La Fija dël Rè dj'Arfaj/Capitol 25


La Fija dël Rè dj'Arfaj

Cap. XXV - Lirazel a memòria le tère cognossùe 

Damentre che ij sërvan a corìo 'nvers la Tèra për andé grigné dapress a le costume dj'òmo, Lirazel a l'é bogiasse na frisa an fàuda a sò pare che, serios e pasi su sò tròno 'd ceja e giassa, a l'era scasi pa bogiasse longh ëd dódes ëd nòsti agn. La prinsëssa a l'ha tirà 'n sospir ch'a l'ha fronzì la covertura dij seugn e a l'ha dësrangià na brisa 'l Pais ëd j'Arfaj. Le primalbe, ij calé dël sol, j'ambrun e 'l bërlusor bleu spali dle stèile ch'as mës-cio ansema për formé la lus ch'a fà ciàir al Pais ëd j'Arfaj, a l'han antërsentù 'n fàit mincent ëd ringret e tuta soa s-ciandor a l'ha tramblà. La màgica ch'a sesìa sé lus-lì e j'anciarm ch'a jë tnisìo ansema për tant fé ciàir sensa fin a la tèra ch'a l'ha nen da ubidì 'l temp, a j'ero pa tant fòrt 'ma 'l ringret ch'as destra da l'imor sombr ëd na prinsëssa dla sëppa dj'arfaj. A l'ha tirà 'n sospir, përchè che an soa gòj, ch'a seguitava da tant ampéss, e ant la chiete dël Pais ëd j'Arfaj a l'era forasse 'n pensé dla Tèra, parèj che franch al sénter ëd l'eclat dël Pais ëd j'Arfaj, che le balade a l'han bin malfé a contene, chila a l'ha arciamà a ment le primavere* e j'erbe sembie 'd nòsti camp. E an marcianda su sti camp, an soa reverìa a vëgghìa Orion, da l'àutra banda dël finage dl'ambrun, leugn da chila d'un përfond d'agn ch'a l'era pa gnanca bon-a a figuresse. E tuta la s-ciandor dël Pais ëd j'Arfaj e soa blëssa dëdlà 'd lòn ch'i soma bon a sugnesse, e la pas ancreusa e fonza anté che ij milagn a-i deurmo nen dësrangià nì ampressà dal temp, e la màgica 'd sò pare ch'a goernava bele fin-a 'l pì cit ëd j'alis da 'nfiapisse, e j'anciarm ch'a dovrava për fé anveré le reverìe e le susnor, a j'ero pa pì bon a parela da fantasié e a la contentavo pì nen. E parèj ij sò sospir a bufavo an sël Pais ëd j'Arfaj e a-j dasìo na frisa 'd gena a le fior.
Sò pare a l'é sdasse dël rusiacheur ëd soa fija e a savìa ch'a-j dasìa gena a le fior e ch'a fasìa tramblé la pas ch'a së slargava 'n sël Pais ëd j'Arfaj, bele che pa 'd pì che lòn che n'osel a fasa ondojé 'l tendagi dël pavajon d'un rè an ësvolatanda contra soe bòbe, damentre ch'a virola spers longh ëd na neuit d'istà. E bele ch'a savèissa dcò che chila a l'era malincurosa an càusa a la Tèra e ch'a l'avìa pì car chèich costuma dle tère cognossùe che tuta la s-ciandor dël Pais ëd j'Arfaj, antant ch'a l'era astà con chiel sël tròno dont as peul contesse mach ant le balade, contut, sossì a-j fasìa nasse mach ëd compatiment drinta a sò cheur anmascà, tant 'ma nojàit i pudoma compatì un cit ch'a dëspresia lòn ch'i tenoma për sacr e che peui i trovoma an camin a sangiutì për chèich afé da nèn. E con pì ch'a jë smijava che la Tèra a valèissa pa 'l rusiacheur ëd chila, da già che 'mbelelà tut a ruvava tant ladin 'ma as n'andasìa: na pijàita dël temp sensa gnun-e dësfèise, na vision ësbiajìa s-ciairà dëdlà dj'arvere dël Pais ëd j'Arfaj, tròp lesta për esse pijà sël serios da na ment ambibìa dla màgica, d'otant pì chiel a compatìa soa fija për sò vërlo baravantan ch'a l'avìa possala a virondé ant le tère cognossùe e a 'ngavignesse, aidé, con le ròbe ch'a passo via. E bin! Chila a l'era nen bonasia. Chiel as la pijava pa con la Tèra për avèj ablì parèj l'imaginativa 'd soa fija ch'a n'avìa pa pro dlë splendrior dël Pais ëd j'Arfaj e a sustava cheicòs ëd pì: a sarìa stàita la possansa stravisa 'd soa màgica ch'a l'avrìa dajlo. A l'ha alvà 'l brass drit ch'a pogiava 'n sël tròno fàit d'armonìa e 'd mirage, a l'ha alvalo e an sël Pais ëd j'Arfaj a l'é calaje 'n silensi carià dë spetativa.

