कुमारसम्भवम्/षष्ठः सर्गः
अथ विश्वात्मने गौरी संदिदेश मिथः सखीम् ।	
दाता मे भूभृतां नाथः प्रमाणीक्रियतामिति ।। ६.१ ।।	
तया व्याहृतसंदेशा सा बभौ निभृता प्रिये ।	
चूतयष्टिरिवाभ्याशे मधौ परभृतोन्मुखी ।। ६.२ ।।	
स तथेति प्रतिज्ञाय विसृज्य कथमप्युमाम् ।	
ऋषीञ्ज्योतिर्मयान्सप्त सस्मार स्मरशासनः ।। ६.३ ।।	
ते प्रभामण्डलैर्व्योम द्योतयन्तस्तपोधनाः ।	
सारुन्धतीकाः सपदि प्रादुरासन्पुरः प्रभोः ।। ६.४ ।।	
आप्लुतास्तीरमन्दारकुसुमोत्किरवीचिषु ।	
व्योमगङ्गाप्रवाहेषु दिङ्नागमदगन्धिषु ।। ६.५ ।।	
मुक्तायज्ञोपवीतानि बिभ्रतो हैमवल्कलाः ।	
रत्नाक्षसूत्राः प्रव्रज्यां कल्पवृक्षा इवाश्रिताः ।। ६.६ ।।	
अधःप्रस्थापिताश्वेन समावर्जितकेतुना ।	
सहस्ररश्मिना साक्षात्सप्रणाममुदीक्षिताः ।। ६.७ ।।	
आसक्तबाहुलतया सार्धमुद्धृतया भुवा ।	
महावराहदंष्ट्रायां विश्रान्ताः प्रलयापदि ।। ६.८ ।।	
सर्गशेषप्रणयनाद्विश्वयोनेरनन्तरम् ।	
पुरातनाः पुराविद्भिर्धातार इति कीर्तिताः ।। ६.९ ।।	
प्राक्तनानां विशुद्धानां परिपाकमुपेयुषाम् ।	
तपसामुपभुञ्जानाः फलान्यपि तपस्विनः ।। ६.१० ।।	
तेषां मध्यगता साध्वी पत्युः पादार्पितेक्षणा ।	
साक्षादिव तपःसिद्धिर्बभासे बह्वरुन्धती ।। ६.११ ।।	
तामगौरवभेदेन मुनींश्चापश्यदीश्वरः ।	
स्त्रीपुमानत्यनास्थैषा वृत्तं हि महितं सताम् ।। ६.१२ ।।	
तद्दर्शनादभूच्छंभोर्भूयान्दारार्थमादरः ।	
क्रियाणां खलु धर्म्याणां सत्पत्न्यो मूलकारणम् ।। ६.१३ ।।	
धर्मेणापि पदं शर्वे कारिते पार्वतीं प्रति ।	
पूर्वापराधभीतस्य कामस्योच्छ्वसितं मनः ।। ६.१४ ।।	
अथ ते मुनयः सर्वे मानयित्वा जगद्गुरुम् ।	
इदमूचुरनूचानाः प्रीतिकण्टकितत्वचः ।। ६.१५ ।।	
यद् ब्रह्म सम्यगाम्नातं यदग्नौ विधिना हुतम् ।	
यच्च तप्तं तपस्तस्य विपक्वं फलमद्य नः ।। ६.१६ ।।	
यदध्यक्षेण जगतां वयमारोपितास्त्वया ।	
मनोरथस्याविषयं मनोविषयमात्मनः ।। ६.१७ ।।	
यस्य चेतसि वर्तेथाः, स तावत्कृतिनां वरः ।	
किं पुनर्ब्रह्मयोनेर्यस्तव चेतसि वर्तवे ।। ६.१८ ।।	
सत्यमर्काच्च सोमाच्च परमध्यास्महे पदम् ।	
अद्य तूच्चैस्तरं ताभ्यां स्मरणानुग्रहात्तव ।। ६.१९ ।।	
त्वत्संभावितमात्मानं बहु मन्यामहे वयम् ।	
प्रायः प्रत्ययमाधत्ते स्वगुणेषूत्तमादरः ।। ६.२० ।।	
