स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/अध्यायः १३
॥नारद उवाच॥	
इति तस्य मुनींद्रस्य भूपतिः शुश्रुवान्वचः॥	
प्राह नाहं गमिष्यामि त्वां विहाय नरं क्वचित्॥ १३.१ ॥	
लिंगमाराधयिष्येऽद्य सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम्॥	
त्वयैवानुगृहीतोऽद्य यांतु सर्वे यथागतम्॥ १३.२ ॥	
तद्भूपतिवचः श्रुत्वा बको गृध्रोऽथ कच्छपः॥	
उलूकश्च तथैवोचुः प्रणता लोमशं मुनिम्॥ १३.३ ॥	
स च सर्वसुहृद्विप्रस्तथेत्येवाह तांस्तदा॥	
प्रणोद्यान्प्रणतान्सर्वाननुजग्राह शिष्यवत्॥ १३.४ ॥	
शिवदीक्षाविधानेन लिंगपूजां समादिशत्॥	
तेषामनुग्रहपरो मुनिः प्रमतवत्सलः॥	
तीर्थादप्यधिकं स्थाने सतां साधुसमागमः॥ १३.५ ॥	
पचेलिमफलः सद्यो दुरंतकलुपापहः॥	
अपूर्वः कोऽपि सद्गोष्ठीसहस्रकिरणोदयः॥ १३.६ ॥	
य एकांततयात्यंतमंतर्गततमोपहः॥	
साधुगोष्ठीसमुद्भूतसुखामृतरसोर्मयः॥ १३.७ ॥	
सर्वे वराः सुधाकाराः शर्करामधुषड्रसाः॥	
ततस्ते साधुसंसर्गं संप्राप्ताः शिवशासनात्॥ १३.८ ॥	
आरेभिरे क्रियायोगं मार्कंडनृपपूर्वकाः॥	
तेषां तपस्यतामेवं समाजग्मे कदाचन॥	
तीर्थयात्रानुषंगेन लोमशालोकनोत्सुकः॥ १३.९ ॥	
मुख्या पुरुषयात्रा हि तीर्थयात्रानुषंगतः॥	
सद्भिः समाश्रितो भूप भूमिभागस्तथोच्यते॥ १३.१० ॥	
कृतार्हणातिथ्यविधिं विश्रांतं मां च फाल्गुन॥	
प्रणम्य तेऽथ पप्रच्छुर्नाडीजंघपुरः सराः॥ १३.११ ॥	
॥त उचुः॥	
शापभ्रष्टा वयं ब्रह्मंश्चत्वारोऽपि स्वकर्मणा॥	
तन्मुक्तिसाधनार्थाय स्थानं किंचित्समादिश॥ १३.१२ ॥	
इयं हि निष्फला भूमिः शपलं भारतं मुने॥ १३.१३ ॥	
तत्रापि क्वचिदेकत्र सर्वतीर्थफलं वद॥	
इति पृष्टस्त्वहं तैश्च तानब्रवमिदं तदा॥ १३.१४ ॥	
संवर्तं परिपृच्छध्वं स वो वक्ष्यति तत्त्वतः॥	
सर्वतीर्थफलावाप्तिकारकं भूप्रदेशकम्॥ १३.१५ ॥	॥त उचुः॥	
कुत्रासौ विद्यते योगी नाज्ञासिष्म वयं च तम्॥	
संवर्तदर्शनान्मुक्तिरिति चास्मदनुग्रहः॥ १३.१६ ॥	
यदि जानासि तं ब्रूहि सुहृत्संगो न निष्फलः॥	
ततोऽहमब्रवं तांश्च विचार्येदं पुनःपुनः॥ १३.१७ ॥	
वाराणस्यामसावास्ते संवर्तो गुप्तलिंगभृत्॥	
मलदिग्धो विवसनो भिक्षाशी कुतपादनु॥ १३.१८ ॥	
करपात्रकृताहारः सर्वथा निष्परिग्रहः॥	
भावयन्ब्रह्म परमं प्रणवाभिधमीश्वरम्॥ १३.१९ ॥	
भुक्त्वा निर्याति सायाह्ने वनं न ज्ञायते जनैः॥	
योगीश्वरोऽसौ तद्रूपाः सन्त्यन्ये लिंगधारिणः॥ १३.२० ॥	
वक्ष्यामि लक्षणं तस्य ज्ञास्यथ तं मुनिम्॥	
प्रतोल्या राजमार्गे तु निशि भूमौ शवं जनैः॥ १३.२१ ॥	
अविज्ञातं स्थापनीयं स्थेयं तदविदूरतः॥	
यस्तां भूमिमुपागम्य अकस्माद्विनिर्वतते॥ १३.२२ ॥	
स संवर्तो न चाक्रामत्येष शल्यमसंशयम्॥	
प्रष्टव्योऽभिमतं चासावुपाश्रित्य विनीतवत्॥ १३.२३ ॥	
यदि पृच्छति केनाहमाख्यात इति मां ततः॥	
निवेद्य चैतद्वक्तव्यं त्वामाख्यायाग्निमाविशत्॥ १३.२४ ॥	
तच्छ्रुत्वा ते तथा चक्रुः सर्वेपि वचनं मम॥	
प्राप्य वाराणसीं दृष्ट्वा संवर्तं ते तथा व्यधुः॥ १३.२५ ॥	
शवं दृष्ट्वा च तैर्न्यस्तं संवर्तो वै न्यवर्तत॥	
क्षुत्परीतोऽपि तं ज्ञात्वा ययुस्तमनु शीघ्रगम्॥ १३.२६ ॥	
तिष्ठ ब्रह्मन्क्षणमिति जल्पंतो राजमार्गगम्॥	
याति निर्भर्त्सयत्येष निवर्तध्वमिति ब्रुवन्॥ १३.२७ ॥	
