Lenga piemontèisa/Gramàtica piemontèisa/Morfologìa/Nòm sostantiv/Formassion dël feminin
Artorn

Formassion dël feminin 

Dacant ai nòm ëd géner fiss [Es.: Arlògi (Orologio); cadrega (sedia); subièt''' (fischietto);  galinàire (donnaiolo); etc.], a-i son, anche an piemontèis, ij nòm ch'a l'han na final për ël mascolin, e un-a diversa për ël feminin.

Le régole prinsipaj a peulo dividse parèj:

 Nòm mascolin con final an consonant 

Ij nòm mascolin con final an consonant a fan ël feminin an pijand na "a" a la fin

Esempi: le sgnor - la sgnoraël pastor - la pastoraël novod - la novodaël servent - la serventaël mat - la matageneros - generosadrot (avvezzo alla fatica) - drotafanfaron - fanfaron-aEcession: na part dij nòm mascolin indicant mësté, con final an "or", a fan ël feminin an "oira".

Esempi:sartor - sartòiraartajor - artajòiratenzior - tenziòira etc.

Ij nòm agetiv con la final comparativa an "or" a resto invariabij. Esempi: el pian superior, la scòla superior, nen parèj, anvece, s'a son dovrà coma nòm sistantiv. Esempi: ël superior - la supëriora.

Ij nòm sostantiv con final an "tir" e indicand profession a seurto al feminin an "tris".

Esempi:

 pitor - pitris scultor - scultrisIj nòm agetiv (nen, anvece, ij nòm sostantiv) con final an "al" a preferisso restè invariabij al feminin.

Esempi: postal, trivial, carnal, etc. Anvece: caval - cavala', etc.

Ij nòm agetiv con final an "il" a l'han al feminin le doe fòrme "ila" e "il". As preferiss la prima fòrma quand l'acent tònich a casca an sla "il" dël mascolin.

Esempi:vos sutila e 'dcò vos sotil), tota gentila (e 'dcò tota gentil); as preferiss la sconda forma quand che l'acent tònich a casca an sla prima sìlaba.

Esempi: na còss ù5il (e 'dcò na còsa ùtila); na përson-a nòbil (e dcò na përson-a nòbila).

Ij nòm mascolin an "eur" a fan éd régola ël feminin an "eusa" e, da ràur an "eura".

Esempi: farseur - farseura, blagheur - blagheura.

La pì gran part dij nòm mascolin con la final an "er" nen acentà a perdo, al feminin, la "e" giontand la "a".

Esempi:
 pòver - pòvra pìgher - pigra làder - làdraA fan, anvece, scond la régola:
 lìber - lìbera miser - mìsera, etc.

Tanti nòm con final an consonant, ch'a pòrto, coma vocal ëd l'ùltima sìlaba, una "e" acentà, a rendo costa "e" squadi muta.

Esempi:
 goregn - gorëgna verd - vërda spess - spëssa bijet - bijëtta, etc.

Tanti d'àutri, però, a resto ant la régola. 

Esempi:
 dispers - dispersa ver - vera anter - antera, etc.

 Nòm mascolin con final an "i" e "j" 

Ij nòm mascolin con la final an "i" o an "j" a gionto al feminin una "a".

Esempi:
 dëgordì (svelto) - dëgordìa seuli (liscio) - seulìa ambëssì (intirizzito) - ambëssìa scrussì (rotto) - scrussìa soasì (scelto) - soasìa.
 smòrbi (schizzinoso) - smòrbia splufrì (patito) - splufrìa ramì (bruciacchiato) - ramìa feuj - feuja.

 Nòm mascolin con final an "u" 

Ij nòm mascolin con final an "u" a stan a la régola giontand al feminin mach una "a"; a peudo, però, pijé anche na "v" eufònica, danans a la "a".

Esempi:
 dru - dru (druva) galarù - galarùa (galaruva) pansarù - pandarùa (pansaruva) grotolù - grotolua (gratoluva)

Nòm mascolin con final an "o" 

Ij nòm mascolin con la final an "o" a cambio la "o" an "a"

Esempi:
 dròlo - dròla.
 cito - cita

Ecession: vido (vedovo) - vìdoa, përchè sì a l'é ël masvolin "vido" ch'a deriva dal feminin "vidoa (dal latin "vidua").

