स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/कौमारिकाखण्डः/अध्यायः ४०
॥अर्जुन उवाच॥	
महाकालस्त्वसौ कश्च कथं सिद्धिमुपागतः॥	
अस्मिंस्तीर्थे मुनिश्रेष्ठ महदाश्चर्य मत्र मे॥ ४०.१ ॥	
सर्वमेतत्समाख्याहि श्रद्दधानाय पृच्छते॥ ४०.२ ॥	॥नारद उवाच॥	
नमस्कृत्य महाकालं वरदं स्थाणुमव्ययम्॥	
शक्तितश्चरितं तस्य वक्ष्ये पांडुकुलोद्वह॥ ४०.३ ॥	
वाराणस्यां पुरि पुरा बभूव जपतां वरः॥	
रुद्रजापी महाभागो मांटिर्नाम महायशाः॥ ४०.४ ॥	
तस्यापुत्रस्य पुत्रार्थे रुद्रान्संजपतः किल॥	
गतं वर्षशतं तुष्टस्ततस्तं प्राह शंकरः॥ ४०.५ ॥	
मांटे तव सुतो धीमान्मत्प्रभावपराक्रमः॥	
वंशस्य तव सर्वस्य समुद्धर्ता भविष्यति॥ ४०.६ ॥	
इति श्रुत्वा रुद्रवचो मांटिर्हर्षं परं गतः॥	
ततः काले कियन्मात्रे पत्नी मांटेर्महात्मनः॥ ४०.७ ॥	
दधार गर्भं चटिका तपोमूर्तिधरा यथा॥	
तस्य गर्भस्य वर्षाणि चत्वारि किल संययुः॥ ४०.८ ॥	
न पुनर्मातुरुदरंत्यक्त्वा निर्गच्छते बहिः॥	
ततो मांटिरुपामंत्र्य सामभिस्तमवोचत॥ ४०.९ ॥	
वत्स सामान्यपुत्रोऽपि पित्रोः सुखकरः सदा॥	
शुद्धायां मातरि भवो मत्तः किं पीडयस्यलम्॥ ४०.१० ॥	
वत्स मानुष्यवासस्य स्पृहा तुभ्यं कथं न हि॥	
यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्यापि च संततिः॥ ४०.११ ॥	
कदा मनुष्या जायेम पूजा यत्र महाफला॥	
पितॄणां देवतानां च नानाधर्माश्च यत्र हि॥ ४०.१२ ॥	
इति भूतानि शोचंति नानायोनिगतान्यपि॥	
तत्त्वं मानुष्यमतुलं स्पृहणीयं दिवौकसाम्॥	
अनादृत्य कथं ब्रूहि स्थितश्चोदर एव च॥ ४०.१३ ॥	
॥गर्भ उवाच॥	
तात जानाम्यहं सर्वमेतत्परम दुर्लभम्॥	
किं तु बिभेमि चातिमात्रं कालमार्गस्य नित्यशः॥ ४०.१४ ॥	
द्वौ मार्गौ किल वेदेषु प्रोक्तौ कालोऽर्चिरेव च॥	
अर्चिषा मोक्षमायांति कालमार्गेण कर्मणि॥ ४०.१५ ॥	
स्वर्गे वा नरके वापि कालमार्गगतो ह्ययम्॥	
न शर्म लभते क्वापि व्याधविद्धमृगो यथा॥ ४०.१६ ॥	
तस्यैव हेतोः प्रयतेत्कोविदो यन्न दुःखवित्॥	
कालेन घोररूपेण गंभीरेण समाहितः॥ ४०.१७ ॥	
तच्चेन्मम मनस्तात नानादोषैर्न मोह्यते॥	
ततोऽहं दुर्लभं जन्म मानुष्यं शीघ्रमाप्नुयाम्॥ ४०.१८ ॥	
ततस्तस्य पिता पार्थ कांदिशीको महेश्वरम्॥	
जगाम शरणं देवं त्राहित्राहि महेश्वर॥ ४०.१९ ॥	
त्वां विना कोऽपरो देव पुत्रस्याभीष्टदोऽस्ति मे॥	
त्वयैव दत्तस्त्वं चामुं जन्म प्रापय मे सुतम्॥ ४०.२० ॥	
ततस्तस्यातिभक्त्यासौ प्राह तुष्टो महेश्वरः॥	
विभूतीः स्वा धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यमेव च॥ ४०.२१ ॥	
विपरीतश्च शीघ्रं भो मांटिपुत्रः प्रबोध्यताम्॥	
ततस्ता द्योतयंत्यश्च विभूत्यो गर्भमूचिंरे॥ ४०.२२ ॥	
महामते मांटिपुत्र न धार्यं ते भयं हृदि॥	
चत्वारस्त्वां हि धर्माद्या मनस्त्यक्ष्यामहे न ते॥ ४०.२३ ॥	
ततोऽपरास्त्वधर्माद्याः प्रोचुर्नैव तथा वयम्॥	
भविष्यामो मनस्तुभ्यमस्मत्तव भयं न हि॥ ४०.२४ ॥	
इत्युक्ते स विभूतीभिः शीघ्रमेव कुमारकः॥	
निःससार बहिर्जातश्चकंपेति रुरोद च॥ ४०.२५ ॥	
ततो विभूतयः प्राहुर्मांटे तव सुतस्त्वसौ॥	
अद्यापि कालमार्गस्य भीतः कम्पति रोदिति॥ ४०.२६ ॥	
कालभीतिरिति ख्यातस्तस्मादेष भविष्यति॥	
इति दत्त्वा वरं ताश्च महादेवांतिकं ययुः॥ ४०.२७ ॥	
सोऽपि बालः प्रववृधे शुक्लपक्ष इवोडुपः॥	
संस्कृतः स च संस्कारैर्धीमान्पशुपतिव्रती॥ ४०.२८ ॥	
पंचमंत्राञ्जपञ्छुद्धस्तीर्थयात्रापरोऽभवत्॥	
रुद्रक्षेत्रेषु सस्नौ स जपन्मन्त्रांश्च भारत॥ ४०.२९ ॥	
कालभीतिगुप्तक्षेत्रगुणाञ्छ्रुत्वाभ्युपाययौ॥	
स्नात्वा ततो महीतोये जप्त्वा मन्त्रांश्च कोटिशः॥ ४०.३० ॥	
निवृत्तो नातिदूरेथ बिल्ववृक्षं ददर्श सः॥	
दृष्ट्वा तं तस्य चाधस्तल्लक्षमेकं जजाप सः॥ ४०.३१ ॥	
जपतस्तस्य विप्रस्य इंद्रियाणि लयं ययुः॥	
केवलं परमानंदस्वरूपोऽसावभूत्क्षणात्॥ ४०.३२ ॥	
तस्यानंदस्य नौपम्यं स्वर्गादीनां भवेत्क्वचित्॥	
गंगोदकस्येव मानं केवलं सोऽप्यसावपि॥ ४०.३३ ॥	
तत्र लीनो मुहुर्तेन पुनश्चाभूद्यथा पुरा॥	
ततो विसिष्मिये पार्थ कालभीतिरुवाच ह॥ ४०.३४ ॥	
नायं मम महानन्दो वाराणस्यां न नमिषे॥	
न प्रभासे न केदारे न चाप्यमरकण्टके॥ ४०.३५ ॥	
श्रीपर्वते न चान्यत्र यादृशोद्यप्रवर्त्तते॥	
निर्विकाराणि स्वच्छानि गंगांबांसीवखानि मे॥ ४०.३६ ॥	
