सौन्दरनन्दकाव्यम्/चतुर्दशः सर्गः
सर्ग १४	
	
अथ स्मृतिकवाटेन पिधायेन्द्रियसंवरं  ।	
भोजने भव मात्राज्ञो ध्यानायानामयाय च ।। १४.१ ।।	
प्राणापानौ निगृह्णाति ग्लानिनिद्रे प्रयच्छति  ।	
कृतो ह्यत्यर्थं आहारो विहन्ति च पराक्रमं ।। १४.२ ।।	
यथा चात्यर्थं आहारः कृतोऽनर्थाय कल्पते  ।	
उपयुक्तस्तथात्यल्पो न सामर्थ्याय कल्पते ।। १४.३ ।।	
आचयं द्युतिं उत्साहं प्रयोगं बलं एव च  ।	
भोजनं कृतं अत्यल्पं शरीरस्यापकर्षति ।। १४.४ ।।	
यथा भारेण नमते लघुनोन्नमते तुला  ।	
समा तिष्ठति युक्तेन भोज्येनेयं तथा तनुः ।। १४.५ ।।	
तस्मादभ्यवहर्तव्यं स्वशक्तिं अनुपश्यता  ।	
नातिमात्रं न चात्यल्पं मेयं मानवशादपि ।। १४.६ ।।	
अत्याक्रान्तो हि कायाग्निर्गुरुणान्नेन शाम्यति  ।	
अवच्छन्न इवाल्पोऽग्निः सहसा महतेन्धसा ।। १४.७ ।।	
अत्यन्तं अपि संहारो नाहारस्य प्रशस्यते  ।	
अनाहारो हि निर्वाति निरिन्धन इवानलः ।। १४.८ ।।	
यस्मान्नास्ति विनाहारात्सर्वप्राणभृतां स्थितिः  ।	
तस्माद्दुष्यति नाहारो विकल्पोऽत्र तु वार्यते ।। १४.९ ।।	
न ह्येवक्विषयेऽन्यत्र सज्यन्ते प्राणिनस्तथा  ।	
अविज्ञाते यथाहारे बोद्धव्यं तत्र कारणं ।। १४.१० ।।	
चिकित्सार्थं यथा धत्ते व्रणस्यालेपनं व्रणी  ।	
क्षुद्विघातार्थं आहारस्तद्वत्सेव्यो मुमुक्षुना ।। १४.११ ।।	
भारस्योद्वहनार्थं च रथाक्षोऽभ्यज्यते यथा  ।	
भोजनं प्राणयात्रार्थं तद्वद्विद्वान्निषेवते ।। १४.१२ ।।	
समतिक्रमणार्थं च कान्तारस्य यथाध्वगौ  ।	
पुत्रमांसानि खादेतां दम्पती भृषदुःखितौ ।। १४.१३ ।।	
एवं अभ्यवहर्तव्यं भोजनं प्रतिसंख्यया  ।	
न भूषार्थं न वपुषे न मदाय न दृप्तये ।। १४.१४ ।।	
धारणार्थं शरीरस्य भोजनं हि विधियते  ।	
उपस्तम्भः पिपतिषोर्दुर्बलस्येव वेश्मनः ।। १४.१५ ।।	
प्लवं यत्नाद्यथा कश्चिद्बध्नीयाद्धारयेदपि  ।	
न तत्स्नेहेन यावत्तु महौघस्योत्तीर्षया ।। १४.१६ ।।	
तथोपकरणैः कायं धारयन्ति परिक्षकाः  ।	
न तत्स्नेहेन यावत्तु दुःखौघस्य तितीर्षया ।। १४.१७ ।।	
शोचता पीड्यमानेन दीयते शत्रवे यथा  ।	
न भक्त्या नापि तर्षेन केवलं प्राणगुप्तये ।। १४.१८ ।।	
योगाचारस्तथाहारं शरिराय पयच्छति  ।	
केवलं क्षुद्विघातार्थं न रागेण न भक्तये ।। १४.१९ ।।	
