गणेशपुराणम्/खण्डः २(क्रीडाखण्डम्)/अध्यायाः ०७१-०७५
अध्याय ७१ प्रारंभ – 
क उवाच । 
अपरस्मिन्दिने ब्रह्मन्राजा भद्रासनं गतः । 
अमात्यान्वीरमुख्यांश्च वृद्धांश्च सुहृदो द्विजान् ॥१॥ 
आकार्य च नमस्कृत्य जगाद हदि संस्थितम् । 
राजोवाच । 
विवाहाय तु पुत्रस्य समाहूतो विनायकः ॥२॥ 
उत्पाता बहवो जातास्ते च तेन निराकृताः । 
अदित्यै च मया प्रोक्तं शीघ्रं ते तनयं शुभम् ॥३॥ 
आनयिष्ये तत्र बहु दिवसा जग्मुरज्जसा । 
स्वस्थेषु त्रिषु लोकेषु विवाहोऽस्य विचिन्त्यताम् ॥४॥ 
अमात्या ऊचुः । 
सम्यगुक्तं महाराज विलम्बो विघ्नकारितः । 
जातो विवाहकार्येऽस्मिन्गतेऽस्मिन्स विधीयताम् ॥५॥ 
विनायकप्रसादेन सर्वमव्याकुलं जगत् । 
दूरस्थानां च सुहृदां प्रेष्यन्ता लग्नपत्रिकः ॥६॥ 
दूतांश्च सर्वसंभारान्कर्तुं ग्रामेषु युज्यताम् । 
क उवाच । 
इति प्रकृतिवाक्यानि श्रुत्वा लोकाः सभासदः ॥७॥ 
साधूक्तमिति तत्रोचुस्ततो राजा जहर्ष च । 
ज्योतिर्विद्भिर्लग्नदिनं निश्चिकाय तदैव सः ॥८॥ 
प्रेषयामास सुहृदो दूतानाकारितुं शुभान् । 
सामग्रीं कारयामास दूतैराप्तैर्यथाविधि ॥९॥ 
ततो मगधराजोऽपि सुतामादाय तां पुरीम् । 
आययुः सर्वसुहृदो नानादिग्भ्यः समागताः ॥२.७१.१०॥  
उपायमानि भूरीणि ददुस्तेऽन्योन्यमादरात्। 
देवतास्थापनं तौ च चक्रतुः सुमहोत्सवान् ॥ ११॥ 
सांगोपांगविवाहं तौ सम्यक्संपाद्य यत्नतः । 
तोषयामासतुर्विप्रान्सर्वलोकान्धनादिभिः ॥१२॥ 
विसृज्य सुहृदः सर्वांस्ततो राजा विनायकम् । 
भूषयामास विविधैर्भूषणैरंशुकैर्वरैः ॥१३॥ 
अभ्यज्य भोजयामास स्वाद्वन्नं सह बन्धुभिः । 
ततो रथं समारुह्य सह तेन नृसत्तमः ॥१४॥ 
ययौ वादित्रनिर्घोषैः कश्यपाश्रममुत्तमम् । 
ततो नागरिकाः सर्वे हित्वा कृत्यानि निर्ययुः ॥१५॥ 
भोजनं पठनं निद्रा व्यासंग तत्यजुस्तदा । 
अकृत्वा स्वस्ववेषं ते त्वरया निर्ययुः पुरात् ॥१६॥ 
ततो बालसहस्राणि रुरुधुस्तं विनायकम् । 
अस्मांस्त्यक्त्वा कथं यासि कथं निष्ठुरतां गतः ॥१७॥ 
गमिष्य इति पूर्वं नः कथं नोक्तं प्रसंगतः। 
अभुक्त्वाऽस्मद्गृहे यासि कथं तं निजमाश्रमम् ॥१८॥ 
कश्चिद्बालो दधारास्य पादपद्मं रुदन्मुहुः । 
कश्चित्स्नेहात्समालिंग्य दधार करपंकजम् ॥१९॥ 
पौरांगनास्तथैवैनं बाला मुग्धाः सयौवनाः । 
विपर्यस्य निजा भूषा आययुस्तं विलोकितुम् ॥२.७१.२०॥ 
यथा पाथोनिधिं सर्वां वर्षाकाले समुद्रगाः । 
यान्ति हंसा यथा मुक्तासमूहं मरुतो हरिम् ॥२१॥ 
अतिप्रीतियुताः प्रोचुः कथं यासि विनायक । 
अकस्मात्स्नेहमुत्सृज्य कथं निष्ठुरतां गतः ॥२२॥ 
क उवाच । 
रथादवततारासौ दृष्ट्वा तान्नृपसंयुतः । 
परिश्रान्तान्धावमानान्स्खलतः पततोऽपि च ॥२३॥ 
तानुवाच ततः सर्वान्मुहूर्तं त्वरया जनाः । 
नृपेण सहितः शीघ्रमागतो नगराद्बहिः ॥२४॥ 
इदानीं प्रार्थये सर्वान्न त्याज्या करुणा मयि । 
अपराधास्तु क्षन्तव्या मया वः सदने कृताः ॥२५॥ 
न च त्याज्यः परिचयो यदि वो दर्शनं भवेत् । 
एवं तद्वाक्यमाकर्ण्य पौराः सर्वे शुचान्विताः ॥२६॥ 
रोमांचांचितमात्रास्ते प्रोचुर्गदगदया गिरा । 
जना ऊचुः । 
न माया मायिनस्तेऽस्ति सर्वस्य जगतः पितुः ॥२७॥ 
न पिता त्यजते बालान्सापराधानपि ध्रुवम् । 
न चन्द्र उष्णतां याति सुवर्णनीलतामपि ॥२८॥ 
कथं निष्ठुरतां यातः कथं गन्तुं समुत्सुकः । 
पूर्वमेव न चागाश्चेत्तदा शोको न संभवेत् ॥२९॥ 
चोरयित्वा कथं यासि सर्वेषां नो मनांसि च । 
कथं कार्यं करिष्यामो नीतेषु नो मनस्सु च ॥२.७१.३०॥ 
