Salve Valtingòjer/La Canson ed Roland 3
Artorn

La Canson ëd Roland, visadì na conta dij nòstri Bcé 
(tersa pontà)

Për Blancardin, che essend ëd rassa àraba pì probabilment as ciamava Ben-Alì-Ankahar-ad-Din, cola pen-a passà a l’é stàita na neuit motobin agità. Mila pensé a son passaje për la ment e la paura ‘d trovesse da ‘n moment a l’àutr un cotel pontà a la gola a l’ha nen lassalo deurme tranquil e a l’han angossalo fin-a a la matin dòp.

Sì, a l’avìa parlà con ël re dij Franch che a l’avìa dimostraje rispet e pas, ma la conversassion a l’era nen stàita direta përchè chiel a parlava nen la lenga ‘d Carlon e viceversa. Tut lë scambi ‘d batùe a l’era stàit fàit con n’antérprete, n’àrabo arnegà passà al servissi ‘d Carlon, e nòstr “valoros” Blancardin, che a l’era dl’istessa rassa dl’antérprete, a savìa benissim vàire pòch che un a peul fidesse d’un àrabo; e arnegà për gionta!          Purtròp però a dovìa fé bela facia  për fòrsa e fidesse che tant da lì a sarìa nen seurtì sensa la contenta dij Franch.

Anche re Carlon però a l’avìa durmì tant si pòch cola neuit. As voltava e as rivoltava ant ël pajon regal, sota la tenda regal piassà giusta ant ël mes dl’acampament regal. Sò servel a smijava n’elaborator eletrònich: un turbij ‘d nùmer, desen-e d’operassion matemàtiche e ‘d calcoj d’àuta finansa! L’anciarmant oferta dël nemis a-j fasìa ‘l gatij a la materia grisa.

- Cribio! - a rasonava – quatsent muj carià d’òr e d’argent a son pà në scherz, nò? Buta pura che mach sent a sìo somà con òr e che a pòrto nen pì che sessanta livre* l’un, përchè ‘d sicura coj tajaborse baraba ‘d levantin a serneran ëd muj cit, malavi, sensa fòrsa e magara anche sòp, ma ‘l total a fà pro sempre la bela cària ‘d sesmila livre d’òr e disdeutmila livre d’argent! An pì a venta calcolé setsent gamej che a mi a m’anteresso pòch e am servo nen, ma che ij mè baron, cont, marchèis o vësco a pagheran chissà vàire për avèje e podèj blaghé e fé spatuss quandi che i torneroma an nòstra tèra. Peui ij can, ij leon, j’ors, ij farchèt!… Ciomba mè novod! Un bel capital! Però se Marsili am fà sto bel cadò sensa che mi i-j l’àbia ciamaje gnente le rason a son doe: o a l’ha ant ël sò tesòr des vòlte tant o as sent débol ant ës moment tant d’avèj paura ‘d perde tut. Donca se mi i-j dago ancora bataja i lo vincio definitivament e i lo dëspeujo ‘d tut…. Già, ma se a l’avèissa rason col pagan tajagole ch’a l’é vnuit come ambassador? A l’ha parlà dla lege dij grand nùmer e j’arabo as sà che a son professor an matematica. Nò, nò, mej nen fidesse tròp dla fortun-a e peui, disoms’lo, a l’é ora ch’im pija quaiche sman-a ‘d ferie, su al nord andova a fà meno càud che sì. I soma an ëStémber e da sì pòchi dì a deurbo la cassa an Francònia e s’im dës-ciolo nen, con tuti ij cassador che a-i é, i ris-cio ‘d pì nen trové nì fasan, nì levr, nì cinghiai, ni cerv. Peui i l’hai un baron d’impegn  che i l’hai trascurà për ëvnì ambelessì a convertì un pòchi ‘d pagan a la lege ‘d Nosgnor; a-i son vàire decret e legi an aretrà da studié e emané; i devo studié dabin ël latin përché s’i vado a Roma për difende col benedet Papa che as lamenta sempre ciamand agiut, i veuj parlé a quatr’euj con chiel për oten-e l’incoronassion a Sacr Roman Imperator na bon-a vòlta. I veuj gnun antérprete stavòlta përché coj dla curia roman-a për tiré ‘d bidon a son pes che sti arabich-sì ‘d Marsili.-

Mentre a rasonava parèj as vëddìa già vestì con sbalucante mude antërsià d’òr e con la coron-a sbërlusenta da imperator an sla soa real plà e riverì e venerà da tuti. 
- Si, si – a l’ha conclodù girand-sse an sël fianch drit e sarand j’euj për fese ancora un sugnèt – a l’é giust aceté l’oferta dë sti arabo e gavé le tende. Doman matin i pijerài sta decision.

