Uşaq pəhləvan
Biri varıydı, biri yoxuydu, bir pinəçi varıydı. Bunun uşağı yoxuydu.
Bir ər, bir arvad idilər. Bu kişi hər gün gün çıxanda durub gedərdi
pinəçiliyinə, axşam gün batanda gələrdi evlərinə. Günlərin bir günü
şər qarışan vaxtı pinəçiynən arvadı evdə oturub övlad dərdi çəkirdilər.
Bir də gördülər ki, qapının ağzında bir qoca dərviş peyda oldu. Dərviş
bir qəsidə oxuyurdu ki, adamın tükləri biz-biz olurdu. Kişi tez qapını
açıb dərvişi evə apardı. Bir az söhbətdən sonra dərviş dedi:

– Yaman susamışam. Uşağı göndər bir cam su gətirsin.

Ev yiyəsi dərvişdən bu sözü eşidən kimi rəngi-rufu qaçıb bir ah
çəkdi. Dərviş o saat başa düşdü ki, kişi sonsuzdu, övladı yoxdu. Tez cibindən
bir alma çıxardıb ev sahibinə verdi, özü də tapşırdı ki, almanı
arvadıynan yarı bölüb yesinlər, övladları olacax. Pinəçi bu işə çox şad
oldu, sevinə-sevinə dedi:

– Ağa dərviş, bəs sənə nə pay verim ki, yaxşılığınnan çıxım?

Dərviş dedi:

– Mən pay alan dərvişlərdən deyiləm, pay verən dərvişlərdənəm.
Sağ-salamat qalın, mən getdim.

Elə dərvişin söz ağzınnan qurtaran kimi, baxıb gördülər dərviş
çoxdan qeybə çəkilib. Ər-arvad almanı yarı bölüb yedilər. Aradan
doqquz ay, doqquz gün keçdi. Pinəçinin arvadı bari-həmlini yerə qoyub,
bir qəşəng oğlan doğdu. Oğlan nə oğlan, Rüstəm Zal heç onun əlinə
su da tökməyə layiq deyildi. Biz eşitmişik uşax aynan, ilnən böyüyər,
amma bu uşax günbəgün, saatbasaat boy atıb çinara dönmüşdü. Yeddi
yaşında atlını atdan salırdı. Qolunda bir güc varıydı ki, küçədə hansı
uşaxnan zarafatlaşsa ya belini, ya da qolunu sındırardı. Qonum-qonşu
lap bunun əlinnən təngə gəlmişdi. Odu ki, gedib padşaha şikayət elədilər.
Padşah pinəçini çağırıb, qulaxburması verdi ki, uşağının ipini
çək, əgər bir də nadinclik eləsə, başını bədəninnən ayırdacam. Elə
həmin gün pinəçinin oğlu küçədə uşaxlarnan oynayanda vəkilin oğlunun
belini sındırdı. Xəbər padşaha çatan kimi, əmr elədi ki, uşağı gətirib
başını bədəninnən ayırsınlar. Padşahın adamları gəlib nə qədər
elədilər uşağı apara bilmədilər. Axırda beş-on yerdən sarıyıb atlara
bağlayıb çəkdilər. Uşağı atlar sürüdükcə, o da yoldakı ağacların hansına
əl atırdısa ki, özünü saxlasın, ağaclar köhlü-köməcli qopub əlində
qalırdı. Axırda bir yekə ağacı dibindən çıxardıb özüynən padşahın
yanına apardı. Padşahın baş vəziri çox uzaxgörən adam imiş. Gördü ki,
bu uşaxda olan qüvvət padşahın heç bir pəhlivanında yoxdu, dedi:

– Padşah sağ olsun, sən gəl bu uşağı öldürtmə, vaxt gələr bizə
lazım olar. Gəl bunu verək zorxanada1 pəhlivanlar öyrətsinlər.

Vəzirin sözü padşahın ağlına batdı, uşağı göndərdi pəhlivanların
yanına. O günnən padşahın adlı-sanlı pəhlivanları uşağı ox atmağa,
nizə tutmağa, əmud vurmağa öyrətdilər. Ay dolandı, il keçdi, uşax elə
bir zor pəhlivan oldu ki, heç kim onu yerindən tərpədə bilmədi. Bunun
adı-sanı hər yerə yayıldı.

