Zaczarowane koło/Akt III
W lesie — przy drodze. W głębi sceny las rzednieje i widać pościnane drzewa, częścią poobijane z gałęzi i obłupione z kory. Na lewo w głębi sągi, na prawo Drwal, ścinaniem wielkiego drzewa zajęty. Cały przód sceny zajmuje droga, przy której rosną paprocie i muchomory. Jasny, pogodny dzień letni przed południem. Drwal, czterdziestoletni rosły chłop, o niskim czole i głupowatym wyrazie twarzy, bez zarostu, włosy gęste, nad brwiami równo przycięte. Na głowie czapka barania, ubrany w koszulę wypuszczoną na parciane spodnie, w pasie przepasany rzemieniem, boso. — Wchodzi Organista, niemłody, z siwiejącym, krótko przyciętym wąsem. Ubrany w granatową kapotę z czerwonymi potrzebami, pas lniany, na głowie bekieszka, na nogach buty z cholewami.
 
DRWAL
Pochwalony...
 
ORGANISTA
In saecula
Saeculorum — cóż, rąbiecie?

DRWAL
Oj rąbię — rąbię siarczyście,
Adyć już do krzty kosula
Zapotniała mi na grzbiecie;
Ociera pot rękawem
Nie ma to jak organiście —
Lentki chleb...
 
ORGANISTA
Ludzie na świecie!
Mało ja się to narobię?
Spróbujcie — widzielibyście,
Że grać na organie trudniej,
Jak rąbać... At, chamska jucha
Nawet kościelnej osobie
Kawałka chleba zazdrości,
Ale jak organ zadudni,
A człek w płuca chyci ducha,
I ryknie głosem na chórze,
Popytajcie Jegomości,
Jaka to tam radość w górze:
Święci słuchają ciekawi,
Pan Jezus nadstawia ucha
I do Matki Boskiej gada:
„Oj ładnie wygrywa, ładnie,
Jak on też to tak potrafi!”
I wnet rączką błogosławi,
A Najświętsza Panna rada,
Że błogosławieństwo spadnie
Dla calusieńkiej parafii...
Po chwili podśpiewuje
Grała święta Cecylija
Na organie —
A przy niej kwitła lelija,
Słuchały jej święte Panie
I Maryja,
Kiedy grała na organie
Cecylija!
 
Chwila milczenia. — Słychać z daleka szczekanie psów i granie trąb
 
DRWAL
To tak od samego rana
Po lasach te trąby grają
I ta ślachta posrprasana
Ze wsyćkich śterech stron świata
Ze strzelbami, ze psią zgrają
Za wselakim zwierzem lata...
Bedą — widno — śniadać w lesie,
Bo się dla nich bigos warzy,
— Ale ze to panom chce sie
Gnać talk po tych krzach i chrustach?!
Wy pewnikiem do kucharzy
Idziecie? Ze smakiem w ustach
Na to jadło...
 
ORGANISTA
Gdzie! do kata!
Chodzę po lesie, a chodzę
I szukam na wszystkie strony,
Bo wczoraj flaszka pękata,
Pełniuśka wody święconej,
Zginęła mi gdzieś po drodze
Z jarmarku...
 
DRWAL
nadsłuchując
Oho, na trąbie
Zabucało kajsi blisko.
 
ORGANISTA
Trza iść... Dopomóż wam Boże!
 
DRWAL
Bóg zapłać... Rąbię i rąbię,
Ale to strasne dębisko.
Nie wnetki ja go położę...
Oj cięzko... A i tak wolę
Od onej słuzby w młynie.
 
ORGANISTA
Chleb służebny w gardło kole:
Lepszy swój, choćby i suchy.
 
DRWAL
A niech spuchnie! A niech zginie
Ten młynarz! Ten stary złodziej!
Przyobiecał mi kolędę:
Ano jak nadesły Gody,
Rzekę mu; „Dyć mnie przyodziej,
Bo darmo słuzyć nie będę”.
I co? Dał mi chadry stare,
Co prawie cisnąć do wody,
A takie buty dziurawe,
Co jeść wołały... Psią wiarę
W garści mieć, toby odprawę
Dostał... Ho,  ja temu ścierwie
Porachuję wsyćkie gnaty —
Raz uciekł, ale oberwie:
Skórę na nim oporządzę!
A to śleporód! Bogaty,
A łapcywy na pieniądze,
Taki sobek!
 
ORGANISTA
Jak ta matka
Świętego Piotra...
 
DRWAL
Sobaka!

ORGANISTA
Poczekaj — diabeł nim zatka
Dziurą w piekle... Wiesz ty, jaka
O matce Piotrowej gadka?
Zła była i strasznie skąpa,
Taka, co to nie użyczy
I wydrzeć chce do ostatka.
Jak przystał do apostołów,
To ona za synem stąpa
Krok w krok i co tchu nabierze,
To nad nim ciuka i krzyczy:
„— A gdzie twój rybacki połów?
Wracaj mi się! Bierz więcierze!”
Strasznie się baba rozwściekła
O to, że on ludzi łowi,
Miasto ryb. Ano po śmierci
Wzieni ją diabli do piekła.
Cóż? Markociło się w niebie
Po niej świętemu Piotrowi;
Myśli — myśli — głową wierci,
Jak by ją mógł wziąć do siebie.
Aże Najświętsza Panienka
Jakoś wyjednała mu to,
Iżby w piekielne czeluści
Niteczkę z płaszcza wyprutą
Mógł spuścić. A po tej nici
Stara w niebo się wyspina.
Nuż pruć — co upruje — spuści,
Aż matka za koniec chwyci.
Inne dusze potępione
Też chcą iść, ale babina
Jak zła była całe życie,
Talk d teraz kląć zaczyna:
„— A wy szelmy utopione,
A pójdziecie precz?! Puścicie!
To jeno po mnie od syna!
Wara wam — bo nitka cienka!”
W jedną stronę, w drugą stronę
Baba siepie się i kopie,
Aż tu naraz nitka pęka.
Stara — buch! Ta i w ukropie
Została...
 
