बृहत्संहिता/अध्यायः ४
४ चन्द्रचाराध्यायः । ।।
 नित्यं अधःस्थस्यैन्दोर्भाभिर्भानोः सितं भवत्यर्धम् ।	
 स्वच्छाययाअन्यदसितं कुम्भस्यैवऽतपस्थस्य ।।	४.०१ ।।
 सलिलमये शशिनि रवेर्दीधितयो मूर्छितास्तमो नैशम् ।	
 क्षपयन्ति दर्पणौदर*निहिता[क्.निहता] इव मन्दिरस्यान्तः ।।	४.०२ ।।
 त्यजतो +अर्कतलं शशिनः पश्चादवलम्बते यथा शौक्ल्यम् ।	
 दिनकरवशात्तथाइन्दोः प्रकाशते +अधः प्रभृत्युदयः ।।	४.०३ ।।
 प्रतिदिवसं एवं अर्कात्स्थानविशेषेण शौक्ल्यपरिवृद्धिः ।	
 भवति शशिनो +अपराह्णे पश्चाद्भागे घटस्यैव	४.०४ ।।
 ऐन्द्रस्य शीतकिरणो मूलऽषाढाद्वयस्य *चऽयातः[क्.वा यातः] ।	
 याम्येन *वीज[क्.ऊ.बीज]जलचरकाननहा वह्निभयदश्च ।।	४.०५ ।।
 दक्षिणपार्श्वेन गतः शशी विशाखाअनुराधयोः पापः ।	
 मध्येन तु प्रशस्तः *पितृदेव[क्.पित्र्यस्य]विशाखयोश्चापि ।।	४.०६ ।।
 षडनागतानि पौष्णाद्द्वादश रौद्राच्च मध्ययोगीनि ।	
 ज्येष्ठऽद्यानि नवऋक्षाण्युडुपतिनाअतीत्य युज्यन्ते ।।	४.०७ ।।
 उन्नतं ईषच्छृङ्गं नौसंस्थाने विशालता चौक्ता ।	
 नाविकपीडा तस्मिन्भवति शिवं सर्वलोकस्य ।।	४.०८ ।।
 अर्द्धौन्नते च लाङ्गलं इति पीडा तदुपजीविनां तस्मिन् ।	
 प्रीतिश्च निर्निमित्तं मनुजपतीनां सुभिक्षं च ।।	४.०९ ।।
 दक्षिणविषाणं अर्धौन्नतं यदा दुष्टलाङ्गलऽख्यं तत् ।	
 पाण्ड्यनरेश्वरनिधनकृदुद्योगकरं बलानां च ।।	४.१० ।।
 समशशिनि सुभिक्षक्षेमवृष्टयः प्रथमदिवससदृशाः स्युः ।	
 दण्डवदुदिते पीडा गवां नृपश्चौग्रदण्डो +अत्र ।।	४.११ ।।
 कार्मुकरूपे युद्धानि यत्र तु ज्या ततो जयस्तेषाम् ।	
 स्थानं युगं इति याम्यौत्तरऽयतं भूमिकम्पाय ।।	४.१२ ।।
 युगं एव याम्यकोट्यां किं चित्तुङ्गं स पार्श्वशायीइति	
 विनिहन्ति सार्थवाहान्वृष्टेश्च विनिग्रहं कुर्यात् ।।	४.१३ ।।
 अभ्युच्छ्रायादेकं यदि शशिनो +अवाङ्मुखं भवेत्छृङ्गम् ।	
 आवर्जितं इत्यसुभिक्षकारि तद्गोधनस्यापि ।।	४.१४ ।।
 अव्युच्छिन्ना रेखा समन्ततो मण्डला च कुण्डऽख्यम् ।	
 अस्मिन्माण्डलिकानां स्थानत्यागो नरपतीनाम् ।।	४.१५ ।।
 प्रोक्तस्थानाभावादुदगुच्चः क्षेमवृद्धिवृष्टिकरः ।	
 दक्षिणतुङ्गश्चन्द्रो दुर्भिक्षभयाय निर्दिष्टः ।।	४.१६ ।।
 शृङ्गेणएकेन*इन्दुर्[क्.इन्दुं] विलीनं अथ वाअप्यवाङ्मुखं *शृङ्गम्[क्.अशृङ्गम्] ।	
 सम्पूर्णं चाभिनवं दृष्ट्वाएको जीविताद्भ्रश्येत् ।।	४.१७ ।।
 संस्थानविधिः कथितो रूपाण्यस्माद्भवन्ति चन्द्रमसः ।	
