Prøver af Landsmaalet i Norge/33. Myntmeisteren
Da var ein Sjømann, som hadde voret ute paa
Sigling ei Tid og havt so god Lukka, at han aatte
baade Farm og Farty og var ein rik Mann. So var
da ein Gong han kom siglande langvegjes ifraa med
ein stor Ladning; daa kom da paa han eit overhendigt
Uvedr, og han vart so ille ute, at han saag
inkje Syn til aa berga seg. Daa gjorde han dan
Lovnaden, at han skulde gera ein fatig rik, ifall han
kom væl til Hamnar. Og sidan gekk da so lukkelege
og, at han fekk bergat baade Folk og Føring
og kom seg væl fram. Da var ein Kaupstad, som
han skulde til, og dar hadde han so manga Ærender
og Greidor te gera, at han kom til aa vera dar eit
langt Bil. Daa tenkte han paa Lovnaden sin og gav til dei fatige, so mange som han kunde raaka; og
daa detta spurdest, so var da mange, som kom til
honom, og han tok væl imot dei og gav dei goda
Gaavor allesaman. Daa var dar ei ung Genta ibland
dei andre, som kom til honom og bad um ei Gaava,
og dan Gento lagde han Merke til framfyre hine;
fyre han tykte, ho saag so snild og vitug ut, at han
var forviten te høyra, kva Folk ho var komi av; og
daa fekk han spurt, at ho var Dotter til ei Enkja,
som hadde lidet myken Motegang og hadde inkje til
aa hjelpa seg med. Daa sende han stora Gaavor til
Enkjo og bad Dotteri koma atter ein annan Dag,
og naar ho daa kom, so spurde han væl etter alle
Ting um Moderi hennar og um all deira Varnad. Og
alt som Gento sagde og fortalde, tykte han var so
vitugt og væl tenkt, at han hadde aldri ventat slikt
av ein Ungdom, som var alen i slik ei Armod. Daa
sende han ogso ei Gaava med henne og bad henne
koma atter ein annan Gong; fyre han tykte, at dessmeir
han talade med henne, dessbetre likade han
henne. Sidan spurde han andre kende Folk i Staden,
og dei svarade alle da same, at da var ein snild
Ungdom, og dei visste inkje vondt aa segja korkje
um Moderi elder Dotteri. Og naar daa Gento kom
atter til honom, so talade han lengje med henne, og
sist paa spurde han, um ho vilde hava han. Daa
var da liksom ho vart nokot faamælt og bad han
inkje tala um slike Ting; da kunde inkje vera Aalvoret
hans; da var for myken Skilnad paa hans Stand
og hennar, og dartil so var dei for litet kende med
kvartannat til aa tenkja paa nokot slikt. Sidan gekk
han til Moder hennar og bar upp Maalet fyre henne
og fortalde um dan Lovnaden, som han hadde gjort
i Naudi, og sagde, at no var dar so god Raad til
aa fylla ein slik Lovnad, at da kunde aldri betre
vera. No vart dar mange Umtalar og Raadarlag um
detta Tilbodet; sume talde til og sume talde fraa; men Enden vart no dan likevæl, at Skiperen fekk
Gento, og naar dei daa var gifte, so flutte ho med
honom til ein stor og ven Gard, som han hadde
kaupt seg, og dar busette dei seg og livde (som dei
segja) baade godt og væl. No var dar ein Kaupmann,
som budde dar i Grendi; honom vart no Skiperen
snart kend med, og dei gekk ofto til kvarannan
og heldt Lag som andre Kenningar. Men da
vart ein uheppen Kendskap fyre dei baade tvo, som
de skal høyra; fyre dan Kaupmannen var ein faarleg
Mann til aa hava nokot Hopehavande med. Da var
ein Gong at Skiperen var buen til aa fara ut paa ei
lang Reis; daa var Kaupmannen hjaa honom og sat
og snakkade baade um likt og ulikt; daa sagde han
da ibland annat, at da var vaagsamt fyre Skiperen
aa vera so lengje burte og lata Kono vera heime;
han kunde ikje vita, kor tru ho kunde vera, og da
skulde voret Moro, um nokon kunde lokka henne
ifraa honom og hava eitkvart Merke paa Vinskapen
hennar til aa syna honom, naar han kom heimatter,
og allersløgaste skulde da vera, um ein fekk henne
til aa giva fraa seg dan Gullkedjo, som Skiperen
hadde givet henne, daa dei var feste. Men Skiperen
meinte so, at han var urædd fyre da, og da turvte
vist ingen bry seg med aa prøva paa nokot slikt.
«Skal me gera Veddemaal um da?» sagde Kaupmannen.
