Fantazja życia
Im dalej idę, tym się okolica 
Młodości mojej bardziej rozsmętniwa! 
Z jej pogrzebnego wyczytam już lica, 
Jaki się koniec w losach mych ukrywa! 

A zewsząd tłoczy się stek ludzi, zdarzeń, 
Co rwie mnie z sobą w dalszą przestrzeń bytu! - 
Lecz we mnie samym wymiera świat marzeń! 
Schną łzy miłości - gasną skry zachwytu! 

Bo gdzie tknę ręką, płazy napotykam - 
Ruchawe, chłodne - moich bliźnich dłonie! 
Gdzie wzrokiem sięgnę, głąb dusz ich przenikam, 
A tam fałsz czyha lub żar złości płonie! 

Wszyscy szlachetni! - Tak brzydzą się złotem! - 
Tacy gotowi polec w świętej walce - 
A każden miota na drugiego błotem - 
I każden równy wiotką duszą - lalce! 

Myślą, że maskę wdziawszy karnawału, 
Miedziane czoło cofną mi sprzed oka! 
O! jest szał święty, co pada z wysoka - 
Lecz wyście tylko: arlekiny szału!
 
Nos bohatyrski z papieru lepiony, 
Głos grzmiący męstwem, dopóki w przyłbicy, 
Płaszcz wzorem togi przez pierś przerzucony, 
Oczy jarzące z dwóch dziur jak knot świecy 

Lub bladość smętku, pędzlem bielmowana, 
Niewieścia słodycz na lipkim kartonie, 
Myśl jakaś wzniosła - szkoda, że udana - 
O cierniach ziemi i o wczesnym zgonie! 

Skrzydła anielskie z dwóch złotych arkuszy, 
Do ramion spięte szpilkami - wiszące - 
Wszystko to, pany i panie, mnie wzruszy 
Tyle co mucha brzęcząca na łące! 

O, znam się na was! - wiem, co komu siedzi 
Pod lewą piersią, gdy o czuciu gada! 
Lub nad Ojczyzną umarłą łzy cedzi 
I z swych przede mną spisków się spowiada! 

Gdyby w tej chwili w tym samym pokoju, 
Gdzie tak rozprawiasz, drzwi się otworzyły 
I wszedł Duch powstań, wołając: "Do boju!" 
Padłbyś na krzesło, blady i bez siły -
 
Lub też znienacka gdyby straż więzienia 
Przyszła cię pojmać i okuć w kajdany, 
Ty byś przysięgał na Chrystusa rany, 
Żeś Syn Niewoli - Dziedzic Poniżenia - 
I w stotysięczne gnąc się tłumaczenia, 
Sto razy wrogów nazwał twymi pany!
 
I nic to jeszcze - gdyby tylko trzeba 
Dla grobu tego, nad którym tak płaczesz, 
Zżymasz się, krzyczysz, sejmikujesz, skaczesz, 
Mniej łez umarłym, tylko trochę chleba

Dać ich sierotom, by porósłszy w siłę, 
W gmach życia ojców zmienili mogiłę 
I nad nią sztandar zmartwychwstań zatknęli - 
Ja ci powiadam, ty, z Bergamu rodem, 
Żebyś ty zemknął w łóżko do pościeli, 
Okrył się cały malowanym wrzodem,

Jęczał bez zmysłów, a trzos, pełen srebra, 
Złożył tymczasem pod poduszkę w głowach 
I strzegł go lepiej, niż strzegł Adam żebra, 
Bobyś w malignie wciąż śpiewał o wdowach,

Dzieciach, kalekach - a sam Bóg wszechmocny 
Nie mógłby spuścić na ciebie sen nocny 
Tak twardy - głuchy - by ktokolwiek z świata 
Spod głów ci wyjął dla wdów tych dukata!

Choćbyś i skonał - to jeszcze twa mara 
Trzos by ten z sobą uniosła do trumny, 
Polszcze jednego nie dawszy talara! 
Widzisz - znam ciebie - tyś człowiek rozumny -

Napis ci nawet wyryją na grobie: 
"Cny obywatel - dobry mąż - żył nie sobie - 
Co mógł z dóbr zebrać, poświęcał krajowi - 
Choćby swój nawet ostatni grosz wdowi!