मनोधारणया चैव परिणाम्यात्मवानहः  ।	
विधूय निद्रां योगेन निशां अप्यतिनामयेः ।। १४.२० ।।	
हृर्दि यत्संज्ञिनश्चैव निद्रा प्रादुर्भवेत्तव  ।	
गुणवत्संज्ञितां संज्ञां तदा मनसि मा कृथाः ।। १४.२१ ।।	
धातुरारम्भधृत्योश्च स्थामविक्रमयोरपि  ।	
नित्यं मनसि कार्यस्ते बाध्यमानेन निद्रया ।। १४.२२ ।।	
आम्नातव्याश्च विशदं ते धर्मा ये परिश्रुताः  ।	
परेभ्यश्चोपदेष्टव्याः संचिन्त्याः स्वयं एव च ।। १४.२३ ।।	
प्रक्लेद्यमद्भिर्वदनं विलोक्याः सर्वतो दिशः  ।	
चार्या दृष्टिश्च तारासु जिजागरिषुणा सदा ।। १४.२४ ।।	
अन्तर्गतैरचपलैर्वशस्थायिभिरिन्द्रियैः  ।	
अविक्षिप्तेन मनसा चङ्क्रम्यवास्व वा निशि ।। १४.२५ ।।	
भये प्रीतौ च शोके च निद्रया नाभिभूयते  ।	
तस्मान्निद्राभियोगेषु सेवितव्यं इदं त्रयं ।। १४.२६ ।।	
भयं आगमनान्मृत्योः प्रीतिं धर्मपरिग्रहात् ।	
जन्मदुःखादपर्यन्ताच्छोकं आगन्तुं अर्हसि ।। १४.२७ ।।	
एवमादि क्रमः स्ॐय कार्यो जागरणं प्रति  ।	
वन्ध्यं हि शयनादायुः कः प्राज्ञः कर्तुं अर्हति ।। १४.२८ ।।	
दोषव्यालानतिक्रम्य व्यालान्गृहगतानिव  ।	
क्षमं प्राज्ञस्य न स्वप्तुं निस्तीर्षोर्महद्भयं ।। १४.२९ ।।	
प्रदीप्ते जीवलोके हि मृत्युव्याधिजराग्निभिः  ।	
कः शयीत निरुद्वेगः प्रदीप्त इव वेश्मनि ।। १४.३० ।।	
तस्मात्तम इति ज्ञात्वा निद्रां नावेष्टुं अर्हसि  ।	
अप्रशान्तेषु दोषेषु सशस्त्रेष्विव शत्ग्रुषु ।। १४.३१ ।।	
पूर्वं यामं त्रियामायाः प्रयोगेणातिनाम्य तु  ।	
सेव्या शय्या शरीरस्य विश्रामार्थं स्वतन्त्रिणा ।। १४.३२ ।।	
दक्षिणेन तु पार्श्वेन स्थितयालोकसंज्ञया  ।	
प्रबोधं हृदये कृत्वा शयीथाः शान्तमानसः ।। १४.३३ ।।	
यामे तृतीये चोत्थाय चरन्नासीन एव वा  ।	
भूयो योगं महःशुद्धौ कुर्वीथा नियतेन्द्रियः ।। १४.३४ ।।	
अथासनगतस्थानप्रेक्षितव्याहृतादिषु  ।	
संप्रजानन्क्रियाः सर्वाः स्मृतिं आधातुं अर्हसि ।। १४.३५ ।।	
द्वाराध्यक्ष इव द्वारि यस्य प्रणिहिता स्मृतिः  ।	
धर्षयन्ति न तं दोषाः पुरं गुप्तं इवारयः ।। १४.३६ ।।	
न तस्योत्पद्यते क्लेशो यस्य कायगता स्मृतिः  ।	
चित्तं सर्वास्ववस्थासु बालं धात्रीव रक्षति ।। १४.३७ ।।	
शरव्यः स तु दोषाणां यो हीनः स्मृतिवर्मणा  ।	
