काव्यालङ्कारः/पञ्चमपरिच्छेदः
अथ प्रतिज्ञाहेत्वादि- हीनं दुष्टं च वर्ण्यते   ।	
समासेन यथान्यायं तन्मात्रार्थप्रतीतये   ।। ५.१  ।।	
प्रायेण दुर्बोधतया शास्त्राद्बिभत्यमेधसः   ।	
तदुपच्छन्दनायैष हेतुन्यायलवोच्चयः   ।। ५.२  ।।	
स्वादुकाव्यरसोन्मिश्रं शास्त्रमप्युपयुञ्जते   ।	
प्रथमालीढमधवः पिबन्ति कटु भेषजम्  ।। ५.३  ।।	
न स शब्दो न तद्वाच्यं न स न्यायो न सा कला   ।	
जायते यन्न काव्याङ्गं अहो भारो महान्कवेः   ।। ५.४  ।।	
सत्त्वादयः प्रमाणाभ्यां प्रत्यक्षमनुमा च ते   ।	
असाधारणसामान्य- विषयत्वं तयोः किल   ।। ५.५  ।।	
प्रत्यक्षं कल्पनापोढं ततोऽर्थादिति केचन   ।	
कल्पनां नामजात्यादि- योजनां प्रतिजानते   ।। ५.६  ।।	
समारोपः किलैतावान्सदर्थालम्बनं च तत् ।	
जात्याद्यपोहे वृत्तिः क्व क्व विशेषः कुतश्च सः   ।। ५.७  ।।	
तदपोहेषु च तथा सिद्धा सा बुद्धिगोचरा   ।	
अवस्तुकं चेद्वितथं प्रत्यक्षं तत्त्ववृत्ति हि   ।। ५.८  ।।	
ग्राह्यग्राहकभेदेन विज्ञानांशो मतो यदि   ।	
विज्ञानमात्रसादृश्याद्विशेषोऽस्य विकल्पना   ।। ५.९  ।।	
अर्थादेवेति रूपादेस्तत एवेति नान्यतः   ।	
अन्यथा घटविज्ञानं अन्येन व्यपदिश्यते   ।। ५.१०  ।।	
त्रिरूपाल्लिङ्गतो ज्ञानं अनुमानं च केचन   ।	
तद्विदो नान्तरीयार्थ- दर्शनं चापरे विदुः   ।। ५.११  ।।	
विवादास्पदधर्मेण धर्मी कृतविशेषणः   ।	
पक्षस्तस्य च निर्देशः प्रतिज्ञेत्यभिधीयते   ।। ५.१२  ।।	
तदर्थहेतुसिद्धान्त- सर्वागमविरोधिनी   ।	
प्रसिद्धधर्मा प्रत्यक्ष- बाधिनी चेति दुष्यति   ।। ५.१३  ।।	
तयैव हि तदर्थस्य विरोधकरणं यथा   ।	
यतिर्मम पिता बाल्यात्सूनुर्यस्याहमौरसः   ।। ५.१४  ।।	
अस्त्यात्मा प्रकृतिर्वेति ज्ञेया हेत्वपवादिनी   ।	
धर्मिणोऽस्याप्रसिद्धत्वात्तद्धर्मोऽपि न सेत्स्यति   ।। ५.१५  ।।	
शाश्वतोऽशाश्वतो वेति प्रसिद्धे धर्मिणि ध्वनौ   ।	
जायते भेदविषयो विवादो वादिनोर्मिथः   ।। ५.१६  ।।	
स्वसिद्धान्तविरोधित्वाद्विज्ञेया तद्विरोधिनी   ।	
कणभक्षो यथा शब्दं आचक्षीताविनश्वरम्  ।। ५.१७  ।।	
सर्वशास्त्रविरुद्धत्वात्सर्वागमविरोधिनी   ।	
यथा शुचिस्तनुस्त्रीणि प्रमाणानि न सन्ति वा    ।। ५.१८  ।।	
