रामायणम्/उत्तरकाण्डम्/सर्गः ३२
नर्मदापुलिने यत्र राक्षसेन्द्रः सुदारुणः ।	
पुष्पोपहारं कुरुते तस्माद्देशाददूरतः ।। ७.३२.१ ।।	
अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो माहिष्मत्याः पतिः प्रभुः ।	
क्रीडते सह नारीभिर्नर्मदातोयमाश्रितः ।। ७.३२.२ ।।	
तासां मध्यगतो राजा रराज च तदार्जुनः ।	
करेणूनां सहस्रस्य मध्यस्थ इव कुञ्जरः ।। ७.३२.३ ।।	
जिज्ञासुः स तु बाहूनां सहस्रस्योत्तमं बलम् ।	
रुरोध नर्मदावेगं बाहुभिर्बहुभिर्वृतः ।। ७.३२.४ ।।	
कार्तवीर्यभुजासक्तं तज्जलं प्राप्य निर्मलम् ।	
कूलोपहारं कुर्वाणं प्रतिस्रोतः प्रधावति ।। ७.३२.५ ।।	
समीननक्रमकरः सपुष्पकुशसंस्तरः ।	
स नर्मदाम्भसो वेगः प्रावृट्काल इवाबभौ ।। ७.३२.६ ।।	
स वेगः कार्तवीर्येण सम्प्रेषित इवाम्भसः ।	
पुष्पोपहारं सकलं रावणस्य जहार ह ।। ७.३२.७ ।।	
रावणो ऽर्धसमाप्तं तमुत्सृज्य नियमं तदा ।	
नर्मदां पश्यते कान्तां प्रतिकूलां यथा प्रियाम् ।। ७.३२.८ ।।	
पश्चिमेन तु तं दृष्ट्वा सागरोद्गारसन्निभम् ।	
वर्धन्तमम्भसो वेगं पूर्वामाशां प्रविश्य तु ।। ७.३२.९ ।।	
ततो ऽनुभ्रान्तशकुनां स्वभावोपरमे स्थिताम् ।	
निर्विकाराङ्गनाभासामपश्यद्रावणो नदीम् ।। ७.३२.१० ।।	
सव्येतरकराङ्गुल्या सशब्दं च दशाननः ।	
वेगप्रभावमन्वेष्टुं सो ऽदिशच्छुकसारणौ ।। ७.३२.११ ।।	
तौ तु रावणसन्दिष्टौ भ्रातरौ शुकसारणौ ।	
व्योमान्तरगतौ वीरौ प्रस्थितौ पश्चिमामुखौ ।। ७.३२.१२ ।।	
अर्धयोजनमात्रं तु गत्वा तौ रजनीचरौ ।	
पश्येतां पुरुषं तोये क्रीडन्तं सहयोषितम् ।। ७.३२.१३ ।।	
बृहत्सालप्रतीकाशं तोयव्याकुलमूर्धजम् ।	
मदरक्तान्तनयनं मदव्याकुलतेजसम् ।। ७.३२.१४ ।।	
नदीं बाहुसहस्रेण रुन्धन्तमरिमर्दनम् ।	
गिरिं पादसहस्रेण रुन्धन्तमिव मेदिनीम् ।। ७.३२.१५ ।।	
बालानां वरनारीणां सहस्रेण समावृतम् ।	
समदानां करेणूनां सहस्रेणेव कुञ्जरम् ।। ७.३२.१६ ।।	
तमद्भुततमं दृष्ट्वा राक्षसौ शुकसारणौ ।	
सन्निवृत्तावुपागम्य रावणं तमथोचतुः ।। ७.३२.१७ ।।	
बृहत्सालप्रतीकाशः को ऽप्यसौ राक्षसेश्वर ।	
नर्मदां रोधवद्रुद्ध्वा क्रीडापयति योषितः ।। ७.३२.१८ ।।	
तेन बाहुसहस्रेण सन्निरुद्धजला नदी ।	
सागरोद्गारसङ्काशानुद्गारान्सृजते मुहुः ।। ७.३२.१९ ।।	
