स्कन्दपुराणम्/खण्डः ६ (नागरखण्डः)/अध्यायः ०४०
॥ ऋषय ऊचुः ॥ ॥ 
यदेषा भवता प्रोक्ता ब्राह्मी तत्र महाशिला ॥ 
मोक्षदा सर्वजंतूनां तथा पातकनाशिनी ॥ १ ॥ 
सा कथं स्थापिता तत्र किंप्रभावा च सूतज ॥ 
एतन्नो ब्रूहि निःशेषं न हि तृप्यामहे वयम् ॥ २ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
ब्रह्मलोकनिविष्टस्य ब्रह्मणोऽ व्यक्तजन्मनः ॥ 
पुराऽभून्महती चिन्ता तीर्थयात्रासमुद्भवा ॥ ३ ॥ 
सर्वेषामेव देवानां संति तीर्थानि भूतले ॥ 
मुक्त्वा मां तन्मया कार्यं तीर्थमेकं धरातले ॥ ४ ॥ 
यत्र त्रिकालमासाद्य कर्म संध्यासमुद्भवम् ॥ 
मर्त्यलोकं समासाद्य करोमि तदनंतरम् ॥ ५ ॥ 
तथान्यदपि यत्किञ्चित्कर्म धर्म्यं हितावहम् ॥ 
तत्करोमि यथान्येऽपि चक्रुर्देवाः शिवादयः ॥ ६ ॥ 
न स्वर्गेऽस्ति हि कृत्यानामधिकारोऽत्र कश्चन ॥ 
शुभानां कर्मणामेव केवलं भुज्यते फलम् ॥ ७ ॥ 
तस्माद्यत्र धरापृष्ठे शिलेयं निपतिष्यति ॥ 
त्रिसंध्यं तत्र गन्तव्यमनुष्ठानार्थमेव हि ॥ ८ ॥ 
एवमुक्त्वा सुविस्तीर्णां शिलां तामा सनोद्भवाम् ॥ 
प्रचिक्षेप धरापृष्ठं समुद्दिश्य पितामहः ॥ ९ ॥ 
अथ सा पतिता भूमौ सर्वरत्नमयी शिला ॥ 
चमत्कारपुरे क्षेत्रे सर्वक्षेत्रमहोदये ॥ ६.४०.१० ॥। 
तत आगत्य लोकेशः स्वयमेव धरातलम् ॥ 
तत्क्षेत्रं वीक्षयामास व्याप्तं तीर्थैः समन्ततः ॥ ११ ॥ 
ततः पुण्यतमे देशे दृष्ट्वा तां समुपस्थिताम् ॥ 
शिलामानंदमापन्नः प्रोवाच तदनन्तरम् ॥ १२ ॥ 
अहो धन्यतमो मत्तो नान्योऽस्ति भुवनत्रये ॥ 
सर्वतीर्थमये क्षेत्रे यतो जातात्र संस्थितिः ॥।३॥ 
सलिलेन विना यस्मान्न क्रिया संप्रवर्तते ॥ 
तस्मादत्र मया कार्यः शुचितोयो महाह्रदः ॥ १४ ॥ 
ततः संचिंतयामास स्वसुतां च सरस्वतीम् ॥ 
जन संस्पर्शभीत्या च पातालतलवाहिनीम् ॥ १५ ॥ 
अथ भूमितलं भित्त्वा प्रादुर्भूता महानदी ॥ 
तां शिलाममलैस्तोयैः क्षालयन्ती समंततः ॥ १६ ॥ 
अथ मूर्तिमती भूत्वा प्रोवाच प्रपितामहम् ॥ 
किमर्थं संस्मृता देवममादेशः प्रदीयताम्॥।७॥ 
॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ 
त्वयात्रैव सदा स्थेयं शिलायां मम संनिधौ ॥ 
संध्यात्रयेऽपि त्वत्तोयैर्येन कृत्यं करोम्यहम् ॥ १८ ॥ 
तथा ये मानवाः स्नानं करिष्यंति जले तव ॥ 
ते यास्यंति परां सिद्धिं दुर्लभां देवा मानुषैः ॥ १९ ॥ 
॥ सरस्वत्युवाच ॥ ॥ 
अहं कन्या सुरश्रेष्ठ पातालतलवाहिनी ॥ 
जनस्पर्शभयाद्भीता नागच्छामि महीतले ॥ ६.४०.२० ॥ 
तवादेशोऽन्यथा नैव मया कार्यः कथंचन ॥ 
एवं मत्वा सुरश्रेष्ठ यद्युक्तं तत्समाचर ॥ २१ ॥ 
॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ 
तवार्थे कल्पयिष्यामि स्थानेऽत्रैव महाह्रदम् ॥ 
अगम्यं सर्वमर्त्यानां तत्र त्वं स्थातुमर्हसि ॥ २२ ॥ 
एवमुक्त्वा स देवेशश्चखान च महाह्रदम् ॥ 
ततः सरस्वती तत्र स्वस्थानमकरो दथ ॥ २३ ॥ 
ततो दृष्टिविषान्सर्पानादिदेश पितामहः ॥ 
