Zaczarowane koło/Akt I
W puszczy, przed norą Leśnego Dziadka. W głębi jezioro, skąd dochodzą dźwięki zatopionych dzwonów; przez drzewa prześwieca czerwona łuna zachodu, ad niej odcinają się czarno pnie i gałęzie. Mrok zapada. Głupi Maciuś,kilkunastoletni wyrostek, w potarganej płótniance i słomianym, obdartym kapeluszu na lnianej czuprynie, boso, z kobiałką w ręku i flaszką za pazuchą — dobija się do drzwi Leśnego Dziadka.
 
GŁUPI MACIUŚ
Dziadku Leśny!... He!. Słysyta!
Śpi? Cyli pomar w tej jamie?
A ino! Pomarby stary!
Jego się słabość nie chyta,
To i śmierć zęby połamie,
Nim go zgryzie. — Widno musi
Łazić po bonu...
Rozgląda się dokoła, potem zaziera przez szparę
Bez śpary
Bije światłość od łucywa,
Jest w jamie... — A cyście głusi,
Dziadku?!...
Dobija się

LEŚNY DZIADEK
wewnątrz
Kto się tam dobywa?
A niech zaraza wydusi
Przeklęte ludzkie nasienie!
 
GŁUPI MACIUŚ
czeka, a potem dobija się
Otwórzta!
 
LEŚNY DZIADEK
wewnątrz
A kogóż niesie
Czart na moje utrapienie?!
Spokojności nawet w lesie
Nie masz przed oną hołotą!
 
GŁUPI MACIUŚ
po chwili, dobijając się coraz mocniej
Dziadku Leśny — puśćcie!
 
LEŚNY DZIADEK
wewnątrz
Kto to?!
 
GŁUPI MACIUŚ
Ja.
 
LEŚNY DZIADEK
Co za „ja”?!

GŁUPI MACIUŚ
No ja, Głupi
Maciuś!
 
LEŚNY DZIADEK
otwiera drewniane okienko we drzwiach i wystawia głowę
Chłopak utrapiony!
Miasto krzyknąć imię swoje,
Dobija mi się do brony,
Mało, że drzwi nie rozłupi...
 
Uchyla drzwi i staje w progu. Ogromny, zgrzybiały starzec, odziany zgrzebnym płótnem, zielonymi i pożółkłymi liśćmi, trawami i mchami — długie, siwe włosy i biała broda, spadająca do pasa, na nogach łapcie z łyka, w ręku sękaty kostur. Stoi w progu zgarbiony, poza nim widać w głębi ciemne wnętrze jamy, oświetlone czerwono łuczywem.
 
LEŚNY DZIADEK
I przecz takie niepokoje
Czynisz mi po całym borze?
Wylękną się leśne łanie
I nie przyjdą pić w jeziorze,
Już ich dzisiaj nie wydoję —
Ani mi się nie dostanie
Czynsz wieczorny od wiewiórek,
Co mi przynoszą orzechy...
Spojżryj no, jak mi jaskółki
Spłoszyłeś! Dokoła strzechy
Krążą lotem czarnych piórek...

GŁUPI MACIUŚ
Odpuśćcie mi, Leśny Dziadu!
A dyć sera dwie gomółki
Przynoszą wam i ze sadu
Kobiałkę słodkich cereśni,
I z psennej mąki dwie bułki.
 
LEŚNY DZIADEK
niechętnie
Od Maryny młynarzowej?
 
GŁUPI MACIUŚ
A lino. Nie mogłem wceśniej,
Bo wprzódziej musiałem krowy
Gnać na odwiecerz do młyna.
Przygnałem, a tu Maryna
Daje mi to i powiada:
— „Naści kobiałkę cereśni,
Naści sera dwie gomółki
I z psennej mąki dwie bułki.
Idź z tem do Leśnego Dziada,
Ino nie zezrej po drodze.
Nie bois się?” — „A nie boję,
Cobym się bał?” — Więc powiada:
— „Boś głupi...”
 
LEŚNY DZIADEK
Głupstwo...

GŁUPI MACIUŚ
Ej, żeby ona to
Wiedziała, że ja tu chodzę
Do was, bez to całe lato...
Śmieje się głupio
 
LEŚNY DZIADEK
Czegóż twoja gospodyni
Chce ode minie za podarki?
 
GŁUPI MACIUŚ
Bo ja wiem? Ja się młynarki
Boję pytać nadaremnie.
Zła jest i kij zawiły przy niej...
 
LEŚNY DZIADEK
Jużcić pewnie chce ode mnie,
Żebym której ze sąsiadek
Zaszkodził jaką chorobą...
Od czegóż jest Leśny Dziadek?
Niech zamówi, niech zaczyni!
Albo, że się 'jej z chudobą
I gospodarstwem nie darzy:
Krowy dają mleko krwawe,
Gadzina czegosi pada,
W sadzie wysychają drzewka...
Gdy żaden z waszych owczarzy
Nie poradził na tę sprawą,
Nuże do Leśnego Dziada!
Przyjdzie tu czasem i dziewka,
Od wielkiego strachu blada,
Kolana pod nią dygocą,
A przez paprocie się skrada.
Przyszłaś? wiem ja dobrze — po co!
Nie pomogło lubczyk-ziele?
Nie pomogła macierzanka,
Suszona przez trzy niedziele?
Chcesz, abym zalklętą mocą
przywabił tobie kochanka!
Dziwne to stwory ci ludzie,
I głupie! — Ja do nich z lasu
Nie wyłażę i z tej nory,
Lecz ich znam... Siedzę w tej budzie
Tyle czasu — tyle czasu!
Idą ranki i wieczory,
Idą wiosny i jesienie,
Idą lata za latami,
Idą czasy i przechodzą,
A oni wciąż tacy sami,
Z pokolenia w pokolenie:
Jak się lęgli, takich płodzą!
— Odmienia się przyodziewa,
Jak rosochy u jeleni,
Jak listeczki te, co z drzewa
Opadają na jesieni,
A dołem zawżdy pień stary,
I gałęzie, i konary,
I rdzeń stary — do korzeni!
...Podłe, zatraocone plemię,
Ród omierzły, a łakomy,
Zagarnęli całą ziemię
Pod te role, pod te domy...
Uwija się to, a krząta,
I rozpycha się i żre się,
Włazi do każdego kąta,
Spokoju nie masz i w lesie:
Łowy, trąby, huki, psiarnie,
Nie przepuszczą lichej samie,
Ni w łozach małej ptaszynie,
Ni rybie w jasnej głębinie!
Szumną puszczę moją drwale
Wyrębują mi zuchwale,
Krzywe kosy, zgrzytające,
Sieką moje młode poła
Na polanie i na łące...
Ściskają mnie dookoła!
Co jeno żyje na ziemi,
Zabić, zgrabić, złapać, złupić,
Przedać aa grosz, za grosz kupić;
Aż się czasem słońcu dziwię,
Że nad głowami ludzkiemi
Świecić chce jeszcze na niebie...
— Maciuś, powiedz no prawdziwie,
Rozumiesz ty, co do ciebie
Gadam?...

