मनुस्मृतिः/षष्ठोध्यायः
<table>		
		
<td><p>		
	एवं गृहाश्रमे स्थित्वा विधिवत्स्नातको द्विजः   ।वने वसेत्तु नियतो यथावद्विजितेन्द्रियः   । । ६.१  । ।	</p>
<td><p>		
	गृहस्थस्तु यथा पश्येद्वलीपलितं आत्मनः   ।अपत्यस्यैव चापत्यं तदारण्यं समाश्रयेत् । । ६.२  । ।	</p>
<td><p>		
	संत्यज्य ग्राम्यं आहारं सर्वं चैव परिच्छदम्  ।पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा   । । ६.३  । ।	</p>
<td><p>		
	अग्निहोत्रं समादाय गृह्यं चाग्निपरिच्छदम्  ।ग्रामादरण्यं निःसृत्य निवसेन्नियतेन्द्रियः   । । ६.४  । ।	</p>
<td><p>		
	मुन्यन्नैर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा   ।एतानेव महायज्ञान्निर्वपेद्विधिपूर्वकम्  । । ६.५  । ।	</p>
<td><p>		
	वसीत चर्म चीरं वा सायं स्नायात्प्रगे तथा   ।जटाश्च बिभृयान्नित्यं श्मश्रुलोमनखानि च   । । ६.६  । ।	</p>
<td><p>		
	यद्भक्ष्यं स्याद्ततो दद्याद्बलिं भिक्षां च शक्तितः   ।अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेदाश्रमागतान्  । । ६.७  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद्दान्तो मैत्रः समाहितः   ।दाता नित्यं अनादाता सर्वभूतानुकम्पकः   । । ६.८  । ।	</p>
<td><p>		
	वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि   ।दर्शं अस्कन्दयन्पर्व पौर्णमासं च योगतः   । । ६.९  । ।	</p>
<td><p>		
	ऋक्षेष्ट्याग्रयणं चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् ।तुरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनं एव च   । । ६.१०  । ।	</p>
<td><p>		
	वासन्तशारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयं आहृतैः   ।पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निर्वपेत्पृथक्  । । ६.११  । ।	</p>
<td><p>		
	देवताभ्यस्तु तद्धुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः   ।शेषं आत्मनि युञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम्  । । ६.१२  । ।	</p>
<td><p>		
	स्थलजाउदकशाकानि पुष्पमूलफलानि च   ।मेध्यवृक्षोद्भवान्यद्यात्स्नेहांश्च फलसंभवान्  । । ६.१३  । ।	</p>
<td><p>		
	वर्जयेन्मधु मांसं च भौमानि कवकानि च   ।भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेश्मातकफलानि च   । । ६.१४  । ।	</p>
<td><p>		
	त्यजेदाश्वयुजे मासि मुन्यन्नं पूर्वसंचितम्  ।जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च   । । ६.१५  । ।	</p>
<td><p>		
	न फालकृष्टं अश्नीयादुत्सृष्टं अपि केन चित् ।न ग्रामजातान्यार्तोऽपि मूलाणि च फलानि च   । । ६.१६  । ।	</p>
<td><p>		
	अग्निपक्वाशनो वा स्यात्कालपक्वभुगेव वा   ।अश्मकुट्टो भवेद्वापि दन्तोलूखलिकोऽपि वा   । । ६.१७  । ।	</p>
<td><p>		
	सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिकोऽपि वा   ।षण्मासनिचयो वा स्यात्समानिचय एव वा   । । ६.१८  । ।	</p>
<td><p>		
	नक्तं चान्नं समश्नीयाद्दिवा वाहृत्य शक्तितः   ।चतुर्थकालिको वा स्यात्स्याद्वाप्यष्टमकालिकः   । । ६.१९  । ।	</p>
<td><p>		
	चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्लकृष्णे च वर्तयेत् ।पक्षान्तयोर्वाप्यश्नीयाद्यवागूं क्वथितां सकृत् । । ६.२०  । ।	</p>
<td><p>		
	पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत्सदा   ।कालपक्वैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसमते स्थितः   । । ६.२१  । ।	</p>
<td><p>		
	भूमौ विपरिवर्तेत तिष्ठेद्वा प्रपदैर्दिनम्  ।स्थानासनाभ्यां विहरेत्सवनेषूपयन्नपः   । । ६.२२  । ।	</p>
<td><p>		
	ग्रीष्मे पञ्चतपास्तु स्याद्वर्षास्वभ्रावकाशिकः   ।आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः   । । ६.२३  । ।	</p>
<td><p>		
