दशरूपकम्/द्वितीयः परिच्छेदः
नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्षः प्रियग्वदः । 
रक्तलोकः शुचिर्वाङ्मी रूढवंशः स्थिरो युवा ॥ २.१ ॥ 

बुद्ध्युत्साहस्मृतिप्रज्ञाकलामानसमन्वितः । 
शूरो दृढश्च तेजस्वी शास्त्रचक्षुश्च धार्मिकः । 
भेदैश्चतुर्धा ललितशान्तोदात्तोद्धतैरयम् ॥ २.२ ॥ 

निश्चिन्तो धीरललितः कलासक्तः सुखी मृदुः । 
सामान्यगु.अयुक्तस्तु धीरशान्तो द्विजादिकः ॥ २.३ ॥ 

महासत्त्वोऽतिगम्भीरः क्षमावानविकत्थनः । 
स्थिरो निगूढाहङ्कारो धीरोदात्तो दृढव्रतः ॥ २.४ ॥ 

दर्पमात्सर्यभूयिष्ठो मायाछद्मपरायणः । 
धीरोद्धतस्त्वहङ्कारो चलश्चण्डो विकत्त्थनः ॥ २.५ ॥ 

स दक्षिणः शठो धृष्टः पूर्वां प्रत्यन्यया हृतः । 
दक्षिणोऽस्यां सहृदयः गूढविप्रियकृत् शठः । 
व्यक्ताङ्गवैकृतो धृष्टोऽनुकूलस्त्वेकनायिकः ॥ २.६ ॥ 

पताकानायकस्त्वन्यः पीठमर्दो विचक्षणः । 
तस्यैवानुचरो भक्तः किञ्चिदूनश्च तद्गुणैः ॥ २.७ ॥ 

एकविद्यो विटश्चान्यो हास्यकृच् च विदूषकः । 
लुब्धो धीरोद्धतस्तब्धः(?) पापकृद् व्यसनी रिपुः ॥ २.८ ॥ 

शोभा विलासो माधुर्यं गाम्भीर्यं धैर्यतेजसी । 
ललितौदार्यमित्यष्टौ सत्त्वजाः पौरुषा गुणाः ॥ २.९ ॥ 

नीचे धृणाधिके स्पर्धा शोभायां शौर्यदक्षते । 
गतिः सधैर्या दृष्टिश्च विलासे सम्मितं वचः ॥ २.१० ॥ 

श्लक्ष्णो विकारो माधुर्यं सङ्क्षोभे सुमहत्यपि । 
गाम्भीर्यं यत्प्रभावेन विकारो नोपलक्ष्यते ॥ २.११ ॥ 

व्यवसायादचलनं स्थैर्यं विघ्नकुलादपि । 
अधिक्षेपाद्यसहनं तेजः प्राणात्ययेष्वपि ॥ २.१२ ॥ 

शृङ्गाराकारचेष्टात्वं सहजं ललितं मृदु । 
प्रियोक्त्याजीविताद् दानमौदार्यं सदुपग्रहः ॥ २.१३ ॥ 

स्वान्या साधारणस्त्रीति तद्गुणा नायिका त्रिधा । 
मुग्धा मध्या प्रगल्भेति स्वीया शीलार्जवादियुक् ॥ २.१४ ॥ 
मुग्धा नववयःकामा रतौ वामा मृदुः क्रुधि । 
मध्योद्यद्यावनानङ्गा मोहान्तसुरतक्षमा ॥ २.१५ ॥ 

धीरा सोत्प्रासवक्रोक्त्या मध्या साश्रु कृतागमम् । 
खेदयेद् दयितं कोपादधीरा परुषाक्षरम् ॥ २.१६ ॥ 

यौवनान्धा स्मरोन्मत्ता प्रगल्भा दयिताङ्गके । 
विलीयमानेवानन्दाद् रतारम्भेऽप्यचेतना ॥ २.१७ ॥ 

