महाभारतम्-13-अनुशासनपर्व-170
भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति तीर्थशौचनिरूपणम्।। 1।।<table>				
<td>

	युधिष्ठिर उवाच।	<td>	13-170-1x	
				
<td>

	यद्वरं सर्वतीर्थानां तद्ब्रवीहि पितामह।यत्र चैव परं शौचं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।	<td>	13-170-1a13-170-1b	
<td>

	भीष्म उवाच।	<td>	13-170-2x	
				
<td>

	सर्वाणि खलु तीर्थानि गुणवन्ति मनीषिणः।यत्तु तीर्थं च शौचं च तन्मे शृणु समाहितः।।	<td>	13-170-2a13-170-2b	
				
<td>

	अगाधे विमले शुद्धे सत्यतीर्थे धृतिह्रदे।स्नातव्यं मानसे तीर्थे सत्वमालम्ब्य शाश्वतम्।।	<td>	13-170-3a13-170-3b	
				
<td>

	तीर्थशौचं तपो ज्ञानं मार्दवं सत्यमार्जवम्।अहिंसा सर्वभूतानामानृशंस्यं दमः शमः।।	<td>	13-170-4a13-170-4b	
				
<td>

	निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः।योगिनस्तीर्थभूतास्ते तीर्थं परममुच्यते।।	<td>	13-170-5a13-170-5b	
				
<td>

	नारायणेऽथ रुद्रे वा भक्तिस्तीर्थं परं मतम्।शौचलक्षणमेतत्ते सर्वत्रैवान्ववेक्षतः।।	<td>	13-170-6a13-170-6b	
				
<td>

	रजस्तमःसत्वमथो येषां निर्धूतमात्मना।तीर्थमाचारशुद्धिश्च स्वमार्गपरिमार्गणम्।	<td>	13-170-7a13-170-7b	
				
<td>

	सर्वत्यागेष्वभिरताः सर्वज्ञाः समदर्शिनः।शौचष्वेतेष्वभिरतास्ते तीर्थशुचयोऽपि च।।	<td>	13-170-8a13-170-8b	
				
<td>

	नोदकक्लिन्नगात्रस्तु स्नात इत्यभिधीयते।स स्नातो यो दमस्नातः स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः।।	<td>	13-170-9a13-170-9b	
				
<td>

	अदृष्टेष्वनपेक्षा ये प्राप्तेष्वर्थेषु निर्ममाः।शौचमेव परं तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा।।	<td>	13-170-10a13-170-10b	
				
<td>

	प्रज्ञानं शौचमेवेह शरीरस्य विशेषतः।तथा निष्किंचनत्वं च मनसश्च प्रसन्नता।।	<td>	13-170-11a13-170-11b	
				
<td>

	वृत्तं शौचं महाशौचं तीर्थशौचमतः परम्।ज्ञानोत्पन्नं च यच्छौचं तच्छौचं परमं स्मृतम्।।	<td>	13-170-12a13-170-12b	
				
<td>

	मनसा च प्रदीप्तेन ब्रह्मज्ञानजलेन च।स्नाता ये मानसे तीर्थे तज्ज्ञाः क्षेत्रज्ञदर्शनाः।।	<td>	13-170-13a13-170-13b	
				
<td>

	समारोपितशौचस्तु नित्यं भवसमन्वितः।केवलं गुणसम्पन्नः शुचिरेव नरः सदा।।	<td>	13-170-14a13-170-14b	
				
<td>

	शरीरस्थानि तीर्थानि प्रोक्तान्येतानि भारत।पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि शृणु तान्यपि।।	<td>	13-170-15a13-170-15b	
				
<td>

	शरीरस्य यथोद्देशः शरीरोपरि निर्मिताः।तथा पृथिव्या भागाश्च पुण्यानि सलिलानि च।।	<td>	13-170-16a13-170-16b	
				
<td>

	कीर्तनाच्चैव तीर्थस्य स्नानाच्च पितृतर्पणात्।शोध्यं हि पातकं तीर्थे पूता यान्ति सुखं दिवम्।	<td>	13-170-17a13-170-17b	
				
<td>

	परिग्रहाच्च साधूनां पृथिव्याश्चैव तेजसा।अतीव पुण्यभागास्ते सलिलस्य च तेजसा।।	<td>	13-170-18a13-170-18b	
				
<td>

	मनसश्च पृथिव्याश्च पुण्यास्तीर्थास्तथापरे।उभयोरेव यः स्नायात्स सिद्धिं शीघ्रमाप्नुयात्।।	<td>	13-170-19a13-170-19b	
				
<td>

	यथा फलं क्रियाहीनं क्रिया वा फलवर्जिता।नेह साधयते कार्यं समायुक्ता तु सिध्यति।।	<td>	13-170-20a13-170-20b	
				
<td>

	एवं शरीरशौचेन तीर्थशौचेन चान्वितः।शुचिः सिद्धिमवाप्नोति द्विविधं शौचमुत्तमम्।। 	<td>	13-170-21a13-170-21b	
<td>

	।। इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 170 ।।	<td>

13-170-7 तत्त्ववित्त्वनहंबुद्धिस्तीर्थप्रवरमुच्यते इति झ.पाठः।।

महाभारतम्/अनुशासनपर्व