Heimsyn/c) Dyreriket
c) Dyreriket.
I den livande Skapningen er der nokot likt som i
Voksterriket: der er mange ymislege Slag elder Kynder 
med kvar sin Skapnad og dertil ogso ei Sjølvfodring 
og ein Aldersmun med Uppvokster og Nedfall,
som fyrr er umtalat; men so kjem her og nokot
nytt og stort attaat, og det er Livet med all den
Innreide, som dertil høyrer. Denne Livreiden er nokot
av det mest forvitnelege, som me sjaa kring um oss
i det store Skaparverket. Det er eit undarlege mangfeldt 
Gangverk av samlagade Smaadeilder, som gjera
kvar si Tenesta til same Fyremaal; innantil er det
sjølvverkande Reidskapar, som ikkje trenga til nokon
Vilje, og utantil er det Limer, som Skapningen sjølv
kannt røra og føra etter sin eigen Vilje, og som era
so vel samlagade med Viljen, at dei gjera sitt Verk
i same Augneblinken, som Viljen segjer til.

Taka me oss eit Dyr til Merke av dei Slag, som
me kjenna best, so er det fyre det fyrste ein Bul
(elder Kropp) med Beingrind innantil og med ein
mjukare Umbunad av Kjøt og Hud; men so vita me
og, at der inne i Bulen er ei Umstrøyming av Blod,
som heve sin Midstad i Hjartat, og som elles greinar
seg ut i smaae og store Aadrar i heile Bulen; og dertil 
vita me og, at der næst ved Hjartat er ein Belg,
som dreg Luft igjenom Strupen elder som fører Vinden 
inn og ut i ei æveleg Rørsla, so at det alltid
kjem ny Luft inn i Bringa. Dernæst er Bulen tilbudd
med Innreide til Sjølvfodring, og det er ikkje berre
Munn og Mage, men ogso ein grannare og løynlegare
Innbunad til aa draga Kraft av Fodret og leida Krafti
ut i Blodet og Limerne. Dernæst heve Bulen sine
Reidskapar til Sjølvflutning og Rørsla, det er Føter
elder Vengjor elder andre Utlimer, etter som Dyret
skal ferdast paa Landet elder i Vatnet. So er der ein
overslege grannlagad Innreide til Syn og Høyrsla og
Kjensla, so at Dyret kann hava Gaaning og Vitende um alt det, som det treng til aa vita. Og dermed
fylgjer daa og ein Givnad til aa vita sine Livskrav,
so som aa finna seg høveleg Heimstad og søkja si
rette Føda og elles vakta og verja seg fyre all den
Faare, som til kann koma.

Elles er det no myken Skilnad baade i Bul og
Limer imillom dei ymise Livskapninger. Sume era
berre lagade til aa ganga paa Landjordi, sume til aa
fljuga i Lufti og sume til aa sviva i Vatnet. Nokre
Slag kunna baade ganga og fljuga, og nokre kunna
fljuga og symja lika godt; men so er der andre Slag,
som ikkje kunna liva utan i Vatnet. Og lika som
der er Skilnad paa Limer og Utreiding, so er der
og Skilnad paa Hug elder Vilje; og alltid sjaa me,
at Viljen høver til Utreidingi, so at det, som Dyret
heve beste Reidskapen til, det heve det ogso største
Hugen til. Eit Dyr, som kann kliva, vil halda seg
til Skogen; ein Fugl, som kann symja, vil halda seg
til Vatnet; eit Dyr, som er skapat til Grasfodring, vil
halda seg til Grasmarki og ikkje traatta etter annat
Foder. Og alltid er der no nokot tillagat til Fodring
aat kvart Dyrslag, so lenge som det fær liva fritt
og halda seg der, som beste Bergningi er aa finna.

