"Əkinçi", 30 yanvar 1876, №2/Əkin və ziraət xəbərləri
Kotan üç qism olur: diyircəkli, dayaqlı və diyircəkli. Diyircəksiz kotan
yüngül olduğuna ona daş ya kəsək rast gələndə onu düzəltmək asandır. Ona binaən
onilə daşlı yeri şuxm etmək yaxşıdır və bir də onu əkin yerin dərin şuxm etməkdən
ötrü işlədirlər ki, yüngül olduğuna az mal ilə də işlədmək olur. Ona bir ya iki cüt
öküz qoşurlar. Onun cızıqları düz olmadığına şuxmu təmiz olmaz.

Dayaqlı kotanın qırının altında bir ucu yastıq dayaq ya bir diyircək olur.
Ona binaən onu düz saxlamaq çətin deyil, onun cızıqları düz və şuxmu təmiz olur
və əgər lazım olsa, onun dayağını çıxarıb diyircəksiz kotan yerinə işlədmək olur.
Ona 2 ya 3 cift öküz bəsdir.

Diyircəkli kotanın iki diyircəyi olur ki, onların üstə qınn başı dayanıb
onların üstün basıb kotanı ağır edir. Ona 3 ya 4 cift öküz qoşurlar, amma o ağır
olduğuna onu düz saxlamaq asandır, hətta əkinçi əldən qoyanda da çökürülməz.
Ona binaən onun cızıqları düz və şuxmu təmiz olur. Çünki dərin şuxm etmək ötrü
gərək qınn başını aşağı salasan və onu aşağı çəkdikcən diyircəklərin üstün bərk
basıb kotanı ağır edir, ona binaən diyircəkli kotanla dərin şuxm etmək çətindir. Bu
kotanın şuxm tərəfdə olan diyircəyi şuxmun içilə getdiyinə gərək o biri diyircəkdən
böyük olsun, amma bəzi vaxtda onların hər birinə qeyri ox qayırıblar ki, onların
hərəsini əlahiddə qalxızmaq və aşağı salmaq olsun.

Bəzi yerlərdə onun kiçik diyircəyinin yerinə bir ucu yastı dayaq ya yanın
diyircək qayırırlar. Bizim kotanın qınnın ucu qalxaq olduğuna onu diyircəklərin
üstə irəli və geri çəkmək ilə dərin ya dayaz şuxm edirlər. Amma qeyri yerlərdə
qırın ucuna bir dik dəmir möhkəm ediblər ki, onun üstəki halqasına malları
qoşanda dərin və aşağıdakı halqasına qoşanda dayaz şuxm edir. Məzkur kotanları
hər vilayətdə bir qeyri cürə qayırırlar. Xülasə, dünyada kotan çoxdur, amma
bizimkindən yamanı heç olmaz. Onun hər bir hissəsi yaman olduğuna 8 cift öküz
ilə işlədirik və onilə belə yeri narın edib çökürə bilmirik. Ona binaən bizim
tavanası olan əkinçilər yaxşı elərdilər ki, Moskva karxanalarından əla kotanlardan
gətirdib işlədəydilər. Onların qiyməti 30-100 manat olur. Ol vaxtda bəlkə onları
görüb özgələr də onlardan alsınlar.

İndi elm sahibləri səy edirlər ki, kotanı su buğu ilə işləyən maşın ilə
işlədsinlər və belə maşınlar qayırıblar ki, bir tağar yeri bir saatda şuxm edir. Amma
onların qiyməti çoxdur və onları ancaq düzlənmiş yerdə işlədmək olur.

Əkin və ziraət xəbərləri