Giovanni Guareschi/Ël teorema 'd Pitàgora
Artorn

Ël teorema 'd Pitàgora 
Finìa la lession ël professor a l’é ‘nviarasse an vers ca e, rivà al fond ëd le scale, a l’é dësblasse. A l’han portalo ‘nt ël let e a l’é vnùje ‘l dotor ch’a l’ha ispessionalo con soen.

- Ch’am dija pura sensa gena ‘d còsa ch’as trata - a l’ha bësbijà ‘l professor. - I son vej e sol e i deuvo rende cont a gnun.

- Am dëspias! - a l’ha bërbojà ‘l dotor. - Ma i deuvo confësseve ch’av resta nen pì che n’ora ‘d vita.

- N’ora? Disoma pa ‘d boricade! - a l’ha rëspondù ‘l professor. E ‘l dotor a l’é ‘ndassne.

Ël vej a l’é restà sol ‘nt la stansiòta an mesombra e malincònica come le stansie dj’obergi modest.

- Imaginomse! - a l’ha dit antra ‘d chiel ël vej. -N’ora ‘d vita! Col-là a l’é mat!

- A l’é nen mat, a l’ha dit la vrità - a l’ha rëspondù na vos. - I l’eve ancora tranteset minute.

Ël vej a l’ha vardà e a l’ha vëddù, setà ‘ns na cadrega, ant ël canton, Catlin-a la Màira.

- Scuseme - a l’ha dit cola Madama con la Ranza. - Dagià ch’a-i é mach pì tranteses minute mi i speterìa ambelessì, s’av dësrangia nen.

- A l’é pa possìbil tranteset minute - a l’ha fortì ‘l vej. - I deuvo ancora s-ciairìje ai mè anlev ël teorema ‘d Pitàgora.

- Gnente da fé, am dëspias - a l’ha rëspondù cola Madama. - A l’é decidusse parèj.

- Ma mi i deuvo ancor ëspieghé ‘l teorema ‘d Pitàgora. La dimostrassion dël teorema ‘d Pitàgora a l’é ‘l fondament. I capiss-ve? Le fondamenta ‘d tut! A l’é pa possìbil!

Catlin-a a l’ha slargà ij brass.

- A-i é gnente da fé. Figureve ch’i l’hai dovù porté via Archimede antramentre ch’a ‘rsolvìa un problema franch anteressant!

- Archimede! - a l’ha sclamà ‘l vej. - Archimede a l’era ‘l fondament ‘d gnente!

L’amportansa d’Archimede an paragon a l’amportansa dla spiegassion dël teorema ‘d Pitàgora a l’é na ròba ridìcola!

- Ma voi i deuve capì ch’i l’hai dovù porté via ‘d gent ch’a l’era an camin d’arsòlve guère,  an camin d’anventé ‘d ròbe strasordinàrie, an camin ëd pituré quàder bin amportant!

- Guerié, anventor, artista! Coj-là a son le fondamenta dla rovin-a dël mond! Ma ambelessì, mia cara Madama, as trata dla dimostrassion dël teorema ‘d Pitàgora ch’a l’é la base ‘d tut le studi dla geometrìa! A l’é la ciav!

Ël vej a l’ha spiegà dël përchè e dël përcome la dimostrassion dël teorema ‘d Pitàgora a fussa a la base ‘d tut e la Madama a la fin a l’ha sopatà la testa. 

- Im rendo bin cont ma ‘l Destin...

- Ël Destin? Mach ij fòj a diso che ‘l Destin a sia a la base ‘d tut, ant la vita! Ij viliach! Ël Destin a l’é un ch’a l’é fasse ‘n nòm nen për ij sò mérit, ma për ij dësmérit dj’àutri!

La Madama dla Ranza a l’é aussasse.

- Speté ‘n moment, për piasì - a l’ha dit. - I torno sùbit.

A l’é ‘ndà dal Destin e a l’ha contaje lòn ch’a l’avìa dit ël vej. E ‘l Destin a l’é montà sël caval mat e dòp un pò a intrava ‘me na fùria ‘nt la stansia.

- Còs a vorrìa dì? - a l’ha crijà ‘l Destin.

