Stalinlə ixtilal xatirələri/Çarlığa qarşı mücadilə yarım yüzil öncə
Qafqazın bir parçasını təşkil edən məmləkətin - Azərbaycanın Rusiya
imperatorluğu tərəfindən istilasından yüz ilə yaxın bir zaman keçirdi. Bu dövr
əsnasında bütün milli müəssisələrimizi dağıtmaq politikasını güdən çarlıq
məqsədinə pək də nail olmamıŞdı. Milli özəllikləri (xüsusiyyətləri) heç bir zaman
unutmamıŞ xalqımızda hürriyyət və milli istiqlal fikirlərini mənimsəyən yeni bir
münəvvər nəsil yetiŞmiŞdi: bu nəsil mənsub olduğu kütləyə istifadə edə bildiyi
vasitələrlə xidmət etmək istəyirdi.
1903-cü ildə Uzaq iərqdə tarixi bir hadisə baŞ göstərdi. Avropa
mədəniyyətinə uyğunlaŞmıŞ Yaponiya Susima açıqlarında qoca rus
imperatorluğunun ta Baltik dənizindən qalxaraq gələn hərb gəmisini bir həmlədə
suyun dibinə batırdı; arxasından Port-Arturun fəthi və bir-birini qovalayan yapon
zəfərləri gəldi.
Bütün dünyanı, xüsusilə Yaxın iərq ilə Şəxsən Rusiyanı həyəcana verən bu
hadisə çarlığın əsrlər görmüŞ binasını sarsıtdı. Rusiya daxilindəki hürriyyət və
ixtilal ünsürləri hərəkətə gəldilər: bunlar çar rejimindən məmnun olmayan xalq
kütlələrini inqilablaŞdırmaq üçün əllərindən gələni əsirgəmədilər. Bu məqsədlə hər
tərəfdə hürriyyət və demokratik fikirlərini yayan təŞkilatlar quruldu.
Çarlığa qarŞı mücadilə (mübarizə) edən siyasi zümrə və siniflər çarlığı təŞkil
edən millətlər, zümrələr və siniflər qədər hər cür rəng və ahəng daŞıyan bir çox
partiyalara ayrılmıŞdılar. Fəqət bütün müxalifət və ixtilal partiyası və qruplarını
müŞtərək bir bölünmə xətti ilə iki cəbhəyə ayırmaq qabildi. Bunlardan bir qismi
Rusiyada parlamentli bir idarə təsisi ilə kifayətlənir, mütləq çarlıq (çarizm) rejimi
yerinə məŞruti (konstitusiyalı) bir krallıq qurmaq istəyirdi. Bunlar liberal-burjua
partiyaları idi. Radikal-demokratlarla sosialistlər ikinci qismi təŞkil edirdilər.
Bunlar çarlığın devrilməsini, yerində demokratik bir cümhuriyyət rejiminin
qurulmasını tələb edirdilər. Eyni zamanda siyasi bir inqilabla kifayətlənməyən bu
qrupa daxil olan sosialist partiyaları Avropa kapitalizmindən fərqli sosial bir
reform proqramının tətbiqini də vacib görürdülər.
Sosialist partiyaları idealist-xalqçı ideologiyasında sosialist-devrimçilərlə
(qısaca eser), tarixi materializm ideologiyası daŞıyan sosial-demokrat (qısaca eser)
zümrələrinə ayrılırdılar.

Bolşevik - menşevik mücadiləsi

Sosial - demokratlar məŞhur London konqresində (1903) ikiyə parçalanmıŞ;
bir qolu Leninin liderliyində bolŞevik, digər qolu da Martovun liderliyində
menŞevik fraksiyalarını təŞkil edirdilər.
O sıralarda Qafqaz çarlıq idarə sistemi daxilində bir visruvalıq (vitsekrallıq,
caniŞinlik) Şəklində idarə olunurdu. Əksəriyyətlə çar xanədanına mənsub
bir prins tərəfindən idarə olunan Qafqazın idarə və intellektual mərkəzini təŞkil
edən Tiflisdə menŞeviklər, petrol ocaqlar (neft mədənləri) ilə olduqca çiçəklənmiŞ
bir sənaye mərkəzi olan Bakıda mədən və liman iŞçiləri arasında isə bolŞeviklər
yuva qurmuŞdular. Sosial - demokrat partiyası Tiflis ilə Bakıda adətən bir qərargah
qurmuŞ, bu iki düŞmən fraksiyası ixtilal hərəkatı üzərində müəssir olmaq üçün
Qafqazın xalq kütlələrini qazanmağa çalıŞırdılar.
