स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः ०४५
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
तत्रैवास्ति द्विजश्रेष्ठाः सुपुण्यं पुष्करत्रयम्॥ 
यत्र पूर्वं तपस्तप्तमानर्ताधिपभूभुजा ॥ १ ॥ 
यस्तत्र कार्तिके मासि कृत्तिकास्थे निशाकरे ॥ 
मध्याह्ने कुरुते स्नानं स गच्छति परां गतिम् ॥ २ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
कथं तत्र समायातं सुपुण्यं पुष्करत्रयम् ॥ 
कस्मिन्स्थाने च विज्ञेयं कैश्चिह्नैर्वद सूतज ॥ ॥ ३ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
अहं वः कीर्तयिष्यामि यैश्चिह्नैः पुष्करत्रयम् ॥ 
प्राग्दृष्टं मुनिना तत्र विश्वामित्रेण धीमता ॥ ४ ॥ 
पुरा निवसतस्तस्य विश्वामित्रस्य सन्मुनेः ॥ 
संप्राप्ता कार्तिकी पुण्या कृत्तिकायोगसंयुता ॥ ५ ॥ 
सर्वतीर्थमयं क्षेत्रं तद्विज्ञाय तपोनिधिः ॥ 
ततश्च चिन्तयामास स्वचित्ते गाधिनन्दनः ॥ ६ ॥ 
अद्येयं कार्तिकी पुण्या कृत्तिकायोगसंयुता ॥ 
यस्यां स्नाने नरैः श्रेयः प्राप्यते पुष्करोदके ॥ 
आद्यं तु पुष्करं दूरे न गन्तुं शक्यतेऽधुना ॥ ७ ॥ 
तस्मादत्र स्थितं यच्च तस्मिन्स्नानं करोम्यहम् ॥  
स एवं निश्चयं कृत्वा श्रद्धापूतेन चेतसा ॥ ८ ॥ 
ततश्चान्वेषयामास पुष्कराणि समंततः ॥ 
बहुत्वात्तत्र तीर्थानां निश्चयं नान्वपद्यत ॥९॥ 
दृष्ट्वादृष्ट्वा जलस्थानं स्नानं चक्रे ततः परम्॥ 
स तदा श्रममापन्नो भ्रममाण इतस्ततः॥६.४५.१०॥ 
वृक्षमूलं समाश्रित्य निविष्टश्च क्षितौ ततः॥ 
तुष्टावाथ शुचिर्भूत्वा श्रद्धया च त्रिपुष्करम् ॥॥॥ 
मध्यमाद्योजनं स्वर्गः कनिष्ठादर्ध योजनम् ॥ 
ज्येष्ठकुण्डात्पुनः ख्यातो हस्तप्रायः शुभात्मभिः ॥ १२ ॥ 
पावयंति हि तीर्थानि स्नानदानादसंशयम् ॥ 
पुष्करालोकनादेव नरः पापात्प्रमु च्यते ॥ १३ ॥ 
पुष्करारण्यमाश्रित्य शाकमूलफलैरपि ॥ 
एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता ॥ १४ ॥ 
पुष्करे दुष्करं स्नानं पुष्करे दुष्करं तपः ॥ 
पुष्करे दुष्करो वासः सर्वं पुष्करदुष्करम् ॥ १५ ॥ 
कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे पुष्करे स्नाति यो नरः ॥ 
स क्षणान्मुच्यते पापादाजन्ममरणोद्भवात् ॥ १६ ॥ 
ज्येष्ठे प्रातश्च मध्याह्ने मध्यमे स्नाति यो नरः ॥ 
कनिष्ठेऽस्तमिते भानौ सकृत्स्वर्गमवाप्नुयात् ॥ १७ ॥ 
तावत्तिष्ठति देहेषु पातकं सर्वदेहिनाम् ॥ 
यावन्न पौष्करैस्तोयैः स्नानं वै कुर्वते नराः ॥ १८ ॥ 