Le gròsse feuje a l'han chità 'd ciusié travers le foreste vërde e fonze; j'osej faulos e ij monstro a son ëstass-ne ciuto tant 'ma s'a fusso scurpì 'nt ël màrmol; ij sërvan brun ch'a corìo 'nvers la Tèra a son fërmasse tùit e a l'han chità 'd fé rabel. Peui dal silensi a son aussasse 'd cit ciusion satì 'd susnor, ëd cit son ch'a smijavo vnì da n'anvìa për ëd ròbe che gnun-a balada a l'é bon-a a conté, ëd son ch'a l'avrìo podù esse le vos ëd le lerme, se mach minca cita stissa salà a fussa viva e a l'hèissa na vos për conté 'ma ch'as dësvlupa 'l rusiacheur. Apress, tùit coj cit armor a l'han ancaminà a dansé dasiant drinta a la melodìa che lë Sgnor dël Pais ëd j'Arfaj a l'avìa antrenà con soa man anmascà. E la melodìa a contava 'd na primalba ch'a spontava su 'd ciòm dësconfinà, leugn an sla Tèra o su chèich pianeta sconossù ant ël Pais ëd j'Arfaj, an chërsend adasi fòra da 'nt ël top fonz e da 'n ginich ëd la forca sota 'l ciàir ëd le stèile; mincenta, basativa e malinconiosa, pen-a mach pì lusenta che le stèile; fàita pì scura da j'ombre dij tron e an ghignon ëd tut lòn ch'a l'é top; anduranta, chërsenta e bërlusenta, fin-a a la mira che për ij ciòm sombr e travers la frèid ëd l'aria a l'é ruvaje tut ant un moment lë splendrior dij sò color; e la primalba a 'ndasìa anans con soa s-ciandor, e le nìvole le pì nèire a viravo adasi 'nvers ël reusa e a viagiavo drinta a 'n mar color ëd la silingria, e ij ròch ij pì scur, ch'a l'avìo vijà longh ëd la neuit, a splendrìo àora 'd na lus d'òr. E cand che la melodìa a l'ha pì nen avù da conté d'àutre smaravije 'd sa sòrt, ch'a j'ero sempe stàite strangere al Pais ëd j'Arfaj, anlora 'l Rè a l'ha bogià la man ch'a tnisìa àuta, tant 'ma s'a ciamèissa d'osej con un gest, e a l'ha fàit alvé na primalba an sël Pais ëd j'Arfaj an fasendla ruvé da un dij pianeta dij pì arand al sol. E bele ch'a vnèissa da dëdlà dle bòine dla geografìa e da 'n temp ëd longa man giumai dësmentià e fòra dla conossensa stòrica, na primalba frësca e anciarmanta a l'ha fàit babòja con sò eclat an sël Pais ëd j'Arfaj ch'a l'avìa mai cognossù na primalba dnans. Le cite sferëtte dle stisse 'd rosà a pendìo da le ponte dij brin gombà dl'erba, an goernand andrinta la lus e la smaravija dla blëssa frapanta 'd cej tant 'ma ij nòsti, che lor a vëgghìo për la prima vira.

