Carlo Ellena/An comemorassion ëd la bataja dl’Assieta
Artorn

An comemorassion ëd la bataja dl’Assieta 

 Con cost ёscrit i veuj mach arcordé che ant ёl 1968, al santuari ‘d Graja Tavo Burat e Jaco Caleri a l’avìo anandià la festa dёl Piemont con la “Companìa dij Brandé”. Sò but a l’era comemoré la bataja dl’Assieta dij 19 ёd luj dёl 1747 e ‘nt ёl midem temp selebré la lenga piemontèisa an tuti ij sò rёsguard, da col cultural a coj artìstich e sossiaj. Ebin, an cost ann, ёl 2018, dòp cinquant’agn, pёr la prima vira sa comemorassion a l’é nen fasse, bele ch’a j’era già vàire da tribulé a fela. A basta sòn e pa d’àutr (e a-i na sarìa moto bin da dì), pёr arfòrtì a che mira ch’a son rivà jё scaros, vis-a dì coj piemontèis ch’as n’ampipo ‘d nòsta stòria e dij nòsti mòrt. Pròpi coj mòrt, e dcò j’àutri vnù dòp, ch’a chёrdìo che sò sacrifissi a feuissa pёr na càusa giusta; cola dl’Unità d’Italia. Cola Italia che ‘ncheuj as pòrta apress tute le dirote d’un paìs ch’a l’é gnanca na pàtria, falì e sensa avnì; n’onta sensa fin.

Na frisa dë stòria (mach j’at pì ‘mportant) 

L’Assieta, butà ‘n sla longa crësta ch’a divid le vaj dla Dòira Riparia e dël Chison, a pija cost termo dal fransèis “assiette = piatto”, che italianisà a dventa “Assietta”, (Assieta ‘n piemontèis) pròpe për l’andura pian-a dël cò.

La bataja dl’Assieta a sara la guèra për la Sucession dël tròno d’Austria durà bin 6 agn (1742-1748). Ël pretest ёd sa guèra a l’era stàit la montà al tròno d’Austria‘d Maria Teresa, la fija dël pen-a mòrt Imperador Carlo VI. Da pòst che cost fàit a l’era ‘n contrast con la lej sàlica, che a stabilìa mach ëd dissendent mas-cc, le monarchìe dla Fransa, Spagna e dcò ‘d Napoli e na pàrt ëd jë Stat Alman, a intravo ‘n guèra contra la neuva Sovran-a. Ës ciacòt a l’era mach na nòna; jë Stat ch’a j’ero butasse ancontra a l’Austria a vorìo nen àutr che ridùe la potensa dla monarchìa austriaca për vagné ‘d vantagi teritoriaj a soe spèise, dzor tut an Italia. S-ciopàje la guèra, ël Re ‘d Sardegna Carlo Emanuele III, ch’a l’era ‘l cugnà dla ‘rgin-a, a l’avìa spetà pì ‘d n’ann për calé a sò fianch e a l’avìa falo sotsignand ël Tratà ‘d Worms dël 13 dë stèmber 1743, dont, a la fin ëd la guèra, a l’avrìa dcò vagnà vàire concession teritoriaj. La reassion dij franch-ëspagneuj, ch’a l’avìo sperà fin-a a l’ultim d’avèj con lor ël Re ‘d Sardegna, a l’era stàita lesta e moto bin ghignonà. 

Gnanca ‘n mèis apress la firma dl’aliansa, ij franch-ëspagneuj arzigavo l’invasion dël Piemont caland an àuta Val Varàita ma a j’ero tòst fërmà da la fòrta difèisa dij piemontèis bin al arpar ant ij sò trincerament ëd Pontcianal ëd Casteldelfin. Ij fàit ant la Val Varàita a j‘ero mach l’ancomens ëd vàire arzigh pì consistent për l’invasion dël Piemont. Tut sùbit un tentativ a l’era falì ant ël teritòti ‘d Nissa; peui ant ël luj dël 1744 ij franch-ëspagneuj a superavo j’Alp con l’ideja d’ocupé la piassafòrt ëd Coni e avèj na bon-a base d’apògg. Passà oltra le difèise dla Val-Stura e vinciù la resistenza dël fòrt ëd Demont, ij franch-ëspagneuj  arivavo ant la pianura pront për saré d’assedi Coni. A stà mira Carlo Emanuele III a l’avìa fàit n’arzigh për liberé la sità; cost tentativ a l’avìa peui mnà a la bin cognossùa bataja dla Madòna d’Olm. Peui, për na fala ant la tàtica militar, ij piemontèis a l’avìo dovù artiresse. Tutun nen tut a l’era ‘ndàit për stòrt, përchè l’invern a l’era davzin e ij nemis a j’ero dcò lor moto bin strach; parèj a lassavo l’assedi per artiresse ‘nvers la Fransa, anans che la fiòca a-j butèissa d’antrap për la strà ‘d ca.