Etter den vanlegaste Skipnad i Dyreriket er det
so lagat, at kvar Kynd heve tvau Kynskap, som er
Han-slag og Ho-slag, og at kvart Dyr, som skal
øksla seg elder faa Avkjøme, maa hava ein Make
med seg. Ho-slaget er det, som yngjer elder føder,
og jamnaste ogso det, som fostrar Ungarne, til dess
dei berga seg sjølve. I nokre Dyrslag er Fostret
myket veikt og hjelpelaust, daa det kjem til Verdi;
i andre Slag kjem det fram utan Liv, med di det
ligg løynt i eit Egg og ikkje eingong heve minste
Teikn til, kvat Skapnad det skal faa. Men naar Avkjømet 
soleides treng Hjelp til si Framkoma, heve
Moderi ogso ein serleg Givnad til aa hjelpa det
fram. Ei Moder av Spendyr-Slaget vil vita, at ho
heve Mjølk i Spenom, og at ho skal hjelpa Ungen
til aa søkja Spenarne og suga. Ei Fuglemoder byggjer
seg fyrst eit Reid, og naar Eggi era vorpne, so
vermer og bræder ho deim, til at Ungarne koma or,
og sidan hentar ho Mat aat Ungom, til dess dei era
fløygde og kunna mata seg sjølve. Stundom er det
no so, at Maken til Moderi er med og hjelper til;
men elles er det vel det jamnaste, at Moderi er aaleine 
um Uppfostringi.

Etter den ymislege Skapnad og Bunad deiler Livskapningen seg i mange Deilder elder Hopar; men
til aa taka alt paa snøggaste Maaten kunna me
berre nemna seks Hovuddeilder, som era: Spendyr,
Fuglar, Snauddyr (elder Krjupdyr), Fiskar, Liddyr
og Blautdyr. Dei fjore fyrste Deilderna hava Rygg
elder Beingrind innantil; dei tvo sidste hava berre
Segar elder Strengjer i Staden fyre Bein og elles
mange ulike Skap, so at dei skilja seg i mange fleire
Avdeilder; men største Mengdi av deim er berre
smaae Dyr, og sume Slagi era endaa namnlause og
litet kjende. Den gildaste Tilbunad til Flutning og
Rørsla hava Fuglarne, og ymse Fugleslag kunna
endaa gjera visse aarlege Langferder, so at dei
trøyta Sumaren i den eine Jordbolken og Vetteren i
den andre. Spendyr og Fuglar hava varmt Blod og
jamnaste ein god Mun av Varme i Bulen; Snauddyr
og Fiskar hava ogso Blod, men utan nokon eigenleg
Varme.

Den fyrste Deildi er kallad Spendyr elder Sugdyr,
av di at Moderdyret heve Spenar, som dei nyborne
Ungarne kunna suga. Dei fleste Slag hava tvau Par
Ganglimer elder Føter, og dei fleste hava ogso ein
tett Haarvokster paa Hudi. Etter Skapnaden paa Utlimom 
kunna me snøggaste skilja deim i fem Avdeilder:
– 1) Klodyr, det er slike som: Katt, Gaupa,
Jarv, Røysekatt, Mord, Oter, Svintoks (elder Grævling),
Bjørn, Ulv, Hund, Rev og Melrakke; Rotta,
Mus, Vond, Lemende, Ikorn, Bjor (elder Bøver), Hare,
Bustyvel, Musskjer, og dertil ogso Flogmus elder
Skjaavengja, som heve ei Skinna imillom Fotom til
aa fljuga med. – 2) Hovdyr er berre faae Slag;
dertil høyrer Hesten (og Æselet) med einfelde elder
heile Hovar og (i andre Land) Elefanten, Elvhesten
og Einhyrningen (elder Nashornet) med skilde Smaahovar; 
og hertil rekna dei ogso Svinet, som elles er
likt Klauvdyrom i Foteskapet. – 3) Klauvdyr (elder
Jortardyr) er slike som: Elg, Hjort, Rein, Geit, Saud
og Naut (elder Ku); dei hava jamnaste Horn paa
Skolten og skilja seg fraa dei andre Dyrslag med
ein serleg Mageskapnad, som er slik, at dei kunna
«jorta» elder gulka Foderet upp or Magen og tyggja
det upp atter. – 4) Sveivdyr er slike som Kobbe
(elder Sel) og Hav-erkn og Rossmaal; det er Sjodyr,
som hava Sumlabbar elder Sveivar, men som elles
era like Klodyrom. – 5) Sporddyr er slike som Kval
og Vagn (elder Staurhyrning) og Nisa; dei hava full
Fiskeskapnad med snaud Hud og eit Par Sveivar,
men elles ingi Føter, so at det er Sporden, som dei
røra seg mest med; men i Beingrind og Innreide era
dei mest like Spendyrom.

