Heimsyn/b) Voksterriket
b) Voksterriket.
I den veksande Skapningen sjaa me ein heilt annan
Skipnad en i Steinriket, med di at dei ymise Slag
elder Kynder ikkje liggja samanmengde i ujamne
Hopar, men derimot standa frie og serskilde kvar
med sin sereigne Skapnad. Dei hava Innreide til aa
draga Safter av Grunnen, som dei standa paa, og
til aa laga elder tilverka desse Safterna paa kvar sin
eigen Maate. Dei renna upp av eit litet Fræ og
veksa til eit visst Maal, og sidan bera dei sjølve Fræ til nye Vokstrar av same Slag. Men i denne Framvokstren
er det elles myken Skilnad; for sume av
deim standa berre ein Sumar til Ende, med di dei
renna upp um Vaaren og visna burt um Hausten, so
at det verd ein ny Uppvokster fyre kvart Aar; andre
derimot veksa seint upp og verda standande i mange
Aar, so at dei berre faa ein liten Tilvokster fyre
kvar Sumar og derimot standa i Kvild um Vetteren.
Nokre av deim faa til kvar Sumar ein Tilvokster med
Lauv, men sleppa det av seg um Hausten og standa
sidan snaude, til at Vaaren kjem atter. 

Dei langstøduge Vokstrarne hava ein traust og heilvaksen
Stuv, som veks nokot smaatt fyre kvart Aar,
med di at Toppen fær eit litet Tilskot i Høgdi, og
Stuven legg paa seg ei Flo med Save, som sidan
hardnar og skapar seg til Vid, so at det verd ein
ny Ring elder Gaare under Borken fyre kvar Vaar,
som ein kann sjaa i Hogget paa Fura og ymse
andre Treslag. Dei snarvaksne Voksterslagi hava derimot
ein mjuk Stylk, som stundom endaa er innhol
og myket tunn, men som lika fullt kann bera kraftige
Frukter, som me til eit Merke kunna sjaa paa dei
Grasslagi, som me kalla Korn. For baade dei smaae
og dei store Voksterkynder era fulle med fine Røyrer
elder Aadrar, som føra Saft ifraa Jordi elder fraa Luft
og Væta, og som løypa denne Safti ut igjenom heile
Vokstren. So lenge som detta Saftlaupet heve sin
fulle Gang, so stend Vokstren heil og frisk; men
naar det eingong stadnar anten av Alder elder annat
Avbrot, so visnar Vokstren og morknar burt som
annat Avfall. I denne Tilgangen med Uppvokster og
Nedfall er der nokot likt med Livet i Dyreriket, og
difyre verd det stundom ogso talat um eit Voksterliv;
men det synest no ikkje aa vera høvelegt helder, for
me kalla det ikkje nokot Liv, naar der korkje er
Rørsla elder Vit elder Vilje med det.

Paa nokre Voksterslag fell Toppen og Stuven burt um Hausten, men Roti stend frisk og skyt nye Renningar
um Vaaren. Nokre Slag era so «viljuge» til
aa veksa, at naar ein heve eit Stykke av Roti elder
endaa berre ein Kvist til aa setja i Jordi, so kjem
der ein ny Vokster av det. Men elles er det dei fleste
Slagi, som øksla seg berre med Fræ elder Frukt, som
jamnaste veks ut av Toppen elder Greinom, anten
som Bær elder Neter elder Smaakorn, stundom med
ein liten Dusk av Dun elder med ein liten Veng
elder Skjaa kring um seg. Som Fyrebod elder Merke
fyre Fræet kjem der fyrst ein Tilvokster, som me
kalla Blom, og som ofta heve ein bjart og prydeleg
Lit og dertil ogso ei merkjeleg Innreiding. Paa nokre
Voksterslag (som Selja) kann den eine Stuven hava
bjartare Blomar med ei fin Mjølduft, som snart folnar
og fell av; men den andre Stuven heve døkkare
Blomar, som verda standande og skapa seg um til
Fræ; daa kann ein segja, at den eine Stuven er Han
(elder Faderstuv), og den andre er Ho (elder Moderstuv).
Paa andre Slag (som Bjørk, Hasl og Storrgras)
er der ein Kumar elder Knupp med berre Hanblom
(Mjøltraadar) og ein annan med berre Ho-blom
(Frævisar) paa same Stuven; men paa dei fleste Voksterslagi
er der Han og Ho i same Blomen, so at
Frævisarne standa i Midten, og Mjøltraadarne standa
utan i Kring. Det verd so uttydt, at den fine Dufti
i Mjøltraadom er det fyrste Emne til eit nytt Fræ,
og at Frævisarne hava ei løynleg Kraft til aa draga
denne Dufti aat seg og dermed fræva seg sjølve.

