कुमारसम्भवम्/तृतीयः सर्गः
तस्मिन्मघोनस्त्रिदशान्विहाय सहस्त्रमक्ष्णां युगपत्पपात ।	
प्रयोजनाऽपेक्षितया प्रभूणां प्रायश्चलंकत गौरवमाश्रितेषु ।। ३.१ ।।	
स वासवेनासनसंनिकृष्टमितो निषीदेति विसृष्टभूमिः ।	
भर्तुः प्रसादं प्रतिनन्द्य मूर्ध्ना वक्तुं मिथः प्राक्रमतैवमेनम् ।। ३.२ ।।	
आज्ञापय ज्ञातविशेष ! पुंसां लोकेषु यत्ते करणीयमस्ति ।	
अनुग्रहं संस्मरणप्रवृत्तमिच्छामि संवर्धितमाज्ञया ते ।। ३.३ ।।	
केनाभ्यसूया पदकाङ्क्षिणा ते नितान्तदीर्घैर्जनिता तपोभिः ।	
यावद्‌भवत्याहितसायकस्य मत्कार्मुकस्यास्य निदेशवर्ती ।। ३.४ ।।	
असंमतः कस्तव मुक्तिमार्गं पुनर्भवक्लेशभयात्प्रपन्नः ।	
बद्धश्चिरं तिष्ठतु सुन्दरीणामारेचितभ्रूचतुरैः कटाक्षैः ।। ३.५ ।।	
अध्यापितस्योशनसापि नीतिं प्रयुक्तराग प्रणिधिद्विषस्ते ।	
कस्यार्थधमौ वद पीडयामि सिन्धोस्तटावोघ इव प्रवृद्धः ।। ३.६ ।।	
कामेकपत्नीव्रतदुःखशीलां लोलं मनश्चारुतया प्रविष्टाम् ।	
नितम्बिनीमिच्छसि मुक्तलज्जां कण्ठे स्वयंग्राहनिषक्तबाहुम् ।। ३.७ ।।	
कयासि कामिन् सुरतापराधात्पादानतः कोपनयावधूतः ।	
यस्याः करिष्यामि दृढानुतापं प्रवालशाय्याशरणं शरीरम् ।। ३.८ ।।	
प्रसीद विश्राम्यतु वीर ! वज्रं शरैर्मदीयैः कतमः सुरारिः ।	
बिभेतु मोघीकृतबाहुवीर्यः स्त्रीभ्योऽपि कोपस्फुरिताधराभ्यः ।। ३.९ ।।	
तव प्रसादात्कुसुमायुधोऽपि सहायमेकं मधुमेव लब्ध्वा ।	
कुर्यां हरस्यापि पिनाकपाणेर्धैर्यच्युतिं के मम धन्विनोऽन्ये ।। ३.१० ।।	
अथोरुदेशादवतार्य पादमाक्रान्तिसंभावितपादपीठम् ।	
संकल्पितार्थे विवृतात्मशक्तिमाखण्डलः काममिदं बभाषे ।। ३.११ ।।	
सर्वं सखे ! त्वय्युपपन्नमेतदुभे ममास्त्रे कुलिशं भवांश्च ।	
वज्रं तपोवीर्यमहत्सु कुण्ठं त्वं सर्वतोगामि च साघकं च ।। ३.१२ ।।	
अवैमि ते सारमतः खलु त्वां कार्ये गुरुण्यात्मसमं नियोक्ष्ये ।	
व्यादिश्यते भूधरतामवेक्ष्य कृष्णेन देहोद्वहनाय शेषः ।। ३.१३ ।।	
आशंसता बाणगतिं वृषाङ्के कार्यं त्वया नः प्रतिपन्नकल्पम् ।	
निबोध यज्ञांशभुजामिदानीमुच्चैर्द्विषामीप्सितमेतदेव ।। ३.१४ ।।	
अमी हि वीर्यप्रभवं भवस्य जयाय सेनान्यमुशन्ति देवाः ।	
स च त्वदेकेषुनिपातसाध्यो ब्रह्माङ्गभू र्ब्रह्मणि योजितात्मा ।। ३.१५ ।।	
तस्मै हिमाद्रेः प्रयतां तनूजां यतात्मने रोचयितुं यतस्व ।	
