गरुडपुराणम्/आचारकाण्डः/अध्यायः १७०
श्रीगरुडमहापुराणम् १७०
धन्वन्तरिरुवाच  ।
ज्वरोऽष्टधा पृथग्द्वन्द्वसंघातागन्तुजः स्मृतः  ।
मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः  ।
शृतशीतं जलं दद्यात्पिपासाज्वरशान्तये  ॥ १,१७०.१ ॥
नागरं देवकाष्ठञ्च धान्याकं बृहतीद्वयम्  ।
दद्यात्पाचनकं पूर्वं ज्वरिताय ज्वरापहम्  ॥ १,१७०.२ ॥
आरग्वधाभयामुस्तातिक्ताग्रन्थिकनिर्मितः  ।
कषायः पाचनः सामे सशूले च ज्वरेहितः  ॥ १,१७०.३ ॥
मधूकसारसिन्धूत्थवचोषणकणाः समाः  ।
श्लक्ष्णं पिष्ट्वाम्भसा नस्यं कुर्यात्संज्ञाप्रबोधनम्  ॥ १,१७०.४ ॥
त्रिवृद्विशालात्रिफलाकटुकारग्वधैः कृतः  ।
सक्षारो भेदनः क्वाथः पेयः सर्वज्वरापहः  ॥ १,१७०.५ ॥
महौषधामृतामुस्तचन्दनोशीरधान्यकैः  ।
क्वाथस्तृतीयकं हन्ति शर्करामधुयोजितः  ॥ १,१७०.६ ॥
अपामगजटाकट्यां लोहितैः सप्ततन्तुभिः  ।
बद्ध्वा वारे रवेर्नूनं ज्वरं हन्ति तृतीयकम्  ॥ १,१७०.७ ॥
गङ्गाया उत्तरे कूले अपुत्रस्तापसो मृतः  ।
तस्मै तिलोदकं दद्यान्मुञ्चत्यैकाहिको ज्वरः  ॥ १,१७०.८ ॥
गुडूच्याः क्वाथकल्काभ्यां विफलावासकस्य च  ।
मृद्वीकाया बलायाश्च सिद्धाः स्नेहा ज्वरच्छिदः  ॥ १,१७०.९ ॥
धात्रीशिवाकणावह्निक्वाथः सर्वज्वरान्तकः  ।
ज्वरातिसारहरणमौषधं प्रवदाम्यथ  ॥ १,१७०.१० ॥
पृश्रिपर्णोबलाविल्वनागरोत्पलधान्यकैः  ।
पाठेन्द्रयवभूनिम्बमुस्तपर्पटकैः शृताः  ।
ज्यन्त्याममतीसारं सज्वरं समहौषधाः  ॥ १,१७०.११ ॥
नागरातिविषामुस्तभूनिम्बामृतवत्सकैः  ।
सर्वज्वरहरः क्वथः सर्वातीसारनाशनः  ॥ १,१७०.१२ ॥
मुस्तपर्पटकदिव्यशृङ्गवेरशृतं पयः  ।
शालपर्णो पृश्रिपर्णो बृहती कण्टकारिका  ॥ १,१७०.१३ ॥
बलाश्वदंष्ट्राबिल्वादि पाठानागरधान्यकम्  ।
एतदाहारसंयोगे हितं सर्वातिसारिणाम्  ॥ १,१७०.१४ ॥
बिल्वचूतास्थिक्वाथश्च खण्डं मध्वतिसारनुत् ।
अतिसारे हिता तद्वत्कुटजत्वक्कणायुता  ॥ १,१७०.१५ ॥
वत्सकातिविषाविश्वकणाकन्दकषायकः  ।
प्रयुक्तश्चामशूलाढ्ये ह्यतीसारे सशोणित  ॥ १,१७०.१६ ॥
चिकित्साथ ग्रहण्यास्तुग्रहणी चाग्रिनाशिनी  ।
चित्रकाक्वाथक्लकाभ्यां ग्रहणीघ्नं क्षृतं हविः  ।
गुल्मशोथोदरप्लीहशूलार्शोघ्नं प्रदीपनम्  ॥ १,१७०.१७ ॥
सौवर्चलं सैन्धवञ्च विडङ्गौद्भिदमेव च  ।
सामुद्रेण समं पञ्चलवणान्यत्र योजयेत् ॥ १,१७०.१८ ॥
भेषजं शस्त्रक्षाराग्न्यस्त्रिधा वै चार्शसां हरम्  ।
विद्धि तच्चार्शसोघ्नन्तु यद्धि तक्रं नवोद्धृतम्  ॥ १,१७०.१९ ॥
