Heimsyn/IV. Um Jordbolkarne
IV. UM JORDBOLKARNE.
Etter det, som no er umrødt, er det liti Raad fyre
oss til aa vita nokot stort um alt det, som er utanfyre 
Jordi; og difyre faa me daa nøgja oss med aa
skoda paa den Kloten, som me ganga paa. Men so
er der og so myket til aa sjaa og skoda paa sjølve
Jordi, at me hava riklege nog fyre ein lang Alder.
Det er store Vidder paa Jordflata, som hava voret
lenge ukjende, og der er endaa ymse Land, som
Folk vita litet um. Det kann paa mange Stader vera
so myket Ulende og Uføre og so mange Faarar i
Vegen, at der knapt er farande fyre Folk; og daa
er det faae, som vilja vaaga seg paa Ferdi berre
fyre Kunnskaps Skuld, soframt som der ikkje er
nokon annan Vinning til aa trøyta seg etter. Paa
sume Stader er Solvarmen so stor, at det er mest
utolande utan fyre deim, som era barnfødde i Landet; 
paa andre Stader er Kulden for stor, so som
under Nordpolen og endaa meir under Sudpolen,
med di at store Vidder er so tillagde med Is, at
ein ikkje rett kann vita, kvat Grunn som er innunder.

Til Merke fyre dei ymse Bolkar elder Deilder paa
Jordi bruka Folk aa nemna deim etter visse avmælte
Strik og Linor, som ein kann teikna paa eit Landkort 
elder helst paa ein rund Klot (Globus). Dei
Striki, som ganga nord og sud fraa den eine Polen
til den andre, heita Lengdarstrik og verda reknade 
etter Lengdi mot Aust elder Vest fraa eit visst Middagsstrik 
(Meridian). Eit annat Slag er Tverstriki,
som ganga i Aust elder Vest i ein Ring um Jordi
og verda reknade etter Breiddi fraa Midlina og til
Polen; dei era kallade Breiddarstrik og era ulike paa
Lengdi, med di at alle Ringar minka fraa Midlina
og ut imot Polen, so at det sidstpaa verd berre ein
liten rund Kringel um Polstaden. Den største Ringen er den, som gjeng midt yver Kloten og er allstad
lika langt ifraa Nordpolen som fraa Sudpolen; det
er det Striket, som Sjomennerne kalla Lina elder
Midlina (Æqvator), og det gjeng tvert yver Afrika
og Sud-Amerika. Ein slik Ring er reknad til 360
Grader (elder Mælingstig), og daa no ein Grad paa
Midlina er 10 norske Miler (lik 15 tydske elder geografiske 
Miler), so verd heile Lina 3600 norske (elder
5400 tydske Miler), og det er daa Lengdi paa den
heile Umferdi kring um Jordi. Hermed fylgjer daa
ogso, at ein halv Ring er 180 Gradar, og ein Fjordungs 
Ring er 90 Gradar; og soleides verd det nitti
Gradar (elder 900 Miler) fraa Midlina til Polen.

Etter det, som fyrr er sagt um Solgangen og um
Tilsnuingi paa Jordi, gjeng Soli det eine
Halvaaret nord um Midlina, og det andre Halvaaret
sud um henne. Paa Nordsida kjem Soli so langt, at
ho er yver det Striket, som er 23 Gradar fraa Midlina; 
det heiter det nørdre Vendingsstriket (elder ogso
Krabbestriket, etter eit visst Stjernemerke paa Himmelen). 
Paa Sudsida er det lika eins, at Soli kjem
so langt som yver 23 Gradar, og der er daa det
sydre Vendingsstriket (som er kallat Steinbukk-striket).
Imillom desse Solvendingsstrikom er det soleides ein
Teig elder Bolk, som gjeng rundt i Kring fraa Aust til
Vest og er 46 (elder 47) Gradar i Breiddi fraa Sud
til Nord; og i denne Bolken er det allstad ei viss
Aarstid, daa Soli gjeng beint yver Hovudet elder
midt igjenom Toppmaatet (Zenith), Dermed fylgjer
daa ogso, at der alltid er stor Varme, og difyre er
det kallat det varme Jordbeltet.

