Kəşfül-Həqayiq/Təfsir Haqqında
Quran elmləri arasında təfsir, ən geniş sahədir. İlahi kəlamın
izah və açıqlanması Həzrət Peyğəmbərdən (s.ə.s) başlayaraq bu
günə qədər davam etmişdir. Bu məqsədlə Quran tarixinə külli
miqdarda ədəbiyyat daxil olmuşdur. Təbii olaraq, yazılan bu təfsir
lərin əksəriyyəti ərəb dilində, bir qismi isə osmanlıca və fars
dilində yazılmışdı.

Ərəb dilində təfsirlərin başa düşülməsinin çətinliyi səbəbilə
müsəlmanların öz dilində oxuyub anlayacaq sadə bir təfsirə ehtiyac
var idi. Məhəmməd Kərim Bakuvi belə bir əsər qələmə
alaraq, azərbaycan türkcəsində ilk təfsiri ərsəyə gətirdi.

Təfsirin “Kəşfül-Həqayiq an Nukətil-Ayəti vəd-Dəqayiq / Ayələr
və keyfiyyətlərinin incəlikləri haqqında həqiqətlərin kəşfi” adından da
görüldüyü kimi əsas məqsəd xalqın Quranın izah və hökmləri nə
diq qətlə baxıb görməsini təmin etmək, Quranın mə na sının asan
an laşılması və uca qayəsindən həzz alınmasına xid mət etmək
idi.

Hər təfsirin özünə xas metod və xüsusiyyətləri vardır. Məhəm
məd Kərim Bakuvinin bu əsəri, təfsir üsulu baxımından
zən gin möhtəvaya sahib bir əsərdir. Bu baxımdan rəvayət təfsiri
yö nündən əsərin metodu haqda aşağıdakıları sadalamaq olar;
Müəllif, ayələrin nazil olma səbəbləri və hikmətləri baxı mından
tarixi hadisələrə aid rəvayətlərə geniş toxunaraq, zəif rəvayətləri
rədd edir, bəzi müfəssirləri tənqid edir, ehtiyac olmayan
izahlardan uzaq durmağa çalışırdı.

Quranın Quranla təfsiri müfəssirlərin əksəriyyəti tərəfindən
istifadə edilmiş bir metoddur. Quranın bir yerindəki ayənin izahı
və anlaşılması üçün başqa bir yerdə keçən ayə vardırsa və ya
bir yerdəki mövzu başqa bir yerdə daha geniş əks etdirilmişdirsə
bu ayələri yanaşı təfsir etmək və biri ilə digərini aydınlaşdırmaq
təfsir eimində ən məqsədəuyğun yol hesab edilmişdir.

Bakuvi də bu metoda böyük əhəmiyyət vermiş, bir ayəni daha
açıq başqa bir ayə ilə, eyni zamanda bir ayəni başqa bir ayə ilə
ancaq ləfzi yox yalnız mənası ilə təfsir etmişdir.

Quranın sünnə ilə təfsirində ayələrin Həzrət Peyğəmbər əleyhis-salamın
sünnəsi möhtəvasında izahı geniş yer tutur. Müfəssir
təfsirdə müxtəlif hədis qaynaqlarından, bəzən öz məzhəbi olan
əhli-şiənin “mutunu-ərbəa” adlanan dörd hədis kitabından, bəzən
də əhli-sünnə hədis qaynaqlarından təfərrüatı ilə istifadə etmişdir.
Əsabələr və tabeundan gələn rəvayətlərə ehtiyacı qədər müraciət
etmiş, ayələrin təfsir və izahlarında onların rəyi və rəvayətlərindən
istifadə etmişdir. Onlardan ən çox müraciət edilənlər
arasında Abdullah ibn Abbas, Həsən Bəsri, Həzrət Əli, Həzrət
Cəfər Sadiq, Abdullah ibn Məsud, Mücahid, Qatadə və Süfyan
ibn Üyeynəni sadalamaq olar.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, təfsirdə iki mövzu xaricində
İsrailiyyətə rastlamaq mümkün deyildir.

Dirayət təfsiri yönündən isə əsərin metodu haqda aşağıdakıları
sadalamaq olar;

Digər bir adı ilə “rəy” təfsiri adlanan bu metodda, ilahi kəlamın
mənşəyi və işlənmə dairəsi baxımından leksikası, sözlərin
hə qiqəti və məcazı, morfolojik və sintaktik cəhəti, arxaizmlərin
incə təhlili, Bakuvinin sərf, nəhv və bəlağat elmindəki dərin peda
qoji biliyi möhtəvasında əks etdirilmişdir.

Əhkam ayələrinin hökmlərə dəlaləti və istinbat dəyəri, onların
nasix və mənsuxu, üsulid-din adlanan elmi-kəlam mövzularının
təsviri, qiraət elimi və Quran tarixi təfsirin sistematik təh lil
qaydaları arasında öz yerini qorumuşdur.

Müəllif, bəzi hallarda mövzuları müasir müstəvidə təhlil
et mişdir. Vətən sevgisi, ictimai-siyasi idarənin insan üçün əhəmiyyəti,
planetlərin ömrü məsələsində və isbat edilmiş elmi
təd qiqatların Qurana ziddiyətinin mümkünsüzlüyü kimi mövzulara
müasir prizmadan baxmışdır.