आकुमारमसन्दिग्ध- धर्माहितविशेषणा   ।	
प्रसिद्धधर्मेति मता श्रोत्रग्राह्यो ध्वनिर्यथा   ।। ५.१९  ।।	
प्रत्यक्षबाधिनी तेन प्रमाणेनैव बाध्यते   ।	
यथा शीतोऽनलो नास्ति रूपमुष्णः क्षपाकरः   ।। ५.२०  ।।	
सन्द्वयोः सदृशे सिद्धो व्यावृत्तस्तद्विपक्षतः   ।	
हेतुस्त्रिलक्षणो ज्ञेयो हेत्वाभासो विपर्ययात् ।। ५.२१  ।।	
सन्द्वयोरिति यः सिद्धः स्वपक्षपरपक्षयोः   ।	
अभिन्नलक्षणः पक्षः फलभेदादयं द्विधा   ।। ५.२२  ।।	
परपक्षानुपादाने तद्वृत्तेश्चानुदाहृतौ   ।	
कथमन्यतरासिद्ध- हेत्वाभासव्यवस्थितिः   ।। ५.२३  ।।	
साध्यधर्मानुगमतः सदृशस्तत्र यश्च सन्  ।	
अन्योऽप्यसावेक इव सामान्यादुपचर्यते   ।। ५.२४  ।।	
विपक्षस्तद्विसदृशो व्यावृत्तस्तत्र यो ह्यसन्  ।	
इति द्वयैकानुगति- व्यावृत्ती लक्ष्मसाधुता   ।। ५.२५  ।।	
साध्यसाधनधर्माभ्यां सिद्धो दृष्टान्त उच्यते   ।	
तद्विपर्ययतो वापि तदाभस्तदवृत्तितः   ।। ५.२६  ।।	
साध्येन लिङ्गानुगतिस्तदभावे च नास्तिता   ।	
ख्याप्यते येन दृष्टान्तः स किलान्यैर्द्विधोच्यते   ।। ५.२७  ।।	
दूषणं न्यूनताद्युक्तिर्न्यूनं हेत्वादिनाथ वा   ।	
तन्मूलत्वात्कथायाश्च न्यूनं नेष्टं प्रतिज्ञया   ।। ५.२८  ।।	
जातयो दूषणाभासास्ताः साधर्म्यसमादयः   ।	
तासां प्रपञ्चो बहुधा भूयस्त्वादिह नोदितः   ।। ५.२९  ।।	
अपरं वक्ष्यते न्याय- लक्षणं काव्यसंश्रयम्  ।	
इदं तु शास्त्रगर्भेषु काव्येष्वभिहितं यथा   ।। ५.३०  ।।	
अथ नित्याविनाभावि दृष्टं जगति कारणम्  ।	
कारणं चेन्न तन्नित्यं नित्यं चेत्कारणं न तत् ।। ५.३१  ।।	
लक्ष्म प्रयोगदोषाणां भेदेनानेन वर्त्मना   ।	
सन्धादिसाधनासिद्ध्यै शास्त्रेषूदितमन्यथा   ।। ५.३२  ।।	
तज्ज्ञैः काव्यप्रयोगेषु तत्प्रादुष्कृतमन्यथा   ।	
तत्र लोकाश्रयं काव्यं आगमास्तत्त्वदर्शिनः   ।। ५.३३  ।।	
असिसंकाशमाकाशं शब्दो दूरानुपात्ययम्  ।	
सदैव वारि सिन्धूनां अहो स्थेमा महार्चिषः   ।। ५.३४  ।।	
रूपादीनां यथा द्रव्यं आश्रयो नश्यतीति च   ।	
इष्टकार्याभ्युपगमं प्रतिज्ञां प्रतिजानते   ।। ५.३५  ।।	
धर्मार्थकामकोपानां संश्रयात्सा चतुर्विधा   ।	
जरामेष बिभर्मीति प्रतिज्ञाय पितुर्यथा   ।	
 # ३६अबिन् ।एदं	
तथैव पुरुणाभारि सा स्याद्धर्मनिबन्धनी   ।। ५.३६  ।।	
