गणेशपुराणम्/खण्डः २(क्रीडाखण्डम्)/अध्यायाः ११६-१२०
अध्याय ११६ प्रारंभ :- 
क उवाच । 
जयं प्राप्ते मयूरेशे ययुस्तत्र मुनीश्वराः । 
शिवोऽपि गिरिजायुक्तो ययौ तं च निरीक्षितुम्१
औत्सुक्यात्पार्वती चैनं समालिंग्याब्रवीत्तदा । 
पार्वत्युवाच । 
अतिश्रान्तोऽसि दैत्यस्य कठिनस्य रणं सुत २ 
कोमलानि तवांगानि कथं शस्त्राणि सेहिरे । 
कृतान्तसदृशो दैत्यो मायावी बलवत्तरः ३ 
स कथं कोमलांगेन त्वया युधि विनिर्जितः । 
पारुदत्करुणं देवी धृत्वांगं निजबालकम् ४ 
ततो मुनिगणाः शम्भुर्वारयामास तां शिवाम् । 
शिव उवाच । 
न जानीषे मयूरेशं सर्वकारणकारणम् । 
अनादिनिधनं देवं वेदान्तागोचरं विभुम् । 
त्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवैर्नुतं देवारिदारणम् ६ 
सृष्टिस्थितिज्ञानहेतुं लयहेतुमनामयम् । 
भूभारोत्तारणार्थाय नानारूपधरं परम् ७ 
ब्रह्माण्डव्याप्तरोमांकमेकानेकस्वरूपिणम् । 
तपोबलसमायुक्तं योगशास्त्रसमन्वितम् ८
 मायाविभेदकं देवं मायिनामपि मायिनम् । 
बालभावेऽपि दैत्यानां हन्तारं किं न वेत्सि तम् ९ 
क उवाच । 
एवं स्तुतिं समाकर्ण्य दृष्टा सा पार्वती तदा । 
ततो दृष्टो मयूरेशो मुनीन्प्राह शिवं शिवाम २.११६.१० 
मयूरेश उवाच । 
न भयं वज्रहस्तान्मे अन्यस्मात्तत्कथं भवेत् । 
सर्वेषां नमनान्मातर्मुनीनामाशिषोऽपि च ११ 
शिवस्य वरदानेन सिन्धुदैत्यो जितो मया । 
स्कन्दादयो जिता येन युध्यन्ते न हि तेन ते १२ 
असंख्याता हता देवा दैत्यसेनाचरैर्नरैः । 
असृग्नद्यः संप्रवृत्ता वीरहर्षकरा बहु १३ 
रणे निपतितान्देवान्विचिन्वामो मुनीश्वराः । 
क उवाच । 
एवं मयूरेशवचो निशम्य प्राह धर्मवित् १४ 
वसिष्ठो मुनिवर्यस्तं यामः सर्वे चलन्तु वै । 
ततो ययौ रणे द्रष्टुं मुनिभिस्तैर्मयूरराट १५ 
मज्जारक्तवसागन्धो घ्रातुं यत्र न शक्यते । 
अतिभीषणकायां स्तांश्छिन्नभिन्नाननेकशः १६ 
दृष्ट्वा बीभत्सरूपांस्तान्प्रफुल्लान्किंशुकानिव । 
विकृतिं परियातानि मनांसि दानवद्विषाम् १७ 
पश्यतां वीरराशींस्तान्वीरोपरि प्रतिष्ठितान् । 
कांश्चिच्च जीवतः कांश्चिन्मूर्छिताञ्शस्त्रवाततः १८ 
कांश्चिच्च प्रविशीर्णांगान्देवान्देवा व्यकर्षयन् । 
सहसा न विदुर्देवा देवान्वा दानवानपि १९ 
अब्रुवंस्तत्र केचिच्च त्वदर्दं मृत्युमागताः । 
अन्ते ते दर्शनं प्राप्तमित्युक्त्वा व्यसृजन्नसून् २.११६.२० 
क उवाच । 
एवं श्रुत्वा तु तद्वाक्यं साश्रुकण्ठो मयूरराट् । 
भ्रमन्भ्रमन्ददर्शाग्रे मूर्छितं तु षडाननम् २१ 
पतदश्रुर्मयूरेशः स्नेहात्तं चाब्रवीदिति । 
उत्तिष्ठोतिष्ठ भद्रं ते किं शेषे प्राकृतो यथा २२ 
श्रान्तोऽसि दैत्यहननाद्यच्छालिंगनमद्य मे । 
प्रमार्जितस्तु हस्तेन ततः स प्रोदतिष्ठत २३ 
अपश्यन्निकटे देवपादपद्मं भयापहम् । 
उवाच च मयूरेशं दर्शनात्ते गतं मम २४ 
सर्वदुःखं श्रमश्चैव विश्रान्तश्चास्मि साम्प्रतम् । 
आलिलिंग मयूरेशं दोर्भिर्द्वाशभिस्तदा २५ 
उभौ यातौ रणं द्रष्टुं गृहीत्वा च परस्परम् । 
अपश्यतां पुरः सुप्तं वीरभद्रमिषुक्षतम् २६ 
नन्दिनं च शराघातैः पीडितं बलवत्तरम् । 