Cola primalba foravìa a l'é chërsùa pian an s' cole tère strasordinarie, an vërsandje ansima ij color che 'n di apress a l'àutr nòsti ginojèt* e nòste reuse 'd busson, longh ëd le sman-e 'd soa fiorìa, a bèivo con gòj an fasenda consistòri e festiolanda ciuto. Un bërlusor neuv për la foresta a l'é parëssù an sle feuje longhe e stravise, e d'ombre mai vëggùe dnans ant ël Pais ëd j'Arfaj a son ëslongasse dai bion badiaj ëd j'erbo e a son glissà cace an sj'erbe ch'a j'ero mai sugnasse 'd podèj ës-ciaireje. J'agulie dël palass, ancorzendse ch'a l'era vnuje 'n portent, bele che pa fiamengh 'ma lor, a savìo che lolì a l'era 'd màgica, e an rëspòsta a l'han campà fòra në slusor da soe fnestre anciarmà ch'a l'han sofiamà 'n sij brich dël Pais ëd j'Arfaj tant 'ma n'inspirassion, an mës-cianda na noansa 'd reusa al bleu dle Montagne dj'Arfaj. E ij vardian su cole sime stravise, ch'a smirajavo da 'n s' coj ròch aret da 'n përfond ëd temp për pàu ch'a podèissa ruveje cheicòs dë strangé da la Tèra o da na stèila, a l'han vëggù 'l cel ch'a 'ncaminava a vnì ross a lë sponté dla primalba. Anlora a l'han alvà ij sò còrn e a l'han sofiaje andrinta për nonsié al Pais ëd j'Arfaj ëd vardesse da cheicòs ëd forësté. E dcò ij vardian ëd le combe sërvaje a l'han alvà ij sò còrn, ch'a j'ero coj ëd tòr faulos, e a l'han sofiaje andrinta torna col midem signal da 'nt ël top dij sò balatron afros, e l'arson a l'é spantiasse, mnà anans da le muraje monstrose 'd ròch ch'a lo arbatìo anvers j'àutre soe cambrade sbaruvante. Parèj tut ël Pais ëd j'Arfaj a 'rsonava da l'avis ëd pijesse varda che cheicòs dë strangé a l'avìa dësrangià ij sò finage. E donca an s' cola tèra talamanera malsoà e vaitosa, e an sij sàber dësfodrà àut dai feuro scur arlongh dij bàuss solengh për tant arpossé jë dzanemis, a l'é ruvaje la primalba dorà e dësbordanta: la smaravija tant veja che nojàit i cognossoma bin. Ël palass con tùit ij sò portent e ij sò anciarm e mascarìe a l'ha slansà dë sludi travers soa lusor bleuva-giassa, tant 'ma për deje 'l bin-ëvnù e valasar ëdcò për l'anvìa 'd bravela, an giontanda parèj al Pais ëd j'Arfaj na s-ciandor neuva dont mach le balade a son miraco bon-e a conté.