	उपस्पृशंस्त्रिषवणं पितॄन्देवांश्च तर्पयेत् ।तपश्चरंश्चोग्रतरं शोषयेद्देहं आत्मनः   । । ६.२४  । ।	</p>
<td><p>		
	अग्नीनात्मनि वैतानान्समारोप्य यथाविधि   ।अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मूलफलाशनः   । । ६.२५  । ।	</p>
<td><p>		
	अप्रयत्नः सुखार्थेषु ब्रह्मचारी धराशयः   ।शरणेष्वममश्चैव वृक्षमूलनिकेतनः   । । ६.२६  । ।	</p>
<td><p>		
	तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षं आहरेत् ।गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु   । । ६.२७  । ।	</p>
<td><p>		
	ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वने वसन्  ।प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा   । । ६.२८  । ।	</p>
<td><p>		
	एताश्चान्याश्च सेवेत दीक्षा विप्रो वने वसन्  ।विविधाश्चाउपनिषदीरात्मसंसिद्धये श्रुतीः   । । ६.२९  । ।	</p>
<td><p>		
	ऋषिभिर्ब्राह्मणैश्चैव गृहस्थैरेव सेविताः   ।विद्यातपोविवृद्ध्यर्थं शरीरस्य च शुद्धये   । । ६.३०  । ।	</p>
<td><p>		
	अपराजितां वास्थाय व्रजेद्दिशं अजिह्मगः   ।आ निपाताच्छरीरस्य युक्तो वार्यनिलाशनः   । । ६.३१  । ।	</p>
<td><p>		
	आसां महर्षिचर्याणां त्यक्त्वान्यतमया तनुम्  ।वीतशोकभयो विप्रो ब्रह्मलोके महीयते   । । ६.३२  । ।	</p>
<td><p>		
	वनेषु च विहृत्यैवं तृतीयं भागं आयुषः   ।चतुर्थं आयुषो भागं त्यक्वा सङ्गान्परिव्रजेत् । । ६.३३  । ।	</p>
<td><p>		
	आश्रमादाश्रमं गत्वा हुतहोमो जितेन्द्रियः   ।भिक्षाबलिपरिश्रान्तः प्रव्रजन्प्रेत्य वर्धते   । । ६.३४  । ।	</p>
<td><p>		
	ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ।अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रजत्यधः   । । ६.३५  । ।	</p>
<td><p>		
	अधीत्य विधिवद्वेदान्पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः   ।इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत् । । ६.३६  । ।	</p>
<td><p>		
	अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान्  ।अनिष्ट्वा चैव यज्ञैश्च मोक्षं इच्छन्व्रजत्यधः   । । ६.३७  । ।	</p>
<td><p>		
	प्राजापत्यं निरुप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम्  ।आत्मन्यग्नीन्समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् । । ६.३८  । ।	</p>
<td><p>		
	यो दत्त्वा सर्वभूतेभ्यः प्रव्रजत्यभयं गृहात् ।तस्य तेजोमया लोका भवन्ति ब्रह्मवादिनः   । । ६.३९  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्मादण्वपि भूतानां द्विजान्नोत्पद्यते भयम्  ।तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन   । । ६.४०  । ।	</p>
<td><p>		
	अगारादभिनिष्क्रान्तः पवित्रोपचितो मुनिः   ।समुपोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत् । । ६.४१  । ।	</p>
<td><p>		
	एक एव चरेन्नित्यं सिद्ध्यर्थं असहायवान्  ।सिद्धिं एकस्य संपश्यन्न जहाति न हीयते   । । ६.४२  । ।	</p>
<td><p>		
	अनग्निरनिकेतः स्याद्ग्रामं अन्नार्थं आश्रयेत् ।उपेक्षकोऽसंकुसुको मुनिर्भावसमाहितः   । । ६.४३  । ।	</p>
<td><p>		
	कपालं वृक्षमूलानि कुचेलं असहायता   ।समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणम्  । । ६.४४  । ।	</p>
<td><p>		
	नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्  ।कालं एव प्रतीक्षेत निर्वेशं भृतको यथा   । । ६.४५  । ।	</p>
<td><p>		
	दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत् । । ६.४६  । ।	</p>
<td><p>		
	अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कं चन   ।न चेमं देहं आश्रित्य वैरं कुर्वीत केन चित् । । ६.४७  । ।	</p>
<td><p>		
	क्रुद्ध्यन्तं न प्रतिक्रुध्येदाक्रुष्टः कुशलं वदेत् ।सप्तद्वारावकीर्णां च न वाचं अनृतां वदेत् । । ६.४८  । ।	</p>