Śmieją się. — Milczenie. — Za sceną odzywa się na fujarce motyw pieśni topielic.
 
ORGANISTA
Cóż to za granie?
 
DRWAL
A cóz by? ta mała bieda,
Głupi Maciuś na fujarze
Gra przy bydle...
 
ORGANISTA
Przy organie
Ono się nadobnie wyda.
Zawołam go, przyjść mu każę
W niedzielę...
Woła
Hej! Ty, pastuchu!
Maćku, bywaj tu! a prędzej!

DRWAL
woła
Maciuś! Biegaj sam! Co duchu!
Wchodzi Maciuś
 
ORGANISTA
Pójdź tu. — Chcesz trochę pieniędzy
Zarobić?
 
GŁUPI MACIUŚ
kręci głową zdziwiony i rusza ramionami
A co mi po tem?...
 
ORGANISTA
Głupiś! Dostaniesz trzy grosze,
Będziesz mi za to do wtóru
Na fujarce grał przy sumie.
 
GŁUPI MACIUŚ
przecząc głową
Bóg zapłać...
 
ORGANISTA
obruszony
Cóż! Mam ci złotem
Płacić?!

GŁUPI MACIUŚ
Ja o nic nie prosę!
 
ORGANISTA
Jak to! Nie chcesz grywać z chóru?!
 
GŁUPI MACIUŚ
Ja się  na tem nie rozumiem!...
 
ORGANISTA
Dam ci starych butów parę,
Jeść dostaniesz — kluski, kaszę...
 
GŁUPI MACIUŚ
Ja sobie ta wolę krowy
Gonić do lasa na pasę
I grać — od kiej mam fujarę,
Nic mi nie trza...
Spogląda za scenę
Pójdzies — Kwiata!
Wybiega
 
DRWAL
Żeby on miał rozum zdrowy,
Zgodziłby się...
 
ORGANISTA
Koniec świata!
Wzburzony, idzie dalej drogą i wychodzi na lewo

DRWAL
bierze się do rąbania, podśpiewując
Dobre leki
Bez apteki
U Jagienki mojej,
Bo Jagienka
U okienka
Z kieliseckiem stoi...
Hej, hej! — Z kieliseckiem stoi...
 
Za sceną słychać fujarę. — Drwal rąbie
 
LEŚNY DZIADEK
ukazuje się w głębi, wpośród zwalonych pni
Precz stąd — nasienie człowiecze!
Gdzie stąpisz, tam się zagłada
Śladami twoimi wlecze
I na pniach zwalonych siada.
Bór mój wzdryga się do głębi
Od toporów grzmotu,
Liśćmi wstrząsa strach;
Z krzykiem lecą ptaków stada,
Jakby do odlotu.
A twój topór się nie zębi
Na najtwardszych pniach,
Świeci, błyska i opada,
Drzewa moje wali,
Wyrębiska, cmentarzyska
Dalej — coraz dalej!...
Wy mordercy, co gładzicie
Śliskiem ostrzem stali
Wszelkich tworów byt i życie,
Bo was chciwość pali...
Wy robacy krótkotrwali,
Którzy w jeden dzień
Te olbrzymy, te stuletnie,
Wycinacie w pień —
Czyście kiedy pomyśleli,
Ile ciepłych tchnień,
Ile słonecznych promieni,
Ile deszczów, ile rosy
Trzeba, zanim ziarno strzeli
Z tej ziemi, z jej trzewi,
Nim się listkiem zazieleni,
Rozkrzewi, rozdrzewi
I sięgnie w niebiosy?
Wiecie wy, że każdy listek,
Każdy okruch kory,
Wszelkie drzewo i las wszystek,
To bratnie wam twory?
Wy myślicie w głupiej pysze,
Iż martwi i niemi
Są ci wasi towarzysze,
Wasi bracia z ziemi —
Nie! to ród wasz stał się głuchy
Na ich rozhowory
I ich szept, i śpiew!
O, porzućcie wy topory,
A wytężcie słuchy,
Gdy w pogodną ciszę
Wiatrów szumny wiew
Przeleci przez bory
I zachwieje, zakołysze
Wierzchołkami drzew —
Czy wy znacie te wieczory,
Te wieczory letnie,
Gdy do złotych gwiazd
Cichym szeptem przez lazury
Drzewa modlą się stuletnie
I ten cały las się modli,
A w gałęziach słodkie chóry:
Te śpiewacze, te ptaszęce
Wtórują mu z gniazd?!
A wy, ludzie — mali, podli,
Przez drapieżne wasze ręce
Wszystko idzie na zatratę,
Rozdzieracie, plugawicie
Tę zieloną ziemi szatę!...
 
DRWAL
zaskoczony zjawieniem się Dziada, wypuścił z rąk siekierę i stal w zdumieniu i przerażeniu
Kto jesteście?
 
LEŚNY DZIADEK
Kto ja jestem?
Wszak znają moje imię
Wszystkie kwiaty w rozkwicie,
Pełne rosy o świcie,
Wszystkie trawy szumiące szelestem
I najlichszy mech,
I dęby olbrzymie,
Wszystko zna moje imię —
I ciepłej wiosny dech,
I srebrne śniegi w zimie,
Co drżą i migocą
Księżycową nocą,
Skrysztalone u gałęzi,
Szklany lód, co rzeki więzi
I rumieńce zórz,
I czerwone błyskawice
W łonie czarnych burz,
Znają mnie i moje imię
I przed moją skłaniają się mocą,
Bo ja ziemi tajemnice
Znam — i żywiołami władam,
I wziąłem pod swoją straż
Ziemskich tworów bujny świat,
Niebu patrzę twarzą w twarz,
Ze słońcem, jak z ojcem, gadam:
Miesiąc w górze, to mój brat!
 
