अर्थशास्त्रम्/अधिकरणम् २/अध्यायः २०
मान-अध्यक्ष्यो देश-काल-मानं विद्यात्  ।। ०२.२०.०१  ।।
 अष्टौ परम-अणवो रथ-चक्र-विप्रुट्  ।। ०२.२०.०२  ।।
 ता अष्टौ लिक्षा   ।। ०२.२०.०३  ।।
 ता अष्तौ यूका   ।। ०२.२०.०४  ।।
 ता अष्टौ यव-मध्यः   ।। ०२.२०.०५  ।।
 अष्टौ यव-मध्या अङ्गुलं   ।। ०२.२०.०६  ।।
 मध्यमस्य पुरुषस्य मध्यमाया अनुगुल्या मध्य-प्रकर्षो वाअङ्गुलं   ।। ०२.२०.०७  ।।
 चतुर्-अङ्गुलो धनुर्-ग्रहः   ।। ०२.२०.०८  ।।
 अष्ट-अङ्गुला धनुर्-मुष्टिः   ।। ०२.२०.०९  ।।
 द्वादश-अङ्गुला वितस्तिः । छाया-पौरुषं च   ।। ०२.२०.१०  ।।
 चतुर्-दश-अङ्गुलं शमः शलः परीरयः पदं च   ।। ०२.२०.११  ।।
 द्वि-वितस्तिररत्निः प्राजापत्यो हस्तः   ।। ०२.२०.१२  ।।
 सधनुर्-ग्रहः पौतव-विवीत-मानं   ।। ०२.२०.१३  ।।
 सधनुर्-मुष्टिः कुष्कुः कंसो वा   ।। ०२.२०.१४  ।।
 द्वि-चत्वारिंशद्-अङ्गुलस्तक्ष्णः क्राकचनिक-किष्कुः स्कन्ध-आवार-दुर्ग-राज-परिग्रह-मानं   ।। ०२.२०.१५  ।।
 चतुष्-पञ्चाशद्-अङ्गुलः कूप्य-वन-हस्तः   ।। ०२.२०.१६  ।।
 चतुर्-अशीत्य्-अङ्गुलो व्यामो रज्जु-मानं खात-पौरुषं च   ।। ०२.२०.१७  ।।
 चतुर्-अरत्निर्दण्डो धनुर्-नालिका पौरुषं च गार्हपत्यं   ।। ०२.२०.१८  ।।
 अष्ट-शत-अङ्गुलं धनुः पथि-प्राकार-मानं पौरुषं चाग्नि-चित्यानां   ।। ०२.२०.१९  ।।
 षट्-कंसो दण्डो ब्रह्म-देय-आतिथ्य-मानं   ।। ०२.२०.२०  ।।
 दश-दण्डो रज्जुः   ।। ०२.२०.२१  ।।
 द्वि-रज्जुकः परिदेशः   ।। ०२.२०.२२  ।।
 त्रि-रज्जुकं निवर्तनं एकतः   ।। ०२.२०.२३  ।।
 द्वि-दण्ड-अधिको बाहुः   ।। ०२.२०.२४  ।।
 द्वि-धनुः-सहस्रं गो-रुतं   ।। ०२.२०.२५  ।।
 चतुर्-गो-रुतं योजनं   ।। ०२.२०.२६  ।।
 इति देश-मानं   ।। ०२.२०.२७  ।।
 काल-मानं अत ऊर्ध्वं   ।। ०२.२०.२८  ।।
 तुटो लवो निमेषः काष्ठा कल्ला नालिका मुहूर्तः पूर्व-अपर-भागौ दिवसो रात्रिः पक्षो मास ऋतुरयनं संवत्सरो युगं इति कालाः   ।। ०२.२०.२९  ।।
 द्वौ तुटौ लवः   ।। ०२.२०.३०  ।।
 द्वौ लवौ निमेषः   ।। ०२.२०.३१  ।।
 पञ्च-निमेषाः काष्ठाः   ।। ०२.२०.३२  ।।
 त्रिंशत्-काष्ठाः कलाः   ।। ०२.२०.३३  ।।
 चत्वारिंशत्-कलाः नालिका   ।। ०२.२०.३४  ।।
 सुवर्ण-माषकाश्चत्वारश्चतुर्-अङ्गुल-आयामाः कुम्भच्-छिद्रं आढकं अम्भसो वा नालिका   ।। ०२.२०.३५  ।।
