिव्यान्तरिक्षयोर्नास्ति चिकित्सा शान्तिरिष्यते   ।। २९.१२३  ।।	
भ्ॐएषु तु चरेष्वत्र निमित्तं च निमित्तिनं  ।	
देशान्तरे वासयित्वा शान्तिन्तत्र समाचरेथ् ।। २९.१२४  ।।	
स्थिरेषु प्रतिमानां तु रोदने हसने तथा   ।	
ज्वलने च तथा देवं संस्थाप्य तरुणालये   ।। २९.१२५  ।।	
तद्बेरस्थां समारोप्य शक्तिं तत्र विधानतः   ।	
शान्तिं कृत्वा पुनः कुर्यात्थ्सापनं चार्चनं क्रमाथ् ।। २९.१२६  ।।	
परिवृत्तौ पुनस्थ्साप्य कुर्याच्छान्त्यादि पूर्ववथ् ।	
स्वेदे च रुधिरस्रावे सर्वं रोदनवच्चरेथ् ।। २९.१२७  ।।	
कृमिकीटपतङ्गानां कृणादीनामथोद्भवे   ।	
आरोप्य पूर्ववच्छक्तिं पुनस्संधाय युक्तितः   ।। २९.१२८  ।।	
शान्त्यादीनाचरेदेवमकालस्फोटनादिके   ।	
बेरार्चापीठके तद्वदालयाभ्यन्तरेपे च   ।। २९.१२९  ।।	
वल्मीकाद्युद्भवे देवं संस्थाप्य तरुणालये   ।	
यावद्दोषं खनित्वैव गव्यैरभ्युक्ष्य पञ्चभिः   ।। २९.१३०  ।।	
संशोध्य सर्वं संधाय पुनस्थ्सापन माचरेथ् ।	
प्रासादबाह्ये चोत्पन्ने विवरे विशदीकृते   ।। २९.१३१  ।।	
पेषयित्वा मरीच्यादिजलेनापूर्य चाश्मना   ।	
आलिप्य शर्करां कुर्याच्छान्तिं दिव्यप्रचोदितां  ।। २९.१३२  ।।	
पुनरप्युदिते कुर्यादेवमेव तुयुक्तितः   ।	
मक्षिकादर्शने तत्त्यद्व्यपोह्यत्वविलंबितं  ।। २९.१३३  ।।	
शोधयित्वा ततश्शान्तिमारभेत विचक्षणः   ।	
अस्पृश्यस्पक्शने तद्वत्कृत्वा शान्तिं समाचरेथ् ।। २९.१३४  ।।	
स्थूणाविरोहणादौ च पुनस्संधाय चाचरेथ् ।	
हठाद्वृक्षाधिपतिने शान्ति स्तत्त्यागपूर्विका   ।। २९.१३५  ।।	
राजाङ्गणे समुत्पन्ने राजानं सबलं पुनः   ।	
वेश्मान्तरं वासयित्वा शान्तिं कृत्वा यथोचितां  ।। २९.१३६  ।।	
अभिषिच्य पुनर्युक्तेदिने राष्ट्रं प्रवेशयेथ् ।	
अथोत्तमोत्तमस्योत्तमस्य स्यान्मध्यमस्य च   ।। २९.१३७  ।।	
अधमस्यापि चास्पृश्यस्पर्शनस्य यथाक्रमं  ।	
क्रमेणाद्भुतशान्तिस्तु प्रभूता महती तथा   ।। २९.१३८  ।।	
शान्तिश्शुद्धिरिति प्राज्ञैः पञ्चधा शान्तिरुच्यते   ।	
आलयाभिमुखे तद्वदैशान्यां चोत्तरेऽथ वा   ।। २९.१३९  ।।	
पर्वताग्रे तटाकस्य तीरे वा मण्डपं प्रपां  ।	
कूटं वा षोडशस्तंभसंयुक्तां सुमनोहरं  ।। २९.१४०  ।।	
चतुर्हस्तप्रमाणान्तस्त्संभान्तरसमायुतां  ।	
तानोन्नताचलायुक्तां? कृत्वा मध्ये विधानतः   ।। २९.१४१  ।।	
