बृहत्संहिता/अध्यायः १४
१४ नक्षत्रकूर्माध्यायः ।।
 नक्षत्रत्रयवर्गैराग्नेयाद्यैर्व्यवस्थितैर्नवधा ।	
 भारतवर्षे *मध्य[क्.मध्यात्]प्रागादिविभाजिता देशाः ।।	१४.०१ ।।
 भद्रारिमेदमाण्डव्यसाल्वनीपौज्जिहानसंख्याताः ।	
 मरुवत्सघोषयामुनसारस्वतमत्स्यमाध्यमिकाः ।।	१४.०२ ।।
 माथुरकौपज्योतिषधर्मारण्यानि शूरसेनाश्च ।	
 गौरग्रीवौद्देहिकपाण्डुगुडाश्वत्थपाञ्चालाः ।।	१४.०३ ।।
 साकेतकङ्ककुरुकालकोटिकुकुराश्च पारियात्रनगः ।	
 औदुम्बरकापिष्ठलगजाह्वयाश्चैति मध्यं इदम् ।।	१४.०४ ।।
 अथ पूर्वस्यां अञ्जनवृषभध्वजपद्ममाल्यवद्गिरयः ।	
 व्याघ्रमुखसुह्मकर्वटचान्द्रपुराः शूर्पकर्णाश्च ।।	१४.०५ ।।
 खसमगधशिबिरगिरिमिथिलसमतटौड्राश्ववदनदन्तुरकाः ।	
 प्राग्ज्योतिषलौहित्यक्षीरोदसमुद्रपुरुषादाः ।।	१४.०६ ।।
 उदयगिरिभद्रगौडकपौण्ड्रौत्कलकाशिमेकलाम्बष्ठाः ।	
 एकपद*ताम्रलिप्तक[क्.तामलिपितक]कोशलका वर्धमानाश्च ।।	१४.०७ ।।
 आग्नेय्यां दिशि कोशलकलिङ्गवङ्गौपवङ्गजठराङ्गाः ।	
 शौलिकविदर्भवत्सान्ध्रचेदिकाश्चऊर्ध्वकण्ठाश्च ।।	१४.०८ ।।
 वृषनालिकेरचर्मद्वीपा विन्ध्यान्तवासिनस्त्रिपुरी ।	
 श्मश्रुधर*हेमकुड्य[क्.हेमकूट्य]व्यालग्रीवा महाग्रीवाः ।।	१४.०९ ।।
 किष्किन्धकण्टकस्थलनिषादराष्ट्राणि पुरिकदाशार्णाः ।	
 सह नग्नपर्णशबरैराश्लेषाद्ये त्रिके देशाः ।।	१४.१० ।।
 अथ दक्षिणेन लङ्काकालाजिनसौरिकीर्णतालिकटाः ।	
 गिरिनगरमलयदर्दुरमहेन्द्रमालिन्द्यभरुकच्छाः ।।	१४.११ ।।
 कङ्कट*कङ्कण[क्.टङ्कण]वनवासिशिबिकफणिकारकोङ्कणऽभीराः ।	
 आकरवेणा*आवर्तक[क्.आवन्तक]दशपुरगोनर्दकेरलकाः ।।	१४.१२ ।।
 कर्णाटमहाटविचित्रकूटनासिक्यकोल्लगिरिचोलाः ।	
 क्रौञ्चद्वीपजटाधरकावेर्यो रिष्यमूकश्च ।।	१४.१३ ।।
 वैदूर्यशङ्खमुक्ताअत्रिवारिचरधर्मपट्टनद्वीपाः ।	
 गणराज्यकृष्णवेल्लूरपिशिकशूर्पाद्रिकुसुमनगाः ।।	१४.१४ ।।
 तुम्बवन*कार्मणयक[क्.ऊ.कार्मणेयक]याम्योदधितापसाश्रमा ऋषिकाः ।	
 काञ्चीमरुचीपट्टनचेर्यार्यकसिंहला ऋषभाः ।।	१४.१५ ।।
 बलदेवपट्टनं दण्डकावनतिमिङ्गिलाशना भद्राः ।	
 कच्छो +अथ कुञ्जरदरी सताम्रपर्णीइति विज्ञेयाः ।।	१४.१६ ।।
 नैरृत्यां दिशि देशाः पह्लवकाम्बोजसिन्धुसौवीराः ।	
