कुमारसम्भवम्/दशमः सर्गः
आससाद सुनासीरं सदसि त्रिदशैः सह ।	
एष त्रैयम्बकं तीव्रं वहन्वह्निमंहन्महः ।। १०.१ ।।	
सहस्रेण दृशामीशो कुत्सिताङ्गं च सादरम् ।	
दुर्दर्शनं ददर्शाग्निं धूम्रधूमितमण्डलम् ।। १०.२ ।।	
दृष्ट्वा तथाविधं वह्निमिन्द्रः क्षुब्धेन चेतसा ।	
व्यचिन्तयच्चिरं किंचित्कन्दर्पद्वेषिरोषजम् ।। १०.३ ।।	
स विलक्ष्यमुखैर्देवैर्वीक्ष्यमाणः क्षणं क्षणम् ।	
उपाविशत्सुरेन्द्रेणादिष्टं सादरमासनम् ।। १०.४ ।।	
हव्यवाह ! त्वयासादि दुर्दशेयं दशा कुतः ।	
इति पृष्टः सुरेन्द्रेण स निःश्वस्य वचोऽवदत् ।। १०.५ ।।	
`अनतिक्रमणीयात्ते शासनात्सुरनायक !	
पारावत वपुः प्राप्य वेपमानोऽतिसाध्वसात् ।। १०.६ ।।	
अभिगौरि रतासक्तं जगामाहं महेश्वरम् ।	
कालस्येव स्मरारातेः स्वं रुपमहमासदम् ।। १०.७ ।।'	
दृष्ट्वा छद्मविहङ्गं मां सुज्ञो विज्ञाय जम्भभित् !	
ज्वलद्भालानले होतुं कोपनो माममन्यत ।। १०.८ ।।	
वचोभिर्मधुरैः सार्थैर्वनम्रेण मया स्तुतः ।	
प्रीतिमानभवद्देवः `स्तोत्रं कस्य न तुष्टये' ।। १०.९ ।।	
शरण्यः सकलत्राता मामत्रायत शंकरः ।	
क्रोधाग्नेर्ज्वलतो ग्रासात्र्त्रासतो दुर्निवारतः ।। १०.१० ।।	
परिहृत्य परीरम्भरभसं दुहितुर्गिरेः ।	
कामकेलिरसोत्सेकाद् व्रीडया विरराम सः ।। १०.११ ।।	
रङ्गभङ्गच्युतं रेतस्तदामोघं सुदुर्वहम् ।	
त्रिजगद्दाहकं सद्यो मद्विग्रहमधि न्यधात् ।। १०.१२ ।।	
दुर्विषह्येण तेनाहं तेजसा दहनात्मना ।	
निर्दग्धमात्मनो देहं दुर्वहं वोढुमक्षमः ।। १०.१३ ।।	
रौद्रेण दह्यमानस्य महसातिमहीयसा ।	
मम प्राणपरित्राणप्रगुणो भव वासव ! ।। १०.१४ ।।	
इति श्रुत्वा वचो बह्नेः परितापोपशान्तये ।	
हेतुं विचिन्तयामास मनसा विबुधेश्वरः ।। १०.१५ ।।	
तेजोदग्धानि गात्राणि पाणिनास्य परामृशन् ।	
किंचित्कृपीटयोनिं तं दिवस्पतिरभाषत ।। १०.१६ ।।	
प्रीतः स्वाहास्वधाहन्तकारैः प्रीणयसे स्वयम् ।	
देवान्पितॄन्मनुष्यांस्त्वमेकस्तेषां मुखं यतः ।। १०.१७ ।।	
त्वयि जुह्वति होतारो हवींषि ध्वस्तकल्मषाः ।	
भुञ्जन्ति स्वर्गमेकस्त्वं स्वर्गप्राप्तौ हि कारणम् ।। १०.१८ ।।	
हवींषि मन्त्रपूतानि हुताश ! त्वयि जुह्वतः ।	
तपस्विनस्तपःसिद्धिं यान्ति, त्वं तपसां प्रभुः ।। १०.१९ ।।	
निधत्से हुतमर्काय, स पर्जन्योऽभिवर्षति ।	
ततोऽन्नानि, प्रजास्तेभ्यस्तेनासि जगतः पिता ।। १०.२० ।।	
अन्तश्चरोऽसि भूतानां, तानि त्वत्तो भवन्ति च ।	
ततो जीवितभूतस्त्वं जगतः प्राणदोऽसि च ।। १०.२१ ।।	
