साहित्यदर्पणम्/षष्ठः परिच्छेदः
<poem>
     एवं ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यत्वेन काव्यस्य भेदद्वयमुक्त्वा पुनर्दृश्यश्रव्यत्वेन भेदद्वयमाह--
दृश्यश्रव्यत्वभेदेन पुनः काव्यं द्विधा मतं  ।
दृश्यं तत्राभिनेयं--
     तस्यरूपकसंज्ञाहेतुमाह--
तद्रूपारोपात्तुरूपकं  ।। सूत्र ६.१  ।।
तद्दृश्यं काव्यं नटे रामादिस्वरूपारोपाद्रूपकमित्युच्यते  ।
कोऽसावभिनाय इत्याह--
भवेदभिनयोऽवस्थानुकारः स चतुर्विधः  ।
आङ्गिको वाचिकश्चैवमाहार्यः सात्त्विकस्तथा  ।। सूत्र ६.२  ।।
     नटैरङ्गादिभी रामयुधिष्ठिरादीनामवस्थानुकरणमभिनयः  ।
     रुपकस्य भेदानाह--
नाटकमथ प्रकरणं भाणव्यायोगसमवकारडिमाः  ।
ईहामृगाङ्कवीथ्यः प्रहसनमिति रूपकाणि दश  ।। सूत्र ६.३  ।।
     किञ्च---
नाटिका त्रोटकं गोष्ठी सट्टकं नाट्यरासकं  ।
प्रस्थानोल्लाप्यकाव्यानि प्रेङ्खणं रासकं तथा  ।। सूत्र ६.४  ।।
संलापकं श्रीगदितं शिल्पकं च विलासिका  ।
दुर्मल्लिका प्रकरणी हल्लीशो भाणिकेति च  ।। सूत्र ६.५  ।।
अष्टादश प्राहुरुपरूपकाणि मनीषिणः  ।
विना विशेषं सर्वेषां लक्ष्म नाटकवन्मतम्   ।। सूत्र ६.६  ।।
     सर्वेषां प्रकरणादिरूपकाणां नाटिकाद्युपरूपकाणां च  ।
     तत्र---
नाटकं ख्यातवृत्तं स्यात्पञ्चसंधिसमन्वितं  ।
विलासर्द्ध्यादिगुणवद्युक्तं नानाविभूतिभैः  ।। सूत्र ६.७  ।।
सुखदुःखसमुद्भूति नानारसनिरन्तरं  ।
पञ्चादिका दशपरास्तत्राङ्काः परिकीर्त्तिताः  ।। सूत्र ६.८  ।।
प्रख्यातवंशो राजर्षिर्धोरोदात्तः प्रतापवान् ।
दिव्योऽथ दिव्यादिव्यो वा गुणावान्नायको मतः  ।। सूत्र ६.९  ।।
एक एव भवेदङ्गी शृङ्गारो वीर एव वा  ।
अङ्गमन्ये रसाः सर्वे कार्यो निर्वहणोऽद्भुतः  ।। सूत्र ६.१०  ।।
चत्वारः पञ्च वा मुख्याः कार्यव्यापृतपूरुषाः  ।
गोपुच्छाग्रसमाग्रं तु बन्धनं तस्य कीर्तितं  ।। सूत्र ६.११  ।।
     ख्यातं रामायणादिप्रसिद्धं वृत्तं  । यथा--रामचरितादि  । सन्धयो वक्ष्यन्ते  । नानाविभूतिभिर्युक्तमिति महासहायं  । सुखदुःखसमुद्भूतत्वं रामयुधिष्ठिरादिवृत्तान्तेष्वभिक्तं  । राजर्षयो दुष्यन्तादयः  । दिव्याः श्रीकृष्णादयः  । दिव्या दिव्यः, यो दिव्योऽप्यात्मनिनराभिमानी  । यथा श्रीरामचन्द्रः  । गोपुच्छग्रसमाग्रमिति 'क्रमेणाङ्काः सूक्ष्माः कर्तव्याः' इति केचित् । अन्ये त्वाहुः--'यथा गोपुच्छे केचिद्वाला ह्रस्वाः केचिद्दीर्घास्तथेह कानिचित्कार्याणि मुखसंधो समाप्तानि कानिचित्प्रतिमुखे  । एवमन्येष्वपि कानिचित्कानिचित्' इति  ।
प्रत्यक्षनेतृचरितो रसभावसमुज्ज्वलः  ।
भवेदगूढशब्दार्थः क्षुद्रचूर्णकसंयुतः  ।। सूत्र ६.१२  ।।
विच्छिन्नावान्तरैकार्थः किञ्चित्संलग्नबिन्दुकः  ।
युक्तो न बहुभिः कार्यैर्बोजसंहृतिमान्न च  ।। सूत्र ६.१३  ।।
नानाविधानसंयुक्तो नातिप्रचुरपद्यवान् ।
आवश्यकानां कार्याणामविरोधाद्विनिमितः  ।। सूत्र ६.१४  ।।
नानेकदिननिर्वर्त्यकथया संप्रयोजितः  ।
आसन्ननायकः पात्रैर्युतस्त्रिचतुरैस्तथा  ।। सूत्र ६.१५  ।।
दूराह्वानं वधो युद्धं राज्यदेशादिविप्लवः  ।
विवाहो भोजनं शापोत्सर्गौ मृत्यू रतं तथा  ।। सूत्र ६.१६  ।।
दन्तच्छेद्यं नखच्छेद्यमन्यद्व्रीडाकरं च यत् ।
शयनाधरपानादि नगराद्यवरोधनं  ।। सूत्र ६.१७  ।।
स्नानानुलेपने चैभिर्वर्जितो नास्तिविस्तरः  ।
देवीपरिजनादीनाममात्यवणिजमपि  ।। सूत्र ६.१८  ।।
प्रत्यक्षचित्रचरितैर्युक्तो भावरसोद्भवैः  ।
अन्तनिष्क्रान्तनिखिलपात्रोऽङ्क इति कीर्त्तितः  ।। सूत्र ६.१९  ।।
     बिन्द्वादयो वक्ष्यन्ते  । आवश्यकं संध्यावन्दनाहि  । 
     अङ्कप्रस्तावाद्गर्भाङ्कमाह-
अङ्कोदरप्रविष्टो यो रङ्ग द्वारामुखादिमान् ।
अङ्कोऽपरः स गर्भाङ्कः सबीजः फलवानपि  ।। सूत्र ६.२०  ।।
     यथा बालरामायणो रावणं प्रति कोहलः---
'श्रवणैः पेयमनेकैर्दृश्यं दीर्घैश्च लोचनैर्बहुभिः  ।
भवदर्थमिव निबद्धं नाट्यं सीतास्वयंवरणम् ।।'
इत्यादिना विरचितः सीतास्वयंवरो नाम गर्भाङ्कः  ।
तत्र पूर्वं पूर्वरङ्गः सभापूजा ततः परं  ।
कथनं कविसंज्ञादेर्नाटकस्याप्यथामुखं  ।। सूत्र ६.२१  ।।
     तत्रेति नाटके  ।
यन्नाट्यवस्तुनः पूर्वं रङ्गविघ्नोपशान्तये  ।
कुशीलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्गः स उच्यते  ।। सूत्र ६.२२  ।।
प्रत्याहारादिकान्यङ्गान्यस्य भूयांसि यद्यपि  ।
तथाप्यवश्यं कर्तव्या नान्दी विन्घोपशान्तये  ।। सूत्र ६.२३  ।।
तस्याः स्वरूपमाह--
आशीर्वचनसंयुक्ता स्तुतिर्यस्मात्प्रयुज्यते  ।
देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति संज्ञिता  ।। सूत्र ६.२४  ।।
माङ्गल्यशङ्खचन्द्राब्जकोककैरवशंसिनी  ।
पदैर्युक्तादूदशभिरष्टाभिर्वा पदैरुत  ।। सूत्र ६.२५  ।।
     अष्टपदा यथा अनर्घराघवे--'निष्प्रत्यूहम' इत्यादि  । द्वादशपदा यथा मम तातपादानां पुष्पमालायाम्---
शिरसि धृतसुरापगे स्मरारा-
वरुणमुखेन्दुरुचिर्गिरीन्द्रपुत्री  ।
अथ चरणयुगानते स्वकान्ते 
स्मितसरसा भवतोऽस्तु भूतिहेतुः  ।।
एवमन्यत्र  ।
     एतन्नान्दीति कस्यचिन्मतानुसारेणोक्तं  । वस्तुतस्तु 'पूर्वरङ्गस्य रङ्गद्वाराभिधानमङ्गम्' इत्यन्ये  ।
     यदुक्तम्---
'यस्मादभिनयो ह्यत्र प्राथम्यादवतार्यते  ।
रङ्गद्वारमतो ज्ञेयं वागङ्गाभिनयात्मकम् ।।' इति  ।
     उक्तप्रकारायाश्च नान्द्या रङ्गद्वारात्प्रथमं नटैरेव कर्तव्यतया न महर्षिणा निर्देशः कृतः  ।
     कालिदासादिमहाकविप्रबन्धेषु च---
     वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी 
          यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः  ।
     अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिनियमितप्राणादिभिर्मृग्यते 
          स स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निः श्रेयसायास्तु वः  ।।
     एवमादिषु नान्दीलक्षणायोगात् । उक्तं च---'रङ्गद्वारमारभ्य कविः कुर्यात्-ऽइत्यादि  । अत एव प्राक्तनपुस्तकेषु 'नान्द्यन्ते सूत्रधारः' इत्यनन्तरमेव 'वेदान्तेषु-' इत्यादि श्लोकले(लि) खनं दृश्यते  । यच्च पश्चात्'नान्द्यन्ते सूत्रधारः' इति ले (लि) खनं तस्यायमभिप्रायः---नान्द्यन्ते सूत्रधार इदं प्रयोजितवान्, इतः प्रभृति मया नाटकमुपादीयत इति कवेरभिप्रायः सूचित' इति  ।
पूर्वरङ्गं विधायैव सूत्रधारा निवर्तते  ।
प्रविश्य स्थापकस्तद्वत्काव्यमास्थापयेत्ततः  ।। सूत्र ६.२६  ।।
दिव्यमर्त्ये स तद्रूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः  ।
सूचयैद्वस्तु बीजं वा मुखं पात्रमथापि वा  ।। सूत्र ६.२७  ।।
     काव्यार्थस्य स्थापनात्स्थापकः  । तद्वदिति सूत्रधारसदृशगुणाकारः  । इदानीं पूर्वरङ्गस्य सम्यक्प्रयोगाभावादेक एव सूत्रधारः सर्वं प्रयोजयतीति व्यवहारः  । स स्थापको दिव्यं वस्तु दिव्यो भूत्वा, मर्त्यं मर्त्यो भूत्वा, मिश्रं च दिव्यमर्त्ययोरन्यतरो भूत्वा सूचयेत् ।
वस्तु इतिवृत्तम्, यथोदात्तराघवे---
रामो मूध्नि निधाय काननमगान्मालामिवाज्ञां गुरो- 
स्तद्भक्त्या भरतेन राज्यमखिलं मात्रा सहैवोज्भ्क्तितं  ।
तौ सुग्रीवविभीषणावनुगतौ नीतौ परामुन्नतिं 
प्रोत्सिक्ता दशकंधारप्रभृतयो ध्वस्ताः समस्ता द्विषः  ।।
     बीजं यथा रत्नावल्याम्---
द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् ।
आनीय भ्क्तटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः  ।।
     अत्र हि समुद्रे प्रवहणभङ्गमग्नोत्थिताया रत्नावल्या अनुकूलदैवलालितो वत्सराजगृहप्रवेशो यौगन्धरायणव्यापारमारभ्य रत्नावली प्राप्तौ बीजं  । 
     मुखं श्लेषादिना प्रस्तुतवृत्तान्तप्रतिपादको वाग्विशेषः  । यथा---
आसादितप्रकटनिर्मलचन्द्रहासः 
प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्तिः  ।
उत्खाया गाढतमसं घनकालमुग्रं 
रामो दशास्यमिव संभृतबन्धुजीवः  ।।
     पात्रं यथा शाकुन्तले ---
तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः  ।
एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणतिरंहसा  ।।
रङ्गं प्रसाद्य मधुरैः शलोकैः काव्यार्थसूचकैः  ।
रूपकस्य कवेराख्यां गोत्राद्यपि स कीर्तयेत् ।। सूत्र ६.२८  ।।
ऋतुं च कञ्चित्प्रायेण भारती वृत्तिमाश्रितः  ।
     स स्थापकः  । प्रायेणोति क्वचिदृतोरकीतनमपि  । यथा--रत्नावल्यां  ।
     भारतीवृत्तिस्तु---
भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः  ।। सूत्र ६.२९  ।।
     संस्कृतबहुलो वाक्प्रधानो व्यापारो भारती  ।
तस्याः प्ररोचना वीथी तथा प्रहसनामुखे  ।
अङ्गान्यत्रोन्मुखीकारः प्रशंसातः प्ररोचना  ।। सूत्र ६.३०  ।।
     प्रस्तुताभिनयेषु प्रशंसातः श्रोतॄणां प्रवृत्त्युन्मुखीकरणं प्ररोचना  । 
यथा रत्नावल्याम्---
श्रीहर्षो निपुणः कविः परिषदप्येषा गुणग्राहिणी, 
लोके हारि च वत्साराजचरितं नाट्ये च दक्षा वयं  ।
वस्त्वेकैकमपीह वाञ्छितफलप्राप्तेः पदं किं पुनर्- 
मद्भाग्योपचयादयं समुदितः सर्वो गुणानां गणः  ।।
     वीथीप्रहसने वक्ष्येते  ।
नटी विदूषको वापि पारिपाशिवक एव वा  ।
सूत्रधारेण सहिताः सलापं यत्र कुर्वते  ।। सूत्र ६.३१  ।।
चित्रैर्वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः  ।
आमुखं तत्तु विज्ञेयं नाम्ना प्रस्तावनापि सा  ।। सूत्र ६.३२  ।।
     सूत्रधारसदृशत्वात्स्थापकोऽपि सूत्रधार उच्यते  । तस्यानुचरः पारिपाश्विकः, तस्मात्किञ्चिदूनो नटः  ।
उद्धात्य(त)कः कथोद्धातः प्रयोगातिशयस्तथा  ।
प्रवर्तकावलगिते पञ्च प्रस्तावनाभिदाः  ।। सूत्र ६.३३  ।।
     तत्र
पदानि त्वगतार्थानि तदर्थगतये नराः  ।
योजयन्ति पदैरन्यैः स उद्धात्य (त) क उत्यते  ।। सूत्र ६.३४  ।।
     यथा मुद्राराक्षसे सूत्रधारः---
     'क्रूरग्रहः सकेतुश्चन्द्रमसम्पूर्णमण्डलमिदानीं  ।
     अभिभवितुमिच्छति बालत्--' इत्यनन्तरम्---'(नेपथ्ये  । ) आः, क एष मयि जीवति चन्द्रगुप्तमभि- भवितुमिच्छति।' इति  ।
     अत्रान्यार्थन्त्यपि पदानि हृदयस्थार्थागत्या अर्थान्तरे संक्रमय्य पात्रप्रवेशः  ।
सूत्रधारस्य वाक्यं वा समादायार्थमस्य वा  ।
भवेत्पात्रप्रवेशश्चेत्कथोद्धातः स उच्यते  ।। सूत्र ६.३५  ।।
     वाक्यं यथा रत्नावल्याम्--'द्वीपादन्यस्मादपि--ऽइत्यादि (३३२ पृ दृ) सूत्रधारेण पठिते--'(नेपथ्ये) साधु भरतपुत्र साधु  । एवमेतत् । कः सन्देहः ? द्वीपादन्यस्मादपि--' इत्यादि पठित्वा यौगन्धरायणस्य प्रवेशः  ।
     वाक्यार्थो यथा वेण्याम्--
          निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणां 
               नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह माधवेन  ।
          रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च 
               स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः  ।।
     इति सूत्रधारेण पठितस्य वाक्यस्यार्थं गृहीत्वा--'(नेपथ्ये) आः दुरात्मन् वृथा मङ्गलपाठक , कथं स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्टाः ?' ततः सूत्रधारनिष्क्रान्तौ भीमसेनस्य प्रवेशः  ।
यदि प्रयोग एकस्मिन्प्रयोगोऽन्यः प्रयुज्यते  ।
तेन पात्रप्रवेशश्चेत्प्रयोगातिशयस्तदा  ।। सूत्र ६.३६  ।।
     यथा कुन्दमालायाम्---'(नेपथ्ये) इत इतोऽवतरत्वार्या  । सूत्रधारः---कोऽयं खल्वार्याह्वानेन साहायकमपि मे सम्पादयति  ।
(विलोक्य) कष्टमतिकरुणं वर्तते  ।
'लङ्केश्वरस्य भवने सुचिरं स्थितेति 
रामेण लोकपरिवादभयाकुलेन  ।
निर्वासितां जनपदादपि गर्भगुर्वों 
सीतां वनाय परिकर्षति लक्ष्मणोऽयम् ।।'
     अत्र नृत्यप्रयोगार्थं स्वभार्याह्वानमिच्छता सूत्रधारेण 'सीतां वनाय परिकर्षति लक्ष्मणोऽयम्' इति सीतालक्ष्मणयोः प्रवेशं सूचयित्वा निष्कान्तेन स्वप्रयोगमतिशयान एव प्रयोगः प्रयोजितः  ।
कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधुग्यत्र वर्णयेत् ।
तदाश्रयश्च पात्रस्य प्रवेशस्तत्प्रवर्तकं  ।। सूत्र ६.३७  ।।
     यथा---'आसादितप्रकट--' इत्यादि (३३२ पृ दृ)  । '(ततः प्रविशति यथानिदिष्टो रामः।)'
यत्रैकश्च समावेशात्कार्यमन्यत्प्रसाध्यते  ।
प्रयोगे खलु तज्ज्ञेयं नाम्नावलगितं बुधैः  ।। सूत्र ६.३८  ।।
     यथा शाकुन्तले--सूत्रधारो नटीं प्रति  । 'तवास्मि गीतरागेण-' (३३३ पृ दृ) इत्यादि  । ततो राज्ञः प्रवेशः  ।
योज्यान्यत्र यथालाभं वीथ्यङ्गानीतराण्यपि  ।
     अत्र आमुखे  । उद्धात्य (त) कावलगितयोरितराणि वीथ्यङ्गानि वक्ष्यमाणानि  ।
     नखकुट्टस्तु---
नेपथ्योक्तं श्रुतं यत्र त्वाकाशवचनं तथा  ।। सूत्र ६.३९  ।।
समाश्रित्यापि कर्तव्यमामुखं नाटकादिषु  ।
एषामामुखभेदानामेकं कञ्चित्प्रयोजयेत् ।। सूत्र ६.४०  ।।
तेनार्थमथ पात्रं वा समाक्षिप्यवै सूत्रधृक  ।
प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत्ततो वस्तु प्रयोजयेत् ।। सूत्र ६.४१  ।।
     वस्त्वितिवृत्तं  ।
इदं पुनर्वस्तु बुधौर्द्विविधं परिकल्प्यते  ।
आधिकारिकमेकं स्यात्प्रासङ्गिकमथापरं  ।। सूत्र ६.४२  ।।
अधिकारः फले स्वाम्यमधिकारी च तत्प्रभुः  ।
तस्येतिवृत्तं कविभिराधिकारिकमुच्यते  ।। सूत्र ६.४३  ।।
     फले प्रधानफले  । यथा बालरामायणो रामचरितं  ।
अस्योपकरणार्थं तु प्रासङ्गिकमितीष्यते  ।
