बृहत्संहिता/अध्यायः ४७
४७ पुष्यस्नानाध्यायः ।।
 मूलं मनुजाधिपतिः प्रजातरोस्तदुपघातसंस्कारात् ।	
 अशुभं शुभं च लोके भवति यतो +अतो नृपतिचिन्ता ।।	४७.०१ ।। 
 या व्याख्याता शान्तिः स्वयम्भुवा सुरगुरोर्महेन्द्रार्थे ।	
 तां प्राप्य वृद्धगर्गः प्राह यथा भागुरेः शृणुत ।।	४७.०२ ।। 
 पुष्यस्नानं नृपतेः कर्तव्यं दैववित्पुरोधाभ्याम् ।	
 नातः परं पवित्रं सर्वौत्पातान्तकरं अस्ति ।।	४७.०३ ।। 
 श्लेष्मातकाक्षकण्टकिकटुतिक्तविगन्धिपादपविहीने ।	
 कौशिकगृध्रप्रभृतिभिरनिष्टविहगैः परित्यक्ते ।।	४७.०४ ।। 
 तरुणतरुगुल्मवल्लीलताप्रतान*अन्विते[क्.आवृते] वनोद्देशे ।	
 निरुपहतपत्रपल्लवमनोज्ञमधुरद्रुमप्राये ।।	४७.०५ ।। 
 कृकवाकुजीवजीवकशुकशिखिशतपत्रचाषहारीतैः ।	
 क्रकरचकोरकपिञ्जलवञ्जुलपारावतश्रीकैः ।।	४७.०६ ।। 
 कुसुमरसपानमत्तद्विरेफपुंस्कोकिलऽदिभिश्चान्यैः ।	
 विरुते वनोपकण्ठे क्षेत्रऽगारे शुचावथ वा ।।	४७.०७ ।। 
 *हृदिनी[क्.ऊ.ह्रदिनी]विलासिनीनां जलखगनखविक्षतेषु रम्येषु ।	
 पुलिनजघनेषु कुर्याद्दृक्मनसोः प्रीतिजननेषु ।।	४७.०८ ।। 
 प्रोत्प्लुतहंसच्छत्रे कारण्डवकुररसारसौद्गीते ।	
 फुल्लैन्दीवरनयने सरसि सहस्राक्षकान्तिधरे ।।	४७.०९ ।। 
 प्रोत्फुल्लकमलवदनाः कलहंस*कल[क्.कलस्वन]प्रभाषिण्यः ।	
 प्रोत्तुङ्गकुड्मलकुचा यस्मिन्नलिनीविलासिन्यः ।।	४७.१० ।। 
 कुर्याद्गोरोमन्थजफेनलवशकृत्खुरक्षतौपचिते ।	
 अचिरप्रसूतहुङ्कृतवल्गितवत्सौत्सवे गोष्ठे ।।	४७.११ ।। 
 अथ वा समुद्रतीरे कुशलऽगत*रत्नपोत[क्.पोतरत्न]सम्बाधे ।	
 घननिचुललीनजलचरसितखगशबलीकृतौपान्ते ।।	४७.१२ ।। 
 क्षमया क्रोध इव जितः सिंहो मृग्याभिभूयते *येषु[क्.यत्र] ।	
 दत्ताभयखगमृगशावकेषु तेष्वाश्रमेष्वथ वा ।।	४७.१३ ।। 
 काञ्चीकलापनूपुरगुरुजघनौद्वहनविघ्नितपदाभिः ।	
 श्रीमति मृगेक्षणाभिर्गृहे +अन्यभृतवल्गुवचनाभिः ।।	४७.१४ ।। 
 पुण्येष्वायतनेषु च तीर्थेषुउद्यानरम्यदेशेषु ।	
 पूर्वोदक्प्लवभूमौ प्रदक्षिणाम्भोवहायां च ।।	४७.१५ ।। 
 भस्माङ्गारास्थ्यूषरतुषकेशश्वभ्रकर्कटऽवासैः ।	
 *श्वाविध[क्.श्वाविन्]मूषकविवरैर्वल्मीकैर्या च सन्त्यक्ता ।।	४७.१६ ।। 
 धात्री घना सुगन्धा स्निग्धा मधुरा समा च विजयाय ।	
 सेनावासे +अप्येवं योजयितव्या यथायोगम् ।।	४७.१७ ।। 
 निष्क्रम्य पुरान्नक्तं दैवज्ञामात्ययाजकाः प्राच्याम् ।	
