स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः ०१८
सूत उवाच ॥ ॥ 
ततः सोऽपि महीपालः क्षुत्पिपासासमाकुलः ॥ 
पपात धरणीपृष्ठे पद्भ्यां गत्वा वनांतरम् ॥ १ ॥ 
अथाऽपश्यद्वियत्स्थानात्स त्रीन्प्रेतान्सु दारुणान् ॥
ऊर्ध्वकेशान्सुरक्ताक्षान्कृष्णदन्तान्कृशोदरान् ॥ २ ॥ 
तान्दृष्ट्वा भयसंत्रस्तो विशेषेण स भूपतिः ॥ 
निराशो जीविते कृच्छ्रादिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३ ॥ 
के यूयं विकृताकारा मया दृष्टा न कर्हिचित् ॥ 
एवंविधा नृलोकेऽत्र भ्रमता प्राग्विभीषणाः ॥ ४ ॥ 
विदूरथो नरेन्द्रोऽहं क्षुत्पिपासातिपीडितः ॥ 
मृगलिप्सुरिह प्राप्तो वने जन्तुविवर्जिते ॥ ५ ॥ 
ततस्तेषां तु यो ज्येष्ठो मांसादः प्रत्युवाच तम् ॥ 
कृतांजलिपुटो भूत्वा विनयावनतः स्थितः । ६ ॥ 
वयं प्रेता महाराज निवसामोऽत्र कानने ॥ 
स्वकर्मजनिताद्दोषाद्दुःखेन महता वृताः ॥ ७ ॥ 
अहं मांसादकोनाम द्वितीयोऽयं विदैवतः ॥ 
कृतघ्नश्च तृतीयस्तु त्रयाणामेष पापकृत् ॥ ८ । 
॥राजोवाच ॥ ॥ 
सर्वेषां देहि नां नाम जायते पितृमातृजम् ॥ 
किमेतत्कारणं येन सर्वे यूयं स्वनामकाः ॥ ९ ॥ 
तच्छ्रुत्वा प्राह मांसादः कर्मनामानि पार्थिव ॥ 
मिथः कृतानि संज्ञार्थमस्माभिः स्वयमेव हि । ६.१८.१० ॥ 
शृणुष्वाऽवहितो भूत्वा सर्वेषां नः पृथक्पृथक् ॥ 
कर्मणा येन संजातं प्रेतत्वमिह भूमिप ॥ ११ ॥ 
वयं हि ब्राह्मणा जात्या वैदिशाख्ये पुरे नृप ॥ 
देवरातस्य विप्रस्य गृहे जाता महात्मनः ॥ १२ ॥ 
नास्तिका भिन्नमर्यादाः परदाररताः सदा ॥ 
पाप कर्मरतास्तत्र शुभकर्मविवर्जिताः ॥ १३ ॥ 
जिह्वालौल्यप्रसंगेन मया भुक्तं सदाऽऽमिषम् ॥ 
तेन मे कर्मजं नाम मांसादाख्यं व्यवस्थितम् ॥ १४ ॥ 
द्वितीयोऽयं महाराज यस्तिष्ठति तवाऽग्रतः ॥ 
अनेनाऽन्नं सदा भुक्तमकृत्वा देवतार्चनम् ॥ १५ ॥ 
तेन कर्मविपाकेन प्रेतयोनिं समाश्रितः ॥ 
विदैवत इति ख्यातो द्वितीयोऽयं सुपापकृत् ॥ १६ ॥ 
सदैवाऽनुष्ठिताऽनेन सुपापेन कृतघ्नता ॥ 
कृतघ्नः प्रोच्यते तेन कर्मणा नृपसत्तम ॥ १७ ॥ ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
आहारेण नृलोकेऽस्मिन्सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥ 
