स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ०२०
युधिष्ठिर उवाच -
श्रुता मे विविधा धर्माः संहारास्त्वत्प्रसादतः  ।
कृता देवेन सर्वेण ये च दृष्टास्त्वयानघ  ॥ २०.१ ॥
साम्प्रतं श्रोतुमिच्छामि प्रभावं शार्ङ्गधन्वनः  ।
त्वयानुभूतं विप्रेन्द्र तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि  ॥ २०.२ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रजासंहारलक्षणम्  ।
यच्चिह्नं दृश्यते तत्र यथा कल्पो विधीयते  ॥ २०.३ ॥
उल्कापाताः सनिर्घाता भूमिकम्पस्तथैव च  ।
पतते पांशुवर्षं च निर्घोषश्चैव दारुणः  ॥ २०.४ ॥
यक्षकिन्नरगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः  ।
सर्वे ते प्रलयं यान्ति युगान्ते समुपस्थिते  ॥ २०.५ ॥
पर्वताः सागरा नद्यः सरांसि विविधानि च  ।
वृक्षाः शेषं समायान्ति वल्लीजातं तृणानि च  ॥ २०.६ ॥
एवं हि व्याकुलीभूते सर्वौषधिजलोज्झिते  ।
काष्ठभूते तु संजाते त्रैलोक्ये सचराचरे  ॥ २०.७ ॥
यावत्पश्यामि मध्याह्ने स्नानकाल उपस्थिते  ।
त्रैलोक्यं ज्वलनाकारं दुर्निरीक्षं दुरासदम्  ॥ २०.८ ॥
द्वौ सूर्यौ पूर्वतस्तात पश्चिमोत्तरयोस्तथा  ।
तथैव दक्षिणे द्वौ च सूर्यौ दृष्टौ प्रतापिनौ  ॥ २०.९ ॥
द्वौ सूर्यौ नागलोकस्थौ मध्ये द्वौ गगनस्य च  ।
इत्येते द्वादशादित्यास्तपन्ते सर्वतो दिशम्  ॥ २०.१० ॥
पृथिवीमदहन्सर्वां सशैलवनकाननाम्  ।
नादग्धं दृश्यते किंचिदृते रेवां च मां तथा  ॥ २०.११ ॥
पृथिव्यां दह्यमानायां हविर्गन्धश्च जायते  ।
ततो मे शुष्यते गात्रं तृषाप्येवं दुरासदा  ॥ २०.१२ ॥
न हि विन्दामि पानीयं शोषितं च दिवाकरैः  ।
यावत्कमण्डलुं वीक्षे शुष्कं तत्रापि तज्जलम्  ॥ २०.१३ ॥
ततोऽहं शोकसंतप्तो विशेषात्क्षुत्तृषार्दितः  ।
उत्पपात क्षितेरूर्ध्वं पश्यमानो दिवं प्रति  ॥ २०.१४ ॥
तावत्पश्यामि गगने गृहं शृङ्गारभूषितम्  ।
ततस्तज्ज्ञातुकामोऽहं प्रस्थितो राजसत्तम  ॥ २०.१५ ॥
प्राकारेण विचित्रेण कपाटार्गलभूषितम्  ।
विचित्रशिखरोपेतं द्वारदेशमुपागतः  ॥ २०.१६ ॥
षडशीतिसहस्राणि योजनानां समुच्छ्रये  ।
तदर्धं तु पृथक्त्वेन काञ्चनं रत्नभूषितम्  ॥ २०.१७ ॥
तत्र मध्ये परां शय्यां पश्यामि नृपसत्तम  ।
शय्योपरि शयानं तु पुरुषं दिव्यमूर्धजम्  ॥ २०.१८ ॥
विकुञ्चिताग्रकेशान्तं समस्तं योजनायतम्  ।
मुकुटेन विचित्रेण दीप्तिकान्तेन शोभितम्  ॥ २०.१९ ॥
श्यामं कमलपत्राभं सुप्रभं च सुनासिकम्  ।
सिंहास्यमायतभुजं गल्लश्मश्रुवराङ्कितम्  ॥ २०.२० ॥
त्रिवलीभङ्गसुभगं कर्णकुण्डलभूषितम्  ।
विशालाभं सुपीनाङ्गं पार्श्वस्वावर्तभूषितम्  ॥ २०.२१ ॥