GŁUPI MACIUŚ
usiadłszy na ziemi, oplótł kolana rękoma i słuchał z zadartą głową i otwartymi ustami
Kajbym ta rozumiał!?
 
LEŚNY DZIADEK
A słuchałeś?...
 
GŁUPI MACIUŚ
No, słuchałem,
Boście gadali, gadali,
A bór sumiał, staniał, sumiał...
A ono dzisiaj tak wali,
Okrutnie wiali w te zwony
W owem zaklętem jeziorze...
Tom słuchał... — No, mówcie dalej,
Dziadku Leśny!...
 
LEŚNY DZIADEK
urażony
Gęby szkoda!
 
Milczenie. — Dzwony odzywają się głośniej.
 
Maciuś wsłuchuje się
 
GŁUPI MACIUŚ
Dziadku?! W tej wsi zatopionej
To tak co dzień o wiecorze
Zwonami kolebie woda,
Jak dziś?...
 
LEŚNY DZIADEK
To nie woda dzwoni,
Jeno dzwonią topielice,
Dzwonią potępieńce oni,
Bo dziś u nich wielkie święto!
Miesiączek dziś w pełni staje,
To jeden z nich na dzwonnicę
Włazi — i tę wieś zaklętą,
I wszystkie podwodne kraje
Zwołuje... i radzi wielce,
Dźwigają się na dzwonienie
Topielice i topielce
Z dna samego, z mułu, z piasku,
I one mleczne promienie
Będą pić i w białym blasku
Śpiewać...
 
GŁUPI MACIUŚ
Bez to w zwony biją.
 
LEŚNY DZIADEK
Niech stanie miesiąc na wschodzie
I po wodach światłem strzeli,
Wychylają sine lica...

GŁUPI MACIUŚ
I z miesiąca mleko piją?...
 
LEŚNY DZIADEK
A piją!
 
GŁUPI MACIUŚ
To je na wodzie
Widno?
 
LEŚNY DZIADEK
Aż się od nich bieli!
Jeszcze taka topielica
To się i wodną leliją
Umai — a na topieli
Roztoczy srebrzyste włosy.
A długie!...
 
GŁUPI MACIUŚ
zdumiony, przykłada dłonie do policzków
O jej!
 
LEŚNY DZIADEK
I cmotka,
I ssie, aże ją nasyci
Miesiącowa jasność słodka,
A potem ci wniebogłosy
Śpiewa, póki miesiąc świeci.
 
GŁUPI MACIUŚ
O laboga! Dziwy, dziwy!
U nas tam po wsi gadali,
Ze to słychać bywa nocą
Głos tych zwonów załośliwy,
Jaz za rzeką, ho — i dalej!
Ino co ludzie nie mogą
Nijak dorozumieć, o co
To zwonienie... To ci wali
Okrutnie!
 
LEŚNY DZIADEK
Tak mi się srogo
Te zatraceńce łomocą!
Zaczyniałem ja dokoła
To jezioro moją mocą,
Ale moja moc nie zdoła,
By ucichły wodne dzwony...
 
GŁUPI MACIUŚ
Dziadku Leśny! chcielibyście,
Dałbym wam wody święconej.
Nalazłem, jak organiście
Wypadła fiaska z kieseni:
Śliśmy bez las — wiecie, Dziadu?
Spił się kajsi na odpuście,
Potyka się u korzeni,
A do mnie wciąż gadu, gadu...
Jaz tam u ostatniej drogi
Jak naraz nie rymnie w chruście!
Ano — stawiam go na nogi,
Posed — poźrałem nieskoro:
Fiaska... — Kiebyście ją wzieni
A poświęcili jezioro?!
Podaje flaszkę

LEŚNY DZIADEK
niechętnie
Święcona!? — niech obaczę;
Może ścichną zatraceni.
Jak ścichną, to nie na długo,
Przeklęte one dzwoniacze,
Bo tam woda leśną strugą
Odświeża się i odpływa...
Ano chodź!...
 
Stają na wyniosłym brzegu — w głębi sceny. Jezioro dzwoni ogłuszająco. Leśny Dziadek poświęca je; głos dzwonów lamie się, syczy, miesza, grzmi.
 
GŁUPI MACIUŚ
przerażony
O rany! rany!
 
LEŚNY DZIADEK
Jaka to złość przeraźliwa,
Jakie ryki, jakie wycie!
 
GŁUPI MACIUŚ
Dziadu, Dziadu... a te piany,
A te wiry! — O, widzicie!?
 
LEŚNY DZIADEK
Dojechało im do żywa.
 
GŁUPI MACIUŚ
Cosi w onej opętanej
Wodzie po psiemu skowyta,
Cosi skomli, cosi piska!
 
LEŚNY DZIADEK
Niech tam!

GŁUPI MACIUŚ
Wy się nie bota,
Dziadku Leśny?
 
LEŚNY DZIADEK
Dać? a o co?!
Widzisz? ucichły dzwoniska!
 
GŁUPI MACIUŚ
Ino się wody chlupocą
W ciemku...
 
LEŚNY DZIADEK
Jeno, że ten potępiony
Staw jest jak pęknięta miska:
Śwęcona woda odpłynie
I znowu te wściekłe dzwony
Zaczną hałasić w głębinie...
 
Wróciwszy, przed norą siadają — milczenie
 
GŁUPI MACIUŚ
po chwili
Dziadu! tak w tym boru cicho...
Tak cichusieńko!...
 
LEŚNY DZIADEK
A jużci,
Odkąd w tym przeklętym stawie
Nie tłucze się ono licho
Dzwonami...
 
GŁUPI MACIUŚ
Ino zasuści
Wiater po łozach, po trawie
I liściem na drzewach rusy...
Strzepną się ta kajsi ptaki,
I tyla!...
 
LEŚNY DZIADEK
po chwili
W tej leśnej głuszy
Jest ci takie ciche gnanie,
Jakoby muzyki jakiej...
 
