स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः १२२
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोस्मि द्विजोत्तमाः ॥ 
यथा स निहतो देव्या महिषाख्यो दनूत्तमः ॥ १ ॥ 
सांप्रतं कीर्तयिष्यामि कथां पातकनाशिनीम् ॥ 
केदारसंभवां पुण्यां तां शृणुध्वं समाहिताः ॥ २ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ । 
केदारः श्रूयते सूत गंगाद्वारे हिमाचले ॥ 
स कथं चेह संप्राप्तः सर्वं विस्तरतो वद ॥ ३ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एतत्सत्यं गिरौ तस्मिन्स्वयंभूः संस्थितः प्रभुः ॥ 
परं तत्र वसेद्देवो यावन्मासाष्टकं द्विजाः ॥ ४ । 
यावद्घर्मश्च वर्षा च तावत्तत्र वसेत्प्रभुः ॥ 
शीतकाले पुनश्चात्र क्षेत्रे संतिष्ठते सदा ॥ ॥ ५ ॥ 
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
किं तत्कार्यं वसेद्येन क्षेत्रे मासचतुष्टयम् ॥ 
हिमाचले यथैवाष्टौ सूतपुत्र वदस्व नः ॥ ६ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
पूर्वं स्वायंभुवस्यादौ मनोर्दैत्यो महाबलः ॥ 
हिरण्याक्षो महातेजास्तपोवीर्यसमन्वितः ॥ ७ ॥ 
तैर्व्याप्तं जगदेतद्धि निरस्य त्रिदशाधिपम् ॥ 
यज्ञ भागाश्चदेवानां हृता वीर्यप्रभावतः ॥ ८ ॥ 
अथ शक्रः सुरैः सार्धं गंगाद्वारं समाश्रितः ॥ 
तपस्तेपे सुदुःखार्तो राज्यश्रीपरिवर्जितः ॥ ९ ॥ 
तस्यैवं तप्यमानस्य तपस्तीव्रं महात्मनः ॥ 
माहिषं रूपमास्थाय निश्चक्राम धरातलात् ॥ ६.१२२.१० ॥ 
स्वयमेव महादेवस्ततः शक्रमुवाच ह ॥ 
केदारयामि मे शीघ्रं ब्रूहि सर्वं सुरोत्तम ॥ 
दैत्यानामथ सर्वेषां रूपेणानेन वासव ॥ ११ ॥ 
॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥ 
हिरण्याक्षो महादैत्यः सुबाहुर्वक्र कन्धरः ॥ 
त्रिशृंगो लोहिताक्षश्च पंचैतान्दारय प्रभो ॥ 
हतैरेतैर्हतं सर्वं दानवानामसंशयम् ॥ १२ ॥ 
किमन्यैः कृपणैर्ध्वस्तैर्यैः किंचिन्नात्र सिध्यति ॥ 
तस्य तद्वचनश्रुत्वा भगवांस्तूर्णमभ्यगात् ॥ 
यत्र दानवमुख्योऽसौ हिरण्याक्षो महाबलः ॥ १३ ॥ 
अथ तं दूरतो दृष्ट्वा महिषं पर्वतोपमम् ॥ 
आयातं रौद्ररूपेण दानवाः सर्वतश्च ते ॥ १४ ॥ 
ततो जघ्नुश्च पाषाणैर्लगुडैश्च तथापरे ॥ 
क्ष्वेडितास्फोटितांश्चक्रुस्तथान्ये बलगर्विताः ॥ ॥ १५ ॥ 
अथवमन्य तान्देवः प्रहारं लीलया ददौ ॥ 
यत्रास्ते दानवेन्द्रोऽसौ चतुर्भिः सचिवैः सह ॥ १६ ॥। 
ततः शस्त्रं समुद्यम्य यावद्धावति सम्मुखः ॥ 
तावच्छृंगप्रहारेण सोनयद्यमसादनम् ॥ १७ ॥ 
हत्वा तं सचिवान्पश्चात्सुबाहुप्रमुखांश्च तान् ॥ 
जघान हन्यमानोऽपि समन्ताद्दानवैः परैः ॥ १८ ॥ 
न तस्य लगते क्वापि शस्त्रं गात्रे कथंचन ॥ 
यत्नतोऽपि विसृष्टं च लब्धलक्षैः प्रहारिभिः ॥ १९ ॥ 
एवं पंच प्रधानास्तान्हत्वा दैत्यान्महेश्वरः ॥ 
भूयो जगाम तं देशं यत्र शक्रो व्यवस्थितः ॥ 
अब्रवीच्च प्रहष्टात्मा ततः शक्रं तपोन्वितम् ॥ ६.१२२.२० ॥ 
मया ते निहताः पंच दानवा ये त्वयेरिताः ॥ 
तस्मात्त्रैलोक्यराज्यं स्वं भूय एव समाचर ॥२॥। 