समया मामरे भोऽद्य नागंतव्यं न वो हितम्॥	
पलायनमसौ कृत्वा गत्वा दूरतरं सरः॥	
कुपितः प्राह तान्सर्वान्केनाख्यातोऽहमित्युत॥ १३.२८ ॥	
निवेदयत शीघ्रं मे यथा भस्म करोमि तम्॥	
शापाग्निनाथ वा युष्मान्यदि सत्यं न वक्ष्यथ॥ १३.२९ ॥ 	
अथ प्रकंपिताः प्राहुर्नारदेनेति तं मुनिम्॥	
स तानाह पुनर्यातः पिशुनः क्व नु संप्रति॥ १३.३० ॥	
लोकानां येन सापाग्नौ भस्मशेषं करोमि तम्॥	
ब्रह्मबंधुमहं प्राहुर्भीतास्ते तं पुनर्मुनिम्॥ १३.३१ ॥	
॥त ऊचुः॥	
त्वं निवेद्य स चास्माकं प्रविष्टो हव्यवाहनम्॥	
तत्कालमेव विप्रेंद्र न विद्मस्तत्र कारणम्॥ १३.३२ ॥	॥संवर्त उवाच॥	
अहमप्येवमेवास्य कर्ता तेन स्वयं कृतम्॥	
तद्ब्रूत कार्यं नैवात्र चिरं स्थास्यामि वः कृते॥ १३.३३ ॥	
॥अर्जुन उवाच॥	
यदि नारद देवर्षे प्रविष्टोऽसि हुताशनम्॥	
जीवितस्तत्कथं भूय आश्चर्यमिति मे वद॥ १३.३४ ॥	॥नारद उवाच॥	
न हुताशः समुद्रो वा वायुर्वा वृक्षपर्वतः॥	
आयुधं वा न मे शक्ता देहपाताय भारत॥ १३.३५ ॥	
पुनरेतत्कृतं चापि संवर्तो मन्यते यथा॥	
अहं सन्मानितश्चेति वह्निं प्राप्याप्यगामहम्॥ १३.३६ ॥	
यथा पुष्पगृहे कश्चित्प्रविशत्यंग फाल्गुन॥	
तथाहमग्निं संविश्य यातवानुत्तरं श्रृणु॥ १३.३७ ॥	
संवर्तस्तान्पुनः प्राह मार्कंडेयमुखानिति॥	
विशल्यः पंथाः क्षुधितोऽहं पुनः पुरीम्॥	
भिक्षार्थं पर्यटिष्यामि प्रश्रं प्रब्रूत चैव मे॥ १३.३८ ॥	
॥त ऊचुः॥	
शापभ्रष्टा वयं मोक्षं प्राप्स्यामस्तवदनुग्रहात्॥	
प्रतीकारं तदाख्याहि प्रणतानां महामुने॥ १३.३९ ॥	
यत्र तीर्थे सर्वतीर्थफलं प्राप्नोति मानवः॥	
तत्तीर्थं ब्रूहि संवर्त तिष्ठामो यत्र वै वयम्॥ १३.४० ॥	॥संवर्त उवाच॥	
नमस्कृत्य कुमाराय दुर्गाभ्यश्च नरोत्तमाः॥	
तीर्थं च संप्रवक्ष्यामि महीसागरसंगमम्॥ १३.४१ ॥	
अमुना राजसिंहेन इंद्रद्युम्नेन धीमता॥	
यजनाद्द्व्यंगुलोत्सेधा कृतेयं वसुधायदा॥ १३.४२ ॥	
तदा संताप्यमानाया भुवः काष्ठस्य वै यथा॥	
सुस्राव यो जलौघश्च सर्वदेवनमस्कृतः॥ १३.४३ ॥	
महीनाम नदी च पृथिव्यां यानिकानिचित्॥	
तीर्थानि तेषां सलिलसंभवं तज्जलं विदुः॥ १३.४४ ॥	
महीनाम समुत्पन्ना देशे मालवकाभिधे॥	
दक्षिणं सागरं प्राप्ता पुण्योभयतटाशिवा॥ १३.४५ ॥	
सर्वतीर्थमयी पूर्वं महीनाम महानदी॥	
किं पुनर्यः समायोगस्तस्याश्च सरितां पतेः॥ १३.४६ ॥	
वाराणसी कुरुक्षेत्रं गंगा रेवा सरस्वती॥ १३.४७ ॥	
तापी पयोष्णी निर्विध्या चन्द्रभागा इरावती॥	
कावेरी शरयूश्चैव गंडकी नैमिषं तथा॥ १३.४८ ॥	
गया गोदावरी चैव अरुणा वरुणा तथा॥	
एताः पुण्याः शतशोन्या याः काश्चित्सरितो भुवि॥ १३.४९ ॥	
सहस्रविंशतिश्चैव षट्‌शतानि तथैव च॥	
तासां सारसमुद्भुतं महीतोयं प्रकीर्तितम्॥ १३.५० ॥	
पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यत्फलमाप्यते॥	
तन्महीसागरे प्रोक्तं कुमारस्य वचो यथा॥ १३.५१ ॥	
एकत्र सर्वतीर्थानां यदि संयोगमिच्छथ॥	
तद्गच्छथ महापुण्यं महीसागरसंगमम्॥ १३.५२ ॥	
अहं चापि च तत्रैव बहून्वर्षगणान्पुरा॥	
अवसं चागतश्चात्र नारदस्य भयात्तथा॥ १३.५३ ॥	
स हि तत्र समीपस्थः पिशुनश्च विशेषतः॥	
मरुत्तः कुरुते यत्नं तस्मै ब्रूयादिदं भयम्॥ १३.५४ ॥	