दिवाकरकरैः स्पृष्टं तमो यद्वत्प्रणश्यति ॥ 
पुष्करोदकसंस्पर्शाच्छीघ्रं गच्छति पातकम् ॥ १९ ॥ 
ब्रह्महत्यादिकं पापं कृत्वापि पुरुषो भुवि ॥ 
कार्तिक्यां पुष्करे स्नात्वा निर्दोषत्वं प्रपद्यते ॥ ६.४५.२० ॥ 
किं दानैः किं व्रतैर्होमैः किं यज्ञैर्वहुविस्तरैः ॥ 
कार्तिक्यां पुष्करे स्नानैः सर्वेषां लभ्यते फलम् ॥ २१ ॥ 
यद्येषा भारती सत्या मया सम्यमुदीरिता ॥ 
तन्मे स्याद्दर्शनं शीघ्रं सद्यः पुष्करसंभवम् ॥ २२ ॥ 
एवं तस्य ब्रुवाणस्य विश्वामित्रस्य धीमतः ॥ 
अशरीराऽभवद्वाणी गगनाद्द्विजसत्तमाः ॥ २३ ॥ 
विश्वामित्र मुनिश्रेष्ठ सदा मे गगने स्थितिः ॥ 
मुक्त्वैकां कार्तिकीं चैव कृत्तिकायोगसंयुताम् ॥ २४ ॥ 
तदत्र दिवसे वासो मम भूमितले ध्रुवम् ॥ 
अस्मिन्नेव वने पुण्ये तत्त्वं स्नानं समाचर ॥ २५ ॥ 
॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥ 
सर्वेषामेव तीर्थानां श्रूयते च समाश्रयः ॥ 
तत्कथं वेद्मि तीर्थेश त्वामत्रैव व्यवस्थितम् ॥ २६ ॥ 
तदोत्थिता पुनर्वाणी तारा गगनगोचरा ॥ 
विश्वामित्रं मुनिश्रेष्ठं हर्षयंती द्विजोत्तमाः ॥ २७ ॥ 
नातिदूरे वनादस्मादत्र संति जलाशयाः ॥ 
तेषामेकतमे पद्मं विद्यतेऽधोमुखं स्थितम् ॥ २८ ॥ 
ऊर्ध्ववक्त्रं द्वितीये च तिर्यग्वक्त्रं तृतीयके ॥ 
तत्रोर्ध्वास्यैः सरोजैश्च विज्ञेयं ज्येष्ठपुष्करम् ॥ २९ ॥ 
पार्श्ववक्त्रैर्द्विजश्रेष्ठ मध्यमं परिकीर्तितम् ॥ 
अधोवक्त्रैस्तथा ज्ञेयं कनिष्ठं पुष्करं क्षितौ ॥ ६.४५.३० ॥ 
एतैश्चिह्नैर्मुनिश्रेष्ठ ज्ञात्वा स्नानं समाचर ॥ 
तच्छ्रुत्वा स मुनिस्तूर्णं समुत्थाय ययौ ततः ॥ ३१ ॥ 
तादृशैः कमलैस्तत्र संस्थितास्ते जलाशयाः ॥ 
तान्दृष्ट्वा श्रद्धयोपेतः कृत्वा स्नानं यथाक्रमम् ॥ ३२ ॥ 
ततश्च विधिना सम्यक्चकारपितृतर्पणम् ॥ ३३ ॥ 
ततः शाकैश्च मूलैश्च नीवारैः फलसंयुतैः ॥ 
चकार विधिना श्राद्धं तत्रैव द्विजसत्तमाः ॥ ३४ ॥ 
तत्र तस्यैव तीरस्थो वीक्षांचक्रे समाहितः ॥ 
कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे चिह्नदर्शनलालसः ॥ ३५॥ 
॥ ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥ 
कीदृशं जायते चिह्नं कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे ॥ 
संप्राप्ते कृत्तिकायोगे सर्वं तत्र वदाशु नः ॥ ३६ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे यदा गच्छति चंद्रमाः ॥ 
तदा निष्क्रामति श्रेष्ठं कमलं जलमध्यतः ॥ ३७ ॥ 
