गरुडपुराणम्/आचारकाण्डः/अध्यायः २१८
श्रीगरुडमहापुराणम् २१८
ब्रह्मोवाच  ।
व्यास ! श्राद्धमहं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम्  ।
पूर्वं निमन्त्रयेद्विप्रान्विशेषाद्ब्रह्मचारिणः  ॥ १,२१८.१ ॥
प्रदक्षिणोपवीतेन देवान्वामोपवीतिना  ।
पितॄन्निमन्त्रयेत्पादौ क्षालयेद्वाक्यमन्त्रतः  ॥ १,२१८.२ ॥
ओं स्वागतं भवद्भिरिति प्रश्रः  ।
ओं सुस्वागतामिति तैरुक्ते ओं विश्वेभ्यो देवेभ्य एतत्पादोदकमर्घ्यं स्वाहेति देवब्राह्मणपादयोर्देवतीर्थेनाभुग्नकुशसहितजलदानम्  ॥ १,२१८.३ ॥
ततो दक्षिणा भिमुखेन वामोपवीतेनामुकगोत्रेभ्यो अस्मत्पितृपितामहप्रपितामहेभ्यो यथानामशर्मभ्य एतत्पादोदकमर्घ्यं स्वधेति पित्रादिब्राह्मणपादयोः पितृतीर्थेन आभुग्नकुशकुसुमसहितजलदानम्  ॥ १,२१८.४ ॥
एवं मातामहादिभ्यः  ।
एतदाचमनीयं स्वाहा स्वधेति ब्राह्मणहस्ते एषवोर्ऽघ्य इति ब्राह्मणहस्ते पुष्पदानम्  ॥ १,२१८.५ ॥
ओं सिद्धमिदमासनमिह सिद्धमित्यभिधाय ओं भूः ओं भुवः ओं स्वः ओं महः ओं जनः ओं तपः ओं सत्यमिति सप्तव्याहृतिभिः पूर्वमुखन्देवब्राह्मणोपवेशनम्  ।
उत्तरदिङ्मुखंपितृब्राह्मयोणोपवेशनम्  ।
ओं देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च  ।
नमः स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव भवन्तुते इति त्रिर्जपेत् ॥ १,२१८.६ ॥
ओं अद्यास्मिन्देशे अमुकमासे अमुकराशिङ्गते सवितर्यमुकतिथावमुकगोत्राणामस्मत्पितृपितामहप्रपितामहानां यथानामशर्मणां विश्वेदेवपूर्वकन्दृश्राद्धं करिष्ये । ओं विश्वेभ्यो देवभ्यः स्वाहा ओं विश्वेदेवानावाहयिष्ये  ।
आवाहयेत्युक्ते ओं विश्वेदेवाः स आगत शृणुतामिमं हवम्  ।
एदं बर्हिर्निषीदत ओं विश्वेदेवाः शृणुतेमं इवं मे ये अन्तरिक्षे य उपद्यविष्ट  ।
ये अग्निजिह्वा उत वा यजत्रा आसद्यास्मिन्बर्हिषि मादयध्वम्  ।
ओं ओषधयः संवदन्ते सोमेन सह राज्ञा  ।
यस्मै कृणोति ब्राह्मणस्तं राजन्पारयामसि  ।
ओं आगच्छन्तु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः  ।
ये अत्र विहिताः श्राद्धे सावधाना भवन्तु ते  ।
ओं अपहतासुरा रक्षांसि वेदिषद इति त्रित्रिर्यवविकिरणम्  ॥ १,२१८.७ ॥
ओं पात्रमहं करिष्ये  ।
ओं करुष्वेत्यनुज्ञातः कृत्वा पात्रे पवित्रनिषेवणम्  ॥ १,२१८.८ ॥
ओं शन्नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये  ।
शंयोरभिस्त्रवन्तु न इति पात्रे जलदानम्  ।
ओं यवोऽसि यवयास्मद्वेषो यवयारातीरिति यवदानम्  ।
गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम्  ।
ईश्वरीं सर्वभूतानां ता (त्वा) मिहोपह्वये श्रियमिति गन्धदानम्  ।
ओं या दिव्या आपः पयसा संबभूवुर्या अन्तरिक्षौत पार्थवीर्याः  ।
