स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/केदारखण्डः/अध्यायः ३३
॥ऋषय ऊचुः॥	
किन्नामा च किरातोऽभूत्किं तेन व्रतमाहितम्॥	
तत्त्वं कथय विप्रेंद्र परं कौतूहलं हि नः॥ ३३.१ ॥	
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामो याथातथ्येन कथ्यताम्॥	
न ह्यन्यो विद्यते लोके त्वद्विना वदतां वरः॥	
तस्मात्कथ भो विप्र सर्वं शुश्रूषतां हि नः॥ ३३.२ ॥	
एवमुक्तस्तदा तेन शौनकेन महात्मना॥	
कथयामास तत्सर्वं पुष्कसेन कृतं यत्॥ ३३.३ ॥	॥लोमश उवाच॥	
आसीत्पुरा महारौद्रश्चडोनाम दुरात्मवान्॥	
क्रूरसंगो निष्कृतिको भूतानां भयवाहकः॥ ३३.४ ॥	
जालेन मत्स्यान्दुष्टात्मा घातयत्यनिशं खलु॥	
भल्लैर्मृगाञ्छापदांश्च कृष्णसारांश्च शल्लकान्॥ ३३.५ ॥	
खड्गांश्चैव च दुष्टात्मा दृष्ट्वा कांश्चिच्च पापवान्॥	
पक्षिणोऽघातयत्क्रुद्धो ब्राह्मणांश्च विशेषतः॥ ३३.६ ॥	
लुब्धको हि महापापो दुष्टो दुष्टजनप्रियः॥	
भार्या तथाविधआ तस्य पुष्कसस्य महाभया॥ ३३.७ ॥	
एवं विहरतस्तस्य बहुकालोत्यवर्तत॥	
गते बहुतिथेकाले पापौघनिरतस्य च॥ ३३.८ ॥	
निषंगे जलमादाय क्षुत्पिपासार्द्दितो भृशम्॥	
एकदा निशि पापीयाच्छ्रीवृक्षोपरि संस्थितः॥	
कोलं हंतुं धनुष्पाणिर्जाग्रच्चानिमिषेण हि॥ ३३.९ ॥	
माघमासेऽसितायां वै चतुर्दश्यामथाग्रतः॥	
मृगमार्गविलोकार्थी बिल्वपत्राण्यपातयत्॥ ३३.१० ॥	
श्रीवृक्षपर्णानि बहूनि तत्र स च्छेदयामास रुषान्वितोपि॥	
श्रीवृक्षमूले परिवर्तमाने लिंगं तस्योपरिदृष्टभावः॥ ३३.११ ॥	
ववर्ष गंडूषजलं दुरात्मा यदृच्छया तानि शिवे पतंति॥	
श्रीवृक्षपर्णानि च दैवयोगाज्जातं च सर्वं शिवपूजनं तत्॥ ३३.१२ ॥	
गंडूषवारिणा तेन स्नपनं च कृतं महत्॥	
बिल्वपत्रैरसंख्यातैरर्चनं महत्कृतम्॥ ३३.१३ ॥	
अज्ञानेनापि भो विप्राः पुष्कसेन दुरात्मना॥	
माघमासेऽसिते पक्षे चतुर्दश्यां विधूदये॥ ३३.१४ ॥	
पुष्कसोऽथ दुराचारो वॉक्षादवततार सः॥	
आगत्य जलसंकाशं मत्स्यान्हंतुं प्रचक्रमे॥ ३३.१५ ॥	
लुब्ध कस्यापि भार्याभून्नाम्ना चैव घनोदरी॥	
दुष्टा सा पापनिरता परद्रव्यापहारिणी॥ ३३.१६ ॥	
गृहान्निर्गत्य सायाह्ने पुरद्वारबहिः स्थिता॥	
वनमार्गं प्रपश्यंती पत्युरागमनेच्छया॥ ३३.१७ ॥	
चिराद्भर्तरी नायाते चिन्तयामास लुब्धकी॥	
अद्य सायाह्नवेलायामागताः सर्वलुब्धकाः॥ ३३.१८ ॥	
तमः स्तोमेन संछन्नाश्चतस्रो विदिशो दिशः॥	
रात्रौ यामद्वयं यातं किं मतंगः समागतः॥ ३३.१९ ॥	
किं वा केसरलोभेन सिंहेनैव विदारितः॥	
किं भुजंगफणारत्नहारी सर्पविषार्दितः॥ ३३.२० ॥	