A l'é stàit antlora che 'l Rè dj'Arfaj a l'ha torna bogià la man ch'a tnisìa àuta, arand a le ponte 'd soa coron-a, e a l'ha duvertà na binda 'd trasparensa travers le muraje 'd sò palass anmascà e a l'ha mostraje a Lirazel le stenduve dësconfinà 'd sò regn. E mersì a la màgica, chila a l'ha podù vèje, për tut ël temp che chiel a l'ha fàit s'anciarm con ij sò dij, le foreste vërde sombre e tute le bricòle dël Pais ëd j'Arfaj, le montagne amposante bleuve spalie e le valà che 'd gent foravìa a-j fasìo la vardia, tute le creadure dle fàule ch'as rabastavo ant ël top sota le feuje stragròsse e 'l batibeuj dij sërvan ch'a corìo a sbrassavers anvers la Tèra. A l'ha vëggù le vardie aussé ij còrn ai làver, damentre ch'an s' coj còrn a campava dë sludi la lus ch'a l'era 'l trionf ël pì strasordinari dla vajantisa mascheugna 'd sò pare ant la màgica. La lus ëd na primalba a l'era stàita arciamà 'n s' cole tère stravise për pasié Lirazel, për ch'as confortèissa da soa matan-a an fasendje vèje lòn ch'a revava dla Tèra. E donca chila a l'ha vëggù ij pra anté che 'l temp a l'avìa minojaje për vàire sécoj, parèj che nen un-a dle fior ch'a-j anciovendava a l'era mai anfiapisse; e sa lus neuva ch'a ruvava an sij pra che chila a-j vorìa bin, an travërsand ij color carià dël Pais ëd j'Arfaj, a-j dasìa na blëssa ch'a l'avìo mai cognossù fin-a al moment che sa primalba a l'avìa fàit ës viage dëdlà dël finage për rëscontré l'ambrun anciarmà; e dcò j'agulie dël palass, dont mach le balade a peulo conté, a splendrìo, a sludiavo e a smijavo fin-a pijé feu. Ël Rè a l'ha dëstornà j'euj da cola blëssa sturdienta e a l'ha anvisagià soa fija për vèje con che smaravija a vardèissa sò pais ëstrasordinari damentre che soe reverìe a tornavo andaré da 'nt le tère dël temp e dla mòrt, anté che, aidé, a l'avìo virondà për tròp ampéss. E bele che j'euj ëd Lirazel a fusso virà 'nvers le Montagne dj'Arfaj, ch'a-j fasìo pandan an manera foravìa con sò mascheugn e sò bleu, cand che 'l Rè dj'Arfaj a l'ha beicà j'euj che për lor a l'avìa fàit ëvnì sa primalba da tant daleugn da sò cors natural, a l'ha vëggù, andrinta 'd soa fonzor anmascà, ch'a pensavo ancó a la Tèra! A pensavo a la Tèra, contut che chiel a l'hèissa fàit un gest màgich con soa man, con tuta soa possansa, për tant arciamé ant ël Pais ëd j'Arfaj un portent ch'a la fèissa bianesa 'd soa ca. E tut sò regn a l'avìa spricià 'd gòj për sòn, e ij vardian sij balatron afros a l'avìo sonà d'arciam dròlo, e le creadure monstrose, le bòje, j'osej e le fior a j'ero argiojisse an manera neuva. Contut, bele parèj, ambelelà al sénter dël Pais ëd j'Arfaj, soa fija a pensava a la Tèra.
S'a l'hèissa mostraje 'n portent qualsëssìa, da na primalba an fòra, a sarìa miraco stàit bon a ciamé torna andaré belelì le reverìe dla fija; nopà ch'an ëmnanda cola blëssa stravisa e strangera ant ël Pais ëd j'Arfaj për ch'as mës-cèissa con soe smaravije antiche, a l'avìa dësvijà an Lirazel ëd memòrie 'd matin ansim a 'd camp che chiel a cognossìa pa. E an sò fantasié, chila as vëgghìa giuvé torna con Orion an sij pra dl'Anghiltèra anté ch'a-i chërsìo le fior ëd le tère cognossùe, nen bëschià da gnun anciarm.
"É-lo pa pro?" a l'ha ciamaje chiel con soa vos arsonanta carià 'd mascheugn, an mostrandje dla man, bon-a a fé 'd miràcoj, le stenduve dzamzurà 'd soe tère.
Chila a l'ha tirà 'n sospir: a l'era pa pro.

