Heimsyn/I. Um Jordflata
I. UM JORDFLATA

Det Stykket av Jordi, som me kunna sjaa fraa
Heimstaden, er berre som ein ørliten Flekk imot den store Viddom, som liggja kringum oss. Naar me
standa paa ein Stad, som er so tilliggjande, at me
hava fri Umsyn til alle Sidor, so sjaa me berre nokre
faae Miler ut i Rømdi og lika langt paa alle Leider,
so den heile Umkverven viser seg som ei rund Skiva,
og me sjølve standa i Midten. Men naar me so fara
ut paa ei Langferd, so faa me sjaa, at Umkverven
elder Augleitet skapar seg um, med di at det kjem
upp ei ny Himmelsyning1 paa Framsida, og derimot
den gamle Syningi paa Baksida kverv undan, so at
me snart koma inn i eit nytt Augleite og tapa det
gamle av Synom. Soleides kunna me fara i mange
Dagar og sjaa mange nye Umkvervar berre i eit
einaste Rike; men endaa faa me høyra, at der er
mange andre Land, som era mange Gonger større.

Yverflata paa Jordi er anten Land elder Sjo. Landet
er ujamt i Høgdi, og Sjobotnen lika eins; men
Sjoen sjølv stig allstad lika høgt, og difyre kann ein
ogso segja, at naar Grunnen stig upp yver Sjoflata,
so er det Land, og naar han ligg under Sjoflata, so
er det Sjo. Store Deilder av Landjordi liggja i ei
heil og samanhangande Muga, og daa kalla me det
eit Fastland; men ymse Smaadeilder liggja skilde
fraa Fastlandet og kringfløytte i Sjoen, og slike kalla
me Øyar elder Holmar. Med Sjoen er det nokot
likt som med Landet, at han paa sume Stader kann
rekka langt ut igjenom store Vidder, og daa kalla
me det eit Hav; men paa andre Stader tøygjer han
seg ut i mindre Greiner imillom ymse Land elder
Øyar, og daa kalla me det ein Fjord elder eit Sund.
Det salte Vatnet, som fyller Havet og Fjordarne,
kalla me Sjo elder Sjovatn; eit annat Slag er Aavatnet
elder det reine Vatnet, som samnar seg i ymse
Dypter paa Landet og derifraa sig ut i Aaer elder
Elvar imot Sjoen. Naar eit Land hallar so til, at
Vatnet kann strøyma saman fraa store Vidder og samna seg i ei einaste Lægd, so kann Elvi sidstpaa
verda so stor og djup som ein Fjord, so at ho er
farande fyre Skip og Baatar langt inn ifraa Sjoen.
Men stundom kann det og vera store Dypter i Vatsdraget,
so at det verd som ein Fjord inne i Landet
ovanfyre Sjoflata, og daa kalla me det berre eit
Vatn.

Naar ein fer Sjovegen sud-etter so langt som til
Sudsida av Spania, so kjem ein til ein ovlege stor
Fjord, som gjeng umkring som 500 Mil inn i Landet
og som er kallad Midelhavet (elder Midlandshavet).
Denne Sjoen er som eit Skilmerke fyre tri store
Deilder av Fastlandet; dei Landi, som liggja nordanfyre,
hava fenget Namnet Europa; Landi paa Sudsida
heita Afrika, og den store Landmuga austanfyre desse
tvo Deilderna heiter Asia elder Austerland. Desse 
tri Stordeilderna verda ogso kallade Gamle Heimen
(elder den gamle Verdi), av di at Folket i desse Jorddeildom
heve havt den eldste Minnesaga (elder Historia)
og i lange Tider ikkje visst um nokot annat
Fastland. Det store Havet, som er utanfyre Europa
og Afrika, og som er kallat Vesterhavet elder Atlantarhavet,
var difyre lenge reknat som Endemerke
paa Vestersida. Men sidan vardt det daa uppdagat,
at der utanfyre Vesterhavet ligg eit Land, som er
myket større en Europa og rekk lenger sud en
Afrika. Detta Landet, som no er kallat Amerika,
vardt daa den fjorde Jorddeildi. Og sidan kom det
upp, at der sunnanfyre Asia var endaa eit stort
Land; og detta Landet, som er kallat Australia,
vardt daa den femte Jorddeildi.

