Um Namnet Oslo
I dei sidste Aarom hava me einkvar Gongen seet
det gamle Bynamnet Oslo umbrøytt til Aaslo, og no
sidst fingo me sjaa det atter i «Illustreret Nyhedsblad»
i eit Stykke fraa Nicolaysen um dei sidste
Utgravningar i «Aaslo». Detta syntest oss vera ei
uventande Avbrøyting i ein Ting, som me inkje
trudde, der kunde verda nokot Tvilsmaal um; og
difyre tyktest me ogso hava ei sterk Tildriving til
at leita etter, kvat Grunn det kunde hava.

I det frægdarlege Verket «Det norske Folks Historie»
hever vaar hedanfarne Prof. Munch sett fram ei Tydning av Namnet Oslo, som me fyrst maa merka.

Paa den Staden, der han talar um Grunnlaget til Byen
Oslo under Harald Hardraade (B. 3, S. 201), hever han
lagt til ein Merknad um, at Namnet skulde helder vera
Aaslo, at det i gamle Skrifter er lika so ofta stavat
«Aslo» som Oslo, og i latinske Skrifter oftaste Asloia,
og at Namnet maa vera ein Samansetning av «Lo»
(d. v. s.: ei laag Strand under ei Høgd eller Bergsida) med
«Aas» (ein Bergrygg) og inkje med «Os» (eit Elvargap),
som her inkje vilde vera høvelegt. Med det
same slær han ogso paa det, at Aaslo kann fyrst
hava voret Bygdarnamn eller gjeldande fyre eit heilt
Herad lika eins som Foldlo (Follo), som daa var det
næste Herad paa Sudsida.

Med all Vyrdnad fyre Minnet av den navnfræge
Mannen, som hever leivt etter seg so rike Upplysningar
um Landsens Forntid, kann eg daa ikkje dylja
ein Tanke um, at det her i detta Stykket maa vera
nokot som er forhastat, og at der vist er lagt for
stor Vegt paa den fraavikande Stavemaaten i dei
gamle Brevom. Eg tykjest ikkje finna det fullt avgjort,
at Oslo skulde vera eit uhøvelegt Namn, og
at Aaslo skulde vera den eldste Form.

Um Namnet «Lo», som finst atter i so mange
andre Gardsnamn, lyt eg segja det same, som M.
Arnesen hever sagt i hans litle Bok um «Norske
Stedsnavne» (Fredrikshald 1865), at det vistnog maa
vera ei laag Strand, men at det just ikkje treng um
at liggja under eit Berg eller Fjell. Det likjest nokot
attpaa det tydske Ordet Lo (Loh), som tyder Myrar
eller myrlendte Engjar; men det synest altid vera
Merke med det norske Lo, at det skal liggja tett
ved Vatnet. Etter Tillægjet paa dei Gardarne, som
her heita Lo, synest Namnet rett fram tyda: ei
Engsletta eller Flatmark, som ligg langs med Elv
eller Vatn. Og etter denne Skapnaden vil Namnet
høva godt til ein Gard eller ein Jordflekk, men ikkje til nokor større Vidd og soleides ikkje til nokot
Herad eller Bygdarlag, utan soframt som Namnet er
sett i Fleirtal, soleides som i «Loar» (= paa Loom,
Lom) i Gudbrandsdalen. Men naar det no er sagt,
at detta «Lo» skulde høva godt attaat ein Aas, og
inkje til ein Os (Elvarkjeft), so er detta ein Ting,
som eg slett ikkje kann skyna. Tvertimot maa eg
synast, at det inkje høver saman med nokon Aas;
for det verd daa altid eit Stykke imillom ein Aas
og ei Lo, so dei ikkje rett kunna naa i Hop, utan
i det Tilfellet, at der var ein gamall Gard, som heitte
Aas, og so ei Lo, som laag under denne Garden og
fekk Namn etter honom; men nokot slikt finna me
her inkje nokot Teikn til. Derimot er der eit rett
godt Samhøve imillom Os og Lo, og i Vissa her paa
Staden, der det endaa er tvo Osar i Nærleiken; paa
Austersida er Osen av den litle Elvi under Eikeberg
(Lo-Elvi), og eit litet Sprang vestanfyre er Osen av
den store Aakers-Elvi, som renn ut i same Viki rett
fram fyre Byen. Det synest difyre aldri verdt at
gjera seg nokor større Studering paa detta Namnet;
det er greidt nog, naar ein vil taka det beint fram
og tyda Oslo som ei Lo som ligger ved Osen (eller
Osarne). Og eg seer ikkje nokon Ting, som kunde
vera til Hindring fyre at segja Oslo, lika so vel som
Osmark, Osvoll, Osbakken og meir slikt.