कुण्डं श्रामणकोक्तं तु कृत्वाधो द्वादशाङ्गुलं  ।	
खनित्वैव चत्प्राच्यां द्विहस्तायत विस्तृतं  ।। २९.१४२  ।।	
हस्तमात्रसमुत्सेधं कृत्वा स्थण्डिलमुत्तमं  ।	
प्रागादिषु चतुर्धिक्षु क्रमेणाहवनीयकं  ।। २९.१४३  ।।	
अन्वाहार्यं चावसथ्यं गार्हपत्यं च कारयेथ् ।	
अग्नेयादिषु कोणेषु कुण्डान्यौपासनानि च   ।। २९.१४४  ।।	
कृत्वाद्वारेषु विधिना तोरणादि प्रकल्पयेथ् ।	
पूर्मकंभैरङ्कुरैश्च कदलीभिर्ध्वजैरपि   ।। २९.१४५  ।।	
स्तंभ वेष्टनकाद्यैश्च दर्भमालाभिरेव च   ।	
अलङ्कृत्य वितानाद्यैर्यथाविभवस्तरं  ।। २९.१४६  ।।	
स्थण्डिले धान्यराशिं तु कृत्वा तस्य च मध्यमे   ।	
पद्ममष्टदलं कृत्वा तण्डुलैस्तस्य मध्यमे   ।। २९.१४७  ।।	
सौवर्णं राजतं ताम्रं कृण्मयं वा स्वशक्तितः   ।	
द्वात्रिंशत्प्रस्थसंपूर्णं कंभमादाय शास्त्रवथ् ।। २९.१४८  ।।	
तन्तुना परिष्ट्यैव यवान्तरमनन्तं  ।	
वस्त्रयुग्मेन संवेष्ट्य भूषणैश्च विभूष्य च   ।। २९.१४९  ।।	
सौवर्ण मङ्गलान्यष्टौ तथा पञ्चायुधानि च   ।	
वर्णचिह्नानि तादृंशि चाहीनान्यङ्गुलादपि   ।। २९.१५०  ।।	
रत्नानि हेम रजतं ताम्रं कांस्यं तथा त्रपु   ।	
सीसायस्तीक्ष्णुकान्तानि ग्रहरूपाणि चैव हि   ।। २९.१५१  ।।	
निक्षिप्यापूर्य तोयेव शुद्धेन तु विधानतः   ।	
कर्पूरचन्दनोशीरलवङ्गैलादिकानपि   ।। २९.१५२  ।।	
गन्धद्रव्याणि चान्यानि न्यस्य चूतादिपल्लवान्  ।	
तन्मुखं तु पिधानेव पिदध्यात्सदृशेनवै   ।। २९.१५३  ।।	
आचार्यमृत्विजश्चापि वृत्वा शास्त्रविधानतः   ।	
नववस्त्रोत्तरीयाद्यैः पञ्चाङ्गार्पितभूषणैः   ।। २९.१५४  ।।	
अलङ्कृत्याग्निकुण्डेषु हुत्वाघारं यथोदितं  ।	
मध्ये सूर्यं तथेन्द्रादि भार्गवाङ्गारकौ तथा   ।। २९.१५५  ।।	
मन्दं गुरुं पावकादि चन्द्रराहुध्वजान्बुधं  ।	
प्रदक्षिणवशेनैव ध्यात्वावाङ्यार्ऽचयेत्ततः   ।। २९.१५६  ।।	
अष्टाक्षरेणायुतं वा सहस्रं चाष्टसंयुतं  ।	
अभिमृश्य विधानेन ग्रहयज्ञोदितेन वै   ।। २९.१५७  ।।	
हुनेच्च तत्तद्दैवत्यं समिच्चरुघृतैः क्रमाथ् ।	
हुत्वाष्टोत्तरसाहस्रं ततो वैखानसानले   ।। २९.१५८  ।।	
घृताप्लुतैर्बिल्वदलैरष्टोत्तर सहस्रकं  ।	
हुनेदष्टाक्षरं नित्यं तथा बिल्वसमिद्घेतैः   ।। २९.१५९  ।।	
दूर्वापूपव्रीहितिलचरुलाजाब्जसक्तुभिः   ।	
वैष्णव्याचैव गायत्षा पूर्ववज्जुहुयाद्गुरुः   ।। २९.१६०  ।।	