<td><p>		
	अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः   ।आत्मनैव सहायेन सुखार्थी विचरेदिह   । । ६.४९  । ।	</p>
<td><p>		
	न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया   ।नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कर्हि चित् । । ६.५०  । ।	</p>
<td><p>		
	न तापसैर्ब्राह्मणैर्वा वयोभिरपि वा श्वभिः   ।आकीर्णं भिक्षुकैर्वान्यैरगारं उपसंव्रजेत् । । ६.५१  । ।	</p>
<td><p>		
	क्ल्प्तकेशनखश्मश्रुः पात्री दण्डी कुसुम्भवान्  ।विचरेन्नियतो नित्यं सर्वभूतान्यपीडयन्  । । ६.५२  । ।	</p>
<td><p>		
	अतैजसानि पात्राणि तस्य स्युर्निर्व्रणानि च   ।तेषां अद्भिः स्मृतं शौचं चमसानां इवाध्वरे   । । ६.५३  । ।	</p>
<td><p>		
	अलाबुं दारुपात्रं च मृण्मयं वैदलं तथा   ।एताणि यतिपात्राणि मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् । । ६.५४  । ।	</p>
<td><p>		
	एककालं चरेद्भैक्षं न प्रसज्जेत विस्तरे   ।भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति   । । ६.५५  । ।	</p>
<td><p>		
	विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने   ।वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत् । । ६.५६  । ।	</p>
<td><p>		
	अलाभे न विषदी स्याल्लाभे चैव न हर्षयेत् ।प्राणयात्रिकमात्रः स्यान्मात्रासङ्गाद्विनिर्गतः   । । ६.५७  । ।	</p>
<td><p>		
	अभिपूजितलाभांस्तु जुगुप्सेतैव सर्वशः   ।अभिपूजितलाभैश्च यतिर्मुक्तोऽपि बध्यते   । । ६.५८  । ।	</p>
<td><p>		
	अल्पान्नाभ्यवहारेण रहःस्थानासनेन च   ।ह्रियमाणानि विषयैरिन्द्रियाणि निवर्तयेत् । । ६.५९  । ।	</p>
<td><p>		
	इन्द्रियाणां निरोधेन रागद्वेशक्षयेण च   ।अहिंसया च भूतानां अमृतत्वाय कल्पते   । । ६.६०  । ।	</p>
<td><p>		
	अवेक्षेत गतीर्नॄणां कर्मदोषसमुद्भवाः   ।निरये चैव पतनं यातनाश्च यमक्षये   । । ६.६१  । ।	</p>
<td><p>		
	विप्रयोगं प्रियैश्चैव संयोगं च तथाप्रियैः   ।जरया चाभिभवनं व्याधिभिश्चोपपीडनम्  । । ६.६२  । ।	</p>
<td><p>		
	देहादुत्क्रमणं चाष्मात्पुनर्गर्भे च संभवम्  ।योनिकोटिसहस्रेषु सृतीश्चास्यान्तरात्मनः   । । ६.६३  । ।	</p>
<td><p>		
	अधर्मप्रभवं चैव दुःखयोगं शरीरिणाम्  ।धर्मार्थप्रभवं चैव सुखसंयोगं अक्षयम्  । । ६.६४  । ।	</p>
<td><p>		
	सूक्ष्मतां चान्ववेक्षेत योगेन परमात्मनः   ।देहेषु च समुत्पत्तिं उत्तमेष्वधमेषु च   । । ६.६५  । ।	</p>
<td><p>		
	दूषितोऽपि चरेद्धर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः   ।समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणम्  । । ६.६६  । ।	</p>
<td><p>		
	फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकम्  ।न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति   । । ६.६७  । ।	</p>
<td><p>		
	संरक्षणार्थं जन्तूनां रात्रावहनि वा सदा   ।शरीरस्यात्यये चैव समीक्ष्य वसुधां चरेत् । । ६.६८  । ।	</p>
<td><p>		
	अह्ना रात्र्या च याञ् जन्तून्हिनस्त्यज्ञानतो यतिः   ।तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान्षडाचरेत् । । ६.६९  । ।	</p>
<td><p>		
	प्राणायामा ब्राह्मणस्य त्रयोऽपि विधिवत्कृताः   ।व्याहृतिप्रणवैर्युक्ता विज्ञेयं परमं तपः   । । ६.७०  । ।	</p>
<td><p>		
	दह्यन्ते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलाः   ।तथेन्द्रियाणां दह्यन्ते दोषाः प्राणस्य निग्रहात् । । ६.७१  । ।	</p>
<td><p>		
	प्राणायमैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषम्  ।प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान्  । । ६.७२  । ।	</p>
<td><p>		
	उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयां अकृतात्मभिः   ।ध्यानयोगेन संपश्येद्गतिं अस्यान्तरात्मनः   । । ६.७३  । ।	</p>