DRWAL
osłupiały
Któżeście wy?
 
LEŚNY DZIADEK
patrzy na niego chwilę z pogardliwym uśmiechem
„Leśny Dziad!”
 
DRWAL
przerażony
Jej! Wselki! duch Pana Boga
Chwali!!
Cofa się wstecz

LEŚNY DZIADEK
Precz! niech, się nie waży
Stanąć tutaj twoja noga —
Bo cię nieszczęście nie minie;
Teraz jeszcze ujdziesz zdrowy,
Lecz nie wracaj, bo w godzinie
Coś złego tu ci się zdarzy...
 
Drwal, zostawiwszy czapkę i siekierę, ucieka
 
LEŚNY DZIADEK
patrzy za nim długo. — Wśród ciszy leśnej rozlega się granie rogów myśliwskich
Huczcie w rogi! Wasze łowy
Nie na wiele wanvsię zdadzą —
Zaczarowana ta puszcza,
Zaklęte są te Ostępy
Mojem słowem, moją władzą:
Czar ołowiu nie dopuszcza
I od strzałów chroni zwierza,
Kordelas, jak z drzewa tępy,
Próżno się tylko zamierza —
Huczcie w rogi! Huczcie w rogi!
Odchodzi w głąb
 
GŁOS WOJEWODY
za sceną
Dokądże te ścieżki wiodą?
 
CHOJNACKI
wchodząc
Do drogi, prosto do drogi...
Za nim Wojewoda, Brzechwa, kilku myśliwych

BRZECHWA
Niechże Mości Wojewodo
Ad rem przyjdę i wyjaśnię.
Zabił mi klina przysłowiem
O jabłku, babce i dziadku...
Paprockiego mam, lecz właśnie
We środku i na ostatku
Są trzy paginy wydarte.
Pokazuje książkę, którą dobywa zza cholewy
 
WOJEWODA
opryskliwie
Nie Waszmości nie odpowiem!
Waszmość mi tu prawisz baśnie,
Gdym zły... A niech piorun trzaśnie
Łowy dzisiejsze! Nie warte
Splunięcia! Licho urzekło:
Cześnik skręcił w kostce nogę,
Wojskiemu palce popiekło
Na panewce... ja, co strzelę,
Ubić niczego nie mogę
I pudło sadzę za pudłem!
Ten rogacz! To już za wiele...
Jeszcze z gniewu nie ochłódłem,
A tu Waszmość włazi w drogę
I wierci mi dziurę w brzuchu
Babką, jabłkiem i gadaniem...
Do Chojnackiego
Waść niech w trąbę dmie co duchu,
Na śniadanie teraz staniem.
Wychodzi — za nim kilku myśliwych. Chojnacki trąbi sygnał długo i głośno
 
BRZECHWA
po chwili
To może Klucznik mi powie
Eksplilkację tych zagadek,
Bo we łbie, jak ćwiek, mam wbite:
„Jabłko, babka — jabłko, dziadek...”
 
CHOJNACKI
Mnie item mięsza się w głowie:
Oczy miał niesamowite,
Strach wspomnieć...
 
BRZECHWA
Cóż to być może?!
 
CHOJNACKI
A tę historię dziwaczną
Zna Waszmość o tym jaworze?...
 
BRZECHWA
Chodźmy, bo wnet śniadać zaczną...
 
Wychodzą — słychać oddalający się głos Chojnackiego. Kręcąc się, chichocząc i skacząc, wpada Kusy, spoza sągów w głębi ukazuje się Boruta.

KUSY
śmiejąc się do rozpuku
A ten drwal, to głupi chłop!
Leciał borem, jak szalony,
Bez czapki, z rozwianym włosem,
A ja mu: Hop-hop! Hop-hop!
Niby znanym ludzikom głosem —
Z jednej strony, z drugiej strony
W kółko wodzę i tumanię,
A drwalisko za mną w trop!
Zgubił drogę, drogi szuka,
Co podbiegnie, to przystanie,
Nadsłuchuje, huka...
Aż mu sił i tchu nie stało —
Hi! Udała mi się sztuka!!
 
BORUTA
zbliżając się
I cóż z tego, świszczypało,
Że tam otumanisz kogo:
Drwala, babę czy smolarza!?
Torba śmiechu, lecz nic potem,
Ale słuchaj, skoczynogo,
Leśny Dziadek się odgraża
Przeciwko temu drwalowi.
Ściągnąć go trzeba z powrotem,
Niech wraca, niech rąbać zacznie,
To się sam, jak w potrzask złowi,
Jeno to trzeba nieznacznie,
Chytrze, mądrze...
 
KUSY
podskakując radośnie
Ja to zrobię?!

BORUTA
Jak z pastuchem i fujarką?!
Słyszysz go? Wygrywa sobie!
Żebyś miał był, biesie Kusy,
Dowcipu choć jedno ziarko
Nie byłby cię wywiódł w pole.
Dziś on głuchy na pokusy,
Przystąpić do siebie nie da,
Bo go fujara ochrania.
Słychać ciągle Maćkową fujarę. — Kusy wściekły, uszy sobie zatyka i tupie.
Wadzisz, jak cię w uszy kole
Dźwięk rozgłośny tego grania!
 
KUSY
wściekły
Bieda mi z tym Maćkiem, bieda!
Tak się głupiemu pastusze
Dałem oćmić...
 
