बृहस्पतिस्मृतिः/लिखितम्


पीठिका
<table>		
		
<td><p>		
	साक्षिणां एष निर्दिष्टः संख्यालक्षणनिश्चयः   ।लिखितस्याधुना वच्मि विधानं अनुपूर्वशः   ।। १,६.१  ।।	</p>
<td><p>		
	ऋणादिकेऽपि समये भ्रान्तिः संजायते यतः   ।धात्राक्षराणि सृष्टानि पत्रारूढान्यतः पुरा   ।। १,६.२  ।।	</p>
</table>

लेख्यलक्षणम्
<table>
<td><p>देशाचारहुतं वर्ष मासपक्षादिवृद्धिमत् ।
ऋणिसाक्षिलेखकानं हस्ताङ्कं लेख्यं उच्यते   ।। १,६.३  ।।</p>
</table>

लेख्यभेदाः
<table>		
		
<td><p>		
	राजलेख्यं स्थानकृतं स्वहस्तलिखितं तथा   ।लेख्यं तत्त्रिविधं प्रोक्तं भिन्नं तद्बहुधा पुनः   ।। १,६.४  ।।	</p>
<td><p>		
	भागदानक्रयाधिनां संविद्दासऋणादिभिः   ।सप्तधा लौकिकं लेख्यं त्रिविधं राजशासनम्  ।। १,६.५  ।।	</p>
<td><p>		
	विभागपत्रं इत्येतद्भागानां निर्णये कृतम्  ।सीमाविवादे निर्णीते सीमापत्रं इति स्मृतम्  ।। १,६.६  ।।	</p>
<td><p>		
	दानलेख्यं भागलेख्यं सीमालेख्यं तथैव च   ।क्रयलेख्यं दासलेख्यं आधिलेख्यं ततः परम्  ।। १,६.७  ।।	</p>
<td><p>		
	संविदुद्दाम्लेख्यं च जयपत्रकं एव च   ।सन्धिपत्रं तथैवैतत्क्रियाभेदादनेकधा   ।। १,६.८  ।।	</p>
<td><p>-----------  आध्यर्थं आधिलेख्यं स्याद्दासार्थं दासपत्रकम्  ।। १,६.९  ।।</p>
<td><p>		
	समीहितार्थसिद्ध्यर्थं ग्रामश्रेणिगणादिभिः   ।शास्त्राविरोधि धर्मार्थे कृतं संवित्तिपत्रकम्  ।। १,६.१०  ।।	</p>
<td><p>		
	भ्रातरः संविभक्ता ये स्वरुच्या तु परस्परम्  ।विभागपत्रं कुर्वन्ति भागलेख्यं तदुच्यते   ।। १,६.११  ।।	</p>
<td><p>		
	भूमिं दत्त्वा यस्तु पत्रं कुर्याच्चन्द्रार्ककालिकं [पृष्ठ ६१]   ।अनाच्छेदां अनाहार्यं दानलेख्यं तु तद्विधुः   ।। १,६.१२  ।।	</p>
<td><p>		
	गृहक्षेत्रादिकं क्रीत्वा तुल्यमूल्याक्षरान्वितम्  ।पत्रं कारयते यत्तु क्रयलेख्यं तदुच्यते   ।। १,६.१३  ।।	</p>
<td><p>		
	जङ्गमं स्थावरं बन्धं दत्त्वा लेख्यं करोति यत् ।गोप्यभोग्यक्रियायुक्तं आधिलेख्यं तु तत्स्मृतम्  ।। १,६.१४  ।।	</p>
<td><p>		
	ग्रामो देशश्च यत्कुर्यान्मत्तलेख्यं परस्परम्  ।राजाविरोधि धर्मार्थे संवित्पत्रं वदन्ति तत् ।। १,६.१५  ।।	</p>
<td><p>		
	वस्त्रान्नहीनः कान्तारे लिखितं कुरुते तु यत् ।कर्माहं ते करिष्यामि दासपत्रं तदिष्यते   ।। १,६.१६  ।।	</p>
<td><p>		
	धनं वृध्या गृहीत्वा तु स्वयं कुर्याच्च कारयेत् ।उद्धारपत्रं तत्प्रोक्तं ऋणलेख्यं मनीषिभिः   ।। १,६.१७  ।।	</p>
<td><p>		
	पूगश्रेणिगणादीनां या स्थितिः परिकीर्तिता   ।तस्यास्तु साधनं लेख्यं न दिव्यं न च साक्षिणः   ।। १,६.१८  ।।	</p>
<td><p>		
	पूगश्रेण्यादिकानां तु समयस्य स्थितेः कृतम्  ।स्थितिपत्रं तु तत्प्रोक्तं मन्वादिस्मृतिवेदिभिः   ।। १,६.१९  ।।	</p>
</table>