Bunu burada qoyax, sizə kimnən xəbər verək, firəng padşahından.
Firəng padşahı tez-tez bu padşahın torpağına basqın eləyib, bac-xərac
alarmış. Elə bu vaxt gəlib xəbər gətirdilər ki, firəng padşahı şəhəri üzük
qaşı kimi mühasirəyə alıb, bac-xərac istəyir. Padşah vəzir-vəkili, bütün
əyan-əşrəfi yığıb tədbir istədi. Çox götür-qoydan sonra vəkil dedi:

– Gəlin uşax pəhlivanı göndərək, gedib onları əzsin.

Vəzir bu tədbirə razı olmayıb dedi:

– Doğrudu, uşax pəhlivan qüvvətlidi, amma onu davaya göndərsək,
bizə gülərlər. Deyərlər gör bu yekə ölkədə bir pəhlivan tapa bilməyiblər,
südəmər uşağı göndəriblər. Bir də hələ o uşaxdı, tələynən,
kələynən onu tutarlar. İndidən onu düşmənin əlinə verməyək. Bir gün
gələr ki, bizə lazım olar.

Padşahın pəhlivanlarının hamısını göndərdilər davaya. Firəngin
qoşunu bunları tamam qırıb çatdı.
Böyük məsləhət-məşvərətdən sonra gördülər ki, ayrı əlacları qalmayıb,
uşax pəhlivana dedilər:

– Gəl sən çıx qoşunun qabağına, düşmənlə vuruş.

Uşax pəhlivan dedi:

– Nə qoşun, nə dava, onlar mənə neyləyib ki, gedib dalaşım. Mən
dava-şava bilmirəm.

Gördülər ki, elə bu doğrudan da heç nə başa düşmür. Vəzir dedi:

– İndi mən onu göndərim, siz də baxın.

Uşağın bir dəst paltarı varıydı ki, onu bir pəhlivan gücnən götürə
bilərdi. Özü də məşq eləyəndə həmişə onu geyərdi. Bu dəfə məşqə bir
az qalmış vəzir əmr elədi ki, onun paltarını gizlətsinlər, Özünə də desinlər
ki, firəng padşahının qoşunları apardı.

Bəli, vaxt gəldi, uşax pəhlivan məşq eləməyə gedəndə nə qədər
axtardısa paltarını tapa bilmədi. Dad-haray saldı ki, bu saat mənim
paltarımı verin.

Vəzir irəli yeriyib dedi:

– Oğul, sənin paltarını düşmənin qoşunu zornan alıb apardı. İndi
gəl qılıncdan-qalxandan götür, get paltarını al, onları da qılıncdan keçir.

Vəzirin sözü uşağın xoşuna gəldi. O saat dedi:

– Mənə qılınc, at verin, bu saat gedib onları hamısını qırıb çatacam.

Padşah əmr elədi ki, ona qılınc gətirsinlər. Nə qədər möhkəm qılınc
gətirdilərsə, uşax əlinə alıb bir o ucunnan, bir bu ucunnan tutub
əyən kimi iki bölündü. Padşahın xəzinəsində qılınc qalmadı, hamısını
qırdı. Axırda padşahın yadına düşdü ki, xəzinədə babasından qalma bir
qılınc var ki, ağırlığınnan onu heç kim götürə bilmir. İki pəhlivan göndərib
qılıncı bir müsiybətnən gətirtdilər. Uşax qılıncı əlinə alıb bir az
əyib, atıb-tutub dedi:

– Daha neyləyim, bunu da qırsam, onda qılıncsız qalacam, qılınc
olmayan yerdə bu da bir qılıncdı, – deyib bağladı belinə. Sonra buna at
gətirdilər. Əlini hansı atın belinə qoydusa o saat atın beli qırıldı. Padşahın
ilxısında nə qədər at vardısa, hamısını uşax şil-küt elədi. Axırda
birdən yada düşdü ki, padşahın dərya atını gətirsinlər. Bu at yernən,
göynən əlləşirdi, ayrıca qalaçada saxlanırdı. Atın yemini damın üstündən
tökürdülər, heç kim yaxın gedə bilmirdi.