हिरण्यवर्णा यज्ञियास्तान आपः शिवाः शं स्योना सुहवा भवन्तु  ।
एषोर्ऽघो नम इति ब्राह्मणहस्ते जलं दत्त्वानेनैव पात्रेण पवित्रग्रहणं कृत्वा संस्त्रवं पवित्रं च ब्राह्मणपार्श्वे दद्यात् ।
ततः प्रथमपात्रे संस्त्रवजलं संस्थाप्य कुशोपरि ऊर्ध्वमुखं स्थापनं कुर्यत् ।
तदुपरि कुशदानम्  ॥ १,२१८.९ ॥
विश्वेभ्यो देवेभ्यः एतानि गन्धपुष्पधूपदीपवासो युगयज्ञो पवीतानि नमः  ।
गन्धादिदानमच्छिद्रमस्तु  ।
अस्त्विति ब्राह्मणप्रतिवचनम्  ॥ १,२१८.१० ॥
ततः पितृपितामहप्रपितामहानां मातामहप्रमातामहवृद्धप्रमातामहानां सपत्नीकानां श्राद्धमहं करिष्ये इति अनुज्ञावचनम्  ।
कुरुष्वेति ब्राह्मणैरुक्ते  ।
ओं देवताभ्यः पितृभ्यश्च इतित्रिर्जपेत् ॥ १,२१८.११ ॥
ओं अमुकगोत्रेब्योऽस्मत्पितृपितामहेभ्यो यथानामशर्मभ्यः सपत्नीकेभ्यः इदमासनं स्वधा इति ब्राह्मणवामे आसनदानम्  ।
ओं पितॄनावाहयिष्ये  ।
ओं  ।
आवाहयेत्युक्ते ओं उशन्तस्त्वा निधीमह्युशन्तः समिधीमहि  ।
उशन्नु शत आवह पितॄन्हविषे उत्तवे  ।
ओं आयन्तु नः पितरः सौम्यासोऽग्निष्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः  ।
अस्मिन्यज्ञे स्वधया मदन्तोऽधिब्रुवन्तु तेवन्त्वस्मानित्यावाहनम्  ।
ओं अपहता सुरा रक्षांसि वेदिषदः इति तिलविकिरणम्  ।
पूर्ववक्त्रमेण स्थापितपात्रेषूदकदानम्  ।
ओं तिलोऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः  ।
प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄंल्लोकान्प्रीणीहि नः स्वाहा इति तिलदानम्  ॥ १,२१८.१२ ॥
गन्धपुष्पे हस्ताभ्यां दत्त्वा पितृपात्रमुत्थाप्य या दिव्येति पठित्वा अमुकगोत्रास्मत्पितः ! अमुकदेवशर्मन् ! सपत्नीक ! एष तेऽर्घ्यः स्वधा  ।
अपवित्रं पात्रं गृहीत्वा वामपार्श्वे दक्षिणे कुशोपरि ओं पितृभ्यः स्थानमसीत्यधोमुखपात्रस्थापनम्  ॥ १,२१८.१३ ॥
ओं शुन्धन्तां लोकाः पितृसदनाः पितृसदनमसि  ।
अधोमुखपात्त्रस्पर्शनम्  ।
अमुकगोत्रेभ्योऽस्मत्पितृपितामह प्रपितामहेभ्यः सपत्नीकेभ्य एतानि गन्धपुष्पधूपदीपवासोगुणसोत्तरीययज्ञोपवीतानि वः स्वधा पितृतीर्थेन गन्धादिदानम्  ।
गन्धादिदानमक्षय्यमस्तु  ।
संकल्पसिद्धिरस्तु  ।
ब्राह्मणवचनम्  ।
एवं मातामहादीनामनुज्ञापनादिकर्म  ।
ओं यादिव्येतिभूमिसंमार्जनम्  ।
ततो घृताक्तमन्नं गृहीत्वा दक्षिणोपवीती पितृब्राह्मणमों अग्नौ करणमहं करिष्ये  ।
ओं कुरुष्वेति तेनोक्ते ओं अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा इति आहुतिद्वयं देवब्राह्मणहस्ते दत्त्वा अवशिष्टान्नं पिण्डार्थं स्थापयित्वा अपरमर्धं पित्रादिपात्रे मातामहादिपात्रे च निः क्षिपेत् ॥ १,२१८.१४ ॥