BORUTA
Ergo muszę
Sam już pójść po tego drwala...
Któż to powie, któż odgadnie,
Komu z tego korzyść padnie,
A komu śmierć i zagłada!...
Chociaż ludzkich losów szala
Jest w niebiesiech zawieszona,
Lecz ważki sam człowiek wkłada!
Jeśli wszystko tu się składnie
I po myśli mej wykona,
To rzecz dziwna tu się stanie...
A teraz prędzej po drwala!
Prowadź mnie Waść... Na śniadanie
Wojewodzianka już zmierza,
Widzisz ją? Z zamku niesiona,
Ciągnie pudrowana lala
W złocistej swojej lektyce...
Wychodzą.
Zaraz potem w złocistej, otwartej lektyce Wojewodzianka, niesiona przez czterech ludzi
 
WOJEWODZIANKA
słysząc fujarę, wychyla się
Przywiedźcie tego pasterza,
Jego fletnia nieuczona
Brzmi cudnie. Chcę się muzyce
Tego sielskiego Filona
Przysłuchać...
 
Służba stawia lektykę — dwóch wychodzi i zaraz wraca, prowadząc Maciusia, który staje onieśmielony
 
WOJEWODZIANKA
Słodko i mile
Wygrywasz, pasterzu młody,
Zbliż się tutaj...
 
GŁUPI MACIUŚ
obracając kapelusz w ręku
Kiej się wstydam...

WOJEWODZIANKA
Nie wstydź się i graj mi chwilę,
Jak nad brzegiem jasnej wody
Grałeś, leząc na murawie,
Dla nimf leśnych i swej trzody...
Czemu tak w trwożnej postawie
Stoisz, pasterzu mój młody?
Wysiada z lektyki i podchodzi ku memu, prosząc
Graj!
 
GŁUPI MACIUŚ
Dyć dla Jasnej Panienki
Nie śmiem grać...
 
WOJEWODZIANKA
Masz na zadatek
Wdzięczności — z przyjaznej ręki
Perłami sadzony kwiatek,
Odpięty od mej sukienki.
Podaje
 
GŁUPI MACIUŚ
Nie trza... Juz go ta ostawię
Panience... i zagrać wolę
Za darmo... Co mi ta po tem?
 
WOJEWODZIANKA
Graj, graj o tem, jak żurawie,
Kąpiąc pióra w słońcu złotem,
Przez błękitnie niebo lecą,
Graj mi o tem, jak na pole
Z piosnką wychodzą żniwiarze
I sierpami w słońcu świecą.
Graj mi o tem, jak topole
I wierzby szumią u drogi,
Kiedy powieje Favoni.
Graj o tem, jak śnieżne twarze
Sennych lilij drżą i bledną,
Kiedy miesiąc złotorogi
W gwiazd orszaku się ukaże,
Graj mi o tem, jak się płoni
Rumieńcami niebo wschodnie,
Nim promienne blaski padną.
Graj, graj!...
 
GŁUPI MACIUŚ
wskazując  fujarkę
Ona wygra godnie
Co Jasna Panienka kaze:
Wsyćko jej wyśpiewać snadno:
Cudność, cudność w tej fujarze.
Gra — Wojewodzianka słucha
 
WOJEWODZIANKA
gdy grać skończył
Cudność, cudność twoje granie!
Co jeno zechcę, śni mi się;
Widzę wszystko, jak na jawie,
Dopóki nie przebrzmią echa —
I ty chodzisz w tym łachmanie,
Mój fletniarzu, mój Dafnisie?!
Daruj, że pytam ciekawie:
Gdzie dom twój? gdzie twoja strzecha?
Co znaczy takie przebranie?
Kto jesteś, pasterzu młody?
 
GŁUPI MACIUŚ
Ja? — Głupi Maciuś, ze młyna.
 
WOJEWODZIANKA
Z młyna przy zamkowej górze?
 
GŁUPI MACIUŚ
Jak ta schodzą te ogrody,
Kaj się to błonie zacyna.
 
WOJEWODZIANKA
Służysz tam?
 
GŁUPI MACIUŚ
A ino, słuzę.
 
WOJEWODZIANKA
W młynie przy górze zamkowej?
 
GŁUPI MACIUŚ
Juźcić, juźcić... Pasam krowy.
 
WOJEWODZIANKA
W lesie?
 
GŁUPI MACIUŚ
W lessie pasam we dnie.
A jak się wiecór obrobię,
To na błoniu pasę konie
W noc...

WOJEWODZIAKKA
I grasz?
 
GŁUPI MACIUŚ
Nie grałbym sobie?
Juźcić gram. — Juz na połednie
Krowy do młyna pogonię...
Ostańcie z Bogiem, Panienko...
 
WOJEWODZIANKA
Do widzenia, mój Filonie...
Siada w lektykę, którą słudzy wynoszą.
 
Maciuś odchodzi w głąb; słychać, jak nawołuje krowy po lesie, potem rozlega się głos fujarki, która oddala się i cichnie. — Wchodzi Jasiek, dwudziestoletni, rosły parobek, o rysach ostrych, śniadej cerze, gęsta czarna czupryna, spadająca na czoło. Ubrany w zgrzebną koszulę, wypuszczoną na spodnie, na koszuli czerwona kamizela, na ramionach zarzucona biała sukmana; na głowie wysoki, filcowy kapelusz z kolorowo haftowaną, szeroką wstążką. Cała przyodziewa wytarta, znoszona i wyprószona mąką. Na nogach buty z cholewami, w ręku kij i zawiniątko. Idzie szybko; za nim słychać głos Młynarki, która po pierwszych słowach wbiega na scenę, dogania go i rzuca mu się na szyję.
 
MŁYNARKA
Jaśku! Jasinku! — Kaj ciekas?
Wróć się! kochanie jedyne!
 
JASIEK
wyrywając się
Puść mię!
Juz mi tego nie kaz,
Jak ułapiłam za syję,
To nie puscę! Pierwej zginę!
 