GŁUPI MACIUŚ
Ono się tak wsędy głosi
Po świecie i na polanie,
Kędy bez dzień pasę kirowy,
I kiej na połednie gonię,
To i w polach kajsi cosi
Gra i gra...Ten gaj wierzbowy
Podle młyna i te błonie.
Wsyćko ma głos — a po rosie
Wiatrem się to nosi... nosi...
Po chwili z wolna
Wiecie wy, kiedy najwięcej?
Kiej za Jaśka pasę konie,
A tu wkoło nocka carna:
To ja se legnę pasęcy
Na serokim, na wygonie,
A tu gwiazdy jak te ziarna
Złote, ozsiane po roli...
I nic — ino pies zasceka,
I cicho — a tu powoli
Woła mnie cosi z daleka,
I załośliwość mnie chyta
Okrutna i takie smutki,
Ze nie wiem... Bo i listo by ta
Mógł wiedzieć, co n cłowieka
Przychodzi. A ja samiutki
Jak palic w tę nockę ciemną,
Ino się słowik nade toną
Urzewnia, i tak mi, gada:
— „Biednyś — biednyś!
Boli — boli — boli!...
Oj, tak — tak!
Żal mi cię, żal, żal, żal!
Ma-ciuś-ciuś-ciuś-ciuś-ciuś!
Biednyś! — Oj tak!
Cierp, cierp, cierp, cierp, cierp!”
 
LEŚNY DZIADEK
To słowik do Ciebie gada
I powtarza twoje imię?
A inszą mowę ptaszęcą
Znaszli?
 
GŁUPI MACIUŚ
z miną znawcy
A znam ta co nieco.
 
LEŚNY DZIADEK
A wróble?

GŁUPI MACIUŚ
Wróblego stada
Śmiech posłuchać, jak to w zimie
Kole stodoły się kręcą:
Spatrzeć chcą. Jaz za topolą
Wsyściuśkie chmarą się zlecą
I tak ta sobie świergolą:
— „Wies, gdzie psenica?
— Wiem — wiem!
— Wies?
— Wiem!
— Wies?
— Wiem!
— Lećmy, lećmy! Mnie ćwierć, tobie ćwierć
— Mnie ćwierć, tobie ćwierć!
— Ćwierć! ćwierć! ćwierć! ćwierć”.
 
Śmieją się obaj — milczenie
 
LEŚNY DZIADEK
Któż cię tej mowy ptaszęcej
Uszył?
 
GŁUPI MACIUŚ
A kto by? Dyć przecie
Sam słysę, bydło pasęcy!
 
LEŚNY DZIADEK
A każdy cię głupim zowie?...
 
GŁUPI MACIUŚ
Ono tak widno być musi,
Zem głupi... Boże na świecie!
Nie mam tego zmysłu w głowie,
Co trza! — Jesce u matusi
To tam dobrze było wprzódziej,
Pókim miał matusię swoją,
Ale na służbie u ludzi!
Mocno trzymam — mówią: „Zdusi!”
Słabo trzymam — mówią: „Puści!”
Ino śmiechy ze mnie  stroją...
Ano!...
Macha ręką
 
LEŚNY DZIADEK
I biją?
 
GŁUPI MACIUŚ
A juźci!
Nie baliby? Młynarz stary
I Jasiek tez, i Maryna...
Oni wsyscy mają ręce...
Co mi ta?! Ja se fujary
Na pociechę z wierzby kręcę,
To ta cłowiek zapomina
I o biciu i o głodzie.
Kiedy fujarę udłubię
I gram onemu lasowi,
I gwiazdom gram i tej wodzie
I gram wselkiemu ptakowi.
Wiecie? ją grać straśnie lubię!
Długie milczenie
Dziadu? Prawda? Kwiat paproci,
Co na święty Jan ozkwita
I tak się pali a złoci,
Kieby gwiazda rodowita
Z nieba jasnego... doprawdy?
Cy jetst moc taka w tym kwiecie,
Ze kto go najdzie, to zawdy
Ma, co ino chce, na świecie?
 
LEŚNY DZIADEK
A czemuż ty pytasz o to?
Chciałbyś skarbów mieć baz miary?
Chciałbyś mieć koronę złotą?
Królem chcesz być?
 
GŁUPI MACIUŚ
z pogardą
Nie! — Na flecie
Chciałbym grać... Oj, miałem ci ja
Flet, a taki flet, co cudo!
I połamał mi go stary
Młynarz — połamał bestyja!
Kazali mi krowę chudą
Pogonić na jarmark w mieście.
Wizionem ci ją na postronek,
Idę, idę — jaz nareście
Słysę cudności muzyka:
Coś tak ciurka, jak skowronek!
A to ino nade drogą
Muzykant jeden wygrywa:
Dmucha, palcami przemyka,
Po takich łapkach z miosiędzy,
A to mu śpiewa i śpiewa!
Pytam go się, cy to drogo
Ta fujatflka przemykana?
— „Trza — mówi — tyla pieniędzy,
Jak za dobrego barana”.
...Idę, a rozważam sobie,
Ze co baran, to nie krowa,
I trapię się, jak ja zrobię,
Cobym dostał tę fujarę?
Trza barana — ani słowa!...
Jaz jak raz, parobek zenie
Ku miastu baranów parę.
To Ci dobre wydarzenie!
I rzeknę mu: „Mieniajwa się,
Mnie baran, a tobie krowa...”
Wróciłem się wnetki za się
Po ten flecik przemykany...
Oj, miałem ci ja we młynie!
Ani cłowiek nie wypowie,
Jakie bicie, jakie wrzaski!
Jaz strach spomnieć! Rany, rany!
A młynarz mi w drobne trzaski
Potłukł ten flecik na głowie...
Po chwili z westchnieniem
Oj! przez onego flecika
Wciąz cosi sumuje we mnie:
Zewsąd idzie ta muzyka,
To granie... a tu daremnie
Cłowiek se fujary struga.
I dłubię w brzozowej korze,
A  myślę: nie ta, to druga,
Wygra wsyćko, jak się patrzy,
Wygra niebo, wygra zorze,
I ten miesiącek, co bladsy
Śrybła, i słonko, jak wstaje,
I nad rzeką te opary,
I wygra wsyćko, co kwitnie,
I te pola, i te gaje.
Bogać ta! Takiej fujary,
Jak trza, ni jak cłek nie wytnie!
Wstaje i zabiera się w drogę
 
LEŚNY DZIADEK
Maćku, mam ja na to radę,
Jeno uważ każde słowo:
Wróć tu, kiedy czoło blade
Wschodzący miesiąc ukaże.
Przyniesiesz fujarę nową,
A wyciętą z takiej brzozy,
Co nie słyszała koguta,
Ni wód szumu. Na wiszarze
Siadłszy, utaisz się w łozy,
A mgła, nad wodą rozsnuta,
Topielicom cię zasłoni.
A gdy miesiąc je nasyci
I zaśpiewają na toni,
Dmuchaj na fujarze swojej:
Ona głos ten w siebie chwyci,
Aże się na wskroś jej drewno
Zaklętym śpiewem przepoi.
O, już ona ci wydzwoni,
Co zechcesz, nawet i rzewną
Wypłacze tobie tęsknicę,
Jeno patrz, by cię do wody
Nie wciągnęły topielice.
Maćku, a nie dbaj nic na ta,
Gdyby ci złe zaszło drogę
Do jeziora i przeszkody
Chciało czynić lub zatartą
Groziło; wszelaką trwogę
Odrzuć — to pokusy zginą.
Wszystkoś zmiarkował?
 