     अस्याधिकारिकेतिवृत्तस्य उपकरणनिमित्तं यच्चरितं तत्प्रासङ्गिकं  । यथा सुग्रीवादिचरितं  ।
पताकास्थानकं योज्यं सुविचार्येह वस्तुनि  ।। सूत्र ६.४४  ।।
     इह नाट्ये  ।
यत्रार्थे चिन्तितेऽन्यस्मिंस्तल्लिङ्गोऽन्यः प्रयुज्यते  ।
आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत् ।। सूत्र ६.४५  ।।
तद्रेदानाह--सहसैवार्थसंपत्तिर्गुणावत्युपचारतः  ।
पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकीर्तितं  ।। सूत्र ६.४६  ।।
     यथा रत्नावल्याम्--'वासवदत्तेयम्' इति राजा यदा तत्कण्ठपाशं मोचयति तदा तदुक्त्या 'सागरिकेयम्' इति प्रत्यभिज्ञाय 'कथं ? प्रिया मे सागरिका ।
अलमलमतिमात्रं साहसेनामुना ते त्वरितमयि , 
विमुञ्च त्वं लतापाशमेतं  ।
चलितमपि निरोद्धुं जीवितं जीवितेशे 
क्षणमिह मम कण्ठे बाहुपाशं निधेहि ।।'
     इति फलरूपार्थसंपत्तिः पूर्वापेक्षयोपचारातिशयाद्गुणवत्युत्कृष्ट  ।
वचः सातिशयं श्लिष्टं नानाबन्धसमाश्रयं  ।
पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिकीर्त्तितं  ।। सूत्र ६.४७  ।।
     यथा वेण्याम्---
('रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च
 स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः।')
     अत्र रक्तादीनां रुधिरशरीरार्थहेतुकश्लेषवशेन बीजार्थप्रतिपादनान्नेतृमङ्गलप्रतिपत्तौ सत्यां द्वितायं पताकास्थानं  ।
अर्थोपक्षेपकं यत्तु लीनं सविनयं भवेत् ।
श्लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदमुच्यते  ।। सूत्र ६.४८  ।।
     लीनमव्यक्तार्थम्, श्लिष्टेन सम्बन्धयोग्येनाभिप्रायान्तरप्रयुक्तेन प्रत्युत्तरेणोतपेतम्, सविनयं विशेषनिश्चयप्राप्त्या सहितं संपाद्यते यत्तत्तृतीयं पताकास्थानं  । 
     यथा वेण्यां द्वितीयेऽङ्के 'कञ्चुकी-देव  भग्नं भग्नं  । राजा--केन ? कञ्चुकी--भीमेन  । राजा--कस्य ? कञ्चुकी--भवतः  ।  राजा--आः  किं प्रलपसि ? कञ्चुकी--(सभयम्) देव  ननु ब्रवीमि  । भग्नं भीमेन भवतः  ।
राजा-धिग्वृद्धापसद  कोऽयमद्य ते व्यामोहः ? कञ्चुकी-देव  न व्यामोहः  । सत्यमेव--
'भग्नं भीमेन भवतो मरुता रथकेतनं  ।
पतितिं किङ्गिणीक्वाणबद्धाक्रन्दमिव क्षितौ ।।'
अत्र दुर्योधनोरुभङ्गरूपप्रस्तुतसंक्रान्तमर्थोपक्षेपणं  ।
द्व्यर्थो वचनविन्यासः सुश्लिष्टः काव्ययोजितः  ।
प्रधानार्थान्तराक्षेपि पताकास्थानकं परं  ।। सूत्र ६.४९  ।।
     यथा रत्नावल्याम्---
'उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्धजृम्भां क्षणा- 
दायासं श्वसनोद्रमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः  ।
अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं 
पश्यन्कोपविपाटलद्युति मुखं देव्याः करिष्याम्यहम् ।।'
     अत्र भाव्यर्थः सूचितः  । एतानि चत्वारि पताकास्थानानि क्वचिन्मङ्गलार्थं क्वचिदमङ्गलार्थं सर्वसन्धिषु भवन्ति  । काव्यकर्तुरिच्छावशाद्भूयो भूयोऽपि भवन्ति  । यत्पुनः केनचिदुक्तम्--'मुखसन्धिमारभ्य सन्धिचतुष्टये क्रमेण भवन्ति' इति  । तदन्ये न मन्यन्ते, एषामत्यन्तमुपादेयानामनियमेन सर्वत्रापि सर्वेषामपि भवितुं युक्तत्वात् ।
यत्स्यादनुचितं वस्तु नायकस्य रसस्य वा  ।
विरुद्धं तत्परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत् ।। सूत्र ६.५०  ।।
अनुचितमितिवृत्तं यथा--रामस्यच्छद्मना बालिवधः  । तच्चोदात्तराघवे नोनोक्तमेव  । वीरचरिते तु वाली रामवधार्थमागतो रामेण हत इत्यन्यथा कृतः  ।
अङ्केष्वदर्शनीया या वक्तव्यैव च संमता  ।
या च स्याद्वर्षपर्यन्तं कथा दिनद्वयादिजा  ।। सूत्र ६.५१  ।।
अन्या च विस्तरा सूच्या सार्थोपक्षोपकैर्बुधैः  ।
अङ्केषु अदर्शनीया कथा युद्धादिकथा  ।
वर्षाढूर्ध्वं तु यद्वस्तु तत्स्याद्वर्षादधोभवं  ।। सूत्र ६.५२  ।।
     उक्तं हि मुनिना--
'अङ्कच्छेदें कार्यं मासकृतं वर्षसञ्चितं वापि  ।
तत्सर्वं कर्तव्यं वर्षादूर्ध्वं न तु कदाचित् ।।'
     एवं च चतुर्दशवर्षव्यापिन्यपि रामवनवासे ये ये विराधवधादयः कथां--शास्ते ते वर्षवर्षावयवदिनयुग्मादीनामेकतमेन सूचनीया न विरुद्धाः  ।
दिनावसाने कार्यं यद्दिने नैवोपपद्यते  ।
अर्थोपक्षेपकैर्वाच्यमङ्कच्छेदं विधाय तत् ।। सूत्र ६.५३  ।।
     के तेर्ऽथोपक्षेपका इत्याह--
अर्थोपपक्षेपकाः पञ्च विष्कम्भकप्रवेशकौ  ।
चूलिकाङ्कावतारोऽथ स्यादङ्कमुखमित्यपि  ।। सूत्र ६.५४  ।।
वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथंशानां निदर्शकः  ।
संक्षिप्तार्थस्तु विष्कम्भ आदावङ्कस्य दर्शितः  ।। सूत्र ६.५५  ।।
मध्येन मध्यमाभ्यां वा पात्राभ्यां संप्रयोजितः  ।
शुद्धः स्यात्स तु संकीर्णो नीचमध्यमकल्पितः  ।। सूत्र ६.५६  ।।
     तत्र शुद्धो यथा--मालतीमाधवे श्मशाने कपालकुण्डला  । सङ्कीर्णो यथा--रामाभिन्दे क्षपणककापालिकौ  ।
     अथ प्रवेशकः---
प्रवेशकोऽनुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः  ।
अङ्कद्वयान्तर्विज्ञेयः शेषं विष्कम्भके यथा  ।। सूत्र ६.५७  ।।
     अङ्कद्वयस्यान्तरिति प्रथमाङ्केऽस्य प्रतिषेधः  । यथा--वेण्यामश्चत्थामाङ्के राक्षसमिथुनं  ।
     अथ चूलिका---
अन्तर्जवनिकासंस्थैः सूचनार्थस्य चूलिका  ।
     यथा वीरचरिते चतुर्थाङ्कस्यादौ--'(नेपथ्ये) भो भो वैमानिकाः, प्रवर्तन्तां रङ्गमङ्गलानि' इत्यादि  । 'रामेण परशुरामो जितः' इति नेपथ्ये पात्रैः सूचितं  ।
     अथाङ्कावतारः---
अङ्कान्ते सूचितः पात्रैस्तदङ्कस्याविभागतः  ।। सूत्र ६.५८  ।।
यत्राङ्कोऽवतरत्येषोऽङ्कावतार इति स्मृतः  ।
     यथा अभिज्ञाने पञ्चमाङ्के पात्रैः सूचितः षष्ठाङ्कस्तदङ्कस्याङ्गविशेष इवावतीर्णः  । अथाङ्कमुखम्---
यत्र सायादङ्क एवस्मिन्नङ्कानां सूचनाखिला  ।। सूत्र ६.५९  ।।
तदङ्कमुखमित्याहुर्बोजार्थख्यापकं च तत् ।
     यथा---मालतीमाधवे प्रथमाङ्कादौ कामन्दक्यवलोकिते भूरिवसुप्रभृतीनां भाविभूमिकानां परिक्षिप्तकथाप्रबन्धस्य च प्रसङ्गात्संनिवेशं सूचितवत्यौ  ।
अङ्कान्तपात्रैर्वाङ्कास्यं छिन्नाङ्कस्यार्थसूचनां  ।। सूत्र ६.६०  ।।
     अङ्कान्तपात्रैङ्कान्ते प्रविष्टैः पात्रैः  । यथा वीरचरिते द्वितीयाङ्कान्ते--'(प्रविश्य) सुमन्त्रः-भगवन्तौ वशिष्ठविश्वामित्रौ भवतः सभार्गवानाह्वयतः  । इतरे--क्व भगवन्तौ  । सुमन्त्रः--महाराजदशरथस्यान्तिके  । इतरे---तत्तत्रैव गच्छावः' इत्यङ्कपरिसमाप्तौ  ।
'(ततः प्रविशन्त्युपविष्टा वशिष्ठविश्वामित्रपरशुरामः)ऽइत्यत्र पूर्वाङ्कान्त एव प्रविष्टेन सुमान्त्रपात्रेण शतानन्दजनककथाविच्छेदे उत्तराङ्कमुखसूचनादङ्कास्यम्' इति  । एतच्च धनिकमतानुसारेणोक्तं  । अन्ये तुं---'अङ्कावतरणोनैवेदं गतार्थम्' इत्याहुः  ।
अपेक्षितं परित्याज्यं नीरसं वस्तु विस्तरं  ।
यदा संदर्शयेच्छेषमामुखानन्तरं तदा    ।। सूत्र ६.६१  ।।
कार्यो विष्कम्भको नाट्य आमुखाक्षिप्तपात्रकः  ।
     यथा--रत्नावल्यां यौगन्धरायणप्रयोजितः  ।
यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते    ।। सूत्र ६.६२  ।।
आदावेव तदाङ्केस्यादामुखाक्षेपसंश्रयः  ।
     यथा---शाकुन्तले  ।
विष्कम्भकाद्यैरपि नो वधो वाच्योऽधिकारिणः    ।। सूत्र ६.६३  ।।
अन्योऽन्येन तिराधानं न कुर्याद्रसवस्तुनोः  ।
रसः शृङ्गारादिः  । यदुक्तं धनिकेन---
'न चातिरसतो वस्तु दूरं विच्छिन्नतां नयेत् ।
रसं वा न तिरोदध्याद्वस्त्वलङ्कारलक्षणैः ।।' इति  ।
बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च    ।। सूत्र ६.६४  ।।
अर्थप्रकृतयः पञ्च ज्ञात्वा योज्या यथाविधि  ।
     अर्थप्रकृतयः प्रयोजनसिद्धिहेतवः  ।
तत्र बीजम्---
अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यद्विसर्पति    ।। सूत्र ६.६५  ।।
फलस्य प्रथमो हेतुर्बोजं तदभिधीयते  ।
     यथा---रत्नावल्यां वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतुर्दैवानुकूल्यलालितो यौगन्धरायणव्यापारः  । यथा वा---वेण्यां द्रौपदीकेशसंयमनहेतुर्भीमसेनक्रोधोपचितो युधिष्ठिरोत्साहः  ।
अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरच्छेदकारणम्   ।। सूत्र ६.६६  ।।
     यथा---रत्नावल्यामनङ्गपूजापरिसमाप्तौ कथार्थविच्छेदे सति 'उदयन्स्येन्दोरिवोद्वीक्षते' इति सागरिका श्रुत्वा '(सहर्षम्) कधं एसो सो उदाणणरिन्दो' इत्यादिरवान्तरार्थहेतुः  ।
व्यापि प्रासङ्गिकं वृत्तं पताकेत्यभिधीयते  ।
     यथा---रामचरिते-सुग्रीवादेः, वेण्यां भीमादेः, शाकुन्तले-विदूषकस्य चरितं  ।
पताकानायकस्य स्यान्न स्वकीयं फलान्तरम्   ।। सूत्र ६.६७  ।।
गर्भे सन्धौ विमर्शे वा निर्वाहस्तस्य जायते  ।
     यथा---सुग्रीवादेः राज्यप्राप्त्यादि  । यत्तु मुनिनोक्तम्--
'आ गार्भाद्वा विमर्शाद्वा पताका विनिवर्तते ।।' इति  ।
तत्र 'पताकेति  । पताका नायकफलं निर्वहणपर्यन्तमपि पताकायाः प्रवृत्तिदर्शनात्, इति व्याख्यातमभिनवगुप्तपादैः  ।
प्रासङ्गिकं प्रदेशस्थं चरितं प्रकरी मता    ।। सूत्र ६.६८  ।।
     यथा---कुलपत्यङ्के रावणजटायुसंवादः  ।
प्रकरी नायकस्य स्यान्न स्वकीयं फलान्तरं  ।
अपेक्षितं तु यत्साध्यमारम्भो यन्निबन्धनः    ।। सूत्र ६.६९  ।।
     यथा---जटायोः मोक्षप्राप्तिः  ।
समापनं तु यत्सिद्ध्यै तत्कार्यमिति संमतं  ।
     यथा---रामचरिते रावणवधः  ।
अवस्थाः पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः  ।। सूत्र ६.७०  ।।
आरम्भयत्नप्राप्त्याशानियताप्तिफलागमाः  ।
     तत्र---
भवेदारम्भ औत्सुक्यं यन्मुख्यफलसिद्धये  ।। सूत्र ६.७१  ।।
     यथा---रत्नावल्यां रत्नावल्यन्तः पुरनिवेशार्थं यौगन्धरायणस्यौत्सुक्यं  । एवं नायकनायिकादीनामप्यौत्सुक्यमाकरेषु बोद्धव्यं  ।
प्रयत्नस्तु फलाबाप्तौ व्यापारोऽतित्वरान्वितः  ।
     यथा रत्नावल्याम्---'तहवि ण अत्थि अण्यो दंसण उवॉ त्ति जधा तधा आलिहिअ जधासमीहिदं करैस्सम्।' इत्यादिना प्रतिपादितो रत्नावल्याश्चित्रलेखनादिर्वत्सराजसङ्गमोपायः  । यथा च---रामचरिते समुद्रबन्धनादिः  ।
उपायापायशङ्काभ्यां प्राप्त्याशा प्राप्तिसम्भवः  ।। सूत्र ६.७२  ।।
     यथा---रत्नावल्यां तृतीयेऽङ्के वेषपरिवर्तनाभिसरणादेः सङ्गमोपायाद्वासवदत्तालक्षणापायशङ्कया चानिर्धारितैकान्तसङ्गमरूपफलप्राप्तिः प्राप्त्यशा  । एवमन्यत्र  ।
अपायाभावतः प्राप्तिनियताप्तिस्तु निश्चिता  ।
     अपायाभावान्निर्धारितैकान्तफलप्राप्तिः  । 
     यथा रत्नावल्याम्--'राजा--देवीप्रसादनं त्यक्त्वा नान्यमत्रोपायं पश्यामि।' इति देवीलक्षणापायस्य प्रसादनेन निवारणान्नियतफलप्राप्तिः सूचिता  ।
सावस्था फलयोगः स्याद्यः समग्रफलोदयः  ।। सूत्र ६.७३  ।।
     यथा---रत्नावल्यां रत्नावलीलाभश्चक्रवर्तित्वलक्षणफलान्तरलाभसहितः  । एवमन्यत्र  ।
यथासंख्यमवस्थाभिराभिर्योगात्तु पञ्चभिः  ।
पञ्चधैवेतिवृत्तस्य भागाः स्युः पञ्चसन्धयः  ।। सूत्र ६.७४  ।।
     तल्लक्षणमाह---
अन्तरैकार्थसम्बन्धः सन्धिरेकान्वये सति  ।
     एकेन प्रयोजनेनान्वितानां कथांशानामवान्तरैकप्रयोजनसम्बन्धः सन्धिः  ।
     तद्भेदानाह--
मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्श उपसंहृतिः  ।। सूत्र ६.७५  ।।
इति पञ्चास्य भेदाः स्युः क्रमाल्लक्षणमुच्यते  ।
     यथाद्देशं लक्षणमाह---
यत्र बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा  ।। सूत्र ६.७६  ।।
प्रारम्भेण समायुक्ता तन्मुखं परिकीर्त्तितं  ।
     यथा--रत्नावल्यां प्रथमेऽङ्के  ।
फलप्रधानोपायस्य मुखसन्धिनिवेशिनः  ।। सूत्र ६.७७  ।।
लक्ष्यालक्ष्य इवोद्भेदो यत्र प्रतिमुखं च तत् ।
     यथा---रत्नावल्यां द्वितीयेऽङ्के वत्सराजसागरिकासमागमहेतोरनुरागबीजस्य प्रथमाङ्कोपक्षिप्तस्य सुसंगता--विदूषकाभ्यां ज्ञायमानतया किंचिल्लक्ष्यस्य वासवदत्तया चित्र फलकवृत्तान्तेन किञ्चिदुन्नीयमानस्योद्देशरूप उद्भेदः  ।
फलप्रधानोपायस्य प्रागुद्भिन्नस्य किञ्चिन  ।। सूत्र ६.७८  ।।
गर्भो यत्र समुद्भेदो ह्रासान्वेषणवान्मुहुः  ।
फलस्य गर्भोकरणाद्रर्भः  । यथा रत्नावल्यां द्वितीयेऽङ्के---'सुसंगता---सहि, अदक्खिणा दाणि सि तुमं जा एवं भट्टिणा हत्थेण गाहिदा वि कोवं ण मुञ्चसि' इत्यादौ समुद्भेदः  । पुनर्वासवदत्ताप्रवेशे ह्रासः  । तृतीयेऽङ्के---'तद्वार्तान्वेषणाय गतः कथं चिरयति वसन्तकः' इत्यन्वेषणं  । विढूषकः--ही ही भोः, कोसम्बीरज्जलम्भेणावि ण तादिसो पिअवास्सस्स परितोसो जादिसो मम सऽसादो पियवाणं सुणिअ भवस्सदि' इत्यादावुद्भेदः  । पुनरपि वासवदत्ताप्रत्यभिज्ञानाद्ह्रासः  । सागरिकायाः सङ्केतस्थानगमनेऽन्वेषणं  । पुनर्लतापाशकरणो उद्भेदः  । अथ विमिर्शः---
यत्र मुख्यफलोपाय उद्भिन्नो गर्भतोऽधिकः  ।। सूत्र ६.७९  ।।
शापाद्यैः सान्तरायश्च स विमर्श इति स्मृतः  ।
     यथा शाकुन्तले चतुर्थाङ्कादौ---अनसूया---पिअंवदे, जैवि गन्धव्वेण विवाहेण णिब्बुत्तकल्लाणा पिअसही सौन्तला अणुरूवभत्तुभाइणी संवुत्तेति निव्वुदं मे हिआम्, तह वि एत्तिअं चिन्तणिज्जम्' इत्यत आरभ्य सप्तमाङ्कोपक्षिप्ताच्छकुन्तलाप्रत्यभिज्ञानात्प्रागर्थसञ्चयः शकुन्तलाविस्मरणरूपविन्घालिङ्गितः  ।
अथ निर्वहणम्---
बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथं  ।। सूत्र ६.८०  ।।
एकार्थमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणां हि तत् ।
