Salve Valtingòjer/La Canson ed Roland 5
Artorn

La Canson ëd Roland, visadì na conta dij nòstri Bcé 
(quinta pontà)

- Si, ma a j’é nen ël Califfo an mes a lor! – a l’ha dit Carlon – Përchè? -
Ma Gano a l’era pì busiard che ‘n gavadent oltra che traditor! Vardé còsa a l’ha anventà për giustifichè la mancansa dël Califfo tra j’ostagi.

- Va bin! Pijomla për bon-a. – a fà Carlon (che sota, sota a pensava che Gano a l’avèissa dovù cede quaicòs ant la tratativa con Marsilio) – Ma sto re Marsili a l’ha acetà dë vnì a Aquisgran-a a fesse batisé e a giureme fedeltà come vassal? -
E vërgognosament, Gano, a séguita a fortì ‘l fàuss anche sle promësse ‘d Marsilio.

Òh, a la bonora! – a dis Carlon àussand-se an pé – Ringrassioma Dé! Brav Gano, i l’eve travajav’je pròpe bin sti miscredent. I l’avreve da part mia un bel premi! –
E antlora a së scaten-a la gòj an mes a l’esercit cristian: 

S’ode a destra uno squillo di tromba
A sinistra risponde uno squillo.
D’ambo i lati calpesto rimbomba
Da cavalli e da fanti il terren.
Quinci spunta per l’aria un vessillo
Quindi un altro s’avanza spiegato.
Ecco appare un drappello schierato …

… E dapress tut l’esercit a ven.
Amen!
I ciamo ‘l perdon a nòstr Grand Alessandro Manzoni për avèj dovrà sti vers ëd na soa tragedia, ma i l’hai falo anche për onorelo! Eh si, përchè mach con la potensa dla soa poesìa a l’era possibil deje un toch onomatopeich e figurà a cost moment particolar dla nòstra conta: n’esercit che an granda alegrìa as pronta a lassé la tèra strangera pien-a ‘d pericoj e a ritorné ant la dossa patria amà.
I l’eve present le furmìe come che a coro a drita e a mancin-a, as tajo la strà, as fermo tocandse le antenne, a van e a ven-o e a l’é tut un furmiolé?
Ebin, ant ël camp dij cristian a l’era l’istess, ma a diferensa dle furmìe che a son mue, là l’aria a l’era pien-a ‘d vos: tut un ciamesse da sì e da là, ëd batue alegre, ëd gent che a cantava, ëd mulaté che a cristonavo përchè la mula a stasìa pa fërma e as lassava pa carié, d’invocassion dij ferì e dij malavi che a l’avìo pau d’esse lassà andarera, dij pior dle fomne musulman-e che a j’ero stàite pijà come ladrarìa ‘d guera e ades a vorìo nen esse bandonà a la vendeta dj’arabich che a l’avrìo lapidaje përchè contaminà dai rapòrt con ij cristian.
E peui a j’era la frenesìa dël pronté tuta la ròba da portesse dapress, cola sachegià ant le sità e ij borgh conquistà. Quaidun magara a riessìa nen a fela sté tuta ant la somà, sta ròba, e antlora:
-	Òhi, brava gent, am vanso doi bej tapiss ch’i sai pa andova buteje. Se quaidun a-j veul i-jë vendo a bon pat.
-	Fa ‘n pòch vëdde! – a-i dis un - Bej sti si? Ma s’a son tuti frust, mé car Rupert. 
-	A son frust mach na frisa an sij canton, ròba da gnente!
-	E vàire ch’it na veule?
-	Ma, it sas, i l’hai pijaje ant una bela moschea; a son ëd valor! Pròpe përchè it ses ti, Wilelm, it je lasso për tre tòch d’argent.
-	Ti, Wilelm, daje pa dament – a fa n’autr – Rupert a l’è mach n’ambroion!
A sta mira ancamin-o a seurte ij cotej e boneur che da lì a passa n’uffisial che a-j fa pianté lì.
L’istessa còsa che a capitava ant ël camp dij cristian a sucedìa anche tra i maometan ëd Marsili. Lì però as prontavo nen për andessne, ma per tendje l’amboscà a la retroguardia ‘d Carlon quandi che a fussa rivà al pas ëd Roncisvalle an sij Pirenei.
Ant ël temp che l’esercit ëd Carlon as prontava për parte vers la Fransa, ij maometan ëd Marsili a son organisasse për tireje cola bela sorprèisa. Vedoma come:

Ël nòstr brav poeta a parla ‘d quatsentmila soldà a caval stërmà ant un bòsch! A më smija na frisa esagerà anche se lassù, al pass, a l’é pien ëd foreste. Però manten-e stermà quatsent mila cavaj e quatsent mila òmo...

