दशरूपकम्/प्रथमः परिच्छेदः
नमस्तस्मै गणेशाय यत्कण्ठः पुष्करायते । 
मदाभोगघनध्वानो नीलकण्ठस्य ताण्डवे ॥ १.१ ॥ 

दशरूपानुकारेण यस्य माद्यन्ति भावकः । 
नमः सर्वविदे तस्मै विष्णवे भरताय च ॥ १.२ ॥ 

कस्यचिदेव कदाचिद् दयया विषयं सरस्वती विदुषः । 
घटयति कमपि तमन्यो व्रजति जनो येन वैदग्धीम् ॥ १.३ ॥ 

उद्धृत्योद्धृत्य सारं यमखिलनिगमान् नाट्यवेदं विरिञ्चिश् 
चक्रे यस्य प्रयोगं मुनिरपि भरतस्ताण्डवं नीलकण्ठः । 
शर्वाणी लास्यमस्य प्रतिपदमपरं लक्ष्म कः कर्तुमीष्टे 
नाट्यानां किन्तु किञ्चित् प्रगुणरचनया लक्षणं सङ्क्षिपामि ॥ १.४ ॥ 

व्याकीर्णे मन्दबुद्धीनां जायते मतिविभ्रमः । 
तस्यार्थस्तत्पदैस्तेन सङ्क्षिप्य क्रियतेऽञ्जसा ॥ १.५ ॥ 

आनन्दनिस्यन्दिषु रूपकेषु 
व्युत्पत्तिमात्रं फलमल्पबुद्धिः । 
योऽपीतिहासादिवदाह साधुस् 
तस्मै नमः स्वादुपराङ्मुखाय ॥ १.६ ॥ 

अवस्थानुकृतिर्नाट्यं रूपं दृश्यतयोच्यते । 
रूपकं तत् समारोपाद् दशधैव रसाश्रयम् ॥ १.७ ॥ 

नाटकं सप्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः । 
व्यायोगसमवकारौ वीथ्यङ्केहामृगा इति ॥ १.८ ॥ 

अन्यद भावाश्रयं नृत्यं नृत्तं ताललयाश्रयम् । 
आद्यं पदार्थाभिनयो मार्गो देशो तथा परम् ॥ १.९ ॥ 

मधुरोद्धतभेदेन तद् द्वयं द्विविधं पुनः । 
लास्यताण्डवरूपेण नाटकाद्युपकारकम् ॥ १.१० ॥ 

वस्तु नेता रसस्तेषां भेदको वस्तु च द्विधा । 
तत्राधिकारिकं मुख्यमङ्गं प्रासङ्गिकं विदुः ॥ १.११ ॥ 

अधिकारः फलस्वाम्यमधिकारो च तत्प्रभुः । 
तन्निरवर्त्यमभिव्यापि वृत्तं स्यादाधिकारिकम् ॥ १.१२ ॥ 

प्रासङ्गिकं परार्थस्य स्वार्थो यस्य प्रसङ्गतः । 
सानुबन्धं पताकाख्यं प्रकरी च प्रदेशभाक् ॥ १.१३ ॥ 

प्रासङ्गिकं परार्थस्य स्वार्थो यस्य प्रसङ्गतः । 
सानुबन्धं तुल्यसंविधानविशेषणम् ॥ १.१४ ॥ 

प्रख्यातोत्पाद्यमिश्रत्वभेदात् त्रेधापि तत् त्रिधा । 
प्रख्यातमितिहासादेरुत्पाद्यं कविकल्पितम् । 
मिश्रं च सङ्करात् ताभ्यां दिव्यनर्त्यादिभेदतः ॥ १.१५ ॥ 

कार्यं त्रिवर्गस्तत् शुद्धमेकानेकानुबन्धि च । 
स्वल्पोद्दिष्टस्तु तद्धेतुर्बीजं विस्तार्यनेकधा । 
अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरच्छेदकारणम् ॥ १.१६ ॥ 

बीजबिन्दुपताकाख्यप्रकरोकार्यलक्षणाः । 
अर्थप्रकृतयः पञ्च ता एताः परिकीर्तिताः ॥ १.१७ ॥ 

अवस्थाः पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः । 
आरम्भयत्नप्राप्त्याशानियताप्तिफलागमाः ॥ १.१८ ॥ 

औत्सुक्यमात्रमारम्भः फललाभाय भूयसे । 
प्रयत्नस्तु तदप्राप्तौ व्यापारोऽतित्वरान्वितः ॥ १.१९ ॥ 