I andre Jordbolkar er det elles mange fleire Slag,
som ikkje era uppnemnde her; derimillom er ymse
Klauvdyr, som Kamela og Steingeit, og mange Klodyr,
som Løva og Tiger (med Kattarskap), og dertil
Pungdyr og Beltedyr og ymse andre. Eit serskilt
Slag er Aporna, som era mest like Menneskja, men
hava alle Utlimerne skapade som Hender og difyre
era best lagade til aa kliva i Skogom.

Mange av Klodyrom merkja seg ut med Mod og
Styrke og ein rik Reidskap til aa berga seg med;
men daa dei alltid vilja hava Kjøt til Fodring og
difyre gjera myket Draap og Skade paa andre Dyr,
verda dei jamlege kallade Udyr elder Rædyr og
myket etterjagade. Hovdyr og Klauvdyr liva derimot mest av Gras, og av desse Dyrom er det nokre
Slag, som Menneskja alt ifraa dei eldste Tider heve
tamt og fostrat og haldet som ein serskild Eigedom. 

Den andre Deildi av Dyreriket er Fuglarne, som
ogso hava tvau Par Utlimer likasom Spendyri, men
det fremste Paret er Vengjor. Dei hava Fjøder i
Staden fyre Haar og øksla seg med Egg, som turva
Bræding elder Verming, fyrr en Ungarne koma fram.
Dei skilja seg i fleire Avdeilder, som me her skulo
nemna paa det snøggaste. 1) Ræfuglar, som era dei
sterkaste og djervaste; det er slike som Falk, Hauk,
Ørn (elder Are), Fiskegjod, Bergul, Kattula. 2) Skogfuglar
er slike som: Ramn, Kraaka, Skjor, Skrikja,
Gauk, Spetta; Stare, Trast, Lerka, Steintit, Svola,
Erla, Meis, Gulskur, Sporv og fleire. 3) Hønsfuglar
er slike som: Hane (Kalkun, Paafugl og fl.); Tidur,
Orre, Jarpe, Rjupa, Duva. 4) Vadfuglar (Strandfugl)
er slike som Heidlo, Vipa, Tjeld, Trana, Hegre, Spue,
Stelk (elder Graatjeld), Strandtita, Rugda, Humregauk,
Myrsnipa, Aakerriksa. 3) Sumfuglar (Sjofugl) med
serleg Skapnad i Fotom (Sumfot elder Sveiv); det er 
slike som Terna, Maase, Kive; Svana, Gaas, And,
Æd, Havsula, Skarv, Imbre, Lom, Langve, Teiste,
Lunde, Alka og fleire.

Nokre Fugleslag, som Gjæser og fleire, flytja fraa 
oss um Hausten til eit varmare Land, men um Vaaren 
koma dei atter og fostra Ungarne sine i dei 
nørdste Landsbolkom.

Til den tridje Deildi, som er kallad Snauddyr
elder Krjupdyr (Reptilier), rekna me nokre krjupande
elder laagføtte Dyr utan Haarvokster og utan Varme,
sume med fjore Føter og sume fotlause. Dertil høyrer:
1) Skjelpadda, som heve heilt Skal kringum
Bulen og held seg mest i den varme Jordbolken.
2) Ødlor elder Fjorføtlor, som hjaa oss era smaae
meinlause Dyr, men i Sudlandom ymse store og 
faarlege Slag, som Krokodilen og fleire. 3) Froskar og Paddor, som hava den Eigenskapen, at Ungarne
era fotlause og faa ei Umskapning, fyrr en dei
veksa upp. 4) Ormar, som era utan Føter. Dei
skilja seg i fleire Slag, og sume av deim era faarlege,
med di at dei skvetta Eiter or seg, naar dei
naa til aa bita. 

Den fjorde Deildi av Livskapningen er Fiskarne,
som berre liva i Vatnet og ikkje kunna berga seg
paa Landet; dei hava ingi Utlimer utan berre Uggar
og Spord; og paa Hudi hava dei jamnaste ei tunn
Tekkja av ørsmaa Skalplator, som me kalla Reist
(elder Ras). I Staden fyre Lunga og Andedraatt
hava dei Tokner, som dei draga Vatn igjenom. Dei
øksla seg med smaa Egg, som me kalla Rogn.
Dyrekjennararne deila deim i fleire Avdeilder, og av desse
vilja me berre nemna dei tri største. Det er 1) Beinfiskar 
med stinne Uggar; dertil høyrer: Aaborre, Rjot,
Auger (elder Raudfisk), Styrja, Stokkaal (elder Makreel),
Steinbit, Breidkjeft, Blaagume, Berggylta. –
2) Beinfiskar med linne Uggar; det er slike som:
Gjedda, Laks, Aurride, Røyder, Lodda, Horr, Sik,
Sild, Brisling; Torsk, Seid, Lyr, Kviting, Hysa, Longa,
Brosma, Kveita, Flundra, Aal og Tangnaal. 3) Brjoskfiskar 
med mjuke Bein og anten slimutt elder korputt
Hud utan Reist; dertil høyrer: Haastyrja, Haagylling,
Haa, Haabrand, Haakjerring, Brugda, Skata og
fleire. 

