स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ०११
अध्याय ११

युधिष्ठिर उवाच -
अहो महत्पुण्यतमा विशिष्टा क्षयं न याता इह या युगान्ते  ।
तस्मात्सदा सेव्यतमा मुनीन्द्रैर्ध्यानार्चनस्नानपरायणैश्च  ॥ ११.१ ॥
यामाश्रित्य गता मोक्षमृषयो धर्मवत्सलाः  ।
ये त्वयोक्तास्तु नियमा ऋषीणां वेदनिर्मिताः  ॥ ११.२ ॥
मोक्षावाप्तिर्भवेद्येषां नियमैश्च पृथग्विधैः  ।
दशद्वादशभिर्वापि षड्भिरष्टाभिरेव वा  ॥ ११.३ ॥
त्रिभिस्तथा चतुर्भिर्वा वर्षैर्मासैस्तथैव च  ।
मुच्यन्ते कलिदोषैस्ते देवेशानसमर्चनात् ॥ ११.४ ॥
ब्रह्माणं वा सुरश्रेष्ठ केशवं वा जगद्गुरुम्  ।
अर्चयन्पापमखिलं जहात्येव न संशयः  ॥ ११.५ ॥
एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ  ।
यस्मिन्संसारगहने निमग्नाः सर्वजन्तवः  ।
ते कथं त्रिदिवं प्राप्ता इति मे संशयो वद  ॥ ११.६ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
जन्मान्तरैरनेकैस्तु मानुष्यमुपलभ्यते  ।
भक्तिरुत्पद्यते चात्र कथंचिदपि शङ्करे  ॥ ११.७ ॥
तीर्थदानोपवासानां यज्ञैर्देवद्विजार्चनैः  ।
अवाप्तिर्जायते पुंसां श्रद्धया परया नृप  ॥ ११.८ ॥
तस्माच्छ्रद्धा प्रकर्तव्या मानवैर्धर्मवत्सलैः  ।
ईशोऽपि श्रद्धया साध्यस्तेन श्रद्धा विशिष्यते  ॥ ११.९ ॥
अन्यथा निष्फलं सर्वं श्रद्धाहीनं तु भारत  ।
तस्मात्समाश्रयेद्भक्तिं रुद्रस्य परमेष्ठिनः  ॥ ११.१० ॥
तेषांहि सफलं जन्म येषां भक्तिरचञ्चला  ।
सा चैव त्रिविधा भक्तिः सात्त्विकी राजसी तथा  ॥ ११.११ ॥
तामसी सर्वलोकस्य त्रिविधं च फलं लभेत् ।
ते कर्मफलसंयोगादावर्तन्ते पुनःपुनः  ॥ ११.१२ ॥
जन्मान्तरशतैस्तेषां ज्ञानिनां देवयाजिनाम्  ।
देवत्रये भवेद्भक्तिः क्षयात्पापस्य कर्मणः  ॥ ११.१३ ॥
ईशानात्तु पुनर्मोक्षो जायते छिन्नसंशयः  ।
ये पुनर्नर्मदातीरमाश्रित्य द्विजपुंगवाः  ॥ ११.१४ ॥
त्रयीमार्गमसन्दिग्धास्ते यान्ति परमां गतिम्  ।
एकाग्रमनसो ये तु शङ्करं शिवमव्ययम्  ॥ ११.१५ ॥
अर्चयन्तीह निरताः क्षिप्रं सिध्यन्ति ते जनाः  ।
कालेन महता सिद्धिर्जायतेऽन्यत्र देहिनाम्  ॥ ११.१६ ॥
नर्मदायाः पुनस्तीरे क्षिप्रं सिद्धिरवाप्यते  ।
षड्भिर्वर्षैस्तु सिध्यन्ति ये तु सांख्यविदो जनाः  ॥ ११.१७ ॥
वैष्णवा ज्ञानसम्पन्नास्तेऽपि सिध्यन्ति चाग्रतः  ।