<td><p>		
	सम्यग्दर्शनसंपन्नः कर्मभिर्न निबध्यते   ।दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते   । । ६.७४  । ।	</p>
<td><p>		
	अहिंसयेन्द्रियासङ्गैर्वैदिकैश्चैव कर्मभिः   ।तपसश्चरणैश्चोग्रैः साधयन्तीह तत्पदम्  । । ६.७५  । ।	</p>
<td><p>		
	अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम्  ।चर्मावनद्धं दुर्गन्धि पूर्णं मूत्रपुरीषयोः   । । ६.७६  । ।	</p>
<td><p>		
	जराशोकसमाविष्टं रोगायतनं आतुरम्  ।रजस्वलं अनित्यं च भूतावासं इमं त्यजेत् । । ६.७७  । ।	</p>
<td><p>		
	नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्षं वा शकुनिर्यथा   ।तथा त्यजन्निमं देहं कृच्छ्राद्ग्राहाद्विमुच्यते   । । ६.७८  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रियेषु स्वेषु सुकृतं अप्रियेषु च दुष्कृतम्  ।विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माभ्येति सनातनम्  । । ६.७९  । ।	</p>
<td><p>		
	यदा भावेन भवति सर्वभावेषु निःस्पृहः   ।तदा सुखं अवाप्नोति प्रेत्य चेह च शाश्वतम्  । । ६.८०  । ।	</p>
<td><p>		
	अनेन विधिना सर्वांस्त्यक्त्वा सङ्गाञ् शनैः शनैः   ।सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते   । । ६.८१  । ।	</p>
<td><p>		
	ध्यानिकं सर्वं एवैतद्यदेतदभिशब्दितम्  ।न ह्यनध्यात्मवित्कश्चित्क्रियाफलं उपाश्नुते   । । ६.८२  । ।	</p>
<td><p>		
	अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिदैविकं एव च   ।आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत् । । ६.८३  । ।	</p>
<td><p>		
	इदं शरणं अज्ञानां इदं एव विजानताम्  ।इदं अन्विच्छतां स्वर्गं इदं आनन्त्यं इच्छताम्  । । ६.८४  । ।	</p>
<td><p>		
	अनेन क्रमयोगेन परिव्रजति यो द्विजः   ।स विधूयेह पाप्मानं परं ब्रह्माधिगच्छति   । । ६.८५  । ।	</p>
<td><p>		
	एष धर्मोऽनुशिष्टो वो यतीनां नियतात्मनाम्  ।वेदसंन्यासिकानां तु कर्मयोगं निबोधत   । । ६.८६  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा   ।एते गृहस्थप्रभवाश्चत्वारः पृथगाश्रमाः   । । ६.८७  । ।	</p>
<td><p>		
	सर्वेऽपि क्रमशस्त्वेते यथाशास्त्रं निषेविताः   ।यथोक्तकारिणं विप्रं नयन्ति परमां गतिम्  । । ६.८८  । ।	</p>
<td><p>		
	सर्वेषां अपि चैतेषां वेदस्मृतिविधानतः   ।गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठः स त्रीनेतान्बिभर्ति हि   । । ६.८९  । ।	</p>
<td><p>		
	यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम्  ।तथैवाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम्  । । ६.९०  । ।	</p>
<td><p>		
	चतुर्भिरपि चैवैतैर्नित्यं आश्रमिभिर्द्विजैः   ।दशलक्षणको धर्मः सेवितव्यः प्रयत्नतः   । । ६.९१  । ।	</p>
<td><p>		
	धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचं इन्द्रियनिग्रहः   ।धीर्विद्या सत्यं अक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्  । । ६.९२  । ।	</p>
<td><p>		
	दश लक्षणानि धर्मस्य ये विप्राः समधीयते   ।अधीत्य चानुवर्तन्ते ते यान्ति परमां गतिम्  । । ६.९३  । ।	</p>
<td><p>		
	दशलक्षणकं धर्मं अनुतिष्ठन्समाहितः   ।वेदान्तं विधिवच्छ्रुत्वा संन्यसेदनृणो द्विजः   । । ६.९४  । ।	</p>
<td><p>		
	संन्यस्य सर्वकर्माणि कर्मदोषानपानुदन्  ।नियतो वेदं अभ्यस्य पुत्रैश्वर्ये सुखं वसेत् । । ६.९५  । ।	</p>
<td><p>		
	एवं संन्यस्य कर्माणि स्वकार्यपरमोऽस्पृहः   ।संन्यासेनापहत्यैनः प्राप्नोति परमं गतिम्  । । ६.९६  । ।	</p>
<td><p>		
	एष वोऽभिहितो धर्मो ब्राह्मणस्य चतुर्विधः   ।पुण्योऽक्षयफलः प्रेत्य राज्ञां धर्मं निबोधत   । । ६.९७  । ।	</p>
</table>

मनुस्मृतिः