भूतराजं च पुरतो विभिन्नमस्तकं तदा २७ 
क्रन्दन्तं विकटं चैव पुष्पदन्तं भृशार्दितम् । 
ललाटे दृढविद्धं च हिरण्यगर्भमेव च २८ 
मृतप्रायं च चपलं मृतं श्यामलमेव च । 
लम्बकर्णो न चाज्ञासीद्भ्रान्त्या कंचन संगरे २९ 
उदानवायुनाक्रान्तः सुमुखस्तत्र चाभवत् । 
परमं खेदमापन्नः सोमश्च रक्तलोचनः २.११६.३० 
शेते स्म मूर्छयाः भृंगी पंचास्यश्च मुमूर्षया । 
शंखः प्रेतत्वमापन्नो भयकृत्सर्वयोधिनाम् ३१ 
एवं दृष्ट्वा सर्ववीरान्हतप्रायान्हतानपि । 
चिन्तया परयाविष्टो पप्रच्छ तं षडाननम् ३२ 
मयूरेश उवाच । 
असुराश्च स्वकीयाश्च महावीरा हता मृधे। 
निजधामगताः सर्वे जीवतामत्र का गतिः ३३ 
स्कन्द उवाच । 
अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायकस्त्वं गुणेश्वर । 
चतुर्दशानां विद्यानां सर्वासां च स्वयं निधिः ३४ 
कलानां तत्र कि प्रश्नं करोषि त्वं ममान्तिके । 
नाहं मन्त्रं विजानामि वेत्थ त्वं हि न वै सुराः ३५ 
विवर्धयसि कीर्तिं त्वं नानादैत्यविभंजनात् । 
यथामति ब्रवीमि त्वामाज्ञया च स्मृतेर्बलात् ३६ 
पूर्वं तु त्रिपुरवधे शिवेन युद्धमद्भुतं । 
कृतं तत्र मृतान्देवान्द्रोणाद्रिवल्लिजं रसम् ३७ 
देवक्षतेषु संयोज्य जीवयामास तत्क्षणात् । 
क उवाच । 
श्रुत्वेत्थं वचनं देवो जगाद तं षडानम् ३८ 
इदानीं दैत्यकोट्यस्तु युद्धार्थं बलवत्तराः । 
आयास्यन्ति तदा कोऽत्र युद्धेत्ताभिः षडानन ३९ 
कश्चानेतुं व्रजेदद्रिं वल्लीरसमनुत्तमम् । 
एवं ब्रुवन्मयूरेशो मायामाविश्चकार ह २.११६.४० 
उज्जीवयामास तदा निजांगवायुमंगतः । 
ततस्ते हर्षसंपन्नाः प्रणेमुस्तं गुणेश्वरम् ४१ 
आलिलिंगुः पुनरुयुद्धं कर्तुं तं च विजिज्ञपुः । 
त्वद्दृष्टिविनिपातेन तेजो नो द्विगुणीकृतम् ४२ 
गुणेश्वर उवाच । 
ब्रह्मादयो देवगणाः स्तुवन्ति वः पराक्रमम । 
तारकासुरमुख्याश्च निहता दैत्यदानवाः ४३ 
क उवाच । 
ततस्तैः सहिता देवैर्मयूरेशः शिवं ययौ । 
नमस्कृत्य शिवं गौरीं युद्धाय गन्तुमुद्यतः ४४ 
आलिलिंग मुदा गौरी शिवस्तं च गुणेश्वरम् । 
ततः षडाननाद्यास्ते शिवमालिंगिरे मुदा ४५ 
वयं रणे निपतिताः पुनः संजीविता हर । 
मयूरेशांग संभूतवायुनाऽद्भूतकारिणा ४६ 
पुनर्युद्धाय यास्यामोऽनेन सार्द्धं शिवाधुना । 
प्रसादात्तव जेष्यामः सर्वानेवासुरान्युधि ४७ (५२७२) 
इति श्रीगणेशपुराण क्रीडाखण्डे रणशोधनं नाम षोडशाधिक शततमोऽध्यायः ॥११६॥

अध्याय ११७ प्रारंभ :--- 
क उवाच । 
सिन्धुस्तल्पगतश्चिन्तामवाप महतीं तदा । 
अग्निसंतप्तहृदयो विचार नान्वपद्यत १ 
निर्हर्षो  म्लानवदनो निस्तेजः निष्कलोऽपि सः । 
तत उग्रात्मजा दुर्गा लावण्यलहरी शुभा २ 
चिन्ताशाविषदग्धं तं श्रुत्वाऽगान्मंचकस्थितम् । 
असंख्यभूषणं र्यास्स्यिाः कबरी भाति मस्तके ३ 
कस्तूरीतिलकं यस्या ललाटे भाति सुन्दरम् । 
कण्ठे हारं कटौ कांञ्चि बिभ्रतीं रत्नसंयुताम् ४ 
सर्वालंकारसंयुक्तां सर्वावयव सुन्दराम् । 
आगतां तु निरीक्ष्यैव मंचकाभ्याशमुत्सुकाम् ५ 
बहिस्तत्सेवका यातास्ततः सा पतिमब्रवीत्  । 
दुर्गोवाच । 