 कौबेर्यां वा कृत्वा बलिं दिशीशाधिपायां वा ।।	४७.१८ ।। 
 लाजाअक्षतदधिकुसुमैः प्रयतः प्रणतः पुरोहितः कुर्यात् ।	
 आवाहनं अथ मन्त्रस्तस्मिन्मुनिभिः समुद्दिष्टः ।।	४७.१९ ।। 
 आगच्छन्तु सुराः सर्वे ये +अत्र पूजाअभिलाषिणः ।	
 दिशो नागा द्विजाश्चएव ये *चाप्यन्ये[क्.चानेयप्य्] +अंशभागिनः ।।	४७.२० ।। 
 आवाह्यएवं ततः सर्वानेवं ब्रूयात्पुरोहितः ।	
 श्वः पूजां प्राप्य यास्यन्ति दत्त्वा शान्तिं महीपतेः ।।	४७.२१ ।। 
 आवाहितेषु कृत्वा पूजां तां शर्वरीं वसेयुस्ते ।	
 सदसत्स्वप्ननिमित्तं यात्रायां स्वप्नविधिरुक्तः ।।	४७.२२ ।। 
 अपरे +अहनि प्रभाते सम्भारानुपहरेद्यथोक्तगुणान् ।	
 गत्वा +अवनिप्रदेशे श्लोकाश्चाप्यत्र मुनिगीताः ।।	४७.२३ ।। 
 तस्मिन्मण्डलं आलिख्य कल्पयेत्तत्र मेदिनीम् ।	
 नानारत्नाकरवतीं स्थानानि विविधानि च ।।	४७.२४ ।। 
 पुरोहितो यथास्थानं नागान्यक्षान्सुरान्पितॄन् ।	
 गन्धर्वाप्सरसश्चएव मुनीन्सिद्धांश्च विन्यसेत् ।।	४७.२५ ।। 
 ग्रहांश्च *सर्व[क्.सह]नक्षत्रै रुद्रांश्च सह मातृभिः ।	
 स्कन्दं विष्णुं विशाखं च लोकपालान्सुरस्त्रियः ।।	४७.२६ ।। 
 वर्णकैर्विविक्धैः कृत्वा हृद्यैर्गन्धगुणान्वितैः ।	
 यथास्वं पूजयेद्विद्वान्गन्धमाल्यानुलेपनैः ।।	४७.२७ ।। 
 भक्ष्यैरन्नैश्च विविधैः फलमूलऽमिषैस्तथा ।	
 *पानैश्च[क्.पानकैर्] विविधैर्हृद्यैः सुराक्षीरऽसवऽदिभिः ।।	४७.२८ ।। 
 कथयाम्यतः परं अहं पूजां अस्मिन्यथाभिलिखितानाम् ।	
 ग्रहयज्ञे यः प्रोक्तो विधिर्ग्रहाणां स कर्तव्यः ।।	४७.२९ ।। 
 मांसओदनमद्यैः पिशाचदितितनयदानवाः पूज्याः ।	
 अभ्यञ्जनाञ्जनतिलैः पितरो मांसओदनैश्चापि ।।	४७.३० ।। 
 सामयजुर्भिर्मुनयस्त्वृग्भिर्गन्धैश्च धूपमाल्ययुतैः ।	
 अश्लेषकवर्णैस्त्रिमधुरेण चाभ्यर्चयेद्नागान् ।।	४७.३१ ।। 
 धूपऽज्यऽहुतिमाल्यैर्विबुधान्*रत्नः[ऊ.रत्नैः] स्तुतिप्रणामैश्च ।	
 गन्धर्वानप्सरसो गन्धैर्माल्यैश्च सुसुगन्धैः ।।	४७.३२ ।। 
 शेषांस्तु सार्ववर्णिकबलिभिः पूजां न्यसेच्च सर्वेषाम् ।	
 प्रतिसरवस्त्रपताकाभूषणयज्ञोपवीतानि ।।	४७.३३ ।। 
 मण्डलपश्चिमभागे कृत्वाअग्निं दक्षिणे +अथ वा वेद्याम् ।	
 आदद्यात्सम्भारान्दर्भान्दीर्घानगर्भांश्च ।।	४७.३४ ।। 
 लाजाआज्याक्षतदधिमधुसिद्धार्थकगन्धसुमनसो *धूपः[क्.धुपान्] ।	