Med den gamle Skrivemaaten av Namnet er det
vistnog so, at dei eldste Brevi hava lika so ofta
«Aslo» som Oslo, som ein lettaste kann sjaa i dei
store Brevsamningom, som no ero prentade med
Namn av Diplomatarium norvegicum. I ymse Samningar
fraa ei viss Tid (fram mot Aar 1300) finn eg
endaa oftare Aslo en Oslo. Men det er at merka, at
den gamle Skrivemaaten var ofta ustød, at mange
av dei Brevom, som hava Aslo (Asloia), ero skrivne
paa Latin, og at mange av deim ero skrivne utanlands.
Det er og at merka, at me finna Oslo lika tidlegt som Aslo (i nokre Brevsamningar endaa tidlegare),
og at Oslo finst atter so einkvar Gongen i
all den Tid, daa Aslo var so ofta brukat. Bisp Nikolas
skreiv Oslo i Aaret 1224 (Dipl. 1, 6), lika eins
Bisp Haakon i 1264 (D. 3, 9), Bisp Andres i 1279 og
1286 (D. 2, 19. 23). Bisp Eyvind i 1300 (D. 2, 53) og
Lagmannen Hauk Erlendson, som er velgjeten fyre
si gode Skrift, i 1302 (D. 1, 86). Og so er det og
at merka, at det er berre ei viss Tid frametter, at
Aslo finst so ofta skrivet, og det er just i det Bilet,
daa so mange Brev vordo skrivne paa Latin; det
varer frametter til 1320 eller so umkring, men paa
den Tid sjaa me ei stor Vending, med di at Aslo
verdt sjeldsynt og kverver burt, men derimot Oslo
fær fullt Yvertak og sidstpaa verd einraadande. No
er det vistnog so, at det er vandt at vita, kor denne
Skilnaden kann vera uppkomen, og med fyrsta Augnasyni
kunde ein ogso koma paa den Tanken, at den
eldste Form var Aaslo, som sidan vende seg til Oslo.
Men naar ein so vil leggja Merke til ymse Tilhøve,
som eg her i kortaste Maate hever umtalat, so synest
denne Tydingi hava mindre Von fyre seg. Helder
kann der daa vera Grunn til at tenkja, at «Aslo» er
berre ei sjølvtykkjeleg Vending, ein Sving, som var
sett paa Namnet i dei latinske Brevom, og som ymse
skrivande Folk hava sidan teket etter og sjølve brukat
utan nokon vidare Tanke um, kvat Grunn det
kunde hava. Det finst fleire slike Avbrigde i dei latinske
Skriftom, so som Bergæ fyre Bjørgvin (Bergvin),
Albia fyre Elv (Gaut-Elvi), og andre, som ero
endaa sterkare, som Svecia (Svealand) og Dacia (Danmark).
Og eit slikt Avbrigde kunde gjerna vera ei
Paafinning av ein Brevskrivar, kann henda fyrst av
ein Utlending; men naar det eingong var uppsett, og
eit Exempel soleides var gjevet, kunde det altid verda
fleire, som toko etter, og endaa trudde, at det var
det rettaste. Me sjaa Merke nog i vaar eigi Tid, at ymse undarlege Avbrøyte kunna soleides koma upp,
og at det just ikkje altid er det rettaste, som fær
dei fleste Fylgjesmenner.

Etter alt detta trur eg vist, at Oslo er det rette
Namnet, og at Landsens Folk hava haldet det fyre
det rette. Men um endaa detta inkje var so fullvist,
so synest daa det vera vist, at der inkje er nokor
Torv til, at me no i desse Dagar skulde byrja med
ei ny Staving i det gamle Namnet. Munch sjølv
synest aldri hava tenkt paa nokot slikt, endaa den
Mannen ikkje var rædd fyre at slaa paa med nokot
nytt, naar han tykte, det turftest. Han berre klagar
paa det, at Namnet sidan vardt burtskutlat, med di
at Kong Kristian IV i Aaret 1624 «hadde det uheppne
Innfallet at umbyta det eldgamle ærverdige Namnet
Oslo med det nye, sjølvuppfundne og halvbarbariske
Namn Christiania». (Norske F. Historie, 6, 646). Og
detta er vel ogso den rettaste Synsmaaten. Er det
nokot her til at retta paa, so maa det vera i Bruket
og inkje i sjølve Stavemaaten. Me hava Gardsnamn
i Hundradtal, som trenga til Umbot, av di dei ero
forvanskade med Mistydning eller med ein undarleg
Skrivemaate, so der altid er nog til at retta og brøyta
paa. Men med Namnet Oslo finna me ingen Trong
til nokor Umbot.

