प्रतिमानाटकम्/तृतीयोऽङ्कः
(तत: प्रविशति सुधाकार:।) 	
सुधाकार: - (समार्जनादीनि कृत्वा।) भोदु, दाणि किदं एत्थ कय्यं अय्यसम्भवअरस आणत्तं। जाव मुहुत्तं सुविस्सं। (स्वपिति।) (भवतु, इदानीं कृतमत्र 	
कार्यमार्यसम्भवकस्याज्ञप्तम्। यावन्मुहूर्तं स्वप्स्यामि।) 	
(प्रविश्य) 	
भट: - (चेटमुपगम्य ताडयित्वा।) अङ्घो दासीएपुत्त! किं दाणि कम्मं ण करेसि। (ताडयति।) (अङ्घो दास्या: पुत्र! किमिदानीं कर्म न करोषि।) 	
सुधाकार: - (बुद्धवा ताळेहि मं ताळेहि मं (ताडय मां ताडय माम्।) 	
भट: - ताडीदे तुवं किं करिस्ससि। (ताडिते त्वं किं करिष्यसि।) 	
सुधाकार: - अहण्णस्स म्म कत्तवी अस्स विअ बाहुसहस्सं णात्थि। (अघन्यस्य मम कार्तवीर्यस्येव बहुसहस्रं नास्ति।) 	
भट: - बाहुसहस्सेण किं कय्यं? (बाहुसहस्रेण किं कार्यम्?) 	
सुधार: - तुवं हणिस्सं। (त्वं हनिष्यामि।) 	
भट: - एहि दासीएपुत! मुदे मुञ्चिरसम्। (पुनरपि ताडयति।) (एहिदास्या: पुत्र! मृते मोक्ष्यामि।) 	
सुधाकार: - (रूदित्वा।) सक्कं दाणि भट्टा! मे अवराहं जाणिदुम्। (शक्यमिदानीं भर्त: मेऽपराधं ज्ञातुम्) 	
भट: - णत्थि किळ अवराहो णत्थि। णं मए सन्दिट्ठो भट्टिदारअस्स रामस्स रज्जविब्भट्ठकिसन्दावेण सग्गं गटस्स भट्टिणो दसरहस्स पडिमागेहं 	
देट्ठुं अज्ज कोसळळापुरोएहि सव्वेहिं अन्तेउरेहि इह आअन्तव्वं त्ति। एत्थ दाणि तुष किं किदं । (नास्ति किलापराधो नास्ति। ननु मया 	
सन्दिष्टो भर्तृदारकस्य रामस्य राज्यविभ्रष्टकृतसन्तापेन स्वर्गं गतस्य भर्तुर्दशरथस्य प्रतिमागेहं द्रष्टुमद्य कौसल्यापुरोगै: सर्वैरन्तपुरैरिहागन्तव्यमिति। 	
अत्रेदानीं त्वया किं कृतम्।) 	
सुधाकार: - पेक्खदु भट्टा। अवणीदकवोदसन्दाणअं दाव गब्भगिहं। सोहवण्णअदत्तचन्दणपढ्चाङ्गुळा भित्तीओ। ओसत्तमळळदानमसोहीणि दुवाराणि। 	
पइण्णा वाळुआ। एत्थ दाणि मए किं ण किदं। (पश्यतु भर्ता अपनीतकपोतसन्दानकं तावद् गर्भगृहम्। सौधवर्णकदत्तचन्दनपञ्चाङ्गुला 	
भित्तय:। अवसक्तमाल्यदामशोभीनि द्वाराणि। प्रकीर्णा वालुका:। अत्रेदानीं मया किं न कृतम्।) 	
 	
भट: - ज एवं, विस्सत्तो गच्छ। जाव अहं वि सव्वं किदं त्ति अमच्चस्स णिवेदेमि। (यद्येवं, विश्वस्तो गच्छ। यावदहमपि सर्वे कृतमित्यमात्याय 	
निवेदयामि।) 	
 (निष्क्रान्तौ।) 	
प्रवेशक:। 	
भरत: - (सावेगम्।) सूत! चिरं मातुलपरिचयादविज्ञातवृत्तान्तोऽस्मि। श्रुतं मया दृढमकल्यशरीरो महाराज इति। तदुच्यताम् 	
पितुर्मे को व्याधि:? 	
