मनुस्मृतिः/द्वितीयोध्यायः
<table>		
		
<td><p>		
	विद्वद्भिः सेवितः सद्भिर्नित्यमद्वेषरागिभिः   ।हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं निबोधत   । । २.१  । ।	</p>
<td><p>		
	कामात्मता न प्रशस्ता न चैवेहास्त्यकामता   ।काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः   । । २.२  । ।	</p>
<td><p>		
	संकल्पमूलः कामो वै यज्ञाः संकल्पसंभवाः   ।व्रतानि यमधर्माश्च सर्वे संकल्पजाः स्मृताः   । । २.३  । ।	</p>
<td><p>		
	अकामस्य क्रिया काचिद्दृश्यते नेह कर्हिचित् ।यद्यद्धि कुरुते किं चित्तत्तत्कामस्य चेष्टितम्  । । २.४  । ।	</p>
<td><p>		
	तेषु सम्यग्वर्तमानो गच्छत्यमरलोकताम्  ।यथा संकल्पितांश्चेह सर्वान्कामान्समश्नुते   । । २.५  । ।	</p>
<td><p>		
	वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम्  ।आचारश्चैव साधूनां आत्मनस्तुष्टिरेव च   । । २.६  । ।	</p>
<td><p>		
	यः कश्चित्कस्यचिद्धर्मो मनुना परिकीर्तितः   ।स सर्वोऽभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि सः   । । २.७  । ।	</p>
<td><p>		
	सर्वं तु समवेक्ष्येदं निखिलं ज्ञानचक्षुषा   ।श्रुतिप्रामाण्यतो विद्वान्स्वधर्मे निविशेत वै   । । २.८  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं अनुतिष्ठन्हि मानवः   ।इह कीर्तिमवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखम्  । । २.९  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः   ।ते सर्वार्थेष्वमीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्बभौ   । । २.१०  । ।	</p>
<td><p>		
	योऽवमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाद्द्विजः   ।स साधुभिर्बहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दकः   । । २.११  । ।	</p>
<td><p>		
	वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियं आत्मनः   ।एतच्चतुर्विधं प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम्  । । २.१२  । ।	</p>
<td><p>		
	अर्थकामेष्वसक्तानां धर्मज्ञानं विधीयते   ।धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः   । । २.१३  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यात्तत्र धर्मावुभौ स्मृतौ   ।उभावपि हि तौ धर्मौ सम्यगुक्तौ मनीषिभिः   । । २.१४  । ।	</p>
<td><p>		
	उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युषिते तथा   ।सर्वथा वर्तते यज्ञ इतीयं वैदिकी श्रुतिः   । । २.१५  । ।	</p>
<td><p>		
	निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः   ।तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्मिञ् ज्ञेयो नान्यस्य कस्य चित् । । २.१६  । ।	</p>
<td><p>		
	सरस्वतीदृशद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम्  ।तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते   । । २.१७  । ।	</p>
<td><p>		
	तस्मिन्देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः   ।वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते   । । २.१८  । ।	</p>
<td><p>		
	कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पञ्चालाः शूरसेनकाः   ।एष ब्रह्मर्षिदेशो वै ब्रह्मावर्तादनन्तरः   । । २.१९  । ।	</p>
<td><p>		
	एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः   ।स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन्पृथिव्यां सर्वमानवाः   । । २.२०  । ।	</p>
<td><p>		
	हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विनशनादपि   ।प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्तितः   । । २.२१  । ।	</p>
<td><p>		
	आ समुद्रात्तु वै पूर्वादा समुद्राच्च पश्चिमात् ।तयोरेवान्तरं गिर्योरार्यावर्तं विदुर्बुधाः   । । २.२२  । ।	</p>
<td><p>		
	कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः   ।स ज्ञेयो यज्ञियो देशो म्लेच्छदेशस्त्वतः परः   । । २.२३  । ।	</p>
<td><p>		
	एताण् द्विजातयो देशान्संश्रयेरन्प्रयत्नतः   ।शूद्रस्तु यस्मिन्कस्मिन्वा निवसेद्वृत्तिकर्शितः   । । २.२४  । ।	</p>
<td><p>		
	एषा धर्मस्य वो योनिः समासेन प्रकीर्तिता   ।संभवश्चास्य सर्वस्य वर्णधर्मान्निबोधत   । । २.२५  । ।	</p>
<td><p>		
	वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम्  ।कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च   । । २.२६  । ।	</p>
<td><p>		
	गार्भैर्होमैर्जातकर्म चौडमौञ्जीनिबन्धनैः   ।बैजिकं गार्भिकं चैनो द्विजानां अपमृज्यते   । । २.२७  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वाध्यायेन व्रतैर्होमैस्त्रैविद्येनेज्यया सुतैः   ।महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः   । । २.२८  । ।	</p>
<td><p>		
	प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते   ।मन्त्रवत्प्राशनं चास्य हिरण्यमधुसर्पिषाम्  । । २.२९  । ।	</p>
<td><p>		
	नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां वास्य कारयेत् ।पुण्ये तिथौ मुहूर्ते वा नक्षत्रे वा गुणान्विते   । । २.३०  । ।	</p>
<td><p>		
	मङ्गल्यं ब्राह्मणस्य स्यात्क्षत्रियस्य बलान्वितम्  ।वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम्  । । २.३१  । ।	</p>
<td><p>		
	शर्मवद्ब्राह्मणस्य स्याद्राज्ञो रक्षासमन्वितम्  ।वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य प्रेष्यसंयुतम्  । । २.३२  । ।	</p>
<td><p>		
	स्त्रीणां सुखोद्यं अक्रूरं विस्पष्टार्थं मनोहरम्  ।मङ्गल्यं दीर्घवर्णान्तं आशीर्वादाभिधानवत् । । २.३३  । ।	</p>
<td><p>		
	चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोर्निष्क्रमणं गृहात् ।षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि यद्वेष्टं मङ्गलं कुले   । । २.३४  । ।	</p>
<td><p>		
	चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषां एव धर्मतः   ।प्रथमेऽब्दे तृतीये वा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात् । । २.३५  । ।	</p>
<td><p>		
	गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम्  ।गर्भादेकादशे राज्ञो गर्भात्तु द्वादशे विशः   । । २.३६  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्यो विप्रस्य पञ्चमे   ।राज्ञो बलार्थिनः षष्ठे वैश्यस्येहार्थिनोऽष्टमे   । । २.३७  । ।	</p>
<td><p>		
	आ षोदशाद्ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते   ।आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोरा चतुर्विंशतेर्विशः   । । २.३८  । ।	</p>
<td><p>		
	अत ऊर्ध्वं त्रयोऽप्येते यथाकालं असंस्कृताः   ।सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्यार्यविगर्हिताः   । । २.३९  । ।	</p>
<td><p>		
	नैतैरपूतैर्विधिवदापद्यपि हि कर्हि चित् ।ब्राह्मान्यौनांश्च संबन्धान्नाचरेद्ब्राह्मणः सह   । । २.४०  । ।	</p>
<td><p>		
	कार्ष्णरौरवबास्तानि चर्माणि ब्रह्मचारिणः   ।वसीरन्नानुपूर्व्येण शाणक्षौमाविकानि च   । । २.४१  । ।	</p>
<td><p>		
	मौञ्जी त्रिवृत्समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला   ।क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या वैश्यस्य शणतान्तवी   । । २.४२  । ।	</p>
<td><p>		
	मुञ्जालाभे तु कर्तव्याः कुशाश्मन्तकबल्वजैः   ।त्रिवृता ग्रन्थिनैकेन त्रिभिः पञ्चभिरेव वा   । । २.४३  । ।	</p>
<td><p>		
	कार्पासं उपवीतं स्याद्विप्रस्योर्ध्ववृतं त्रिवृत् ।शणसूत्रमयं राज्ञो वैश्यस्याविकसौत्रिकम्  । । २.४४  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मणो बैल्वपालाशौ क्षत्रियो वाटखादिरौ   ।पैलवाउदुम्बरौ वैश्यो दण्डानर्हन्ति धर्मतः   । । २.४५  । ।	</p>
<td><p>		
	केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः प्रमाणतः   ।ललाटसम्मितो राज्ञः स्यात्तु नासान्तिको विशः   । । २.४६  । ।	</p>
<td><p>		
	ऋजवस्ते तु सर्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः   ।अनुद्वेगकरा नॄणां सत्वचोऽनग्निदूषिताः   । । २.४७  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रतिगृह्येप्सितं दण्डं उपस्थाय च भास्करम्  ।प्रदक्षिणं परीत्याग्निं चरेद्भैक्षं यथाविधि   । । २.४८  । ।	</p>
<td><p>		
	भवत्पूर्वं चरेद्भैक्षं उपनीतो द्विजोत्तमः   ।भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम्  । । २.४९  । ।	</p>
<td><p>		
	मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम्  ।भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं नावमानयेत् । । २.५०  । ।	</p>
<td><p>		
	समाहृत्य तु तद्भैक्षं यावदन्नं अमायया   ।निवेद्य गुरवेऽश्नीयादाचम्य प्राङ्मुखः शुचिः   । । २.५१  । ।	</p>
<td><p>		
	आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः   ।श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते ह्युदङ्मुखः   । । २.५२  । ।	</p>
<td><p>		
	उपस्पृश्य द्विजो नित्यं अन्नं अद्यात्समाहितः   ।भुक्त्वा चोपस्पृशेत्सम्यगद्भिः खानि च संस्पृशेत् । । २.५३  । ।	</p>
<td><p>		
	पूजयेदशनं नित्यं अद्याच्चैतदकुत्सयन्  ।दृष्ट्वा हृष्येत्प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः   । । २.५४  । ।	</p>
<td><p>		
	पूजितं ह्यशनं नित्यं बलं ऊर्जं च यच्छति   ।अपूजितं तु तद्भुक्तं उभयं नाशयेदिदम्  । । २.५५  । ।	</p>
<td><p>		
	नोच्छिष्टं कस्य चिद्दद्यान्नाद्यादेतत्तथान्तरा   ।न चैवात्यशनं कुर्यान्न चोच्छिष्टः क्व चिद्व्रजेत् । । २.५६  । ।	</p>
<td><p>		
	अनारोग्यं अनायुष्यं अस्वर्ग्यं चातिभोजनम्  ।अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । । २.५७  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मेण विप्रस्तीर्थेन नित्यकालं उपस्पृशेत् ।कायत्रैदशिकाभ्यां वा न पित्र्येण कदा चन   । । २.५८  । ।	</p>
<td><p>		
	अङ्गुष्ठमूलस्य तले ब्राह्मं तीर्थं प्रचक्षते   ।कायं अङ्गुलिमूलेऽग्रे देवं पित्र्यं तयोरधः   । । २.५९  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात्ततो मुखम्  ।खानि चैव स्पृशेदद्भिरात्मानं शिर एव च   । । २.६०  । ।	</p>