किं चिन्तां कुरुषे स्वामिन्यद्भाव्यं तद्भविष्यति ६ 
ईश्वरस्य वशे लोको न स्वतन्त्रः कदाचन । 
सर्वेषां मानसं त्वं किमुद्वेजयसि मेऽपि च ७ 
को हेतुस्ते वद विभो ततो युक्तिं वदामि ते। 
क उवाच । 
प्रिया वाक्यं समाकर्ण्य गण्डकीनायकस्तदा । 
सावधानमना भूत्वा वृत्तान्तं तामथाब्रवीत् । 
सिन्धुरुवाच । 
किं वदामि प्रिये श्लाघ्ये मनःखेदकरं परम् ९ 
युध्ततो मे रणे कर्णौ   मयूरेशेन सादितौ । 
सप्तकोटिमिता सेना निहता पौरुषेण ह २.११७.१० 
स्कन्दादयो महावीराः पतिताः शरवृष्टिभिः । 
अकस्मान्मे हतौ कर्णौ त्रिशूलं प्रेष्य शत्रुणा ११ 
आच्छाद्य मुखमायातो वाससा निजमन्दिरम् । 
येनोपायेन मे शत्रुवधः स्यात्तं वदस्व मे १२ 
दुर्गोवाच । 
वीरधर्मः कृतः सम्यङ्निहताः सर्वसैनिकाः । 
न यशः प्राप्यते स्वामिन्गोब्राह्मणसुरद्विषाम् १३ 
तद्द्वेषाच्चैव कल्याणं कस्यापि हि न जायते । 
सेवनाद्वन्दनाद्ध्यानात्स्मरणात्पूजनादपि १४ 
देवैरिन्द्रादिभिः स्थानान्याप्तानि च स्थिराणि च। 
यः समः सर्वभूतेषु शुभाशुभफलप्रदः १५ 
तत्सेवयाऽभिष्टसिद्धिः कामधेनोरिवाभवत् । 
अङ्कुरो जायते तादृग्यादृग्बीजं हि उप्यते १६ 
अशुभात्कर्मणो दुःखं सुखं स्याच्छुभकर्मणः । 
अतः सन्तः प्रकुर्वन्ति शुभम् कर्मं सदादरात् १७ 
हितं च सर्वजन्तूनां कायेन मनसा गिरा। 
भवता पुरुषार्थेन पीडितास्ते सुरर्षयः १८ 
पुरुषार्थः स विज्ञेयो यश्चतुर्णां हि साधकः । 
यन्मनोनार्थलुब्धं स्यात्परदारेषु न क्वचित् १९ 
स एव पुरुषार्थः स्याद्यश्चानिन्द्यं न निन्दति । 
शरणागतरक्षायां दृढो धर्मपरायणः २.११७.२० 
समः सर्वेषु भूतेषु पुरुषार्थः स गम्यते । 
स्वामिन्मे परमं वाक्यं शृणु ते हितकारकम् २१ 
अदुष्टवाक्सत्यशीलः स्वगुणानामकीर्तकः । 
परोपकरणे सक्तः परपैशून्यवर्जितः २२ 
तत्कुरुश्व महाभाग मम प्रीतिं यदीच्छसि । 
मोचयस्व सुरान्सर्वान्प्रबद्धाञ्शक्रसंयुतान् २३ 
प्रयास्यति मयूशोऽखिललोकप्रपालकः । 
वत्स्यावः सुसुखं स्वामिन्नान्यथा तु सुखं भवेत् २४ 
क उवाच । 
एवं वाक्यामृतं तस्यास्तदभूद्विषसन्निभम् । 
मुमूर्षोरौषधं यद्वद्ग्रहरोगाप्लुतस्य ह २५ 
क्रोधसंरक्तनयनो दुर्गां तां सिन्धुरब्रवीत् । 
न दध्रे हृदि तस्याः स उपदेशं हितावहम् २६ 
सिन्धुरुवाच । 
सम्यगुक्तं त्वया भद्रे लोकनिन्दाकरं वचः । 
चातुर्यं तव विज्ञातं कार्याकार्यंविदा मया २७ 
न शत्रुं भजते कोऽपि रिपुर्मानपरायणः । 
नारभेत्कृत्यमन्याय्यमारब्धं चेन्न तत्त्यजेत् २८ 
ततो दुःखं सुखं वा स्यादयशो यश एव च । 
लाभो वाप्यथवाऽलाभो जीवनं मृत्युरेव वा २९ 
पूर्वं भद्रे मया सन्धिः साम्ना तेन न वै कृतः । 
इदानीं भविता यद्यत्तद्भवत्येव सर्वथा २.११७.३० 
पूर्वमेव हि यज्जन्तोर्लिखितं साध्वसाधु वा । 
कश्चिन्न पुरुषार्थेन कर्तुं शक्तोऽन्यथा सति ३१ 
रणे मृतस्य स्वर्गोथ ख्यातिः स्याद्विष्टपत्रये । 
यातस्य शरणं शत्रारेयशो नरकेऽपि च ३२ 
पूर्वजैः सहितस्याशु जायते नात्र संशयः। 
जानामि तं मयूरेशं देवदेवं जगद्गुरुम् ३३ 
संभूतं मम नाशाय रावणे राघवं यथा। 
पातयिष्ये शिरोऽस्याहमिति मे निश्चिता मति ३४ । 