जले नष्टे जलचराः कथं जीवन्ति तद्वद । 
प्राणे गते शरीरेण किं प्रयोजनमस्ति नः ॥३१॥ 
कस्तत्र प्रतिकारः स्यादिक्षुश्चेत्स्रवते विषम् । 
तस्मान्नो नय यत्र त्वं यासि तत्र स्वकिंकरान् ॥३२॥ 
तद्वचः परिकर्ण्यासौ प्रोचे गद्गदया गिरा । 
मुंचन्नेत्राश्रु बहुलं सर्वान्स्त्रीवृद्धबालकान् ॥३३॥ 
देव उवाच । 
न खेदः सर्वदा कार्यो न वियोगो मम क्वचित् । 
सर्वान्तर्यामिणोऽपायहीनस्यानन्दरूपिणः ॥३४॥ 
न चित्तस्य समाधानं भवेद्वै चिन्तनेन मे। 
मम मूर्ति मृदा कृत्वा पूजयन्तु गृहे गृहे ॥३५॥ 
संकटं वो यदा तु स्यात्स्मर्तव्योऽहं तदा जनाः । 
साक्षात्कारं प्रदास्यामि नाशयिष्यामि संकटम् ॥३६॥ 
क उवाच । 
वचनं तत्समाकर्ण्य ननन्दुः सर्वनागराः । 
नेमुः प्रदक्षिणीकृत्य जयशब्दै प्रतुष्टुवुः ॥३७॥ 
गृहीत्वाज्ञां ययुः सर्वे पौराः स्वं स्वं निवेशनम् । 
विनायकोऽपि शीघ्रं स रथारूढो ययौ पुरः ॥३८॥ 
काशिराजेन सहितो मातृदर्शनलालसः। 
स ददर्श परावृत्यं मुखं पौरकुमारकान् ॥३९॥ 
आक्रन्दतस्तानुवाच पुनर्यास्ये वजन्तु हि । 
चिन्ता न कार्या सत्यं वो ब्रवीमि नानृतं क्वचित् ॥२.७१.४०॥ 
एवं तान्स परावृत्य क्षणात्स्वाश्रममाप्तवान् ॥४१॥ ( ३१६४ ) 
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे विनायकाश्रमं प्रतिगमनं नामैकसप्ततितमोध्यायः ॥७१॥ 

अध्याय ७२ प्रारंभ – 
क उवाच । 
पूर्वमेव च दूतेन कथितोऽसौ विनायकः । 
अदित्यै काशिराजेन रथस्थेन सहागतः ॥१॥ 
ततः सा तद्वियोगेन धावमाना ययौ पुरः । 
औत्सुक्यत्वरिता वेद   नांचलं पतितं स्वकम् ॥२॥ 
दृष्ट्वा तां मुनिपुत्रोऽपि रथात्स्प्रकन्द्य सत्वरः । 
आययौ मातुरभ्याशमालिलिंग च तां मुदा ॥३॥
आनन्दाश्रु मुमोचासौ सोऽपि बाष्पं चिरागतः । 
मुहूर्तमेकभावं तौ गच्छेतां पयसी इव ॥४॥ 
ददौ स्नेहात्स्वस्थचित्ता स्तनपानं मुदाऽदितिः । 
प्रमृज्य नेत्रे प्रोवाच श्रान्तोऽसि बहुवासरम् । ॥५॥ 
ततो ननाम तां राजा जगौ गद्गदभाषया । 
राजोवाच । 
नीत्वा विनायकं देवं यातास्तु बहुवासराः ॥६॥ 
अतो न मातः कोपं त्वं मयि कर्तुमिहार्हसि । 
वियोगं नास्य सोढुं च न शक्तोऽहं मुनिप्रिये ॥७॥ 
न तृप्तिरस्ति पीयूषे नौदासिन्यं निधावपि । 
दिने दिने नवप्रेम वर्धयत्येष नो गृहे ॥८॥ 
उत्पाता बहवोऽनेन पुरे नो विनिवारिताः । 
असंख्याता हता दैत्या देवाश्च मुदमापिताः। ॥९॥ 
बहुला च कृता कीर्तिः स्थापिता धर्मसेतवः । 
पौरुषं च तथाऽनेन कृतं नेन्द्रादिभिः कृतम् ॥२.७२.१०॥
क उवाच । 
एवं स सर्ववृत्तान्तं कथयामास सादरम् । 
ततोऽदितिस्तु दध्यन्नं भ्रामयित्वाऽत्यजद्बहिः ॥११॥ 
दुष्टदृष्टिनिपातस्य शान्तये बालकोपरि । 
ततो बालं स नृपतिं निनायाश्रममण्डलम् ॥१२॥
कश्यपो हि बहिर्यातो दृष्ट्वा पुत्रं स भूपतिम् । 
तौ तं च नेमतुर्भक्त्या बद्धांजलिपुटावुभौ ॥१३॥ 
आलिलिंग  मुनिस्तौ च मूर्ध्न्याघ्राय मुदा तदा । 
उवाच रुद्धकण्ठोऽसावंके कृत्वा विनायकम् ॥१४॥ 
काशिराज नोचितं  ते बालं नीत्वा विलम्बनम् । 
शीघ्रमेवानयिष्येऽहमित्युक्त्वा नीतवान्कथम् ॥१५॥ 
वियोगेनास्य तप्तानामंगानां   मेऽधुना नृप । 
जाता शीतलता पुण्याद्दर्शनादस्य साम्प्रतम् ॥१६॥
क उवाच । 
तत ऊचे काशिराजो निपीय मुनिभाषितम् ।   
उपविश्यासने रम्ये प्राप्यानुज्ञां मुनेर्नृपः ॥१७॥ 
नृप उवाच । 
अस्यैव मायया जाता सत्यता मे मुनीश्वर । 
मद्गृहं देव देवेन  स्वकीयमिति निश्चितम् ॥१८॥ 
अवाप्तकामो देवोऽयं स्वकामवशगो मुने । 
संपाद्य मम पुत्रस्य विवाहं समुपागतः ॥१९॥ 
