ब्रह्मपुराणम्/अध्यायः ३९
दक्षयज्ञविध्वंसनम्	ऋषय ऊचुः	प्राचेतस्य दक्षस्य कथं वैवस्वतेऽन्तरे।	
विनाशमगमद् ब्रह्मन् हयमेधः प्रजापतेः॥ ३९.१ ॥	
देव्या मन्युकृतं बुद्‌ध्वा क्रुद्धः सर्वात्मकः प्रभुः।	
कथं विनाशितो यज्ञो दक्षस्यामिततेजसः।	
महादेवेन रोषाद्धै तन्नः प्रब्रूहि विस्तरात्॥ ३९.२ ॥	
वर्णयिष्यामि वो विप्रा महादेवेन वै यथा।	
क्रोधाद्विध्वंसितो यज्ञो देव्याः प्रियचिकीर्षया॥ ३९.३ ॥	
पुरा मेरोर्द्विजश्रेष्ठाः श्रृङ्गं त्रैलोक्यपूजितम्।	
ज्योतिः स्थलं नाम चित्रं सर्वरत्नविभूषितम्॥ ३९.४ ॥	
अप्रमेयमनाधृष्यं सर्वलोकनमस्कृतम्।	
तत्र देवो गिरितटे सर्वधातुविचित्रिते॥ ३९.५ ॥	
पर्य्यङ्क इव विस्तीर्ण उपवुष्टो बभूव ह।	
शैलराजसुता चास्य नित्यं पार्श्वस्थिताऽभवत्॥ ३९.६ ॥	
आदित्याश्च महात्मानो वसवश्च महौजसः।	
तथैव च महात्मानावश्विनौ भिषजां वरौ॥ ३९.७ ॥	
नथा वैश्रवणो राजा गुह्यकैः परिवारितः।	
यक्षाणामीश्वरः श्रीमान् कैलासनिलयः प्रभुः॥ ३९.८ ॥	
उपासते महात्मानमुशना च महामुनिः।	
सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव परमर्षयः॥ ३९.९ ॥	
अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा देवर्षयोऽपि च।	
विश्वावसुस्च गन्धर्वस्तथा नारदपर्वतौ॥ ३९.१० ॥	
अप्सरोगणसङ्घाश्च समाजग्मुरनेकशः।	
ववौ सुखाशवो वायुर्नानागन्धवहः शुचिः॥ ३९.११ ॥	
सर्वर्त्तुकुसुमोपेतः पुष्पवन्तोऽभवन्द्रुमाः।	
तथा विद्याधराः साध्याः सिद्धाश्चैव तपोधनाः॥ ३९.१२ ॥	
महादेवं पशुपतिं पर्य्युपासत तत्र वै।	
भूतानि च तथाऽन्यानि नानारूपधराण्यथ॥ ३९.१३ ॥	
राक्षसास्व महारौद्राः पिशाचाश्च महाबलाः।	
बहुरूपधरा धृष्टा नानाप्रहरणायुधाः॥ ३९.१४ ॥	
देवस्यानु चरास्तत्र तस्थुर्वैश्वानरोपमाः।	
नन्दीश्वरश्च भगवान् देवस्यानुमते स्थितः॥ ३९.१५ ॥	
मगृह्य ज्वलितं दीप्यमानं स्वतेजसा।	
गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवा॥ ३९.१६ ॥	
पर्युपासत तं देवं रूपिणी द्विजसत्तमाः।	
एवं स भगवांस्तत्र पूज्यमानः सुरर्षिभिः॥ ३९.१७ ॥	
देवैस्च सुमहाभागैर्महादेवो व्यतिष्ठत।	
कस्यचित्त्वय कालस्य दक्षो नाम प्रजापतिः॥ ३९.१८ ॥	
पूर्व्वोक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणोऽभ्यपद्यत।	
ततस्तस्य मखे देवाः सर्वै शक्रपुरागमाः॥ ३९.१९ ॥	
स्वर्गस्थानादथाऽऽगम्य दक्षमापेदिरे सथा।	