<td><p>		
	अनुष्णाभिरफेनाभिरद्भिस्तीर्थेन धर्मवित् ।शौचेप्सुः सर्वदाचामेदेकान्ते प्रागुदङ्मुखः   । । २.६१  । ।	</p>
<td><p>		
	हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्तु भूमिपः   ।वैश्योऽद्भिः प्राशिताभिस्तु शूद्रः स्पृष्टाभिरन्ततः   । । २.६२  । ।	</p>
<td><p>		
	उद्धृते दक्षिने पाणावुपवीत्युच्यते द्विजः   ।सव्ये प्राचीनावीती निवीती कण्ठसज्जने   । । २.६३  । ।	</p>
<td><p>		
	मेखलां अजिनं दण्डं उपवीतं कमण्डलुम्  ।अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृह्णीतान्यानि मन्त्रवत् । । २.६४  । ।	</p>
<td><p>		
	केशान्तः षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते   ।राजन्यबन्धोर्द्वाविंशे वैश्यस्य द्व्यधिके मतः   । । २.६५  । ।	</p>
<td><p>		
	अमन्त्रिका तु कार्येयं स्त्रीणां आवृदशेषतः   ।संस्कारार्थं शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम्  । । २.६६  । ।	</p>
<td><p>		
	वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो वैदिकः स्मृतः   ।पतिसेवा गुरौ वासो गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया   । । २.६७  । ।	</p>
<td><p>		
	एष प्रोक्तो द्विजातीनां औपनायनिको विधिः   ।उत्पत्तिव्यञ्जकः पुण्यः कर्मयोगं निबोधत   । । २.६८  । ।	</p>
<td><p>		
	उपनीय गुरुः शिष्यं शिक्षयेच्छौचं आदितः   ।आचारं अग्निकार्यं च संध्योपासनं एव च   । । २.६९  । ।	</p>
<td><p>		
	अध्येष्यमाणस्त्वाचान्तो यथाशास्त्रं उदङ्मुखः   ।ब्रह्माञ्जलिकृतोऽध्याप्यो लघुवासा जितेन्द्रियः   । । २.७०  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्रह्मारम्भेऽवसाने च पादौ ग्राह्यौ गुरोः सदा   ।संहत्य हस्तावध्येयं स हि ब्रह्माञ्जलिः स्मृतः   । । २.७१  । ।	</p>
<td><p>		
	व्यत्यस्तपाणिना कार्यं उपसंग्रहणं गुरोः   ।सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन च दक्षिणः   । । २.७२  । ।	</p>
<td><p>		
	अध्येष्यमाणं तु गुरुर्नित्यकालं अतन्द्रितः   ।अधीष्व भो इति ब्रूयाद्विरामोऽस्त्विति चारमेत् । । २.७३  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्रह्मनः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा   ।स्रवत्यनोंकृतं पूर्वं परस्ताच्च विशीर्यति   । । २.७४  । ।	</p>
<td><p>		
	प्राक्कूलान्पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः   ।प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओंकारं अर्हति   । । २.७५  । ।	</p>
<td><p>		
	अकारं चाप्युकारं च मकारं च प्रजापतिः   ।वेदत्रयान्निरदुहद्भूर्भुवः स्वरितीति च   । । २.७६  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादं पादं अदूदुहत् ।तदित्यृचोऽस्याः सावित्र्याः परमेष्ठी प्रजापतिः   । । २.७७  । ।	</p>
<td><p>		
	एतदक्षरं एतां च जपन्व्याहृतिपूर्विकाम्  ।संध्ययोर्वेदविद्विप्रो वेदपुण्येन युज्यते   । । २.७८  । ।	</p>
<td><p>		
	सहस्रकृत्वस्त्वभ्यस्य बहिरेतत्त्रिकं द्विजः   ।महतोऽप्येनसो मासात्त्वचेवाहिर्विमुच्यते   । । २.७९  । ।	</p>
<td><p>		
	एतया र्चा विसंयुक्तः काले च क्रियया स्वया   ।ब्रह्मक्षत्रियविश्योनिर्गर्हणां याति साधुषु   । । २.८०  । ।	</p>
<td><p>		
	ओंकारपूर्विकास्तिस्रो महाव्याहृतयोऽव्ययाः   ।त्रिपदा चैव सावित्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुखम्  । । २.८१  । ।	</p>
<td><p>		
	योऽधीतेऽहन्यहन्येतां त्रीणि वर्षाण्यतन्द्रितः   ।स ब्रह्म परं अभ्येति वायुभूतः खमूर्तिमान्  । । २.८२  । ।	</p>
<td><p>		
	एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः   ।सावित्र्यास्तु परं नास्ति मौनात्सत्यं विशिष्यते   । । २.८३  । ।	</p>
<td><p>		
	क्षरन्ति सर्वा वैदिक्यो जुहोतियजतिक्रियाः   ।अक्षरं दुष्करं ज्ञेयं ब्रह्म चैव प्रजापतिः   । । २.८४  । ।	</p>
<td><p>		
	विधियज्ञाज्जपयज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणैः   ।उपांशुः स्याच्छतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः   । । २.८५  । ।	</p>
<td><p>		
	ये पाकयज्ञास्चत्वारो विधियज्ञसमन्विताः   ।सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्  । । २.८६  । ।	</p>
<td><p>		
	जप्येनैव तु संसिध्येद्ब्राह्मणो नात्र संशयः   ।कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते   । । २.८७  । ।	</p>
<td><p>		
	इन्द्रियाणां विचरतां विषयेष्वपहारिषु   ।संयमे यत्नं आतिष्ठेद्विद्वान्यन्तेव वाजिनाम्  । । २.८८  । ।	</p>
<td><p>		
	एकादशेन्द्रियाण्याहुर्यानि पूर्वे मनीषिणः   ।तानि सम्यक्प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः   । । २.८९  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी   ।पायूपस्थं हस्तपादं वाक्चैव दशमी स्मृता   । । २.९०  । ।	</p>
<td><p>		
	बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैषां श्रोत्रादीन्यनुपूर्वशः   ।कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैषां पाय्वादीनि प्रचक्षते   । । २.९१  । ।	</p>
<td><p>		
	एकादशं मनो ज्ञेयं स्वगुणेनोभयात्मकम्  ।यस्मिन्जिते जितावेतौ भवतः पञ्चकौ गणौ   । । २.९२  । ।	</p>
<td><p>		
	इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषं ऋच्छत्यसंशयम्  ।संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं निगच्छति   । । २.९३  । ।	</p>
<td><p>		
	न जातु कामः कामानां उपभोगेन शाम्यति   ।हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते   । । २.९४  । ।	</p>
<td><p>		
	यश्चैतान्प्राप्नुयात्सर्वान्यश्चैतान्केवलांस्त्यजेत् ।प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते   । । २.९५  । ।	</p>
<td><p>		
	न तथैतानि शक्यन्ते संनियन्तुं असेवया   ।विषयेषु प्रजुष्टानि यथा ज्ञानेन नित्यशः   । । २.९६  । ।	</p>
<td><p>		
	वेदास्त्यागश्च यज्ञाश्च नियमाश्च तपांसि च   ।न विप्रदुष्टभावस्य सिद्धिं गच्छति कर्हि चित् । । २.९७  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा च यो नरः   ।न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः   । । २.९८  । ।	</p>
<td><p>		
	इन्द्रियाणां तु सर्वेषां यद्येकं क्षरतीन्द्रियम्  ।तेनास्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम्  । । २.९९  । ।	</p>
<td><p>		
	वशे कृत्वेन्द्रियग्रामं संयम्य च मनस्तथा   ।सर्वान्संसाधयेदर्थानक्षिण्वन्योगतस्तनुम्  । । २.१००  । ।	</p>
<td><p>		
	पूर्वां संध्यां जपांस्तिष्ठेत्सावित्रीं आर्कदर्शनात् ।पश्चिमां तु समासीनः सम्यगृक्षविभावनात् । । २.१०१  । ।	</p>
<td><p>		
	पूर्वां संध्यां जपंस्तिष्ठन्नैशं एनो व्यपोहति   ।पश्चिमां तु समासीनो मलं हन्ति दिवाकृतम्  । । २.१०२  । ।	</p>
<td><p>		
	न तिष्ठति तु यः पूर्वां नोपास्ते यश्च पश्चिमाम्  ।स शूद्रवद्बहिष्कार्यः सर्वस्माद्द्विजकर्मणः   । । २.१०३  । ।	</p>
<td><p>		
	अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिं आस्थितः   ।सावित्रीं अप्यधीयीत गत्वारण्यं समाहितः   । । २.१०४  । ।	</p>
<td><p>		
	वेदोपकरणे चैव स्वाध्याये चैव नैत्यके   ।नानुरोधोऽस्त्यनध्याये होममन्त्रेषु चैव हि   । । २.१०५  । ।	</p>
<td><p>		
	नैत्यके नास्त्यनध्यायो ब्रह्मसत्त्रं हि तत्स्मृतम्  ।ब्रह्माहुतिहुतं पुण्यं अनध्यायवषट्कृतम्  । । २.१०६  । ।	</p>
<td><p>		
	यः स्वाध्यायं अधीतेऽब्दं विधिना नियतः शुचिः   ।तस्य नित्यं क्षरत्येष पयो दधि घृतं मधु   । । २.१०७  । ।	</p>
<td><p>		
	अग्नीन्धनं भैक्षचर्यां अधःशय्यां गुरोर्हितम्  ।आ समावर्तनात्कुर्यात्कृतोपनयनो द्विजः   । । २.१०८  । ।	</p>
<td><p>		
	आचार्यपुत्रः शुश्रूषुर्ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः   ।आप्तः शक्तोऽर्थदः साधुः स्वोऽध्याप्या दश धर्मतः   । । २.१०९  । ।	</p>
<td><p>		
	नापृष्टः कस्य चिद्ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः   ।जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरेत् । । २.११०  । ।	</p>
<td><p>		
	अधर्मेण च यः प्राह यश्चाधर्मेण पृच्छति   ।तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं वाधिगच्छति   । । २.१११  । ।	</p>
<td><p>		
	धर्मार्थौ यत्र न स्यातां शुश्रूषा वापि तद्विधा   ।तत्र विद्या न वप्तव्या शुभं बीजं इवोषरे   । । २.११२  । ।	</p>
<td><p>		
	विद्ययैव समं कामं मर्तव्यं ब्रह्मवादिना   ।आपद्यपि हि घोरायां न त्वेनां इरिणे वपेत् । । २.११३  । ।	</p>
<td><p>		
	विद्या ब्राह्मणं एत्याह शेवधिस्तेऽस्मि रक्ष माम्  ।असूयकाय मां मादास्तथा स्यां वीर्यवत्तमा   । । २.११४  । ।	</p>
<td><p>		
	यं एव तु शुचिं विद्यान्नियतब्रह्मचारिणम्  ।तस्मै मां ब्रूहि विप्राय निधिपायाप्रमादिने   । । २.११५  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्रह्म यस्त्वननुज्ञातं अधीयानादवाप्नुयात् ।स ब्रह्मस्तेयसंयुक्तो नरकं प्रतिपद्यते   । । २.११६  । ।	</p>
<td><p>		
	लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकं एव वा   ।आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वं अभिवादयेत् । । २.११७  । ।	</p>
<td><p>		
	सावित्रीमात्रसारोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः   ।नायन्त्रितस्त्रिवेदोऽपि सर्वाशी सर्वविक्रयी   । । २.११८  । ।	</p>
<td><p>		
	शय्यासनेऽध्याचरिते श्रेयसा न समाविशेत् ।शय्यासनस्थश्चैवैनं प्रत्युत्थायाभिवादयेत् । । २.११९  । ।	</p>
<td><p>		
	ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति   ।प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते   । । २.१२०  । ।	</p>
<td><p>		
	अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः   ।चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्धर्मो यशो बलम्  । । २.१२१  । ।	</p>
<td><p>		
	अभिवादात्परं विप्रो ज्यायांसं अभिवादयन्  ।असौ नामाहं अस्मीति स्वं नाम परिकीर्तयेत् । । २.१२२  । ।	</p>