सूत: - हृदयपरिताप: खलु महान्। 	
भरत: - किमाहुस्तं वैद्या: ? 	
सूत: - न खलु भिषजस्तत्र निपुणा:। 	
भरत: - किमाहारं भुङ्क्तेशयनमपि? 	
सूत: - भूमौ निरशान: 	
भरत: - किमाशा स्याद्? 	
सूत: - दैवं। 	
भरत: - स्फुरति हृदयं वाहय रथम् ।। 1 ।। 	
सूत: - यदाज्ञापयत्यायुष्मान्। (रथं वाहयति।) 	
भरत: - (रथवेगं निरुप्य) अहो नु खलु रथवेग: - । एते ते 	
द्रुमा धावन्तीव द्रुतरथगतिक्षीणविषया 	
नदीवाद्द्वृत्ताम्बुर्निपतति मही नेमिववरे । 	
अरव्यक्तिर्नष्टा स्थितमिव जवाच्छक्रवलयं 	
रजश्चोश्वोद्भूतं पतति पुरतो नानुपतति ।। 2 ।। 	
सूत: - आयुष्मन्! सोपस्नेहतया वृक्षाणामभित: खल्वयोध्यया भवितव्यम्। 	
भरत: - अहो नु खलु स्वजनदर्शनोत्सुकस्य त्वरता मे मनस: । सम्प्रति ही, 	
पतितमिव शिर: पितु: पादयो: 	
स्निह्यतेवास्मि राज्ञा समुत्थापित: 	
त्वरितमुपगता इव भ्रातर: 	
क्लेदयन्तीव मामश्रुभिर्मातर:। 	
सदृश इति महानिति व्यायतश्चेति 	
भृत्यैरिवाहं स्तुत: सेवया 	
परिहसितमिवात्मनस्तत्र पश्यामि 	
वेषं च भाषां च सौमित्रिणा ।। 3 ।। 	
सूत: - (आत्मगतम्) भो:! कष्टम्, यदयविज्ञाय महाराजविनाशमुदर्के निष्फलामाशां परिवहन्त्योेध्यां प्रवेक्ष्यति कुमार:। जानद्भिरप्यस्माभिर्ननिवेद्यते। 	
कुत:, 	
पितु: प्राणपरित्यागं मातुरैश्वर्यलुब्धताम्। 	
 	
ज्येष्ठभ्रातु: प्रवासं च त्रीन् दोषान् कोऽभिधास्यति ।। 4 ।। 	
(प्रविश्य) 	
भट: - जयतु कुमार:। 	
भरत: - भद्र! किं शत्रुघ्नो मामभिगत:। 	
भट: - अभिगत: खलु वर्तते कुमार:। उपाध्यायास्तु भवन्तमाहु:। 	
भरत: - किमिति किमिति। 	
भट: - एकनाडिकावशेष: कृत्तिकाविषय:। तस्मात् प्रतिपन्नायामेव रोहिण्यामयोध्यां प्रवेक्ष्यति कुमार:। 	
भरत: - बाढमेवम्। न मया गुरुवचनमतिक्रान्तपूर्वम्। गच्छ त्वम्। 	
भट: - यदाज्ञापयति कुमार:। 	
(निष्क्रान्त:) 	
भरत: - अथ कस्मिन् प्रदेशे विश्रमिष्ये। भवतु दृष्टम्। एतस्मिन् वृक्षान्तराविष्कृते देवकुले मुहूर्तं विश्रमिष्ये तदुभयं भविष्यति देवतपूजा विश्रमश्च। 	
अथ च उपोपविश्य प्रवेष्टव्यानि नगराणीति सत्समुदाचार:। तस्मात् स्थाप्यतां रथ:। 	
सूत: - यदाज्ञापयत्यायुष्मान्। (रथं स्थापयति।) 	
भरत: - (रथादवतीर्य) सूत! एकान्ते विश्रामयाश्वान्। 	
सूत: - यदाज्ञापयत्यायुष्मान्। 	
(निष्क्रान्त:।) 	
भरत: - (किञ्चिद् गत्वावलोक्य) साधुमुक्तपूष्यलाजाविष्कृता बलय:, दत्तचन्दनपञ्चाङ्गुला भित्तय:, अवसक्तमाल्यदामशोभीनि द्वाराणि, प्रकीर्णा 	
वालुका:। किन्नु खलु पार्वणोऽयं विशेष, अथवा आÏह्नकमास्तिक्यम्।कस्य नु खलु दैवतस्य स्थानं भविष्यति। नेह किञ्चित् प्रहरणं 	