तन्मध्येंऽगुष्ठमात्रस्तु पुरुषो दृश्यते जनैः ॥ 
सुस्नातैः श्रद्धयोपेतैस्ततस्तीर्थफलं लभेत् ॥ ३८ ॥ 
एतस्मात्कारणात्स्नात्वा विश्वामित्रो महामुनिः ॥ 
तच्चिह्नं वीक्षयामास महद्यत्नं समाश्रितः ॥ ॥ ३९ ॥ 
तस्यैवं वीक्षमाणस्य विश्वामित्रस्य धीमतः ॥ 
आनर्ताधिपतिस्तत्र प्राप्तो राजा बृहद्बलः ॥ ६.४५.४० ॥ 
अत्यंतं मृगयाश्रांतो हत्वा मृगगणान्बहून् ॥ 
ऋक्षांश्चैव वराहांश्च सारंगानथ संबरान् ॥ ४१ ॥ 
सिंहान्व्याघ्रान्वृकांश्चैव हिंसानारण्यचारिणः ॥ 
तथान्यानपि मध्याह्ने तेन मार्गेण संगतः ॥ ४२ ॥ 
अथापश्यद्द्रुमोपांते विश्वामित्रं मुनीश्वरम् ॥ 
उपविष्टं कृतस्नानं वीक्षमाणं जलाशयम् ॥ ४३ ॥ 
ततस्तं प्रणिपत्योच्चैरवतीर्य तुरंगमात् ॥ 
श्रमार्त्तः सलिले तस्मिन्प्रविवेश नृपोत्तमः ॥ ४४ ॥ 
एतस्मिन्नंतरे तोयात्कमलं तद्विनिर्गतम् ॥ 
सहस्रपत्रसंजुष्टं द्वादशार्कसमप्रभम् ॥ ॥ ४५ ॥ 
तद्दृष्ट्वा स महीपालः पद्ममत्यद्भुतं महत् ॥ 
जग्राह कौतुकाविष्टः स्वयं सव्येन पाणिना ॥ ४६ ॥ 
स्पृष्टमात्रे ततस्तस्मिन्कमले द्विजसत्तमाः ॥ 
उत्थितः सुमहाञ्छब्दो विश्वं येन प्रपूरितम् ॥ ४७ ॥ 
तं शब्दं स महीपालः श्रुत्वा मूर्छामुपाविशत् ॥ 
पतितश्च जले तस्मिन्पद्मं चादर्शनं गतम् ॥ ४८ ॥ 
ततः कृच्छ्रेण महता कर्षितः सलिलाद्बहिः ॥ 
सेवकैर्दुःखशोकार्त्तैर्हाहेति प्रतिजल्पकैः ॥ ४९ ॥ 
ततस्तीरं समासाद्य कृच्छ्रात्प्राप्याथ चेतनाम् ॥ 
यावद्वीक्षयति स्वांगं तावत्कुष्ठं समागतम् ॥ ६.४५.५० ॥ 
ततो विषादमापन्नो दृष्ट्वा तादृङ्निजं वपुः ॥ 
शीर्णघ्राणांघ्रिहस्तं च घर्घरस्वरसंयुतम् ॥ ५१ ॥ 
अथ गत्वा मुनेः पार्श्वे विश्वामित्रस्य भूमिपः ॥ 
उवाच वचनं दीनं बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ॥ ५२ ॥ 
भगवन्पश्य मे जातं यादृशं वपुरेव हि ॥ 
अकस्मादेव मग्नस्य सलिलेऽत्र विगर्हितम् ॥ ५३ ॥ 
तत्किं पानीयदोषो वा किं वा भूमेर्मुनी श्वर ॥ 
येनेदृक्सहसा यातं विकृतिं मे शरीरकम् ॥ ५४ ॥ 
॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥ 
सावित्रं पद्ममेवैतद्यत्स्पृष्टं भूपते त्वया ॥ 
उच्छिष्टेन रविर्मध्ये स्वयं यस्य व्यवस्थितः ॥ ५५ ॥ 
यदा स्यात्कृत्तिकायोगः कार्तिके मासि पार्थिव ॥ 
शशांकस्य तदा चैतज्जायते पौष्करे जले ॥ ५६ ॥ 
तदिदं पुष्करं ज्येष्ठं भवान्यत्र श्रमातुरः ॥ 
प्रविष्टः कार्तिकी चाद्य कृत्तिकायोगसंयुता ॥ ५७ ॥ 