युष्माकं कतमो योऽत्र प्रोच्यतां मे सविस्तरम् ॥ १८ ॥ 
॥ मांसाद उवाच ॥ ॥ 
भोज्यकाले गृहे यत्र स्त्रीणां युद्धं प्रवर्तते । 
अपि मन्त्रौषधीप्रायं प्रेता भुंजति तत्र हि ॥ १९ ॥ 
भुज्यते यत्र भूपाल वेंश्वदेवं विना नरैः ॥ 
पाकस्याग्रमदत्त्वा च प्रेता भुंजति तत्र च ॥ ६.१८.२० ॥ 
रात्रौ यत्क्रियते श्राद्धं दानं वा पर्ववर्जितम्॥ 
तत्सर्वं नृपशार्दूल प्रेतानां भोजनं भवेत्॥ ॥ २१ ॥ 
यस्मिन्नो मार्जनं हर्म्ये क्रियते नोपलेपनम् ॥ 
न मांगल्यं च सत्कारः प्रेता भुंजति तत्र हि ॥ २२ ॥ 
भिन्नभाण्डपरित्यागो यत्र न क्रियते गृहे ॥ 
न च वेदध्वनिर्यत्र प्रेता भुञ्जंति तत्र हि ॥२३॥ 
यच्छ्राद्धं दक्षिणाहीनं क्रियाहीनं च वा नृप ॥ 
तथा रजस्वलादृष्टं तदस्माकं प्रजायते॥२४॥ 
हीनांगा ह्यधिकांगा वा यस्मिञ्च्छ्राद्धे द्विजातयः ॥ 
भुंजते वृषलीनाथास्तदस्माकं प्रजायते ॥ २५ ॥ 
अतिथिर्यत्र संप्राप्तः श्राद्धकाल उपस्थिते ॥ 
अपूजितो गृहाद्याति तच्छ्राद्धं प्रेततृप्तिदम् ॥२६॥ 
किं वा ते बहुनोक्तेन शृणु संक्षेपतो नृप ॥ 
अस्माकं भोजनं नित्यं यत्त्वं श्रुत्वा विगर्हसि ॥२७॥ 
यदन्नं केशसूत्रास्थिश्लेष्मादिभिरुपप्लुतम् ॥ 
हीनजात्यैश्च संस्पृष्टं तदस्माकं प्रजायते ॥ २८ ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वं जायते नृणाम्॥ 
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व मांसाद मम पृच्छतः ॥२९॥ 
॥ मांसाद उवाच ॥ ॥ 
यो भवेन्मानवः क्षुद्रस्तथा पैशुन्यसूचकः ॥ 
मृष्टमांसाशने सक्तः स प्रेतो जायते नरः ॥६.१८.३॥। 
अकृत्वा देवकार्यं च तथा च पितृतर्पणम्॥ 
योऽश्नात्यदत्त्वा भृत्येभ्यः स प्रेतो जायते नरः ॥३॥। 
परदाररतश्चैव परवित्तापहारकः ॥ 
परापवादसंतुष्टः स प्रेतो जायते नरः ॥३२॥ 
कन्यां यच्छति वृद्धाय नीचाय धनलिप्सया ॥ 
कुरूपाय कुशीलाय स प्रेतो जायते नरः ॥ ३३ ॥ 
कुले जातां विनीतां च धर्मपत्नीं सुखोच्छ्रिताम् ॥ 
यस्त्यजेद्दोषनिर्मुक्तां स प्रेतो जायते नरः ॥ ३४ ॥ 
देवस्त्रीगुरुवित्तानि यो गृहीत्वा न यच्छति ॥ 
विशेषाद्ब्राह्मणस्वं च स प्रेतो जायते नरः ॥ ३५ ॥ 
परव्यसनसंतुष्टः कृतघ्नो गुरुतल्पगः ॥ 