ध्वजो वा बहिश्चिह्रं दृश्यते । भवतु, प्रविश ज्ञास्ये। (प्रविश्यावलोक्य) अहो क्रियामाधुर्यं पाषाणानाम्। अहो भावगतिराकृतीनाम्। 	
दैवतोदिृष्टानाम्। दैवतोदिृष्टानामपि मानुषविश्वासतासां प्रतिमानाम्। किन्नु खलु चतुर्दैवतोऽयं स्तोम:। अथवा यानि तानि भवन्तु। अस्ति 	
तावन्मे मनसि प्रहर्ष:। 	
कामं दैवतमित्येव सुक्तं नमयितुं शिर: । 	
वार्षलस्तु प्रणाम: स्यादमन्त्रार्चितदैवत: ।। 5 ।। 	
(प्रविश्य) 	
देवकुलिक: - भो:! नैत्यकावसाने प्राणिधर्ममनुतिष्ठति मयि को नु खल्वयमासां प्रतिमानामल्पान्तराकृतिरिव प्रतिमागृहं प्रविष्ट:। भवतु, प्रविश्य 	
ज्ञास्ये 	
(प्रविशति।) 	
भरत: - नमोस्तु। 	
देवकुलिक: - न खलु न खलु प्रणाम: कार्य:। 	
भरत: - मा तावद् भो: ! 	
वक्तव्यं किञ्चिदस्मासु विशिष्ट: प्रतिपाल्यते । 	
किङ्कृत: प्रतिषेधोऽयं नियमप्रभविष्णुता ।। 6 ।। 	
 	
देवकुलिक: - न खल्वेतै: कारणै: प्रतिषेधयामि भवन्तम्। किन्तु दैवतशङ्क्या ब्रह्मणजनस्य प्रणामं परिहरामि। क्षत्रिया ह्मत्रभवन्त:। 	
भरत: - एवम्। क्षत्रिया ह्मत्रभवन्त:। अथ के नामात्रभवन्त:। 	
देवकुलिक: - इश्वाकव:। 	
भरत: - (सहर्षम) इश्वाकव इति। एते तेऽयोध्याभर्तार:। 	
एते ते दैवतानामसुरपुरवधे गच्छन्त्यभिसरी - 	
मेते ते शक्रलोके सपुरजनपदा यान्ति स्वसुकृतै: । 	
एते ते प्राप्नुवन्त: स्वभुजबलजितां कृत्स्नां वसुमती - 	
मेते ते मृत्युना ये चिरमनवसिताश्छन्दं मृगयता ।। 7 ।। 	
भो:! यदृच्छया खलु मया महत् फलमासादितम्। अभिधीयतां कस्तावदत्रभवान्। 	
देवकुलिक: - अयं खलु तावत् सन्निहितसर्वरत्नस्य विश्वजितो यज्ञस्य प्रवर्तयिता प्रज्वलितधर्मप्रदीपो दिलीप:। 	
भरत: - नमोस्तु धर्मपरायणाय। अभिधीयतां कस्तावदत्रभवान्। 	
देवकुलिक: - अयं खलु तावत् संवेशनोत्थापनयोरनेकब्राह्मणजनसहस्रप्रयुक्तपुण्याहशब्दरवो रघु:। 	
भरत: - अहो बलवान् मृत्युरेतामपि रक्षामतिक्रान्त:। नमोस्तु ब्राह्मणजनावेदितराज्यफलाय। अभिधीयतां कस्तावदत्रभवान्। 	
देवकुलिक: - अयं खलु तावत् प्रियावियोगनिर्वेदपरित्यक्तराज्यभारो नित्यावभृथस्नानप्रशान्तरजा अज:। 	
भरत: - नमोऽस्तुश्लाघनीयपश्चात्तापाय। (दशरथस्य प्रतिमामवलोकयन् पर्याकुलो भूत्वा।) भो:! बहुमानव्याक्षिप्तेन मनसा सुव्यक्तं 	
नावधारितम्। अभिधीयतां कस्तावदत्रभवान्। 	
देवकुलिक: - अयं दिलीप:। 	
भरत: - पितृपितामहो महाराजस्य। ततस्तत:। 	
देवकुलिक: - अत्रभवान् रघु:। 	
भरत: - पितामहो महाराजस्य। ततस्तत:। 	
देवकुलिक: - अत्रभवानज:। 	
