Heimsyn/II. Um Luft og Veder
II. UM LUFT OG VEDER.

Lika eins som Vatnet ringar seg kring um Jordi
og fyller alle dei laagaste Dypter, soleides heve Jordi
ogso eit annat Umlag av eit myket lettare og rørlegare
To, som me i dagleg Tale kalla Vind elder
stundom Luft, og som i ei vidare Umsyn kann heita
Vindheimen elder Luftriket (Atmosfæra). Lufti er so
tunn og gjenomsynleg, at me ikkje sjaa henne med
Augom; derimot kunna me kjenna henne baade med
Andedraatten og med berre Handi, naar me sveiva
nokot sterkt med Armen; lika eins kann ein sanka
Luft i Belgjer elder Blaasor og fylla og tøma deim,
ettersom ein vil. Soleides kann ein suga Lufti ut or
ei Røyr elder Pipa, og naar ein set Enden av Røyri
ned i Vatn elder Væta, so kann ein dermed draga
Vatnet upp igjenom Røyri; for det vindtømde Romet
vil hava si Fylling, soframt som der er nokot, som
kann renna inn i Romet. Ein kann ogso gjera seg
ei kunstig Sugerøyr elder Pumpa (som dei kalla det)
til aa tøma Vatn or Farty og meir slikt. Der kann
ein segja, at det er Lufti, som dreg Vatnet etter seg;
og dermed viser det seg daa, at Lufti heve større
Seigd og Styrke, en som ein skulde vona etter fyrste
Svipen.

Den frie Lufti kjenna me best, naar ho er i Rørsla
elder Strøyming, og det er det Tilfellet, som me
jamnaste kalla Vind. Ei slik Rørsla kann stundom
koma av eit Varmeskifte i Lufti. Naar Landjordi er
vel uppvarmad paa ein klaar Sumardag, vil der ut
imot Kvelden koma ei kaldare Strøyming fraa Havet
inn igjenom Fjordarne; det er den Blaastren, som
me kalla Havgula elder Utrøna. Naar derimot Jordi
er tillagd med Snjo elder Is og difyre er kaldare en
Sjoen, so vil der strøyma ei kald Gust ifraa Dalsladom ut yver Fjordarne; denne Blaastren kalla me
Dalsnoa elder Skjella. Det er ogso kunnigt, at Nordanvinden
jamnaste er kald, og Sunnanvinden derimot
er mild, av di at Sudsida er den varmaste;
men elles kann det og vera nokot ustødt med Varmen;
for det gjeld um, kor langt det er, at Vinden
heve gjenget beint i same Stemna. Um dei største
Vindstraumarne er det upplyst, at dei ganga i store
Ringar elder Kvervar, so at det, som her er Vestanvind,
kann lenger i Aust vera Nordanvind, og lenger
i Sud derifraa kann det vera Austanvind. Og det
høver ogso ofta til, at der paa den eine Sida av
Landet er ein stor Storm, medan det paa den andre
Sida er Stilla elder iminsto eit annat Vindslag.

Ymse Umskifte i Lufti koma av Eimar, som stiga
upp fraa Jordi; for baade det store Havet og Landjordi
vil jamlege giva fraa seg ei stor Mengd av
Gova elder Vaatrøyk, som stig upp i Høgdi og fer
svivande att og fram, etter som Vinddraget strøymer.
Detta Uppstiget kann lenge vera so smaatt og tunnt,
at me ikkje sjaa det; men sidstpaa verd det daa synlegt
som eit Musk i Høgdi, som me kalla Sky; stundom
kann detta Musket ogso leggja seg ned paa
Jordi, og daa kalla me det Skodda elder Toka. Naar
Skyerna hava sankat seg og siget i Hop, so at Væta
er for tung til aa sviva i Lufti, so fell ho nedatter
paa Jordi, og det kalla me Nedburd. I mildt Veder
vil Væta falla i runde Dropar, og daa er det Regn;
men naar det er kaldt i Høgdi, so kunna Vatsperlorna
vera samanfrosne i runde Korn, som me kalla
Hagl, elder ogso frjosa dei saman i fine tunne Flokar,
og daa heiter det Snjo. Elles kann det ogso
koma ei Væta paa Jordi i klaart og turt Veder; det
er den Væta, som me kalla Dogg, og som kjem av
ei Avkjøling i Lufti um Kvelden, naar Soli er nedgjengi.
Og stundom kann Lufti verda so kald, at
Doggi frys paa Marki; daa heiter det Hela elder Rim.