अत्र दिग्वाससां मध्ये बहूनां तत्समस्त्वहम्॥	
निवसाम्यतिप्रच्छन्नो मरुत्तादतिभीतवत्॥ १३.५५ ॥	
पुनरत्रापि मां नूनं कथयिष्यति नारदः॥	
तथाविधा हि चेष्टास्य पिशुनस्य प्रदृश्यते॥ १३.५६ ॥	
भवद्भिश्च न चाप्यत्र वक्तानां कस्यचित्क्वचित्॥	
मरुत्तः कुरुते यत्नं भूपालो यज्ञसिद्धये॥ १३.५७ ॥	
देवाचार्येण संत्यक्तो भ्रात्रा मे कारणां तरे॥	
गुरुपुत्रं च मां ज्ञात्वा यज्ञार्त्विज्यस्य कारणात्॥ १३.५८ ॥	
अविद्यांतर्गतैर्यज्ञकर्मभिर्न प्रयोजनम्॥	
मम हिंसात्मकैरस्ति निगमोक्तैरचेतनैः॥ १३.५९ ॥	
समित्पुष्पकुशप्रायैः साधनैर्यद्यचेतनैः॥	
क्रियते तत्तथा भावि कार्यं कारणवन्नृणाम्॥ १३.६० ॥	
तद्यूयं तत्र गच्छध्वं शीघ्रमेव नृपानुगाः॥	
अस्ति विप्रः स्वयं ब्रह्मा याज्ञवल्क्यश्च तत्र वै॥ १३.६१ ॥	
स हि पूर्वं मिथेः पुर्यां वसन्नाश्रममुत्तमम्॥	
आगच्छमानं नकुलं दृष्ट्वा गार्गीं वचोऽब्रवीत्॥ १३.६२ ॥	
गार्गि रक्ष पयो भद्रे नकुलोऽयमुपेति च॥	
पयः पातुं कृतिमतिं नकुलं तं निराकुरु॥ १३.६३ ॥	
इत्युक्तो नकुलः क्रुद्धः स हि क्रुद्धः पुराऽभवत्॥	
जमदग्नेः पूर्वजैश्च शप्तः प्रोवाच तं मुनिम्॥ १३.६४ ॥	
अहो वा धिग्धिगित्येव भूयो धिगिति चैव हि॥	
निर्लज्जता मनुष्याणां दृश्यते पापकारिणाम्॥ १३.६५ ॥	
कथं ते नाम पापानि प्रकुर्वंति नराधमाः॥	
मरणांतरिता येषां नरके तीव्रवेदना॥ १३.६६ ॥	
निमेषोऽपि न शक्येत जीविते यस्य निश्चितम्॥	
तन्मात्रपरमायुर्यः पापं कुर्यात्कथं स च॥ १३.६७ ॥	
त्वं मुने मन्यसे चेदं कुलीनोऽस्मीति बुद्धिमान्॥	
ततः क्षिपसि मां मूढ नकुलोऽयमिति स्मयन्॥ १३.६८ ॥	
किमधीतं याज्ञवल्क्य का योगेश्वरता तव॥	
निरपराधं क्षिपसि धिगधीतं हि तत्तव॥ १३.६९ ॥	
कस्मिन्वेदं स्मृतौ कस्यां प्रोक्तमेतद्ब्रवीहि मे॥	
परुषैरिति वाक्यैर्मां नकुलेति ब्रवीषि यत्॥ १३.७० ॥	
किमिदं नैव जानासि यावत्यः परुषा गिरः॥	
परः संश्राव्यते तावच्छंकवः श्रोत्रतः पुनरा॥ १३.७१ ॥	
कंठे यमानुगाः पादं कृत्वा तस्य सुदुर्मतेः॥	
अतीव रुदतो लोहशंकून्क्षेप्स्यंति कर्णयोः॥ १३.७२ ॥	
वावदूकाश्च ध्वजिनो मुष्णंति कृपणाञ्जनान्॥	
स्वयं हस्तसहस्रेण धर्मस्यैवं भवद्विधाः॥ १३.७३ ॥	
वज्रस्य दिग्धशस्त्रस्य कालकूटस्य चाप्युत॥	
समेन वचसा तुल्यं मृत्योरिति ममाभवत्॥ १३.७४ ॥	
कर्णनासिकनाराचान्निर्हरंति शरीरतः॥	
वाक्छल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः॥ १३.७५ ॥	
यंत्रपीडैः समाक्रम्य वरमेष हतो नरः॥	
न तु तं परुषैर्वाक्यैर्जिघांसेत कथंचन॥ १३.७६ ॥	
त्वया त्वहं याज्ञवल्क्य नित्यं पंडितमानिना॥	
नकुलोसीति तीव्रेण वचसा ताडितः कुतः॥ १३.७७ ॥	
॥संवर्त उवाच॥	
इति श्रुत्वा वचस्तस्य भृशं विस्मितमानसः॥	
याज्ञवल्क्योऽब्रवीदेतत्प्रबद्धकरसंपुटः॥ १३.७८ ॥	
नमोऽधर्माय महते न विद्मो यस्य वै भवम्॥	
परमाणुमपि व्यक्तं कोत्र विद्यामदः सताम्॥ १३.७९	
विरंचिविष्णुप्रसमुखाः सोमेंद्रप्रमुखास्तथा॥	
सर्वज्ञास्तेऽपि मुह्यति गणनास्मादृशं च का॥ १३.८० ॥	
धर्मज्ञोऽस्मीति यो मोहादात्मानं प्रतिपद्यते॥	
स वायुं मुष्टिना बद्धुमीहते कृपणो नरः॥ १३.८१ ॥	
केचिदज्ञानतो नष्टाः केचिज्ज्ञानमदादपि॥	