 गोरोचनाञ्जन*तिलाः[क्.तिलान्] स्वर्तुजमधुराणि च फलानि ।।	४७.३५ ।। 
 सघृतस्य पायसस्य च तत्र शरावाणि तैश्च सम्भारैः ।	
 पश्चिमवेद्यां पूजां कुर्यात्*स्नानस्य[ऊ.स्नातस्य] सा वेदी ।।	४७.३६ ।। 
 तस्याः कोणेषु दृढान्कलशान्सितसूत्रवेष्टितग्रीवान् ।	
 सक्षीरवृक्षपल्लवफलापिधानान्व्यवस्थाप्य ।।	४७.३७ ।। 
 पुष्यस्नानविमिश्रेणऽपूर्णानम्भसा सरत्नांश्च ।	
 पुष्यस्नानद्रव्याण्यादद्याद्गर्गगीतानि ।।	४७.३८ ।। 
 ज्योतिष्मतीं त्रायमाणां अभयां अपराजिताम् ।	
 जीवां विश्वेश्वरीं पाठां समङ्गां विजयां तथा ।।	४७.३९ ।। 
 सहां च सहदेवीं च पूर्णकोशां शतावरीम् ।	
 अरिष्टिकां शिवां भद्रां तेषु कुम्भेषु विन्यसेत् ।।	४७.४० ।। 
 ब्राह्मीं क्षेमां अजां चएव सर्वबीजानि *काञ्चनीम्[क्.काञ्चनम्] ।	
 मङ्गल्यानि यथालाभं सर्वौषध्यो *रसास्[क्.रसांस्] तथा ।।	४७.४१ ।। 
 रत्नानि *सर्वगन्धाश्[क्.सर्वगन्धांश्] च बिल्वं च सविकङ्कतम् ।	
 प्रशस्तनाम्न्यश्चओषध्यो हिरण्यं मङ्गलानि च ।।	४७.४२ ।। 
 आदावनडुहश्चर्म जरया संहृतायुषः ।	
 प्रशस्तलक्षणभृतः प्राचीनग्रीवं आस्तरेत् ।।	४७.४३ ।। 
 ततो वृषस्य योधस्य चर्म रोहितं अक्षतम् ।	
 सिम्हस्याथ तृतीयं स्याद्व्याघ्रस्य च ततः परम् ।।	४७.४४ ।। 
 चत्वार्येतानि चर्माणि तस्यां वेद्यां उपास्तरेत् ।	
 शुभे मुहूर्ते सम्प्राप्ते पुष्ययुक्ते निशाकरे ।।	४७.४५ ।। 
 भद्रासनं एकतमेन कारितं कनकरजतताम्राणाम् ।	
 क्षीरतरुनिर्मितं वा विन्यस्यं चर्मणां उपरि ।।	४७.४६ ।। 
 त्रिविधस्तस्यौच्छ्रायो हस्तः पादाधिको +अर्धयुक्तश्च ।	
 माण्डलिकाअनन्तरजित्समस्तराज्यार्थिनां शुभदः ।।	४७.४७ ।। 
 अन्तर्धाय हिरण्यं तत्रौपविशेन्नरेश्वरः सुमनाः ।	
 सचिवऽप्तपुरोहितदैवपौरकल्याणनामवृतः ।।	४७.४८ ।। 
 वन्दिजनपौर*विप्रैः प्रघुष्ट[क्.विप्रप्रघुष्ट]पुण्याहवेदनिर्घोषैः ।	
 समृदङ्गशङ्खतूर्यैर्मङ्गलशब्दैर्हतानिष्टः ।।	४७.४९ ।। 
 अहतक्षौमनिवसनं पुरोहितः कम्बलेन सञ्छाद्य ।	
 कृतबलिपूजं कलशैरभिषिञ्चेत्सर्पिषा पूर्णैः ।।	४७.५० ।। 
 अष्टावष्टाविंशतिरष्टशतं वाअपि कलशपरिमाणम् ।	
 अधिके +अधिके गुणोत्तरं अयं च मन्त्रो +अत्र मुनिगीतः ।।	४७.५१ ।। 
 आज्यं तेजः समुद्दिष्टं आज्यं पापहरं परम् ।	
 आज्यं सुराणां आहार आज्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः ।।	४७.५२ ।। 