त्यजन्ति जीवितं शूरा नाभिमानं कदाचन । 
न मेऽस्ति गणना सुभ्रु कृतान्तस्यापि कर्हिचित् ३५ 
तत्र का गणनाऽन्येषां लज्जा मे कर्णतः कृता । 
क उवाच । 
एवमुक्त्वा भूषणानि वस्त्राणि च दधार सः ३६ 
केयूरं मुकुटं रत्नयुक्तं हारं च कुण्डले । 
तूणौ खड्गं च खेटं च चापं सज्जं च शस्त्रिकाम् ३७ 
आच्छाद्य कर्णौ रौक्मीयवस्त्रेणोष्णीषगेन च । 
आययावुपविष्ट: स भद्रासनमुत्तमम् ३८ (५३१०) 
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे दुर्गावाक्यं नाम सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥११७॥ 

अध्याय ११८ प्रारंभ :- 
क उवाच । 
युद्धावेशदुराधर्षः उपविष्टो महासने । 
स तदा वीरमुख्यांस्तानुपविष्टानथाब्रवीत् १ 
सिन्धुरुवाच । 
गतौ मम प्रधानौ तौ त्रैलोक्याकर्षणक्षमौ । 
न तादृशोऽस्ति वीरोऽत्र यो मे हन्याद्रिपुं बलात् २ 
नैतादृशौ बुद्धिमन्तौ पराक्रमजयैषिणौ । 
वीरा ऊचुस्ततः सिन्धुं मा चिन्तां कुरु सर्वथा ३ 
यावद्वयं प्राणवन्तो लघुकृत्य उपस्थिते । 
किमर्थं चिन्ताकुलतां तावद्व्रजसि दैत्यराट् ४ 
स्वापं कुरु महाभाग पर्यंके पुष्यसंस्तरे । 
कृतान्तस्ताडितो याभ्यां तयोः कस्माद्भयं भवेत्५ 
एवमुक्त्वा कलः सिन्धुं विकलश्च महाबलौ । 
शालकौ तस्य दैत्यस्य निर्यातौ युद्धदुर्मदौ ६ 
नानायुद्धेषु कुशलौ नानायुधधरावुभौ । 
नानाभूषणवस्त्राढ्यौ नानासेनासमन्वितौ ७ 
नानागर्जनतो व्योम चक्रतुर्नादसंयुतम् । 
देवकोटिनिहन्तारौ असंख्यवाहिनीयुतौ८ 
ययुस्तत्पुरतो वीराः सिन्दूरारुणमस्तकाः । 
अग्निशस्त्रधरा मुक्तकेशपाशाः सचन्दनाः ९ 
लसच्छस्त्रधराः सर्वे यममत्तुमिवोद्यताः। 
ततः करिघटा याता नानाधातुविचित्रिताः २.११८.१० 
अधिष्ठाता महामात्रैर्नानाभूषाविराजिताः । 
तीक्ष्णदन्ताः सिन्दुरिता घण्टानादनिनादिताः ११ 
ततोऽश्वसादिनो यातास्तनुत्राणविराजिता । 
धनुर्बाणधराः सर्वे लसच्छत्रविभूषिताः १२ 
अनेकयुद्धसम्भार रथा यातास्ततः परम् । 
अनेकवीरसंयुक्ता नानासूतविराजिताः १३ 
एवं तौ शालकौ यातौ रणस्थानं रुषान्वितौ । 
ददृशाते * मयूरेशमाशीविषभुजिःस्थितम् १४ 
षडाननादिभिर्वीरैरन्यैन्यश्च परिवारितम् । 
दृष्ट्वा तैस्तु तयोः सेना घोरा सा चतुरंगिणी १५ 
असंख्यातं बलं तस्य समायातं विचित्रिताम् । 
प्रेषितो देवप्रवरैर्दूतो नीतिविशारदः १६ 
ज्ञात्वा वृत्तान्तमायातः स जगाद सुरान्प्रति । 
दूत उवाच । 
कलश्च विकलश्चैव नानासेनासमायुतौ १७ 
जेतुं सुरान्समायातौ नानायुद्धविशारदौ । 
ताभ्यां युद्धाय संप्राप्तौ पुष्पदन्तवृषावुभौ १८ 
धनुषी सज्जतां नीत्वा षष्ट्या बाणैरविध्यताम् । 
दैत्यौ बाणान्निवार्येव तावुभौ बाणवृष्टिभिः १९ 
छादितौ शरघातेन घ्नतः स्म देवसैनिकान् । 
कलस्य खड्गं खड्गेन बिभेद स महावृषः २.११८.२० 
सैन्यमादाय तस्याशु खड्गं छित्त्वा न्यपातयत् । 
विकलस्य पुष्पदन्तो धनुश्चिच्छेद सायकैः २१ 
ततस्तौ मल्लयुद्धेन परस्परमयुध्यताम् । 
ते सेने युद्धतां तत्र नानाशस्त्रास्त्रपत्रिभिः २२ 
मायाभिर्विविधाभिश्च परस्परजयेच्छया। 