Etter dei ymse Tilhøve med Blomen og Blømingi
heve Voksterriket voret avdeilt i visse Hopar elder
Rader til ei lettare Yversyn. Den vidkjende svenske
Kunnskapsmannen Linnæus (elder Linné) deilte Voksterkynderna i 24 Hopar etter Blomskapet, og daa
der er nokre Voksterslag, som ikkje hava nokon synleg
Blom, so sette han desse i den sidste Hopen og
gav deim eit Namn, som tyder løynmakade elder løynleg blømande. (Kryptogame). Sidan heve Voksterriket
voret vidare gjenomskodat, og andre Urtekjennarar
hava gjort nye Uppnemningar, so at dei dertil
toko Merke av baade Blomen og Fræet og sjølve
Groren elder Uppsprettingi. Etter desse nyare Uppsetningar er Voksterriket avdeilt i tri store Deilder
og kvar Deild i mange Smaadeilder. Dei tri Hovuddeilderna era: 1) Tvisprettingar, som renna upp av
Fræet med tvau Fræblad (elder Hjarteblad) og som
ofta hava Greiner paa Stylken og oftaste 5 (elder
10) Straalar i Blomen, men stundom 4 (elder 8); dernæst
er:2) Einsprettingar, som hava berre eitt Fræblad,
ingi Greiner, og vanlege 3 (elder 6) Straalar i
Blomen; dernæst er: 3) Løynsprettingar, som korkje
hava tydelegt Fræblad elder tydeleg Blom. Den fyrste
Hopen er ogso kallad Femtalsvokster, den andre
er Tritalsvokster, den tridje er den blomlause Hopen.

Til den fyrste Hovuddeildi høyrer meste Parten
av dei største og sjaalegaste Voksterslag, og dei
deila seg ogso i mange Smaahopar; men her faa me
berre nemna nokre faae av deim, som era lettaste
aa kjenna. Dertil høyra: 1) Tre, – a) med Barnaaler:
Fura, Gran, Eine, Barlind; – b) med Lauv
og Kumar og Vengjefræ elder Neter: Bjørk, Ore,
Vider, Pil, Selja, Osp; Alm, Ask, Løn, Lind; Eik,
Bok, Hasl; – c) med Lauv og Bærfrukt: Apall,
Kirsebærtre, Hegg, Raun, Asall, Hagtorn, Hyll, Krossvid,
Brakall, Beinvid, Klunger, Stikelsbær, Movid
(Ribs), Vidvendel. – 2) Kjørrvokster: Bring, Kolbær,
Pors, Rape, Blokkebær, Blaabær, Tytebær, Mjølbær,
Lyng, Krekling. – 3) Urter, skilde i mange
Avdeilder, slike som a) Skaalblomar: Skinsoleia, Ballblom,
Kvitsymra, Blaaveis, Hovsoleia, Nykkjeblom;
b) Krageblomar: Gullboste, Svæva, Dylla, Balderbraa,
Hestefivel, Leirfivel, Tistel, Kviteblad, Borre, c) Hjulblomar:
Sløkja, Kvann, Hundsløkja, Karvi, Jordnot;
d) Lepeblomar: Revbjølla, Engjarkall, Daae, Mynta, Dauvnetla; e) Krossblomar: Kaalrot, Næpa, Aakerkaal,
Mustar (Senap); f) Skolmegras: Erter, Bauna,
Graserter, Tiritunga, Smæra (Kløver), Kvitekoll. Av
andre Hopar kunna me endaa leggja til: Blaahatt
Vendelrot, Klokkeblom, Sjauskjæra, Smella, Bergfru,
Mjølke, Mjødurt; Høymola, Sura, Meldestokk, Humle,
Netla, Lækjeblad.