Məlum olduğu üzrə bu iki fraksiyanı bir-birinə toqquŞduran ana mövzu
məŞhur taktika məsələsi idi. MenŞeviklər rejimə qarŞı siyasi yolla mübarizə edərək
çarlığı devirmək, yerinə cümhuriyyət idarəsi qoymağa tərəfdar olub, sosializm
prinsiplərinin sosial quruluŞda müəssir olmasını tələb etdikləri halda, mövcud
kapitalizm Şərtləri içində sosial bünövrənin cəbr və inqilab yolu ilə deyil, tədrici
evolyusiya üsulları ilə gəliŞdirilməsini (inkiŞafını) tövsiyə edirdilər; bu məqsədlə
onlar burjua sinfinin çarlıq rejimi əleyhində olan liberal və radikal zümrələri ilə
siyasi koalisiya yapmağı lüzumlu görürdülər. Bir inqilab partiyası olaraq
konspirasiya və gizli fəaliyyətdə olmasına baxmayaraq, bu fraksiya üzvləri Şərtlər
əlveriŞli olunca qanuni imkanlardan da istifadə etməyi lüzumlu bulurdular: bu
məqsədlə onlar iŞçi (fəhlə) sindikalarına soxularaq bunları iŞçi sinfinin həqiqi
mənfəətlərini müdafiəyə ilk sırada önəm verməyə təŞviq edirdilər. Bir ixtilal
partiyası olaraq bulunduğu konspirasiya Şərtləri daxilində belə menŞeviklər
demokratik üsullara sədaqəti zəruri görür, təŞkilata daxil komitələrin aŞağıdan
yuxarıya gələn demokratik bir seçim ierarxiyasına qəti bir önəm verirdilər.
Halbuki bolŞeviklər buna tamamilə zidd olan bir taktika yeridirdilər; bir
kərə bunlar burjua partiyaları ilə hər cür koalisiyanın əleyhində idilər; siyasi bir
sistem olaraq, çarlıq rejimi ilə birlikdə onlar iqtisadi bir sistem olaraq kapitalizmi
də devirmək əzmində idilər. IŞçi sindikalarına, iŞçilərin ekonomik mənfəətlərini
müdafiədən ziyada bunları rejimə qarŞı daima müxalif və mücadilə edən bir ixtilal
orqanı kimi baxırdılar. Partiyanın öz içindəki təŞkilat sisteminə gəlincə, aŞağıdan
yuxarıya gedən bir demokratik sistemi deyil, yuxarıdan aŞağıya gələn bir ixtilal
sistemini müdafiə edirdilər. “Inqilabçı azlıq” hakimiyyəti və mərkəziyyət bolŞevik
partiyasının dəyiŞməz Şüarı idi.
O zamankı Şərtlər daxilində Bakı Azərbaycan cümhuriyyətinin paytaxtını
təŞkil edən Bakı o zamankı Şərtlər daxilində yalnız Rusiyada sosialist
cərəyanlarının və çar əleyhdarı hərəkatların qaynar bir ocağı deyil, eyni zamanda
Qafqazda yaŞayan müsəlmanların və xüsusilə Azərbaycan türklərinin milli
hərəkatına mərkəzlik yapan bir Şəhər idi.
