स्कन्दपुराणम्/खण्डः १ (माहेश्वरखण्डः)/केदारखण्डः/अध्यायः ०३
'''॥लोमश उवाच॥	
दाक्षायणी गता तत्र यत्र यज्ञो महानभूत्॥	
तत्पितुः सदनं गत्वा ना नाश्चर्यसमन्वितम्॥ ३.१ ॥	
द्वारि स्थिता तदा देवा अवतीर्य निजासनात्॥	
नंदिनो हि महाभागा देवलोकं निरीक्ष्य च॥ ३.२ ॥	
मातरं पितरं दृष्ट्वा सुहृत्संबंधि वांधवान्॥	
अभिवाद्यैव पिरतं मातरं च मुदान्विता॥ ३.३ ॥	
बभाषे वचनं देवी प्रस्तापसदृशं तदा॥	
अनाहूतस्त्वया कस्माच्छंभुः परमशोभनः॥ ३.४ ॥	
येन पूतमिदं सर्वं समग्रं सचराचरम्॥	
यज्ञो यज्ञविदां श्रेष्ठो यज्ञांगो यज्ञदक्षिणः॥ ३.५ ॥	
द्रव्यं मंत्रादिकं सर्वं हव्यं कव्यं च यन्मयम्॥	
विना तेन कृतं सर्वमपवित्रं भविष्यति॥ ३.६ ॥	
शंभुना हि विना तात कथं यज्ञः प्रवर्तते॥	
एते कथं समायाता ब्रह्मणा सहिताः पितः॥ ३.७ ॥	
हे भृगो त्वं न जानासि हे कश्यप महामते॥	
अत्रे विशिष्ठ एकस्त्वं शक्र किं कृतमद्यते॥ ३.८ ॥	
हे विष्णो त्वं महादेवं जानासि परमेश्वरम्॥	
ब्रह्मन्किं त्वं न जानासि महादेवस्य विक्रमम्॥ ३.९ ॥	
पुरा पंचमुखो भूत्वा गर्वितोसि सदाशिवम्॥	
कृतश्चतुर्मुखस्तेन विस्मृतोऽसि तदद्भुतम्॥ ३.१० ॥	
भिक्षाटनं कृतं येन पुरा दारुवने विभुः॥	
शप्तोयं भिक्षुको रुद्रो भवद्भिः सखिभिस्तदा॥ ३.११ ॥	
शप्तेनापि च रुद्रेण भवद्भिर्विस्मृतं कथम्॥	
यस्यावयवमात्रेण पूरितं सचराचरम्॥ ३.१२ ॥	
लिंगभूतं जगत्सर्वं जातं तत्क्षणमेव हि॥	
लयानाल्लिंगमित्याहुः सर्वे देवाः सवासवाः॥ ३.१३ ॥	
सर्वे देवाश्च संभूता यतो देवस्य शूलिनः॥	
सोऽसौ वेदांतगो देवस्त्वया ज्ञातुं न पार्यते॥ ३.१४ ॥	
तस्या वचनमाकर्ण्य दक्षः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः॥	
किं त्वया बहुनोक्तेन कार्यं नास्तीह सांप्रतम्॥ ३.१५ ॥	
गच्छ वा तिष्ठवा भद्रे कस्मात्त्वं हि समागता॥	
अमंगलो हि भर्ता ते अशिवोसौ सुमध्यमे॥ ३.१६ ॥	
अकुलीनो वेदबाह्यो भूतप्रेतपिशाचराट्॥	
तस्मान्नाकारितो भद्रे यज्ञार्थं चारुभाषिणि॥ ३.१७ ॥	
मया दत्तासि सुश्रोणि पापिना मंदबुद्धिना॥	
रुद्रायाविदितार्थाय उद्धताय दुरात्मने॥ ३.१८ ॥	
तस्मात्कायं परित्यज्य स्वस्था भव शुचिस्मिते॥	
दक्षेणोक्ता तदा पुत्री सा सती लोकपूजिता॥ ३.१९ ॥	
निंदायुक्तं स्वपितरं विलोक्य रुषिता भृशम्॥	
चिंतयंती तदा देवी कथं यास्यामि मंदिरे॥ ३.२० ॥	
शंकरं द्रष्टुकामांह किं वक्ष्ये तेन पृच्छिता॥	
यो निंदति महादेवं निंद्यमानं श्रृणोति यः॥	
तावुभौ नरके यातो यावच्चन्द्रदिवाकरौ॥ ३.२१ ॥	
तस्मात्तयक्ष्याम्यहं देहं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्॥ ३.२२ ॥	