Nordanfyre Varmebeltet er det nørdre halvvarme
(elder tempererade) Jordbeltet, og det strekkjer seg
igjenom 43 Gradar fraa Vendestriket (23 1/2) til Pol-Ringen (66 1/2), som er det nørdste Striket, som Solskinet
naar til paa Midvetters Tid. Nordanfyre detta Striket
er det kalde Jordbelte kringum Nordpolen; der er det eit Bil utan Sol, og eit annat Bil med Sol igjenom 
heile Samdøgret. – Sunnanfyre Varmebeltet er
det lika eins, med di at Sudsida ogso heve sitt halvvarme 
og sitt kalde Jordbelte med same Storleike
som paa Nordsida; og soleides verd det heile fem
Jordbelte imillom Sudpolen og Nordpolen.

No er det aa merka, som fyrr er sagt, at det er
berre som ein Tridjepart av Jordflata, som er turt
Land, og at den største Landmuga ligg paa nørdre
Sida av Jordi. Dertil kjem no ogso, at Landet er
myket ulikt med Tilhøvet til Buland elder Bustader
fyre Folk, og at ymse Vidder (so som i dei kalde
Jordbolkom) ikkje kunna vera nokot buande Land.
Snaraste skulde ein daa tru, at den varme Jordbolken 
maatte vera den rikaste og høvelegaste til Bustad,
og i Vissa er det nog so, at der er den største Rikdom 
av Vokster og Liv og den største Pryda paa
Jordi av alle Slag; men so er der ogso ymse Meinleikar 
med, so som av skadsame Dyr, elder av Udæme
i Lufti, og av ein kvæveleg Varme. Paa nokre Stader 
er det store Øydemarker, som era ubyggjande
fyre Vatsløysa, med di at Grunnen er so uppturkad,
at der bid ikkje annat en fjukande Sanden. Difyre
høyra me og, at det er ikkje just dei varmaste
Landi, som er dei folkerikaste, men at derimot den
halvvarme Bolken er best fullsett med Folk, og det
nørdre halvvarme Jordbelte heve alltid voret liksom
Heimstaden fyre dei største Folkeslagi. Den sydre
halvvarme Bolken heve berre liti Folkemengd, av di
at der er langt meir Sjo en Land.

Og lika eins som det allstad verd kaldare Vederlag,
di lenger ein kjem fraa Midlina til Polen, so
verd det ogso allstad kaldare, di lenger upp ein kjem
ifraa Sjoflata, so det endaa i eit mildt Land kann
vera ymse Bolkar, som era ubyggjande fyre Kulde
og Voksterløysa. Me kunna sjaa det paa vaare eigne
Fjell, at naar det ber nokot høgt, so minkar Skogvokstren og Grasvokstren, so at det sidstpaa verd
berre Snaudberg, og naar der daa er store Dypter
paa Fjellet, so kann Snjo og Is verda liggjande i
store Bredar, som ikkje tøya upp, um det er aldri
so varm Sumar. Men elles kann det og vera myket
Land, som heve baade høveleg Høgd og høvelegt
Varmelag, men endaa er nokot ulagat til Buland, av
di det anten er for myket brattlendt og bergutt elder
for myket myrlendt og vaatsamt. Det høvelegaste
Land til Bustad er eit Laaglende, som er nokot jamt
elder flatt, men daa ikkje flatare, en at Vatnet kann
hava godt Avsig. Og so er det og eit godt Lunnende 
fyre eit Land, at det heve mange Fjordar og
Vikar elder lange Elvar og Vatsdrag, som era farande
med Baat og annan Farkost. Difyre sjaa me og, at
Strenderna langs med Fjordom og Elvom jamnaste
era nokot tettbygde, soframt som dei ikkje era for
myket bratte.

Um alle dei einskilde Land paa Jordi med
deira serlege Skap og Lag vilde det her verda for
langt aa tala; men so faa me daa leggja nokre
Ord til um dei store Jorddeilderna, som fyrr era
nemnde.