     यथा--वेण्याम्--'कञ्चुका--(उपसृत्य, सहर्षम्-) महाराज वर्धसे  । अयं खलु भीमसेनो दुर्योधनक्षतजारुणीकृतसर्वशरीरो दुर्लक्ष्यव्यक्तिः' इत्यादिना द्रौपदीकेशसंयमनादिमुखसन्ध्यादिबीजानां निजनिजस्थानोपक्षिप्तानामेकार्थयोजनं  । यथा वा-शाकुन्तले सप्तमाङ्केऽशकुन्तलाभिज्ञानादुत्तरोर्ऽथराशिः  ।
एषामङ्गान्याह--
उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनं  ।। सूत्र ६.८१  ।।
युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना  ।
 उद्भदः करणं भेद एतान्यङ्गानि वै मुखे  ।। सूत्र ६.८२  ।।
     यथोद्देशं लक्षणमाह--
काव्यार्थस्य समुत्पत्तिरुपक्षेप इति स्मृतः  ।
काव्यार्थ इतिवृत्तलक्षणप्रस्तुताभिधेयः  ।
यथा वेण्याम्--'भीमः---
लाभागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः 
प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य  ।
आकृष्य पाण्डववधूपरिधानकेशा-
न्स्वस्था भवन्ति मयि जीवति धर्तराष्ट्राः  ।।
समुत्पन्नार्थबाहुल्यं ज्ञेयः परिकरः पुनः  ।। सूत्र ६.८३  ।।
     यथा तत्रैव---
प्रवृद्धं यद्वैरं मम खलु शिसोरेव कुरुभिर्- 
न तत्रार्यो हेतुर्न भवति किरीटी न च युवां  ।
जरासंधस्योरः स्थलमिव विरूढं पुनरपि 
क्रुधा भीमः सन्धिं विघटयति यूयं घटयत  ।।
तन्निष्पत्तिः परिन्यासः---
     यथा तत्रैव---
चञ्चद्रभुजभ्रमितचण्डगदाभिघात-
संचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य  ।
स्त्यानावनद्धघनशोणितशोणपाणि-
रुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि  भीमः  ।।
अत्रोपक्षेपो नामेतिवत्तलक्षणस्य काव्याभिधैयस्य संक्षेपेणोपक्षेपणमात्रं  । परिकरस्तस्यैव बहुलीकरणं  । परिन्यासस्ततोऽपि नश्चयापत्तिरूपतया परितो हृदये न्यसनम्, इत्येषां भेदः  । एतानि चाङ्गानि उक्तेनैव पौर्वापर्येण भवन्ति । अङ्गान्तराणि त्वन्यथापि  ।
---गुणाख्यानं विलोभनं  ।
     यथा तत्रैव--- 'द्रौपदी--णाध, किं दुक्करं तुए परिकुविदेण।' यथा वा मम चन्द्रकलायां चन्द्रकलावर्णने--सेयम्, 'तारुण्यस्यविलासः---' इत्यादि (१३९ पृ.)  । यत्तु शकुन्तलादिषु 'ग्रीवाभङ्गाभिरामम्---' इत्यादि मृगादिगुणवर्णनं तद्वीजार्थसम्बन्धाभावान्न संध्यङ्गं  । एवमङ्गान्तराणामप्यूह्यं  ।
संप्रधारणमर्थानां युक्तिः---
     यथा--वेण्यां सहादेवो भीमं प्रति आर्य  किं महाराजसंदेशोऽयमव्युत्पन्न एवार्येण गृहीतः' इत्यतः प्रभृति यावद्भीमवचनं  ।
'युष्मान्ह्रेपयति क्रोधाल्लोके शत्रुकुलक्षयः  ।
न लज्जयति दारणां सभायां केशकर्षणम् ।।' इति  ।
----प्राप्तिः सुखागमः  ।। सूत्र ६.८४  ।।
     यथा तत्रैव---'मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपात्---' इत्यादि (२८४ पृ.) 'द्रौपदी--(श्रुत्वा सहर्षम्--) णाध, अस्सुदपुव्वं क्खु एदं वाणम्, ता पुणो पुणो भण।'
बीजस्यागमनं यत्तु तत्समाधानमुच्यते  ।
     यथा तत्रैव--'(नेपथ्ये कलकलानन्तरम्) भो भो द्रुपदविराटवृष्ण्यन्धक सहदेवप्रभृतयः , अस्मदक्षौहिणीपतयः कौरवचमूप्रधानयोधाश्च शृण्वन्तु भवन्तः---
यत्सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं 
यद्विस्मर्तुमपीहितं शमवता शान्ति कुलस्येच्छता  ।
तद्द्यूतारणिसंभृतं नृपसुताकेशाम्बराकर्षणैः 
क्रोधज्योतिरिदं महत्कुरुवने यौधिष्ठिरं जृम्भते ।।'
     अत्र 'स्वस्था भवन्तु मयि जीवति--' इत्यादि बीजस्य प्रधाननायकाभिमतत्वेन सम्यगहितत्वात्समाधानं  ।
सुखदुः खकृतो योर्ऽथस्तद्विधानमिति स्मृतं  ।। सूत्र ६.८५  ।।
     यथा बालचरिते---
'उत्साहातिशयं वत्स तव बाल्यं च पश्यतः  ।
मम हर्षविषादाभ्यामाक्रान्तं युगपन्मनः।'
     यथा वा मम प्रभावत्याम्--'नयनयुगासेचनकम्-' इत्यादि (२३६ पृ.)  ।
कुतूहलोत्तरा वाचः प्रोक्ता तु परिभावना  ।
     यथा--वेण्यां द्रौपदी युद्धं स्यान्न वेति संशयाना तूर्यशब्दानन्तरं 'णाध  किं दाणिं एसो पलाजलहरत्थणिदमन्थ खणे खणे समरदुन्दुभि ताडीअदि।'
बीजार्थस्य प्ररोहः स्यादुद्भेदः---
     यथा तत्रैव--'द्रौपदी--अण्णां च णाह, पुणोवि तुम्हेहि समरादो आअच्छिअ समास्सासैदव्वा  ।
भीमः--
ननु पाञ्चालराजतनये  किमद्यालीकाश्चासनया--
भूयः परिभवक्लान्तिलज्जाविधुरिताननं  ।
अनिः शेषितकौरव्यं न पश्यसि वृकोदरं  ।।
---करणं पुनः  ।। सूत्र ६.८६  ।।
प्रकृतार्थसमारम्भः--
     यथा तत्रैव---'देवि  गच्छामो वयमिदानीं कुरुकुलक्षयाय' इति  ।
---भेदः संहतभेदनं  ।
     यथा तत्रैव---'अत एवाद्यप्रभृति भिन्नोऽहं भवद्भ्यः।' केचित्तु---'भेदः प्रोत्साहना' इति वदन्ति  ।
     अथ प्रतिमुखाङ्गानि---
विलासः परिसर्पश्च विधुतं तापनं तथा  ।। सूत्र ६.८७  ।।
नर्म नर्मद्युतिश्चैव तथा प्रगमनं पुनः  ।
विरोधश्च प्रतिमुखे तथा स्यात्पर्युपासनं  ।। सूत्र ६.८८  ।।
पुष्पं वज्रमुपन्यासो वर्णसंहार इत्यपि  ।
     तत्र
समीहा रतिभोगार्था विलास इति कथ्यते  ।। सूत्र ६.८९  ।।
     रतिलक्षणस्य भावस्य यो हेतुभूतो भोगो विषयः प्रमदा पुरुषो वा तदर्था समीहा विलासः  । यथा शाकुन्तले---
कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तद्धावदर्शनायासि  ।
अकृतार्थेऽपि मनसिजे रतिमुभयप्रार्थना कुरुते  ।।
 इष्टनष्टानुसरणं परिसर्पश्च कथ्यते  ।
यथा शाकुन्तले---'राजा---भवितव्यमत्र तया  । तथा हि---
अभ्युन्नता पुरस्तादवगाढा जघनगौरवात्पश्चात् ।
द्वारेऽस्य पाण्डुसिकते पदपङ्क्तिर्दृश्यतेऽभिनवा ।।'
कृतस्यानुनयस्यादौ विधुतं त्वपरिग्रहः  ।। सूत्र ६.९०  ।।
     यथा तत्रैव---'अलं वो अन्तेउरविरहपज्जुस्सुएण राएसिणा उवरुद्धेण।' । केचित्तु---'विधृतं स्यादरतिः' इति वदन्ति  ।
उपायादर्शनं यत्तु तापनं नाम तद्भवेत् ।
     यथा रत्नावल्याम्---'सगरिका---
दुल्लहजणाणुरॉ लज्जा गुरुई परासो अप्पा  ।
पियसहि विसमं पेम्मं मरणं सरणं णवरि एक्कम् ।।'
परिहासवचो नर्म---
      यथा रत्नावल्याम्---'सुसंगता--सही  जस्स किदे तुमं आअदा से आं दे पुरदो चिट्ठदि  । सागरिका---(साभ्यसूयम्) कस्स किदे अहं आअदा ? 'सुसंगता--अलं अण्णसंकिदेण  । णं चित्तफलास्स।'
---धृतिस्तु परिहासजा  ।। सूत्र ६.९१  ।।
          नर्मद्युतिः---
     तथा तत्रैव--'सुसंगता-सहि ,अदक्खिणा दाणिं सि तुमं जा एव्वं भट्टिणा हत्थावलम्बिदावि कोवं ण मुञ्चसि  ।
सागरिका--(सभ्रूभङ्गमीषद्विहस्य) सुसंगदे  दाणिं वि कीलिदुं न विरमसि  । केचित्तु--'दोषस्याच्छादनं हास्यं नर्मद्युतिः' इति वदन्ति  ।
---प्रगमनं वाक्यं स्यादुत्तरोत्तरं  ।
     यथा विक्रमोर्वश्याम्--उर्वशी--जादु जादु महारॉ  । राजा--- मया नाम जितं यस्य त्वया जय उदीर्यते।' इत्यादि  ।
विरोधो व्यसनप्राप्तिः---
     यथा चण्डकौशिके---'राजा---नूनमसमीक्ष्यकारिणा मया अन्धेनेव स्फुरच्छिखाकलापो ज्वलनः पद्भ्यां समाक्रान्तः।'
---क्रुद्धस्यानुनयः पुनः  ।। सूत्र ६.९२  ।।
     स्यात्पर्युपासनं--
     यथा रत्नावल्याम्--'विढूषकः---भो, मा कुप्य  । एषा हि कदलीघरन्तरं गादा' इत्यादि  ।
---पुष्पं विशेषवचनं मतं  ।
     यथा तत्रैव---'(राजा हस्ते गृहीत्वा स्पर्शं नाटयति ) विदूषकाः---भो वास्स  एसा अपुव्वा सिरी तए समासादिदा  । राजा---वयस्य  सत्यम्---
श्रीरेषा, पाणिरप्यस्याः पारिजातस्य पल्लवः  ।
कुतोऽन्यथा स्त्रवत्येष स्वेदच्छद्मामृतद्रवः  ।।
     प्रत्यक्षनिष्ठुरं वज्रम्---
     यथा तत्रैव---'राजा---कथमिहस्थोऽहं त्वया ज्ञातः ? सुसंगता---ण केवलं तुमं समं चित्तफलएण  । ता जाव गदुअ गदुअ देवीए णिवेदैस्सम्।'
---उपन्यासः प्रसादनं  ।। सूत्र ६.९३  ।।
     यथा तत्रैव--'सुसंगता--भट्टुण  अलं सङ्काए  । मए वि भटिणीए पसादेण कीलिदं ज्जेव एदिहिं  । ता किं कण्णाभरणोण  ।
अदो वि मे गरुअरो पसादो एसो, जं तुए अहं एत्थ आलिहिदत्ति कुविदा मे पिअसही साअरिआ  । एसा ज्जेव पसादीअदु।'
केचित्तु---'उपपत्तिकृतो ह्यर्थ उपन्यासः स कीर्तितः।' इति वदन्ति  । उदाहरन्ति च, तत्रैव---'अदिमुहरा क्खु सा गब्भदासी' इति  ।
चातुर्वर्ण्योपगमनं वर्णसंहार इष्यते  ।
     यथा महावीरचरिते तृतीयेऽङ्के---
'परिषदियमृषीणामेष वीरो युधाजि-
त्सह नृपतिरमात्यैर्लोमपादश्च वृद्धः  ।
अयमविरतयज्ञो ब्रह्मवादी पुराणः 
प्रभुरपि जनकानामङ्ग भो याचकास्ते  ।।
     इत्यत्र ऋषिक्षादीनां वर्णानां मेलनं  ।
     अभिनवगुप्तपादास्तु--'वर्णशब्देन पात्राण्युपलक्ष्यन्ते  । संहारो मेलनम्' इति व्याचक्षते  । उदाहरन्ति च रत्नावल्यां द्वितीयेऽङ्के--'अदो वि मे अत्त्रं गुरुअरो पसादो--' इत्यादेरारभ्य 'णं हत्थे गेण्हिअ पसादेहि णं  । राजा--क्वासौ क्वासौ' इत्यादि  ।
     अथ गार्भाङ्गानि---
अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणो क्रमः  ।। सूत्र ६.९४  ।।
संग्रहश्चानुमानं च प्रार्थना क्षिप्तिरेव च  ।
त्रो (तो) टकाधिबलोद्वेगा गर्भे स्युर्विद्रवस्तथा  ।। सूत्र ६.९५  ।।
तत्र व्याजाश्रयं वाक्यमभूताहरणं मतं  ।
     यथा अश्वत्थामाङ्के---
'अश्वत्थामा हत इति पृथासूनुना स्पष्टमुक्त्वा 
स्वैरं शेषे गज इति पुनर्व्याहृतं सत्यवाचा  ।
तच्छ्रुत्वासौ दयिततनयः प्रत्ययात्तस्य राज्ञः 
शस्त्राण्याजौ नयनसलिलं चापि तुल्यं मुमोच  ।।'
     तत्त्वार्थकथनं मार्गः---
यथा चण्डकौशिके--'राजा---भगवन् 
     गृह्यतामर्जितमिदं भार्यातनयविक्रयात् ।
     शेषस्यार्थे करिष्यापि चण्डालेऽप्यात्मविक्रयं  ।।
                                                               रूपं वाक्यं वितर्कवत् ।। सूत्र ६.९६  ।।
यथा रत्नावल्याम्--'राजा---
     मनः प्रकृत्यैव चलं दुर्लक्ष्यं च तथापि मे  ।
     कामेनैतत्कथं विद्धं समं सर्वैः शिलीमुखैः  ।।
     उदाहरणमुत्कर्षयुक्तं वचनमुच्यते  ।
यथा अश्वत्थामाङ्के--
'यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां,
     यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा  ।
यो यस्तत्कर्मसाक्षी, चरति मयि रणो यश्च यश्च प्रतीपः 
     क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमिह जगतामन्तकस्यान्तकोऽहं  ।।'
     भावतत्त्वोपलब्धिस्तु क्रमः स्यात्---
     यथा शासुन्तले---'राजा---स्थाने खलु विस्मृतनिमेषेण चक्षुषा प्रियामवलोकयामि  । तथाहि--
     उन्नमितैकभ्रूलतमाननमस्याः पदानि रचयन्त्याः  ।
     पुलकाञ्चितेन कथयति मय्यनुरागं कपोलेन  ।।
                                                                ---संग्रहः पुनः  ।। सूत्र ६.९७  ।।
     सामदानार्थसंपन्नः--
     यथा रत्नावल्याम्---'राजा---साधु वयस्य  इदं ते पारितोषिकं  ।
(इति कटकं ददाति )  ।
                                                                     ---लिङ्गादूहोऽनुमानता  ।
      यथा जानकीराघवे नाटके---'रामः---
लीलागतैरपि तरङ्गयतो धरित्री-
मालोकनैर्नमयतो जगतां शिरांसि  ।
तस्यानुमापयति काञ्चनकान्तिगौर-
कायस्य सूर्यतनयत्वमधृष्यतां च  ।।
          रतिहर्षोत्सवानां तु प्रार्थनं प्रार्थना भवेत् ।। सूत्र ६.९८  ।।
यथा रत्नाषल्याम्---'प्रिये सागरिके ,
     शीतांशुर्मुखमुत्पले तव दृशौ, पद्मानुकारौ करौ, 
          रम्भास्तम्भनिभं तथोरुयुगलं, बाहू मृणालोपमौ  ।
     इत्यह्लादकराखिलङ्गि रभसान्निः शङ्कमालिङ्ग्य मा- 
          मङ्गनि त्वमनङ्गतापविधुराण्येह्येहि निर्वापय  ।।
     इदं च प्रार्थनाख्यमङ्गं  । यन्मते निर्वहणो भूतावसरत्वात्प्रशस्तिनामाङ्ग नास्ति तन्मतानुसारेणोक्तम्, अन्यथा पञ्चषष्टिसंख्यत्वप्रसङ्गात् ।
          रहस्यार्थस्य तद्भेदः क्षिप्तिः स्यात्---
     यथाश्वत्थामाङ्के---
'एवस्यैव विपाकोऽयं दारुणो भुवि वर्तते  ।
केशग्रहे द्वितीयेऽस्मिन्नूनं निः शेषिताः प्रजाः  ।।'
                                                                                        ---त्रो(तो) टकं पुनः  ।
संरब्धवाक्--
     यथा चण्डकौशिके---'कौशिकः--आः, पुनः कथमद्यापि न सम्भूता स्वणादक्षिणाः।'
---अधिबलभिसंमधिच्छलेन यः  ।। सूत्र ६.९९  ।।
     यथा रत्नावल्याम्---'काञ्चनमाला---भट्टिणि, इयं सा चित्तसालिआ  । वसन्तास्स सण्णं करोमि ' इत्यादि  ।
नृपादिजनिता भीतरुद्वेगः परिकीर्तितः  ।
     यथा वेण्याम्--- 
'प्राप्तावेकरथारूढौ पृच्छन्तौ त्वामितस्ततः  ।
स कर्णारिः स च क्रूरो वृककर्मा वृकोदरः  ।।'
शङ्काभयत्रासकृतः सम्भ्रमो विद्रवो मतः  ।। सूत्र ६.१००  ।।
कालान्तककरालास्यं क्रोधोद्भूतं दशाननं  ।
विलोक्य वानरानीके सम्भ्रमः कोऽप्यजायत  ।।
     अथ विमर्शाङ्गानि---
अपवादोऽथ संफेटो व्यवसायो द्रवो द्युतिः  ।
शक्तिः प्रसङ्गः शेदश्च प्रतिषेधो विरोधनं  ।। सूत्र ६.१०१  ।।
प्ररोचना विमर्शे स्यादादानं छादनं तथा  ।
दोषप्रख्यापवादः स्यात्---
यथा वेण्याम्---'युधिष्ठिरः---पञ्चालक  क्वचिदासादिता तस्य दुरात्मनः कौख्यापसदस्य पदवी  ।
पाञ्चालकः--न केवलं पदवी, स एव दुरात्मा देवीकेशपाशस्पर्शपातकप्रधानहेतुरुपलव्धः।'
                                                                 संफेटो रोषभाषणं  ।। सूत्र ६.१०२  ।।
     यथा तत्रैव---'राजा---अरे रे मरुत्तनय  वृद्धस्य राज्ञः पुरतो निन्दितमप्यात्मकर्म शलाघसे  । शृणु रे--