GŁUPI MACIUŚ
A ino!
Chce go ująć za kolana
 
LEŚNY DZIADEK
Nie dziękuj — ruszaj do domu,
A przed północną godziną
Wróć!
 
GŁUPI MACIUŚ
Moście wy — nie chybię.
 
LEŚNY DZIADEK
woła za nim
A nie gadaj tam nikomu,
Co wiesz!...
 
Znad jeziora, w skokach i podrygach, biegnie Kusy. Niziutki, na cienkich nóżkach, z grubym brzuchem i dużym łbem pudrowanym; twarz bez zarostu, nos krogulczy. Ubrany w czerwony fraczek, obcisły i krótki, czarne spodenki do kolan, białe pończochy i trzewiki z klamerkami; na głowie trójkątny kapelusik, w ręce mosięzna laseczka z gałką.
 
KUSY
przydreptując i kręcąc się jak wiatr koło Leśnego Dziadka
Hup! hup! gic! gic!
Witaj! witaj, stary grzybie!
 
LEŚNY DZIADEK
ostro
Czego tu chcesz?
 
KUSY
Nic, nic!
Ale tu głupi pastuch był.
Czego chciał? Czego chciał?
Chy, chy! Wiem, wszystko wiem!
Bodaj zdechł, bodaj zgnił,
Nim fujarę będzie miał,
Zrobię ja się czarnym psem,
Drogą mu zalecę,
Będę szczekał, będę wył:
Hup, hup! A z fujary nic!
I zapalę błędną świecę,
Drogą mu zastąpię,
Powiodę go na moczary:
Chlup, chlup! gic! gic!
W błocie go wykąpię,
A z fujary nic!
Nic nie będzie z tej fujary,
Ty spróchniałku, włóczylasie,
Borołazie stary!
 
LEŚNY DZIADEK
Przepadnij zasię, a zasię!
 
KUSY
podrygując
Nocka czarna, nocka głucha,
Pójdę, gdzie wiatry powioną,
Jedną stroną, drugą stroną...
Pójdę nocką, pójdę ciemną,
Dopadnę twego pastucha.
 
LEŚNY DZIADEK
Widzisz tu wodę święconą?
Nie zadzieraj diable ze mną,
I w spokoju puść to chłopię!
 
KUSY
A cóż to? Na stare lata
Z ludźmi trzymasz — leśny czopie?
 
LEŚNY DZIADEK
Kiedyż? — od początku świata
Wy piekielni, wy nieczyści —
Kiedyż ja z  wami trzymałem?!
Nasialiście nienawiści,
Nasialiście w ludziach pychy,
Latajcie po całym świecie,
Zbierajcie wszystko, co wasze,
Ale od tego, co moje,
Wara wam! — Ten pastuch lichy
Jest mój, przeto za nim stoję!
Mój, jak wszelkie leśne ptaszę,
Co rosę pije, a śpiewa:
Mój, jak tych kwiatów kielichy,
Co nawet tnie wiedzą o tem,
Że się z nich zapach wylewa;
Mój, bo serce ma i oczy
Jasne, jak te gwiazdy w górze,
Patrzące spojrzeniem złotem:
Żadna ich żądza nie mroczy
I stoją ciche w lazurze!...
 
KUSY
Czysty śmiech! Leśny Dziad
Rozmiłował się w Mazurze,
W tym głuptasie, w tym pastuchu:
Maciuś gwiazda, Maciuś kwiat.
Maciuś fiu! fiu!... Ty staruchu,
Darujże mu cały świat
A majątek na początek,
Skoro kochasz go tak czule,
Niechaj sobie włości kupi,
Niech intraty ma w szkatule,
A nikt nie powie — że... głupi!
 
LEŚNY DZIADEK
Darowałem ja mu więcej,
Niźli wszystkie skarby świata:
Darowałem jemu Pieśń!
Pójdzie za nim rzewna, śpiewna,
I tęczowa, i skrzydlata,
Czarodziejka — Pieśń!
 
KUSY
przekornie
A mnie za mim pójść nie wolno?
 
LEŚNY DZIADEK
Jeno mi zaczep to chłopię,
To cię pszczołom kąsać każę!
 
KUSY
Przecie ci go nie utopię,
Skoro tyle wart!
Zmyliłbym mu ścieżkę polną,
Ubłociłbym go w moczarze,
Nie bardzo! na żart!
 
LEŚNY DZIADEK
Chceszli? Mam zawołać pszczół?
Będziesz ich miał całe roje!
 
KUSY
Nie myśl, że się ciebie boję!
Mógłbym zaraz w stęchły muł
Wetknąć tę laseczkę,
Zionąć na nią żarem z ust
I zrobić z niej błędną świeczkę,
Co się błękitnawo pali,
I migotać tym płomykiem
Poprzez szuwar, poprzez chrust,
I tam, i sam — bliżej... dalej,
I wołaniem, świstem, krzykiem,
Zagnać Maćka na mokradła...
Już jakąś wiejską kumoszkę
Wwiodłem dziś na trzęsawisko:
Gic, gic... pluch! Gic, gic... pluch!
Po kolana się  zapadła,
Mamiłem ją także troszkę,
Po tych lasach, aż tero, blisko,
Obaliła się zdyszana,
Ledwo się w niej plątał duch.
Ale pastucha zostawię,
Skoro minie tak prosisz o to,
I polecę kopki siana
Burzyć, i pozrzucam w błoto
Bieliznę, jeśli na płocie
Suszy się gdzie zapomniana:
Jutro ludzie po tej psocie
Będą pomstować i kląć!...
 
LEŚNY DZIADEK
w progu
Lataj sobie, gdzie chcesz, biesie,
Hulaj aż pod nieba strop,
Z wiatrem gwizdaj, wodę mąć,
Lecz od chłopca wara!...
Wchodzi, zatrzaskując drzwi za sobą
 
GŁOS ZA SCENĄ
Hop!
 
KUSY
podrygując
Hop! hop! hu, hu!... Kogoś niesie!
Przywabię go i odwabię.
I obłąkam go po lesie,
Aż mu sił i tchu nie stanie,
Jak tej babie! jak tej babie!
 
GŁOS
bliżej
Hop! hop!
 
KUSY
Hop! — I w bok dam nura!
W innym miejscu
Hop, hop!... To jakiś szlachciura!
Na kontuszu, na żupanie
Altembasy i jedwabie...
W bagno, w błoto go wtumanię!
Hop, hop! Sam tu! Mości Panie!
 