शोभितं कटिभागेन विभक्तं जानुजङ्घयोः  ।
पद्माङ्किततलं देवमाताम्रसुनखाङ्गुलिम्  ॥ २०.२२ ॥
मेघनादसुगम्भीरं सर्वावयवसुन्दरम्  ।
शय्यामध्यगतं देवमपश्यं पुरुषोत्तमम्  ॥ २०.२३ ॥
शङ्खचक्रगदापाणिं शयानं दक्षिणेन तु  ।
अक्षसूत्रोद्यतकरं सूर्यायुतसमप्रभम्  ॥ २०.२४ ॥
तं दृष्ट्वा भक्तिमान्देवं स्तोतुकामो व्यवस्थितः  ।
जयेश जय वागीश जय दिव्याङ्गभूषण  ॥ २०.२५ ॥
जय देवपते श्रीमन्साक्षाद्ब्रह्म सनातन  ।
तव लोकाः शरीरस्थास्त्वं गतिः परमेश्वर  ॥ २०.२६ ॥
त्वदाधारा हि देवेश सर्वे लोका व्यवस्थिताः  ।
त्वं श्रेष्ठः सर्वसत्त्वानां त्वं कर्ता धरणीधरः  ॥ २०.२७ ॥
त्वं हौत्रमग्निहोत्राणां सूत्रमन्त्रस्त्वमेव च  ।
गोकर्णं भद्रकर्णं च त्वं च माहेश्वरं पदम्  ॥ २०.२८ ॥
त्वं कीर्तिः सर्वकीर्तीनां दैन्यपापप्रणाशिनी  ।
त्वं नैमिषं कुरुक्षेत्रं त्वं च विष्णुपदं परम्  ॥ २०.२९ ॥
त्वया तु लीलया देव पदाक्रान्ता च मेदिनी  ।
त्वया बद्धो बलिर्देव त्वयेन्द्रस्य पदं कृतम्  ॥ २०.३० ॥
त्वं कलिर्द्वापरं देव त्रेता कृतयुगं तथा  ।
प्रलम्बदमनश्च त्वं स्रष्टा त्वं च विनाशकृत् ॥ २०.३१ ॥
त्वया वै धार्यते लोकास्त्वं कालः सर्वसंक्षयः  ।
त्वया हि देव सृष्टास्ताः सर्वा वै देवयोनयः  ॥ २०.३२ ॥
त्वं पन्थाः सर्वलोकानां त्वं च मोक्षः परा गतिः  ।
ब्रह्मा त्वदुद्भवो देवो रजोरूपः सनातनः  ।
रुद्रः क्रोधोद्भवोऽप्येवं त्वं च सत्त्वे व्यवस्थितः  ॥ २०.३३ ॥
एतच्चराचरं देव क्रीडनार्थं त्वया कृतम्  ।
एवं संतप्तदेहेन स्तुतो देवो मया प्रभुः  ॥ २०.३४ ॥
भक्त्या परमया राजन्सर्वभूतपतिः प्रभुः  ।
स्तुवन्वै तत्र पश्यामि वारिपूर्णांस्ततो घटान्  ॥ २०.३५ ॥
ततो मया विस्मृता या तृषा सा वर्धिता पुनः  ।
उपासर्पं ततस्तस्य पार्श्वं वै पुरुषस्य हि  ॥ २०.३६ ॥
पानीयं पातुकामेन चिन्तितं च मया पुनः  ।
नापश्यत हि मां चैष सुप्तोऽपि न च बुध्यते  ॥ २०.३७ ॥
यस्तु पापेन संमूढः सुखं सुप्तं प्रबोधयेत् ।
जायते तस्य पापस्य ब्रह्महत्याफलं महत् ॥ २०.३८ ॥
एवं संचिन्त्यमाने तु द्वितीयो ह्यागतः पुमान्  ।
नेक्षते जल्पते किंचिद्वामस्कन्धे मृगाजिनी  ॥ २०.३९ ॥
जटी कमण्डलुधरो दण्डी मेखलया वृतः  ।
भस्मोन्मृदितसर्वाङ्गो महातेजास्त्रिलोचनः  ॥ २०.४० ॥
यावत्तं स्तोतुकामोऽहमपश्यं स्वच्छचक्षुषा  ।
तावत्सर्वाङ्गसम्भूत्यामहत्या रूपसम्पदा  ॥ २०.४१ ॥
अपश्यं संवृतां नारीं सर्वाभरणभूषिताम्  ।
दृष्ट्वा तां पतितो भूमौ जयस्वेति ब्रुवंस्ततः  ॥ २०.४२ ॥
जय रुद्राङ्गसम्भूते जयवाहिनि सनातनि  ।
