Dissionari Italian-Piemontèis/d


D

DA 

 Danno (sm): dann, dani, darmagi, guast, mal, pregiudissi, dëscàpit. 
 Dappertutto (avv): daspërtut, dapërtut.
 Dapprima (avv.): tut sùbit, për prim, për prima còsa, compensa.
 ﻿Dare il nome al battesimo﻿: buté nòm; 
 Darsi da fare: Desse da fé; deje n'andi.
 Dato (sm): indicassion, dreta, drita. dàit, nossion, informassion; dato di fatto: element; (agg.) dàit, consignà, afidà; dato che: convnù che, dit che, dàit che; sicoma. dati anagrafici﻿: nòm e cognòm.
 Davanti (avv. e prep.): dë 'dnans, dnans, danans, ëdnans, prima, anans, davanti;  (s) dnans, dë 'dnans, davanti.
 Davanzale (sm): scòss, arbòrd.
 Davvero (avv.): për da bon, da bon, sël sério, sensa schers.

DE
 ﻿Decalogo﻿ (sm): Ij Des Comandament, Decàlog.
 Debole (agg.) dèbol, sensa fòrse, fiach, fiap, mòl, moanciù, patamòla, splufrì, meusi, smìngol.
 Debolezza (sf): debolëssa, fiaca, strachità. 
 Decapitare (vt): tajé la testa, decapité, tajé ‘l còl, decolé; (fam.) scursé.
 Decretare (vt): ordiné, decreté, stabilì, deliberé, proclamé, promulghé, emané.
 Decreto (sm): decret, ordinansa, provediment, edìt, comand, òrdin, precet, crija, band.
 Del tutto: d'àutut.
 Deliziare (vt): delissié, argiojì, argiovisé, arfëstié, ten-e alégher.
 Delizioso (agg.): delissios, squisì, piasos, grassios. 
 Deludere (vt):delude, dé na delusion, manch ‘d paròla, pijé an gir, mincioné, tradì.
 Delusione (sf): delusion, disangani.
 Denominare (vt): buté nòm.
 Dentro (avv.): drinta, andrinta, drint, drin, andrin, dentra; (prep.) ant, an.
 Deridere (vt): sbefié, sbërfié, pijé 'n gir, pijé an torta, fé le svergne (le schergne).
 Derisione (sf): sbefia, sbërfia, svergna, schergna, dëspresia.
 Derisorio (agg.): sbefios, dëspresios.
 Derivare: arfesse, derivé, vnì 'd conseguensa.
 Descrivere (vt): dëscrive, spieghé, dissegné, mostré, figuré.
 Desiderare (vt): desideré, aveèj l'anvìa, avèj piasì d'avèj; sustè, lenghì; desiderare ardentemente﻿: susté, susnì, susné.
 Desolato (agg.) (leugh) dëspopolà, dzabità, sensa gnun, bandonà, desert.
 Desolazione (sf): (squallore) miseria, desolassion, dolor, sagrin; (luogo) desert, leugh bandonà (dzabità), desert.
 Detenere (vt):deten-e, dëtnì, ten-e, avèj.
 Determinare (vt): determiné, stabilì, fissé ij termo, definì, fissé ij termo, definì, precisé, esse motiv; esse càusa, pijé na decision, ven-e a la determinassion.
 Destra (sf): (parte destra) drita; (﻿mano destra) drita, man drita.
 Dettagliare (vt): dé ij particolar, dé ‘l detaj, precisé, detajé, particolarisé.
 Dettagliatamente (avv.): an detaj.
 Dettaglio (sm): detaj, particolar, mnù; al minuto: al detaj.