क उवाच । 
तस्य दैत्यवधादीनि कर्माण्यस्मै न्यवेदयत् । 
ततो जहर्षतुरुभौ मुनिपत्नी मुनिश्च सः । 
ज्ञात्वा पराक्रमं तस्य स्वपुत्रस्य गुणान्बहून् ।॥२.७२.२०॥ 
ततस्ते भोजनं चक्रुः षड्रसान्नेन सादरम् । 
दत्त्वाशीर्वचनं तस्मै विससर्ज नृपं मुनिः ॥२१॥ 
सोऽपि तान्प्रणनामाथ प्रादक्षिण्येन निर्ययौ। 
प्राप्यानुज्ञां नेत्रयुग्मान्मुंचन्नश्रु सुदुःखितः ॥२२॥ 
स्मरन्गुणगणं तस्य स्नेहनिर्भरमानसः । 
शीघ्रं प्रयातो नगरं वाद्यघोषसमन्वितः ॥२३॥ 
सर्वे नागरिका बाला विनायकदिदृक्षयः । 
आगता ददृशुस्तत्र ततो दुःखितमानसाः ॥२४॥ 
निरीक्ष्य तं काशिराजं ययुः स्वं स्वं निकेतनम् । 
अपरेद्युः सर्वपौराः पप्रच्छुस्तं नृपं मुदा ॥२५॥ 
यास्य इत्युक्तवान्देवो नागतः स कथं नृप । 
त्वं तु निष्ठुरभावेन त्यक्त्वा तं कथमागतः ॥२६॥ 
राजोवाच । 
अत्यन्तं प्रार्थितो देव उक्तवान्मां मुनिप्रियः। 
मन्मूर्तिस्थापनं कृत्वा सेवध्वं सर्व एव माम् ॥२७॥ 
वियोगो न च सर्वान्तर्यामिणा वः कथंचन । 
ततस्ते कारयामासुर्मूर्तिं धातुमयीं शुभाम् ॥२८॥ 
चतुर्भुजां त्रिनयनां सर्वभूषणभूषिताम् । 
शूर्पकर्णां गजमुखीं सर्वावयवसुन्दराम् ॥२९॥ 
ढुण्ढिराजेति नाम्ना ता स्थापयामासुरादरात् । 
ऋत्विग्भिर्ब्राह्मणैरन्यैर्वेदशास्त्रविशारदैः ॥२.७२.३०॥ 
प्रासादं परमं कृत्वा पुपूजुस्ते दिने दिने । 
येन येनैव कामेन पूजयेद्यो विनायकम् ॥३१॥ 
तं तं ददाति तस्मै स भक्त्या संपूजितो विभुः । 
एवं नानामूर्तिधरो भ्राजते स्म विनायकः ॥३२॥ 
विश्वेश्वरे स्वनगरं याते सर्वसुरैः सह । 
दिवोदासे चाविमुक्ते काशिराजे सुखं स्थिते ॥३३॥ 
विनायको मुनिं प्राह कश्यपं मातरं च ताम् । 
अहं ते पुत्रतां यातस्तपसाराधितः पुरा ॥३४॥ 
भूभारश्च हृतः सम्यग्हतौ दैत्यौ महाबलौ।
त्रैलोक्यपीडकौ दुष्टौ देवान्तकनरान्तकौ ॥३५॥ 
देवाश्च साधवश्चैव रक्षिताः स्थापिताः परे । 
इदानीं तु गमिष्यामि निजलोकं चिरन्तनम् ॥३६॥ 
क उवाच। 
श्रुत्वा वाक्यमुभौ खिन्नौ बाष्पकण्ठौ तमूचतुः । 
कदा ते दर्शनं देव पुनरावां भविष्यति ॥३७॥ 
ततः स मातरं प्राह दर्शनं मे भविष्यति । 
भवान्या मन्दिरे मातः सत्यं मे प्रियभाषितम् ॥३८॥ 
एवं श्रुत्वा देववाक्यं पुनर्यावद्वदत्यसौ। 
तावदन्तर्हितो देवस्ततस्तौ खिन्नमानसौ ॥३९॥ 
कारयामासतुर्मूर्तिं प्रासादं चातिशोभनम् । 
विनायकेति नामास्य चक्रतुर्भक्तितत्परौ ॥२.७२.४०॥ 
तस्यां मूर्तौ ध्यातमात्रो नित्यं दर्शयते विभुः । 
स्वात्मानं सर्वगं नानारूपिणं स विनायकः ॥४१॥ 
गृत्समद उवाच । 
एवं कीर्ते समाख्यातं चरितं ते मया शुभम् । 
विनायकस्य देवस्य श्रवणात्सर्व सिद्धिदम् ॥४२॥ 
धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वोपद्रवनाशनम् । 
सर्वकामप्रदं सर्वपापसंचयनाशनम् ॥४३॥ 
पुनस्ते कथयिष्यामि सिन्धुदैत्यवधाय सः । 
अवतीर्णः शिवगृहे मयूरेश्वरसंज्ञितः ॥४४॥ 
बाल्यात्प्रभृत्यद्भुतानि नानाकर्माणि योऽकरोत् ॥४५॥ (३२०९) 
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे विनायकचरित्रकथनं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥७२॥ 

अध्याय ७३ प्रारंभ :- 
व्यास उवाच । 
कथं ब्रह्मञ्शिवगृहे मयूरेश्वर संज्ञितः । 
अवतीर्णः किमर्थं वा किं च तच्चरितं पितः ।। १।। 
मयूरेश्वरसंज्ञा च कथं जाता विनायके । 
एतन्मे सर्वमा- चक्ष्व शृण्वंस्तृप्यामि न क्वचित् ।।२।। 
क उवाच । 
त्रेतायुगे महादैत्यः सिन्धुनामाऽभवत्पुरा । 
