Lenga piemontèisa/Corso elementare di Piemontese/Lezione 14
Artorn

Corso elementare di Piemontese

Letura 1 
N'àuta lession ëd notomìa

Iv arcòrde 'd lòn ch'i l'avìo parlà lession fà?

A l'é amportant ch'i sapie i nòm ëd le part dël còrp an piemontèis. Na bela partìa 'd nòm i l'eve già amprendula: àora av manca mach pi 'd conòss-ne dontrè d'àuti.

Donca: i seve lòn ch'a l'é 'l còl e 'dcò lòn ch'a l'é

'l cupiss; sota a-i é da na part ël cassiòt e da l'àutra la schin-a. Al sènter ëd lë stòmi a-i é l'amburì;

le gambe as plego a la mira dlë snoj (o gënoj).

Ij dìj dël pe a l'han nen ëd nòm, gavà dël dilon e dël dilin. Antrames j'òrgo intern, i l'oma 'l cheur, ël sërvel, ël fìdich (ch'a l'é col ëd j'òmo, ch'as peul nen confond-se con la fricassà, cola dle bes-ce)

e via fòrt.

Ël rastel dla schin-a as peul ëdcò ciamesse filon dla schin-a: "spin-a dorsal", coma ch'a dis caidun, a fiàira l'italian.

Fé d'atension: se al ristorant i ciame un piat ëd fìdich (e nen ëd fricassà) av pijo pr'un canìbal.

Pijeve varda!

Vocabolari 

 dontrè = qualche
 partìa = gruppo, partita (anche sportiva)
 dontrè d'àutri = alcuni altri
 àora = adesso
 cupiss = nuca
 cassiòt = cassa toracica
 schin-a = schiena
 sènter = centro
 amburì = ombelico
 a la mira = all'altezza
 snoj / gënoj = ginocchio
 dilon = alluce
 dilin = mignolo (del piede)
 antrames = tra, in mezzo
 òrgo = organo (anche strumento musicale)
 va dé via l'òrgo! = vai al diavolo!
 sërvel = cervello
 fìdich = fegato (degli esseri umani)
 fricassà = fegato (degli animali)
 fiairé (caicòs) = puzzare (di qualcosa)
 fiàira = puzza
 pijesse varda = fare (molta) attenzione

Letura 2 
Edoard Calvo

E. Calvo a l'é stàit un dij mej ëscritor piemontèis ëd sempe. A l'era nàit dël 1773 a Turin da na famija d'adoss monfrin-a, e a l'era stàit anciarmà da la literatura fin-a da la prima età masnà.

A l'avrìa vorsusse dediché a le litre, ma sò pare, ch'a l'era un médich, a l'ha forsalo a studié

medzin-a. Calvo a l'ha riessù bin an sua profession: la fama ch'a l'é fasse a l'ha compagnalo ben dëdlà 'd soa mòrt. Ma ancheuj nojàutri i lo arcordoma për soa poesìa e sò amor për la lenga piemontèisa, che chiel a l'é stàit un dij prim a deje na fiusa total e completa: an efet E. Calvo a fasìa part ëd col moviment d'inteletuaj ch'a sugnavo 'd fé 'd nòst idiòma na lenga dë stat; la burian-a dl'Arvolussion fransèisa a l'é dëscadnasse franch ant ël mentre che 'l debat an sl' ufisialission dël piemontèis a l'era dventà bin serios. Apress, j'inteletuaj piemontèis a son virasse viaman pi anver la coltura italian-a (armanch fin-a al Neuvsent, sécol ch'a l'ha vëddù l'arnàssita 'd nòsta coltura).

Edoard Calvo a l'ha scrivù 'd poesìe satìe 'd patriotism piemontèis, malinconìa, amor ëd la natura e tenerëssa uman-a. A l'é mòrt, an soagnand ij malavi 'd colera dl'ospidal turinèis ëd San Gioann (ch'a l'han tacaje 'l mòrb).