कृष्टा केशेषु भार्या तव तव च पशोस्तस्य राज्ञस्तयोर्वा 
प्रत्यश्रं भूपतीनां मम भुवनपतेराज्ञया द्यूतदासी  ।
तस्मिन्वेरानुबन्धे वद किमपकृतं तैर्हता ये नरेन्द्रा 
बाह्वोर्वोर्यातिभारद्रविणगुरुमदं मामजित्वैव दर्पः  ।।
भीमः---(सक्रोधम्) आः पाप  ।राजा---आः पाप।' इत्यादि  ।
व्यवसायश्च विज्ञेयःत प्रतिज्ञाहेतुसंभवः  ।
     यथा तत्रैव---'भीमः---
          निहताशेषकौरव्यः क्षीबो दुःशासनासृजा  ।
          भङ्क्ता दुर्योधनस्यौर्वोर्भोमोऽयं शिरसा नतः  ।।
          द्रवो गुरुव्यतिक्रान्तिः शोकावेगादिसम्भवा  ।। सूत्र ६.१०३  ।।
     यथा तत्रैव---'युधिष्ठिरः---भगवन् कृष्णाग्रज , सुभद्राभ्रातः , 
ज्ञातिप्रीतिर्मनसि न कृता, क्षत्रियाणां न धर्मो,
रूढं सख्यं तदपि गणितं नानुजस्यार्जुनेन  ।
तुल्यः कामं भवतु भवतः शिष्ययोः स्नेहबन्धः 
कोऽयं पन्था यदसि विमुखो मन्दभाग्ये मयि त्वं  ।
           तर्जनोद्वेजने प्रोक्ता द्युतिः---
     यथा तत्रैव दुर्योधनं प्रति कुमारवृकोदरेणोक्तम्----
'जन्मेन्दोविमले कुले व्यपदिशस्यद्यापि धत्से गदां,
 मां दुः शासनकोष्णशोणितमधुक्षीबं रिपुं मन्यसे  ।
दर्पान्धो मधुकैटभद्विषि हरावप्युद्धतं चेष्टसे,
त्रासान्मे नृ-पशो  विहाय समरं पङ्केऽधुना लीयसे  ।।'
                                                                                                   शक्तिः पुनर्भवेत् ।
            विरोधस्य प्रशमनम्---
      यथा तत्रैव---
'कुर्वन्त्वाप्ता हतानां रणशिरसि जना भस्मसाद्देहभारा- 
नश्रून्मिश्रं कथञ्चिद्ददतु जलममी बान्धवा बान्धवेभ्यः  ।
मार्गन्तां ज्ञातिदेहान्हतनरगहने खण्डितान्गृध्रकङ्कैः- 
रस्तं भास्वान्प्रयातः सह रिपुभिरयं संह्रिन्तां बलानि  ।।'
                                                                                                    ---प्रसङ्गो गुरुकीर्त्तनं  ।। सूत्र ६.१०४  ।।
     यथा मृच्छकटिकायाम्---'चाण्डालकः---एसो क्खु सागलदत्तस्स सुदो अज्जविस्मदत्तस्म णत्तिओ चालुदत्तो वावादिदुं वञ्भ्क्तट्ठाणं णिज्जै एदेण किल गणिआ वसन्तसेणा सुअण्णलोहेण वावादि देत्ति  ।
     चारुदत्तः---
(सनिर्वेदं स्वगतम्) 'मखशतपरिपूतं गोत्रमुद्भासितं यत्, 
सदसि निविडचेत्यव्रह्मघोषैः पुरुस्तात् ।
मम निधनदशायां वर्त्तमानस्य पापै-
स्तदसदृशमनुष्यैर्घुष्यते घोषणायाम् ।।'
इत्यनेन चारुदत्तवधाभ्युदयानुकूलप्रसङ्गाद्गुरुकीर्त्तनमिति प्रसङ्गः  ।
मनश्चेष्टासमुत्पन्नः श्रमः खेद इति स्मृतः  ।
     मनः समुत्पन्नो यथा मालतीमाधवे---
'दलति हृदयं गाढोद्वेगो द्विधा न भिद्यते 
वहति विकलः कायो मोहं न मुञ्चति चेतनां  ।
ज्वलयति तनूमन्तर्दाहः, करोति न भस्मसा-
त्प्रहरति विधिर्मर्मच्छेदी, न कृन्तति जीवितं  ।।'
     एवं चेष्टासमुत्पन्नोऽपि  ।
ईप्सितार्थप्रतीघातः प्रतिषेध इतीष्यते  ।। सूत्र ६.१०५  ।।
     यथा मम प्रभावत्यां विदूषकं प्रति प्रद्युम्नः---सखे  कथमिह त्वमेकाकी वर्त्तसे ? क्व नु पुनः प्रियसखीजनानुगम्यमाना प्रियतमा मे प्रभावती ? विदूषकः- असुर वैणा आआरिअ कहिं वि णीदा  ।
     प्रद्युम्नः---(दीर्घं निश्वस्य ) 
हा पूर्णचन्द्रमुखि मत्तचकोरनेत्रे 
मामानताङ्गि  परिहाय कुतो गतासि ?।
गच्छ त्वमद्य ननु जीवित  तूर्णमेव 
दैवं कदर्थनपरं कृतकृत्यमस्तु  ।।'
कार्यात्ययोपगमनं विहोधनमिति स्मृतं  ।
यथा वेण्याम्---युधिष्ठिरः---
तीर्णे भीष्ममहोदधौ, कथमपि द्रोणानले 'निवृते 
कर्णाशीविषभोगिनि प्रशमिते शल्ये च याते दिवं  ।
भीमेन प्रियसाहसेन रभासादल्पावशेषे जये 
सर्व जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः  ।।'
प्ररोचना तु विज्ञेया संहारार्थप्रदर्शिनी  ।। सूत्र ६.१०६  ।। 
यथा वेण्याम्---'पाञ्चालकः--अहं देवेन चक्रपाणिना सहितः।
(इत्युपक्रम्य ।) कृतं सन्देहेन  ।
पूर्यन्तां सलिलेन रत्नकलशा राज्याभिषेकाय ते,
 कृष्णात्यन्तचिरोज्भ्क्तिते तु कबरीबन्धे करोतु क्षणं  ।
रामे शातकुठारभास्वरकरे क्षत्रद्रुमोच्छेदिनि,
क्रमधान्धे च वृकोदरे परिपतत्याजौ कुतः संशयः ।।'
     कार्यसंग्रह आदानम्---
     यथा वेण्याम्---'भो भोः समन्तपञ्चकचारिणः,
     नाहं रक्षो, न भूतो, रिपुरुधिरजलाह्लादिताङ्गः प्रकामं 
          निस्तीर्णोरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः क्रोधनः क्षत्रियोऽस्मि  ।
     भो भो राजन्यवीराः  समरशिखिशिखाभुक्तशेषाः,कृतं व-
          स्त्रासेनानेन लीनैर्हतकरितुरगान्तहितैरास्यते यत् ।।
     अत्र समस्तरिपुवधकार्यस्य संकृहीतत्वादादानं ---
                                                                   तदाहुश्छादनं पुनः  ।
          कार्यार्थमपमानादेः सहनं खलु यद्भवेत् ।। सूत्र ६.१०७  ।।
     यथा तत्रैव---अर्जुनः-आर्य  प्रसीद किमत्रक्रोधेन--
'अप्रियाणि करोत्वेष वाचा शक्तो न कर्मणा  ।
हतभ्रातृशतो दुःखी प्रलापैरस्य का व्यथा  ।।
     अथ निर्वहणाङ्गानि  ।
सन्धिर्विबोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणं  ।
कृतिः तप्रसाद आनन्दः समयोऽप्युपगूहनं  ।। सूत्र ६.१०८  ।।
भाषणं पूर्ववाक्यञ्च काव्यसंहार एव च  ।
प्रशस्तिरिति संहारे ज्ञेयान्यङ्गानि नामतः  ।। सूत्र ६.१०९  ।।
     तत्र
          बीजोपगमनं सन्धिः
     यथा तत्रैव (वेण्याम्)---'भीमः-भवति  यज्ञवेदिसम्भवे  स्मरति भवती यन्मयोक्तम्--'चञ्चद्भुजे' त्यादि।'
     अनेन मुखे क्षिप्तबीजस्य पुनरुपगमनमिति सन्धिः  ।
                                                                                विबोधः कार्यमार्गणं  ।
     यथा तत्रैव---'भीमः--मुञ्चतु मामार्यः क्षणमेकं  । युधिष्ठिरः--किमपरमवशिष्टं ? भीमः--सुमहदवशिष्टं  ।संयमयामि तावदनेन सुयोधनशोणितोक्षितेन पाणिना पाञ्चाल्या दुःशासनावकृष्टं केशहस्तं  । युधिष्ठिरः--गच्छतु भवान्, अनुभवतु तपस्विनी वेणीसंहारम्।' इति  ।
     अनेन केशसंथमनकार्यस्यान्वेषणाद्विबोधः  ।
उपन्यासस्तु कार्याणां ग्रथनं---
     यथा तत्रैव---भीमः--पाञ्चालि  न खलु मयि जीवति सहरंत्तव्या दुःशासनविलुलिता वेणिरात्मपाणिभ्यां  । तिष्ठ, स्वयमेवाहं संहरमि '। 
इति  ।
     अनेन कार्यस्योपक्षेपाद्रग्रथनं  ।
                                                                             ---निर्णयः पुनः  ।। सूत्र ६.११०  ।।
अनुभूतार्थकथनं---
     यथा तत्रैव, भीमः--देव अजातशत्रो  अद्यापि दुर्योधनहतकः  । मया हि तस्य दुरात्मनः--
भूमौ क्षिप्तं शरीरं निहतमिदमसृक्चन्दनाभं निजाङ्गे 
तक्ष्मीरार्ये निषक्ता चतुरुदधिपयः सीमया सार्द्धमुर्व्या  ।
भृत्या मित्राणि योधाः कुरुकुलमनुजा दग्धमेतद्रणाग्नौ,
नामैकं यद्ब्रवीषि क्षितिप  तदधुना धार्त्तराष्टस्य शेषं  ।।
                                                              < big>वदन्ति परिभाषणं  ।
         परिवादकृतं वाक्यम्</big>
     यथा शाकुन्तले--राजा आर्ये  अथ सा तत्रभवती किमाख्यस्य राजर्षेः पत्नी ?  । तापसी---
को तस्स धम्मदारपरिट्टाइणो णामं गेण्हिस्सदि।'
                                             लब्धार्थशमनं कृतिः  ।। सूत्र ६.१११  ।।
     यथा वेण्याम्--'कृष्णः--एते भगवन्तो व्यास--वाल्मीकिप्रभृतयोऽभिषेकं धारयन्तस्तिष्ठन्ति ।' इति  ।
     अनेन प्राप्तराज्यस्याभिषेकमङ्गलैः स्थिरीकरणं कृतिः  ।
शुश्रूषादिः प्रसादः स्यात्---
     यथा तत्रैव भीमेन द्रौपद्याः केशसंयमनं  ।
                                                          आनन्दो वाञ्छितागमः  ।
     यथा तत्रैव---'द्रौपदी---विसुमरिदं एदं वावारं णाधस्स पसादेण पुणो वि सिक्खिस्सं।'
                 समयो दुःखनिर्याणां---
     यथा रत्नावल्याम्--'वासवदत्ता---(रत्नावलीमालिङ्ग्य) समस्सस बहिणिए  समस्सस।'
                                                   तद्भवेदुपगूहनं  ।। सूत्र ६.११२  ।।
        यत्स्यादद्भुतसम्प्राप्तिः--
     यथा मम प्रभावत्यां नारददर्शनात्प्रद्युम्न ऊर्द्ध्वमवलोक्य---
'दधद्विद्युल्लेखामिव कुसुममालां मरिमल--
भ्रमद्भृङ्गश्रेणीध्वनिभिरुपगीतां तत इतः  ।
दिगन्तं ज्योतिभिस्तुहिनकरगौरैर्धवलय--
न्नितः कैलासाद्रिः पतति वियतः किं पुनरिदं  ।।'
                                                       सामदानादि भाषणं  ।
     यथा चण्डकौशिके--'धर्मः---तदेहि धर्मलोकमधितिष्ठ।'
पूर्ववाक्यं तु विज्ञेयं यथोक्तार्थोपदर्शनं  ।। सूत्र ६.११३  ।।
     यथा वेण्याम्--भीमः--बुद्धैमतिके  क्व सा भानुमती  । परिभवतु सम्प्रति पाण्डवदारान्।
          वरप्रदानसंप्राप्तिः काव्यसंहार इष्यते  ।
      यथा सर्वत्र---किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि।' इति  ।
नृपदेशादिशान्तिस्तु प्रशस्तिरभिधीयते  ।। सूत्र ६.११४  ।।
      यथा प्रभावत्याम्---
'राजानः सुतनिर्विशेषमधुना पश्यन्तु नित्यं प्रजा 
जीयसुः सदसद्विवेकपटवः सन्तो गुणग्राहिणः । 
सस्यस्वर्णसमृद्धयः समधिकाः सन्तु क्षमामण्डले 
भूयादव्यभिचारिणी त्रिजगतो भक्तिश्च नारायणो  ।।'
     अत्र चोपसंहारप्रशस्त्योरन्त एकेन क्रमेणैव स्थितिः  । 'इह च मुखसंधौ उपक्षेपपरिन्यासयुक्त्युद्भेदसमाधानानां प्रतिमुखे च परिसर्पणप्रगमनवज्रोपन्यासपुष्पाणां गर्भेऽभूताहरणमर्गत्रो (तो) टकाधिबलक्षेपाणां विमर्शेऽपवादशक्तिव्यवसायप्ररोचनादानानां प्राधन्यं  । अन्येषां च यथासम्भवं स्थितिः' इति केचित् ।
चतुःषष्टिविधं ह्येतदङ्गं प्रोक्तं मनीषिभिः  ।
कुर्यादनियते तस्य संधावपि निवेशनं  ।। सूत्र ६.११५  ।।
रसानुगुणतां वीक्ष्य रसस्यैव हि मुख्यता  ।
     यथा वेहीसंहारे तृतीयाङ्के दुर्योधनकर्णयोर्महत्संप्रधारणं  । एवमन्यत्रापि  । यत्तु रुद्रटादिभिः 'नियम एव ' इत्युक्तं तल्लक्ष्याविरुद्धं  ।
इष्टार्थरचनाश्चर्यलाभो वृत्तान्तविस्तरः  ।। सूत्र ६.११६  ।।
रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गोष्यानां गोपनं तथा  ।
प्रकाशनं प्रकाश्यानामङ्गानां षड्विधं फलं  ।। सूत्र ६.११७  ।।
अङ्गहीनो नरो यद्वन्नैवारम्भक्षमो भवेत् ।
अङ्गहीनं तथा काव्यं न प्रयोगाय युज्यते  ।। सूत्र ६.११८  ।।
संपादयेतां संध्यङ्गं नायकप्रतिनायकौ  ।
तदभावे पताकाद्यस्तदभावे तथेतरत् ।। सूत्र ६.११९  ।।
     प्रायेण प्रधानपुरुषप्रयोज्यानि सन्ध्यङ्गानि भवन्ति  । किन्तूपक्षेपादित्रयं बीजस्याल्पमात्रसमुद्दिष्टत्वादप्रधानपुरुषप्रयोजितमेव साधु  ।
रसव्यक्तिमपेक्ष्यैषामङ्गानां संनिवेशनं  ।
न तु केवलया शास्त्रस्थितिसंपादनेच्छया  ।। सूत्र ६.१२०  ।।
     तथा च यद्वेण्यां दुर्योधनस्य भानुमत्या सह विप्रलम्भो दर्शितः, तत्ताद्दशेऽवसरेऽत्यन्तमनुचितं  ।
अविरुद्धं तु यद्वृत्तं रसादिव्यक्तयेऽधिकं  ।
तदष्यन्यथयेद्धीमान्न वदेद्वा कदाचन  ।। सूत्र ६.१२१  ।।
     अनयोरुदाहरणं सत्प्रबन्धेष्वभिव्यक्तमेव  ।
     अथ वृत्तयः---
शृङ्गारे कौशिकी वीरे सात्त्वत्यारभटी पुनः  ।
रसे रौद्रे च बीभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती  ।। सूत्र ६.१२२  ।।
चतस्त्रो वृत्तयो ह्येताः सर्वनाट्यस्य मातृकाः  ।
स्युर्नायिकादिव्यापारविशेषा नाटकादिषु  ।। सूत्र ६.१२३  ।।
     तत्र कौशिकी---
या श्लक्ष्णनेपथ्यविशेषचित्रा स्त्रीसंकुला पुष्कलनृत्यगीता  ।
कामोपभोगप्रभवोपचारा सा कौशिकी चारुविलासयुक्ता  ।। सूत्र ६.१२४  ।।
नर्म च नर्मस्फूर्जो नर्मस्फोटोऽथ नर्मगर्भश्च  ।
चत्वार्यङ्गान्यस्या---
     तत्र
                                                                 वैदग्ध्यक्रीहितं नर्मः  ।। सूत्र ६.१२५  ।।
          इष्टजनावर्जनकृत्तच्चापि त्रिविधं मतं  ।
          विहितं शुद्धहास्येन सशृङ्गारभयेन च  ।। सूत्र ६.१२६  ।।
     तत्र केवलहास्येन विहितं यथा रत्नावल्याम्---'वासवदत्ता--(फलकमुद्दिश्य सहासम्) एसा वि अवरा तव समीवे जधालिहिदा एदं किं अज्जवसन्तस्स विण्णाणं  ।
     सशृङ्गारहास्येन यथा शाकुन्तले--राजानं प्रति शकुन्तला--असंतुट्ठो उण किं करिस्सदि  । राजा-- इदमं  । (इति व्यवसितःशकुन्तलावक्त्रं ढौकते )'
     सभयहास्येन यथा रत्नावल्याम्---आलेख्यदर्शनावसरे 'सुसंगता--जाणिदो मए एसो वुत्तन्तो समं चित्तफलएण  । ता देवीए गदुअ निवेदैस्सं  । एतद्वाक्यसम्बन्धि नर्मोदाहृतं  ।
एवं वेषचेष्टासम्बन्ध्यपि  ।
नर्मस्फूर्जः सुखारम्भो भयान्तो नवसंगमः  । 
     यथा मालविकायाम्--सङ्केतनायकमभिसृतायां 'नायकः--
विसृज सुन्दरि  सङ्गमसाध्वसं 
ननु चिरात्प्रभृति प्रणयोन्मुखे  ।
परिगृहण गते सहकारतां 
त्वमतिमुक्तलताचरितं मयि ।।'
     मालविका--'भट्टा, देवीए भएण अप्पणो वि पिअ कौं ण पारेमि' इत्यादि  ।
      अथ नर्मस्फोटः---
नर्मस्फोटो भावलेशैः सूचिताल्परसा मतः  ।। सूत्र ६.१२७  ।।
     यथा मालतीमाधवे---
'गमनमलसं शून्या दृष्टिः शरीरमसौष्ठवं 
श्वसितमधिकं किन्त्वेतत्स्यात्किमदन्यदितोऽथवा  ।
भ्रमति भुवने कन्दर्पाज्ञा विकारि च यौवनं 
ललितमधुरास्ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरतां  ।।
     अलसगमनादिभिर्भावलेशैर्माधवस्य मालत्यामनुरागः स्तोकः प्रकाशितः  । 