युष्माभिः सर्वदा स्थेयं ह्रदेस्मिञ्छासनान्मम ॥ २४ ॥ 
यथा सरस्वतीं मर्त्या न स्पृशंति कथंचन ॥ 
भवद्भिः सर्वथा कार्यं तथा पन्नगसत्तमाः ॥ २५ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
एवं ब्रह्मा व्यवस्थाप्य तत्र क्षेत्रे सरस्वतीम् ॥ 
तां च चित्रशिलां मध्ये ब्रह्मलोकं जगाम ह ॥ २६ ॥ 
अथ मंकणकोनाम महर्षिः संशितव्रतः ॥ 
क्षेत्रे तत्र समायातो विषविद्याविचक्षणः ॥ २७ ॥ 
सक्रमाद्भ्रममाणस्तु तस्मिन्सर्पाभिरक्षिते ॥ 
तं मुनिं वेष्टयामासुर्बबन्धुश्चैव पाशकैः ॥ २८ ॥ 
सोऽपि विद्याबलात्सर्पान्निर्विषांस्तांश्चकारह ॥ 
तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कृत्वा च पितृतर्पणम् ॥ 
निष्क्रांतः सलिलात्तस्मात्कृतकृत्यो मुदान्वितः ॥ २९ ॥ 
ततश्चक्रे मुनिर्यावत्सम्यक्कुशपरिग्रहम् ॥ 
दर्भाग्रेणास्य हस्ताग्रं पाटितं तावदेव हि ॥ ६.४०.३० ॥ 
अथ तस्मात्क्षताज्जातस्तस्य शाकरसो महान् ॥ 
तं दृष्ट्वा स विशेषेण हर्षितो विस्मयान्वितः ॥ ३१ ॥ 
सिद्धोऽहमिति विज्ञाय नृत्यं चक्रे ततः परम् ॥ 
ब्राह्मीं शिलां समारुह्य आनंदाश्रुपरिप्लुतः ॥ ३२ ॥ 
अथैवं नृत्यमानस्य मुनेस्तस्य महात्मनः ॥ 
लास्यं चक्रे ततः सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ॥ ३३ ॥ 
चमत्कारपुरं कृत्स्नं भग्नं नष्टा द्विजोत्तमाः ॥ 
प्रासादैर्ध्वंसितैस्तत्र हाहाकारो महानभूत् ॥३४॥
]ततो देवगणाः सर्वे तद्दृष्ट्वा तस्य चेष्टितम्॥ 
लास्यस्य वारणार्थाय प्रोचुर्वृषभवाहनम्॥ ३५ ॥ 
अनेन नृत्यमानेन जगत्स्थावरजंगमम् ॥ 
नृत्यं करोति देवेश तस्माद्गत्वा निवारय ॥ ३६ ॥ 
नान्यः शक्तः सुरश्रेष्ठ मुनिमेनं कथंचन ॥ 
निषेधयितुमीशान ततः कुरु जगद्धितम् ॥ ३७ ॥ 
अथ तेषां वचः श्रुत्वा भगवान्वृषभध्वजः ॥ 
कृत्वा रूपं द्विजेंद्रस्य तत्सकाशमुपाद्रवत् ॥ ३८ ॥ 
अब्रवीच्च मुने कस्मात्त्वयैतन्नृत्यतेऽधुना ॥ 
तस्मात्कार्यं वदाशु त्वं परं कौतूहलं हि नः ॥ ३९ ॥ 
एवमुक्तः स विप्रेंद्रः शंकरेण द्विजोत्तमाः ॥ 
हस्तं संदर्शयामास तस्य शाकरसान्वितम् ॥ ६.४०.४० ॥ 
किं नपश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकरसो महान्॥ 
संजातः क्षतवक्त्रेण तस्मात्सिद्धिरुपस्थिता ॥ ४१ ॥ 
एतस्मात्कारणाद्विप्र नृत्यमेतत्करोम्यहम्॥ 
आनंदं परमं प्राप्य सिद्धिजं सिद्धसत्तम ॥ ४२ ॥ 
एवं तु वदतस्तस्य भगवान्वृषभध्वजः ॥ 
अंगुष्ठं ताडयामास स्वांगुल्यग्रेण तत्क्षणात् ॥ ४३ ॥ 
निश्चक्राम ततो भस्म हिमस्फटिकसंनिभम्॥ 
क्षताग्रात्सहसा तस्य महाविस्मयकारकम्॥ ४४ ॥ 
ततः प्रोवाच तं विप्रं स देवो द्विजसत्तमाः ॥ 
यस्यांगुष्ठाग्रतो मह्यं निष्क्रांतं भस्म पांडुरम् ॥ ४५ ॥ 
तथाप्यहं मुनिश्रेष्ठ न नृत्यं कर्तुमुत्सहे ॥ 
त्वं पुनर्नृत्यसे कस्मादपि शाकरसेक्षणात्॥ ॥ ४६ ॥ 
विरामं कुरु तस्मात्त्वं नृत्यादस्माद्विगर्हितात् ॥ 
तपः क्षरति विप्रेन्द्र नृत्यगीताद्द्विजन्मनः ॥ ४७ ॥ 
अथासौ तत्समुद्वीक्ष्य क्षताद्भस्मविसर्जनम् ॥ 