Antrames soe euvre, scrite ant un piemontèis fiamengh, i podoma arcordé le Fàule Moraj - sò ciadeuvra -, la Petission dij Can, l' Artaban Bastonà, l' Òda an sla Vita 'd Campagna; le Folìe Religiose e l' Epitalam an onor ëd Teobalda Turinet, anté che'l giovo poeta a fortiss pien d'orgheuj:

"voi i savì (=seve) ch'a l'é mia mòda 'd parlé sempe piemontèis! Ognidun an sò vilage dev spieghesse an sò langage".

A l'avìa mach trantun agn cand ël destin a l'ha portass-lo via.

Vocabolari 

 un dij mej ëscritor = uno dei migliori scrittori
 nàit / nà = nato
 adoss (femm.) = sorgente, origine
 monfrin = del Monferrato
 anciarmé = affascinare
 età masnà / pcinità = infanzia
 medzin-a = scienza medica (da non confondere conmeisin-a = medicina, farmaco)
 riesse = riuscire
 dëdlà 'd soa mòrt = oltre la sua morte
 sugné (mi i seugno / nojàuti i sugnoma) = sognare
 burina-a = tempesta
 arvolussion = rivoluzione
 ant ël mentre = nel momento
 debat = dibattito
 dventé = diventare
 serios = serio
 apress = dopo
 viresse = girarsi, rivolgersi
 viaman pì = sempre più
 anver(s) = verso
 armanch / almanch = almeno
 arnàssita = rinascita
 satì = denso, pregno
 a l'han tacaje = gli hanno attaccato
 antrames = tra
 euvra = opera
 fiamengh = bellissimo
 fàula = fiaba
 ciadeuvra (masch. e femm.) = capolavoro
 òda = ode
 folìa = follia
 epitalam = epitalamio
 fortì = affermare (con forza)
 orgheuj = orgoglio
 langage / lengage = lingua, linguaggio
 a l'ha portass-lo via = se l'è portato via

NÒTE ‘D GRAMÀTICA 
1. Il piemontese ha una specifica tendenza alla sincope delle vocali non accentate: questo si verifica specialmente nei casi di verbi uniti a pronomi complemento.

Gli imperativi della prima coniugazione, per esempio, perdono la vocale finale:

agiuta! (aiuta!), ma: agiut-me! (aiutami!)

canta na canson! (canta una canzone!), ma: cant-me na canson! (cantami una canzone!)

Nel caso di un accumulo di desinenze che renderebbe impossibile la pronuncia si fa ricorso ad una ëd'appoggio:

càntëmne doe! (cantamene due!), vend-me! (vendimi!), vèndëmne! (vendimene!)

2. Alcuni participi passati, a contatto con i pronomi complemento, cambiano forma.

Ad esempio fàit diventa fa+pron. complemento. Così i l'hai fait (ho fatto), ma: i l'hai falo (l'ho fatto)

Analogamente,

 dàit diventa da. Es. i l’hai dàit (ho dato), ma: i l’hai dalo (l’ho dato)
 dit diventa di. Es. i l'hai dit (ho detto), ma: i l'hai dilo (l'ho detto)
 stàit diventa sta. Es. i son stàit a Milan (sono stato a Milano), ma: i-i son stàje (ci sono stato)
 andàit diventa andà. Es. i son andàit a Bra (sono andato a Bra), ma: i-i son andàje (ci sono andato)

ESERCISSI 
VIRÉ AN ITALIAN / AN PIEMONTÈIS

 1. Edoard Calvo a l'era nàit a Turin.
 2. Anté a l'avìa passà soa età masnà?
 3. An part a Turin, an part ant ël Monfrà.
 4. Lòn ch'a l'ha scrivù?
 5. Vàire euvre, dont le Fàule Moraj a son le pì conossùe.

 1. Cantami una bella canzone.
 2. Cosa ti sei fatto?
 3. Non mi sono fatto nulla!
 4. Proprio (=franch) nulla?
 5. Non ti ho detto di andare a casa!

Glossario minimo piemontese-italiano

Lenga piemontèisa