ब्रह्मपुराणम्/अध्यायः ५१
भगवदिन्द्रद्युम्नसंवादकथनम्	श्रीभगवानुवाच	
नाहं देवो न यक्षो वा न दैत्यो न च देवराट्।	
न ब्रह्मा न च रुद्रोऽहं विद्धि मां पुरुषोत्त्मम्॥ ५१.१ ॥	
अर्तिहा सर्वलोकानामनन्लबलपौरुषः।	
आराधनीयो भूतानामन्तो यस्य न विद्यते॥ ५१.२ ॥	
पठ्यते सर्वशास्त्रेषु वेदान्तेषु निगद्यते।	
यमाहुर्ज्ञानगम्येति वासुदेवेति योगिनः॥ ५१.३ ॥	
अहमेव स्वयं ब्रह्म अहं विष्णुः शिवोऽप्यहम्।	
इन्द्रोऽहं देवराजश्च जगत्संयमनो यमः॥ ५१.४ ॥	
पृथिव्यादीनि भूतानि त्रेताग्निर्हुतभुङ्नृप।	
वरुणोऽपां पतिश्चाहं धरित्री च महीधरः॥ ५१.५ ॥	
यत्किञ्चिद्वाङ्मयं लोके जगत्स्थावरजङ्गमम्।	
चराचरं च यद्विश्वं मदन्यन्नास्ति किंचन॥ ५१.६ ॥	
प्रीतोऽहं ते नृपश्रेष्ठ वरं वरय सुव्रत।	
यदिष्टं तत्प्रयच्छामि हृदि यत्ते व्यवस्थितम्॥ ५१.७ ॥	
मद्‌दर्शनमपुण्यानां स्वप्नान्तेऽपि न जायते।	
त्वं पुनर्दृढभक्तित्वात्प्रत्यक्षं दृष्टवानसि॥ ५१.८ ॥	
श्रुत्वैवं वासुदेवस्य वचनं तस्य भो द्विजाः।	
रोमाञ्चिततनुर्भूत्वा इदं स्तोत्रं जगौ नृपः॥ ५१.९ ॥	
राजोवाच	
श्रियः कान्त नमस्तेऽस्तु श्रीपते पीतवाससे।	
श्रीद श्रीश श्रीनिवास नमस्ते श्रीनिकेतन॥ ५१.१० ॥	
आद्यं पुरुषमीशानं सर्वेशं सर्वतोमुखम्।	
निष्कलं परमं देवं प्रणतोऽस्मि सनातनम्॥ ५१.११ ॥	
शब्दातीतं गुणातीतं भावाभावविवर्जितम्।	
निर्लेपं निर्गुणं सूक्ष्मं सर्वज्ञं सर्वभावनम्॥ ५१.१२ ॥	
प्रावृष्मेघप्रतीकाशं गोब्राह्मणहिते रतम्।	
सर्वेषामेव गोप्तारं व्यापिनं सर्वभाविनम्॥ ५१.१३ ॥	
शङ्खचक्रधरं देवं गदामुशलधारिणम्।	
नमस्येऽहं हृषीकेशं सर्वपापहरं हिरिम्॥ ५१.१४ ॥	
नागपर्यङ्कशयनं क्षीरोदार्णवशायिनम्।	
नमस्येऽहं हृषीकेशं सर्सपापहरं हरिम्॥ ५१.१५ ॥	
पुनस्त्वां देवदेवेशं नमस्ये वरदं वरदं विभुम्।	
सर्वलोकेश्वरं विष्णुं मोक्षकारणमव्ययम्॥ ५१.१६ ॥	ब्रह्मोवाच	
एवं स्तुत्वा तु तं देवं प्रणिपत्य कृताऽजलिः।	
उवाच प्रणतो भूत्वा निपत्य धरणीतले॥ ५१.१७ ॥	
प्रीतोऽसि यदि मे नाथ वृणोमि वारमुत्तमम्।	
देवासुराः सगन्धर्वा यक्षरक्षोमहोरगाः॥ ५१.१८ ॥	
सिद्धविद्याधराः साध्याः किंन्नरा गुह्यकास्तथा।	
ऋषयो ये महाभागा नानाशास्त्रविशारदाः॥ ५१.१९ ॥	
परिव्राड्‌योगयुक्ताश्च वेदतत्त्वार्थचिन्तकाः।	
मोक्षमार्गविदो येऽन्ये ध्यायन्ति परमं पदम्॥ ५१.२० ॥	
निर्गुणं निर्मलं शान्तं यत्पश्यन्ति मनीषिणः।	
तत्पदं गन्तुमिच्छामि त्वत्प्रसादात्सुदुर्लभम्॥ ५१.२१ ॥	
श्रीभगवानुवाच	
सर्वं भवतु भद्रं ते यथेष्टं सरमाप्नुहि।	
भविष्यति यथाकामं मत्प्रसादान्न संशयः॥ ५१.२२ ॥	
दश वर्षसहस्राणि तथा नव शतानि च।	
अविच्छिन्नं महाराज्यं कुरु त्वं नृपसत्तम॥ ५१.२३ ॥	
प्रयास्यसि पदं दिव्यं दुर्लभं यत्सुरासुरैः।	