DI
 Diamine!: Diane!
 Dichiarare: afermé, fortì, testé, diciaré, declaré, confëssé.
 Dietro: da press, da press, apress, darera.
 Difatti: An efet.
 Difendere (vt): difende, dësfende, paré, vardé, guardé, guerné, cudì, giuté; difendere qualcuno: tnì le part a un, pijé le part.
 Difesa (sf): difèisa, difensiva, protession, arpar.
 Difetto (sm): difet; grosso difetto: difetass.
 Diffamare (vt): sparlé, dëscredité, difamé, maligné.
 Diffamazione (sf): difamassion, maldicensa. 
 Differenza (sf): diferensa, diversità; (non discriminare) fé gnun-e diferense.
 Difficile (agg.): difìcil. malfé. [mi è difficile di: i l’hai malfé ëd...], cativ [difficile da farsi: cativ a fé].
 Diffondere (vt): spantié [spantié la neuva]; sparpajé, sbardié [sbardié la vos]; spataré, propaghé; (vr) spantiesse.
 Digiunare (vi): digiuné, fé digiun, sté giun; [rumpe ‘l giun]; (fig.) fé sensa, sté sensa.
 Digiuno (sm): digiun, giun; (a digiuno) a digiun, a giun, a stòmi veuid; (fig.) sensa, veuid.
 Digrignare (vt): argrigné, grinsé, rissé, arviré; (i denti) mostré, rissé, argrigné (ij dent).
 Diluvio (sm): diluvi.
 Diminuire (vt): minojé.
 Dinanzi (avv.) danans, dvdnans, dnans, prima, dapara (dietro un albero: dapara a 'n erbo), (davanti al lume: dapara al ciàir), (mettersi dietro la porta: butesse dapara dla pòrta), (davanti a lui: dapara 'd chiel).
 Dio (sm): Dé, Dio, Nosgnor. Dio ci difenda: Dio guarda! A Dio piacendo, se Dio vorrà: Se Dio veul; Dio veuja! Nosgnor veuja! Dio non voglia!﻿ Guaja mai! 
 Dipendere (sm): dipende, esse sota, esse sota padron, (derivare) arfesse, derivé, vnì 'd conseguensa; (gramm) dipende, subordiné.
 Dire: (v.) dì, parlé, conté, ciamé, recité; dire brevemente﻿: dì curt; dire di no: dì chë 'd nò; .dire di sì: dì chë 'd sì; aver da dire (criticare) avèj da dì con un; dire messa: dì mëssa; per sentito dire: për sentì dì; dica! senta! ch’a disa! ch’a senta! dirsi: (vr) disse; (si dice, corre voce): as dis; (sm) dì, parlé, dita, conta.
 Dirigere (vt): comandé, dirige, guidé; (indirizzare) adressé, ponté, drissé, volté, andé vers.
 ﻿Dirimpetto: (avv) an facia, ën facia, dnans, danans; (agg.) ch'a sta an facia (dnans).
 Disastro (sm): disastr, dësastr, dësgrassia, maleur.
 Disastroso (ag): disastros.
 Discendente (sm ag): ch'a ven da, fieul ëd, nò da, dissendent.
 Discernere: serne, disserne, distingue, conòsse, vëdde, s-ciairé.
 Discernimento: cognission, criteri, disserniment, giudissi, discression.
 Discesa (sf): calà, pendìa, dissèisa, ël calé.
 Discreto: (﻿di numero) passabil.
Discussione (sf); dëscussion, discussion.
 ﻿Discutere (vt)﻿: discute, dëscutiné, debate, questioné, disputé, fé pasqué.
 Disdire (vt): (cambiare opinione) cambié le paròle.
 Disfare (vi): dësfé, dësblé, ruviné, dëstrùe, sbate giù, demolì, guasté, vasté.
 Disfatto (ag): (pp) dësblà; (agg) dësfàit, ruvinà, rot, a tòch.
 Disfatta: (sf) dirota, dërota, rota, dësfàita.
 Disfunzione (sf): dësfonsion, disfunsion. 
 Disgustare (vt); dësgusté, nausié, fé strì, fé scheur.
 Disgusto (sm): dësgust, dëspiasì, nàusia, scheur, strì.
 Disgustoso (ag) dësgustos, ch’a fà strì/scheur, ch’a dà la nàusia, da dé la nàusia.
Disinibito (ag): dësgenà.
Disinvolto (agg): franch, dësgenà, svicc, dës-cioà, dësgagià, fringant, degordì, dzinvòlt, adret.
Disinvoltura (sf): dzinvoltùra, franchëssa, ardiman, antren (avèj d').
Disparte (sf): mettere in disparte: buté da part.
 Dispensare (vt): dispensé.
 Disperso (agg.): sperdù; (smarrito) spers, dëspers, sbërgeiirà.  
 Dissipare (vt) sperde, dësperde, dësparpajé, sgairé, sgheiré, dissipé, (fam.) fé pra net.
 Disperare (vi): disperé, dësperé, dësasperé, perde la speransa, dzanimesse, disanimesse; (vr) disperesse.
 Disperato (agg. e part. pass): disperà; (in caso estremo) a la disperà; [un cas disperà].
 Disperazione (sf): disperassion, dësasperassion.   
 Disperdere (vt): sperde, dësperde; (scacciare, spaventare per mettere in fuga, incalzare per disperdere, mettere in fuga); sbërgiairé, dësbergiairé, s-ciampairé, paré vìa; (sciupare) sgairé.
 Dispiacere (sm): dëspiasì, sagrin, pen-a, rinchërsiment, rincressiment,  crussi, dësgust; (vt) dëspiase, dëspiasèj; (provare dispiacere) rinchërse, ringreté, regreté; quanto mi dispiace! S’am rincrèss!
 Dispiegare (vt): dëspieghé, dësdobié, dëstende, slarghé; (aprire pacchi, ecc.) dësvertojé, dëslupé, dëstervojé.
 Disputa (sf): discussion, question, disputa, debat, polémica, ciacòt.
 Dissetare (vt): pasié la sèit, gavé la sèit, dësalteré.
 Dissipare (le proprie sostanze): sbardé tut.
 Dissoluto: [Darsi a vita dissoluta: Abandonesse ai vissi e a jë strasòrdin].
 Distante (ag) distant, lontan, leugn, lògn, dëscòst.
 Distare (vi): esse distant, esse dëscost, esse lontan.
 Distinguere (vt): dësserne, serne, distingue, diferensié, fé diferensa, arconòsse, specifiché; (contrassegnare) marché; (vr) diferensiesse, fé na distinsion.
 Distinzione (sf): distinsion.
 Distogliere (vt): dëstorné, dësnandié, gavé da ‘n ment, svarié, dëstrae, dëscoragé.    
 Distrarre (vt): svarié, dëstrae, pensé a d’àutr, dëstorné, dësnandié, (divertire) amusé, diverte, divertì.
 Distrattamente (av): da svantà, con la testa ant le nìvole, da distrat, da svagà.
 Distratto (ag): distrat, svantà, svagà, dzatent, ancantà.
 Distrazione (sm): distrassion, svantarìa, disatension, diversiv, divertiment.
 Distruggere (vt): dëstrue (p.p. dëstruì), abimé, dësblé, dësfé, fracassé, ruiné, demolì, crasé, anienté, dësterminé, scancelé, droché, devasté, spiané, spërfondé, guasté, vasté, buté a bzach.
 ﻿Diventare (vt)﻿: vnì, dventé, fesse; diventare famoso﻿: pijé favor.
 Diversamente (av): divers, se 'd nò, se dë s' nò, altrimenti, diversament, se divers, diferent, diferentement.
 Divezzare (vt): dëscostumé, dzabitué, disabitué; (spoppare) dëspupé, sëvré, gavé la pupa, gavé ‘l làit.
 Diversi: ﻿vaire.
 ﻿Dividere, distribuire﻿: fé le part.

