İsgəndər Zülqərneyn
Biri var idi biri yox idi bir padşah var idi. Bu padşah nə qədər
arvad alırdısa, övladı olmurdu ki, olmurdu. Padşah bütün rəmçiləri,
dərvişləri, həkimləri çağırmışdı ki, ona əlac eləsinlər. Heç biri bir əlac
eləyə bilməmişdi. Padşah xüfətinnən heyva kimi sapsarı saralmışdı.
Bir gün yatmışdı, aləmi-röyada gördü kü, bir pirani qoca kişi başının
üstündə dayanıb deyir:

– Ey padşah, sən kimi alsan övladın olmayacaq, bircə İsfahan padşahının
qızını alsan, ondan sənin bir övladın olacaq.

Padşah yuxudan ayılan kimi vəzir-vəkili, əyan-əşrəfi başına yığıb
yuxusunu onlara söylədi, tədbir istədi. Vəzir dedi:

– Padşah sağ olsun, burda elə bir çətin iş yoxdu. Elçi göndərək,
gedib qızı istəsinlər.

Padşah dedi:

– Birdən qızı vermədilər, onda?

Vəzir dedi:

– Padşahım, sənin adın-sanın yeddi iqlimə məlumdu, adını eşidəndə
padşahlar yata bilmirlər, kimin cürəti çatar ki, sənin qabağına çıxa
bilsin? Verməz, onun torpağını at torbasında daşıdıb dəryaya tökərik.
Bəli, vəzirin tədbirini hamı bəyəndi. Həmin gün vəzir kəcavəni
bəzədib öz adamları ilə  İsfahana yola düşdü.

Az gedib, çox gedib çatdılar həmən şəhərə. Ədəb-ərkanla padşahın
elçi daşının üstündə kəcavəni qoydular yerə. Padşahın adamları
tez gedib xəbər apardı ki, hansı padşahınsa adamları elçi daşının üstündə
oturublar. Padşah əmr elədi ki, gedin onları gətirin içəri. Gedib elçiləri
gətirdilər padşahın hüzuruna. Elçilər əhvalatı tamam başdan-başa danışıb
padşahın qızını istədilər.
Qızın atası dedi:

– Doğrudu, qızım mənim sözümnən çıxmaz. Mən kimə versəm o
gedər, amma qızımın üç şərti var. Gərək sizin padşah o şərtləri yerinə
yetirə, sonra razılıx verək.

Padşah əmr elədi, qızı gətirdilər, əhvalatı atası qızına söylədi, dedi:

– Qızım, indi sənin fikrin nədi?

Qız dedi:

– Mehriban ata, sən məni ilana da versən razı olaram, amma icazə
versən onlara üç şərtim var, ondan sonra tamam razılıx verərəm.

Elçi gələn vəzir dedi:

– Qızım, şərtlərini de görək nədi?

Qız dedi:

– Birinci şərtim odu ki, gərək onunla at minib, ox atam, ikinci şərtim
odu ki, qılınc vurub güləşəm, üçüncü şərtim də budu ki, gərək
padşah mənim suallarıma cavab verə.

Elçilər razı olub qızın sözlərini gedib öz padşahlarına söylədilər.
Padşah bu xəbəri eşidən kimi cin vurdu beyninə ki, Allahın işinə bax,
bir qız mənə meydan oxuyur, mən qızın ayağına gedib onunla güləşsəm
nə deyərlər? Yaxşısı budu ki, qoşun çəkim, dava eləyim. Vəzir
dedi:

– Şahım, dava eləyib qoşunu qırdırmağın nə xeyri var, əvvəlcə gəl
qızın təklifini yerinə yetirək, işdi bu baş tutmasa, onda dava eləyərik.

Padşah dedi:

– Axı ay vəzir, mənə yaraşmaz ki, durub gedəm qızın ayağına.