Derimot er det ein Ting, som me helder skulde
driva paa, og det er at føra Namnet Oslo til større
Æra, en som det no ei Tid hever havt. Me kunna
ikkje annat en kveda med i den Utsegni av Munch,
at Christiania er eit Namn, som fyre oss er «halvbarbarisk
». Det er mødesamt fyre Aalmugen, med
di det hever so framand Form, at det lett kann verda
Mistak i sjølve Uttalen; difyre høyra me so ofta, at
Folk segja «Kristian» (med Tonen paa sidste Stavliden),
eller «Kristians By», som er myket rettare.
Det er ogso mødesamt fyre dei Folk, som skulo
skriva det mange Gonger um Dagen: difyre sjaa me ogso ymse undarlege Avkortningar (som Chra, Chria,
X.ania), og soleides hava me her nokot av den same
Plaaga som med andre lange og leide Namn, som
dei danske Kongar hava bundet paa oss, som Christiansand,
Christiansund, Frederikshald, Frederiksstad
og fleire, som baade ero til Møda fyre Folket, og
som dertil ogso ero uduglege til Minne-Namn, av di
det hever voret so mange Kongar, som heitte Kristian
og Fredrik, at det ofta er vandt at vita, kven det
var, som sette Namn paa Staden. Med si latinske
Form hever Namnet Christiania eit Skin av Studering
og dertil ogso eit Skin av Heilagskap, daa ein snaraste
skulde tru, at det kom av Ordet Christianus
(ein Kristen), og i det Tilfellet vilde det høva best
til ei Nybygd i eit Land, som var fullt av Heidningar.
Denne Lengdi og detta Skin av Studering gjerer
ogso, at Namnet sjeldan kann verda brukat i Vers;
og me faa soleides inkje sjaa det i nokon Song um
Fedralandet, for der vil Oslo altid bjoda seg fram
med si korte Form og sin historiske Verdleike. Og
sidstpaa er det ogso nokot blygslegt, at Hovudstaden
i vaart Land skal hava eit latinsk Namn,
medan derimot so mange andre Hovudstader hava
uppehaldet dei stutte og nette Namni, som Folket
sjølv hever gjevet deim i den uminnelege Forntidi.
Eit slikt Uhøve maatte vel endaa vera Raad til at
retta paa, og det kunde vel ogso vera betre Raad
til det no en fyrr, med di at den gamle Byen (Oslo)
no nyst er lagd saman med den nye, so der inkje
lenger er det til at segja, at Oslo er eitt, og Christiania
eit annat. Men slikt verd inkje gjort med
det, at ein berre tenkjer, at det skulde vera gjort;
det duger ikkje at segja, at det no er for seint, at
det inkje nyttar, at det er umogelegt, og so frametter.
Me hava Rett til at halda paa vaare gamle
Namn, og Utlendingen kann inkje formeinka oss at
nemna vaare Byar, som me sjølve vilja, naar me tala til vaart eiget Landsfolk. Vistnog er det so, at
eit slikt Umskifte kann ikkje verda gjort i nokor
Hast, og at det Namn, som no er i Bruk, i visse
Tilhøve ogso maa standa fyre Framtidi. Men ei god
Vending kunde daa altid verda gjord paa den Maaten,
at Folk av eigi Drift vilde bruka det gamle
Namnet i Brev og Bøker, i dagleg Tale, og i alle
dei Tilfelle, daa dei inkje ero nøydde til at bruka
nokot annat. Det vilde gjera so myket, at Landsens
Folk vordo kjende og vande med Namnet, so dei
med Tidi inkje trengde um nokot annat Namn til
daglegt Bruk og millom sine eigne Landsmenner;
og naar det var so langt komet, so var det vigtigaste
vunnet, so at det andre kunde sidan laga seg
sjølv, som det vilde.