Ant ël camp dij cristian a l’è neuit. Carlon a deurm e an seugn a l’ha doe vision: 
ant la prima chiel as vëdd mentre che a ten bin streita an pugn la sua lansa ‘d frasso. A riva Gano, ël traditor, che a-j la s-cianca ‘d brut d’an man, a la socrola con forsa vers ël cel tant che a volo via dle schege ‘d bòsch. Ma l’imperator as dësvija nen.
Ant la sconda vision chiel as treuva ant la capela dël sò palass d’Aquisgran-a e un crin anfurià a lo mòrd al brass drit. Sùbit a riva ‘d corsa anche un leopard che a fa per campesse contra Carlon, ma dal fond dla sala a riva ‘d corsa e a saut un levrié che a mòrd a n’oria ‘l crin e a-j la dëstaca, peui as franda contra ‘l leopard e a combat con chiel. Anche dòp sto seugn Carlon a seguita a deurme.
An col temp là as dasìa motobin d’amportansa ai seugn che a l’ero tenù come segn premonitor nen come adess che a servo mach për tiré fòra ij numer dël lòt. Se Carlon a l’aveissa contaje ste doe vision a quaid’un dij sò sivalié pì fidà con tuta probabilità a podìa evité…. Ma andoma për ordin.
A l’alba ‘d col di tuti ij Franch a son pront për parte e al segnal dl’Imperator l’esercit dij Franch as buta an marcia. Carlon a ciama davzin a chiel ij sò comandant: prinsi, cont, baron e vëscov e a-j dis:

“Ciapa lì! La vendeta a l’è fàita!” a pensa drinta ëd chiel Gano. “Ti it l’has fame fé bruta figura davanti a l’imperator quandi che për la flin-a ch’i l’avìa a son drocame baston  e guant da le man? Adess it pagheras costa e tute j’autre ‘d prima. Balengo!”
Orlando a l’era ‘l comandant pì car a Carlon e an pì a l’era sò  novod e sentend che Gano a lo indica, mach për gramissia, come responsabil dla retroguardia, posission assé pericolosa, a lo varda malament e lo apòstrofa durament:

Son a l’è lòn ch’an conta nòstr brav monio Turòldo, ma rasonandje ansima un a peul dì: “Ma a l’era nen Carlon ël capòcia ‘d tuti? Donca, se a vorìa nen che sò  car novod Orlando a fussa butà a la retroguardia për la pericolosità dl’incarich, a podìa fortì che col incarich a dovèissa esse dait a quidun d’àutri. Anche a Gano che a chiel a l’era pa tant simpàtich. Probabil che la verità a fussa che, sì a-j dëspiasìa che Orlando a fussa stàit designà për st’ancombensa, ma d’autra part a savìa che mach chiel a sarìa stait bon a protege l’esercit a le spale.” I seve d’acòrdi?
Veddoma adess quala ch’a l’è staita la reassion d’Orlando vers sò parastr Gano.

Peui a giura che a dësfenderà fin-a a la mòrt, se necessari, tut lòn che a dev protege essend a la retroguardia. A pijeran nen ij sarasin nì cavaj da sela, nì muj, nì sòme nì d’autra ròba che ste bestie a traspòrto:

Come a dije: “I lo sai pro che a finirà parej. A l’è bin për sòn che i l’hai indicate come comandant dla retroguardia.
E anlora Orlando che a l’era na testa anvisca, ma pròpe fòl a l’era nen e a l’avìa capì ‘l gieugh ëspòrch ëd sò  parastr, a-j crija an facia con në scat ëd ràbia: 

E për sbefié ancora ‘d pì Gano, Orlando a-j dis a Carlon ëd deje l’arch che l’imperator a ten an man e a vëddrà che gnun a podrà rij’je d’apress come a l’han fait j’autri comandant con Gano quandi ch'a l’è drocaje d’an man ël baston che Carlon a l’avìa sporzuje.

Da sta mira an avanti ël lìber a conta le vicende dle bataje che a son combatusse al Col du Roncesvalles an sij Pirenei tra la retroguardia dij Franch, vintmila òmo comandà da Orlando e j’arabich comandà dal re Marsili. 
La conta an dis che con Orlando a j’era ‘dcò sò grand amis Olivieri, fratel d’Alda la morosa che Orlando a dovìa marié e vàire d’àutri nobij sivalié abij a manegé spa e lanse, arch e frece. Con lor a j’era anche l’arsivëscov Turpin brav tant a benedì che a combate.
A l’è staje na prima bataja con l’avanguardia dl’esercit dij pagan vinta sensa gròsse perdite da Orlando e ij sò peui, mentre che a riordinavo torna le file për prontesse a fermé ‘l gròss dl’esercit nemis, Olivieri a l’ha vist rivé su da la pianura un numer smisurà ëd sòlda e d’òmo a caval. Anlora a l’ha pregà për bin tre vòlte Orlando ëd soné l’Olifante, ël còrn ëd guera, për avertì Carlon dël gran pericol e che a tornèissa andaré con d’àutri soldà për giuteje. Për tre vòlte Orlando a l’è rifiutasse ‘d ciamé l’agiut dl’imperator disendje a sò amis che ciamé agiut a l’era nen n’assion da coragios. A l’han pro resistù e combatù con glòria e onor Orlando e ij sò, ma a la fin, da vintmila che a j’ero a son restà mach an sessanta. Adess Orlando a cala da so caval  Vegliantino, a posa a tera Durlindan-a, la soa spa, e as decid a soné l’Olifante. Olivieri dal sò caval con an man Altachiara, la soa spa, a lo arpròcia ‘d brut:

E peui a-j dà la, metafòrica, cotlà final:

Quand che Orlando, ch’a resta sorprèis da sta mnassa che a së spetava nen da n’amison come Olivieri, a-i ciama ‘l përché dë sto rancor vers ëd chiel, la risposta ‘d sò amis a l’è na bela lession ëd comportament. I v’la smon-o sì dapress.