पूर्णमनोरथं शान्तं गुह्यमव्यक्तमव्ययम्॥ ५१.२४ ॥	
परत्परतरं सुक्ष्मं निर्लेषं निष्कलं ध्रुवम्।	
चिन्ताशोकविनिर्मुक्तं क्रियाकारणवर्जितम्॥ ५१.२५ ॥	
नदहं दर्शयिष्यामि ज्ञेयाख्यं परमं पदम्।	
यं प्राप्य परमानन्दं प्राप्स्यसि परमां गतिम्॥ ५१.२६ ॥	
कीर्तिश्च तव राजेन्द्र भवत्यत्र महीतले।	
यावद्‌घना नभो यावद्यावच्चन्द्रार्कतारकम्॥ ५१.२७ ॥	
यावत्समुद्राः सप्तैव यावन्मेर्वादिपर्वताः।	
तिष्ठन्ति दिवि देवाश्च तावत्सर्वत्र चाव्यया॥ ५१.२८ ॥	
इन्द्रद्युद्मसरो नाम तीर्थं यज्ञाङ्गसंभवम्।	
यत्र स्नात्वा सकृल्लोकः शक्रलोकमवाप्नुयात्॥ ५१.२९ ॥	
दापयिष्यति यः पिण्डांस्तटेऽस्मन्सरसः शुभे।	
कुलैकविंशमुद्धृत्य शक्रलोकं गमिष्यति॥ ५१.३० ॥	
पूज्यमानोऽप्सरोभिश्च गन्धर्वैर्गीतनिस्वनैः।	
विमानेन वसेत्तत्र याविदिन्द्राश्चतुर्दशा॥ ५१.३१ ॥	
सरसो दक्षिणे भगे नैर्ऋत्यां तु समाश्रिते।	
न्यग्रोधस्तिष्ठते तत्र तत्समीपे तु मण्डपः॥ ५१.३२ ॥	
केतकीवनसंछन्नो नानापादपसंकुलः।	
नारिकेलैरसंख्येयौश्चम्पकैर्बकुलावृतैः॥ ५१.३३ ॥	
अशोकैः कर्णिकारैश्च पुंनागेर्नागकेसरैः।	
पाटलाम्रातसरलैश्चन्दनैर्देवदारुभिः॥ ५१.३४ ॥	
न्यग्रोधास्वत्थखदिरैः पारिजातैः सहार्जुनैः।	
हिन्तालैश्चैव तालैश्च शिंशपैर्बदरैस्तथा॥ ५१.३५ ॥	
करञ्जैर्लकुचैः प्लक्षैः परसैबर्ल्विधातुकैः।	
अनयैर्बहुविधैर्बृक्षैः शोभितः समलंकृतः॥ ५१.३६ ॥	
आषाढस्य सिते पक्षे पञ्चचम्यां पितृदैवते।	
ऋक्षे नेष्यन्ति नस्तत्र नीत्वा सप्त दिनानि वै॥ ५१.३७ ॥	
मण्डपे स्थापयिष्यनति सुवेश्याभिः सुशोभनैः।	
क्रीडाविशेषबहुलैर्नृत्यगीतमनोहरैः॥ ५१.३८ ॥	
चामरैः स्वर्णदण्डैश्च व्यजनै रत्नभूषणैः।	
वीजयन्तस्तथाऽस्मभ्यं स्थापयिष्यन्ति मङ्गलाः॥ ५१.३९ ॥	
ब्रह्मचारी यतिश्चैव स्नातकाश्च द्विजोत्तमाः।	
वानप्रस्ता गृहस्थाश्च सिद्धाश्चान्ये च ब्राह्मणाः॥ ५१.४० ॥	
नानावर्णपदैः स्तोत्रैर्ऋग्यजुःसार्मानस्वनैः।	
करिष्यन्ति स्तुतिं राजन्रामकेशवयोः पुनः॥ ५१.४१ ॥	
ततः स्तुत्वा च दृष्ट्वा च संप्रणम्य च भक्तितः।	
नरो वर्षायुतं दिव्यं श्रीमद्धरिपुरे वसेत्॥ ५१.४२ ॥	
पूज्यमानोऽप्सरोभिश्च गन्धर्वैर्गोतनिस्वनैः।	
हरेरनुचरस्तत्र क्रीडते केशवेन वै॥ ५१.४३ ॥	
विमानेनार्कवर्णेन रत्नहारेण भ्राजता।	
सर्वकामैर्महाभोगैस्तिष्ठते भुवनोत्तमे॥ ५१.४४ ॥	
तपःक्षयादिहाऽऽगत्य मनुष्यो ब्राह्मणो भवेत्।	
कोटीधनपतिः श्रीमांश्चतुर्वैदी भवेद्‌ध्रुवम्॥ ५१.४५ ॥	ब्रह्मोवाच	
एवं तस्मै वरं दत्त्वा कृत्वा च समयं हरिः।	
जगामादर्शनं विप्राः साहितो विश्वकर्मणा॥ ५१.४६ ॥	
स तु राजा तदा हृष्टो रोमाञ्चिततनूरुहः।	
कृतकृत्यमिवाऽऽत्मानं मेने संदर्शनाद्धरेः॥ ५१.४७ ॥	
ततः कृष्णं च रामं सुभद्रां च वरप्रदाम्।	