सर्वयोगविदो ये च समुद्रमिव सिन्धवः  ॥ ११.१८ ॥
एकीभवन्ति कल्पान्ते योगे माहेश्वरे गताः  ।
सर्वेषामेव योगानां योगो माहेश्वरो वरः  ॥ ११.१९ ॥
तमासाद्य विमुच्यन्ते येऽपि स्युः पापयोनयः  ।
शिवमर्च्य नदीकूले जायन्ते ते न योनिषु  ॥ ११.२० ॥
गतिरेषा दुरारोहा सर्वपापक्षयंकरी  ।
मुच्यन्ते मङ्क्षु संसाराद्रेवामाश्रित्य जन्तवः  ॥ ११.२१ ॥
तस्मात्स्नायी भवेन्नित्यं तथा भस्मविलेपनः  ।
नर्मदातीरमासाद्य क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ११.२२ ॥
त्रिकालं पूजयेच्छान्तो यो नरो लिङ्गमादरात् ।
सर्वरोगविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्  ॥ ११.२३ ॥
षड्भिः सिध्यति मसैस्तु यद्यपि स्यात्स पापकृत् ।
ये पुनः शुद्धमनसो मासैः शुध्यन्ति ते त्रिभिः  ॥ ११.२४ ॥
यथा दिनकरस्पृष्टं हिमं शैलाद्विशीर्यन्ते  ।
तद्वद्विलीयते पापं स्पृष्टं भस्मकणैः शुभैः  ॥ ११.२५ ॥
वैनतेयभयत्रस्ता यथा नश्यन्ति पन्नगाः  ।
तद्वत्पापानि नश्यन्ति भस्मनाभ्युक्षितानि ह  ॥ ११.२६ ॥
नर्मदातोयपूतेन भस्मनोद्धूलयन्ति ये  ।
सद्यस्ते पापसङ्घाच्च मुच्यन्ते नात्र संशयः  ॥ ११.२७ ॥
व्रतं पाशुपतं भक्तया यथोक्तं पालयन्ति ये  ।
शूद्रान्नेन विहीनास्तु ते यान्ति परमां गतिम्  ॥ ११.२८ ॥
अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम्  ।
वैश्यान्नमन्नमेव स्याच्छूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम्  ॥ ११.२९ ॥
शूद्रान्नरससंपुष्टा ये म्रियन्ते द्विजोत्तमाः  ।
ते तपोज्ञानहीनास्तु काका गृध्रा भवन्ति ते  ॥ ११.३० ॥
दुष्कृतं हि मनुष्याणामन्नमाश्रित्य तिष्ठति  ।
यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्  ॥ ११.३१ ॥
विशेषाद्यतिधर्मेण तपोलौल्यं समाश्रिताः  ।
नरकं यान्त्यसन्दिग्धमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥ ११.३२ ॥
ईदृग्रूपाश्च ये विप्राः पाशुपत्ये व्यवस्थिताः  ।
ते महत्पापसंघातं दहन्त्येव न संशयः  ॥ ११.३३ ॥
विडम्बेन च संयुक्ता लौलुप्येन च पीडिताः  ।
असंग्राह्या इत्येवं श्रुतिनोदना  ॥ ११.३४ ॥
मातापितृकृतैर्दोषैरन्ये केचित्स्वकर्मजैः  ।
नष्टा ज्ञानावलेपेन अहङ्कारेणऽपरे  ॥ ११.३५ ॥
शाङ्करे प्रस्थिता धर्मे ये स्मृत्यर्थबहिष्कृताः  ।
क्लिश्यमानास्तु कलेन ते यान्ति परमां गतिम्  ॥ ११.३६ ॥