दूषको देवविप्राणां स प्रेतो जायते नरः ॥ ३६ ॥ 
दीयमानस्य वित्तस्य ब्राह्मणेभ्यः सुपापकृत् ॥ 
विघ्नमारभते यस्तु स प्रेतो जायते नरः ॥ ३७ ॥ 
शूद्रान्नेनोदरस्थेन ब्राह्मणो म्रियते यदि ॥ 
स प्रेतो जायते राजन्यद्यपि स्यात्षडंगवित् ॥ ३८ ॥ 
कुलदेशोचितं धर्मं यस्त्यक्त्वाऽन्यत्समाचरेत् ॥ 
कामाद्वा यदि वा लोभात्स प्रेतो जायते नरः ॥ ३९ ॥ 
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया पार्थिवसत्तम ॥ 
येन कर्मविपाकेन प्रेतः संजायते नरः ॥ ६.१८.४० ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
कृतेन कर्मणा येन न प्रेतो जायते नरः ॥ 
तन्मे कीर्तय मांसाद विस्तरेण विशेषतः ॥ ४१ ॥ 
॥ मांसाद उवाच ॥ ॥ 
मातृवत्परदारान्यः परद्रव्याणि लोष्टवत् ॥ 
यः पश्यत्यात्मवज्जंतून्न प्रेतो जायते नरः ॥ ४२ ॥ 
अन्नदानपरो नित्यं विशेषेणातिथिप्रियः ॥ 
स्वाध्यायव्रतशीलो यो न प्रेतो जायते नरः ॥ ४३ ॥ 
समः शत्रौ च मित्रे च समलोष्टाश्मकांचनः ॥ 
समो मानापमानेषु न प्रेतो जायते नरः ॥ ४४ ॥ 
दानधर्मप्रवृत्तानां धर्ममार्गा नुयायिनाम् ॥ 
प्रोत्साहं वर्धयेद्यस्तु न प्रेतो जायते नरः ॥ ४९ ॥ 
यूकामत्कुणदंशादीन्सर्वसत्त्वानि यो नरः ॥ 
पुत्रवत्पालयेन्नित्यं न प्रेतो जायते नरः ॥ ४६ ॥ 
सदा यज्ञक्रियोपेतः सदा तीर्थपरायणः ॥ 
शास्त्रश्रवणसंयुक्तो न प्रेतो जायते नरः ॥ ४७ ॥ 
वापीकूपतडागानामारामाणां विशे षतः ॥ 
आरोपकः प्रपाणां च न प्रेतो जायते नरः ॥ ४८ ॥ 
एतद्वः सर्वमाख्यातं स्वगुह्यं वसुधाधिप ॥ 
निर्विण्णाः प्रेतभावेन तस्मात्त्वं नो गतिर्भव ॥ ४९ ॥ 
गत्वा गयाशिरः पुण्यमेकैकस्य पृथक्पृथक् ॥ 
श्राद्धं देहि महीपाल त्रयाणामपि सादरम् ॥ ६.१८.५० ॥ 
प्रेतत्वं याति येनेदं त्वत्प्र सादात्सुदारुणम् ॥ 
नाऽन्यथा मुक्तिरस्माकं भविष्यति कथंचन ॥ ५१ ॥ 
॥ राजोवाच ॥ ॥ 
ईदृग्जातिस्मृतिर्यस्यां प्रेतयोनौ च खे गतिः ॥ 
धर्माधर्मपरिज्ञानं तच्च कस्मात्प्रनिंदसि ॥ ५२ ॥ 
॥ मांसाद उवाच ॥ ॥ 
प्रेतयोनिरियं राजन्नवमी देवसंज्ञिता ॥ 
गुणत्रयसमायुक्ता शेषैर्दोषैः समंततः ॥ ५३ ॥ 
एका जातिस्मृतिः सम्यगस्यामेवप्रजायते ॥ 
खेचरत्वं तथैवान्यद्धर्माधर्मविनिश्चयः ॥ ५४ ॥ 