स हतस्तेन बलिनाऽवतीर्णेन शिवालये ।।३।। 
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । 
शौनकस्य च संवादं राज्ञा च चक्रपाणिना ।।४।। 
मैथिले विषये राजा गण्डकीन- गरे शुभे । 
चक्रपाणिरिति ख्यातः साक्षाद्विष्णुरिवापरः ।।५।। 
न गुणा वर्णितुं शक्याः शेषेणास्य कदाचन ।।६।। 
तेजसा लोपयन्मानं लावण्येन च मन्मथम् । 
मत्या बृहस्पतिं स्कन्दं विक्रमेण बलेन च ।।७।। 
येनेयं सकला पृथ्वी क्षणेन वशवर्तिनी । 
कृता सर्वे च राजानः सेवायां विनियोजिताः ।।८।। 
तुरंगाणां गजानां च पदातिना जयैषिणाम् । 
रथानां च न यस्यास्ति संख्यानं जगतीतले ।।९।। 
साक्षाल्लक्ष्मी स्थिरा यस्य गृहे दर्शनगोचरा । 
रत्नकांचनमुक्ताभिरनिशं भासयद्दिशः ।।२.७३.१ ०।। 
भद्रं भद्रकरं यस्य लोकनामलकोपमम् । 
यस्यामात्यौ महाबुद्धी साम्बश्चैव सुबोधनः ।। १ १।। 
सेवन्तौ स्वामिकार्यार्थे तृणीकृत्य स्वजीवितम् । 
यस्यासीत्प्रमदा रम्या नाम्नोग्रा चारुहासिनी ।। १२।। 
कुमुदानि विकासन्ते दिवा यन्मुखचन्द्रतः । 
अनेकभूषादीप्त्या या नाशयित्वाऽखिलं तमः ।। १ ३।। 
पातिव्रत्य गुणान्द्रष्टुं यान्ति सर्वाः पतिव्रताः । 
एवं राजा बुधो मान्यः सदा विष्णुपरायणः ।। १४।।। 
पुराणश्रवणे सक्तो धर्मशास्त्रपरायणः । 
सन्तत्या रहितः सोऽथ दुःखमाप दिवानिशम् ।। १५।। 
असत्यं जायते यद्यत्तत्तन्नश्यति तत्क्षणात् । 
अनेकव्रतदानानि यज्ञांश्च कृतवान्बहून् ।। १६।। 
ततः स राजा कस्मिंश्चित्समये निजभार्यया । 
आकार्य प्रकृती पौरान्विरक्तो राज्यसंपदि ।। १७।। 
उवाच सर्वान्दण्डे च कोशं राज्यं त्यजेऽधुना । 
किमपुत्रस्य राज्येन स्वर्गहीनस्य मेऽधुना ।। १८।। 
यानि कर्माणि च मया पुत्रार्थे चरितानि च । 
ईश्वरार्पणबुद्ध्या चेत्कृतानि स्युर्यदा तदा ।। १ ९।। 
मुक्तिः स्यादुभयोः पूर्वजन्मकर्मक्षयोऽपि च । 
गतमायुर्वृथा लोका वनं यास्ये मुदाऽधुना ।।२.७३.२०।। 
सर्वं प्रकृतिसात्कृत्वा यूयं तद्वाक्यकारिणः । 
गमिष्येऽहं वनं लोकास्तपस्तप्तुं हिताय वै ।।२ १ ।। 
कदाचिदिष्टसिद्धिश्चेत्पुनर्यास्ये निजां पुरीम् । 
ध्रुवमाज्ञां मम पुनः प्रयच्छताधुना जनाः । 
एवं श्रुत्वा नृपवचः सर्वे दुःखितमानसाः ।।२२।। 
अश्रुधाराः प्रमुंचंतः प्रोचुस्तं नृपसत्तमम् । 
पौरा ऊचुः । 
जननी जनकस्त्वं नः कथं निष्ठुरतां गतः । 
किमर्थं त्यजसे नस्त्वमपराधं विना प्रभो ।।२३।। 
विना भवन्तं नो जन्म वृथैव मातरं शिशोः । 
वयमप्यनुयास्यामो यत्र याति भवान् प्रभो ।।२४।। 
क उवाच । 
एवं वदत्सु लोकेषु नृपेणाथागतो मुनिः । 
शौनको मुनिशार्दूलो जातवेदा इवापरः ।।२५।। 
वेदवेदांगशास्त्राणां वक्ता त्रैलोक्यविश्रुतः । 
शक्रादिसुरवन्द्यो यो भूतभव्यभविष्यवित् ।।२६।। 
तं दृष्ट्वा पुरतो राजा ननामोत्थाय चासनात् । 
स्वासने तमुपावेश्य पुपूज परया मुदा ।।२७।। 
भुक्तवन्तं च विश्रान्तं पादसंवाहनादिभिः । 
चक्रपाणिरथोवाच पुण्यं किं फलितं मम ।।२८।। 
यज्जातं दर्शनं तेऽद्य सर्वपापहरं शुभम् । 
सर्वकामप्रदं नृणां दुर्लभं पापकर्मणाम् ।।२९।। 
ततः प्रोचे मुनिश्चक्रपाणिं नृपतिसत्तमम् । 
संतुष्टः परया भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च ।।२.७३.३ ०।। 
मुनिरुवाच। 
मा चिन्तां कुरु राजेन्द्र मा च राज्यं परित्यज । 
पुत्रस्ते भविता सम्यक् मद्वाक्यान्नात्र संशयः ।।३ १ ।। 
मया वाणी नोक्तपूर्वाऽनृता हासेऽपि कर्हिचित् । 
क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं जहृषे राजसत्तमः ।।३२।। 