ज्ञानं प्राप्यापि नष्टाश्च केचिदालस्यतोऽधमाः॥ १३.८२ ॥	
वेदस्मृतीतिहासेषु पुराणेषु प्रकल्पितम्॥	
चतुःपादं तथा धर्मं नाचरत्यधमः पशुः॥ १३.८३ ॥	
स पुरा शोचते व्यक्तं प्राप्य तच्चांतकं गृहम्॥	
तथाहि गृह्यकारेण श्रुतौ प्रोक्तमिदं वचः॥ १३.८४ ॥	
नकुलं सकुलं ब्रूयान्न कंचिन्मर्मणि स्पृशेत्॥	
प्रपठन्नपि चैवाहमिदं सर्वं तथा शुकः॥ १३.८५ ॥	
आलस्येनाप्यनाचाराद्वृथाकार्येकमंग तत्॥ १३.८६ ॥	
केवलं पाठ मात्रेण यश्च संतुष्यते नरः॥	
तथा पंडितमानी च कोन्यस्तस्मात्पशुर्मतः॥ १३.८७ ॥	
न च्छंदांसि वृजिनात्तारयंति मायाविनं माययाऽऽवर्तमानम्॥	
नीडं शकुंता इव जातपक्षाश्छंदास्येनं प्रजहत्यंतकाले॥ १३.८८ ॥	
स्वार्गाय बद्धकक्षो यः पाठमात्रेण ब्राह्मणः॥	
स बालो मातुरंकस्थो ग्रहीतुं सोममिच्छति॥ १३.८९ ॥	
तद्भवान्सर्वथा मह्यमनयं सोढुमर्हसि॥	
सर्वः कोऽपि वदत्येवं तन्मयैवमुदाहृतम्॥ १३.९० ॥	॥नकुल उवाच॥	
वृथेदं भाषितं तुभ्यं सर्वलोकेन यत्समम्॥	
आत्मानं मन्यसे नैतद्वक्तुं योग्यं महात्मनाम्॥ १३.९१ ॥	
वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम्॥	
नारीपुरुषतोयानामंतरं महदंतरम्॥ १३.९२ ॥	
अन्ये चेत्प्राकृता लोका बहुपापानि कुर्वते॥	
प्रधानपुरुषेणापि कार्यं तत्पृष्ठतोनु किम्॥ १३.९३ ॥	
सर्वार्थं निर्मितं शास्त्रं मनोबुद्धी तथैव च॥	
दत्ते विधात्रा सर्वेषां तथापि यदि पापिनः॥ १३.९४ ॥	
ततो विधातुः को दोषस्त एव खलु दुर्भगाः॥	
ब्राह्मणेन विशेषेण किं भाव्यं लोकवद्यतः॥ १३.९५ ॥ 	
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः॥	
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥ १३.९६ ॥	
तस्मात्सदा महद्भिश्च आत्मार्थं च परार्थतः॥	
सतां धर्मो न संत्याज्यो न्याय्यं तच्छिक्षणं तव॥ १३.९७ ॥	
यस्मात्त्वया पीडितोऽहं घोरेण वचसा मुने॥	
तस्माच्छीघ्रं त्वां शप्स्यामि शापयोग्यो हि मे मतः॥ १३.९८ ॥	
नकुलोऽसीति मामाह भवांस्तस्मात्कुलाधमः॥	
शीघ्रमुत्पत्स्यसे मोहात्त्वमेव नकुलो मुने॥ १३.९९ ॥	
॥संवर्त उवाच॥	
इति वाचं समाकर्ण्य भाव्यर्थकृतनिश्चयः॥	
याज्ञवल्क्यो मरौ देशे विप्रस्याजायतात्मजः॥ १३.१०० ॥	
दुराचारस्य पापस्य निघृणस्यातिवादिनः॥	
दुष्कुलीनस्य जातोऽसौ तदा जातिस्मरः सुतः॥ १३.१०१ ॥	
सोऽथ ज्ञानात्समालोक्य भर्तृयज्ञ इति द्विजः॥	
गुप्तक्षेत्रं समापन्नो महीसागरसंगमम्॥ १३.१०२ ॥	
तत्र पाशुपतो भूत्वा शिवाराधनतत्परः॥	
स्वायंभुवं महाकालं पूजयन्वर्ततेऽधुना॥ १३.१०३ ॥	
यो हि नित्यं महाकालं श्रद्धया पूजयेत्पुमान्॥	
स दौष्कुलीनदोषेभ्यो मुच्यतेऽहिरिव त्वचः॥ १३.१०४ ॥	
यथायथा श्रद्धयासौ तल्लिंगं परिपश्यति॥	
तथातथा विमुच्येत दोषैर्जन्मशतोद्भवैः॥ १३.१०५ ॥	
भर्तृयज्ञस्तु तत्रैव लिंगस्याराधनात्क्रमात्॥	
बीजदोषाद्विनिर्मुक्तस्तल्लिंगमहिमा त्वसौ॥ १३.१०६ ॥	
बभ्रुं च नकुलं प्राह विमुक्तो दुष्टजन्मतः॥	
यस्मात्तस्मादिदं तीर्थं ख्यातं वै बभ्रु पावनम्॥ १३.१०७ ॥	
तस्माद्व्रजध्वं तत्रैव महीसागरसंगमम्॥	
पंच तीर्थानि सेवन्तो मुक्तिमाप्स्यथ निश्चितम्॥ १३.१०८ ॥	
इत्येवमुक्त्वा संवर्तो ययावभिमतं द्विजः॥	
भर्तृयज्ञं मुनिं प्राप्य ते च तत्र स्थिताभवन्॥ १३.१०९ ॥	