 भौमऽन्तरिक्षं दिव्यं वा यत्ते *कल्मषम्[क्.कल्विषं] आगतम् ।	
 सर्वं तदाज्यसंस्पर्शात्प्रणाशं उपगच्छतु ।।	४७.५३ ।। 
 कम्बलं अपनीय ततः पुष्यस्नानाम्बुभिः सफलपुष्पैः ।	
 अभिषिञ्चेन्मनुजेन्द्रं पुरोहितो +अनेन मन्त्रेण ।।	४७.५४ ।। 
 सुरास्त्वां अभिषिञ्चन्तु ये च सिद्धाः पुरातनाः ।	
 ब्रह्मा विष्णुश्च *रुद्रश्[क्.शम्भुश्] च साध्याश्च समरुद्गणाः ।।	४७.५५ ।। 
 आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च भिषग्वरौ ।	
 अदितिर्देवमाता च स्वाहा सिद्धिः सरस्वती ।।	४७.५६ ।। 
 कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिः श्रीश्च सिनीवाली कुहूस्तथा ।	
 दनुश्च सुरसा चएव विनता कद्रुरेव च ।।	४७.५७ ।। 
 देवपत्न्यश्च या नोक्ता देवमातर एव च ।	
 सर्वास्त्वां अभिषिञ्चन्तु दिव्याश्चाप्सरसां गणाः ।।	४७.५८ ।। 
 नक्षत्राणि मुहूर्ताश्च पक्षाहोरात्रसन्धयः ।	
 संवत्सरा दिनेशाश्च कलाः काष्ठाः क्षणा लवा ।	४७.५९ ।। 
 सर्वे त्वां अभिषिञ्चन्तु कालस्यावयवाः शुभाः ।	
 एते चान्ये च मुनयो वेदव्रतपरायणाः ।।	४७.६० ।। 
 सशिष्यास्ते +अभिषिञ्चन्तु सदाराश्च तपोधनाः ।	
 वैमानिकाः सुरगणा मनवः सागरैः सह ।।	४७.६१ ।। 
 सरितश्च महाभागा नागाः किंपुरुषाश्तथा ।	
 वैखानसा महाभागा द्विजा वैहायसाश्च ये ।।	४७.६२ ।। 
 सप्तर्षयः सदाराश्च ध्रुवस्थानानि यानि च ।	
 मरीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरङ्गिराः ।।	४७.६३ ।। 
 भृगुः सनत्कुमारश्च सनको +अथ सनन्दनः ।	
 सनातनश्च दक्षश्च जैगीषव्यो भगन्दरः ।।	४७.६४ ।। 
 एकतश्च द्वितश्चएव त्रितो जाबालिकश्यपौ ।	
 दुर्वासा दुर्विनीतश्च कण्वः कात्यायनस्तथा ।।	४७.६५ ।। 
 मार्कण्डेयो दीर्घतपाः शुनःशेफो विदूरथः ।	
 ऊर्ध्वः संवर्तकश्चएव च्यवनो +अत्रिः पराशरः ।।	४७.६६ ।। 
 द्वैपायनो यवक्रीतो देवराजः सहानुजः ।	
 पर्वतास्तरवो वल्ल्यः पुण्यान्यायतनानि च ।।	४७.६७ ।। 
 प्रजापतिर्दितिश्चएव गावो विश्वस्य मातरः ।	
 वाहनानि च दिव्यानि सर्वलोकाश्चराचराः ।।	४७.६८ ।। 
 अग्नयः पितरस्तारा जीमूताः खं दिशो जलम् ।	
 एते चान्ये च बहवः पुण्यसङ्कीर्तनाः *शुभैः[क्.शुभाः] ।।	४७.६९ ।। 
 तोयैस्त्वां अभिषिञ्चन्तु सर्वौत्पातनिबर्हणैः ।	
 *यथाभिषिक्तो मघवानेतैर्मुदितमनसैः[क्.कल्याणं ते प्रकुर्वन्तु आयुरारोग्यं एव च] ।।	४७.७० ।। 