सावहित्थादरोदास्ते रतौ धीरेतरा क्रुधा । 
सन्तर्ज्य ताडयेन् मध्या मध्याधीरेव तं वदेत् । 
द्वेधा ज्येष्ठा कनिष्टा चेत्यमुग्धा द्वादशोदिताः ॥ २.१८ ॥ 

अन्यस्त्री कन्यकोढा च नान्योढाङ्गिरसे क्वचित् । 
कन्यानुरागमिच्छातः कुर्यादङ्गाङ्गिसंश्रयम् ॥ २.१९ ॥ 

साधारणस्त्री गणिका कलाप्रागल्भ्यधौर्त्ययुक् । 
छन्नकामसुखार्थाज्ञस्वतन्त्राहंयुपण्डकान् ॥ २.२० ॥ 

रक्तेव रञ्जयेदाढ्यान् निःस्वान् मात्रा विवासयेत् । 
रक्तैव त्वप्रहसने नैषा दिव्यनृपाश्रये ॥ २.२१ ॥ 

आसामष्टाववस्थाः स्युः स्वाधीनपतिकादिकाः । 
आसन्नायत्तरमणा हृष्टा स्वाधीनभर्तृका ॥ २.२२ ॥ 

मुदा वासकसज्जा स्वं मण्डयत्येष्यति प्रिये । 
चिरयत्यव्यलीके तु विरहोत्कण्ठितोन्मनाः ॥ २.२३ ॥ 

ज्ञातेऽन्यासङ्गविवृते खण्ड्तेर्ष्याकषायिता । 
कलहान्तरितामर्षाद् विधूतेऽनुशयार्तियुक् ॥ २.२४ ॥ 

विप्रलब्धोक्तसमयमप्राप्तेऽतिविमानिता । 
दूरदेशाब्तरस्थे तु कार्यतः प्रोषितप्रिया । 
कामार्ताभिसरेत् कान्तं सारयेद् वाभिसारिका ॥ २.२५ ॥ 

चिन्तानिःश्वासखेदाश्रुवैवर्ण्यग्लान्यभूषणैः । 
युक्ताः षडन्त्या द्वे चाद्ये क्रोडौज्ज्वल्यप्रहर्षितैः ॥ २.२६ ॥ 

दूत्यो दासी सखी कारूर्धात्रेयी प्रतिवेशिका । 
लिङ्गिनी शिल्पिनी स्वं च नेतृमित्रगुणान्विताः ॥ २.२७ ॥ 

यौवने सत्त्वजाः स्त्रीणामलङ्कारास्तु विंशतिः । 
भावो हावश्च हेला च त्रयस्तत्र शरीरजाः ॥ २.२८ ॥ 

शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्यं च प्रगल्भता । 
औदार्यं धैर्यमित्येते सप्त भावा अयत्नजाः ॥ २.२९ ॥ 

लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमः किलकिञ्चितम् । 
मोट्टायितं कुट्टमितं बिब्बोको ललितं तथा । 
विहृतं चेति विज्ञेया दश भावाः स्वभावजाः ॥ २.३० ॥ 

निर्विकारात्मकात् सत्त्वाद् भावस्तत्राद्यविक्रिया । 
हेवाकसस्तु शृङ्गारो हावोऽक्षिभ्रूविकारकृत् ॥ २.३१ ॥ 

स एव हेला सुव्यक्तशृङ्गाररससूचिका । 
रूपोपभोगतारुण्यैः शोभाङ्गानां विभूषणम् ॥ २.३२ ॥ 

मन्मथावापितच्छाया सैव कान्तिरिति स्मृता । 
अनुलबणत्वं माधुर्यं दीप्तिः कान्तेस्तु विस्तरः ॥ २.३३ ॥ 

निःसाध्वसत्वं प्रागल्भ्यं औदार्यं प्रश्रयः सदा । 
चापलाविहता धैर्यं चिद्वृत्तिरविकत्थना ॥ २.३४ ॥ 