Vəkilin uşax pəhlivandan zəhləsi gedirdi deyin fikirləşdi ki, elə
yaxşı olar, qoy bunu göndərək atı gətirməyə, at vurub öldürər. Uşax atı
görən kimi qaşqasının arasınnan bir yumrux ilişdirdi ki, at o saat səndirləyif
az qaldı yıxılsın. Uşax tez təkaltılı-zaddı yəhəri atın belinə
basıb, sıçrayıb mindi. Hamı onun bu iyidliyinə heyran qaldı. Uşax pəhlivan
atını minib özünü vurdu qoşuna ki, verin mənim köynəyimi! Qılıncı
sağdan vurub soldan çıxdı, soldan vurub sağdan çıxdı. Qoşun
qaçıb dağıldı. Firəng padşahı gördü yox, bu yaman güclü pəhlivandı,
onunla bacarmayacax, odu ki, başladı hiyləyə.

Firəng padşahının bir cadugər qızı varıymış, bütün tilsimləri öyrənib,
açarını cibinə qoyubmuş. Padşah qızını çağırıb dedi:

– Qızım, bu pəhlivan bütün qoşunumu qırıb tərk elədi. Gör bunu
bir təhər tora sala bilərsənmi?

Qız dedi:

– Ata, o, mənim əlimdə.

Bəli, qız bir rəml atıb, fala baxıb gördü ki, bu pəhlivan yeddi yaşında
bir uşaxdı. Hələ küçədə-bacada uşaxlarnan yalax-qoz oynayası
vaxtıdı. Odu ki, uşax şəklinə düşüb dedi:

– Ay qoçaq oğlan, məni tanıyırsanmı?

Uşax dedi:

– Sən kimsən?

Qız dedi:

– Mən sizin məhlədə həmişə gəlib sən yalax-qoz oynayanda yanınızda
durardım. İndi yaman oynamaq istəyirəm. Gəl bir yalax-qoz
oynayax.

Qız uşağın boş damarınnan tutmuşdu deyin uşax o saat atdan düşüb
yerdə yalax qazdı. Başladılar qıznan yalax-qoz oynamağa. Qız fürsəti
fota verməyib sürməyə3 sehr cadu oxuyub püflədi göyə. O saat uşax
tilsimə düşdü. Tirtap yıxılıb yatdı. Qız o saat qoşuna xəbər verdi.
Yeddi böyük pəhlivan gəlib uşağı gücnən yerdən qaldırıb apardılar.
Uşax bir də gözün açıb gördü ki, əl-ayağı tamam zəncirnən sarımsarım
olub. Ha əlləşdi, zəncirləri qıra bilmədi.

Hər gün firəng padşahının qızı uşağı dilə tuturdı ki, gəl sən bizim
tərəfimizdə qal. Uşax elə nırx deyib dururdu ki, mən dədəmin, anamın
yanına gedəcəm. Düz bu qalmağnan uşax pəhlivan yeddi il əli-qolu
kündəli zindanda qaldı. Uşax gəlib on dörd yaşında bir nəhlivan oldu.
On dörd yaşında pəhlivanın qabağında dayanmaq asan iş deyildi.
Oğlan bir güc verib zəncirləri parça-parça elədi, başladı zindandan
çıxıb getməyə. Firəng padşahına xəbər çatdı. Padşah o saat əmr elədi
ki, qoşun uşax pəhlivanı tutub gətirsin. Uşax pəhlivan baxıb gördü ki,
uzaxdan böyük qaraltı gəlir, heç qoyun sürüsü də bu boyda olmaz. Bir
az da gözünü uzağa zilləyib gördü ki, bu gələn qoşundu. Başa düşdü
ki, onu tutmağa gəlirlər. Bu o vaxt idi ki, uşax pəhlivan hündür bir
dağın başındaydı. Qoşun lap gəlib uşax pəhlivana çatdı. Başladılar
dağa dırmaşa-dırmaşa ona ox atmağa. Uşax pəhlivan gördü dağın başı
yekə-yekə qayalarnan, daşnan, kəltənnən doludu. Başladı ev boyda
qayaları dağın başından diyirləməyə. Hər dəfə bir yekə qayanı diyirləyəndə
əlli-altmış adam birdən xurd-xəşil olurdu. Qoşun başçısı
baxıb gördü yox, beləliknən onu tutmaq olmayacax. Odu ki, başladı
uşax pəhlivanı dilə tutmağa ki, gəl sən dağın başından düş yerə, nə istəyirsən
verək. Uşax pəhlivan dedi:

– Mənə heç nə lazım deyil. Mən öz yerimizə, dədəmin, anamın
yanına gedəcəm. Əgər mənə yaxın gəlsəniz, hamınızı qırıb tökəcəm.

