स्कन्दपुराणम्/खण्डः ७ (प्रभासखण्डः)/द्वारकामाहात्म्यम्/अध्यायः १४
॥ श्रीप्रह्राद उवाच ॥ ॥ 
संत्यनेकानि तीर्थानि बह्वाश्चर्यकराणि च ॥ 
प्राप्ते कलियुगे घोरे तानि पुप्लुविरेर्णवे ॥ १ ॥ 
उद्देशतो मया विप्राः कीर्त्यमाना निबोधत ॥ 
संक्षेपतो विप्रवरा यथा तेषां च याः क्रियाः ॥ २ ॥ 
संहृत्य च भुवो भारं साधू न्संस्थाप्य सत्पथे ॥ 
द्वारवत्यामगात्कृष्णो वृष्णिसंघैः समावृतः ॥ ३ ॥ 
दर्शनार्थं तदा ब्रह्मा दैवतैः परिवारितः ॥ 
वरुणो यमवित्तेशौ सूर्य्याचन्द्रमसौ तथा ॥ ४ ॥ 
आगत्य सह कृष्णेन कार्यं संसाध्य चात्मनः ॥ 
वेधाश्चक्रे तदा तीर्थं स्वनाम्ना कीर्तितं भुवि ॥ ५ ॥ 
ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातं सर्वपापहरं शुभम् ॥ 
तत्तीरे स्थापयामास सहस्रकिरणं प्रभुम् ॥ ६ ॥ 
मूलं सुराणां हि किल ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ 
तेन संस्थापितं यस्मान्मूल स्थानमिति स्मृतम् ॥ ७ ॥ 
ब्रह्मतीर्थं तु तद्दृष्ट्वा चन्द्रश्चक्रे ततः सरः ॥ 
तडागं चन्द्रनाम्ना वै सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ८ ॥ 
तं दृष्ट्वा तेजसा युक्तं संहृष्टाः सुरसत्तमाः ॥ 
ऊचुस्ते लोकस्रष्टारं शृणुष्व वचनं हि नः ॥ ९ ॥ 
योऽत्र स्नानं प्रकुरुते पितॄन्संतर्पयिष्यति ॥ 
पूजयिष्यति देवेशं मूलस्थानं सुरर्षभ ॥ 7.4.14.१० ॥ 
सर्वपापविनिर्मुक्तो धनधान्यसमन्वितः ॥ 
सप्तम्यां माघमासस्य शुक्लपक्षे द्विजर्षभाः ॥ 
योऽत्र स्नानं प्रकुरुते मानवो भक्तिसंयुतः ॥ ११ ॥ 
मूलस्थानं च देवेश संस्नाप्य प्रविलेपयेत् ॥ 
पूजयिष्यति वस्त्राद्यैः स्वशक्त्या भूषणैस्तथा ॥ १२ ॥ 
पुष्पधूपादिभिश्चैव नैवेद्येन च मानवः ॥ 
सर्वान्कामानवाप्नोति ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ १३ ॥ 
सावित्रीं च ततो दृष्ट्वा ब्रह्मणा स्थापितां च वै ॥ 
कृत्वा चायतनं दिव्यं स्वां मूर्तिं सन्निवेश्य च ॥ 
नाम चक्रे तदा देव्याः स्वयं तस्याः पितामहः ॥ १४ ॥ 
यः पश्यति स्वयं भक्त्या कृष्णं दृष्ट्वा जगत्पतिम् ॥ 
सावित्रीं स सुखी भूत्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ १५ ॥ 
आयुरारोग्यमैश्वर्य्यं पुत्रसन्तानमेव च ॥ 
न दौर्भाग्यं भवेत्तस्य न दारिद्यं न मूर्खता ॥ 
न च व्याधिभयं तस्य यः पश्यति विधिं नरः ॥ १६ ॥ 
गत्वा संस्नापयेद्देवीं कुंकुमेन कुसुंभकैः ॥ 
संछाद्य वस्त्रैः संपूज्य पुष्पैर्नानाविधै स्तथा ॥ १७ ॥ 
नैवेद्यफलतांबूलग्रीवासूत्रकदीपकैः ॥ 
संपूज्य परया भक्त्या यात्रां च सफला लभेत् ॥ १८ ॥ 