एवं मीमांसमाना सा शिवरुद्रेतिभाषिणी॥	
अपमानाभिभूता सा प्रविवेश हुताशनम्॥ ३.२३ ॥	
हाहाकारेण महता व्याप्तमासीद्दिगंतरम्॥	
सर्वे ते मंचमारूढाः शस्त्रैर्व्याप्ता निरंतराः॥ ३.२४ ॥	
शस्त्रैः स्वैर्जध्नुरात्मानं स्वानि देहानि चिच्छिदुः॥	
केचित्करतले गृह्य शिरांसि स्वानि चोत्सुकाः॥ ३.२५ ॥	
नीराजयंतस्त्वरिता भस्मीभूताश्च जज्ञिरे॥	
एवमूचुस्तदा सर्वे जगर्ज्जुरतिभीषणम्॥ ३.२६ ॥	
शस्त्रप्राहारैः स्वांगानि चिच्छिदुश्चातिभीषणाः॥	
ते तथा विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा॥ ३.२७ ॥	
गणास्तत्रायूते द्वे च तदद्भुतमिवाभवत्॥	
ते सर्व ऋषयो देवा इंद्राद्याः समरुद्गणाः॥ ३.२८ ॥	
विश्वेऽश्वनौ लोकपालास्तूष्णींबूतास्तदाभवन्॥	
विष्णुं वरेण्यं केचिच्च प्रार्थयंतः समंततः॥ ३.२९ ॥	
एवं भूतस्तदा यज्ञो जातस्तस्य दुरात्मनः॥	
दक्षस्य ब्रह्मबंधोश्च ऋषयो भयमागताः॥ ३.३० ॥	
एतस्मिन्नंतरे विप्रा नारदेन महात्मना॥	
कथितं सर्वमेवैतद्दक्षस्य च विचेष्टितम्॥ ३.३१ ॥	
तदाकर्ण्येश्वरो वाक्यं नारदस्य मुखोद्गतम्॥	
चुकोप परमं क्रुद्ध आसनादुत्पतन्निव॥ ३.३२ ॥	
उद्धृत्य च जटां रुद्रो लोकसंहारकारकः॥	
आस्फोटयामास रुषा पर्वतस्य शिरोपरि॥ ३.३३ ॥	
ताडनाच्च समुद्भूतो वीरभद्रो महायशाः॥	
तथा काली समुत्पन्ना भूतकोटिभिरावृता॥ ३.३४ ॥	
कोपान्निःश्वसितेनैव रुद्रस्य च महात्मनः॥	
जातं ज्वराणां च शतं सन्निपातास्त्रयोदश॥ ३.३५ ॥	
विज्ञप्तो वीरभद्रेण रुद्रो रौद्रपराक्रमः॥	
किं कार्यं भवतः कार्यं शीघ्रमेव वद प्रभो॥ ३.३६ ॥	
इत्युक्तो भगवान्रुद्रः प्रेषयामास सत्वरम्॥	
गच्छ वीर महा बाहो दक्षयज्ञं विनाशय॥ ३.३७ ॥	
शासनं शिरसा धृत्वा देवदेवस्य शूलिनः॥	
कालिकाऽऽलिहितो वीरः सर्वभूतैः समावृतः॥	
वीरभद्रो महातेजा ययौ दक्षमखं प्रति॥ ३.३८ ॥	
तदानीमेव सहसा दुर्निमित्तानि चाभवन्॥	
रूक्षो ववौ तदा वायुः शर्कराभिः समावृतः॥ ३.३९ ॥	
असृग्वर्षति देवश्च तिमिरेणाऽऽवृता दिवशः॥	
उल्कापाताश्च बहवः पेतुरुर्व्यां सहस्रशः॥ ३.४० ॥	
एवंविधान्यरिष्टानि ददृशुर्विबुधादयः॥	
दक्षोऽपि भयमापन्नो विष्णुं शरणमाययौ॥ ३.४१ ॥	
रक्षरक्ष महाविष्णो त्वं हि नः परमो गुरुः॥	
यज्ञोऽसि त्वं सुरश्रेष्ठ भयान्मां परिमोचय॥ ३.४२ ॥	
दक्षेण प्रार्थ्य मानो हि जगाद मधुसूदनः॥	
मया रक्षा विदातव्या भवतो नात्र संशयः॥ ३.४३ ॥	
अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते॥	
त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं त्वया धर्ममजानताः॥	