 स्वल्पो दुर्भिक्षकरो महान्सुभिक्षऽवहः प्रोक्तः ।।	४.१८ ।।
 मध्यतनुर्वज्रऽख्यः क्षुद्भयदः सम्भ्रमाय राज्ञां च ।	
 चन्द्रो मृदङ्गरूपः क्षेमसुभिक्षऽवहो भवति ।।	४.१९ ।।
 ज्ञेयो विशालमूर्तिर्नरपतिलक्ष्मीविवृद्धये चन्द्रः ।	
 स्थूलः सुभिक्षकारी प्रियधान्यकरस्तु तनुमूर्तिः ।।	४.२० ।।
प्रत्यन्तान्कुनृपांश्च हन्त्युडुपतिः शृङ्गे कुजेनऽहते	
शस्त्रक्षुद्भयकृद्यमेन शशिजेनावृष्टिदुर्भिक्षकृत् ।	
श्रेष्ठान्हन्ति नृपान्महेन्द्रगुरुणा शुक्रेण चाल्पान्नृपान्	
शुक्ले याप्यं इदं फलं ग्रहकृतं कृष्णे यथोक्तऽगमम् ।।	४.२१ ।।
भिन्नः सितेन मगधान्यवनान्पुलिन्दान्	
नेपालभृङ्गि*मरुकच्छ[क्ऽस्त्र्. मरुकुच्च]सुराष्ट्रमद्रान् ।	
पाञ्चालकैकयकुलूतकपुरुषादान्	
हन्यादुशीनरजनानपि सप्त मासान् ।।	 ४.२२ ।।
 गान्धारसौवीरकसिन्धुकीरान्धान्यानि शैलान्द्रविडाधिपांश्च ।	
 द्विजांश्च मासान्दश शीतरश्मिः सन्तापयेद्वाक्पतिना विभिन्नः ।।	४.२३ ।।
उद्युक्तान्सह वाहनैर्नरपतींस्त्रैगर्तकान्मालवान्	
कौलिन्दान्गणपुङ्गवानथ शिबीनायोध्यकान्पार्थिवान् ।	
हन्यात्कौरवमत्स्यशुक्त्यधिपतीन्राजन्यमुख्यानपि	
प्रालेयांशुरसृग्ग्रहे तनुगते षण्मासं अर्यादया ।।	४.२४ ।।
 यौधेयान्सचिवान्सकौरवान्प्रागीशानथ चार्जुनायनान् ।	
 हन्यादर्कजभिन्नमण्डलः शीतांशुर्दशमासपीडया ।।	४.२५ ।।
 मगधान्मथुरां च पीडयेद्वेणायाश्च तटं शशाङ्कजः ।	
 अपरत्र कृतं युगं वदेद्यदि भित्त्वा शशिनं विनिर्गतः ।।	४.२६ ।।
 क्षेमऽरोग्यसुभिक्षविनाशी शीतांशुः शिखिना यदि भिन्नः ।	
 कुर्यादायुधजीविविनाशं चौराणां अधिकेन च पीडाम् ।।	४.२७ ।।
 उल्कया यदा शशी ग्रस्त एव हन्यते ।	
 हन्यते तदा नृपो यस्य जन्मनि स्थितः ।।	४.२८ ।।
 भस्मनिभः परुषो +अरुणमूर्तिः शीतकरः किरणैः परिहीणः ।	
 श्यावतनुः स्फुटितः स्फुरणो वा *क्षुड्डमर[क्.क्षुत्समरा]आमयचौरभयाय ।।	४.२९ ।।
 प्रालेयकुन्दकुमुदस्फटिकावदातो यत्नादिवाद्रिसुतया परिमृज्य चन्द्रः ।	
 उच्चैः कृतो निशि भविष्यति मे शिवाय यो दृश्यते स भविता जगतः शिवाय ।।	४.३० ।।
 शुक्ले पक्षे सम्प्रवृद्धे प्रवृद्धिं ब्रह्मक्षत्रं याति वृद्धिं प्रजाश्च ।	
 हीने हानिस्तुल्यता तुल्यतायां कृष्णे सर्वे तत्फलं व्यत्ययेन ।।	४.३१ ।।
 यदि कुमुदमृणालहारगौरस्तिथिनियमात्क्षयं एति वर्द्धते वा ।	
 अविकृतगतिमण्डलांशुयोगी भवति नृणां विजयाय शीतरश्मिः ।।	४.३२ ।।