Wstęp do gieologji/Rozdział pierwszy


Bardzo wiele zjawisk a nawet ważnych praw w gieologji można badać wszędzie i bez kosztownych przyrządów. Każda ulewa, każde źródło, brzeg potoku, łom kamienia lub zwykła glinianka pozwalają śledzić cichą pracę sił przyrody. Nawet luźny kawałek krzemienia zdoła nieraz powiedzieć wiele rzeczy gieologicznie ciekawych. To też możemy uważać wyrażenie "geologia pauperum" za zupełnie trafne, rozumiejąc przez to pewne traktowanie zjawisk i faktów gieologicznych, które bez szczególnego przygotowania z chemji, mineralogji i matematyki da się nawiązać do codziennych zjawisk, budząc głebsze zajęcie się przyrodą kraju rodzinnego.

A jednak mimo to i pomimo, że gieologja zajmuje się zjawiskami podstawowemi dla zrozumienia stosunków gieograficznyh, rozmieszczenia zwierząt i roślin, a nawet całego kulturalnego rozwoju kraju, przecież zaledwie niewielu najbardziej wykształconych wie cokolwiek o metodach, celu i przedmiocie badań tej umiejętności. Zawsze jeszcze można się spotkać z przekonaniem, że jest ona polem fantastycznych hipotez o początku ziemi i nie może zaspokoić ścisłych wymagań dowodzenia logicznego. Często też gieologji nie odróżniają od mineralogji a, przedmiot badań jednej z tych umiejętności przypisują drugiej. Jest to duże nieporozumienie: podręczniki mineralogiczne wcale nie zajmują się zagadnieniami z zakresu gieologji; z pomiędzy tysiąca znanych minerałów zaledwie jakich 30 jest gieologicznie ważnych, gdyż tworzą skały - inne znadują się stosunkowo rzadko; złoża zaś minerałów i rud technicznie cennych bada sie za pomocą metod, zaczerpniętych z gieologji.

I trzeba ubolewać, że książki szkolne i popularne stoją jeszcze zawsze na stanowisku dawno przestarzałym i zbyt często traktują zagadnienia gieologiczne, jako dodatek do wykładu o mineralogji. Oczywiście skutkiem tego uczeń nie może wciągnąć sie do gieologicznego sposobu myślenia: nie odczuwa ważności zasady rozbioru historycznego zawiłych faktów, zasady tak ważnej w wykształceniu człowieka; nigdy już potym nie umie patrzeć na zjawiska otaczającej go natury, jako na wynik wydarzeń dawniejszych, a początek przemian przyszłych. Zupełna odrębność gieologji, jako umiejętności, jeszcze tak dalece nie jest powszechnie uznana, że większa część ludzi, nawet z wykształceniem, zaledwie zasłyszała o istnieniu tej nauki.

Przyznajmy przytym, że i sami gieologowie, nie wypełnili wszystkiego, co należało, by zdobyć dla niej stanowisko należne, np. w programach dzisiejszej szkoły. Wprawdzie badacze ubiegłego wieku nagromadzili olbrzymi materjał faktów, lecz przedstawiają go często w sposób niezrozumiały, na kartach i mapach zwykle zbyt kosztownych. Zaledwie niektórzy z gieologów próbowali przekazać szerszym kołom zdobycze swej wiedzy, nie zajmując sie przytym wcale lub bardzo mało metodą poszukiwań, co przecież jest rzeczą niezmiernej wagi dla oceny wyników. Niejednokrotnie zaś podejmowali to zadanie ludzie, chociaż zdolni, ale gieologicznie tak niewykształceni, że nawet nie byliby w stanie odczytać karty gieologicznej lub zrozumieć profilu; pracami swemi utwierdzali oni przekonanie, że gieologja jest jedynie interesującym i błyskotliwym zestawieniem przypuszczeń i hipotez.

W ostatnich czasach ten stan rzeczy uległ zmianie. Dzieła łatwe do zrozumienia, odczyty popularne i wykłady powinny nareszcie obudzić interes dla tej mało znanej gałezi wiedzy przyrodniczej, rozpowszechniając wiadomości z jej zakresu. Karty gieologiczne są często tak tanie, że każdy może je kupić. Krajowe zakłady gieologiczne wydają orzeczenia i pośredniczą w wywiadach co do spraw gieologicznych, a prócz tego oddają owoce swej pracy na usługi każdemu w rozlicznych wydawnictwach.