<td><p>		
	नामधेयस्य ये के चिदभिवादं न जानते   ।तान्प्राज्ञोऽहं इति ब्रूयात्स्त्रियः सर्वास्तथैव च   । । २.१२३  । ।	</p>
<td><p>		
	भोःशब्दं कीर्तयेदन्ते स्वस्य नाम्नोऽभिवादने   ।नाम्नां स्वरूपभावो हि भोभाव ऋषिभिः स्मृतः   । । २.१२४  । ।	</p>
<td><p>		
	आयुष्मान्भव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने   ।अकारश्चास्य नाम्नोऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः   । । २.१२५  । ।	</p>
<td><p>		
	यो न वेत्त्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम्  ।नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः   । । २.१२६  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रबन्धुं अनामयम्  ।वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रं आरोग्यं एव च   । । २.१२७  । ।	</p>
<td><p>		
	अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् ।भोभवत्पूर्वकं त्वेनं अभिभाषेत धर्मवित् । । २.१२८  । ।	</p>
<td><p>		
	परपत्नी तु या स्त्री स्यादसंबन्धा च योनितः   ।तां ब्रूयाद्भवतीत्येवं सुभगे भगिनीति च   । । २.१२९  । ।	</p>
<td><p>		
	मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून्  ।असावहं इति ब्रूयात्प्रत्युत्थाय यवीयसः   । । २.१३०  । ।	</p>
<td><p>		
	मातृश्वसा मातुलानी श्वश्रूरथ पितृश्वसा   ।संपूज्या गुरुपत्नीवत्समास्ता गुरुभार्यया   । । २.१३१  । ।	</p>
<td><p>		
	भ्रातुर्भार्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि   ।विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंबन्धियोषितः   । । २.१३२  । ।	</p>
<td><p>		
	पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि   ।मातृवद्वृत्तिं आतिष्ठेन्माता ताभ्यो गरीयसी   । । २.१३३  । ।	</p>
<td><p>		
	दशाब्दाख्यं पौरसख्यं पञ्चाब्दाख्यं कलाभृताम्  ।त्र्यब्दपूर्वं श्रोत्रियाणां स्वल्पेनापि स्वयोनिषु   । । २.१३४  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मणं दशवर्षं तु शतवर्षं तु भूमिपम्  ।पितापुत्रौ विजानीयाद्ब्राह्मणस्तु तयोः पिता   । । २.१३५  । ।	</p>
<td><p>		
	वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी   ।एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम्  । । २.१३६  । ।	</p>
<td><p>		
	पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि गुणवन्ति च   ।यत्र स्युः सोऽत्र मानार्हः शूद्रोऽपि दशमीं गतः   । । २.१३७  । ।	</p>
<td><p>		
	चक्रिणो दशमीस्थस्य रोगिणो भारिणः स्त्रियाः   ।स्नातकस्य च राज्ञश्च पन्था देयो वरस्य च   । । २.१३८  । ।	</p>
<td><p>		
	तेषां तु समावेतानां मान्यौ स्नातकपार्थिवौ   ।राजस्नातकयोश्चैव स्नातको नृपमानभाक्  । । २.१३९  । ।	</p>
<td><p>		
	उपनीय तु यः शिष्यं वेदं अध्यापयेद्द्विजः   ।सकल्पं सरहस्यं च तं आचार्यं प्रचक्षते   । । २.१४०  । ।	</p>
<td><p>		
	एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः   ।योऽध्यापयति वृत्त्यर्थं उपाध्यायः स उच्यते   । । २.१४१  । ।	</p>
<td><p>		
	निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि   ।संभावयति चान्नेन स विप्रो गुरुरुच्यते   । । २.१४२  । ।	</p>
<td><p>		
	अग्न्याधेयं पाकयज्ञानग्निष्टोमादिकान्मखान्  ।यः करोति वृतो यस्य स तस्य र्त्विगिहोच्यते   । । २.१४३  । ।	</p>
<td><p>		
	य आवृणोत्यवितथं ब्रह्मणा श्रवणावुभौ   ।स माता स पिता ज्ञेयस्तं न द्रुह्येत्कदा चन   । । २.१४४  । ।	</p>
<td><p>		
	उपाध्यायान्दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता   ।सहस्रं तु पितॄन्माता गौरवेणातिरिच्यते   । । २.१४५  । ।	</p>
<td><p>		
	उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान्ब्रह्मदः पिता   ।ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेत्य चेह च शाश्वतम्  । । २.१४६  । ।	</p>
<td><p>		
	कामान्माता पिता चैनं यदुत्पादयतो मिथः   ।संभूतिं तस्य तां विद्याद्यद्योनावभिजायते   । । २.१४७  । ।	</p>
<td><p>		
	आचार्यस्त्वस्य यां जातिं विधिवद्वेदपारगः   ।उत्पादयति सावित्र्या सा सत्या साजरामरा   । । २.१४८  । ।	</p>
<td><p>		
	अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुतस्योपकरोति यः   ।तं अपीह गुरुं विद्याच्छ्रुतोपक्रियया तया   । । २.१४९  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मस्य जन्मनः कर्ता स्वधर्मस्य च शासिता   ।बालोऽपि विप्रो वृद्धस्य पिता भवति धर्मतः   । । २.१५०  । ।	</p>
<td><p>		
	अध्यापयां आस पितॄन्शिशुराङ्गिरसः कविः   ।पुत्रका इति होवाच ज्ञानेन परिगृह्य तान्  । । २.१५१  । ।	</p>
<td><p>		
	ते तं अर्थं अपृच्छन्त देवानागतमन्यवः   ।देवाश्चैतान्समेत्योचुर्न्याय्यं वः शिशुरुक्तवान्  । । २.१५२  । ।	</p>
<td><p>		
	अज्ञो भवति वै बालः पिता भवति मन्त्रदः   ।अज्ञं हि बालं इत्याहुः पितेत्येव तु मन्त्रदम्  । । २.१५३  । ।	</p>
<td><p>		