अलंकारान्ददौ तस्मै रत्नकांचननिर्मितान् । 
वस्त्राणि च महार्हाणि न च जग्राह वै मुनिः ।।३ ३।। 
पुनः प्रोवाच नृपतिं वयं वल्कलधारिणः? । 
निःस्पृहाः सर्वभोगेषु सर्वभूतहिते रताः ।।३४।। 
सृष्टिसंहारकरणे समर्थाः करुणाब्धयः । 
साधूनां दर्शनरताः समलोष्टाश्मकांचना ।।३५।। 
विद्वत्सु नैव कमला स्थानं धत्ते कदाचन । 
तस्मान्नेदं ग्रहीष्यामि कांचनं वसनं शुभम्।।३ ६।।
तीर्थयात्राप्रसंगेन त्वामहं समुपागतः।
दिनानि च व्यतीतानि बहूनि तव दर्शने ।।३७।। 
क उवाच । 
पुनस्तौ नेमतुः सम्यग्दम्पती शौनकं मुनिम् । 
पप्रच्छतुरुपायं तं सन्तानोत्पादने क्षमम् ।।३८।। 
सर्वव्रततपोयज्ञान्मत्वा दानानि वै वृथा । 
ततोऽब्रवीन्मुनिः सौरं व्रतं सर्वार्थदं नृणाम् ।।३९।। 
अनेकजन्मपापानां शमनं पुत्रपौत्रदम् । 
मुनिरुवाच । 
मासमात्रं व्रतं कार्यमारभ्य भानुसप्तमी ।।२.७३.४०।। 
कृत्वाऽभ्युदयिकं श्राद्धं मातृपूजनपूर्वकम् । 
अभ्यर्च्य गणनाथं च स्वस्तिवाच्य द्विजर्षभान् ।।४१।। 
सुवर्णकलशै स्थाप्यः सौवर्णं रविमण्डलम् । 
उपचारैः षोडशभिर्भक्तिभावसमन्वितः ।।४२।। 
रक्तचन्दनमिश्रैश्च तण्डुलैः कुसुमैरपि । 
रक्तैर्नानाविधै रत्नैः फलैश्च विविधैरपि ।।४३।। 
अर्घ्यैर्द्वादशसंख्यैश्च नमस्कारैः परिक्रमैः । 
स्तुतिभिः प्रार्थनाभिश्च प्रार्थयेत्परमेश्वरम् ।।४४।। 
ततो लक्षनमस्कारान्कुर्वीत कारयीत वा । 
प्रत्यहं लक्षविप्रांस्तु भोजयेत्परया मुदा ।।४५।। 
गामेकां प्रत्यहं दद्याद्वेदज्ञाय कुटुम्बिने । 
ब्रह्मचर्येण तिष्ठेच्च सपत्नीको नृपोत्तम ।।४६।। 
दीनान्धकृपणेभ्यश्च दद्यादन्नं दयान्वितः । 
मासान्ते सर्वसंभारान्ब्राह्मणाय समर्पयेत् ।।४७।। 
एवं व्रते कृते राजन्पुत्रस्ते मत्प्रसादतः । 
भविष्यति महाख्यातः सूर्यभक्तियुतः शुचिः ।।४८।। 
क उवाच । 
एवं व्रतं समादिश्य शौनकोऽन्तर्हितस्तदा । 
ततश्चकार नृपतिर्य- थादिष्टं व्रतं तु तत् ।।४९।। 
पत्न्या सह विनीतात्मा सूर्यभक्तिपरायणः । 
ब्राह्मणान्भोजयामास यथेच्छं लक्षसंख्यया ।।२.७३.५ ०।। 
उपवासयुतः पत्न्या मासमात्रं बभूव सः । 
गोदानं च नमस्कारांश्चक्रे चाकारयद्द्विजैः ।।५ १ ।। 
सूर्यमन्त्रं जपन्नित्यं तन्नामस्मरणं सदा । 
ततः कदाचित्तत्पत्नी रात्रौ स्वप्ने ददर्श तम ।।६२।। 
निजभर्तृद्विजरूपं सवितारं मनोरमम । 
चकमे कामरूपं तं मदना- ग्निप्रपीडिता ।।५३।। 
उवाच परितप्तांगी कामो मे बाधते भृशम् । 
ऋतुं मे देहि भर्तस्त्वं नो चेन्मृत्युर्भवेन्मम ।।५४।। 
सोऽपि वन्ध्यं विनिश्चित्य तत्पतिं कामुकां च ताम् । 
स्वप्न एव भर्तृरूपी सविता तामृतुं ददौ ।।५५।। 
सा प्रबुद्धा ततः प्राह समुत्थाप्य निजं पतिम् । 
नियमस्थेन किं ब्रह्मंस्त्वया मे ऋतुरर्पितः ।।५६।। 
स उवाच ततस्तां तु नाहं व्रतमनाः शुभे । 
उपवासरतः क्षीणो रराम रविभक्तिमान् ।।५७।। 
ततः पुनः प्राह सती नान्यं जाने कथंचन । 
त्वद्रूपेणैव ध्यायामि सवितारं व्रते स्थिता ।।५८।। 
ऋतुजेन च दग्धाऽहं वह्निनाऽन्तर्गतेन ह । 
ततः पुनश्चक्रपाणिरूचे तां प्रियभाषिणीम् ।।५९।। 
नृप उवाच । 
तुष्टोऽसौ सविता कान्त नमस्कारैश्च भोजनैः । 
ब्राह्मणानां गवां दानैरुपवासैर्जपैरपि ।।२.७३.६ ०।। 
आवां सिद्धिं ददौ सम्यक् पुत्रस्तव भविष्यति । 
क उवाच । 
दिने दिने गर्भवृद्धौ तस्यास्तापोऽभिवर्द्धते ।।६ १ ।। 
सा मुमुर्षुश्चन्दनानि सोशीराणि निषेवते । 
लिलेपांगे च कर्पूरं तापो नास्या शशाम च ।।६२।। 
न चार्द्रवस्त्रपवनैस्ततः सा सखिभिः सह । 