ततस्तानाह स ज्ञात्वा गणाञ्ज्ञानेन शांभवान्॥	
महद्वो विमलं पुण्यं गुप्तक्षेत्रे यदत्र वै॥ १३.११० ॥	
भवन्तोऽभ्यागता यत्र महीसागरसंगमः॥	
स्नानं दानं जपो होमः पिंडदानं विशेषतः॥ १३.१११ ॥	
अक्षयं जायते सर्वं महीसागर संगमे॥	
कृतं तथाऽक्षयं सर्वं स्नानदानक्रियादिकम्॥ १३.११२ ॥	
यदात्र स्तानकं चक्रे देवर्षिर्नारदः पुरा॥	
तदा ग्रहैर्वरा दत्ताः शनिना च वरस्त्वसौ॥ १३.११३ ॥	
शनैश्चरेण संयुक्ता त्वमावास्या यदा भवेत्॥	
श्राद्धं प्रकुर्वीत स्नानदानपुरः सरम्॥ १३.११४ ॥	
यदि श्रावणमासस्य शनैश्चरदिने शुभा॥	
कुहूर्भवति तस्यां तु संक्रांतिं कुरुते रविः॥ १३.११५ ॥	
तस्यामेव तिथौ योगो व्यतीपातो भवेद्यदि॥	
पुष्करंनाम तत्पर्व सूर्यपर्वशताधिकम्॥ १३.११६ ॥	
सर्वयोगसमावापः सथंचिदपि लभ्यते॥	
तस्मिन्दिने शनिं लोहं कांचनं भास्करं तथा॥ १३.११७ ॥	
महीसागरसंसर्गे पूजयीत यथाविधि॥	
शनिमंत्रैः शनिं ध्यात्वा सूर्यमंत्रैर्दिवाकरम्॥ १३.११८ ॥	
अर्घ्यं दद्याद्भाकरस्य सर्वपापप्रशांतये॥	
प्रयागादिधिकं स्नानं दानं क्षेत्रात्कुरोरपि॥ १३.११९ ॥	
पिंडदानं गयाक्षेत्रादधिकं पांडुनंदन॥	
इदं संप्राप्यते पर्व महद्भिः पुण्यराशिभिः॥ १३.१२० ॥	
पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते दिवि निश्चितम्॥	
यथा गयाशिरः पुण्यं पितॄणां तृप्तिदं परम्॥ १३.१२१ ॥	
तथा समधिकः पुण्यो महीसागरसंगमः॥ १३.१२२ ॥	
अग्निश्च रेतो मृडया च देहे रेतोधा विष्णुरमृतस्य नाभिः॥	
एवं ब्रुवञ्छ्रद्धया सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत महीसमुद्रम्॥ १३.१२३ ॥	
मुखं च यः सर्वनदीषु पुण्यः पाथोधिरंबा प्रवरा मही च॥	
समस्ततीर्थाकृतिरेतयोश्च ददामि चार्घ्यं प्रणमामि नौमि॥ १३.१२४ ॥	
ताम्रा रस्याः पयोवाहाः पितृप्रीतिप्रदाः शभाः॥	
सस्यमाला महासिन्धुर्दातुर्दात्री पृथुस्तुता॥	
इन्द्रद्युम्नस्य कन्या च क्षितिजन्मा रावती॥ १३.१२५ ॥	
महीपर्णा महीशृंगा गंगा पश्चिमवाहिनी॥	
नदी राजनदी चेति नामाष्टाशमालिकाम्॥ १३.१२६ ॥	
स्नानकाले च सर्वत्र श्राद्धकाले पठेन्नरः॥	
पृथुनोक्तानि नामानि यज्ञमूर्तिपदं व्रजेत्॥ १३.१२७ ॥	
महीदोहे महानंदसंदोहे विश्वमोहिनि॥	
जातासि सरितां राज्ञि पापं हर महीद्रवे॥	
॥इत्यर्घ्यमंत्रः॥ १३.१२८ ॥	
कंकणं रजतस्यापि योऽत्र निक्षिपते नरः॥	
स जायते महीपृष्ठे धनधान्ययुते कुले॥ १३.१२९ ॥	
महीं च सागरं चैव रौप्यकंकण पूजया॥	
पूजयामि भवेन्मा मे द्रव्यानाशो दरिद्रता॥ १३.१३० ॥	॥कंकणक्षेपणम्॥	
 यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञैश्च यत्फलम्॥	
तत्फलं स्नानदानेन महीसागरसंगमे॥ १३.१३१ ॥	
विवादे च समुत्पन्ने अपराधी च यो मतः॥	
जलहस्तः सदा वाच्यो महीसागरसंगमे॥ १३.१३२ ॥	
संस्नाप्याघोरमंत्रेण स्थाप्य नाभिप्रमाणके॥	
जले करं समुद्धृत्य दक्षिणं वाचयेद्द्रुतम्॥ १३.१३३ ॥	
यदि धर्मोऽत्र सत्योऽस्ति सत्यश्चेत्संगमस्त्वसौ॥	
सत्याश्चेत्क्रतुद्रष्टारः सत्यं स्यान्मे शुभाशुभम्॥ १३.१३४ ॥	
एवमुक्त्वा करं क्षिप्य दक्षिणं सकलं ततः॥	
निःसृतः पापकारी चेज्ज्वरेणापीड्यते क्षणात्॥ १३.१३५ ॥	
सप्ताहाद्दृश्यते चापि तावन्निर्दोषवान्मतः॥	
अत्र स्नात्वा च जप्त्वा च तपस्तप्त्वा तथैव च॥ १३.१३६ ॥	
