महाभारतम्-06-भीष्मपर्व-103
संकुलयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।।<table>				
<td>

	सञ्जय उवाच।	<td>	6-103-1x	
				
<td>

	मध्यंदिनो महाराज संग्रामः समपद्यत।लोकक्षयकरो रौद्रो भीष्मस्य सह सोमकैः ।।	<td>	6-103-1a6-103-1b	
				
<td>

	गाङ्गेयो रथिनां श्रेष्ठः पाण्डवानामनीकिनीम् ।व्यधमन्निशितैर्बाणैः शतशोऽथ सहस्रशः।।	<td>	6-103-2a6-103-2b	
				
<td>

	संममर्द च तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तव।मर्दयेच्च यथा राजन्सिंहः प्राप्य मृगव्रजम् ।।	<td>	6-103-3a6-103-3b	
				
<td>

	धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च विराटो द्रुपदस्तथा।भीष्ममासाद्य समरे शरैर्जघ्नुर्महारथम् ।।	<td>	6-103-4a6-103-4b	
				
<td>

	धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा विराटं च शरैस्त्रिभिः ।द्रुपदस्य च नाराचं प्रेषयामास भारत ।।	<td>	6-103-5a6-103-5b	
				
<td>

	तेन विद्धा महेष्वासा भीष्मेणामित्रकर्शिना ।चुक्रुधुः समरे राजन्पादस्पृष्टा इवोरगाः ।।	<td>	6-103-6a6-103-6b	
				
<td>

	शिखण्डी तं च विव्याध भरतानां पितामहम् ।स्त्रीमयं मनसा ध्यात्वा नास्मै प्राहरदच्युतः ।।	<td>	6-103-7a6-103-7b	
				
<td>

	धृष्टद्युम्नस्तु समरे क्रोधेनाग्निरिव ज्वलन् ।पितामहं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ।।	<td>	6-103-8a6-103-8b	
				
<td>

	द्रुपदः पञ्चविंशत्या विराटो दशमिः शरैः।शिखण्डी पञ्चविंशत्या भीष्मं विव्याध सायकैः ।।	<td>	6-103-9a6-103-9b	
				
<td>

	सोऽतिविद्धो महाराज शोणितौघपरिप्लुतः।वसन्ते पुष्पशबलो रक्ताशोक इवाबभौ ।।	<td>	6-103-10a6-103-10b	
				
<td>

	तान्प्रत्यविध्यद्गाङ्गेयस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।द्रुपदस्य च भल्लेन धनुश्चिच्छेद मारिष ।।	<td>	6-103-11a6-103-11b	
				
<td>

	सोऽन्यत्कार्मुकमादाय भीष्मं विव्याध पञ्चभिः ।सारथिं च त्रिभिर्बाणैः सुशितै रणमूर्धनि ।।	<td>	6-103-12a6-103-12b	
				
<td>

	तथा भीमो महाराज द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ।केकया भ्रातरः पञ्च सात्यकिश्चैव सात्वतः ।।	<td>	6-103-13a6-103-13b	
				
<td>

	अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं युधिष्ठिरसमाज्ञया ।प्रति रक्षणकार्यार्थं धृष्टद्युम्नमुखान्रणे ।।	<td>	6-103-14a6-103-14b	
				
<td>

	तथैव तावकाः सर्वे भीष्मरक्षार्थमुद्यताः ।प्रत्युद्ययुः पाण्डुसेनां सहसैन्या नराधिप ।।	<td>	6-103-15a6-103-15b	
				
<td>

	तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तव तेषां च संकुलम् ।नराश्वरथनागानां यमराष्ट्रविवर्धनम् ।।	<td>	6-103-16a6-103-16b	
				
<td>

	रथी रथिनमासाद्य प्राहिणोद्यमसादनम्।तथेतरान्समासाद्य नरनागाश्वसादिनः ।।	<td>	6-103-17a6-103-17b	
				