JASIEK
Puscaj Maryś! Bo ubiję!
 
MŁYNARKA
A bij! Niech krew ze mnie plusce,
Ino się wróć! Ostań ze mną!
Juz cię nie puscę! Nie puscę!
 
JASIEK
Po próżnicy! Na daremno!
Puscaj głupia!
 
MŁYNARKA
Moje złoto,
Moje ty zycie kochane!
Kajze pójdzies?...
 
JASIEK
Co ci o to?
Pójdą, kaj chcę, nie ostanę;
Raz się skońcy między nami...
Nie zastępuj mi na drodze!
 
MŁYNARKA
A zebym iść miała boso
Za tobą w jednej kosuli —
Pójdę!... Górami, lasami,
Rzeki za tobą przebrodzę,
Bez ogień skocę — a duchem!
Zeby mnie hawok przykuli
Do ziemi siódmym łańcuchem,
Urwę się, polecę ptakiem
Za tobą — na koniec świata!
Juz ja cię wsędy dogonię,
Leć ty, nikiej wiater lata,
A mnie się w miejscu nijakiem
Nie skryjes — w nijakiej stronie,
Choćbyś się schował pod ziemię,
Choćbyś posedł na dno wody,
Jak ta jaskółka skrzydlata,
Co się na zimę pod lody
Chowa...
 
JASIEK
przez zęby
Maryś! Puscajze mię,
Jak się sama nie odpętas
Ode mnie, to ci tak zrobię,
Ze mnie puścis po niewoli —
Słysys! Puść! Bo popamiętas!
Szarpie ją i odpycha pięściami
 
MŁYNARKA
Taka dziś moja zapłata!...
Jaśku, adyć spomnij sobie
Na ono kochanie swoje —
Ze cię tez serce nie boli.

JASIEK
Weź se innego gamrata.
Ja ta o ciebie nie stoję,
Omierzło mi to kochanie!
Co kiej było — to skóńcone,
Nie wróci się, nie odstanie —
Juz my się nie dogodziwa;
Trza pójść kużde w swoją stronę,
Bo mnie tu nijaka siła
Kole ciebie nie utrzyma —
Puść mię! Idź!
 
MŁYNARKA
Co ja ci krzywa?!
Nie dościem ci dobra była?!
Oj, byłam ci, jak to lato,
Jak ta ciepleńka pogoda —
Za toś ty mi, jak ta zima,
Jak ten mróz, kiej się ozeźli,
Ino, ze ja nie dbam na to,
Bo mi ciebie i tak szkoda,
Chociaś zły... My się oboje
Na całym świecie naleźli
Ku sobie, jak tych rąk dwoje,
Dwoje rąk własnych cłowieka...
Jasieńku — złotości moje!
Ja przez ciebie, jak kaleka.
 
JASIEK
Bodaj wprzód słonko w dzień biały
Zagasło było na niebie,
Nim się zgodziłem we młynie!
Bodajze były oślepły
Te ocy w onej godzinie,
Kiedy ciebie uwidziały —
Bodaj te ogniste zorze
Na węgiel były zgorzały
I nikiej popiół zakrzepły,
Nim ja ku twojej komorze
Pierwsy raz skakał bez płoty,
Bodaj siarcyste pierony...!
 
MŁYNARKA
Cichaj! Mójeś ty! Mój złoty!
Com ja tobie, Jasiu, krzywa?
 
JASIEK
Coś krzywa? Adyć od rana
Zachodzis mię z kuzdej strony,
Lepnies do mnie, jak ta glina,
A dopiecna, zazdrościwa,
Ona twoja przywięzałość —
Niech się ino krokiem rusę,
To mię ślakujes ze młyna!
A te płace, a ta załość,
Ino przy której dziewuse
Stanę i słowo zagadnę.
 
MŁYNARKA
Oj! wiem! Jagna Sekulonka!
Pachnie ci? Ślepia ma ładne?
A w karcmie onej niedzieli, 
Nie dałeś jej to pierzcionka,
Choć ode mnie darowany?!
Ady cię ludzie widzieli,
Ja tez patrzała od proga:
Siedzieliśta wedla ściany,
A tyś nim turnął po stole
Prosto ku niej, o laboga!
 
JASIEK
A cy ja to zaprzedany
Tobie na wiecną niewolę?
Skoro cię licho urzekło,
To niech się ta w tobie pali
Ona zazdrość, ono piekło!
Co mi ta, kiej insą wolę!!
Zechcę, to się i ozenię,
Niechby ino Jagną dali...
 
MŁYNARKA
Smierć moja i zatracenie,
Zeby się ziemia zapadła
Pod wami! Zeby niescęście
Rodziło się z tego stadła
Bodajże wam...
 
JASIEK
Co wyklinas?!
Co mi w ocy pchas te pięście?!
Mas swojego! Cym w kościele
Ślubował ci? Cy przysięgłem
Przed księdzem?... Dyć zyje młynarz —
Co mas do mnie?!

MŁYNARKA
stoi chwilę milcząca z oczyma wbitymi w ziemię potem zbliżą się ku niemu i mówi gardłowym, zdławionym szeptem
— Wróć się ino...
Stań se wiecorem za węgłem...
Siekiara... będzie u płota...
...Miarkujes!... Wieś?...
 
JASIEK
Co mam wiedzieć?...
 
MŁYNARKA
Jakoz ci gadać inacej?...
...Chciałbyś ty na grancie siedzieć?
Mieć dom ze wsyćką chudobą,
Z całem nacyniem, z gadziną?...
Oześmiel się ty ze sobą —
Będzies miał!
 
JASIEK
Co się to znacy?
 