या नः प्रीतिर्विरूपाक्ष ! त्वदनुध्यानसंभवा ।	
सा किमावेद्यते तुभ्यमन्तरात्मासि देहिनाम् ।। ६.२१ ।।	
साक्षाद्दृष्टोसि न पुनर्विद्मस्त्वां वयमञ्जसा ।	
प्रसीद कथयात्मानं, न धियां पथि वर्तसे ।। ६.२२ ।।	
किं येन सृजसि व्यक्तमुत येन बिभर्षि तत् ।	
अथ विश्वस्य संहर्ता भागाः कतम एष ते ।। ६.२३ ।।	
अथवा सुमहत्येषा प्रार्थना देव ! तिष्ठतु ।	
चिन्तितोपस्थितांस्तावच्छाधि नः करवाम किम् ।। ६.२४ ।।	
अथ मौलिगतस्येन्दोर्विशदैर्दशनांशुभिः ।	
उपचिन्वन्प्रभां तन्वीं प्रत्याह परमेश्वरः ।। ६.२५ ।।	
विदितं वो यथा स्वार्था न मे काश्चित्प्रवृत्तयः ।	
ननु मूर्तिभिरष्टाभिरित्थंभूतोऽस्मि सूचितः ।। ६.२६ ।।	
सोऽहं तृष्णातुरैर्वृर्ष्टिं, विद्युत्वानिव चातकैः ।	
अरिविप्रकृतैर्देवैः प्रसूतिं प्रति याचितः ।। ६.२७ ।।	
अत आहर्तुमिच्छामि पार्वतीमात्मजन्मने ।	
उत्पत्तये हविर्भोक्तुर्यजमान इवारणिम् ।। ६.२८ ।।	
तामस्मदर्थे युष्माभिर्याचितव्यो हिमालयः ।	
विक्रियायै न कल्पन्ते संबन्धाः सदनुष्ठिताः ।। ६.२९ ।।	
उन्नतेन स्थितिमता धुरमुद्वहता भुवः ।	
तेन योजितसंबन्धं वित्त मामप्यवञ्चितम् ।। ६.३० ।।	
एवं वाच्यः स कन्यार्थमिति वो नोपदिश्यते ।	
भबत्प्रणीतमाचारमामनन्ति हि साधवः ।। ६.३१ ।।	
आर्याप्यरुन्धती तत्र व्यापारं कर्तुमर्हति ।	
प्रायेणैवंविधे कार्ये पुरंध्रीणां प्रगल्भता ।। ६.३२ ।।	
तत्प्रयातौषधिप्रस्थं सिद्धये हिमवत्पुरम् ।	
महाकोशीप्रपातेऽस्मिन्संगमः पुनरेव नः ।। ६.३३ ।।	
तस्मिन्संयमिनामाद्ये जाते परिणयोन्मुखे ।	
जहुः परिग्रहव्रीडां प्राजापत्यास्तपस्विनः ।। ६.३४ ।।	
ततः परममित्युक्त्वा प्रतस्थे मुनिमण्डलम् ।	
भगवानपि संप्राप्तः प्रथमोद्दिष्टमास्पदम् ।। ६.३५ ।।	
ते चाकाशमसिश्याममुत्पत्य परमर्षयः ।	
आसेदुरोषधिप्रस्थं मनसा समरंहसः ।। ६.३६ ।।	
अलकामतिवाह्यैव वसतिं वसुसंपदाम् ।	
स्वर्गाभिष्यन्दवमनं कृत्वेवोप निवेशितम् ।। ६.३७ ।।	
गङ्गास्रोतःपरिक्षिप्तं वप्रान्तर्ज्वलितौषदि ।	
बृहन्मणिशिलासालं गुप्तावपि मनोहरम् ।। ६.३८ ।।	
जितसिंहभया नागा यत्राश्वा बिलयोनयः ।	
यक्षाः किपुरुषाः पौरा योषितो वनदेवताः ।। ६.३९ ।।	
शिखरासक्तमेघानां व्यज्यन्ते यत्र वेश्मनाम् ।	