Cita paréntesi filosòfica 
 
Pòvr Carlon, anche chiel a l’era convint, come tuti ij potent, che j’àutri a lo amèisso e amirèisso përché a l’avìa un baron d’òr, a l’era bin nutrì, a l’era n’eròe an bataja e a fasìa ‘d legi che a sercavo ‘d buté na frisa d’ordin e ‘d giustissia ant ël caos e ant l’anarchìa ch’a regnavo an coj secoj scur.

Ij nòbij, però, e jë sgnor (fòravia ‘d quaiche idealista sugnador) a lo amavo mach përché chiel a seguitava a deje ‘d titoj e ‘d prebende; ij vëscov e ‘l clero përchè con pì Carlon a slargava sò regn con pì lor a rinforsavo sò podèj econòmich-spiritual.

A j’àutri – ël bass pòpol, ij campagnin, ij cit artisan – ch’a dipendìo esclusivament da jë sgnor locaj, vëscov o nobij ch’a sia, e a j’ero motobin scars ëd mangé, ëd sòld e ‘d coltura. A sti àutri, i disìa, a j’anteressava bin pòch ëd Carlon: chiel o n’àutr la musica a l’era sempre la midema. A j’ero magara anche giuste, nèh, le legi che Carlon a dasìa, ma s’a j’era na quistion tra ‘n soget dë ste categorìe ‘d mortaj sensa pèis politich e na person-a ‘d famija amportanta, a vnisìo sistematicament anterpretà dai giudes a favor ëd col ch’a podìa paghé mej: ël potent. Ij rubarissi “legaj” a dani dël pòpol a l’ero regola ‘d tuti ij dì!
Përchè i chërde che, ancora ancheuj, noi ch’i foma part dël pòpol, disoma parèj, normal, i manifestoma tan sì pòca fiusa vers ij governant? Për n’ardità spirirtual ch’is rabastoma d’apress d’antlora; a l’é na conseguensa ‘d coj sagrin e ‘d cole tràgiche esperiense patìe dai nòstri Bcé, ant ij sécoj andaré. Anche al dì d’ancheuj però, serti comportament e serte situassion an àut a giuto nen ëd sicura a dësmentié!

A coj temp a esistìa anche n’àutra categorìa d’òmo, ansi ‘d sotaòmo: ij servitor dla tèra – servi della gleba – che a j’ero gropà a la campagna andova ch’a nassìo - për soa dëgrassia – e che a dovìo travajé la tèra come ‘d besc-e mach për ricavene tant da nen meuire ‘d fam. Ebin lor-sì forse a conossìo gnanca gnente ‘d Carlon, dle soe bataje, dle soe conquiste. A conossìo però motobin bin le soe trupe, ij soldalass ëd sò esércit e ‘d coj dij nòbij che, an passand minca tant për andé a “liberé” në Stat o a “convertine” n’àutr, a fasìo ravagi ‘d tut, a rafavo minca ròba, a crasavo tut lòn ch’as podìa crasé e su tut lòn ch’as bogiava a dovravo violensa an sëmnand mòrt. Peui, an paga ‘d lòn che a l’avìo “prelevà” a lassavo pest, colera e cadàver da sotré! Na vòlta che a j’ero passà sti gentilòm, coj che a restavo ancora viv a savìo nen se ciamesse fortunà o nen.

Malgré sòn ij “potent”, ancheuj come antlora, a son sempre convint d’esse amà e amirà da tuti meno che da na cita minoransa che “a conta nen”.       Fin dla filosofìa!
Com Dé a veul anche cola neuit a l’é passà e a la matin bonora Carlon con d’apress la sòlita coalera ‘d “grand òm” a l’ha scotà Mëssa, a l’é comunicasse e a l’ha dit j’orassion da bon cristian. Fàita peui na bela e bondosa colassion a l’é anviarasse, ‘d bon umor, vers ël giardin dla sèira prima për posé sò real panel an sël tròno d’òr e ten-e consèj.
A-j fasìo coron-a tut d’antorn ij nòbij, ij vëscov, ij cap dle milissie e ij pì amportant dignitari ‘d sò regn: ij “Pari”.