Vestanfyre Amerika er eit Hav, som er større en
dei andre og som er kallat Stillehavet. Naar ein
stemner tvert yver detta Havet ifraa Nord-Amerika,
so kjem ein til Austersida av Asia, so at ein daa er
atter komen til Gamleheimen fraa ei onnor Sida.
Dermed viser det seg, at Jordi er ein Klot elder Klump, so at ein kunde fara rundt i Kring paa alle
Sidor, soframt det var allstad lika lett aa koma
fram. I Aust og Vest kann ein halda same Stemna
paa heile Vegen; stemner ein jamt i Vest, so kjem
ein heimatter austantil, og stemner ein jamt i Aust,
so kjem ein atter vestantil. I Nord og Sud kunde
ein ogso koma rundt i Kring, naar der hadde voret
framkjømt; men der er store Stengslor i Vegen, med
di at den nørdste Kuven (ved Nordpolen) er tiltakt
med Isberg og Snjoberg, og den synnste Kuven (ved
Sudpolen) lika eins. For paa baade desse Stadom er
der so liten Varme, at Isen ikkje kann losna elder
tidna.

Denne Fyresegni um den runde Jordkloten kann i
Fyrstningi lyda nokot undarlege fyre oss, daa me
alltid era vane til aa tenkja oss alle Vidder som ei
einaste Flata. Det kjem av di, at me ikkje kunna
sjaa nokot meir en eit litet Stykke av det heile.
Kunde me sjaa ut yver eit heilt Hav paa ein Gong,
so vilde me finna, at det er uppkuvat elder høgt i
Midten og hallar jamt ned aat Sidom; og nokot dilikt
vilde det vera, naar me saago ut yver eit stort
Fastland; for alle Fjell vilde verda so smaa, at den
heile Muga viste seg som ei Sletta med ein Kuv i
Midten og ei Halling paa kvar Sida. Og uti den
store Himmelrømdi maa Jordi visa seg som ein Ball
elder rund Klump, lika slett paa alle Sidor og svivande
fritt i Rømdi lika eins som Soli og Maanen.
Den greidaste Framsyning av heile Kloten er ei rund
Kula (ein Globus) med Skilmerke fyre Land og Sjo
paa alle Sidor; elles kann ein ogso teikna Jordi flat,
men daa lyt ein teikna fyrst den eine Sida og so
den andre, so det verd tvo runde Skivor, som me
sjaa paa Landkortom. Det er so til aa taka, som
naar ein vil kløyva eit Eple midt i tvau og leggja
baade Halvorna jamsides, so ein kann sjaa heile Utsida
paa ein Gong.

Det kann og vera undarlegt aa høyra, at ei Sida
av Jordi vender beint ifraa oss elder beint ned (som
me vilde segja), og at der paa den Sida kann vera
Folk, som venda Føterne beint imot oss. Men det
Folket vil derimot synast, at det er me, som bu paa
den nedste Sida og snu Føterne upp; for kvarsomhelst
ein kjem paa Jordi, so tykkjest ein vera ovanpaa
og hava Land og Sjo inn under seg. Alle Stader
vil Tyngdi søkja mot Grunnen, og den Grunnen
er i sjølve Jordi; for ho heve ikkje nokot til aa
standa paa. Det, som me kalla upp, er det same
som ut ifraa Grunnen, og det, som me kalla ned, er
det same som inn imot Grunnen; og soleides verd
det kallat upp og ned kring um heile Jordi, men det
gjeng ikkje beint i same Lina paa den eine Staden
som paa den andre.

Detta Laget, at Jordi dreg alle Ting aat seg, elder
at alle Tyngder søkja mot Grunnen, er nokot, som
me alle sjaa og kjenna. Alt, som er for tungt fyre
Lufti, vil detta ned, og alt, som er for tungt fyre
Vatnet, vil søkka aat Botnen. Alt det, som skal
standa trygt, maa standa beint upp, og naar det
skal rekka nokot høgt, so maa det hava fast Rot i
Grunnen. Det, som ligg i ein Bakke elder paa ei
Skaaflata, vil gjerna siga aat den laagaste Sida; der
vil liti Kraft til aa driva det ned, men stor Kraft til
aa driva det upp; difyre er det alltid tyngre aa
ganga mot Bakken en undan, og verre aa ganga
paa ein hallande Is en paa ein, som er flat. Det
same Tildraget er det og, som gjerer, at store Skridor
av Jord elder Snjo kunna losna fraa ei Bergsida
og sturta ned paa Flata. Men elles er denne Krafti
lettaste aa merka i Vatnet, med di at det er so tunnt
og rørlegt, at det kann jamna seg til ei Flata, kvarhelst
som det kjem. Naar det fyrst heve samnat seg
til ein liten Bekk, so leitar det alltid upp den laagaste
Dypti og holar seg ei Grov elder Renna til aa laupa i. Raakar det paa sprokkutt og steinutt Grunn,
so kann det og renna inne i Jordi og sidan koma
uppsprettande paa ein laagare Stad; daa verd det ei
Kjelda elder Ila. Kjem Vatnet ned i ei stor Dypt og
ikkje kann finna nokot laagare Avlaup, so fyller det
heile Dypti, til det naar upp til den laagaste Avlaupsstaden;
daa verd det ein Hyl elder eit Vatn, som
me kalla det. Kjem Elvi fram paa ein bratt Bakke
elder Berghamar, so støyter ho seg ned i ein skumande
Foss; kjem ho derimot ut paa ei Flata, so
sig ho stillt og seint fram; men endaa stadnar ho
ikkje, fyre ho naar ned til Sjoflata.