योषित्सु तद्वीर्यनिषेकभूमिः सैव क्षमेत्यात्मभुवोपदिष्टम् ।। ३.१६ ।।	
गुरोर्नियोगाच्च नगेन्द्रकन्या स्थाणुं तपस्यन्तमधित्यकायाम् ।	
अन्वास्त इत्यप्सरसां मुखेभ्यः श्रुतं मया मत्प्रणिधिः स वर्गः ।। ३.१७ ।।	
तद् गच्छ सिद्ध्यै कुरु देवकार्यमर्थोऽयमर्थान्तरभाव्य एव ।	
अपेक्षते प्रत्ययमुत्तमं त्वां बीजाङ्कुरः प्रागुदयादिवाम्भः ।। ३.१८ ।।	
तस्मिन्सुराणां विजयाभ्युपाये तवैव नामास्त्रगतिः कृती त्वम् ।	
अप्यप्रसिद्धं यशसे हि पुंसामनन्यसाधारणमेव कर्म ।। ३.१९ ।।	
सुराः समभ्यर्थयितार एते,कार्यं त्रयाणामपि विष्टपानाम् ।	
चापेन ते कर्म न चातिहिंस्त्रमहो बतासि स्पृहणीयवीर्यः ।। ३.२० ।।	
मधुश्च ते मन्मथ ! साहचर्यादसावनुक्तोऽपि सहाय एव ।	
समीरणो नोदयिता भवेति व्यादिश्यते केन हुताशनस्य ।। ३.२१ ।।	
तथेति शेषामिव भर्तुराज्ञामादाय मूर्ध्ना मदनः प्रतस्थे ।	
ऐरावतास्फालनकर्कशेन हस्तेन पस्पर्श तदङ्गमिन्द्रः ।। ३.२२ ।।	
स माधवेनाभिमतेन सख्या रत्या च साशङ्कमनुप्रयातः ।	
अङ्गव्ययप्रार्थितकार्यसिद्धिः स्थाण्वाश्रमं हैमवतं जगाम ।। ३.२३ ।।	
तस्मिन्वने संयमिनां मुनीनां तपःसमाधेः प्रतिकूलवर्ती ।	
संकल्पयोनेरभिमानभूतमात्मानमाधाय मधुर्जजृम्भे ।। ३.२४ ।।	
कुबेरगुप्तां दिशमुष्णरश्मौ गन्तुंप्रवृत्ते समयं विलङ्घ्‌य ।	
दिग्दक्षिणा गन्धवहं मुखेन व्यलीकनिश्वासमिवोत्ससर्ज ।। ३.२५ ।।	
असूत सद्यः कुसुमान्यशोकः स्कन्धात्प्रभृत्येव सपल्लवानि ।	
पादेन नापैक्षत सुन्दरीणां संपर्कमासिञ्जितनूपुरेण ।। ३.२६ ।।	
सद्यः प्रवालोद्‌गमचारुपत्रे नीते समाप्तिं नवचूतबाणे ।	
निवेशयामास मधुर्द्विरेफान्नामाक्षराणीव मनोभवस्य ।। ३.२७ ।।	
वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकारं दुनोति निर्गर्न्धतया स्म चेतः।	
प्रायेण सामग्र्यविधौ गुणानां पराङ्मुखी विश्र्वसृजः प्रवृत्तिः ।। ३.२८ ।।	
बालेन्दुवक्राण्यविकासभावाद् बभुः पलाशान्यतिलोहितानि ।	
सद्यो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ।। ३.२९ ।।	
लग्नद्विरेफाञ्जनभक्तिचित्रं मुखे मधुश्रीस्तिलकं प्रकाश्य ।	
रागेण बालारुणकोमलेन चूतप्रवालोष्ठमलंचकार ।। ३.३० ।।	
मृगाः प्रियालद्रुममञ्जरीणां रजःकणैर्विध्नितदृष्टिपाताः ।	
मदोद्धताः प्रत्यनिलं विचेरुर्बनस्थलीर्मर्मरपत्रमोक्षाः ।। ३.३१ ।।	
चूताङ्कुरस्वादकषायकण्ठः पुंस्कोकिलो यन्मधुरं चुकूज ।	