 वडवामुखारवाम्बष्ठकपिलनारीमुखऽनर्ताः ।।	१४.१७ ।।
 फेणगिरियवन*मार्गर[क्.माकर]कर्णप्रावेयपारशवशूद्राः ।	
 बर्बरकिरातखण्ड*क्रव्याद[क्.क्रव्याश्या]आभीरचञ्चूकाः ।।	१४.१८ ।।
 हेमगिरिसिन्धुकालकरैवतकसुराष्ट्रबादरद्रविडाः ।	
 स्वात्याद्ये भत्रितये ज्ञेयश्च महार्णवो +अत्रएव ।।	१४.१९ ।।
 अपरस्यां मणिमान्मेघवान्वनौघः क्षुरार्पणो +अस्तगिरिः ।	
 अपरान्तकशान्तिकहैहयप्रशस्ताद्रिवोक्काणाः ।।	१४.२० ।।
 पञ्चनदरमठपारततारक्षितिजृङ्गवैश्यकनकशकाः ।	
 निर्मर्यादा म्लेच्छा ये पश्चिमदिक्स्थितास्ते च ।।	१४.२१ ।।
 दिशि पश्चिमोत्तरस्यां माण्डव्य*तुषार[क्.तुखार]तालहलमद्राः ।	
 अश्मककुलूत*हलडाः[क्.हड]स्त्रीराज्यनृसिंहवनखस्थाः ।।	१४.२२ ।।
 वेणुमती फल्गुलुका गुलुहा मरुकुच्चचर्मरङ्गाख्याः ।	
 एकविलोचनशूलिकदीर्घग्रीवऽस्यकेशाश्च ।।	१४.२३ ।।
 उत्तरतः कैलासो हिमवान्वसुमान्गिरिर्धनुष्मांश्च ।	
 क्रौञ्चो मेरुः कुरवस्तथाउत्तराः क्षुद्रमीनाश्च ।।	१४.२४ ।।
 कैकयवसातियामुनभोगप्रस्थार्जुनायनाग्नीध्राः ।	
 *आदरान्तर्द्वीपि[क्.ऊ.आदर्शान्तद्वीपि]त्रिगर्त*तुरगाननाः श्वमुखाः[क्.तुरगाननाश्वमुखाः] ।।	१४.२५ ।।
 केशधरचिपिटनासिकदासेरकवाटधानशरधानाः ।	
 तक्षशिलपुष्कलावतकैलावतकण्ठधानाश्च ।।	१४.२६ ।।
 अम्बरमद्रकमालवपौरवकच्छारदण्डपिङ्गलकाः ।	
 माणहलहूणकोहलशीतकमाण्डव्यभूतपुराः ।।	१४.२७ ।।
 गान्धारयशोवतिहेमतालराजन्यखचरगव्याश्च ।	
 यौधेयदासमेयाः श्यामाकाः क्षेमधूर्ताश्च ।।	१४.२८ ।।
 ऐशान्यां मेरुकनष्टराज्यपशुपालकीरकाश्मीराः ।	
 अभिसारदरदतङ्गणकुलूत*सैरिन्ध्र[क्.सैरिन्ध]वनराष्ट्राः ।।	१४.२९ ।।
 ब्रह्मपुरदार्वडामरवनराज्यकिरातचीनकौणिन्दाः ।	
 *भल्लाः पटोल[क्.भल्लापलोल]जटासुर*कुनटखस[क्.कुनठखष]घोषकुचिकाख्याः ।।	१४.३० ।।
 एकचरण*अनुविद्धाः[क्.अनुविश्वाः] सुवर्णभूर्*वसुधनं[क्.वसुवनं] दिविष्ठाश्च ।	
 पौरव*चीरनिवासि[क्.चीरनिवासन]त्रिनेत्रमुञ्जाद्रि*गान्धर्वाः[क्.गन्धर्वाः] ।।	१४.३१ ।।
 वर्गैराग्नेयाद्यैः क्रूरग्रहपीडितैः क्रमेण नृपाः ।	
 पाञ्चालो मागधिकः कालिङ्गश्च क्षयं यान्ति ।।	१४.३२ ।।
 आवन्तो +अथऽनर्तो मृत्युं चऽयाति सिन्धुसौवीरः ।	
 राजा च हारहौरो मद्रेशो +अन्यश्च कौणिन्दः ।।	१४.३३ ।।