एतद्वीक्ष्य नरो ह्यत्र स्नानं कुर्याज्जलाशये ॥ 
श्रद्धया परया युक्तः स गच्छति परां गतिम् ॥५८॥ 
उच्छिष्टेन त्वया राजन्हरणाय हि केवलम् ॥ 
एतत्सरोरुहं स्पृष्टं तेनेदृक्संस्थितं फलम् ॥५९॥ ॥ 
॥ बृहद्बल उवाच ॥ ॥ 
कथं मे स्यान्मुनिश्रेष्ठ कुष्ठव्याधिपरिक्षयः ॥ 
तपसा नियमेनापि व्रतेनापि कृतेन वै ॥ ६.४५.६० ॥ 
॥ विश्वामित्र उवाच ॥ ॥ 
आराधय सहस्रांशुमस्मिन्क्षेत्रे महीपते ॥ 
ततः प्राप्स्यसि संसिद्धिं कुष्ठनाशसमुद्भवाम् ॥ ६१ ॥ 
तच्छ्रुत्वा स मुनेर्वाक्यं भूमिपालो बृहद्बलः ॥ 
तत्क्षणात्स्थापयामास सूर्यस्य प्रतिमां तदा ॥ ६२ ॥ 
अर्चयामास विधिवत्पुष्पधूपानुलेपनैः ॥ 
श्रद्धया परया युक्तो रविवारे विशेषतः॥ ॥ ६३ ॥ 
उपवासपरो भूत्वा रक्तचन्दनसंयुतैः ॥ 
पूजयन्रक्तपुष्पैश्च श्रद्धया परया युतः ॥ ६४ ॥ 
ततः संवत्सरस्यांते स बभूव महीपतिः ॥ 
कुष्ठ व्याधि विनिर्मुक्तो द्वादशार्कसमप्रभः ॥ ६५ ॥ 
ततः स्वं राज्यमासाद्य भुक्त्वा भोगाननेकशः ॥ 
देहांते दिननाथस्य संप्राप्तो मंदिरं तथा ॥ ६६ ॥
॥ ॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एवं तत्र द्विजश्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता ॥ 
प्रकटं सर्वलोकस्य विहितं पुष्करत्रयम् ॥ ६७ ॥ 
यस्तत्र कार्तिके मासे कार्त्तिक्यां कृत्तिकासु च ॥ 
प्रकरोति नरः स्नानं ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ ६८ ॥ 
तथा यो भास्करं पश्येद्बृहद्वलप्रतिष्ठितम् ॥ 
वत्सरं रविवारेण यावत्कृत्वा क्षणं नरः ॥ 
स मुच्यते नरो रोगैर्यदि स्याद्रोगसंयुतः ॥ ६९ ॥ 
नीरोगो वा नरः सद्यो लभते मनसेप्सितम् ॥ 
निष्कामो मोक्षमाप्नोति प्रसादात्तीक्ष्णदीधितेः ॥ ६.४५.७० ॥ 
कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे वृषोत्सर्गं करोति यः ॥ 
पुष्करेषु सुपुण्येषु सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ ७१ ॥ 
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत् ॥ 
यजेत वाऽश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥ ७२ ॥ 
एकतः सर्वतीर्थानि सर्वदानानि चैकतः ॥ 
एकतस्तु वृषोत्सर्गः कार्तिक्यां पुष्करेषु च ॥ ७३ ॥ 
यश्चैतच्छुणुयान्नित्यं पठेद्वा श्रद्धयान्वितः ॥ 
संप्राप्य सर्वकामान्वै ब्रह्मलोके महीयते ॥ ७४ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णनंनाम पंचचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४५ ॥ ॥ छ ॥