इत्येवं भाषमाणौ तौ निशाम्य शुकसारणौ ।	
रावणो ऽर्जुन इत्युक्त्वा प्रययौ युद्धलालसः ।। ७.३२.२० ।।	
अर्जुनाभिमुखे तस्मिन्रावणे राक्षसाधिपे ।	
चण्डः प्रवाति पवनः सनादः सुरजास्तथा ।। ७.३२.२१ ।।	
सकृदेव कृतो रावः सरक्तः प्रेषितो घनैः ।	
महोदरमहापार्श्वधूम्राक्षशुकसारणैः ।। ७.३२.२२ ।।	
संवृतो राक्षसेन्द्रस्तु तत्रागाद्यत्र चार्जुनः ।	
अदीर्घेणैव कालेन स तदा राक्षसो बली ।	
तं नर्मदाह्रदं भीममाजगामाञ्जनप्रभः ।। ७.३२.२३ ।।	
स तत्र स्त्रीपरिवृतं वाशिताभिरिव द्विपम् ।	
नरेन्द्रं पश्यते राजा राक्षसानां तदार्जुनम् ।। ७.३२.२४ ।।	
स रोषाद्रक्तनयनो राक्षसेन्द्रो बलोद्धतः ।। ७.३२.२५ ।।	
इत्येवमर्जुनामात्यनाह गम्भीरया गिरा ।	
अमात्याः क्षिप्रमाख्यात हैहयस्य नृपस्य वै ।। ७.३२.२६ ।।	
युद्धार्थी समनुप्राप्तो रावणो नाम राक्षसः ।	
रावणस्य वचः श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽथार्जुनस्य ते ।	
उत्तस्थुः सायुधास्त्राश्च रावणं वाक्यमब्रुवन् ।। ७.३२.२७ ।।	
युद्धस्य कालो विज्ञेयः साधु भोः साधु रावण ।। ७.३२.२८ ।।चः श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽथार्जुनस्य ते ।	
यः क्षीबं स्त्रीवृतं चैव योद्धुमुत्सहते नृपम् ।	
स्त्रीसमक्षं कथं यत्तद्योद्धुमुत्सहसे ऽर्जुनम् ।	
वाशितामध्यगं मत्तं शार्दूल इव कुञ्जरम् ।। ७.३२.२९ ।।	
क्षमस्वाद्य दशग्रीव चोष्यतां रजनी त्वया ।	
युद्धे श्रद्धा च यद्यस्ति श्वस्तात समरे ऽर्जुनम् ।। ७.३२.३० ।।	
यद्यद्यास्ति मतिर्योद्धुं युद्धतृष्णासमावृता ।	
निहत्यास्मांस्ततो युद्धमर्जुनेनोपयास्यसि ।। ७.३२.३१ ।।	
ततस्ते रावणामात्यैरमात्याः पार्थिवस्य तु ।	
सूदिताश्चापि ते युद्धे भक्षिताश्च बुभुक्षितैः ।। ७.३२.३२ ।।	
ततो हलहलाशब्दो नर्मदातीर आबभौ ।	
अर्जुनस्यानुयातऽणां रावणस्य च मन्त्रिणाम् ।। ७.३२.३३ ।।	
इषुभिस्तोमरैः शूलैस्त्रिशूलैर्वज्रकर्षणैः ।	
सरावणानर्दयन्तः समन्तात्समभिद्रुताः ।। ७.३२.३४ ।।	
हैहयाधिपयोधानां वेग आसीत्सुदारुणः ।	
सनक्रमीनमकरसमुद्रस्येव निःस्वनः ।। ७.३२.३५ ।।	
रावणस्य तु ते ऽमात्याः प्रहस्तशुकसारणाः ।	
कार्तवीर्यबलं क्रुद्धा निर्दहन्ति स्म तेजसा ।। ७.३२.३६ ।।	