गुडूटीं पिप्पलीयुक्तामभयां घृतभर्जिताम्  ।
त्रिवृदर्शोविनाशार्थं भक्षयेदम्ललोणिकाम्  ॥ १,१७०.२० ॥
तिलेक्षुरससंयोगश्चार्शः कुष्ठ विनाशनः  ।
पञ्चकोलं समरिचं सत्र्यूषणमथाग्निकृत् ॥ १,१७०.२१ ॥
हरीतकी भक्ष्यमाणा नागेरण गुडेन वा  ।
सैन्धवोपहिता वापि सातत्येनाग्निदीपनी  ॥ १,१७०.२२ ॥
फलत्रिकामृतासातिक्ताभूनिम्बनिम्बजः  ।
क्वाथः क्षौद्रयुतो हन्यात्पाण्डुरोगं सकामलम्  ॥ १,१७०.२३ ॥
त्रिवृच्च त्रिफला श्यामा पिप्पली शर्कग मधु  ।
मोदकः सन्निपातान्तो रक्तपित्तज्वरापहः  ॥ १,१७०.२४ ॥
वासायां विद्यमानायामाशायां जीवितस्य च  ।
रक्तपित्ती क्षयी कासी किमर्थमवसीदति  ॥ १,१७०.२५ ॥
आटरूपकमृद्वीकापथ्याक्वाथः सशर्करः  ।
क्षौद्राढ्यः कासनिः श्वासरक्तपित्तनिबर्हणः  ॥ १,१७०.२६ ॥
वासारसः खण्डमधुयुतः पीतोऽथरक्तजित् ।
सल्लकीबदरीजम्बुप्रियालाम्रार्जुनं धवः  ।
पीतं क्षीरञ्च मध्वाढ्यं पृथक्छोणितवारणम्  ॥ १,१७०.२७ ॥
समूलफलपत्राया निर्गुण्ड्याः स्वरसैर्घृतम्  ।
सिद्धं पीत्वा क्षयक्षीणी निर्व्यादिर्भाति देववत् ॥ १,१७०.२८ ॥
हरीतकी कणा शुण्ठी मरिचं गुडसंयुतम्  ।
कासघ्नो मोदकः प्रोक्तस्तृष्णारोचकनाशनः  ॥ १,१७०.२९ ॥
कण्टकारिगुडूचीभ्यां पृथक्त्रिंशत्पले रसे  ।
प्रस्थं सिद्धं घृतं स्याच्च कासनुद्वह्निदापनम्  ॥ १,१७०.३० ॥
कृष्णा धात्री शिता शुण्ठी हक्काघ्नी मधुसंयुता  ।
हिक्काश्वासी पिवेद्भार्ङ्गो सविश्वामुष्णवारिणा  ॥ १,१७०.३१ ॥
तैलाक्तं स्वरभेदे वा खादिरं धारयेन्मुखे  ।
पथ्यां पिप्पलिकायुक्तां संयुक्तां नागरेण वा  ॥ १,१७०.३२ ॥
विडङ्गत्रिलाचूर्णं छर्दिहृन्मधुना सह  ।
आम्रजम्बूकषायं वा पिबोन्माक्षिकसंयुतम्  ॥ १,१७०.३३ ॥
छर्दि सर्वां प्रणुदति तृष्णाञ्चैवापकर्षति  ।
त्रिफला भ्रममूर्छाहृत्पीता सा मधुनापि वा  ॥ १,१७०.३४ ॥
पञ्चगव्यं हितं पानादपस्मारग्रहादिनुत् ।
कूष्माण्डकरसो वाज्यं सयष्टिकं तदर्थकृत् ॥ १,१७०.३५ ॥
ब्राह्मीरसवचाकुष्ठशङ्खपुष्पीभिरेव च  ।
पुराणं सेव्यमुन्मादग्रहापस्मारद्घृनुतम्  ॥ १,१७०.३६ ॥
अश्वगन्धाकषाये च कल्के क्षीरे चतुर्गुणे  ।
घृतपक्वन्तु वातघ्नं वृष्यं मां साय पुत्रकृत् ॥ १,१७०.३७ ॥
नीलीमुण्डीरिकाचूर्णं मधुसर्पिः समन्वितम्  ।
छिन्नाक्वाथं पिबन्हन्ति वातरक्तं सुदुस्तरम्  ॥ १,१७०.३८ ॥
सगुडाः पञ्च पथ्याश्च कुष्टार्शोवातसादनाः  ।
गडचीस्वरसं कल्कं चूर्णं वा क्वाथमेव वा  ॥ १,१७०.३९ ॥
वातरक्तान्तकं कालागुडूचीक्वाथकल्कतः  ।