Milli Azərbaycan hərəkatının hər dürlü siyasi, sosial, iqtisadi və kültürəl
(mədəni) hərəkatları üzərində müəssir olan mərkəzi müəssisələr əksəriyyətlə
burada bulunurdu. Bakı sənayesində, petrol ocaqlarında çalıŞan iŞçilərin böyük bir
qismi ilə orta məktəblərdə təhsil edən gəncliyin mühüm qismini Azərbaycan
türkləri təŞkil edirdilər. Bu səbəblə burada fəaliyyətdə bulunan ümumi ixtilal və
müxalifət cərəyanlarının yanında müstəqilən hərəkatda bulunan yerli və milli
qruplarla təŞkilatlar da vardı. O cümlədən tərəfimdən təŞkil olunmuŞ, üzvləri
müxalif rus liselərində və digər orta məktəblərdə oxuyan Azərbaycan türk
tələbələrindən ibarət gizli bir dərnək vardı. Bu dərnək mənsublarının milli
hisslərini təhrik etmək, rus məktəblərində oxudulmayan türkcəni öz-özünə
ilərlətmək, yerli ədiblərin əsərlərini oxumaq, çarlıq əleyhinə yazılmıŞ ixtilal
Şeirlərini əzbərləmək və arada-sırada mətbəə üsulu ilə basılmıŞ bəyannamələr
dağıtmaq, iŞçilər arasına gedərək hürriyyət və inqilab fikirlərini bunların arasında
sistemli surətdə yaymaq kimi fəaliyyətlər də olurdu. Dərnəyin mətbəə üsulu ilə
intiŞar edən bir də “Hümmət” adını daŞıyan bir dərgisi (jurnalı) vardı.
Cəmiyyət və xüsusilə gənclik içindəki hər cür qaynaŞma və birləŞmələri öz
nüfuzları altına almaq üçün rəqabət edən bolŞeviklərlə menŞeviklərin fürsət
qaçırmayan propaqandistləri, təbii, bizim dərnəyə də soxulur, hər necə olsa da
bizləri öz hesablarına qazanmaq istəyirdilər. BolŞevik fraksiyası Tiflisə nisbətən
Bakıda daha qüvvətli idi.
Gərək bəhs etdiyim bu dərnəyimizə soxulan propaqandistlərdən, gərəksə
baŞqa Şərtlər daxilində qarŞılaŞdığım çarlıq əleyhdarı bəzi Şəxslərdən Bakıda
bolŞevik fraksiyasını idarə edən Koba adında enerjili birisinin olduğunu
eŞitmiŞdim.

Stalinlə ilk təmas

Bakı Petrol Sənayesi IŞçiləri Sindikası adını daŞıyan bir təŞkilat vardı;
iŞçilərin sırf ekonomik mənfəətlərilə əlaqədar olan bu rəsmi quruluŞ pərdəsi altında
gizlidən-gizliyə siyasi fəaliyyət də icra olunurdu. Çarlıq əleyhində gizli olaraq
çalıŞan milli təŞkilat üzvlərindən əmim oğlu Məhəmməd Əli yuxarıda adı keçən
sindikada katiblik vəzifəsini yapardı. Bir gün o, Kobranın bizimlə görüŞmək
istədiyini xəbər verdi.*
Bakı civarında olan Balaxanı petrol ocaqları məhəllərində bir fabrikanın
iŞçilərinə məxsus evlərdən birində çox bəsit bir otaqda qarŞımıza zəif, üzgün və * Məlum olduğu üzrə “Koba” Iosif Vissarionoviç CuqaŞvilinin ilk istifadə etdiyi uydurma addır.
Qafqazda ikən bu adı götürmüŞdü; Stalin adını isə sonra, Rusiya daxilində çalıŞmağa baŞlarkən qəbul
etmiŞdi. Yenə məlum olduğu üzrə “Koba” bir güclü romanından alınmıŞ çarlığa qarŞı mücadilə edən bir
çete qəhrəmanının adıdır.
ortadan bir az uzun boylu birisi çıxdı. Bəsit qiyafəli olan bu zatın çiçək pozuğu ilə
çopurlanmıŞ üzünə diqqət etdim, ciddi bir tövrlə gülümsünürdü. Bizi təbii və
sərbəst bir əda ilə qarŞıladı. Gürcü aksenti qüvvətlə hiss olunan bir rusca danıŞırdı.
Adi xoŞ-beŞdən sonra söz siyasi və sosial məsələlərə keçdi.
iübhəsiz ki, müsahibə o günlərin ən aktual bir məsələsi üzərinə gələcəkdi.
