रसरत्नसमुच्चय : अध्याय 14
अग्निमान्द्यं ज्वरः शैत्यं वान्तिः शोणितपूययोः । 
सत्त्वहानिश्च दौर्बल्यं राजरोगस्य लक्षणम् ।। रस-१४.१ ।। 
रसस्य तुल्यभागेन हेमभस्म प्रकल्पयेत् । 
तालकं गन्धकं तुत्थं माक्षिकं रसकं शिलाम् ।। रस-१४.२ ।। 
रससाम्येन युञ्जीत तुत्थं भस्मीकृतं न्यसेत् । 
वह्नौ भस्मीकृतं चेत्थं मयूरकसुतुत्थकम् ।। रस-१४.३ ।। 
किंचिट् टङ्कणकं दत्त्वा मार्जारस्य विशा युतम् । 
प्रथमं पुटयेद् दध्ना द्वितीयं मधुना सह ।। रस-१४.४ ।। 
तालकं शोधयेदग्रे कूष्माण्डक्षारपाचनात् । 
तैले पचेत्ततः सम्यक् चूर्णे वा परिशोधयेत् ।। रस-१४.५ ।। 
गन्धकं शोधयेद्दुग्धे रसकं नरवारिणा । 
माक्षिकं सिन्धुसंयुक्तं बीजपूररसे पचेत् ।। रस-१४.६ ।। 
जयन्तीद्रवसम्पिष्टां शिलां तत्रैव पाचयेत् । 
एकीकृत्य ततः सर्वम् अर्कक्षीरेण मर्दयेत् ।। रस-१४.७ ।। 
जयन्तीभृङ्गराजाभ्यां वासापाठाकृशानुभिः । 
अगस्तिलाङ्गलीभ्यां च प्रत्येकं दिवसं शनैः ।। रस-१४.८ ।। 
ततस्तु गोलकं बद्ध्वा पचेत्पूर्ववदाहृतः । 
चूर्णयित्वा ततः सम्यग् भावयेदार्द्रकाम्बुना ।। रस-१४.९ ।। 
सप्तधा व्योषनिर्यासै रसः कनकसुन्दरः । 
गुञ्जाद्वयं त्रयं वास्य राजयक्ष्मापनुत्तये ।। रस-१४.१० ।। 
मधुना पिप्पलीभिश्च मरिचैर्वा घृतान्वितैः । 
लेहयेद्रोगिणं वैद्यो बलावस्थाविशेषवित् ।। रस-१४.११ ।। 
जयपालरजोभिर्वा शुण्ठ्या गव्यघृताक्तया । 
ददीत शूलिने प्राज्ञो गुल्मिने च विशेषतः ।। रस-१४.१२ ।। 
कादिवर्ज्यं चरेत्पथ्यं हृद्यं बल्यं च पूर्ववत् । 
सन्निपाते ददीतैनमार्द्रकद्रवसंयुतम् । 
गुडूचीत्रिफलाक्वाथैः संस्कृतो गुग्गुलुर्वरः ।। रस-१४.१३ ।। 

 राजमृगाङ्करसः
रसभस्म त्रयो भागा भागैकं हेमभस्मकम् । 
मृतताम्रस्य भागैकं शिलागन्धकतालकम् ।। रस-१४.१४ ।। 
प्रतिभागद्वयं शुद्धमेकीकृत्य विचूर्णयेत् । 
वराटान्पूरयेत्तेन अजाक्षीरेण टङ्कणम् ।। रस-१४.१५ ।। 
पिष्ट्वा तेन मुखं रुद्ध्वा मृद्भाण्डे तन्निरोधयेत् । 
शुद्धं गजपुटे पच्याच्चूर्णयेत्स्वाङ्गशीतलम् ।। रस-१४.१६ ।। 
रसो राजमृगाङ्कोऽयं चतुर्गुञ्जः क्षयापहः । 
दशपिप्पलिकाक्षौद्रैर्मरिचैकोनविंशतिः । 
सघृतैर्दापयेद्वैद्यो रोगराजप्रशान्तये ।। रस-१४.१७ ।। 