नर्मगर्भो व्यवहतिर्नेतुः प्रच्छन्नवर्तिनः  ।
     यथा--तत्रैव सखीरूपधारिणा माधवेन मालत्या मरणव्यवसायवारणं  ।
     अथ सात्त्वती---
सात्त्वती बहुला सत्त्व--शौर्यत्यागदयार्जवैः  ।। सूत्र ६.१२८  ।।
सहर्षा क्षुद्रशृङ्गारा विशोका साद्भुता तथा  ।
उत्थापकोऽथ सांघात्यः संलापः परिवर्त्तकः  ।। सूत्र ६.१२९  ।।
विशेषा इति चत्त्वारः सात्त्वत्याः परिकीर्त्तिः  ।
उत्तेजनकरी शत्रोर्वागुध्यापक उच्यते  ।। सूत्र ६.१३०  ।।
     यथा महावीरचरिते---
'आनन्दाय च विस्मयाय च मया दृष्टोऽसि दुःखाय वा 
वैतृष्ण्यन्तु ममापि सम्प्रति कुतस्त्वद्दर्शने चक्षुषः  ।
त्वत्साङ्गत्यसुखस्य नास्मि विषयस्तत्किं वृथा व्याहृतैः-
 अस्मिन्विश्रुतजामदग्न्यदमने पाणौ धनुर्जृन्भतां  ।।'
मन्त्रार्थदैवशक्त्यादेः साघात्यः सङ्घभेदनं  ।
     मन्त्रशक्त्या यथा---मुद्राराक्षसे राक्षससायानां चाणक्येन स्वबुद्ध्या भेदनं  । अर्थशक्त्यापि तत्रैव  । दैवशक्त्या यथा---रामायणो रावणाद्विभीषणस्य भेदः  ।
संलापः स्याद्रभीराक्तिर्नानाभावसमाश्रयः  ।। सूत्र ६.१३१  ।।
     यथा वीरचरिते---'रामः--अयं सः, यः किल सपरिवारकार्त्तिकेयविजयावजीतेन भगवता नीललोहिते परिवत्सरसहस्त्रान्तेवासिने तुभ्यं प्रसादीकृतः परशुः  ।परशुरामः--राम दाशरथे  स एवायमार्यपादानां प्रियः परशुः  । 'इत्यादि  ।
प्रारब्धादन्यकार्याणां कारणं परिवर्तकः  ।
     यथा वेण्याम्---'भामः---सहदेव  गच्छ त्वं गुरुमनुवर्तस्व  । अहमप्यस्त्रागारं प्रविश्यायुधसहायो भवामीति यावत् । अथवा आमन्त्रयितव्यैव मया पाञ्चाली।' इति  ।
     अथारभटी---
मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोद्भ्रान्तादिचेष्टितैः  ।। सूत्र ६.१३२  ।।
संयुक्ता वधबन्धाद्यैरुद्धतारभटी मता  ।
वस्तूत्थापनसंफैटौ संक्षिप्तिरवपातनं  ।। सूत्र ६.१३३  ।।
इति भेदास्तु चत्वार आरभट्याः प्रकीर्तिताः  ।
मायाद्युत्थापितं वस्तु वस्तुत्थापनमुच्यते  ।। सूत्र ६.१३४  ।।
     यथोदात्तराघवे---
जीयन्ते जयिनोऽपि सान्द्रतिमिरव्रातैर्वियद्व्यापिभिर्- 
भास्वन्तः सकला रवेरपि कराः कस्मादकस्मादमी  ।
एते चोग्रकबन्धकण्ठरुधिरैराध्मायमानोदरा 
मुञ्चन्त्याननकंदरानलमुचस्तीव्रान्रवान्फेरवाः  ।। इत्यादि  ।
संफेटस्तु समाघातः क्रुद्धसत्वरयोर्दूयोः  ।
     यथा मालत्यां माधवाघोरघण्टयोः  ।
'संक्षिप्ता वस्तुरचना शिल्पैरितरथापि वा  ।। सूत्र ६.१३५  ।।
संक्षिप्तिः स्यान्निवृत्तौ च नेतुर्नेत्रन्तरग्रहः  ।
     यथोदयनचरिते कलिञ्जहस्तिप्रयोगः  । द्वितीयं यथा वालिनिवृत्त्या सुग्रीवः  । यथा वा परशुरामस्यौद्धत्यनिवृत्त्या शान्तत्वापादनम्--'पुण्या ब्राह्मणजातिः--ऽइति  ।
          प्रवेशत्रासनिष्क्रान्तिहर्षविद्रवसंभवं  ।। सूत्र ६.१३६  ।।
          अवपातनमित्युक्तं---
     यथा कृत्यरावणो षष्ठेऽङ्के--'(प्रविश्य खङ्गहस्तः पुरुषः)' इत्यतः प्रभृति निष्क्रमणपर्यन्तं  ।
पूर्वमुक्तैक भारती  ।
     अथ नाट्योक्तयः---
अश्राव्य खलु यद्वस्तु तदिह स्वगतं मतं  ।। सूत्र ६.१३७  ।।
सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यात्तद्भवेदपवारितं  ।
रहस्यं तु यदन्यस्य परावृत्य प्रकाश्यते  ।। सूत्र ६.१३८  ।।
त्रिपताककरेणान्यानपवार्यान्तरा कथां  ।
आन्योन्यामन्त्रणं यत्स्यात्तज्जनान्ते जनान्तिकं  ।। सूत्र ६.१३९  ।।
किं व्रवीषीति यन्नाट्ये विना पात्रं प्रयुज्यते  ।
श्रुत्वेवानुक्तमष्यर्थं तत्स्यादाकाशभाषितं  ।। सूत्र ६.१४०  ।।
     यः कश्चिदर्थो यस्माद्रोपनीयस्तस्यान्तरत ऊर्ध्वं सर्वाङ्गुलिनामितानामिकं त्रिपताकलक्षणं करं कृत्वान्येन सह यन्मन्त्र्यते तज्जनान्तिकं  । परावृत्यान्यस्य रहस्यकथनमपवारितं  । शेषं स्पष्टं  ।
दत्तां सिद्धां च सेनां च वेश्यानां नाम दर्शयेत् ।
दत्तप्रयाणि वणिजां चेटचेट्योस्तथा पुनः  ।। सूत्र ६.१४१  ।।
वसन्तादिषु वर्ण्यस्य वस्तुनो नाम यद्भवेत् ।
     वेश्या यथा वसन्तसेनादिः  । वणिग्विष्णुदत्तादिः  । चेटः कलहंसादिः  । चेटी मन्दारिकादिः  ।
नाम कार्यं नाटकस्य गर्भितार्थप्रकाशकं  ।। सूत्र ६.१४२  ।।
     यथा रामाभ्युदयादिः  ।
नायिकानायकाख्यानात्संज्ञा प्रकरणादिषु  ।
     यथा मालतीमाधवादिः  ।
नाटिकासट्टकादीनां नायिकाभिर्विशेषणं  ।। सूत्र ६.१४३  ।।
     यथा रत्नावली-कर्पूरमञ्जर्यादिः  ।
प्रायेण ण्यन्तकः साधिर्गमेः स्थाने प्रयुज्यते  ।
     यथा शाकुन्तले--ऋषी, 'गच्छावः' इत्यर्थे 'साधयावस्तावत्।'
राजा स्वमीति देवेति भृत्यैर्भट्टेति चाधमैः  ।। सूत्र ६.१४४  ।।
राजषिभिर्वयस्येति तथा विढूषकेण च  ।
राजन्नित्यृषिभिर्वाच्यः सोऽपत्यप्रत्ययेन च  ।। सूत्र ६.१४५  ।।
स्वेच्छया नामभिविप्रविप्र आर्येति चेतरैः  ।
वयस्येत्यथवा नाम्ना वाच्यो राज्ञा विढूषकः  ।। सूत्र ६.१४६  ।।
वाच्यौ नटीसूत्रधारावार्यनाम्ना परस्परं  ।
सूत्रधारं वदेद्भाव इति वै पारिपार्शिवकः  ।। सूत्र ६.१४७  ।।
सूत्रधारो मारिषेति हण्डे इत्यधमैः समाः  ।
वयस्येत्युत्तमैर्हहो मध्यैरार्येति चाग्रजः  ।। सूत्र ६.१४८  ।।
भगवन्निति वक्तव्याः सर्वैर्देवषिलिङ्गिनः  ।
वदेद्राज्ञीं च चेटीं च भवतीति विदूषकः  ।। सूत्र ६.१४९  ।।
आयुष्मन्रथिनं सूतो वृद्धं तातेति चेतरः  ।
वत्सपुत्रकतातेति नाम्ना गोत्रेण वा सुतः  ।। सूत्र ६.१५०  ।।
शिष्योऽनुजश्च वक्तव्योऽमात्य आर्येति चाधमैः  ।
विप्रैरयममात्येति सचिवेति च भण्यते  ।। सूत्र ६.१५१  ।।
साधो  इति तपस्वी च प्रशान्तश्चोच्यते बुधैः  ।
स्वगृहीताभिधः पूज्यः शिष्याद्यैर्विनिगद्यते  ।। सूत्र ६.१५२  ।।
उपाध्यायेति चाचार्यो महाराजेति भूपतिः  ।
स्वामीति, युवराजस्तु कुमारो भर्तृदारकः  ।। सूत्र ६.१५३  ।।
भद्रसौम्यमुखेत्येवमधमैस्तु कुमारकः  ।
वाच्या प्रकृतिभी राज्ञः कुमारी भर्तृदारिका  ।। सूत्र ६.१५४  ।।
पतिर्यथा तथा वाच्या ज्येष्ठमध्याधमैः स्त्रियः  ।
हलेति सदृशी, प्रेष्या हञ्जे वेश्याज्जुका तथा  ।। सूत्र ६.१५५  ।।
कुट्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या च जरती जनैः  ।
आमन्त्रणैश्च पाषण्डा वाच्याः स्वसमयागतैः  ।। सूत्र ६.१५६  ।।
शका (शक्या) दयश्च संभाष्या भद्रदत्तादिनामभिः  ।
यस्य यत्कर्म शिल्पं वा विद्या वा जातिरेव वा  ।। सूत्र ६.१५७  ।।
तेनैव नाम्ना वाच्योऽसौ ज्ञेयाश्चान्ये यथोचितं  ।
     अथ भाषाविभागः---
पुरुषाणामनीचानां संस्कृतं स्यात्कृतात्मनां  ।। सूत्र ६.१५८  ।।
सोरसेनी प्रयोक्तव्या तादृशीनां च योषितां  ।
आसामेव तु गाथासु महाराष्ट्रीं प्रयोजयेत् ।। सूत्र ६.१५९  ।।
अत्रोक्ता मागधी भाषा राजान्तः पुरचारिणां  ।
चेटानां राजपुत्राणां श्रेष्ठानां चार्धमगधी  ।। सूत्र ६.१६०  ।।
प्राच्यां विदूषकादीनां, धूर्तानां स्यादवन्तिजा  ।
योधनागरिकादीनां दाक्षिणात्या हि दीव्यतां  ।। सूत्र ६.१६१  ।।
शवराणां शकादानां शाबरीं संप्रयोजयेत् ।
बाह्लीकभाषोदीच्यानां द्राविडी द्राविडादिषु  ।। सूत्र ६.१६२  ।।
आभीरेषु तथाभीरी चाण्डाली पुक्कसादिषु  ।
आभीरी शाबरी चापि काष्ठपात्रोपजीविषु  ।। सूत्र ६.१६३  ।।
तथैवाङ्गारकारादौ पैशाची स्यात्पिशाचवाक् ।
चेटीनामष्यनीचानामपि स्यात्सौरसेनिका  ।। सूत्र ६.१६४  ।।
बालानां षण्डकानां च नीचग्रहविचारिणां  ।
उन्मत्तानामातुराणां सैव स्यात्संस्कृतं क्वचित् ।। सूत्र ६.१६५  ।।
ऐश्वर्येण प्रमत्तस्य दारिद्र्योपद्रुतस्य च  ।
भिक्षु वल्कधरादीनां प्राकृतं संप्रयोजयेत् ।। सूत्र ६.१६६  ।।
संस्कृतं संप्रयोक्तव्यं लिङ्गिनीषूत्तमासु च  ।
देवीमन्भिसुतावेश्यास्वपि कैश्चित्तथोदितं  ।। सूत्र ६.१६७  ।।
कार्यतश्चोत्तमादीनां कार्यो भाषाविपर्ययः  ।। सूत्र ६.१६८  ।।
योषित्सखीबालवेश्याकितवाष्सरसां तथा  ।
वैदग्ध्याथ प्रदातव्यं संस्कृतं चान्तरान्तरा  ।। सूत्र ६.१६९  ।।
     एषामुदाहरणान्याकरेषु बोद्धव्यानि  । भाषालक्षणानि मम तातपादानां भाषार्णवे  ।
षट्त्रिंशल्लक्षणान्यत्र, नाट्यालंकृतयस्तथा  ।
त्रयस्त्रिंशत्प्रयोज्यानि वीथ्यङ्गानि त्रयोदश  ।। सूत्र ६.१७०  ।।
लास्याङ्गानि दश यथालाभंरसव्यपेक्षया  ।
     यथालाभं प्रयोज्यानीति सम्बन्धः  । अत्रेति नाटके  । तत्र लक्षणानि--
भूषणाक्षरसंघातौ शोभोदाहरणं तथा  ।। सूत्र ६.१७१  ।।
हेतुसंशयदृष्टान्तास्तुल्यतर्कः पदोच्चयः  ।
निदर्शनाभिप्रायौ च प्राप्तिर्विचार एव च  ।। सूत्र ६.१७२  ।।
दिष्टोपदिष्टे च गुणातिपातातिशयौ तथा  ।
विशेषणनिरुक्ती च सिद्धिभ्रशविपर्ययौ  ।। सूत्र ६.१७३  ।।
दाक्षिण्यानुनयौ मालार्थापत्तिर्गर्हणं तथा  ।
पृच्छा प्रसिद्धिः सारूप्यं संक्षेपो गुणकीर्तनं  ।। सूत्र ६.१७४  ।।
लेशो मनोरथोऽनुक्तसिद्धिः प्रियवचस्तथा  ।
     तत्र---
लक्षणानि गुणैः सालंकारैर्योगस्तु भूषणं  ।। सूत्र ६.१७५  ।।
     यथा---
'आक्षिपन्त्यरविन्दानि मुग्धे  तव मुखश्रियं  ।
कोषदण्डसमग्रणां किमेषामस्ति दुष्करं  ।।
वर्णनाक्षरसंघातश्चित्रार्थैरक्षरैर्मितैः  ।'
     यथा शाकुन्तले-- 'राजा---कच्चित्सखीं वो नातिबाधते शरीरसंतापः  । प्रियंवदा--सम्पदं लधोसहो उअसमं गमिस्सदि।'
सिद्धैरर्थैः समं यत्राप्रसिद्धोर्ऽथः प्रकाशते  ।। सूत्र ६.१७६  ।।
श्लिष्टश्लक्षणचित्रार्था सा शोभेत्यभिधीयते  ।
     यथा---
'संद्वंशसम्भवः शुद्धः कोटिदोऽपि गुणान्वितः  ।
कामं धनुरिव क्रूरो वर्जनीयः सतां प्रभुः  ।'
यत्र तुल्यार्थयुक्तेन वाक्येनाभिप्रदर्शनात् ।। सूत्र ६.१७७  ।।
साध्यतेऽभिमतश्चार्थस्तदुदाहरणं मतं  ।
     यथा---
'अनुयान्त्या जनातीतं कान्तं साधु त्वया कृतं  ।
का दिनश्रीर्विनार्केण का निशा शशिना विना  ।।'
हेतुर्वाक्यं समासोक्तमिष्टकृर्द्धतुदर्शनात् ।। सूत्र ६.१७८  ।।
     यथा वेण्यां भीमं प्रति 'चेटी--एवं मए भणिदं भाणुमदि तुह्माणं अमुक्केसु केसेसु कहं देवीए केसा संजमिअन्तित्ति  ।
संशयोऽज्ञाततत्त्वस्य वाक्ये स्याद्यदनिश्चयः  ।
     यथा ययातिविजये---
'इयं स्वर्गाधिनाधस्य लक्ष्मीः, किं यक्षकन्यका  ।
किं चास्य विषयस्यैव देवता किमु पार्वती  ।।'
दृष्टान्तो यस्तु पक्षेर्ऽथसाधनाय निदर्शनं  ।। सूत्र ६.१७९  ।।
     यथा वेण्यां --'सहदेवः---आर्य  उचितमेवैतत्तस्या यतो दुर्योधनकलत्रं हि सा' इत्यादि  ।
तुल्यतर्को यदर्थेन तर्कः प्रकृतिगामिना  ।
     यथा तत्रैव---
'प्रयेणैव हि दृश्यन्ते कामं स्वप्नाः शुभाशुभाः  ।
शतसंख्या पुनरियं सानुजं स्पृशतीव मां  ।।'
संचयोर्ऽथानुरूपो यः पदानां स पदोच्चयः  ।। सूत्र ६.१८०  ।।
     यथा शाकुन्तले---
'अधरः किसलयरागः कोमलविटपानुकारिणौ बाहू  ।
कुसुममिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु संनद्धं  ।।'
     अत्र पदपदार्थयोः सौकुमार्यं सदृशमेव  ।
यत्रार्थानां प्रसिद्धानां क्रियते परिकीर्तनं  ।
परपक्षव्युदासार्थं तन्निदर्शनमुच्यते  ।। सूत्र ६.१८१  ।।
     यथा--
'क्षात्रधर्मोचितैर्धर्मैरलं शत्रुवधे नृपाः  ।
किं तु बालिनि रामेण मुक्तो बाणः पराङ्मुखे  ।।'
अभिप्रायस्तु सादृश्यादभूतार्थस्य कल्पना  ।
     यथा शाकुन्तले---
     'इदं किलाव्याजमनोहरं वपुस्तपः क्लमं साधयितुं य इच्छति  ।
     ध्रुवं स नीलोत्पलपत्नधारया समिल्लतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति  ।।'
प्राप्तिः केनचिदंशेन किञ्चिद्यत्रानुमीयते  ।। सूत्र ६.१८२  ।।
     यथा मम प्रभावत्याम्--'अनेन खलु सर्वतश्चरता चञ्चरीकेणावश्यं विदिता भविष्यति प्रियतमा मे प्रभावती।'
विचारो युक्तिवाक्यैर्यदप्रत्यक्षार्थसाधनं  ।
     यथा मम चन्द्रकलायाम्---'राजा---नूनमियमन्तः पिहितमदनविकारा वर्तते  । यतः ।
'हसति परितोषरहितं निरीक्ष्यमाणापि नेक्षते किञ्चित् ।
सख्यामुदाहरन्त्यामसमञ्जसमुत्तरं दत्ते ।।'
देशकालस्वरूपेणा वर्णना दिष्टमुच्यते  ।। सूत्र ६.१८३  ।।
     यथा वेण्याम्--'सहदेवः--
'यद्वैद्युतमिव ज्योतिरार्ये क्रुद्धेऽद्य संभृतं  ।
तत्प्रावृडिव कृष्णोयं नूनं संवर्धयिष्यति ।।'
उपदिष्टं मनोहारि वाक्यं शास्त्रानुसारतः  ।
     यथा शाकुन्तले---
'शुश्रूषस्व गुरून्, कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने, 
भर्तुर्विप्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः  ।
भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्यष्वनुत्सेकिनी,
 यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो, वामाः कुलस्याधयः  ।।'</center>
गुणातिपातः कार्यं यद्विपरीतं गुणान्प्रति  ।। सूत्र ६.१८४  ।।
     यथा मम चन्द्रकलायां चन्द्रं प्रति---
'जै संहरिज्जै तमो धेप्पै सालेहि ते पॉ  ।
वससि सिरे पसुबैणो तहवि ह इत्थीअ जीअणं हरसि  ।।'
यः सामान्यगुणोद्रेकः स गुणातिशयो मतः  ।
     यथा तत्रैव---'राजा---(चन्द्रकलाया मुखं निदिश्य ।) 
असावन्तश्चञ्चद्विकचनवनीलाब्जयुगल- 
स्तलस्फूर्जत्कम्बनविलसदलिसंघात उपरि  ।
विना दोषासङ्गं सततपरिपूर्णाखिलकलः 
कुतः प्राप्तश्चन्द्रो विगलितकलङ्कः सुमुखि  ते  ।।
सिद्धानर्थान्बहूनुक्त्वा विशेषोक्तिर्विशेषणं  ।। सूत्र ६.१८५  ।।
     यथा---
'तृष्णापहारी विमलो द्विजावासो जनप्रियः  ।
हृदः पद्माकरः किन्तु बुधस्त्वं स जलाशयः  ।।'
पूर्वसिद्धार्थकथनं निरुक्तिरिति कीर्त्यते  ।
     यथा वेण्याम्---
'निहताशेषकौरव्यः---'इत्यादि  । (३७९ पृ.)
