Um sjeldsynte Dyr i Sjoen
Daa det no i nokre Dagar heve voret Tale um
eit Dyr, som nylege viste seg i Sjoen ved Aalesund,
og som Folk ikkje fekk sjaa so grant, at
dei rett kunde vita kvat Slag det var, so kunde det
no vera tilhøvelegt aa minna seg paa nokre Fraasegner
fraa fyrre Tider um ymse undarlege Dyr i
Sjoen.
I den merkjelege gamle Boki, som heiter Kongespegelen
(Konungs Skuggsjaa), finna me ein heil
Bolk med Fraasegner um alle Kvalar og Kobbeslag,
og dernæst ogso um nokre sjeldsynte undarlege Dyr,
som hava voret sedde i Havet. Eit av deim er kallat
Havguva (Hafgufa) og er sagt aa vera so stort, at
naar det fløyter seg upp i Sjoen, so er det likare
til eit Land en til ein Fisk; og dertil er det og
sagt, at det føder seg paa den Maaten, at det berre
held Kjeften open fyre ei Stund, og daa denne Kjeften er so stor som ein liten Fjord, so samnar det
seg alltid eit litet Straal med Fisk i honom, og naar
so Dyret legg Kjeften i Hop atter, so fangar det
dermed desse Fiskarne og gløyper heile Hopen paa
ein Gong. So er der ogso fortalt um tvau andre
«Skrimsl», som visa seg i Grønlands-Havet framanfyre
ein stor Storm, og som hava mest som Mannsskapnad
i Hovud og Herdar, naar dei syna seg paa
Sjoen; det eine av deim er kallat Havstramb og det
andre Margygr, og dei ero ogso nokot like, so ein
mest kunde segja, at det maa vera Han og Ho av
same Slaget. Men um alle desse Dyri segjer Forteljaren,
at Folk hadde berre seet deim nokot langt
ifraa, og at dei ikkje hadde voret veidde elder fangade,
so at ein kunde faa nokor Fullvissa um Skapnaden
deira. Det er likt til, at dei ogso hava voret
kjende paa Island; for det finnst uppteiknat i dei
islandske Aarbøker ved Aaret 1305, at nokre Kaupmenner
hadde voret ute paa Havet i ein stor Storm,
og daa hadde dei seet baade Margygr og Havstramb
og mange andre «Skripe». Lika eins finnst det ved
Aaret 1329, at Margygri hadde synt seg sunnanfyre
Landet.
I ei gamall Saga, som er skrivi nokot seinare en
Kongespegelen, finna me ein Fortelnad um eit Sjodyr
av eit annat Slag. Den islandske Bispen Gudmund
Areson (død 1237) var komen i stor Usemja med Hovdingom
paa Island, so han baade ein Gong og fleire
laut fly fraa sitt Bispesæte, og soleides var han daa
og nokre Aar i Norig. Her var det eingong, at han
var ute paa ei Ferd millom Nidaros og Bergen, og
daa høvde det seg so ein Kveld, at han skulde taka
Hamn i Hjørungavaag paa Sunnmøre. Men daa hadde
det nylege hendt, at ein Orm med tolv Lykkjor (elder
Bugter) flotnade upp or Sjoen, so han stundom laag
tvert yver Vaagen og stundom løynde seg ned i
Kavet, og jamnaste kom han upp, daa det var mest til Meins fyre Folk, som vilde inn paa Vaagen. No
lagde han seg ogso tvert i Vegen fyre Skuta, som
Gudmund var paa, og Sjomennerne kvidde og leto
illa fyre detta Meinhøvet; men Gudmund bad deim
stemna beint inn paa Vaagen, og so gjorde han si
Bøn og tok vigt Vatn og skvette paa Ormen; daa
seig han undan, so Skuta slapp godt fram. Og
det som meir var: um Morgonen etter fekk Folket
sjaa, at Ormen var reken paa Land (med Flodi)
og sunderhoggen i tolv Stykke. (Biskupa Sögur 2,
129).