भरत: - पिता तातस्य। किमिति किमिति 	
देवकुलिक: - अयं दिलीप:, अयं रघु:, अयमज:। 	
भरत: - भवन्तं किञ्चित् पृच्छामि। धरमाणानामपि प्रतिमा: स्थाप्यन्ते। 	
देवकुलिक: - न खलु अतिक्रान्तानामेव। 	
भरत: - तेन ह्यापृच्छे भवन्तम्। 	
देवकुलिक: - तिष्ठ। 	
येन प्राणाश्च राज्यं च स्त्रीशुल्कार्थे विसर्जिता: । 	
इमां दशरथस्य त्वं प्रतिमां किं न पृच्छसे ।। 8 ।। 	
भरत: - हा तात! (मूर्छित: पतति। पुन: प्रत्यागत्य।) 	
हृदय भव सकामंं यत्कृते शङ्कसे त्वं 	
 	
श्रृणु पितृनिधनं तद् गच्छ धैर्यं च तावत् । 	
स्पृशति तु यदि नीचो मामयं शुल्न्कशब्द - 	
स्त्वथ च भवति सत्यं तत्र देहो विशोध्य: ।। 9 ।। 	
आर्यं!। 	
देवकुलिक: - आर्येति इश्वाकुकुलालाप: खल्वयम्। कश्चित् कैकेयीपुत्रो भरतो भवान् ननु। 	
भरत: - अथ किम अथयकिम्। दशरथपुत्रो भरतोऽस्मि न कैकेय्या:। 	
देवकुलिक: - तेन ह्यापृच्छे भवन्तम्। 	
भरत: - तिष्ठ! शेषमभिधीयताम्। 	
देवकुलिक: - का गति:। श्रूयताम्। उपरतस्तत्रभवान् दशरथ:। सीतालक्ष्मणसहायस्य रामस्य वनगमनप्रयोजनं न जाने। 	
भरत: - कथं कथम्? आर्योऽपि वनं गत? (द्विगुणं मोहमुपगत:।) 	
देवकुलिक: - कुमार! समाश्वसिहि समाश्वसिहि। 	
भरत: - (समाश्वस्य।) 	
अयोध्यामटवीभूतां पित्रा भ्रात्रा च वर्जिताम् । 	
पिपासार्तोऽनुधावामि क्षीणतोयां नदीमिव ।। 10 ।। 	
आर्य ! विस्तरश्रवणं मे स्थैर्यमुत्पादयति। तत् सर्वमनवशेषमभिधीयताम्। 	
देवकुलिक: - श्रुयतां तत्रभवता राज्ञाभिषिच्यमाने तत्रभवति रामे भवतो जनन्याभिहितं किल। 	
भरत: - तिष्ठ। 	
तं स्मृत्वा शुल्कदोषं भवतु मम सुतो राजेत्यभिहितं 	
तद्धैर्येणाश्वसत्या व्रज सुत! वनमित्यार्योऽप्यभिहित: । 	
तं दृष्ट्वा बद्धचीरं निधनमसदृशं राजा ननु गत: 	
पात्यन्ते धिक्प्रलापा ननु मयि सदृशा: शेषा: प्रकृतिभि: ।। 11 ।। 	
(नेपथ्ये) 	
उस्सरह अय्या! उस्सरह। (उत्सरतार्याः उत्सरत।) 	
देवकुलिक:- (विलोक्य) अये, 	
काले खल्वागता देव्य: पुत्रे मोहमुपागते । 	
हस्तस्पर्शो हि मातृणामजलस्य जलाञ्जलि: ।। 12 ।। 	
(तत: प्रविशन्ति देव्य: सुमन्त्रश्च।) 	
सुमन्त्र: - इत इतो भवत्य:। 	
इदं गृहं तत् प्रतिमानृपस्य न: 	
समुच्छ्रयो यस्य स हम्र्यदुर्लभ: ।। 	
अयन्त्रितैरप्रतिहारिकागतै - 	
र्विना प्रणामं पथिकैरुपास्यते ।। 13 ।। 	
(प्रविश्यावलोक्य।) भवत्य:! न खलु न खलु प्रवेष्टव्यम्। 	
 	
अयं हि पतित: कोऽपि वयस्स्थ इव पार्थिव: । 	
देवकुलिक:- परशङ्कामलं कर्तंु गृह्यतां भरतो ह्ययम् ।। 14 ।। 	
देव्य: - (सहसोपगम्य।) हा जाद! भरद!। (हा जात! भरत!) 	