DO
 Documento (sm): document. papé, strument, carta.
 Dolcemente (avv.): dosman.
 Domandare (vt): ciamé, fé domanda, domandé, fé na domanda, interoghé, preghé, supliché.
 Domani: doman.
 Domare (vt): domëstié, domé, dominé; (di popoli o persone) sogioghé, dominé; (fig.) pasié, andossì, buté al pass; (un incendio) dëstissé, smorté, dësmorté.
 Domenica delle Palme: Dumìnica dla Ramolìva.
 Dominare (vt): dominé, comandé, fé da padron.
Dominio (sm): domini, dominassion.
Donnaiolo (sm): totista, fomnè, angravia pogieul, bandera, carion, caval ëd parada, frustacotin, fumelé, galinàire o galinàire, rancacheur, s-ciancacotin.
Donde (avv.): dond, donda.
Dopo: apress, dòp.[regge "a": "Ël prim dòp a tanti agn", "...E mi dòp a tant temp i l’hai tante ròbe da dì "]; dopo mezzogiorno: press mesdì, dòp mesdì.
Dopodomani: passadoman.
Dopotutto: dòp-tut, a la finitiva, an definitiva, a la fin.
Dormendo: (ger) (an) durmenda.
Dormiglione (sm): avèj bon-a gamba a deurme; (tiratardi) a va mai a deurme 'l dì ch'a l'é alvasse.
Dormire (vi): deurme, durmì, dreume, drumì, andurmisse, arposé, fé 'l seugn, sgnaché 'n seugn, ansopisse, cugesse, pijé seugn, fé la nana, fé nana-naneta. (espressioni): deurme coma 'n such; o dla quarta; deurme con j'euj dovert, fé 'l sognet dla levr.
 ﻿Dormita (sf)﻿: durmìa, durmià, durmiada, seugn, sugnèt, plucada; (schiacciare un pisolino) scarcagné un sognèt.
Dormito: (pp) durmì.
 Dov'é... ? Ant'é ch'a l'é... ?
 Dove: andoa, anté [Anté ch'it vas (dove vai?)].
 Dovere, v. dovej. avèj da… andé [quando è seguito da un participio passato nelle terze persone singolari e plurali, es. Sto travaj a va fàit con atension].
 Dovunque: (avv.) daspërtut, përtut, a-i fà pa andova, dontsëssìa; (prima del verbo) tut andoa, daspërtut, andova. 
 Drenaggio (sm): drenagi.
 Drenare (vi): drené, drainé.

DU
 Dubbio (sm) dubi, dùbit, sospet;  senza dubbi: sensa dubi; senza dubbio: pa privo; [Pa privo ch'im ëstraca = nessun pericolo che mi stanchi]; pa privo che Turin a l'é un dij cas pì 'nteressant.
 Dubitare (vi): dubité, avèj ëd dubi, esse an dùbit, esse antërdoà, tëmme, sospeté.
 Dunque (cong.): donch, adonch, donca, doncra, alora, për sòn, për lòn, për lolì.
 Durante (prep.) durant, antant che, ant ël mentre, antramente, mentre, pendent, al longh..., longh ëd...
 Durare (vi): duré; resiste; seguité; continué.
 Durezza (sf): durëssa, consistensa, resistensa; (fig.) rudiëssa, severità.
 Duro (agg.) dur, resistent, consistent, (fig.) rudi, sever, dur, rigid.