रुद्रलोकं सुबहवो गताः पुण्येन कर्मणा॥	
सोमवारे विशेषेण स्नात्वा योत्र सुभक्तितः॥ १३.१३७ ॥	
पंच तीर्थानि कुरुते मुच्यते पंचपातकैः॥	
इत्याद्युक्तं बहुविधं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्॥ १३.१३८ ॥	
भर्तृयज्ञः शिवस्यो च तेषामाराधने क्रमम्॥	
शिवागमोक्तमादिश्य पूजायोगं यथाविधि॥ १३.१३९ ॥	
शिवभक्तिसमुद्रैकपूरितः प्राह तान्मुनिः॥	
न शिवात्परमो देवः सत्यमेतच्छिवव्रताः॥ १३.१४० ॥	
शिवं विहाय यो ह्यान्यदसत्किंचिदुपासते॥	
करस्थं सोऽमृतं त्यक्त्वा मृगतृष्णां प्रधावति॥ १३.१४१ ॥	
शिवशक्तिमयं ह्येतत्प्रत्यक्षं दृश्यते जगत्॥	
लिंगांकं च भगांकं च नान्यदेवांकितं क्वचित्॥ १३.१४२ ॥	
यश्च तं पितरं रुद्रं त्यक्त्वा मातरमं बिकाम्॥	
वर्ततेऽसौ स्वपितरं त्यक्तोदपितृपिंडकः॥	
यस्य रुद्रस्य माहात्म्यं शतरुद्रीयमुत्तमम्॥ १३.१४३ ॥	
श्रृणुध्वं यदि पापानामिच्छध्वं क्षालनं परम्॥	
ब्रह्मा हाटकलिंगं च समाराध्य कपर्दिनः॥ १३.१४४ ॥	
जगत्प्रधानमिति च नाम जप्त्वा विराजते॥	
कृष्णमूले कृष्णलिंगं नाम चार्जितमेव च॥ १३.१४५ ॥	
सनकाद्यैश्च तल्लिंगं पूज्याजयुर्जगद्गतिम्॥	
दर्भांकुरमयं सप्त मुनयो विश्वयोनिकम्॥ १३.१४६ ॥	
नारदस्त्वंतरिक्षे च जदद्बीजमिदं गृणन्॥	
वज्रमिद्रो लिंगमेवं विश्वात्मानं च नाम च॥ १३.१४७ ॥	
सूर्यस्ताम्रं तथा लिंगं नाम विश्वसृजं जपन्॥	
चंद्रश्च मौक्तिकं लिंगं जपन्नाम जगत्पतिम्॥ १३.१४८ ॥	
इंद्रनीलमयं वह्निर्नाम विश्वेश्वरं जपन्॥	
पुष्परागं गुरुलिंगं विश्वयोनिं जपन्हरम्॥ १३.१४९ ॥	
पद्मरागमयं शुक्रो विश्वकर्मेति नाम च॥	
हेमलिंगं च धनदो जपन्नाम्ना तथेश्वरम्॥ १३.१५० ॥	
रौप्यजं विश्वदेवाश्च नामापि जगतांपतिम्॥	
वायवो रीतिजं लिंगं शंभुमित्येव नाम च॥ १३.१५१ ॥	
काशजं वसवो लिंगं स्वयंभुमिति नाम च॥	
त्रिलोहं मातरो लिंगं नाम भूतेशमेव च॥ १३.१५२ ॥	
लौहं च रक्षसां नाम भूतभव्यभवोद्भवम्॥	
गुह्यकाः सीसजं लिंगं नाम योगं जपंति च॥ १३.१५३ ॥	
जैगीषव्यो ब्रह्मरन्ध्रं नाम योगेश्वरं जपन्॥	
निमिर्नयनयोर्लिंगे जपञ्शर्वेति नाम च॥ १३.१५४ ॥	
धन्वंतरिर्गोमयं च सर्वलोकेश्वरेश्वरम्॥	
गंधर्वा दारुजं लिंगं सर्वश्रेष्ठेति नाम च॥ १३.१५५ ॥	
वैडूर्यं राघवो लिंगं जगज्ज्येष्ठेति नाम च॥	
बाणो मारकतं लिंगं वसिष्ठमिति नाम च॥ १३.१५६ ॥	
वरुणः स्फाटिकं लिंगं नाम्ना च परमेश्वरम्॥	
नागा विद्रुमलिंगं च नाम लोकत्रयंकरम्॥ १३.१५७ ॥	
भारती तारलिंगं च नाम लोकत्रयाश्रितम्॥	
शनिश्च संगमावर्ते जगन्नाथेति नाम च॥ १३.१५८ ॥	
शनिदेशे मध्यरात्रौ महीसागरसंगमे॥	
जातीजं रावणो लिंगं जपन्नाम सुदुर्जयम्॥ १३.१५९ ॥	
सिद्धाश्च मानसं नाम काममृत्युजरातिगम्॥	
उंछजं च बलिर्लिंगं ज्ञानात्मेत्यस्य नाम च॥ १३.१६० ॥	
मरीचिपाः पुष्पजं च ज्ञानगम्येति नाम च॥	
शकृताः शकृतं लिंगं ज्ञानज्ञेयेति नाम च॥ १३.१६१ ॥	
फेनपाः फेनजं लिंगं नाम चापि सुदुर्विदम्॥	
कपिलो वालुकालिंगं वरदं च जपन्हरम्॥ १३.१६२ ॥	
सारस्वतो वाचिलिंगं नाम वागीश्वरेति च॥	
गणा मूर्तिमयं लिंगं नाम रुद्रेति चाब्रुवन्॥ १३.१६३ ॥	
जांबूनदमयं देवाः शितिकण्ठेति नाम च॥	
शंखलिंगं बुधो नाम कनिष्ठमिति संजपन्॥ १३.१६४ ॥	