उपलप्स्ये स्वयं सीतां इति भर्तृनिदेशतः   ।	
हनुमता प्रतिज्ञाय सा ज्ञातेत्यर्थसंश्रया   ।। ५.३७  ।।	
आहरिष्याम्यमूमद्य महासेनात्मजामिति   ।	
कृत्वा प्रतिज्ञां वत्सेन हृतेति मदनाश्रया   ।। ५.३८  ।।	
भ्रातुर्भ्रातृव्यमुन्मथ्य पास्याम्यस्यासृगाहवे   ।	
प्रतिज्ञाय यथा भीमस्तच्चकारावशो रुषा   ।। ५.३९  ।।	
कार्योऽन्यत्र प्रतिज्ञायाः प्रयोगो न कथं चन   ।	
परित्यागश्च कर्तव्यो नासां चतसृणामपि   ।। ५.४०  ।।	
प्रायोपवेशाय यथा प्रतिज्ञाय सुयोधनः   ।	
राज्याय पुनरुत्तस्थाविति धर्मविरोधिनी   ।। ५.४१  ।।	
आहूतो न निवर्तेऽहं द्यूतायेति युधिष्ठिरः   ।	
कृत्वा सन्धां शकुनिना दिदेवेत्यर्थबाधिनी   ।। ५.४२  ।।	
अद्यारभ्य निवत्स्यामि मुनिवद्वचनादिति   ।	
पितुः प्रियाय यां भीष्मश्चक्रे सा कामबाधिनी   ।। ५.४३  ।।	
अत्याजयद्यथा रामः सर्वक्षत्रवधाश्रयाम्  ।	
जामदग्न्यं युधा जित्वा सा ज्ञेया कोपबाधिनी   ।। ५.४४  ।।	
अथाभ्युपगमप्राप्तिः सन्धाभ्युपगमाद्विना   ।	
अनुक्तमपि यत्रार्थादभ्युपैति यथोच्यते   ।। ५.४५  ।।	
किमिन्द्रियद्विषा ज्ञेयं को निराक्रियतेऽरिभिः   ।	
को वा गत्वरमर्थिभ्यो न यच्छति धनं लघु   ।। ५.४६  ।।	
किमित्ययं तु यः क्षेपः सौकर्यं दर्शयत्यसौ   ।	
हेतुस्त्रिलक्ष्मैव मतः काव्येष्वपि सुमेधसाम्  ।। ५.४७  ।।	
अन्वयव्यतिरेकौ हि केवलावर्थसिद्धये   ।	
यथाभितो वनाभोगं एतदस्ति महत्सरः   ।	
 # ४८च्दिन् ।एद्B्	
कूजनात्कुररीणां च कमलानां च सौरभात् ।। ५.४८  ।।	
अन्यधर्मोऽपि तत्सिद्धिं सम्बन्धेन करोत्ययम्  ।	
धूमादभ्रंकषात्साग्नेः प्रदेशस्यानुमामिव   ।। ५.४९  ।।	
अपृथक्कृतसाध्योऽपि हेतुश्चात्र प्रतीयते   ।	
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विनैवार्थगतिर्यथा   ।। ५.५०  ।।	
दीप्रदीपा निशा जज्ञे व्यपवृत्तदिवाकरा   ।	
हेतुः प्रदीप्रदीपत्वं अपवृत्तौ रवेरिह   ।। ५.५१  ।।	
तस्यापि सुधियामिष्टा दोषाः प्रागुदितास्त्रयः   ।	
अज्ञानसंशयज्ञान- विपर्ययकृतो यथा   ।। ५.५२  ।।	
काशा हरन्ति हृदयं अमी कुसुमसौरभात् ।	
अपामभ्यर्णवर्तित्वादेते ज्ञेयाः शरारयः   ।। ५.५३  ।।	
असौ शुक्लान्तनेत्रत्वाच्चकोर इति गृह्यताम्  ।	