किं वा वराहदंष्ट्राग्रघातैः पंचत्वमागतः॥	
मधुलोभेन वृक्षाग्रात्स वै प्रपतितो भुवि॥ ३३.२१ ॥	
क्वान्वेषयामि पृच्छामि क्व गच्छामि च कं प्रति॥	
एवं विलप्य बहुधा निवृत्ता स्वं गृहं प्रति॥ ३३.२२ ॥	
नैवान्नं नो जलं किंचिन्न भुक्तं तद्दिने तया॥	
चिंतयंती पतिं चापि लुब्धकी त्वयन्निशाम्॥ ३३.२३ ॥	
अथ प्रभाते विमले पुष्कसी वनमाययौ॥	
अशनार्थं च तस्यान्नमादाय त्वरिता सती॥ ३३.२४ ॥	
भ्रममाणावने तस्मिन्ददर्श महतीं नदीम्॥	
तस्यास्तीरे समासीनं स्वपतिं प्रेक्ष्य हर्षिता॥ ३३.२५ ॥	
तदन्नं कूलनः स्थाप्य नदीं तर्तुं प्रचक्रमे॥	
निरीक्ष्य चाथ मत्स्यान्स जालप्रोतान्समानयत्॥ ३३.२६ ॥	
तावत्तयोक्तश्चण्डोऽसावेहि शीघ्रं च भक्षय॥	
अन्नं त्वदर्थमानीतमुपोष्य दिवसं मया॥ ३३.२७ ॥	
कृतं किमद्य रे मंद गतेऽहनि च किं कृतम्॥	
नाऽशितं च त्वया मूढ लंघितेनाद्य पापिना॥ ३३.२८ ॥	
नद्यां स्नातौ तथा तौ च दम्पती च शुचि व्रतौ॥	
यावद्गतश्च भोक्तुं स तावच्छ्वा स्वयमागतः॥ ३३.२९ ॥	
तेन सर्वं भक्षितं च तदन्नं स्वयमेव हि॥	
चंडी प्रकुपिता चैव श्वानं हंतुमुपस्थिता॥ ३३.३० ॥	
आवयोर्भक्षितं चान्नमनेनैव च पापिना॥	
किं च भक्षयसे मूढ भविताद्य वुभुक्षितः॥ ३३.३१ ॥	
एवं तयोक्तश्चण्डोऽसौ बभाषे तां शिवप्रियः॥	
यच्छुना भक्षितं चान्नं तेनाहं परितोषितः॥ ३३.३२ ॥	
किमनेन शरीरेण नश्वरेण गतायुषा॥	
शरीरं दुर्लभं लोके पूज्यते क्षणभंगुरम्॥ ३३.३३ ॥	
ये पुष्णंति निजं देहं सर्वभावेन चाहताः॥	
मूढास्ते पापिनो ज्ञेया लोकद्वयबहिष्कृताः॥ ३३.३४ ॥	
तस्मान्मानं परित्यज्य क्रोधं च दुरवग्रहम्॥	
स्वस्था भव विमर्शेन तत्त्वबुद्ध्या स्थिरा भव॥ ३३.३५ ॥	
बोधिता तेन चंडी सा पुष्कसेन तदा भृशम्॥	
जागरादि च संप्राप्तः पुष्कसोऽपि चतुर्दशीम्॥ ३३.३६ ॥	
शिवरात्रिप्रसंगाच्च जायते यद्ध्यसंशयम्॥	
तज्ज्ञानं परमं प्राप्तः शिवरात्रिप्रसंगतः॥ ३३.३७ ॥	
यामद्वयं च संजातममावास्यां तु तत्र वै॥	
आगताश्च गणास्तत्र बहवः शिवनोदिताः॥ ३३.३८ ॥	
विमानानि बहून्यत्र आगतानि तदंतिकम्॥	
दृष्टानि तेन तान्येव विमानानि गणास्तथा॥ ३३.३९ ॥	
उवाच परया भक्त्या पुष्कसोऽपि च तान्प्रति॥	
कस्मात्समागता यूयं सर्वे रुद्राक्षधारिणः॥ ३३.४० ॥	
विमानस्थाश्च केचिच्च वृषारूढाश्च केचन॥	
सर्वे स्फटिकसंकाशाः सर्वे चंद्रार्द्धशेखराः॥ ३३.४१ ॥	
कपर्द्दिनश्चर्मपरीतवाससो भुजंगभोगैः कृतहारभूषणाः॥	
श्रियान्विता रुद्रसमानवीर्या यथातथं भो वदतात्मनोचितम्॥ ३३.४२ ॥	