Ant ël 1745, torna ij franch-ëspagneuj, comandà dal Maressial ëd Maillebois, a ocupavo ‘l Piemont. Batù l’esèrcit ëd Carlo Emanuele III a Bassignan-a, a invadìo Ast, Casal e a butavo d’assedi Lissandria. Ma dcò sa vira ‘l Re ‘d Sardegna, con l’agiùt dël potent aleà esèrcit imperial, a liberava ‘l Piemont taparand via ij nemis. Antratant Genoa a l’era stàita ocupà da le trope austriache ma ij genovèis a s’ero arvirasse ‘ncontra la prepotensa dle fòrse imperiaj arportand torna la sità sota ‘l contròl dij franch-ëspagneuj. A sta mira la bàrziga a s’era angavignasse moto bin. J’austro-piemontèis, umilià e sorprèis, a pijavo la decission ëd castijé l’arvira genovèisa e ant la prima dël 1747 le fòrse imperiaj e sarde, al comand dël Cont ëd Schulenburgh e dël general piemontèis Della Rocca a butavo d’assedi Genoa. La sità a l’era bin difèisa; 8000 franch-ëspagneuj a tnisio testa ai sard-imperiaj ch’a tnisìo Genoa sarà ant un sercc d’assel.
 
Ij franch-ëspagneuj, constatà la diròta ‘d tuti i tentativ ëd gavé l’assedi, a pijavo la decission, dòp vàire ruse ‘n tra‘d lor, d’invade diretament ël Piemont e miré su Turin passand da j’Alp travers la part dël Briansonèis. Ël vajant servissi d’informassion piemontèis, a l’era vnù a conossensa dël proget dij nemis ch’a prevëddìa, giusta, l’invasion dël Piemont passand dal Monginevr e seguitand an tra le valade dla Dòira e dël Chison për seurte fòra ant la pian-a mirand a Turin. Tutun, për fé tut sòn, a ventava distrùe le gorëgne fortificassion d’Exilles e ‘d Fenestrelle, butà a baragi dle doe strà ‘d penetrassion. Posission ideal për la difèisa e l’agiùt, da fòra, dle doe amportante fortësse, a l’era la dorsal a spartiura dël trat: Testa dl’Assieta – Gran Serin. 

Da sì as podìa calé moto bin lest an sël fianch ëd l’esercìt nemis e taché le doe fortësse che, tutun, ij fransèis, a l’avrìo dovù dëstrue prima, për peui podèj andé anans. A j’era pa pì vàire temp për dëspon-e ‘d difèise vajante, tutun dovrand ij Granatié dël Regiment Vardie, ‘l Batajon dël Casal e ij montagnin dël pòst, a s‘era podusse  dëspon-e vàire euvre ‘d difèisa e trincerament. 
L’euvra pì ‘mportanta a l’era cola dla Testa (o Butta), che avend na posission avansà a duvìa esse fortificà con doi pian ëd trincerament, ma l’euvra a l’era pa podusse fé tuta; antlora a s’era colegasse a la Ponta dël Gran Serin con doe linee ‘d trincere ma fërmand-se ‘nté ‘l teren a l’era malasi e sfros. J’euvre ‘d difèisa a l’ero fàite ‘n bon-a part da na longa masera a sèch àuta da 1 meter a 1 meter e mes, tnùa ‘nsem da na robusta palificassion ëd bòsch. Andrinta al contorn a j’ero ij baracament, ij ricòver ëd la tropa e bin stërmà, la Santa Barbara. Sì travaj a s’ero fasse ‘n manera da sfruté du tut le favorévoj particolarità dël teren ëd montagna, vis a dì;  tuta la sima butà ‘n difèisa, da la Testa dl’Assieta, al Còl ëd l’Assieta (anté a corìa ‘l camp trincerà), fin-a a la Ponta dël Gran Serin, a l’era ‘n brich con sota ‘d rivass e giairon moto bin drit e dur da monté.
 