W ten sposób gieologja uczy patrzeć na cały szereg zjawisk i zdarzeń, obok których większa część ludzi zazwyczaj przechodzi obojętnie. Gieograficzny charakter krajobrazu, kształt gór i dolin, rozkład obszarów nawodnionych i suchych, żyznych i nieurodzajnych, kierunek i spadek rzek, rozmieszczenie roślin, siedziby zwierząt i ludzi, bogactwo lub ubóstwo okolicy, a nawet rozwój historyczny kraju, to wszystko jest zawisłe od czynników gieologicznych. Tajemnicze działanie sił przyrody daje się widzieć i objaśnić zarówno przy tworzeniu się gleby, jak w gieologicznych zminach klimatu i wielkich przewrotach ziemskich. Dla tego, kto umie patrzeć w ten sposób, "monotonna" wędrówka, nawet przez "nudną" okolicę, będzie zajmująca, "martwy" grunt pod stopami ożywia się, a "codzienne" zjawiska wiążą się w potężne prawa, rządzące światem.

Gieologja wskazuje jednak równocześnie miejsca, gdzie należy zakładać kopalnie lub łomy kamienia, skąd wydobywać glinę, margiel i torf, gdzie wypada szukać pokładów węgla lub źródeł słonych. Od perwszego rzutu oka poznamy na karcie gieologicznej, w jakich miejscach najkorzystniej wydobywać szuter na drogi lub kostki na bruk; którędy będzie najodpowiedniej przeprowadzić drogi lub koleje, gdzie należy zakładać domy i fabryki, wyszukiwać źródła i czym można wyjaśnić naturalne podstawy przemysłu rolnego i leśnego.

Wobec tak doniosłego znaczenia gieologicznej karty dla niezliczonych celów praktycznych i idealnych, łatwo zrozumieć, że narody kulturalne poświęcają rok rocznie znaczne sumy na zdejmowanie i wydawanie map tego rodzaju. W ostanich latach łożyły na ten cel:

Wszystkie państwa poświęcają atoli poza tym wysokie sumy na poszukiwania gieologiczne do dyspozycji Instytutów Gieologicznych w Uniwersytetach i Szkołach Górniczych; niemniej znaczne koszta jednorazowe ponoszą Akademje, Towarzystwa Akcyjne i przedsiębiorcy prywatni na podróże gieologiczne w Europie i poza nią.

I nie dziwne to. Można bowiem bez przesady powiedzieć, że w rzędzie rozmaitych umiejętności gieologja odgrywa dzisiaj rolę najważniejszą dla gospodarki publicznej. W rozlicznych przedsiębiorstwach, zarówno prywatnych, jak i krajowych, korzystanie z naturalnych warunków, jakie przedstawia każda karta gieologiczna, lub ich zlekceważenie, przyczynia się do zaoszczędzenia lub roztrwonienia całych miljonów.

Musimy zatym przyznać, że pewna suma gieologicznych wiadomości jest niezbędna dla każdego, tak ze względów idealnych, jak i praktycznych. O ile będzie to możliwe bez ustnych informacji, postaramy się wytłómaczyć główne zasady gieologji przy pomocy zjawisk łatwo zrozumiałych, na które można patrzeć zawsze i prawie wszędzie.

Ktoby zaś później pragnął pogłębić swą gieologiczną wiedzę, ten znajdzie pomoc dalszą i nową zachętę w następującej literaturze:

I. Gieologja w ogóle.
Dana, Podręcznik gieologji (spolszczył Siemiradzki). Bibljoteka przyrodnicza Wszechświata. Warszawa, 1891, str. 219, z 261 ryc.

Credner, Elemente der Geologie. X Aufl. 1906. str. 802, z 624 ryc.

Gümbel, Grundzüge der Geologie. Kassel, 1888, str.1144, z licznymi ryc.

Kayser, Lerbuch der Geologie. II Aufl. (I Bd., Allgem. Geologie; II Bd., Geologische Formationskunde). Stuttgart, 1902 -1905, str. 725 z 483 ryc. i 626 z 134 ryc. i 85 tablic.

Keilhack, Praktische Geologie. Stuttgart, 1896, str. 638 z 232 ryc. i 2 tablic.

Lapparent, Traité de géologie. V édit. I, II, III vol. Paris, 1905, str. 2016 z 883 ryc.

Toula, Lehrbuch der Geologie. 1902, str. 412 z 367 ryc , 30 tablic. i 2 map. geolog.

Zittel, Geschichte der Geologie und Paläontologie. München, 1899.

II. Mineralogja, petrografja i gleboznawstwo.
Kontkiewicz, Krótki podręcznik mineralogji. Warszawa, 1907, str. 226 z 279 ryc. i 3 tablic. (siatki krystalogr.)