कुष्ठव्रणादिशमनं शृतमाज्यं सदुग्धकम्  ॥ १,१७०.४० ॥
त्रिफलागुग्गुलुर्वातरक्तमूर्छापहारकः  ।
ऊरुस्तम्भविनाशाय गोमूत्रेण च गुग्गुलुः  ॥ १,१७०.४१ ॥
शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः सामवातार्तिशूलनुत् ।
दशमूलामृतैरण्डरास्नानागरदारुभिः  ॥ १,१७०.४२ ॥
क्वाथो हन्ति माहशोथं मरीचगुडसंयुतः  ।
कासघ्नो मोदकः प्रोक्तस्तृष्णारोचकनाशनः  ॥ १,१७०.४३ ॥
कण्टकारिगुडूचीभ्यां पृथक्त्रिंशत्पले रसे  ।
प्रस्थसिद्धं घृतञ्चैव कासनुद्धृदि दीपनः  ॥ १,१७०.४४ ॥
कृष्णाधात्रीसिताशुण्ठीमरीचसैन्धवान्वितः  ।
क्वाथ एरण्डतैलेन सामं हन्त्यनिलं गुरुम्  ॥ १,१७०.४५ ॥
बला पुनर्नवैरण्डबृहतीद्वयगोक्षुरैः  ।
सहिङ्गुलवर्ण पीतं वातशूलविमर्दनम्  ॥ १,१७०.४६ ॥
त्रिफलानिम्बयष्टीककटुकारग्वधैः शृतम्  ।
पाययेन्मधुना मिश्रं दाहशूलोपशान्तये  ॥ १,१७०.४७ ॥
त्रिफलापः सयष्टीकाः परिणामार्तिनाशनाः  ।
गोमूत्रशुद्धमण्डूरं त्रिफलाचूर्णसंयुतम्  ।
विलिहन्मधुसर्पिर्भ्यां शूलं हन्ति त्रिदोषजम्  ॥ १,१७०.४८ ॥
त्रिवृत्कृष्णाहरीतक्यो द्विचतुष्पञ्चभागिकाः  ।
गुटिका गुडतुल्यास्ता विड्विबन्धगदापहाः  ॥ १,१७०.४९ ॥
हरीतकीयवक्षारपिप्पलीत्रिवृतस्तथा  ।
घृतैश्चूर्णमिदं पेयमुदावर्ताविनाशनम्  ॥ १,१७०.५० ॥
त्रिवृद्धरीतकीश्यामाः स्नुहीक्षीरेण भाविताः  ।
वटिका मूत्रपीतास्ताः श्रेष्टाश्चानाहभेदिकाः  ॥ १,१७०.५१ ॥
त्र्यूषणत्रिफलाधन्यविडङ्गचव्यचित्रकैः  ।
कल्कीकृतैर्घृतं सिद्धं संस्कारं वातगुल्मनुत् ॥ १,१७०.५२ ॥
मूलं नागरमानीतं सक्षीरं हृदयार्तिनुत् ।
सौवचलं तदर्धन्तु शिवानाञ्च घृतं पिबेत् ॥ १,१७०.५३ ॥
कणापाषाणभेदैर्वा शिलाजतुकचूर्णकम्  ।
तण्डुलीभिर्गुडेनापि मूत्रकृच्छ्रीति जीवति  ॥ १,१७०.५४ ॥
अमृतानागरीधात्रीवाजिगन्धात्रिकण्टकाम्  ।
प्रपिबेद्वातरेगार्तः सशूलो मूत्रकृच्छ्रवान्  ॥ १,१७०.५५ ॥
सितातुल्यो यवक्षारः सर्वकृच्छ्रनिवारणः  ।
निदिग्धिकारसो वापि सक्षौद्रः कृच्छ्रनाशनः  ॥ १,१७०.५६ ॥
लवणं त्रिफलाकल्कैर्मूत्राघातहरं स्मृतम्  ।
मूत्रे विरुद्धे कर्पूरचूर्णं लिङ्गे प्रवेशयेत् ॥ १,१७०.५७ ॥
क्वाथश्च शिग्रुमूलोत्थः कटूष्णोश्मानिपातनः  ।
सर्वमेहहरोधात्र्या रसःक्षौद्रनिशायुतः  ।
त्रिफलादारुदार्व्यष्टक्वाथः क्षौद्रेण मेहहा  ॥ १,१७०.५८ ॥
अस्वप्नं च व्यवायं च व्यायामाश्चिन्तनानि च  ।
स्थौल्यमिच्छन्पपरित्यक्तं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत् ॥ १,१७०.५९ ॥
