Բանասիրական մանրապատումներ
1․ ԱՐԵՎԵԼՔԻ ՉՈՐՍ ԱԶԳԵՐԻ ԼԵԶՎՈՎ

Մի հանգամանքի վրա արժե ուշադրություն հրավիրել։ Որ Սայաթ-Նովան գրել է հայերեն, վրացերեն ու ադրբեջաներեն ու այնպես է գրել, որ Կովկասի այդ երեք մեծ ազգերի էլ մեծ հեղինակների շարքն է մտել ամենայն իրավամբ՝ այդ անվիճելի է։ Սակայն անվիճելի է և այն, որ այս «երեք» հասկացողությունը թերի է։ Նա գրել է և պարսկերեն։ Գրել է իբրև գուսան։ Գրել է երգելով։ Ճիշտ է, քիչ է գրել, բայց երգ է գրել, երգ է երգել։ Բացի նշանավոր «Էս րա՞ մամիվիդա» քառալեզու երգից, որ հորինել է 1758 թվականին հայերեն, վրացերեն, ադրբեջաներեն ու պարսկերեն, նա ադրբեջաներեն խաղերում ևս ունի պարսկերեն քառյակներ (Սայաթ-Նովա, «Հայերեն, վրացերեն և ադրբեջաներեն խաղերի ժողովածու»։ Կազմեց և ծանոթագրեց Մ․ Հասրաթյան, Երևան, 1959 թվական, էջ 247)։ Քառալեզու բանաստեղծության տողերի կեսերն ու հանգավորումը հյուսել է այդ լեզուներով, որ արդյունք է նրա բանաստեղծական կատարյալ լեզվագիտության։

Աշուղի առաջին հրատարակիչը ցավով արձանագրել է, որ իր ձեռքն ընկած դավթարի՝ Սայաթ-Նովայի մատյանի «առաջից, միջից ու վերջից պակասում են շատ թերթեր» (էջ ժգ)։

Ապա Ախվերդյանից իմանում ենք ևս երկու կարևոր մանրամասնություն․ «Շատ բանեցնելուց ու ժամանակից թերթերու ափներքն եղոտած ու մխոտած են»։ Ապա՝ պատահում են «պատռտած, գջլտած, մաշած թերթեր»։ Կարող ենք ենթադրել, որ թափած էջերից եղել են նաև պարսկերեն խաղեր։ Խիստ ցավալի է, որ Կովկասի քառալեզու հանճարեղ երգչի պարսկերեն փունջը համեստ է, մյուս երեքի նման ճոխ չէ։ Բայց իրողությունն անվիճելի է՝ նա հորինել ու երգել է չորս լեզվով։ Չորս լեզվով երգ՝ ազգային ու համամարդկային բովանդակությամբ, չորս երգով նվագ։ Պարսկերենի առատ գործածությունը նաև հայերեն խաղերում գալիս է հաստատելու այս հանգամանքը։ Նշանավոր պարսկագետ Ռ․ Աբրահամյանը երգչի գործածած պարսկերեն բառերի մանրամասն վերլությունից հանգում է այն եզրակացության, որ նա «գիտեր պարսկերենը գործնականապես և տեսականապես»։

Եթե դավթարը Ախվերդյանի ձեռքն է անցել գրվելուց գրեթե հարյուր տարի հետո, իսկ գուսանի սպանությունից՝ շուրջ կես դար անց, այն էլ մաշված ու թերի վիճակում, բնական է, որ կորածների մեջ կարող էին պարսկերեն խաղեր էլ լինել։ Եվ ի՜նչ դառը հեգնանք, ի՜նչ ողբերգություն ճակատագրի․ հայ բլբուլը չորս լեզվով սեր ու գարուն, մարդկայնություն ու հաշտություն է երգում, իսկ պարսից հրոսակները, իրենց ականջներն ու սիրտը խցած, չլսելով նրա պարսկական երգերը, սրահար են անում 83 տարեկան երգչին։ Իսկապես, վա՜յ քու դարին, Սայաթ-Նովա․․․ Սրահար են անում, որովհետև չի համաձայնում ուրանալ հայությունը, պարսկանալ։ Վարդանանց 451 թվականը, քանի՛ անգամ կրկնվելուց հետո, կրկնվում է գրեթե տասներեքուկես դար հետո։