MŁYNARKA
Chudak-eś ty i biedota,
A chciej, to w jednej godzinie
Wsyćko ci się przeinacy...
Ja się po temu przycynię:
Nie zaparte będą wrota...
...Stań za węgłem... wiecór!?... ciemno...
Zywe oko nie zobacy...
Krwie się nie bój, bo krew spłynie
Akuratnie, jak ta woda...
 
JASIEK
zrozumiawszy, cofa się z przerażeniem i patrzy na nią, nie mogąc przemówić słowa — po chwili
Jezu, zmiłuj się nade mną!
Strach słuchać... jaze okropa!...
To mię ty na krwie przelanie
I na śmierć swojego chłopa
Nawodzis?!... Ty, pokuśnico!
Nie stanie się to, nie stanie!
Klnę ci się na mękę boską...
Puść, bo jak mię złości chycą
To cię, piekielna kumosko...
Odpycha ją gwałtownie i wychodzi
 
MŁYNARKA
odepchnięta, zatoczyła się i padła — zrywa się i wybiega za nim
Stój! Stój! Jaśku!...
 
Słychać jeszcze długo za sceną jej płacz i wołanie, i głos Jaśka podniesiony i niecierpliwy.
Z przeciwnej strony wchodzi Boruta, wiodąc podpitego Drwala — za nimi, w podrygach, również trochę podpity, Kusy.
 
BORUTA
ciągnąc Drwala za połę
Jeno śmiało!

DRWAL
Setny ślachcic z Waszmość Pana:
Ukrzepiłem się gorzałą...
Już się nikogo nie boję!
 
BORUTA
nalawszy czarkę z oplatanej manierki
Napijmy się, bo nalana:
W ręce twoje, w gardło moje...
 
DRWAL
śpiewa
Pije Kuba
Do Jakuba,
Jakub do Michała!
Wypiwszy
Cemu sługa was nie pije?
Panie ślachcic...
 
KUSY
błagalnie do Boruty
Dwie kropelki!
Oblizuje się
 
BORUTA
Kiedy on i tak ma w czubie,
To łeb słaby...

DRWAL
Ale wielki!
Dać mu kapkę, niech użyje...
Boruta nalewa
 
KUSY
ściska Drwala rozczulony
Ja cię, drwalu, strasznie lubię!
 
DRWAL
Ja cię tez.
Ściskają się
 
KUSY
Ty! Twoje zdrowie!
 
DRWAL
śpiewa
Pijes ty, piję ja,
Kumpanija cała...
Kusy  wpada w śpiewkę — śpiewają razem
A kto nie wypije,
Tego we dwa kije!...
 
DRWAL
podnosząc siekierę, która leżała na ziemi
Kto mi teraz słowo powie?
Jaze dusa we mnie rada
W godnej kumpaniji wasej!
Dać mi tu Leśnego Dziada,
Siekierą snu łeb rozbiję!
Prawda? On tak ino strasy!?

KUSY
zatacza się, podrygując koło Drwala
A kto nie wypije
Tego we dwa kije...
 
DRWAL
odpycha go kułakiem i, wymachując siekierą, śpiewa
Pijany-ja! Pijany-ja!
Na bok z drogi kanalija!
Kanalija na bok z drogi,
Bo podetnę zaraz nogi!
Rzuca się ku dębowi i zaczyna rąbać zawzięcie
 
BORUTA
do Kusego
Pędem, Kusy, zaskocz drogę
Parobkowi i młynarce,
Wódź ich w kółko, w prawo, w lewo,
Aż ich tu po jakimś czasie
Znów  przywiodą twoje harce...
Śmigaj!
 
KUSY
zataczając się
Kiedy... bo nie mogę...
 
BORUTA
Śmigaj zaraz, bo cię skarcę!
 
KUSY
Lecę!...
Wybiega chwiejnym krokiem

BORUTA
Drwal już rąbie drzewo;
Onych dwoje wnet mi zasię
Kusy napędzi do sieci...
Wszystko mi się jakoś kleci,
Bo i młynarz, widzę, leci!
Odchodzi w głąb i znika w gąszczach
 
DRWAL
rąbiąc, podśpiewuje
Hej na babie ja nie stracę,
Bo ją przedam, kupię klacę,
A tej klacy skórę złupię,
Za nią sobie dziewkę kupię!
 
Wchodzi Młynarz. Niemłody, niski, krępy chłop; twarz okrągła, o rysach grubych i pospolitych. Włosy długie, siwiejące, równo przycięte nad brwiami i na karku. Ubrany w długi kaftan granatowy, w rodzaju żupana, bez rękawów, podszewka i potrzeby amarantowe. Spodnie płócienne, wpuszczone w buty, na głowie magierka.
 
DRWAL
spostrzegłszy go, staje groźnie
Tyś!...
 
MŁYNARZ
zaskoczony nagle, staje, nadrabiając miną
Nie sedł tu Jasiek tędy?

DRWAL
groźnie
To mas ze mną do gadania?
 
MŁYNARZ
w strachu, słodko
Józuś! To ty skróś kolędy
Złość mas do mnie?
 
DRWAL
Jużci! Cóżby?!
 
MŁYNARZ
Wieś co? Jasiek lasem gania,
Uciekł mi widno ze słuzby,
Co ja mam lecieć w te pędy,
Chcący go chycić na drodze?
Wieś? Przystań nazad do młyna...
 
DRWAL
Co ta gadać na darmosa?!
Ja ci się do młyna zgodzę!
Do takiego łapigrosa,
Jakeś ty jest!
 
MŁYNARZ
w strachu, prawie błagalnie
Pogódźwa się!

DRWAL
biorąc go za ramię
Hę! Strach cię juz trząść pocyna?
Takiś miętki! Poniewcasie!
Sprawiedliwość ci się znacy,
Nadesła twoja godzina!
 
MŁYNARZ
wymykając się
Józek! Puść mię po dobrości!
 