O zamankı sosialistlər, ümumiyyətlə, marksistlər, bolŞeviklərdə xüsusən iŞçi sinfini
və xüsusilə proletariatı idealizə etmək bir moda idi. Koba proletariat sinfinin digər
siniflərə nisbətlə tarixən üstün bir sinif olması üzərində durdu, dünyadakı
ədalətsizliklərin əsl səbəbi mülkiyyət əsasına dayanan kapitalist sistemindədir,
dedi. Dünyanı həqiqətən məsum görmək istəyən həqiqi hürriyyət və ədalət
tərəfdarları ona görə bu sistemi kökündən yıxmalıdırlar. Millətləri və çalıŞan
xalqları zülm və istibdadı altında tutan çarlıq bu sistemə əsaslanmıŞdır. Çarlığın
kökünü tamamilə kəsmək üçün bu mülkiyyət sistemi yıxılmalıdır. Belə dərin bir
inqilaba ancaq mülkiyyətlə bağlı olmayan proletariat sinfi hazır olar. Çünki o heç
bir Şeyə malik deyildir, onun malı ancaq iki əli ilə bir baŞıdır. Inqilab mövzusunda
yalnız proletariatın səmimiyyətinə inanmaq mümkündür. Marksistlərin məŞhur
seçilmiŞ sinif nəzəriyyəsinə uydurulan bu formulu Stalin bir də praktikada
rastladığı bariz bir misalla təsvir etdi. Mən, dedi, bir qrup iŞçilərlə konspirasiya
Şəraitində arada-sırada tapıŞır, təŞkilat və təbliğat iŞlərilə məŞğul olurdum.
Bu qrupa gedib-gələnlərin biri haqqında bir gün yoldaŞlara Şübhələndiyimi
söylədim, bu adam mənim heç xoŞuma getmir, dedim. Etibar edə bilmirəm. Sonra
bir neçə dəfə qarŞılaŞsaq da, o adamı aramızda görmədim. Bir gün maraqlandım,
nə oldu bu yoldaŞ, dedim, niyə gəlmir, deyə soruŞdum. IŞçilər:
- Koba yoldaŞ, siz bu adama etibar yoxdur, dediniz ha!.. Biz də onu dərhal
təmizliyə verdik!.. dedilər.
Ilk tanıŞ olduğu bizlərə “proletariat sədaqəti” haqqında anlatdığı bu
əhvalatdan çıxarılacaq nəticə aydındır.

Kobanın Vışinskiyə bir təbliği

Kobanı çox seyrək olaraq arada-sırada görürdüm. Dürlü konspirasiya
Şərtləri daxilində nadir təsadüflər bizi qarŞılaŞdırırdı.
1905-ci ildən sonra çarlıq mexanizmasında baŞ verən sarsıntı və zəifləmək
üzündən bəzi yerlərdə bir sıra ixtilal yüksəliŞi zühur edirdi. Bakı bu yüksəliŞ
yerlərindən biri idi. Burada müxtəlif vasitələrlə baŞ verən ümumi tətilllər, siyasi
nümayiŞlər və ümumi əfkarı çalxalandıran bir sıra soyğunçuluq, siyasi qətl kimi
hadisələrin havası içində müxtəlif ixtilal təŞkilatlarının yarı gizli fəaliyyətləri
formalaŞmaqda idi. Tez-tez toplantılar, konqreslər və konfranslar olurdu.
Günün birində Bakı civarında petrol təsfiyəxanalarının (neftayırma
zavodlarının) bulunduğu QaraŞəhər deyilən bir məhəldə idik. Gecənin gec
saatlarında bir dülgər atelyesində çarlıq əleyhdarı müxtəlif inqilab təŞkilatlarına
mənsub delegelərdən ibarət bir konfransda idik. Günün taktikasına aid olan
müŞtərək məsələlər müzakirə edilməkdə idi. Müzakirələr yuxarıda qeyd etdiyim
bolŞevik-menŞevik görüŞü üzərinə cərəyan edirdi. BolŞevik görüŞünü Koba, yəni
Stalin, menŞevik görüŞünü isə indi sovetlərin millətlərarası sözçülüyünü yapan
Andrey VıŞinski müdafiə edirdi.