घृतेनाष्टाक्षरेणैव सहस्रं चाष्टसंयुतं  ।	
हुत्वान्ते तु घृतेनैव वैष्णवं विष्णुसूक्तकं  ।। २९.१६१  ।।	
जुहुयात्पौरुषं सूक्तं नृत्तैर्गेयैश्च घोषयेथ् ।	
यथादिशं चतुर्वेदान्नित्यमध्यापयेत्क्रमाथ् ।। २९.१६२  ।।	
कल्पसूत्रमथौखेयं प्रणीतं गुरुणा पुरा   ।	
स्वाध्यायो यत्र यत्रोक्तस्तत्राध्येयं विधानतः   ।। २९.१६३  ।।	
ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां दद्यादेवं सप्ताहमाचरेथ् ।	
यदि देवालये दोषः कुंभपार्श्वेथ स्थण्डिले   ।। २९.१६४  ।।	
देवं तं स्थाप्य चाभ्यर्छ्य निवेद्य च महाहविः   ।	
देवस्याभिमुखे हुत्वा होममन्ते यथाविधि   ।। २९.१६५  ।।	
नवाहं वाथ स्ताहं उत्सवं कारयेद्विधिः   ।	
दिव्यान्तरिक्षयोः कुंभजलेना प्लावयेन्नृपं  ।। २९.१६६  ।।	
भ्ॐएषु तत्थ्सलं प्राक्ष्य शिष्टतोयेन वै नृपं  ।	
तत्पत्नीं चाभिषिञ्चेच्च गुरुं संपूज्य पार्थिवः   ।। २९.१६७  ।।	
सुवर्णपशुभूम्यादीन्दद्यादृत्विग्भ्य एव च   ।	
दक्षिणां बहुलां दद्याज्जीवो यज्ञस्य दक्षिणा   ।। २९.१६८  ।।	
यदि राजगृहे दोषः कृत्वा मण्डपमन्तिके   ।	
पूर्ववद्ग्रहयज्ञं च होमं श्रामणकेऽनले   ।। २९.१६९  ।।	
कुंभस्य साधनं कृत्वा सप्ताहान्ते प्रभुं तथा   ।	
स्नापयेत्कुंभतोयेन प्रतिष्ठान्तक्रमेण वै   ।। २९.१७०  ।।	
दक्षिणां गुरुपूर्वेभ्यो दत्वा कृत्वांकुरार्ऽपणं  ।	
शुभेऽनुकूले नक्षत्रे कृत्वा चैवाभिषेचनं  ।। २९.१७१  ।।	
प्रविशेत्पूर्वगेहं तु धर्मसिद्ध्यैगुरूदितः   ।	
एष एव विधिः प्रोक्तो गृहिणामपि सम्मतः   ।। २९.१७२  ।।	
राज्ञां परार्थवृत्तित्वात्सोऽत्र तु प्रकृतीकृतः   ।	
सर्वग्रासोपरागादिदिव्याद्भुतशमायवै   ।। २९.१७३  ।।	
यथाशक्ति ब्राह्मणेभ्यस्स्वर्णं भूमिं पशूनपि   ।	
दद्यात्तथा विशेषेण दक्षिणां भूरिसम्मितां  ।। २९.१७४  ।।	
अनावृष्टिनिवृत्त्यर्थं कुंभं संगृह्य पूर्ववथ् ।	
सर्वतीर्थं समावाह्य समभ्यर्च्याग्रतो हरेः   ।। २९.१७५  ।।	
ध्यान्यपीठे तु सौवर्णं पद्ममष्टदलैर्युतं  ।	
हेमपात्रे तु सन्न्यस्य देवमावाह्य तत्र च   ।। २९.१७६  ।।	
अभ्यर्च्य तस्य चोर्ध्वेतु पीठे कुंभं निधाय च   ।	
कुंभमूले तु सुषिरं सूचीमात्रं विधाय च   ।। २९.१७७  ।।	
तद्धारया त्वविच्छिन्नरूपया सेचयेद्धरिं  ।	
समिद्भिर्वैतसीभिस्तु पालाशीभिरथापि वा   ।। २९.१७८  ।।	