भरत: - (किञ्चित् समाश्वस्य।) आर्य!। 	
सुमन्त्र:- जयतु महा - (इत्यर्धोक्ते सविषादम्।) अहो स्वरसादृश्यम्। मन्येप्रतिमास्थो महाराजो व्याहरतीति। 	
भरत:- अथ मातृणामिदानीं कावस्था। 	
देव्य: - जाद! एसा णो अवत्था। (अवगुण्ठमपनयन्ति।) (जात! एषा नोऽवस्था।) 	
सुमन्त्र: - भवत्य:! निगृह्यतामुत्कण्ठा । 	
भरत: - (सुमन्त्रं विलोक्य।) सर्वसमुदाचारसन्निकर्षस्तु मां सूचयति। कच्चित् तात! सुमन्त्रो भवान् ननु। 	
सुमन्त्र: - कुमार! अथ किम्। सुमन्त्रोऽस्मि । 	
अन्वास्यमानश्चिरजीवदोषै: 	
कृतघ्रभावेन विडम्ब्यमान:। 	
अहं हि तस्मिन् नृपतौ विपन्ने 	
जीवामि शून्यस्य रथस्य सूत: ।। 15 ।। 	
भरत: - हा तात! (उत्थाय।) तात! अभिवादनक्रममुपदेष्टुमिच्छामि मातृणाम् । 	
सुमन्त्र: - बाढम्। इयं तत्रभवतो रामस्य जननी देवी कौसल्या । 	
भरत: - अम्ब! अनपराद्धोऽहमभिवादये । 	
कौसल्या - जाद!णिस्सन्दायो होहि। (जात! नि:सन्तापो भव।) 	
भरत: - (आत्मगतम्।) आक्रुष्ट इवास्म्यनेन। (प्रकाशम्।) अनुगृहीतोऽस्मि। ततस्तत: । 	
सुमन्त्र: - इयं तत्रभवतो लक्ष्मणस्य जननी देवी सुमित्रा । 	
भरत: - अम्ब! लक्ष्मणेनातिसन्धितोऽहमभिवादये । 	
सुमित्रा - जाद! जसोमाई होहि। (जात! यशोभागी भव) 	
भरत: - अम्ब!इदं प्रयतिष्ये। अनुगृहीतोऽस्मि। ततस्तत: । 	
सुमन्त्र: - इयं ते जननी । 	
भरत: - (सरोषमुत्थाय।) आ: पापे! 	