Al Rè a l'ha pijaje 'l rusiacheur: a l'avìa mach cola fija-lì e chila a sentìa l'anvìa dla Tèra. A l'era staje na vira n'argin-a ch'a l'avìa regnà con chiel an sël Pais ëd j'Arfaj; ma a l'era mortal, e giusta për lòn, un di a l'era mòrta, da già che soens as n'andasìa a virondé 'n sle bricòle dla Tèra për vèje torna la natura al mèis maj o ij bòsch ëd fò a l'otonn; e bele ch'as fërmèissa mach un di ant le tère cognossùe cand ch'a-i andasìa, e a tornèissa 'ndaré ant ël palass dëdlà dla finansa dl'ambrun ëdnans che 'l sol a 'ndèissa sota, contut ël temp a l'avìa fàit sò travaj tuta vira che chila a l'era andaje. E parèj a l'era vnùita veja e da lì nen vàire, parlanda da la mira dël Pais ëd j'Arfaj, a l'era mòrta, da già ch'a l'era mach mortal. D'arfaj ësmaravijà a l'avìo sotrala coma ch'as sotèro le fije dj'òmo. E àora 'l Rè a l'era da sol con soa fija, e chila a l'avìa pen-a tirà 'n sospir an pensand a la Tèra. Bele che chiel a l'hèissa 'l rusiacheur, contut, da 'nt ël top ëd col crussi a l'é surtije fòra, coma soens a-i ven për j'òmo, n'inspirassion ch'a bërlusìa 'd soris e 'd gòj, e ch'a l'é dëstrasse an cantanda da 'n soa ment doleuria. Anlora 'l Rè a l'é alvasse, a l'ha aussà ij brass e soa inspirassion a l'ha dësbordà an sël Pais ëd j'Arfaj tant 'ma na mùsica. E 'l fluss ëd sa mùsica a l'era compagnà da 'n cissament a 'lvesse e dansé, che gnun a l'era bon a arzistje ant ël Pais ëd j'Arfaj e ch'a l'avìa na fòrsa parija a cola dël fluss dël mar. A l'ha bogià ij brass con gravità, e la mùsica a na scorìa; e tut lòn ch'a marciava linger për la foresta, tut lòn ch'as rabastava 'n sle feuje, tut lòn ch'a sautava su për ij brich ëschërvassà o ch'a brotava sij camp d'alis, tute le creadure an tùit ij leu, fin-a le vardie ch'a goernavo la përson-a dël Rè, le sentinele solitarie dle montagne e ij sërvan ch'a j'ero 'n camin a core 'nvers la Tèra, tùit pianta a son butasse a dansé al son ëd sa mùsica, tant 'ma a-i ven an sla Tèra cand che lë spìrit ëd la prima a ruva na matin trames a në strop bàut ëd crave.
Ij sërvan a j'ero giumai bin arand a la finansa e a l'avìo già 'n sël moro 'n cit grignèt a pensé a le costume dj'òmo, e as pressavo con la fërlin-a dle creadure cite e van-e për andé dëdlà dl'ambrun ch'a spartiss ël Pais ëd j'Arfaj da la Tèra. Ma àora a 'ndasìo pa pì anans e as bogiavo an ariond o formanda dë spiraj angavignà, e a dansavo tant 'ma a fan d'istà da sèira ij moschin su nòsti camp. Ant ël creus ëd la foresta coatà 'd flèis, ëd bestie dle fàule a balavo dcò lor ëd minuèt che 'd masche a l'avìo componù na vira për un sò sghiribiss e tant për grigné, vàire e vàire temp andaré cand ch'a j'ero giovo, dnans ch'a-i nassèisso le sità. E j'erbo dla foresta a l'han aussà adasi soe rèis pèise fòra dla tèra, an ondojandëss-je ansima an manera dròla e dzadeuita e dansanda peui tant 'ma su dë scatijon monstros; e dcò le bòje a balavo an sle gròsse feuje tërmolante. E drinta al top ëd balme fonze, ëd creadure stravise, përzonere 'd chèich mascarìa, a son alvasse fòra 'd sò sugné ch'a 'ndasìa anans da 'n përfond ëd temp e a son butasse a dansé ant ël molengh*.