 शङ्खेश्वररसः
शङ्खस्य वलयान्निष्कं चतुर्निष्कं वराटकम् । 
निष्कार्धं नीलतुत्थस्य सर्वतुल्यं तु गन्धकम् ।। रस-१४.१८ ।। 
गन्धतुल्यं मृतं नागं नागतुल्यं मृतं रसम् । 
टङ्कणं रसतुल्यं स्यान्मर्द्यं पाच्यं मृगाङ्कवत् । 
राजयक्ष्महरः सोऽयं नाम्ना शङ्खेश्वरो मतः ।। रस-१४.१९ ।। 

 मृगाङ्कपोटलीरसः
शङ्खनाभिं गवां क्षीरैः पेषयेन्निष्कषोडश । 
तेन मूषा प्रकर्तव्या तन्मध्ये भस्मसूतकम् ।। रस-१४.२० ।। 
निष्कार्धं गन्धकात्त्रीणि चूर्णीकृत्य विनिक्षिपेत् । 
रुद्ध्वा तद्वेष्टयेद्वस्त्रे मृत्तिकां लेपयेद्बहिः ।। रस-१४.२१ ।। 
शोष्यं गजपुटे पच्यान्मूषया सह चूर्णयेत् । 
गुञ्जैकमनुपानेन क्षयं हन्ति मृगाङ्कवत् ।। रस-१४.२२ ।। 

 हेमगर्भपटोलीरसः
द्विनिष्कं भस्म सूतस्य निष्कैकं स्वर्णभस्मकम् । 
शुद्धगन्धकनिष्कौ द्वौ चूर्णयित्वा चित्रकद्रवैः ।। रस-१४.२३ ।। 
द्वियामान्ते विशोष्याथ तेन पूर्या वराटिकाः । 
वराटान्मृण्मये भाण्डे रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् ।। रस-१४.२४ ।। 
स्वाङ्गशीतं विचूर्ण्याथ पोटलीं हेमगर्भिताम् । 
मृगाङ्कवच्चतुर्गुञ्जं भक्षितं राजयक्ष्मनुत् ।। रस-१४.२५ ।। 
स्वयमग्निरसं खादेत्त्रिनिष्कं राजयक्ष्मनुत् ।। रस-१४.२६ ।। 

 पञ्चामृतरसः
भस्मसूताभ्रलोहानां शिलाजतुविषं समम् । 
गुडूचीत्रिफलाक्वाथैः संस्कृतं गुग्गुलुं तथा ।। रस-१४.२७ ।। 
मृतं नेपालताम्रं च सूतस्थाने नियोजयेत् । 
एकीकृत्य द्विगुञ्जं तद्भक्षयेद्राजयक्ष्मनुत् ।। रस-१४.२८ ।। 
पञ्चामृतरसो नाम ह्यनुपानं च पूर्ववत् ।। रस-१४.२९ ।। 
हरेत्क्षीराजगन्धाभ्यां जयन्ती वा क्षयापहा ।। रस-१४.३० ।। 

 क्षयशामकरसः
तुल्यं पारदगन्धकं त्रिकटुकं ताभ्यां रजः कम्बुजं तैस्तुल्यं च भवेत्कपर्दभसितं स्यात्पारदाट्टङ्कणम् । 
पादांशं सकलैः समानमरिचं लिह्यात्क्रमात्साज्यकं यावन्निष्कमितं भवेत्प्रतिदिनं मासात्क्षयः शाम्यति ।। रस-१४.३१ ।। 

