याज्ञवल्क्यस्मृतिः/आचाराध्यायः/राजधर्मप्रकरणम्
<table>		
		
<td><p>		
	महोत्साहः स्थूललक्षः कृतज्ञो वृद्धसेवकः   ।विनीतः सत्त्वसंपन्नः कुलीनः सत्यवाक्शुचिः   । । १.३०९  । ।	</p>
<td><p>		
	अदीर्घसूत्रः स्मृतिमानक्षुद्रोऽपरुषस्तथा   ।धार्मिकोऽव्यसनश्चैव प्राज्ञः शूरो रहस्यवित् । । १.३१०  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वरन्ध्रगोप्तान्वीक्षिक्यां दण्डनीत्यां तथैव च   ।विनीतस्त्वथ वार्तायां त्रय्यां चैव नराधिपः   । । १.३११  । ।	</p>
<td><p>		
	स मन्त्रिणः प्रकुर्वीत प्राज्ञान्मौलान्स्थिरान्शुचीन्  ।तैः सार्धं चिन्तयेद्राज्यं विप्रेणाथ ततः स्वयम्  । । १.३१२  । ।	</p>
<td><p>		
	पुरोहितं प्रकुर्वीत दैवज्ञं उदितोदितम्  ।दण्डनीत्यां च कुशलं अथर्वाङ्गिरसे तथा   । । १.३१३  । ।	</p>
<td><p>		
	श्रौतस्मार्तक्रियाहेतोर्वृणुयादेव च र्त्विजः   ।यज्ञांश्चैव प्रकुर्वीत विधिवद्भूरिदक्षिणान्  । । १.३१४  । ।	</p>
<td><p>		
	भोगांश्च दद्याद्विप्रेभ्यो वसूनि विविधानि च   ।अक्षयोऽयं निधी राज्ञां यद्विप्रेषूपपादितम्  । । १.३१५  । ।	</p>
<td><p>		
	अस्कन्नं अव्यथं चैव प्रायश्चित्तैरदूषितम्  ।अग्नेः सकाशाद्विप्राग्नौ हुतं श्रेष्ठं इहोच्यते   । । १.३१६  । ।	</p>
<td><p>		
	अलब्धं ईहेद्धर्मेण लब्धं यत्नेन पालयेत् ।पालितं वर्धयेन्नीत्या वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् । । १.३१७  । ।	</p>
<td><p>		
	दत्त्वा भूमिं निबन्धं वा कृत्वा लेख्यं तु कारयेत् ।आगामिभद्रनृपति परिज्ञानाय पार्थिवः   । । १.३१८  । ।	</p>
<td><p>		
	पटे वा ताम्रपट्टे वा स्वमुद्रोपरिचिह्नितम्  ।अभिलेख्यात्मनो वंश्यानात्मानं च महीपतिः   । । १.३१९  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रतिग्रहपरीमाणं दानच्छेदोपवर्णनम्  ।स्वहस्तकालसंपन्नं शासनं कारयेत्स्थिरम्  । । १.३२०  । ।	</p>
<td><p>		
	रम्यं पशव्यं आजीव्यं जाङ्गलं देशं आवसेत् ।तत्र दुर्गाणि कुर्वीत जनकोशात्मगुप्तये   । । १.३२१  । ।	</p>
<td><p>		
	तत्र तत्र च निष्णातानध्यक्षान्कुशलान्शुचीन्  ।प्रकुर्यादायकर्मान्त व्ययकर्मसु चोद्यतान्  । । १.३२२  । ।	</p>
<td><p>		
	नातः परतरो धर्मो नृपाणां यद्रणार्जितम्  ।विप्रेभ्यो दीयते द्रव्यं प्रजाभ्यश्चाभयं सदा   । । १.३२३  । ।	</p>
<td><p>		
	य आहवेषु वध्यन्ते भूम्यर्थं अपराङ्मुखाः   ।अकूटैरायुधैर्यान्ति ते स्वर्गं योगिनो यथा   । । १.३२४  । ।	</p>
<td><p>		
	पदानि क्रतुतुल्यानि भग्नेष्वविनिवर्तिनाम्  ।राजा सुकृतं आदत्ते हतानां विपलायिनाम्  । । १.३२५  । ।	</p>
<td><p>		
	तवाहंवादिनं क्लीबं निर्हेतिं परसंगतम्  ।न हन्याद्विनिवृत्तं च युद्धप्रेक्षणकादिकम्  । । १.३२६  । ।	</p>
<td><p>		
	कृतरक्षः समुत्थाय पश्येदायव्ययौ स्वयम्  ।व्यवहारांस्ततो दृष्ट्वा स्नात्वा भुञ्जीत कामतः   । । १.३२७  । ।	</p>
<td><p>		