Nokre Sjodyr (som Kval og Nisa) hava Fiskeskapnad 
utantil, men elles den same Innreide som
Spendyri; og difyre verda dei ikkje medreknade til
Fiskeslaget.

Den femte Deildi er kallad Liddyr, av di at Bulen
er liksom avdeild i tvo elder tri Lekkjer med Lider
elder Skoror imillom, so at det er aa sjaa til, som
um dei hadde voret skøytte saman. Som fyrr sagt,
hava dei ingi Beingrind innantil; derimot hava mange
av deim eit Skal utanpaa. Til Utlimer hava dei Føter og Veidehorn, og mange hava ogso Vengjor og 
kunna fljuga so lett som ein Fugl. Elles hava dei
ymisleg Skapnad og skilja seg i ovlege mange Slag;
men dei fleste av deim era berre smaae Dyr og difyre
litet tilgaadde. Den fyrste og største Avdeildi
kann heita Skordyr (Insekt); dei hava tvo Ringskoror,
som deila Bulen i tri Lekkjer: ein Framlekk (Hovud),
ein Midlekk (Brjost) og ein Baklekk, som jamnaste
er lengre en dei andre. Dertil hava dei seks Føter,
tvau Veidehorn og oftaste eitt elder tvau Par Vengjor.
Til denne Avdeildi høyra slike som: Skurk (elder
Skarptroll), Smellar, Tordivel, Gullsmid, Sirissa, Engspretta,
Styng (Øyrestyng), Fivrelde, Maur, Kvefs,
Humla, Myhanke, My, Fluga, Klegg, Brims, Veggjelus,
Loppa og mange fleire. – Ei onnor Avdeild er
Krabbedyri (elder Rækjorna) med ein stor Framlekk,
som er baade Hovud og Brjost, og med liten Baklekk; 
dei hava tie Føter og stundom fleire, eitt elder
tvau Par Veidehorn og Skal yver heile Bulen. Det
er mest berre Sjodyr, som Hummar, Krabbe, Rækja,
Marflo og fleire. – Ei tridje Avdeild kann heita
Runddyr elder Flaattar; det er nokre, som hava liten
Framlekk og stor Baklekk og jamnaste aatte Føter.
Dertil høyrer Kongurvaava (elder Vevkjerring) og
Flaatt og nokre Slag, som me kalla Mott elder Mit. 

Med Skordyrom er det ein merkjeleg Tilgang, at
dei fleste av deim faa ein Umskapnad, fyrr en dei
koma til sitt fulle Skap. Mange av dei smaae krjupande
Dyr, som me kalla Makk elder Aama, er ikkje
annat en Ungar, som ikkje endaa hava fenget sin
rette Tilbunad; og den sidste Skapnaden kann stundom 
vera myket ulik den fyrste, so som naar Molduksen 
verd til Tordivel, Kjølmakken til Smellar, Kaalmakken 
til Fivrelde, Kjøtmakken til Fluga, og det,
som me kalla Vere, verd ein Brims elder Klegg.
Denne Umskapnaden gjeng fyre seg nokot løynlegt
i ei Gøymsla elder Innsveiping; og difyre er det stundom so, at me vita Namn paa Ungen, men ikkje
paa det fullkomne Dyret, so som med Grasmakk,
Skogmakk, Veggjesmid og fleire Slag. Det er ikkje
liten Skilnad paa den uhamlege krjupande Aama og
det prydelege fljugande Fivreldet; og detta Hamskiftet 
er ogso eit av dei mange Undringsverk i den
store Skapningen.