पात्रमुद्रादि निधाय कुशं दत्त्वा अधोमुखाभ्यां पाणिभ्यां पात्रं गृहीत्वा ओं पृथिवीते पात्रं द्यौरपिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहा पात्राभिमन्त्रणम्  ।
इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम्  ।
समूढमस्य पांसुरे  ।
विष्णो हव्यंरक्षस्व इत्यन्नमध्ये अधोमुखद्विजाङ्गुष्ठनिवेशनम्  ॥ १,२१८.१५ ॥
अपहतेति त्रिर्यवविकिरणम्  ।
ओं निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्भवेद्धताश्च सर्वेऽसुरदानवा मया  ।
रक्षांसि यक्षाः सपिशाचसङ्घा हता मया यातुधानाश्च सर्वे इति सिद्धार्थविकिरणम्  ॥ १,२१८.१६ ॥
ततो धूरिलोचनसंज्ञकेभ्योदवेभ्य एतदन्नं सघृतं सपानीयं सव्यञ्जनं स्वाहेति वारिकुशाद्यैरनुसङ्कल्पनम्  ।
ओं अन्नमिदमक्षय्यमस्तु ओं संङ्कल्पसिद्धिरस्तु  ॥ १,२१८.१७ ॥
ततो विपरीतोपवीतेन सव्यञ्जनं सघृतमन्नं पित्रादि ब्राह्मणपात्रे निधाय तदुपरि भूमिसंलग्नकुशं दत्त्वा ओं पृथिवी ते पात्रं इति मन्त्रेण उत्तानाभ्यां पात्रं गृहीत्वा ओं इदं विष्णोरित्यन्नोपरि उत्तानं द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् ।
ओं अपहतेति तिलविकिरणम्  ।
भूमिपातितवामजानुः अमुकगोत्रेभ्यः अस्मत्पितृपितामहेभ्यः सपत्नीकेभ्यः एतदन्नं सघृतं सपानीयं सव्यञ्जनं प्रतिषिद्धवर्जितं स्वधा  ।
अन्नं सङ्कल्प्य ओं ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृत पयः कीलालं परिस्त्रुतं स्वधास्तु तर्पयत मे पितरम्  ।
दक्षिणामुखवरिधारत्यागः  ॥ १,२१८.१८ ॥
ओं श्राद्धमिदमच्छिद्रमस्तु ओं सङ्कल्पसिद्धरस्तु  ।
ओं भूर्भुवः स्वस्तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोदेवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयातिति विसजयित्वा ओं मधुवाता ऋतायते मधुक्षरन्तु सिन्धवः माध्वीर्नः सन्त्वोषधीर्मधुनक्तमुतोषसो मधुत्पार्थिवं रजः  ।
मधुद्यौरस्तु नः पिता मधुमान्नो वनस्पतिः मधुमानस्तु सूर्यो माध्वीर्गावो भवन्तु नः  ।
मधु मधु मधु इति जपः  ॥ १,२१८.१९ ॥
यथासुखं वाग्यता जुषध्वमिति ब्रूयात् ।
बुक्तवत्सु सप्तव्याधादिकं पितृस्तोत्रं जपेत् ।
तच्चसप्तव्याधा दशार्णेषु मृगाः कालञ्जरे गिरौ  ।
चक्रवाकाः शराद्वीपे हंसाः सरसि मानसे  ॥ १,२१८.२० ॥
तेऽभिजाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः  ।
प्रस्थिता दूरमध्वानं यूयं किमवसीदथ  ॥ १,२१८.२१ ॥
ततस्तृप्यस्व दक्षिणाभिमुखो वामोपवीती तदुत्सृष्टाग्रतः  ।
ओं अग्निदग्धाश्च ये जीवा येऽप्यदग्धाः कुले मम  ।
भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु पराङ्गतिम्  ।
इति भूमौ कुशोपरि सघृतमन्नं जलप्लुतं विकिरेत् ॥ १,२१८.२२ ॥