Elmin hər sahəsində olduğu kimi bu əsərdə də bir çox yeniliklər
keçmiş biliklərin təməlləri əsasında qoyulmuşdur. “Kəşfül-Həqayiq” təfsiri də özlüyündə Quran təfsirləri arasında bu sahənin
mötəbər qaynaqlarına istinad etmişdir. Zəməxşərinin (v.
1143) “Təfsiri-Kəşşaf”, Təbərsinin (v.1153) “Məcməul-Bəyan”, Fəxrəddin-
Razinin (v.1209) “Təfsiri-Kəbir”, Əbus-Süud Əfəndinin
(1574) “İrşadul-Əqlis-Səlim”, Əbu Məhəmməd Bəğavinin (v.1341)
“Lübabüt-təvil fi məanit-tənzil” əsasında “əl-Xəzin Təfsiri”, Nəsəfinin (ö.1310) “Mədariküt-Tənzil və Həqaiqü-t-Təvil”, Qazi əl-
Bəyzavinin (v.1286) “Ənvarüt-Tənzil”, İsmayıl Haqqı Bursəvinin
(v.1724) “Ruhül-Bəyan” kimi təfsirlərindən istifadə edilmişdir.
Mir Məhəmməd Kərimin hədis qaynaqlarından istifadəsinə
gəlincə Bakuvi yuxarıda da qeyd edildiyi kimi həm Əhli-Sünnə,
həm də İmamiyyə hədis ədəbiyyatından geniş istifadə edərək
müdafiə etdiyi “İslam milləti” vəhdət məfkurəsinin nümunəvi
timsalını özü təzahür etdirmiş, metodologiyasında əyani surətdə
bunun mümkünlüyünü göstərmişdir. Buxaridən Kuleyniyə
qədər bütün hədis qaynaqlarına müraciət etmişdir.

Təfsirin digər klassik təfsirlərdən fərqləndirən spesifik xü susiyyətləri
də vardır. Bunlardan bəzilər belədir; Müəllifin “Furqan”
surəsinin 39-cu ayəsində bəhs edilən “Rəss camaatı”nın
Qafqazda, Araz çayı ətrafında yaşayan əhaliyə işarə etdiyini və
Allahın onlara İsa ilə Məhəmməd peyğəmbər arasında Hanzala
ibn Safvan adlı peyğəmbər göndərdiyini qeyd etməsidir (Kəşfül-
Həqayiq, II/640). Yenə Bakuvi, “Bəqərə” surəsinin 102-ci ayəsində
xalqa sehr öyrətdiyi qeyd edilən Harut və Marut adlı iki şəxsin
mələk olduqlarını iddia etmənin doğru olmadığını, onların sehr
elmini bilən iki padşah olduqlarını və xalqı imtahan etmək üçün
onlara sehr elmini öyrətdiklərini qeyd edirdi (Kəşfül-Həqayiq, I/62).
Bakuvi Quranda adları çəkilən cin, şeytan, mələk kimi ruha
ni varlıqları da əqli, simvolik yollarla izah edir, onların bir
çox yerdə insanlara işarə etdiyini, eyni zamanda Quranın bə dəvi
ərəblərə onların öz adət etdiyi misallarla xitab etdiyini qeyd
edirdi (Kəşfül-Həqayiq, I/186-7). Məqamu-Mahmudun Məkkə nin
fət hi ilə bağlı mənası kimi bir çox təfsir və açıqlamalar onun özünə
məxsus izah tərzi olduğunu göstərir.

Bununla yanaşı müfəssir alim, öz təfsiri ilə XX əsrin astanasında
müsəlman ictimaiyyətinin yaralarını sarmağa, mə nəvi
böh rana yol açan təfriqə, nifaq, cəhalət və xürafatın qarşısını almağa,
müsəlmanları Quran həqiqətləri ətrafında sıx birləşməyə
çağırırdı.

Bu minvalla ərsəyə gələn əsər 1904-cü ildə Hacı Zeynəlabidin
Tağıyevin maddi vəsaiti ilə Tiflisdə “Kaspi” qəzetinin Buxariyyə
mətbəəsində çap olundu.

İlk dəfə türk dilində, Azərbaycan türkcəsində nəşr olunan
təfsirin şanı və şöhrəti bütün Türkistana yayıldı. Əsərinin nəşri
is lam aləmində böyük əks-səda yaratmış, müəllifə böyük şöhrət
qazandırmışdı. Müəllifə Türkmənistandan, Tatarıstandan, Gürcüstandan
bir çox hədiyyələr, Özbəkistandan xələtlər, İrandan
“Şiri-xurşid” medalı, Osmanlı dövlətindən isə ağ platindən 8
guşəli medal təqdim olunmuşdu. Təfsirin üç nüsxəsi 1907-ci
ildə İstanbula göndərilmiş, Osmanlı padişahı II Abdulhəmidə
Axund Yusif Talıbzadə tərəfindən şəxsən təqdim edilmişdir ki,
bu haqda yazı sənədi hal-hazırda Başbakanlıq arxivi Osmanlı
ilə Azərbaycan Xanlıqları münasibətlərinə dair arxiv sənədləri
arasında (II/216-220 №76) saxlanılır.

İsmayıl bəy Qasprinski də “Tərcüman” qəzetinin 24 sentyabr
1904-cü il nömrəsində Bakuvi haqqında belə yazırdı: “Axund
Mir Məhəmməd Kərim Əfəndi fikri açıq, elm və məlumatı bol bir
zatdır. Ülumi-diniyyədə olan yədi-tula (geniş bilik), azərbaycan
şiveyi-türkisində yazdığı təfsir müsbətdir”.

Kəşfül-Həqayiq