Qaradağlılar/Giriş
Azərbaycanın  ünlü  soylarından  biri  də  Qaradağlılardır. Bu  soyad  özlüyündə  canlı  bir  tarixdir.  Eşidən  kimi  maraqlanırsan  ki,  görəsən hansı  Qaradağdandır? Azərbaycanda  iki  Qaradağ  mövcuddur. Biri  quzeydə, Bakının  ətrafında,  digəri  güneydə,  Arazın  sağ  sahilində. Bunlardan  başqa  hazırda  respublikamızda   Qaradağlı  adında  18,  Dağıstanda  isə  2  yaşayış  məntəqəsi  var. Çözələməli  olursan.     
Qaradağlı  soyunun  XIX  yüzildə  Qarabağda  məskunlaşmış  bir qolu, Məhəmmədqulu xanın uruğu  Xanqaradağski  soyadını  daşıyırdı. Biz  bu  soyadın  kökünü,  yayılma  arealını  öyrənmək  üçün  tarixə  baş  vurmalı  olduq. Əldə  etdiyimiz  materialları  araşdırarkən  bu  qənaətə  gəldik  ki,  soyun  tarixi  qədim  və  zəngindir. Ona  görə  də  yazımızı  materiallara  görə  üç  dövrə  ayırdıq. Ayrıntılar:  
Birinci  dövr:  Soyun  kökü  Ustaclı  elinin  tərkibində. Orta  çağları  əhatə  edən  yazıda  soyun  yaranması,  yerdəyişməsi,  yerləşməsi,  Səfəvilər  dövlətinin  ictimai-siyasi  yaşamında  mövqeyi  açıqlanır. Bu  yazıda əsasən  Xanqaradağskilərin  babalarının  daxil  olduğu  Ustaclı  elindən  və  oymaqlarından  danışılır.
Ikinci  dövr: Soyun  Qaradağ  dönəmi. Orta  çağdan  XIX  yüzilədək  bir  dönəmi  çevrələyən  bu  yazıda  soyun  bağlı  olduğu  Toxmaqlı  oymağının  Qaradağda  yaşamından,  siyasi  həyata  qatılmağından  ünlü  nümayəndələrindən,  soyun  şəcərəsindən  bəhs  edilir.
Üçüncü  dövr:  Soyun  Qarabağ  dönəmi. XIX  yüzildən  günümüzədək  bir  dönəmi  qapsıyan  bu  yazıda  Xanqaradağskilərin  ünlü  nümayəndələrinin  yaşam  yolundan,  yaradıcılığından  söhbət  açılır.
Qaradağlı  soyadının  tədqiqi  bir  sıra  önəmli  səbəblərə  görə  aktualdır. Bildirdiyimiz  kimi  hər  bir  soyadın  ardında   bir  tarix  durur. Soyadların  araşdırılması,  öyrənilməsi  tariximiz,  elmimiz  üçün  əhəmiyyətli  və  qiymətlidir. Kökümüz,  kimliyimiz  bəlli  olur.
Soyların  araşdırılması  tariximizin  öyrənilməsinin  bir  yönüdür. Bu  mövzuya  elmi  düşüncə,  araşdırıcı  baxımdan  yanaşdıqda  ortalığa  çox  mənalar  qoyulur. Bəzən  tarix  kitablarının,  xranologiyaların  yaddan  çıxardıqları  bir  qaranlıq  dönəmə   işıq  salınır. 
Soyun  tarixini  izlədikcə  bir  maraqlı  məqam  ortalığa  çıxır. Çeşidli  çağ  axımında  hardan  hara  gəlmişik. Haralarda  izimiz  yoxdur. Aramsız  savaşların,  köçürmə  siyasətlərinin  amansız  nədənində  paralanıb,  parçalanıb,  dürlü, müxtəlif  yerlə  səpələnmişik. Ağırbaşlı  bir qurum  olan  ustaclılar  Türkiyənin,  Iranın  və  Azərbaycanın  hər  köşəsində  binə  tutub. Bu  binəgüzarlığın  da  nədəni  macəraçılıq,  köçərilik  deyil,  yalnız  və  yalnız  siyasətdir.  
Qaradağlıların  tarixini  araşdırarkən  çeşidli  qaynaqlara,  arxiv  materiallarına,  tarixi  ədəbiyyatlara  müraciət  etdik. Ortaya qoyduğumuz bu kitab gərgin bir zəhmətin nəticəsidir. Bizə yardımçı olanlara təşəkkür edirik. 

Qaradağlılar