ततो ब्राह्मणक्रमेण जलगण्डूषं दत्त्वा पूर्ववत्सव्याहृतिकां गायत्त्रीं मधुवातेतित्र्यृचं जप्त्वा ओं रुचितं भवद्भिरिति देवब्राह्मणप्रश्रः  ।
सुरुचितमिति तेनोक्ते ओं शेषमन्नमिति प्रश्रः  ।
इष्टैः सह भोजनम्  ।
पित्रादिब्राह्मणं वामोपवीतेन ओं तृप्ताः स्थ इति प्रश्रः  ।
ओं तृप्ताः स्म इति तेनोक्ते भूम्यभ्युक्षणं मण्डलचतुष्कोणं ति लविकिरणम्  ॥ १,२१८.२३ ॥
ओं अमुकगोत्र ! अस्मत्पितः ! अमुकदेवदर्शन् ! सपत्नीक ! एतत्ते पिण्डासनं स्वधा  ।
इत्थं रेखामध्ये पितामहाय खव्याहृतिकां गायत्त्रीं मधुवातेति त्रर्जपन्नन्नं साज्यं पिण्डं कृत्वा कुशोपरि अमुकगोत्र अस्मत्पितः ! अमुकदेवश्रमन् ! सपत्नीक एष पिण्डस्ते स्वधा  ।
इत्थं रेखामध्ये पितामहाय  ।
ततः सव्याहृतिकां गायत्त्रीं मधुवातेति त्रिर्जंपन्पिण्डविकिरणं पिण्डान्तिके  ।
ओं लेपभुजः प्रीयन्तमिति स्तरण्कुशेषु हस्तमार्जनं प्रक्षालितपिण्डोदकेन ओं अमुकगोत्र ! अस्मत्पितः ! अमुकशर्मन् सपत्नीक एतत्ते जलमवनेक्ष्व ये चात्रत्वामनुजाश्च त्वामनु तस्मै तेस्वधेति पितृपिण्डसेचनम्  ।
पिण्डपात्रमधोमुखं कृत्वा बद्धाञ्जलिः ओं पितरो मादयध्वं यथाभागमावृषायध्वमिति जपेत् ।
अपः स्पृष्ट्वा वामेन परावृत्त्य उदङ्मुखः प्राणांस्त्रिः संयम्य षड्भ्य ऋतुभ्यो नमः इति जपः  ॥ १,२१८.२४ ॥
वामेनैव परावृत्य पुष्पदानम्  ।
अक्षतञ्चारिष्टञ्चास्तु मे पुण्यं शान्तिपुष्टिदृ  ।
दक्षिणामुखः अमी मदन्तः पितरो यथाभागमावृषायिषत इति जपः  ।
वासः शिथिलीकृत्वाञ्जलिं कृत्वा ओं नमो वः पितरो नमो वः इति जपः  ।
गृहान्नः पितरो दत्त इति गृहवीक्षणम्  ।
ततः सदा वः पितरो द्वेष्म इति वीक्ष्य एतद्वः पितरो वास इत्युच्चार्य अमुकगोत्र एतत्ते वासः स्वधा इति सूत्रदानम्  ।
वामेन पाणिना उदकपात्रं गृहीत्वा ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृतं पयः इत्यादि पिण्डोपरि धारात्यागः  ॥ १,२१८.२५ ॥
पूर्वस्थापितपात्रशेषोदकैः प्रत्येकं पिण्डसेचनंपिण्डमावाह्य गन्धादिदानंपिण्डोपरि कुशपत्रञ्च दत्त्वा ओं अक्षन्नमीमदन्तह्य व प्रिया अधूषत अस्तोषतस्वभानवो विप्रा नविष्ठयामती  ।
यो जान्विन्द्र ते हरीति त्रिर्जपः  ॥ १,२१८.२६ ॥
ओं इत्थं मातामहादिब्राह्मणानामाचमनम्  ।
ओं सुसुप्रोक्षितमस्त्विति भूम्यभ्युक्षणं कृत्वा  ।
ओं अपां मध्ये स्थिता देवाः सर्वमप्सु प्रतिष्ठितम्  ।
ब्राह्मणस्य करे न्यस्ताः शिवा आपो भवन्तु नः  ।
शिवा आपः सन्त्विति ब्राह्मणहस्ते जलदानम्  ।
लक्ष्मीर्वसतिपुष्पेषु लक्ष्मीर्वसति पुष्करे  ।
लक्ष्मीर्वसति गोष्ठेषु सौमनस्यं सदास्तु ते  ।
सौमनस्यमस्त्विति पुष्पदानम्  ।
अक्षतं चास्तु मे पुण्यं शान्तिः पुष्टिर्धृतिश्च मे  ।