तुल्यजातावदृष्टत्वात्साधयतचकोरताम्  ।। ५.५४  ।।	
उक्तस्यार्थस्य दृष्टान्तः प्रतिबिम्बनिदर्शनम्  ।	
ननूपमानुमैवास्तु न हेत्वनभिधानतः   ।। ५.५५  ।।	
साध्यसाधनयोरुक्तिरुक्तादन्यत्र नेष्यते   ।	
मुखं पद्ममिवेत्यत्र किं साध्यं किं च साधनम्  ।। ५.५६  ।।	
इति प्रयोगस्य यथा कलावपि भवानिह   ।	
श्रेयान्वृद्धानुशिष्टत्वात्पूर्वे कृतयुगे यथा   ।। ५.५७  ।।	
यत्र दृष्टान्तमात्रेण व्यज्येते साध्यसाधने   ।	
तमाहुः शुद्धदृष्टान्तं तन्मात्राविष्कृतेर्यथा   ।। ५.५८  ।।	
भरतस्त्वं दिलीपस्त्वं त्वमेवैलः पुरूरवाः   ।	
त्वमेव वीर प्रद्युम्नस्त्वमेव नरवाहनः   ।। ५.५९  ।।	
कथमेकपदेनैव  व्यजेरन्नस्य ते गुणाः   ।	
इति प्रयुञ्जते सन्तः केचिद्विस्तरभीरवः   ।। ५.६०  ।।	
पदमेकं वरं साधु नार्वाचीननिबन्धनम्  ।	
वैपरीत्याद्विपर्यासं कीर्तेरपि करोति तत् ।। ५.६१  ।।	
अहृद्यमसुनिर्भेदं रसवत्त्वेऽप्यपेशलम्  ।	
काव्यं कपित्थमामं यत्केषांचित्तादृशं यथा   ।। ५.६२  ।।	
प्रजाजनश्रेष्ठवरिष्ठभूभृच्- छिरोर्चितांघ्रेः पृथुकीर्तिधिष्ण्य   ।	
अहिघ्नपद्मस्य जलारिधाम्नस्तवैव नान्यस्य सुतस्य वृत्तम्  ।। ५.६३  ।।	
अंशुमद्भिश्च मणिभिः फलनिम्नैश्च शाखिभिः   ।	
फुल्लैश्च कुसुमैरन्ये वाचोऽलंकुर्वते यथा   ।। ५.६४  ।।	
शुभमरकतपद्मरागचित्रे सफलसपल्लवभूरिचारुवृक्षे   ।	
बहुकुसुमविभूषिते स तस्थौ सुरमुनिसिद्धयुते सुमेरुपृष्ठे   ।। ५.६५  ।।	
तदेभिरङ्गैर्भूष्यन्ते भूषणोपवनस्रजः   ।	
वाचां वक्रार्थशब्दोक्तिरलंकाराय कल्पते   ।। ५.६६  ।।	
विरुद्धपदमस्वर्थं बहुपूरणमाकुलम्  ।	
कुर्वन्ति काव्यमपरे व्यायताभीप्सया यथा   ।। ५.६७  ।।	
एलातक्कोलनागस्फुटबकुललताचन्दनस्पन्दनाढ्यो मुक्ताकर्पूरचक्रागरुकमनशिलास्थासकव्याप्ततीरः   ।	
शङ्खव्राताकुलोऽन्तस्तिमिमकरकुलाकीर्णवीचीप्रतानो दध्रे यस्याम्बुराशिः शशिकुमुदसुधाक्षीरशुद्धां सुकीर्तिम्  ।। ५.६८  ।।	
इति निगदितास्तास्ता वाचामलङ्कृतयो मया बहुविधकृतीर्दृष्ट्वान्येषां स्वयं परितर्क्य च   ।	
प्रथितवचसः सन्तोऽभिज्ञाः प्रमाणमिहापरे गुरुतरधियामस्वाराधं मनोऽकृतबुद्धिभिः   ।। ५.६९  ।।	

इति भामहालंकारे पञ्चमः परिच्छेदः	

काव्यालङ्कारः