<td>

	अनयन्परलोकाय शरैः सन्नतपर्वभिः ।शरैश्च विविधैर्घोरैस्तत्रतत्र विशांपते ।।	<td>	6-103-18a6-103-18b	
				
<td>

	रथास्तु रथिभिर्हीना हतसारथयस्तथा ।विप्रद्रुताश्वाः समरे दिशो जग्मुः समन्ततः ।।	<td>	6-103-19a6-103-19b	
				
<td>

	मृद्गन्तस्ते नरान्राजन्हयांश्च सुबहून्रणे।वातायमाना दृश्यन्ते गन्धर्वनगरोपमाः ।।	<td>	6-103-20a6-103-20b	
				
<td>

	रथिनश्च रथैर्हीना वर्मिणस्तेजसा युताः।कुण्डलोष्णीषिणः सर्वे निष्काङ्गदविभूषणाः ।।	<td>	6-103-21a6-103-21b	
				
<td>

	देवपुत्रसमाः सर्वे शौर्ये शक्रसमा युधि।ऋद्ध्या वैश्रवणां चाति नयेन च बृहस्पतिम् ।।	<td>	6-103-22a6-103-22b	
				
<td>

	सर्वलोकेश्वराः शूरास्तत्रतत्र विशांपते।विप्रद्रुता व्यदृश्यन्त प्राकृता इव मानवाः ।।	<td>	6-103-23a6-103-23b	
				
<td>

	दन्तिनश्च नरश्रेष्ठ हीनाः परमसादिभिः ।मृद्गन्तः स्वान्यनीकानि निपेतुः सर्वशब्दगाः ।।	<td>	6-103-24a6-103-24b	
				
<td>

	चर्मभिश्चामरैश्चित्रैः पताकाभिश्च मारिष ।छत्रैः सितैर्हेमदण्डैश्चामरैश्च समन्ततः ।।	<td>	6-103-25a6-103-25b	
				
<td>

	विशीर्णैर्विप्रधावन्तो दृश्यन्ते स्म दिशो दश।नवमेघप्रतीकाशा जलदोपमनिःस्वनाः ।।	<td>	6-103-26a6-103-26b	
				
<td>

	तथैव दन्तिभिर्हीना गजारोहा विशांपते।प्रधावन्तोऽन्वदृश्यन्त तव तेषां च संकुले ।।	<td>	6-103-27a6-103-27b	
				
<td>

	नानादेशसमुत्थांश्च तुरगान्हेमभीषितान् ।वातायमानानद्राक्षं शतशोऽथ सहस्रशः ।।	<td>	6-103-28a6-103-28b	
				
<td>

	अश्वारोहान्हतैरश्वैर्गृहीतासन्समन्ततः ।द्रवमाणानपश्याम द्राव्यमाणांश्च संयुगे ।।	<td>	6-103-29a6-103-29b	
				
				
<td>

	गजो गजं समासाद्य द्रवमाणं महाहवे ।ययौ प्रमृद्य तरसा पादातान्वाजिनस्तथा ।तथैव च रथान्राजन्प्रममर्द रणे गजः ।।	<td>	6-103-30a6-103-30b6-103-30c	
				
<td>

	रथाश्चैव समासाद्य पतितांस्तुरगान्भुवि।व्यमृद्गन्समरे राजंस्तुरगांश्च नरान्रमे ।।	<td>	6-103-31a6-103-31b	
				
<tr><td>

	एवं ते बहुधा राजन्प्रत्यमृद्गन्परस्परम्।`दृश्यन्तेस्म महाबाहो तत्रतत्र महाबलाः ।।'	<td>	6-103-32a6-103-32b	</p></tr>
				
<td>	तस्मिन्रौद्रे तथा युद्धे वर्तमाने महाभये।प्रावर्तत नदी घोरा शोमितान्त्रतरङ्गिणी ।।	<td>	6-103-33a6-103-33b	
				
<td>	अस्थिसङ्घातसंबाधा केशशैवलाद्वला ।रथह्रदा शरावर्ता हयमीना दुरासदा।।	<td>	6-103-34a6-103-34b	
				
