कथासरित्सागरः/लम्बकः १०/तरङ्गः ४
ततो विद्याधरीयुग्मकथामाख्याय गोमुखः । 
नरवाहनदत्तं तमुवाच सचिवाग्रणीः ।। १ 
केचिदेव सहन्तेऽत्र लोकद्वयहितैषिणः । 
सामान्या अपि कामादेरावेगं कृतबुद्धयः ।। २ 
तथा च शूरवर्माख्यो बभूव कुलपुत्रकः । 
राज्ञः कुलधराख्यस्य सेवकः ख्यातपौरुषः ।। ३ 
स ग्रामादागतो जातु प्रविष्टोऽशङ्कितं गृहे ।
भार्यां स्वेनैव मित्रेण ददर्श स्वैरसंगताम् ।। ४ 
दृष्ट्वा नियम्य स क्रोधं चिन्तयामास धैर्यतः । 
कि मित्रद्रोहिणैतेन पशुना निहतेन मे ।। ७ 
दुश्चारिण्यानया वापि पापया निगृहीतया । 
किं करोम्यहमप्येनमात्मानं पापभागिनम् ।। ६ 
इत्यालोच्य परित्यज्य तावुभावप्युवाच सः । 
हन्यामहं तं युवयोर्यं पश्येयं पुनः पुनः ।। ७ 
नागन्तव्यमितो भूयो मम लोचनगोचरम् । 
इत्युक्त्वा तेन मुक्तौ तौ ययतुः क्वापि दूरतः ।। ८ 
स त्वन्यां परिणीयाभूच्छूरवर्मा सुनिर्वृतः । 
एवं देव जितक्रोधो न दुःखस्यास्पदीभवेत् ।। ९ 
कृतप्रज्ञश्च विपदा देव जातु न बाध्यते । 
तिरश्चामपि हि प्रज्ञा श्रेयसे न पराक्रमः ।। 10.4.१० 
तथा च शृण्विमां सिंहवृषभादिगतां कथाम् । 
आसीत्कोऽपि वणिक्पुत्रो धनवान्नगरे क्वचित् ।। ११ 
तस्यैकदा वणिज्यार्थं गच्छतो मथुरां पुरीम् । 
भारवोढा युगं कर्षन्भरेण युगभङ्गतः ।। १२ 
गिरिप्रस्रवणोद्भूतकर्दमे स्खलितः पथि । 
संजीवकाख्यो वृषभः पपाताङ्गैर्विचूर्णितैः ।। १३ 
दृष्ट्वाभिघातनिश्चेष्टमसिद्धोत्थापनक्रमः । 
निराशस्तं चिरात्त्यक्त्वा वणिक्पुत्रो जगाम सः ।। १४ 
स च संजीवको दैवात्समाश्वस्तो वृषः शनैः । 
उत्थाय शष्पान्सुमृदूनश्नन्प्रकृतिमाप्तवान् ।। १५ 
गत्वा च यमुनातीरं हरितानि तृणानि सः । 
खादन्स्वच्छन्दचारी सन्पुष्टाङ्गो बलवानभूत् ।। १६ 
व्यचरत्पीनककुदो माद्यन्हरवृषोपमः । 
शृङ्गोत्पाटितवल्मीकः स च तत्रोन्नदन्मुहुः ।। १७ 
तत्कालं चाभवत्तत्र नातिदूरे वनान्तरे । 
सिंहः पिङ्गलको नाम विक्रमाक्रान्तकाननः ।। १८ 
मृगराजस्य तस्यास्तां मन्त्रिणौ जम्बुकावुभौ । 
एको दमनको नाम तथा करटकोऽपरः ।। १९ 
स सिंहो जातु तोयार्थमागच्छन्यमुनातटम् । 
तस्यारान्नादमश्रौषीत्संजीवकककुद्मतः ।। 10.4.२० 
श्रुत्वा चाश्रुतपूर्वं तं तन्नादं दिक्षु मूर्च्छितम् । 
स सिंहोऽचिन्तयत्कस्य बत नादोऽयमीदृशः ।। २१ 
नूनमत्र महत्सत्त्वं किंचित्तिष्ठत्यवैमि तत् । 
तद्धि दृष्ट्वैव मां हन्याद्वनाद्वापि प्रवासयेत् ।। २२ 
इति सोऽपीतपानीय एव गत्वा वनं द्रुतम् । 
भीतः सिंहो निगूह्यासीदाकारमनुयायिषु ।। २३ 
अथ प्राज्ञो दमनकः स मन्त्री तस्य जम्बुकः । 
तमवोचत्करटकं द्वितीयं मन्त्रिणं रहः ।। २४ 
अस्मत्स्वामी पयः पातुं गतोऽपीत्वैव तत्कथम् । 
आगतस्त्वरितं भद्र प्रष्टव्योऽत्रैष कारणम् ।। २५ 
ततः करटकोऽवादीद्व्यापारोऽस्माकमेष कः । 
श्रुतस्त्वया न वृत्तान्तः किं कीलोत्पाटिनः कपेः ।। २६ 
नगरे क्वापि केनापि वणिजा देवतागृहम् । 
कर्तुं प्रारब्धमभवद्भूरिसंभृतदारुकम् ।। २७ 
तत्र कर्मकराः काष्ठं क्रकचोर्ध्वार्धताटितम् । 
दत्तान्तःकीलयन्त्रं ते स्थापयित्वा गृहं ययुः ।। २८ 
तावदागत्य तत्रैको वानरश्चापलोत्प्लुतः । 
कीलव्यस्तविभागेऽपि काष्ठे तस्मिन्नुपाविशत् ।। २९ 
नाड्यन्तरे मुखे मृत्योरिव तत्रोपविश्य च । 
कीलमुत्पाटयामास हस्ताभ्यां निष्प्रयोजनम् ।। 10.4.३० 
निपत्योत्खातकीलेन सह काष्ठेन तेन च । 
तद्भागद्वयसंघट्टपीडिताङ्गो ममार सः ।। ३१ 
एवं न यस्य यत्कर्म स तत्कुर्वन्विनश्यति । 
तस्मात्किं मृगराजस्य विज्ञातेनाशयेन नः ।। ३२ 
एतत्करटकाच्छ्रुत्वा धीरो दमनकोऽब्रवीत् । 
अन्तर्भूय प्रभोः प्राप्यो विशेषः सर्वदा बुधैः ।। ३३ 