मत्तोऽन्यदपि देवेश वरं प्रार्थय वांछितम् ॥ 
कैलासशिखरं येन गच्छामि त्वरयाऽन्वितः ॥ २२ ॥ 
॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥ 
अनेनैव हि रूपेण तिष्ठ त्वं चात्र शंकर ॥ 
त्रैलोक्यरक्षणार्थाय धर्माय च शिवाय च ॥ २३ ॥ 
॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥ 
एतद्रूपं मया शक्र कृतं तस्य वधाय वै ॥ 
अवध्यः सर्वभूतानां यतोन्येषां मया हतः ॥ २४ ॥ 
तस्मादत्रैव ते वाक्यात्स्थास्यामि सुर सत्तम ॥ 
अनेनैव तु रूपेण मोक्षदः सर्वदेहिनाम् ॥ २५ ॥ 
एवमुक्त्वा विरूपाक्षश्चक्रे कुंडं ततः परम् ॥ 
शुद्धस्फटिकसंकाशं सुस्वादुक्षीरवत्प्रियम् ॥ ॥ २६ ॥ 
ततः प्रोवाच देवेन्द्रं मेघगंभीरया गिरा ॥ 
शृण्वतां सर्वदेवानां भगवांस्त्रिपुरातकः ॥ २७ ॥ 
यो मां दृष्ट्वा शुचिर्भूत्वा कुंडमेतत्प्रपश्यति ॥ 
त्रिः पीत्वा वामसव्येन द्वाभ्यां चैव ततो जलम् ॥ २८ ॥ 
कराभ्यां स पुमान्नूनं तारयेच्च कुलत्रयम् ॥ 
अपि पापसमाचारं नरकेऽपि व्यव स्थितम् ॥ २९४ 
वामेन मातृकं पक्षं दक्षिणेनाथ पैतृकम् ॥ 
उभाभ्यामथ चात्मानं कराभ्यां मद्वचो यथा ॥ ६.१२२.३० ॥ 
॥ इन्द्र उवाच ॥ ॥ 
अहमागत्य नित्यं त्वां स्वर्गाद्वृषभवाहन ॥ 
अत्रस्थं पूजयिष्यामि पास्यामि च तथोदकम् ॥ ३१ ॥ 
के दारयामि यत्प्रोक्तं त्वया महिषरूपिणा ॥ 
केदार इति नाम्ना त्वं ततः ख्यातो भविष्यसि ॥ ३२ ॥ 
॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥ 
यद्येवं कुरुषे शक्र ततो दैत्यभयं न ते ॥ 
भविष्यति परं तेजो गात्रे संपत्स्यतेऽखिलम् ॥ ३३ ॥ 
एवमुक्तः सहस्राक्षस्ततः प्रासादमुत्तमम् ॥ 
तदर्थं निर्मयामास साध्वालोकं मनोहरम् ॥ ३४ ॥ (साध्वालोकं- दर्शनीयतमम्)
ततः प्रणम्य तं देवमनुमन्त्र्य ततः परम् ॥ 
जगाम निजमावासं मेरुशृंगाग्रसंस्थितम् ॥ ३५ ॥ 
ततश्चागत्य नित्यं स स्वर्गाद्देवस्य शूलिनः ॥ 
केदारस्य सुभक्त्याढ्यां पूजां चक्रे समाहितः ॥ ३६ ॥ 
मन्त्रोदकं च त्रिः पीत्वा ययौ ब्राह्मणसत्तमाः ॥ 
कस्यचित्त्वथ कालस्य यावत्तत्र समाययौ ॥ ३७ ॥ 
तावद्धिमेन तत्सर्वं गिरेः शृंगं प्रपूरितम् ॥ 
तच्च कुण्डं स देवश्च प्रासादेन समन्वितः ॥ ३८ ॥ 
ततो दुःखपरीतात्मा भक्त्या परमया युतः ॥ 
तां दिशं प्रणिपत्योच्चैर्जगाम निजमंदिरम् ॥ ३९ ॥ 
एवमागच्छतस्तस्य गतं मासचतुष्टयम् ॥ 
अपश्यतो महादेवं दिदृक्षागतचेतसः ॥ ६.१२२.४० ॥ 
ततः प्राप्ते पुनर्विप्रा घर्मकाले हिमालये ॥ 
संयातो दृक्पथं देवः स तथारूपसंस्थितः ॥ ४१ ॥ 
ततः पूजां विधायोच्चैश्चातुर्मास्यसमुद्भवाम् ॥ 
गीतवाद्यादिकं चक्रे तत्पुरः श्रद्धयान्वितः ॥ ४२ ॥ 
अथ देवः समालोक्य तां श्रद्धां तस्य गोपतेः ॥ 
प्रोवाच दर्शनं गत्वा भगवांस्त्रिपुरांतकः ॥ ४३ ॥ 
परितुष्टोऽस्मि देवेश भक्त्या चानन्ययाऽनया ॥ 
तस्मात्प्रार्थय दास्यामि यं कामं हृदिसंस्थितम् ॥४४॥ 
॥ शक्र उवाच ॥ ॥ 
तव प्रसादात्संजातं ममैश्वर्यमनुत्तमम्॥ 
यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु तत्सर्वं गृहसंस्थितम्॥४५॥ 