O zaman azərbaycanca intiŞar edən çarlıq əleyhdarı milli müxalifət orqanı
“Təkamül” qəzetəsini bu toplantıda mən təmsil edirdim. Müzakirələr rusca idi. Rus
olmayan bir çoxları kimi mənim ruscam da çox mükəmməl sayılmazdı. Üslub və
qramer xətası da yapmamıŞ deyildim. Müzakirədə iŞtirak ilə təmsil etdiyim milli
müxalifət cərəyanının anladığı taktika icabı olaraq baltanı çarlığın da kökünə vuran
bolŞevik görüŞünə üstünlük verən bir ifadəm vardı. Bunu həzm etməyən o zamankı
menŞevik VıŞinski yapdığım yanlıŞlıqlara eyhamla:
- YoldaŞ, ədəbi deyil!.. - deyə üslubuma taxıldı (sataŞdı). Koba isə dərhal:
- Haydı, yoldaŞ VıŞinski, bir çıxıb türkcə, azərbaycanca danıŞ, baxaq kim
daha ədəbi danıŞır?.. - deyə ona qarŞı çıxdı.

Türkiyədə Gənc Türklər inqilabı

1908-ci ildə Türkiyədə Gənc Türklər inqilabı baŞ vermiŞdi. Hürriyyətsevən
dərnəklərdə, xüsusən Qafqaz türk və müsəlmanlarının fikir və siyasi hərəkat
mərkəzi olan Bakıda bu hadisə günün mövzusu idi. Bir təsadüflə Kobaya rast
gəldim.
- Osmanlı inqilabı haqqında bizim dərgiyə bir məqalə yazsanız, dedi.
“Bizim dərgi”dən məqsədi yuxarıda bir münasibətlə qeyd etdiyim Sənaye
IŞçiləri Sindikasının orqanı “Qudok” (“Düdük”) idi. Məqaləni yazdım. “Qudok”
redaksiyonuna gətirdim. Redaksiyanın o zamankı bir çox müəssisələr kimi iki üzü
vardı. Bir üzü rəsmi idi. Dərginin hökumətdən icazə almıŞ imtiyaz sahibi və məsul
müdiri iŞçilərdən SaŞa Samartsev adında birisi idi. Bunun arxasında dərginin bir də
gizli bir redaksiya heyəti vardı ki, buraya Koba ilə Timofeyev adında partiyalı bir
münəvvər daxildi. Heyət bir çəkməçi dükanının pərdə ilə ayrılan arxa tərəfində
toplanırdı. Türkiyədəki məŞrutiyyət inqilabı haqqında yazdığım məqaləni burada,
bu çəkməçi dükanında oxuyacaq, tədqiq edəcəkdik. Məqaləni oxuduq. Timofeyev
onu Şiddətlə tənqid etdi:
- Öz burjuaziyamızı tənqid edir və hətta ona xor baxırıq. Rəsulzadənin
məqaləsində isə Türkiyə burjua inqilabı öyülür. Özümüzdə xoŞ görmədiyimiz
bir Şeyi nə deyə Türkiyədə xoŞ görüb, idealizə etməliyik? - dedi: məqalənin rəddini
istədi.
Koba müdaxilə etdi:
- YoldaŞ yanılır, məsələni çox bəsitləŞdirirsən, - dedi. - Rusiya Şəraiti ilə
Türkiyə Şəraiti bir-birindən ayrıdır; bizdə bir reaksiyon deyə hesab olunan hadisə
Türkiyədə bir tərəqqi hadisəsidir. Rəsulzadənin məqaləsi çox yerindədir, orada
yürüdülən mühakimə çox haqlıdır, məqalə basılmalıdır. Nəhayət, məqalə basıldı.

Bizim 200 rublə

Yuxarıda izah etdiyim hərci-mərc illərində Rusiyada və Qafqaziyanın hər
tərəfində olduğu kimi, Bakıda da müxtəlif izinli və izinsiz cəmiyyətlər fəaliyyət
halında idilər. Ümumi xeyir iŞləri və maarif yapan cəmiyyətlərlə bərabər gizli
fəaliyyətlərdə bulunan siyasi-ideoloji təŞkilatlardan baŞqa hökumət idarəsindəki
zəiflikdən istifadə edən bir çox soyğunçu dəstələri də fəaliyyətdə idilər. Müxtəlif
ideyalar namına möhtəkirlik yapan bu quldur dəstələri zənginləri təhdid edərək
para çəkir, bəzilərini çalıb-çapır, aldıqları girov pulu müqabilində buraxır, çox kərə
böyük firmalara göndərdikləri təhdid məktubları ilə bunları xərraca bağlayırdılar.