Europa er den minste av dei tri store Jorddeildom,
som me hava kallat Gamleheimen; men det er myket
folkerikt og fyre det meste vel lagat til Buland. Det
ligg i det nørdre halvvarme Jordbeltet; men paa Nordsida 
rekk det ogso inn i Kuldebeltet. I Auster er
det landfast med Asia; men elles heve det Hav paa
alle Sidor: Ishavet i Nord, Vesterhavet (elder Atlantarhavet) 
i Vest og Midelhavet i Sud. Serskilde Greiner 
av Vesterhavet er Nordsjoen, som skil Engelland
og Skotland fraa Fastlandet, og dernæst Øystersjoen,
som gjeng langt inn imillom dei nørdste Landi. Langs
med Vesterhavet ligg: Norig og Sverike nordanfyre
Øystersjoen, og dernæst Danmark og ei Hyrna av
Tydskland; dernæst er Holland og Flamland (elder Belgia) paa Fastlandet, og Øyarne Britland (elder
Engelland med Skotland) og Irland utanfyre Nordsjoen; 
og sunnanfyre Flamland er Frankrike, Spania
og Portugal. Langs med Midelhavet er fyrst Sudsida
av Spania og Frankrike og dernæst Italia, Grækarland,
Tyrkriket og ei Hyrna av Russland. Lenger
inn fraa Sjoen er Ungarland, Austerrike, Tydskland
og Sveits (Schweiz) og ymse andre Land, som era
lagde inn under andre Rike; derimillom er det gamle
Polsland (elder Polen), som no er reknat nokot til
Russland og nokot til Tydskland. Det største Riket
er Russland, som rekk alt fraa Midelhavet til Ishavet
og endaa heve ein stor Part av Asia med seg.

Dei synnste Landi era gode Buland med lang
Sumar og ein rik Vokster; dei nørdre Landi hava
lenger Vetter og mindre Varme; men endaa hava
dei ein god Skogvokster og Grasvokster. Til dei
nørdste Landi høyrer vaart Land Norig; det er so
langt fraa Midlina paa Jordi, at nørdste Enden av
det rekk langt inn i Kuldebeltet og ser ingi Sol ved
Midvetters Tider. Men med alt detta heve daa vaart
Land eit mildare Vederlag en andre Land, som liggja
so langt nordarlege; for dei Landsbolkarne, som liggja
beint austanfyre (sosom Nordparten av Russland og
Asia), hava ein Kulde, som er langt større og lenger
varande. Det mildaste Luftlaget er ved Havet paa
Vestersida, og det skal hava si Orsak i ein Havstraum,
som gjeng ifraa Varmebeltet nord med Amerika 
og derifraa yver til Nordvest-Kanten av Europa.

Asia er den største av alle Jorddeildom og fem
Gonger so stort som Europa. Det ligg jamsides med
Europa i den halvvarme Jordbolken og nokot inn i
Kuldebeltet, men paa Sudsida rekk det myket lenger,
so at det naar langt inn i Varmebeltet. Paa Vestersida 
naar det til Midelhavet, og der er dei gamle
vidgjetne Landi: Litle-Asia, Syria og Judeland. Paa Sudsida er Arabia, Persia og India med nokre store
Øyar, som liggja midt i Varmebeltet. Paa Austersida
er det store folkerike Kina og Øylandet Japan. Paa
nørdste Sida er det store Sibiria, som no høyrer til
Russland. Lenger inn ifraa Sjoen er ymse store
Landvidder, som era kallade Mongolland, Turkestan
elder Tatarland og fleire. Med si store Vidaatta heve
Asia alle Slags Landskapnad fraa det laagaste Flatland 
til det høgste Bergland og dei høgste Fjell paa
Jordi; lika eins heve det alle Slags Varmelag fraa
den sterkaste Solbakster (som i Arabia og India) til
det hardaste Frost (som i Sibiria).

Asia kann med god Rett heita den store Folkeheimen; 
for det heve eit Folketal, som er reknat til
500 Millionar, og det er umkring som Halvparten av
Folketalet paa heile Jordi. Det er ogso trulegt, at
Menneskja heve havt sin fyrste Heimstad der og
sidan dreivt seg ut derifraa til dei andre Jorddeilderna.