अनुगर्जितसंदिग्धाः करणैर्मुरजस्वनाः ।। ६.४० ।।	
यत्र कल्पद्रुमैरेव विलोलविटपांशुकैः ।	
गृहयन्त्रपताकाश्रीरपौरादरनर्मिता ।। ६.४१ ।।	
यत्र स्फटिकहर्म्येषु नक्तमापानभूमिषु ।	
ज्योतिषां प्रतिबिम्बानि प्राप्नुवन्त्युपहारताम् ।। ६.४२ ।।	
यत्रौपधिप्रकाशेन नक्तं दर्शितसंचराः ।	
अनभिज्ञास्तमिस्त्राणां दुर्दिनेष्वभिसारिकाः ।। ६.४३ ।।	
यौवनान्तं वयो यस्मिन्नान्तकः कुसुमायुधात् ।	
रतिखेदसमुत्पन्ना निद्रा संज्ञाविपर्ययः ।। ६.४४ ।।	
भ्रूभेदिभिः सकम्पोष्ठैर्ललिताङ्गुलितर्जनैः ।	
यत्र कोपैः कृताः स्त्रीणामाप्रसादार्थिनः प्रियाः ।। ६.४५ ।।	
संतानकतरुच्छायासुप्तविद्याधराध्वगम् ।	
यस्य चोपवनं बाह्यं गन्धवद् गन्धमादनम् ।। ६.४६ ।।	
अथ ते मुनयो दिव्याः प्रेक्ष्य हैमवतं पुरम् ।	
स्वर्गाभिसंधिसुकृतं वञ्चनामिव मेनिरे ।। ६.४७ ।।	
ते सद्मनि गिरेर्वेगादुन्मुखद्वाःस्थवीक्षिताः ।	
अवतेरुर्जटाभारैर्लिखितानलनिश्चलैः ।। ६.४८ ।।	
गगनादवतीर्णा सा यथावृद्धपुरःसरा ।	
तोयान्तर्भास्करालीव रेजे मुनिपरम्परा ।। ६.४९ ।।	
तानर्घ्यानर्घ्यमादाय दूरात्प्रत्युद्ययौ गिरिः ।	
नमयन्सारगुरुभिः पादन्यासैर्वसुंधराम् ।। ६.५० ।।	
धातुताम्राधरः प्रांशुर्देवदारुबृहद्भुजः ।	
प्रकृत्यैव शिलोरस्कः सुव्यक्तो हिमवानिति ।। ६.५१ ।।	
विधिप्रयुक्तसत्कारैः स्वयं मार्गस्य दर्शकः ।	
स तैराक्रमयामास शुद्धान्तं शुद्धकर्मभिः ।। ६.५२ ।।	
तत्र वेत्रासनासीनान्कृतासनपरिग्रहः ।	
इत्युवाचेश्वरान्वाचं प्राञ्जलिर्भूधरेश्वरः ।। ६.५३ ।।	
अपमेघोदयं वर्षमदृष्टकुसुमं फलम् ।	
अतर्कितोपपन्नं वो दर्शनं प्रतिभाति मे ।। ६.५४ ।।	
मूढं बुद्धमिवात्मानं हैमीभूतमिवायसम् ।	
भूमेर्दिवमिवारुढं मन्ये भवदनुग्रहात् ।। ६.५५ ।।	
अद्यप्रभृति भूतानामधिगम्योऽस्मि शुद्धये ।	
यदध्यासितमर्हद्भिस्तद्धि तीर्थ प्रचक्षते ।। ६.५६ ।।	
अवैमि पूतमात्मानं द्वयेनैव द्विजोत्तमाः ! ।	
मूर्ध्नि गङ्गाप्रपातेन धौतपादाम्भसा च वः ।। ६.५७ ।।	
जंगमं प्रैष्यभावे वः स्थावरं चरणाङ्कितम् ।	
विभक्तानुग्रहं मन्ये द्विरूपमपि मे वपुः ।। ६.५८ ।।	
भवत्संभावनोत्थाय परितोषाय मूर्च्छते ।	
अपि व्याप्तदिगन्तानि नाङ्गानि प्रभवन्ति मे ।। ६.५९ ।।	
न केवलं दरीसंस्थं भास्वतां दर्शनेन वः ।	
