କବିତାବଳୀ/ତୁଳସୀ-ସ୍ତବକ
ରାଗ – କଳହଂସକେଦାର

ପ୍ରସ୍ରବଣ-ଶଇଳେ କଲେ ବସତି 
ସୌମିତ୍ରି ସଙ୍ଗେ ପ୍ରଭୁ ରାଘବ-ପତି, 
ବହଇ ଗୋଦାବରୀ ସେ ଗିରି-ପାଦେ 
ଶିଳାବନ୍ଧୁର-ଶେଯେ ଝର୍ଝର ନାଦେ ।

ଏକେ ସୁନ୍ଦର ଗିରି ଝର-ଶିରାଳ, 
ଦୁଜେ ମହୀରେ ବିଜେ ବରଷାକାଳ;
ମେଘମାଳେ ମେଦୁର ଦେଖି ବିତାନ, 
କହନ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ ରଘୁରାଣ -

“ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଘନ ଦେଖି ନାଚଇ କେକୀ,
ଭକତ ଯଥା ଭବମାୟା ଉପେକ୍ଷି; 
ବିତରେ ଅକାତରେ ଜୀବନ ଘନ, 
ଧନ୍ୟ ଯେ ଦାତା ଜାଣେ ଯାଚକ-ମନ ।

ନୀଳ ନୀରଦମାଳେ ଖେଳେ ଚପଳା, 
ଖଳପୀରତି ପ୍ରାୟେ ସଦା ଚପଳା; 
ବର୍ଷନ୍ତି ମହୀମୁଖେ ନଇଁ ଅମ୍ୱୁଦେ, 
ବିଦ୍ୟା ସମ୍ପଦେ ଯଥା ନମନ୍ତି ବୁଧେ ।

ବେନି କୋଟିକି ନିହି ବେନି ଶିଖରେ,
ତ୍ରିବର୍ଣ୍ଣ-ଜ୍ୟୋତି-ସ୍ରୋତ ସୃଜି ଅମ୍ୱରେ,
ମଣ୍ଡେ ଜୀମୂତ-ଭାଲ ଶକ୍ର-କାର୍ମୁକ , 
ଆଶା ଉଜଳେ ଯଥା ଆସ୍ତିକ-ମୁଖ ।

ଠାବେ ଠାବେ ଶଇଳ-ନୀଳବିଗ୍ରହେ 
ଧବଳ ଅଭ୍ରଖଣ୍ଡ କି ଶୋଭା ବହେ ।
ଚିତ୍ତେ ହୁଅଇ ପ୍ରତେ ପଡିଛି ଟିକି
କ୍ଷୀରୋଦ-ଫେଣ ବିଷ୍ଣୁ ଅଙ୍ଗେ ଛିଡିକି ।

ଜଳପ୍ରପାତ ଗର୍ଜି ଗଭୀର ରବେ
ତୁଙ୍ଗ ଭୃଗୁରୁ ଡେଇଁ ପଡେ ଭୈରବେ, 
ସେ ରାବେ ପ୍ରତିରାବ ଦିଅଇ ଦରୀ, 
ଧର୍ମଶାସନେ ହୃଦୁଁ ବିବେକ ପରି ।

ସହନ୍ତି ଧାରା-ପାତ ଶଇଳଗଣ, 
ଖଳ ବଚନ ଯଥା ସହେ ସୁଜନ; 
ଫିଟିଛି ଝର, ଦେଖ ଟାଙ୍ଗର-ଅଙ୍ଗେ, 
ପାଷାଣ୍ଡେ ହରି-ପ୍ରେମ ଯଥା ସୁସଙ୍ଗେ ।

ଚାଲନ୍ତି କୂଳ ଲଙ୍ଘି ଗିରି-ସରିତେ, 
ମତ୍ତ ପାମର ଯଥା ଅଳପ ବିତ୍ତେ, 
ଗୋଦାବରୀକି ସର୍ବେ କରନ୍ତି ଗତି, 
ମହତ-ଆଶ୍ରା ବିନୁ କାହିଁ ମୁକତି ?