ततः पपाल दैत्यानां सेनाशस्त्रार्दितं भृशम् २३ 
केऽपि देवाः पृष्ठलग्ना मारयन्त्यसुरांश्च तान् । 
पादाघातेन निहता दैत्यसेनाचरा नराः २४ 
मृतासृक्प्रवहा तत्र वाहिनी भीरुभीतिदा । 
संप्रवृत्ता महाघोरा भूतपक्षिप्रमोदिनी २५ 
ततो वेगात्समुड्डीय कलश्च विकलश्च ह । 
शस्त्रवृष्टि महोग्रां तौ चक्रतुर्युद्धदुर्मदौ २६ 
तया हता देवसेना स्रवद्रक्ता पपाल ह । 
ततो वृषोऽहनत्सेनां शृंगाभ्यां च तयोर्भृशम् २७ 
लत्ताभिश्च जघानाशु फूत्कारेण न्यपातयत् । 
पुच्छाघातेन कांश्चिच्च चूर्णयामास दैत्यपान २८ 
एवं तेन हता सेना नानादैत्यसमाकुला । 
हाहाकारो महानासीद्दैत्यांना तत्र नश्यताम् २९ 
ततोऽतिबलिनौ वीरौ कलश्च विकलश्च ह । 
जगर्जतुरुभौ रोषाद् गर्जयन्तौ दिशो दश २.११८.३० 
निनिन्दतुस्तौ वृषभं किं त्वं युध्यसि नौ पुरः । 
तृणादनेषु शक्तस्त्वं तृणरूपोऽसि साम्प्रतम् ३१ 
दध्रात एवमुक्त्वा तौ तस्य शृंगे महाबलौ । 
विकृष्य निन्यतुरुभौ स्वसेनां चतुरंगिणीम् ३२ 
तं मोचितुं पुष्पदन्तोऽभिययौ सहसा जवात् । 
ततस्तं विकलो लत्ताप्रहारैः पातयन्भुवि ३३ 
ननर्द वाद्यघोषेण हर्षनिर्भरमानसः । 
स मूर्छितो मुहूर्तात्तु संज्ञां प्रापदनातुरः ३४ 
ततो योद्धुं समायातौ वीरभद्रषडाननौ । 
कलः पर्वतघातेन शतधा न्यपतद्भुवि ३५ 
वीरभद्रस्तु विकलं तलघातादपातयत् । 
दृष्ट्वा स्कन्देन निहतं कलं दैत्यं महाद्रिणा ३६ 
ततो ययुः स्वशिबिरं गणास्ते जयशालिनः । 
ततः शस्त्रहताः केचिज्जीवन्तो गण्डकीं ययुः ३७ 
शशंसुर्दैत्यराजाय नानासेनायुतः कलः । 
विकलश्च हतो रोषाद्वीरभद्रादिभिर्गणैः ३८ 
गतास्ते शिबिरं देवगणास्तु जयशालिनः ३९ (५३४९) 
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे कलविकलवधो नामाष्टादशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥११८॥ 

अध्याय ११९ प्रारंभ :- 
क उवाच । 
कलं च विकलं श्यालं देवसेनाविघातिनम । 
निहतं वीरभद्रेण पर्वतेन महासुरम् १ 
षडाननेन विकलं हतं तलप्रहारतः । 
श्रुत्वा भद्रासनगतो नानावीरसमन्वितः २ 
प्राप सिन्धुर्महाचिन्तां स्मरञ्शिवसुतं तदा । 
किं करिष्यति देवोऽसौ नाशमित्थं सुरद्विषाम् ३ 
इत्येवं चिंतयाविष्टो मूर्छामाप महत्तराम् । 
तावदाजग्मतुरुभौ पुत्रावस्य महाबलौ ४ 
धर्माधर्मौ भद्रपीठे जनकं वाक्यमाहतुः । 
कथं बिभेषि जनक शिवाया अर्भकाल्लघोः ५ 
नावाज्ञां देहि दैत्येंद्र हनिष्याव: क्षणादमुम् । 
संमुखे तौ हतौ वीरौ मातुलौ नौ दिवं गतौ ६ 
उत्तीर्णौ तौ स्वामिकार्ये कीर्तिं कृत्वा महात्तराम् । 
हत्वाऽनेकविधां सेनां नानावीरैः प्रपालिताम् ७
आवामपि प्रयुध्यावो यावो हत्वा रिपुं बलात् । 
अथवा मोक्षमायावो निहतौ तेन चेद्रणे८
यावदावां हि जीवावश्चिन्तां तावच्च मा कुरु। 
इंद्रादय सुरगणाः कारागारेऽधुना तव९ 
यदा त्वं विजिताः पूर्वं पितरस्तत्र केऽभवन् । 
आनीवो मस्तकं तस्य रिपोस्तव न संशयः२.११९.१०
अन्यथा दर्शयिष्यावो मुख लोकेषु न क्वचित् । 
क उवाच । 
एवं तयोः समाकर्ण्य वचनं हर्षमाप्तवान्११ 
तावूचे परमं युद्धं प्राप्नुतं यश उत्तमम् । 
नाशयित्वा रिपुं घोरं यातं शीघ्रं ममान्तिकम् १२ 