	न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः   ।ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्  । । २.१५४  । ।	</p>
<td><p>		
	विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं क्षत्रियाणां तु वीर्यतः   ।वैश्यानां धान्यधनतः शूद्राणां एव जन्मतः   । । २.१५५  । ।	</p>
<td><p>		
	न तेन वृद्धो भवति येनास्य पलितं शिरः   ।यो वै युवाप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः   । । २.१५६  । ।	</p>
<td><p>		
	यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः   ।यश्च विप्रोऽनधीयानस्त्रयस्ते नाम बिभ्रति   । । २.१५७  । ।	</p>
<td><p>		
	यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला   ।यथा चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः   । । २.१५८  । ।	</p>
<td><p>		
	अहिंसयैव भूतानां कार्यं श्रेयोऽनुशासनम्  ।वाक्चैव मधुरा श्लक्ष्णा प्रयोज्या धर्मं इच्छता   । । २.१५९  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्य वाङ्गनसी शुद्धे सम्यग्गुप्ते च सर्वदा   ।स वै सर्वं अवाप्नोति वेदान्तोपगतं फलम्  । । २.१६०  । ।	</p>
<td><p>		
	नारुंतुदः स्यादार्तोऽपि न परद्रोहकर्मधीः   ।ययास्योद्विजते वाचा नालोक्यां तां उदीरयेत् । । २.१६१  । ।	</p>
<td><p>		
	सम्मानाद्ब्राह्मणो नित्यं उद्विजेत विषादिव   ।अमृतस्येव चाकाङ्क्षेदवमानस्य सर्वदा   । । २.१६२  । ।	</p>
<td><p>		
	सुखं ह्यवमतः शेते सुखं च प्रतिबुध्यते   ।सुखं चरति लोकेऽस्मिन्नवमन्ता विनश्यति   । । २.१६३  । ।	</p>
<td><p>		
	अनेन क्रमयोगेन संस्कृतात्मा द्विजः शनैः   ।गुरौ वसन्सञ्चिनुयाद्ब्रह्माधिगमिकं तपः   । । २.१६४  । ।	</p>
<td><p>		
	तपोविशेषैर्विविधैर्व्रतैश्च विधिचोदितैः   ।वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना   । । २.१६५  । ।	</p>
<td><p>		
	वेदं एव सदाभ्यस्येत्तपस्तप्स्यन्द्विजोत्तमः   ।वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परं इहोच्यते   । । २.१६६  । ।	</p>
<td><p>		
	आ हैव स नखाग्रेभ्यः परमं तप्यते तपः   ।यः स्रग्व्यपि द्विजोऽधीते स्वाध्यायं शक्तितोऽन्वहम्  । । २.१६७  । ।	</p>
<td><p>		
	योऽनधीत्य द्विजो वेदं अन्यत्र कुरुते श्रमम्  ।स जीवन्नेव शूद्रत्वं आशु गच्छति सान्वयः   । । २.१६८  । ।	</p>
<td><p>		
	मातुरग्रेऽधिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धने   ।तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य श्रुतिचोदनात् । । २.१६९  । ।	</p>
<td><p>		
	तत्र यद्ब्रह्मजन्मास्य मौञ्जीबन्धनचिह्नितम्  ।तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते   । । २.१७०  । ।	</p>
<td><p>		
	वेदप्रदानादाचार्यं पितरं परिचक्षते   ।न ह्यस्मिन्युज्यते कर्म किञ् चिदा मौञ्जिबन्धनात् । । २.१७१  । ।	</p>
<td><p>		
	नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनादृते   ।शूद्रेण हि समस्तावद्यावद्वेदे न जायते   । । २.१७२  । ।	</p>
<td><p>		
	कृतोपनयनस्यास्य व्रतादेशनं इष्यते   ।ब्रह्मणो ग्रहणं चैव क्रमेण विधिपूर्वकम्  । । २.१७३  । ।	</p>
<td><p>		
	यद्यस्य विहितं चर्म यत्सूत्रं या च मेखला   ।यो दण्डो यच्च वसनं तत्तदस्य व्रतेष्वपि   । । २.१७४  । ।	</p>
<td><p>		
	सेवेतेमांस्तु नियमान्ब्रह्मचारी गुरौ वसन्  ।सन्नियम्येन्द्रियग्रामं तपोवृद्ध्यर्थं आत्मनः   । । २.१७५  । ।	</p>
<td><p>		
	नित्यं स्नात्वा शुचिः कुर्याद्देवर्षिपितृतर्पणम्  ।देवताभ्यर्चनं चैव समिदाधानं एव च   । । २.१७६  । ।	</p>
<td><p>		
	वर्जयेन्मधु मांसं च गन्धं माल्यं रसान्स्त्रियः   ।शुक्तानि यानि सर्वाणि प्राणिनां चैव हिंसनम्  । । २.१७७  । ।	</p>
<td><p>		
	अभ्यङ्गं अञ्जनं चाक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम्  ।कामं क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीतवादनम्  । । २.१७८  । ।	</p>
<td><p>		
	द्यूतं च जनवादं च परिवादं तथानृतम्  ।स्त्रीणां च प्रेक्षणालम्भं उपघातं परस्य च   । । २.१७९  । ।	</p>
<td><p>		
	एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेत्क्व चित् ।कामाद्धि स्कन्दयन्रेतो हिनस्ति व्रतं आत्मनः   । । २.१८०  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रं अकामतः   ।स्नात्वार्कं अर्चयित्वा त्रिः पुनर्मां इत्यृचं जपेत् । । २.१८१  । ।	</p>
<td><p>		
	उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकाकुशान्  ।आहरेद्यावदर्थानि भैक्षं चाहरहश्चरेत् । । २.१८२  । ।	</p>
<td><p>		
	वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु   ।ब्रह्मचार्याहरेद्भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम्  । । २.१८३  । ।	</p>
<td><p>		
	गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु   ।अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत् । । २.१८४  । ।	</p>
<td><p>		
	सर्वं वापि चरेद्ग्रामं पूर्वोक्तानां असंभवे   ।नियम्य प्रयतो वाचं अभिशस्तांस्तु वर्जयेत् । । २.१८५  । ।	</p>