राज्ञो दानशासनम्
<table>		
		
<td><p>		
	दत्त्वा भ्य्य्म्यादिकं राजा ताम्रपत्रे पटेऽथ वा   ।शासनं कारयेद्धर्मं स्थानवंशादिसंयुतम्  ।। १,६.२०  ।।	</p>
<td><p>		
	मातापित्रोरात्मनश्च पुण्यायामुकसूनवे   ।दत्तं मयामुकायाद्य दानं सब्रह्मचारिणे   ।। १,६.२१  ।।	</p>
<td><p>		
	अनाच्छेद्यं अनाहार्यं सर्वं भाव्यविवर्जितं [पृष्ठ ६३]   ।चन्द्रार्कसमकालीनं पुत्रपौत्रान्वयानुगम्  ।। १,६.२२  ।।	</p>
<td><p>		
	दातुः पालयितुः स्वर्गं हर्तुर्नरकं एव च   ।षष्टिवर्षसहस्राणि दानच्छेदफलं लिखेत् ।। १,६.२३  ।।	</p>
<td><p>		
	समुद्रावर्षमासादि धनाध्यक्षाक्षरान्वितम्  ।ज्ञातं मयेति लिखितं सन्धिविग्रहलेखकैः   ।। १,६.२४  ।।	</p>
<td><p>एवंविधं राजकृतं शासनं तदुदाहृतम्  ।</p>
</table>

प्रसादलिखितम्
देशादिकं यस्य राजा लिखितं तु प्रयच्छति   ।। १,६.२५  ।।
सेवाशौर्यादिना तुष्टः प्रसादलिखितं हि तत् ।

जयपत्रम्
<table>		
		
<td><p>		
	पूर्वोत्तरक्रियावाद निर्णयान्ते यदा नृपः   ।प्रदद्याज्जयिने लेख्यं जयपत्रं तदुच्यते   ।। १,६.२६  ।।	</p>
<td><p>		
	यद्वृत्तं व्यवहारे तु पूर्वपक्षोत्तरादिकम्  ।क्रियावदधारणोपेतं जयपत्रोऽखिलं लिखेत् ।। १,६.२७  ।।	</p>
<td><p>		
	साधयेत्साध्यं अर्थं तु चतुष्पादन्वितं जये   ।राजमुद्रान्वितं चैव जयपत्रकं इष्यते   ।। १,६.२८  ।।	</p>
<td><p>		
	अन्यवाद्यादिहीनेभ्य इतरेषां प्रदीयते   ।वृत्तानुवादसंसिद्धं तच्च स्याज्जयपत्रकम्  ।। १,६.२९  ।।	</p>
</table>

लेख्यदूषणानि
मुमूरुषुहीनलुप्तार्थैरुन्मातव्यसनातुरैः   ।
विषोपधिबलात्कार कृतं लेख्यं न सिध्यति   ।। १,६.३०  ।।

दूषितो गर्हितः साक्षी यत्रैको विनिवेशितः   ।
कूटलेख्यं तु तत्प्राह लेखको वापि तादृशः   ।। १,६.३१  ।।

यदुज्वलं चिरकृतं मलिनं स्वल्पकालिकम्  ।
भग्नं म्लिष्ताक्षरयुतं लेख्यं कूटत्वं आप्नुयात् ।। १,६.३२  ।।

दर्पणस्थं यथा बिम्बं असत्सदिव दृश्यते   ।
तथा लेख्यसबिम्बानि कुर्वन्ति कुशला जनाः   ।। १,६.३३  ।।

तथ्येन हि प्रमाणं तु दोषेणैव तु दूषणम्  ।
एवं दुष्टं नृपस्थाने यस्मिंस्तद्धि विचार्यते   ।। १,६.३४  ।।

विमृश्य ब्राह्मणैः सार्धं वक्तृदोषं निरूपयेत् ।। १,६.३५  ।।

येन ते कूटतां यान्ति साक्षिलेखककारकाः   ।
तेन दुष्टं भवेल्लेख्यं शुद्धैः शुद्धं विनिर्दिशेत् ।। १,६.३६  ।।

दत्तं लेख्ये स्वहस्तं तु ऋणिको यदि निह्नुते   ।
पत्रस्थैः साक्षिभिर्वाचा लेखकस्य मतेन च   ।। १,६.३७  ।।

स्थानभ्रष्टास्त्वकान्तिस्थाः संदिग्धा लक्षणच्युताः   ।
यत्रैवं स्युः स्थिता वर्णा लेख्यं दुष्टं तदा भृगुः   ।। १,६.३८  ।।