Afrika er den synnste Parten av Gamleheimen og
ligg fyre det meste i det varme Jordbeltet, men det
rekk ogso inn i det halvvarme Beltet paa Nordsida
og lika eins paa Sudsida. Det kann soleides framfyre 
alle andre Jordbolkar heita eit Varmeland, og
paa ymse Stader er Jordi endaa reint uppturkad av
Varme og Vatsløysa, so som i den store Sandmoen
Sahara, som er frammot 500 Miler lang. Paa mange
Stader er Landet ogso ukjømt og vandslegt aa fara
i; og difyre er det myket av Innlandet, som er litet
kunnigt. Langs med Sjoen er myket Folk og mange
Smaarike; men det er faae av deim, som hava nokor
Velmagt.

Afrika er mest aa kalla som ei Øy elder eit Land
fyre seg sjølv, med di det heve Hav paa alle Sidor
so nær som ei liti Flata, der det heng saman med
Asia. Denne Flata er det namnkjende Suez-Eidet,
som er berre 10 Miler breidt og møter Midelhavet paa Nordsida og Raudehavet paa Sudsida. Detta
Eidet er no i dei sidste Aar gjenomgravet, so at
der no er eit Farvatn elder ein Sundveg (Kanal) fyre
dei Skipom, som fara til India og andre Land paa
Austerleidi. Næst ved detta Eidet ligg det gamle
Ægypten, som alltid heve voret eit vidgjetet Land.

Amerika ligg serskilt fyre seg sjølv imillom Vesterhavet 
og Stillehavet. Det heve ei stor Lengd i Nord
og Sud, so at det rekk alt til Ishavet paa Nordsida
og langt inn i den halvvarme Bolken paa Sudsida.
Det er ogso nokot breidt baade i Nord og Sud, men
i Midbolken er det so mjaatt og smalt, at det paa
ein Stad, som heiter Panama-Eidet, er berre nokre
faae Miler fraa det eine Havet til det andre. Dermed
deiler Landet seg i tvo store Halvdeilder: Nord�Amerika og Sud-Amerika. Dei største Riki era «dei
sambundne Statarne» i Nordamerika og Keisardømet
Brasilia i Sudamerika.

I nørdste Enden bøygjer Landet myket mot Vest,
so at der er berre eit Sund (Behrings-Strætet) imillom
Amerika og Asia. Nordanfyre Fastlandet er der nokre
Øyar og Landskagar, som høyra til Ishavslandi; dertil 
høyrer ogso Grønland, som ligg langt imot Aust.
Imillom Fastlandet og Ishavslandi er der store Sund;
men dei era ikkje farande fyre Is og Frost.

Australia, som er den femte Jorddeildi, ligg i Sudhavet 
sunnanfyre Asia, nokot i det sydre halvvarme
Jordbelte og nokot i sjølve Varmebeltet. Hovudlandet 
er eit stort Land, som er kallat Ny-Holland, og
alt det andre er Øyar, som liggja vidt og breidt i
Kring i Sudhavet. Innlandet i Nyholland er litet
kjent, av di at det er nokot ukjømt og mødesamt
aa fara igjenom.

I dei fyrre Tider var det ingi Sjoferd til slike fjerrliggjan�de
Land som Amerika og Australia, og difyre
var desse Jorddeilderna ukjende fyre Folket i Gamleheimen. 
Daa dei spanske Sjomennerne i Aaret 1492 hadde funnet Øyarne austanfyre Amerika, trudde
Folk, at desse Øyarne høyrde til India, og difyre
vardt det Landet kallat Vest-India. Men etter den Tid
var det mange, som foro vidare i Kring paa Havet,
og daa vordo Øyarne i Sudhavet ogso uppdagade.
Og baade i Amerika og Australia var der Folk fyrr,
daa Sjomennerne fraa Europa komo der. Kor detta
Folket hadde komet der, er vandt aa vita; men
ventelege maa deira Forfeder eingong i Forntidi
hava komet fraa Asia.