अर्जुनाय तु तत्कर्म रावणस्य समन्त्रिणः ।	
क्रीडमानाय कथितं पुरुषैर्द्वाररक्षिभिः ।। ७.३२.३७ ।।	
श्रुत्वा न भेतव्यमिति स्त्रीजनं तं ततो ऽर्जुनः ।	
उत्ततार जलात्तस्माद्गङ्गातोयादिवाञ्जनः ।। ७.३२.३८ ।।	
क्रोधदूषितनेत्रस्तु स ततो ऽर्जुनपावकः ।	
प्रजज्वाल महाघोरो युगान्त इव पावकः ।। ७.३२.३९ ।।	
स तूर्णतरमादाय वरहेमाङ्गदो गदाम् ।	
अभिदुद्राव रक्षांसि तमांसीव दिवाकरः ।। ७.३२.४० ।।	
बाहुविक्षेपकरणां समुद्यम्य महागदाम् ।	
गारुडं वेगमास्थाय चापपातैव सो ऽर्जुनः ।। ७.३२.४१ ।।	
तस्य मार्गं समारुद्ध्य विन्ध्यो ऽर्कस्येव पर्वतः ।	
स्थितो विन्ध्य इवाकम्प्यः प्रहस्तो मुसलायुधः ।। ७.३२.४२ ।।	
ततो ऽस्य मुसलं घोरं लोहबद्धं महोद्धतः ।	
प्रहस्तः प्रेषयन्क्रुद्धो ररास च यथाम्बुदः ।। ७.३२.४३ ।।	
तस्याग्रे मुसलस्याग्निरशोकापीडसन्निभः ।	
प्रहस्तकरमुक्तस्य बभूव प्रदहन्निव ।। ७.३२.४४ ।।	
अथायान्तं तु मुसलं कार्तवीर्यस्तदार्जुनः ।	
निपुणं वञ्चयामास सगदो ऽगदविक्रमः ।। ७.३२.४५ ।।	
ततस्तमभिदुद्राव प्रहस्तं हैहयाधिपः ।	
भ्रामयानो गदां गुर्वीं पञ्चबाहुशतोच्छ्रयाम् ।। ७.३२.४६ ।।	
तथा हतो ऽतिवेगेन प्रहस्तो गदया तदा ।	
निपपात स्थितः शैलो वज्रिवज्रहतो यथा ।। ७.३२.४७ ।।	
प्रहस्तं पतितं दृष्ट्वा मारीचशुकसारणाः ।	
समहोदरधूम्राक्षा ह्यपसृष्टा रणाजिरात् ।। ७.३२.४८ ।।	
अपक्रान्तेष्वमात्येषु प्रहस्ते वै निपातिते ।	
रावणो ऽभ्यद्रवत्तूर्णमर्जुनं नृपसत्तमम् ।। ७.३२.४९ ।।	
सहस्रबाहोस्तद्युद्धं विंशद्बाहोश्च दारुणम् ।	
नृपराक्षसयोस्तत्र चारब्धं रोमहर्षणम् ।। ७.३२.५० ।।	
सागराविव संरब्धौ चलन्मूलाविवाचलौ ।	
तेजोयुक्ताविवादित्यौ प्रदहन्ताविवानलौ ।। ७.३२.५१ ।।	
बलोद्धतौ यथा नागौ वाशितार्थे यथा वृषौ ।	
मेघाविव विनर्दन्तौ सिंहाविव बलोत्कटौ ।। ७.३२.५२ ।।	
रुद्रकालाविव क्रुद्धौ तदा तौ राक्षसार्जुनौ ।	
परस्परं गदाभ्यां तौ ताडयामासतुर्भृशम् ।। ७.३२.५३ ।।	
वज्रप्रहारानचला यथा घोरान्विषेहिरे ।	
गदाप्रहारांस्तौ तत्र सेहाते नरराक्षसौ ।। ७.३२.५४ ।।	
यथा ऽ शनिरवेभ्यस्तु जायते ऽथ प्रतिश्रुतिः ।	
तथा तयोर्गदापोथैर्दिशः सर्वाः प्रतिश्रुताः ।। ७.३२.५५ ।।	
अर्जुनस्य गदा सा तु पात्यमाना ऽहितोरसि ।	