Ո՞վ գիտե, գուցե հանճարի գազանային սպանությունից հետո մեկն ու մեկը, որի «շատ բանեցնելուց» մատյանի «ափներքն եղոտել ու մխոտել էին», արդար, բուռն ցասման պահին պոկոտել է հենց պարսկերեն թերթերը և ոչնչացրել։

Բնական է և այն, որ գրված, կորած երգերից շատ բան գրի չի առնվել։ Այնուամենայնիվ, եղածներն իրավունք են տալիս Սայաթ-Նովային անվանելու արևելքի չորս ազգերի միակ քառալեզու հանճարեղ երգիչը։ Թե ինչ կատարելությամբ է նա իմացել նաև պարսկերեն երաժշտությունը, երևում է Ախվերդյանի գրածներից․ «Էսպես զանազան բանաստեղծական ձևերու ու խաղի հանգերու իմանալու, պարսից երաժշտության մայր ու երկրորդական եղանակներու տեղեկանալու ու սրանց համար ներդաշնակութենով գործ ածելու համար քանի՛ ջան կուլի մաշել Սայաթ-Նովեն» (էջ ժդ)։ Երգիչը խաղերի տակ գրած ծանոթագրություններով նույնպես հաստատում է այս․ «Ամեն խաղի տակն կամ լուսանցքում․․․ գրած է․ – խաղի երաժշտական եղանակն, բանաստեղծական ձևն․․․ Գրողն երբեմն խրատ է տալիս, թե մեջլիսում որ եղանակն որ եղանակից առաջ կամ հետո է ասելու, երբեմն զգուշացնում է նոր, անվարժ երգողին՝ վարպետի առջևն չասել էս կամ էն խաղն․․․»։ Պարզ է, որ դավթարը ձեռքից ձեռք է անցել՝ արտագրելու, երգելու համար։ Այս բանը հիանալի իմացել է երգիչը և այդ նպատակով գրի է առել իր խաղերը, նշել, թե երգելիս ինչեր պետք է նկատի ունենալ։
Եթե միայն հայերեն խաղերում օգտագործած զգալի պարսկերենը, պարսից պատմականն ու ավանդականն էլ ավելացնենք եղածին, կարող ենք ասել, որ նա իբրև բանաստեղծ, իմացել ու գրել է նաև պարսկերեն, գրել ու գրական գործեր է թողել այդ լեզվով։ Այսպիսով, նա Նարեկացու, Խաքանու, Ռուսթավելու, Ֆիրդուսու հոգեկիցն է, արվեստակիցը, ամեն մեկի մայրենի լեզվով արևալի երգեր հորինող ու երգող, նրանց հավասար ու համարժեք։

2․ «ԹԵ ԽԱՄ ՀԱՔՆԻՍ, ԹԵ ԶԱՐ ՀԱՔՆԻՍ․․․»

Հովհաննես Թումանյանն է ասել, թե բանաստեղծի համար բառը մի աշխարհ է։ Ուրեմն և մանավանդ մեծի, հանճարի ամեն բառի, ամեն մի երանգի վրա պետք է ուշադրություն դարձնել։ Սա առավել չափով վերաբերում է Սայաթ-Նովայի նման հեղինակին։ Նա բառերի այնպիսի կապակցություններ է հորինում, այնպես է հյուսում ընտրած բառերը, ինչպես կատարյալ ակնագործն է տեղադրում, ակնակապում ադամանդի հատիկները, որոնցից ամեն մեկը տեսակ-տեսակ ցոլքեր է արձակում, լույսի ու գույների պայծառ խաղերով ամեն անգամ մի նոր հիացմունք պատճառում, նոր բավականություն տալիս։