भूतेषु परमा प्रीतिस्त्रिजगद्द्योतते स्फुटम्॥	
धर्ममेकं परं मह्यं चेतश्चाप्यवगच्छति॥ ४०.३७ ॥	
अहो स्थानप्रभावोऽयं स्फुटं चाप्यत्र प्रोच्यते॥	
निर्दोषं यच्छुचि स्तान सर्वोपद्रववर्जितम्॥ ४०.३८ ॥	
तत्र स्थितस्य धर्मार्थस्तद्वद्भूयात्सहस्रधा॥	
तदस्माच्च प्रभावाद्धि जानामीतः स्वचेतसि॥ ४०.३९ ॥	
विशिष्टं काशिमुख्येभ्यस्तीर्थेभ्यः स्थानकं त्विदम्॥	
तस्मादत्रैव संस्थोहं तपस्तप्स्यामि पुष्कलम्॥ ४०.४० ॥	
इदं चेदं तीर्थमिति सदा यस्तृषितश्चरेत्॥	
न स सिद्धिमवाप्नोति क्लेशेनैव म्रियेत सः॥ ४०.४१ ॥	
इति संचिंत्य बिल्वस्य वृक्षस्याधो व्यवस्थितः॥	
जजाप मन्त्रान्रुद्रस्य अंगुष्ठाग्रेण धिष्ठितः॥ ४०.४२ ॥	
गृहीत्वा नियमं तोयबिंदुं वर्षशतेऽग्निवत्॥	
ततो वर्षशते याते जपतस्तस्य भारत॥ ४०.४३ ॥	
कश्चित्तोयभृतं कुम्भं गृहीत्वा नर आव्रजत्॥	
सतं प्रणम्य प्राहेदं कालभीतिं प्रहर्षतः॥ ४०.४४ ॥	
अद्य ते नियमः पूर्णस्तोयमेतन्महामते॥	
गृहाण सफलं मह्यं श्रमं कर्तुमिहार्हसि॥ ४०.४५ ॥	॥कालभीतिरुवाच॥	
को भवान्वर्णतो ब्रूहि किमाचारश्च तत्त्वतः॥	
जन्माचारौ विदित्वा ते ग्रहीष्याम्यन्यथा न हि॥ ४०.४६ ॥	
॥नर उवाच॥	
न जाने पितरौ स्वीयौ नष्टौ वा सर्वथा न हि॥	
एवमेवापि पश्यामि सर्वदाऽहं स एव च॥ ४०.४७ ॥	
आचारैश्चापि धर्मैश्च न कार्यं मम किंचन॥	
तस्माद्वक्ष्यामि नाप्येतन्न चाप्यस्मि समाचरे॥ ४०.४८ ॥	॥कालभीतिरुवाच॥	
यद्येवं नोदकं तुभ्यं ग्रहीष्याम्यस्मि कर्हिचित्॥	
श्रृणुष्वात्र वचो यन्मे गुरुराह श्रुतीरितम्॥ ४०.४९ ॥	
न ज्ञायते कुलं यस्य बीजशुद्धिं विना ततः॥	
तस्य खादन्पिबन्वापि साधुः सीदति तत्क्षणात्॥ ४०.५० ॥	
यश्च रुद्रं न जानाति रुद्रभक्तश्च यो नहि॥	
अन्नोदकं तस्य भुञ्जन्पातकी स्यान्न संशयः॥ ४०.५१ ॥	
अज्ञात्वा यः शिवं भुंक्ते कथ्यते सोऽत्र ब्रह्महा॥	
मार्ष्टि च ब्रह्महान्नादे तस्मात्तस्य न भक्षयेत्॥ ४०.५२ ॥	
गंगोदकुम्भः स्याद्यद्वत्तन्मध्ये मद्यबिंदुना॥	
अशिवज्ञस्य यो भुंक्ते शिवज्ञोऽपि तथैव सः॥ ४०.५३ ॥	
हीनवर्णश्च यः स्याद्धि शिवभक्तोऽपि नैव सः॥	
प्रतिगृह्यौ गुणौ तस्माद्विलोक्यौ द्वौ प्रतिग्रहे॥ ४०.५४ ॥	
॥नर उवाच॥	
एतेन तव वाक्येन हास्यं संजायते मम॥	
अहो मुग्धोऽसि मिथ्या त्वमपस्मारी जडोऽपि च॥ ४०.५५ ॥	
सदा सर्वेषु भूतेषु शिवो वसति नित्यशः॥	
साध्वसाधु ततो वाक्यं नैव निन्दा शिवस्य सा॥ ४०.५६ ॥	
आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यंतरो हरम्॥	
तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम्॥ ४०.५७ ॥	
अथवा का हि पानीये भवेदशुचिता वद॥	
मृत्तिकोद्भवकुम्भोऽयं पावकेनापि पाचितः॥ ४०.५८ ॥	
पूर्णश्च पयसा कस्मिन्नेषामशुचिता कुतः॥ ४०.५९ ॥	
अथ चेन्मम संसर्गादशुचित्वं च मीयते॥	
तदस्यां संस्थितः पृथ्व्यामहंत्वं च कुतो वद॥ ४०.६० ॥	
कुतः पृथिव्यां चरसि खे त्वं नैव चरस्युत॥	
एवं विचार्यमाणे ते भाषितं मुग्धवद्भवेत्॥ ४०.६१ ॥	॥कालभीतिरुवाच॥	
सर्वभूतेषु चेदेवं शिव एवेति चोच्यते॥	
नास्तिकां मृत्तिका कस्माद्भक्षयंति नभस्यके॥ ४०.६२ ॥	
शुद्ध्यर्थं तेन विश्वस्य स्थापिता संस्थितिर्यथा॥	
फलेन पालिता सा च नान्यथा तां श्रृणुष्व च॥ ४०.६३ ॥	
ससर्जेति पुरा धाता रूपात्मकमिदं जगत्॥	
तच्च नामप्रपञ्चेन बद्धं दाम्ना च गौर्यथा॥ ४०.६४ ॥	
स च नामप्रपञ्चस्तु चतुर्द्धा भिद्यते किल॥	
ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम्॥ ४०.६५ ॥	
तत्र ध्वनिर्नादमयो वर्णाश्चाकारपूर्वकाः॥	
पदं `श वमि' ति प्रोक्तं वाक्यं चेति शिवं' भजेत्॥ ४०.६६ ॥	
तच्चापि वाक्यं त्रिविधं भवेदिति श्रुतेर्मतम्॥	
प्रभुसम्मतमेकं च सुहृत्संमतमेव च॥ ४०.६७ ॥	
कांतासंमतमेवापि वाक्यं हि त्रिविधं विदुः॥	
प्रभुः स्वामी यथा भृत्यमादिशत्येतदाचर॥ ४०.६८ ॥	
तथा श्रुतिस्मृती चोभे प्राहतुः प्रभुसंमतम्॥	
इतिहासपुराणादि सुहृत्संमतमुच्यते॥ ४०.६९ ॥	
सुहृद्वत्प्रतिबोध्यैनं प्रवर्तयति तत्त्वतः॥	
काव्यालापादिकं यच्च कांतासंमतमुच्यते॥ ४०.७० ॥	
प्रभुवाक्यं स्मृतं यच्च सबाह्याभ्यंतरं शुचि॥	
सुहृद्वाक्यं तथा शौचं पालयेत्स्वर्गकांक्षया॥ ४०.७१ ॥	
तदेतत्पालनीयं स्याद्भूमिजानां श्रुतिर्वदेत्॥	
त्वया नास्तिक्यवाक्येन चेदेतदभिधीयते॥ ४०.७२ ॥	