«Da kann me gerne,» sagde Skiperen. Kaupmannen
sagdest vilja vedda um Garden sin, og Skiperen
sette sin Gard imot, og soleid var Veddemaalet
gjort; men Kono til Skiperen visste inkje nokot um,
kva dei hadde havt fyre seg. Naar daa Skiperen var
faren, so gekk Kaupmannen og lyddest inn til Kono
hans baade tidt og jamt, og sidan tok han til aa
masa um ei Gullkedja, som han visste, ho skulde
hava; han vilde kaupa da Halsgullet, um da var aldri
so dyrt, og naar han inkje fekk kaupt da, so vilde
han berre laana da, so Smiden kunde faa Maal av da te gera eit annat etter. Men da nyttade inkje;
fyre Kono var so rædd um Halsgullet sitt, at ho
hadde da paa seg baade Dag og Natt og vilde
aldri sleppa da av Halsen. Daa han no tyktest hava
freistat nog med godo, so tok han til aa freista med
vondo og skulde skræma henne og truga Kedjo ifraa
henne; men da var ogso faafengt, fyre ho var ikje
dan, som let seg skræma helder; og so laut han
finna paa ei onnor Raad. Da var ei Kering, som var
Reiddeia hjaa Skiperkono; henne talade han væl med
og baud henne store Pengar, um ho vilde taka Kedjo
av Kono, medan ho sov, og lata honom faa henne.
No var da lengje, ho stod imot og vilde inkje gera
da; men sist paa gjorde daa Mutegaavorna hans so
myket, at han fekk Halsgullet likevæl, og daa kann
de tru, han tyktest hava gjort eit godt Kast. Naar
daa Skiperen kom heimatter, so rodde Kaupmannen
ut og tok imot han, og daa Skiperen spurde etter
Kono si, so tok han berre upp Gullkedjo og synte
honom. Daa vart Skiperen so fælelege sint og uppøst,
at han var reint fraa seg og visste ikje sjølv,
kva han gjorde; han ropade til seg tvo Mann og
bad dei fara i Land og drepa Kono og koma atter
med ei Flaska med varmt Blod til Prov paa, at dei
hadde gjort da, som dei var bedne. Mennerne torde
ikje annat en fara i Land; men dei hadde ikje Hjarta
te gera da, som dei var tilsette, og so fann dei paa
aa ganga upp i Fjoset og taka eit Lamb og drepa,
og so toko dei Blodet paa ei Flaska og foro tilbaka
med di til Skiperen. Daa let han leggja Fartyet ut
or Hamni og sette til Havs og siglde sin Veg. Men
da gekk ikje meir so lukkelege med Siglingi hans,
som da hadde genget fyrr. Da var eit lite Bil daretter,
at han hadde lagt ut paa ei lang Reis og var
komen inn i Midelhavet, daa kom da paa han ein
ubergeleg Storm, so han miste baade Folk og Føring
og kom paa Land som ein naken Mann, og sidan laut han tigga seg fram, alt til han kom til ein
Herremann, som vilde hava seg ein Hønsegætar, og
dar tok han seg Tenesta. – No er da te fortelja
um Kono hans, at ho sat heime og ventade paa
honom og var reint uvitande um kor da var tilgenget,
alt til da at Kaupmannen kom og fortalde, at
han skulde hava Garden hennar baade med Lut og
Lunnende, og ho hadde dar inkje meir te gera annat
en aa forda seg darifraa, da snøggaste ho kunde.
So torde ho inkje annat en gera seg ferdig og fara
ut or Garden; og so tok ho Vegen sud igjenom
Landet, og dar klædde ho seg um og tok Karmannsklæde
paa seg og sagdest vera ein Ungkar, som
reiste i Kring og søkte Tenesta. Daa høvde da til,
at ho kom til ein Myntmeister langt sud i Landi, og
dar fekk ho Sveine-Tenesta og var dar eit Bil. Men
ho hadde Hug til aa fara lenger og freista Lukko
paa andre Stader, og sidan reiste ho so langt, at ho
kom til ein Stad sud med Midelhavet; dar kom ho
til ein Greive, som stod fyre Mynti aat Kungen dar
i Landet, og dar fekk ho Embætte hjaa honom og
vart Myntmeister; fyre daa hadde ho lært da Handverket,
som dartil høyrer. No ljota me kalla henne
Meisteren; fyre da var alle, som toko henne fyre
ein Mann, og ingen som visste, at da var Kvende.
Naar so denne Myntmeisteren vart kend med Folket
dar i Landet, so fekk han høyra, at dar var ein
Hønsegætar, som var komen langt nordantil og hadde
voret Sjømann og lidet Skipbrot i Havet. Denne
Gætaren vilde han endelege tala med og fekk honom
til seg og spurde væl etter alt hans Tilstand; men
Gætaren var so undarleg og so faatalande, at Meisteren
fekk inkje vita nokot, som var til aa retta seg etter.