अश्रद्दधानाः पुरुषा मूर्खा दम्भविवर्धिताः  ।
न सिध्यन्ति दुरात्मानः कुदृष्टान्तार्थकीर्तनाः  ॥ ११.३७ ॥
महाभाग्येऽपि तीर्थस्य शाङ्करं व्रतमास्थिताः  ।
वियोनिं यान्त्यसन्दिग्धं लौलुप्येन समन्विताः  ॥ ११.३८ ॥
न तीर्थैर्न च दानैश्च दुष्कृतं हि विलुप्यते  ।
अज्ञानाच्च प्रमादाच्च कृतं पापं विनश्यति  ॥ ११.३९ ॥
एवं ज्ञात्वा तु विधिना वर्तितव्यं द्विजातिभिः  ।
परं ब्रह्म जपद्भिश्च वार्तितव्यं मुहुर्मुहुः  ॥ ११.४० ॥
ऊर्ध्वरूपं विरूपाक्षं योऽधीते रुद्रमेव च  ।
ईशानं पश्यते साक्षात्षण्मासात्सङ्गवर्जितः  ॥ ११.४१ ॥
संहिताया दशावृत्तीर्यः करोति सुसंयतः  ।
नर्मदातटमाश्रित्य स मुच्येत्सर्वपातकैः  ॥ ११.४२ ॥
पुराणसंहितां वापि शैवीं वा वैष्णवीमपि  ।
यः पठेन्नर्मदातीरे शिवाग्रे स शिवात्मकः  ॥ ११.४३ ॥
आ भूतसंक्षयं यावत्स्वर्गलोके महीयते  ।
संसाख्यसनं हातुं पुरा प्रोक्तं तु नन्दिना  ॥ ११.४४ ॥
देवर्षिसिद्धगन्धर्वसमवाये शिवालये  ।
नन्दिगीतामिमां राजञ्छृणुष्वैकमनाः शुभाम्  ॥ ११.४५ ॥
स्वर्गमोक्षप्रदां पुण्यां संसारभयनाशिनीम्  ॥ ११.४६ ॥
संसारगह्वरगुहां प्रविहातुमेतां चेदिच्छथ प्रतिपदं भवतापखिन्नाः  ।
नानाविधैर्निजकृतैर्बहुकर्मपाशैर्बद्धाः सुखाय शृणुतैकहितं मयोक्तम्  ॥ ११.४७ ॥
शक्र वक्रगतिं मा गा मा कृथा यम यातनाम्  ।
चेतः प्रचेतः शमय लौलुप्यं त्यज वित्तप  ॥ ११.४८ ॥
दीनानाथविशिष्टेभ्यो धनं सर्वं परित्यज  ।
यदि संसारजलधेर्वीचीप्रेङ्खोल्लनातुरः  ॥ ११.४९ ॥
जन्मोद्विग्नं मृतेस्त्रस्तं ग्रस्तं कामादिभिर्नरम्  ।
स्रस्तं यो न यमादिभ्यः पिनाकी पाति पावनः  ॥ ११.५० ॥
मा धेहि गर्वं कीनाश हास्यं यास्यसि पीडयन्  ।
प्राणिनं सर्वशरणं तद्भावि शरणं तव  ॥ ११.५१ ॥
कालः करालको बालः को मृत्युः को यमाधमः  ।
शिवविष्णुपराणां हि नराणां किं भयं भवेत् ॥ ११.५२ ॥
भवभारार्तजन्तूनां रेवातीरनिवासिनाम्  ।
भर्गश्च भगवांश्चैव भवभीतिविभेदनौ  ॥ ११.५३ ॥
शिवं भज शिवं ध्याय शिवं स्तुहि शिवं यज  ।
शिवं नम वराक त्वं ज्ञानं मोक्षं यदीच्छसि  ॥ ११.५४ ॥
पठ पञ्चाननं शास्त्रं मन्त्रं पञ्चाक्षरं जप  ।
धेहि पञ्चात्मकं तत्त्वं यज पञ्चाननं परम्  ॥ ११.५५ ॥
किं तैः कर्मगणैः शोच्यैर्नानाभावविशेषितैः  ।
यदि पञ्चाननः श्रीमान् सेव्यते सर्वथा शिवः  ॥ ११.५६ ॥