एतेन श्रुतिशास्त्राणि पुराणं च वृतैव किम्॥	
अग्रे सप्तर्षिपूर्वा ये ब्राह्मणाः क्षत्रिया भवन्॥ ४०.७३ ॥	
मुग्धाः सर्वेऽभवन्दक्षा ये हि वेदं गता ह्यनु॥	
तथा वेदांतवचनं सत्त्वस्था ह्यूर्ध्वगामिनः॥ ४०.७४ ॥	
तिष्ठंति राजसा मध्ये ह्यधो गच्छंति तामसाः॥	
सत्त्वाहारैः सत्त्ववृत्त्या स्वर्गगामी भवेत्ततः॥ ४०.७५ ॥	
न चैतदप्य सूयामो यद्भूतेषु शिवो न हि॥	
अस्त्येव सर्वभूतेषु श्रृण्वत्राप्युपमानकम्॥ ४०.७६ ॥	
यथा सुवर्णजातानि भूषणानि बहूनि च॥	
कानिचिच्छुद्धरूपाणि हीनरूपाणि कानिचित्॥ ४०.७७ ॥	
स्वर्णं सर्वेषु चास्त्येव तथैव स सदाशिवः॥	
हीनरूपं शोधितं सच्छुद्धिमेति न चैकताम्॥ ४०.७८ ॥	
तथेदं शोधितं देहं शुद्धं दिवि व्रजेत्स्फुटम्॥	
तस्मात्सर्वात्मना हीनान्न ग्राह्यं बत धीमता॥ ४०.७९ ॥	
चेदिदं शोधयेद्देहं नैव ग्राह्यं समंततः॥	
सर्वतो यः प्रतिग्राही निहाराहारयोर्न च॥ ४०.८० ॥	
शुचिः स्यादल्पदिवसात्पाषाणोऽसौ भवेत्स्फुटम्॥	
तस्मात्सर्वात्मना नैव ग्रहीष्येहं जलं स्फुटम्॥ ४०.८१ ॥	
साधुवाप्यथवाऽसाधु प्रमाणं नः श्रुतिः परा॥	
एवमुक्ते स च नरः प्रहसन्दक्षिणेन च॥ ४०.८२ ॥	
अंगुष्ठेन लिखन्भूमिं चक्रे गर्तं महोत्तमम्॥	
तत्र चिक्षेप तत्तोयं तेन गर्तः स्म पूरितः॥ ४०.८३ ॥	
अत्यरिच्यत तोयं च चक्रे पादेन संलिखन्॥	
चक्रे सरः पूरितं चाप्यतिरिक्तजलेन तत्॥ ४०.८४ ॥	
तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा नैव विप्रो विसिष्मिये॥	
यतो बहुविधं चित्रं भवेद्भूताद्युपासिषु॥ ४०.८५ ॥	
तच्चित्रेण न जह्याच्च श्रुतिमार्गं सनातनम्॥ ४०.८६ ॥	
॥नर उवाच॥	
अतिमूर्खोसि विप्र त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे॥	
किं न श्रुतस्त्वया श्लोकः पुराविद्भिरुदीरितः॥	
कूपोन्यस्य घटोऽन्यस्य रज्जुरन्यस्य भारत॥ ४०.८७ ॥	
पायंत्यन्ये पिबंत्यन्ये सर्वे ते समभागिनः॥	
तज्जलं मम कस्मात्त्वं धर्मज्ञो न पिबस्यसि॥ ४०.८८ ॥	॥नारद उवाच॥	
ततो विममृशे श्लोको बहुधा समभागिनाम्॥	
अनिश्चयाद्विचार्यासौ घटाद्यैः समभागिता॥ ४०.८९ ॥	
बहुपोतद्रव्यक्षेपः सर्वैः सा समभागिता॥	
एवं कर्तुः फलैः सर्वैः समं स्याच्च पुनःपुनः॥ ४०.९० ॥	
यः शुचिश्च शिवं ध्यायन्प्रासादकूपकर्तरि॥	
जलप्रतिग्रहाभावात्पिबतोऽस्य समं फलम्॥ ४०.९१ ॥	
इति निश्चित्य प्रोवाच कालभीतिर्नरं च तम्॥	
सत्यमेत्किं तु कुंभपयसा गर्तपूरणे॥ ४०.९२ ॥	
दृष्ट्वा प्रत्यक्षतो मादृक्कथं पिबति भो वद॥	
साधु वाप्यथवाऽसाधु न पिबेयं कथंचन॥ ४०.९३ ॥	
एवं विनिश्चयं दृष्ट्वास्य स्थिरं कुरुनंदन॥	
पुरुषोऽसौ प्रहस्यैव क्षणादंतर्दधे ततः॥ ४०.९४ ॥	
कालभीतिश्च परमं विस्मयं समुपागतः॥	
वृत्तांतः कोयमित्येव चिंतयामास भूयसा॥ ४०.९५ ॥	
ततश्चिंतयतस्तस्य बिल्वाधस्तात्सुशोभनम्॥	
उच्छ्रितं सुमहालिंगं पृथिव्या द्योतयद्दिशः॥ ४०.९६ ॥	
प्रादुर्भावे ततस्तस्य महालिंगस्य भारत॥	
ननर्त खेप्सरोवृंदं गधर्वा ललितं जगुः॥ ४०.९७ ॥	
पारिजातमयीं पुष्पवृष्टिमिंद्रो मुमोच ह॥	
जयेति देवा मुनयस्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः॥ ४०.९८ ॥	
तस्मिन्महति कौरव्य वर्तमाने महोत्सवे॥	
कालभीतिः प्रमुदितः प्रणम्य स्तोत्रमैरयत्॥ ४०.९९ ॥	
पापस्य कालं भवपंककालं कलाकलं कालमार्गस्य कालम्॥	
देवं महाकालमहं प्रपद्ये श्रीकालकंठं भवकालरूपम्॥ ४०.१०० ॥	
ईशानवक्त्रं प्रणमामि त्वाहं स्तौति श्रुतिः सर्वविद्येश्वरस्त्वम्॥	
भूतेश्वरस्त्वं प्रपितामहस्त्वं तस्मै नमस्तेस्तु महेश्वराय॥ ४०.१०१ ॥	
यं स्तौति वेदस्तमहं प्रपद्ये तत्पुरुषसंज्ञं शरणं द्वितीयम्॥	
त्वां विद्महे तच् नस्त्वं प्रदेहि श्रीरुद्र देवेश नमोनमस्ते॥ ४०.१०२ ॥	
अघोरवक्त्रं त्रितयं प्रपद्ये अथर्वजुष्टं तव रूपकाणि॥	
अघोरघोराणि च घोरघोराण्यहं सदानौमि भूतानि तुभ्यम्॥ ४०.१०३ ॥	
चतुर्थवक्त्रं च सदा प्रपद्ये सद्योभिजाताय नमोनमस्ते॥	
भवेभवेनादिभवो भवस्व भवोद्भवो मां शिव तत्रतत्र॥ ४०.१०४ ॥	
नमोस्तु ते वामदेवाय ज्येष्ठरुद्राय कालाय कलाविकारिणे॥	
बलंकरायापि बलप्रमाथिने भूतानि हंत्रे च मनोन्मनाय॥ ४०.१०५ ॥	
त्रियंबकं त्वां च यजामहे वयं सुपुण्यगंधैः शिवपुष्टिवर्धनम्॥	
उर्वारुकं पक्वमिवोग्रबंधनाद्रक्षस्व मां त्र्यंबक मृत्युमार्गात्॥ ४०.१०६ ॥	
षडक्षरं मंत्रवरं तवेश जपंति ये मुनयो वीतरागाः॥	