प्रियानुकरणं लीला मधुराङ्गविचेष्टितैः । 
तात्कालिको विशेषस्तु विलासोऽङ्गक्रियादिषु ॥ २.३५ ॥ 

आकल्परचनाल्पापि विच्छित्तिः कान्तिपोप(?)कृत् । 
विभ्रमस्त्वरया काले भूषास्थानविपर्ययः ॥ २.३६ ॥ 

क्रोधाश्रुहर्षभीत्यादेः सङ्करः किलकिञ्चितम् । 
मोट्टायितं तु तद्भावभावनेष्टकथादिषु ॥ २.३७ ॥ 

सानन्दान्तः कुट्टमितं कुप्येत् केशाधरग्रहे । 
गर्वाभिमानादिष्टेऽपि बिब्बोकोऽनादरक्रिया ॥ २.३८ ॥ 

सुकुमाराङ्गविन्यासो मसृणो ललितं भवेत् । 
प्राप्तकालं न यद् ब्रूयाद् व्रीडया विहृतं हि तत् ॥ २.३९ ॥ 

मन्त्री स्वं वोभयं वापि सखा तस्यार्थचिन्तने । 
मन्त्रिणा ललितः शेषाः मन्त्रिस्वायत्तसिद्धयः ॥ २.४० ॥ 

ऋत्विक्पुरोहितौ धर्मे तपस्विब्रह्मवादिनः । 
सुहृत्कुमाराटविका दण्डे सामन्तसैनिकाः ॥ २.४१ ॥ 

अन्तःपुरे वर्षवराः किराता मूकवामनाः । 
म्लेच्छाभीरशकाराद्याः स्वस्वकार्योपयोगिनः ॥ २.४२ ॥ 

ज्येष्ठमध्याधमत्वेन सर्वेषां च त्रिरूपता । 
तारतम्याद् यथोक्तानां गुणानां चोत्तमादिता । 
एवं नाट्ये विधातव्यो नायकः सपरिच्छदः ॥ २.४३ ॥ 

तद्व्यापारात्मिका वृत्तिश्चतुर्धा तत्र कैशिकी । 
गतिनृत्यविलासाद्यैर्मृदुः शृङ्गारचेष्टितैः । 
नर्मतैस्फिञ्जतत्स्फोटतद्गैभैश्चतुरङ्गिका ॥ २.४४ ॥ 

वैदग्ध्यक्रीडितं नर्म प्रियोपच्छन्दनात्मकम् । 
हास्येनैव सशृङ्गारभयेन विहितं त्रिधा ॥ २.४५ ॥ 

आत्मोपक्षेपसम्भोगमानैः शृङ्गार्यपि त्रिधा । 
शुद्धमङ्गं भयं द्वेधा वाग्वेषचेष्टितैः । 
सर्वं सहास्यमित्येवं नर्मास्टादशधोदितम् ॥ २.४६ ॥ 

नर्मस्फिञ्जः सुखारम्भो भयान्तो नवसङ्गमे । 
नर्मस्फोटस्तु भावानां सूचितोऽल्परसो लवैः ॥ २.४७ ॥ 

छन्ननेत्रप्रतीचारो नर्मगर्भोऽर्थहेतवे । 
अङ्गैः सहास्यनिर्हास्यैरेभिरेषात्र कैशिकी ॥ २.४८ ॥ 

विशोका सात्त्वती सत्त्वशौर्यत्यागदयाजवैः । 
संलापोत्थापकावस्यां साङ्घात्यः परिवर्तकः ॥ २.४९ ॥ 

संलापको गभीरोक्तिर्नानाभावरसा मिथः । 
उत्थापकस्तु यत्रादौ युद्धायोत्थापयेत् परम् ॥ २.५० ॥ 