मनस्विनीमानविघातदक्षं तदेव जातं वचनं स्मरस्य ।। ३.३२ ।।	
हिमव्यपायाद्विशदाधराणा मापाण्डरीभूतमुखच्छवीनाम् ।	
स्वेदोद्‌गमः किंपुरुषाङ्गनानां चक्रे पदं पत्रविशेषकेषु ।। ३.३३ ।।	
तपस्विनः स्थाणुवनौकसस्तामाकालिकीं वीक्ष्य मधुप्रवृत्तिम् ।	
प्रयत्नसंस्तम्भितविक्रियाणां कथंचिदीशा मनसां बभूवुः ।। ३.३४ ।।	
तं देशमारोपितपुष्पचापे रतिद्वितीये मदने प्रपन्ने ।	
काष्ठागतस्नेहरसानुविद्धं द्वन्द्वानि भावं क्रियया विवब्रुः ।। ३.३५ ।।	
मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां स्वामनुवर्तमानः ।	
श्रृङ्गेण च स्पर्शनिमीलिताक्षीं मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः ।। ३.३६ ।।	
ददौ रसात्पङ्कजरेणुगन्धि गजाय गणडूषजलं करेणुः ।	
अर्धोपभुक्तेन बिसेन जायां संभावायामास रथाङ्गनामा ।। ३.३७ ।।	
गीतान्तरेषु श्रमवारिलेशैः किंचित्समुच्छ्‌वासितपत्रलेखम् ।	
पुष्पासवाघूर्णितनेत्रशेभि प्रियामुखं किंपुरुषश्चुचुम्बे ।। ३.३८ ।।	
पर्याप्तपुष्पस्तवकस्तनाभ्यः स्फुरत्प्रवालोष्ठमनोहराभ्यः ।	
लतावधूभ्यस्तरवोऽप्यवापुर्विनभम्रशाखाभुजबन्धनानि ।। ३.३९ ।।	
श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽस्मिन्हरः प्रसंख्यानपरो बभूव ।	
आत्मेश्वराणां नहि जातु विध्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ।। ३.४० ।।	
लतागृहद्वारगतोऽथ नन्दी वामप्रकोष्ठार्पितहेमवेत्रः ।	
मुखार्पितैकाङ्गुलिसंज्ञयैव मा चापलायेति गणान्व्यनैषीत् ।। ३.४१ ।।	
निष्कम्पवृक्षं निभृतद्विरेफं मूकाण्डजं शान्तमृगप्रचारम् ।	
तच्छासनात्काननमेव सर्वं चित्रार्पितारम्भमिवावतास्थे ।। ३.४२ ।।	
दृष्टिप्रपातं परिहृत्य तस्य कामः पुरः शुक्रमिव प्रयाणे ।	
प्रान्तेषु संसक्तनमेरुशाखं ध्यानास्पदं भूतपतेर्विवेश ।। ३.४३ ।।	
सदेवदारुद्रुमवेदिकायां शार्दूलचर्मव्यवधानवत्याम् ।	
आसीनमासन्नशरीरपातस्त्रियम्बकं संयमिनं ददर्श ।। ३.४४ ।।	
पर्यङ्कबन्धस्थिरपूर्वकायमृज्वायतं संनमितोभयांसम् ।	
उत्तानपाणिद्वयसंनिवेशात्प्रफुल्लराजीवमिवाङ्कमध्ये ।। ३.४५ ।।	
भुजंगमोन्नद्धजटाकलापं कर्णावसक्तद्विगुणाक्षसूत्रम् ।	
कण्ठप्रभासङ्गविशेषनीलां कृष्णत्वचं ग्रन्थिमतीं दधानम् ।। ३.४६ ।।	
किंचित्प्रकाशस्तिमितोग्रतारैर्भ्रूविक्रियायां विरतप्रसङ्गैः ।	
नेत्रैरविस्पन्दितपक्ष्ममालैर्लक्ष्यीकृतघ्राणमधोमयूखैः ।। ३.४७ ।।	