तेषां प्रसन्नोऽसि जपामहेतं त्वोंकारपूर्वं च नमः शिवाय॥ ४०.१०७ ॥	
एवं स्तुतो महादेवो लिंगान्निःसृत्य भारत॥	
त्रिजगद्द्योतयन्मभासा प्रत्यक्षः प्राह च द्विजम्॥ ४०.१०८ ॥	
यत्त्वयात्र महातीर्थे भृशमाराधितो द्विज॥	
तेनाति तुष्टस्ते वत्स नेशः कालः कथंचन॥ ४०.१०९ ॥	
अहं च नररूपी यो दृष्ट्वा ते धर्मसंस्थितिम्॥	
धन्यस्तद्धर्ममार्गोऽयं पाल्यते यद्भवद्विधैः॥ ४०.११० ॥	
सर्वतीर्थोदकैर्गरतः पूरितो मे सरस्तथा॥	
जलमेतन्महापुण्यं त्वदर्थं मे समाहृतम्॥ ४०.१११ ॥	
सप्तमंत्ररहस्यं च यत्कृतं स्तवनं मम॥	
अनेन पठ्यमानेन सप्तमंत्रफलं भवेत्॥ ४०.११२ ॥	
अभीष्टं च वरं मत्तो वृणीष्व मनसेप्सितम्॥	
त्वयातितोषितो ह्यस्मिनादेयं विद्यते तव॥ ४०.११३ ॥	
॥कालभीतिरुवाच॥	
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं तुष्टोऽसि शंकर॥	
त्वत्तोषात्सफला धर्माः श्रमायैवान्यतामताः॥ ४०.११४ ॥	
यदि तुष्टोऽसि सांनिद्यं लिंगेऽत्र क्रियतां सदा॥	
अक्षयं तत्कृतं चास्तु यल्लिंगे क्रियतेऽत्र च॥ ४०.११५ ॥	
जपतो यत्फलं देवपंचमंत्रायुतेन च॥	
तत्फलं जायतां नणामस्य लिंगस्य दर्शने॥ ४०.११६ ॥	
कालमार्गादहं यस्मान्मोचितोऽहं महेश्वर॥	
महाकालमिति ख्यातं लिंगं तस्माद्भवत्विदम्॥ ४०.११७ ॥	
अस्मिंश्च कूपे यो मर्त्यः स्नात्वा तर्पयते पितॄन्॥	
सर्वतीर्थफलं चास्तु पितॄणामक्षया गतिः॥ ४०.११८ ॥	
इति तस्यवचः श्रुत्वा प्रीतस्तं शंकरोऽब्रवीत्॥	
स्वायंभुवं यत्र लिंगं तत्र नित्यं वसाम्यहम्॥ ४०.११९ ॥	
स्वयंभुबाणरत्नोत्थदातुपाषाणलोहजम्॥	
लिंगं क्रमेण फलदमंत्यात्पूर्वं दशोत्तरम्॥ ४०.१२० ॥	
आकाशे तारकालिंगं पाताले हाटकेश्वरम्॥	
स्वायंभुवं धारपृष्ठे तदेतत्त्रितयं समम्॥ ४०.१२१ ॥	
विशेषात्प्रार्थितं यच्च तच्च भविष्यति॥	
अत्र पुष्पं फलं पूजा नैवेद्यं स्तवनक्रिया॥ ४०.१२२ ॥	
दानं वान्यश्च यत्किंचिदक्षयं तद्भविष्यति॥	
माघासितचतुर्दश्यां शिवयोगे च पुत्रक॥ ४०.१२३ ॥	
लिंगाच्च पूर्वतः कूपेस्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन्॥	
सर्वतीर्थफलावाप्तिः पितॄणां चाक्षया गतिः॥ ४०.१२४ ॥	
तस्यां रात्रौ महाकालं यामेयामे प्रपूजयेत्॥	
यः क्षिपेत्सर्वलिंगेषु स जागरफलं लभेत्॥ ४०.१२५ ॥	
जितेंद्रियश्च यो नित्यं मां लिंगेत्र प्रपूजयेत्॥	
भुक्तिमुक्ती न दूरस्थे तस्य नित्यं द्विजोत्तम॥ ४०.१२६ ॥	
माघे चतुर्दश्यष्टम्यां सोमवारे च पर्वणि॥	
स्नात्वा सरसि योऽभ्यर्च्य लिंगमेतच्छिवं व्रजेत्॥ ४०.१२७ ॥	
दानं तपो रुद्रजापः सर्वमक्षयमेव च॥	
त्वं च नन्दी द्वितीयो मे प्रतीहारो भविष्यसि॥ ४०.१२८ ॥	
कालमार्गजयाद्वत्स महाकाला भिधश्चिरम्॥	
करंधमोऽत्र राजर्षिरचिरादागमिष्यति॥ ४०.१२९ ॥	
तस्य प्रोच्य भवान्धर्मांस्ततो मल्लोकमाव्रज॥	
इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रो लिंगमध्ये न्यलीयत॥ ४०.१३० ॥	
महाकालोऽपि मुदितस्तत्र तेपे महत्तपः॥ ४०.१३१ ॥	
॥इति महाकालप्रादुर्भावः॥	॥नारद उवाच॥	
अथ केनापि कालेन पार्थ राजा करंधमः॥	
विशेषमिच्छुर्धर्मेषु श्रुत्वा तीर्थमहागुणान्॥ ४०.१३२ ॥	
महाकालचरित्रं च तत्रैव समुपाययौ॥	
महीसागर तोयेऽसौ स्नात्वा लिंगान्यथार्चयत्॥ ४०.१३३ ॥	
महाकालमनुप्राप्य परमां प्रीतिमागतः॥	
स पश्यन्सुमहालिंगं नातृप्यत जनेश्वरः॥ ४०.१३४ ॥	
यथा दरिद्रः कृपणो निधिकुम्भमवाप्य च॥	
सफलं जीवितं मेने महाकालं निरीक्ष्य सः॥ ४०.१३५ ॥	
पंचमंत्रायुतजपफलं यस्येह दर्शनात्॥	
ततः सपर्ययाक्ष्यर्च्य महत्यासौ प्रणम्य च॥ ४०.१३६ ॥	
श्रुत्वा च लिंगप्रवरं महाकालमुपासदत्॥	
ततो रुद्रवचः स्मृत्वा महाकालः स्मयन्निव॥ ४०.१३७ ॥	
प्रत्युद्गम्य नृपं पूजामर्घं च प्रत्यपादयत्॥	
ततः कुशलप्रश्नादि कृत्वा शांतमुखं नृपः॥ ४०.१३८ ॥	
महाकालमुपामंत्र्य कथांते वाक्यमब्रवीत्॥	
भगवन्संशयो मह्यं सदाऽयं परिवर्तते॥ ४०.१३९ ॥	
यदिदं तर्पणंनाम पितॄणां क्रियते नृभिः॥	
जलमध्ये जलं याति कथं तृप्यंति पूर्वजाः॥ ४०.१४० ॥	
एवं पिंडादिपूजा च सर्वमत्रैव दृश्यते॥	
कथमेवं स्म मन्यामः पित्राद्यैरुपभुज्यते॥ ४०.१४१ ॥	
न चैतदस्ति यत्तेषां नोपतिष्ठति किंचन॥	
स्वप्ने यथाक्रम्य नरं दृश्यंते याचकाश्च ते॥ ४०.१४२ ॥	
देवानां चापि दृश्यंते प्रत्यक्षाः प्रत्ययाः सदा॥	