ते विमानैर्महास्मानो ज्वलद्भिर्ज्वलनप्रभा॥ ३९.२० ॥	
देवस्यानुमतेऽगच्छन् गह्गाद्वारमिति श्रुतिः।	
गन्धर्वाप्सरसाकीर्ण नानाद्रुमलतावृतम्॥ ३९.२१ ॥	
ऋषिसिद्धैः परिवृतं दक्षं धर्म्मभृतां वरम्।	
पुथिव्यामन्तरिक्षे च ये च स्वर्लोकवासिनः॥ ३९.२२ ॥	
सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा उपतस्थुः प्रजापतिम्।	
आदित्या वसवो रुद्राः साध्याः सर्वेमरुद्‌गणाः॥ ३९.२३ ॥	
विष्णुना सहिताः सर्व आगता यज्ञभागिनः।	
ऊष्मपा धूमपाश्चैव आज्यपाः सोमपास्तथा॥ ३९.२४ ॥	
अश्विनौ मरुतश्चैव नानादेवगणैः सह।	
एते चान्ये च बहवो भूतग्रामास्तथैव च॥ ३९.२५ ॥	
जरायुजाण्डजाश्चैव तथव स्वेदजोजिद्भदः।	
आगताः सत्रिमः सर्वेदेवाः स्त्रीभिः सहर्षिभिः॥ ३९.२६ ॥	
विराजन्ते विमानस्था दीप्यमानाइवाग्नयः।	
तान् दृष्ट्वा मन्युनाऽऽविष्टो दधीचिर्वाक्यमब्रवीत्॥ ३९.२७ ॥	
अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्यपूजने।	
नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः॥ ३९.२८ ॥	ब्रह्मोवाच	एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत॥ ३९.२९ ॥	दधीचिरुवाच	पुज्यञ्च पशुभर्त्तारं कस्मान्नार्च्चयसे प्रभुम्॥ ३९.३० ॥	दक्ष उवाच	सन्ति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्द्दिनः।	
एकादशस्थानगता नान्यं विद्‌मो महेश्वरम्॥ ३९.३१ ॥	दधीचिरुवाच	सर्वेषामन्त्रोऽयं ममेशो न निमन्त्रितः।	
यथाऽहं शङ्करादूर्ध्वं नान्यं पश्यामि दैवतम्।	
तथा दक्षस्य विपुलो यज्ञोऽयं न भविष्यति॥ ३९.३२ ॥	दक्ष उवाच	विष्णोश्च भागा विविधाः प्रदत्तास्तथा च रुद्रेभ्य उत प्रदत्ताः।	
अन्येऽपि देवानिजभागयुक्ता, ददामि भागं न तु शङ्कराय॥ ३९.३३ ॥	
गतास्तु देवता ज्ञात्वा शेलराजसुता तदा।	
उवाच वचनं शर्वं देवं पशुपतिं पतिम्॥ ३९.३४ ॥	उमोवाच	भगवन् कुत्र यान्त्येते देवाः शक्रपुरोगमाः।	
ब्रूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महानयम्॥ ३९.३५ ॥	महेश्वर उवाच	दक्षो नाम महाभागे प्रजानां पतिरुत्तमः।	
हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः॥ ३९.३६ ॥	देव्युवाच	यज्ञमेतं महाभाग किमिर्थं नानुगच्छसि।	
केन वा प्रतिषेधेन गमनं ते न विद्यते॥ ३९.३७ ॥	महेश्वर उवाच	सुरैरेव महाभागे सर्वमेतदनुष्ठितम्।	
यज्ञेषु मम सर्वेषु न भाग उपकल्पितः॥ ३९.३८ ॥	
पूर्वागतेन गन्तव्यं मार्गेण वरवर्णिनि।	