Detta skulde daa hava hendt umkring som i Aaret
1225 elder nokot fyrr. Men der er ogso Teikn til,
at der alt fyrr hadde voret ei Segn um ein Orm i
denne Vaagen. Som kunnugt er, var der eingong
eit stort Slag i Hjørungavaag imillom Jomsvikingom
og Haakon Jarl. I detta Slaget var der ein Jomsviking,
som dei kalla Bue hin digre, og som hadde
med seg tvo Kistor, fulle med Gull. Han stridde
mannelege, til dess han saag, at Slaget var tapt, og
daa tok han Gullkistorna sine og støypte seg i Sjoen
med deim. Men sidan var der ei Folkesegn um, at
denne Mannen var umskapad til ein Orm og laag
der paa Botnen og gjætte Gullkistorna sine. (Flatøyboki
1, 203). Detta høver no godt saman med andre
Segner fraa Forntidi um slike Ormar elder Drakar,
som skulde liggja og verja fyre ein nedgraven Skatt,
so som den namnkunnuge Ormen Faafner, som Sigurd
Faafnesbane fekk Tilnamnet sitt av. Men det
som fyre oss er mest aa merka ved denne Fortelnaden
um Biskop Gudmund er det, at han viser, at
Folket vaart alt fyre sekshundrad Aar sidan hadde
nokotsonær den same Tokknad um Sjoormen, som
det sidan heve havt.
Av dei Bokmenner, som i seinare Tider hava
skrivet um undarlege Dyr i Sjoen, faa me fyrst
nemna Peder Claussøn (død 1614). Hans Bok um Norig det verste
er, at han er so for frek til aa eta Folk, at han
legg seg midt i Skipsleidi til aa fanga deim, som
ferdast paa Sjoen; stundom berre lyfter han upp
Hovudet og tek Folket ut or Skuta, og stundom
slær han sunder Skutorna elder Baatarne og et
upp Folket, som var i deim. Den einaste Heppa
er, at det er so sjeldan han kann koma upp or
Djupet; det er berre i stillaste Vedret og bjartaste
Solskinet og ikkje paa andre Tider. Skulde ikkje
det vera, so kunde der ikkje koma Folk paa Sjoen,
og ingen kunde bu paa Øyom paa Vestersida av
Landet.
Peter Dass heve ogso nokre Ord um Sjoormen i
sin «Nordlands Trompet»; og sidan var det daa fleire,
som skreiv um det same. Biskop Pontoppidan i Bergen
sankade saman alle Fraasegner um detta Dyret
og førde deim inn i si Bok um «Norges naturlige
Historie». (1752). Han gav endaa paa ein Stad ei
Teikning av Sjoormen; men denne Teikningi var
komi fraa Presten Strøm paa Sunnmøre og var gjord
etter berre Fraasegn og ikkje etter eigi Augnesyn.
Det var ikkje fritt fyre, at Strøm tregade paa, at
denne Teikningi skulde koma soleides ut; for han
var rædd fyre, at Folk skulde tru, at han hadde seet
sjølve Dyret so vel, at han kunde teikna det av
etter Augnesyn. Strøm var sjølv ein ærleg «Vitenskapsmann», som tok det grant og gløgt med si
Umlysing av Landsens Dyr og Voksterslag; men
han var ikkje av deim, som tru, at alt som ulærde
Folk fortelja, skal vera berre Skravl og Skrynjor.
Han segjer kvat han hadde høyrt um Sjohorvi (elder
Kraken), og lika eins um Havmannen (= Havstramben);
og um han endaa sjølv hadde stor Tvil um
Tingen, so tykte han daa, at det var «alt for vaagelegt
aa vilja neitta ein Ting, som so mange truverduge
Menneskjor sanna». (Søndmørs Beskr. 1, 287).