को हि नाम न कुर्वीत केवलोदरपूरणम् । 
एवं दमनकेनोक्ते साधुः करटकोऽब्रवीत् ।। ३४ 
स्वेच्छयातिप्रवेशो यो न धर्मः सेवकस्य सः । 
इति चोक्तः करटकेनेदं दमनकोऽभ्यधात् ।। ३५ 
मैवमात्मानुरूपं हि फलं सर्वोऽपि वाञ्छति । 
श्वा तुष्यत्यस्थिमात्रेण केसरी धावति द्विपे ।। ३६ 
एतच्छ्रुत्वा करटकोऽवादीदेवं कृते यदि । 
कुप्यति प्रत्युत स्वामी तद्विशेषफलं कुतः ।। ३७ 
अतीव कर्कशाः स्तब्धा हिंस्रैर्जन्तुभिरावृताः । 
दुरासदाश्च विषमा ईश्वराः पर्वता इव ।। ३८ 
ततो दमनकोऽवादीत्सत्यमेतद्बुधस्तु यः । 
स्वभावानुप्रवेशेन स्वीकरोति शनैः प्रभुम् ।। ३९ 
एवं कुर्विति तेनोक्तस्ततः करटकेन सः । 
ययौ दमनकस्तस्य सिंहस्य स्वामिनोऽन्तिकम् ।। 10.4.४० 
प्रणिपत्योपविष्टश्च सिंहं पिङ्गलकं स तम् । 
स्वामिनं कृतसत्कारं क्षणादेव व्यजिज्ञपत् ।। ४१ 
अहं क्रमागतस्तावद्देव भृत्यो हितस्तव । 
हितः परोऽपि स्वीकार्यो हेयः स्वोऽप्यहितः पुनः ।। ४२ 
क्रीत्वान्यतोऽपि मूल्येन मार्जारः पोष्यते हितः । 
अहितो हन्यते यत्नाद्गृहजातोऽपि मूषकः ।। ४३ 
श्रोतव्यं च हितैषिभ्यो भृत्येभ्यो भूतिमिच्छता । 
अपृष्टैरपि कर्तव्यं तैश्च काले हितं प्रभोः ।। ४४ 
तद्विश्वसिषि चेद्देव न कुप्यसि न निह्नुषे । 
पृच्छामि तदहं किंचिन्न चोद्वेगं करोषि चेत् ।। ४५ 
एवं दमनकेनोक्तः सिंहः पिङ्गलकोऽब्रवीत् । 
विश्वासार्होऽसि भक्तोऽसि तन्निःशङ्कं त्वयोच्यताम् ।। ४६ 
इति पिङ्गलकेनोक्तेऽवोचद्दमनकोऽथ सः । 
देव पानीयपानार्थं तृषितो गतवानसि ।। ४७ 
तदपीतजलः किं त्वमागतो विमना इव । 
एतत्तद्वचनं श्रुत्वा स मृगेन्द्रो व्यचिन्तयत् ।। ४८ 
लक्षितोऽस्म्यमुना तत्किं भक्तस्यास्य निगूह्यते । 
इत्यालोच्याब्रवीत्तं स शृणु गोप्यं न तेऽस्ति मे ।। ४९ 
जलपार्श्वगतेनात्र नादोऽपूर्वः श्रुतो मया । 
स चास्मदधिकस्योग्रो जाने सत्त्वस्य कस्यचित् ।। 10.4.५० 
भाव्यं शब्दानुरूपेण प्रायेण प्राणिना यतः । 
प्रजापतेर्विचित्रो हि प्राणिसर्गोऽधिकाधिकः ।। ५१ 
तेन चेह प्रविष्टेन न शरीरं न मे वनम् । 
तस्मादितो मयान्यत्र गन्तव्यं कानने क्वचित् ।। ५२ 
इति वादिनमाह स्म सिंहं दमनकोऽथ तम् । 
शूरः सन्नियता देव किं वनं त्यक्तुमिच्छसि ।। ५३ 
जलेन भज्यते सेतुः स्नेहः कर्णेजपेन तु । 
अरक्षणेन मन्त्रश्च शब्दमात्रेण कातरः ।। ५४ 
यन्त्रादिशब्दास्ते ते हि भवन्त्येव भयंकराः । 
परमार्थमविज्ञाय न भेतव्यमतः प्रभो ।।५५ 
तथा च भेरीगोमायुकथेयं श्रूयतां त्वया । 
कोऽपि क्वापि वनोद्देशे गोमायुरभवत्पुरा ।। ५६ 
स भक्ष्यार्थी भ्रमन्वृत्तयुद्धां प्राप्य भुवं ध्वनिम् । 
गम्भीरमेकतः श्रुत्वा भीतो दृष्टिं ततो ददौ ।। ५७ 
तत्रादृष्टचरां भेरीमपश्यत्पतितस्थिताम् । 
किमीदृशोऽयं प्राणी स्यात्कोऽप्येवंरूपशब्दकृत् ।। ५८ 
इति संचिन्तयन्दृष्ट्वा निःस्पन्दां तामुपागतः । 
यावत्पश्यति तावत्स नायं प्राणीत्यबुध्यत ।। ५९ 
त्रातवेल्लच्छरस्तम्बहतचर्मपुटोद्भवम् । 
शब्दं निरूप्य तस्यां च स गोमायुर्जहौ भयम् ।। 10.4.६० 
स्यात्किंचिद्भक्ष्यमत्रान्तरित्युत्पाट्य स पुष्करम् । 
प्रविश्य वीक्षते यावत्केवले दारुचर्मणी ।। ६१ 
तद्देव शब्दमात्रेण किं बिभ्यति भवादृशाः । 
मन्यसे यदि तत्तत्र तद्विज्ञातुं व्रजाम्यहम् ।। ६२ 
इत्यूचिवान्दमनको गच्छ शक्तोऽसि चेदिति । 
गदितस्तेन सिंहेन स ययौ यमुनातटम् ।। ६३ 
तत्र शब्दानुसारेण यावत्स्वैरं स गच्छति । 
तावत्तृणानि खादन्तं वृषभं तं ददर्श सः ।। ६४ 
उपेत्य चान्तिकं तस्य कृत्वा तेन च संविदम् । 
गत्वा तस्मै स सिंहाय यथावस्तु शशंस तत् ।। ६५ 
महोक्षः स त्वया दृष्टः संस्तवश्च कृतो यदि । 