<td><p>		
	दूरादाहृत्य समिधः सन्निदध्याद्विहायसि   ।सायंः प्रातश्च जुहुयात्ताभिरग्निं अतन्द्रितः   । । २.१८६  । ।	</p>
<td><p>		
	अकृत्वा भैक्षचरणं असमिध्य च पावकम्  ।अनातुरः सप्तरात्रं अवकीर्णिव्रतं चरेत् । । २.१८७  । ।	</p>
<td><p>		
	भैक्षेण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद्व्रती   ।भैक्षेण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता   । । २.१८८  । ।	</p>
<td><p>		
	व्रतवद्देवदैवत्ये पित्र्ये कर्मण्यथ र्षिवत् ।कामं अभ्यर्थितोऽश्नीयाद्व्रतं अस्य न लुप्यते   । । २.१८९  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मणस्यैव कर्मैतदुपदिष्टं मनीषिभिः   ।राजन्यवैश्ययोस्त्वेवं नैतत्कर्म विधीयते   । । २.१९०  । ।	</p>
<td><p>		
	चोदितो गुरुणा नित्यं अप्रचोदित एव वा   ।कुर्यादध्ययने यत्नं आचार्यस्य हितेषु च   । । २.१९१  । ।	</p>
<td><p>		
	शरीरं चैव वाचं च बुद्धीन्द्रियमनांसि च   ।नियम्य प्राञ्जलिस्तिष्ठेद्वीक्षमाणो गुरोर्मुखम्  । । २.१९२  । ।	</p>
<td><p>		
	नित्यं उद्धृतपाणिः स्यात्साध्वाचारः सुसंवृतः   ।आस्यतां इति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः   । । २.१९३  । ।	</p>
<td><p>		
	हीनान्नवस्त्रवेषः स्यात्सर्वदा गुरुसन्निधौ   ।उत्तिष्ठेत्प्रथमं चास्य चरमं चैव संविशेत् । । २.१९४  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रतिश्रावणसंभाषे शयानो न समाचरेत् ।नासीनो न च भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः   । । २.१९५  । ।	</p>
<td><p>		
	आसीनस्य स्थितः कुर्यादभिगच्छंस्तु तिष्ठतः   ।प्रत्युद्गम्य त्वाव्रजतः पश्चाद्धावंस्तु धावतः   । । २.१९६  । ।	</p>
<td><p>		
	पराङ्मुखस्याभिमुखो दूरस्थस्यैत्य चान्तिकम्  ।प्रणम्य तु शयानस्य निदेशे चैव तिष्ठतः   । । २.१९७  । ।	</p>
<td><p>		
	नीचं शय्यासनं चास्य नित्यं स्याद्गुरुसन्निधौ   ।गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत् । । २.१९८  । ।	</p>
<td><p>		
	नोदाहरेदस्य नाम परोक्षं अपि केवलम्  ।न चैवास्यानुकुर्वीत गतिभाषितचेष्टितम्  । । २.१९९  । ।	</p>
<td><p>		
	गुरोर्यत्र परिवादो निन्दा वापि प्रवर्तते   ।कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः   । । २.२००  । ।	</p>
<td><p>		
	परीवादात्खरो भवति श्वा वै भवति निन्दकः   ।परिभोक्ता कृमिर्भवति कीटो भवति मत्सरी   । । २.२०१  । ।	</p>
<td><p>		
	दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः   ।यानासनस्थश्चैवैनं अवरुह्याभिवादयेत् । । २.२०२  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रतिवातेऽनुवाते च नासीत गुरुणा सह   ।असंश्रवे चैव गुरोर्न किं चिदपि कीर्तयेत् । । २.२०३  । ।	</p>
<td><p>		
	गोऽश्वोष्ट्रयानप्रासाद प्रस्तरेषु कटेषु च   ।आसीत गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च   । । २.२०४  । ।	</p>
<td><p>		
	गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद्वृत्तिं आचरेत् ।न चानिसृष्टो गुरुणा स्वान्गुरूनभिवादयेत् । । २.२०५  । ।	</p>
<td><p>		
	विद्यागुरुष्वेवं एव नित्या वृत्तिः स्वयोनिषु   ।प्रतिषेधत्सु चाधर्माद्धितं चोपदिशत्स्वपि   । । २.२०६  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रेयःसु गुरुवद्वृत्तिं नित्यं एव समाचरेत् ।गुरुपुत्रेषु चार्येषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु   । । २.२०७  । ।	</p>
<td><p>		
	बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि   ।अध्यापयन्गुरुसुतो गुरुवन्मानं अर्हति   । । २.२०८  । ।	</p>
<td><p>		
	उत्सादनं च गात्राणां स्नापनोच्छिष्टभोजने   ।न कुर्याद्गुरुपुत्रस्य पादयोश्चावनेजनम्  । । २.२०९  । ।	</p>
<td><p>		
	गुरुवत्प्रतिपूज्याः स्युः सवर्णा गुरुयोषितः   ।असवर्णास्तु सम्पूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः   । । २.२१०  । ।	</p>
<td><p>		
	अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोत्सादनं एव च   ।गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम्  । । २.२११  । ।	</p>
<td><p>		
	गुरुपत्नी तु युवतिर्नाभिवाद्येह पादयोः   ।पूर्णविंशतिवर्षेण गुणदोषौ विजानता   । । २.२१२  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वभाव एष नारीणां नराणां इह दूषणम्  ।अतोऽर्थान्न प्रमाद्यन्ति प्रमदासु विपश्चितः   । । २.२१३  । ।	</p>
<td><p>		
	अविद्वांसं अलं लोके विद्वांसं अपि वा पुनः   ।प्रमदा ह्युत्पथं नेतुं कामक्रोधवशानुगम्  । । २.२१४  । ।	</p>
<td><p>		
	मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो भवेत् ।बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसं अपि कर्षति   । । २.२१५  । ।	</p>
<td><p>		
	कामं तु गुरुपत्नीनां युवतीनां युवा भुवि   ।विधिवद्वन्दनं कुर्यादसावहं इति ब्रुवन्  । । २.२१६  । ।	</p>
<td><p>		