न मे सुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धर्म्मतः॥ ३९.३९ ॥	उमोवाच	भगवन् सर्वदेवेषु प्रभावाभ्यधिको गुणैः।	
अजेयश्चाप्यधृष्यश्च तेजसा यशसा श्रिया॥ ३९.४० ॥	
अनेन तु महाभाग प्रतिषेधेन भागतः।	
अतीव दुःखमापन्ना वेपथुश्च महानयम्॥ ३९.४१ ॥	
किं नाम दानं नियमं तपो वा, कुर्यामहं येन पतिर्ममाद्य।	
लभेत भागं भगवानचिन्त्यो, यज्ञस्य चेन्द्राद्यमरैर्विचित्र(भक्त)म्॥ ३९.४२ ॥	ब्रह्मोवाच	एवं ब्रुवाणां भगवान् विचिन्त्य, पत्नीं प्रहृष्टः क्षुभितामुवाच।	महेश्वर उवाच	न वेत्सि मां देवि कृशोदराङ्गि, किं नाम युक्तं वचनं तवेदम्॥ ३९.४३ ॥	
अहं विजानामि विशालनेत्रे, ध्यानेन सर्वे च विदन्ति सन्तः।	
तवाद्य मोहेन सहेन्द्रदेवा, लोकत्रयं सर्वमतो विनष्टम्॥ ३९.४४ ॥	
मामध्वरेशं नितरां स्तुवन्ति, रथन्तरं साम गायन्ति महय्म्।	
मां ब्राह्मणा ब्रह्ममन्त्रैर्यजन्ति, ममाध्वर्य्यवः कल्पयन्ते च भागम्॥ ३९.४५ ॥	देव्युवाच	विकत्थसे प्राकृतवत् सर्वस्त्रीजनसंसदि।	
स्तौषि गर्वायसे चापि स्वमात्मानं न संशयः॥ ३९.४६ ॥	भगवानुवाच	नाऽऽत्मानं स्तौमि देवेशि यथा त्वमनुगच्छसि।	
संस्रक्ष्यामि वरारोहे भागार्थे वरवर्णिनि॥ ३९.४७ ॥	ब्रह्मोवाच	इत्युक्त्वा भगत्वान् पत्नीमुमां प्राणैरपि प्रियाम्।	
सोऽसृजद्भगवान् वक्त्राद्‌भूतं क्रोधाग्निसम्भवम्॥ ३९.४८ ॥	
तमुवाच मखं गच्छ दक्षस्य त्वं महेश्वर।	
नाशयाऽऽशु क्रतुं तस्य दक्षस्य मदनुज्ञया॥ ३९.४९ ॥	ब्रह्मोवाच	ततो रुद्रप्रयुक्तेन सिंहवेषेम लीलया।	
देव्या मन्युकृतं ज्ञात्वा हतो दक्षस्य स क्रतुः॥ ३९.५० ॥	
मन्युना च महाभीमा भद्रकाली महेश्वरी।	
आत्मनः कर्म्मसाक्षित्वे तेन सार्द्धं सहानुगा॥ ३९.५१ ॥	
स एष भगवान् क्रोधः प्रेतावासकृतालयः।	
वीरभद्रेति विख्यातो देव्या मन्युप्रमार्जकः॥ ३९.५२ ॥	
सोऽसृजद्रोमकूपेभ्य आत्मनैव गणेश्वरान्।	
रुद्रानुगान्‌गणान्‌रौद्रान्‌वीर्यपराक्रमान्॥ ३९.५३ ॥	
रुद्रस्यानुचराः सर्वे सर्वे रुद्रपराक्रमाः।	
ते निपेतुस्ततस्तूर्णं शतशोऽथ सहस्त्रशः॥ ३९.५४ ॥	
ततः किलकिलाशब्द आकाशं पूरयन्निव।	
समभूत् सुमहान् विप्राः सर्वरुद्रगणैः कृतः॥ ३९.५५ ॥	
तेन शब्देन महता त्रस्ताः सर्वे दिवौकसः।	
पर्व्वताश्च व्यशीर्य्यन्त चकम्पे च वसुन्धरा। ३९.५६ ॥	
मरुतश्च ववुः क्रूराश्चुक्षुभे वरुणालयः।	
अग्नयो वै न दीप्यन्ते न देवा न च दानवाः॥ ३९.५७ ॥	