बहूनां कीर्तनं सिद्धिरभिप्रेतार्थसिद्धये  ।। सूत्र ६.१८६  ।।
   यथा---
'यद्वीर्यं कूर्मराजस्य यश्च शेषस्य विक्रमः  ।
पृथिव्या रक्षणो राजन्नेकत्र त्वयि तत्स्थितं  ।।
दृप्तादीनां भवेद्भ्रंशो वाच्यादन्यतरद्वचः  ।
     वेण्याम्---कञ्चुकिनं प्रति 'दुर्योधनः---
सहभृत्यगणं सबान्धवं सहमित्रं ससुतं सहानुजं  ।
स्वबलेन निहन्ति संयुगे नचिरात्पाण्डुसुतः सुयोधनम् ।।'
विचारस्यान्यथाभावः संदेहात्तु विपर्ययः  ।। सूत्र ६.१८७  ।।
यथा---
'मत्वा लोकमदातारं संतोषे यैः कृता मतिः ।
त्वयि राजनि ते राजन्न तथा व्यवसायिनः  ।।'
दाक्षिण्यं चेष्टया वाचा परचित्तानुवर्तनं  ।
वाचा यथा---
'प्रसाधय पुरीं लङ्कां राजा त्वं हि बिभीषण  ।।
आर्येणानुगृहीतस्य न विघ्नः सिद्धिमन्तरा  ।।'
     एवं चेष्टयापि  ।
वाक्यैः स्निग्धैरनुनयो भवेदर्थस्य साधनं  ।। सूत्र ६.१८८  ।।
     यथा वेण्याम्---अश्वत्थामानं प्रति 'कृपः---दिव्यास्त्रग्रमकोविदे भारद्वाजतुल्यपराक्रमे किं न संभाव्यते त्वयि।'
माला स्याद्यदभीष्टार्थं नैकार्थप्रतिपादनं  ।
     यथा शाकुन्तले---'राजा---
'किं शीकरैः क्लमविमर्दिभिरार्द्रवातं 
सञ्चारयामि नलिनीदलतालवृन्तं  ।
अङ्के निवेश्य चरणावुत पद्मताम्रौ 
संवादयामि करभोरु  यथासुखं ते ।।'
अर्थापत्तिर्यदन्यार्थोर्ऽथान्तरोक्तेः प्रतीयते  ।। सूत्र ६.१८९  ।।
     यथा वेण्याम्---द्रोणोऽश्चत्थामानं राज्येऽभिषेक्तुमिच्छतीति कथयन्तं कर्णं प्रति 'राजा---साधु अङ्गराज  साधु । कथमन्यथा---
'दत्त्वामयं सोऽतिरथो वध्यमानं किरीटिना  ।
सिन्धुराजमुपेक्षेत नैव चेत्कथमन्यथा ।।'
दूषणोद्धोषणायां तु भर्त्सना गर्हणं तु तत् ।
     यथा तत्रैव--कर्णं प्रति 'अश्वत्थामा--
निर्वोर्यं गुरुशापभाषितवशात्किं मे तवेवायुधं 
सम्प्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्राप्तोऽस्मि किं त्वं यथा  ।
जातोऽहं स्तुतिवंशकीर्तनविदां किं सारथीनां कुले क्
षुद्रारातिकृताप्रियं प्रतिकरोप्यस्त्रेण नास्त्रेण यत् ।।'
अभ्यर्थनापरैर्वाक्यैः पृच्छार्थान्वेषणं मता  ।। सूत्र ६.१९०  ।।
     यथा तत्रैव---'सुन्दरकः---अज्जा, अवि णाम सारधिदुदिओदिट्ट तुह्मेर्हि महारॉ दुर्योधणो ण वेत्ति।'
प्रसिद्धिर्लोकसिद्धार्थैरुत्कृष्टैरर्थसाधनं  ।
     यथा विक्रमोर्वश्याम्---'राजा---
सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ  ।
स्वयं कृतः पतिर्द्वाभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः  ।।
सारूप्यमनुरूपस्य सारूप्यात्क्षोभवर्धनं  ।। सूत्र ६.१९१  ।।
     यथा वेण्याम्--दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः---दुरात्मन्दुर्योधनहतक -' इत्यादि  ।
संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते  ।
     यथा मम चन्द्रकलायाम्---'राजा---प्रिये,
'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा  ।
(आत्मानं निर्दिश्य---) अयमीहितकुसुमानां सम्पादयिता तवास्ति दासजनः ।।'
गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणाकीर्तनं  ।। सूत्र ६.१९२  ।।
     यथा तत्रैव--
     'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यथि--' इत्यादि (पृ.)
स लेशो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरः सरं  ।
      यथा वेण्याम्---'राजा---
हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनं  ।
 शलाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ।।'
मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ।। सूत्र ६.१९३  ।।
     यथा---
'रतिकेलिकलः किंचिदेष मन्मथमन्थरः  ।
पश्य सुभ्र  समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियां  ।।'
विशेषार्थोहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिरुदीर्यते  ।
यथा---'गृहवृक्षवाटिकायाम्---
दृश्येते तन्वि  यावेतौ चारुचन्द्रमसं प्रति  ।
प्राज्ञे कल्याणनामानावुभौ तिष्यपुनर्वसू ।।'
स्यात्प्रमाणयितुं पूज्यं प्रियोक्तिर्हर्षभाषणं  ।। सूत्र ६.१९४  ।।
     यथा शाकुन्तले---
          'उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलं घनोदयः प्राक्तदनन्तरं पयः  ।
          निमित्तनैमित्तिकयोरयं विधिस्तव प्रसादस्य पुरस्तु सम्पदः  ।।'
     अथ नाट्यालङ्काराः--
आशीराक्रन्दकपटाज्ञमागर्वोद्यमाश्रयाः  ।
उत्प्रासनस्पृहाक्षोभपश्चात्तापोपपत्तयः  ।। सूत्र ६.१९५  ।।
आशंसाध्यवसायौ च विसर्पाल्लेखसंज्ञितौ  ।
उत्तेजनं परीवादो नीतिरर्थविशेषणं  ।। सूत्र ६.१९६  ।।
प्रोत्साहनं च साहाय्यमभिमानोऽनुवर्तनं  ।
उत्कीर्त्तनं तथा याच्ञा परिहारो निवेदनं  ।। सूत्र ६.१९७  ।।
प्रवर्तनाख्यानयुक्तिप्रहर्षाश्चोपदेशनं  ।
इति नाट्यालङ्कृतयो नाट्यभूषणहेतवः  ।। सूत्र ६.१९८  ।।
आशीरिष्टजनाशंसा---
     यथा शाकुन्तले---
'ययातेरिव शमिष्ठा पत्युर्बहुमता भव  ।
पुत्रं त्वमपि सम्राजं सेव पूरुमवाप्नुहि  ।।'
                                                                                        आकन्दः प्रलपितं शुचौ  ।
     यथा वेण्याम्--'कञ्चकी--हा देवि  कुन्ति  राजभवनपताके -' इत्यादि  ।
कपटं मायया यत्र रूपमन्यद्विभाव्यते  ।। सूत्र ६.१९९  ।।
     यथा कुलपत्यङ्के---
'सृगरूपं परित्यज्य विधाय कपटं वपुः  ।
नीयते रक्षसा तेन लक्ष्मणो युधि संशयं  ।।'
अक्षमा सा परिभवः स्वल्पोऽपि' न विषह्यते  ।
     यथा शाकुन्तले---'राजा--भोः सत्यवादिन् अभ्युपगतं तावदस्माभिः  । किं पुनरिमामभिसन्धाय लभ्यते  । शार्ङ्गरवः---विनिपातः---ऽइत्यादि  ।
          गर्वोऽवलेपजं वाक्यं---
     यथा तत्रैव---'राजा---ममापि नाम सत्त्वैरभिभूयन्ते गृहाः।'
                                                                                               ---कार्यस्यारम्भ उद्यमः  ।। सूत्र ६.२००  ।।
     यथा कुम्भाङ्के--'रवणः--पश्यामि शोकविवशोऽन्तकमेव तावत्।' 
ग्रहणं गुणवत्कार्यहेतोराश्रय उच्यते  ।
     यथा विभीषणनिर्भर्त्सनाङ्के--'विभीषणः--राममेवाश्रयामि' इति  ।
उत्प्रासनं तूपहासो योऽसाधौ साधुमानिनि  ।। सूत्र ६.२०१  ।।
     यथा शाकुन्तले--'शार्ङ्गरवः--राजन् अथ पुनः पूर्ववृत्तान्तमन्यसङ्गद्विस्मृतो भवान् । तत्कथमधर्मभीरोर्दारपरित्यागः---' इत्यादि  ।
आकाङ्क्षा रमणीयत्वाद्वस्तुनो या स्पृहा तु सा  ।
     यथा तत्रैव---'राजा---
चारुणा स्फुरितेनायमपरिक्षतकोमलः  ।
पिपासतो ममानुज्ञां ददातीव प्रियाधरः ।।'
अधिक्षेपवचःकारी क्षोभः प्रोक्तः स एव तु  ।। सूत्र ६.२०२  ।।
     यथा---
'त्वया तपस्विचाण्डाल  प्रच्छन्नवधवर्तिना  ।
न केवलं हतो वाली स्वात्मा च परलोकतः  ।।' 
मोहावधीरितार्थस्य पश्चात्तापः स एव तु  ।
     यथानुतापाङ्के--'रामः---
     किं देव्या न विचुम्बितोऽस्मि बहुशो मिथ्याभिशप्तस्तदा' इति  ।
उपपत्तिर्मता हेतोरुपन्यासोर्ऽथसिद्धये  ।। सूत्र ६.२०३  ।।
      यथा वध्यशिलायाम्---
'म्रियते म्रियमाणो या त्वयि जीवति जीवति  ।
तां यदीच्छसि जीवन्तीं रक्षात्मानं ममासुभिः  ।।'
          आशंसनं स्यादाशंसा---
     यथा श्मशाने---'माधवः---
     'तत्पश्येयमनङ्गमङ्गलगृहं भूयोऽपि तस्या मुखम्' इति  ।
                                                                                 ---प्रतिज्ञाध्यवसायकः  ।
     यथा मम प्रभावत्याम्---'वज्रनाभः---
'अस्य वक्षः क्षणोनैव निर्मथ्य गदयानया  ।
लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य वः ।।'
विसर्पो यत्समारब्धं कर्मानिष्टफलप्रदं  ।। सूत्र ६.२०४  ।।
     यथा वेण्याम्---
'एकस्यैव विपाकोऽयम्--' इत्यादि (३७६ पृ.)
          कार्यग्रहणमुल्लेख---
     यथा शाकुन्तले---राजानं प्रति 'तापसौ---समिदाहरणाय प्रस्थितावावां  । इह चास्मद्गुरोः कण्वस्य कुलपतेः साधिदैवत इव शकुन्तलयानुमालिनीतीरमाश्रमो दृश्यते  । न चेदन्य (था) कार्यातिपातः, प्रविश्य गृह्यतामतिथैसत्कारः' इति  ।
                                                                                                     ---उत्तेजनमितीष्यते  ।
             स्वकार्यसिद्धयेऽन्यस्य प्रेरणाय कठोरवाक् ।। सूत्र ६.२०५  ।।
     यथा---
'इन्द्रजिच्चण्डवीर्योऽसि नाम्नैव बलवानसि  ।
धिग्धिक्प्रच्छन्नरूपेण युध्यसेऽस्मद्भयाकुलः  ।।'
             भर्त्सना तु परीवादो---
     यथा सुन्दराङ्के--'दुर्योधनः धिग्धिक्सूत  किं कृतवानसि  । वत्सस्य मे प्रकृतिदुर्ललितस्य पापः पापं विधास्यति--' इत्यादि  ।
                                                                                                     ---नीतिः शास्त्रेण वर्तनं  ।
     यथा शाकुन्तले--'दुष्यन्तः---विनीतवेषप्रवेश्यानि तपोवनानि।' इति  ।
उक्तस्यार्थस्य यत्तु स्यादुत्कीर्तनमनेकधा  ।। सूत्र ६.२०६  ।।
उपालम्भविशेषेण तत्स्यादर्थविशेषणं  ।
     यथा शाकुन्तले राजानं प्रति 'शार्ङ्गरवः--आः कथमिदं नाम, किमुपन्यस्तमिति ? ननु भवानेव नितरां लोकवृत्तान्तनिष्णातः  । सतीमपि ज्ञातिकुलैकसंश्रयां जनोऽन्यथा भर्तृमतीं विशङ्कते  ।
अतः समीपे परिणेतुरिष्यते प्रियाप्रिया वा प्रमदा स्वबन्धुभिः  ।।
प्रोत्साहनं स्यादुत्साहगिरा कस्यापि योजनं  ।। सूत्र ६.२०७  ।।
यथा बालरामायणे---
'कालरात्रिकरालेयं स्त्रीति किं विचिकित्ससि  ।
तज्जगत्त्रितयं त्रातुं तात  ताडय ताडकां  ।।'
साहाय्यं सङ्कटे यत्स्यात्सानुकूल्यं परस्य च  ।
     यथा वेण्याम्--कृपं प्रति 'अश्वत्थामा---त्वमपि तावद्राज्ञः पाशर्ववर्तो भव  । कुपः---वाञ्छाम्यहमद्य प्रतिकर्तुम्--' इत्यादि  ।
           अभिमानः स एव स्यात्---
     यथा तत्रैव---'दुर्योधनः---
           मातः किमप्यसदृशं कृपणं वचस्ते---' इत्यादि  ।
                                                    ---प्रश्रयादनुवर्तनं  ।। सूत्र ६.२०८  ।।
     अनुवृत्तिः---
     यथा शाकुन्तले--'राजा---(शकुन्तलां प्रति) अयि  तपो वर्धते  । अनुसूया दाणिं अदिधिविसेसलाहेण' इत्यादि  ।
---भूतकार्याख्यानमुत्कीर्तनं मतं  ।
     यथा बालारामायणे---
'अत्रासीत्फणिपाशबन्धनविधिः शक्त्या भवद्देवरे 
गाढं वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्रिरत्राहृतः  ।' इत्यादि  ।
याच्ञा तु क्वापि याच्ञा या स्वयं दूतमुखेन वा  ।। सूत्र ६.२०९  ।।
     यथा----
'अद्यापि देहि वैदेहिं दयालुस्त्वयि राघवः  ।
शिरोभिः कन्दुकक्रीडां किं कारयसि वानरान् ।।'
परिहार इति प्रोक्तः कृतानुचितमार्जनं  ।
     यथा--
'प्राणप्रयाणदुःखार्त उक्तवानस्म्यनक्षरं  ।
तत्क्षमस्व विभो  किं च सुग्रीवस्ते समर्पितः  ।।'
अवधीरितकर्तव्यकथनं तु निवेदनं  ।। सूत्र ६.२१०  ।।
     यथा राघवाभ्युदये---'लक्ष्मणः--आर्य  समुद्राभ्यर्थनया गन्तुमुद्यतोऽसि तत्किमेतत्।'
प्रवर्तनं तु कार्यस्य यत्सयात्साधुप्रवर्तनं  ।
     यथा वेण्याम्---'राजा---कञ्चुकिन् देवस्य देवकीनन्दनस्य बहुमानाद्वत्सस्य भीमसेनस्य विजयमङ्गलाय प्रवर्तन्तां तत्रोचिताः समारम्भाः।'
     आख्यानं पूर्ववृत्तोक्तिर्---
     यथा तत्रैव--
     'देशः सोऽयमरातिशोणितजलेर्यस्मिन्ह्रदाः पूरिताः--ऽइत्यादि  ।
                                                                         युक्तिरर्थावधारणं  ।। सूत्र ६.२११  ।।
      यथा तत्रैव---
'यदि समरमपास्य नास्ति मृत्यो-
र्भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुं  ।
अख मरणमवश्यमेव जन्तोः 
किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वं ।।'
     प्रहर्षः प्रमदाधिक्यं---
     यथा शाकुन्तले---'राजा - तात्किमिदानीमात्मानं पूर्णमनोरथं नाभिनन्दामि।'
                                                                              शिक्षा स्यादुपदेशनं  ।
     यथा तत्रैव--'सहि, ण जुत्तं अस्समवासिणो जणस्स अकिदसक्कारं अदिधिविसेसं उज्भ्क्तिअ सच्छन्ददो गमनम्।'
     एषां च लक्षणनाट्यालङ्काराणां सामान्यत एकरूपत्वेऽपि भेदेन व्यपदेशो गड्डलिकाप्रवाहेण  । एषु च केषांचिद्गुणालङ्कारभावसंध्यङ्गविशेषान्तर्भावेऽपि नाटके प्रयत्नतः कर्त्तव्यत्वात्तद्विशेषोक्तिः  ।
     एतानि च---
'पञ्चसन्धि चतुर्वृत्ति चतुः षष्ट्यङ्गसंयुतं  ।
षडविंशल्लक्षणोपेतमलङ्कारोपशोभितं  ।
महारसं महाभोगमुदात्तरचनान्वितं  ।
महापुरुषसत्कारं साध्वाचारं जनप्रियं  ।।'
सुश्लिष्टसन्धियोगं च सुप्रयोगं सुखाश्रयं  ।
मृदुशब्दाभिधानं च कविः कुर्यात्तु नाटकं  ।।
     इति मुनिनोक्तत्वान्नाटकेऽवश्यं कर्तव्यान्येव  । वीथ्यङ्गानि वक्ष्यन्ते  ।
     लास्याङ्गान्याह--
गेयपदं स्थितपाठ्यमासीनं पुष्पगण्डिका  ।। सूत्र ६.२१२  ।।
प्रच्छेदकस्त्रिगूढं च सैन्धवाख्यं द्विगूढकं  ।
उत्तमोत्तमकं चान्यदुक्तप्रत्युक्तमेव च  ।। सूत्र ६.२१३  ।।
लास्ये दशविधं ह्येतदङ्गमुक्तं मनीषिभिः  ।
तत्र--तन्त्रीभाण्डं पुरस्कृत्योपविष्टस्यासने पुरः  ।। सूत्र ६.२१४  ।।
शुद्धं गानं गेयपदं---
     यथा---गौरीगृहे वीणां वादयन्ती 'मलयवती---
'उत्फुल्लकलकेसरपरागगौरद्युते  मम हि गौरि   ।
अभिवाञ्छितं प्रसिध्यतु भगवति  युष्मत्प्रसादेन  ।।'
                                                        स्थितपाठ्यं तदुच्यते  ।