अवृष्टिसंरम्भमिवाम्बुवाहमपामिवाधारमनुत्तरङ्गम् ।	
अन्तश्चराणां मरुतां निरोधान्निवातनिष्कम्पमिव प्रदीपम् ।। ३.४८ ।।	
कपालनेत्रान्तरलब्धमार्गैर्ज्योतिःप्ररोहैरुदितैः शिरस्तः ।	
मृणालसूत्राधिकसौकुमार्यां बालस्य लक्ष्मीं ग्लपयन्तमिन्दोः ।। ३.४९ ।।	
मनो नवद्वारनिषिद्धवृत्ति हृदि व्यवस्थाप्य समाधिवश्यम् ।	
यमक्षरं क्षेत्रविदो विदुस्तमात्मानमात्मन्यवलोकयन्तम् ।। ३.५० ।।	
स्मरस्तथाभूतमयुग्मनेत्रं पश्यन्नदूरान्मनसाप्यधृष्यम् ।	
नालक्षयत्साध्वससन्नहस्तः स्त्रस्तं शरं चापमपि स्वहस्तात् ।। ३.५१ ।।	
निर्वाणभूयिष्ठमथास्त वीर्यं संधुक्षयन्तीव वपुर्गुणेन ।	
अनुप्रयाता वनदेवताभ्यामदृश्यत स्थावरराजकन्या ।। ३.५२ ।।	
अशोकनिर्भर्त्सितपद्मरागमाकृष्टहेमद्युतिकर्णिकारम् ।	
मुक्ताकलापीकृतसिन्धुवारं वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ती ।। ३.५३ ।।	
आवर्जिता किंचिदिव स्तनाभ्यां वासो वसाना तरुणार्करागम् ।	
पर्याप्तपुष्पस्तबकावनम्रा संचारिणी पल्लविनी लतेव ।। ३.५४ ।।	
स्त्रस्तां नितम्बादवलम्बमाना पुनः पुनः केसर दामकाञ्चीम् ।	
न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण मौर्वी द्वितीयामिव कार्मुकस्य ।। ३.५५ ।।	
सुगन्धिनिश्वासविवृद्धतृष्णं बिम्बाधरासन्नचरं द्विरेफम् ।	
प्रतिक्षणं संभ्रमलोलदृष्टिर्लिलारविन्देन निवारयन्ती ।। ३.५६ ।।	
तां वीक्ष्य सर्वावयवानवद्यां रतेरपि ह्रीपदमादधानाम् ।	
जितेन्द्रिये शूलिनि पुष्पचापः स्वकार्यसिद्धिं पुनराशशंसे ।। ३.५७ ।।	
भविष्यतः पत्युरुमा च शंभोः समाससाद प्रतिहारभूमिम् ।	
योगात्स चान्तः परमात्मसंज्ञं दृष्ट्‌वा परं ज्योतिरुपारराम ।। ३.५८ ।।	
ततो भुजंगाधिपतेः फणाग्रैरधः कथंचिद्‌धृतभूमिभागः ।	
शनैः कृतप्राणविमुक्तिरीशः पर्यङ्कबन्धं निबिडं बिभेद ।। ३.५९ ।।	
तस्मै शशंस प्रणिपतद्य नन्दी शुश्रूषया शैलसुतामुपेताम् ।	
प्रवेशयामास च भर्तुरेनां भ्रुक्षेपमात्रानुमतप्रवेशाम् ।। ३.६० ।।	
तस्याः सखीभ्यां प्रणीपातपूर्वं स्वहस्तलूनः शिशिराऽत्ययस्य ।	
व्यकीर्यत त्र्यम्बकपादमूले पुष्पोच्चयः पल्लवभङ्गभिन्नः ।। ३.६१ ।।	
उमापि नीलालकमध्यशोभि विस्त्रंसन्ती नवकर्णिकारम् ।	
चकार कर्णच्युतपल्लवेन मूर्ध्ना प्रणामं वृषभध्वजाय ।। ३.६२ ।।	
अनन्यभाजं पतिमाप्नुहीति सा तथ्यमेवाभिहिता भवेन ।	