ग्रहा नैव प्रकाशन्ते नक्षत्राणि न तारकाः।	
ऋषयो न प्रभासन्ते न देवा न च दानवाः॥ ३९.५८ ॥	
एवं चहि तिमिरीभूते निर्हन्ति गणेश्वराः।	
प्रभञ्जन्त्यपरे यूपान् घोरानुत्पाटयन्ति च॥ ३९.५९ ॥	
प्रणदन्ति तथा चानये विकुर्वन्ति तथा परे।	
त्वरितं वै प्रधावन्ति वायुवेगा मनोजवाः॥ ३९.६० ॥	
चूर्ण्यन्ते यज्ञपात्राणि यज्ञस्यायतनानि।	
शीर्यमाणान्यदृस्यन्त तारा इव नभस्तलात्॥ ३९.६१ ॥	
दिवय्यान्नपानभक्ष्याणां राशयः पर्व्वतोपमाः।	
क्षीरनद्यस्तथा चान्या घृतपायसकद्‌र्दमाः॥ ३९.६२ ॥	
मधुमण्डोदका दिव्याः खण्डशर्करबालुकाः।	
षड्‌रसान्निवहन्त्यन्या गुडकुल्या मनोरमाः॥ ३९.६३ ॥	
उच्चावचानि मांसानि भक्ष्यानि विविधानि च।	
यानि कानि च दिव्यानि लेह्यचोष्वाणि यानि च॥ ३९.६४ ॥	
भुञ्जन्ति विविधैर्वक्त्रैर्विलुम्पन्ति क्षिपन्ति च।	
रुद्रकोपा महाकोपाः कालाग्निसदृशोपमाः॥ ३९.६५ ॥	
भक्षयन्तोऽथ शैलाभा भीषयन्तश्च सर्वतः।	
क्रीडन्ति विविधकाराश्चिक्षिपुः सुरयोषितः॥ ३९.६६ ॥	
एवं गणाश्च तैर्युक्तो वीरभद्रः प्रतापवान्।	
रुद्रकोपप्रयुक्तश्च सर्वदेवैः सुरक्षितम्॥ ३९.६७ ॥	
तं यज्ञमदहच्छीघ्रं भद्रकाल्याः समीपतः।	
चक्रुरन्ये तथा नादान् सर्वबूतभयङ्करान्॥ ३९.६८ ॥	
छित्त्वा शिरोऽन्ये यज्ञस्य व्यनदन्त भयङ्करम्।	
ततः शक्रादयो देवा दक्षश्चैव प्रजापतिः॥	
ऊचुः प्राञ्जलयो भूत्वा कथ्यतां को भवानिति॥ ३९.६९ ॥	वीरभद्र उवाच	नाहं न दैत्यो वा न च भोक्तुमिहागतः।	
नैव द्रष्टुञ्च देवेन्द्रा न च कौतूहलान्वितः॥ ३९.७० ॥	
दक्षयज्ञविनाशार्थं सम्प्राप्तोऽहं सुरोत्तमाः।	
वीरभद्रेति विख्यातो रुद्रकोपाद्‌विनिःसुतः॥ ३९.७१ ॥	
भद्रकाली च विख्याता देव्याः क्रोधाद्विनिर्गता।	
प्रेषिता देवदेवेन यज्ञान्तिकमुपागता॥ ३९.७२ ॥	
शरणं गच्छ राजेन्द्र देवदेवमुमापतिम्।	
वरं क्रोधोऽपि देवस्य न वरः परिचारकैः॥ ३९.७३ ॥	ब्रह्मोवाच	निखातोत्पाटितैर्यूंपैरपविद्धैस्ततस्ततः।	
उत्पतद्भिः पतद्भिश्च गृध्रैरामिषगृध्नुभिः॥ ३९.७४ ॥	
पक्षवातविनिर्धूतैः शिवारुतविनादितैः।	
स तस्य यज्ञो नृपतेबध्यिमानस्तदा गणैः॥ ३९.७५ ॥	
आस्थाय मृगरूपं वै खमेवाभ्यपतत्तदा।	
तन्तु यज्ञं तथारूपं गच्छन्तमुपलभ्य सः॥ ३९.७६ ॥	
धनुरादाय बाणञ्च तदर्थमगमत् प्रभुः।	
ततस्तस्य गणेशस्य क्रोधादमिततैजसः॥ ३९.७७ ॥	
ललाटात्प्रसृतो घोरः स्वेदविन्दुर्बभूव ह।	
तस्मिन्पतितमात्रे च स्वेदविन्दौ तदा भुवि॥ ३९.७८ ॥	