यवश्यामाकभोजी स्यास्थौल्यकृन्मधुवारिणा  ।
उष्णमन्नं समण्डं वा पिबन्कृशतनुर्भवेत् ॥ १,१७०.६० ॥
सचव्यजीरकं व्योषा हिङ्गुसौवर्चलामलाः  ।
मधुना रक्तवः पीता मेधोघ्ना सर्वदीपनाः  ॥ १,१७०.६१ ॥
चतुर्गुणे जले मूत्रे द्विगुणे चित्रकाणि च  ।
कल्कैः सिद्ध घृत प्रस्थं सक्षीरं जठरी पिबेत् ॥ १,१७०.६२ ॥
क्रमवृद्ध्या दशाहानि दश पैप्पालिकं दिनम्  ।
वर्धयेत्पयसा सार्धं तथैवापानयेत्पुनः  ॥ १,१७०.६३ ॥
क्षीरषष्टिकभोजीस्यादेवं कृष्णसहस्रकम्  ।
बृंहणं मुद्गमायुष्यं प्लीहोदरविनाशनम्  ॥ १,१७०.६४ ॥
पुनर्नवाक्वाथकल्कैः सिद्धं शोथहरं घृतम्  ।
गावा मत्रेण संसेव्यं पिप्पली वा पयोऽन्विताः  ।
गुडन वाभयां तुल्यां विश्वं वा शोथरोगिणा  ॥ १,१७०.६५ ॥
तैलमेरण्डजं पीत्वा बलासिद्धं पयोऽन्वितम्  ।
आध्मानशूलोपचितामन्त्रवृद्धिञ्जयेन्नरः  ॥ १,१७०.६६ ॥
भ्रष्टोरुचकतैलेन कल्कः पथ्यासमुद्भवः  ।
कृष्णसैन्धवसंयुक्तो वद्धिरोगहरः परः  ॥ १,१७०.६७ ॥
निर्गुण्डीमूलनस्येन गण्डमाला विनश्यति  ।
स्मुहीगण्डीरिकास्वेदो नाशयेदर्बुदानि च  ॥ १,१७०.६८ ॥
हस्तिकर्णपलाशस्य गलगण्डं तु लेपतः  ।
धत्तूरैरण्डनिर्गुण्डीवर्षाभूशिग्रुसर्षपैः  ॥ १,१७०.६९ ॥
प्रलेपःश्लीपदं हन्ति चिरोत्थमतिदारुणम्  ।
शोभाञ्जनकसिन्धृत्थहिङ्गुं विद्रधिनाशनम्  ॥ १,१७०.७० ॥
शरपुङ्खा मधुयुता यात्सर्स्वव्रणगेपणी  ।
निम्बपत्रस्य वालेपः श्वयथुव्रणगेपणः  ॥ १,१७०.७१ ॥
त्रिफला खदिरो दार्वो न्यग्रोधो व्रणशोधनः  ।
सद्यः क्षतं व्रणं वैद्यः सशूलं परिषेचयेत् ॥ १,१७०.७२ ॥
यष्टीमधुकयुक्तेन किञ्चिदुष्णेन सर्पिषा  ।
बुद्ध्वागन्तुव्रणान्वैद्यो घृतक्षौद्रसमन्विताम्  ॥ १,१७०.७३ ॥
शीतां क्रियां प्रयुञ्जीत पित्तरक्तोष्मनाशिनीम्  ।
क्वाथो वंशत्वगेरण्डश्वदंष्ट्रवनिदाकृतः  ॥ १,१७०.७४ ॥
सहिङ्गुसैन्धवः पीतः कोष्ठस्थं स्त्रावयेदसृक् ।
यवकोलकुलत्थानां निःस्नेहेन रसेन वा  ॥ १,१७०.७५ ॥
भुञ्जीतान्नं यवाग्वा वा पिवेत्सैन्धवसंयुतम्  ।
करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद्व्रणक्रिमीन्  ॥ १,१७०.७६ ॥
त्रिफलाचूर्णसंयुक्तो गुग्गुलुर्वटकीकृतः  ।
निर्यन्त्रणो विबन्धघ्नो व्रधनगेपणः  ॥ १,१७०.७७ ॥
दूर्वास्वरससिद्धं वा तलं कम्पिल्लकेन वा  ।
दार्वोत्वचश्च कल्केन प्रधानं व्रणरोपणम्  ॥ १,१७०.७८ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ज्वरादिचिकित्सानिरूपणं नाम सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

आचारकाण्डः