 इत्येतैश्चान्यैश्चाप्यथर्वकल्प*आहितैः[क्.विहितैः] सरुद्रगणैः ।	
 कौष्माण्डमहारौहिणकुबेरहृद्यैः समृद्ध्या च ।।	४७.७१ ।। 
 आपोहिष्ठातिसृभिर्हिरण्यवर्णाइति चतसृभिर्जप्तम् ।	
 कार्पासिकवस्त्रयुगं बिभृयात्स्नातो नराधिपतिः ।।	४७.७२ ।। 
 पुण्याहशङ्खशब्दैराचान्तो +अभ्यर्च्य देवगुरुविप्रान् ।	
 छत्रध्वजऽयुधानि च ततः स्वपूजां प्रयुञ्जीत ।।	४७.७३ ।। 
 आयुष्यं वर्चस्यं रायस्पोषाभिरृग्भिरेताभिः ।	
 परिजप्तं वैजयिकं नवं विदध्यादलङ्कारम् ।।	४७.७४ ।। 
 गत्वा द्वितीयवेदीं समुपविशेच्चर्मणां उपरि राजा ।	
 देयानि चएव चर्माण्युपर्युपर्येवं एतानि ।।	४७.७५ ।। 
 वृषस्य वृषदंशस्य रुरोश्च पृषतस्य च ।	
 तेषां उपरि सिंहस्य व्याघ्रस्य च ततः परम् ।।	४७.७६ ।। 
 मुख्यस्थाने जुहुयात्पुरोहितो +अग्निं समित्तिलघृताद्यैः ।	
 त्रिनयनशक्रबृहस्पतिनारायणनित्यगतिऋग्भिः ।।	४७.७७ ।। 
 इन्द्रध्वजनिर्दिष्टान्यग्निनिमित्तानि दैवविद्ब्रूयात् ।	
 कृत्वा +अशेषसमाप्तिं पुरोहितः प्राञ्जलिर्ब्रूयात् ।।	४७.७८ ।। 
 यान्तु देवगणाः सर्वे पूजां आदाय पार्थिवात् ।	
 सिद्धिं दत्त्वा *तु विपुलां[क्.सुविपुलाम्] पुनरागमनाय *च[क्.वै] ।।	४७.७९ ।। 
 नृपतिरतो दैवज्ञं पुरोहितं चार्चयेद्धनैर्बहुभिः ।	
 अन्यांश्च दक्षिणीयान्*यथोचितं[क्.यथार्हतः] श्रोत्रियप्रभृतीन् ।।	४७.८० ।। 
 दत्त्वा +अभयं प्रजानां आघातस्थानगान्विसृज्य पशून् ।	
 बन्धनमोक्षं कुर्यादभ्यन्तरदोषकृद्वर्जम् ।।	४७.८१ ।। 
 एतत्प्रयुज्यमानं प्रतिपुष्यं सुखयशोअर्थवृद्धिकरम् ।	
 *पुष्याद्[क्.पुष्यम्] विनाअर्धफलदा पौषी शान्तिः *परा[क्.पुरा] प्रोक्ता ।।	४७.८२ ।। 
 राष्ट्रौत्पातौपसर्गेषु राहोः केतोश्च दर्शने ।	
 ग्रहावमर्दने चएव पुष्यस्नानं समाचरेत् ।।	४७.८३ ।। 
 नास्ति लोके स उत्पातो यो ह्यनेन न शाम्यति ।	
 मङ्गलं चापरं नास्ति यदस्मादतिरिच्यते ।।	४७.८४ ।। 
 अधिराज्यार्थिनो राज्ञः पुत्रजन्म च काङ्क्षतः ।	
 तत्पूर्वं अभिषेके च विधिरेष प्रशस्यते ।।	४७.८५ ।। 
 महेन्द्रार्थं उवाचैदं बृहत्कीर्तिर्बृहस्पतिः ।	
 स्नानं आयुष्प्रजावृद्धिसौभाग्यकरणं परम् ।।	४७.८६ ।। 
 अनेनैव विधानेन हस्त्यश्वं *स्नापयेत्ततः[क्.स्नापयीत यः] ।	
 तस्यऽमयविनिर्मुक्तं परां सिद्धिं अवाप्नुयात् ।।	४७.८७ ।।