Desse Tilstand i Vedret kunna skifta seg i mange
Slag, etter som Vind og Varme raader i Lufti; og
sume av desse Umskiftom kunna vera vandslege nog
til aa skyna. Eit av dei undarlegaste Tilfelle er det,
som heiter Eldingar elder Ljon; det er ein Eldgneiste,
som kveikjest i Skyom og skyt seg ut med ei unemneleg
Hast og med ein brakande Ljod, som me kalla
Tora. At ei Regnsky skulde kveikja Eld, maatte synast
utrulegt; men endaa sjaa me, at det kann ganga
fyre seg. Der er ei Kraft i Skapningen, som her kann
heita Ravkraft, og som viser seg i ymse Ting soleides,
at naar dei verda hardt strokne elder skurade,
so kunna dei draga ymse lette Ting til seg elder
støyta deim fraa seg, og dertil kunna dei ogso skjota
Gneistar med ein knettande elder smellande Ljod.
Denne Krafti var fyrst uppdagad i eit Slags Steinkvaada
elder Perlestein, som heiter Rav (1); men seinare
heve den same Krafti vordet funni i mange
andre Ting og nøytt og freistad paa mange Maatar,
so det vilde verda for langt aa tala um alt, som dertil
høyrer. No verd det soleides utlagt, at der paa
ymse Tider, og helst i Varme og Regnveder, er ei
stor Mengd av Ravkraft i Lufti, og at detta verkar
til ei Strøyming og Strjuking i Skyom, so at det
stundom vil smella laust med slike Utbrot.

Nokre Syner i Lufti koma berre av ei Avspegling
elder Brøyting i Ljosstraalom; dertil høyrer Regnbogen,
som viser seg fyre oss, naar me hava klaar
Sol paa den eine Sida og ein tjukk Regn-eling paa
den andre. Di større og breidare Elingen er, di vænare
verd Regnbogen; og i beste Høvet sjaa me
endaa tvo Bogar, den eine upp-yver den andre, og
eit myrkt Skybelte imillom deim; men naar Elingen
er nokot tunn og liten, so sjaa me berre ein Stubbe av Bogen; det er det, som dei kalla Vederstuv elder
Elhovud. Og slike Bogestubbar sjaa me ogso i ein
Foss og i drivande Vatn, naar det kjem i den rette
Høgdi, der som Vatsdroparne kunna avspegla Solstraalarne
fyre oss. For den beine Lina fraa Soli og
fraa vaar eigen Synstad raakar ikkje paa sjølve Regnbogen,
men paa Midten i den runde Ringen, som
denne Bogen vilde fylla, naar han ikkje vardt avbroten
ned ved Jordi. Difyre er det so, at Regnbogen
stend høgst, naar Soli er laagaste, men naar
Soli er høgst, sjaa me ingen Boge.

Elles er det ymse andre Tilfall i Lufti, som berre
visa seg i Myrkret elder paa Nattartider. Dertil høyrer
den braglande Ljosken, som er kallad Vederlyse
elder Nordlyse og som helst viser seg paa Nordsida,
so at Folk so ymist hava trutt, at det skulde hanga
saman med Dragsteinskrafti; det er det Laget, som
viser seg i Dragsteinen elder «Magneten», at naar
han er so uppstellt, at han kann sviva kringum ein
Stake elder Stolpe, so vil han alltid draga seg mot
Nordsida elder mot Polen. Men elles heve det voret
so mange andre Gisningar um denne Ljosken, at det
er vandt aa vita, kvat som er det vissaste. – Eit
annat Slag er det, som me kalla Stjernerap, av di
at det syner seg som ei fallande Stjerna; og nokot
dilikt er ogso desse Eldkulorna, som me kalla Vederbrand
elder Drake. Det verd so uttydt, at det er
nokot, som kjem inn i Lufti utanifraa og som kveikjest
og lyser paa sin Gang igjenom Lufti. Der er
eit Slags Malmklumpar, som skal vera tilkomne av
slike Eldkulor, som hava fallet til Jordi; men kvar
den Malmen heve skapat seg til, er nokot uvisst aa
vita.

Upp i Høgdi verd Lufti tunnare og tunnare, og
paa dei høgste Fjellom paa Jordi skal der vera so
tunn Luft, at det er knapt ein kann draga Ande.
Etter alt, som er kunnigt, rekk ikkje Luftlaget meir en nokre faae Miler ut ifraa Jordi, og sidan er det
berre den klaare Himmelrømdi utanfyre. Der maa
det daa vera tomt og audt fyre den Lufti, som
høyrer til Livet paa Jordi; og dertil maa der ogso
vera ein Kulde, som er større en alt, som Folk hava
freistat.

(1) Det græske Namnet paa Rav er «Elektron», og deretter er denne
Krafti kallad «Elektricitet». Det er eit Namn, som me ikkje
kunna bruka.