अन्तर्गतमपास्तं मे रजसोऽपि परं तमः ।। ६.६० ।।	
कर्तव्यं वो न पश्यामि स्याच्चेत्किं नोपपद्यते ।	
मन्ये मत्पावनायैव प्रस्थानं भवतामिह ।। ६.६१ ।।	
तथापि तावत्कस्मिंश्चिदाज्ञां मे दातुमर्हथ ।	
विनियोगप्रसादा हि किंकराः प्रभविष्णुषु ।। ६.६२ ।।	
एते वयममी दाराः, कन्येयं कुलजीवितम् ।	
ब्रूत येनात्र वः कार्यमनास्था बाह्यवस्तुषु ।। ६.६३ ।।	
इत्यूचिवांस्तमेवार्थं गुहामुखविसार्पिणा ।	
द्विरिव प्रतिशब्देन व्याजहार हिमालयः ।। ६.६४ ।।	
अथाङ्गिरसमग्रण्यमुदाहरणवस्तुषु ।	
ऋषयो नोदयामासुः प्रत्युवाच स भूधरम् ।। ६.६५ ।।	
उपपन्नमिदं सर्वमतः परमपि त्वयि ।	
मनसः शिखराणां च सदृशी ते समुन्नतिः ।। ६.६६ ।।	
स्थाने त्वां स्थावरात्मानं विष्णुमाहुस्तथाहि ते ।	
चराचराणां भूतानां कुक्षिराधारतां गतः ।। ६.६७ ।।	
गामधास्यत्कथं नागो मृणालमृदुभिः फणैः ।	
आरसातलमूलात्त्वमवालम्बिष्यथा न चेत् ।। ६.६८ ।।	
अच्छिन्नामलसंतानाः समुद्रोर्म्यनिवारिताः ।	
पुनन्ति लोकान्पुण्यत्वात्कीर्तयः सरितश्च ते ।। ६.६९ ।।	
यथैव श्लाध्यते गङ्गा पादेन परमेष्ठिनः ।	
प्रभवेण द्वितीयेन तथैवोच्छिरसा त्वया ।। ६.७० ।।	
तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च व्यापको महिमा हरेः ।	
त्रिविक्रमोद्यतस्यासीत्स तु स्वाभाविकस्तव ।। ६.७१ ।।	
यज्ञभागभुजां मध्ये पदमातस्थुषा त्वया ।	
उच्चैर्हिरण्मयं श्रृङ्गं सुमेरोर्वितथीकृतम् ।। ६.७२ ।।	
काठिन्यं स्थावरे काये भवता सर्वमर्पितम् ।	
इदं तु ते भक्तिनम्रं सतामाराधनं वपुः ।। ६.७३ ।।	
तदागमनकार्यं नः श्रृणु कार्यं तवैव तत् ।	
श्रेयसामुपदेशात्तु वयमत्रांशभागिनः ।। ६.७४ ।।	
अणिमादिगुणोपेतमस्पृष्टपुरुषान्तरम् ।	
शब्दमीश्वर इत्युच्चैः सार्धचन्द्रं बिभर्ति यः ।। ६.७५ ।।	
कलितान्योन्यसामर्थ्यैः पृथिव्यादिभिरात्मभिः ।	
येनेदं ध्रियते विश्वं धुर्यैर्यानमिवाध्वनि ।। ६.७६ ।।	
योगिनो यं विचिन्वन्ति क्षेत्राभ्यन्तरवर्तिनम् ।	
अनावृत्तभयं यस्य पदमाहुर्मनीषिणः ।। ६.७७ ।।	
स ते दुहितरं साक्षात्साक्षी विश्वस्य कर्मणाम् ।	
वृणुते वरदः शंभुरस्मत्संक्रामितैः पदैः ।। ६.७८ ।।	
तमर्थमिव भारत्या सुतया योक्तुमर्हसि ।	
अशोच्या हि पितुः कन्या सद्भर्तृप्रतिपादिता ।। ६.७९ ।।	