अश्विनौ मृन्मयं लिंगं नाम्ना चैव सुवेधसम्॥	
विनायकः पिष्टलिंगं नाम्ना चापि कपर्दिनम्॥ १३.१६५ ॥	
नावनीतं कुजो लिंगं नाम चापि करालकम्॥	
तार्क्ष्य ओदनलिंगं च हर्यक्षेति हि नाम च॥ १३.१६६ ॥	
गौडं कामस्तथा लिंगं रतिदं चेति नाम च॥	
शची लवणलिंगं तु बभ्रुकेशेति नाम च॥ १३.१६७ ॥	
विश्वकर्मा च प्रासादलिंगं याम्येति नाम च॥	
विभीषणश्च पांसूत्थं सुहृत्तमेति नाम च॥	
वंशांकुरोत्थं सगरो नाम संगतमेव च॥ १३.१६८ ॥	
राहुश्च रामठं लिंगं नाम गम्येति कीर्तयन्॥	
लेप्यलिंगं तथा लक्ष्मीर्हरिनेत्रेति नाम च॥ १३.१६९ ॥	
योगिनः सर्वभूतस्थं स्थाणुरित्येव नाम च॥	
नानाविधं मनुष्याश्च पुरुषंनाम नाम च॥ १३.१७० ॥	
तेजोमयं च ऋक्षाणि भगं नाम च भास्वरम्॥	
किंनरा धातुलिंगं च सुदीप्तमिति नाम च॥ १३.१७१ ॥	
देवदेवेति नामास्ति लिंगं च ब्रह्मराक्षसाः॥	
दंतजं वारणा लिंगं नाम रंहसमेव च॥ १३.१७२ ॥	
सप्तलोकमयं साध्या बहूरूपेति नाम च॥	
दूर्वांकुरमयं लिंगमृतवः सर्वनाम च॥ १३.१७३ ॥	
कौंकुममप्सरसो लिंगं नाम शंभोः प्रियेति च॥	
सिंदूरजं चोर्वशी च नाम च प्रियवासनम्॥ १३.१७४ ॥	
ब्रह्मचारि गुरुर्लिंगं नाम चोष्णीषिणं विदुः॥	
अलक्तकं च योगिन्यो नाम चास्य सुबभ्रुकम्॥ १३.१७५ ॥	
श्रीखंडं सिद्धयोगिन्यः सहस्राक्षेति नाम च॥	
डाकिन्यो मांस लिंगं च नाम चास्य च मीढुषम्॥ १३.१७६ ॥	
अप्यन्नजं च मनवो गिरिशेति च नाम च॥	
अगस्त्यो व्रीहिजं वापि सुशांतमिति नाम च॥ १३.१७७ ॥	
यवजं देवलो लिंगं पतिमित्येव नाम च॥	
वल्मीकजं च वाल्मीकिश्चिरवासीति नाम च॥ १३.१७८ ॥	
प्रतर्दनो बाणलिंगं हिरण्यभुजनाम च॥	
राजिकं च तथा दैत्या नाम उग्रेति कीर्तितम्॥ १३.१७९ ॥	
निष्पावजं दानवाश्च लिंगनाम च दिक्पतिम्॥	
मेघा नीरमयं लिंगं पर्जन्यपतिनाम च॥ १३.१८० ॥	
राजमाषमयं यक्षा नाम भूतपतिं स्मृतम्॥	
तिलान्नजं च पितरो नाम वृषपतिस्तथा॥ १३.१८१ ॥	
गौतमो गोरजमयं नाम गोपतिरेव च॥	
वानप्रस्थाः फलमयं नाम वृक्षावृतेति च॥ १३.१८२ ॥	
स्कंदः पाषाणलिंगं च नाम सेनान्य एव च॥	
नागश्चाश्वतरो धान्यं मध्यमेत्यस्य नाम च॥ १३.१८३ ॥	
पुरोडाशमयं यज्वा स्रुवहस्तेति नाम च॥	
यमः कालायसमयं नाम प्राह च धन्विनम्॥ १३.१८४ ॥	
यवांकुरं जामदग्न्यो भर्गदैत्येति नाम च॥	
पुरूरवाश्चाश्चान्नमयं बहुरूपेति नाम च॥ १३.१८५ ॥	
मांधाता शर्करालिंगं नाम बाहुयुगेति च॥	
गावः पयोमयं लिंगं नाम नेत्रसहस्रकम्॥ १३.१८६ ॥	
साध्या भर्तृमयं लिंगं नाम विश्वपतिः स्मृतम्॥	
नारायणो नरो मौंजं सहस्रशिरनाम च॥ १३.१८७ ॥	
तार्क्ष्यं पृथुस्तथा लिंगं सहस्रचरणाभिधम्॥	
पक्षिणो व्योमलिंगं च नाम सर्वात्मकेति च॥ १३.१८८ ॥	
पृथिवी मेरुलिंगं च द्वितनुश्चास्य नाम च॥	
भस्मलिंगं पशुपतिर्नाम चास्य महेश्वरः॥ १३.१८९ ॥	
ऋषयो ज्ञानलिंगं च चिरस्थानेति नाम च॥	
ब्राह्मणा ब्रह्मलिंगं च नाम ज्येष्ठेति तं विदुः॥ १३.१९० ॥	
गोरोचनमयं शेषो नाम पशुपतिः स्मृतम्॥	
वासुकिर्विषलिंगं च नाम वै शंकरेति च॥ १३.१९१ ॥	
तक्षकः कालकूटाख्यं बहुरूपेति नाम च॥	
हालाहलं च कर्कोट एकाक्ष इति नाम च॥ १३.१९२ ॥	
श्रृंगी विषमयं पद्मो नाम धूर्जटिरेव च॥	
पुत्रः पितृमयं लिंगं विश्वरूपेति नाम च॥ १३.१९३ ॥	