तत्याज सिन्धुतीरे तं गर्भं गत्वा महत्तरम् ।।६३ ।। 
आययौ साथ विश्रान्ता सखिभिर्निजमन्दिरम् । 
निवेद्य भर्त्रे त्यक्तं तं गृहकार्यरताऽभवत् ।।६४।।। (३२७३) 
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे सिन्धूत्पत्तिवर्णनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ।।७३।।

अध्याय ७४ प्रारंभ – 
क उवाच । 
त्यक्ते गर्भे तया सिन्धौ बालोऽजनि महाबलः । 
तेजस्वी विकरालास्यो दीर्घभालस्त्रिलोचनः १ 
रक्तकेशजटाभारश्चक्रपाणिस्त्रिशूलभृत् । 
बालशब्देन तस्याथ चकम्पे भुवनत्रयम् २ 
आजानुबाहुराक्रान्तुमियेष विष्टपत्रयम् ।
चुक्षुभे सागरस्तेन यादोभिर्मुनिसत्तम ।।३ 
तत्र स्थितस्तु बालोऽसौ समुद्रमुपशोषयत् । 
समुद्र उवाच । 
जीवनाय मम सुतं नेष्य एनं नृपालयम् ।। ४ 
क उवाच । 
इत्यानिनाय तं बालं समुद्रो नृपमन्दिरम् । 
दम्पत्योः पुरतः स्थाप्य प्रोच एवं द्विजस्तदा ५ 
तव पत्न्याऽत्याजि गर्भो दुःसहत्वान्ममोदरे । 
उग्रो बालस्ततो जातोऽखिललोकभयंकरः ६ 
यस्य प्रथमशब्देन कम्पितं भुवनत्रयम् । 
नेत्राभ्यां नेक्षितुं शक्योऽत एवैनमुपानयम् ७ 
इत्युक्त्वा बालकं मुक्त्वाऽन्तर्दधे सागरस्तदा । 
तत एनं कराभ्यां सा कटौ दध्रे नृपांगना ८ 
स्थापयित्वा ददौ प्रेम्णा स्तनपानं मुदान्विता । 
उभावानन्द युक्तौ तौ दम्पती पुत्रदर्शनात् ९ 
यथा चिरं योगनिष्ठो लब्ध्वा ब्रह्मामृतं परम् । 
तत आकारयामास ब्राह्मणान्सुहृदोऽपि च ।।२.७४.१० 
ज्योतिर्विद्भिर्विचार्यास्य सिन्धुरित्यभिधां शुभाम् । 
राज्ञी चक्रे नृपश्चास्य जातकर्मं यथाविधि ११ 
कृत्वा ददौ ततो दानमनेकं हर्षनिर्भरः । 
अनेकेभ्यो द्विजातिभ्यो वस्त्राणि विविधानि च १२
दापयामास नगरे पताकाभिरलंकृते । 
वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु शर्करां च गृहे गृहे १३ 
गतेषु सर्वलोकेषु रक्तांग इति नाम च । 
चक्रतुर्दम्पती स्नेहादथामात्यै समूचतुः १४ 
उग्रायास्तनयश्चायमुग्रमुद्राधरोऽपि च । 
अयमुग्रेक्षण इति नाम्ना ख्यातो भविष्यति १५ 
विप्रप्रसादन इति पौरा नाम प्रचक्रिरे । 
ततः सर्वे पौरजना उपदा विविधास्तदा १६ 
ददुर्नृपाय सोऽप्येतान्दापयामास तत्क्षणात् । 
ववृधे बालकः सोऽथ शुक्लपक्षे यथा शशी १७ 
यथाऽग्निर्वायुवेगेन वर्धते क्षणमात्रतः । 
तथा स्वतेजसा बालः प्रवृद्धो गगनं स्पृशत् १८ 
क्रीडन्नेव सदा बालो वृक्षान्गृहगतान्बहून् । 
उत्पाट्य पातयामास वामहस्ततलेन ह १९ 
अरण्ये क्रीडता तेन पर्वतांश्चूर्णिता द्रुमाः । 
उड्डीय चन्द्रहरिणं क्षणं जग्राह कर्हिचित २.७४.२० 
जलावतारमार्गे तु रुद्धे क्वापि करेणुना । 
मुष्टिघातेन बिभिदे गण्डमस्या पपात सा २१ 
एवं तस्याद्भुतं कर्मं दृष्ट्वा लोका विसिस्मिरे । 
जहर्ष जननी चास्य पिता ज्ञात्वाऽतिमानुषम् २२ 
एवं प्रवृद्धो बालोऽसौ सिन्धुनामा महाबलः । 
उवाच पितरं यास्ये तप- स्तप्तुमहं नृप २३ 
अनुष्ठित्या स्वर्गलोकं भूलोकं च रसातलम् । 
आक्रमिष्ये वृथायुर्मै गच्छतीति मतिर्मम २४ 
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यमूचतुः पितरौ च तम् । 
उत्कर्षं स्वस्य पुत्रस्य नित्यं प्रार्थयते पिता २५ 
जननी सर्वदेवेभ्यो व्रतदानादिनापि च । 
एवमाज्ञामवाप्यैव नत्वा तौ स ययौ वनम् २६ 
तत्र भ्रमन्ददर्शाथ कासारं जलजैर्युतम् । 
तत्र स्थातुं मनश्चक्रे विविक्तमिति हर्षितः २७ 
एकांगुष्ठेन भूमिष्ठ ऊर्ध्वबाहू रविं स्मरन् । 
शुक्रोपदिष्टं तं मन्त्रं जपन्पर्वतनिश्चलः २८ 