	हिरण्यं व्यापृतानीतं भाण्डागारेषु निक्षिपेत् ।पश्येच्चारांस्ततो दूतान्प्रेषयेन्मन्त्रिसंगतः   । । १.३२८  । ।	</p>
<td><p>		
	ततः स्वैरविहारी स्यान्मन्त्रिभिर्वा समागतः   ।बलानां दर्शनं कृत्वा सेनान्या सह चिन्तयेत् । । १.३२९  । ।	</p>
<td><p>		
	संध्यां उपास्य शृणुयाच्चाराणां गूढभाषितम्  ।गीतनृत्यैश्च भुञ्जीत पठेत्स्वाध्यायं एव च   । । १.३३०  । ।	</p>
<td><p>		
	संविशेत्तूर्यघोषेण प्रतिबुध्येत्तथैव च   ।शास्त्राणि चिन्तयेद्बुद्ध्या सर्वकर्तव्यतास्तथा   । । १.३३१  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रेषयेच्च ततश्चारान्स्वेष्वन्येषु च सादरान्  ।ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैराशीर्भिरभिनन्दितः   । । १.३३२  । ।	</p>
<td><p>		
	दृष्ट्वा ज्योतिर्विदो वैद्यान्दद्याद्गां काञ्चनं महीम्  ।नैवेशिकानि च ततः श्रोत्रियेभ्यो गृहाणि च   । । १.३३३  । ।	</p>
<td><p>		
	ब्राह्मणेषु क्षमी स्निग्धेष्वजिह्मः क्रोधनोऽरिषु   ।स्याद्राजा भृत्यवर्गेषु प्रजासु च यथा पिता   । । १.३३४  । ।	</p>
<td><p>		
	पुण्यात्षड्भागं आदत्ते न्यायेन परिपालयन्  ।सर्वदानाधिकं यस्मात्प्रजानां परिपालनम्  । । १.३३५  । ।	</p>
<td><p>		
	चाटतस्करदुर्वृत्त महासाहसिकादिभिः   ।पीड्यमानाः प्रजा रक्षेत्कायस्थैश्च विशेषतः   । । १.३३६  । ।	</p>
<td><p>		
	अरक्ष्यमाणाः कुर्वन्ति यत्किंचित्किल्बिषं प्रजाः   ।तस्मात्तु नृपतेरर्धं यस्माद्गृह्णात्यसौ करान्  । । १.३३७  । ।	</p>
<td><p>		
	ये राष्ट्राधिकृतास्तेषां चारैर्ज्ञात्वा विचेष्टितम्  ।साधून्सम्मानयेद्राजा विपरीतांश्च घातयेत् । । १.३३८  । ।	</p>
<td><p>		
	उत्कोचजीविनो द्रव्य हीनान्कृत्वा विवासयेत् ।सद्दानमानसत्कारान्श्रोत्रियान्वासयेत्सदा   । । १.३३९  । ।	</p>
<td><p>		
	अन्यायेन नृपो राष्ट्रात्स्वकोशं योऽभिवर्धयेत् ।सोऽचिराद्विगतश्रीको नाशं एति सबान्धवः   । । १.३४०  । ।	</p>
<td><p>		
	प्रजापीडनसंतापात्समुद्भूतो हुताशनः   ।राज्ञः कुलं श्रियं प्राणांश्चादग्ध्वा न निवर्तते   । । १.३४१  । ।	</p>
<td><p>		
	य एव नृपतेर्धर्मः स्वराष्ट्रपरिपालने   ।तं एव कृत्स्नं आप्नोति परराष्ट्रं वशं नयन्  । । १.३४२  । ।	</p>
<td><p>		
	यस्मिन्देशे य आचारो व्यवहारः कुलस्थितिः   ।तथैव परिपाल्योऽसौ यदा वशं उपागतः   । । १.३४३  । ।	</p>
<td><p>		
	मन्त्रमूलं यतो राज्यं तस्मान्मन्त्रं सुरक्षितम्  ।कुर्याद्यथास्य न विदुः कर्मणां आफलोदयात् । । १.३४४  । ।	</p>
<td><p>		
	अरिर्मित्रं उदासीनोऽनन्तरस्तत्परः परः   ।क्रमशो मण्डलं चिन्त्यं सामादिभिरुपक्रमैः   । । १.३४५  । ।	</p>
<td><p>		
	उपायाः साम दानं च भेदो दण्डस्तथैव च   ।सम्यक्प्रयुक्ताः सिध्येयुर्दण्डस्त्वगतिका गतिः   । । १.३४६  । ।	</p>
<td><p>		
	संधिं च विग्रहं यानं आसनं संश्रयं तथा   ।द्वैधीभावं गुणानेतान्यथावत्परिकल्पयेत् । । १.३४७  । ।	</p>
<td><p>		
	यदा सस्यगुणोपेतं परराष्ट्रं तदा व्रजेत् ।परश्च हीन आत्मा च हृष्टवाहनपूरुषः   । । १.३४८  । ।	</p>