तदिहानय तं युक्त्या तावत्पश्यामि कीदृशः ।। ६६ 
इत्युक्त्वा स प्रहृष्टस्तं सिंहः पिङ्गलकस्ततः । 
वृषस्य प्राहिणोत्तस्य पार्श्वं दमनकं पुनः ।। ६७ 
एह्याह्वयति तुष्टस्त्वामस्मत्स्वामी मृगाधिपः । 
इति गत्वा दमनकेनोक्तः स वृषभो भयात् ।। ६८ 
यदा न प्रतिपेदे तत्तदा गत्वा पुनर्वनम् । 
तं निजस्वामिनं सिंहं तस्याभयमदापयत् ।। ६९ 
एत्याभयेन चाश्वास्य ततः संजीवकं स तम् । 
वृषभं तं दमनकोऽनैषीत्केसरिणोऽन्तिकम् ।। 10.4.७० 
स चागतं तं प्रणतं दृष्ट्वा सिंहः कृतादरः । 
उवाचेहैव तिष्ठ त्वं मत्पार्श्वे निर्भयोऽधुना ।। ७१ 
तदेति तेन तत्रस्थेनाहृतः स तथा क्रमात् । 
उक्ष्णा यथान्यविमुखस्तद्वशोऽभूत्स केसरी ।। ७२ 
ततो दमनकोऽवादीत्खिन्नः करटकं रहः । 
पश्य संजीवकहृतः स्वामी नावामवेक्षते ।। ७३ 
एक एवामिषं भुङ्क्ते न भागं नौ प्रयच्छति । 
मूढबुद्धिः प्रभुश्चायमुक्ष्णानेनाद्य शिक्ष्यते ।। ७४ 
कृतो मयैव दोषोऽयं यदेतं वृषमानयम् । 
तत्तथाहं करिष्यामि यथोक्षायं विनङ्क्ष्यति ।। ७५ 
अस्थानव्यसनाच्चायं निवर्त्स्यति यथा प्रभुः । 
एतद्दमनकाच्छ्रुत्वा वचः करटकोऽथ सः ।। ७६ 
सखे न कर्तुमधुना शक्ष्यत्येतद्भवानपि । 
ततो दमनकोऽवादीच्छक्ष्यामि प्रज्ञया ध्रुवम् ।। ७७ 
न स शक्रोति किं यस्य प्रज्ञा नापदि हीयते । 
तथा च मकरस्यैतां बकहन्तुः कथां शृणु ।। ७८
आसीत्कोऽपि बकः पूर्वं मत्स्याढ्ये सरसि क्वचित् । 
मत्स्यास्तत्र पलायन्त तस्य दृष्टिपथाद्भयात् ।। ७९ 
अप्राप्नुवंश्च मिथ्या तान्स मत्स्यानब्रवीद्बकः । 
इहागतो मत्स्यघाती पुरुषः कोऽपि जालवान् ।। 10.4.८० 
स जालेनाचिराद्युष्मान्गृहीत्वा निहनिष्यति । 
तत्कुरुध्वं मम वचो विश्वासो वोऽस्ति चेन्मयि ।। ८१ 
अस्त्येकान्ते सरः स्वच्छमज्ञातमिह धीवरैः । 
एते तत्र निवासार्थं नीत्वैकैकं क्षिपामि वः ।। ८२ 
तच्छ्रुत्वा सभयैरूचे मत्स्यैस्तैर्जडबुद्धिभिः । 
एवं कुरुष्व विश्वस्ता वयं त्वय्यखिला इति ।। ८३ 
ततो बकस्तानेकैकं मत्स्यान्नीत्वा शिलातले । 
विन्यस्य भक्षयामास स बहून्विप्रलम्भकः ।। ८४ 
दृष्ट्वा मीनान्नयन्तं तं मकरस्तत्सरोगतः । 
एको बकं तं पप्रच्छ नयसि क्व तिमीनिति ।। ८५ 
ततस्तं स तदेवाह बको मत्स्यानुवाच यत् । 
तेन भीतो झषोऽवोचत्स मामपि नयेति तम् ।। ८६ 
सोऽपि तन्मांसगर्धान्धबुद्धिरादाय तं बकः । 
उत्पत्य प्रापयति तद्यावद्वध्यशिलातलम् ।। ८७ 
तावत्तज्जग्धमीनास्थिशकलान्यत्र वीक्ष्य सः । 
तं बुध्यते स्म मकरो बकं विश्वास्य भक्षकम् ।। ८८ 
ततः शिलातलन्यस्तमात्रस्तस्य स तत्क्षणम् । 
बकस्य मकरो धीमांश्चकर्ताविह्वलः शिरः ।। ८९ 
गत्वा च शेषमत्स्यानां यथावत्स शशंस तत् । 
ते चाप्यभिननन्दुस्तं तुष्टाः प्राणप्रदायिनम् ।। 10.4.९० 
प्रज्ञा नाम बलं तस्मान्निष्प्रज्ञस्य बलेन किम् । 
एतां च सिंहशशयोः कथामत्रापरां शृणु ।। ९१ 
अभूत्क्वापि वने सिंह एकवीरोऽपराजितः । 
स च यं यं ददर्शात्र सत्त्वं तं तं न्यपातयत् ।। ९२ 
ततः सोऽभ्यर्थितः सर्वैः संभूयात्र मृगादिभिः । 
आहाराय तवैकैकं प्रेषयामो दिने दिने ।। ९३ 
सर्वान्नो युगपद्धत्वा स्वार्थहानिं करोषि किम् । 
इति तद्वचनं सिंहः स तथेत्यन्वमन्यत ।। ९४ 
ततः प्राणिनमेकैकं तस्मिन्नन्वहमश्नति । 
एकदा शशकस्यागाद्वार एकस्य तत्कृते ।। ९५ 
स सर्वैः प्रेषितो गच्छञ्शशो धीमानचिन्तयत् । 
स धीरो यो न संमोहमापत्कालेऽपि गच्छति ।। ९६ 
उपस्थितेऽपि मृत्यौ तद्युक्तिं तावत्करोम्यहम् । 
इत्यालोच्य स तं सिंहं विलम्ब्य शशकोऽभ्यगात् ।। ९७ 
आगतं तु विलम्बेन केसरी निजगाद सः । 
अरे वेला व्यतिक्रान्ता ममाहारे कथं त्वया ।। ९८ 
वधादप्यधिकं किं वा कर्तव्यं ते मया शठ । 
इत्युक्तवन्तं तं सिंहं प्रह्वः स शशकोऽब्रवीत् ।। ९९ 
न मे देवापराधोऽयं स्ववशो नाहमद्य यत् । 
मार्गे विधार्य सिंहेन द्वितीयेनोज्झितश्चिरात् ।। 10.4.१०० 
तच्छ्रुत्वास्फाल्य लाङ्गूलं सिंहः क्रोधारुणेक्षणः । 
सोऽब्रवीत्को द्वितीयोऽसौ सिंहो मे दर्श्यतां त्वया ।। १०१ 
आगत्य दृश्यतां देवेत्युक्त्वा सोऽपि निनाय तम् । 
तथेत्यन्वागतं सिंहं दूरं कूपान्तिकं शशः ।। १०२ 
इहान्तःस्थं स्थितं पश्येत्युक्तस्तत्र च तेन सः । 
शशकेन क्रुधा गर्जन्सिंहोऽन्तःकूपमैक्षत ।। १०३ 
दृष्ट्वा स्वच्छे च तोये स्वं प्रतिबिम्बं निशम्य च । 
स्वगर्जितप्रतिरवं मत्वा तत्रातिगर्जितम् ।। १०४ 
प्रतिसिंहं स कोपेन तद्वधाय मृगाधिपः । 
आत्मानमक्षिपत्कूपे मूढोऽत्रैव व्यपादि च ।। १०५ 
शशः स प्रज्ञयोत्तीर्य मृत्योरुत्तार्य चाखिलान् । 
मृगान्गत्वा तदाख्याय स्ववृत्तं ताननन्दयत् ।। १०६ 
एवं प्रज्ञैव परमं बलं न तु पराक्रमः । 
यत्प्रभावेण निहतः शशकेनापि केसरी ।। १०७ 
तदहं साधयाम्येव प्रज्ञया स्वमभीप्सितम् । 
एवं दमनकेनोक्ते तूष्णीं करटकोऽभवत् ।। १०८ 
ततो दमनकश्चापि तस्य पिङ्गलकस्य सः । 
सिंहस्य स्वप्रभोरासीदन्तिके दुर्मना इव ।। १०९ 
पृष्टश्च कारणं तेन तमुवाच जनान्तिकम् । 
बुद्ध्वा न युज्यते तूष्णीं स्थातुं देव वदाम्यतः ।। 10.4.११० 
अनियुक्तोऽपि च ब्रूयाद्यदीच्छेत्स्वामिनो हितम् । 
तद्विहायान्यथाबुद्धिं मद्विज्ञप्तिमिमां शृणु ।। १११ 
वृषः संजीवकोऽयं त्वां हत्वा राज्यं चिकीर्षति । 
मन्त्रिणा हि सतानेन त्वं भीरुरिति निश्चितः ।। ११२ 
धुनोति त्वां जिघांसुश्च शृङ्गयुग्मं निजायुधम् । 
निर्भया जीवथ सुखं मयि राज्ञि तृणाशने ।। ११३ 
तदेत हन्मो युक्त्यामुं मृगेन्द्रं मांसभोजनम् । 
आश्वास्योपजपत्येवं प्राणिनश्च वने वने ।। ११४ 
तदेतं चिन्तय वृषं नास्त्यस्मिन्सति शर्म ते । 
एवं दमनकेनोक्तः स तं पिङ्गलकोऽभ्यधात् ।। ११५ 
बलीवर्दो वराकोऽयं किं कुर्यात्तृणभुङ्मम । 
दत्ताभयं कथं हन्यामेनं च शरणागतम् ।। ११६ 
एतच्छ्रुत्वा दमनकः प्राह मा स्मैवमादिश । 
यस्तुल्यः क्रियते राज्ञा न तद्वच्छ्रीः प्रसर्पति ।। ११७ 
द्वयोर्दत्तपदा सा च तयोरुच्छ्रितयोश्चला । 
न शक्नोति चिरं स्थातुं ध्रुवमेकं विमुञ्चति ।। ११८ 
प्रभुश्च यो हितं द्वेष्टि सेवते चाहितं सदा । 
स वर्जनीयो विद्वद्भिर्वैद्यैर्दुष्टातुरो यथा ।। ११९ 
अप्रियस्य प्रथमतः परिणामे हितस्य च । 
वक्ता श्रोता च यत्र स्यात्तत्र श्रीः कुरुते पदम् ।। 10.4.१२० 
न शृणोति सतां मन्त्रमसतां च शृणोति यः । 
अचिरेण स संप्राप्य विपदं परितप्यते ।। १२१ 
तदस्मिन्नुक्ष्णि कः स्नेहस्तव देव किमस्य वा । 
द्रुह्यतोऽभयदानं तच्छरणागतता च का ।। १२२ 
किं चैतस्य भवत्पार्श्वे नित्यसंनिहितस्य गोः । 
देव कीटाः प्रजायन्ते ये तन्मूत्रपुरीषयोः ।। १२३ 
ते चेद्विशन्ति मत्तेभदन्ताघातव्रणावृते । 
शरीरे भवतः किं न वृत्तः स्याद्युक्तितो वधः ।। १२४ 
दुर्जनश्चेत्स्वयं दोषं विपश्चिन्न करोति तत् । 
उत्पद्यते स तत्सङ्गादत्र च श्रूयतां कथा ।। १२५ 
राज्ञः कस्यापि शयने चिरमासीदलक्षिता । 
यूका कुतश्चिदागत्य नाम्ना मन्दविसर्पिणी ।। १२६ 
अकस्मात्तत्र चोपेत्य कुतोऽपि पवनेरितः । 
विवेश शयनीयं तट्टीटिभो नाम मत्कुणः ।। १२७ 
मन्निवासमिमं कस्मादागतस्त्वं व्रजान्यतः । 
इति मन्दविसर्पिण्या स दृष्ट्वा जगदे तया ।। १२८ 
अपीतपूर्वं पास्यामि राजासृक्तत्प्रसीद मे । 
देहीह वस्तुमिति तामवादीत्सोऽपि टीटिभः ।। १२९ 
ततोऽनुरोधादाह स्म सा तं यद्येवमास्स्व तत् । 
किं त्वस्य राज्ञो नाकाले दंशो देयस्त्वया सखे ।। 10.4.१३० 
देयोऽस्य दंशः सुप्तस्य रतासक्तस्य वा लघु । 
तच्छ्रुत्वा टीटिभः सोऽत्र तथेत्युक्त्वा व्यतिष्ठत ।। १३१ 
नक्तं शय्याश्रितं तं च नृपमाशु ददंश सः । 
उत्तस्थौ च ततो राजा हा दष्टोऽस्मीति स ब्रुवन् ।। १३२ 
ततः पलायिते तस्मिंस्त्वरितं मत्कुणे शठे । 
विचित्य राजभृत्यैः सा लब्धा यूका व्यपाद्यत ।। १३३ 
एवं टीटिभसंपर्कान्नष्टा मन्दविसर्पिणी । 
तत्संजीवकसङ्गस्ते न शिवाय भविष्यति ।। १३४ 
न मे प्रत्येषि चेत्तत्त्वं स्वयं द्रक्ष्यस्युपागतम् । 
शिरो धुनानं दर्पेण शृङ्गयोः शूलशातयोः ।। १३५ 
इत्युक्त्वा विकृतिं तेन नीतो दमनकेन सः । 
सिंहः पिङ्गलकश्चक्रे वध्यं संजीवकं हृदि ।। १३६ 
लब्ध्वा तस्याशयं स्वैरं क्षणाद्दमनकस्ततः । 
तस्य संजीवकस्यागात्स विषण्ण इवान्तिकम् ।। १३७ 
किमीदृगसि किं मित्र शरीरे कुशलं तव । 
इति पृष्टश्च तेनात्र वृषेण स जगाद तम् ।। १३८ 
किं सेवकस्य कुशलं कश्च राज्ञां सदा प्रियः । 
कोऽर्थी न लाघवं यातः कः कालस्य न गोचरः ।। १३९ 
इत्युक्तवन्तं पप्रच्छ तं स संजीवकः पुनः । 
किमुद्विग्न इवैवं त्वं वयस्याद्योच्यतामिति ।। 10.4.१४० 
ततो दमनकोऽवादीच्छृणु प्रीत्या वदामि ते । 
मृगराजो विरुद्धोऽसौ जातः पिङ्गलकोऽद्य ते ।। १४१ 
निरपेक्षोऽस्थिरस्नेहो हत्वा त्वां भोक्तुमिच्छति । 
हिंस्रं परिच्छदं चास्य पश्यामि प्रेरकं सदा ।। १४२ 
वचो दमनकस्यैतत्स पूर्वप्रत्ययादृजुः । 
सत्यं विचिन्त्य वृषभो विमना निजगाद तम् ।। १४३ 
धिक्सेवाप्रतिपन्नोऽपि क्षुद्रः क्षुद्रपरिग्रहः । 
प्रभुर्वैरित्वमेवैति तथा चेमा कथां शृणु ।। १४४ 
आसीन्मदोत्कटो नाम सिंहः क्वापि वनान्तरे । 
त्रयस्तस्यानुगाश्चासन्द्वीपिवायसजम्बुकाः ।। १४५ 
स सिंहोऽत्र वनेऽद्राक्षीददृष्टचरमेकदा । 
करभं सार्थविभ्रष्टं प्रविष्टं हासनाकृतिम् ।। १४६ 
कोऽयं प्राणीति साश्चर्यं वदत्यस्मिन्मृगाधिपे । 
उष्ट्रोऽयमिति वक्ति स्म देशद्रष्टात्र वायसः ।। १४७ 
ततो दत्ताभयस्तेन सिंहेनानाय्य कौतुकात् । 
उष्ट्रः सोऽनुचरीकृत्य स्वान्तिके स्थापितोऽभवत् ।। १४८ 
एकदा व्रणितोऽस्वस्यः स सिंहो गजयुद्धतः । 
उपवासान्बहूंश्चक्रे स्वस्थैस्तैः सहितोऽनुगैः ।। १४९ 
ततः क्लान्तः स भक्ष्यार्थं भ्रमन्सिंहोऽनवाप्य तत् । 
किं कार्यमित्यपृच्छत्तानुष्ट्रं मुक्त्वानुगान्रहः ।। 10.4.१५० 
ते तमूचुः प्रभो वाच्यमस्माभिर्युक्तमापदि । 
उष्ट्रेण साकं किं सख्यं किं नासावेव भक्ष्यते ।। १५१ 
तृणाशी चायमस्माकं भक्ष्य एवामिषाशिनाम् । 
बहूनामामिषस्यार्थे किं चैकस्त्यज्यते न किम् ।। १५२ 
दत्ताभयं कथं हन्मीत्युच्यते प्रभुणा यदि । 
दापयामः स्ववाचा तद्युक्त्या तनुममु वयम् ।। १५३ 
इत्युक्ते तैरनुज्ञातस्तेन सिंहेन वायसः । 
वधाय संविदं कृत्वा करभं तमभाषत ।। १५४ 
एष स्वामी क्षुधाक्रान्तोऽप्यस्मान्वक्ति न किंचन । 
तदस्यात्मप्रदानोक्त्या प्रियं कुर्मो यथा वयम् ।। १५५
तथा त्वमपि कुर्वीथा येनासौ प्रीयते त्वयि । 
इत्युक्तो वायसेनोष्ट्रः साधुस्तत्प्रत्यपद्यत ।। १५६ 
उपाययौ च तं सिंहं सह काकेन तेन सः । 
ततः काकोऽब्रवीद्देव स्वायत्तं भुङ्क्ष्व मामिमम् ।। १५७ 
किं त्वया स्वल्पकायेनेत्युक्ते सिंहेन जम्बुकः । 
मां  भुङ्क्ष्वेत्यवदत्तं च स तथैव निराकरोत् ।। १५८ 
द्वीपी तमब्रवीद्देव मां भुङ्क्ष्वेति तमप्यसौ । 
नाभुङ्क्त हरिरुष्ट्रोऽथ बभाषे भुङ्क्ष्व मामिति ।। १५९ 
वाक्छलेन स तेनैव हृत्वा कृत्वा च खण्डशः । 
उष्ट्रस्तैर्भक्षितः सद्यः ससिंहैर्वायसादिभिः ।। 10.4.१६० 
एवं केनापि पिशुनेनैष पिङ्गलको मयि । 
प्रेरितोऽकारणं राजा प्रमाणमधुना विधिः ।। १६१ 
गृध्रोऽपि हि वरं राजा सेव्यो हंसपरिच्छदः । 
न गृध्रपरिवारस्तु हंसोऽपि किमुतापरः ।। १६२ 
एतत्संजीवकाच्छ्रुत्वावादीद्दमनकोऽनृजुः । 
धैर्येण साध्यते सर्वं शृणु वच्म्यत्र ते कथाम् ।। १६३ 
कोऽप्यासीट्टिट्टिभः पक्षी सभार्यो वारिधेस्तटे । 
धृतगर्भा सती भार्या टिट्टिभी निजगाद तम् ।। १६४ 
एहि क्वाप्यन्यतो यावः प्रसूताया ममेह हि । 
हरेदपत्यान्यम्भोधिः कदाचिदयमूर्मिभिः ।। १६५ 
एतद्भार्यावचः श्रुत्वा टिट्टिभः स जगाद ताम् । 
न शक्नोति मया साकं विरोधं कर्तुमम्बुधिः ।। १६६ 
तच्छ्रुत्वा टिट्टिभी प्राह मैवं का ते तुलाब्धिना । 
हितोपदेशोऽनुष्ठेयो विनाशः प्राप्यतेऽन्यथा ।। १६७ 
तथा च कम्बुग्रीवाख्यः कूर्मः क्वापि सरस्यभूत् । 
तस्यास्तां सुहृदौ हंसौ नाम्ना विकटसंकटौ ।। १६८ 
एकदावग्रहक्षीणजले सरसि तत्र तौ । 
हंसावन्यत्सरो गन्तुकामौ कूर्मो जगाद सः ।। १६९ 
युवां यत्रोद्यतौ गन्तुं नयत तत्र मामपि । 
तच्छ्रुत्वा तावुभौ हंसौ कूर्मं तं मित्त्रमूचतुः ।। 10.4.१७० 
सरो दूराद्दवीयस्तद्यत्रावां गन्तुमुद्यतौ । 
तत्रागन्तुं तवेच्छा चेत्कार्यमस्मद्वचस्त्वया ।। १७१ 
अस्मद्धृतां गृहीत्वैव दन्तैर्यष्टिं दिवि व्रजन् । 
निरालापोऽवतिष्ठेथा भ्रष्टो व्यापत्स्यसेऽन्यथा ।। १७२ 
तथेति तेन दन्तात्तयष्टिना सह तौ नभः । 
कूर्मेणोत्पेततुर्हंसौ प्रान्तयोरात्तयष्टिकौ ।। १७३ 
क्रमाच्च तत्सरोभ्यर्णं प्राप्तौ तौ कूर्महारिणौ । 
ददृशुस्तदधोवर्तिनगराश्रयिणो जनाः ।। १७४ 
किमेतन्नीयते चित्रं हंसाभ्यामिति तैर्जनैः । 
क्रियमाणं कलकलं स कूर्मश्चपलोऽशृणोत् ।। १७५ 
कुतः कलकलोऽधस्तादिति वक्त्राद्विहाय ताम् । 
यष्टिं स पृच्छन्हंसौ तौ भ्रष्टो जघ्ने जनैर्भुवि ।। १७६ 
एवं बुद्धिच्युतो नश्येत्कूर्मो यष्टिच्युतो यथा । 
इत्थं तयोक्तष्टिट्टिभ्या टिट्टिभः स जगाद ताम् ।। १७७ 
सत्यमेतत्प्रिये किं तु त्वमप्येतां कथां शृणु । 
नद्यन्तःस्थे ह्रदेऽभूवन्क्वापि मत्स्याः पुरा त्रयः ।। १७८ 
अनागतविधातैकः प्रत्युत्पन्नमतिस्तथा । 
तृतीयो यद्भविष्यश्च त्रयस्ते सहचारिणः ।। १७९ 
ते दाशानां वचो जातु तेन मार्गेण गच्छताम् । 
अहो अस्मिन्ह्रदे मत्स्याः सन्तीति किल शुश्रुवुः ।। 10.4.१८० 
तेनाशङ्क्य वधं दाशैर्नदीस्रोतः प्रविश्य सः । 
अनागतविधाताथ बुद्धिमानन्यतो ययौ ।। १८१ 
प्रत्युत्पन्नमतिस्त्वासीत्स तत्रैवाविकम्पितः । 
अहं प्रतिविधास्यामि भयं चेदापतेदिति ।। १८२ 
यन्मे भविष्यतीत्यासीद्यद्भविष्यस्तु तत्र सः । 
अथागत्याक्षिपञ्जालं तत्र ते धीवरा ह्रदे ।। १८३ 
जालोत्क्षिप्तस्तु तैः सद्यः प्रत्युत्पन्नमतिः सुधीः । 
कृत्वा निस्पन्दमात्मानं तिष्ठति स्म मृतो यथा ।। १८४ 
स्वयं मृतोऽयमिति तेष्वघ्नत्सु तिमिघातिषु । 
पतित्वा स नदीस्रोतस्यगच्छद्द्रुतमन्यतः ।। १८५ 
यद्भविष्यस्तु जालान्तरुद्वर्तनविवर्तने । 
कुर्वन्गृहीत्वा निहतो मन्दबुद्धिः स धीवरैः ।। १८६ 
तस्मात्प्रतिविधास्येऽहं न यास्याम्यम्बुधैर्भयात् । 
इत्युक्त्वा टिट्टिभो भार्यां तत्रैवासीत्स्वनीडके ।। १८७ 
तत्राश्रौषीद्वचस्तस्य साहंकारं महोदधिः । 
दिवसैश्च प्रसूता सा तद्भार्या तत्र टिट्टिभी ।। १८८ 
जहार स ततोऽण्डानि तस्या जलधिरूर्मिणा । 
पश्यामि टिट्टिभोऽयं मे किं कुर्यादिति कौतुकात् ।। १८९ 
प्राप्तं तदेतद्व्यसनं यन्मयोक्तमभूत्तव । 
इत्याह रुदती सा तं टिट्टिभी टिट्टिभं पतिम् ।। 10.4.१९० 
ततः स टिट्टिभो धीरस्तां स्वभायामभाषत । 
पश्येह किं करोम्यस्य पापस्य जलधेरहम् ।। १९१ 
इत्युक्त्वा पक्षिणः सर्वान्संघाट्योक्तपराभवः । 
गत्वा तैः सह चक्रन्द शरणं गरुडं प्रभुम् ।। १९२ 
अब्धिनाण्डापहारेण वयं नाथे सति त्वयि । 
अनाथवत्पराभूता इत्यूचुस्तं च ते खगाः ।। १९३ 
ततः क्रुद्धेन तार्क्ष्येण विज्ञप्तो हरिरम्बुधिम् । 
आग्नेयास्त्रेण संशोष्य टिट्टिभाण्डान्यदापयत् ।। १९४
तस्मादत्यक्तधैर्येण भाव्यमापदि धीमता । 
उपस्थितमिदानीं तु युद्धं पिङ्गलकेन ते ।। १९५ 
यदैवोत्क्षिप्तलाङ्गूलश्चतुर्भिश्चरणैः समम् । 
उत्थास्यति स ते विद्याः प्रजिहीर्षुं तदैव तम् ।। १९६ 
सज्जो नतशिरा भूत्वा शृङ्गाभ्यामुदरे च तम् । 
हत्वाभिपतितं कुर्याः कीर्णान्त्रनिकरं रिपुम् ।। १९७ 
एवमुक्त्वा दमनकः संजीवकवृषं स तम् । 
गत्वा करटकायोभौ सिद्धभेदौ शशंस तौ ।। १९८ 
ततः संजीवकः प्रायाच्छनैः पिङ्गलकान्तिकम् । 
जिज्ञासुरिङ्गिताकारैश्चित्तं तस्य मृगप्रभोः ।। १९९ 
ददर्शोत्क्षिप्तलाङ्गूलं युयुत्सुं तं समाङ्गिकम् । 
सिंहं सिंहोऽप्यपश्यत्तं शङ्कोद्धूतस्वमस्तकम् ।। 10.4.२०० 
ततः प्राहरदुत्पत्य स सिंहोऽस्मिन्वृषे नखैः । 
वृषोऽपि तस्मिञ्शृङ्गाभ्यां प्रावर्तिष्टाहवस्तयोः ।। २०१ 
तच्च दृष्ट्वा दमनकं साधुः करटकोऽब्रवीत् । 
किं स्वार्थसिद्ध्यै व्यसनं प्रभोरुत्पादितं त्वया ।। २०२ 
संपत्प्रजानुतापेन मैत्री शाठ्येन कामिनी । 
पारुष्येणाहृता मित्र न चिरस्थायिनी भवेत् ।। २०३ 
अलं वा यो बहु ब्रूते हितवाक्यावमानिनः । 
स तस्माल्लभते दोषं कपेः सूचीमुखो यथा ।। २०४ 
पूर्वमासन्वने क्वापि वानरा यूथचारिणः । 
ते शीते जातु खद्योतं दृष्ट्वाग्निरिति मेनिरे ।। २०५ 
तस्मिंश्च तृणपर्णानि विन्यस्याङ्गमतापयन् । 
एकस्तु तेषां खद्योतमधमत्तं मुखानिलैः ।। २०६ 
तद्दृष्ट्वा तत्र तं प्राह पक्षी सूचीमुखाभिधः । 
नैषोऽग्निरेष खद्योतो मा क्लेशमनुभूरिति ।। २०७ 
तच्छ्रुत्वाप्यनिवृत्तं तं पक्षी सोऽभ्येत्य वृक्षतः । 
न्यवारयद्यन्निर्बन्धात्कपिस्तेन चुकोप सः ।। २०८ 
क्षिप्तया शिलया तं च सूचीमुखमचूर्णयत् । 
तस्मान्न तस्य वक्तव्यं यः कुर्यान्न हितं वचः ।। २०९ 
अतः किं वच्मि दोषाय भेदस्तावत्कृतस्त्वया । 
दुष्टया क्रियते यच्च बुद्ध्या तन्न शुभं भवेत् ।। 10.4.२१० 
तथा चाभवतां पूर्वं भ्रातरौ द्वौ वणिक्सुतौ । 
धर्मबुद्धिस्तथा दुष्टबुद्धिः क्वचन पत्तने ।। २११ 
तावर्थार्थं पितुर्गेहाद्गत्वा देशान्तरं सह । 
कथंचित्स्वर्णदीनारसहस्रद्वयमापतुः ।। २१२ 
तद्गृहीत्वा स्वनगरं पुनराजग्मतुश्च तौ । 
वृक्षमूले च दीनारान्भूतले तान्निचख्नतुः ।। २१३ 
शतमेकं गृहीत्वा च दीनाराणां विभज्य च । 
परस्परं समांशेन तस्थतुः पितृवेश्मनि ।। २१४ 
एकदा दुष्टबुद्धिः स गत्वा तरुतलात्ततः । 
एक एवाग्रहीत्स्वैरं दीनारांस्तानसद्व्ययी ।। २१५ 
मासमात्रे गते तं च धर्मबुद्धिमुवाच सः । 
एह्यार्य विभजावस्तान्दीनारानस्ति मे व्ययः ।। २१६ 
तच्छ्रुत्वा धर्मबुद्धिस्तां गत्वा भूमिं तथेति सः । 
चखान तेनैव समं दीनारान्यत्र तान्न्यधात् ।। २१७ 
संप्राप्ता न यदा ते च दीनाराः खातकात्ततः । 
तदा स दुष्टबुद्धिस्तं धर्मबुद्धिं शठोऽब्रवीत् ।। २१८ 
नीतास्ते भवता तन्मे स्वमर्धं दीयतामिति । 
न ते नीता मया नीतास्त्वयेत्याह स्म तं च सः ।। २१९ 
एवं प्रवृत्ते कलहे सोऽश्मनाताडयच्छिरः । 
दुष्टबुद्धी राजकुलं धर्मबुद्धिं निनाय च ।। 10.4.२२० 
तत्रोक्तस्वस्वपक्षौ तावनासादितनिर्णयैः । 
स्थापितावा दिनच्छेदमुभौ राजाधिकारिभिः ।। २२१ 
यस्य मूले न्यधीयन्त दीनारास्ते वनस्पतेः । 
स साक्षी वक्ति यन्नीतास्तेऽमुना धर्मबुद्धिना ।। २२२ 
इत्युवाचाथ तान्दुष्टबुद्धी राजाधिकारिणः । 
प्रक्ष्यामस्तर्हि तं प्रातरिच्यूचुस्तेऽतिविस्मिताः ।। २२३ 
ततस्तैर्धर्मबुद्धिश्च दुष्टबुद्धिश्च तावुभौ । 
दत्तप्रतिभुवौ मुक्तौ विभिन्नौ जग्मतुर्गृहम् ।। २२४ 
दुष्टबुद्धिस्तु वस्तूक्त्वा दत्त्वार्थं पितरं रहः । 
भव मे वृक्षगर्भान्तः स्थित्वा साक्षीत्यभाषत ।। २२५ 
बाढमित्युक्तवन्तं च नीत्वा महति कोटरे । 
निवेश्य तं तरौ तत्र रात्रौ स गृहमाययौ ।। २२६ 
प्रातश्च राजाधिकृतैः सह तौ भ्रातरौ तरुम् । 
गत्वा पप्रच्छतुः कस्तान्दीनारान्नीतवानिति ।। २२७ 
दीनारान्धर्मबुद्धिस्तान्नीतवानिति स स्फुटम् । 
तद्वृक्षकोटरान्तःस्थस्ततोऽभाषत तत्पिता ।। २२८ 
तदसंभाव्यमाकर्ण्य निश्चितं दुष्टबुद्धिना । 
अत्रान्तः स्थापितः कोऽपीत्युक्त्वाधिकृतकाश्च ते ।। २२९ 
तरुगर्भे ददुर्धूमं येनाध्मातः स निःसरन् । 
निपत्याधोगतः क्ष्मायां दुष्टबुद्धिपिता मृतः ।। 10.4.२३० 
तद्दृष्ट्वा वस्तु बुद्ध्वा च राजाधिकृतकैः स तैः । 
दापितो दुष्टबुद्धिस्तान्दीनारान्धर्मबुद्धये ।। २३१ 
निकृत्तहस्तजिह्वश्च तैः स निर्वासितस्ततः । 
दुष्टबुद्धिर्यथार्थाख्यो धर्मबुद्धिश्च मानितः ।। २३२ 
एवमन्याय्यया बुद्ध्या कृतं कर्माशुभावहम् । 
तस्मात्तन्न्याय्यया कुर्याद्बकेनाहेः कृतं यथा ।। २३३
पूर्वं बकस्य कस्यापि जातं जातमभक्षयत् । 
भुजगोऽपत्यमागत्य स संतेपे ततो बकः २३४ 
झषोपदेशात्तेनाथ बकेन नकुलालयात् । 
आरुह्याहिबिलं यावन्मत्स्यमांसं व्यकीर्यत ।। २३५ 
निर्गत्य नकुलस्तच्च खादंस्तदनुसारतः । 
दृष्ट्वा बिलं प्रविष्टस्तं सापत्यमवधीदहिम् ।। २३६ 
एवं भवत्युपायेन कार्यमन्यच्च मे शृणु । 
आसीत्कोऽपि तुलाशेषः पित्र्यार्थात्प्राग्वणिक्सुतः ।। २३७ 
अयःपलसहस्रेण घटिता तां तुलां च सः । 
कस्यापि वणिजो हस्ते न्यस्य देशान्तरं ययौ ।। २३८ 
आगतश्च ततो यावत्तस्मान्मृगयते तुलाम् । 
आखुभिर्भक्षिता सेति तावत्तं सोऽब्रवीद्वणिक् ।। २३९ 
सत्यं सुस्वादु तल्लोहं तेन जग्धं तदाखुभिः । 
इति सोऽपि तमाह स्म वणिक्पुत्रो हसन्हृदि ।। 10.4.२४० 
प्रार्थयामास च ततो वणिजोऽस्मात्स भोजनम् । 
सोऽपि संतुष्य तत्तस्मै प्रदातुं प्रत्यपद्यत ।। २४१ 
ततः स सह कृत्वास्य वणिजः पुत्रमर्भकम् । 
स्नातुं वणिक्सुतः प्रायाद्दत्तामलकमात्रकम् ।। २४२ 
स्नात्वार्भकं तं निक्षिप्य गुप्तं क्वापि सुहृद्गृहे । 
एक एवाययौ तस्य स धीमान्वणिजो गृहम् ।। २४३ 
अर्भकः क्व स इत्येवं पृच्छन्तं वणिजं च तम् । 
श्येनेन सोऽर्भको नीतः खान्निपत्येत्युवाच सः ।। २४४ 
छादितो मे त्वया पुत्र इति क्रुद्धेन तेन च । 
नीतः स वणिजा राजकुलेऽप्याह स्म तत्तथा ।। २४५ 
असंभाव्यमिदं श्येनो नयेत्कथमिवार्भकम् । 
इति सभ्यैश्च तत्रोक्ते वणिक्पुत्रो जगाद सः ।। २४६ 
मूषकैर्भक्ष्यते लौही देशे यत्र महातुला । 
तत्र द्विपमपि श्येनो नयेत्किं पुनरर्भकम् ।। २४७ 
तच्छ्रुत्वा कौतुकात्पृष्टवृत्तान्तैस्तस्य दापिता । 
सभ्यैस्तुला सा तेनापि स आनीयार्पितोऽर्भकः ।। २४८ 
इत्युपायेन घटयन्त्यभीष्टं बुद्धिशालिनः । 
त्वया तु साहसेनैव संदेहे प्रापितः प्रभुः ।। २४९ 
एतत्करटकाच्छ्रुत्वावादीद्दमनको हसन् । 
मैवं किमुक्षयुद्धेऽस्ति सिंहस्य जयसंशयः ।। 10.4.२५० 
मत्तेभदशनाघातघनव्रणविभूषणः । 
क्व केसरी क्व दान्तश्च प्रतोदक्षतविग्रहः ।। २५१ 
इत्यादि जल्पतो यावज्जम्बुकौ तौ परस्परम् । 
तावत्संजीवकवृषं युद्धे पिङ्गलकोऽववीत् ।। २५२ 
तस्मिन्हते स किल पिङ्गलकस्य तस्य पार्श्वे समं करटकेन मृगाधिपस्य ।
तस्थौ ततो दमनको मुदितश्चिराय मन्त्रित्वमप्रतिहतं समवाप्य भूयः ।। २५३ 
इति नरवाहनदत्तो नीतिमतो बुद्धिविभवसपन्नाम् ।
मन्त्रिवराद्गोमुखतः श्रुत्वा चित्रां कथां जहर्ष भृशम् ।। २५४ 
इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे शक्तियशोलम्बके चतुर्थस्तरङ्गः ।