Wchodzi Boruta
Wysoki, bardzo chudy, przygarbiony; twarz długa, zapadnięta, śniada i wybladła — iskrzące oczy pod czarnymi, nawisłymi brwiami, nad czołem dwa sinawe guzy, uszy spiczaste i włochate; ogromne, sumiaste wąsiska czarne, równie jak podgolona czupryna. Strój polski, cały ognistoczerwony, wisi na nim sztywnie. Kołpak czarny, z czarną kitą, na czarnych rapciach szabla turecka.

BORUTA
wchodząc
Ty latawcze! Błaźnie! Smyku!
Tak powinność swoją znasz?
Nie rób huku! nie rób krzyku!
Spojrzyj no mi lepiej w twarz,
Spojrzyj no mi na kopyto!
Wystawia lewą nogę, na którą z lekka utyka
 
KUSY
zdziwiony
Co ja widzę? Toś ty nasz?
Fiut! i ryba jakaś grubsza!
Kłania się
 
BORUTA
A bodajże cię ubito!
Nie znasz mnie? Na Belzebuba!
— To ty nie wiesz, błotna mszyco,
Kto od czasów Lecha króla,
Rezyduje pod Łęczycą,
Kto po dworach z szlachtą hula?
Kto na fecie i na stypie,
przy sowitym traktamencie
Oracje z rękawa sypie?
Nie słyszałeś, wietrzykręcie,
Kto, zjechawszy na kiermasze
Lub na sejmiki, wychyla
Jednym tchem miodu antałek
I saganem jada kaszę
I zrazy, a lada chwila,
Od przymówisk i przechwałek
Wiedzie szlachtę na pałasze?
Kto więcej szlacheckich pałek
Nakarbował niźli Wasze
Wwiodłeś chamów do topieli?
Nie wiesz, ty mizerny głąbie,
Kto jest ów łęczycki śmiałek
Do szklanki, do karabeli,
Szlachcic — z końską nogą w bucie,
Diabeł, co pije i rąbie?
Nie słyszałeś, mylidrogo,
O Imci Panu Borucie?!!
 
KUSY
zbity z tropu
Ba! I cóż mi tam, do kogo?
Ja na własnych śmieciach broję:
Ja mam swoje — ty masz swoje...

BORUTA
„Ty!” — Skąd konfidencja taka
U szwaba, łyka, pludraka,
Żeby śmiał tykać szlachcica?!
 
KUSY
z udaną pokorą — wściekły
Zapytam się Waszmość Pana,
Czy daleko stąd Łęczyca?

BORUTA
Dość! — A co?
 
KUSY
To, że Waszmości
Łaskawość aż tu zaszczyca
Mnie łyka, szwaba i pludrę,
Na mych śmieciach...
 
BORUTA
Łeb ci udrę —
Skrzyw się jeszcze!... Ja nie w gości
I nie do ciebie zjechałem,
Jeno się klechy uwzięli.
Przeciw mnie w Łęczyckiem całem:
Procesjami co niedzieli
Chmarę ludu w lasy wiodą,
Zatykają swoje znaki,
Śpiewają, żegnają, kropią,
Tą święconą swoją wodą;
Ujść musiałem ma czas jaki
Przed tą persekucją popią.
 
KUSY
Mój Wielmożny Jasny Panie,
Ruszaj sobie, ruszaj stąd!
Tu mi Waszmość nie zostanie,
Bo przed Belzebuba sąd,
Pozwę o zgwałcenie granic!
 
BORUTA
Zróbmy układ...
 
KUSY
Za nic! za nic!
 
BORUTA
Słuchaj, taki modus mam:
Szlachta mnie — a tobie cham;
Przecie masz roboty dość,
Ja ci tylko dopomogę...
 
KUSY
Za wic! — Ruszaj Waszamość,
Ruszaj sobie w swoją drogę,
Bo jak nie, to wpadnę w złość,
Jeszcze ci co zrobić mogę!
Łypiąc oczyma groźnie, cofa się i biegnie z nastawionymi rogami
 
BORUTA
Ty mnie grozisz, biedo wściekła?!
— Czekaj!...
Chwyta go za kark i za pludry i jak piłką rzuca nim prosto w jezioro
 
KUSY
wystawia łeb z wody u brzegu i skomli żałośnie
Uj! Parzy... uj..., piecze!
Święcona... Uj! Ratuj!... Parzy!
 
BORUTA
odwraca się i wkłada ręce za pas
Jeszcze by i mnie popiekła —
Kto inny niech cię wywlecze!
 
KUSY
rozpaczliwie
Ratuj!... Zgoda! Uj... uj! Zgoda!
Uj! Boli... boli... Uj!... Parzy!
 
BORUTA
Podam koniec karabeli,
Ale...

KUSY
błagalnie
Klnę ci się na rogi,
Belzebuba!... Uj! Ta woda!...
 
Boruta podaje mu karabelę i wyciąga go na brzeg
 
KUSY
otrząsa się i parska jak pudel
Bur!... Boli... Boli na twarzy!
Ociera twarz
 
BORUTA
Święcona!? Tu? w tej topieli?!
 
KUSY
sobą zajęty
Wciąż pali! W ręce i nogi!
Zalazła mi za pazury,
Gryzie w ślepie — w język szczypie,
Pali, świerzbi! Aj ten świąd!
Oblezę cały ze skóry!...
Spluwa, wyciera się, otrząsa i drapie — w końcu zaczyna płakać piskliwie i ze złością
 
BORUTA
Nie wyj! Ciesz się, że z kąpieli
Wylazłeś... Lecz jak i skąd
Święcona — tutaj w jeziorze?!

KUSY
płacząc
Nie wiem... nie wiem!
 
BORUTA
tupie nogą
Ciszej! ciszej!
Niech cię grom czerwony strzeli
Z tym wyciem! — To być nie może,
Byś nie wiedział... Figiel mniszy!
Głowę dam, że sprawka księża!
— Niech no Waść do rzeczy gada!
 
KUSY
drapiąc się, mówi na pół z płaczem
Świerzbi!
 
BORUTA
Na rajskiego węża!
Niech cię różaniec udusi!
Raz by skomleć przestał Wasze!
 
KUSY
Nie wiem... Prócz Leśnego Dziada
Nikt nie bywa przy tym stawie...
nagle, uderzając się w czoło
Cap jestem! Wszak pełną flaszę
Pokazywał mi święconej!
 
BORUTA
Kto?

KUSY
Dziad Leśny!... Ja mu sprawię!
Zbiję, utopię pastucha,
Niech tylko przyjdzie w te strony —
A przyjdzie tu dziś na pewno!
— Ho, już on się nie przysłucha
Pieśniom topielic w jeziorze!...
Stłukę go na suche drewno
I tu go pod próg położę —
Niechaj się Dziad Leśny wścieka!
Wyskakuje na dach budy Leśnego Dziada
Czekam — i stąd się nie ruszę,
Aż przyjdzie...
 