Antratant ch’as travajava dì e neuit, ij fransèis, comandà dal general Cavajer ëd Bellisl, ël 14 e 16 ëd luj a j’ero rivà divis an doe colòne, sempe tnùe d’euj e sensa sparé ‘n colp, da le vajante milissie Valdèise, ch’a duvìo controlé ij fransèis e ‘nformé ‘l comandant piemontèis Cont Cacheran ëd Bricheras. Ël proget fransèis a l’era col bin cognossù da Carlo Emanuele III, vis a dì; ‘mpadronisse dël fòrt d’Exilles e ‘ndé anans fin-a a Turin ma ‘l Bellisl, avù notissia che ij piemontèis a l’avìo ocupà l’Assieta, ch’a l’era na posission strategica ‘mportanta, a decidìa ‘d tachela. Le doe colòne a s’ero argiontasse la sèira dël 18 ëd luj al Còl ëd Costapian-a a 2313 mt. e sì a butavo ’l camp. Ij fransèis  an tut a j’ero: 29 batajon; àutri 3 con 5 squadron ëd  cavalerìa a j’ero fërmasse a Oulx. La fòrsa ‘n tut a rivava a bele 20.000 òmini con 7 canon dësmontabij.

Le fòrse piemontèise, moto bin an meno e già a presidié ant ij trincerament a j’ero; 6 batajon piemontèis e 4 austriach, àutri 4 batajon piemontèis a j’ero an posission pì ‘ndaré, peui presidi ‘d milissie Valdèise e volontari ‘d Pragelà a j’ero butà a vardia për evité sorprèise a le spale e atent a le comunicassion. An tut i rivavo pa a 8.000 òmini.

19 ёd luj 1747, a 2 bòt ëd neuit. La cronaca dlë scontr 
Pì nen arie frёsche montagnin-e ma mach vent ëd mòrt an sle pasie sime.

I piemontèis a son an posission ant le trincere e ant ij bastion; le ore a passo ma l’assàut a ven pa, antlora la tropa artorna ‘nt l’acampament lassand la vardie a controlé. A 10 ore le trombe e ij tamborn a son-o l’alarme e j’òmini artorno a sò pòst moto bin an pressa. An sla Testa ‘d Mottas (2547 m.), ch’a l’é pròpi dёdnans a la Testa (o Butta) dl’Assieta, le trope  fransèise, fòra tir da ij fusij piemontèis, as buto ‘n formassion, a piasso l’artijarìa (ij nòstri a l’avìo pa fàit an temp a piassé ij canon) e a bombarbo nòste robuste fortificassion an fasend pòchi dann ma, fàit moto bin dròlo, a parto pa a l’assàut. Ma cò a càpita da la part fransèisa? 

Ël Cavajer ëd Bellisl a l’avìa dividù soe trope an tre colòne (vardé ‘l dissègn colorà bleu e ross):

 La prima, a drita, al comand dël general Villemur e fòrta ‘d 14 batajon, dal Còl ëd Costapian-a a marcia ant ël Valon ëd l’Assieta, vërsant Chison për argionze ‘l Gran Seren. A treuvo’d gròs antrap montand për ël dur clivi erbos e ‘l giairon ch’a pòrta ‘nvers la sima. (Lòn ch’a farà perde vàire ore a le trope, carià d’armamemt e materiaj d’assàut).
 La sconda, ant ël mes, al comand dël maressial d’Arnault, a l’é cola ch’a deuv dé l’assàut a la Butta o Testa dl’Assieta. A l’é fòrta ‘d 6 batajon pì 14 companìe ‘d granatié e dl’artijarìa. A l’ha pòca strà da fé e donca a speta che la prima colòna a vada a l’assàut.
 La tersa, a mancin-a, al comand dël maressial de Mailly, a marcia an sël vërsant Dòira, ‘nvers le fortificassion dël Còl ëd l’Assieta.