जगतः सकलस्यास्य त्वमेकोऽस्युपकारकृत् ।	
कार्योपपादने तत्र त्वत्तोऽन्यः कः प्रगल्भते ? ।। १०.२२ ।।	
अमीषां सुरसंघानां त्वमेकोऽर्थसमर्थने ।	
विपत्तिरपि संश्लाघ्योपकारव्रतिनोऽनल ।। १०.२३ ।।	
देवी भागीरथी पूर्व भक्त्यास्माभिः प्रतोषिता ।	
निमज्जतस्तवोदीर्णं तापं निर्वापयिष्यति ।। १०.२४ ।।	
गङ्गां तद्गच्छ मा कार्षी विलम्बं हव्यवाहन ।	
कार्येष्ववश्यकार्येषु सिद्धये क्षिप्रकारिता ।। १०.२५ ।।	
शंभोरम्भोमयी मूर्तिः सैव देवी सुरापगा ।	
त्वत्तः स्मरद्विषो बीजं दुर्धरं धारयिष्यति ।। १०.२६ ।।	
इत्युदीर्य सुनासीरो विरराम, स चानलः ।	
तद्विसृष्टस्तमापृच्छ्य प्रतस्थे स्वर्धुनीमभि ।। १०.२७ ।।	
हिरण्यरेतसा तेन देवी स्वर्गतरङ्गिणी ।	
तीर्णाध्वना प्रपेदे सा निःशेषक्लेशनाशिनी ।। १०.२८ ।।	
अथ त्रिभिस्तामेव विशिनष्टि-	
स्वर्गारोहणनिःश्रेणिर्मोक्षमार्गाधिदेवता ।	
उदारदुरितोद्गारहारिणी दुर्गतारिणी ।। १०.२९ ।।	
महेश्वरजटाजूटवासिनी, पापनाशिनी ।	
सरागान्वयनिर्वाणकारिणी, धर्मधारिणी ।। १०.३० ।।	
विष्णुपादोदकोद्भूता, ब्रह्मलोकादुपागता ।	
त्रिभिः स्त्रोतोभिरश्रान्तं पुनाना भुवनत्रयम् ।। १०.३१ ।।	
जातवेदसमायान्तमूर्मिहस्तैः समुत्थितैः ।	
आजुहावार्थसिद्ध्यै तं सुप्रसादधरेव सा ।। १०.३२ ।।	
संमिलद्भिर्मरालैः सा कलं कूजद्भिरुन्मदैः ।	
ददे श्रेयांसि दुःखानि निहन्मीति तमभ्यधात् ।। १०.३३ ।।	
कल्लोलैरुद्गतैरर्वाचीनं तटमभिद्रुतैः ।	
प्रीतेव तमभीयाय स्वर्धुनी जातवेदसम् ।। १०.३४ ।।	
अथाभ्युपेतस्तापार्तो निममज्जानलः किल ।	
विपदा परिभूताः किं व्यवस्यन्ति विलम्बितुम् ।। १०.३५ ।।	
गङ्गावारिणि कल्याणकारिणि श्रमहारिणि ।	
स मग्नो निर्वृतिं प्राप पुण्यभारिणि तारिणि ।। १०.३६ ।।	
तत्र माहेश्वरं धाम संचक्राम हविर्भुजः ।	
गङ्गायामुत्तरङ्गायामन्तस्तापविपद्धृति ।। १०.३७ ।।	
कृशानुरेतसो रेतस्यादृते सरिता तया ।	
निश्चक्राम ततः सौख्यं हव्यवाहो वहन्बहु ।। १०.३८ ।।	
सुधासारैरिवाम्भोभिरभिषिक्तो हुताशनः ।	
यथागतं जगामाथ परां निर्वृतिमादधत् ।। १०.३९ ।।	
सा सुदुर्विषहं गङ्गा धाम कामजितो महत् ।	
आदधाना परीतापमवाप व्योमवाहिनी ।। १०.४० ।।	
बहिरार्ता युगान्ताग्नेस्तप्तानीव शिखाशतैः ।	
हित्वोष्णानि जलान्यस्या निर्जग्मुर्जलजन्तवः ।। १०.४१ ।।	
तेजसा तेन रौद्रेण तप्तानि सलिलान्यपि ।	
समुदञ्चन्ति चण्डानि दुर्धराणि बभार सा ।। १०.४२ ।।	
जगच्चक्षुषि चण्डांशौ किंचिदभ्युदयोन्मुखे ।	