BORUTA
A ja na połów
Idę na szlacheckie dusze...
 
KUSY
przydreptuje na dachu
Dzisiaj z  bliska i z daleka
Zjazd na wojewódzki dwór:
Narzezała służba wołów,
Naskubały dziewki kur.
— Chy... chy — ja to wszystko wiem,
Od kuchennych czarnych kotów:
— „Miau! miau!”
 
BORUTA
Idę, lecę jednym tchem
Tam się połów udać gotów...
Wychodzi — potem zaraz wraca

KUSY
z dachu
A co?
 
BORUTA
Silentium, rogaty!
Jakaś baba tu się wlecze,
Baczność!
Wychodzi drugą stroną
 
Wchodzi Młynarka. Piękna, czarnobrewa, trzydziestoletnia kobieta, rysy kształtne, proste, wargi pełne, różane. Ubrana po wiejsku, kraciasto, na szyi korale, na głowie czerwona chustka, spod niej koło uszu wystają końce obciętych włosów. Na nogach ciężkie buty z cholewami. Cała odzież zmięta, o zwłaszcza dołem ubłocona i poobrywana. Idzie z wolna, zmęczona i zdyszana, trwozliwie rozglądając się dokoła.
 
MŁYNARKA
O raty, raty...
O Laboga... ludzie... ludzie!
 
KUSY
siedząc na dachu
Tuś mi jest? Ho, wstała z ziemi!
 
MŁYNARKA
Dyć to hawok... w onej budzie.
Podchodzi lękliwie, waha się, ogląda się dokoła, puka nieśmiało i nasłuchuje chwilę. Potem z nagłym postanowieniem
Niech ta juz raz!...
Dobija się gwałtownie i woła zdławionym głosem
Otwórzcie mi!

LEŚNY DZIADEK
uchylając drzwi
To ty, Maciuś?
 
MŁYNARKA
nieśmiało
Nie on — to ja!
Młynarka...
 
LEŚNY DZIADEK
Czego tu...? Po co?!
Stoi tu kobiałka twoja,
Twoje bułki i gomółki,
I czereśnie... Weź sobie to!
...Łazi mi po borach nocą.
 
MŁYNARKA
błagalnie
Mój dziadusiu... Moiście wy!
Niech się na mnie nie chamocą...
 
LEŚNY DZIADEK
A czego ty chcesz, kobieto?
Siedziałabyś lepiej doma,
Nie bagnem brnąć po cholewy,
Na przypiecku, pod pierzyną,
Spać, a nie tłuc się po lesie!
— Ale u was, ludzi — słoma
I sieczka we łbie, i plewy,
To was byle wiater niesie
I za byle czem — po świecie...
— Czego chcesz?

Młynarka milczy, zmieszana i zakłopotana obraca palcami korale na szyi
 
Przyszła — i stoi!
Czego chcesz? gadajże przecie!
 
Milczenie
 
Cóż, nie wiedzie się chudoba?
— Czy się bydło krwawo doi?
— Schnie sad? Czy gadzina zdycha?
— Czy w domu jaka choroba?
...A mówże już raz — do licha!
 
Młynarka, milcząc, odpowiada na wszystkie pytania przeczącym ruchem głowy — w końcu zasłania twarz rękawem, podnosząc łokieć nad głową
 
Ha...! Chwyciło cię kochanie?
Prawda? Powiedz no!...
 
MŁYNARKA
szeptem
A juźci!
Zakrywa twarz fartuchem i płacze
 
LEŚNY DZIADEK
po chwili — jakby do siebie
— Hej — kochanie gorzkie bywa.
W sercu pali, jak sól w ranie,
I mocne bywa okrutnie,
Że do śmierci nie ustanie
Żałość ona przeraźliwa...
— Hej! czasami żądłem utnie
Z nagła utnie, jako żmija —
Czasami wzbiera powoli...
Tak, czy owak, łzy wypija
I krew — a boli i boli —
Rano, wieczór, we dnie, w nocy,
Boli z bliska i z daleka...
— Hej pod słońcem nie masz mocy,
Nie masz na niebie i ziemi
Nad kochanie, gdy człowieka
Opęta i żre, i toczy...
— Patrzę na to od wiek wieka!
Po chwili
Młynarko!

Młynarka podnosi twarz zapłakaną i milczy
 
Cóżeście niemi?
Mówcie no, otrzyjcie oczy...
 
MŁYNARKA
ociera oczy ręką
Cóz mam gadać?
 
LEŚNY DZIADEK
Przyszłaś do mnie,
Żebym ci dał jakie ziele,
By ochłódła miłość w tobie?
— Ja mocen jestem ogromnie,
Mogę wiele, bardzo wiele,
I co w mocy mojej — zrobię!
Lecz kochaniu czy podołam?
Neraz ja miłość odczynię,
Wydrę z serca i odwołam
I zadam jakiej ptaszynie;
Bierze ją w siebie słowiczek
I w miesięczną noc — do świtu,
Wyśpiewuje ją ze siebie
Przed najmilszą ze samiczek,
Lub skowronek w toń błękitu
Leci, wypłakać na niebie
Miłość, która była zdjęta
Z ludzkiej piersi i w skowrończą
Tchniona przez klątwy i cuda...
—  Ale czasem się nie uda:
Pofolgować nie chcą pęta
I zgryzoty się nie kończą,
I łzy, jak biegły, tak biegą...
— Ha — sprobuję mojej siły.
Może miłość twoja minie,
Zapomnisz, kto był twój miły!
 
MŁYNARKA
Nie! nie! — nie chcę, nie chcę tego!
— Niech cały świat marnie zginie,
A niech on się wróci ku mnie:
Jasinek — Moje kochanie!
Albo niechaj gnije w trumnie,
A ja z nim!... Niech się tam stanie
Co chce — ino miech nie muse
Patrzeć, jak on po wsi lata.
Za insemi — tej dziewuse
Przymila się i zaleci,
A we masie jaz serce mgleje
I w ocach nie widzę świata,
I pali mnie, jako świeca
Przytknięta na zywe ciało...
...Laboga! Niechaj się dzieje
Me wiem co, bo juz o mało,
Ze się w zmysłach nie pomące!
— Oj żałość ja ino piję,
Ino te ocy patrzące
Wypłakuję!...
Płacząc, po chwili gwałtownie
Ja nie z drzewa!
Ubiję! Ja ją ubiję,
Ocy jej wydrę!...
Przez zęby z wściekłością
Udusę
Ją i jego i sama się —
Jak zginiewa, to zginiewa,
Ale on i ja! Oboje!
Na zatratę pójdą duse:
Dobrze! niech się piekło pasie!
Urywa — potem nagle wybucha płaczem
Jaśku! Ulubienie moje!
Zanosi się od zdławionego płaczu
 
LEŚNY DZIADEK
A bardzo was kochał wprzódziej?
 