Vəzir dedi:

– Şahım, gəl sən təğyiri-libas ol, get, de ki, məni padşah göndərdi
ki, əvvəlcə mənnən at minib ox atsın. Əgər məni ötə bilsə sonra padşah
özü gələr.
Bu tədbir pa
dşahın ağlına batdı. Həmən gün təğyiri-libas olub bir
dəstə adamnan düşdü yola, gəlib çıxdı İsfahana. Qıza xəbər göndərdi
ki, gəlsin. Bəli, qız hazırlaşıb altdan geyinib, üstdən qıfıllandı, əlinə
ox, qalxan alıb, belinə qılınc bağladı. Bir dəstə adamla gəldi padşahın
yanına, dedi:

– Məni istəyən sənsənmi?

Padşah dedi:

– Yox bacı, məni padşah əvvəlcə göndərdi ki, görsün sənin mənə
gücün çatırmı? Əgər mənə gücün çatsa ondan sonra padşah özü gələcək.
Yoxsa hər xırda-xuruş işlərdən ötəri padşah bura gəlməz.

Qız istədi geri qayıtsın, fikirləşdi ki, camaat nə bilir əhvalat nə
yerdədi, hamı deyəcək yəqin qız qorxdu. Bir də cıdır düzünə, meydana
o qədər adam yığılmışdı ki, iynə atsaydın yerə düşməzdi. Hamı bilirdi
ki, qızla onu istəyən padşah at sürəcək. Bəli, hər ikisi atlanıb at çapdılar,
biri-birindən qabağa keçə bilmədilər. Atın üstündə üzüyün içindən
ox keçirdilər. Sonra başladılar bir-birinə qılınc vurmağa, gördülər qılıncdan
da bir şey çıxmadı, əl atdılar qurşax tutdular, dizləriynən yeri
kotan kimi eşdilər. Çox çətinliknən padşah qızın kəmərindən yapışıb
vurdu yerə. Padşah dedi:

– İndi sözün nədi?

Qız dedi:

– Sözüm yoxdu, amma de görüm sən kimsən?

Padşah açıb əhvalatı söylədi.

Qız dedi:

– Onda üçüncü şərtimi də yerinə yetirsən, razılıx verərəm.

Padşah dedi:

– Nədi şərtin?

Qız dedi:

– Dünyada ən gözəl nədi?

Padşah dedi:

– Ən gözəl könül sevəndi.

Bu söz qızın xoşuna gəldi. Qız razılıx verdi.

Bəli, əhvalat qızın atasına məlum oldu. Ədəb-ərkannan yeddi gün,
yeddi gecə toy eləyib qızı verdilər padşaha.
Padşah qızı alandan doqquz ay, doqquz gün sonra bir qəşəng oğlu
oldu. O saat tayaçılar tutuldu, gecə-gündüz bu uşağa baxıb böyütdülər.
Uşağın adını İskəndər qoymuşdular. İskəndərin uşaxlıqdan bircə
eybi varıydı. Təpəsinin ortasınnan bir buynuz çıxmışdı. Başına uzun
bir şiş papax qoyardı ki, buynuzu görükməsin. Bəli, dayələr İskəndəri
böyüdüb boya-başa çatdırdılar. İskəndər bütün elmlərin sirrini tamamkamal
öyrənib açarın qoymuşdu cibinə.

İş belə gətirdi ki, İskəndərin atası öldü. Gətirib oğlunu yerində
padşah qoymax istədilər. Padşahın paxıl vəzirlərindən biri dedi:

– Bizim dədə-baba qaydamız var, gərək quş uçurdax, kimin başına
qonsa, onu da padşah seçək.

Elə də elədilər. Quşu uçurtdular. Quş düz gedib qondu İskəndərin
başına. Gətirib atasının yerində onu padşah qoydular. İskəndər elə bir
padşah oldu ki, adı-sanı hər yerə yayıldı. İskəndər yetmiş yeddi ölkədən
baci-xərac alırdı. Bütün padşahlar onun adını eşidəndə tir-tir titrəyirdilər.
İskəndərin şəhərində hər həftə bir dəllək ölürdü. Heç kim
bu sirdən baş çıxara bilmirdi. Demə İskəndər hər dəfə bir dəllək çağırıb
başını qırxdırandan sonra öldürtdürürmüş. Şəhərdə dəllək qalmamışdı,
hamısını öldürüb quyuya atdırmışdı. Padşah bir gün yenə vəzirini yanına
çağırıb dedi:

– Vəzir, başımı tük basıb, bir dəllək tap, gəlib qırxsın.