DRWAL
chwyta go pod gardło
Mam cię!
 
MŁYNARZ
broniąc się
Puść!
 
DRWAL
zamierza się nań siekierą
Kutwo sobacy!
 
MŁYNARZ
chwyta go za ramię
Rety! Rety!
 
DRWAL
szamocząc się z nim
A, wciórności!
Szamoczą się chwilę

MŁYNARZ
uderza go pięścią w twarz
Mas! Naści!
 
DRWAL
Jezu! Maryjo!
Krew!  Krew!
Rzuca siekierą i zasłania twarz
 
MŁYNARZ
puszcza go i woła za uciekającym
Mozes do wiecora
Jezuskować, Maryjkować!
Co?! Wies, jako po łbie biją!?
Ozbijacu zatracony,
Teraz lecis do jeziora
Pysk myć! Panie Boze prowadź!
A porachuj one zwony!
We wodzie!
Wybiega parę kroków w głąb sceny za Drwalem i chwilę patrzy za nim, wygrazając pięściami.
 
BORUTA
pędząc przed sobą Jaśka, wychodzi z lewej strony; za nim z pokorną miną lezie Kusy.
Do Jaśka
Tędy nie wolno!
Panowie śniadają w lesie,
Masz fam dołem ścieżkę polną —
Droga zamknięta dla gminu!
Do Kusego
Ordynans dałem wyraźnie,
Tyś poszedł spać, durny biesie.
 
KUSY
Bo ja... ten...
 
BORUTA
biorąc go za kark
Sprawię ci łaźnię!
Wlecze go za sobą
 
KUSY
skomląc
A jaj!
Wychodzą na lewo
 
MŁYNARZ
zachodzi drogę Jaśkowi
Jasiek! Psi synu!
Kajze ciebie licho niesie?
 
JASIEK
Idę, kaj chcę.
 
MŁYNARZ
Toś ty błaźnie
Na dobre uciekł? Z tobołem!?

JASIEK
A ino! Wzionem, co miałem,
Idę we świat!
 
MŁYNARZ
Jakiem cołem?
We świat? Przed świętym Michałem!?
Wracaj mi się do roboty,
We młynie ceka razówka,
Trza mleć...
 
JASIEK
Juźci! Jutro wrócę,
Ale nie dziś...
 
MŁYNARZ
Zawrzyj zęby —
I rusaj!
 
JASIEK
Nie mam ochoty,
Nie pójdę!
 
MŁYNARZ
Jaka wymówka?
Jak cię po plecach wymłócę,
To się wrócis, powsinogo!

JASIEK
Nie ozdzierajcie se gęby,
Ja się nie boją nikogo,
Pójdę sobie, kaj chcę, wsędzie...
 
MŁYNARZ
Wrócis do młyna, ty włóko?!
 
JASIEK
Nie wrócę, i co mi będzie?
 
MŁYNARZ
Wies, co jest kij? To, cem tłuką.
 
JASIEK
Wiem, bo ja sam, kiej trza, tłukę.
 
MŁYNARZ
Ty odmopysku zuchwały!
 
JASIEK
Kij na kij, stuka na stukę!
Wy z kamienia, ja ze skały...
 
MŁYNARZ
wyrywa mu tobołek z ręki
Oho! Twoja przyodziewa!

MŁYNARZ
Jak?! Co zaś?!
 
JASIEK
Powiem ci, selmo,
Powiem! Słuchaj, wieś, co było?
To było, że ona młoda,
I ze starym jej się oniło...
Widnoś miał na ocach bielmo,
Kiej my chodzili ku sobie!...
 
MŁYNARZ
Łzes!
 
JASIEK
Prawda jest! Jak tu stoję!
Nie wierzys? Co? Ja się wrócę!
 
MŁYNARZ
Wścieknę się!
 
JASIEK
Wściekaj się! Wściekaj!...
 
MŁYNARZ
Ty!... Ty...! Psiakrew! Ja ci zrobię...
Chce się na niego rzucić, spostrzega Młynarkę, która weszła była właśnie
Tyś mi tu jest?!... Ja tej suce!...
Maryśka!! Ja was oboje...
Rzuca się ku niej

JASIEK
chwytając go za rękaw
Oddas?!!
 
MŁYNARZ
Trzymam cię na haku:
Musis wracać! Pójdźwa oba...
 
JASIEK
Nie pójdę, ty wisielaku!
My się  tu wnet razsądziwa...
 
MŁYNARZ
Racyją ma ten, co trzyma,
Byle mocno, pod pazuchą.
 
JASIEK
A zeby ciebie choroba!...
Mówię ci, oddaj, psiajucho!
 
'''MŁYNARZ
odpychając go
Idź, idź na złamanie karku!
We świat! Kaj ci się podoba.
 JASIEKZe mną teraz śmiechu nie ma,
Wsyćko we mnie wre, jak w garku!
Chces? to się wrócę do młyna!
Gwałtem chces? To dobrze! Zgoda!
...Oj radia będzie Maryna...JASIEKrzuca się na Młynarza z tyłu
Puść!
 MŁYNARKABo mię zabije!
Jasiek odciąga Młynarza od niej, zmagają się, wodząc się z sobą po scenie
 MŁYNARZGardło twoje albo moje!
 MŁYNARKAzerwawszy się z ziemi, podniosła siekierę Drwalową i podaje Jaśkowi
Bijze, Jasiu, bij, co siły!
Wpija się Młynarzowi oburącz w długie włosy na karku i przechyla mu głowę w tył
 MŁYNARZuderzony siekierą w czoło
Jezu!
 MŁYNARKAJesce go! Bestyję!
 JASIEKstoi przerażony z siekierą w ręku
Com ja zrobił!...
 MŁYNARKAMy oboje
Ubiliśwa go!MŁYNARKAuskakując za Jaśka
Jasiek! Nie daj ty mię!
 MŁYNARZCekaj!
Prawda to jest, co on gada?
 JASIEKodpycha go
Idź!
 MŁYNARKANieprawda! Jasiek kłamie!
 MŁYNARZTy łzes!
Chwyta ją
 JASIEKWara od niej! Stój!
 MŁYNARZpowala Młynarkę o ziemią
Biada ci fryjerko, biada!
Ja tobie kości połamię!...
Przygniata leżącą kolanemMŁYNARKARety!JASIEKstając
Cichaj... Ktosi idzie drogą...
Słysys kroki z niedaleka?...
 MŁYNARKAnadsłuchując
Las dysy... nie ma nikogo!...
 
