Mahnı oxuyan paxla
Bir kənddə bir kişi və onun A-tu adlı oğlu var idi. Onlar öz
kiçik tarlalarını əkib-biçərək onunla dolanardılar.
Onlar hava balaca işıqlaşandan bir dəqiqə belə başlarını qaldırmadan,
bellərini düzəltmədən tarlada işləyərdilər. Buna baxmayaraq,
yenə də bir qarnı ac, bir qarnı tox yatardılar.
Kişi çox qocalmışdı. A-tu da çox balaca idi. A-tunun işlətdiyi
toxa özündən azı üç dəfə böyük olardı.

Bir dəfə tarlada paxlaları yetişmişdi. A-tu xörək bişirmək üçün
bir az paxla dərdi, gəlib evin kandarında oturaraq bunları təmizləməyə
başladı. A-tu paxlaları təmizləyə-təmizləyə oxuyurdu:

– Göy, yaşıl, qırmızı paxlalar. Ay-ay, qırmızı paxlalar!

Birdən bir səs gəldi:

– Qırmızı paxla olmur.

A-tu başını qaldırıb heç kəsi görmədi. O tərəf bu tərəfə baxdı,
heç kəs yox idi.

“Əh, yəqin ki qulağım səsə düşdü”, – deyə A-tu düşünərək
yenə də paxlaları təmizləməyə başladı.

– Ay-ay, göy paxlalar! Ay-ay, qırmızı paxlalar! – deyə o,
oxumağa başladı.

– Qırmızı paxla olmur, – deyə əvvəlkindən də aydın eşidilən
həmahəng səs gəldi.

A-tu bərk təəccübləndi. Yenə o tərəf bu tərəfə baxdı, qapının
dalına baxdı ki, bəlkə orada birisi gizlənib, ancaq yenə də
heç kəsi görmədi.

– Qəribədir, axı, danışan kimdir?!

– Dou-er-paxladır, – deyə A-tunun qulağına səs gəldi.

– Sən haradasan? – deyə A-tu soruşdu.

– Burada ən böyük qının içindəyəm.

A-tu tez ən böyük paxla qınını axtarıb tapdı, onu bölmək
istəyirdi ki, o özü çırtlayıb açıldı və içindən balaca bir adam yerə
atıldı. Bu adamın boyu çeçələ barmaqdan böyük olmazdı. Bunun
dərisi ağappaq qar kimi idi, qalan hər yeri: saçı, qaşı, kirpiyi yaşıl
idi, hətta gözləri də yaşıl idi. Əynində yaşıl paltarı var idi,
ayağında, paltarı kimi yaşıl ayaqqabı var idi.

A-tu qorxusundan hətta atılıb-düşdü. O, ömründə birinci
dəfə idi ki əcaib şey görürdü. Bir xeyli keçəndən sonra, özünə
gəlib soruşdu:

– Sən eləcə qının içində olursan?

– Bəli, – deyə paxla cavab verdi. – Mən həmişə ən böyük
paxla qınının içində oluram.

– Sən orada nə edirsən?

– Mahnı oxuyuram.

Bu A-tunun çox xoşuna gəldi, o, dedi:

– Nə yaxşı oldu! Mahnı oxunanda mənim çox xoşuma gəlir.
Mən indi bu paxlaları təmizləyəcəyəm, sən də mənim üçün
oxuyarsan.

A-tu paxla qınlarını təmizləməyə başladı. Paxla isə oxumağa
başladı:

Təmizləyib qızardarsan paxlanı,
Nuş olsun, ye, ye, paxladan doyunca!

Paxla nəğmə oxuyan kimi A-tu özündə görünməmiş qüvvət
hiss etdi, barmaqları tez-tez işləyirdi və səbət bir göz qırpımında
təmizlənmiş paxla ilə doldu.

– Çox əcəb! – deyə heyrətlənmiş A-tu öz-özünə pıçıldadı.

– Paxla, səndən xahiş edirəm, gəl bir yerdə yaşayaq.

– Yaşayaq, – deyə paxla cavab verdi. – Ancaq başın necə qarışıq
olsa da, məni yaddan çıxarma, mən də sənin üçün nəğmə oxuyaram.