Po nim rodzina i Ojczyzna płaczą - 
Niech tu przechodnie pacierz zmówić raczą!"
Zwodź ich za życia i zwodź ich po śmierci - 
Lecz mnie nie przychodź omamiać kłamstwami - 
Jam twoją duszę rozebrał na ćwierci - 
Nikt nas nie słyszy - jesteśmy tu sami -

Słuchaj więc mojej o tobie spowiedzi, 
Gdyś mnie tak długo spowiadał się z siebie - 
Możesz być cudem - dla głupiej gawiedzi - 
Możesz być gwiazdą - na studentów niebie -

Lecz ty nie złudzisz równego mi Ducha, 
Gdziekolwiek ciebie spotka i wysłucha! 
Bo z twoich oczu dla mnie podłość bucha

I poetyckim odgadnień spojrzeniem,
Strasznym przeczuciem - z gwiazd spadłym natchnieniem - 
Kiedy się wdzieram w jamę twego serca,
Widzę, żeś skąpiec, matacz i oszczerca!

Zedrzeć twej maski nie myślę przed światem, 
Bom się nie rodził mordercą ni katem! 
Wolno cię puszczam - lecz na mojej drodze 
Ile cię razy spotkam - zbledniesz w trwodze!

A twojej pustej, samochwalnej mowy 
Oszczędź mym uszom - bo mnie twój fałsz parzy - 
Bo mnie twe oko rani wzrokiem sowy! 
I gardzę ogniem kłamanym twej twarzy!

Nie taki płomień idzie z serca ludzi, 
Gdy ich myśl wielka do czynu pobudzi! 
Inny koloryt wdziewa dumne czoło, 
Gdy miłość w sercu - a śmierć naokoło!

Spojrzyj w zwierciadło - samo szkło ci powie, 
Ze wawrzyn takiej nieprzychylny głowie! 
Komikiem jesteś - wróć cicho do domu - 
Ja mej pogardy nie powiem nikomu!
 
Chybabyś dusze ufne, mdłe, dziecinne 
Chciał wieść do zguby przez chętkę Próżności 
I na łup wrogom wydawszy niewinne, 
Po nich wziąść w zysku blask Popularności!

Chybabyś znowu, ze strachu sprośnego, 
Z trwogi o pieniądz lub z bojaźni kary, 
Gdy długo skryte dojrzeją zamiary,
Gdy zacznie wołać głos grzmotu boskiego

I blisko będzie już tej wielkiej chwili, 
W której grób pęknie i złe się przesili - 
Chciał wstrzymać fale rwące się potoku, 
Jednych przerazić, drugim w krzyż spleść dłonie - 
Jak Duch doradczy stanąć przy ich boku - 
Zawrócić w lochy puszczonych na błonie -

Hasła wpół łamać i szable odbierać, 
I nigdy - nigdy w polu nie umierać! - 
Wtedy cię znajdę i takim imieniem 
Przywitam wobec zgromadzonych ludzi, 
Że mi się staniesz pyłem - mgłą - tchem - cieniem! 
I jak trup padniesz - i nikt cię nie zbudzi!
 
Teraz cię żegnam - bo mi inne mary 
W rzeczywistego życia okrąg wchodzą - 
Innego rodzaju upiory, poczwary 
Na drodze mojej tłumami się rodzą!
 
A wszystkie poznać - choć wstrętne - mi trzeba. 
Bo kto w czyn wcielić chce pomysł piękności, 
A znałby tylko same Duchy z nieba, 
Ten tak pokocha tych nadziemskich gości,

Że się w nie patrząc, zatrzyma i stanie! 
Lecz boski zachwyt nie jest boskim czynem! 
Tęcza chmur - jeszcze nie czoła wawrzynem! 
Więc Złego zbadać potrzeba otchłanie!

Z miłości Piękna wpatrzyć się w Brzydotę, 
Z miłości Dobra pójść odwiedzić Wroga 
Wszelkiej urody i cnoty, i Boga! 
A z sobą w podróż wziąść tylko - Tęsknotę! -

I cmentarz świata przechodząc pomału, 
Budzić umarłych w imię Ideału! 
I szląc z tych grobów wzrok w Przyszłości stronę, 
Stwarzać, co dotąd jeszcze Niestworzone! 
O cny Twardowski! jakież dziecko z ciebie! 
Że chcąc się przyjrzeć czartów szabasowi, 
Na miotle w nocy tłukłeś się po niebie 
I duszęś sprzedał za to Szatanowi! 