दक्षिणे जानुनि सदा वामपादं निधाय च । 
अंजलिं हृदि विन्यस्य ध्यायन्दिनमणिं तदा २९ 
शीतवातातपजलवृष्टीनां सहनो दृढः । 
वायुमात्राशनस्तस्थौ वल्मीकाक्रान्त- विग्रहः २.७४.३० 
अस्थिमात्रावशिष्टोऽपि जपत्येव महामनुम् । 
एवं तस्य व्यतीताय शरदां द्विसहस्रकम् ३१
 तस्य सिन्धोः शरीरोत्थास्तेपुर्भासो रविं तदा । 
एवमुग्रं तपो दृष्ट्वा प्रत्यक्षोऽभूद्दिवाकरः ३२ 
उवाच परमप्रीतोऽनुष्ठानेन तवाधुना । 
वरं वरय चित्तस्थं दास्यामि जीवितावधि ३३ 
सिन्धुस्तदाकर्ण्य वचो भाषितं भानुना स्वयम् । 
देहभावं गतौऽपश्यत्पुरतो भास्करं प्रभुम् ३४ 
नत्वा तत्पादकमलं बद्धांजलिपुटोऽब्रवीत् । 
नमस्ते दीननाथाय नमस्ते सर्वसाक्षिणे ३५ 
नमस्ते त्रिदशेशाय ब्रह्मविष्णुशिवात्मने । 
नमस्ते विश्ववन्द्याय नमस्ते विश्वहेतवे ३६ 
नमस्ते वृष्टिबीजाय सस्योत्पादनहेतवे । 
परब्रह्मस्वरूपाय सृष्टिस्थित्यन्तहेतवे ३७ 
गुणातीताय गुरवे ग्रुणक्षोभविधायिने । 
सर्वज्ञाय ज्ञानदात्रे सर्वस्य पतये नमः ३८ 
धन्यं मे जन्म देवेश वंशो मे जनकोऽपि च । 
जननी च तपश्चापि यज्जातं तव दर्शनम् ३९ 
वरदश्चेद्दिनेश त्वं देहि मे सर्वतोऽमृतिम् । 
तव प्रसादात्संग्रामे जयेयं सर्वदेवताः २.७४.४० 
वर्तमानाद्देवणान्न मे मृत्युर्भवेदिति । 
एवं तस्य वराञ्श्रुत्वा परितुष्टो विभावसुः । 
उवाच निजभक्तं तमनुष्ठानभृशं कृशम ४१ 
सूर्य उवाच । 
न भयं विद्यते देवयोनिभ्यो नृभ्य एव च । 
न तिर्यग्भ्यो न नागेभ्यो न दिवा न निशि क्वचित् ४२ 
नोषःकाले न सन्ध्यायां मम वाक्याद्भविष्यति । 
मरणं ते नृपसुत गृहाणामृतभाजनम् ४३ 
इदं यावत्कण्ठगतं तावन्मृत्युर्न ते भवेत् । 
निष्काशयेदिदं यस्ते तस्मान्मृत्युर्भविष्यति ४४ 
देवो योऽवतरेत्कोऽपि धुन्वन्केशाग्रतो दिवम् । 
यस्यांगुष्ठनखाग्रे स्युर्ब्रह्मांडानां हि कोटयः ४५ 
स त्वां हनिष्यति विभुरन्यस्मादभयं तव । 
मद्वरस्य प्रसादेन सवं तृणमयं तव ४६ 
त्रैलोक्यराजं ते दत्तं नात्र कार्या विचारणा । 
क उवाच । 
एवं नानावरान्दत्त्वान्तर्दधे सविता तदा ४७ 
सोप्यानन्दसमायुक्तो जगाम निजमन्दिरम् । 
जननी च पिता तस्य मूर्ध्न्याघ्रायापतुर्मुदम् ४८ 
ऊचतुस्तं तदा पुत्रं विरहाग्नेऽन्नवर्जितौ । 
चिन्तया कृशतां यातौ पश्य पुत्रदशामिमाम् ४९ 
तयोः पादौ प्रणम्याह स पुत्रो हर्षनिर्भरः । 
प्रसन्नः सविता मह्यं त्रैलोक्यस्वामितामदात् २.७४.५० 
साधयिष्ये तद्वरात्तां न चिन्तां कर्तुमर्हथ ५१ ( ३३२४) 
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे वरप्रदानं नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः।।७४।।

अध्याय ७५ प्रारंभः 
क उवाच । 
बुद्धिमन्तं सुतं ज्ञात्वा सवितुर्वरदर्पितम् । 
राज्यं तस्मै ददौ सर्वं देशकोशबलान्वितम् १ 
पिता वनं ययौ तस्य स्वात्मसाधनलालसः । 
स तु पित्राभिषिक्तः सन्राज्यं कर्तुं मनो दधे २ 
श्रेणीमुख्यान्समाहूय प्रकृतीरधिकारिणः । 
आस्थापयत्स्वाधिकारे मानयित्वांशुकादिभिः । 
डिण्डिरवेण स्वाज्ञाया भंगे दोषमघोषयत् ३ 
दिग्जयार्थं ततो वीरानाज्ञापयत सत्वरम । 
तेजसाऽहेपयत्सूर्यमतिभीषणविग्रहः ४ 
वीरा अग्रे प्रयान्ति स्म विकरालारुणाननाः । 
नग्ननानाशस्त्रधरा रजश्छादितभास्कराः ५ 
ततो गजाश्चतुर्दन्ता नानावर्णविभूषिताः । 
ययुर्महाशृंगलिनः कम्पयन्तो वसुन्धराम् ६ 
महामात्रसमारूढाश्चंचलाः पर्वता इव । 
नानावर्णध्वजयुता दिग्गजान्भेत्तुमिच्छवः ७ 
घण्टाघोषेण महता नादयन्तो दिगन्तरम् । 