रणस्थः प्रतिशत्रूणां विहीन इव वर्मणा ।। १४.३८ ।।	
अनाथं तन्मनो ज्ञेयं यत्स्मृतिर्नाभिरक्षति  ।	
निर्णेता दृष्टिरहितो विषमेषु चरन्निव ।। १४.३९ ।।	
अनर्थेषु प्रसक्ताश्च स्वार्थेभ्यश्च पराङ्मुखाः  ।	
यद्भये सति नोद्विग्नाः स्मृतिनाशोऽत्र कारणं ।। १४.४० ।।	
स्वभूमिषु गुणाः सर्वे ये च शीलादयः स्थिताः  ।	
विकीर्णा इव गा गोपः स्मृतिस्ताननुगच्छति ।। १४.४१ ।।	
प्रनष्टं अमृतं तस्य यस्य क्विप्रसृता स्मृतिः  ।	
हस्तस्थं अमृतं तस्य यस्य कायगता स्मृतिः ।। १४.४२ ।।	
आर्यो न्यायः कुतस्तस्य स्मृतिर्यस्य न विद्यते  ।	
यस्यार्यो नास्ति च न्यायः प्रनष्टस्तस्य सत्पथः ।। १४.४३ ।।	
प्रनष्टो यस्य सन्मार्गो नष्टं तस्यामृतं पदं  ।	
प्रनष्टं अमृतङ्यस्य स दुःखान्न विमुच्यते ।। १४.४४ ।।	
तस्माच्चरन्चरोऽस्मीति स्थितोऽस्मिति च धिष्ठितः  ।	
एवमादिषु कालेषु स्मृतिं आधातुं अर्हसि ।। १४.४५ ।।	
यगानुल्ॐअं विजनं विशब्दं शय्यासनं स्ॐय तथा भजस्व  ।	
कायस्य कृत्वा हि विवेकं आदौ सुखोऽधिगन्तुं मनसो विवेकः ।। १४.४६ ।।	
अलब्धचेतःप्रशमः सरागो यो न प्रचारं भजते विविक्तं  ।	
स क्षण्यते ह्यपर्तिलब्धमार्गश्चरन्निवोर्यां बहुकण्टकायां ।। १४.४७ ।।	
अदृष्टतत्त्वेन परीक्षकेण स्थितेन चित्रे विषयप्रचारे  ।	
चित्तं निषेद्धुं न सुखेन श्क्यं कृश्टादको गौरिव सस्यमध्यात् ।। १४.४८ ।।	
अनीर्यमाणस्तु यथानिलेन प्रशान्तिं आगच्छति चित्रभानुः  ।	
अल्पेन यत्नेन तथा विविक्तेष्वघट्टितं शान्तिं उपैति चेतः ।। १४.४९ ।।	
क्व चिद्भुक्त्वा यत्तद्वसनं अपि यत्तत्परिहितो	
वसन्नात्मारामः क्व चन विजने योऽभिरमते  ।	
कृतार्थः सज्ञेयः शमसुखरसज्ञः कृतमतिः	
परेषां संसर्गं परिहरति यः कण्टकं इव ।। १४.५० ।।	
यदि द्वन्द्वारामे जगति विषयव्यग्रहृदये	
विविक्ते निर्द्वन्दो विहरति कृती शान्तहृदयः  ।	
ततः पीत्वा प्रज्ञारसं अमृतवत्तृप्तहृदयो	
विविक्तः संसक्तं विषयकृपणं शोचति जगत् ।। १४.५१ ।।	
वसञ्शुण्यागारे यदि सततं एकोऽभिरमते	
यदि क्लेशोत्पादैः सह न रमते शत्रुभिरिव  ।	
चरन्नात्मारामो यदि च पिबति प्रीतिसलिलं	
ततो भुङ्क्ते श्रेष्ठं त्रिदशपतिराज्यादपि सुखं ।। १४.५२ ।।	
	
Sऔन्दरनन्दे महाकाव्य आदिप्रस्थानो नाम चतुर्दशः सर्गः  ।