Til den andre Hovuddeildi, som me kallade
Einsprettingar, høyra dei namnkjende Palme-tre, som
veksa i den varme Jordbolken, men ikkje nokot
av vaare eigne Treslag. Dei heimlege Voksterslagi,
som høyra hertil, era: 1) nokre Urter, som: Marihand,
Marisko, Mækja (elder Sverdlilja), Lauk, Rams,
Skyrpa (Konval) og Romegras; 2) Sevgras: Myrsev,
Frysla, Vatssev, Myrfivel, Storr, Vatsstorr; 3) Gras:
Engjargras (Dagrap), Kvein, Bunt, Smelebunt, Røyrgras,
Kjevlegras, Faks, Malrug, Kvika, Skjak (Svimling)
Floghavre. Til denne Grashopen høyra ogso
Kornslagi: Havre, Bygg, Rug og Kveite, som era aalment 
kjende fyre den kostlege Fødekraft, som dei hava
i Fræet, og som difyre ogso verda aarlege utsaadde
og innlodade til Matvara. Ymse andre Graskynder
som veksa i rikleg Mengd utyver Markerna, hava
den Dygdi, at dei tena til Fodring fyre ymse Dyrslag,
som era serlege skapade til aa liva av Grasvokstren.

Til den tridje Hovuddeildi rekna me nokre Voksterslag,
som spretta og øksla seg paa ein løynlegare Maate,
utan nokon tydeleg Blom, og som jamnast ogso skilja
seg ut fraa dei andre med ein serleg Skapnad. Nokre
av deim era endaa væne og sjaalege som andre Urter;
andre derimot hava korkje Graslit elder Grønska i
seg. Dei skilja seg i fleire Avdeilder, soleides: 1)Telgslag:
Snelda (elder Kjerringrokk), Skjefte, Kraakefot,
Jamne, Bjørnekamb, Telg, Burkne og Einstape. 2)Moseslag:
Myrmose, Kvitmose, Tuvemose og fleire slike.
3) Lavslag: Granlav, Bjørkelav, Matmose, Reinsmose, Alvnæver, Steinblik og Korke. 4) Tangslag(Sjovokster):
Steinsleipa, Martaum, Tare, Søl, Tang (Boletang).
5) Soppar: Bladsopp, Busopp, Knyska, Mjølauke,
Mygla. Til Sopp og Mygla høyra elles ymse
Slag, som visa seg berre som eit Hy elder Musk og
era so grannlagde, at ein ikkje ser deim til Fullnad
med berre Augom.

Men naar me soleides hava nemnt nokre Slag av
kvar Hop, so er alt dette berre ein liten Part av det
store Voksterriket; for dei einskilde Kynderna era ovlege 
mange, og ei stor Mengd av deim er framand
fyre vaart Land. Og so er det her som andre Stader,
at dei smaae elder smæste Voksterslagi era litet tilgaadde 
og litet kjende, so at me ikkje hava nokre
heimlege Namn paa deim. Men i Skapningen kann
det smaae vera lika so merkjelegt som det store, og
til Prov derpaa vilja me berre nemna den undringsverdige
Skirleike og Grannleike, som jamnaste viser
seg i Blad og Blom og i dei minste Straa, med di
at all Innreide er so fin og ørsmaa, at ein ser ikkje
alle Smaadeilderna, utan ein heve Kikarglas til Hjelp,
so ein dermed kann faa deim til aa hildra og skrøyva
seg upp, so dei verda synlege fyre Augom. Og tilsidst 
vilja me ogso nemna den store Rikdomen av
Frukt og Fræ, som viser seg paa so mange Urter 
og endaa paa ymse Treslag, med di at Aarsfræet
kann vera so riklege tillagat, at um alt skulde koma
til Uppvokster, so vilde der verda ein stor Skog av
eit einaste Tre. Vistnog sjaa me, at største Parten
gjeng til Spilles, anten av di at det ikkje kjem i
Jordi, elder og at det ikkje fær Rom til aa veksa i;
men um det no ikkje verd just det, som det er skapat 
til, so kjem det endaa til ymist Bruk i Skapningen,
so som til Føda fyre Fugl og annat Livende. For den
eine Deildi i Skapningen heng saman med den andre;
Vokstren fodrar seg av Jordtorva elder Steinriket, og
Livskapningen fodrar seg so halvveges av Voksterriket.