Men likevæl so vilde ikje Meisteren sleppa han fraa
seg, og sist paa fekk han da so lagat, at han fekk
honom til Tenar elder Dreng; og Tenaren var hjaa
honom baade heime og burte, og var so snild og viljug og vyrk fyre Meisteren, at da var ein Hugnad
te sjaa; men so snart som Meisteren spurde etter,
kva Stand han hadde voret i, fyrr han kom dartil,
so vart han tagall og bad seg undan og var, som
han skulde voret baade rædd og skemd. No vart
Meisteren dar verande nokre Aar og stod seg godt
og fekk stora Løner; men sidan tok han til aa lengta
til Heimbygdi, og so sagde han fraa seg Embættet
sitt og reiste og tok Tenaren med seg. Daa reiste
han som ein Herremann og var væl mot-teken paa
alle Stader, og sist paa kom han til Fødelandet sitt,
og daa gekk han til dan Kaupmannen, som me hava
fortalt um, og spurde um han kunde faa Husvære
nokre Dagar. Kaupmannen var daa so blid og beinsam,
at da var ingen Maate paa; fyre da var rike
Folk, syntest han, og dar var vist ein god Skelling
aa venta. «Veit du kvar du er komen no?» sagde
Meisteren til Tenaren sin. Nei, han lest inkje vera
kend paa dan Leidi, og var daa so still og sturen,
som han hadde ventat paa ei Ulukka. Daa sagde
Meisteren, at han vilde hava Kaupmannen inn, og
han skulde fortelja um alt da, som hadde hendt i
Landet, og Kaupmannen kom og sette seg til aa
fortelja um baade eit og annat, og sist paa fortalde
han nokot smaatt um seg sjølv og. Da, tykte Meisteren,
var da morosamaste, og bad han fortelja meir. «Da
kann no vera so smaatt aa tala um,» sagde Kaupmannen,
«men eingong gjorde eg daa ei Pretta, som
inkje var so klen endaa. Da var ein Skiper, som
budde paa denne Garden og hadde kaupt han og
sett han væl i Stand. Eg hadde myket Gaman med
honom, og eingong fekk eg honom til aa gera eit
Veddemaal um da, at eg skulde faa Keringi hans til
aa giva meg ei Gullsnor, som ho bar paa Halsen.
So fekk eg lokka ei Fante-genta til aa stela Gullet,
eingong daa Mannen var burte, og naar han kom
heim, so gekk eg til honom og synte honom Gullet. Daa trudde han, at eg hadde fenget da i Elskuggaava,
og skapade seg reint galen og gjorde Folk
av til aa drepa Keringi; og so sette dei upp ei Lygn
aat honom, so han trudde, at da var alt gjort; og
darmed strauk han av og spurde inkje meir etter
nokon Ting. So tok eg Garden hans, etter som
Veddemaalet lydde, og jagade Keringi av; og sidan
heve eg inkje høyrt nokot atter, korkje um henne
elder honom.» – «Da var da sløgaste, eg heve høyrt,»
sagde Meisteren, «eg vilde berre, at eg hadde dan
Fortelnaden uppskriven; fyre da var ein rik Herremann,
som bad meg spyrja upp nokra Fraasegner
til Gaman, og han er so kær fyre slika Sogor, at
han giv store Pengar fyre dei, og te sløgare og fulare
dei er, te betre likar han dei.» Og Kaupmannen
var ferdig med fyrste Ord til aa gera alt, som kunde
vera Gesten hans til Vilje, og so gekk han og sette
seg til aa skriva, og Meisteren og Tenaren hans sat
atter tvo eine. «Veit du no, kvar du er komen?»
sagde Meisteren. Daa sagde Tenaren, at han kunde
ikje dylja da lenger, at han var dan Skiperen, som
Kaupmannen hadde talat um. «Veit du kven eg er
daa?» sagde Meisteren. Tenaren visste ikje, kva han
skulde segja; «eg heve havt som ei Tru um da i
lang Tid,» sagde han, «men er du dan, som eg tenkjer,
so heve eg gjort so stor Urett og so myket
vondt imot deg, at da kann aldri vera tilgivande, og
inkje er eg verd nokot annat en dan verste Hemn
og Refsing, som nokon Mann kann lida.» – «Ger
deg ingi Sut fyre di,» sagde Meisteren, «no er da
fraa seg gjort baade med Hemnen og Harmen, og
no skal altsaman vera gløymt; men no ljota me
fyrst gera ei liti Greida med Kaupmannen.» Og so
sende dei eit Klagemaal til Riksraadet og lagde
Kaupmannen sitt Brev inn i; fyre daa hadde han
skrivet Fortelnaden um Meisterstykket sitt, og sett
Namn og Bustad innunder; men kor da gekk med Løni, som han ventade seg, da heve eg inkje høyrt
nokot um; han kom no væl i Myrkestovo fyre da
fyrste. Men Skiperen og Kono hans fekk atter Garden
sin og stod seg godt og livde so væl saman, at
dei visste ikje kor snilde dei skulde vera mot kvartannat.