तस्माद्यदि प्रसादं मे करोषि वृषभध्वज ॥ 
वरं वा यच्छसि प्रीतस्तत्कुरुष्व वचो मम ॥ ४६ ॥ 
पर्वतोऽयं भवेद्गम्यो मासानष्टौ सुरेश्वर॥ 
यावन्मीनस्थितो भानुः प्रगच्छति श्रुतं मया ॥ ४७ ॥ 
ततः परमगम्यश्च हिमपूरेण संवृतः ॥ 
यदा स्याच्चतुरो मासान्यावत्कुम्भगतो रविः ॥ ४८ ॥ 
संजायतेऽप्यगम्यश्च ममापि त्रिपुरांतक ॥ 
किं पुनः स्वल्पसत्त्वानां नरादीनां सुरेश्वर ॥ ४९ ॥ 
तस्मात्स्वर्गेऽथ पाताले मर्त्ये वा त्रिदशेश्वर ॥ 
कुरुष्वानेनरूपेण स्थितिं मासचतुष्टयम् ॥ 
येन न स्यात्प्रतिज्ञाया हानिर्मम सुरेश्वर ॥ ६.१२२.५० ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
ततो देवश्चिरं ध्यात्वा प्रोवाच बलसूदनम् ॥ 
परं संतोषमापन्नो मेघनिर्घोषनिःस्वनम् ॥ ॥ ५१ ॥ 
आनर्तविषये क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम्॥ 
अस्मदीयं सहस्राक्ष विद्यते धरणीतले ॥ ५२ ॥ 
तत्राहं वृश्चिकस्थेऽर्के सदा स्थास्यामि वासव॥ 
यावत्कुम्भस्य पर्यंतं तव वाक्यादसंशयम्॥ ५३ ॥ 
तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा कृत्वा प्रासादमुत्तमम् ॥ 
मम रूपं प्रतिष्ठाप्य कुरुपूजा यथोचिताम् ॥ 
येन तत्र निजं तेजो धारयामि तवार्थतः ॥ ५४ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एतच्छ्रुत्वा सहस्राक्षो देवदेवस्य शूलिनः ॥ 
गत्वा तत्र ततश्चक्रे यद्देवेनेरितं वचः ॥ ५५ ॥ 
प्रासादं निर्मयित्वाथ रूपं संस्थाप्य शूलिनः ॥ 
कुण्डं चक्रे च तद्रूपं स्वच्छोदकसमावृतम्॥५६॥ 
ततश्चाराधयामास पुष्पधूपानुलेपनैः ॥ 
स्नात्वा कुण्डेऽपिबत्तोयं त्रिःकृत्वा च यथापुरा ॥ ५७ ॥ 
एवं स भगवांस्तत्र शक्रेणाराधितः पुरा ॥ 
समायातोऽत्र विप्रेंद्राः सुरम्यात्तु हिमाचलात् ॥ ५८ ॥ 
यस्तमाराधयेत्सम्यक्सदा मासचतुष्टयम् ॥ 
हिमपातोद्भवे मर्त्यः स शिवाय प्रपद्यते ॥ ५९ ॥ 
शेषकालेऽपि यः पूजां करोत्येव सुभक्तितः ॥ 
स पापं क्षालयेत्प्राज्ञ आजन्ममरणांतिकम् ॥ ६.१२२.६० ॥ 
तत्र गीतं प्रशंसंति नृत्यं चैव पृथग्विधम् ॥ 
देवस्य पुरतः प्राज्ञाः सर्वशास्त्रविशारदाः ॥ ६१ ॥ 
अत्र श्लोकः पुरा गीतो नारदेन सुरर्षिणा ॥ 
तद्वोऽहं कीर्तयिष्यामि श्रूयतां ब्राह्मणोत्तमाः ॥ ६२ ॥ 
केदारे सलिलं पीत्वा गयापिडं प्रदाय च ॥ 
ब्रह्मज्ञानमथासाद्य पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ६३ ॥ 
एतद्वः सर्वमाख्यातं केदारस्य च संभवम् ॥ 
आख्यानं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम् ॥ ६४ ॥ 
यश्चैतत्छृणुयात्सम्यक्पठेद्वा तस्य चाग्रतः ॥ 
श्रावयेद्वापि वा विप्राः सर्वपातकनानम् ॥ 
केदारस्य स पापौघैर्मुच्यते तत्क्षणान्नरः ॥ ६५ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखंडे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये केदारोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनामद्वाविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२२ ॥ ॥ छ ॥