उद्धरेल्लेख्यं आहर्ता तत्पुत्रो भुक्तिं एव तु   ।
अभियुक्तः प्रमीतश्चेत्तत्पुत्रस्तत्समुद्धरेत् ।। १,६.३९  ।।

ज्ञात्वा कार्यं देशकाल कुशलाः कूटकारकाः   ।
कुर्वन्तिसदृशं लेख्यं तद्यत्नेन विचारयेत् ।। १,६.४०  ।।

लेख्यं आलेख्यवत्केचिल्लिखन्ति कुशला जनाः   ।
तस्मान्न लेख्यसामर्थ्यात्सिद्धिरैकान्तिकी मता   ।। १,६.४१  ।।

स्त्रीबालार्तान्लिप्यविज्ञान्वञ्चयन्ति स्वबान्धवाः   ।
लेख्यं कृत्वा स्वनामाङ्कं ज्ञेयं युक्त्यागमैस्तु तत् ।। १,६.४२  ।।

त्रिविधस्यास्य लेख्यस्य भ्रान्तिः संजायते यदा   ।
ऋणिसाक्षिलेखकानां हस्तोक्त्या शोधयेत्ततः   ।। १,६.४३  ।।

उद्यामं उदयादानादाधानं फलसंग्रहात्  ।
प्रतियोगिधनाढ्यत्वाज्ज्ञेयं यत्रोपधिः कृतः   ।। १,६.४४  ।।

दर्शितं प्रतिकालं यच्छ्रावितं स्मारितं च यत् ।
लेख्यं सिध्यति सर्वत्र मृतेष्वपि हि साक्षिषु   ।। १,६.४५  ।।

वाचकैर्यत्र सामर्थ्यं अक्षराणां विहन्यते   ।
क्रियाणां सर्वनाशः स्यादनवस्था च जायते   ।। १,६.४६  ।।

लेख्यं त्रिंशत्समातीतं अदृष्टाश्रावितं च यत् ।
न तत्सिद्धिं अवाप्नोति तिष्ठत्स्वपि हि साक्षिषु   ।। १,६.४७  ।।

प्रयुक्ते शान्तलाभे तु लिखितं यो न दर्शयेत् ।
न याचते च ऋणिकं तत्संदेहं अवाप्नुयात् ।। १,६.४८  ।।

कुलश्रेणिगणादीनां यथाकालं प्रदर्शितम्  ।
श्रावयेत्स्मारयेच्चैव तथा स्याद्बलवत्तरम्  ।। १,६.४९  ।।

यदि लब्धं भवेत्किञ् चित्प्रज्ञप्तिर्वा तथा भवेत् ।
प्रमाणं एव लिखितं मृता यद्यपि साक्षिणः   ।। १,६.५०  ।।

आढ्यस्य निकटस्थस्य यच्छक्तेन न याचितम्  ।
शुद्धर्णाशङ्कया तत्र लेख्यं दुर्बलतां इयात् ।। १,६.५१  ।।

उन्मत्तजडबलानां राजभीतप्रवासिनाम्  ।
अप्रगल्भभयार्तानां न लेख्यं हानिं आप्नुयात् ।। १,६.५२  ।।

अथ पञ्चत्वं आपन्नो लेखकः साक्षिभिः सह   ।
तत्स्वहस्तादिभिस्तेषां विशुध्यते न संशयः   ।। १,६.५३  ।।

ऋणिस्वहस्तसंदेहे जीवतो वा मृतस्य वा   ।
तत्स्वहस्तकृतैरन्यैः पत्रैस्तल्लेख्यनिऋणयः   ।। १,६.५४  ।।

लेख्ये संशयं आपन्ने साक्षिलेखककर्तृभिः   ।
दुष्टेषु तेषु तद्धस्त कृतपूर्वाक्षरादिभिः   ।। १,६.५५  ।।

न जातु हीयते लेख्यं साक्षिभिः शपथेन वा   ।
अदर्शनाश्राविताभ्यां हानिं प्राप्नोत्युपेक्षया   ।। १,६.५६  ।।

अतः परीक्ष्यं उभयं एतद्राज्ञा विशेषतः   ।
एकं एव भवेल्लेख्यं एकस्यार्थस्य सिद्धये   ।। १,६.५७  ।।

अनेकेषु तु लेख्येषु दोषं उत्पादयेदपि   ।
देशाचारविरुद्धं यत्संदिग्धं क्रमवर्जितम्  ।
कृतं अस्वामिना यच्च साध्यहीनं च दुष्यति   ।। १,६.५८  ।।