Qoşun başçısı gördü yox, doğrudan da kim ona yaxın getsə şil-küt
olacax. Odu ki, kor-peşman başdadı geri qayıtmağa. Bu tərəfdən də
uşax pəhlivan az getdi, çox getdi, dərə-təpə düz getdi, gəlib bir şəhərə
çatdı. Gördü camaat hamısı şəhər meydanına tərəf gedir. Soruşdu ki,
nə var? Dedilər ki, bu gün uşax pəhlivanın atasını dar ağacınnan asacaxlar.
Uşax pəhlivan xəbər aldı ki, axı onu niyə asırlar? Dedilər:

– Padşahın vəkilinin evini yarıbdı. Vəkil də padşaha şikayət eləyibdi
deyin padşah əmriynən onu asırlar.

Uşax pəhlivan bu sözləri eşidən kimi başa düşdü ki, bura öz şəhərləridi,
asılan da öz dədəsidi. Cin vurdu kəlləsinə, özünü yetirdi düz
meydana. Gördü ki, doğrudan da dar ağacı qurulub. Meydanın bir tərəfində
də taxtın üstündə padşah, vəzir, vəkil, qoşun böyükləri, pəhlivanlar
əyləşiblər. Təbil çalındı, hamı o yan, bu yana boylanmağa başladı.
Başdan-ayağa qırmızı geyinmiş iki bığıburma cəllad dədəsini qabaxlarına
salıb dar ağacının yanına gətirdilər.

Uşax pəhlivan dədəsini görən kimi pələngə döndü, özünü yetirdi
dədəsinin yanına, dedi:

– Dədə, qorxma, mən ölməmişəm, de görüm bu nə işdi?

Qoca kişi əli-qolu bağlı başladı gözləri yaşarmağa, dedi:

– Oğul, sən uşaxlıxda vəkilin oğlunu yıxıb qolunu sındırmışdın.
Sən gedənnən sonra vəkil oğlunun hayıfını almaxdan ötəri mənə şər
atıb ki, onun evini yarmışam. Bu qoca vaxtımda yerimdən tərpənə bilirəm,
mən necə ev yara bilərəm. Padşah da o zalımın sözünə inanıb
məni dar ağacınnan asdırır.

Uşax pəhlivan dədəsinin bu sözünü eşidən kimi əl atdı cəlladların
xirtdəyinə, elə sıxdı ki, başları bədənlərindən ayrıldı. Özünü yetirib
padşahı yaxaladı, istədi boğub öldürə, vəzir uşax pəhlivanı tanıyıb dedi:

– Oğul, sən gəl padşahı öldürmə, onda sənnən onun nə tafotun
olar. Sən də olarsan ədalətsiz, zalım.

Oğlan vəziri tanıyıb, onun sözünə qulax asdı. Elə oradaca vəkili
dar ağacına çəkib boğazından asdı. Padşahın tacını da başından götürüb
qoydu vəzirin başına. Dedi:

– Ey vəzir, sən insaflı adamsan. Belə yelbeyin, hər yalana aldanandan
padşah olmaz. Sən özün padşah ol, camaatı da incitmə.

Bu iş elə camaatın da ürəyinnən idi. Camant istədi köhnə padşahı
daşa bassın. Vəzir qoymadı, dedi:

– Camaat, padşaha bundan artıq zülm olmaz ki, onu taxtı-tacdan
atalar. İndi qoyun o da qara camaatın içində dolanıb isti-soyuğu,
aclığı-toxluğu, haqqı-nahaqqı gözləriynən görsün. Öz tutduğu işləri
yadına salsın. Onda gündə on dəfə ölüb diriləcək.

Təzə padşah uşax pəhlivanla atasını götürüb öz yanıncan apardı.
Öz qızını da uşax pəhlivana verib onu qoşun böyüyü təyin elədi. Başladılar
ömür sürüb gün keçirməyə.

Azərbaycan nağılları