स्कन्दपुराणम्/खण्डः ५ (अवन्तीखण्डः)/रेवा खण्डम्/अध्यायः ००६
अध्याय ६

मार्कण्डेय उवाच -
पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते तृतीये नृपसत्तम  ।
दादशार्कवपुर्भूत्वा भगवान्नीललोहितः  ॥ ६.१ ॥
सप्तद्वीपसमुद्रान्तां सशैलवनकाननाम्  ।
निर्दग्धां तु महीं कृत्स्नां कालो भूत्वा महेश्वरः  ॥ ६.२ ॥
ततो महाघनो भूत्वा प्लावयामास वारिणा  ।
कृष्णं कृष्णवपुस्त्वेनां विद्युच्चन्द्रायुधाङ्किताम्  ॥ ६.३ ॥
प्लावयित्वा जगत्सर्वं तस्मिन्नेकार्णवीकृते  ।
सुष्वाप विमले तोये जगत्संक्षिप्य मायया  ॥ ६.४ ॥
ततोऽहं भ्रममास्तु तमोभूते महार्णवे  ।
दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभूते महेश्वरे  ॥ ६.५ ॥
ओंकृत्वा देवदेवेशं येनेदं गहनीकृतम्  ।
ध्यायमानस्ततो देवं राजेन्द्र विमले जले  ॥ ६.६ ॥
तस्मिन्महार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे  ।
मयूरं स्वर्णपत्राढ्यमपश्यंसहसा जले  ।
विचित्रचन्द्रकोपेतं नीलकंठं सुलोचनम्  ॥ ६.७ ॥
ततो मयूरः स महार्णवान्ते विक्षोभयित्वा हि महास्वेण  ।
चचार देवस्त्रिशिखी शिखण्डी त्रैलोक्यगोप्ता स महानुभावः  ॥ ६.८ ॥
शिवश्च रौद्रेण मयूररूपिणा विक्षोभ्यमाणे सलिलेऽपि तस्मिन्  ।
सह भ्रमन्तीं च महार्णवान्ते सरिन्महौघां सुमहान्ददर्श  ॥ ६.९ ॥
स तां महादेवमयूररूपो दृष्ट्वा भ्रमन्तीं सहसोर्मिजालैः  ।
का त्वं शुभे शाश्वतदेहभूता क्षयं न यातासि महाक्षयान्ते  ॥ ६.१० ॥
देवासुरगणे नष्टे सरित्सरमहार्णवे  ।
का त्वं भ्रमसि पद्माक्षि क्व गतासि च न क्षयम्  ॥ ६.११ ॥