एतद्गुणत्रयं प्रोक्तं प्रेतयोनौ नृपोत्तम ॥ 
दोषानपि च ते वच्मि ताञ्च्छृणुष्व समाहितः ॥ ५५ ॥
यदि तावद्वनादस्माद्यामोन्यत्र वयं नृप ॥ 
अदृष्टमुद्गराघातैर्नूनं हन्यामहे ततः ॥ ॥ ५६ ॥ 
तथा धर्मक्रियाः सर्वा मानुषाणामुदाहृताः ॥ 
न प्रेतानां न देवानां नान्येषां मानुषं विना ॥ ५७ ॥ 
पश्यामो दूरतो राजञ्जलपूर्णाञ्जला शयान् ॥ 
पिपासाकुलिताः श्रांता भास्करे वृषसंस्थिते ॥ ५८ ॥ 
गच्छामः संनिधौ तेषां यदि पार्थिवसतम ॥ 
अदृष्टमुद्गराघातैर्वयं हन्यामहे ततः ॥ ५९ ॥ 
तथा रसवती सिद्धाः पश्यामो दूरसंस्थिताः ॥ 
क्षुधाविष्टा गृहस्थानां गृहेषु विविधा नृप ॥ ६.१८.६० ॥ 
तथा सुफलिनो वृक्षान्कलपक्षिभिरावृतान् ॥ 
स्निग्धान्सच्छाययोपेतान्सेवितुं न लभामहे ॥ ६१ ॥ 
किंवा ते बहुनोक्तेन यद्यत्कर्म विगर्हितम् ॥ 
क्लेशदं च तदस्माकं स्वयमेवोपतिष्ठते ॥ ६२ ॥ 
न च्छिद्रेण विनाऽस्माकं प्राणयात्रा प्रजायते ॥ 
न जलानि न च च्छाया न यानं न च वाहनम् ॥ ६३ ॥ 
एतस्मात्कारणान्नित्यं भ्रमामश्छिद्रहेतवे ॥ 
प्राप्ते रात्रिमुखे राजन्न प्रातर्न च वासरे ॥ ६४ ॥ 
यत्त्वं शंससि चाऽस्माकं खेचरत्वं महीपते ॥ 
व्यर्थं तदपि न श्रेयः शृणु तत्रापि कारणम् ॥ ६५ ॥ 
क्रियते खेचरत्वेन किंकिं धर्मं विनिश्चयैः ॥ 
यतो न सिध्यते मोक्षो जाति स्मृत्यादिकं तथा ॥ ६६ ॥ 
तस्माद्दोषादिमे राजन्गुणा यद्यपि कीर्तिताः ॥ 
प्रेतानां यान्समाश्रित्य काचित्सिद्धिर्न जायते ॥ ६७ ॥ 
विषादो जायते भूयो गुणैरेतैर्नराधिप ॥ 
अशक्ताः प्रेतयोगाद्वै सर्वस्य शुभकर्मणः ॥ ६८ ॥ 
॥ राजोवाच । ॥ 
यदि यास्यामि भूयोऽहं गृहमस्मान्महावनात् ॥ 
तत्करिष्यामि सर्वेषां गयाश्राद्धमसंशयम् ॥ ६९ ॥ 
तारयिष्यामि सर्वांश्च सर्वपापैः प्रयत्नतः ॥ 
अप्यात्मदेहदानेन सत्येनात्मानमालभे ॥ ॥ ६.१८.७० ॥ 
यस्माद्धृद्गतशंका मे हृता युष्माभिरद्य वै ॥ 
येन तत्प्राप्य युष्माकमुपकारं करोम्यहम् ॥ ७१ ॥ 
॥ मांसाद उवाच ॥ ॥ 
इतः स्थानान्महाराज नातिदूरे जलाशयः । 
अस्ति नानाद्रुमोपेतश्चित्ताह्लादकरः परः ॥ ७२ ॥ 
तस्मादुदङ्मुखो गच्छ यत्र ते जलपक्षिणः ॥ 
दृश्यंते व्योममार्गेण प्रगच्छतः समंततः ॥ ७३ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