A 4 ore e mesa dël dòp-disné ‘l Bellisl a arten che ‘l Villemur a l’abia ocupà ‘l Gran Seren, chërdend-lo nen difèis e dzot tut, sensa savèj che la colòna a l’é gnanca rivà a la sima dël Còl. Pensand tut sòn, ël Bellisl a l’é sicur che l’acerchiament a sìa stàit compì e donca che ‘l Villemur a l’abia pijà ij piemontèis a le spale e butaje ‘n trapola. A stà mira‘l Bellisl a ordina l’assàut general con na violensa da fé pàu. La colòna de Mailly a supera con impit chèich euvra ‘d difèisa butà a Rio Bacon, ruvand dë slans ёdnans a le trincere dël Còl, bin difèise da ij batajon austrìach Forgatsch e Meyer. Cand ij fransèis a rivo a tir a ven-o ‘nvestì da na tempesta ‘d feu, rinforsà da la gionta dël batajon Traun ch’a-i taca an sël fianch con un feu a grela‘d fusilerìa. Ampli veuid as deurbo ant le file di fransèis che, sorprèis, a tramblo ma j’ufissiaj, butand-se dnans, a-j posso vàire e vàire vire për rivé sota le trincere ma tut a l’é inutil. Da l’àut ëd soa posission a l’é mè ‘n tir-a-segn; ël feu dij difensor, implacàbil, a mòla pa e ij soldà a casco un dòp l’àutr an sla tera ‘nsangonà ‘d mòrt.

Dòp n’ùltim assàut dësperà, ij fransèis a son torna arpossà ‘ndrera con violensa; a stà mira la tropa arcula an dzòrdin e as artira lassand an sla tràgica calà 1900 mòrt. Ma ‘nté che la bataja anfuria a la dësperà a l’é ‘n sla tnaja dla Testa dl’Assieta, la posission pì avansà e sota ‘l feu nemis. Coj ch’a la dësfendo a son: ël 1° batajon Vardie, a lor a j’ëspeta ‘n bataja ‘l pòst d’onor, anté pì grand a l’é ‘l pericol, ansema, an prima linea, a la Companìa Granatié. Ël comandant ёd cost setor tribulà a l’é ‘l Cont ёd San Sebastian. Ij fransèis a rivo ai pé dla drita montà ch’a pòrta al rampar bin difèis ёd la sima, sensa scasi trové resistenza. As rampio con impit, combin che ‘l feu a mitraja dij piemontèis a fasa ‘d veuid ancreus an sle prime file, formà mach da j’uffisiaj angagià a cissé ij soldà a l’assàut e a riesso l’istess a ‘nvestì nòste trincere. A stà mira la lòta a l’arma bianca as fa tremenda e sangonanta; la ridota ‘d mancin-a dla tnaja, tacà da tute le part, combin la dura difèisa dle Milissie Valdèise, a ven pijà ‘d fòrsa e ij difensor obligà a ‘rculé ant la posission prinsipal. 

Ij difensor as bato con tut lòn ch’a l’han e cand j’arme a basto pì nen, ij robust granatié a sàuto ‘n dzora ai murajèt ёd le tricere e dёsbland la masera, a tiro mè ‘d furie ‘n sla testa dij fransèis le pere e ij ròch ch’a l’ha samblavo ma ij nemis a cedo pa. A riva ‘d rinfòrs la Companìa granatié dёl batajon Casal, antratant che j’àutre Companìe e ij granatié dёl batajon Meyer a deurbo ‘n feu tremend an sle file dij soldà dёl maressial d’Arnault ch’as rampiavo ‘n sla riva. La bataja crudela a dura quaj ora, empiend ёd mòrt e ferì j’arlev ai pé dla riva.Ël Cavajer ёd Bellisl a varda ‘l dёsvlup ёd la bataja e cand a ved ij sò soldà arpossà ‘ndrera n’àutra vira, pijà da ‘l ghignon, a cala ‘n mes ai sò uffisiaj, a ciapa ‘l drapò fransèis e ‘d corsa a lo pianta ‘n sla brova ‘d na trincera dёsblà cissand ij sò uffisiaj a l’assàut ma na fusilià a lo colpìs, pen-a dòp a ven ferì a mòrt dcò ‘l maressial d’Arnault e scasi tuj ij sò uffisiaj a l’han la midema sòrt. La bataja a va anans grama, sangonanta; antratant un dёstacament ёd le fòrse dёl de Mailly a cala da Rio Bacon pёr fé ‘n tentativ d’agirament a le difèise dёl Còl ёd l’Assieta ma ant ёl Valòn ёd l’Orgueil a treuva ‘l batajon Chablais, butà espress a dёsfende cola part ёd teritòri, ch’a fёrma ‘l de Mailly possand-lo a artiresse con soe trope.