 लोकनाथरसः
रसस्य भस्मना हेम पादांशेन प्रकल्पयेत् । 
गन्धकं द्विगुणं दत्त्वा मर्दयेच्चित्रकाम्बुना ।। रस-१४.३२ ।। 
चराचरास्ये सम्पूर्य टङ्कणेन निरुध्य च । 
भाण्डे चूर्णप्रलिप्तेऽथ क्षिप्त्वा रुन्धीत मृत्स्नया ।। रस-१४.३३ ।। 
शोषयित्वा पुटेद्गर्तेऽरत्निमात्रेऽपराह्णके । 
स्वाङ्गशीतलम् उद्धृत्य चूर्णयित्वाथ विन्यसेत् ।। रस-१४.३४ ।। 
एष लोकेश्वरो नाम पुष्टिवीर्यविवर्धनः । 
गुञ्जाचतुष्टयं साज्यं मरिचैश्च समन्वितम् ।। रस-१४.३५ ।। 
खादेत्परमया भक्त्या लोकेशे सर्वदर्शिनी । 
अङ्गकार्श्येऽग्निमान्द्ये च रसोऽयं कासहिक्कयोः ।। रस-१४.३६ ।। 
मरीचैर्घृतसंयुक्तैः प्रदातव्यो दिनत्रयम् । 
लवणं वर्जयेत्तत्र साज्यं सदधि भोजनम् ।। रस-१४.३७ ।। 
एकविंशद्दिनं यावन्मरिचं सघृतं पिबेत् । 
पथ्यं मृगाङ्कवद्देयं शयीतोत्तानपादतः ।। रस-१४.३८ ।। 
वमने सम्प्रवृत्ते तु गुडूचीद्रवमाहरेत् । 
मधुना पाययेत्सार्धं दग्धवृन्ताकमाशयेत् ।। रस-१४.३९ ।। 
स्नानं शीतलतोयेन मूर्ध्नि धारां विनिक्षिपेत् । 
जाते श्लेष्मविकारे तु कदलीफलमाहरेत् ।। रस-१४.४० ।। 
भृष्ट्वा तन्मरिचैः सार्धं भोजयेच्छ्लेष्मनुत्तये । 
आर्द्रकं मधुमिश्रं वा गुडार्द्रकमथोऽपि वा ।। रस-१४.४१ ।। 
भृष्ट्वा कुस्तुम्बरीमाषान्निस्तुषांश्चूर्णयेत्ततः । 
शर्कराघृतसम्मिश्रान्ददीतारुचिशान्तये ।। रस-१४.४२ ।। 
भृष्ट्वा कुस्तुम्बरीं सम्यग् घृते शर्करया पिबेत् । 
एलां मरिचसंयुक्तां यावद् वान्तिः प्रशाम्यति ।। रस-१४.४३ ।। 
अजमोदं विडङ्गं च पिष्ट्वा तक्रेण पाययेत् । 
कृमिकोपप्रशान्त्यर्थं क्वाथं वातघ्नमुस्तयोः ।। रस-१४.४४ ।। 
संस्कृत्य दुग्धिकां वह्नौ विरेके च प्रयोजयेत् । 
ईषद्भृष्ट्वा जयाचूर्णं मधुना खादयेन्निशि ।। रस-१४.४५ ।। 
अङ्गतोदे घृतेनाङ्गं मर्दयित्वोष्णवारिणा । 
स्नापयेद्रोगिणं वैद्यो लोकनाथं रसं स्मरन् ।। रस-१४.४६ ।। 

 वैद्यनाथरसः
शंखस्य वलयं निष्कं चतुर्निष्कं वराटिकाः । 
कर्षांशं नीलतुत्थं च तालं गन्धाश्मटङ्कणम् ।। रस-१४.४७ ।। 
तुत्थं नागरसं चार्धं निष्कांशं पूर्ववत्पुटेत् । 
वराटचूर्णं मण्डूरकल्पितालेपने पचेत् ।। रस-१४.४८ ।। 
अस्यार्धमाषं मरिचार्धमाषं ताम्बूलवल्लीरसभावितं च । 
तत्पत्रलिप्तं मधुनावलिह्याद्धैयङ्गवीनेन घृतेन वापि ।। रस-१४.४९ ।। 
नाडीमार्गे निर्गते चाल्पमल्पं पथ्यं भोज्यं लोकनाथोपदिष्टम् । 
यामे यामे चैवम् आ मण्डलान्तात् सिद्धं सद्यः शोषजिद्वैद्यनाथः ।। रस-१४.५० ।। 