Bakının məŞhur milyonerlərindən Musa Nağı bir aralıq tutulmuŞ, verdiyi böyük
miqdarda bir nicat puluna müqabil hürriyyətinə qovuŞmuŞdu. Hali-fəaliyyətdə
bulunan bu quldur dəstələri arasında bolŞevik partiyası hesabına çalıŞan bir
dəstənin də mövcudiyyətindən bəhs olunurdu. Bu çetenin baŞında isə Erivan
meydanının qəhrəmanı (bu hadisə məŞhurdur) Şəxsən Kobanın bulunduğu sonradan
öyrənilmiŞdi.
Sonraları, Istanbulda eŞitdiyim bir rəvayəti bu söylədiklərimlə ilgili
olduğundan burada zikr edim:
Sözü keçən dövrdə polisin acizliyini görən bəzi firmalar təhlükəsizliyini
verdikləri dolğunca maaŞ müqabilində Bakının “qoçu” deyə məŞhur olan
qoçaqlarına əmanət etmiŞdilər. O cümlədən məŞhur petrol Şirkəti Nobel bu
məqsədlə H.M.-yev deyilən birisilə bağlaŞmıŞdı. Bu zat 1927-28-ci illərdə
emiqrant ikən Istanbulda bir çoxlarına Bakıya aid xatirələri arasında Şayani-diqqət
bir hekayə danıŞmıŞdı:
BolŞevik partiyasının təhdid qolundan adı keçən firmanın neft alan Şöbəsinə
bir məktub gəlir. Məktub 50 000 rublənin müəyyən gün və saatda gələcək
yoldaŞlara təslim edilmək üzrə hazırlanmasını tələb edir. Firmanın müdiri H.M.-i
çağırır və ondan təyin olunan saatda terroristlərlə qarŞılanmasını tələb edir. H.M.
bir neçə qoçusu ilə birlikdə gözləyir. Təyin olunan saatda iki yoldaŞı ilə Koba (yəni
Stalin) peyda olur. Qorxu təlqin edən sərt bir baxıŞla H.M.-i süzən Koba ona ismi
ilə xitab edərək qandırıcı bir ifadə ilə:
- H., deyir, biz adi bir oğru-quldur deyilik. Kapitalizmə qarŞı vuruŞan bir
iŞçi partiyasıyıq. Hədəfimiz Rusiya çarlığıdır. Biz iŞçilər bu zülmün altındayıqsa,
siz müsəlmanlar iki zülmün altındasınız. BaŞqasının xüsusi mənfəətini qorumaq
üçün bizə qarŞı silah çəkmək, canınızı mənasız yerə hədər etməkdir. Halbuki bizim
aldığımız paralar hürriyyət üçün sərf olunur; bir millət olaraq sizin hürriyyətiniz də
bunun içindədir.
Bundan sonra H.M. bəyin müqaviməti qırılır və həmən arkadaŞlarına
dönərək:
- Biz pas, deyir.
Mahiyyətinə qısaca təmas etdiyim bu dövrdə mən Bakıda maarif yayan
“Nicat” cəmiyyətinin rəyasətində bulunurdum. Bu, rəsmi icazə ilə fəaliyyət yapan
bir cəmiyyət idi. Onun pərdəsi altında siyasi fəaliyyətdə bulunan gizli bir qrup
gizlənirdi. Bu qrup çarlığa qarŞı konspirasiya yapan bütün ixtilal partiyası və
qrupları ilə təmas halında idi.
Günün birində bolŞevik partiyası maliyyə komisyonuna mənsub üzvlərdən
bir neçəsi mənə müraciət etdi:
- MüŞtərək bağ gəzintisi yapaq, siz rəsmi ünvanınızı verir, biz də Şəhərdə və
cəmiyyət içində nüfuzu olan məŞhur xanım və bəylərdən, tanınmıŞ aktyor və
aktrisalardan mürəkkəb bir dəstə ilə bağ gəzintisinin baŞarılı olmasını təmin edərik,
dedi.
Nəticədə: “Necə olur-olsun, gəliri aramızda börüŞdürərik” təklifində
bulundu.