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यमीयतुर्युद्धलालसौ। 
नमस्कृत्य पितुः पादौ मातुर्गृह्य तदाशिषः १३ 
दशकोटिमितां सेना प्रत्येकं गृह्य सत्वरौ। 
रथाश्वहस्तिपादातैर्नानाशस्त्रधरैर्युताम् १४ 
पत्तयोऽपि ययुर्र््ष्टाः सिन्दूरारुणमस्तकाः । 
गजा नानागिरिनिभा नानाधातुध्वजान्विता: १५ 
अश्वाः सादिभिरारूढा नानाशस्त्रासिपाणिभिः । 
गर्जद्भिर्मेघसदृशं गर्जयद्भिर्दिशो दश १६ 
ततः सेनामध्यगतौ रेजतुर्भ्रातरावुभौ। 
नानालंकारसंयुक्तौ नानायुधधरावुभौ१७
रत्नकांचनसंयुक्तकुण्डलाभ्यां विराजितौ। 
किरीटाभ्यां सुतेजोभ्यां भ्राजमानौ महाबलौ१८
मुक्तामणिमयौ हारौ बिभ्रन्तौ युद्धदुर्मदौ।
प्रापतू रणभूमिं तौ नानावादित्रनिस्वनैः १९ 
ददृशुर्वीरभद्राद्यास्तौ च तां वाहिनीमपि । 
निकटे तौ समालोक्य मयूरेशप्रचोदिताः २.११९.२० 
आज्ञयाऽभिययुर्वीरभद्रोऽसौ च षडाननः । 
हिरण्यगर्भः संक्रुद्धो भूतराजो विशालदृक् २१ 
असंख्यसेनया स्रार्द्धं ततो युद्धमवर्तत । 
परस्परमयुध्यन्त ततः सेनाचरा भृशम् २२ 
घ्नन्तः शिरांसि पादांश्च बाहूरूदरकन्दराः । 
निहताश्च निहन्यन्ते तमसाच्छादिते रवौ २३ 
केचिच्चक्राणि मुमुचुर्भिण्डिपालांस्तथाऽपरे । 
बाणवृष्टिं परे चापि नानाशस्त्राणि केचन २४ 
मल्लयुद्धं च तत्रासीत्सैनिकानां परस्परम् । 
एवं सा संहृता सेना मयूरेशप्रपालिता २५ 
पपाल तत्र शेषा या विह्वला तु दिशो दश । 
ततः षडाननः क्रुद्धो द्वादशायुधभूषितः २६ 
तैरायुधैर्जघानाशु सेनां तां दैत्यपालिताम् । 
केषाच्चिद्बाहवो भिन्नाः केऽपि मध्ये द्विधाकृताः २७ 
केषाचिन्मस्तका भिन्नाः केषांचिच्चरणा रणे । 
एवं सा नाशिता सेना हस्त्यश्वरथसंकुला २८ 
केऽपि स्वर्गं गताः केचिद्रूपं प्रापुः षडाननम् । 
निरीक्ष्य ये मयूरेशं जहुः प्राणान्प्रहारिताः २९ 
जग्मुस्ते तत्प्रसादेन निजधाम महाबलाः । 
तद्दृष्टिपातात्तदधं नष्टं सर्वं जनुःकृतम् २.११९.३० 
दृष्टवा विशाखविशिखैः सशिखैर्निहतां स्वकाम् । 
सेनां तस्य सुतौ वीरावधर्मो धर्म एव च ३१ 
युयुधाते बहुविधं शस्त्रैरस्त्रैः  शरव्रजैः । 
चक्रतुर्मल्लयुद्धं तौ महासेनेन तत्क्षणात् ३२ 
तयोर्बलं निरीक्ष्यैव कार्तिकेयो महाबलः । 
शिखयोस्तौ दधाराशु षड्बाहुः षट्करैर्बलात् ३३ 
भ्रामयामास बहुधा पोथयामास भूतले । 
शतखण्डानि जातानि तयोस्तु पततोर्भुवि ३४ 
जयं प्राप्ते शिवसुते नेदुर्वाद्यानि सर्वशः। 
जय त्वं हि मयूरेश जगुः सर्वेऽपि सैनिकाः ३५ 
चत्वारस्ते ययुर्देवं मयूरेशं निजं प्रभुम् । 
आलिलिंगुर्मुदा  ते तु परस्परमथाब्रुवन ३६ 
प्राप्ता इव पुनर्जन्म मुमुदुस्ते परस्परम् । 
शशंसुः सर्ववृत्तान्तं शिवायै च शिवाय च ३७ 
सेनां च निहतां सिन्धोः पुत्रौ च बलवत्तरौ ३८ (५३८७) 
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे एकोनविंशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥११९॥ 

अध्याय १२० प्रारंभ :- 
क उवाच । 
हतशिष्टाः केऽपि वीरा: स्रवद्रक्ता सुदुःखिता । 
सिन्धुं सभागतं चेत्थं भीत भीता अथाब्रुवन १ 