	विप्रोष्य पादग्रहणं अन्वहं चाभिवादनम्  ।गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्मं अनुस्मरन्  । । २.२१७  । ।	</p>
<td><p>		
	यथा खनन्खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति   ।तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति   । । २.२१८  । ।	</p>
<td><p>		
	मुण्डो वा जटिलो वा स्यादथ वा स्याच्छिखाजटः   ।नैनं ग्रामेऽभिनिम्लोचेत्सूर्यो नाभ्युदियात्क्व चित् । । २.२१९  । ।	</p>
<td><p>		
	तं चेदभ्युदियात्सूर्यः शयानं कामचारतः   ।निम्लोचेद्वाप्यविज्ञानाज्जपन्नुपवसेद्दिनम्  । । २.२२०  । ।	</p>
<td><p>		
	सूर्येण ह्यभिनिर्मुक्तः शयानोऽभ्युदितश्च यः   ।प्रायश्चित्तं अकुर्वाणो युक्तः स्यान्महतैनसा   । । २.२२१  । ।	</p>
<td><p>		
	आचम्य प्रयतो नित्यं उभे संध्ये समाहितः   ।शुचौ देशे जपञ् जप्यं उपासीत यथाविधि   । । २.२२२  । ।	</p>
<td><p>		
	यदि स्त्री यद्यवरजः श्रेयः किं चित्समाचरेत् ।तत्सर्वं आचरेद्युक्तो यत्र चास्य रमेन्मनः   । । २.२२३  । ।	</p>
<td><p>		
	धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थौ धर्म एव च   ।अर्थ एवेह वा श्रेयस्त्रिवर्ग इति तु स्थितिः   । । २.२२४  । ।	</p>
<td><p>		
	आचार्यश्च पिता चैव माता भ्राता च पूर्वजः   ।नार्तेनाप्यवमन्तव्या ब्राह्मणेन विशेषतः   । । २.२२५  । ।	</p>
<td><p>		
	आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः   ।माता पृथिव्या मूर्तिस्तु भ्राता स्वो मूर्तिरात्मनः   । । २.२२६  । ।	</p>
<td><p>		
	यं मातापितरौ क्लेशं सहेते संभवे नृणाम्  ।न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि   । । २.२२७  । ।	</p>
<td><p>		
	तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यादाचार्यस्य च सर्वदा   ।तेष्वेव त्रिषु तुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते   । । २.२२८  । ।	</p>
<td><p>		
	तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते   ।न तैरनभ्यनुज्ञातो धर्मं अन्यं समाचरेत् । । २.२२९  । ।	</p>
<td><p>		
	त एव हि त्रयो लोकास्त एव त्रय आश्रमाः   ।त एव हि त्रयो वेदास्त एवोक्तास्त्रयोऽग्नयः   । । २.२३०  । ।	</p>
<td><p>		
	पिता वै गार्हपत्योऽग्निर्माताग्निर्दक्षिणः स्मृतः   ।गुरुराहवनीयस्तु साग्नित्रेता गरीयसी   । । २.२३१  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु त्रीन्लोकान्विजयेद्गृही   ।दीप्यमानः स्ववपुषा देववद्दिवि मोदते   । । २.२३२  । ।	</p>
<td><p>		
	इमं लोकं मातृभक्त्या पितृभक्त्या तु मध्यमम्  ।गुरुशुश्रूषया त्वेवं ब्रह्मलोकं समश्नुते   । । २.२३३  । ।	</p>
<td><p>		
	सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः   ।अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः   । । २.२३४  । ।	</p>
<td><p>		
	यावत्त्रयस्ते जीवेयुस्तावन्नान्यं समाचरेत् ।तेष्वेव नित्यं शुश्रूषां कुर्यात्प्रियहिते रतः   । । २.२३५  । ।	</p>
<td><p>		
	तेषां अनुपरोधेन पारत्र्यं यद्यदाचरेत् ।तत्तन्निवेदयेत्तेभ्यो मनोवचनकर्मभिः   । । २.२३६  । ।	</p>
<td><p>		
	त्रिष्वेतेष्वितिकृत्यं हि पुरुषस्य समाप्यते   ।एष धर्मः परः साक्षादुपधर्मोऽन्य उच्यते   । । २.२३७  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रद्दधानः शुभां विद्यां आददीतावरादपि   ।अन्यादपि परं धर्मं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि   । । २.२३८  । ।	</p>
<td><p>		
	विषादप्यमृतं ग्राह्यं बालादपि सुभाषितम्  ।अमित्रादपि सद्वृत्तं अमेध्यादपि काञ्चनम्  । । २.२३९  । ।	</p>
<td><p>		
	स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या धर्मः शौचं सुभाषितम्  ।विविधानि च शील्पानि समादेयानि सर्वतः   । । २.२४०  । ।	</p>
<td><p>		
	अब्राह्मणादध्यायनं आपत्काले विधीयते   ।अनुव्रज्या च शुश्रूषा यावदध्यायनं गुरोः   । । २.२४१  । ।	</p>
<td><p>		
	नाब्राह्मणे गुरौ शिष्यो वासं आत्यन्तिकं वसेत् ।ब्राह्मणे वाननूचाने काङ्क्षन्गतिं अनुत्तमाम्  । । २.२४२  । ।	</p>
<td><p>		
	यदि त्वात्यन्तिकं वासं रोचयेत गुरोः कुले   ।युक्तः परिचरेदेनं आ शरीरविमोक्षणात् । । २.२४३  । ।	</p>
<td><p>		
	आ समाप्तेः शरीरस्य यस्तु शुश्रूषते गुरुम्  ।स गच्छत्यञ्जसा विप्रो ब्रह्मणः सद्म शाश्वतम्  । । २.२४४  । ।	</p>
<td><p>		
	न पूर्वं गुरवे किं चिदुपकुर्वीत धर्मवित् ।स्नास्यंस्तु गुरुणाज्ञप्तः शक्त्या गुर्वर्थं आहरेत् । । २.२४५  । ।	</p>
<td><p>		
	क्षेत्रं हिरण्यं गां अश्वं छत्रोपानहं आसनम्  ।धान्यं शाकं च वासांसि गुरवे प्रीतिं आवहेत् । । २.२४६  । ।	</p>
<td><p>		
	आचार्ये तु खलु प्रेते गुरुपुत्रे गुणान्विते   ।गुरुदारे सपिण्डे वा गुरुवद्वृत्तिं आचरेत् । । २.२४७  । ।	</p>
<td><p>		
	एतेष्वविद्यमानेषु स्थानासनविहारवान्  ।प्रयुञ्जानोऽग्निशुश्रूषां साधयेद्देहं आत्मनः   । । २.२४८  । ।	</p>
<td><p>		
	एवं चरति यो विप्रो ब्रह्मचर्यं अविप्लुतः   ।स गच्छत्युत्तमस्थानं न चेह जायते पुनः   । । २.२४९  । ।	</p>
</table>

मनुस्मृतिः