Paa Landjordi vil Vatnet soleides alltid strøyma
ned imot Sjoen: men i Fjordom og i Havet er ogso
ymse Strøymingar i andre Stemnor. Mest kunnig er
den Rørsla, som me kalla Sjofallet, og som heve si
visse Tid, so at det verd Flod og Fjøra tvo Gonger
i Døgret, med di at Sjoen stig elder fløder i seks
Timar upp imot Flodmaalet og sidan fell i seks
Timar ned imot Fjøremaalet. Det høver so til, at
den eine Flodi kjem, naar Maanen er i Sud (elder i
Middagsstriket), og den andre, naar han er paa Nordsida,
og difyre verd det soleides uttydt, at Maanen
heve eit Tildrag, som verkar paa Havet, so at der
verd ei Strøyming imot Maanen paa den eine Sida
og derimot ei Fraastrøyming paa den andre, til dess
at der verd Jamvegt paa baade Sidor. Elles er det
og sagt, at Tildraget imot Soli verkar nokot med.
Sjofallet kann vera myket ulikt paa ymse Stader, av
di at der er Tverrbakkar i Grunnen, som møta Havstraumen
elder driva honom til Sida. I store Fjordar,
som liggja langt ifraa Havet, er det ofta liti elder
ingi Flod, og endaa i vaart eiget Land er der paa
Sudsida ymse Fjordar, der det er vandt aa sjaa
nokon Skilnad paa Flod og Fjøra; men derimot hava
me paa Vestersida eit stort Sjofall, umkring som fjore
elder fem Alner i Høgdi. Denne Rørsla er Orsak til mange Straumar i Sjoen og viser seg mest paa slike
Stader, der det er eit trongt Innlaup til ein stor
Fjord, for der strøymer Sjoen so fort som ei Elv
og gjeng ut elder inn, etter som Sjoen fell elder
fløder.

Grunnen i Havet er ujamn liksom paa Landet;
sumstad er det store Djup, og sumstad er det Skallar
og Grynnor, som stiga nokot nær uppunder Sjoflata.
Dei Vidderna paa Jordi, som era yverflødde
med Vatn, era myket større en det, som er Land;
og det er endaa utreknat, at Landet er berre ein
Tridjung, men Sjoen derimot tvo Tridjungar av Jordflata;
framfyre annat er det det store Sudhavet elder
Stillehavet, som tek upp ein stor Part av all denne
Viddi. Den største Mengdi av Sjo er paa sydre Sida;
den største Landmengdi er derimot paa den nørdre
Halvparten av Jordi.

Kor Jordkloten er lagad innantil elder inn i Midten,
er oss ukunnigt; men ein merkeleg Ting er det, at
det paa ymse Stader er Teikn til store Rørslor inn
i Jordi. Paa ymse Tider kann det koma ei Risting
elder Skaking i Grunnen med ein dundrande Ljod;
det er det Tilfelle, som dei kalla Jorddune elder Jordskjelv,
og som paa nokre Stader kann hava slik
Styrke, at baade Hus og heile Byar kunna brotna
og rynja ned. Nokot likt med detta er eit annat
Tilfelle, som kann ovra seg i ymse Berg elder Jordtoppar,
som dei kalla Eldberg (elder Vulkaner); det
gjeng so til, at der paa ymse Tider sprett upp ein
Strøym av Eldmyrja og stundom ei sjodande og
gloande Røra, som sig ut yver Berget og sidan
storknar og brest isunder og verd liggjande som ei
Steinurd kring um Opningi. Slike Eldberg er der
paa Island og ved Midelhavet, men dei fleste av
deim liggja paa Vestersida av Amerika og kring um
det store Sudhavet. Paa nokre Stader er det ogso
Merke til, at der eingong heve voret Eldberg, som sidan era utbrende og avsloknade, so at der berre
stend atter ein rund Topp med ei Dokk i Midten.