<td><p>		
	दैवे पुरुषकारे च कर्मसिद्धिर्व्यवस्थिता   ।तत्र दैवं अभिव्यक्तं पौरुषं पौर्वदेहिकम्  । । १.३४९  । ।	</p>
<td><p>		
	केचिद्दैवात्स्वभावाद्वा कालात्पुरुषकारतः   ।संयोगे केचिदिच्छन्ति फलं कुशलबुद्धयः   । । १.३५०  । ।	</p>
<td><p>		
	यथा ह्येकेन चक्रेण रथस्य न गतिर्भवेत् ।एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति   । । १.३५१  । ।	</p>
<td><p>		
	हिरण्यभूमिलाभेभ्यो मित्रलब्धिर्वरा यतः   ।अतो यतेत तत्प्राप्त्यै रक्षेत्सत्यं समाहितः   । । १.३५२  । ।	</p>
<td><p>		
	स्वाम्यमात्या जनो दुर्गं कोशो दण्डस्तथैव च   ।मित्राण्येताः प्रकृतयो राज्यं सप्ताङ्गं उच्यते   । । १.३५३  । ।	</p>
<td><p>		
	तदवाप्य नृपो दण्डं दुर्वृत्तेषु निपातयेत् ।धर्मो हि दण्डरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा   । । १.३५४  । ।	</p>
<td><p>		
	स नेतुं न्यायतोऽशक्यो लुब्धेनाकृतबुद्धिना   ।सत्यसंधेन शुचिना सुसहायेन धीमता   । । १.३५५  । ।	</p>
<td><p>		
	यथाशास्त्रं प्रयुक्तः सन्सदेवासुरमानवम्  ।जगदानन्दयेत्सर्वं अन्यथा तत्प्रकोपयेत् । । १.३५६  । ।	</p>
<td><p>		
	अधर्मदण्डनं स्वर्ग कीर्तिलोकविनाशनम्  ।सम्यक्तु दण्डनं राज्ञः स्वर्गकीर्तिजयावहम्  । । १.३५७  । ।	</p>
<td><p>		
	अपि भ्राता सुतोऽर्घ्यो वा श्वशुरो मातुलोऽपि वा   ।नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति धर्माद्विचलितः स्वकात् । । १.३५८  । ।	</p>
<td><p>		
	यो दण्ड्यान्दण्डयेद्राजा सम्यग्वध्यांश्च घातयेत् ।इष्टं स्यात्क्रतुभिस्तेन समाप्तवरदक्षिणैः   । । १.३५९  । ।	</p>
<td><p>		
	इति संचिन्त्य नृपतिः क्रतुतुल्यफलं पृथक्  ।व्यवहारान्स्वयं पश्येत्सभ्यैः परिवृतोऽन्वहम्  । । १.३६०  । ।	</p>
<td><p>		
	कुलानि जातीः श्रेणीश्च गणान्जानपदानपि   ।स्वधर्माच्चलितान्राजा विनीय स्थापयेत्पथि   । । १.३६१  । ।	</p>
<td><p>		
	जालसूर्यमरीचिस्थं त्रसरेणू रजः स्मृतम्  ।तेऽष्टौ लिक्षा तु तास्तिस्रो राजसर्षप उच्यते   । । १.३६२  । ।	</p>
<td><p>		
	गौरस्तु ते त्रयः षट्ते यवो मध्यस्तु ते त्रयः   ।कृष्णलः पञ्च ते माषस्ते सुवर्णस्तु षोडश   । । १.३६३  । ।	</p>
<td><p>		
	पलं सुवर्णाश्चत्वारः पञ्च वापि प्रकीर्तितम्  ।द्वे कृष्णले रूप्यमाषो धरणं षोडशैव ते   । । १.३६४  । ।	</p>
<td><p>		
	शतमानं तु दशभिर्धरणैः पलं एव तु   ।निष्कं सुवर्णाश्चत्वारः कार्षिकस्ताम्रिकः पणः   । । १.३६५  । ।	</p>
<td><p>		
	साशीतिपणसाहस्रो दण्ड उत्तमसाहसः   ।तदर्धं मध्यमः प्रोक्तस्तदर्धं अधमः स्मृतः   । । १.३६६  । ।	</p>
<td><p>		
	धिग्दण्डस्त्वथ वाग्दण्डो धनदण्डो वधस्तथा   ।योज्या व्यस्ताः समस्ता वा ह्यपराधवशादिमे   । । १.३६७  । ।	</p>
<td><p>		
	ज्ञात्वापराधं देशं च कालं बलं अथापि वा   ।वयः कर्म च वित्तं च दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् । । १.३६८  । ।	</p>
</table>