Löwl, Zarys nauki o skałach (przetłómaczył Weyberg). Dodatek do tygodnika "Wszechświat." Warszawa, 1900, str. 124, z 25 ryc.

Niedźwiedzki, Petrografja .... w zakresie ograniczonym do niezbędnych potrzeb techników. Wyd. II. Bibljoteka podręczników Szkoły politechn. Lwów, 1905, str. 132

Sibircew, Gleboznawstwo (przełożył Ludkiewicz). T. I-II. Lwów, 1807, str. 256 + 292.

Tschermak, Podręcznik mineralogji (spolszczył Morozewicz). Bibljoteka przyrodnicza Wszechświata. Warszawa, 1900, str. 702 z 840 ryc. i 3 tabl. kol.

Gürich, Das Mineralreich. Neudamm, str. 754 z 521 ryc. 8 tablic.

Linck, Tabellen zur Gesteinskunde. Jena, 1902, z 3 tablic.

Ramann, Bodenkunde. II Aufl. Berlin, 1905.

Rinne, Gesteinskunde. II Aufl. Hannover, 1905, str. 285 z 319 ryc. i 3 tablic.

Wahnschaffe, Anleitung zur wissenschaftlichen Bodenuntersuchung. Berlin, 1903.

III. Paleontologja.
Porównaj wymienione pod I dzieła Crednera, Kaysera, Touli i pod V Frecha i Neumayra; prócz tego:

Koken, Die Leitfossilien. Leipzig, 1896, str. 848 z 900 ryc.

Steinmann, Einführung in die Paläontologie. II Aufl. Leipzig, 1907, str. 542 z 902 ryc

Zittel, Grundzüge der Paläontologie II Aufl. (dotychczas T. I), München-Berlin, 1903, str. 558 z 1405 ryc.

IV. Gieologja dynamiczna.
Prócz dzieł Crednera, Gümbla, Kaysera, Touli, wymienionych pod I i Neumayra pod V:

Łoziński, Ziemia i jej budowa (wydawn. Tow. naucz. szk. wyższ. Nauka i Sztuka). Lwów, 1907.

Nałkowski, Gieografja fizyczna. Warszawa, 1904, str. 269 z 106 ryc. i 10 mapami.

Brückner, Die feste Erdrinde (w dziele Hann, Brückner, Kirchhoff, Allgemeine Erdkunde, także osobno). Wien, 1897.

Fritsch, Allgemeine Geologie. Stuttgart, 1888, str. 500 z 102 ryc.

Piltz, Aufgaben und Fragen für Naturbeobachtung der Schüler in der Heimat. Weimar, 1902.

Richthoffen, Führer für Forschungsreisende. Berlin, 1886. Neudruck, str. 745 z 111 ryc.

Supan, Physische Erdkunde. II Aufl. Leipzig, 1903, z 330 ryc. i 20 map.

Walther Joh. Allgemeine Meereskunde. Leipzig, 1893, st. 296 z 72 ryc. i 1 mapą.
- Einleitung in die Geologie. Jena, 1893/94, str. 1055.
- Das Gesetz der Wüstenbildung. Berlin, 1900, str. 175, z 50 ryc.

V. Dzieje ziemi.
Nałkowski, Rozwój ziemi. Poradnik dla samouków. Cz. V, zesz. I. Warszawa, 1903.

Neumayr-Uhlig, Dzieje ziemi (tłóm. Zaleski, Weyberg, Janiszewski, wyd. Morozewicz). T. I (T. II w druku). Warszawa, 1906, str. 763 z 368 ryc., 2 map. i 15 tablic.

Bommeli, Geschichte der Erde. Stuttgart, 1898, str. 644, z wielu rycinami.

Frech (Römer), Lethaea geognostica. Stuttgart, 1876 i następne z wielu rycinami i tablicami.

Haas H., Aus der Sturm - und Drangperiode der Erde. Bd. I-III. Berlin, 1893-1902. Z rycin.

Heer, Urwelt der Schweiz. Zürich, 1865, str. 622, z 368 ryc., 18 tablic. i 1 mapą.

Koken, Die Vorwelt. Leipzig, 1893, str. 654 z 117 ryc. i 2 kartami.

Carus-Sterne (Bölsche), Werden und Vergehen. Berlin, 1904. Bd. I-II, wiele rycin.

Wkrótce ukaże się z druku:

Walther Joh., Geschichte der Erde und des Lebens.

Wstęp do gieologji