न वैधव्यं न दौर्भाग्यं न वंध्या न मृतप्रजा ॥ 
विधिर्दृष्टो नरैर्यैस्तु कुले तेषां प्रजायते ॥ १९ ॥ 
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विधिं पश्येत्सुभावतः ॥ 
परितुष्टो भवेत्कृष्णो यात्रा च सफला भवेत् ॥ 7.4.14.२० ॥
॥ प्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
ब्रह्मणा स्थापितं दृष्ट्वा सरः परमशोभनम् ॥ 
इन्द्रश्चक्रे महाभागः सरः परमशोभनम् ॥ २१ ॥ 
स्थापयामास देवेशो लिंगमप्रतिमौजसम् ॥ 
तस्मिन्स्नात्वा च लभते यस्मादिन्द्रपदं नरः ॥ २२ ॥ 
तस्मादिन्द्रपदं नाम सुप्रसिद्धं धरातले ॥ 
इन्द्रेण स्थापितं लिंगं यस्माद्भावनया सह ॥ 
प्रसिद्धमिंद्रनाम्ना वा इन्द्रेश्वरमिति स्मृतम् ॥२३॥ 
यस्य प्रसिद्धिरतुला वृद्धिलिंगमिति द्विजाः॥ 
यस्य दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः ॥ २४ ॥ 
पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते द्विजसत्तमाः ॥ 
अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां स्नात्वा चेन्द्रपदे नरः ॥ २५ ॥ 
इन्द्रेश्वरं च संपूज्य याति मुक्तिपदं नरः ॥ 
विशेषतस्तु संपूज्यो मकरस्थे दिवाकरे ॥ २६ ॥ 
उत्तरायणसंक्रांतौ लिंगपूरणकेन हि ॥ 
शिवरात्रौ विशेषेण संपूज्य उमया सह ॥ 
रात्रौ जागरणं कृत्वा परमं लोकमाप्नुयात् ॥ २७ ॥ 
॥ प्रह्लाद उवाच॥ ॥ 
ब्रह्मतीर्थं च तद्दृष्ट्वा तथा शक्रसरोभवम् ॥ 
दर्शयन्विष्णुना सार्द्धमेकरूपत्वमाप्नुयात् ॥ २८ ॥ 
सरश्चकार देवेशो भगवान्पार्वतीपतिः ॥ 
सुमृष्टनिर्मलजलं नलिनीदलशोभितम् ॥ २९ ॥ 
उत्पलैः सर्वतश्छन्नं सरः सारसशोभितम् ॥ 
तदगाधजलं दृष्ट्वा स्वयमेव पिनाकधृक् ॥ 
सब्रह्मविष्णुना सार्द्धं स्नातस्तत्र वृषध्वजः ॥ 7.4.14.३० ॥ 
ते देवास्तत्सरो दृष्ट्वा ब्रह्मविष्णुसुराऽसुराः ॥ 
ऊचुः सर्वे सुसंहृष्टा वीक्षंतः पार्वतीपतिम् ॥ ३१ ॥ 
यस्मात्कृतमिदं देवा ईश्वरेण महत्सरः ॥ 
महादेव सरोनाम सुप्रसिद्धं भविष्यति ॥ ३२ ॥ 
योऽत्र स्नानं प्रकुरुते पितॄणां तर्पणं तथा ॥ 
श्राद्धं पितॄणां भक्त्या च स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ ३३ ॥ 
सुप्रसन्ना भविष्यन्ति सर्वे देवा न संशयः ॥ 
दर्शनात्पापनिर्मुक्तो महादेवसरस्य च ॥ ३४ ॥ 
महेशस्य च तद्दृष्ट्वा सरः परमशोभनम् ॥ 
चकार पार्वती तत्र सरश्चाप्रतिमं तथा ॥ ३५ ॥ 
गौरीसर इति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ 
तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या न दुर्गतिमवाप्नुयात् ॥ ३६ ॥ 
न दौर्भाग्यं स्त्रियश्चैव न वैधव्यं कदाचन ॥ 