उपायापायशङ्काभ्यां प्राप्त्याशा प्राप्तिसम्भवः । 
अपायाभावतः प्राप्तिर्नियताप्तिः सुनिश्चिता । 
समग्रफलसम्पत्तिः फलयोगो यथोदितः ॥ १.२० ॥ 

अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्थासमन्विताः । 
यथासङ्ख्येन जायन्ते मुखाद्याः पञ्च सन्धयः ॥ १.२१ ॥ 

अन्तरैकार्थसम्बन्धः सन्धिरेकान्वये सति । 
मुखप्रतिमुखे गर्भः सावमर्शोपसंहृतिः ॥ १.२२ ॥ 

मुखं बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा । 
अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयात् ॥ १.२३ ॥ 

उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम् । 
युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना । 
उद्भेदभेदकरणान्यन्वर्थान्यथ लक्षणम् ॥ १.२४ ॥ 

बीजन्यासस् उपक्षेपः तद्बाहुल्यं परिक्रिया । 
तन्न्निष्पत्तिः परिन्यासो गुणाख्यानाद् विलोभनम् ॥ १.२५ ॥ 

सम्प्रधारणमर्थानां युक्तिः प्राप्तिः सुखागमः । 
बीजागमः समाधानं विधानं सुखदुःखकृत् ॥ १.२६ ॥ 

परिभावोद्भुतावेश उद्भेदो गूढभेदनम् । 
करणं प्रकृतारम्भो भेदः प्रोत्साहना मता ॥ १.२७ ॥ 

लक्ष्यालक्ष्य इवोद्भेदस्तस्य प्रतिमुखं भवेत् । 
बिन्दुप्रयत्नानुगमादङ्गान्यस्य त्रयोदश ॥ १.२८ ॥ 

विलासः परिसर्पश्च विधूतं शमनर्मणो । 
नर्मद्युतिः प्रगयणं निरोधः पर्युपासनम् ॥ १.२९ ॥ 

वज्रं पुष्पमुपन्याप्तो वर्ण संहार इत्यपि । 
रत्यर्थेहा विलासः स्याद् दृष्टनष्टानुसर्पणम् । 
परिसर्पा विधूतं स्यादरतिस्तच्छमः शमः ॥ १.३० ॥ 

परिहासवत्तो नर्म धृतिस्तज्जा द्युतिर्मता । 
उत्तरा वाक् प्रगयणं हितरोधो निरोधनम् ॥ १.३१ ॥ 

पर्युपास्तिरनुनयः पुष्पं वाक्यं विशेषवत् । 
उपन्यासस्तु सोपायं वज्रं प्रत्यक्षनिष्ठुरम् । 
चातुर्वर्णोपगमनं वर्णसंहार इष्यते ॥ १.३२ ॥ 

गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य बीजस्यान्वेषणं मुहुः । 
द्वादशाङ्गः पताका स्यान् न वा स्यात् प्राप्तिसम्भवः ॥ १.३३ ॥ 

अभूताहरणं मार्गा रूपोदाहरणे क्रमः । 
सङ्गहश्चानुमानं च तोटकाधिवले तथा ॥ १.३४ ॥ 

उद्वेगसम्भ्रमाक्षेपा लक्षणं च प्रणीयते । 
अभूताहरणं छद्म मार्गस्तत्त्वार्थकीर्तनम् ॥ १.३५ ॥ 

रूपं वितर्कवद् वाक्यं सोत्कर्षं स्यादुदाहृतिः । 
क्रमः सञ्चिन्त्यमानाप्तिर् भावज्ञानमथापरे ॥ १.३६ ॥ 

सङ्ग्रहः सामदानोक्तिर् अभ्यूहो लिङ्गतोऽनुमा । 
अधिवलमभिसन्धिः संरब्धं तोटकं वचः ॥ १.३७ ॥ 

उद्वेगोऽरिछ(?)ता भीतिः शङ्कात्रासौ च सम्भ्रमः । 
गर्भबीजसमुद्भेदादाक्षेपः परिकीर्तितः ॥ १.३८ ॥ 

क्रोधेनावमृशेद् यत्र व्यसनाद् या विलोभनात् । 
गर्भनिर्भिन्नबीजार्थः सोऽवमर्शोऽङ्गसङ्गहः ॥ १.३९ ॥ 

तत्रापवादसम्फेटौ विद्रवद्रवशक्तयः । 
द्युतिः प्रसङ्गश्छलनं व्यवसायो विरोधनम् । 
प्रयोचना विचलनमादानं च तर्योदश ॥ १.४० ॥ 

दोषप्रख्यापवादः स्यात् सम्फेटो रोषभाषणम् । 
विद्रवो वधबन्धादिर् द्रवो गुरुतिरस्कृतिः ॥ १.४१ ॥ 