MŁYNARKA
ze łzami w głosie
Moiście! tego kochania
Sukać po świecie u ludzi!
Kaj się rusę i kaj stanę,
Bywało za mną ugania.
Dyć i bez dziesiątą ścianę
Wypatrzyło mnie chłopcysko,
Nikiej bez okno, bez śklane...
Widziałoby mu się blisko
Lecieć za mną choć za morze,
A dziś go cekam w komorze,
To mu jesce za daleko.
Po chwili
Kiej ocy do dnia otworzę,
To mi wilgnie pod powieką,
A jem — to nie widzę jadła,
Bo mi ocy nagła zasłania,
I nie ma tego wiecora,
Zebym się bez płacu kładła.
Legnę, to mnie do świtania
Załość dusi jako zmora...
 
LEŚNY DZIADEK
A cóż na to mówi młynarz?
 
MŁYNARKA
Dziwuje się tej chorobie,
Bo ja mu gadam, zem chora —
I w ten siwy łeb się skrobie
I zły: — „Dyć ta! Zaś pocynas!”
— Stary! Bez niego ja sobie
Zawiązała marnie świat
I zycia mojego skoda
I tych moich młodych lat!
 
LEŚNY DZIADEK
I on tak nic, od początku
Nie miarkował?

MŁYNARKA
Ani — ani!
I teraz nie ma posądku:
Cięgiem się z Jaśkiem kumpani,
— Widno nie wie, co ta w kątku
Bywało... Toć nie dziwota,
Ze go rad trzyma we młynie:
Jaśkowi w rękach robota
Pali się — w jednej godzinie!
Juz on ta, jak nikt na świecie:
Duzy w garzści, smyśny, krzepki!
Po chwili, składając ręce błagalnie
Oj Dziadku, jak wy zechcecie,
To się wróci! — U znachorek
Radziłam się, u owcarzy:
Na nic! — Dawali mi „trepki
Matki Boskiej” — to się warzy,
On kwiat bez siodmy paciorek...
I lubcyk-ziele...
 
LEŚNY DZIADEK
A główki Macierzanek?
Młynarka głową i ręką przytakuje, że wszystko już było — na próżno
Buta świeża,
W piątek na nowiu miesiąca
Zerwana? — A z nietoperza,
Objedzonego przez mrówki,
Ta kostka z piersi stercząca
I zaszyta do kołnierza —
I to?
 
MŁYNARKA
Juźci!
 
LEŚNY DZIADEK
I daremnie?!
Ja nic więcej nie poradzę:
To są jakieś dziwne sprawy!
 
MŁYNARKA
chyląc się do kolan
Dziadusiu, dyć macie władzę!
 
LEŚNY DZIADEK
Ha! Jest jedno...
Urywa
 
MŁYNARKA
Co?!
 
LEŚNY DZIADEK
Ślub krwawy!

KUSY
Słuchał całej rozmowy przechylony z dachu, teraz nagle wybucha przeraźliwym, szyderskim chichotem.
 
Dziadek i Maryna spoglądają w górę; Młynarka, spostrzegłszy głowę Kusego, przysuwa się trwożliwie do Leśnego Dziadka
 
LEŚNY DZIADEK
Idź kobieto, idź ode minie...
Idź... idź... Prędko idź... Bądź zdrowa!
Do Kusego, wyciągając pięść
W czas  się roześmiałeś, bowiem
Nie rzeknę już ani słowa:
Nie przywabię wam młynarki!
Wchodzi spiesznie do nory i zamyka za sobą drzwi.
 
Młynarka ucieka... Kusy, zeskoczywszy z dachu, dogania ją i przytrzymuje za odzież
 
KUSY
Ślub krwawy?! Ja ci to powiem!
 
MŁYNARKA
wyrywając się
Puść! Puść! Przechodzą mnie ciarki!
 
KUSY
trzymając ją
A Jasiek!
 
MŁYNARKA
wyrywając się
Puść!!

KUSY
Krwawy ślub:
Wiesz ty, co znaczy to imię?
Słuchaj...
Wspina się ku niej na palcach
 
MŁYNARKA
nieprzytomnie, jakby odurzona
Do ucha mi suści...
Prec pokuso! — Mgli mię! Mgli mię!
— Puść mnie!...
Chce iść — słania się i opiera się o drzewo
 
KUSY
Stój kobieto, stój!
Wróci, wróci — będzie twój,
Wiemy będzie aż po grób,
Ale weź z nim krwawy ślub...
Czy chcesz? Powiedz...?
 
MŁYNARKA
nieprzytomna — słabym głosem
Chcę... a juźci.
 
KUSY
syczącym szeptem
— Po żelezie krew ocieka...
Krwią czerwoną z nim się zwiąż,
Będzie, jako ślubny mąż...
— Po żelezie krew ocieka...
W rękę mu siekierę włóż,
Albo topór, albo nóż...
Niech zabije własną teką!

MŁYNARKA
jakby w strasznym śnie
Kogo ma zabić?...!
 
KUSY
Człowieka!
 
MŁYNARKA
O Przenajświętsa Panienko!
 
Kusy na to słowo, jakby odrzucony wstecz, odskakuje i zgrzytając ze złości, wraca jednym susem na dach. Młynarka, oprzytomniawszy, porywa się i wybiega... Wchodzi Maciuś i z fujarą w ręku idzie ku jezioru.
 
KUSY
z dachu
Maćku! Maćku! Wróć no się ty!
 
GŁUPI MACIUŚ
Kto woła?
 
KUSY
podnosząc się na dachu
Ja.
 
GŁUPI MACIUŚ
Tfu! pokusa...
Idzie dalej
 
KUSY
Wróć się!

GŁUPI MACIUŚ
Nie chcę!
 
KUSY
Bo dam susa,
Siądę na kark i nie puszczę.
 
GŁUPI MACIUŚ
Siądź mi na kark, to za pięty
Chycę, wlazę po pas w wodę,
Wychlapię cię i wypluscę!
 
KUSY
Głupiś! Ja wiem, że święcona!
 
GŁUPI MACIUŚ
Wieś? — to chodź! Ja cię zawiodę
Kaj trza.
Idzie ku jezioru
 
KUSY
zeskakuje z dachu — zabiega mu drogę i cofając przypiera go aż do drzwi budy
Ani kroku dalej!
 
GŁUPI MACIUŚ
nadrabiając miną
Ty pokuso utrapiona!
Idź, bo ci oberwę rogi,
Rozbiją ci ten brzuch gruby!