अश्वारोहा ययुः पश्चान्नानालंकरणान्विताः ८ 
असंख्यतूणधनुषां शस्त्राणां मण्डलान्विताः । 
सिन्धुदैत्यश्चमूमध्ये रराज हयपृष्ठगः ९ 
मुक्तामालालसत्कण्ठो धनुर्बाणलसत्करः । 
खड्गखेटधरो गच्छंश्चूर्णयन्द्रुमपर्वतान् २.७५.१० 
यद्यन्नगरमुद्दिश्य याति दैत्यो महाबलः । 
तस्य तस्याधिपं वीरा धृत्वा निन्युर्निजाधिपम् ११ 
स्वकीयं नायकं चिह्नं मुद्रां तत्र न्यवेशयन् । 
ततोऽन्ये शरणं याता दासभावमुपागताः १२ 
करदांस्तान्स कृत्वैव ररक्ष स्वपदे बलात । 
एवं सर्वान्वशं चक्रे दैत्यकोट्यस्ततोऽन्वयुः १३ 
शुम्भो निशुम्भो वृत्रश्च प्रचण्डः काल एव च । 
कदम्बासुरनामा च शम्बरः कमलासुरः १४ 
कोलासुरोऽब्रवीत्तत्र यथा त्रिपुरदैत्यराट् । 
विजित्य लोकत्रितयमधिकारान्हि नो ददौ १५ 
तथा यच्छाधिकारान्नो जित्वा त्रैलोक्यमोजसा । 
तस्मिन्हते शिवेनाद्य दृष्टोऽसि प्रबलोऽसुरः १६ 
न ते पराक्रमतुलां कृतान्तोऽपि लभेत्क्वचित् । 
तवाज्ञां कर्तुमिच्छामस्तव सेवां महाबल १७ 
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं संतुष्टः सिन्धुदैत्यराट् । 
ददावश्वान्गजांस्तेभ्यो वस्त्राणि भूष- णानि च १८ 
सिन्धुरुवाच । 
प्रबलस्तु तदाऽहं स्यां यदा जेष्येऽमरावतीम् । 
दरविष्णुसत्यलोकान्पातालानि च सप्त च १९ 
क उवाच । 
साधु साध्विति सर्वेषु ब्रुवत्सु सर्वंदैत्यपाः । 
जगर्जुंश्च जहर्षुश्च ब्रह्माण्डं पर्यकम्पयन् २.७५.२० 
न भूपयुद्धात्कण्डुर्नो ह्यशमद्दे- वयुद्धतः । 
शमं यास्यत्ग्रतो जग्मुः शीघ्रमेवाव्रजन्दिवम् २१ 
रुरुधुस्ते शक्रपुरीं ब्राह्मणा इव वित्तदम् । 
मध्यं विविशुरपरे लुण्टन्तो रत्नसंचयान् २२ 
कोलाहलो महानासीद्देवानां तत्र गर्जताम् । 
ततः सभामध्यगतो हरिर्दूतमुखात्ततः २३ 
शुश्राव दैत्याभिगमं वेष्टिकां च निजां पुरीम् । 
शीघ्रमैरावतारूढो वज्रहस्तोऽमरान्वितः २४ 
आययौ तेन दैत्येन योद्धुकामः सुराधिपः । 
केचिदूचुः सुरास्तत्र नायं युद्धक्षमो हरे २५ 
विना रमापतिं चास्य न समो दृश्यते क्वचित् । 
यावद्वदत्सु तेष्वेवं तावदैत्थो महाबलः २६ 
शक्रं सुरगणैर्युक्तमविध्यच्छरवृष्टिभिः । 
तावद्देवगणाः केचित्पलायनपरा ययुः २७ 
ततोऽधावन्महेन्द्रोऽसौ गर्जमानो रुषान्वितः । 
ग्रसन्दैत्यगणान्सर्वान्वज्रोद्यतकरोऽरिहा २८ 
अहनद्दैत्यराजं तं मस्तके वज्रतो दृढम् । 
स मूर्छां महतीं प्रायान्मुहूर्तात्पुनरुत्थितः २९ 
उवाच च हरिं गच्छ स्वक्षयं न क्षयं व्रज । 
मम मुष्टिप्रहारेण कालो मृत्युं गमिष्यति २.७५.३० 
तत्र का गणना तेऽस्ति नाशणोत्तद्धरिर्वचः । 
रोषाविष्टो महादैत्यस्ततो मुष्टिप्रहारतः ३१ 
बिभेदैरावतकटं रुधिरौघप्रवर्षितम् । 
तत उड्डीय दैत्यस्तच्चतुर्दन्तानधारयत् ३२ 
अपातयदगजपतिमाश्चर्यं हरिराययौ । 
दधार च हरिं पादे पोथयद्यावदेव तम् ३३ 
तावत्सूक्ष्मेण वपुषा निर्गतो हस्तमध्यतः ।
जगाम दूरदेशं स मनसा प्रशशंस तम् ३४ 
नैतादृशं बलं दृष्टमतिष्ठं चेन्मृतोऽभवम् । 
ततोऽमरगणैः सार्द्धं शरणं तं हरिं हरिः ३५ 
जगाम वपुषाऽन्येन विसृज्यैरावतं गजम् । 
सिन्धूदैत्यस्तु सेन्द्रेषु देवेषु विद्रुतेषु च ३६ 
इन्द्रासनमारूढो दैत्यवृन्देन वेष्टितः । 
ददौ पदानि देवानां दैत्येभ्यः सकलानि सः ३७ 
ततः शुम्भादयो दैत्याः स्थितास्तेषु निराकुलाः । 
नमस्यन्तोऽसुरपतिं प्रशंसन्तो बलाधिकम् ३८ 
नानावादित्रनिर्घोषैर्नादयंतस्त्रिविष्टपम् ३९ ( ३३६३) 
इति श्री गणेशपुराणे क्रीडाखण्डे सुरपराजयो नाम पंचसप्ततितमोऽध्यायः ७५