O biri gün A-tu paxlanı cibinə qoyub atası ilə biçinə getdi.
Onun əli sünbülə toxunan kimi, paxla astadan oxumağa başladı:

Yığıb sarı buğdanı, tökərik dəyirmana
Yığıb sarı buğdanı bişirərik qoğallar.
A-tu, paxlanın mahnısını eşidən kimi özündə qəribə bir
qüvvət hiss etdi. Onun hərəkəti, dağdan əsən şiddətli külək kimi
iti idi, işi də əvvəlkindən iki qat artıq gedirdi. Həmişə onu ötüb
keçən atası, indi ona çata bilmirdi və bunun üçün də qocalığından
şikayət edirdi.

İki gündən sonra A-tu atası ilə yeri belləməyə getdi. O, paxlanı
yenə də cibinə qoydu. A-tu toxanı əlinə götürən kimi paxla
oxumağa başladı:

İşləyirik yenidən, deyirik: bir, iki üç!..
Yumşaldırıq torpağı, qolumuza gəlsin güc!..

Keçən dəfə olduğu kimi, bu dəfə də mahnının səsini eşidən
kimi iki qat cəld işləməyə başladı. Atası isə heç cür ona çata bilmirdi.
A-tu həmin il, hansı işdən yapışırdısa, o işi əvvəlkindən iki
qat artıq və cəld görürdü, ona görə də onlar məhsulu həmişəkindən
iki qat artıq yığdılar. Anbarları taxılla ağzınacan dolu idi,
əkdikləri badımcan balqabaq boyda, balqabaq kudu boyda, kudu
isə çəllək boyda yetişdi.

Atası göyün xeyirxahlığını tərifləyirdi; ona elə gəlirdi ki, havalar
bu il yaxşı keçib, məhsul da yaxşı bitib.

Gələn il paxla dəyən vaxt, A-tu onları yığıb evlərinin kandarında
təmizləyəndə yoldan keçən bir avara, A-tuya yaxınlaşdı.
A-tunun qabağında görünməmiş iri paxlaları görüb, çox təəccüb
etdi və ondan soruşdu ki, bunları necə əkib-yetişdiriblər.

– Biz yeri yaxşı belləmişdik, – deyə A-tu cavab verdi. – Özləri
bitib, özləri gül açdılar, özləri də böyüyüb bu boyda olublar.

– Öz-özünə bu cür ola bilməz, – deyə avara səsləndi. – Burada
sehrbazın əli var.

– Hansı sehrbazın? Mənim ancaq mahnı oxuyan paxlam var,
– deyə A-tu cavab verdi.

– Mahnı oxuya bilir? Adicə paxladır? – deyə avara təəccüb etdi.

– Yox, adi paxla deyil! Bu, ən böyük paxla qınında olandır.

– Fərsiz! Sehrbaz elə budur də! Sən hələ bir paxla da təmizləyirsən!
Ürəyin istəyən hər bir şeyi ondan ala bilərsən!

Avara, fürsət tapıb A-tunun oxuyan paxlasını oğurladı.
Oğurluq da ki, bunun əlindən gəlirdi: avaraların işi-peşəsi, oğurluq
etmək və başqasının zəhməti ilə yaşamaqdır.

Avara, qaçıb evinə gələrək paxlanı stolun üstünə qoyub
bərkdən çağırmağa başladı:

– Ey paxla, çıx görək!

Paxla qını açıldı, balaca adamcığaz stol üstünə hoppandı.
Onun dərisi zərif və qar kimi ağappaq idi.

– Tez mənim üçün iri bir ev tikdir! – deyə avara onun üstünə
qışqırdı.

– Sonra nə istəyirsən? – deyə heyrətlənmiş paxla soruşdu,
dərisi saraldı.

– Sonra rahat bürünc bir çarpayı, çoxlu qəşəng paltar, sonra
da istəyirəm ki... – deyə avara güclə yadına salmaq istəyirdi...

– Dadlı balıq, şirin meyvələr, qoğal istəyirəm.

– Sonra nə istəyirsən? – deyə heyrətlənmiş paxlanın dərisi
yaşıllaşdı.

– Bir kisə ağzınacan dolu qızıl! – deyə nəhayət avaranın yadına
düşdü.