Dacant al Rè mascon, la Prinsëssa Lirazel a bautiava na frisa a la cadansa dla mùsica ch'a l'avìa fàit dansé tute le creadure anmascà, e a l'avìa 'n sël visage n'arciam linger d'un soris ch'a stërmava 'nt ël cheur, da già che drinta a chila as la rijìa sempe dëdnans a lòn che soa gròssa blëssa a l'era bon-a a otnì. Tut ant un nèn, ël Rè dj'Arfaj a l'ha dëstrà pì àuta na man e, an ëtnisendla parèj, a l'ha fàit chité tùit coj ch'a dansavo ant ël Pais ëd j'Arfaj e a l'ha angrinfà, anfondendje na tëmma mës-cià al rëspet, tute le ròbe anmascà; peui a l'ha mandà 'n sël Pais ëd j'Arfaj na melodìa fàita 'd nòte ch'a l'avìa brancà trames a j'inspirassion ch'a virondo an cantanda sì e là travers ël bleu sclint bin dëdlà dle rive 'd nòsti mar; e tuta la tèra a l'é stàita fongà 'ndrinta dl'anciarm përfond ëd sa mùsica stravisa. Le creadure sërvaje che j'òmo a j'ero bon a figuresse e cole ch'a parëssìo gnanca ant le legende, a vnisìo possà a canté 'd canson veje 'ma tut, ch'a l'avìo dësmentià 'd longa man. D'osej ëd le fàule a j'ero tirà a vnì giù da soe autësse strasordinarie. D'emossion ëscognossùe e bele mai anmaginà a dësrangiavo la pas dël Pais ëd j'Arfaj. La buria dla mùsica as frandava con soe onde mirabiliante contra dle brivere rudie dle montagne bleuve dj'arfaj, fin-a a la mira che ij sò balatron a mandavo fòra dë strun dròlo tant 'ma s'a fusso fàit ëd bronz. An sla Tèra a l'é nen sentusse gnun-a mùsica o arson: pa na nòta a l'ha dëstravërsà 'l finage strèit ëd l'ambrun, pa 'n son, pa 'n ciusion. Contut, sé nòte a son dëstrasse e a son passà, pèj ëd parpajòle ràire e foravìa, për tùit ij camp dël Paradis, an bësbijand a j'ànime dij beat tant 'ma 'd memòrie ch'as na savìa pa l'adoss. Ëdcò j'àngej a l'han sentù sa mùsica, ma a l'avìo antërdije dë spirene dl'anvìa. E bele che la mùsica a ruvèissa nen an sla Tèra e che nòste valbe a l'abio mai sentù la mùsica dël Pais ëd j'Arfaj, tutun a-i era antlora, 'ma ch'a l'é sempe staje, ëd coj ch'a fasìo 'd canson për d'ocasion ëd deul o 'd festa, për nen che la dzasperassion a sesièissa la gent; e combin che lor-sì a sentèisso nen ruvé na nòta da 'nt ël Pais ëd j'Arfaj travers ël finage dl'ambrun ch'a smòrta minca son, a l'avìo tutun sentor an soa ment ëd la dansa 'd sé nòte anmascà, a l'han ëscrivuje an sël papé e dë strument musicaj a l'han sonaje. A l'é stàit antlora ch'a l'é avusse l'ocasion dë scoté la mùsica dël Pais ëd j'Arfaj che gnun a l'avìa mai sentù dnans.
Ël Rè dj'Arfaj a l'ha tnù marlàit tute le ròbe e le creadure ch'a-j duvìo ubidiensa, e tute soe anvìe, soe chëriosità, soe por e ij sò seugn, a floté ansugnochì an s' coj fluss ëd mùsica ch'a l'era pa fàita 'd son dë sta Tèra, ma 'd cola sostansa eteria che 'ndrinta a-i novo ij pianeta, con vàire d'àutre ròbe mirabiliante che mach la màgica a cognòss. E peui, damentre che tut ël Pais ëd j'Arfaj a surbìa cola melodìa, tant 'ma la Tèra a surbiss la pieuva ch'a dà solage, chiel a l'é virasse torna 'nvers soa fija an ciamandje con ël bèich dij sò euj: "Col ch'a l'é-lo 'n pais tant bel 'ma 'l nòst?" E chila a l'é virasse 'nvers chiel an disendje: "Costa-sì a sarà mia ca për sempe." Ij sò làver a j'ero durvisse për dì lòn, la grinor a splendrìa drinta ai sò euj bleu anmascà e a l'era giusta 'n camin a slonghé le man ëdlicà 'nvers sò pare, cora ch'a l'han sentù 'l son dël còrn d'un cassador ëstrach, ch'a sofiava leubi arand al finage con la Tèra.

Piemontèis
La Fija dël Rè dj'Arfaj