<center>मदनोत्तापिता यत्र पठति प्राकृतं स्थिता  ।। सूत्र ६.२१५  ।।</center>
     अभिनवगुप्तपादास्त्वाहुः---'उपलक्षणं चैतत् । क्रोधोद्भ्रान्तस्यापि प्राकृतपठनं स्थितपाठ्यम्' इति  ।
निखिलातोद्यरहितं शोकचिन्तान्विताबला  ।
अप्रसाधितगात्रं यदासीनासीनमेव तत् ।। सूत्र ६.२१६  ।।
आतोद्यमिश्रितं गेयं छन्दांसि विविधानि च  ।
स्त्रीपुंसयोविपर्यासचेष्टितं पुष्पगण्डिका  ।। सूत्र ६.२१७  ।।
अन्यासक्तं पतिं मत्वा प्रेमविच्छेदमन्युना  ।
वीणापुरःसरं गानं स्त्रियाः प्रच्छेदको मतः  ।। सूत्र ६.२१८  ।।
स्त्रीवेषधारिणां पुंसां नाट्यं श्लक्ष्णं त्रिगूढकं  ।
यथा मालत्याम्--'मकरन्दः--एषोऽस्मि मालतीसंवृत्तः।'
कश्चन भ्रष्टसंकेतः सुव्यक्तकरणान्वितः  ।। सूत्र ६.२१९  ।।
प्राकृतं वचनं वक्तिं यत्र तत्सैन्धवं मतं  ।
      करणं वीणादिक्रिया  ।
यतुरस्त्रपदं गीतं मुखप्रतिमुखान्वितं  ।। सूत्र ६.२२०  ।।
द्विगूढं रसभावाढ्यम्उत्तमोत्तमकं पुनः  ।
क्पप्रसादजमधिक्षेपयुक्तं रसोत्तरं  ।। सूत्र ६.२२१  ।।
हावहेलान्वितं चित्रश्लोकबन्धमनोहरं  ।
उक्तिप्रत्युक्तिसंयुक्तं सोपालम्भमलीकवत् ।। सूत्र ६.२२२  ।।
विलासान्वितगीतार्थमुक्तप्रत्युक्तमुच्यते  ।
     स्पष्टान्युदाहरणानि  ।
एतदेव यदा सर्वैः पताकास्थानकैर्युतं  ।। सूत्र ६.२२३  ।।
अङ्कैश्च दशभिर्धोरा महानाटकमूचिरे  ।
     एतदेव नाटकं  । यथा---बालरामायणं  ।
     अथ प्रकरणं ---
भवेत्प्रकरणो वृत्तं लौकिकं कविकल्पितं  ।। सूत्र ६.२२४  ।।
शृङ्गारोऽङ्गी नायकस्तु विप्रोऽमात्योऽथवा वणिक् ।
सापायधर्मकामार्थपरो धीर शान्तकः  ।। सूत्र ६.२२५  ।।
     विप्रनायकं यथा मृच्छकटिकं  । अमात्यनायकं मालतीमाधवं  । वणिड्नायकं पुष्पभूषितं  ।
नायिका कुलजा क्वापि वेश्या क्वापि द्वयं क्वचित् ।
तेन भेदास्त्रयस्तस्य तत्र भेदस्तृतीयकः  ।। सूत्र ६.२२६  ।।
कितवद्यूतकारादिविटचेटकसंकुलः  ।
     कुलस्त्री पुष्पभूषिते  । वेश्या तु रङ्गवृत्ते  । द्वे अपि मृच्छकटिके  । अस्यनाटकप्रकृतित्वाच्छेषं नाटकवत् ।
     अथ भाणः---
भाणः स्याद्धूर्तचरितो नानावस्थान्तरात्मकः  ।। सूत्र ६.२२७  ।।
एकाङ्क एक एवात्र निपुणः पण्डितो विटः  ।
रङ्गे प्रकाशयेत्स्वेनानुभूतमितरेण वा  ।। सूत्र ६.२२८  ।।
संबोधनोक्तिप्रत्युक्तो कुर्यादाकाशभाषितैः  ।
सूचयेद्वीरशृङ्गारौ शौर्यसौभाग्यवर्णनैः  ।। सूत्र ६.२२९  ।।
तत्रैतिवृत्तमुत्पाद्यं वृत्तिः प्रायेण भारति  ।
मुखनिवहणो सन्धी लास्याङ्गानि दशापि च  ।। सूत्र ६.२३०  ।।
     अत्राकाशभाषितरूपपरवचनमपि स्वयमेवानुवदन्नुत्तरप्रत्युत्तरे कुर्यात् । शृङ्गारवीररसौ च सौभाग्यशौर्यवर्णनया सूचयेत् । प्रायेण भारती, क्वापि कौशिक्यपि वृत्तिर्भवति  । लास्याङ्गानि गेयपदादीनि  । उदाहणं लीलामधुकरः  ।
      अथ व्यायोगः---
ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः स्वल्पस्त्रीजनसंयुतः  ।
हीनो गर्भविमर्शाभ्यां नरैर्बहुभिराश्रितः  ।। सूत्र ६.२३१  ।।
एकाङ्कश्च भवेदस्त्रीनिमित्तसमरोदयः  ।
कैशिकीवृत्तिरहितः प्रख्यातस्तत्र नायकः  ।। सूत्र ६.२३२  ।।
राजषिरथ दिव्यो वा भवेद्धीरोद्धतश्च सः  ।
हास्यशृङ्गारशान्तेभ्य इतरेऽत्राङ्गिनो रसाः  ।। सूत्र ६.२३३  ।।
     यथा सौगन्धैकाहरणं  । 
अथ समवकारः---
वृत्तं समवकारे तु ख्यातं देवासुराश्रयं  ।
सन्धयो निर्विमर्शास्तु त्रयोऽङ्कास्तत्र चादिमे  ।। सूत्र ६.२३४  ।।
सन्धी द्वावन्त्ययोस्तद्वदेक एको भवेत्पुनः  ।
नायका द्वादशोदात्ताः प्रख्याता देवमानवाः  ।। सूत्र ६.२३५  ।।
फलं पृथक्पृथक्तेषां वीरमुख्योऽखिलो रसः  ।
वृत्तयो मन्दकौशिक्यो नात्र बिन्दुप्रवेशकौ  ।। सूत्र ६.२३६  ।।
वीथ्यङ्गानि च तत्र स्युर्ययालाभं त्रयोदश  ।
गायत्र्युष्णिङ्मुखान्यत्र च्छन्दांसि विविधानि च  ।। सूत्र ६.२३७  ।।
त्रिशृङ्गारस्त्रिकपटः कार्यश्चायं त्रिविद्रवः  ।
वस्तु द्वादशनालीभिर्निष्पाद्यं प्रथमाङ्कगं  ।। सूत्र ६.२३८  ।।
द्वितीयेऽङ्के चतसृभिर्द्वाभ्यामङ्केतृतीयके  ।
     नालिका घटिकाद्वयमुच्यते  । बिन्दुप्रवेशकौ च नाटकोक्तावपि नेह विधातव्यौ  ।
     तत्र---
धर्मार्थकामैस्त्रिविधः शृङ्गारः, कपटः पुनः  ।। सूत्र ६.२३९  ।।
स्वाभाविकः कृत्रिमश्च दैवजो विद्रवः पुनः  ।
अचेतनैश्चेतनैश्च चेतनाचेतनैःकृतः  ।। सूत्र ६.२४०  ।।
     तत्र शास्त्राविरोधेन कृतो धर्मशृङ्गारः  । अर्थलाभार्थकल्पितोर्ऽथशृङ्गारः  । प्रहसनशृङ्गारः कामशृङ्गारः  । तत्र कामशृङ्गारः प्रथमाङ्कः एव  । अन्ययोस्तु न नियम इत्याहुः  । चेतनाचेतना गजादयः  । समवकीर्यन्ते बहवोर्ऽथा अस्मिन्नति समवकारः  । यथा---समुद्रमथनं  ।
     अथ डिमः---
मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोद्भ्रान्तादिचेष्टितैः  ।
उपरागैश्च भूयिष्ठो डिमः ख्यातेतिवृत्तकः  ।। सूत्र ६.२४१  ।।
अङ्गी रौद्ररसस्तत्र सर्वेऽङ्गानि रसाः पुनः  ।
चत्वारोऽङ्का मता नेह विष्कम्भकप्रवेशकौ  ।। सूत्र ६.२४२  ।।
नायका देवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगाः  ।
भूतप्रेतपिशाचाद्याः षोडशात्यन्तमुद्धताः  ।। सूत्र ६.२४३  ।।
वृत्तयः कौशिकीहीना निर्विमर्शाश्च सन्धयः  ।
दीप्ताः स्युः षड्रसाः शान्तहास्यशृङ्गारवजिंताः  ।। सूत्र ६.२४४  ।।
अत्रोदाहरणं च 'त्रिपुरदाहः' इति महर्षिः  ।
     अथेहामृगः--
ईहामृगो मिश्रवृत्तश्चतुरङ्कः प्रकीर्तितः  ।
मुखप्रतिमुखे सन्धी तत्र निर्वहणं तथा  ।। सूत्र ६.२४५  ।।
नरदिव्यावनियमौ नायकप्रतिनायकौ  ।
ख्यातौ धीरोद्धतावन्यो गूढभावादयुक्तकृत् ।। सूत्र ६.२४६  ।।
दिव्यस्त्रियमनिच्छन्तीकपहारादिनेच्छतः  ।
शृङ्गाराभासमप्यस्य किञ्चित्किञ्चित्प्रदर्शयेत् ।। सूत्र ६.२४७  ।।
पताकानायका दिव्या मर्त्या वापि दशोद्धताः  ।
युद्धमानीय संरम्भं परं व्याजान्निवर्तते  ।। सूत्र ६.२४८  ।।
महाध्मानो वधप्राप्ता अपि वध्याः स्युरत्र नो  ।
एकाङ्को देव एवात्र नेतेत्याहुः परे पुनः  ।। सूत्र ६.२४९  ।।
दिव्यस्त्रीहेतुकं युद्धं नायकाः षडितीतरे  ।
     मिश्रं ख्याताख्यातं  । अन्यः प्रतिनायकः  । पताकानायकास्तु नायकप्रतिनायकयोर्मिलिता दश  । नायको मृगवदलभ्यां नायिकामत्र ईहते वाञ्छतीतीहामृगः  । यथा---कुसुमशेखरविजयादिः  ।  
अथाङ्कः---
उत्सृष्टिकाङ्क एकाङ्को नेतारः प्राकृता नराः  ।। सूत्र ६.२५०  ।।
रसोऽत्र करुणः स्थायी बहुस्त्रीपरिदेवितं  ।
प्रख्यातमितिवृत्तं च कविर्बुद्ध्या प्रपञ्चयेत् ।। सूत्र ६.२५१  ।।
<big>भाणावत्सन्धैवृत्तयङ्गान्यस्मिञ्जयपराजयौ  ।
युद्धं च वाचा कर्त्तव्यं निर्वदवचनं बहु  ।। सूत्र ६.२५२  ।।</big>
     इसं च केचित्नाटकाद्यन्तः पात्यङ्कपरिच्छेदार्थमुत्सृष्टिकाङ्कनामानं आहुः  । अन्ये तु---उत्क्रान्ता विलोमरूपा सृष्टिर्यत्रेत्युत्सृष्टिकाङ्कः  । यथा--शमिष्ठाययातिः  ।
     अथ वीथी---
वीथ्यामेको भवेदङ्कः कश्चिदेकोऽत्र कल्प्यते  ।
आकाशभाषितैरुक्तैश्चित्रां प्रत्युक्तिमाश्रितः  ।। सूत्र ६.२५३  ।।
सूचयेद्भरि शृङ्गारं किञ्चिदन्यान्नसान्प्रति  ।
मुखनिर्वहणो सन्धई अर्थप्रकृतयोऽखिलाः  ।। सूत्र ६.२५४  ।।
कश्चिदुत्तमो मध्यमोऽधमो वा शृङ्गारबहुलत्वाच्चास्याः कौशिकीवृत्तिबहुलत्वं  ।
अस्यास्त्रयोदशाङ्गानि निर्दिशन्ति मनीषिणः  ।
उद्धात्य (त) कावलगिते प्रपञ्चस्त्रिगतं छलं  ।। सूत्र ६.२५५  ।।
वाक्केल्यधिबले गण्डमवस्यन्दितनालिके  ।
असत्प्रलापव्याहारमृद(मार्द) वानि च तानि तु  ।। सूत्र ६.२५६  ।।
तत्रोद्धात्य(त) कावलगिते प्रस्तावनाप्रस्तावे सोदाहरणं लक्षिते  ।
मिथो वाक्यमसद्भूतं प्रपञ्चो हास्यकृन्मतः  ।
यथा विक्रमोर्वश्याम्--वलीभीस्थविदूषकचेट्योरन्योन्यवचनं  ।
त्रिगतं स्यादनेकार्थयोजनं श्रुतिसाम्यतः  ।। सूत्र ६.२५७  ।।
     यथा तत्रैव---राजा---
सर्वक्षितिभृतां नाथ , दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी  ।
रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन्मया विरहिता त्वया  ।।
(नेपथ्ये तत्रैव प्रतिशब्दः) राजा कथं दृष्टेत्याह  ।
     अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितं  । 'नटादित्रितयविषयमेवेदमिति' कश्चित् ।
प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्यच्छलनाच्छलं  ।
     यथा वेण्याम्--भीमार्जुनौ---
     कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणोद्दीपनः सोऽभिमानी 
          राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रं  ।
     कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यस्य दासाः 
          क्वाऽस्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत, न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः  ।।'
अन्ये त्वाहुश्छलं किञ्चित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ।। सूत्र ६.२५८  ।।
उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोषकृत् ।
वाक्केलिर्हास्यसम्बन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ।। सूत्र ६.२५९  ।।
     द्वित्रीत्युपलक्षणं  । यथा---
भिक्षो  मांसनिषेवणं प्रकुरुषे, किं तेन मद्यं विना 
मद्यं चापि तव प्रियं प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह  ।
वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं द्यूतेन चौर्येण वा 
चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः  ।।
     केचित्--'प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाङ्क्षस्यैव निवृत्तिर्वाक्केलिः' इत्याहुः  । अन्ये 'अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम्।'
अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिबलं मतं  ।
     यथा मम प्रभावत्याम्--वज्रनाभः---
(अस्य वक्षः क्षणोनैव निर्मथ्य गदयानया  ।
लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य वः  ।।)
प्रद्युम्नः---अरे रे असुरापसद  अलममुना बहुप्रलापेन  । मम खलु---
अद्य प्रचण्डभुजदण्डसमर्पितोरु-
कोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूहपातैः  ।
आस्तां समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयं 
क्षोणिः क्षणेन पिशिताशनलोभनीया  ।।
गण्डं प्रस्तुतसंबन्धि भिन्नार्थं सत्वरं वचः  ।। सूत्र ६.२६०  ।।
     यथा वेण्याम्--राजा---
अध्यासितुं तव चिराज्जघनस्थलस्य 
पर्याप्तमेव करभोरु  ममोरुग्मं  ।।
     अनन्तरं (प्रविश्य) कञ्चुकी--देव  भग्नं भग्नम्-इत्यादि  ।
     अत्र रथकेतनभङ्गार्थं वचनमूरुभङ्गार्थे सम्बन्धे सम्बद्धं  ।
व्याख्यानं स्वरसोक्तस्यान्यथावस्यन्दितं भवेत् ।
     यथा छिलितरामे--'सीता-जाद  काल्लं क्खु अओज्भ्क्ताएण गन्तव्वम्, तर्हि सो राआ विणएण पणयिदव्वो  । लवः--अथ किमावाभ्यां राजोपजीविभ्यां भवितव्यं  । सीता--जाद  सो क्खु तुम्हाणं पिदा  । लवः--किमावयो रघुपतिः पिता  । सीता--(साशङ्कम् ।) मा अण्णधा सङ्कद्धम्, ण क्खु तुम्हाणं सालाए ज्जेव पुहवीएत्ति  ।
प्रहेलिकैव हास्येन युक्ता भवति नालिका  ।। सूत्र ६.२६१  ।।
     संवरणकार्युत्तरं प्रहेलिका  ।
     यथा रत्नावल्याम्---सुसङ्गता---सहि जस्स किदे तुमं आअदा सो इद ज्जेव चिट्ठदि  । सागरिका--कस्स किदे अहं आअदा सुसङ्गता--णं क्खु चित्तफलास्स  । अत्र त्वं राज्ञः कृते आगतेत्यर्थः संवृतः  । 
असत्प्रलापो यद्वाक्यमसंबद्धं तथोत्तरं  ।
अगृह्णतोऽपि मूर्खस्य पुरो यच्च हितं वचः  ।। सूत्र ६.२६२  ।।
     तत्राद्यं यथा मम प्रभावत्याम्--रद्युम्नः-- (सहकारवल्लीमवलोक्य सानन्दम्) अहो, कथमिहैव
अलिकुलमञ्जुलकेशी परिमलबहला रसावहा तन्वी  ।
किसलयपेशलपाणिः कोकिलकलभाषिणी प्रियतं मे  ।।'
     एवमसंबद्धोत्तरेऽपि  । तृतीयं यथा--वेण्यां दुर्योधनं प्रति गान्धारीवाक्यं  ।
व्याहारो यत्परस्यार्थे हास्यक्षोभकरं वचः  ।
     यथा मालविकाग्निमित्र---(लास्यप्रयोगावसाने मालविका निर्गन्तुमिच्छति) विढूषकः--मा दाव उवदेसमुद्धा गमिस्ससि  (इत्युपक्रमेण) गणदासः--(विदूषकं प्रति---) आर्य  उच्यतां यस्त्वया क्रमभेदो लक्षितः  ।
विदूषकः--पढमं बम्भणपूआ भोदि, सा इमाए लङ्घिदा  ।
(मालविकास्मर्यते) इत्यादिना नायकस्य विशुद्धनायिकादर्शनप्रयुक्तेन हासलोभकारिण वचसा व्याहारः  ।
दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मृदर्(मादं)वं हि तत् ।। सूत्र ६.२६३  ।।
      क्रमेण यथा---
'प्रिय  जीवितताक्रौर्यं निःस्नेहत्वं कृतघ्नता  ।
भूयस्त्वद्दर्शनादेव ममैते गुणतां गताः  ।।
तस्यास्तद्रूपसौन्दर्यं भूषितं यौवनश्रिया  ।
सुखैकायतनं जातं दुःखायैव ममाधुना  ।।'
     एतानि चाङ्गनि नाटकादिषु सम्भवन्त्यपि वीथ्यामवश्यं विधेयानि स्पष्टतया नाटकादिषु विनिविष्टान्यपीहोदाहृतानि  । वीथीव नानारसानां चात्र मालारूपतया स्थितत्वाद्वीथीयं  । यथा---मालविका  ।
     अथ प्रहसनम्---
भाणावत्सन्धिसच्ध्यङ्गलास्याङ्गाङ्कैर्विनिर्मितं  ।
भवेत्प्रहसनं वृत्तं निन्द्यानां कविकल्पितं  ।। सूत्र ६.२६४  ।।
अत्र नारभटी, नापि विष्कम्भकप्रवेशकौ  ।
अङ्गी हास्यरसस्तत्र वीथ्यङ्गानां स्थितिर्न वा  ।। सूत्र ६.२६५  ।।
तपस्विभगद्विप्रप्रभृतिष्वत्र नायकः  ।
एको यत्र भवेद्धृष्टो हास्यं तच्छुद्धमुच्यते  ।
यथा कन्दर्पकेलिः  ।
आश्रित्य कञ्चन जनं संकीर्णमिति तद्विदुः  ।। सूत्र ६.२६६  ।।
     यथा---धूर्तचरितं  ।