Եվ երբ շատ-շատ են ակնախտիտ գույները, երբեմն որոշ բան վրիպում է մարդու աչքից։ Այդպիսի մի վրիպում է «զար» բառի մի երանգը, մի ինքնատիպ իմաստը։ Երգիչը շատ է օգտագործում այս բառը թե՛ առանձին, թե՛ կապակցությունների մեջ․ «Հաքածդ զար ու ղումաշ ա», «Մանդիլի զար իմ քիզ ամա», «Թերթերուկիտ մազըն զար՝ օսկով զարնիշ»։ «Զարը» այստեղ ոսկի է նշանակում միայն (Հ․ Աճառյան «Արմատական բառարան», հ․ Բ, էջ 903) և գալիս է պարսկերենից։ Կարող է թվալ, թե նույն աղբյուրից է բխում և հետևյալ տողի զարը․ դիմելով իր գեղեցկուհուն, գովելով նրա աստվածակերտ մարմնի կախարդանքը, ասում է՝ թե խամ հաքնիս, թե զար հաքնիս, կու շինիս ղումաշ, Նազանի։ «Խամը» հասարակ, սովորական կտորն է։ Սա պարզ է։ Եվ քանի որ այսպես է, ապա Սայաթ-Նովայի նման հանճարը չէր կարող տողի երկրորդ մասում գրել՝ եթե զար՝ ոսկի, ոսկեղեն, ոսկեհյուս հաքնիս, կշինես նուրբ, ընտիր մետաքս՝ ղումաշ։ Ոսկեհյուսը, ի՜նչ խոսք, մետաքսից շատ է բարձր։ Այդ դեպքում միտք չէր ունենա երկրորդ, թուլացնող համեմատությունը։ Այսպիսով, «զար» բառի բուն առումը առկախ է մնում։ Գևորգ Ախվերդյանը Սայաթ-Նովայի տաղարանի առաջին հրատարակության մեջ «զարի» դիմաց գրել է «ոսկի» (Սայաթ-Նովա, 1852 թվական, Մոսկվա, էջ 57 և այլն)։ Նույնը անփոփոխ անցել է Թիֆլիսի 1914 թվականի երկրորդ հրատարակությանը (էջ 107)։ Ականավոր բանասեր ու սայաթնովագետ Գարեգին Լևոնյանը երգչի «Հայերեն խաղերի լիակատար ժողովածուի» 1931 թվականի հրատարակության բառարանում նույն բացատրությունն է տվել (էջ 183)։ Պրոֆ․ Ռ․Աբրահամյանը Թեհրանում 1943 թվականին լույս ընծայած «Սայաթ-Նովայի տաղերը» գրքում դարձյալ «ոսկուց» զատ այլ բան չի ասում (էջ 166)։ Հմուտ սայաթնովագետ Մորուս Հասրաթյանն էլ իր կազմած տաղարանում գրել է՝ «զար – ոսկի, ոսկեթել գործվածք» (Սայաթ-Նովա, Երևան, 1959 թ․ էջ 260)։

Աչքի առաջ ունենալով, որ հանճարեղ երգիչը լեզվի ճոխության, հանգի բարեհնչունության համար հաճախ է դիմել նույնիսկ թիֆլիսահայ բարբառին անհարիր բառերի գործածության, նաև զգալի չափով՝ գրաբարին ու այլ բարբառների, որոնումներ կատարեցինք։ Եվ հաջողվեց գտնել, մեր կարծիքով, համոզիչ բացատրություն։ Հ․ Աճառյանի «Գավառական բառարանը» տվեց ճիշտ բացատրությունը։ Աճառյանը զարը ոսկուց բացի մեկնաբանում է նաև իբրև շատ հասարակ կտավ (Հ․ Աճառյան, «Գավառական բառարան», էջ 316, Թիֆլիս, 1913 թվական)։ Ուրեմն՝ թե հասարակ (խամ) հագնես, թե հասարակից հասարակ (զար) հագնես, մետաքս կշինես։ Այս է ասում երգիչը։ Այս բացատրությունը հիշյալ բառարանից Ստ․ Մալխասյանցի «Հայերեն բացատրական բառարանին» է անցել 1944 թվականին (երկրորդ հատոր, էջ 14)։
Իսկապես, ինչքա՜ն ճիշտ է Հ․ Թումանյանը՝ բանաստեղծի համար մի բառը մի աշխարհ է։