Na coć gór łysych - gdy świat pospolity, 
Pełen żmij, ropuch, łez, cierni, kąkolu, 
Wrzał, w świetle słońca przed tobą odkryty, 
I wiał ci w uszy wieczną zwrotkę bólu! 

Wyjść tylko było z domu na ulicę! 
Wnet byś napotkał Duchów złych szeregi! 
W tan cię porwały plotek czarownice, 
Kołem ścisnęli kąty, kłamcy, szpiegi! 

Ach! kusiciele i donosiciele, 
Którym szatani piekła nie zrównali! 
Bo nie tak podli - bezdumni i mali - 
Bo na nich cięży przeklęstw nie tak wiele! 

O mistrzu wielki! ja nieśmiertelnego 
Życia nie oddam w kupnie doświadczenia, 
A tyle pojmę, ileś pojął, złego 
I jak ty, mądrość wybadam z cierpienia!
 
Choć tysiąc nożów utknie w sercu mojem, 
Choć w skał się tysiąc najeży mi droga, 
Będę je łamał wiarą - Ducha bojem!
I nie zatracę dumy - daru Boga!

Mię Mefistofel, chudy i zszarzany, 
Nie śmiech przekory - nie zębów zgrzytanie - 
Ale Duch inny - wzniosły, choć stroskany, 
W pielgrzymce życia przy boku mi stanie! 

Duch - w którym piękność urodą niewieścią - 
A statek - męskim trudem i boleścią! 
Duch, który dźwiga tak jak ja kajdany, 
Choć panem tylko zna Pana nad pany!

Wdzięk mu jest kształtem - a cierpienie treścią! 
Skrzydeł dziś nie ma - lecz w blask jego czoła 
Spójrz - a uczujesz przytomność Anioła! 
W nim moja piękność - i mego narodu! 
Jam Ducha tego pokochał za młodu! 
Bo w nim jest wszystkich moich tęsknot zlanie! 
I jeśli ze mnie co w świecie zostanie, 
To przez piękności tej wieczne kochanie!
 
O siostro, z którą mnie niegdyś w zamęście 
Spoiły miłość - wiara - sny - szał - szczęście, 
A z którą łączy mnie dziś wspólność bólu - 
Ostatnie szczęście - na nieszczęścia polu!

Ja kocham ciebie głuchym serca żarem! 
Ja widzę ciebie - oczyma pamięci! 
Twój głos w mych piersiach brzmi echowym gwarem 
I duszę moją w nieśmiertelność nęci! 

Patrz! na wzór dzikich i nieznanych gości 
Idą już ku mnie dni mojej Przyszłości! 
Wstać i pójść muszę w niewoli za niemi! 
Bom sługa pracy - śmiertelnik - syn ziemi! 

Patrz! suną chyżo - a zdradnie - bez brzęku - 
Każden z nich larwą lice swe zakrywa - 
Sztylet i czarę każden niesie w ręku - 
I znakiem ręki milczącym mnie wzywa! 

Czemu tak spieszno wam, o czarne mary? 
Alboż, nikczemnik, przed wami uciekam? 
Nie - ja tu stoję - na rąk waszych dary, 
Jak kamień grobów, niewzruszony czekam!
 
Na walkę gorzką - głuchą - bez wytchnienia - 
Na trud bezgłośny, a krwią serca krwawy - 
Na sądy ludzkie bez czci i sumienia! 
Na śmierć w torturach - a może bez sławy! 

W dniu walk przegranych - na wrogów szyderstwo - 
W przedchwili zwycięstw - na szabli pryśniecie! 
W godzinie ofiar - na wrogów oszczerstwo! 
Po zgonie może na prochów wyklęcie!
 
O truciźniki! Widma Konieczności! 
Z dawna jam wiedział, że przyjdziecie po mnie! 
Bo kwiat mi każden w ogrodach młodości 
Więdł zawsze mamo - zsychał bezpotomnie!

Bom ile razy już rósł w ufność wiary, 
W pokój - w nadzieję - jak w anielskie skrzydła, 
Zaraz mi w piersiach zbudził się wąż stary 
I szepnął z cicha: "To kłamstwa - to sidła!"