पुष्कसेन तदा पृष्टा ऊचुः सर्वे च पार्पदाः॥	
रुद्रस्य देवदेवस्य संनम्राः कमलेक्षणाः॥ ३३.४३ ॥	
॥गणा ऊचुः॥	
प्रेषिताः स्मो वयं चंड शिवेन परमेष्ठिना॥	
आगच्छ त्वरितो भुत्वा सस्त्रीको या नमारुह॥ ३३.४४ ॥	
लिंगार्च्चनं कृतं यच्च त्वया रात्रौ शिवस्य च॥	
तेन कर्मविपाकेन प्राप्तोऽसि शिवसन्निधिम्॥ ३३.४५ ॥	
तथोक्तो वीरभद्रेण उवाच प्रहसन्निव॥	
पुष्कसोऽपि स्वया बुद्ध्या प्रस्तावसदृशं वचः॥ ३३.४६ ॥	॥पुष्कस उवाच॥	
किं मया कृतमद्यैव पापिना हिंसकेन च॥	
मृगयारसिकेनैव पुष्कसेन दुरात्मना॥ ३३.४७ ॥	
पापाचारो ह्यहं नित्यं कथं स्वर्गं व्रजाम्यहम्॥	
कथं लिंगार्चनमिदं कृतमस्ति तदुच्यताम्॥ ३३.४८ ॥	
परं कौतुकमापन्नः पृच्छामि त्वां यथातथम्॥	
कथयस्व महाभाग सर्वं चैव यथाविधि॥ ३३.४९ ॥	
इत्येवं पृच्छतस्तस्य पुष्कसस्य यथाविधि॥	
कथयामास तत्सर्वं शिवधर्म मुदान्वितः॥ ३३.५० ॥	
॥वीरभद्र उवाच॥	
देवदेवो महादेवो देवानां पतिरीश्वरः॥	
परितुष्टोऽद्य हे चंड स महेश उमापतिः॥ ३३.५१ ॥	
प्रासंगिकतया माघे कृतं लिंगार्चनं त्वया॥	
शिवतुष्टिकरं चाद्य पूतोऽसि त्वं न संशयः॥	
शिवरात्र्यां प्रसंगेन कृतमर्चनमेव च॥ ३३.५२ ॥	
कोलं निरीक्षमाणेन बिल्वपत्राणि चैव हि॥	
च्छेदितानि त्वया चंड पतितानि तदैव हि॥	
लिंगस्य मस्तके तानि तेन त्वं सुकृती प्रभो॥ ३३.५३ ॥	
ततश्च जागरो जातो महान्वृक्षोपरि ध्रुवम्॥	
तेनैव जागरेणैव तुतोष जगदीश्वरः॥ ३३.५४ ॥	
छलेनैव महाभाग कोलसंदर्शनेन हि॥	
शिवरात्रिदिने चात्र स्वप्नस्ते न च योषितः॥ ३३.५५ ॥	
तेनोपवासेन च जागरेण तुष्टो ह्यसौ देववरो महात्मा॥	
तव प्रसादाय महानुभावो ददाति सर्वान्वरदो महांश्च॥ ३३.५६ ॥	
एवमुक्तस्तदा तेन वीरभद्रेण धीमता॥	
पुष्कसोऽपि विमानाग्र्यमारुहोह च पश्यताम्॥ ३३.५७ ॥	
गणानां देवतानां च सर्वेषां प्राणिनामपि॥	
तदा दुंदुभयो नेदुर्भेर्यस्तूर्याण्यनेकशः॥ ३३.५८ ॥	
वीणावेणुमृदंगानि तस्य चाग्रे गतानि च॥	
जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः॥ ३३.५९ ॥	
विद्याधरगणाः सर्वे तुष्टुवुः सिद्धचारणाः॥	
चामरैवर्वीज्यमानो हि च्छत्रैश्च विविधैरपि॥	
महोत्सवेन महता आनीतो गंधमादनम्॥ ३३.६० ॥	
शिवसान्निध्यमागच्चंडोसौ तेन कर्मणा॥	
शिवरात्र्युपवासेन परं स्थानं समागमत्॥ ३३.६१ ॥	
पुष्कसोऽपि तथा प्राप्तः प्रसंगेन सदाशिवम्॥	
किं पुनः श्रद्धया युक्ताः शिवाय परमात्मने॥ ३३.६२ ॥	
पुष्पादिकं फलं गंधं तांबूलं भक्ष्यमृद्धिमत्॥	
ये प्रयच्छंति लोकेऽस्मिन्रुद्रास्ते नात्र संशयः॥ ३३.६३ ॥	
