Հ. Թումանյանի «Բանաստեղծությունները»
<div style="width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% ">

Հ. Թումանյանի բանաստեղծությունների մասին իմ կարծիքը հայտնելուց առաջ, ես ուզում եմ մի քանի խոսք ասել մեր նորագույն բանաստեղծության մասին և որոշել այն դիրքը, որ բռնեց մեր քննադատությունը և մամուլը այս նոր երևույթի նկատմամբ: Կան մարդիկ, որոնք կարծես սրտի ցավով պնդում են թե մեր բանաստեղծությունը ընկնում է նոր ոտանավոր-գրողների շնորհիվ: Բայց ինձ թվում է, որ հայկական վաղուց թառամած բանաստեղծությունը ութսունական թվականների վերջում նոր-նոր սկսում է ծաղկել, և այս բանը ինձ ուրախություն է պատճառում: Սա մի երևույթ է, որ ունի յուր հասարակական պատճառները և որ անուշադիր չէ մնալու գրականության ապագա պատմաբանից: Թե ինչու այս կամ այն ժամանակներում երևան են գալիս մի տեսակ գրողներ,- ողբերգակներ, վիպասաններ կամ բանաստեղծներ, և գրականության այս կամ այն ճյուղը գերիշխող է դառնում, այդ խնդիրը պետք է որոնե յուր պատասխանը հասարակական կյանքի ընդհանուր պայմանների մեջ: Ասածս ի հարկե կարոտ չէ ապացույցների. նոր բան չէ այն միտքը թե գրականության և հասարակական կյանքի մեջ կա մեծ և փոխադարձ ազդեցությունն, և եթե այսօր մենք նկատում ենք, որ մեր բանաստեղծությունը այս վերջին տարիներս սկսում է աչքի ընկնող տեղ բռնել գրականության մեջ, իրան ցույց տալ, այդ հանգամանքը ի հարկե արժանի է լուրջ ուշադրության և խրախուսանքի:

Բայց ի՞նչպես վերաբերվեց մեր մամուլը դեպի մեր նոր բանաստեղծները:

Սոցա մասին այս կամ այն լրագրում հայտնվեցին կարծիքներ գրախոսության, քննադատության և լուրերի տեսքով: Նոցանից մի քանիսը գտան հաջող թե անհաջող գնահատություն. իսկ առհասարակ մեծամասնության վերա լուրջ ուշադրություն չդարձրին, և շատերը, որոնք արժանի են քաջալերության, մատնվեցին կամ ծաղրի կամ լռության: Դեպի մեր նոր բանաստեղծները այս տեսակ հեգնական դիրք բռնելու մեջ կարծես կար մի ցանկություն նմանվել այն գրողներին, որոնք մի ժամանակ աշխատում էին մտրակել Ռուսաստանում աճած բազմացած անշնորհ ոտահյուսներին: Բայց դորա դեմ պետք է ասել միայն այն, որ մեր նոր բանաստեղծներին հարկավոր է համեմատել ոչ թե ոտահյուսների հետ, այլ Ռուսաստանի գոնե միջակ գրողների հետ, որոնց վերա քննադատությունը միշտ պատշաճավոր ուշադրություն է դարձնում և որոնք գտնում են իրենց համապատասխան տեղը գրականության պատմության մեջ: Ի հարկե ամենալավը՝ ապագան կորոշե այն բանը թե որքան արժանավայել է եղել մեր մամուլի բռնած դիրքը դեպի վերոհիշյալ նոր երևույթը. բայց առայժմ իմ կարծիքն այն է, որ մեր նոր բանաստեղծության գնահատելու վերաբերմամբ մեր մամուլը եղել է անտարբեր, միակողմանի և կամ թշնամական: Հ. Հովհաննիսյանի «Բանաստեղծությունների» լույս տեսնելուց մինչև Հ. Թումանյանի «Բանաստեղծությունների» երևան գալը, այսինքն 1887 թ. Մինչև 1890 թ., նշանավոր ժամանակամիջոց է մեր բանաստեղծության պատմության համար. այս խոսքերի ճշտությունը, ես կրկնում եմ, ամենալավը կորոշեն ապագան, 10-15 տարին:

Հ. Թումանյան դեռևս բոլորովին երիտասարդ է և առաջին անգամ հայտնվում է հասարակության մոտ 100 երեսանոց գրքույկով. դա նորա առաջին փորձերի ժողովածուն է: Ահա մի հանգամանք, որ ամեն մի քննադատի ձեռքը պիտի պահե հեղինակի համար գուցե թանկագին ամբողջ երեսներ սևացնելուց և հարկադրե նորան ներողամիտ լինելու դեպի դեռահաս բանաստեղծը, դեպի գրականության նոր հյուրը: Մեր այս նոր հյուրը անկոչ չէ. նա ունի արժանավոր կողմեր, որոնց շնորհիվ հեշտանում է քննադատի գործը, և էլ նորանից պահանջվում չէ մի առանձին ներողամտություն. թվիր, որքան կամենում ես, նորա պակասությունները. պետք է խոսես և նորա արժանավորությունների մասին:

Նախ և առաջ ես ուզում եմ մատնացույց անել այն բոլորին, որ մեր գրողի բանաստեղծական ընդունակության ապացույցներ է տալիս, և ապա նորա պակասությունը որոշելուց հետո՝ ես կվերցնեմ նորա մի քանի գրվածները վերջիններիս մասին ավելի երկար խոսելու համար:

Հաջողված մի քանի ոտանավորները, պոեմաների մեջ գեղեցիկ կտորները, բանաստեղծական պատկերները, բավականին Կանոնավոր լեզուն, պարզ, սոսկական ոճը և մասամբ հաջողված տաղաչափությունը- ահա այն նշանները, որոնք տեղի չեն տալիս կասկածելու մեր գրողի բանաստեղծական ընդունակության մասին: Արժե բերել նմուշներ այդ կտորներից: Ահա օրինակ ինչպես է նկարագրվում գյուղացու հասարակ նվագածությունը և ժողովրդական երգերի ընդհանուր բովանդակությունը.

Մի՞թե այս տողերը մեր աչքի առջև չեն պատկերացնում մեր սրտին մոտիկ մի շատ ծանոթ և հարազատ տեսարան: Այս տողերում ես չեմ գտնում մի բառ, որ ավելորդ լիներ կամ ոչ յուր տեղումը, մի ավելորդ հնչյուն, որ գրված լիներ ոճը կամ չափը գեղեցկացնելու համար: Հասարակ, անպաճույճ խոսքերով այստեղ նկարագրված է մի բանաստեղծական գեղեցիկ պատկեր, մի գեղարվեստական ամբողջություն: Ահա նա ինչ բաների հետ է համեմատում արշալույսը.

Արևի մայր մտնելը մեր բանաստեղծը նկարագրվում է հետևյալ կերպով.

Ահա մի երեք տողով ինչպես է նկարագրվում անտառը փոթորկի և մրրկի միջոցին.

Այստեղ ի հարկե պատկերի տպավորությունը թուլացնում է «ծառը» հավաքական մտքով գործածելուց. այստեղ «ծառերը» ավելի արագ կնկարագրեն անտառի դրությունը:

Խոսելով մեր գրողի արժանավորությունների մասին, ես չհիշեցի նորա մի առանձնահատկությունը: Նա յուր պոեմաների մեջ նման չէ ոչ մեր հին, ոչ նոր բանաստեղծներին. նա կանգնած է առանձնակի, նա ինքնուրույն է, նա մի տեսակ նորություն է մեզ համար: Այդ առանձնահատկությունը ժողովրդական տարրն է, որ և կազմում է նորա վիպական ոտանավորների իսկական զարկերակը: Եվ իրավ, ցույց տվեք մեկին, որ այնպես սիստեմաբար և այնքան հաջող կերպով ոտանավորների նյութ շինած լինի հայ գյուղացու կյանքը, ինչպես այդ տեսնում ենք մեր բանաստեղծի պոեմաների մեջ: Նոքա ունին ներքին ընդհանուր գծեր, որոնք են ժողովրդական տարրը, ինչպես ես վերև նկատեցի, և վիպական արտաքին ձևը: Բայց այս ընդարձակ ոտանավորի մեջ աչքի է ընկնում մի մեծ պակասություն, դա պոեմաների թույլ արհեստական կազմվածքն է, նոքա անհետաքրքրական լինելը ամբողջության տեսակետից: Բովանդակության կողմից  հաջող է միայն «Ալեքը» և ամենաբանաստեղծական- «Արև և լուսինը»: «Նահատակը» մի երկայն ոտանավոր է, որ նկարագրվում է մի խաչի թե նահատակը հրաշալի զորությունը. հաջող կտորներ կարելի է գտնել, բայց ամբողջություն չկա, և թեման ինձ թվում է անհարմար երկայն ոտանավորի նյութ դառնալու:

Ոչ մի պոեմայիս մեջ պ. Թումանյանը իրան ցույց չէ տալիս այնքան բնորոշ գծերով, յուր արժանավոր և թերի կողմերով, որքան նա այդ անում է «Լոռեցի Սաքոն» ոտանավոր մեջ: Բովանդակության կողմից այս պոեման հետաքրքրություն չի ներկայացնում: Ինքը Սաքոն, պոեմայիս հերոսը, գրեթե ոչինչ չէ գործում. նորա արածը գլխավորապես այն է, որ գիշեր ժամանակ մենակ մնալով ձորում շինված մի տնակի մեջ և միտը բերելով փոքրությունից լսած պատմությունները չար ոգիների մասին, գրգռված երևակայության տակ կամաց կամաց սկսում է վախենալ, սարսափած դուրս է գալիս դեպի ձորը. նորան հետևում են չար ոգիները, նա ամենուստեք լսում է ձայներ. «բռնեցե՛ք, այստե՞ղ է Սաքոն» և պոեման վերջանում է հեղինակի նկատողությամբ թե Սաքոն մյուս օրը տուն կերթա և յուր տեսած երևույթներով կհաստատե այն, ինչ պատմել է նորա նանը յուր փոքրի՛կ թոռներին: Դա է պոեմայիս գլխավոր բովանդակությունը, նորա հիմնաքարը: Բանաստեղծ նպատակն է եղել, ըստ երևույթին, պարզել այն խնդիրը թե ինչպես են պահպանվում և ինչու կարողանում են պահպանվել ժողովրդական զանազան սնոտիապաշտությունները. այդ խնդիրը պարզելուն հեղինակը նվիրել է յուր գրքույկի ամբողջ 16 էջերը: Եթե այս պոեմայիս մեջ ցանված չլինեին ամբողջ գեղեցիկ կտորներ, պոեման կլիներ մի շատ ձգձգված երկայն ոտանավոր, տաղտկալի ընթերցանության համար, գուցե անարժան ուշադրության: Ամբողջության թուլությունը-ահա մեր բանաստեղծի անբավարար կողմը, առանձին գեղեցիկ կտորները պարզ ապացույցներ են նորա բնատուր ընդունակության: Հասարակ ժողովրդի շատ սնապաշտություններ, նորա ուրախանալու արտահայտությունը, պարերի ու նվագածության նկարագրությունը, բնության մի քանի գեղեցիկ պատկերների կենդանագրությունը-այս բոլորը դուրս է բերված այնքան հաջող, որ ընթերցողին տեղի չէ մնում կասկածելու թե բանաստեղծը քաջ տեղյակ է այն կյանքին և բնության, որ յուր ոտանավորի նյութ է դարձել: Այդ կտորներից մի քանիսը, իբրև նմուշներ, ես արդեն առիթ ունեցա բերելու: «Լոռեցի Սաքոն» ստոր լինելով «Ալեքից» ֆաբուլայի կողմից, գերադասելի է նորանից յուր բազմաթիվ գեղեցիկ կտորներով:

Ես դիտավորություն չունիմ երկար կանգ առնելու բոլոր պոեմաների վերա. ես վերցրի ամենաբնորոշը՝ նորա արժանավոր և թույլ կողմերը ցույց տալու համար: Պ. Թումանյանի մանր ոտանավորների մեջ կա մեկը, որ յուր բովանդակությամբ մոտիկ է կանգնած պոեմային և նորա վիպական ոտանավորներից ամենաբանաստեղծականն է: Դա «Ամառային գիշերը գյուղում» ոտանավորն է: Նորա ոտանավորների մասին կարելի է մի ընդհանուր բան ասել. նոցա մեջ կան լավերը, կան վատերը. բայց մեծամասնությունը միջակ է, ոգևորելու անընդունակ ոչ յուր զգացումներով, ոչ յուր մտքերի թարմությամբ: Բացի դորանից, նորա մանր ոտանավորների մեջ չէ տարված այն ինքնուրույնությունը, որ նկատվում է նորա պոեմաների մեջ. մանր ոտանավորների թեմաները և արտահայտելու ձևերը երբեմն հիշեցնում են այս կամ այն բանաստեղծությունը: օրինակ, նորա «Մարգարեն», հաջողված ոտանավորներից մեկը, հիշեցնում է Հ. Հովհաննիսյանի «Երբ նա դեռ նոր էր լույս աշխարհ տեսել» ոտանավորը և գուցե ազդված է այս վերջինից, թեպետ առաջինը արտահայտված է ավելի կոնկրետ կերպով այն ձևով, որ ավելի հատուկ է բանաստեղծության: Հաջողված է նորա սիրո մի ոտանավորը-«Ների՛ր, ո՛վ կույս», որ լավ տպավորություն է անում մարդու վերա որքան յուր սահուն ոճով, նույնքան և անկեղծ զգացումներով: Լավ է և նորա «Չարամիտներին» բանաստեղծությունը, մանավանդ ուժեղ են նորա վերջին տողերը.

Այս տողերից լսվում է մի տեսակ սպառնալիք չարամիտներին և միևնույն ժամանակ խղճահարություն նոցա անկման պատճառով: Մի քանի ոտանավորների մեջ հավաքված և իրար ետևից շարված են բարոյական զանազան հասկացողություններ խրատները. այս վերջինները կազմում են բանաստեղծի զայրույթի և վշտի առարկան: Բարոյականությունը, ընդհանուր կերպով առած, բանաստեղծության նյութ շինելը դժվար բան է, տասից մեկը հազիվ կարող է հաջողվել, իսկ շատերի կարծիքով երբեք չէ հաջողվում: Այս ոգով է գրված «Երանություն է խոստացել հույսս ինձ» ոտանավորը, որի միտքը, թեպետ նոր չէ, բայց լավ է և արտահայտված է հետևյալ տողերում.

Այս ասնպառ իղձը այն է, որ ներկան կքանդվի, և նորա ավերի վրա «ապագան կկանգնի լուսո նշանը»: Միտքը, ասացի, նոր չէ, բայց այդ ոտանավորի պակասությունն էլ չէ: Մեզնից ո՞վ կարող է պարծենալ թե արտահայտել է կամ արտահայտում է ընդհանուր նշանակություն ունեցող նոր մտքեր: Մեր այսպես կոչված նոր մտքերը տասնյակներով և հարյուրներով կարելի է գտնել համաշխարհային հանճարների գրվածներում: Ուրեմն բանը մտքի նորությունը չէ, այլ նորա արտահայտելու նոր ձևն է և հաջող արտահայտությունը: Գարնան և սիրո երգերը առաջին անգամ հնչել են այն ժամանակ, երբ մարդիկ զգացել են սեր և հիացել են գարնան գեղեցկությամբ. նոքա հնչում են և մեր օրերում, նոքա կհնչեն և ապագայում, քանի աշխարհում կլինի սեր և գարուն: Այն բանաստեղծները, որոնք գեղեցիկ և նոր ձևերով  կարող կլինեն արտահայտել և գեղեցիկ և թարմ մտքեր, նոքա սիրով կընդունվեն և կմտնեն արդեն հանճարների կամ մեծ տաղանդների շարքը: Բայց երբ չկան գեղեցիկ և թարմ նոր մտքեր, բանաստեղծը պահանջվում է գեղեցիկ և նոր ձևերով նոցա արտահայտությունը: Մեր վերև հիշած ոտանավորի միտքը լավ լինելով՝ արտահայտելու ձևը շատ սովորական է, դանդաղ և տգեղ:

Ես այստեղ կբերեմ մի փոքրիկ ոտանավոր, որ, թեպետ և իմ աչքում այնքան գին չունի, բայց կարող է վեճի առարկա դառնալ և տեղի տալ բոլորովին հակառակ կարծիքների: Դա «Միամիտներին» ոտանավորն է, որ և կբերեմ ամբողջովին.