प्रादुर्भुंतो महानग्निर्ज्वलत्कालानलोपमः।	
तत्रोदपद्यत तदा पुरुषो द्विजसत्तमाः॥ ३९.७९ ॥	
ह्रस्वोऽतिमात्रो रक्ताक्षो हरिच्छ्‌मश्रुर्विभीषणः।	
ऊर्ध्वकेशोऽतिरोमाङ्गः शोण्कर्णस्तथैव च॥ ३९.८० ॥	
करालकृष्णवर्णश्च रक्तवासास्तथैव च।	
तं यज्ञं स महासत्त्वोऽदहत्कक्षमिवानलः॥ ३९.८१ ॥	
देवाश्च प्रद्रुताः सर्वे गता भीता दिशो दश।	
तेन तस्मिन्विचरता विक्रमेम तदा तु वै। ३९.८२ ॥	
पृथिवी व्यचलत्सर्वा सप्तद्वीपा समन्ततः।	
महाभूते प्रवृत्ते तु देवलोकभयंकरे॥ ३९.८३ ॥	
तदा चाहं महादेवमब्रवं प्रतिपूजयन्।	
भवतेऽपि सुराः सर्वे भागं दारवन्ति वै प्रभो॥ ३९.८४ ॥	
क्रियतां प्रतिसंहारः सर्वदेवेश्वर त्वया।	
इमाश्च देवताः सर्वा ऋषयश्च सहस्रशः॥ ३९.८५ ॥	
तव क्रोधान्महादेव न शान्तिमुपलेभिरे।	
यश्चैष पुरुषो जातः स्वेदजस्ते सुरर्षभः॥ ३९.८६ ॥	
ज्वरो नामैष धर्मज्ञ लोकेषु प्रचरिष्यति।	
एकीभूतस्य न ह्यस्य धारणे तेनसः प्रभोः॥ ३९.८७ ॥	
समर्था सकला पृथ्वी बहुधा सृज्यतामयम्।	
इत्युक्तः स मया देवो भागे चापि प्रकल्पिते॥ ३९.८८ ॥	
भगवान्मां तथेत्याह देवदेवः पिनाकधृक्।	
परां च प्रीतिमगमत्स स्वयं भागे चापि प्रकल्पिते॥ ३९.८९ ॥	
दक्षिऽपि मनसा देवं भवं शरणमन्वगात्।	
प्राणापानौ समारुध्य चक्षुःस्थाने प्रयचत्नतः॥ ३९.९० ॥	
वाधार्य सर्वते दृष्टिं बहुदृष्टिरमत्रजित्।	
स्मितं कृत्वाऽब्रवीद्वाक्यं ब्रहिं किं करवाणि ते॥ ३९.९१ ॥	
श्राविते च महाख्याने देवानां पितृभिः सह।	
तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा दक्षो देवं प्रजापति॥	
भीतः शङ्किर्ताचत्तस्तु सबाष्पवदनेक्षणः॥ ३९.९२ ॥	दक्ष उवाच	'''
यदि प्रसन्नो भगवान्यदि वाऽहं तव प्रियः।	
यदि चाहमनुग्राह्ये यदि देयो वरो मम॥ ३९.९३ ॥	
यद्भक्ष्यं भक्षितं पीतं त्रासितं यच्च नाशितम्।	
चूर्णीतापविद्धं च यज्ञसंभारमीदृशम्॥ ३९.९४ ॥	
दीर्घकालेन महताः प्रयत्नेन च संचितम्।	
न च मिथ्या भवेन्मह्यं त्वत्प्रसादान्महेश्वर॥ ३९.९५ ॥	
तथाऽस्त्वित्याह भगवान्भगनेत्रहरो हरः।	
धर्माध्यक्षं महादेवं ञ्यम्बकं च प्रजापतिः॥ ३९.९६ ॥	
जानुभ्यामवनीं गत्वा दक्षो लब्ध्वा भवाद्वरम्।	
नाम्नां चाष्टसहस्रेण स्तुतवान्वृषभध्वजम्॥ ३९.९७ ॥	
इति श्रीमहापुराणे आदिब्राह्मे स्वयंभुऋषिसंवादे दक्षयज्ञविध्वंसनं नामैकोनचत्वारिंशो शोऽध्यायः॥ ३९ ॥	

ब्रह्मपुराणम्