तत्कथं प्रतिगृह्णन्ति मनो मेऽत्र प्रमुह्यति॥ ४०.१४३ ॥	
॥महाकाल उवाच॥	
योनिरेवंविदा तेषां पितॄणां च दिवौकसाम्॥	
दूरोक्तं दूरपूजा च दूरस्तुतिरथापि यत्॥ ४०.१४४ ॥	
भव्यं भूतं भविष्यच्च सर्वं जानंति यांति च॥	
पंचतन्मात्ररूपं च मनोबुद्धिरहंजडाः॥ ४०.१४५ ॥	
नवतत्त्वमयं देहं दशमः पुरुषो मतः॥	
तस्माद्गंधेन तृप्यंति रसतत्त्वेन ते तथा॥ ४०.१४६ ॥	
शब्दतत्त्वेन तुष्यंति स्पर्शतत्त्वं च गृह्णते॥	
शुचि दृष्ट्वा त तुष्यंति नात्र राजन्भवेन्मृषा॥ ४०.१४७ ॥	
यथा तृणं पशूनां च नराणामन्नमुच्यते॥	
एवं दैवतयोनीनामन्नसारस्य भोजनम्॥ ४०.१४८ ॥	
शक्तयः सर्वभावानामचिंत्या ज्ञानगोचराः॥	
तस्मात्तत्त्वं प्रगृह्णन्ति शेषमत्रैव दृश्यते॥ ४०.१४९ ॥	॥करंधम उवाच॥	
पितृभ्यो दीयते श्राद्धं स्वकर्मवशगाश्च ते॥	
स्वर्गस्था नरकस्था वा कथं तैरुपभुज्यते॥ ४०.१५० ॥	
अथ स्वर्गेऽथ नरेक स्थिताः कर्माभियंत्रिताः॥	
शक्नुवंति वरानेतान्दातुं ते चेश्वराः कथम्॥ ४०.१५१ ॥	
आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुकानि च॥	
प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः॥ ४०.१५२ ॥	
॥महाकाल उवाच॥	
सत्यमेततस्वकर्मस्थाः पितरो यन्नृपोत्तम॥ 	
किं तु देवासुराणां च यक्षादीनाममूर्तकाः॥ ४०.१५३ ॥	
मूर्ताश्चतुर्णां वर्णानां पितरः सप्तधा स्मृताः॥	
ते हि सर्वे प्रयच्छंति दातुं सर्वं यतोप्सितम्॥ ४०.१५४ ॥	
एकत्रिंशद्गणा येषां पितॄणां प्रबला नृप॥	
कृतं च तदिदं श्राद्धं तर्पयेत्तान्परान्पितॄन्॥ ४०.१५५ ॥	
ते तृप्तास्तर्पयन्त्यस्य पूर्वजान्यत्र संस्थितान्॥	
एवं स्वानां चोपतिष्ठेच्छ्राद्धं यच्छंति ते वरान्॥ ४०.१५६ ॥	॥राजोवाच॥	
भूतादिभ्यो यथा विप्र नाम्ना वोद्दिश्य दीयते॥	
सुरादीनां कथं चैव संक्षेपेण न दीयते॥ ४०.१५७ ॥	
इदं पितृभ्यो देवेभ्यो द्विजेभ्यः पावकाय च॥	
एवं कस्माद्विस्तराः स्युर्मनः कायादिकष्टदाः॥ ४०.१५८ ॥	
॥महाकाल उवाच॥	
उचिता प्रतिपत्तिश्च कार्या सर्वेषु नित्यशः॥	
प्रतिपत्तिं चोचितां ते विना गृह्णन्ति नैव च॥ ४०.१५९ ॥	
यथा श्वा गृहद्वारस्थो बलिं गृह्णाति किं तथा॥	
प्रधानपुरुषो राजन्गृह्णाति च शुना समः॥ ४०.१६० ॥	
एवं ते भूतवद्देवा न हि गृह्णन्ति कर्हिचित्॥	
शुचि कामं जुषंते न हविरश्रद्दधानतः॥ ४०.१६१ ॥	
विना मंत्रैश्च यद्दत्तं न तद्गृह्णन्ति तेऽमलाः॥	
श्रुतिरप्यत्र प्राहेदं मंत्राणां विषये नृप॥ ४०.१६२ ॥	
"मंत्रा दैवता यद्यद्विद्वान्मन्त्रवत्करोति देवताभिरेव तत्करोति यद्ददानि देवताभिरेव तद्ददाति यत्प्रतिगृह्णाति देवताभिरेव तत्प्रतिगृह्णाति तस्मान्नामन्त्रवत्प्रतिगृह्णीयात् नामन्त्रवत्प्रतिपद्यते" इति॥ ४०.१६३ ॥	
तस्मान्मंत्रैः सदा देयं पौराणैर्वैदिकैरपि॥	
अन्यथा ते न गृह्णन्ति भूतानामुपतिष्ठति॥ ४०.१६४ ॥	॥राजोवाच॥	
दर्भांस्तिलानक्षतांश्च तोयं चैतैः सुसंयुतम्॥	
कस्मात्प्रदीयते दानं ज्ञातुमिच्छामि कारणम्॥ ४०.१६५ ॥	
॥महाकाल उवाच॥	
पुरा किल प्रदत्तानि भूमेर्दानानि भूरिशः॥	
प्रत्यगृह्णन्त दैत्याश्च प्रविश्याभ्यंतरं बलात्॥ ४०.१६६ ॥	
ततो देवाश्च पितरः प्रत्यूचुः पद्मसंभवम्॥ ४०.१६७ ॥	
स्वामिन्नः पश्यतामेव सर्वं दैत्यैः प्रगृह्यते॥	
विधेहि रक्षां तेषां त्वं न नष्टः स्मो यथा वयम्॥ ४०.१६८ ॥	
ततो विमृश्यैव विधी रक्षोपायमचीकरत्॥	
तिलैर्युक्तं पितॄणां च देवानामक्षतैः सह॥ ४०.१६९ ॥	
तोयं दर्भांश्च सर्वत्र एवं गृह्णन्ति नासुराः॥	
एतान्विना प्रदत्तं यत्फलं दैत्यैः प्रगृह्यते॥ ४०.१७० ॥	
निःश्वस्य पितरो देवा यांति दातुः फलं न हि॥	
तस्माद्युगेषु सर्वेषु दानमेव प्रदीयते॥ ४०.१७१ ॥	॥करंधम उवाच॥	
चतुर्युगव्यवस्थानं श्रोतुमिच्छमि तत्त्वतः॥	
महतीयं विवित्सा मे सदैव परिवर्तते॥ ४०.१७२ ॥	
'''॥महाकाल उवाच॥	
आद्यं कृतयुगं विद्धिततस्त्रेतायुगं स्मृतम्॥	
द्वापरं च कलिश्चेति चत्वारश्च समासतः॥ ४०.१७३ ॥	
सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः॥	
कलिस्तमस्तु विज्ञेयं युगवृत्तं युगेषु च॥ ४०.१७४ ॥	
ध्यानं परं कृकयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते॥	
वृत्तं च द्वापरे सत्यं दानमेव कलौ युगे॥ ४०.१७५ ॥	
कृते तु मानसी सृष्टिर्वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा॥	