A 6 ore dёl dòp-disné, ant ёl mentre ch’a j’ancàpita tut sòn, la colòna dёl Villemur ataca, a la bon ora, le difèise dёl Gran Seren. A la viarà, a riva ‘d corsa ёl Comandant piemontèis Cont ёd Bricheras ch’arpossa ‘n prim, peui nё scond assàut ma la situassion a l’é moto bin carià ‘d privo. A 7 ore ‘l general Alciati a buta ‘nsem le riserve e lòn ch’a peul dij batajon ampegnà ‘n sёl pian ёd l’Assieta e a monta al Gran Seren a rinforsé ij doi batajon Kalbermatten, ёl batajon Roy e le milissie Valdèise e cole ‘d Pragelà ch’a dёsfendo la posission. La tёmma dёl Bricheras a l’é che se fòrse a basto pa contra sa nivola ‘d nemis e a ordina pёr tre vire al Cont ёd San Bastian ёd bandoné la Testa dl’Assieta e argionz-lo al Gran Seren. Ma ‘l Cont ёd San Bastian a peul pa scoté l’ordin pёrchè ij sòi omini a son tròp ampegnà a dёsfende dai fransèis la sangonanta tnaja. A 8 ore, dòp na lòta a la mòrt, ij batajon dёl de Villemur a son possà ‘ndrera pёr la tersa vira lassand ёl teren quatà ‘d mort. Ij piemontèis, ch’a l’han fnì tute le munissin, a vardo ij nemis artiresse, con la tёmma ёd vёddje artorné a l’assaut. Ma ij fransèis a l’avìo pì gnun-e veuje ‘d batse ma gnanca a l’avrìo podu-lo fé. Pёr dé n’jdeja ‘n sla dёrota dij fransèis vardé lё specèt sota. (Dcò con nòte pijà dal lìber an sl’Assieta ‘d Mauro Minola)

An tra ‘l 20 e ‘l 21 ёd luj 1747 a s’era fasse euvra pietosa ant l’arconòsse mòrt e ferì. Ij primi, ch’a j’ero vreman tròpi, a l’ero stàit sotrà ‘n sёl pòst, antramentre ij ferì, peui spostà a Oulx e Fenestrelle, a j’ero stàit curà e meisinà. Ël còrp dёl comandant Cavajer ёd Bellisl portà a Sauze d’Oulx, con na scòrta d’onor, a l’era stàit restituì a l’armeja fransèisa.
La bataja dl’Assieta a l’era stàit l’ùltim fàit tribulà dla longa guèra europenga, ciusa ‘n manera definitiva con la pas d’Aquisgran-a ‘l 18 d’otòber dёl 1748. Tutun sa vitòria a l’era stàita moto bin amportanta pёr ёl Piemont ch'a l'avìa vagnà prestig e rispèt tra jё Stat europeng ёd col temp. 

Carlo Ellena

Nòte bibliogràfiche 

 da djё scrit an sla bataja dl’Assieta ‘d Dario Gariglio e Pietro Roggero
 da ‘l 1° volum ёd “Fortёsse dj’Alp ocidentaj” ёd Dario Gariglio e Mauto Minola
 da nòte e arserche pёrsonaj
 tradussion e scrit an piemontèis ёd Carlo Ellena

Leteratura piemontèisa
Sagi
Carlo Ellena