वीरा ऊचुः । 
धनुर्धर निबोधेदमतिदुःखकरं वचः । 
धर्माधर्मौ तव सुतौ कृत्वा युद्धं महत्तरम् २ 
निन्यतुर्देवसेनां तौ हत्वा हत्वा यमक्षयम् । 
ततः कोऽपि महावीरो मुखैः षड्भिर्विराजितः ३ 
सोऽपि ताभ्यां रणे घोरे पातितो धरणीतले । 
पुनस्तेन धृतौ वीरौ शिखायां तावुभावपि ४ 
भ्रामयित्वा बहुतरं पातितौ तौ धरातले । 
शतधा शीर्णदेहौ तौ गतौ तौ स्वर्गमुत्तमम् ५ 
क उवाच । 
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं न्यपतद्दैत्यपुंगवः । 
शोकसागरमग्नोऽभूद्वज्राहत इवाचल: ६ 
धावमानैः सुहृद्वर्गैः स आशूत्थापितो बलात् । 
मुहूर्तात्प्रकृतिं यातः शुशोच बहुदुःखितः ७ 
सिन्धुरुवाच । 
शक्रादयो लोकपाला जिता याभ्यां रणे पुरा । 
तौ हतौ न कथं वीरौ षडास्येन महाबलौ ८ 
विहाय मृत्युलोके मां कथं स्वर्गं गतावुभौ । 
सुरसेनानिहन्तारौ कृतान्तस्यान्तकावुभौ ९ 
नानेष्ये शत्रुमूर्द्धानं तदाऽस्यं दर्शये न च । 
गमनावसरे प्रोक्तं तत्सत्यं कि कृतं त्वया २.१२०.१० 
अथ दुर्गा सखीभिस्तु वृत्तान्तोऽन्तपुरे तदा । 
कथितो विस्तरेणैव रुदतीभिः सुदुःखतः ११ 
सख्युवाच । 
भर्ता रोदिति ते सुभ्रु धर्माधर्मौ मृताविति । 
साथ पर्यंकसुगता न्यपतत्पृथिवीतले १२ 
रम्भेव वातनिहता कोमलारुणपल्लवा। 
सखीदुष्टवचोभिः सा बाणैरिव हृदि क्षता । 
विस्रस्तकेशाभरणा साप्यरोदीत्तदा भृशम् १३ 
विस्रस्तवस्त्रा विकसद्बिल्वचारुपयोधरा । 
अश्रुश्यामलगण्डा सा शोकानलहतप्रभा १४ 
जघ्ने मुखं सा पाणिभ्यां दन्तासृक्सिक्तभूतला । 
निरस्तदेहभावा सा विकला विगतत्रपा १५ 
सभांगणगता लुण्ठद्धठकृद्बालको यथा। 
सर्वे ततः सभ्यवरा रुरुदुर्दुःखकर्षिताः १६ 
प्रस्रवन्नेत्रसलिलाः प्राब्रवीत्तान्त्सभासदः । 
राज्ञी उवाच। 
कथं सर्वेषु वीरेषु जीवत्सुतौ सुतौ मम १७ 
प्रेषितौ रणभूमिं तौ मामपृष्ट्वा तु कोमलौ । 
मयाशीश्चेन्नियुक्ता स्यान्न तयोर्मरणं भवेत् १८ 
न हि मे वचनं धाता मिथ्या कर्तुं समीहते । 
याभ्यां जिता देवगणास्तौ कथं निधनं गतौ १९ 
क्व द्रक्ष्याम्यहमेतौ यौ जिग्यतुर्मदनं रुचा। 
बुद्धीना यौ सरस्वन्तौ तौ मां त्यक्त्वा कथं गतौ २.१२०.२० 
तयोः शोकाग्निना दग्धा मरिष्याम्यहमद्य वै । 
इत्युक्त्वा न्यपतद्भूमौ निघ्नती हृदये मुहुः २१ 
ततः सख्यो नागराश्च बोधयामासुरंजसा । 
न मातः कोऽपि शोकेन यो मृतः पुनरागतः २२ 
मृत्युलोके चिरं स्थाता नेक्षितो न श्रुतोऽपि च । 
विहाय हनुमन्तं च कृपं शारद्वतं बलिम् २३ 
व्यासं परशुरामं च विभीषणमथापि च । 
द्रौणिं नान्यश्चिरं स्थायी न भूतो न भविष्यति २४ 
ब्रह्मादीनां भवेन्मृत्युः का तत्र गणनात्मनः । 
रोदनं तेन कर्तव्यं न स्यान्मृत्युः कदाऽस्य चेत् २५ 
क्षीणे ऋणानुबन्धे च स्त्री पुत्रः पशुरेव च । 
न तिष्ठति ध्रुवं तत्र कृतः शोको वृथा भवेत् २६ 
यथा काष्ठं काष्ठगतं पुरे स्याच्च वियुज्यते । 
तद्वज्जन्तुर्वियोगं च योगं च प्राप्नुते वशः २७
नानापक्षिगणा रात्रावेकवृक्षागता यथा । 
प्रातर्दशदिशो यान्ति तत्र कि परिवेदनम् । 
क उवाच । 
एवं प्रबोधिता दुर्गा सिन्धुश्च जन एव च २८ 