3․ «ԵՍ ԾԱՂԻԿ ԴԱՇՏԱՑ, ՇՈւՇԱՆ ՀՈՎՏԱՑ»

Սայաթ-Նովան և գրաբարը։ Արդյոք իմացե՞լ է գրաբար, օգտվե՞լ է հայ հին ու միջնադարյան ճոխ գրականությունից, տաղերգուներից, արվեստից ու փիլիսոփայությունից։ Այո՛, իմացել է։ բացի անզուգական բանարվեստից, գրաբար գրավոր խոսքն էլ եղել է նրա արվեստի ու լեզվի աղբյուր։ Երգերում պահպանված պայծառ կայծերը դրականն են վկայում։ Անհավատալի է, որ մայրենի լեզվից բացի, երեք օտար լեզվի կատարելապես տիրապետողը չիմանար ժամանակի մայրենի գրոց լեզուն, մինչդեռ վրաց մասնագետները վկայում են, որ նա քաջահմուտ է եղել նաև վրաց հոգևոր ու աշխարհիկ՝ աշխարհաբար ու գրաբար գրավոր գրականությանը (Ա․ Բարամիձե և ուրիշներ, «Վրաց գրականության պատմություն» (ռուսերեն), Թբիլիսի, 1958 թ․ էջ 118)։

Գ․ Ախվերդյանն այս հարցում շատ է միակողմանի։ Առարկայական փաստերին նա անհամոզիչ մեկնաբանություն է տալիս։ «Սայաթ-Նովեն, – ասում է նա, – գրաբառն չէ իմացել ու չէ սովրել քերականություն, թեպետ գործածում է երբեմն մի քանի գրոց դարձվածք ու բառեր․․․ Երբեմն էլ տալիս է Հարանցվարք, Հայսմավուրք, Ավետարան գրքերի անունն։ Էս դիփ միայն ցույց է տալիս մեզ, որ նա եղել է ժամ սիրող ու ուշքով ականջ է էլել դնում եկեղեցում կարդացած բաներուն» (էջ ժգ)։ Հիմք չունենք ասելու, թե նա ժամ սիրող է եղել, ուշի-ուշով լսել է եկեղեցու քարոզները։ Ընդհակառակը, տաղերում խիստ արտահայտություններ ունի կրոնի կենսասպան, մարմնասպան գաղափարների դեմ։ Ոչ մի տաղում սոսկ արտաքին, այսպես ասած, գեղեցիկ նկարագրականից բացի, չունի կրոնական հայացքի ջատագովություն։ Սոսկ առանձին պատկերներ ու համեմատություններ է օգտագործում, այն էլ շատ իրական, աշխարհիկ հասկացողությունների բանաստեղծական երանգ հաղորդելու համար։ Որոշ տաղերում պարզորեն բողոքում է կրոնական մտայնության՝ մարմնի ու մարմնականի անտեսման, հանդերձյալ աշխարհի փառաբանման դեմ, մարդուն աստծո ձեռքին խաղալիք դարձնելու դեմ։ Ճիշտ է, կարող է եկեղեցի հաճախած լինել տարերայնորեն, իբրև հայ, բայց ոչ մի համոզիչ կռվան չունենք, թե ժամասացությունից է սովորել գրաբար դարձվածքներ ու գրքերի անուններ։ Ախվերդյանը Սողոմոնի «Երգ երգոցից» բերում է մի տող, որ երգիչն օգտագործել է «Աշխարհումըս ախ չիմ քաշի» հոյակապ խաղում։ Սողոմոնը իր սիրուհուն ասում է․ «Ես ծաղիկ դաշտաց, շուշան հովտաց»։ Երգիչն այս պատկերը հյուսել է վերոհիշյալ երգի վերջին տողին․ «Կարմըրագուն դաշտի ծաղիկ, հովտաց շուշան իս ինձ ամա»։ Եթե այսքանը և այսպես լիներ, թերևս առարկության տեղիք չտար։ Նույն խաղում և ուրիշ խաղերում, սակայն, նա օգտագործել է «Երգ երգոցի» նաև ուրի պատկերավոր ոճեր։ Դիմելով իր սիրուհուն՝ Սողոմոնը մրմնջում է․ «Ես ննջեմ, եւ սիրտ իմ արթուն կայ» (Գլ․ Ե․)։ Ահա և սրա օգտագործումը նույն տաղում․ «Յիս զարթուն իմ, սիրտս է քընած»։ Եվս մի այլ օրինակ․ հին աշխարհի իմաստունն էլ տարփալի սիրով երգում է իր գեղուհուն։ Նա էլ Սայաթ-Նովայի նման գարուն, գեղեցկություն ու դրանց վայելքն է երգում։ Սիրուհու քաղցրության պատկերման, իր տենչավառ սիրո արտահայտման համար դիմում է այսպիսի համեմատության․ «Մեղր կաթեցուցանեն շրթունք քո» (Գլ․ Դ․)։ Այս կտորն էլ Սայաթ-Նովան հյուսել է իր դարձյալ սքանչելի տաղերից մեկին․ «Աչկ ու ունքըտ վեր իս թողի», «պըռոշեմետ միղր է կաթում»։