Den sidste Deildi av Dyreriket hava me kallat
Blautdyr; men paa desse er der so mange ymislege
Skap, at det er vandt aa segja nokot Merke paa
heile Hopen. Mange av deim hava ein serleg, undarleg 
Skapnad, og sume hava og so liti Rørsla, at det
er knapt ein kann sjaa nokot Liv i deim elder skyna,
kor dei nøra seg. Nokre av deim hava Makkeskapnad 
og korkje Hovud elder Limer; det er slike som
Jordmakk, Sandmakk, Igle og ymse andre, som stundom 
verda reknade til Liddyrom. Nokre andre er
slimutte Dyr med Hovud og Veidehorn, det er slike
som me kalla Sniglar, men so er det mange av Snigleslaget,
som hava eit skruvringat Skal elder Hus paa
seg, og deim kalla me Kuvungar elder Fjørekungar.
Andre Slag er berre som ein blaut Klump i eit hardt
Skal, mest liksom ein Daase; det kalla me Skjel
(Kraakeskjel, Øyreskjel, Ostra og fleire). Andre era
skapade som ein rund Klump i eit Skal med Tindar
paa; det er Igulkjer elder Kraakebollar. So er der
eit Slag, som ein korputt Klump med stutte Straalar
elder Greiner kringum; det er Krosstroll (elder Krossfisk).
Eit annat Slag er som eit Hovud med lange
Greiner paa; det er Spruta (Akkar elder Haldar).
So er der Grordyr, som veksa saman i Duskar elder
Greiner liksom ein Grasvokster; og til sidst er der
nokot Livende, som kann heita Røytedyr og som
er so smaatt, at ein ser det fyrst med Glas og ikkje
med berre Augom. Det er mest i rotnande Væta og
Gyrma, at slike Smaadyr verda uppdagade. 

Det vil synast oss undarlegt, at der umfram all den rike Livskapningen, som me sjaa med Augom,
kann endaa vera so myket Liv, som me ikkje sjaa;
men der er daa og so mangt annat i Dyreriket, som
me ikkje rett kunna skyna elder tyda. Det er, til
Exempel, ein merkjeleg Ting, at der skal vera Snikjedyr (1),
som kunna liva i Kjøtet elder Innvolen paa livande 
Dyr og dermed gjera deim Mein og Plaaga.
Det er ogso merkjelegt, at mange væne Skapningar
hava so stutt Liv, at det er knapt so myket, at dei
naa fram til sin fulle Vokster, fyrr en dei døya elder
verda drepne. Og ikkje minst undarlegt er det, at
der skal vera so myken Ufred i Skapningen, at det
eine Slaget liver av det andre, at det eine er best
lagat til aa tyna og drepa, og det andre berre til aa
vakta seg og røma undan. Der er endaa myket, som
me sjølve maa vakta oss fyre, og me kunna tidt
koma til aa undrast paa, kvi det skal vera so lagat.
Me høyra so myken Tale um «nyttige» og «skadelege» 
Dyr, og me era alltid so tilhugade til aa tru,
at alt det, som er oss til Uhugnad, skal vera nokot
vondt, som ikkje skulde vera til. Men me skulde
alltid minna oss um, at me slett ikkje vita, kvat alt
er skapat til. Der er ymse Dyr, som gjera oss Meinsemd,
so me era nøydde til aa verja oss og rydja
deim av Vegen; men der er ogso mange, som me
fanga og drepa til vaart eiget Bruk, so at me ofta
sjølve gjera lika so myket Livtjon som dei verste
Rædyr. Og det vilde vera alt for faaviist aa tenkja,
at der ikkje skulde vera nokot annat til, en det som
me sjølve kunde bruka. Det er daa so, som det
heiter i Bibelen, at det høver ikkje fyre Skapningen
aa spyrja Skaparen, kvat han gjerer; det er likt,
som naar Krukka skulde spyrja Krukkemakaren, kvi
han gjorde henne so. (2) Me kunna vel vera visse paa,
at det altsaman heve sitt Fyremaal og si Tilsetning, um me endaa ikkje skyna det; og det er ein Ting,
som me alltid kunna røyna, at di større Kunnskap
me faa um Skapningen, di større Samhøve finna me
i det heile, og di fleire Merke sjaa me paa den
uransakelege Visdomen, som heve sett heile det store
Verket i Gang. Dermed kunna me daa lata oss nøgja,
og so skulde me elles vera glade ved, at Skaparen
heve gjevet oss Vit og Skyn til aa hugnast ved all
den Rikdom og Storleike og Vænleike, som viser
seg fyre oss i det store Skaparverket.

(1) Innvolsmakkar.
(2) Rom. 9, 20. Es. 45, 9.