Nòm mascolin con final an "e" e "é" 

Ij nòm mascolin con final an "e" nen acentà a cambio la "e" an "a".

Esempi:

 màire - màira
 botegàire - botegàira

Ij nòm mascolin con final an "é" acentà strèita a fan ël feminin an "era".

Esempi:
 bërgé - bërgera
 lavandé - lavandera
 panaté - panatera
 cartoné - cartonera

Nòm con final an "ch" e "gh" 

Ij nòm con la final an "ch" e "gh" con son dur a pijo al feminin, second la régola, una "a" (perdend, naturalment, la "h").

Esempi:
 rich - rica
 antregh - antrega
 nech - neca

Nòm con final an "cc" e "gg" 

Ij nòm con final an "cc" e "gg" con son doss a pijo al feminin "ia".

Esempi: scavicc - scavicia.

Nòm mascolin con final an "n" 

Ij nòm mascolin con final an "n" a fan sempre ël feminin an "n-a" con la "n" faucal.

Esempi:
 sclin - sclin-a
 padron - padron-a
 artisan - artisan-a

Nòm mascolin con doe surtìe al feminin 

A-i son ëd nòm mascolin ch'a l'han doe surtìe al feminin.

Esempi:
 amis - amisa amìa
 nemis - nemisa nemìa
 prior - priora priòira

Nòm ch'a servo tant për mascolin che për feminin 

A-i son peui, ëd nòm ch'a servo tant për mascolin che për feminin sensa cambié final, ch'a son determinà mach da l'artìcol.

Esempi:
 ël pianista - la pianista
 ël giovo - la giovo

Nòm con radis diversa 

Coma an italian, ëdcò an piemontèis a-i son ëd nòm-sostantiv ch'a derivo 'l feminin da na rais dël tut diversa da cola dël mascolin.

Esempi:
 pare - mare
 mëssé - madòna
 barba - magna
 gënner - nòra
 fratel (frel) - seur (sorela)
 òmo (marì) - fomna
 monsù - madama
 monsù (signorino) - tòta (signorina)
 cé (pare grand) - mare granda
 frà - seur
 mas-c - fumela

Nòm ch'a fan ël feminin an "ëssa" 

Quàich nòm-sostantiv a l'han ël feminin an "ëssa" coma an italian.

Esempi:
 professor - professorëssa
 cont - contëssa
 lion - lionëssa
 poeta - poetëssa
 prinsi (prensi) - principëssa

 Non ëd bestie sensa feminin 

Ant ij nòm ëd bestie ch'a l'abio nen ël feminin, as costuma buteje, avzin, al mascolin, la paròla "fumela", e, al contrari, gionteje "mas-c".

Esempi:
 la fumela dl'elefant ël mas-c dla sùmia girafa mas-c - girafa fumela Nòm dle piante 

Ij nòm dle piante a peulo esse mascolin o feminin. Esempi: prussé (pero), persié (pesco), fié (fico), armognan (albicocco), etc. e al feminin: ceresera (ciliegio), màndola (mandorlo), bërgna o brigna (susino), ninsòla o ninsolera (nocciolo), nosera (noce), etc.

 Nòm ëd la fruta 

Ëedcò ij nòm ëd la fruta a peulo esse mascolin o feminin. Esempi. A son mascolin: priss (pera), pom (mela), persi (pesca), fi (fico), armognan (albicocco), etc. A son feminin: ceresa (ciliegia), màndola (mandorla), bërgna o brigna (susina), ninsòla (nocciola), nos'' (noce). As peul disse, donca, coma j'esempi ch'i l'oma dàit, che a un nòm ëd pianta mascolin-a a-j corespons, bin sovens, un nòm ëd fruta mascolin, e a un nòm ëd pianta feminin a-j corispond un nòm ëd fruta feminin.

Gramàtica piemontèisa