रथैर्विमानसंकाशैर्मणिकाञ्चनचित्रितैः॥ ५१.४८ ॥	
संवाह्य तास्तदा राजा महामङ्गलनिःस्वनैः।	
आनयामास मतिमान्सामात्यः सपुरोहितः॥ ५१.४९ ॥	
नानावादित्रनिर्घोषैर्नानावेदस्वनैः सुभैः।	
संस्थाप्य च शुभे देशे पवित्रे सुमनोहरे ॥ ५१.५० ॥	
ततः शुभतिथौ काले नक्षत्रे शुभलक्षणे।	
प्रतिष्ठां कारयामास सुमुहूर्ते द्विजैः सह॥ ५१.५१ ॥	
यथोक्तेन विधानेन विधिदृष्टेन कर्मणा।	
आचार्यानुमतेनैव सर्वं कृत्वा महीपतिः॥ ५१.५२ ॥	
आचार्याय तदा दत्त्वा दक्षिणां विधिवत्प्रभुः।	
ऋत्विग्भ्यश्च विधानेन तथाऽन्येभ्यो धनं ददौ॥ ५१.५३ ॥	
कृत्वा प्रतिष्ठां विधिवत्प्रासादै भवनोत्तमे।	
स्थापयामास तान्सर्वान्विधिदृष्टेन कर्मणा॥ ५१.५४ ॥	
ततः संपूज्य विधिना नानापुष्पैः सुगन्धिभिः।	
सुवर्ममणिमुक्ताद्यैर्नानावस्त्रैः सुशोभनैः॥ ५१.५५ ॥	
रत्नैश्च विविधैर्दिव्यैरासनैर्ग्रामपत्तनैः।	
ददौ चान्यान्स विषयान्पुराणि नगराणि च॥ ५१.५६ ॥	
एवं बहुविधं दत्त्वा राज्यं कृत्वा यथोचितम्।	
इष्ट्‌वा च विविधैर्यज्ञैर्यज्ञैर्दत्तवा दानान्यनेकशः॥ ५१.५७ ॥	
कृतकृत्यस्ततो राजा त्यक्तसर्वपरिग्रहः।	
जगाम परमं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम्॥ ५१.५८ ॥	
एवं मया मुनिश्रेष्ठाः कथितो वो नृपोत्तमः।	
क्षेत्रस्य चैव महात्म्यं किमन्यच्छ्रोतिमिच्छथ॥ ५१.५९ ॥	
विष्णुरुवाच	
श्रुत्वैवं वचनं तस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः।	
आश्चर्यं मेनिरै विप्राः पप्रच्छुश्च पुनर्मुदा॥ ५१.६० ॥	मुनय ऊचुः	
कस्मिन्काले सुरश्रेष्ठ गन्तव्यं पुरुषोत्तमम्।	
विधिना केन कर्तव्यं पञ्चतीर्थमिति प्रभो॥ ५१.६१ ॥	
एकैकस्य च तीर्थस्य स्नानदानस्य यत्फलम्।	
देवताप्रेक्षणे चैव ब्रूहि सर्वं पृथक्पृथक्॥ ५१.६२ ॥	
'''ब्रह्मोवाच	
निराहारः कुरुक्षेत्र पादेनैकेन यस्तपेत्।	
जितेन्द्रियो जितक्रोधः सप्तसंवत्सरायुतम्॥ ५१.६३ ॥	
दृष्ट्वा सदा ज्येठशुक्लद्वादधश्यां पुरुषोत्तमम्।	
कृतोपवासः प्राप्नोति ततोऽधिकतरं फलम्॥ ५१.६४ ॥	
तस्माज्जयेष्ठे मुनिश्रेष्ठाः प्रतयत्नेन सुसंयतैः।	
स्वर्गलोकेप्सुविप्राद्यैर्द्रष्टव्यः पुरुषोत्तमः॥ ५१.६५ ॥	
सुदूरस्थोऽपि यो भक्त्वा कीर्तत्पुरुषोत्तमम्।	
अहन्यहनि शुद्धात्मा सोऽपि विष्णुपुरं व्रजेत्॥ ५१.६६ ॥	
यात्रां करोति कृष्णस्य श्रद्धया यः समाहितः।	
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं व्रजेन्नरः॥ ५१.६७ ॥	
चक्रं दृष्ट्वा हरेर्दूरात्प्रासादोपरि संस्थितम्।	
सहसा मुच्यते पापान्नरो भक्त्या प्रणम्य तत्॥ ५१.६८ ॥	
इति श्रीमहापुराणे आदिब्राह्मे स्वयंभुऋषिसंवादे पुरुषोत्तमवर्णनं नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ ५१ ॥	

ब्रह्मपुराणम्