 लोकनाथरसः
अध्यर्धनिष्कौ रसतुत्थभागौ पृथक्पृथग्गन्धकटङ्ककर्षम् । 
शंखस्य कर्षं मृतताम्रतो द्वौ वराटिकानां नव सम्पुटस्थान् ।। रस-१४.५१ ।। 
पक्त्वा पचेदर्कदलद्रवार्द्रान् भूयोऽर्धभागेन करीषकाणाम् । 
अस्यार्धपादं मरिचार्धभागं गन्धाश्मनिष्कं च घृतेन लिह्यात् ।। रस-१४.५२ ।। 
अश्नीयात्पूर्ववत्पथ्यं वासराण्येकविंशतिः । 
लोकनाथरसो नाम्ना रोगराजनिकृन्तनः ।। रस-१४.५३ ।। 

 प्राणनाथरसः
अयोरजो विंशतिनिष्कमानं विभावितं भृङ्गरसाढकेन । 
धत्तूरभार्ङ्गित्रिफलारसार्द्रं तुल्यांशताप्यं विपचेत्पुटेषु ।। रस-१४.५४ ।। 
सूतं च निष्कं समभागतुत्थं गन्धोपलौ द्वौ चतुरो वराटान् । 
पक्त्वा पुटाग्नौ समलोहचूर्णान्पचेत्तथा पूर्वरसैर्विमिश्रान् ।। रस-१४.५५ ।। 
चूर्णेऽस्मिन्मरिचाः सप्त तुत्थटङ्कणयोर्दश । 
संसृजेत् तत् पृथङ्निष्कान् प्राणनाथाह्वयोदितः ।। रस-१४.५६ ।। 
अर्धपादो रसाद्भक्ष्यः केवलाद्राजयक्ष्मिभिः । 
शोषोदरार्शोग्रहणीज्वरगुल्माद्युपद्रुतैः ।। रस-१४.५७ ।। 

 वज्ररसः
कर्षं खर्परसत्त्वस्य षण्मासे हेम्नि विद्रुते । 
षण्निष्कसूतं गन्धाश्मन्यष्टनिष्के प्रवेशितम् ।। रस-१४.५८ ।। 
प्रवालमुक्ताफलयोश्चूर्णं हेमसमांशयोः । 
क्रमाद्द्वित्रिचतुर्निष्कं मृतायः सीसभास्करम् ।। रस-१४.५९ ।। 
चाङ्गेर्यम्लेन यामांस्त्रीन्मर्दितं चूर्णितं पृथक् । 
द्वौ निष्कौ नीलवटकव्योमायस्कान्ततालकात् ।। रस-१४.६० ।। 
अङ्कोल्लकङ्गुणीबीजतुत्थेभ्यश् चतुरः पृथक् । 
अष्टौ च टंकणक्षाराद्वराटानां च विंशतिः ।। रस-१४.६१ ।। 
महाजम्बीरनीरस्य प्रस्थद्वन्द्वेन पेषयेत् । 
एतदष्टशरावस्थं शुद्धं खार्यास्तुषस्य च ।। रस-१४.६२ ।। 
करीषभारे च पचेदथ माषद्वयं ततः । 
एतावद्गन्धकात्पादं मरिचाद्भावितादपि ।। रस-१४.६३ ।। 
मधुनालोडितं लिह्यात्ताम्बूलीपत्रलेपितम् । 
गतेऽस्य घटिकामात्रे प्रतियामं च पथ्यभुक् ।। रस-१४.६४ ।। 
नो चेदुद्दीपितो वह्निः क्षणाद्धातून्पचत्यतः । 
दिनमेकं निषेव्यैनं त्याज्यान्यामण्डलं त्यजेत् ।। रस-१४.६५ ।। 
ततः परं यथेष्टाशी द्वादशाब्दं सुखी भवेत् । 
एकमेकं दिनं भुक्त्वा वर्षे वर्षे महारसम् ।। रस-१४.६६ ।। 
वर्षादौ च त्यजेत्त्याज्यं द्वादशाब्दं जरां जयेत् । 
एष वज्ररसो नाम क्षयपर्वतभेदनः ।। रस-१४.६७ ।। 