किं संसारगजोन्मत्तबृंहितैर्निभृतैरपि  ।
यदि पञ्चाननो देवो भावगन्धोपसेवितः  ॥ ११.५७ ॥
रे मूढ किं विषादेन प्राप्य कर्मकदर्थनाम्  ।
भवानीवल्लभं भीमं जप त्वं भयनाशनम्  ॥ ११.५८ ॥
नर्मदातीरनिलयं दुःखौघविलयंकरम्  ।
स्वर्गमोक्षप्रदं भर्गं भज मूढ सुरेश्वरम्  ॥ ११.५९ ॥
विहाय रेवां सुरसिन्धुसेव्यां तत्तीरसंस्थं च हरं हरिं च  ।
उन्मत्तवद्भावविवर्जितस्त्वं क्व यासि रे मूढ दिगन्तराणि  ॥ ११.६० ॥
भज रेवाजलं पुण्यं यज रुद्रं सनातनम्  ।
जप पञ्चाक्षरीं विद्यां व्रज स्थानं च वाञ्छितम्  ॥ ११.६१ ॥
क्लेशयित्वा निजं कायमुपायैर्बहुभिस्तु किम्  ।
भज रेवां शिवं प्राप्य सुखसाध्यं परं पदम्  ॥ ११.६२ ॥
एवं कैलासमासाद्य नदीं स शिवसन्निधौ  ।
जगौ यल्लोकपालानां तन्मयोक्तं तवाधुना  ॥ ११.६३ ॥

मार्कण्डेय उवाच -
स्नानदानपरो यस्तु नित्यं धर्ममनुव्रतः  ।
नर्मदातीरमाश्रित्य मुच्यते सर्वपातकैः  ॥ ११.६४ ॥
विधिहीनो जपेन्नित्यं वेदान्सर्वाञ्छतं समाः  ।
मृत्युलाङ्गलजाप्येन समो योऽप्यधिको गुणैः  ॥ ११.६५ ॥
बीजयोन्यविशुद्धस्तु यथा रुद्रं न विन्दति  ।
तथा लाङ्गलमन्त्रोऽपि न तिष्ठति गतायुषि  ॥ ११.६६ ॥
गायत्रीजपसंयुक्तः संयमी ह्यधिको गुणैः  ।
अग्निमीडे इषेत्वो वा अग्न आयाहि नित्यदा  ॥ ११.६७ ॥
शन्नो देवीति कूलस्थो जपेन्मुच्येत किल्बिषैः  ॥ ११.६८ ॥
साङ्गोपाङ्गांस्तथा वेदाञ्जपन्नित्यं समाहितः  ।
न तत्फलमवाप्नोति गायत्र्या संयमी यथा  ॥ ११.६९ ॥
रुद्राध्यायं सकृज्जप्त्वा विप्रो वेदसमन्वितः  ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति  ॥ ११.७० ॥
अन्यद्वै जप्यसंस्थानं सूक्तमारण्यकं तथा  ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति  ॥ ११.७१ ॥
यत्किंचित्क्रियते जाप्यं यच्च दानं प्रदीयते  ।
नर्मदाजलमाश्रित्य तत्सर्वं चाक्षयं भवेत् ॥ ११.७२ ॥
एवंविधैर्व्रतैर्नित्यं नर्मदां ये समाश्रिताः  ।
ते मृता वैष्णवं यान्ति पदं वा शैवमव्ययम्  ॥ ११.७३ ॥
सत्यलोकं नराः केचित्सूर्यलोकं तथापरे  ।
अप्सरोगणसंवीता यावदाभूतसम्प्लवम्  ॥ ११.७४ ॥
एवं वै वर्तमानेऽस्मिंल्लोके तु नृपपुंगव  ।
ऋषीणां दशकोट्यस्तु कुरुक्षेत्रनिवासिनाम्  ॥ ११.७५ ॥
मया सह महाभाग नर्मदातटमाश्रिताः  ।
फलमूलकृताहारा अर्चयन्तः स्थिताः शिवम्  ॥ ११.७६ ॥