काञ्चनाभं नभश्चक्रे विद्युत्सौदामिनी यथा ।। ७.३२.५६ ।।	
तथैव रावणेनापि पात्यमाना मुहुर्मुहुः ।	
अर्जुनोरसि निर्भाति गदोल्केव महागिरौ ।। ७.३२.५७ ।।	
नार्जुनः खेदमायाति न राक्षसगणेश्वरः ।	
इदमासीत्तयोर्युद्धं यथा पूर्वं बलीन्द्रयोः ।। ७.३२.५८ ।।	
शृङ्गैरिव वृषायुध्यन्दन्ताग्रैरिव कुञ्जरौ ।	
परस्परं तौ निघ्नन्तौ नरराक्षससत्तमौ ।। ७.३२.५९ ।।	
ततो ऽर्जुनेन क्रुद्धेन सर्वप्राणेन सा गदा ।	
स्तनयोरन्तरे मुक्ता रावणस्य महोरसि ।। ७.३२.६० ।।	
वरदानकृतत्राणे सा गदा रावणोरसि ।	
दुर्बलेव यथावेगं द्विधाभूत्वा ऽपतत्क्षितौ ।। ७.३२.६१ ।।	
स त्वर्जुनप्रमुक्तेन गदापातेन रावणः ।	
अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद च निष्टनन् ।। ७.३२.६२ ।।	
स विह्वलं तदालक्ष्य दशग्रीवं ततो ऽर्जुनः ।	
सहसोत्पत्य जग्राह गरुत्मानिव पन्नगम् ।। ७.३२.६३ ।।	
स तु बाहुसहस्रेण बलाद्गृह्य दशाननम् ।	
बबन्ध बलवान्राजा बलिं नारायणो यथा ।। ७.३२.६४ ।।	
बध्यमाने दशग्रीवे सिद्धचारणदेवताः ।	
साध्वीतिवादिनः पुष्पैः किरन्त्यर्जुनमूर्धनि ।। ७.३२.६५ ।।	
व्याघ्रो मृगमिवादाय मृगराडिव दन्तिनम् ।	
ननाद हैहयो राजा हर्षादम्बुदवन्मुहुः ।। ७.३२.६६ ।।	
प्रहस्तस्तु समाश्वस्तो दृष्ट्वा बद्धं दशाननम् ।	
सह तै राक्षसैः क्रुद्धश्चाभिदुद्राव पार्थिवम् ।। ७.३२.६७ ।।	
नक्तञ्चराणां वेगस्तु तेषामापततां बभौ ।	
उद्भूत आतपापाये पयोदानामिवाम्बुधौ ।। ७.३२.६८ ।।	
मुञ्च मुञ्चेति भाषन्तस्तिष्ठतिष्ठेति चासकृत् ।	
मुसलानि सशूलानि सोत्ससर्ज तदार्जुने ।। ७.३२.६९ ।।	
अप्राप्तान्येव तान्याशु असम्भ्रान्तस्तदार्जुनः ।	
आयुधान्यमरारीणां जग्राहारिनिषूदनः ।। ७.३२.७० ।।	
ततस्तैरेव रक्षांसि दुर्धरैः प्रवरायुधैः ।	
भित्त्वा विद्रावयामास वायुरम्बुधरानिव ।। ७.३२.७१ ।।	
राक्षसांस्त्रासयित्वा तु कार्तवीर्यो ऽर्जुनस्तदा ।	
रावणं गृह्य नगरं प्रविवेश सुहृद्वृतः ।। ७.३२.७२ ।।	
स कीर्यमाणः कुसुमाक्षतोत्करैर्द्विजैः सपौरैः पुरुहूतसन्निभः ।	
तदा ऽर्जुनः सम्प्रविवेश तां पुरीं बलिं निगृह्येव सहस्रलोचनः ।। ७.३२.७३ ।।	
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः ।। ३२ ।।	

रामायणम्/उत्तरकाण्डम्