Carlon a l’ha esponù ij termo dla quistion an presensa dl’ambassador dj’àrabo, Blancardin, peui a l’ha ciamà consèj ai sò. An efet chiel a l’avìa già decidù còsa fé, ma a vorìa che a-j lo consijèisso j’àutri për nen fé la figura ‘d col che a l’ha veuja ‘d ritiresse. 
Donca, a s’àussa për prim a parlé Orlando - vardlo sì, finalment, nòstr eroe – e con orgheuj a ricòrda al Re che:

- A j’àrabo, a sta mira, a l’é restaje mach pì la sità ‘d Saragossa e j’euj për pioré! A l’han perdù tut. Perdoma nen temp a traté con lor. Fòrsa! Domje n’ùltima anlardà! Foma droché Saragossa, tajomje la testa a dontre milen-e dë sti pagan miscredent e j’àutri ch’as faso batié cristian, për la glòria ‘d Nosgnor. Peui i torneroma a ca nòstra! – 
 

Adess vojàutri i vë spetreve che an rispòsta a sto dëscors parèj coragios e pien d’orgheuj tuti ij Franch a fusso sautà an pé brajand pì o meno parèj: - Brav! Bin! A l’é parèj che a venta fé! A j’arme, a j’arme! Massoma sti mëssagé arabich come lor a l’han massà ij nòstri! A Saragossa, a Saragossa! - 

E anvece nò! Gnanca na frisa. Tuti ciuto!

… e a penso: - Ma varda ‘n pòch sto rompaciap fanatich d’Orlando! Ma a stà mai ciuto chiel-lì? S’a-i ten, ch'a vada chiel a fessé foré le tripe! –
Carlon a resta dubios; a l’ha già pijàit la decision ant la neuit, come ch’i l’oma vist, ëd piantela lì con sta guera; a lo sà pro anche chiel che ij sò soldà a son ëstofi ‘d combate e a vorerìo torné a ca, ma a veul che a sia quaiche dignitari a sugerìe sta solussion përché, parbleu!, a dev pa esse chiel a diciaresse strach ëd batajé. Contacc!, che figura ch’a-i farìa davanti a tut ël mond, eh?!?

Chiel però a l’é ‘n drito, pa për gnente a l’era ciamà Magno (‘l Grand), e parèj fasend mostra ‘d pensé a pija temp e a speta: tant a sà che prima o dòp quaidun a s’ausserà pro a parlé e a-j darà ‘l consèj che chiel a speta.

E, come as vorìa dimostresse:

E zichin-zichèt n’àutr coragios vassal, ël duca ‘d Nimes, as drissa an pé e a crija: - I l’eve sentù la rispòsta ‘d Gano. A l’é pien-a ‘d sust e a venta segue sò sugeriment. Mè valoros re Carlon, pijé ij regaj e j’ostage che Marsili a v’euffr e foma finì sta guera.

Tuti ij Franch as levo an pé come na person-a sola e, sospirand ëd solev, a crijo anche lor: - A l’é giust, a l’é giust! Ij capitani a l’han parlà dabin! Tuti a ca, a l’é finìa la naja!

Carlon a l’é sodisfàit, a l’ha otnù lòn che a vorìa e as perd nen an coment për tëmma che quaiche d’àutra testa càuda, come Orlando, a fica sò bech e a fasa cambié ideja a la ciambrea; parèj a ciama ai sò consijé ch’a-j mostro chi ch'a l’é l’òm giust da mandé da Marsili për conclude l’afé.

Ël duca ‘d Nimes as euffr sùbit volontari (as vëdd che a vorìa fé cariera), ma Carlon a-j dis che chiel a l’é tròp savi e për sòn a-j serv a cort. Ciuto e mosca!

As euffr anlora Orlando, l’idealista, ma sò amis intim, ël prinsi Olivieri, a lo fërma fasendse avanti a sò pòst, arcordand a tuti che Orlando a l’é na frisa dësdeuit e moschin, tròp fogos e che, con chiel, la mission ëd pas a sarìa podusse trasformé an tragedia.

Carlon però a-j dis che nì un nì l’àutr a saran ris-cià an na mission parèj pericolosa përchè a son doi Pari ‘d Fransa e a arfuda anche con flin-a l’oferta d’andeje chiel che a-j fà Turpin, arsivësco ‘d Reims. Mi i penso che a Carlon a jë stèissa an slë stòmi quaidun an particolar, ma che a vorèissa nen esse chiel a indichelo e për la quarta vòlta a ripet soa domanda: - Anlora, i veule mostreme chi a l’é l’òm giust për sta mission, sì o nò!?! – An fasend comprende, parèj, che chiel a vorìa un che a fussa nì tròp savi, nì tròp orgojos, nì na testa anvisca, nì tròp amportant e gnanca tròp coragios: na mesa caussëtta, là!