मन्त्रार्थदैवशक्त्यादेः साङ्घात्यः सङ्घभेदनम् । 
प्रारब्धोत्थानकार्यान्यकरणात् परिवर्तकः ॥ २.५१ ॥ 

एभिरङ्गैश्चतुर्धेयं सात्त्वत्यारभटी पुनः । 
मायेन्द्रजालसङ्ग्रामक्रोधोद्भ्रान्तादिचेष्टितैः । 
सङ्क्षिप्तिका स्यात् सम्फेटो वस्तूत्थानावपातने ॥ २.५२ ॥ 

सङ्क्षिप्तवस्तुरचना सङ्क्षिप्तिः शिल्पयोगतः । 
पूर्वनेतृनिवृत्त्यान्ये नेत्रन्तरपरिग्रहः ॥ २.५३ ॥ 

सम्फेटस्तु समाघातः क्रुद्धसंरब्धयोर्द्वयोः । 
मायाद्युत्थापितं वस्तु वस्तूत्थापनमिष्यते । 
अवपातस्तु निष्क्रामप्रवेशत्रासविद्रवैः ॥ २.५४ ॥ 

एभिरङ्गैश्चतुर्धेयं नार्थवृत्तिरतः परा । 
चतुर्थी भारती सापि वाच्या नाटकलक्षणे ॥ २.५५ ॥ 

कैशिकीं सात्त्वतीं चार्थवृत्तिमारभटीमिति । 
पठन्तः पञ्चमीं वृत्तिमौद्भटाः प्रतिजानते ॥ २.५६ ॥ 

शृङ्गारे कौशिकी वीरे सात्त्वत्यारभटी पुनः । 
रसे रौद्रे च बीभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती ॥ २.५७ ॥ 

देशभाषाक्रियावेषलक्षणाः स्युः प्रवृत्तयः । 
लोकादेवावगम्यैता यथौचित्यं प्रयोजयेत् ॥ २.५८ ॥ 

पाद्यं तु संस्कृतं नॄणामनीचानां कृतात्मनाम् । 
लिङ्गिनीनां महादेव्या मन्त्रिजावेश्ययोः क्वचित् ॥ २.५९ ॥ 

स्त्रीणां तु प्राकृतं प्रायः शूरसेन्यधमेषु च । 
पिशाचात्यन्तनीचादौ पैशाचं मागधं तथा ॥ २.६० ॥ 

यद्देशं नीचपात्रं यत् तद्देशं तस्य भाषितम् । 
कार्यतश्चोत्तमादीनां कार्यो भाषाव्यतिक्रमः ॥ २.६१ ॥ 

भगवन्तो वरैर्वाच्या विद्वद्देवर्षिलिङ्गिनः । 
विप्रामात्याग्रजाश्चार्या नटीसूत्रमृतौ मिथः ॥ २.६२ ॥ 

रथी सूतेन चायुष्मान् पूज्यैः शिष्यात्मजानुजाः । 
वत्सेति तातः पूज्योऽपि सुगृहीताभिधस्तु तैः ॥ २.६३ ॥ 

भावोऽनुगेन सूत्री च मार्षेत्येतेन सोऽपि च । 
देवः स्वामीति नृपतिर्भृत्यैर्भट्टेति चाधमैः ॥ २.६४ ॥ 

आमन्त्रणीयाः पतिवज् ज्येष्ठमध्याधमैः स्त्रियः । 
समा हलेति प्रष्या च हञ्जे वेश्याज्जुका तथा ॥ २.६५ ॥ 

कुट्टिन्यम्वेत्यनुगतैः पूज्या वा जरती जनैः । 
विदूषकेण भवती राज्ञी चेटीति शब्द्यते ॥ २.६६ ॥ 

चेष्टागुणोदाहृतिसत्त्वभावान् 
अशेषतो नेतृदशाविभिन्नान् । 
को वक्तुमीशो भरतो न यो वा 
यो वा न देवः शशिखण्डमौलिः ॥ २.६७ ॥