Qızıl, gümüş, mis
Uzaq keçmişdə Mis adında hökmdar, onun da Gümüş adlı vəziri
var imiş. Gümüş vəzir olsa da, mərifətdə, etibarda hökmdarı
geridə qoyardı.

Günlərin birində o, qapısının döyüldüyünü eşidir. Gələnin qonaq
olduğunu öyrənib, onu içəri aparır, qabağına cürbəcür yeməklər
düzdürür. Yeməkdən sonra aralarında şirin söhbət başlanır. Söhbət
əsnasında Gümüş qonağının qonşu Qızıl şah olduğunu, ov zamanı
yol azıb bura gəldiyini eşidir.

Hökmdarı Misin Qızıla düşmən kəsildiyini, onun torpaqlarına
göz dikdiyini bildiyindən narahat olmağa başlayır. Ancaq mətləbi
açıb qonağa söyləyə bilmir. Çünki bu qonağı başdan etmək kimi
başa düşülərdi. Ona görə də Gümüş nə olar-olar, deyib gözləməyə
başlayır.

Deyərlər, yerin də qulağı var. Çuğul Qızılın vəzirə qonaq olduğunu
Misə çatdırmışdı. Bundan sevinən hökmdar Gümüşü yanına
çağırıb Qızılı ondan tələb edir.

Vəzir əyilib hökmdarın qarşısında torpağı öpüb cavab verir:

– Şah sağ olsun, düz iyirmi ildir ki, sənə qulluq edirəm. Bu günə
qədər səndən heç nə istəməmişəm. İndi isə sənə yalvarıram, onu
mənə bağışla, onu məndən istəmə.

Vəzirin yalvarışına məhəl qoymayan şah deyir: “Onu əldən
ötürsəm, mənə səfeh deməzlərmi?! Sən də bir belə danışınca onu
təslim etsəydin daha yaxşı olardı”.

Şahın tələbi qarşısında vəzir özünü itirsə də, inadından dönməyib
deyir:

– Hökmdar, babadan qonaq xətirli saxlanıb bu yerlərdə. Qonağa
xəyanət edənin qapısına xalq tikan əkibdi. El adətini ayaqlayıb, qonağı
təslim edə bilmərəm.

Mis vəzirin bu cavabından qəzəblənir, cəlladı çağırır. Sonuncu
dəfə vəzirdən Qızılı tələb edir.
Deyirlər, ölüm qarşısında insanın dili çaşır. Ancaq vəzir çox cəsarətli
çıxır, son sözlərini təmkinlə deyir:

– Hökmdar, mən sənin qarşında üzüağ xidmət etmişəm. Əgər
günahkar övladımın başını istəsəydin, etiraz etməzdim. Görünür, bunlar
əbəs imiş. Daha səndən heç bir təvəqqəm yoxdu. Öldür məni. Beş
gün tez, beş gün gec. Onsuz da bir gün yaranan bir gün öləcəkdir.

Bundan sonra vəzir diz üstə çöküb, əllərini göylərə qaldırdı,
ürəkdən gələn bir səslə dua etdi:

– Xudaya, məni öz dərgahına üzüağ apar!..

Gümüşün başsız qalmış ailəsi məsələdən hali olsalar da, qonağın
yanında ah-nalə etməyib susmağı lazım bildilər. Qonağın ürə-
yinə xal salmağı, evin kişisini onun ucbatından itirdiklərini bildirmək
istəmədilər.

“Cidanı çuvalda gizlətmək olmaz!”. Qızıl da məsələdən hali
olur. O, insan dəyanəti, qonağa ehtiram qarşısında özünü itirir. Başsız
qoyduğu ailəni atıb getməyi şahlıq qüruruna, mənliyinə sığışdıra
bilmir. Burda qaldıqca ailəyə fəlakət gətirdiyini də hiss edir. Vəziyyətdən
çıxmaq üçün çarə axtarır. Nəhayət, bir gün əllərini göylərə
tutub deyir:

– İlahi, mənim ucbatımdan bir ailə köməksiz, başsız qaldı. Bu
dərdi çəkməkdən gül rəngim saralıb soldu. Sənə yalvarıram, elə et
ki, başsız qoyduğum ailəyə təsəlli olum.

Söz ağzından qurtaran kimi o, qiymətli daş-qaşa çevrilir.
Səxavətdə atasına oxşayan Gümüşün oğlu bu daş-qaşdan ovucovuc
el-obaya paylayır. Sonra hökmdara xəbər yollayır ki, Qızılı
bütün elin qarşısında ona təslim edəcəkdir.

Mis sevinib razılaşır. O, təbilləri çaldırıb bütün camaatı meydana
topladır. Hər şeylə maraqlanan əyan arvadları qabaqda dayanır.
Onlar intizarla Gümüşün oğlunun yolunu gözləyirlər.

Gümüşün oğlunun tək gəldiyini görən hökmdar qəzəblənir. Uca
səslə soruşur:

– Bə Qızıl hanı?

– Görmürsən?

– Yox!

– Gözündə tor var, hökmdar! Gözlərini silib, əyan arvadlarının
boyun-boğazına bax.

Mis bir şey başa düşməsə də, diqqətlə qadınlara baxmağa başladı.
Arvadlarına acgözlüklə baxan əyanların nifrət dolu baxışlarına
rast gələn Misin rəngi qızarmağa başladı. Elə bu zaman Gümüşün
oğlunun sonuncu mühakiməsini eşitdi:

– Görürsənmi, o, səxavətlə cavab verdiyi üçün bu hala düşüb.
Təəccüblənmə, arvadlar səxavəti, etibarı boyunlarında gəzdirir.
Bəs sənin mənliyin hanı?

Sonuncu sözü eşidən Misin hikkəsindən rəngi tutulub boğulur.
Deyilənə görə, o vaxtdan qızıl, gümüş, bir də mis rəngləri daşıdıqları
hökmdarların adıyla çağırıldılar.

Mənbə 

Əsatirlər, əfsanə və rəvayətlər. Bakı, "Şərq-Qərb", 2005. anl.az

Rəvayətlər