<td>	शीर्षोपलसमाकीर्णा हस्तिग्राहसमाकुला ।कवचोष्णीषफेनौघा धनुर्वेगासिकच्छपा ।।	<td>	6-103-35a6-103-35b	
				
				
<td><p>	` शङ्खनक्रौघसंकीर्णा छत्रकूर्मरथोडुपा।'पताकाध्वजवृक्षाढ्या मर्त्यकूलापहारिणी ।क्रव्यादहंससंकीर्णा यमराष्ट्रविवर्धनी ।।	<td>	6-103-36a6-103-36b6-103-36c	
				
<td>

	तां नदीं क्षत्रियाः शूरा रथनागहयप्लवैः ।प्रतेरुर्बहवो राजन्भयं त्यक्त्वा महारथाः ।।	<td>	6-103-37a6-103-37b	
				
<td>

	अपोवाह रणे भीरून्कश्मलेनाभिसंवृतान्।यथा वैतरणी प्रेतान्प्रेतराजपुरं प्रति ।।	<td>	6-103-38a6-103-38b	
				
<td>

	प्राक्रोशन्क्षत्रियास्तत्र दृष्ट्वा तद्वैशसं महत्।दुर्योधनापराधेन गच्छन्ति क्षत्रियाः क्षयम् ।।	<td>	6-103-39a6-103-39b	
				
<td>

	गुणवत्सु कथं द्वेषं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।कृतवान्पाण्डुपुत्रेषु पापात्मा लोभमोहितः ।।	<td>	6-103-40a6-103-40b	
				
<td>

	एवं बहुविधा वाचः श्रूयन्ते स्म परस्परम् ।पाण्डवस्तवसंयुक्ताः पुत्राणां ते सुदारुणाः ।।	<td>	6-103-41a6-103-41b	
				
<td>

	ता निशम्य ततो वाचः सर्वयोधैरुदाहृताः।आगस्कृत्सर्वलोकस्य पुत्रो दुर्योधनस्तव ।।	<td>	6-103-42a6-103-42b	
				
<td>

	भीष्मं द्रोणं कृपं चैव शल्यं चोवाच भारत।युध्यध्वमनहंकराः किं चिरं कुरुथेति च ।।	<td>	6-103-43a6-103-43b	
				
				
<td>

	`इति दुर्योधनोत्सृष्टाः सर्वे युयुधिरे नृपाः'ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह।अक्षद्यूतकृतं राजन्सुघोरं वैशसं तदा ।।	<td>	6-103-44a6-103-44b6-103-44c	
				
<td>

	यत्पुरा न निगृह्णासि वार्यमाणो महात्मभिः ।वैचित्रवीर्य तस्येदं फलं पश्य सुदारुणम् ।।	<td>	6-103-45a6-103-45b	
				
<td>

	न हि पाण्डुसुता राजन्ससैन्याः सपदानुगाः ।रक्षन्ति समरे प्राणान्कौरवा वापि संयुगे ।।	<td>	6-103-46a6-103-46b	
				
<td>

	एतस्मात्कारणाद्धोरो वर्तते स्वजनक्षयः ।दैवाद्वा पुरुषव्याघ्र तव चापनयान्नृप ।।	<td>	6-103-47a6-103-47b	
<td>

	।। इति श्रामन्महाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि नवमदिवसयुद्धे त्र्यधिकशततमोऽध्यायः ।।	<td>		</table>

6-103-7 स्त्रीमयं अयं भीष्मः स्त्रीं ध्यात्वा चिन्तयित्वा। यद्वा स्त्रीमयं स्वार्थे मयट् ।।
6-103-22 वैश्रवणं कुबेरं चाति अतिक्रान्ता ।।
6-103-28 अद्राक्षमहं सञ्जयः ।।
6-103-42 आगस्कृदपराधी ।।

महाभारतम्/भीष्मपर्व