स्नात्वा गौरीतीर्थवरे सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥३७॥ 
वरुणश्च ततो दृष्ट्वा पुण्यान्यायतनानि च ॥ 
चकार च सरो दिव्यं विष्णुभक्तिसमन्वितः ॥ ३८ ॥ 
नाम्ना वरुणपदं तच्च पापक्षयकरं भुवि ॥ 
नभस्ये पौर्णमास्यां च संतर्प्य पितृदेवताः ॥ ३९ ॥ 
श्राद्धं कृत्वा विधानेन पितॄणां श्रद्धयान्वितः ॥ 
उत्तमं लोकमाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥ 7.4.14.४० ॥ 
प्रदद्यादुदकुम्भांश्च दध्योदनसमन्वितान् ॥ 
गाश्च वासांसि रत्नानि विष्णुर्मे प्रीयतामिति ॥ ४१ ॥ 
सरो दृष्ट्वा जलेशस्य सरश्चक्रे धनेश्वरः ॥ 
यक्षाधिपसरोनाम सुप्रसिद्धं धरातले ॥ ४२ ॥ 
तथा तत्र नरो भक्त्या संपूज्य पितृदेवताः ॥ 
सर्वान्कामानवाप्नोति दद्याद्वस्त्रद्विजातये ॥ ४३ ॥ 
॥ प्रह्लाद उवाच ॥ ॥ 
विष्णुं वरप्रदं श्रुत्वा भ्रातॄणां ब्रह्मनंदनाः ॥ 
मंदाकिनी वसिष्ठेन समानीता धरातले ॥ ४४ ॥ 
अम्बरीषादयः सर्व आजग्मुः कृष्णपालिताम्॥ 
द्वारवत्यां च ते दृष्ट्वा गोमतीं सागरंगमाम् ॥ ४५ ॥ 
तीर्थानि देवतानां च पुण्यान्यायतनानि च ॥ 
तीर्थं पंचनदं चक्रुः प्रजानां पतयस्तथा ॥ ४६ ॥ 
पंच नद्यः समाहूतास्तत्राऽऽजग्मुः सुरान्विताः ॥ 
मरीचये गोमती च लक्ष्मणा चात्रये तथा ॥ ४७ ॥ 
चंद्रभागा चांगिरसे पुलहाय कुशावती ॥ 
पावनार्थं जांबवती जगाम क्रतवे तथा ॥ ४८ ॥ 
तासु स्नात्वा महाभागा ब्रह्मपुत्रा यशस्विनः ॥ 
नाम तस्य तदा चक्रुः पंचनद्यश्च तापसाः ॥४९॥ 
तस्मात्पंचनदं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ 
स्नातव्यं तत्र मनुजैः स्वर्गमोक्षार्थिभिस्तदा ॥ 7.4.14.५० ॥ 
तत्र गत्वा सुनियतो गृहीत्वार्घ्यं फलेन हि ॥ 
मंत्रेणानेन वै विप्रा दद्यादर्घ्यं विधानतः ॥ ५१ ॥ 
ब्रह्मपुत्रैः समानीताः पंचैताः सरितां वराः ॥ 
गृह्णंत्वर्घ्यमिमं देव्यः सर्वपापप्रशांतये ॥५२॥ 
॥ इत्यर्घ्यमन्त्रः ॥ ॥ 
स्नानं कृत्वा विधानेन पितॄन्संतर्प्पयेन्नरः ॥ 
श्राद्धं कुर्य्याद्विधानेन श्रद्भया परया युतः ॥५३॥ 
पंचरत्नं ततो देयं सप्तधान्यं द्विजातये ॥ 
दीनांधकृपणानां च दानं दद्यात्स्वशक्तितः ॥ ५४ ॥ 
सर्वान्कामानवाप्नोति विष्णुलोकं स गच्छति ॥ 
पुत्रपौत्रसमायुक्तः परं सुखमवाप्नुयात् ॥ ५५ ॥ 
प्रेतयोनिं गता ये च ये च कीटत्वमागताः ॥ 
सर्वे ते मुक्तिमायांति पितरस्त्रिकुलोद्भवाः ॥ ५६ ॥ 
श्रुत्वाऽध्यायमिमं पुण्यं शिवलोके च मोदते ॥ 
सर्वपाप विनिर्मुक्तः स याति परमं पदम् ॥ ५७ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये पञ्चनदतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ ॥ छ ॥