नृत्यं व्रीडान्वितस्त्यक्त्वा तस्य चक्रे नमस्कृतिम् ॥ ४० ॥ 
अब्रवीत्त्वामहं मन्ये नान्यं देवान्महेश्वरात् ॥ 
तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा न स्यात्तपःक्षतिः ॥ ४९ ॥ 
॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥ 
तपस्ते मत्प्रसादेन वृद्धिं शस्यति नित्यशः ॥ 
स्थानेऽत्र भवता सार्धमहं स्थास्यामि सर्वदा ॥ ६.४०.५० ॥ 
आनन्दितेन भवता प्रार्थितोऽहं यतो मुने ॥ 
आनन्देश्वरसंज्ञस्तु ख्यातिं यास्यामि भूतले ॥ 
एतत्पुरं च मे नाम्ना आनन्दाख्यं भविष्यति ॥ ५१ ॥ 
एवमुक्त्वा महादेवो गतश्चादर्शनं ततः ॥
सोऽपि मंकणकस्तत्र तपस्तेपे मुनीश्वरः ॥ ५२ ॥ 
अथ ते पन्नगाः प्रोचुः प्रणिपत्य मुनीश्वरम्॥ 
भगवन्निर्विषाः सर्वे वयं हि भवता कृताः ॥ ९३ ॥ 
तस्मात्कुरु प्रसादं नो यथा स्याद्दारुणं विषम् ॥ 
नो चेद्वयं गमिष्यामः सर्वलोक पराभवम्॥ ५४ ॥ 
॥ मंकणक उवाच ॥ ॥ 
अनृतं न मया प्रोक्तं स्वैरेणापि कदाचन ॥ 
तस्मादेवंविधाः सर्वे जलसर्पा भविष्यथ ॥ ५५ ॥ ॥ 
॥ सूत उवाच ॥ ॥ 
ततःप्रभृति संजाता जलसर्पा महीतले ॥ 
तद्वद्रूपा द्विजिह्वाश्च केवलं विषवर्जिताः ॥ ५६ ॥ 
अथ तस्मिन्ह्रदे मर्त्याः स्नात्वा सारस्वते शुभे ॥ 
स्पृष्ट्वा चित्रशिलां तां च प्रयांति परमां गतिम् ॥ ५७ ॥ 
अथ भीतः सहस्राक्षो गत्वा देवं पितामहम् ॥ 
यमेन सहितस्तूर्णं प्रोवाचेदं वचस्तदा ॥ ५८ ॥ 
त्वत्प्रसादात्समुद्वीक्ष्य गच्छंति मनुजा दिवम् ॥ 
पितामह महातीर्थं यत्त्वया विहितं क्षितौ ॥ 
सारस्वतं नरास्तत्र स्नात्वा यांति त्रिविष्टपम् ॥ ५९ ॥ 
अपि पापसमाचाराः सर्वधर्मबहिष्कृताः ॥ 
तत्र स्नात्वा शिलां स्पृष्ट्वा तदैवायांति सद्गतिम्॥ ६.४०.६० ॥ 
॥ यम उवाच ॥ ॥ 
अप्रमाणं विभो कर्म संप्रयातं ममोचितम् ॥ 
शुभाशुभपरिज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम् ॥ ६१ ॥ 
तस्मात्त्यज त्वं मां देव यद्वा तत्तीर्थमुत्तमम्॥ 
यत्प्रभावाज्जनैर्हीनाः संजाता नरका मम ॥ ६२ ॥ 
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यमस्य प्रपितामहः ॥ 
प्राह पार्श्वस्थितं शक्रं तत्तीर्थं नय संक्षयम् ॥ ६३ ॥ 
ततः शक्रो ह्रदं गत्वा पूरयामास पांसुभिः ॥ 
ह्रदं सारस्वतं तं च तां च चित्रशिलां द्विजाः ॥ ६४ ॥ 
अद्यापि मनुजः सम्यक्त स्मिन्स्थाने व्यवस्थितः ॥ 
यः करोति तपश्चर्यां स शीघं सिद्धिमाप्नुयात् ॥ ६५ ॥ 
सोऽपि मंकणकस्तत्र सार्द्धं देवेन शंभुना ॥ 
तिष्ठत्यद्यापि विप्रेंद्र पूरितं चैव पांसुभिः ॥ ६६ ॥ 
लिंगं मंकणकन्यस्तं तत्रास्ति सुमहोदयम् ॥ 
तत्स्पृष्ट्वा मानवाः पापैर्मुच्यंते द्विजसत्तमाः ॥ ६७ ॥ 
माघ शुक्लचतुर्दश्यां यस्तं पूजयते नरः ॥ 
स पापैरपि संयुक्तः शिवलोके महीयते ॥ ६८ ॥ 
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चित्रशिलामाहात्म्यवर्णनंनाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥ ॥ छ ॥