चंडेन वै पुष्कसेन सफलं तस्य चाभवत्॥	
प्रसंगेनापि तेनैव कृतं तच्चाल्पबुद्धिना॥ ३३.६४ ॥	॥ऋषय ऊचुः॥	
किं फलं तस्य चोद्देशः केन चैव पुना कृतम्॥	
कस्माद्व्रतमिदं जातं कृतं केन पुरा विभो॥ ३३.६५ ॥	
'''॥लोमश उवाच॥	
यदा सृष्टं जगत्सर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना॥	
कालचक्रं तदा जातं पुरा राशिमन्विताम्॥ ३३.६६ ॥	
द्वादश राशयस्तत्र नक्षत्राणि तथैव च॥	
सप्तविंशतिसंख्यानि मुख्यानि xxxxxx सिद्धये॥ ३३.६७ ॥	
एभिः सर्वं प्रचंडं च राशिभिरुडुभिस्तथा॥	
कालचक्रान्वितः कालः क्रीडयन्सृजते जगत्॥ ३३.६८ ॥	
आब्रह्मस्तंबपर्यंतं सृजत्य वति हंति च॥	
निबद्धमस्ति तेनैव कालेनैकेन भो द्विजाः॥ ३३.६९ ॥	
कालो हि बलवाँल्लोके एक एव न चापरः॥	
तस्मात्कालात्मकं सर्वमिदं नास्त्यत्र संशयः॥ ३३.७० ॥	
आदौ कालः कालनाच्च लोकनायकनायकः॥	
ततो लोका हि संजाताः सृष्टिश्च तदनंतरम्॥ ३३.७१ ॥	
सृष्टेर्लवो हि संजातो लवाच्च क्षणमेव च॥	
क्षणाच्च निमिषं जातं प्राणिनां हि निरंतरम्॥ ३३.७२ ॥	
निमिषाणां च षष्ट्या वै फल इत्यभिधीयते॥	
पंचदश्या अहोरात्रैः पक्षइत्यभिधीयते॥ ३३.७३ ॥	
पक्षाभ्यां मास एव स्यान्मासा द्वादश वत्सरः॥	
तं कालं ज्ञातुकामेन कार्यं ज्ञानं विचक्षणैः॥ ३३.७४ ॥	
प्रतिपद्दिनमारभ्य पौर्णमास्यंतमेव च॥	
पक्षं पूर्णो हि यस्माच्च पूर्णिमेत्यभिधीयते॥ ३३.७५ ॥	
पूर्णचंद्रमसी या तु सा पूर्णा देवताप्रिया॥	
नष्टस्तु चंद्रो यस्यां वा अमा सा कथिता बुधैः॥ ३३.७६ ॥	
अग्निष्वात्तादिपितॄणां प्रियातीव बभूव ह॥	
त्रिंशद्दिनानि ह्येतानि पुण्यकालयुतानि च॥	
तेषां मध्ये विशेषो यस्तं श्रृणुध्वं द्विजोत्तमाः॥ ३३.७७ ॥	
योगानां वा व्यतीपात ऊडूनां श्रवणस्तथा॥	
अमावास्या तिथीनां च पूर्णिमा वै तथैव च॥ ३३.७८ ॥	
संक्रांतयस्तथाज्ञेयाः पवित्रा दानकर्मणि॥	
तथाष्टमी प्रिया शंभोर्गणेशस्य चतुर्थिका॥ ३३.७९ ॥	
पञ्चमी नागराजस्य कुमारस्य च षष्ठिका॥	
भानोश्च सप्तमी ज्ञेया नवमी चण्डिकाप्रिया॥ ३३.८० ॥	
ब्रह्मणो दशमी ज्ञेया रुद्रस्यैकादशी तथा॥	
विष्णुप्रिया द्वादशी च अंतकस्य त्रयोदशी॥ ३३.८१ ॥	
चतुर्द्दशी तथा शंभोः प्रिया नास्त्यत्र संशयः॥	
निशीथसंयुता या तु कृष्णपक्षे चतुर्द्दशी॥	
उपोष्या सा तिथिः श्रेष्ठा शिवसायुज्यकारिणी॥ ३३.८२ ॥	
शिवरात्रितिथिः ख्याता सर्वपापप्रणाशिनी॥	
अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्॥ ३३.८३ ॥	
ब्राह्मणी विधवा काचित्पुरा ह्यासीच्च चंचला॥	
श्वपचाभिरता सा च कामुकी कामहेतुतः॥ ३३.८४ ॥	