तेजोमय्यः प्रजास्तृप्ताः सदानंदाश्च भोगिनः॥ ४०.१७६ ॥	
अधमोत्तमो न तासां ता निर्विशेषाः प्रजाः शुभाः॥	
तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे॥ ४०.१७७ ॥	
न चाप्रीतिर्न च द्वंद्वो न द्वेषो नापि च क्लमः॥	
पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनुक्रोशप्रियास्तु ताः॥ ४०.१७८ ॥	
वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न हि संकरः॥	
एकमन्यं न ध्यायंति परमं ते सदा शिवम्॥ ४०.१७९ ॥	
चतुर्थे च ततः पादे नष्ट साऽभूद्रसोल्लसा॥	
प्रादुरासंस्ततस्तासां वृक्षाश्वगृहसंज्ञिताः॥ ४०.१८० ॥	
वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च॥	
तेष्वेव जायते तासां गंधवर्णरसान्वितम्॥ ४०.१८१ ॥	
सुमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु॥	
तेन ता वर्तयंति स्म कृतस्यांते प्रजास्तदा॥ ४०.१८२ ॥	
हृष्टपुष्टास्तथा वृद्धाः प्रजा वै विगतज्वराः॥	
ततः कालेन केनापि तासां वृद्धे रसेंद्रिये॥ ४०.१८३ ॥	
युगभावात्तथा ध्याने स्वल्पीभूते शिवस्य च॥	
वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्॥ ४०.१८४ ॥	
तासां तेनोपचारेण लोभदोषकृतेन वै॥	
प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्॥ ४०.१८५ ॥	
तस्यां चाप्यल्पशिष्टायां द्वंद्वान्यभ्युत्थितानि वै॥	
शीतातपैर्मनोदुःखैस्ततस्ता दुःखिता भृशम्॥ ४०.१८६ ॥	
चक्रुरावरणार्थं हि केतनानि ततस्ततः॥	
ततः प्रदुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः॥ ४०.१८७ ॥	
वृष्ट्या बभूवुरौषध्यो ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश॥	
अकृष्टपच्यानूप्तास्तोयभूमिसमागमात्॥ ४०.१८८ ॥	
ऋतु पुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे॥	
तैश्च वृत्तिरभूत्तासां धान्यैः पुष्पैः फलैस्तथा॥ ४०.१८९ ॥	
ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वतः॥	
कालवीर्येण वा गृह्य नदीक्षेत्राणि पर्वतान्॥ ४०.१९० ॥	
वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्याशु यथाबलम्॥	
विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टाश्च चतुर्दश॥ ४०.१९१ ॥	
नत्वा धरां प्रविष्टास्ता ओषध्यः पीडिताः प्रजाः॥	
दुदोह गां पृथुर्वैन्यः सर्वभूतहिताय वै॥ ४०.१९२ ॥	
तदा प्रभृति चौषध्यः फालकृष्टाः प्रजास्ततः॥	
वार्त्तया वर्तयंति स्म पाल्यमानाश्च क्षत्रियैः॥ ४०.१९३ ॥	
वर्णाश्रमप्रतिष्ठा च यज्ञस्त्रेतासु चोच्यते॥	
सदाशिवध्यानमयं त्यक्त्वा मोक्षमचेतनाः॥ ४०.१९४ ॥	
पुष्पितां वाचमाश्रित्य रागात्स्वर्गमसाधयन्॥	
द्वापरे च प्रवर्तंते मतिभेदास्ततो नृणाम्॥ ४०.१९५ ॥	
मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति॥	
लोभोऽधृतिः शिवं त्यक्त्वा धर्माणां संकरस्तथा॥ ४०.१९६ ॥	
वर्णाश्रमपरिध्वंसाः प्रवर्तंते च द्वापरे॥	
तदा व्यासैश्चतुर्द्धा च व्यस्यते द्वापरात्ततः॥ ४०.१९७ ॥	
एको वेदश्चतुष्पादैः क्रियते द्विजहेतवे॥	
इतिहासपुराणानि भिद्यंते लोकगौरवात्॥ ४०.१९८ ॥	
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा॥	
तथान्यन्नारदीय च मार्कंडेयं च सप्तमम॥ ४०.१९९ ॥	
आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं स्मृतम्॥	
दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैंगमेकादशं तथा॥ ४०.२०० ॥	
वाराहं द्वादशं चैव स्कांदं चैव त्रयोदशम्॥	
चतुर्दशं वामनं च कौर्मं पंचदशं स्मृतम्॥ ४०.२०१ ॥	
मात्स्यं षोडशकं प्रोक्तं गारुडं च ततः परम्॥	
अतः परं तु ब्रह्मांडमेवञ्चाष्टादशानि हि॥ ४०.२०२ ॥	
अस्मिन्वाराहकल्पे च व्यासानाकर्णयस्व च॥	
ऋतुः सत्यो भार्गवश्च अंगिराः सविता तथा॥ ४०.२०३ ॥	
मृत्युः शतक्रतुर्धीमान्वसिष्ठो भविताऽधुना॥	
सारस्वतस्त्रिधामा च वेदवित्त्रिवृतो मुनिः॥ ४०.२०४ ॥	
शततेजाः स्वयं विष्णुर्नारायण इति स्मृतः॥	
करकश्चारुणिर्धीमास्तथा देव ऋतंजयः॥ ४०.२०५ ॥	
कृतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविसत्तमः॥	
वाजश्रवा मुनिश्चैव तथा युष्मायणो मुनिः॥ ४०.२०६ ॥	
तृणबिंदुस्तथा ऋक्षः शक्तिः पाराशरस्तथा॥	
जातूकर्ण्योऽथ विष्णुश्च स्वयंद्वैपायनो मुनिः॥ ४०.२०७ ॥	
अश्वत्थाममुखाश्चैते भविष्याः सूचितास्तव॥	
धर्मशास्त्राणि लोकार्थं भिद्यंते चापि द्वापरे॥ ४०.२०८ ॥	