जय कौमारि माहेन्द्रि वैष्णवी वारुणी तथा  ॥ २०.४३ ॥
जय कौबेरि सावित्रि जय धात्रि वरानने  ।
तृष्णया तप्तदेहस्य रक्षां कुरु चराचरे  ॥ २०.४४ ॥

श्रीदेव्युवाच -
प्रसन्ना विप्रशार्दूल तव वाक्यैः सुशोभनैः  ।
वर्तते मानसे यत्ते मया ज्ञातं द्विजोत्तम  ॥ २०.४५ ॥
शृणु विप्र ममाप्यस्ति व्रतमेतत्सुदारुणम्  ।
स्त्रीलघुत्वान्मयारब्धं दुष्करं मन्दमेधया  ॥ २०.४६ ॥
यदि भावी च मे पुत्रो धर्मिष्ठो लोकविश्रुतः  ।
विप्रस्य तु स्तनं दत्त्वा पश्चाद्दास्यामि बालके  ॥ २०.४७ ॥
स मे पुत्रः समुत्पन्नो यथोक्तो मे महामुने  ।
स्तनं पिब त्वं विप्रेन्द्र यदि जीवितुमिच्छसि  ॥ २०.४८ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच -
अकार्यमेतद्विप्राणां यस्त्विमं पिबते स्तनम्  ।
पुनश्चैवोपनयनं व्रतसिद्धिं न गच्छति  ॥ २०.४९ ॥
ब्राह्मणत्वं त्रिभिर्लोकैर्दुर्लभं पद्मलोचने  ।
संस्कारैः संस्कृतो विप्रो यैश्च जायेत तच्छृणु  ॥ २०.५० ॥
प्रथमं चैव नारीषु संस्कारैर्बीजवापतम्  ।
बीजप्रक्षेपणादेव बीजक्षेपः स उच्यते  ॥ २०.५१ ॥
तदन्ते च महाभागे गर्भाधानं द्वितीयकम्  ।
पुंसवनं तृतीयं तु सीमन्तं च चतुर्थकम्  ॥ २०.५२ ॥
पञ्चमं जातकर्म स्यान्नाम वै षष्ठमुच्यते  ।
निष्क्रामः सप्तमश्चैव ह्यन्नप्राशनमष्टमम्  ॥ २०.५३ ॥
नवमं वै चूडकर्म दशमं मौञ्जिबन्धनम्  ।
ऐषिकं दार्विकं चैव सौमिकं भौमिकं तथा  ॥ २०.५४ ॥
पत्नीसंयोजनं चान्यद्दैवकर्म ततः परम्  ।
मानुष्यं पितृकर्म स्याद्दशमाष्टासु शोभने  ॥ २०.५५ ॥
भूतं भव्यं तथेष्टं च पार्वणं च ततः परम्  ॥ २०.५६ ॥
श्राद्धं श्रावण्यामाग्रयणं च चैत्राश्वयुज्यां दशपौर्णमास्याम्  ।
निरूढपशुसवनसौत्रामण्यग्निष्टोमात्यग्निष्टोमाः  ॥ २०.५७ ॥
षोडषीवाजपेयातिरात्राप्तोर्यामोदशवाजपेयाः  ।
सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसूया शौचमङ्गलमकार्पण्यमस्पृहेति  ॥ २०.५८ ॥
एभिरष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैः संकृतो ब्राह्मणो भवति  ॥ २०.५९ ॥
एवं ज्ञात्वा महाभागे न तु मां पातुमर्हसि  ।
शिशुपेयं स्तनं भद्रे कथं वै मद्विधः पिबेत् ॥ २०.६० ॥
ममैतद्वचनं श्रुत्वा नारी वचनमब्रवीत् ॥ २०.६१ ॥
यदि त्वं न पिबेः स्तन्यं पयो बालो मरिष्यति  ।
श्रूयते त्रिषु लोकेषु वेदेषु च स्मृतिष्वपि  ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो भ्रूणहत्या न मुञ्चति  ॥ २०.६२ ॥
भवित्री तव हत्या च महाभागवतः पुनः  ।
जन्मानि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते भ्रूणहत्यया  ॥ २०.६३ ॥
मृतः शुनत्वं चाप्नोति वर्षाणां तु शतत्रयम्  ।