KUSY
Będziemy się mocowali,
Zgoda! Kto kogo pokona,
Temu drugi zejdzie z drogi.
 
GŁUPI MACIUŚ
niechętnie
Zgoda!
 
KUSY
Zrobimy trzy próby.
 
GŁUPI MACIUŚ
Niech będzie, Mej tak być musi.
 
KUSY
Poszukaj sobie kamyka,
Kto swój mocniej w garści zdusi?
Schylony szuka kamienia...
 
Maciuś z kobiałki stojącej pod progiem wyjmuje kawałek sera
 
KUSY
znalazłszy
Masz?
 
GŁUPI MACIUŚ
Mam. — Kamycek bielusi!
 
KUSY
Patrz — mój się jak z wosku gniecie.

GŁUPI MACIUŚ
A z mojego woda strzyka!
Dyć-em ja mocniejsy przecie...
 
KUSY
wściekły
Wygrałeś próbę z kamieniem!

Księzyc wschodzi — w jeziorze ciche dzwonienie
 
GŁUPI MACIUŚ
niecierpliwie
Miesiąc wstaje, zwony zwonią!
 
KUSY
Ha! I gdzież twoja muzyka.
 
GŁUPI MACIUŚ
Święcona woda strumieniem
Odpłynęła i nad tonią,
Wnetki się imiesiącek wzniesie —
...Topielice wśród jeziora
Zaśpiewają... Spies się, biesie,
Druga próba, bo juz pora!
 
KUSY
Dobrze! Kto z nas głośniej świśnie?
Jak świsnę, to szyszki w lesie
Opadną i woda w stawie
Aż na drzewa się rozpryśnie!
— Gwizdaj pierwszy — jesteś w prawie,
Wygrałeś próbę z kamykiem.
...Co  tam robisz?

GŁUPI MACIUŚ
obojętnie
Witkę wiję —
Z łyka...
 
KUSY
Co ty chcesz z tem łykiem?
 
GŁUPI MACIUŚ
kręcąc dalej witkę
Nic. Obwiąze się niem coło.
 
KUSY
zdumiony
Czoło się obwiąże? Czyje?
 
GŁUPI MACIUŚ
Twoje. A mocno — wokoło...
Jakbyś jej rade miał na cole,
Kiej gwizdnę, to ci zawierci
W usach tak, co jaz się boję,
Ze ci pęknie łeb na ćwierci...
 
KUSY
nachylając głowę
Masz, wiąż... Albo już ja wolę,
Niech i drugie będzie twoje!
 
GŁUPI MACIUŚ
udając
Ja chcę gwizdać! Gwizdać musę!
Daj łeb! Coło ci okręcę.

KUSY
Gadaj głupiemu pastusze!
Wygnałeś, biedo uparta!
 
GŁUPI MACIUŚ
niby ustępując
Niech ta! Juz się nie chamęcę.
 
W jeziorze dzwony biją głośniej — słychać z dna przytłumiony, coraz rosnący śpiew topielic
 
GŁUPI MACIUŚ
Raźniej! Do próby! Do trzeciej!
 
KUSY
Czekaj! Nie przybierzesz czarta!
— Kto kogo wyżej podrzuci?
Chodź tu: wezmę cię na ręce —
Jak Maciuś w górę wyleci,
To aż za godzinę wróci.
Chce go brać wpół ciała
 
GŁUPI MACIUŚ
odpychając go
Dwam wygrał — moja pierwsyzna.
 
KUSY
Zgoda.

GŁUPI MACIUŚ
Nadstaw diable rogi.
 
Kusy nachyla się — Maciuś trzyma go oburącz za rogi i patrzy w księżyc
 
KUSY
zniecierpliwiony
No!
 
GŁUPI MACIUŚ
Cart kąpany w gorącem!
Niech się ciek wprzód na tem wyzna,
Cy cię za łeb, cy za nogi
Śmignąć...
 
KUSY
po chwili
Cóż ty tak z miesiącem
Gadasz i gadasz oczyma?
 
GŁUPI MACIUŚ
A bo tam mam starowinę
Chrzestnego, co cię zatrzyma
Za łeb, kiej cię w górę kinę.
Wskazuje na księżyc
 
KUSY
przerażony odskakuje
Chy!... Z pastuchem żartów nie ma!
Ucieka w podrygach

GŁUPI MACIUŚ
patrząc z pogardliwym uśmiechem
Durny bies! A to ci dyma!
 
Wydobywa fujarę zza pasa i idzie ku jezioru, widać go, jak siada na brzegu, na wysokim oberwisku i zaczyna grać na fujarze, dzwony równocześnie dzwonią i słychać śpiew topielic i topielców.
 
CHÓR TOPIELCÓW I TOPIELIC
Miesiączek pełny już wstaje, wstaje,
Na niebo pogodne.
Budzą się, budzą zaklęte kraje,
Błękitne, podwodne,
Umarłe i chłodno.
Hej, hej! Ty biały miesiącu!
Senni, zgłodniali,
W mule i piasku,
Pod wodą na dnie,
Myśmy czekali,
Twojego blasku —
Aż się zapali,
Na zimnej fali
I w głębię padnie...
Głodni, spragnieni
Twoich promieni,
Twojego mleka,
Co na topieli
Blado się bieli,
Skrzy i ucieka...
Gdy się napoim
Promieniem twoim,
Będziem lezeli
Syci, weseli.
Hej, hej! Ty biały miesiącu!
 
Widać na wodzie, osrebrzonej księżycem, przesuwające się niewyraźnie ich ciała. Maciuś gra, dzwony wtórują pieśniom
 
Leje się, leje
Mleczna, mdlejąca,
Światłość miesiąca,
Iskrami sieje
Po śliskiej fali...
Woda się mieni
Dreszczem promieni
Drgająca...
Z dali, z dali
Wiatrek wstaje,
Przez bory, przez gaje,
Przez leśne polany
I na tonie
Z cicha wionie
I zamąca
Krąg świetlany
Od miesiąca
W wodzie szklanej
Odbity.
Płyną chmury,
Przez błękity,
Przez jasne rozwieje,
A miesiączek świeci z góry,
Świeci, świeci — a nie grzeje
Hej, hej — ty biały miesiącu!
 
Topielcy i topielice, strojni w wodne lilie, trawy i porosty, wynurzają się z wody po szyję, po pas — trzymają się za ręce, zataczają po wodzie koła, śpiewając przy dźwiękach dzwonów i Maćkowej fujarki
 
Stoi w niebie wysoko
Miesiąc krągły, samotny,
Patrzy, jak rybie oko
Martwy, zimny, wilgotny...
Dokoła
U czoła
Bladego miesiączka
Świetlista obrączka,
Różana, zielona,
Ze mgieł upleciona
Korona!
Hej, hej! Ty biały miesiącu!

Zaczarowane koło