यावन्त्येतानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।	
मातरं कल्पयन्त्वेनामीशो हि जगतः पिता ।। ६.८० ।।	
प्रणम्य शितिकण्ठाय विबुधास्तदनन्तरम् ।	
चरणौ रञ्जयन्त्वस्याश्चूडामणिमरीचिभिः ।। ६.८१ ।।	
उमा वधूर्भवान्दाता, याचितार इमे वयम् ।	
वरः शंभुरलं ह्येष त्वत्कुलोद्भूतये विधिः ६.८२ ।।	
अस्तोतुः स्तूयमानस्य, वन्द्यस्यानन्यवन्दिनः ।	
सुतासंबन्धविधिना भव विश्वगुरोर्गुरुः ।। ६.८३ ।।	
एवंवादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुरधोमुखी ।	
लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ।। ६.८४ ।।	
शैलः संपूर्णकामोऽपि मेनामुखमुदैक्षत ।	
प्रायेण गृहिणीनेत्राः कन्यार्थेषु कुटुम्बिनः ।। ६.८५ ।।	
मेने मेनापि तत्सर्वं पत्युः कार्यमभीप्सितम् ।	
भवन्त्यव्यभिचारिण्यो भर्तुरिष्टे पतिव्रताः ।। ६.८६ ।।	
इदमत्रोत्तरं न्याय्यमिति बुद्ध्या बिमृश्य सः ।	
आददे वचसामन्ते मङ्गलालंकृतां सुताम् ।। ६.८७ ।।	
एहि विश्वात्मने वत्से ! भिक्षासि परिकल्पिता ।	
अर्थिनो मुनयः प्राप्तं गृहमेधिफलं मया ।। ६.८८ ।।	
एतावदुक्त्वा तनयामृषीनाह महीधरः ।	
इयं नमति वः सर्वास्त्रिलोचनवधूरिति ।। ६.८९ ।।	
ईप्सितार्थक्रियोदारं तेऽभिनन्द्य गिरेर्वचः ।	
आशीर्भिरेधयामासुः पुरःपाकाभिरम्बिकाम् ।। ६.९० ।।	
तां प्रणामादरस्रस्तजाम्बूनदवतंसकाम् ।	
अङ्कमारोपयामास लज्जमानामरुन्धती ।। ६.९१ ।।	
तन्मातरं चाश्रुमुखीं दुहितृस्नेहविक्लवाम् ।	
वरस्यानन्यपूर्वस्य विशोकामकरोद् गुणैः ।। ६.९२ ।।	
वैवाहिकीं तिथिं पृष्टास्तत्क्षणं हरबन्धुना ।	
ते त्र्यहादूर्ध्वमाख्याय चेरुश्चीरपरिग्रहाः ।। ६.९३ ।।	
ते हिमालयमामन्त्र्य पुनः प्राप्य च शूलिनम् ।	
सिद्धं चास्मै निवेद्यार्थं तद्विसृष्टाः खमुद्ययुः ।। ६.९४ ।।	
पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छ्रादगमयदद्रिसुतासमागमोत्कः ।	
कमपरमवशं न विप्रकुर्युर्विभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावाः ।। ६.९५ ।।	
इति श्रीमन्महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया	
संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतः श्रीकालिदासकृतौ	
कुमारसंभवे महाकाव्ये उमाप्रदानो नाम षष्ठः सर्गः ।