L’arsivëscov Turpin, vist ij doi che a ciocavo ‘d brut, as davzin-a a lor e a j’arpròcia:

E a-jë spiega ‘l pëchè a l’è mej sonelo l’istess:

Orlando antlora a taca a soné l’Olifante e a son-a a son-a sempre pì fòrt fin-a che adiritura a së s-ciapa, për lë sfòrz, na ven-a e ‘l sò sangh a cola anzora a col che a l’ha a còl: sangh dij tanti nemis che a l’ha massà!

Carlon a sent ël son dël còrn Olifante e a capiss che Orlando a lo ciama përchè a l’è stàit assalì da j’arabich. Donca la promëssa che Gano a l’avìa riportaje da la soa mission ant ël camp ëd Marsili a l’era un truch, pes, un tradiment. A capiss anche che Gano a l’è un traditor përchè, con dle scuse, a veul convince ‘l re che col son ëd còrn a ven da cassador che a fan na batua. E quandi che l’imperator a-j fa noté che chiel a conòss bin ël ton dl’Olifante e a l’è sicur che a l’è Orlando che a ciama, Gano a serca ‘d feje chërde che sicome Orlando a l’è na testa mata probabilment a l’é ancamin che as dësmora sonand an alegrìa.

A la fin Carlon a decid ëd torné andaré con sò esercit për porté agiut a Orlando, ma prima a fa pijé Gano da le guardie, a-j gava minca titol dignitari e a lo afida ai sò cusiné con l’ordin ëd lasselo an man a la plebaja, ch’as diverta un pòch, e peui grupelo a caden-a come un can. A sarà peui processà na vòlta rivà a palass a Aquisgran-a e condanà a mòrt.
Carlon a torna al pass ëd Roncisvalle, a dà bataja a Marsili, a lo bat e a vendica ‘l novod Orlando e tuti i dodes “pari” ëd Fransa che a son mòrt ambelelà!

Ij còrp d’Orlando, d’Olivieri e dl’arsivëscov Turpin a ven-o portà a Aquisgran-a. Tuti j’autri a son sotrà an sël pòst.

An costa mia riletura i l’hai nen parlà dij vers che a descrivo le bataje che a son tanti e anche bej, ma i l’hai proponuve mach lòn che a riguardava la vicenda dël tradiment. Un dì, forse, i farai n’autra rivisitassion dla conta për parlé dle bataje e dje scontr an arm, dj’esercit e dij comandant.

- - - -

I son gavame la curiosità d’andé a vëdde ij pòst andova a l’è staje la bataja. Ël pass ëd Roncisvalle a l’è bastansa plà, ma a lo  circondo foreste satìe, bon-e për fé n’amboscà. La strà, ancora adess, bele che a sia asfaltà, a l’è streita e pien-a ‘d curve. Figuromse a col temp là! Ancora pì bruta a l’è la discesa vers la Fransa: antorzùa come na serp e strèita an mes a due muraie ‘d ròcia. I podoma ammaginesse la lentëssa ‘d marcia dij cariagi, dij muj e dj’armà mentre che a calavo a val vers la pianura. 

Ant ël leu andova a l’è staje cola famosa bataja a j’è un mònumet a ricòrd e pòch pì sota, caland vers Pamplona, a s’ancontra un borgh, Orreaga. Lì, da fianch a la strà, a l’han fàit na sòrta d’ossari an pera butà sota na capela sarà da na grata ‘d fer.

Chi a l’avèissa veuja d’andé a visité coj pòst, magara mentre che a và a vëdde la festa dij tòr a Pamplona a peul pijé l’autostrà A 64 da Tolosa e seurte a Berenx (61 km. dòp Pau). Da lì continué an sla statal D933 vers Salies de Bèarn e dòp pì o meno 85 km., passand am mes a na bela campagna con colinëtte as riva a Saint Jean Pied-de-Port d’andova a taca la salita për ël Col du Roncesvalles (Puerto de Ibañeta an ëspagneul).

Un chilòmetro e mes pì sota, vers Pamplona, a j’è Orreaga e da lì a Pamplona a-i son ancora na sinquanten-a ‘d chilometri.

Ël test che i l’hai e d’andova i l’hai sernù ij toch che i l’hai cità a l’è:

LA CHANSON DE ROLAND 
L’EDITION D’ART H. PIAZZA - Paris	

Salve (Shò) Valtingojer
Leteratura piemontèisa
Pròsa
Salve Valtingòjer