मन्वत्रिविष्णुहारितयाज्ञवल्क्योशनोंगिराः॥	
यमापस्तंबसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती॥ ४०.२०९ ॥	
पराशरव्यासशंखलिखिता दक्षगौतमौ॥	
शातातपो वसिष्ठश्च धर्मशास्त्रप्रयोजकाः॥ ४०.२१० ॥	
ततो द्वापरसंध्यायां प्रवर्तति कलौ युगे॥	
नश्यमाने शैवयोगे जायंते योगनंदनाः॥ ४०.२११ ॥	
आद्ये श्वेतकलौरुद्रः सुतारस्तारणस्तथा॥	
सुहोत्रः कंकणश्चैव लोकाख्यश्च महामुनिः॥ ४०.२१२ ॥	
जैगीषव्यश्च भाव्यो वै भगवान्दधिवाहनः॥	
ऋषभश्च मुनिर्धर्मउग्रश्चात्रिः सबालकः॥ ४०.२१३ ॥	
गौतमौ वेदशीर्णश्च गोकर्णश्च शिखंडिभृत्॥	
गृहावासी जटामाली अट्टहासश्च दारुणः॥ ४०.२१४ ॥	
लांगली संयमी शूली डिंडी जुण्डीश्वरः स्वयम्॥	
सहिष्णुः सोमशर्मा च लकुलीशश्च पार्थिव॥ ४०.२१५ ॥	
कायावरोहणो भावीत्याद्या योगेश्वराः क्रमात्॥	
एते संक्षिप्त वक्ष्यंति शिवधर्मं कलौ युगे॥ ४०.२१६ ॥	
एवं कलियुगे राजञ्छास्त्रसंक्षेप उच्यते॥	
श्रृणु तिष्यप्रवृत्तिं च हर्षोद्वेगकरीं किल॥ ४०.२१७ ॥	
तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम्॥	
साधयंति नरास्तत्र तमसा व्याकुलेंद्रियाः॥ ४०.२१८ ॥	
कलौ प्रमाथको रागः सततं क्षुद्भयानि च॥	
अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः॥ ४०.२१९ ॥	
न प्रमाणं श्रुतेरस्ति नृणां चाधर्मसेवनात्॥	
अधार्मिकास्त्वनाचारा महाकोपाल्पतेजसः॥ ४०.२२० ॥	
अनृतं ब्रुवते लुब्धा नारीप्रायाश्च दुष्प्रजाः॥	
दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः॥ ४०.२२१ ॥	
विप्राणां कर्मदोषैश्च प्रजानां जायते क्षयः॥	
उत्सीदंति क्षत्रविशो वर्धंते शूद्रविप्रकाः॥ ४०.२२२ ॥	
शूद्रा विप्रैः सहासंते शयनासनभोजनैः॥	
शूद्राश्च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश्च ब्राह्मणाः॥ ४०.२२३ ॥	
राजवृत्त्यां स्थिताश्चौराश्चौराचाराश्च पार्थिवाः॥	
एकपत्न्यो न शिष्यंति वर्धयंत्यभिसारिकाः॥ ४०.२२४ ॥	
तदा ह्यल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला॥	
अरक्षितारो हर्तारो राजानः पापनिर्भयाः॥ ४०.२२५ ॥	
अक्षत्रियास्तु राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः॥	
शूद्रा विवादिनः सर्वे ब्राह्मणैरभिनंदिताः॥ ४०.२२६ ॥	
आसनस्थान्द्विजान्दृष्ट्वा चलंत्यत्यल्पबुद्धयः॥	
आस्ये निधाय वै हस्तं कर्णे शूद्रास्य च द्विजाः॥ ४०.२२७ ॥	
नीचस्यापि तदा वाक्यं वक्ष्यंति विनयेन तम्॥	
उच्चासनस्थाञ्छूद्रांश्च द्विजानां पश्यतामपि॥ ४०.२२८ ॥	
ज्ञात्वा न हिंसते राजा पश्य कालबलं नृप॥	
पुष्पैः शुभसितैश्चैव तथान्यैर्मंडनैर्द्विजाः॥ ४०.२२९ ॥	
शूद्रानभ्यर्चयंत्यल्पश्रुतभाग्यबलान्विताः॥	
पाषंडिनां च गृह्णंति ब्राह्मणाः कुप्रतिग्रहम्॥ ४०.२३० ॥	
येन ते रौरवं यांति सुदुस्तारं द्विजाधमाः॥	
तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजास्तथा॥ ४०.२३१ ॥	
यतयश्च भविष्यंति बहवः कोटिशः कलौ॥	
पुरुषाल्पबहुस्त्रीको नृणां चापत्यसंभवः॥ ४०.२३२ ॥	
निंदंति वेदवाक्यानि वेदार्थांश्च कलौ युगे॥	
शूद्रैः स्वयं निर्मितं यत्प्रमाणं शास्त्रमेव तत्॥ ४०.२३३ ॥	
श्वापदप्रबलत्वं च गवां चापि परिक्षयः॥	
कस्यचिद्दानप्रभृतिधर्मस्यास्ति न शुद्धता॥ ४०.२३४ ॥	
साधूनां बहवो नाशाः पार्थिवाश्चाप्यरक्षिणः॥	
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः॥ ४०.२३५ ॥	
प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यंति कलौ युगे॥	
स्त्रीप्रधानानि गेहानि कुचैलास्ताश्च कर्कशाः॥ ४०.२३६ ॥	
बहुभक्ष्यावलिप्ताश्च कृत्या इव भवंति च॥	
सर्वे वणिग्जनाश्चापि चित्रवर्षी च वासवः॥ ४०.२३७ ॥	
कुशीलचर्यापाषंडैर्वृथारूपैः समावृतः॥	
बहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परी॥ ४०.२३८ ॥	
अशंकश्चैव पापेषु तदा लोको भविष्यति॥	
हर्तारः पररत्नानां परदारप्रधर्षकाः॥ ४०.२३९ ॥	
ऊनषोडशवर्षाश्च प्रजायंते युगक्षये॥	
तथा द्वादशवर्षाश्च प्रसवंति स्त्रियस्तदा॥ ४०.२४० ॥	
चौराश्चौरस्य हर्तारो हर्तुर्हर्त्ता तथापरः॥	
ज्ञानकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते॥ ४०.२४१ ॥	
कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यंति मानवान्॥	
वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाषंडाः परिपंथिनः॥ ४०.२४२ ॥	