अष्ठोत्तरसहस्त्रं तु जुहुयात्पञ्जवारुणं  ।	
अग्नौ श्रामणके पश्चाद्दिशाहोमेषु पूर्ववथ् ।। २९.१७९  ।।	
अष्टात्तरसहस्रं तु प्रत्येकं पञ्चवारुणं  ।	
समिद्भिर्जुहुयाद्विद्वान्वैतसीभिर्यधाविथि   ।। २९.१८०  ।।	
समिद्भिः पुनराज्येन वैतसीभिः पृथग्घुनेथ् ।	
अष्टाधिकसहस्रं तु "इन्द्रं प्रणयन्तऽऽ मित्यपि   ।। २९.१८१  ।।	
श्रामणाग्निं विधायैकं दक्षिणे तस्य वज्रिणं  ।	
आवाह्य तु समभ्यर्च्य "शचीसहाऽऽयेति होमयेथ् ।। २९.१८२  ।।	
देवं विशेषतोऽभ्यर्च्य कारयेत्स्नपनादिकं  ।	
एवं ज्ञात्वा विधानेन तत्तत्कर्मसु गौरवं  ।। २९.१८३  ।।	
त्षहादि त्रिंशद्घस्रान्तं श्रामणाग्नौ यथाविथि   ।	
दिने दिने पूरयित्वा कुंभं तेनैव सेचयेथ् ।। २९.१८४  ।।	
सर्वान्ते देवमास्नाप्य समभ्यर्च्य हविर्ददेथ् ।	
कर्मान्ते स्यान्महावृष्टिस्तस्माद्यत्नेन कारयेथ् ।। २९.१८५  ।।	
अथ वा वर्ष कामी वा मोक्षार्थी पशुकामनः   ।	
सर्वोपद्रवशान्त्यर्थी विजयार्थी विशेषतः   ।। २९.१८६  ।।	
स्नपनालयमासाद्य अलङ्कृत्य च पूर्ववथ् ।	
कर्मगौरवमाज्ञाय संभृत्य बहुधा पयः   ।। २९.१८७  ।।	
पूजयेत्प्रथमं यत्नादाचार्यं सहि धारकः   ।	
आचार्यस्सुप्रसन्नात्मा श्वभ्रात्प्राच्यां तु तण्डुलैः   ।। २९.१८८  ।।	
कृत्वा पङ्क्तिं दक्षिणोत्तरायतां विपुलान्तरां  ।	
श्वभ्राद्दक्षिणतः कृत्वा कुण्डं श्रामणकस्य तु   ।। २९.१८९  ।।	
अग्निमाधाय कुंभां स्तु नव संवेष्ट्य तन्तुना   ।	
अद्भिः प्रक्षाल्य चोत्पूय कुशकूर्चेन चात्वरः   ।। २९.१९०  ।।	
क्षीरेण पूरयित्वैव चोत्बूतेन क्रमेण वै   ।	
पङ्क्तिं निधायापिधानैरपिधायोपरि क्रमाथ् ।। २९.१९१  ।।	
वस्त्रेणाच्छादयेच्छ्वभ्रंपूजान्तेभ्यर्च्य वै हरिं  ।	
स्वस्तिसूक्तेन चानम्य संस्थाप्य श्वभ्रमध्यमे   ।। २९.१९२  ।।	
अर्चनोक्तविधानेन सर्वं पूर्वनदायरेथ् ।	
तन्तुना वेष्टिते क्षीरं कृहीत्वाकरके पूनः   ।। २९.१९३  ।।	
विष्णुसूक्तेन "चेषेऽऽत्वेत्याद्यैर्मन्त्रैः क्रमाद्गुरुः   ।	
तया संस्नापयेद्देनमुक्तयो क्षीरधारया   ।। २९.१९४  ।।	
तथैव परिषिच्याग्निं मन्त्रै"र्विष्णोर्नुऽऽकादिभिः   ।	
"अतोदेवादिऽऽभिस्तद्वदष्टार्ण मनुना तथा   ।। २९.१९५  ।।	
जुहुयाद्विष्णुगायत्षा अष्टाधिकसहस्रकं  ।	
अथ वा स्नपनं यावत्तावदुद्वर्त्य मन्त्रतः   ।। २९.१९६  ।।	