तच्च वर्षशतं दिव्यं कालसंख्यानुमानतः  ।
षड्विंशतिसहस्राणि तानि मानुषसंख्यया  ॥ ११.७७ ॥
ततस्तस्यामतीतायां सन्ध्यायां नृपसत्तम  ।
शेषं मानुष्यमेकं तु काले वर्षशतं स्थितम्  ॥ ११.७८ ॥
ततोऽभवदनावृष्टिर्लोकक्षयकरी तदा  ।
यया यातं जगत्सर्वं क्षयं भूयो हि दारुणम्  ॥ ११.७९ ॥
ये पूर्वमिह संसिद्धा ऋषयो वेदपारगाः  ।
तेषां प्रभावाद्भगवान् ववर्ष बलवृत्रहा  ॥ ११.८० ॥
महती भूरिसलिला समन्ताद्वृष्टिराहिता  ।
ततो वृष्ट्या तु तेषां वै वर्तनं समजायत  ॥ ११.८१ ॥
पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते किंचिच्छेषे कलौ युगे  ।
निःशेषमभवत्सर्वं शुष्कं स्थावरजङ्गमम्  ॥ ११.८२ ॥
निर्वृक्षौषधगुल्मं च तृणवीरुद्विवर्जितम्  ।
अनावृष्टिहतं सर्वं भूमण्डलमभूद्भृशम्  ॥ ११.८३ ॥
ततस्ते ऋषयः सर्वे क्षुत्तृषार्ताः सहस्रशः  ।
युगस्वभावमाविष्टा हीनसत्त्वा अभवन्नृप  ॥ ११.८४ ॥
नष्टहोमस्वधाकारे युगान्ते समुपस्थिते  ।
किं कार्यं क्व नु यास्यामः कोऽस्माकं शरणं भवेत् ॥ ११.८५ ॥
तानहं प्रत्युवाचेदं मा भैष्टेति पुनःपुनः  ।
ईदृग्विधा मया दृष्टा बहवः कालपर्ययाः  ॥ ११.८६ ॥
नर्मदातीरमाश्रित्य ते सर्वे गमिता मया  ।
एषा हि शरणं देवी सम्प्राप्ते हि युगक्षये  ॥ ११.८७ ॥
नान्या गतिरिहास्माकं विद्यते द्विजसत्तमाः  ।
जनित्री सर्वभूतानां विशेषेण द्विजोत्तमाः  ॥ ११.८८ ॥
पितामहा ये पितरो ये चान्ये प्रपितामहाः  ।
ते समस्ता गताः स्वर्गं समाश्रित्य महानदीम्  ॥ ११.८९ ॥
भृग्वाद्याः सप्त ये त्वासन्मम पूर्वपितामहाः  ।
धौमृणी च महाभागा मम भार्या शुचिस्मिता  ।
मनस्वती च या मता भार्गवोऽङ्गिरसस्तथा  ॥ ११.९० ॥
पुलस्त्यः पुलहश्चैव वसिष्ठात्रेयकाश्यपाः  ।
तथान्ये च महाभागा नियमव्रतचारिणः  ।
अन्ये च शतसाहस्रा अत्र सिद्धिं समागताः  ॥ ११.९१ ॥
तस्मादियं महाभागा न मोक्तव्या कदाचन  ।
नान्या काचिन्नदी शक्ता लोकत्रयफलप्रदा  ॥ ११.९२ ॥
द्वन्द्वैरनेकैर्बहुभिः क्षुत्तृषाद्यैर्महाभयैः  ।
मुच्यन्ते ते नराः सद्यो नर्मदातीरवासिनः  ॥ ११.९३ ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेवितव्या सरिद्वरा  ।
वाञ्छद्भिः परमं श्रेय इह लोके परत्र च  ॥ ११.९४ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे श्रीनर्मदामाहात्म्यवर्णनं नाम एकादशोऽध्यायः ॥