ते तदा प्रोद्भविष्यंति तेषआं वृद्धिश्च पार्थिव॥	
दुःखं पुत्रकलत्राद्यं देहोत्सादः सरोगता॥ ४०.२४३ ॥	
अधर्माभिनिवेशत्वात्तमसो जायते कलौ॥	
कलेर्दोषनिधेश्चैव श्रृणुष्वैवं महागुणम्॥ ४०.२४४ ॥	
तदाल्पेनैव काले न सिद्धिं गच्छंति मानवाः॥	
त्रियुगीना वदंत्येवं धन्या धर्मं चरंति ये॥ ४०.२४५ ॥	
श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तं कलौ श्रद्धापरायणाः॥	
त्रेतायां वार्षिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः॥ ४०.२४६ ॥	
यथा क्लेशं चरन्प्राज्ञस्तदह्ना प्राप्यते कलौ॥	
युगत्रयेण तावंतः सिद्धिं गच्छंति पार्थिवः॥ ४०.२४७ ॥	
यावंतः सिद्धिमायांति कलौ हरिहरव्रताः॥	
अष्टाविंशे कलौ यच्च भावि तत्त्वं निबोध मे॥ ४०.२४८ ॥	
त्रिषु वर्षसहस्रेषु कलेर्यातेषु पार्थिवः॥	
त्रिशतेषु दशन्यूनेष्वस्यां भुवि भविष्यति॥ ४०.२४९ ॥	
शूद्रकोनाम वीराणामधिपः सिद्धिमत्र सः॥	
चर्चितायां समाराध्य लप्स्यते भूभरापहः॥ ४०.२५० ॥	
ततस्त्रिषु सहस्रेषु दशाधिकशतत्रये॥	
भविष्यं नंदराज्यं च चाणक्यो यान्हनिष्यति॥ ४०.२५१ ॥	
शुक्लतीर्थे सर्वपापनिर्मुक्तिं योऽभिलप्स्यति॥	
ततस्त्रिषु सहस्रेषु विंशत्या चाधिकेषु च॥ ४०.२५२ ॥	
भविष्यं विक्रमादित्यराज्यं सोऽथ प्रलप्स्यते॥	
सिदधिप्रसादाद्दुर्गाणां दीनान्यो ह्युद्धरिष्यति॥ ४०.२५३ ॥	
ततः शतसहस्रेषु शतेनाप्यधिकेषु च॥	
शकोनाम भविष्यश्च योऽतिदारिद्र्यहारकः॥ ४०.२५४ ॥	
ततस्त्रिषु सहस्रेषु षट्‌शतैरधिकेषु च॥	
मागधे हेमसदनादंजन्यां प्रभविष्यति॥ ४०.२५५ ॥	
विष्णोरंशो धर्मपाता बुधः साक्षात्स्वयं प्रभुः॥	
तस्य कर्माणि भूरिणि भविष्यंति महात्मनः॥ ४०.२५६ ॥	
ज्योतिर्बिदुमुखानुग्रान्स हनिष्यति कोटिशः॥	
चतुःषष्टिं स वर्षाणि भुक्त्वा द्वीपानि सप्त च॥ ४०.२५७ ॥	
भक्तेभ्यः स्वयशो मुक्त्वा दिवं पश्चाद्गमिष्यति॥	
सर्वेषां चावताराणआं गुणैः समधिको यतः॥ ४०.२५८ ॥	
ततो वक्ष्यंति तं भक्त्या सर्वपापहरं बुधम्॥	
चतुर्षु च सहस्रेषु शतेष्वपि चतुर्षु च॥ ४०.२५९ ॥	
साधिकेषु महान्राजा प्रमितिः प्रभविष्यति॥	
गोत्रेषु वै चंद्रमसो बहुसेनापतिर्बली॥ ४०.२६० ॥	
म्लेच्छान्स कोटिशो हत्वा पाषंडानि च सर्वशः॥	
वैदिकं केवलं शुद्धं सद्धर्मं वर्तयिष्यति॥ ४०.२६१ ॥	
गंगायमुनयोर्मध्ये निष्ठां यास्यति पार्थिवः॥	
ततः प्रजाश्च कालेन केनापि भृशपीडिताः॥ ४०.२६२ ॥	
घोरं वा धर्ममाश्रित्य शाठ्येन च भवंति ताः॥	
अप्रग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टाश्च वृंदशः॥ ४०.२६३ ॥	
उपहिंसंति चान्योन्यं व्याकुलाः श्रमपीडिताः॥	
नष्टे श्रौते तथा स्मार्ते परस्परहतास्तदा॥ ४०.२६४ ॥	
निर्मर्यादा निष्करुणा निस्स्नेहा निरपत्रपाः॥	
गृहदाराणि संत्यज्य ह्रस्वकाः पंटविंशतिः॥ ४०.२६५ ॥	
हाहाभूताश्चरिष्यंति विषादव्याकुलेंद्रियाः॥	
अनावृष्टिहताश्चैव वार्तामुत्सृज्य दुःखिताः॥ ४०.२६६ ॥	
प्रत्यंतांस्ता निषेवंति हित्वा जनपदान्स्वकान्॥	
सरित्सागरकूलांश्च सेवंते पर्वतांस्तथा॥ ४०.२६७ ॥	
मांसैर्मूलफलैस्चैव वर्तयंति सुदुःखिताः॥	
चीरपत्राजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः॥ ४०.२६८ ॥	
धर्मस्य वासमात्रं च शाल्वो म्लेच्छो हनिष्यति॥	
उत्तमाधममध्यत्वं सर्वमुच्छिद्य घोरकृत्॥ ४०.२६९ ॥	
ततस्तस्य वधार्थाय विष्णुः साक्षाज्जगत्पतिः॥	
शंभले विष्णुयशसो भूत्वा पुत्रो नृपोत्तम॥ ४०.२७० ॥	
द्विजोत्तमैः परिवृतः शाल्वं तं संहरिष्यति॥	
कोटिशोऽर्बुदशः पापान्निहत्य च निखर्वशः॥ ४०.२७१ ॥	
पालयिष्यति तं धर्मं यो धर्मः श्रुतिपूर्वकः॥ ४०.२७२ ॥	
कृत्वा पोतं धर्मरूपं साधूनां परमेश्वरः॥	
गमिष्यति परं लोकं कृत्वा कर्माणि भूरिशः॥ ४०.२७३ ॥	
ततः कृतयुगं भूयः प्रवर्तिष्यति पार्थिव॥	
आद्यं कृतयुगं चान्यं तदन्येभ्यो विशिष्यते॥ ४०.२७४ ॥	
अष्टाविंशकलिश्चैव शेषः प्रावर्त अन्यतः॥	
ततः कृते सूर्यवंशः प्रवत्स्यति॥ ४०.२७५ ॥	
मरुराजाच्च देवापेः श्रुतदेवाच्च ब्राह्मणाः॥	
इति चातुर्युगी राजन्व्यवस्था परिवर्तते॥	
चतुर्युगे च ते धन्या ये भजंति हराच्युतौ॥ ४०.२७६ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे महाकालकरन्धमसंवादे चतुर्युगव्यवस्थावर्णनंनाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः॥ ४० ॥ छ ॥	

कौमारिकाखण्डः