O dövrdə bu kimi kombinasiyalar adi iŞlərdəndi. Bunun heyrət ediləcək bir
tərəfi yoxdu. Idarədəki yoldaŞlarla görüŞdüm. Hamısı çarlıq əleyhdarı adamlar
olduğundan təklifi iyi qarŞıladılar. Hərəkətə keçildi. Bağ gəzintisi baŞlandı.
Bakının məŞhur vali bağçasında tərtib olunan bu bağ gəzintisi üç gün davam
edəcəkdi. Gəzintinin ilk günü baŞarılı oldu. YaxŞı gəlir əldə edildi. Bu temp ilə
davam edəcək olursa, gəzintinin tam bir gəlir verəcəyi hər dürlü Şübhənin xaricində
idi. Ikinci gün də gəzinti eyni temp ilə davam etdi.
Bu arada Şərikimiz maliyyə komisyonu üzvlərindən Serebryakov mənə
müraciət edir: “Kobanı tanıyırsan, onu Bayıl həbsxanasından (Bakının Bayıl burnu
deyilən xəlicində üç tərəfi su olan bir həbsxana qalası ki, bir zaman mən də bunun
sakinlərindəndim) qaçırmaq istəyirik, deyir. Bağ gəzintisinin baŞarılı olduğu və
yaxŞı hasilat verəcəyi Şübhəsizdir. Bizim hissəmizə düŞəcək gəlir hesabına yoldaŞ
Kobanın (yəni Stalinin) qaçırılmasını finansə etmək üzrə gəzintinin müdiri sifətilə
200 rubləlik bir avans versəniz minnətdar olarıq”, deyir; iŞin təcili olmasını da
Kobanın iki gün sonra gedəcək məhbuslar kəfiləsi ilə göndərmək zərurəti ilə izah
edir. “Hər ehtimala qarŞı bəklədiyimiz nəticə aldığımız avansı qapamayacaq olsa,
hissəmizə düŞən açığı dərhal ödəməyi təəhhüd edirik”, deyə təminat verməyi də
ihmal etmir. Məsələni yoldaŞlara deyirəm: istənilən avansı verməkdə bir maneə
görülmür.
Bağ gəzintisinin üçüncü günü kassadakı pulun hamısını, lotereya üçün
zərgərlik mağazalarından borc edilmiŞ gümüŞ əŞya qalıqlarını və sairəni toplayaraq
gəzintinin baŞ qadın müdiri madam Baykova, “maliyyə komisyonu” üzvü və
“Nicat” cəmiyyəti idarə heyəti üzvlərindən bir yoldaŞla birlikdə nəticəni bir
hesabat halında təsbit etmək üzrə madamın evinə doğru hərəkət edirik. Qubernator
iqamətgahının yanında bulunan Şəhər bağçasından aralanmıŞ, elə yan küçələrindən
birinə dönmüŞdük ki, əli silahlı banditlər arabalarımıza hücum edir, kassa pulu ilə
gümüŞ əŞyanı alır, üstəlik madamın bilərzikləri ilə sırğalarını da çəkib qeyb olurlar.
Təxmin edəcəyiniz bir həyəcan və təəssür içində madamın evinə gəlirik;
normal protokol yapacağımıza polis zəbti hazırlamaq lazım gəlir.
Bağ gəzintisi gözlənilmədən bir fiasko ilə nəticələnmiŞdi. Bizim Şəriklər
indi zərərləri qapamaq deyil, aldıqları 200 rubləlik avansı belə qaytarmaq
niyyətində deyillər. Bu gün-sabah deyə məsələni boyunlarından atırlar.
IŞin arxası var: Soyğunçuların bizzat bolŞeviklər partiyasına mənsub
terroristlər olduğu qüvvətlə söylənilir.
Lenin iŞ baŞına gəlincə çarlığın millətlərarası bütün borclarını ləğv etmiŞ
ikən, 1903-cü ildə Rusiya Sosial-Demokrat Partiyasının konqresini finansə etmək
üçün yapılan borcu dərhal ödəmiŞ, “Inqilab öz borcunu ödəyər!” deyə
lovğalanmıŞdı.
Ya bizim 200 rublə...

 *4