हठाच्छोकं निगृह्यासावासने संविवेश ह । 
उपहासं करिष्यन्ति सपत्ना रुदतामिति २९ 
दुर्गा धृत्वा बलाल्लोका निन्युरन्तःपुरं हि ताम् । 
निश्वसन्ती पपातासौ पर्यङ्के शोककर्शिता २.१२०.३० 
स सिन्धुः क्रोधसंयुक्तो जग्राह शस्त्रसंचयम् । 
पुत्रयोर्निष्कृतिं कर्तुं हयारूढो ययौ रणम् ३१ 
याते तस्मिन्महासैन्यं चतुरंग रणोत्सुकम् । 
उड्डीयोड्डीय धावन्तो ययुः पूर्वं पदातयः ३२ 
नानावर्णा एकरूपा नानाशस्त्रास्त्रपाणयः । 
ततो वारणसङ्घाता नानाधातुविचित्रिताः ३३ 
घण्टाभरणशोभाढ्या दानोदकप्रवर्षिणः । 
चीत्कारभीषितपरा महारावभयंकराः ३४ 
ततोऽश्वा प्रागमन्सादियुक्ता वायुजवा रणम् । 
खुराघाताद्विस्फुलिंगा निपतन्तो धरातले ३५ 
शुशुभुः सादिनस्तत्र खेटकुन्तासिपाणयः। 
चन्दनागरुलिप्तांगा नानामालाविभूषिताः ३६ 
तनुत्राणभृतः सर्वे कंटभ्राजिमस्तकाः। 
ग्रसन्त इव चाकाशं नादयन्तो दिशो दश ३७ 
रथास्ततोऽगमन्नानामहावीरैरधिष्ठिताः । 
नानाशस्त्रास्त्रसंपूर्णा धनुस्तूणीरसंयुताः ३८ 
तन्मध्ये शुशुभे सिन्धुर्महामुकुटकुण्डलः । 
नानाशस्त्रधनुष्पाणिस्तूणीरकृतभूषणः ३९ 
वीरकंकणशोभाढयः कटिसूत्रांगदप्रभः । 
क्रोधसंरक्तनयनो लोकत्रयबुभुक्षया २.१२०.४०
वाद्यस्तु सर्ववाद्येषु बन्दिषु च स्तुवत्स्तु च । 
यावद्याति महावेगात्तावद्दूतस्तमब्रवीत् ४१ 
पिता ते याति दैत्येश तं प्रतीक्षस्व सुव्रत । 
परावृत्येक्षते यावत्तावदश्वगतं सुतम् ४२ 
अपश्यदभ्याशगतं नमश्चक्रे स चापि तम् । 
ददौ पिता तत्र सुतं दुर्गं कृत्वा चमूचरैः ४३ 
उपदेशं च कृतवान्सुखायामुत्र चेह च । 
चक्रपाणिरुवाच । 
गर्वेण वर्तसे पुत्र श्रिया मत्तो न बुध्यसे ४४ 
अर्थज्ञाने महावृद्धाः प्रष्टव्या भूतिमिच्छता । 
अग्रे शुभेच्छया पूर्वमशुभं न समाचरेत् ४५ 
अल्पेन कर्मणा नाशं पुण्यमेत्य शुभेन ह । 
अणुरग्निर्दहेत्सर्वं पुण्यं दोषस्तथा सुत ४६ 
न लाभो दृश्यते पुत्र बद्धेषु तेषु ते क्वचित् । 
स एव पुत्रो यो मातृपितृवाक्यकरोऽनिशम् ४७ 
तस्य चोल्लङघने पुण्यं नाशमेति च जायते । 
दोषजालं मोहजालं नानानिरयदं सुत ४८ 
अतः शृणु हितं वाक्यं मोचयाशु सुरान्सुत । 
मुक्तेषु तु भवेन्मित्रं मयूरेशोऽखिलार्थदः ४९ 
न चेह द्वेषतः कश्चित्सुखं प्राप्तो धरातले। 
विनाशं प्रापिता देवैर्हिरण्याक्षादयोऽसुराः २.१२०.५० 
क उवाच । 
इति पितृवचः श्रुत्वा चुकोपातितरां सुतः । 
धिक्कृत्य पितरं प्राह मम भ्रान्तिरभूत्पुरा ५१ 
चतुरस्त्वं पिता मे वै ज्ञानं सम्यक्प्रकाशितम् । 
भाषसे मूढवत्तात कृत्वा श्यामं
मुखं व्रज ५२ येन मे निहता सेना परार्थगणिता पितः । 
तेनेदानीं कथं साम कर्तव्यमयशस्करम् ५३ 
कुशाक्षमालाधरणं राजधर्मे हि   नेष्यते। 
तस्माद्दया नरेन्द्रेण न कार्या शत्रुसंचये ५४ 
निर्दयत्वमरावेव स्मृतं नीत्यामये यथा । 
एवमुक्त्वा नमस्कृत्य पितरं सिन्धुदैत्यराट् ५५ 
परावृत्य बलात्तं स ययौ योद्धुं रणोत्सुकः ५६ (५४४२) 
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे पितृसिन्धुसंवादो नाम विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥१२०॥