ईश्वरावज्ञया सर्वं विफलं च भविष्यति॥ ३.४४ ॥	
अपूज्या यत्र पूज्यं ते पूजनीयो न पूज्यते॥	
त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं मरणं भयम्॥ ३.४५ ॥	
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः॥	
अमानितान्महेशात्त्वां महद्भयमुपस्थितम्॥ ३.४६ ॥	
अधुनैव वयं सर्वे प्रभवो न भवामहे॥	
भवतो दुर्न्नयेनेव नात्र कार्या विचारणा॥ ३.४७ ॥	
विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत्॥	
विविर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः॥ ३.४८ ॥	
वीरभद्रो महाबाहू रुद्रेणैव प्रचोदितः॥	
काली कात्यायनीशाना चामुंडा मुंडमर्द्दिनी॥ ३.४९ ॥	
भद्रकाली तथा भद्रा त्वरिता वैष्णवी तथा॥	
नवदुर्गादिसहितो भूतानां च गणो महान्॥ ३.५० ॥	
शाकिनी डाकिनी चैव भूतप्रमथगुह्यकाः॥	
तथैव योगिनीचक्रं चतुः षष्ट्या समन्वितम्॥ ३.५१ ॥	
निजन्मुः सहसा तत्र यज्ञवाटं महाप्रभम्॥	
वीरभद्रसमेता सर्वे हरपराक्रमाः॥	
दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः॥ ३.५२ ॥	
पार्षदाः शंकरस्यैते सर्वे रुद्रस्वरूपिणः॥	
पंचवक्त्रा नीलकंठाः सर्वे ते शस्त्रपाणयः॥ ३.५३ ॥	
छत्रचामरसंवीताः सर्वे हरपराक्रमाः॥	
दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः॥ ३.५४ ॥	
अर्धचंद्रधराः सर्वे सर्वे चैव महौजसः॥	
सर्वे ते वृषभारूढाः सर्वे ते वेषभूषणाः॥ ३.५५ ॥	
सहस्रबाहुर्भुजगाधिपैर्वृतस्त्रिलोचनो भीमबलो भयावहः॥	
एभिः समेतश्च तदा महात्मा स वीरभद्रोऽभिजगाम यज्ञम्॥ ३.५६ ॥	
युग्यानां च सहस्रेण द्विप्रमाणेन स्यंदनम्॥	
सिंहानां प्रयुतेनैव वाह्यमानं च तस्य तत्॥ ३.५७ ॥	
तथैव दंशिताः सिंहा बहवः पार्श्वरक्षकाः॥	
शार्दूला मकरा मत्स्या गजाश्चैव सहस्रशः॥	
छत्राणि विविधान्येव चामराणि तथैव च॥ ३.५८ ॥	
मूर्द्धनिध्रियमाणानि सर्वतोग्राणि सर्वशः॥	
ततो भेरीमहानादाः शंखाश्च विविधस्वनाः॥	
पटहा गोमुखाश्चैव श्रृंगाणि विविधानि च॥ ३.५९ ॥	
ततोऽवाद्यंत तान्येव घनानि सुषिराणि च॥	
कलगानपराः सर्वे सर्वे मृदंगवादिनः॥ ३.६० ॥	
अनेकलास्यसंयुक्ता वीरभद्राग्रतोभवन्॥	
रणवादित्रनिर्घोषैर्जगर्जुरमितौजसः॥ ३.६१ ॥	
तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम्॥	
एवं सर्वे समायाता गणा रुद्रप्रणोदिताः॥ ३.६२ ॥	
यज्ञवाटं च दक्षस्य विनाशार्थं प्रहारिणः॥	
रजसा चाऽऽवृतं व्योम तमसा च वृता दिशः॥ ३.६३ ॥	
सप्तद्वीपवती पृथ्वी चचाल साद्रिकानना॥	
ते दृष्ट्वा महदाश्चर्य्यं लोकक्षयकरं तदा॥ ३.६४ ॥	
उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे देवदैत्यनिशाचराः॥	