जग्मुः षट् कृत्तिका माघे मासि स्नातुं सुरापगाम् ।। १०.४३ ।।	
शुभ्रैरभ्रंकषैरूर्मिशतैः स्वर्गनिवासिनाम् ।	
कथयन्तीमिवालोकावगाहा चमनादिकम् ।। १०.४४ ।।	
सुस्नातानां मुनीन्द्राणां बलिकर्मोचितैरलम् ।	
बहिः पुष्पोत्करैः कीर्णतीरां दूर्वाक्षतान्वितैः ।। १०.४५ ।।	
ब्रह्मध्यानपरैर्योगपरैर्ब्रह्मासनस्थितैः ।	
योगनिद्रागतैर्योगपट्टबन्धैरुपाश्रिताम् ।। १०.४६ ।।	
पादाङ्गुष्ठाग्रभूमिस्थैः सूर्यसंबद्धदृष्टिभिः ।	
ब्रह्मर्षिभिः परं ब्रह्म गृणद्भिरुपसेविताम् ।। १०.४७ ।।	
अथ दिव्यां नदीं देवीमभ्यनन्दन्विलोक्य ताः ।	
कं नाभिनन्दयत्येषा दृष्टा पीयूषवाहिनी ।। १०.४८ ।।	
चन्द्रचूडामणिर्देवो यामुद्वहति मूर्धनि ।	
यस्या विलोकनं पुण्यं श्रद्दधूस्ता मुदा हृदि ।। १०.४९ ।।	
दिव्यां विष्णुपदीं देवीं निर्वाणपददेशिनीम् ।	
निर्धूतकल्मषां मूर्ध्ना सुप्रह्वास्ता ववन्दिरे ।। १०.५० ।।	
सौभाग्यैः खलु सुप्रापां मोक्षप्रतिभुवं सतीम् ।	
भक्त्यात्र तुष्टुवुस्तां ताः श्रद्दधाना दिवोधुनीम् ।। १०.५१ ।।	
मुक्तिस्त्रीसङ्गदूत्यज्ञैस्तत्र ता विमलैर्जलैः ।	
प्रक्षालितमलाः सस्नुः सुस्नातास्तपसान्विताः ।। १०.५२ ।।	
{१.दौत्यज्ञै.२.भाविमलैः.३.तापसान्विताः.}	
स्नात्वा तत्र सुलभ्यायां भाग्यैः परिपचेलिमैः ।	
चरितार्थं स्वमात्मानं बहु ता मेनिरे मुदा ।। १०.५३ ।।	
कृशानुरेतसो रेतस्तासामभिकलेवरम् ।	
अमोघं संचचाराथ सद्यो गङ्गावगाहनात् ।। १०.५४ ।।	
रौद्रं सुदुर्धरं धाम दधाना दहनात्मकम् ।	
परितापमवापुस्ता मग्ना इव विषाम्बुधौ ।। १०.५५ ।।	
अक्षमा दुर्वहं वोढुमम्बुनो बहिरातुराः ।	
अग्निं ज्वलन्तमन्तस्ता दधाना इव निर्ययुः ।। १०.५६।।	
अमोघं शांभवं बीजं सद्यो नद्योज्झितं महत् ।	
तासामभ्युदरं दीप्तं स्थितं गर्भत्वमागमत् ।। १०.५७ ।।	
सुज्ञा विज्ञाय ता गर्भभूतं तद्वोढुमक्षमाः ।	
विषादमदधुः सद्यो गाढं भर्तृभिया ह्रिया ।। १०.५८ ।।	
ततः शरवणे सार्धं भयेन व्रीडया च ताः ।	
तद्गर्भजातमुत्सृज्य स्वान् गृहानभिनिर्ययुः ।। १०.५९ ।।	
ताभिस्तत्रामृतकरकलाकोमलं भासमानं	
तद्विक्षिप्तं क्षणमभिनभोगर्भमभ्युज्जिहानैः ।	
स्वैस्तेजोभिर्दिनपतिशतस्पर्धमानैरमानै	
र्वक्त्रैः षङ्भिः स्मरहरगुरुस्पर्धयेवाजनीव ।। १०.६० ।।	
इति श्रीपर्वणीकरोपनामकश्रीलक्ष्मणभट्टात्मजसतीगर्भसंभव-	
श्रीसीतारामकविविरचितया संजीविनीसमाख्यया	
व्याख्यया समेतः श्रीकालिदासकृतौ कुमारसंभवे 	
महाकाव्ये कुमारोत्पत्तिर्नाम दशमः सर्गः ।।