नर्मदोवाच -
तव प्रसादाद्देवेश मृत्युर्मम न विद्यते  ।
सृज देव पुनर्विश्वं शर्वरी क्षयमागता  ॥ ६.१२ ॥
एवमुक्तो महादेवो व्यधुनोत्पक्षपञ्जरम्  ।
तावत्पञ्जरमध्यान्ते तस्य पक्षाद्विनिःसृताः  ॥ ६.१३ ॥
तावन्तो देवदैत्येन्द्राः पक्षाभ्यां तस्य जज्ञिरे  ।
तेषां मध्ये पुनः सा तु नर्मदा भ्रमते सरित् ॥ ६.१४ ॥
ततश्चान्यो महाशैलो दृश्यते भरतर्षभ  ।
त्रिभिः कूटैः सुविस्तीर्णैः शृङ्गवानिव गोवृषः  ॥ ६.१५ ॥
त्रिकूटस्तु इति ख्यातः सर्वरत्नैर्विभूषितः  ।
ततस्तस्मात्त्रिकूटाच्च प्लावयन्ती महीं ययौ  ॥ ६.१६ ॥
त्रिकूटी तेन विख्याता पितॄणां त्रायणी परा  ।
द्वितीयाच्च ततो गङ्गा विस्तीर्णा धरणीतले  ॥ ६.१७ ॥
तृतीयं च ततः शृङ्गं सप्तधा खण्डशो गतम्  ।
जम्बूद्वीपे तु संजाताः सप्त ते कुलपर्वताः  ॥ ६.१८ ॥
चन्द्रनक्षत्रसहिता ग्रहग्रामनदीनदाः  ।
अण्डजं स्वेदजं जातमुद्भिज्जं च जरायुजम्  ॥ ६.१९ ॥
एवं जगदिदं सर्वं मयूरादभवत्पुरा  ।
समस्तं नरशार्दूल महादेवसमुद्भवम्  ॥ ६.२० ॥
ततो नदीः समुद्रांश्च संविभज्य पृथक्पृथक् ।
नर्मदामाह देवेशो गच्छ त्वं दक्षिणां दिशम्  ॥ ६.२१ ॥
एवं सा दक्षिणा गंगा महापातकनाशिनी  ।
उत्तरे जाह्नवी देशे पुण्या त्वं दक्षिणे शुभा  ॥ ६.२२ ॥
यथा गंगा महापुण्या मम मस्तकसंभवा  ।
तद्विशिष्टा महाभागे त्वं चैवेति न संशयः  ॥ ६.२३ ॥
त्वया सह भविष्यामि एकेनांशेन सुव्रते  ।
महापातकयुक्तानामौषधं त्वं भविष्यसि  ॥ ६.२४ ॥
एवमुक्ता तु देवेन महापातकनाशिनी  ।
दक्षिणं दिग्विभागं तु सा जगामाशु विक्रमा  ॥ ६.२५ ॥
ऋक्षशैलेन्द्रमासाद्य चन्द्रमौलेरनुग्रहात् ।
वार्यौघैः प्रस्थिता यस्मान्महादेवप्रणोदिता  ॥ ६.२६ ॥
महता चापि वेगेन यस्मादेषा समुच्छ्रिता  ।
महती तेन सा प्रोक्ता महादेवान्महीपते  ॥ ६.२७ ॥
तपतस्तस्य देवस्य शूलाग्राद्बिन्दवोऽपतन्  ।
तेनैषा शोणसंज्ञा तु दश सप्त च ताः स्मृताः  ॥ ६.२८ ॥
सर्वेषां नर्मदा पुण्या रुद्रदेहाद्विनिःसृता  ।
सर्वाभ्यश्च सरिद्भ्यश्च वरदानान्महात्मनः  ॥ ६.२९ ॥
शंकरानुप्रहाद्देवी महापातकनाशिनी  ।
यस्मान्महार्णवे घोरे दृश्यते महती च सा  ॥ ६.३० ॥
सुव्यक्ताङ्गी महाकाया महती तेन सा स्मृता  ।
तस्माद्विक्षोभ्यमाणा हि दिग्गजैरम्बुदोपमैः  ॥ ६.३१ ॥
कलुषत्वं नयत्येव रसेन सुरसा तथा  ।
कृपां करोति सा यस्माल्लोकानामभयप्रदा  ॥ ६.३२ ॥
संसारार्णवमग्नानां तेन चैषा कृपा स्मृता  ।
पुरा कृतयुगे पुण्ये दिव्यमन्दारभूषिता  ॥ ६.३३ ॥
कल्पवृक्षसमाकीर्णा रोहीतकसमाकुला  ।
वहत्येषा च मन्देन तेन मन्दाकिनी स्मृता  ॥ ६.३४ ॥
भित्त्वा महार्णवं क्षिप्रं यस्माल्लोकमिहागता  ।
पूज्या सुरैश्च सिद्धैश्च तस्मादेषा महार्णवा  ॥ ६.३५ ॥
विचित्रोत्पलसंघातैरृक्षद्विपसमाकुला  ॥ ६.३६ ॥
भित्त्वा शैलं च विपुलं प्रयात्येवं महार्णवम्  ।
भ्रामयन्ती दिशः सर्वा रवेण महता पुरा  ॥ ६.३७ ॥
प्लावयन्ती विराजन्ती तेन रेवा इति स्मृता  ।
भार्यापुत्रसुदुःखाढ्यान्नराञ्छापैः समावृतान्  ॥ ६.३८ ॥
विपापान्कुरुते यस्माद्विपापा तेन सा स्मृता  ।
विण्मूत्रनिचयां घोरां पांशुशोणितकर्दमाम्  ॥ ६.३९ ॥
पाशैर्नित्यं तु सम्बाधां यस्मान्मोचयते भृशम्  ।
विपाशेति च सा प्रोक्ता संसारार्णवतारिणी  ॥ ६.४० ॥
नर्मदा विमलाम्भा च विमलेन्दुशुभानना  ।
तमोभूते महाघोरे यस्मादेषा महाप्रभा  ॥ ६.४१ ॥
विमला तेन सा प्रोक्ता विद्वद्भिर्नृपसत्तम  ।
करैरिन्दुकरप्रख्यैः सूर्यरश्मिसमप्रभा  ॥ ६.४२ ॥
क्षरन्ती मोदते विश्वं करभा तेन चोच्यते  ।
यस्माद्रञ्जयते लोकान्दर्शनादेव भारत  ॥ ६.४३ ॥
रञ्जनाद्रञ्जना प्रोक्ता धात्वर्थे राजसत्तम  ।
तृणवीरुधगुल्माद्यास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा  ।
तानुद्भूतान्नयेत्स्वर्गं तेनोक्ता वायुवाहिनी  ॥ ६.४४ ॥
एवं यो वेत्ति नामानि निर्गमं च विशेषतः  ।
स याति पापविर्मुक्तो रुद्रलोकं न संशयः  ॥ ६.४५ ॥

॥ इति  श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये सहैतुकरेवानाममाहात्म्यवर्णने मयूरकल्पसमुद्भवो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