हारिद्रेन तु चूर्णेन संशोध्याम्लादिभिस्ततः   ।	
गन्धोदेन सुसंस्नाप्य प्लोतेन विमृजेत्ततः   ।। २९.१९७  ।।	
वस्त्रादिभिरलङ्कृत्य समभ्यर्च्य विधानतः   ।	
पायसादि हविर्दद्याद्दप्यादाचार्यदक्षिणां  ।। २९.१९८  ।।	
अनेन सर्वान्कामांश्च लभेताविशयं नरः   ।	
ध्रुवबेरार्चने चेत्तु संस्नाप्य प्रमुखे घटं  ।। २९.१९९  ।।	
तस्मादानीय तत्रैव स्नापयेदुक्तगौरवाथ् ।	
सप्तपञ्चत्षहान्यत्र क्षीरस्नानं प्रकल्पयेथ् ।। २९.२००  ।।	
एवं घृताभिषेकं च कारयेत्सदृशं फलं  ।	
इमामद्भुताशान्तिन्तु काश्यपाद्याः प्रचक्षते   ।। २९.२०१  ।।	
अथ प्रभूतशान्तिं तु प्रवक्ष्यामि तपोधनाः   ।	
पूर्ववन्मण्टपादीनि कारयित्वा यथाविधि   ।। २९.२०२  ।।	
विशाहोमं चकृत्वैव श्रामणाग्नौ यथोदितं  ।	
कुंभं संसाध्य च प्राग्वत्सप्ताहान्ते विशेषतः   ।। २९.२०३  ।।	
अष्टोत्तरशतं वाष्टचत्वारिंशदथाथ वा   ।	
संगृह्य कलशानान्तु समभ्यर्च्यऽभिषेच्य च   ।। २९.२०४  ।।	
देवं विशेषतोऽभ्यर्च्य हविर्दद्यादयं विधिः   ।	
महाशान्तिक्रमं वक्ष्ये विना कुंभस्य साधनं  ।। २९.२०५  ।।	
अग्नौ श्रामणके बिल्वपत्रैराज्याप्लुतैःक्रमाथ् ।	
अष्टाधिकसहस्रं वै हुनेदष्टाक्षरेण तु   ।। २९.२०६  ।।	
आज्येन वैष्णवं विष्णुसूक्तं पौरुषमेव च   ।	
हुत्वा त्षहान्ते संस्नाप्य शुद्धस्नपनवर्त्मना   ।। २९.२०७  ।।	
समभ्यर्च्य हविर्दद्यान्महाशान्तिरियं भवेथ् ।	
औपासनाग्नावेकाहं हुत्वा शान्तिं विधानतः   ।। २९.२०८  ।।	
ब्राह्मणान्भोजयित्वैव दद्यादाचार्यदक्षिणां  ।	
अथ शुद्धिविधिं वक्ष्ये वास्तुहोमं हुनेत्ततः   ।। २९.२०९  ।।	
बिल्वपत्रादिभिर्हुत्वा पृथगष्टोत्तरं शतं  ।	
पुण्याहान्ते गुरुं पूज्य भोजयेद्ब्राह्मणानपि   ।। २९.२१०  ।।	
सर्वत्रतु विकल्पेन घटसंस्कारमाचरेथ् ।	
अथातस्सर्वशान्तिस्स्यादपमृत्युभये तथा   ।। २९.२११  ।।	
ग्रहकोपे महाव्याधौ परचक्रभये तथा   ।	
अर्थबन्धुविनाशे च दुर्भिक्षे च पराजये   ।। २९.२१२  ।।	
अभिचारभये चैव तापत्रयनिपीडने   ।	
विरुद्धेऽचात्मनः प्राप्ते सर्वशान्तिं समाचरेथ् ।। २९.२१३  ।।	
सप्ताहं वा नवाहं वा द्वादशार्णेन वै पृथक्  ।	
अष्टोत्तर सहस्रं तु जुहुयाद्विधिना क्रमाथ् ।। २९.२१४  ।।	
	
इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे भृगुप्रोक्तायां सिहितायां प्रकीर्णाधिकारे एकोनत्रिंशोऽध्यः.