मम मातुश्च मातुश्च मध्यस्था त्वं न शोभसे । 	
गङ्गायमुनयोर्मध्ये कुनदीव प्रवेशिता ।। 16 ।। 	
कैकेयी - जाद! किं मए किदं। (जात! किं मया कृतम्।) 	
भरत: - किं कृतमिति वदसि। 	
वयमयशसा चीरेणार्यो नृपो गृहमृत्युना 	
 	
प्रततरुदितै: कृत्स्नायोध्या, मृगै: सह लक्ष्मण: । 	
दयिततनया: शोकेनाम्बा:, स्नुषाध्वपरिश्रमै- 	
र्धिगिति वचसा चोग्रेणात्मा त्वया ननु योजिता: ।। 17 ।। 	
कौसल्या - जाद! सव्वममुदाआरमज्झत्थो किं ण वन्दसि मादरं। (जात!सर्वसमुदाचारमध्यस्थ: किं न वन्दसे मातरम्।) 	
भरत: - मातरमिति। अम्ब! त्वमेव मे माता। अम्ब! अभिवादये। 	
कौसल्या - णहि णहि! इअं दे जणणी। (नहि। इयं ते जननी।) 	
भरत: - आसीत् पुरा। न त्विदानीम्। पश्यतु भवती, 	
त्यक्त्वा स्नेहं शीलसङ्कान्तदोषै: 	
पुत्रास्तावन्नन्वपुत्रा: क्रियन्ते । 	
लोकेऽपूर्वं स्थापयाम्येष धर्मं 	
भर्तृद्रोदस्तु माताप्यमाता ।। 18 ।। 	
कैकेयी - जाद! महारअस्स सच्चवअणं रक्खन्तीए मए तह उत्तं। (जात! महाराजस्य सत्यवचनं रक्षन्त्या मया तथोक्तम्।) 	
भरत: - किमिति किमिति। 	
कैकेयू - पुत्तओ मे राजा होदु त्ति। (पुत्रको मे राजा भवत्विति।) 	
भरत: - अथ स इदानीमार्योऽपि भवत्या: क: । 	
पितुर्मे नौरस: पुत्रो न क्रमेणाभिषिच्यते । 	
दयिता भ्रातरो न स्यु: प्रकृतीनां न रोचते ।। 19 ।। 	
कैकेयी - जाद! सुक्कळुद्धा णणु पुच्छिदव्वा। (जात! शुल्कलुब्धा ननु प्रष्टव्या।) 	
भरत: - वल्कलैर्हृतराज्यश्री: पदाति: सह भार्यया । 	
वनवासं त्वयाज्ञप्त: शुल्केऽप्येतदुदाहृतम् ।। 20 ।। 	
कैकेयी - जाद! देसकाळे णिवदेमि। (जात!देशकाले निवेदयामि।) 	
भरत: - अयशसि यदि लोभ: कीर्तयित्वा किमस्मान् 	
किमु नृपफलतर्ष: किं नरेन्द्रो न दद्यात् । 	
अथ तु नृपतिमातेत्येष शब्दस्तवेष्टो 	
वदतु भवति! सत्यं किं तवार्यो न पुत्र: ।। 21 ।। 	
कष्टं कृतं भवत्या, 	
त्वया राज्यैषिण्या नृपतिरसुभिर्नैव गणितः 	
सुतं ज्येष्ठं च त्वं व्रज वनमिति प्रेषितवती । 	
न शीर्णं यद् दृष्ट्वा जनकतनयां वल्लकलवती- 	
महो धात्रा सृष्टं भवति हृदयं वज्रकठिनम् ।। 22 ।। 	
सुमन्त्र: - कुमार! एतौ वसिष्ठवामदेवौ सह प्रकृतिभिरभिषेकं पुरस्कृत्य भवन्तं प्रत्युद्गतौ विज्ञापयत:। 	
गोपहीना यथा गावो विलयं यान्त्यपालिता: । 	
एवं नृपतिहीना हि विलयं यान्ति वै प्रजा: ।। 23 ।। 	
भरत: - अनुगच्छन्तु मां प्रकृतय:। 	
 	
सुमन्त्र: - अभिषेकं विसृज्य क्व भवान् यास्यति। 	
भरत: - अभिषेकमिति। इहात्रभवत्यै प्रदीयताम्। 	
सुमन्त्र: - क्व भवान् यास्यति। 	
भरत: - तत्र यास्यामि यत्रासौ वर्तते लक्ष्मणप्रिय:। 	
नायोध्या तं विनायोध्या सायोध्या यत्र राघव: ।। 24 ।। 	
(निष्क्रान्ता: सर्वे।)
 	
तृतीयोऽङ्क: