भृगुसंहिता/अष्टाविंशोऽध्यायः
अथाष्टाविंशोऽध्यायः.	
प्रायश्चित्तम्	
	
अथास्पृश्यस्पर्शनेतुप्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यते   ।	
सर्पमूषकमण्डूकमार्जारनकुलादिषु   ।। २८.१  ।।	
गर्भागारं प्रविष्टेषु विण्मूत्रादिविसर्जने   ।	
व्यपोह्य तत्पञ्चगव्यैस्तथाब्लिङ्गाभिरेव च   ।। २८.२  ।।	
वैष्णवं विष्णुगायत्रीं शतमष्टोत्तरं जपेथ् ।	
ध्रुवं चै वाधितिष्ठत्सु विण्मूत्रादिविसर्जने   ।। २८.३  ।।	
क्षिप्रं वस्त्रेण संशोद्य मार्जयित्वा कुशेन च   ।	
"आपो हिरण्यवर्णाऽभिः "पापमानीऽभिरेव च   ।। २८.४  ।।	
संस्रोक्ष्य चार्चयेद्देवमन्यता विपरीतकृथ् ।	
स्पर्शेतैरेव बिंबानां शुद्धोदैस्स्नापयेद्विधिः   ।। २८.५  ।।	
उदक्यया सूतिकया रजकेनान्त्यजातिभिः   ।	
प्रथमावरणे विष्टे चार्चास्थाने च पर्षदां  ।। २८.६  ।।	
प्रविष्टे चाथ संस्पृष्टे दार्भेणोद्दीप्य वह्निना   ।	
हुत्वा च वास्तु यज्ञेव पञ्चगव्यैस्समुक्ष्य च   ।। २८.७  ।।	
कृत्वा पुण्याहमन्ते तु नित्याग्नौ जुहुयात्ततः   ।	
दौवारिकमनुं चैव द्वारपालं च वैष्णवं  ।। २८.८  ।।	
बाङ्यावरणपक्षे तु मार्जनेनोपलेपनैः   ।	
प्रोक्षणैर्वास्तुयज्ञेव शुद्धिर्भवति सर्वतः   ।। २८.९  ।।	
अर्चाकाने तु दृष्टेषु चैतेषु विधिना हरिं  ।	
संस्नाप्य पञ्चगव्यैन्तु शुद्धोदैस्स्नाप्य चात्वरः   ।। २८.१०  ।।	
प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य हुत्वा तु पूर्ववच्छार्चयेत्ततः   ।	
एतेषु संप्रविष्टेषु चालयाभ्यन्तरे तथा   ।। २८.११  ।।	
तत्स्पृष्टहविषां चैव प्रमादात्तु निवेदने   ।	
शोधयित्वाथ तद्द्रव्यं यथाविधि विशेषतः   ।। २८.१२  ।।	
वास्तुहोमं च हुत्वाथ पर्यग्निकरणं चरेथ् ।	
पञ्चगव्यैस्समभ्युक्ष्य पुण्याहमपि वाचयेथ् ।। २८.१३  ।।	
संस्नाप्य कलशैर्देवं हुत्वा नित्यानले ततः   ।	
वैष्णवं विष्णुसूक्तं च नृसूक्तं रौद्रमेव च   ।। २८.१४  ।।	
ब्राह्मं च श्रीमहीसूक्ते ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः   ।	
स्पृष्टेतु चैतैर्बिंबेषु ध्रुवादिषु विशेषतः   ।। २८.१५  ।।	
कृत्वातु पूर्ववच्छुद्धिं वास्तुहोमं च कारयेथ् ।	
पर्यग्निपञ्चगव्याभ्यां शोधयित्वा ततःपरं  ।। २८.१६  ।।	
संस्नाप्य कलशैर्देवमब्जाग्नौ विधिवत्तदा   ।	
महाशान्तिं च हुत्वैव प्रतिष्ठां पुनराचरेथ् ।। २८.१७  ।।	
शूद्राद्यैरनुलोमैश्च स्पृष्टं दत्वा हविस्ततः   ।	
पञ्च गव्यैश्च शुद्धोदैर्देवं संस्नाप्य चादराथ् ।। २८.१८  ।।	
पुण्याहं कारयेत्पश्छाद्द्विगुणं तु निवेदयेथ् ।	
महापातकिभिश्चैव चण्डालै पुल्कसादिभिः   ।। २८.१९  ।।	
आलये संप्रविष्टे तु तत्स्पृष्ठे विनिवेदिते   ।	
सप्ताहं महतीं शान्तिं हुत्वाब्जाग्नौ विधानतः   ।। २८.२०  ।।	
संस्नाप्य कलशैर्देवं प्रतिष्ठां पुनराचरेथ् ।	
पुनश्चध्रुवबेरे वा बिंबेष्यन्येषु मन्दिरे   ।। २८.२१  ।।	
स्पृष्टेषु पूर्ववच्छुद्धिं कृत्वा द्विगुणमेव च   ।	
हुत्वा तु महतीं शान्तिं संस्नाप्य कलशैर्विभुं  ।। २८.२२  ।।	
प्रतिष्ठोक्तक्रमेणैव प्रतिष्ठां पुनराचरेथ् ।	
पतिते चैव पाषण्डे चान्यतन्त्रेण दीक्षिते   ।। २८.२३  ।।	
प्रविष्टे गर्भगेहे तु वास्तुशुद्धिं विधाय च   ।	
हुत्वा तु महतीं शान्तिं प्रतिष्ठां पुनराचरेथ् ।। २८.२४  ।।	
उक्तेष्वेतेषु सततं प्रथमावरणे तथा   ।	
द्वितीये वा संचरत्सु मासेऽतीते विशेषतः   ।। २८.२५  ।।	
मासमेकं महाशान्तिं हुत्वा कृत्वा विधानतः   ।	
कर्षणादि पुनःकृत्वा प्रतिष्ठां पुनराचरेथ् ।। २८.२६  ।।	
तथा संवत्सरेऽतीते त्यक्त्वा चावाहनादिकं  ।	
कौतुकादीन्त्सुसंरक्ष्य गर्भागारादि सर्वतः   ।। २८.२७  ।।	
वासयेद्गा विशेषेण मासेऽतीते विशेषतः   ।	
सर्वत्र शुद्धिं कृत्वातु हुत्वा मासत्रयं ततः   ।। २८.२८  ।।	
महाशान्तिं तथा कृत्वा कर्षणादि पुनःक्रियाः   ।	
बालालयं च संकल्प्य बिंबशुद्धिमाथाचरेथ् ।। २८.२९  ।।	
जलाधिवासनाद्यैश्च तथा वित्तानुसारतः   ।	
अशीत्यधिकसाहस्रैस्संस्नाप्य कलशैर्हरिविं  ।। २८.३०  ।।	
ब्राह्मणान्भोजयित्वैव संपूज्यापि च वैष्णवान्  ।	
बालालये प्रतिष्ठाप्य देवेशं विधिवत्ततः   ।। २८.३१  ।।	
आलयं चैव सर्वत्र नवीकृत्य विशेषतः   ।	
महाप्रतिष्ठां कृत्वैव देवदेवं समर्चयेथ् ।। २८.३२  ।।	
एतैस्संसर्गिणां स्पर्शे सूतिकाक्तैव निष्कृतिः   ।	
स्पर्शे तत्संसर्गिणां च शुद्धिस्स्यात्स्नपनादिना   ।। २८.३३  ।।	
ततस्संसर्गिणां चैव न दोषः परिकथ्यते   ।	
अश्ॐअवद्द्विजस्पृष्टहविषां च निवेदने   ।। २८.३४  ।।	
एकाहं तु महाशान्तिं हुत्वा संस्नाप्य चौदकैः   ।	
पुण्याहं वाचयित्वैव पूर्ववच्च समर्चयेथ् ।। २८.३५  ।।	
स्पृष्टेषु चाथ बिंबेषु कौतुकादिषु वा ध्रुवे   ।	
पूर्ववन्महतीं शान्तिं हुत्वा संस्थापयेत्पुनः   ।। २८.३६  ।।	
प्रविष्टे चालयाद्बाङ्ये सर्वत्र च यथार्हकं  ।	
गौरवं लाघवं ज्ञात्वा सर्वमूह्यैव कारयेथ् ।। २८.३७  ।।	
खद्यैतपक्षिजातादिप्रवेशे चालयान्तरे   ।	
स्पर्शने चैव बिंबानां कृत्वा पर्यग्नि पूर्ववथ् ।। २८.३८  ।।	
संशोद्य पञ्चगव्यैस्तु शुद्धोदैरभिषिच्य च   ।	
प्रोक्षणैः प्रोक्ष्यनित्याग्नौ छुल्ल्यां वा वैष्णवं हुनेथ् ।। २८.३९  ।।	
बिंबादीन्तत्समीपस्थान्संशोध्यैव च पूर्ववथ् ।	
शुद्धोदैस्स्नाप्य पुण्याहं कृत्वोक्तं होममाचरेथ् ।। २८.४०  ।।	
पूर्वमुक्तेषु देशेषु श्वादीनां वा नृणामपि   ।	
छेदने ताडने चैव रक्तस्रावे मृतौ तथा   ।। २८.४१  ।।	
तद्व्यपौह्य च तद्देशशुद्धिं कृत्वा विधानतः   ।	
वास्तुहोमं च हुत्वैव कलशैस्स्नाप्य सप्तभिः   ।। २८.४२  ।।	
तद्दोषशमनार्थं च महाशान्तिं हुनेत्ततः   ।	
अभ्यर्च्य पूर्ववद्देवं हविस्सम्यङ्नि वेदयेथ् ।। २८.४३  ।।	
संभूते त्वालयाद्बाह्ये कृत्वा पर्यग्नि पूर्ववथ् ।	
देवं शुद्धोदकैस्स्नाप्य शान्तिं हुत्वा विधानतः   ।। २८.४४  ।।	
संपूज्य वैष्णवांश्चैव पूर्ववत्सम्यगर्चयेथ् ।	
देवेशस्य शवे दृष्टे संस्नाप्य कलशैर्हरिं  ।। २८.४५  ।।	
वैष्णवं विष्णुसूक्तं च पौरुषं जुहुयात्ततः   ।	
गजाश्वपशुमुखेषु प्रथमावरणे पुनः,   ।। २८.४६  ।।	
मृतेषु तद्व्यपोह्यैव खनित्वा तादृशं स्थलं  ।	
वास्तुहोमं च हुत्वा तु शद्धोदैरभिषिच्य च   ।। २८.४७  ।।	
वैष्णपं विष्णुसूक्तं च पौरुषं जुहुयाद्विधिः   ।	
प्रस्वेदे रुधिरस्रावे रोदने जल्पने तथा   ।। २८.४८  ।।	
हासे दृष्टे महाबेरे सत्सु धूमादिषु स्वतः   ।	
आलयाभिमुखेऽब्जाग्निं साधयित्वाथ वैष्णवं  ।। २८.४९  ।।	
विष्णुसूक्तं नृसूक्तं चरिङ्कारान्पारमात्मिकं  ।	
हुत्वा संस्नाप्य देवेशं कलशैस्सप्तभिः क्रमाथ् ।। २८.५०  ।।	
समभ्यर्च्य हविर्दत्वा ब्राह्मणान्भोज्य सादरं  ।	
वैष्णवांश्च सुसंपूज्य दद्यादायार्यदक्षिणां  ।। २८.५१  ।।	
तृणवल्मीककीटादावुत्पन्ने तत्र पूर्ववथ् ।	
शान्तिं पूर्वोदितां हुत्वाभोजयित्वापि ब्राह्मणान्  ।। २८.५२  ।।	
देवं बालालये स्थाप्य नवीकरणमाचरेथ् ।	
विमाने तु हठाद्भिन्ने पतिते वा विधानतः   ।। २८.५३  ।।	
शान्तिं मासत्रयं हुत्वा कर्षणादि विधाय च   ।	
बालालयं च संकल्प्य कृत्वा चाप्स्वधिवासनं  ।। २८.५४  ।।	
बिंबशुद्धिं तु कृत्वैव संस्नाप्य कलशैर्हरिं  ।	
अशीत्यधिकस्राहस्रैर्यथाविभवविस्तरं  ।। २८.५५  ।।	
ब्राह्मणान्भोजयित्वैव संपूज्यैव तु वैष्णवान्  ।	
देवं बालालये स्थाप्य नवीकृत्यालयादिकं  ।। २८.५६  ।।	
सर्वत्र चाविशेषेण प्रतिष्ठां पुनराचरेथ् ।	
तत्राशनिहते चैव मक्षिकादिफिरावृते   ।। २८.५७  ।।	
संस्नाप्य कलशैर्देवं पूजां कृत्वा विशेषतः   ।	
प्रभूतं तु निवेद्यैव हुत्वा शान्तिं विधानतः   ।। २८.५८  ।।	
ब्राह्मणान्भौजयित्वैव पुनस्संधानमाचरेथ् ।	
स्थूपिकीले विनष्टे तु विमानोपरि संस्थिते   ।। २८.५९  ।।	
विमानकल्पवत्कृत्वा पुनस्संधानमाचरेथ् ।	
अकाशे प्रतिसूर्यस्य दर्शने वैष्णवं तथा   ।। २८.६०  ।।	
सौरं च दशकृत्वन्तु हुत्वाभ्यर्च्य विशेषतः   ।	
दिग्दाहे वैष्णवं दिग्दैवत्यमाग्नेयमेव च   ।। २८.६१  ।।	
शिलावर्षे वारुणं च वैष्णवं त्रिश्चत्रिंशता   ।	
अकाले शशिनः पूर्तौक्षये वा प्रतिदर्शने   ।। २८.६२  ।।	
महोत्पाते च महतीं हुत्वा शान्तिं विधानतः   ।	
देवं विशेषतोऽभ्यर्च ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः   ।। २८.६३  ।।	
आलयाभ्यन्तरे बाह्यप्राकारे वा विशेषतः   ।	
रक्तस्त्रीदर्शनेचैवं तं देशं परिशोध्य च   ।। २८.६४  ।।	
देवं विशेषतोऽभ्यर्च्य हविस्सम्यङ्निवेदयेथ् ।	
ध्रुवबेरे कौतुकादौ स्पृष्टे चैव ध्रुवोदितां  ।। २८.६५  ।।	
शुद्धिं जलाधिवासं च कृत्वा संस्थापयेत्पुनः   ।	
गर्भालये तु सर्पादिदर्शने तद्व्यपोह्य च   ।। २८.६६  ।।	
गोमयेनोपलिप्यैव गव्यैरभ्युक्ष्य पञ्चभिः   ।	
औपासनाग्निमाधाय वैष्णवं शान्तिमाचरेथ् ।। २८.६७  ।।	
पुण्याहं वाचयित्वैव ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः   ।	
सर्पादौ तु मृते तत्र तद्व्यपौह्योपलिप्य च   ।। २८.६८  ।।	
पञ्चगव्यैन्तु संप्रोक्ष्य वास्तुशुद्धिं विधाय च   ।	
संस्नाप्य कलशैर्देवं चतुर्विंशतिभिस्तदा   ।। २८.६९  ।।	
एकाहं पैण्डरीकाग्नौ महाशान्तिं विधाय च   ।	
ध्रुवादिषु तु बिंबेषु मुहुस्स्पृष्टेषु तैस्तथा   ।। २८.७०  ।।	
देवं शुद्धोदकैस्स्नाप्य महाशान्तिं विधाय च   ।	
पुण्याहं वाचयित्वैव विशेषार्चनमाचरेथ् ।। २८.७१  ।।	
मृते प्रासादबाह्ये तु तद्व्यपोह्य च पूर्ववथ् ।	
प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य च हुनेद्दिग्दैवत्यं च वैष्णदं  ।। २८.७२  ।।	
पाकस्थाने गोपुरादौ मृते सर्पे व्यपोह्य च   ।	
उपलिप्य च नित्याग्नौ वैष्णवं च विशेषतः   ।। २८.७३  ।।	
तत्थ्सानाधिपदैवत्यं दशशो जुहुयाद्विधिः   ।	
आलयाभ्यन्तरे चैव सर्पत्रावरणेऽपि वा   ।। २८.७४  ।।	
महावातेऽविवृष्टौ वा शत्रुचोराद्युपप्लवे   ।	
संस्माप्य कलशैर्देवं वास्तुहोमं विधाय च   ।। २८.७५  ।।	
पर्यग्नि पञ्चगव्याभ्यां शोधयित्वा विधानतः   ।	
पुण्याहं वाचयित्वैव वैष्णवं विष्णुसूक्तकं  ।। २८.७६  ।।	
नृसूक्तं श्रीमहीमन्त्रान्ब्राह्मं रौद्रं विशेषतः   ।	
प्राजापत्यं च हुत्वैव ब्राह्मणान्भोजयेद्विधिः   ।। २८.७७  ।।	
अथ वक्ष्ये विशेषेण भयरक्षार्थनिष्कृतिं  ।	
चोरैरमित्रैरथ वा परचक्रेण संकुले   ।। २८.७८  ।।	
लोहजप्रतिमानां च तिरोधानं प्रकल्पयेथ् ।	
शुचौ देशे सुगुप्ते तु खनित्वा चावटं घनं  ।। २८.७९  ।।	
सिकताभिः प्रपूर्यैव कुशानास्तीर्य चोपरि   ।	
अवटेऽभ्यर्च्य भूदेवी "मपो हिऽष्ठेति प्रोक्ष्य च   ।। २८.८०  ।।	
देवागारं प्रविश्यैव यजमानयुतो गुरुः   ।	
देवदेवं प्रणम्यैव समभ्यर्च्यानुमान्य च   ।। २८.८१  ।।	
"यावत्कालं भयं भूयात्तावदीश जनार्दन   ।	
हरिश्या सहित स्तत्र शयीधाऽ इति सन्मनुं  ।। २८.८२  ।।	
वीज्ञाप्य शक्तिं बिंबस्थां ध्रुवबेरेऽवरोपयेथ् ।	
बेराभावे तु हृदये समारोप्य विधानतः   ।। २८.८३  ।।	
"परं रंहऽ इति प्रोच्य पीठादादाय चात्वरः   ।	
"प्रतद्विष्णु स्तवतऽ इत्यवटे न्यस्य रक्षितं  ।। २८.८४  ।।	
"यद्वैष्णवऽमिति प्रोच्य प्राक्छिरश्शाययेत्ततः   ।	
अवटं सिकताभिर्वा मृदा वा पूर्व यत्नतः   ।। २८.८५  ।।	
अच्छिद्रं सुदृढं कुर्यादवटं परिरक्षितं  ।	
पश्चादभ्यन्तरं गत्वा देवदेवं प्रणम्य च   ।। २८.८६  ।।	
ग्रथितं पञ्चदशभिर्दर्भैः कूर्चं प्रगह्य च   ।	
द्वादशांगुलदीर्घन्तु जीवस्थाने निधाय च   ।। २८.८७  ।।	
ध्रुवबेरात्समादाय तत्कूर्चेर्ऽचनमाचरेथ् ।	
बालालयं भवेच्छेत्तु अर्चापीठे विशेषतः   ।। २८.८८  ।।	
कूर्चं सन्न्यस्य हृदयात्प्रणिध्यां विनिवेश्यच   ।	
कूर्चं तु बिंबवत्स्मृत्वा मनसैवाक्षराणि तु   ।। २८.८९  ।।	
तत्तत्थ्साने तु संस्कृत्य सन्न्यस्यावाह्य चार्चयेथ् ।	
स्नपनादौ तु संप्राप्ते कुर्यादभ्युक्षणं बुधः   ।। २८.९०  ।।	
मासादूर्ध्वं तु तत्कूर्चं व्यपोह्यान्यं निधापयेथ् ।	
काले तु बिंबमुद्धृत्य संशोध्याम्लादिभिस्तदा   ।। २८.९१  ।।	
पुण्याहान्तेकृतेऽस्पृश्य स्पर्शने त्वविलंबितं  ।	
कृत्वा जलाधिवासादीनङ्कुरार्पणपूर्वकं  ।। २८.९२  ।।	
आलयाभिमुखे वापि दक्षिणे वा मनोरमे   ।	
प्रपायां मण्डपेकूटे यत्वाब्जाग्निं विधायच   ।। २८.९३  ।।	
तदुत्तरे वास्तहोमं हुत्वाबिंबसमीपतः   ।	
पर्यग्निकरणं कृत्वा गव्यैस्संशोध्य पञ्चभिः   ।। २८.९४  ।।	
अब्जाग्नौ पश्चिमे भागे बिंबार्धाधिकविस्तृतां  ।	
भागोन्नतां यथालोभोन्न तां धान्यैर्विधाय च   ।। २८.९५  ।।	
वेदिं मनोहरां चैव वासांस्यास्तीर्य पञ्च च   ।	
संस्नाप्य कलशैर्दिव्यैश्चतुर्दशभिरेव च   ।। २८.९६  ।।	
पुण्याहान्ते प्रतिसरं बद्ध्वा कौतुकपूर्वकं  ।	
बेराणि देवीसहितं शाययेच्छयने शुभे   ।। २८.९७  ।।	
अवताराणां तु शयनं पृथगेव विधीयते   ।	
परिषिच्य च पद्माग्नौ हौत्रशंसनमाचरेथ् ।। २८.९८  ।।	
देवेशस्य च देव्याश्च अवतारगणस्य च   ।	
दक्षिणप्रणिधौ चैव पार्षदानामथोत्तरे   ।। २८.९९  ।।	
आवाह्य कृत्वा निर्वापं हुनेदाज्याहुतीःक्रमाथ् ।	
वैष्णवं विष्णुसूक्तं च पुरुषसूक्तं तथैव च   ।। २८.१००  ।।	
गायत्री वैष्णवी चैव द्वादशाक्षरमेव च   ।	
प्राजापत्यं मिन्दाहुती विच्छिन्नं जुहुयादयं  ।। २८.१०१  ।।	
शान्तिहोम इति प्रोक्ता महाशान्तिं जगुःपरे   ।	
षण्माने समतीते तु हुत्वा शान्तिं विशेषतः   ।। २८.१०२  ।।	
सक्तुलाजतिलापूपैराज्यमिश्रैस्तु वैष्णवं  ।	
विष्णुसूक्तं च प्रत्येकं शतशो जुहुयाद्विधिः   ।। २८.१०३  ।।	
श्वेतं रक्तं सरोजातमलाभे बिल्वकच्छदं  ।	
घृताप्लुतं तु वैष्णव्या गायत्षाजुहुयात्तथा   ।। २८.१०४  ।।	
सर्वदैवत्यमन्ते च जुहुयात्पारमात्मिकं  ।	
एनमेके महाशान्तिहोममाचक्षते बुधाः   ।। २८.१०५  ।।	
पश्चादप्यवताराणां तत्तन्मन्त्रं विशेषतः   ।	
पृथगष्टोत्तरशतं हुत्वा रात्रिं नयेत्ततः   ।। २८.१०६  ।।	
स्नात्वा प्रभाते देवेशं प्रणम्य प्रणवेन तु   ।	
बोधयित्वाभिवन्द्यैव "करुणाब्धे क्षमस्य मे   ।। २८.१०७  ।।	
शतं सहस्रमयुतमसंख्येयं मुहुर्मुहुः   ।	
कृतानामपराधानाऽमिति संप्रार्थ्य भक्तितः   ।। २८.१०८  ।।	
प्राचीन वस्त्रमाल्यादीन्द्यपोह्यन्यैर्विभूष्य च   ।	
सर्ववाद्य समायुक्तं शाकुनं सूक्तमुच्चरन्  ।। २८.१०९  ।।	
तोयधारां पुरस्कृत्य गच्छेत्तु पुरतो गुरुः   ।	
स्थापका देवमुद्धृत कृत्वा धामप्रदक्षिणं  ।। २८.११०  ।।	
अभ्यन्तरं प्रविश्यैव स्थापयेयुश्च पूर्ववथ् ।	
देवपादौ गुरुस्स्पष्ट्वा वैष्णवं विष्णुसूक्तकं  ।। २८.१११  ।।	
पौरुषं चात्मसूक्तं च जप्त्वा ध्यात्वा विधानतः   ।	
ध्रुवाद्वा हृदयाच्छक्तिं प्रणिध्यां तु निवेश्य च   ।। २८.११२  ।।	
कृत्वाक्षराणां विन्यासमावाहनमथाचरेथ् ।	
तदालयगतांश्चैव देवानन्यां त्समाह्वयेथ् ।। २८.११३  ।।	
पुण्याहं वाचयेत्पश्चाद्यथोक्तं पूर्वमाचरेथ् ।	
यजमानोपि शुद्धात्मा दद्यादाचार्यदक्षिणां  ।। २८.११४  ।।	
पश्चादग्निं परिस्तीर्य शान्तिहोमं समाचरेथ् ।	
यथाविभवविस्तारमुत्सवं स्नपनं चरेथ् ।। २८.११५  ।।	
अशक्तस्स्नपनं कुर्यादन्यत्सर्वं च पूर्ववथ् ।	
कूर्चादावर्चने हीने तन्निष्कृतिमथाचरेथ् ।। २८.११६  ।।	
एवं चैद्वत्स रेऽतीते पुनस्थ्सापनमाचरेथ् ।	
अवतारविशेषस्य पृथक्कुर्यादितीतरे   ।। २८.११७  ।।	
तेषां पुनःप्रतिष्ठा चेत्तत्तद्धोमं तु के चन   ।	
इद्थं स्याद्भयरक्षार्थनिष्कृतिस्सर्वसिद्धिता   ।। २८.११८  ।।	
अथ वक्ष्ये विशेषेण पुनर्बालालयं बुधाः   ।	
महाबेरे विमाने च पतिते जरिते तथा   ।। २८.११९  ।।	
भिन्नेंगहीने निहते वात्ययाशनिनाथ वा   ।	
वर्णक्षये स्थलभ्रंशे गर्भगेहस्य चान्यथा   ।। २८.१२०  ।।	
पीठगर्भादिनाशे वा अस्पृश्यैर्वा प्रवेशने   ।	
उन्नतस्थापनेच्छायां कुर्याद्बालालयं हरेः   ।। २८.१२१  ।।	
बालालयेऽभ्यर्च्यमाने संभूते स्थानसंकटे   ।	
चण्डालाधिष्ठिते चैव स्थाननाशे ह्रदादिभिः   ।। २८.१२२  ।।	
अन्यत्र तूचिते देशे कृत्वा पूर्वोक्तमार्गतः   ।	
कर्षणादिक्रियास्सर्वा बिंबमानीय चादराथ् ।। २८.१२३  ।।	
प्रतिष्ठाप्य तु तत्रैव कुर्यान्मूलालयं ततः   ।	
बाह्ये चैव विमानस्य चाङ्गोपाङ्गक्षतौ तथा   ।। २८.१२४  ।।	
मक्षिकातृणवल्मीकपादपाद्यैर्विभेदने   ।	
विना बालालयस्थानं शक्तिं गृह्य विमानगां  ।। २८.१२५  ।।	
तदङ्गदेवतानां च समारोप्य ध्रुवे पुनः   ।	
नवीकृत्य विमानोक्तप्रतिष्ठां पुनराचरेथ् ।। २८.१२६  ।।	
अकृत्वा देवतारोपं महाबेरे विशेषतः   ।	
विमानं नाधितिष्ठेत सर्वत्रायं विधिस्स्मृतः   ।। २८.१२७  ।।	
विमानध्रुवयोर्नाशे युगपत्तत्रनिष्कृतिः   ।	
कौतुकादीन्प्रतिष्ठाप्य विहाय प्रार्थनामनुं  ।। २८.१२८  ।।	
बालालयं प्रकल्प्यैव विधिना तत्र चार्चयेथ् ।	
तस्य कालेऽप्यतीते तु तदा तत्र न दोषकृथ् ।। २८.१२९  ।।	
यस्याङ्गस्य भवेद्धानिस्तत्र बालालयं भवेथ् ।	
कृत्वा तस्य तु संस्कारं यथोक्तं तत्पुनश्चरेथ् ।। २८.१३०  ।।	
कौतुकादिविनाशे च दोषयुक्ते ध्रुवे तथा   ।	
विमाने च तथा दुष्टे कृत्वा बालालयं पुनः   ।। २८.१३१  ।।	
यथालाभेन मानेन बिंबमाहृत्य दारवं  ।	
प्रतिष्ठाप्याद्यतरुणालयोक्तविधिना ततः   ।। २८.१३२  ।।	
कौतुकादींश्च संकल्प्य प्रतिष्ठाप्यार्चयेत्क्रमाथ् ।	
अलाभे कौतुकादीनां दोषयुक्ते तु दारवे   ।। २८.१३३  ।।	
बिंबमस्यं समाहृत्य प्रतिष्ठाप्यैव दारवं  ।	
तद्बेरं विधिवत्त्यक्त्वा कृत्वा मूलालये पुनः   ।। २८.१३४  ।।	
विधिना मूलबेरं तु प्रतिष्ठाप्य समर्चयेथ् ।	
बालालयस्य संस्थानं वक्ष्ये मूलालयस्य तु   ।। २८.१३५  ।।	
मध्यसूत्राद्दक्षिणे च प्रथमावरणे तथा   ।	
द्वितीयावरणे वाथ मण्टपादौ मनोरमे   ।। २८.१३६  ।।	
यत्रावकाशस्तत्रैवं बालागारं प्रकल्पयेथ् ।	
द्वितीयावरणादूर्ध्वं न बालागारकल्पनं  ।। २८.१३७  ।।	
एकादि तु त्रिहस्तान्तं विस्तारं तु विधीयते   ।	
अध्यर्धं चैव पादोनमुत्सेधं द्विगुणं तु वा   ।। २८.१३८  ।।	
उत्सेधं पञ्चधा कृत्वाधिष्ठानं चैकमंशकं  ।	
भित्त्युच्चं द्व्यंशमथ च द्व्यंशं तु शिखरं मतं  ।। २८.१३९  ।।	
लुपोपरे तृणाच्छन्नं मृण्मयं कारयेत्सुधीः   ।	
भित्तिविष्कंभमानं स्यान्मूलालयसमं तथा   ।। २८.१४०  ।।	
द्विगुणं चतुर्गुणं कृत्वा यच्छिष्टं विधिना कृतं  ।	
नालीगृहं भवेद्विन्द्यात्तमेव तरुणालयं  ।। २८.१४१  ।।	
मण्डपादिषु चेद्भित्त्या सह तस्य यथार्हकं  ।	
नालीगृहं मण्डपेन प्रमुखे रहितं तु वा   ।। २८.१४२  ।।	
सहिते तु समं कुर्यात्त्रिपादं चार्धमेव वा   ।	
पूर्वापरयुतं वाथ दक्षिणोत्तरमायतं  ।। २८.१४३  ।।	
समं वा तरुणागारं शिल्पशास्त्रोक्तवच्चरेथ् ।	
पञ्चविंशतिभागं तु कृत्वा गर्भालयं ततः   ।। २८.१४४  ।।	
मध्ये ब्राह्मं पदं चैकं परितोऽष्टौ तु दैविकं  ।	
मानुषं तस्य परितः पदान्यन्यानि षोडश   ।। २८.१४५  ।।	
कौतुकं ब्रह्मणस्थ्साने स्थापयेदुत्तमं भवेथ् ।	
दैविके मानुषे स्थाप्य मध्यमं चाधमं भवेथ् ।। २८.१४६  ।।	
त्रीणि तु स्नपनादीनि बेराणि स्थापयेत्सदा   ।	
अन्त्ययोरेव नान्यत्र स्थानभेदः प्रशस्यते   ।। २८.१४७  ।।	
प्राणस्थानेतु पीठं स्याद्रम्यमेकत्रिमेखलं  ।	
यथालाभायतं तद्वद्विस्तारो त्सेधसंयुतं  ।। २८.१४८  ।।	
रत्नन्यासविहीनं वा कृत्वा विभवविस्तराथ् ।	
आलयाग्रेऽथ वा बालागाराग्रे पूर्ववद्बुधः   ।। २८.१४९  ।।	
यागशालां तु कृत्वैव तोरणादीन्विधाय च   ।	
सुभृत्यैव च संभारानृत्विजोवरयेत्क्रमाथ् ।। २८.१५०  ।।	
शालामध्ये प्रकल्प्यैव शय्यावेदिं मनोहरं  ।	
चतुरश्रां पादहीनामर्धहीनां विशेषतः   ।। २८.१५१  ।।	
तद्भित्त्यातु समां तत्तुरीयांशोत्सेधसम्मित्तां  ।	
पञ्चत्रीनथवै काग्निं संकल्प्यैव च पूर्ववत्. ।। २८.१५२  ।।	
पर्यग्नि पञ्चगव्याभ्यां संशोध्य विधिना ततः   ।	
बालागारं यज्ञशालां पुण्याहमपि वाचयेथ् ।। २८.१५३  ।।	
हुत्वाग्निकुण्डेष्वाघारं प्रधानाग्निं समिन्ध्य च   ।	
गायत्रीं वैष्णवीं चैव वैष्णवं विष्णुसूक्तकं  ।। २८.१५४  ।।	
पौरुषं चैकाक्षरादि श्रीभूसूक्तं च वारुणं  ।	
पञ्चमन्त्रान्जयानभ्यातानान्राष्ट्रभृतस्तथा   ।। २८.१५५  ।।	
मिदाहुती च विच्छिन्नमृद्धिं वैष्णवसंयुतं  ।	
प्रत्येकं प्रतिमन्त्रं च हुत्वां च समनन्तरं  ।। २८.१५६  ।।	
श्वेताब्जं विष्णुगायत्षाघृताक्तं बिल्वपत्रकं  ।	
हुनेदष्टोत्तरशतं सर्वदोषविनाशनं  ।। २८.१५७  ।।	
रात्रिपूजावसाने तु देवमभ्यर्च्य यत्नतः   ।	
हविर्निवेद्य तां शक्तिं कौतुकादिषु संगतां  ।। २८.१५८  ।।	
महाबेरे समारोप्य कुंभमाहृत्य पूर्ववथ् ।	
तन्तुना परिवेष्ट्यैव "शुची वो हव्यऽमन्त्रतः   ।। २८.१५९  ।।	
प्रक्षाल्योत्पवनं कृत्वा "धारास्विऽति च मन्त्रतः   ।	
अद्भिरापूर्याभिमृश्य "इदमापश्शिवाऽ इति   ।। २८.१६०  ।।	
वस्त्रयुग्मेन चावेष्ट्य नवरत्नादि विन्यसेथ् ।	
उच्चार्यविष्णुगायत्रीं तत्र कार्यं समाचरेथ् ।। २८.१६१  ।।	
ततोऽभ्यन्तरमाविश्य देवाग्रे धान्यमण्डले   ।	
सन्न्यस्य कुंभमासित्वा देवाग्रे तूत्तरामुखः   ।। २८.१६२  ।।	
समाहितो हरिं ध्यायन्प्रार्थयेन्मन्त्रमुच्चरन्  ।	
"अनर्हमेतत्त्वद्गेहं जीर्णं तूर्णं व्यपोह्य च   ।। २८.१६३  ।।	
किञ्चित्कालं च देवेश त्वयात्र स्थीयतां विभो   ।	
यावद्वयं नवं कृत्वा प्रतिष्ठां कारयामहे   ।। २८.१६४  ।।	
प्रसादं कुरु तावत्त्वमस्मिन्गेहे जगत्पतेऽ   ।	
इत्युक्त्वाब्दमथ द्वौत्रीन्संकल्प्यावधिमादराथ् ।। २८.१६५  ।।	
देव्यादिसहितं देवमावाह्यांभसि कुंभके   ।	
आचार्यश्शिरसा कुंभं धारयन्नग्रतस्त्वियाथ् ।। २८.१६६  ।।	
तदनु स्थापकाबिंबन्यादाय स्नपनावटे   ।	
यज्ञालये प्रतिष्ठाप्य चतुर्दशभिरेव च   ।। २८.१६७  ।।	
कलशैस्स्नाप्य वस्त्राद्यैरलङ्कृत्य समर्च्यच   ।	
शय्यावेद्यां धान्यपीठे शयनानि तु पञ्चवै   ।। २८.१६८  ।।	
आस्तीर्य चाथ वासांसि बद्ध्वा प्रतिसरं ततः   ।	
तथैव शाययेत्कुर्यादुत्तराच्छादनं पुनः   ।। २८.१६९  ।।	
परिषिच्य प्रधानाग्निं हौत्रशंसनमाचरेथ् ।	
कृत्वा चावाहनादीनि हुनेदग्निषु पूर्ववथ् ।। २८.१७०  ।।	
प्रधानाग्नौ स्रुवेणाज्यमादायैव तु वैष्णवं  ।	
गायत्रीं वैष्णपं विष्णुसूक्तं पौरुषमेव च   ।। २८.१७१  ।।	
एकाक्षरादिसूक्तं च श्रीभूदैवत्यमेव च   ।	
त्रिर्हुत्वा सर्वदैवत्यपर्षदां मन्त्रमेव च   ।। २८.१७२  ।।	
हुत्वा व्यपोह्य विधिना रात्रिशेषं समाहितः   ।	
स्नात्वा प्रभाते देवेशं प्रणम्य प्रमवेन तु   ।। २८.१७३  ।।	