ଆବିଳ ନବଜଳ ପରଶି ମହୀ, 
ମାୟାରେ ଜୀବ ଯଥା ଜଡି ହୁଅଇ, 
ନିରତେ ନୀର-ପାତେ ପୂରିଲା ସର 
ସାତ୍ତ୍ୱିକ-ଗୁଣେ ଯଥା ସାଧୁ-ଅନ୍ତର ।

ନିମ୍ନଗା-ନୀର ବେଗେ ସାଗରେ ଧାଏଁ, 
ଶାଶ୍ୱତେ ଭକ୍ତ ଜନ ମନ ପରାୟେ; 
ସାଗରେ ନିଜ ଗୋତ୍ର ଯାଏ ବିସ୍ମରି, 
ଭକ୍ତ ତନ୍ମୟ ଯଥା ଲଭିଲେ ହରି ।

ଉପୁଡି ପଡେ ତୀର-ବିଟପୀ ନୀରେ, 
ବିଟପୀ ମନ ଯଥା ଲମ୍ପଟ-ଗିରେ, 
ମାତ୍ର ଶଇଳ, ଦେକ, ଉଭା ଅଟଳେ, 
କାମି-ଚାଟୁରେ ସତୀ ମନ କି ଟଳେ ?

ଲଙ୍ଘଇ ନଦୀସ୍ରୋତ ସେତୁ-ବନ୍ଧନ, 
ରାଜଦ୍ରୋହୀ ଯେସନ ରାଜଶାସନ; 
ବହି ଯାଉଛି ବାରି ଭେଦି କିଆରୀ, 
ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲଙ୍ଘେ ଯଥା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରା-ନାରୀ ।

ଦର୍ଦ୍ଦୁର-ରବ ଶୁଣି ନୀରବ ପିକ, 
ମୂଢ଼ ସଭାରେ ମୂକ ଯଥା ଧାର୍ମିକ; 
ଡାହୁକ ବଂଶକୁଞ୍ଜେ ନିରତେ ରାବେ, 
ବହୁଭାଷୀ ଯେସନ ଜଳ୍ପେ ସ୍ୱଭାବେ ।

ହରିତ ଦୁର୍ବାଦଳେ ହୋଇ ମଣ୍ଡନ, 
ନିଦାଘ ରୁକ୍ଷ ମହୀ ଦିଶେ ଯତନ, 
ସରସ ସାଧୁ ହୃଦ ହୁଏ ଯେପରି, 
ଶୁଷ୍କ ବୈରାଗ୍ୟେ ଭକ୍ତିରସ ସଞ୍ଚରି ।

ପଲ୍ଲବ କଅଁଳିଲା ବୃକ୍ଷେ ଅନେକ, 
ସାଧକ-ହୃଦେ ଯଥା ଉଦେ ବିବେକ, 
ଅର୍କ-ପାଦପ ହେଲା ପତ୍ରବିହୀନ, 
ସୌରାଜ୍ୟେ ଖଣ୍ଟେ ଯଥା ହୁଅନ୍ତି ଦୀନ ।

କଦମ୍ୱ ବିକଶିଲା ଗିରି-କାନନେ, 
କଦମ୍ୱ-ବନ୍ଧୁ-ମେଘ-ମନ୍ଦ୍ର ନିଃସ୍ୱନେ; 
ଭକତବନ୍ଧୁ ହରିନାମ କୀର୍ତ୍ତନୁ, 
ହର୍ଷେ ପୁଲକେ ଯଥା ଭକତ ତନୁ ।

ଗୁଳ୍ମ ଗହଳେ ପଥ ଗଲାଟି ହରି, 
ବିଧର୍ମୀ-ରାଜପଣେ ଶାସ୍ତ୍ର ଯେପରି; 
ଶସ୍ୟେ ବସୁଧା କେଡେ ଶୋଭା ଆସ୍ପଦ, 
ଉପକାରୀ ଜନର ଯେହ୍ନେ ସମ୍ପଦ ।