Ի՞նչ եզրակացությունը անենք այս ոտանավորից. այն, որ բանաստեղծը նախանձում է նոցա, որոնք ոչինչ չեն հասկանում, ոչինչ չեն զգում, ոչ ոքի չեն վնասում և հոգով անդորր են: Ավելի լավ էր երանի տալ անշունչ առարկաներին, որովհետև նոքա բոլորովին ոչինչ չեն զգում, իսկ միամիտները կարող են քիչ թե շատ թե զգալ թե հասկանալ թե վնասել: Ինչպես տեսնում է ընթերցողը, սա մի բավականին տարօրինակ ցանկություն է՝ ընդհանուր խոսքերով և դանդաղ տողերով արտահայտված: Բայց եթե բանաստեղծը ուզում է ասել թե երբեմն նորան այցելում են այնքան դժվար րոպեներ, որ նա ակամա երանի է տալիս նոցա, որոնք բան չեն զգում, թող հենց այդպես էլ ասեր: Սխալ մտքերը և տարօրինակ զգացումները ներել գրողին, արդարացնելով նորան րոպեական ազդեցությամբ, անկարելի է: Բանաստեղծը պիտի լինի հետևողական յուր մտքերի և զգացումների արտահայտման մեջ. այլապես նորա ոտանավորները լինելու են իրար հակասող և շատ անգամ-կեղծ:

«Գիշերային առաջին աստղի դիմաց» ոտանավորը եթե տպավորություն թողնում է, գլխավորապես բանաստեղծական լեզվի շնորհիվ է, բովանդակությունը անհետաքրքրական է: Հեղինակը թվում է մի քանի գործեր, որ մարդիկ տրամադրվում են անելու գիշեր ժամանակ:

Բոլորովին առանձնակի կանգնած է մի ոտանավոր-«Աղոթքը». Դա մի անհաջող փորձ է երգիծաբանական բանաստեղծության և միանգամայն տպվելու անարժան:

Չհիշված ոտանավորները մի առանձին բան չեն ներկայացնում: Նոքա ոչ այնքան լավ են, որ հիացնեն, ոչ այնքան վատ, որ տաղտկացնեն. նոքա միջակ են, նոցա կարելի է կարդալ:

Ես կամենում եմ մի քանի խոսք ասել պ. Թումանյանի լեզվի, ոճի և տաղաչափության մասին: Լեզուն բավականին Կանոնավոր է և հարուստ բառերով. բայց պատահում են շեղումներ այն ճանապարհից, որով ընթանում է մեր այժմյան գրականական լեզուն. օրինակ, նա գործ է ածում և այսպիսի ձևեր, «աչքես», «թողնուլ», «ղուն», «կնանոց», «հասանել», «երկրին կոչել» և այլն:

Նորա պարզ, հասարակ ոճը երբեմն դառնում է հակիրճ, արագ և եռանդուն. օր., Ալի ավազակի չարագործությունների համբավը, որ անցնում է բերանից բերան, նկարագրված է այսպես.

Տաղաչափությունը դեռ բոլորովին կատարյալ չէ. հաճախ պատահում են պակաս վանկեր, որ տգեղացնում և դանդաղեցնում է տողերի սահունությունը: Մի քանի բացառությամբ, բանաստեղծի ոտանավորները գրված են միակերպ. նոքա տասը վանկանի են: Միօրինակությունը նորա տաղաչափության թույլ կողմն է: Ոտանավորի տպավորությունը կախված է նրանից թե ո՞րքան հաջող, համապատասխան է ընտրված այս կամ այն չափը՝ այս կամ այն մտքի կամ զգացման համար:

Ընդհանրապես իմ կարծիքը այս է պ. Թումանյանի մասին. Նորա մի քանի արժանավոր կողմերը-գեղեցիկ առանձին կտորները, մի քանի հաջողված ոտանավորները, հասարակ, պարզ ոճը գրավական կարող են լինել մեզ համար նորա բանաստեղծական ընդունակությունների զարգանալուն: Մյուս կողմից նա մի տեսակ նորություն է մեզ համար պոեմաների մեջ տիրապետող ժողովրդական տարրի շնորհիվ: Նորա մեծ թուլություն է՝ գեղարվեստական ամբողջություն դուրս բերելու անկարողությունը: Տեխնիկայի կողմից նորան մնում է ավելի կանոնավորել լեզուն և խույս տալ, որտեղ կարելի է, տաղաչափական միօրինակությունից:

Մանվելյան, Լևոն