ते वै ददृशुरायांतीं रुद्रसेना भयावहाम्॥ ३.६५ ॥	
पृथ्वीं केचित्समायाता गगने केचिदागताः॥	
दिशश्च प्रदिशश्चैव समावृत्य तथापरे॥ ३.६६ ॥	
अनंता ह्यक्षयाः सर्वे शूरा रुद्रसमा युधि॥	
एवंभूतं च तत्सैन्यं रुद्रैश्च परिवारितम्॥	
दृष्ट्वो चुर्विस्मिताः सर्वे यामोऽद्य शस्त्रपाणयः॥ ३.६७ ॥	
इंद्रो हि गजमारूढो मृगारूढः सदागतिः॥	
यमो महिषमारूढो यमदंडसमन्वितः॥ ३.६८ ॥	
कुबेरः पुष्पकारूढः पाशी मकरमेव च॥	
अग्निर्बस्तमारूढो निर्ऋतिः प्रेतमेव च॥ ३.६९ ॥	
तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः॥	
आरुह्य वाहनान्येव स्वानिस्वानि प्रतिपिनः॥ ३.७० ॥	
स्वेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चाश्रुमुखस्ततः॥	
दंडवत्पतितो भूमौ सर्वानेवाभ्यभाषत॥ ३.७१ ॥	
युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान्॥	
सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणं सुमहाप्रभाः॥ ३.७२ ॥	
विष्णो त्वं कर्मणः साक्षाद्यज्ञानां परिपालकः॥	
धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मण्यस्त्वं च माधव॥ ३.७३ ॥	
तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्याऽस्य महाप्रभो॥	
दक्षस्य वचनं श्रुत्वा उवाच मधुसूदनः॥ ३.७४ ॥	
मया रक्षा विधातव्या धर्मस्य परिपालने॥	
तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तु तस्य व्यतिक्रमः॥ ३.७५ ॥	
यातस्त्वद्यैव यज्ञस्य यत्त्वयोक्तं सदाशिवम्॥	
नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे तदा किं न स्मृतं त्वया॥ ३.७६ ॥	
योऽयं रुद्रो महातेजा यज्ञरूपः सदाशिवः॥	
यज्ञबाह्यः कृतो मूढ तच्च दुर्म्मत्रितं तव॥ ३.७७ ॥	
रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव॥	
न पश्यामि च तं विप्र त्वां वै रक्षति दुर्म्मतिम्॥ ३.७८ ॥	
किं कर्म्म किमकर्म्मेति तन्न पश्यसि दुर्म्मते॥	
समर्थं केवलं कर्मन भविष्यति सर्वदा॥ ३.७९ ॥	
सेश्वरं कर्म विद्ध्योतत्समर्थत्वेन जायते॥	
न ह्यन्यः कर्म्मणो दाता ईश्वरेण विना भवेत्॥ ३.८० ॥	
ईश्वरस्य च ये भक्ताः शांतास्तद्गतमानसाः॥	
कर्म्मणो हि फलं तेषां प्रयच्छति सदाशिवः॥ ३.८१ ॥	
केवलं कर्म चाश्रित्य निरीश्वरपरा जनाः॥ 	
निरयं ते च गच्छंति कोटियज्ञशतैरपि॥ ३.८२ ॥	
पुनः कर्ममयैः पाशैर्बद्धा जन्मनिजन्मनि॥	
निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्म्मरूपिणः॥ ३.८३ ॥	
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे केदारखंडे वीरभद्रप्रादुर्भाववर्णनंनाम तृतीयोऽध्यायः॥ ३ ॥	

केदारखण्डः