ततस्तस्य क्षये जाते काकयोनिं व्रजेत्पुनः  ॥ २०.६४ ॥
तत्रापि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते पापकर्मणि  ।
वराहो दश जन्मानि तदन्ते जायते कृमिः  ॥ २०.६५ ॥
ततश्चारोहिणीं प्राप्य गोगजाश्वनृजन्मभाक् ।
श्रूयते श्रुतिशास्त्रेषु वेदेषु च परंतप  ॥ २०.६६ ॥
सर्वपापाधिकं पापं बालहत्या द्विजोत्तम  ।
बालहत्यायुतो विप्रः पच्यते नरके ध्रुवम्  ॥ २०.६७ ॥
वर्षाणि च शतान्यष्टौ प्राप्नोति यमयातनाम्  ।
तस्मादल्पतरो दोषः पिबतो मे स्तनं तव  ॥ २०.६८ ॥
तथैवापिबतः पापं जायते बहुवर्षिकम्  ।
क्षुधातृषाविरामस्ते पुण्यं च पिबतः स्तनम्  ॥ २०.६९ ॥
अतो न चेतः संदिग्धं कर्तव्यमिह कर्हिचित् ।
एहि विप्र यथाकामं बालार्थे पिब मे स्तनम्  ॥ २०.७० ॥
ततोऽहं वचनं श्रुत्वा स्तनं पातुं समुद्यतः  ।
न च तृप्तिं विजानामि पिबतः स्तनमुत्तमम्  ॥ २०.७१ ॥
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि भारतैवं शतानि च  ।
ततः प्रबुद्धोत्सङ्गेऽहं मायानिद्राविमोहितः  ॥ २०.७२ ॥
निद्राविगतमोहोऽहं यावत्पश्यामि पाण्डव  ।
तावत्सुप्तं न पश्यामि न च तं बालकं विभो  ॥ २०.७३ ॥
चतुरस्तांश्च वै कुम्भान् पश्यामि तत्र भारत  ।
न च पश्यामि तां देवीं गता वै कुत्रचिच्च ते  ॥ २०.७४ ॥
एवं विमृश्यमानस्य चिन्तयानस्य तिष्ठतः  ।
ईषद्धसितया वाचा देवी वचनमब्रवीत् ॥ २०.७५ ॥

श्रीदेव्युवाच -
कृष्णः स पुरुषः सुप्तो द्वितीयोऽप्यागतो हरः  ।
ये चत्वारश्च ते कुम्भाः समुद्रास्ते द्विजोत्तम  ॥ २०.७६ ॥
यश्च बालस्त्वया दृष्टो ब्राह्मा लोकपितामहः  ।
अहं च पृथिवी ज्ञेया सप्तद्वीपा सर्वता  ॥ २०.७७ ॥
या गता त्वां परित्यज्य भूतले सुप्रतिष्ठिता  ।
इमां च प्रेक्षसे विप्र नर्मदां सरितां वराम्  ॥ २०.७८ ॥
सर्वसत्त्वोपकाराय बृहते पुण्यलक्षणा  ।
रेवानदी तु विख्याता न मृता तेन नर्मदा  ॥ २०.७९ ॥
एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ स्वस्थो भव महामुने  ।
इत्युक्त्वा मां तदा देवी तत्रैवान्तरधीयत  ॥ २०.८० ॥
एवं हि शेते भगवान्सत्त्वस्थः प्रलये सदा  ।
सत्त्वरूपो महादेवो यदाधारे जगत्स्थितम्  ॥ २०.८१ ॥
एवं मयानुभूतं तु दृष्टमाश्चर्यमुत्तमम्  ।
सर्वपापहरं पुण्यं कथितं ते नरोत्तम  ॥ २०.८२ ॥
विष्णोश्चरितमित्युक्तं यत्त्वया परिपृच्छितम्  ।
भूय एव महाबाहो किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि  ॥ २०.८३ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे वाराहकल्पवृत्तान्तवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः ॥