तस्यां तस्य सुतो जातः श्वपचस्य दुरात्मनः॥	
दुः सहो दुष्टनामात्मा सर्वधर्मबहिष्कृतः॥ ३३.८५ ॥	
महापापप्रयोगाच्च पापमारभते सदा॥	
कितवश्च सुरापायी स्तेयी च गुरुतल्पगः॥ ३३.८६ ॥	
मृगयुश्च दुरात्मासौ कर्मचण्डाल एव सः॥	
अधर्मिष्ठो ह्यसद्वृत्तः कदाचिच्च शिवालयम्॥	
शिवरात्र्यां च संप्राप्तो ह्युषितः शिवसन्निधौ॥ ३३.८७ ॥	
श्रवणं शैवशास्त्रस्य यदृच्छाजातमंतिके॥	
शिवस्य लिंगरूपस्य स्वयंभुवो यदा तदा॥ ३३.८८ ॥	
स एकत्रोषितो दुष्टः शिवरात्र्यां तु जागरात्॥	
तेन कर्मविपाकेन पुण्यां योनिमवाप्तवान्॥ ३३.८९ ॥	
भुक्त्वा पुण्यतामाँल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः॥	
चित्रांगदस्य पुत्रोभूद्भूपालेश्वरलक्षणः॥ ३३.९० ॥	
नाम्ना विचित्रवीर्योऽसौ सुभगः संदुरी प्रियः॥	
राज्यं महत्तरं प्राप्य निःस्तंभो हि महानभूत्॥ ३३.९१ ॥	
शिवे भक्तिं प्रकुर्वाणः शिवकर्मपरोऽभवत्॥	
शैवशास्त्रं पुरस्कृत्य शिवपूजनतत्परः॥	
रात्रौ जागरणं यत्नात्करोति शिवसन्निधौ॥ ३३.९२ ॥	
शिवस्य गाथा गायंस्तु आनंदाश्रुकणान्मुहुः॥	
प्रमुंचंश्चैव नेत्राभ्यां रोमांचपुलकावृतः॥ ३३.९३ ॥	
आयुष्यं च गतं तस्य शिवध्यानपरस्य च॥	
शिवो हि सुलभो लोके पशूनां ज्ञाननिनामपि॥ ३३.९४ ॥	
संसेवितुं सुखप्राप्त्यै ह्येक एव सदाशिवः॥	
शिवरात्र्युपवासेन प्राप्तो ज्ञानमनुत्तमम्॥ ३३.९५ ॥	
ज्ञानात्सर्वमनुप्राप्तं भूतसाम्यं निरंतरम्॥	
सर्वभूतात्मकं ज्ञात्वा केवलं च सदा शिवम्॥	
विना शिवेन यत्किंचिन्नास्ति वस्त्वत्र न क्वचित्॥ ३३.९६ ॥	
एवं पूर्णं निष्प्रपंचं ज्ञानं प्राप्नोति दुर्लभम्॥	
प्राप्तज्ञानस्तदा राजा जातो हि शिववल्लभः॥ ३३.९७ ॥	
मुक्तिं सायुज्यतां प्राप्तः शिवरात्रेरुपोषणात्॥	
तेन लब्धं शिवाज्जन्म पुरा यत्कथितं मया॥ ३३.९८ ॥	
दाक्षायणीवीयो गाच्च जटाजूटेन विस्तरात्॥	
य उत्पन्नो मस्तकाच्च शिवस्य परमात्मनः॥	
वीरभद्रेति विख्यातो दक्षयज्ञविनाशनः॥ ३३.९९ ॥	
शिवरात्रिव्रतेनैव तारिता बहवः पुरा॥	
प्राप्ताः सिद्धिं पुरा विप्रा भरताद्याश्च देहिनः॥ ३३.१०० ॥	
मांधाता धुन्धुमारिश्च हरिश्चन्द्रादयो नृपाः॥	
प्राप्ताः सिद्धिमनेनेव व्रतेन परमेण हि॥ ३३.१०१ ॥	
ततो गिरीशो गिरिजासमेतः क्रीडान्वितोऽसौ गिरिराजमस्तके॥	
द्यूतं तथैवाक्षयुतं परेशो युक्तो भवान्या स भृशं चकार॥ ३३.१०२ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखंडे शिवरात्रिव्रतमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः॥ ३३ ॥ छ ॥	

केदारखण्डः