 द्वि-नालिको मुहूर्तः   ।। ०२.२०.३६  ।।
 पञ्च-दश-मुहूर्तो दिवसो रात्रिश्च चैत्रे चऽश्वयुजे च मासि भवतः   ।। ०२.२०.३७  ।।
 ततः परं त्रिभिर्मुहूर्तैरन्यतरः षण्-मासं वर्धते ह्रसते चैति   ।। ०२.२०.३८  ।।
 छायायां अष्ट-पौरुष्यां अष्टादश-भागश्छेदः । षट्-पौरुष्यां चतुर्-दश-भागः । त्रि-पौरुष्यां अष्ट-भागः । द्वि-पौरुष्यां षड्-भागः । पौरुष्यां चतुर्-भागः । अष्ट-अङ्गुलायां त्रयो दश-भागाः । चतुर्-अङ्गुलायां त्रयोअष्ट-भागाः । अच्छायो मध्य-अह्न इति   ।। ०२.२०.३९  ।।
 परावृत्ते दिवसे शेषं एवं विद्यात्  ।। ०२.२०.४०  ।।
 आषाढे मासि नष्टच्-छायो मध्य-अह्नो भवति   ।। ०२.२०.४१  ।।
 अतः परं श्रावण-आदीनां षण्-मासानां द्व्य्-अङ्गुल-उत्तरा माघ-आदीनां द्व्य्-अङ्गुल-अवरा छाया इति   ।। ०२.२०.४२  ।।
 पञ्चदश-अहो-रात्राः पक्षः   ।। ०२.२०.४३  ।।
 सोम-आप्यायनः शुक्लः   ।। ०२.२०.४४  ।।
 सोम-अवच्छेदनो बहुलः   ।। ०२.२०.४५  ।।
 द्वि-पक्षो मासः   ।। ०२.२०.४६  ।।
 त्रिंशद्-अहो-रात्रः कर्म-मासः   ।। ०२.२०.४७  ।।
 सार्धः सौरः   ।। ०२.२०.४८  ।।
 अर्ध-न्यूनश्चान्द्र-मासः   ।। ०२.२०.४९  ।।
 सप्त-विंशतिर्नाक्षत्र-मासः   ।। ०२.२०.५०  ।।
 द्वात्रिंशद्बल-मासः   ।। ०२.२०.५१  ।।
 पञ्चत्रिंशदश्व-वाहायाः   ।। ०२.२०.५२  ।।
 चत्वारिंशद्द्-हस्ति-वाहायाः   ।। ०२.२०.५३  ।।
 द्वौ मासावृतुः   ।। ०२.२०.५४  ।।
 श्रावणः प्रौष्ठपदश्च वर्षाः   ।। ०२.२०.५५  ।।
 आश्वयुजः कार्त्तिकश्च शरत्  ।। ०२.२०.५६  ।।
 मार्ग-शीर्षः पौषश्च हेमन्तः   ।। ०२.२०.५७  ।।
 माघः फाल्गुनश्च शिशिरः   ।। ०२.२०.५८  ।।
 चैत्रो वैशाखश्च वसन्तः   ।। ०२.२०.५९  ।।
 ज्येष्ठामूलीय आषाढश्च ग्रीष्मः   ।। ०२.२०.६०  ।।
 शिशिर-आद्युत्तर-अयणं   ।। ०२.२०.६१  ।।
 वर्ष-आदि दक्षिण-अयनं   ।। ०२.२०.६२  ।।
 द्व्य्-अयनः संवत्सरः   ।। ०२.२०.६३  ।।
 पञ्च-संवत्सरो युगं इति   ।। ०२.२०.६४  ।।
 दिवसस्य हरत्यर्कः षष्टि-भागं ऋतौ ततः  । ।। ०२.२०.६५अ ब  ।।
 करोत्येकं अहश्-छेदं तथाएवएकं च चन्द्रमाः   ।। ०२.२०.६५च्द्  ।।
 एवं अर्ध-तृतीयानां अब्दानां अधिमासकं  । ।। ०२.२०.६६अ ब  ।।
 ग्रीष्मे जनयतः पूर्वं पञ्च-अब्द-अन्ते च पश्चिमं   ।। ०२.२०.६६च्द्  ।।