वृत्तं बहूनां धृष्टानां सङ्कीर्णं केचिदूचिरे  ।
तत्पुनर्भवति द्व्यङ्कमथवैकाङ्कनिर्मितं  ।। सूत्र ६.२६७  ।।
     यथा--लटकमेलकादिः  ।
     मुनिस्त्वाह---
'वेश्याचेटनपुंसकविटधूर्ता वन्धकी च यत्र स्युः  ।
अविकृतवेषपरिच्छचेष्टितकरणं तु सङ्कीर्णं  ।।'इति  ।
विकृतं तु विदुर्यत्र षण्ढकञ्चुकितापसाः  ।
भुजङ्गचारणभटप्रभृतेर्वेषवाग्युताः  ।। सूत्र ६.२६८  ।।
     इदं तु सङ्कीर्णेनैव गतार्थमिति मुनिना पृथङ्नोक्तं  ।
     अथोपरूपकाणि  । तत्र---
नाटिका क्ल्प्तवृत्ता स्यात्स्त्रीप्राया चतुरङ्किका  ।
प्रख्यातो धीरललितस्तत्र स्यान्नायको नृपः  ।। सूत्र ६.२६९  ।।
स्यादन्तः पुरसम्बद्धा सङ्गीतव्यापृताथवा  ।
नवानुरागा कन्यात्र नायिका नृपवंशजा  ।। सूत्र ६.२७०  ।।
सम्प्रवर्तेत नेतास्यां देव्यास्त्रासेन शङ्कितः  ।
देवो भवेत्पुनर्ज्येष्ठा प्रगल्भा नृपवंशजा  ।। सूत्र ६.२७१  ।।
पदे पदे मानवती तद्वशः सङ्गमो द्वयोः  ।
वृत्तिः स्यात्कौशिकी स्वल्पविमर्शाः सन्धयः पुनः  ।। सूत्र ६.२७२  ।।
     द्वयोर्नायिकानायकयोः  । यथा--रत्नावली---विद्धशालभञ्जिकादिः  ।
     अथ त्रोटकम्-
सप्ताष्टनवपञ्चाङ्कं दिव्यमानुषसंश्रयं  ।
त्रोटकं नाम तत्प्राहुः प्रत्यङ्कं सविदूषकं  ।। सूत्र ६.२७३  ।।
     प्रत्यङ्कसविदूषकत्वादत्र शृङ्गारोऽङ्गी  । सप्ताङ्कं यथा--स्तम्भितरम्भं  । पञ्चाङ्कं यथा--विक्रमोर्वशी  ।
     अथ गोष्ठी---
प्राकृतैर्नवभैः पुंभिर्दशभिर्वाप्यलंकृता  ।
नोदात्तवचना गोष्ठी कौशिकीवृत्तिशालिनी  ।। सूत्र ६.२७४  ।।
हीना गर्भविमर्शाभ्यां पञ्चषड्योषिदन्विता  ।
कामशृङ्गारसंयुक्ता स्यादेकाङ्कविनिर्मिता  ।। सूत्र ६.२७५  ।।
     यथा---रैवतमदनिका  । 
     अथ सट्टकम्--
सट्टकं प्राकृताशेषपाठ्यं स्यादप्रवेशकं  ।
न च विष्कम्भकोऽप्यत्र प्रचुरश्चाद्भुतो रसः  ।। सूत्र ६.२७६  ।।
अङ्का जवनिकाख्याः स्युः स्यादन्यन्नाटिकासमं  ।
     यथा---कर्पूरमञ्जरी  ।
     अथ नाट्यरासकम्---
नाट्यरासकमेकाङ्कं बहुताललयस्थिति  ।। सूत्र ६.२७७  ।।
उदात्तनायकं तद्वत्पीठमर्देपनायकं  ।
हास्योऽङ्ग्यत्र सशृङ्गारो नारी वासकसज्जिका  ।। सूत्र ६.२७८  ।।
मुखनिर्वहणे सन्धई लास्याङ्गानि दशापि च  ।
केचित्प्रतिमुखं सन्धैमिह नेच्छन्ति केवलं  ।। सूत्र ६.२७९  ।।
     तत्र सन्धैद्वयवती यथा--नर्मवती  । सन्धैचतुष्टयवती यथा--विलासवती  ।
     अथ प्रस्थानकम्--
प्रस्थाने नामको दासो हीनः स्यादुपनायकः  ।
दासी च नायिका वृत्तिः कौशिकी भारती तथा  ।। सूत्र ६.२८०  ।।
सुरापानसमायोगादुद्दिष्टार्थस्य संहृतिः  ।
अङ्कौ द्वौ लयतालादिर्विलासो बहुलस्तथा  ।। सूत्र ६.२८१  ।।
     यथा---शृङ्गारतिलकं  ।
     अथोल्लाप्यम्---
उदात्तनायकं दिव्यवृत्तमेकाङ्कभूषितं  ।
शिल्पकाङ्गैर्युतं हास्यशृङ्गारकरुणै रसैः  ।। सूत्र ६.२८२  ।।
उल्लाप्यं बहुसंग्राममस्त्रगीतमनोहरं  ।
चतस्त्रो नायिकास्तत्र त्रयोऽङ्का इति केचन  ।। सूत्र ६.२८३  ।।
     शिल्पकाङ्गानि वक्ष्यमाणानि  । यथा--देवीमहादेवं  ।
     अथ काव्यम्---
काव्यमारभटीहीनमेकाङ्गंहास्यसंकुलं  ।
खण्डमात्राद्विपदिकाभग्नतालैरलंकृतं  ।। सूत्र ६.२८४  ।।
वर्णमात्राछड्डणिकायुतं शृङ्गारभाषितं  ।
नेता स्त्री चाप्युदात्तात्र सन्धी आद्यो तथान्तिमः  ।। सूत्र ६.२८५  ।।
     यथा---यादवोदयं  ।
     अथ प्रेङ्खणम्---
गर्भावमर्शरहितं प्रेङ्खणं हीननायकं  ।
असूत्रधारमेकाङ्कमविष्कम्भप्रवेशकं  ।। सूत्र ६.२८६  ।।
नियुद्धसम्फेटयुतं सर्ववृत्तिसमाश्रितं  ।
नेपथ्ये गीयते नान्दी तथा तत्र प्ररोचना  ।। सूत्र ६.२८७  ।।
     यथा---वालिवधः  । अथ रासकम्---
रासकं पञ्चपात्रं स्यान्मुखनिर्वहणान्वितं  ।
भाषाविभाषाभूयिष्ठं भारती कौशिकीयुतं  ।। सूत्र ६.२८८  ।।
असूत्रधारमेकाङ्कं सवीथ्यङ्गं कलान्वितं  ।
श्लिष्टनान्दीयुतं ख्यातनायिकं मूर्खनायकं  ।। सूत्र ६.२८९  ।।
उदात्तभावविन्यससंश्रितं चोत्तरोत्तरं  ।
इह प्रतिमुखं सन्धिमपि केचित्प्रचक्षते  ।। सूत्र ६.२९०  ।।
     यथा---मेनंकाहितं  । अथ संलापकम्---
संलापकेऽङ्काश्चत्वारस्त्रयो वा नायकः पुनः  ।
पाषण्डः स्याद्रसस्तत्र शृङ्गारकरुणोतरः  ।। सूत्र ६.२९१  ।।
भवेयुः पुरसंरोधच्छलसंग्रामविद्रवाः  ।
न तत्र वृत्तिर्भवति भारती न च कौशिकी  ।। सूत्र ६.२९२  ।।
     यथा---मायाकापालिकं  ।
     अथ श्रीगदितम्---
प्रख्यातवृत्तमेकाङ्कं प्रख्यातोदात्तनायकं  ।
प्रसिद्धनायिकं गर्भविमर्शाभ्यां विवर्जितं  ।। सूत्र ६.२९३  ।।
भारतीवृत्तिबहुलं श्रीतिशब्देन संकुलं  ।
मतं श्रीगदितं नाम विद्वद्भिरुपरूपकं  ।। सूत्र ६.२९४  ।।
     यथा---क्रीडारसातलं  ।
श्रीरासीना श्रीगदिते गायेत्किं चित्पठेदपि  ।
एकाड्को भारतीप्राय इति केचित्प्रचक्षते  ।। सूत्र ६.२९५  ।।
     ऊह्यमुदाहरणं  । अथ शिल्पकम्---
चत्वारः शिल्पकेऽङ्काः स्युश्चतस्त्रो वृत्तयस्तथा  ।
अशान्तहास्याश्च रसा नायको ब्राह्मणो मतः  ।। सूत्र ६.२९६  ।।
वर्णनात्र श्मशानादेर्हेनः स्यादुपनायकः  ।
सप्तिविंशतिरङ्गानि भवन्त्येतस्य तानि तु  ।। सूत्र ६.२९७  ।।
आशंसातर्कसंदेहतापोद्वेगप्रसक्तयः  ।
प्रयत्नग्रथनोत्कण्ठावहित्थाप्रतिपत्तयः  ।। सूत्र ६.२९८  ।।
विलासालस्यबाष्पाणि प्रहर्षाश्वासमूढताः  ।
साधनानुगमोच्छवासविस्मयप्राप्तयस्तथा  ।। सूत्र ६.२९९  ।।
लाभविस्मृतिसंफोटा वैशारद्यं प्रबोधनं  ।
चमत्कृतिश्चेत्यमीषां स्पष्टत्वाल्लक्ष्म नोच्यते  ।। सूत्र ६.३००  ।।
संफोटग्रथनयोः पूर्वमुक्तत्वादेव लक्ष्म सिद्धं  ।
यथा---कनकावतीमाधवः  ।
     अथ विलासिका---
शृङ्गारबहुलैकाङ्का दशलास्याङ्गसंयुता  ।
विदूषकविटाभ्यां च पीठमर्देन भूषिता  ।। सूत्र ६.३०१  ।।
हीना गर्भविमर्शाभ्यां संधिभ्यां हीननायका  ।
स्वल्पवृत्ता सुनेपथ्या विख्याता सा विलासिका  ।। सूत्र ६.३०२  ।।
     केचित्तु तत्र विलासिकास्थाने विनायिकेति पठन्ति  । तस्यास्तु 'दुर्मल्लिकायामन्तर्भावः' इत्यान्ये  ।
     अथ दुर्मल्लिका---
दुर्मल्ली चतुरङ्का स्यात्कौशिकीभारतीयुता  ।
अगर्भा नागरनरान्यूननायकभूषिता  ।। सूत्र ६.३०३  ।।
त्रिनालिः प्रथमोऽङ्कास्यां विटक्रीडामयो भवेत् ।
पञ्चनालिद्वितीयोऽङ्को विदूषकविलासवान् ।। सूत्र ६.३०४  ।।
षण्णालिकस्तृतीयस्तु पीठमर्दविलासवान् ।
चतुर्थो दशनालिः स्यादङ्कः क्रीडितनागरः  ।। सूत्र ६.३०५  ।।
     यथा---बिन्धुमती  ।
      अथ प्रकरणिका---
नाटिकैव प्रकरणी सार्थवाहादिनायका  ।
समानवंशजा नेतुर्भवेद्यत्र च नायिका  ।। सूत्र ६.३०६  ।।
     मृग्यमुदाहरणं  ।
     अथ हल्लीशः---
हल्लीश एक एवाङ्कः सप्ताष्टौ दश वा स्त्रियः  ।
वागुदात्तैकपुरुषः कौ (कै) शिकीवृत्तिरुज्ज्वला  ।
मुखान्तिमौ तथा सन्धी बहुताललयस्थितिः  ।। सूत्र ६.३०७  ।।
     यथा---कोलिरैवतकं  । अथ भाणिका--
भाणिका श्लक्ष्णनेपथ्या मुखनिर्वहणन्विता  ।
कौ (कै) शिकीभारतीवृत्तियुक्तैकाङ्कविनिर्मिता  ।। सूत्र ६.३०८  ।।
उदात्तनायिका मन्दनायकात्राङ्गसप्तकं  ।
उपन्यासोऽथ विन्यासो विबोधः साध्वसं तथा  ।। सूत्र ६.३०९  ।।
समर्पणं निवृत्तिश्च संहार इति सप्तमः  ।
उपन्यासः प्रसङ्गेन भवेत्कार्यस्य कीर्तनं  ।। सूत्र ६.३१०  ।।
निर्वेदवाक्यव्युत्पत्तिर्विन्यास इति स स्मृतः  ।
भ्रान्तिनाशो विबोधः स्यान्मिथ्याख्यानं तु साध्वसं  ।। सूत्र ६.३११  ।।
सोपालम्भवचः कोपपीडयेह समर्पणं  ।
निदर्शनस्योपन्यासो निवृत्तिरिति कथ्यते  ।। सूत्र ६.३१२  ।।
संहार इति च प्राहुर्यत्कार्यस्य समापनं  ।
     स्पष्टान्युदाहरणानि  । यथा---कामदत्ता  । एतेषां सर्वेषां नाटकप्रकृतित्वेऽपि यथैचित्यं यथालाभं नाटकोक्तविशेषपरिग्रहः  । यत्र च नाटकोक्तस्यापि पुनरुपादानं तत्र तत्सद्भावस्य नियमः  ।
     अथ श्रव्यकाव्यानि---
श्रव्यं श्रोतव्यमात्रं तत्पद्यगद्यमयं द्विधा  ।। सूत्र ६.३१३  ।।
     तत्र पद्यमयान्याह---
छन्दोबद्धपदं पद्यं तेन मुक्तेन मुक्तकं  ।
द्वाभ्यां तु युग्मकं सांदानतिकं त्रिभिरिष्यते  ।। सूत्र ६.३१४  ।।
कलापकं चतुर्भिश्च पञ्चभिः कुलकं मतं  ।
     तत्र मुक्तकं यथा मम---
'सान्द्रानन्दमनन्तमव्ययमजं यद्योगिनोऽपि क्षणं 
साक्षात्कर्तुमुपासते प्रति मुहुर्ध्यानैकतानाः परं  ।
धन्यास्ता मधुरापिरीयुवतयस्तद्ब्रह्म या कौतुका--
दालिङ्गन्ति समलपन्ति शतधाऽकर्षन्ति चुम्बन्ति च ।।'
     युग्मकं यथा मम---
'किं करोषि करोपान्ते कान्ते  गण्डस्थलीमिमां  ।
प्रणयप्रवणो कान्तेऽनैकान्ते नोचिताः क्रुधः  ।।
इति यावत्कुरङ्गाक्षीं वक्तुमीहामहे वयं  ।
तावदाविरभूच्चूते मधुरो मधुपध्वनिः ।।'
     एवमन्यान्यपि  ।
सर्गबन्धो महाकाव्यं तत्रैको नायकः सुरः  ।। सूत्र ६.३१५  ।।
सद्वंशः क्षत्रियो वापि धीरोदात्तगुणान्वितः  ।
एकवंशभवा भूपाः कुलजा बहवोऽपि वा  ।। सूत्र ६.३१६  ।।
शृङ्गारवीरशान्तानामेकोऽङ्गी रस इष्यते  ।
अङ्गानि सर्वेऽपि रसाः सर्वे नाटकसन्धयः  ।। सूत्र ६.३१७  ।।
इतिहासोद्भवं वृत्तमन्यद्वा सज्जनाश्रयं  ।
चत्वारस्तस्य वर्गाः स्युस्तेष्वेकं च फलं भवेत् ।। सूत्र ६.३१८  ।।
आदौ नमस्क्रियाशीर्वा वस्तुनिर्देश एव वा  ।
क्वचिन्निन्दा खलादीनां सतां च गुणकीर्तनं  ।। सूत्र ६.३१९  ।।
एकवृत्तमयैः पद्यैरवसानेऽन्यवृत्तकैः  ।
नास्तिस्वल्पा नातिदीर्घाः सर्गा अष्टाधिका इह  ।। सूत्र ६.३२०  ।।
नानावृत्तमयः कापि सर्गः कश्चन दृश्यते  ।
सर्गान्ते भाविसर्गस्य कथायाः सूचनं भवेत् ।। सूत्र ६.३२१  ।।
संध्यासूर्येन्दुरजनीप्रदोषध्वान्तवासराः  ।
प्रातर्मध्याह्नमृगयाशैलर्तुवनसागराः  ।। सूत्र ६.३२२  ।।
संभागविप्रलम्भौ च मुनिस्वर्गपुनाध्वराः  ।
रणप्रयाणोपयममन्त्रमुत्रोदयादयः  ।। सूत्र ६.३२३  ।।
वर्णनीया यथायोगं साङ्गोपाङ्गा अमी इह  ।
कवेर्वृत्तस्य वा नाम्ना नायकस्येतरस्य वा  ।। सूत्र ६.३२४  ।।
नामास्य सर्गोपादेयकथया सर्गनाम तु  ।
     सन्ध्यङ्गानि यथालाभमत्र विधेयानि 'अवसानेऽन्यवृत्तकैः' इति बहुवचनमविवक्षितं  । साङ्गोपाङ्गा इति जलकेलिमधौपानादयः  । यथा---रघुवंश---शिशुपालवः---नैषधादयः  । यथा वा मम---राघवविलासादिः  ।
अस्मिन्नार्षे पुनः सर्गा भवन्त्याख्यानसंज्ञकाः  ।। सूत्र ६.३२५  ।।
     अस्मिन्महाकाव्ये  । यथा---महाभारतं  ।
प्राकृतैर्निर्मिते तस्मिन्सर्गा आश्वाससंज्ञकाः  ।
छन्दसा स्कन्धकेनैतत्क्वचिद्रलितकैरपि  ।। सूत्र ६.३२६  ।।
     यथा---सेतुबन्धः  । यथा वा मम---कुवलयाश्वचरितं  ।
अपभ्रंशनिबद्धेऽस्मिन्सर्गाः कुडवकाभिधाः  ।
तथापभ्रंशयोग्यानि च्छन्दांसि विविधान्यपि  ।। सूत्र ६.३२७  ।।
     यथा---कर्णपराक्रमः  ।
भाषाविभाषानियमात्काव्यं सर्गसमुज्भ्क्तितं  ।
एकार्थप्रवणैः पद्यैः संधिसामग्र्यवर्जितं  ।। सूत्र ६.३२८  ।।
     यथा---भिक्षाटनम्, आर्याविलासश्च  ।
खण्डकाव्यं भवेत्काव्यस्यैकदेशानुसारि च  ।
     यथा---मेघदूतादि  ।
कोषः श्लोकसमूहस्तु स्यादन्योन्यानपेक्षकः  ।। सूत्र ६.३२९  ।।
व्रज्याक्रमेण रचितः स एवातिमनोरमः  ।
     सजातीयानामेकत्र सन्निवेशो व्रज्या  । यथा मुक्तावल्यादिः  । अथ गाद्यकाव्यानि  । तत्र गद्यम्---
वृत्तगन्धोज्जितं गद्यं मुक्तकं वृत्तगन्धि च  ।। सूत्र ६.३३०  ।।
भवेदुत्कलिकाप्रायं चूर्णकं च चतुर्विधं  ।
आद्यं समासरिहितं वृत्तभागयुतं परं  ।। सूत्र ६.३३१  ।। 
अन्यद्दीर्घसमासाढ्यं तुर्य चाल्पसमासकं  ।
     मुक्तकं यथा---'गुरुर्वचसि पृथुरुरसि--' इत्यादि  । 
     वृत्तगन्धि यथा मम-- 'समरकण्डूलनिविडभुजदण्डकुण्डलीकृतकोदण्डशिञ्जिनीटंकारोज्जागरितवैरिनगर' इत्यादि  ।
     अत्र 'कुण्डलीकृतकोदण्डऽ--इत्यनुष्टुब्वृत्तस्य पादः, 'समरकण्डूल' इति च प्रथमाक्षरद्वयरिहितस्तस्यैव पादः  ।
     उत्कलिकाप्रायं यथा ममैव---'अणिसविसुमरणिसिदसरविसरविदलिदसमरपरिगदपवरपरवल---' इत्यादि  ।
     चूर्णकं यथा भम--'गुणरत्नसागर  जगदेकनागर  कामिनीमदन  जनरञ्जन ' इत्यादि  ।
कथायां सरसं वस्तु गद्यैरेव विनिमितं  ।। सूत्र ६.३३२  ।।
क्वचिदत्र भवेदार्या क्वचिद्वक्त्रापवक्त्रके  ।
आदौ पद्यैर्नमस्कारः खलादेर्वृत्तकीर्तनं  ।। सूत्र ६.३३३  ।।
     यथा---कादाम्बर्यादिः  ।
आख्यायिका कथावत्स्यात्कवेर्वशानुकीर्तनं  ।
अस्यामन्यकवीनां च वृत्तं पद्यं क्वचित्क्वचित् ।। सूत्र ६.३३४  ।।
कथांशानां व्यवच्छेद आश्वास इति वध्यते  ।
आर्यावक्त्रापवक्त्राणां छन्दसा येन केनचित् ।। सूत्र ६.३३५  ।।
अन्यापदेशेनाश्वासमुखे भाव्यर्थसूचनं  ।
     यथा---हर्षचरितादिः  ।
     'अपि त्वनियमो दृष्टस्तत्राप्यन्यैरुदीरणात्।' इति दण्ड्याचार्यवचनात्केचिताख्यायिका नायकेनैव निबद्धव्या' इत्याहुः, तदयुक्तं  । आख्यानादयश्च कथाख्यायिकयोरेवान्तर्भावान्न पृथगुक्ताः  । यदुक्तं दण्डिनैव---
'अत्रैवान्तर्भविष्यन्ति शेषाश्चाख्यानजातयः।' इति  ।
     एषामुदाहरणम्---पञ्चतन्त्रादि  ।
     अथ गद्यपद्यमयानि---
गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते  ।। सूत्र ६.३३६  ।।
     यथा---देशराजचरितं  ।
गद्यपद्यमयी राजस्तुतिर्विरुदमुच्यते  ।
     यथा---विरुदमणिमाला  ।
करम्भकं तु भाषाभिविविधाभिर्विनिर्मितं  ।। सूत्र ६.३३७  ।।
     यथा मम---षोडशभाषामयी प्रशास्तिरत्नावली  ।
     एवमन्येऽपि भेदा उद्देशमात्रप्रसीद्धत्वादुक्तभेदानतिक्रमाच्च न पृथग्लक्षिताः  ।।
इति साहित्यदर्पणो दृश्यश्रव्यकाव्यनिरूपणो नाम षष्ठः परिच्छेदः  ।
</poem>

साहित्यदर्पणम्