Znikają w gąszczach
Po chwili wchodzi Boruta, za nim Kusy
 BORUTATrąb mi zaraz, a rozgłośnie,
Niechaj pobudkę powtarza
Dąb dębowi, sosna sośnie,
Niech zahuczą echem bory,
Niech rozbrzmiewa głos i rośnie.
 KUSYTu? Nad zewłokiem Młynarza?
 BORUTAGdzieżeś ty chciał? Marny głąbie!
 KUSYSkąd wziąć trąby?
Rozgląda się
Muchomory!
Wezmę jeden i zatrąbię.
Zrywa dużego muchomora, przetyka go na wylot mosiężną lasedzką i trąbi na nim sygnał myśliwski długo i przeraźliwie.JASIEKnachylając się
Nie żyje?!
Ani dycha, ani zipie.
 MŁYNARKACo będzies stał nadaremno,
Nie zazieraj mu w te ślepie
Ozwarte!.., Jaśku! Mój miły,
Słysys? Chodź ze mną! chodź ze mną!
 JASIEKCom ja zrobił! Jezu Chryste...
Od tej krwie w ocach mi ciemno!
 MŁYNARKARzuć siekierę, rzuć o ziemię...
Po zelezie krew ocieka.
Tyś mój na wielki wiecyste!
 JASIEKMaryś...
 MŁYNARKAPójdź!...
 JASIEKTam ktosi woła...
 MŁYNARKATe ino pies... słuchajze mię,
Nie bój się! Chodź, to pies sceka...
Raźno! Ludzie dokoła.
Biegną ku wsi przez las.BORUTAJeden róg już odpowiada...
Teraz drugi, teraz trzeci...
Jeszcze! Jeszcze! Niech się zbliżą!
Kusy trąbi
Cała szlachecka gromada
Od bigosu tutaj leci,
Umiknijmy się teraz chyżo,
Aby najgrubszego zwierza
Nie spłoszyć, skoro do sieci
Zastawionej sam tu zmierza.
 
Odchodzą spiesznie drogą na prawo. — Równocześnie z głębi nadchodzi Drwal. Cała koszula na piersiach zbroczona, na rękawach niedomyta krew. — Z lewej strony sypie się szlachta, wśród niej Brzechwa, Wojewoda, Chojnacki. Gromadzą się z boku, na przodzie sceny.
 WOJEWODAStąd gdzieś huczał odgłos rogu...
Pewnie ktoś na ślad niedźwiedzi
Wpadł i dał nam znać sygnałem.
 SZLACHCICStąd szedł głos, przysięgam Bogu!
 CHOJNACKINie wiedzieć, gdy głos się cedzi
Przez gąszcz, ja stamtąd słyszałem!
 WOJEWODAMoże  ślad, najdziemy świeży!CHOJNACKIz kilkoma myśliwymi rozgląda się po ziemi
 DRWALdoszedł tymczasem do dębu i podniósł siekierę, schylając się, spostrzegł Młynarza, leżącego wśród paproci
A Słowo stało się Ciałem!
Odskakuje wstecz przerażony, rzuca siekierę i ucieka
 BRZECHWAKto tam przez gęstwę ucieka?
 CHOJNACKIKrew!i Krew! Na ziemi trup leży!
 WOJEWODATrup?! Gonić tego człowieka!!
Wszyscy gromadzą się nad zwłokami, kilku strzelców puszcza się w pogoń za Drwalem
 BRZECHWApatrząc za nim
Już on się im nie wywinie,
Próżno się przez chrust przedziera,
Dopadną go wnet w gęstwinie...
 SZLACHCICCo to? Skrwawiona siekiera?!
Ukazuje siekieręINNY SZLACHCICz grupy pochylonej nad ciałem
Horror patrzeć, co za rana!
Co krwi, Mości Wojewodo!
 CHOJNACKIwracając z pościgu, woła
Chwycili go! Już go wiodą!
 
Wchodzi Drwal pod strażą
 BRZECHWACała koszula zbluzgana.
 TRZECI SZLACHCICPatrzcie, jaka facies dzika!...
 WOJEWODADać go tu! Przyznaj się, łotrze,
Zabiłeś? Twoja siekiera?...
 DRWALprzerażony nie może wymówić słowa, tylko głową trzęsie
 WOJEWODAA krew!
Wskazuje na zbroczoną koszulę
 DRWALpo chwili, na pół z płaczem
O rany najsłodse!
Nie ja!... Nie ja!... Jezu! Nie ja!...CHOJNACKIPatrzcie! Jeszcze się wypiera!
Wiąże Drwalowi ręce w tył
 DRWALKrew z nosa...
 WOJEWODACo?! Kto uwierzy!?
In flagranti złapan: knieja —
Trup we krwi skąpany leży,
Ten zbroczony w las ucieka...
 BRZECHWAKrew z nosa!!
 DRWALNie ja!... Mój Boże!
 WOJEWODA'''
Milczeć... Na zamek! Do wieży
Zamknąć mi tego człowieka!
Dziś jeszcze sąd nad nim złożę!

Zaczarowane koło