Մենք բերեցինք միայն անվիճելի կտորներ։ Կան և մոտավոր պատկերներ, ոճեր՝ նույն բնույթի ու նույն ոգով։ Հարյուրավոր են գրաբար բառերն ու ոճերը։

Սայաթ-Նովայի սիրած հեղինակներից է իր նման վառված ու կրակված, լուսափայլ ու գարնանաբույր Գրիգոր Նարեկացին։ Բավական զգալի են նրանց շփման կետերը։ Երևում է, որ Նարեկացու «Տաղերը» նա կարդացել է և օգտագործել ոճեր, բանաստեղծական նուրբ ձևեր։ Ասենք նաև, որ գուսանը փորձել է գրաբար բանաստեղծություն նվիրել արվեստների հովանավոր Սուրբ Կարապետին՝ «Մշու սուլթան սուրփ Կարապիտ» տաղն է հորինել (առաջին անգամ հրապարակվել է 1959 թվականի տաղարանում)։ Եվ ստացվել է «գերազանցապես գրաբարախառն թիֆլիսահայ բարբառ» (նույն տեղ, էջ 235)։ Ինչո՞ւ է փորձել գրաբար գրել։ Մ․Հասրաթյանը պատասխանում է՝ դա իր մուսային պատշաճ լեզու էր։

Սայաթ-Նովան օգտվել է նաև իր ծննդից մեկ տասնամյակ առաջ՝ 1702 թվականին լույս տեսած «Հարանց վարքից», «Պղնձե քաղաքից» (1708)։ Այս վերջինի մասին Մ․ Հասրաթյանն ասում է․ «Սայաթ-Նովան այս գրքից և հենց այս հրատարակությունից շատ է օգտվել, ամբողջ տողեր է օգտագործել իր խաղերի մեջ՝ Նաթանի խրատներից և այլն․ նույնիսկ իր հայերեն բոլորագրով ձեռագիրը կարծես բառացիորեն ընդօրինակել է այս գրքի շրիֆտից» (նույն տեղ, էջ 283)։

Անվիճելի է նրա գրաբարագիտությունը, որի շնորհիվ նրա երգը սնվել է նաև գրավոր հարազատ ակունքներից, հարստացել նաև արևելքի, նաև աշխարհի մեծ մշակույթով։ Հոմերոսն ու Ֆիրդուսին են նրա ճաշակի հեղինակները, Նարեկացին ու հայ աշխարհը, Վրաստանն ու Ադրբեջանը, Պարսկաստանն ու մայր Կովկասը։ Եվ դրանք են նրան դարձրել բանաստեղծ, երգահան, երգիչ, նվագող։ Ու ամեն ասպարեզում՝ մեծ։

Տողատակեր

Մուշեղ Նարյան