यद्यच्छ्रेयस्करं लोके तत्तदस्तु सदा मम  ।
ओं अक्षतञ्चारिष्टञ्चास्तु इति यवतण्डुलदानम्  ॥ १,२१८.२७ ॥
अमुकगोत्राणामस्मत्पितृपितामहप्रपितामहानां सपत्नीकानामिदमन्नपानादिकमक्षय्यमस्त्विति पित्रादिब्राह्मणहस्ते तिलजलदानम्  ।
अस्त्विति ब्राह्मणो वदेत् ।
एतन्मातामहादीनामक्षय्यमाशिषः  ।
ओं अघोराः पितरः सन्तु गोत्रं नो वर्धतांदातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च  ।
श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहुदेयञ्च नोऽस्त्विति  ।
अन्नञ्च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि  ।
याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कञ्चन  ।
एताः सत्याशिषः सन्तु  ॥ १,२१८.२८ ॥
सौमनस्यमस्तु  ।
अस्त्वित्युक्ते प्रदत्तपिण्डस्थाने अर्घ्यार्थपवित्रमोचनम्  ।
कुशपवित्रं गृहीत्वातेन कुशेन पित्रादिब्राह्मणं स्पृष्ट्वा स्वधां वाचयिष्येओं वाच्यतांों पितृपितामहेभ्यो यथानामशर्मभ्यः सपत्नीकेभ्यः स्वधोच्यताम्  ।
अस्तुस्वधा इत्युक्ते ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृतमिति पिण्डोपरि वारिधारां दद्यात् ॥ १,२१८.२९ ॥
ततः ओं विश्वेदेवा अस्मिन्यज्ञे प्रीयन्तादेवब्राह्मणहस्ते यवोदकदानम्  ।
ओं प्रीयन्तामिति तेनोक्ते ओं देवताभ्य इति त्रिर्जपेत् ॥ १,२१८.३० ॥
अधोमुखः पिण्डपात्राणि चालयित्वा आचम्य दक्षिणोपवीती पूर्वाभिमुखः ओं अमुकगोत्राय अमुकदेवशर्मणे ब्राह्मणाय सपत्नीकाय श्राद्धप्रतिष्ठार्थदक्षिणामेतद्रजतं तुभ्यमहं सम्प्रददे इति दक्षिणां दद्यात् ।
इति देवूब्राह्मणाय दक्षिणादानम्  ॥ १,२१८.३१ ॥
ततः पितृब्राह्मणे पिण्डाः सम्पन्ना इति प्रश्रः  ।
सुसम्पन्ना इति पिण्डे क्षीरधारां दत्त्वा पिण्डचालनं अतिथिब्राह्मणे पिण्डपात्रमुत्तानं कृत्वा ओं वाजे वाजे वत वाजिनो नो धनेषु विप्रा अमृता ऋतज्ञाः  ।
अस्यमध्वः पिबत मादयध्वं तृप्ता यात पथिभिर्देवयानैरिति पिण्डा दिविसर्जनंामावाजस्य प्रसवो जगम्यादेमे द्यावापृथिवी विश्वरूपे आमागन्तां पितरा चामा सोमोऽमृतत्वेन गम्यात् ।
इति देवविसर्जनम्  ।
ओं अभिगम्यतामिति पितृब्राह्मणविसर्जनम्  ।
ब्राह्मणैरनुद्गतस्य निवर्तनम्  ।
गवादिषु पिण्डप्रतिपादनमिति शेषः  ॥ १,२१८.३२ ॥
अयं श्राद्धविधिः प्रोक्तः पठितः पापनाशनः  ।
अनेन विधिना श्राद्धं कृतं वै यत्र कुत्रचित् ॥ १,२१८.३३ ॥
अक्षया स्यात्पितॄणाञ्च स्वर्गप्राप्तिर्ध्रुवा तथा  ।
इत्युक्तं पार्वणं श्राद्धं पितॄणां ब्रह्मलोकदम्  ॥ १,२१८.३४ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे पार्वणश्राद्धकथनं नामाष्ट्रदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः

आचारकाण्डः