पारदं च शिवा देवी नाम त्र्यम्बक एव च॥	
मत्स्याद्याः शास्त्रलिंगं च नाम चापि वृषाकपिः॥ १३.१९४ ॥	
एवं किं बहुनोक्तेन यद्यत्सत्त्वं विभूतिमत्॥	
जगत्यामस्ति तज्जातं शिवाराधनयोगतः॥ १३.१९५ ॥	
भस्मनो यदि वृक्षत्वं ज्ञायते नीरसेवनात्॥	
शिवभक्तिविहीनस्य ततोऽस्य फलमुच्यते॥ १३.१९६ ॥	
धर्मार्थकाममोक्षाणां यदि प्राप्तौ भवेन्मतिः॥	
ततो हरः समाराध्यस्त्रिजगत्याः प्रदो मतः॥ १३.१९७ ॥	
य इदं शतरुद्रीयं प्रातःप्रातः पठिष्यति॥	
तस्य प्रीतः शिवो देवः प्रदास्यत्यखिलान्वरान्॥ १३.१९८ ॥	
नातः परं पुण्यतमं किंचिदस्ति महाफलम्॥	
सर्ववेदरहस्यं च सूर्येणोक्तमिदं मम॥ १३.१९९ ॥	
वाचा च यत्कृतं पापं मनसा वाप्युपार्जितम्॥	
पापं तन्नाशमायाति कीर्तिते शतरुद्रिये॥ १३.२०० ॥	
रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्॥	
भयान्मुच्येत भीतश्च जपेद्यः शतरुद्रियम्॥ १३.२०१ ॥	
नाम्नां शतेन यः कुम्भैः पुष्पैस्तावद्भिरीश्वरम्॥	
प्रणामानां शतेनापि मुच्यते सर्वपातकैः॥ १३.२०२ ॥	
लिंगानां शतमेतच्च शतमाराधकास्तथा॥	
नामानि च शतं सर्वदोषसंनाशकं स्मृतम्॥ १३.२०३ ॥	
विशेषादेषु लिंगेषु यः पठिष्यति पंचसु॥	
पंचभिर्विषयोद्भूतैः स दोषैः परिमुच्यते॥ १३.२०४ ॥	
॥नारद उवाच॥	
निशम्यैवं प्रार्थ्यतेऽपि गुप्तक्षेत्रे मुदान्विताः॥	
पंचलिंगानयर्चयंतः शिवध्यानपराभवन्॥ १३.२०५ ॥	
ततो बहुतिथे काले प्रत्यक्षीभूय शंकरः॥	
प्राहतान्मुदितो देवस्तेषां भक्तिविशेषतः॥ १३.२०६ ॥	॥शिव उवाच॥	
बकोलूकगृध्रकूर्मा इन्द्रद्युम्न च पार्थिव॥	
सारूप्यां मुक्तिमापन्ना मल्लोके निवसिष्यथ॥ १३.२०७ ॥	
लोमशश्चापि मार्कंडो जीवन्मुक्तौ भविष्यतः॥	
इत्युक्ते देवदेवेन लिंगं स्थापितवान्नृपः॥ १३.२०८ ॥	
इन्द्रद्युम्नेश्वरं नाम महाकालाख्यमित्युत॥	
ज्ञात्वा तीर्थगुणान्राजा कीर्तिमिच्छंश्चिरंतनीम्॥ १३.२०९ ॥	
त्रिरम्यमतुलं लिंगं संस्थाप्येदमुवाच ह॥	
यावच्चंद्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी॥ १३.२१० ॥	
इन्द्रद्युम्नेश्वरं लिंगं नंदताच्छाश्वतीः समाः॥	
ततस्तथेति भगवाच्छिवः प्रोच्याब्रवीत्पुनः॥ १३.२११ ॥	
अत्र यो नियतं लिंगमैंद्रद्युम्नं प्रपूजयेत्॥	
स गणो जायते नूनं मम लोके निवत्स्यति॥ १३.२१२ ॥	
इत्युक्त्वा सह तैश्चैव पंचभिः शशिशेखरः॥	
रुद्रलोकम गाद्देवस्तेऽपि जाता गणाः पुनः॥ १३.२१३ ॥	
एवं प्रभावो राजाभूदिंद्रद्युम्नो महीपतिः॥	
यजता येन वीरेण निर्मितेयं महीनदी॥ १३.२१४ ॥	
एवंविधःस पुण्योऽयं महीसागरसंगमः॥	
अभूत्ततोऽपि संक्षेपात्तव पार्थ प्रकीर्तितः॥ १३.२१५ ॥	
स्नात्वात्र संगमे यश्च इन्द्रद्युम्नेश्वरं नरः॥	
पूजयेत्तस्य वासः स्याद्यत्रेशः पार्वतीपतिः॥ १३.२१६ ॥	
सर्वबन्धहरं लिंगं गाणपत्यप्रदं त्विदम्॥	
यतो बन्धान्विहायैव स्थापितं तेन फालल्गुन॥ १३.२१७ ॥	
इतीदमुक्तं तव पुण्यकारि माहात्म्यमस्योत्तमसंगमस्य॥	
माहात्म्यमत्यद्बुतपुण्यमिन्द्रद्युम्नेश्वरस्यापि च पुण्यकारि॥ १३.२१८ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे महीसागरसंगममाहात्म्यशतरुद्रियलिंगमाहात्म्येन्द्रद्युम्नेश्वरलिंगमाहात्म्य वर्णनंनाम त्रयोदशोऽध्यायः॥ १३ ॥ छ ॥	
कौमारिकाखण्डः