विरोधशमनं शक्तिस्तर्जनोद्वेजने द्युतिः । 
गुरुकीर्तनं प्रसङ्गश्छलनं चावमाननम् ॥ १.४२ ॥ 

व्यवसायः खशक्त्युक्तिः संरब्धानां विरोधनम् । 
सिद्धामन्त्रणतो भाविदर्शिका स्यात् प्रयोचना । 
विकत्थना विचलनम् आदानं कार्यसङ्ग्रहः ॥ १.४३ ॥ 

बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम् । 
ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत् ॥ १.४४ ॥ 

सन्धिर्विबोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम् । 
प्रसादानन्दसमयाः कृतिभाषोपगूहनाः । 
पूर्वभावोपसंहारौ प्रशस्तिश्च चतुर्दश ॥ १.४५ ॥ 

सन्धिर्बीजोपगमनं विबोधः कार्यमार्गणम् । 
ग्रथनं तदुपक्षेपो ऽनुभूताख्या तु निर्णयः ॥ १.४६ ॥ 

परिभाषा मिथो जल्पः प्रसादः पर्युपासनम् । 
आनन्दो वाञ्छितावाप्तिः समयो दुःखनिर्गमः ॥ १.४७ ॥ 

कृतिर्लब्धार्थशमनं मानाद्याप्तिश्च भाषणम् । 
कार्यदृष्ट्यद्भुतप्राप्तो पूर्वभावोपगूहने । 
वराप्तिः काव्यसंहारः प्रशस्तिः शुभशंसनम् ॥ १.४८ ॥ 

इष्टस्यार्थस्य रचना गोप्यगुप्तिः प्रकाशनम् । 
रागः प्रयोगस्याश्चर्यं वृत्तान्तस्यानुपक्षयः ॥ १.४९ ॥ 

द्वेधा विभागः कर्तव्यः सर्वस्यापोह वस्तुनः । 
सूच्यमेव भवेत् किञ्चिद् दृश्यश्रव्यमथापरम् ॥ १.५० ॥ 

नीरसोऽनुचितस्तत्र संसूच्यो वस्तुविस्तरः । 
दृश्यस्तु मधुरोदात्तरसभावनिरन्तरः ॥ १.५१ ॥ 

अर्थोपक्षेपकैः सूच्यं पञ्चभिः प्रतिपादयेत् । 
विष्कम्भचूलिकाङ्गास्याङ्कावतारप्रवेशकैः ॥ १.५२ ॥ 

वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । 
सङ्क्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपात्रप्रयोजितः । 
एकानेककृतः शुद्धः सङ्कीर्णो नीचमध्यमैः ॥ १.५३ ॥ 

तद्वदेवानुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः । 
प्रवेशोऽङ्कद्वयस्यान्तः शेषार्थस्योपसूचकः ॥ १.५४ ॥ 

अन्तर्यवनिकासंस्थैश्चूलिकार्थस्य सूचना । 
अङ्कान्तपात्रैरङ्कास्यं छिन्नाङ्कस्यार्थसूचनात् ॥ १.५५ ॥ 

अङ्कावतारस्त्वङ्कान्ते पातोऽङ्कस्याविभागतः । 
एभिः संसूचयेत् सूच्यं दृश्यमङ्कैः प्रदर्शयेत् ॥ १.५६ ॥ 

नाट्यधर्ममपेक्ष्यैतत् पुनर्वस्तु त्रिधेष्यते । 
सर्वेषां नियतस्यैव श्राव्यमश्राव्यमेव च ॥ १.५७ ॥ 

सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यादश्राव्यं स्वगतं मतम् । 
द्विधान्यन् नाट्यधर्माख्यं जनान्तमपवारितम् ॥ १.५८ ॥ 

त्रिपताकाकरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम् । 
अन्योन्यामन्त्रणं यत् स्याज् जनान्ते तज् जनान्तिकम् । 
रहस्यं कथ्यते ऽन्यस्य परावृत्त्यापवारितम् ॥ १.५९ ॥ 

किं ब्रवीष्येवमित्यादि विना पात्रं ब्रवीति यत् । 
श्रुत्वेवानक्तमप्येकस्तत् स्यादाकाशमापितम् ॥ १.६० ॥ 

इत्याद्यशेषमिह वस्तुविभेदजातं 
रामायणादि च विभाव्य बृहत्कथां च । 
आसूत्रयेत् तदनु नेतृरसानुगुण्याच् 
चित्रां कथामुचितचारुवचःप्रपञ्चैः ॥ १.६१ ॥