– Bunlar sənin nəyinə lazımdır?

– Nəyə lazımdır? Mən qəşəng paltar geyərəm, dadlı xörəklər
yeyərəm, bürünc çarpayıda uzanaram, başqalarına da əmr edərəm
ki, mənim üçün işləsinlər.

– Bəs onda sənin əllərin və ayaqların nə edəcək? – deyə
paxla ondan soruşdu. Paxlanın rəngi dərd-qəm rəngi olan kül
rəngi almışdı.

– Mənim üçün başqaları işləyəcək, mənim də hər şeyim olacaq,
daha öz əlim və ayağımla iş nə üçün görüm?

Paxla düşünüb dedi:

– Yaxşı. Toxanı götür, dalımca gəl. Sən orda – yerdə arzuladığın
hər şeyi taparsan.

Avara üstünü sıx hörümçək basmış toxanı götürdü, paxlanı
cibinə qoyub çölə getdi.

– İndi toxanı qaldır.

Avara toxanı qaldırdı, əmin idi ki, indicə toxanı yerə vuran
kimi içi qızılla dolu küp çıxacaq; paxla isə belə oxudu:

Yuxarı qalx, ey toxa,
Aman vermə torpağa!
Qonaq gəlib bir tənbəl,
İşi qoy olsun əngəl!

Avara ömründə birinci dəfə əldən-dildən düşənədək işlədi.
Onun əlləri toxanı özü qaldırıb düşürürdü, heç cür dayana bilmirdi.
Yeri toxaladı, toxaladı, qızıl isə heç görünmürdü.

– Bəs qızıl hanı? – deyə soruşdu.

– Bir az da səbr elə, – deyə paxla cavab verib oxumağında idi.

Avaranın qolları lap düşürdü, ancaq yumşaldılmış torpaq və
soxulcandan başqa heç nə, qızıl-zad görünmürdü.
Avara yalvarıb-yaxardı ki, ona rəhm etsin:

– Rəhmin gəlsin, ay paxla, daha oxuma!

– Fərsiz adam, işləməyə öyrəş, – deyə paxla o vaxtacan oxudu
ki, avara yerə yıxılıb daha tərpənə bilmədi.

Paxla da elə yox oldu ki, elə bil heç vaxt olmamışdı.
Avaranın sür-sümüyü günlərlə ağrıdı, ancaq o, yenə də tarlaya
gedirdi. O, özü paxlanın nəğməsini oxuyaraq bütün baharı
tarlada işlədi: yaman istəyirdi ki, qızıl tapsın. Doğrudur o, nə qızıl
küpünü, nə bürünc çarpayını tapdı, ancaq bunların əvəzində
payızda məhsul yığdı, onun çoxlu qəşəng paltarı və dadlı
yeməkləri oldu.

Deyirlər ki, o vaxtdan bəri avara həmişə nəğmə oxuyur, ancaq
o qabaqlar ağzını yemək və əsnəmək üçün açardı.

Bəs A-tu və onun qoca atası necə oldular?

A-tu öz balaca dostunu itirdikdən sonra uzun müddət qəmqüssəyə
batdı. Paxlanın nəğməsi olmadan işləmək onun üçün
çox ağır idi. Bir dəfə A-tu, güclə ağır toxanı qaldıranda birdən
paxlanın nəğməsini oxumağa başladı:

İşləyirik yenidən, deyirik: bir, iki, üç!..

İndi A-tu işləyəndə həmişə paxlanın nəğməsini oxuyur. O
elə istəyir ki, ən böyük paxla qını yetişdirə bilsin, oradan Doueri
tapıb qoca atasının dağlardan çırpı yığmasına kömək edən
nəğməni ondan soruşsun.

Yaxşı, görəsən A-tu belə bir paxla qını yetişdirə bildimi?
Əlbəttə, nəğmə ilə, özü də sehrli nəğmə ilə hər şey etmək olar.
Siz, soruşarsız ki, bəs şən Dou-er indi hardadır? O, həmişəki
kimi ən böyük paxla qınındadır, çünki ən iri paxla qını ancaq
zəhmət sevən adamların tarlasında yetişir.

Çin nağılları