Potem pierś moją oblókł w swe pierścienie, 
W głęboką mądrość - w wieczne podejrzenie - 
Aż mi zokrutniał Rozum jak morderca, 
Co rad by zabił każde szczęście serca!

Ależ i serce wyrosło Tytanem! 
Choć je sęp myśli szponami rozdziera, 
Ono Rozumu nie uzna swym panem! 
Nieśmiertelnością - konieczność odpiera!

Choć się w krwi bryzgach rozpada na ćwierci, 
Znów się krwi bryzgiem w własną całość klei 
I kona wiecznie - lecz bez chwili śmierci! 
I kocha wiecznie - ale bez nadziei!
 
Tak więc, o siostro! już mi czas w tę drogę, 
Skąd Pan nie raczył dać wrócić nikomu - 
Wiem - na niej wszyscy, co szukali domu, 
Znaleźli' tylko - wygnanie i trwogę,

Lub śmierć, lub więzy, lub pustynie białe, 
I zapomnianą od Europy chwałę! 
Lecz ja przysiągłem na trumnach przeszłości, 
Póki krwi w piersiach - myśli w duchu stanie - 
Krew i myśl żywą wszczepiać w ojców kości, 
Aż błyśnie grobom niebieskie zaranie
Przez ten krwi żywej udział i przelanie! 
Godzina bije - o godzinie złego 
Wszak nie opuścisz mnie, siostro, samego?
 
Gdziekolwiek jesteś, wywołuję ciebie! 
Przez przyrzeczenia - których czas nie grzebie! 
Przez rajów ziemskich straconych wspomnienia! 
Przez piekieł ziemskich dzisiejsze cierpienia!

Przez wszystko drobne i przez wszystko wielkie, 
Co kiedykolwiek tu nas połączyło! 
Przez łzy zachwytu i łzy smutku wszelkie, 
Któreśmy leli nad wieków mogiłą!

Przez każden kwiatek, co mi spadł z twej ręki! 
Przez krzyż olbrzymi narodowej męki! 
Przez pierścień ślubny nasz - wiesz! - przez kajdany 
I ślubne serca nie zgojone rany!
Przez duchów naszych za grobem przemiany,
 
Przez ból i kochanie, 
Śmierć i zmartwychwstanie,
I przez tę wieczność - co czeka nas w niebie - 
Duszo mej duszy! - wywołuję ciebie!
 
Choć ty daleka, 
Chcę ujrzeć twe lice! 
Tęskność upragnienia 
Bieg światów przemienia! 
I Duch ma zrzenice! 

Wszak moc Człowieka, 
Jak promień, przecieka 
Wieki i Bezmiary! 
Ni w tym piekła czary,
Ale siła wiary!

Wstań, potęgo Woli! 
Kiedy serce boli 
I kapie krwią trudu, 
Wstań i stwórz świat cudu! 

O niezapomniana! 
O wiecznie kochana! 
Zstąp w noc moją ciemną!

Gdzieśkolwiek została, 
O, stań tu przede mną! 
Od twojego ciała 
Niech kształt się oddzieli! 
Ja wierzę niezłomnie, 
Ze przypłynie do mnie w magnetycznej bieli! 
Tak płyną anieli -

Tak umarłych cienie, 
Przez świata przestrzenie! 
Żarem wyobraźni 
Duch mój twego drażni!

I odrywa z lekka, 
Choć ty tak daleka, 
Twą postać od ciebie! 
Bóg w Wszechświecie gości 
Na ziemi i w niebie

Wszechprzytomnią miłości! 
Niech więc o tej dobie 
Miłość da i tobie 
Moc Wszechprzytomności!
 
Z tym, za czym płaczę i tęsknię w żałobie, 
Z tym, co urodą nieśmiertelną w tobie, 
Niech duch mój spłynie i zjedna się mocno! 
Mię jak z snem wiotkim - nie jak z marą nocną -

Lecz jak z Ideą, od śmierci bezpieczną, 
Z którą rozdziału być nigdy nie może! 
Bo ją Pan stworzył, jako sam jest: Wieczną! 
Kazał jej tylko zbiec świata bezdroże

I by musiała śród mąk świata zostać, 
Skuł w rozmaitych ją wiele postaci - 
We wszystkie moich nieszczęśliwych braci! 
I w najpiękniejszą, twoją, siostro, postać!

Zygmunt Krasiński
Literatura polskiego romantyzmu