 महावीररसः
निष्कौ द्वौ तुत्थभागस्य रसाद् एकं सुसंस्कृतात् । 
निष्कं विषस्य द्वौ तीक्ष्णात्कर्षांशं गन्धमौक्तिकात् ।। रस-१४.६८ ।। 
अग्निपर्णीहरिलताभृङ्गार्द्रसुरसारसैः । 
मर्दितं लाङ्गलीकन्दप्रलिप्ते सम्पुटे पचेत् ।। रस-१४.६९ ।। 
अर्धपादं च पोटल्याः काकिन्यौ द्वे विषस्य च । 
लिहेन्मरिचचूर्णं च मधुना पोटलीसमम् ।। रस-१४.७० ।। 
क्षयग्रहण्यतीसारवह्निदौर्बल्यकासिनाम् । 
पाण्डुगुल्मवतां श्रेष्ठो महावीरो हितो रसः ।। रस-१४.७१ ।। 
अतिस्थूलस्य पूयासृक्कफानुद्वमताक्षये । 
न योजयेत्क्षीररसान्विरुद्धक्रमतत्त्वतः ।। रस-१४.७२ ।। 

 सांआन्योपायः
मातुलुङ्गस्य मूलानि लाजचूर्णं ससैन्धवम् । 
पिप्पलीमधुना युक्तं खादेद्वान्तिप्रशान्तये ।। रस-१४.७३ ।। 
रजनीशङ्खपूगं च निष्कैकं वान्तिनाशनम् । 
निष्कार्धं टङ्कणं वाथ काकमाचीद्रवैः पिबेत् ।। रस-१४.७४ ।। 
सुगन्धां वा पिबेत्खादेत् सर्ववान्तिप्रशान्तये । 
अलक्तकरसं क्षौद्रै रक्तवान्तिहरं परम् ।। रस-१४.७५ ।। 

 तृष्णाहररसः
युक्तं गन्धकपिष्ट्यायस्तालकं स्वर्णमाक्षिकम् । 
युक्त्या तद्भस्मतां नीतं तृष्णाछर्दिनिवारणम् ।। रस-१४.७६ ।। 

 राजावर्तरसः
राजावर्तो रसः शुल्बं माक्षिकं घृतपाचितम् । 
मध्वाज्यशर्करायुक्तं हन्ति सर्वान्मदात्ययान् ।। रस-१४.७७ ।। 
राजावर्तरसः शुल्बं सूतगर्भे नियोजितम् । 
यष्टीमधुरसैर्घृष्टं घृतमध्ये विपाचितम् ।। रस-१४.७८ ।। 
मध्वाज्यशर्करायुक्तं हन्ति सर्वान्मदात्ययान् ।। रस-१४.७९ ।। 