ଉଭେଇ ଗଲେ ନଭୁଁ ଜ୍ୟୋତିଷ୍କଗଣେ; 
ଜ୍ୟୋତି ଦେଖାଇ ହେଲେ ଜ୍ୟୋତିରିଙ୍ଗଣେ, 
ମୂର୍ଖରାଜ୍ୟେ ଯେସନ ବଢ଼େ ଆଦର 
ନିର୍ଗୁଣେ, ଗୁଣିଜନେ ହୁଅନ୍ତି ପର ।

କୃଷକେ ଉପାଡନ୍ତି ବାଳୁଙ୍ଗା କ୍ଷେତୁଁ, 
ସାଧୁ ଯେସନ ଆତ୍ମବଡ଼ିମା ଚେତୁଁ; 
ସଲିଳୁଁ ପଳାଇଲେ କୋକେ ତ୍ୱରିତେ,
ଅବୁଝା ରାଜା ରାଜ୍ୟୁଁ ଯଥା ପଣ୍ଡିତେ ।

ନ ଉଠେ ନୀର-ସତ୍ତ୍ୱେ ତୃଣ ଉଷରେ, 
ବିକାରେ କାମ ପ୍ରାୟେ ସନ୍ଥ-ଅନ୍ତରେ; 
ଜନ୍ତୁ-ସଙ୍କୁଳ ବନସ୍ଥଳୀ ସମ୍ପ୍ରତି, 
ସୌରାଜ୍ୟେ ପ୍ରଜାପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଷ୍ଟ୍ର ଯେମିତି ।

ବାଟୋଇ ଠାବେ ଠାବେ ଅଟକି ରହେ, 
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯଥା ଦିବ୍ୟଜ୍ଞାନ ଉଦୟେ, 
ପ୍ରବଳ ବାୟୁ କେବେ ତଡ଼େ ଜଳଦ, 
କୁପୁତ୍ର ଯଥା କୁଳ-ଧର୍ମ, ସମ୍ପଦ ।

କ୍ଷଣେ ନିବିଡ଼ତମ ଗ୍ରାସଇ ଧରା 
କ୍ଷଣେ ଉପୁଜେ ପୁଣି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଖରା, 
କୁସଙ୍ଗ ଏହିପରି ସୁସଙ୍ଗ ନାଶେ, 
ସୁସଙ୍ଗ ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶେ ।

ଦେଖ, ମଳିନ ହୋଇ ଆଶ୍ରମ ସର 
ନ ବହେ ହୃଦେ ଛବି ତୀର ବନର, 
ମତିକି କଳୁଷିତ କଲେ ଯେସନେ 
ଅକ୍ଷମ ଜନେ ପର ଗୁଣ ଗ୍ରହଣେ ।

ଦେଖ ଦେଖ ଅଗ୍ରତେ ସରସୀ-ଜଳେ 
ପଡି ମଣ୍ଡୂକ କ୍ରୁର ଅହି କବଳେ 
ବିକଳେ ରାବୁଁ ରାବୁଁ, ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱେ ଉଡ୍ଡୀନ 
ଉହୁଙ୍କି ଶିଶୁ କଙ୍କି ଦେଲା ଗିଳିଣ ।

କାଳ କବଳେ ସିନା ଏ ରୂପେ ଭାଇ, 
ଆରତେ ନର ଘାରି ହେଉଣ ଥାଇ, 
ତେବେ ହେଁ ମନାସଇ ଲଭି ଏ ଦଶା 
ମେଣ୍ଟାଇବାକୁ ଭବ-ଭୋଗ-ଲାଳସା ।

ବରଷାକାଳ ଅଟେ ଉଦ୍ଭିଦ-ମିତ୍ର, 
ମାତ୍ର ପଙ୍କଜ ମଲା, ନୁହେଁ ବିଚିତ୍ର ! 
ଜଳ-ଗହଳ ହେଲା ତା ପକ୍ଷେ ଯମ, 
ଅତି ସମ୍ପଦ, ବାବୁ, ମହାବିଷମ ।”