Nokot likt segjer han og um Sjoormen, som han
med all sin Etterrøknad ikkje hadde fenget nokor
nøgjeleg Greida paa. Han hadde elles høyrt ei Gisning
um, at det kunde vera den Fisken, som me
kalla Styrja, elder snaraste ei Rad av Styrjor, som
gjekk og leikade og rende etter kvarandre i Sjoartrømen;
men dette vilde han daa lata standa ved
sitt Verd, til dess at betre Upplysning kunde koma.
(S.207).
Det er no elles aa merka, at det paa denne Tidi
(elder etter Midten av fyrre Aarhundradet) var komet
eit nytt Ljos i Kunnskapen um Dyreriket og Voksterriket;
og det var ei Fylgja av det store Framstiget,
som denne Kunnskapen hadde gjort i Sverike med
Linné og hans Fylgjesmenner. Her i Landet var
Strøm ein av dei fyrste, og sidan var det fleire, som
gjorde seg kjende med Linné’s Skilgreida elder Samskipnad
(System) og strævade trutt med aa ransaka
og røkja etter alle dei Dyrslag, som dei kunde finna
i sitt eiget Land. Ein av dei gildaste av deim var
Biskop Gunnerus i Trondheim, som og paa sine
lange Embættesferder hadde Tilleiding til aa samna
Kunnskap um Dyrelivet lika til nørdste Enden av
Landet. Men han tok det no elles nokot strengt
med slike Ting, som han hadde nokor Tvil um.
Han skreiv eingong eit Stykke um dei Sjodyri, som
den gamle Kongespegelen talar um, og um ymse andre, som elles hadde voret umtalade. I detta
Stykket segjer han, at den gamle «Havguva» maa
vera det same, som sidan er kallat Sjohorvi og
i Nordland (etter H. Egede) Kraken; men det er
altsaman berre ei Skrynja, som er uppkomi ved
Mistyding av ymse Rørslor, som Folk hava merkat
i Sjoen. Um Havstramben (elder Havmannen) trur
han, at det er det same, som i Nordland heiter
Klakkekallen; men detta er visst ikkje annat en eit
Kobbeslag, og serlege den Kobben «som Hollænderne
kalde Klapmütze». Og den gamle Margygri
maa og vera nokot av same Slaget. Um Sjoormen
trur han, at det berre er ei Minning um Midgardsormen,
som me kjenna av dei gamle Dikt ifraa
Heidenskapen, og at det, som Folk no kalla Sjoorm,
maa vera anten eit Kvalslag elder og ein
Flokk av Styrjor, som jaga etter kvarandre øvst i
Sjoen.
Herum hava no visstnog mange tykt so, at dermed
var denne Saki avgjord. Men det kunde der no
endaa vera ymis Tvil um. Det er sant nog at Folk
i fyrre Tider hava trutt mangt og myket, som i
Røynsla var berre Mistydingar og Skrynjor, so det
var fullstor Torv til, at Sanningi vardt etterrøkt, og
at alt var atterført til sitt rette Maal. Det var ikkje
so faarlegt, naar Folk fortalde kvat dei sjølve hadde
seet, som naar dei skulde herma nokot som andre
hadde fortalt, for daa vilde der snart koma ymse
Misminne til, og dermed kunde altsaman verda so
ofsat og uppskrøyvt, at det var mange Gonger for
stort, so som det visst maa vera med den Fraasegni
um Sjoormen, som P. Claussøn heve gjevet. Men
det vilde vel og vera for tidlegt aa tru, at alt som
rørest i Havet, skulde no vera so vel uppklaarat, at
der ikkje kunde vera nokot meir til aa uppdaga.
Det er Von til, at der i det store Djupet kann endaa
vera ymist, som ikkje er fullkunnugt; og naar no ein Sjomann elder Fiskar fær sjaa nokot slikt, so er det
daa illt, at han skal heita Ljugar, naar han berre
segjer kvat han sjølv heve seet. Og difyre tykkjer
eg, at det er eit fagert Ord av gamle Hans Strøm,
naar han segjer, at han tykte, det var for vaagelegt
aa vilja neitta ein Ting, som so mange truverduge
Folk hadde sannat.