गरुडपुराणम्/आचारकाण्डः/अध्यायः १५९
श्रीगरुडमहापुराणम् १५९
धन्वन्वरिरुवाच  ।
प्रमेहाणां निदानन्ते वक्ष्येऽहं शृणु सुश्रुत !  ।
प्रमेहा विंशतिस्तत्र श्लेष्मणो दश पित्ततः  ॥ १,१५९.१ ॥
षट्चत्वारोऽनिलात्तेच मेदोमत्रकफावहाः  ।
हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं शकृत् ॥ १,१५९.२ ॥
विस्त्रं माञ्जिष्ठमेहेच मञ्जिष्ठा सलिलोपमम्  ।
विस्त्रमुष्णं सलवणं रक्ताभ रक्तमेहतः  ॥ १,१५९.३ ॥
वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः  ।
मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः  ॥ १,१५९.४ ॥
हस्ती मत्त इवाजस्त्रं मूत्रं वेगविवर्जितम्  ।
सलसीकं विवद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति  ॥ १,१५९.५ ॥
मधुमेही मधुसमं जायते स किल द्विधा  ।
क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथे यदा  ॥ १,१५९.६ ॥
आवृतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयेत् ।
क्षणात्क्षीणः क्षणात्पूर्णो भजते कृच्छ्रसाघ्यताम्  ॥ १,१५९.७ ॥
कालेनोपेक्षितः सर्वोह्यायाति मधुमेहताम्  ।
मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति  ॥ १,१५९.८ ॥
सर्वे ते मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोर्यतः  ।
अविपाकोऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः  ॥ १,१५९.९ ॥
उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम्  ।
बस्तिमेहनयोस्तोदोमुष्कावदरणं ज्वरः  ॥ १,१५९.१० ॥
दाहस्तृष्णाम्लिका मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम्  ।
वातजानामुदावर्तः कम्पहृद्गहलोलताः  ॥ १,१५९.११ ॥
शूलमुन्निद्राता शोषः श्वासः कासञ्च जायते  ।
शराविका कच्छपिका ज्वालिनी विनतालजी  ॥ १,१५९.१२ ॥
मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका  ।
विद्रधिश्चेति पिडिकाः प्रमेहोपेक्षया दश  ॥ १,१५९.१३ ॥
अन्नस्य कफसंश्लेषात्प्रायस्तत्र प्रवर्तनम्  ।
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुपिच्छिलशीतम्  ॥ १,१५९.१४ ॥
नवं धान्यं सुरासूपमांसेक्षुगुडगोरसम्  ।
एकस्थानासनवति शयनं विनिवर्तनम्  ॥ १,१५९.१५ ॥
बस्तिमाश्रित्य कुरुते प्रमेहाद्दूषितः कफः  ।
दूषयित्वा वपुः क्लेदं स्वेदमेदोवसामिषम्  ॥ १,१५९.१६ ॥
पित्तं रक्तमतिक्षीणे कफादौ मूत्रसंश्रयम्  ।
धातुं बस्तिमुपानीय तत्क्षयेच्चैव मारुतः  ॥ १,१५९.१७ ॥
साध्यासाध्यप्रतीत्याद्याः मेहास्तेनैव तद्भवाः  ।
समे समकृता दोषे परमत्वात्तथापि च  ॥ १,१५९.१८ ॥
सामान्य लक्षणन्तेषां प्रभूताविलमूत्रता  ।
दोषदूष्या विशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः  ॥ १,१५९.१९ ॥
मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते  ।
अच्छं बहुसितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्  ॥ १,१५९.२० ॥
मेहत्युदकमेहेन किञ्चिदाविलपिच्छिलम्  ।
इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः  ॥ १,१५९.२१ ॥
सान्द्री भवेत्पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति  ।
सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधोघनम्  ॥ १,१५९.२२ ॥
सहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टबद्बहुलं सितम्  ।
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति  ॥ १,१५९.२३ ॥
मूत्रयेत्सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान्  ।
शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम्  ॥ १,१५९.२४ ॥
शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दंप्रमेहति  ।
लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम्  ॥ १,१५९.२५ ॥
गन्धवर्णरसस्पर्शेः क्षारेण क्षारतोयवत् ।
नीलमेहन नीलाभं कालमेही मसीनिभम्  ॥ १,१५९.२६ ॥
सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु  ।
अन्तोन्नता मध्यनिन्मा अक्लेदसुरुजान्विता  ॥ १,१५९.२७ ॥
शरावमानसंस्थाना पिडिका स्याच्छराविका  ।
सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः  ॥ १,१५९.२८ ॥
महती पिडिका नीला विनता नाम सा स्मृता  ।
दहति त्वचमुत्थाने ज्वालिनी कष्टदायिनी  ॥ १,१५९.२९ ॥
रक्ता सिता स्फोटचिता दारुणा त्वलजी भवेत् ।
मसूराकृति संस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका  ॥ १,१५९.३० ॥
सर्षपोपमसंस्थाना जिह्वापाकमहारुजा  ।
पुत्रिणी महती चाल्पा सुसूक्ष्मा पिडिका स्मृता  ॥ १,१५९.३१ ॥
विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका  ।
विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका तु सा  ॥ १,१५९.३२ ॥
पुत्रिणी च विदारी च दुः सहा बहुमेदसः  ।
सद्यः पित्तोल्बणास्त्वन्याः सम्भवन्त्यल्पमेदसः  ॥ १,१५९.३३ ॥
पिडिकास्ता भवेयुः स्याद्दोषोद्रेको यथायथम्  ।
प्रमेहेण विनाप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः  ॥ १,१५९.३४ ॥
तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वर्णञ्च वर्जितम्  ।
हारिद्रं रक्तवर्णं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम्  ॥ १,१५९.३५ ॥
यो मूत्रयेत तन्महें रक्तपित्तन्तु तद्विदुः  ।
स्वेदोऽङ्गगान्धः शिथिलत्वमङ्गे श्य्याशनस्वप्नसुखाभिषङ्गः  ।
हृन्नेत्रजिह्वाश्रवणोपदाहा घनोग्रता केशनखाभिवृद्धिः  ॥ १,१५९.३६ ॥
शीतप्रियत्वं गलतालुशोषो माधुर्य मास्ये करपाददाहः  ।
भविष्यतो मेहगणस्य रूपं मूत्रेऽपि धावन्ति पिपीलिकाश्च  ॥ १,१५९.३७ ॥
तृष्णा प्रमेहे मधुरं प्रपिच्छं मध्वामये स्याद्विविधोविकारः  ।
सम्पूरणाद्वा कफसम्भवः स्यात्क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा  ॥ १,१५९.३८ ॥
सम्पूर्णरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वै रतिसम्भवाश्च  ।
सक्रामते पित्तकृतास्तु याप्याः साध्योऽस्ति मेहो यदि नास्ति दिष्टम्  ॥ १,१५९.३९ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे प्रमेहनिदान नामैकोनषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

आचारकाण्डः