अथासौ नृपशार्दूलः समुत्थाय शनैःशनैः ॥ 
सौम्यां दिशं समुद्दिश्य प्रतस्थे स तु दुःखितः ॥ ७४ ॥ 
एवं प्रगच्छता तेन क्षुत्पिपासाकुलेन च । 
अदूरादेव संदृष्टं नीलं द्रुमकदंबकम् ॥ 
भ्रममाणैर्बकैर्हंसैः सारसैर्मद्गुभिस्तथा ॥७६॥
स गत्वा सलिलं तत्र तद्वातेन महीपतिः ॥ 
आहूत इव शीतेन प्रययौ त्वरयान्वितः ॥ ७६ ॥ 
अथाऽपश्यन्मनोहारि सौम्यसत्त्वनिषेवितम् ॥ 
आश्रमं ह्रदतीरस्थं तापसैः सर्वतो वृतम् ॥ ७७ ॥ 
पुष्पितैः फलितैर्वृक्षैः समंतात्परिवेष्टितम् ॥ 
विचित्रैर्मधुरारावैर्नादितं विहगोत्तमैः ॥ ७८ ॥ 
तत्रापश्यन्नगाधस्तात्तपस्विगणसेवितम् ॥ 
शिवधर्मपरं शांतं जैमिनिं मुनिसत्तमम्॥ ७९ । 
अथ गत्वा स राजेंद्रः प्रणिपत्य मुनीश्वरम् ॥ 
तथान्यानपि तच्छिष्यान्निपपात धरातले ॥ ६.१८.८० ॥ 
ते दृष्ट्वाऽदृष्टपूर्वं तं राजलक्षणलक्षितम्॥ 
धूलिधूसरितांगं च भस्मावृतमिवाचलम् ॥ ८१ ॥ 
मन्यमाना महीपालं विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥ 
प्रोचुश्च मधुरैर्वाक्यैराशीर्वादपुरःसरैः ॥ ८२ ॥ 
कुतस्त्वमनुसंप्राप्तो वनेऽस्मिञ्जनवर्जिते ॥ 
एकाकी सुकुमारांगः पदातिः श्रमविह्वलः ॥ ९३ ॥ 
पार्थिवस्येव लिंगानि दृश्यंते तव भूरिशः ॥ 
न विद्मो निश्चयं तस्माद्वदागमनकारणम् ॥ ८४ ॥ 
अथोवाच नृपः कृच्छ्रात्पिपासा मां प्रबाधते ॥ 
तस्माद्वदत पानीयं यत्पीत्वा कीर्तयाम्यहम् ॥ ८५ ॥ 
ततस्तैर्दर्शितं तोयं समीपे यन्महीपतेः ॥ 
सोऽपि पीत्वाऽवगाह्याथ वितृष्णः समपद्यत ॥ ८६ ॥ 
ततः फलानि पक्वानि तरूणां पतितान्यधः ॥ 
सुमृष्टानि समादाय भक्षयामास वांछया ॥ ८७ ॥ 
ततस्तृप्तिं परां प्राप्य गत्वा जैमिनिसंनिधौ ॥ 
उपविष्टः प्रणम्योच्चैस्तथान्यांश्च मुनीन्क्रमात् ॥ ८८ ॥ 
उवाच च निजां वार्तां कृतांजलिपुटः स्थितः ॥ 
स पृष्टस्तापसैः सर्वैः सुविस्मयसमन्वितैः ॥ ८९ ॥ 
विदूरथो महीपोऽहं माहिष्मत्यां कृतास्पदः ॥ 
मृगलिप्सुर्वने घोरे प्रविष्टः सैनिकैः सह ॥ ६.१८.९० ॥ 
ततो मे भ्रममाणस्य प्रणष्टाः सर्वसैनिकाः ॥ 
गुल्मैरंतरिताश्चाऽन्ये न जानेऽहं कथं स्थिताः ॥ ९१ ॥ 
आसीद्धयो ममाऽधस्ताज्जात्यः सर्वगुणान्वितः ॥ 