A sàuta su Orlando, che probabilment a l’avìa na veja ruso con sò parastr, e a ponta ‘l mostrareul drit su Gano disend: - Majestà, Gano a l’é l’òm ideal!

Ij Franch ansios ëd saré ‘l dëscors, për paura d’esse o prima o dòp sernù, a-i buto nen doi second a sbrajassé an còro: - Si, si, chiel a l’é l’òm giust! Mandoma Gano!

Carlon a dis sùbit che ‘d si

e a l’é quasi pijaje ‘n colp!

Furios a campa an tèra la plissa ‘d ziblin che a portava come mantel e a resta an tunica bianca ‘d seda; a l’ha j’euj lùcid da la ràbia, la cera spàlia e ij trat dla motria tirà.
Orlando – a crija – përchè it l’has tirame ‘n bidon parìa, eh? Tuti a san ch’i son tò parastr e ti it im trasse an sta manera?

Da adess an avanti stà bin an guardia përchè s’i riesso a torné viv da costa mission pericolosa it la faso paghé con j’anteresse: it rovin-o për tuta la vita! - 

Orlando a-j rëspond: - Mach un mat o ‘n fifon a parla parèj. Mi i l’hai gnun-e tëmme ‘d ti e dle toe mnasse. Varda, tirte andaré ch’i vado mi a tò pòst.  

Guardte bin da fé na ròba parèj, nèh! Ël re a l’ha comandame d’andé e mi i-i vado, ma stà tranquil che peui i savrài mi rangete la pipa ch’a tira! – a lo mnassa torna Gano. Peui adressandse a j’àutri nobij present – Ma vardé ‘n pòch sta motriassa balorda d’Orlando: prima am campa ant ël feu e peui a veul feme passé adritura da viliach! I seve tuti testimòni che a l’ha famla pròpe spòrca e a dev paghem’la!  

Për tuta rispòsta Orlando a s’é butasse a rije ‘d gust e a l’é mancaje ‘n pluch che a Gano a-j pijeissa ‘n colp: as fà ancora pì scur an fàcia, a pòsa la man an sël pugnal e se a fussa nen che ‘l re a lo ten d’euj a lo dovrerìa d’amblé për feje na botonera ant l’amburì a sò fieulastr. 

Carlon, che a l’ha seguì tuta la sen-a an silensio, a ciama Gano che a ven-a a pijé da soe man ël baston e ‘l guant, ij sign ufisiaj dj’ambassador, e ‘l cont as davzin-a a chiel bërbotand maledission a drita e a mancin-a. Ël re a lo fà anginojé mentre che a lo arpròcia d’avèj ‘l cheur pien ëd malvorèj e sòn a-j fà ancor ëd pì monté la flin-a tant che a-j tramolo le man e quand che Carlon a jë spòrz baston e guant, chiel a l’é nen pront a pijeje e a-j lassa droché për tèra. 

Tuti ij present a resto antërdoà, sorprèis e sagrinà.  
- Maleur, - as bësbijo un con l’àutr - maleur! - e mai prevision a l’é stàita pì giusta.
Gano a rabasta d’an tèra baston e guant, a-j fà n’ancin al re che a l’ha daje soa benedission e a s’anàndia vers soa tenda. Ambelelì as pronta për la partensa butandse a còl lòn che a l’ha ‘d pì bel: corassa dl’assel pì bon ch’a-i fussa, jë spron d’òr, la barbùa con la piumassera longa e colorà. Al fianch a l’ha soa fedel ëspà “Murglies” e, pen-a che lë scudié a-j lo pòrta, a monta a caval dël sò superbi destré “Maciabrun-a”.
Circondà da na nìvola d’amis che a pioravo frapà; arcomandand a tuti d’avèj cura ‘d soa fomna e ‘d sò fieul Baldovin; seguitand sempre a frandé maledission a Orlando e ai sò  amis; fërfojand giaculatòrie al Padreterno e a la fortun-a; sempre pì spali an facia e con ël tramolon a le gambe, ël cont Gano…

Fin dla tersa pontà (a séguita ambelessì)

Leteratura piemontèisa
Pròsa
Salve Valtingòjer