न हीश्वरव्याहृतयः कदाचित्पुष्णन्ति लोके विपरीतमर्थम् ।। ३.६३ ।।	
कामस्तु बाणावसरं प्रतीक्ष्य पतङ्गवद्वह्निमुखं विविक्षुः ।	
उमासमक्षं हरबद्धलक्ष्यः शरासनज्यां मुहुराममर्श ।। ३.६४ ।।	
अथोपनिन्ये गिरिशाय गौरी तपस्विने ताम्ररुचा करेण ।	
विशोषितां भानुमतो मयूखैर्मन्दाकिनीपुष्करबीजमालाम् ।। ३.६५ ।।	
प्रतिग्रहीतुं प्रणयिप्रियत्वातत्रिलोचनस्तामुपचक्रमे च ।	
संमोहनं नाम च पुष्पधन्वा धनुष्यमोघं समघत्त बाणम् ।। ३.६६ ।।	
हरस्तु किंचित्परिलुप्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः ।	
उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ।। ३.६७ ।।	
विवृण्वती शैलसुतापि भावमङ्गैः स्फुरद्‌बालकदम्बकल्पैः ।	
साचीकृता चारुतरेण तस्थौ मुखेन पर्यस्तविलोचनेन ।। ३.६८ ।।	
अथेन्द्रियक्षोभमयुग्मनेत्रः पुनर्वशित्वाद्‌ बलवन्निगृह्य ।	
हेतुं स्वचेतो विकृतेर्दिदृक्षुदिशामुपान्तेषु ससर्ज दृष्टिम् ।। ३.६९ ।।	
स दक्षिणापाङ्गनिविष्टमुष्टिं नतांसमाकुञ्चितसव्यपादम् ।	
ददर्श चक्रीकृतचारुचापं प्रहर्तुमभ्युद्यतमात्मयोनिम् ।। ३.७० ।।	
तपःपरामर्शविवृद्धमन्योर्भ्रूभङ्गदुष्प्रेक्ष्यमुखस्य तस्य ।	
स्फुरन्नुदर्चिः सहसा तृतीयादक्ष्णः कृशानुः किल निष्पपात ।। ३.७१ ।।	
क्रोधं प्रभो ! संहर संहरेति यावद्‌गिरः खे मरुतां चरन्ति ।	
तावत्स वह्निर्भवनेत्रजन्मा भस्मावशेषं मदनं चकार ।। ३.७२ ।।	
तीव्राभिषङ्गप्रभवेण वृत्तिं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् ।	
अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्तं कृतोपकारेव रतिर्बभूव ।। ३.७३ ।।	
तमाशु विघ्नं तपसस्तपस्वी वनस्पतिं वज्र इवावभज्य ।	
स्त्रीसंनिकर्षं परिहर्तुमिच्छन्नन्तर्दधे भूतपतिः सभूतः ।। ३.७४ ।।	
शैलात्मजापि पितुरुच्छिरसोऽभिलाषं	
व्यर्थं समर्थ्य ललितं वपुरात्मनश्च ।	
सख्योः समक्षमिति चाधिकजातलज्जा	
शून्या जगाम भवनाभिमुखी कथञ्चित् ।। ३.७५ ।।	
सपदि मकुलिताक्षीं रुद्रसंरम्भभीत्या	
सुरगज इव बिभ्रत्पद्मिनीं दन्तलग्नां	
प्रतिपथगतिरासीद्वेगदीर्घीकृताङ्गः ।। ३.७६ ।।	
इति श्रीमन्महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया	
संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतः श्रीकालिदास-	
कृतौ कुमारसंभवे महाकाव्ये मदनदहनो	
नाम तृतीयः सर्गः ।