सोऽपि कर्मविपाकेन पञ्चत्वं समुपस्थितः ।ा ९२ ॥ 
भ्रममाणस्त्वहं प्राप्त आयुःशेषतयात्र च ॥ 
तद्ब्रूत कः प्रदेशोऽयं कियद्दूरे च मे पुरी ॥ ९३ ॥ 
ततस्ते तापसाः प्रोचुर्विद्महे न वयं पुरीम् ॥ 
त्वां च देशं च ते राजन्कोऽयं देशश्च कीर्त्यते ॥ ९४ ॥ 
नरेन्द्रैर्नैव नः कार्यं न दिशैर्न पुरैर्नृप ॥ 
वनेचरा वयं नित्यं शिवाराधनतत्पराः ॥ ९५ ॥ 
सर्वे शीर्णानि वृक्षाणां पुष्पाणि च फलानि च ॥ 
भक्षयामोऽथ पत्राणि शरी रस्थितिहेतुना ॥ ९६ ॥ 
मानुषैः सह संसर्गं संभाषं च नराधिप ॥ 
न कुर्मो न च पश्यामो गच्छामोऽन्यत्र दूरतः ॥ ९७ ॥ 
एकैकस्य तरोर्मूले दिवसं वा दिनद्वयम्॥ 
तिष्ठामो न भवेद्येन ममत्वं तत्समुद्भवम् ॥९८॥ 
कारणात्तव राजेंद्र निशामेतां वनस्पतौ ॥ 
नेष्यामोऽन्यत्र यास्यामः प्रभा तेऽन्यत्र कानने ॥ ९९ ॥ 
एकाकिनं पदातिं च विशस्त्रं श्रमविह्वलम् ॥ 
त्वां दृष्ट्वा भूपतेऽस्माकं दया जाता ततोऽधिका ॥६.१८.॥॥। 
एकाकी पार्थिवेन्द्रोऽयं नेष्यति च कथं निशाम् ॥ 
वनेऽस्मिन्मंत्रयित्वैवं ततोऽत्रैव व्यवस्थिताः ॥ १०१ ॥ 
तस्मादत्रैव नेष्यामः समेताः शर्वरीमिमाम्॥ 
गंतव्यं प्रातरुत्थाय ततः सर्वैर्यदृच्छया  १०२ ॥ 
एवं संवदतां तेषां भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः ॥ 
अस्ताचलमनुप्राप्तः कुंकुमक्षोदसंनिभः ॥ १०३ ॥ 
अथ तास्तापसान्राजा प्रोवाच प्रणतः स्थितः ॥ 
संध्याकालः समायातः सांप्रतं मुनिसत्तमाः ॥ 
तस्मात्संध्याविधिः कार्यः सर्वैरेव यथोचितः ॥ १०४ ॥ 
अथ ते मुनयः सर्वे स च राजा तथा द्विजाः ॥ 
चक्रुः सायंतनं कर्म यथोद्दिष्टं पुरातनैः ॥ १०५ ॥ 
कामिभिः कामिनीलोकैः प्रियोक्तैरभिवां छिता ॥ 
असत्स्त्रीभिर्विशेषेण संप्राप्ता रजनी ततः ॥ १०६ ॥ 
पीयूषार्णववेलेव विषवृक्षलतेव च ॥ 
उलूकैश्चक्रवाकैश्च युगपद्या विलोक्यते ॥ १०७॥ 
उलूका राक्षसाश्चौराः कामिनः कुलटांऽगनाः ॥ 
यां वांछंति सदा सोत्काः सुवृष्टिमिव कर्षुकाः ॥ १०८ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मांसादवचनादृष्याश्रमपदं प्राप्तस्य विदूरथस्य मुनिभिः सह संवादपूर्वकसांयतनकर्मादिविधानवर्णनंनामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ ॥  ॥