विबोध्य दक्षिणां दद्याद्यजमानो मुदान्वितः   ।	
ततोऽग्निं साधयित्वा तु गुरुस्स्विष्टकृतं तथा   ।। २८.१७४  ।।	
पूर्णाहुतिं च हुत्वैव विसृज्याग्निं विधानतः   ।	
धारयन्शिरसा कुंभं शाकुनं सू"क्तमुच्चरन्  ।। २८.१७५  ।।	
आचार्यः पुरतेगच्छेत्थ्सापकास्तदनस्तरं  ।	
हस्ताभ्यां देवमादाय सर्ववाद्यसमायुतं  ।। २८.१७६  ।।	
सर्वालङ्कारसंयुक्तं तो यधारापुरस्सरं  ।	
आलयं परितो गत्वा प्रविश्याभ्यन्तरं पुनः   ।। २८.१७७  ।।	
विहाय स्थिरराशिं तु सुमुहूर्तेविशेषतः   ।	
"प्रतद्विष्णुऽरिति प्रोच्य प्राणपीठे हरिंस्मरन्  ।। २८.१७८  ।।	
प्रतिष्ठाप्य तु देवेशं तस्य दक्षिणवामयोः   ।	
श्रियं भुवं च मन्त्राभ्यां तयोस्संस्थापयेत्क्रमाथ् ।। २८.१७९  ।।	
देवपादौ स्पृशन्पश्चाद्विष्णुसूक्तं जपन्गुरुः   ।	
कृत्वाक्षराणां न्यासादी "निदं विष्णुंऽति ब्रुवन्  ।। २८.१८०  ।।	
कूर्चेनादाय कुंभस्थां शक्ति"मायातुऽ मन्त्रतः   ।	
"विष्णुमावाहयाऽमीति कौतुकस्य तु मूर्धवि   ।। २८.१८१  ।।	
"श्रियंच "हरिणींऽचेति देव्यौ दक्षिणवामयोः   ।	
संस्राव्यावाहयेद्देवांस्ततः पारिषदानपि   ।। २८.१८२  ।।	
कौतुकाद्दक्षिणे वामे स्नपनादीनि कौतुकाथ् ।	
संस्थाप्य तु समावाह्य तावत्कालं समर्चयेथ् ।। २८.१८३  ।।	
स्थापकैस्सह पुण्याहं कृत्वाभ्यर्च्यासनादिभिः   ।	
हविर्निवेद्य देवेशं हुत्वा होमं च नैत्यिकं  ।। २८.१८४  ।।	
बलिं निर्वाप्य कुर्वीत बलिभ्रमणमेव च   ।	
स्नपनं चोत्सवादीनि पूर्ववत्कारयेत्क्रमाथ् ।। २८.१८५  ।।	
बालालयार्चने कुर्यादर्चनं तु ध्रुवार्चयोः   ।	
आवाहनं विसर्गं च हित्वा सर्वं समाचरेथ् ।। २८.१८६  ।।	
महानसादिनिर्माणं बालालयविधौ पुनः   ।	
सूलालयोक्तवत्कुर्याद्विपरीतं न कारयेथ् ।। २८.१८७  ।।	
अज्ञानादर्थलोभाद्वा कालस्यातिक्रमे सति   ।	
देवं विशेषतोऽभ्यर्च्यशान्तिं वैष्णवसंयुतं  ।। २८.१८८  ।।	
हुत्वा संपूज्य पूज्यांश्च यजमानो गुरुस्तथा   ।	
संप्रार्थ्य देवं कालस्य चावधिं ज्ञापयेत्पुनः   ।। २८.१८९  ।।	
भक्तिनम्र स्ततःकुत्याच्छीघ्रङ्कर्मेदमादराथ् ।	
एवं द्वादशवर्षान्तं कारयेच्छ ततः परं  ।। २८.१९०  ।।	
न र मेत हरिस्तत्र तस्मा दुक्तं समाचरेथ् ।	
अशक्तश्चेत्तथा कर्तुं बालागालान्तरं पुनः   ।। २८.१९१  ।।	
संकल्प्यस्थापयेत्तत्र विपरीतकृदन्यथा   ।	
देहाद्देहान्तरप्राप्तौ यथा संस्क्रियते नरः   ।। २८.१९२  ।।	
तथा स्थानान्तनप्राप्तौ प्रतिष्ठां कारयेद्धरेः   ।	
प्रथमेऽथ द्वितीये ना नष्टे बालालयेऽर्चिते   ।। २८.१९३  ।।	
दुष्टे वा येन केनापि मण्डपादौ मनोरमं  ।	
देशं तु समलङ्कृत्य संशोध्य विधिवत्पुनः   ।। २८.१९४  ।।	
संस्थाप्य कौतुकादींश्च समभ्यर्च्येद्विधानतः   ।	
बालालयं नवीकृत्य तदेव त्वरितं यथा   ।। २८.१९५  ।।	
वास्तुशुद्धिं च पुण्याहं कृत्वा संस्थाप्य चार्चयेथ् ।	
अयुक्तेतु ततस्तस्मिन्निधायान्यत्र मन्दिरं  ।। २८.१९६  ।।	
पुनः प्रतिष्ठामार्गेण प्रतिष्ठाप्य समर्चयेथ् ।। २८.१९७  ।।	
	
इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे भृगुप्रोक्तायां संहितायां प्रकीर्णाधिकारेऽष्टाविंशोऽध्यायः