 भैरवनाथी पञ्चामृतपर्पटी
सुवर्णं रजतं ताम्रं सत्त्वाभ्रं कान्तलोहकम् । 
क्रमवृद्धमिदं सर्वं शाणेयौ नागवङ्गकौ ।। रस-१४.८० ।। 
द्रावयित्वैकतः सर्वं रेतयित्वा ततश्चरेत् । 
पृथक्पलमितं गन्धं शिलालं विनिधाय च ।। रस-१४.८१ ।। 
सर्वं खल्ले विनिक्षिप्य मर्दयेद् अम्लवर्गतः । 
ताप्यं नीलाञ्जनं तालं शिलागन्धं च चूर्णितम् ।। रस-१४.८२ ।। 
दत्त्वा दत्त्वा पुटेत्तावद्यावद्विंशतिवारकम् । 
लोहाद् द्विगुणसूतेन ततो द्विगुणगन्धतः ।। रस-१४.८३ ।। 
विधाय कज्जलीं श्लक्ष्णां क्षिप्त्वा तां लोहपात्रके । 
द्रावयेद् बदराङ्गारैर् मृदुभिश्चाथ निक्षिपेत् ।। रस-१४.८४ ।। 
हेमादिपञ्चलोहानां भस्म चाथ विलोडयेत् । 
अथ तत्कदलीपत्रे गोमयस्थे विनिक्षिपेत् ।। रस-१४.८५ ।। 
पत्रेणान्येन संछाद्य कुर्याद्यत्नेन चिप्पिटीम् । 
तस्योपरि क्षिपेत्सद्यो गोमयं स्तोकमेव च ।। रस-१४.८६ ।। 
स्वतः शीतं समाहृत्य पटचूर्णं विधाय च । 
निक्षिपेदूर्ध्वदण्डायां पालिकायां ततः परम् ।। रस-१४.८७ ।। 
पूर्ववद्बदराङ्गारैर् मृदुभिर् द्रावयेच्छनैः । 
तुल्यालकशिलागन्धं पलार्धं विषभावितम् ।। रस-१४.८८ ।। 
पूर्वपर्पटिकातुल्यं तस्मादल्पं मुहुर्मुहुः । 
जारयेत्पलिकामध्ये यथा दह्येन्न पर्पटी ।। रस-१४.८९ ।। 
पलिकेति विनिर्दिष्टा स्नेहक्षेपणयन्त्रिका । 
जीर्णे तालादिके चूर्णे पटचूर्णं विधीयताम् ।। रस-१४.९० ।। 
पूतीकरञ्जषट्कोलव्याघ्रीसौभाञ्जनाङ्घ्रिभिः । 
एतैः पञ्चपलैः क्वाथं षोडशांशावशेषितम् ।। रस-१४.९१ ।। 
तेन क्वाथेन संस्वेद्य शोषयेत्सप्तधा हि ताम् । 
विषतिन्दुफलोद्भूतै रसैर्निर्गुण्डिकारसैः ।। रस-१४.९२ ।। 
विभाव्य पलिकामध्ये क्षिप्त्वा बदरवह्निना । 
ईषत्प्रस्वेदनं कृत्वा स्थापयेदतियत्नतः ।। रस-१४.९३ ।। 
उक्ता भैरवनाथेन स्यात् पञ्चामृतपर्पटी । 
व्योषाज्यसहिता लीढा गुञ्जाबीजेन संमिता ।। रस-१४.९४ ।। 
सर्वलक्षणसम्पूर्णं विनिहन्ति क्षयामयम् । 
श्वासं कासं विषूचीं च प्रमेहमुदरामयम् ।। रस-१४.९५ ।। 
अरोचकं च दुःसाध्यं प्रसेकं छर्दिहृद्भवम् । 
सर्वजं गुदरोगं च शूलकुष्ठान्यशेषतः ।। रस-१४.९६ ।। 
वातज्वरं च विड्बन्धं ग्रहणीं कफजान्गदान् । 
एकद्वन्द्वत्रिदोषोत्थान् रोगान् अन्यान् महागदान् ।। रस-१४.९७ ।। 
अग्निमान्द्यं विशेषेण हन्तीयं पर्पटी ध्रुवम् । 
एवं समूह्य दातव्या रोगेषु भिषगुत्तमैः ।। रस-१४.९८ ।। 
तत्तद्रोगहरैर् योगैस् तत्तद्रोगानुपानतः । 
क्षयादिसर्वरोगघ्नी स्यात् पञ्चामृतपर्पटी ।। रस-१४.९९ ।। 
तिलसर्षपबिल्वाम्लकारवेल्लकुसुम्भकम् । 
त्यजेत्पारावतं मांसं वृन्ताकं कुक्कुटं तथा ।। रस-१४.१०० ।। 

रसरत्नसमुच्चयः‎