- I veuj dì che chiel a l’é ‘n pòver badòla qualsëssìa - a l’ha rëspondù ‘l vej pasi. 

- E che chiel, an comparision al teorema ‘d Pitàgora, a l’é na pùles dë dnans a n’elefant!

- Ah, a l’é parèj? a l’ha grignà ‘l Destin. - Mi antlora i conterìa pròpi gnente!

- Nò. Come ‘n papin sna gamba ‘d bòsch, pròpi gnente!

- E alora stoma a vëdde chi ch’a chërpa, da sì a quìndes minute!

- Bela fòrsa! - a l’ha dit ël vej. - Chiel a tira vantagi përchè a l’é pijame ‘n colp! Bele ‘l gagno dla portiera a savrìa fé l’erlo, an coste condission!

- Ma chi ch’a l’ha fave vnì ‘n colp? - a l’ha ciamà, bronfi, ël Destin.

- Rason ëd circolassion. Chiel a-j intra gnente con la circolassion dël sangh. Chiel a sent lòn ch’a diso ij médich e peui a ciama Catlin-a: “Da sì n’ora a meuir chiel-lì. Da sì doe ore a meuir col-là”. Bela fòrsa!

- E antlora mi i-j diso che, s’i vorèissa, contut lòn ch’a l’ha dit ël dotor, chiel a vivrìa d’àutri trantani!

Ël vej a l’ha sotghignà.

- Ch’am fasa nen rije!

- Chiel a tirerà anans ancora 30 ani, 2 mèis, 7 di, 2 ore e 8 minute.

- É, e 12 second - a l’ha fàit ël vej, për mincionelo.

Ël Destin a l’é ‘ndasne fòra dij feuj e Madama a l’ha pijà congé. 

- Alora arvëdd-se da sì 30 ani - a l’ha dit Catlin-a la Màira. - Tutun a l’é na facenda bin dròla - a l’ha giontaje.

- Ma nò, gnun-e facende dròle - a l’ha protestà, fastudià. - Mi i l’avìa dijlo sùbit ch’a l’era nen possìbil ch’im n’andèissa sensa avèj podù spieghé la dimostrassion dël teorema ‘d Pitàgora! Mia cara Madama: la dimostrassion dël teorema ‘d Pitàgora a l’é ‘l fondament ëd tut!

- I capisso- a l’ha bërbojà Catlin-a antramentre ch’as n’andasìa

Ël di dòp a l’é rivaje ‘l dotor e a l’ha trovà ‘l professor ch’as fasìa la barba, e a l’é restà a boca duverta.

- Ma cost a l’é ‘n miràcol! - a l’ha sclamà ‘l médich.

Ël vej a l’ha seguità a fesse la barba.

- Chiel, quand a l’era al ginàsio a l’ha capila bin la dimostrassion dël teorema ‘d Pitàgora? - a l’ha ciamaje.

- Për carità! - a l’ha rëspondù ‘l dotor. - Mi i l’avìa tre an aritmética e doi an geometrìa.

- As vëdd - a l’ha sentensià ‘l vej. - S’a l’avèissa capì ‘l teorema ‘d Pitàgora ancheuj a sarìa nen un pòver ëstùpid ch’a veul sotré la gent ch’a chërpa ‘d salute. Ël teorema ‘d Pitàgora a l’é ‘l fondament ëd tut.

Ël médich a l’é andà a ca e a l’é nen ëstàit tranquil fin-a a quand, an fognand ant le càssie ant ël solé, a l’ha nen trovà sò vej lìber ëd matemàtica, con ël teorema ‘d Pitàgora.

Ch’a l’é peui na gavada përchè a l’é na robëtta ‘d cateti ch’a son istess a l’ipotenosa. Nò: as trata ‘d doi quadrà e d’un triàngol ch’a son istess a l’adission dij cateti...

Bòja nèir! Anté ch’i l’hai butà mè lìber ëd geometrìa?

[Tradussion ëd Renato Agagliate, da un racont ëd Giovanni Guareschi]

Nòte 

Giovanni Guareschi
Pròsa
Leteratura piemontèisa
René Agagliate