Vəzir dedi:

– Qibleyi-aləm sağ olsun, şəhərdə dəllək qoyubsan ki, çağırım?

Padşah dedi:

– Bilmirəm, hardan olur-olsun tap gətir.

Vəzir əlacsız qalıb, getdi kənddən bir çoban dəllək tapdı. Dəlləyi
fikir götürdü. Bilirdi ki, ora gedən dəlləklərin heç biri geri qayıtmır.
Amma səbəbini bilmirdi. Dəlləyin varı-yoxu bircə qoça anası varıydı.
Anasıynan halallaşıb gəldi padşahın yanına, əli əsə-əsə onun başını
qırxdı və başının ortasında olan şiş buynuzu gördü. Dəllək elə ki, padşahın
başını qırxıb qurtardı, gördü ki, onu da öldürmək istəyirlər. Padşaha
yalvardı ki, qoca anama yazığınız gəlsin, məni ona bağışlayın.
İskəndər dedi:

– Əgər bu sirri saxlayıb heç kimə deməsən, səni öldürmərəm, işdi,
bir adam bu sirri bilsə, o günü sənin başını bədənindən ayıracam.
Oğlan and-aman eləyəndən sonra onu buraxdılar.

Dəllək beş həftə bu sirri içəri verib uddu. Fikir onu sapsarı saraltmışdı,
günü-gündən əriyib çöpə dönmüşdü. Anası iə qədər yalvarırdı ki,
oğul, axı sənin dərdin nədi belə saralıb-solursan, de, bəlkə əlac elədim.
Oğlu dedi:

– Ana, bu sirri heç kimə deyə bilmərəm.

Anası çox yalvardı, yaxardı, yenə demədi. Axırda dəllək gördü sirr
qarnını deşir. Gedib meşədə bir yumuşax yerdə torpağı eşib bir çuxur
qazdı, ağzını çuxura tutub üç dəfə yavaşcadan dedi: “İskəndərin buynuzu
var, buynuzu”. Sonra çalanı yenə torpağnan doldurdu. Aradan bir
neçə ay keçdi, həmən çaladan çoxlu qarğı çıxdı. Vaxt oldu ki, bir
çoban gəlib burdan keçəndə həmən çalada bitən qarğılardan kəsib
tütək qayırdı, başladı çalmağa. Hansı havanı çaldısa elə tütəkdən səs
gəldi ki, İskəndərin buynuzu var, buynuzu. Çoban qaldı məəttəl ki, bu
nə sirdi.

Günlərin birində İskəndərə xəbər gətirdilər ki, hər yerə yayılıb ki,
İskəndərin buynuzu var, buynuzu. İş o yerə çatıb ki, çobanların tütəyi
də bu havanı çalırlar. İskəndər bu sözləri eşidən kimi cin atına minib
əmr elədi dəlləyi əli-qolu bağlı gətirsinlər. Cəlladlar o saat oğlanı
tapıb gətirdilər, şahın hüzuruna. Şah dedi:

– Necə olub sirri hamı bilir?

Dəllək and-aman elədi ki:

– Sirri heç kimə deməmişəm.

Padşah dedi:

– Düzünü de!

Dəllək dedi:

– Padşah sağ olsun, gördüm dərd qarnımı yırtır, axırda gedib meşədə
bir çala qazdım. Əyilib bu sözləri o çalaya dedim, sonra da üstünü
torpaxladım, bundan savayı heç kimə bir söz deməmişəm.

Padşah başa düşdü əhvalat nə yerdədi. O gündən padşahın adı
qaldı İskəndər Zülqərneyn.

İskəndər, qəzəbindən od tutub yanırdı. Vəzirini çağırıb dedi:

– Vəzir, qoşunu hazırla, uzax bir yerə səfərə çıxacam.

Vəzir xəbər aldı:

– Şahim, xeyir ola, nə səfərdi?

İskəndər dedi:

– Vəzir, eşitmişəm zülmətdə dirilik suyu var, kim onu içsə ölmür,
sağ qalır.

Vəzir İskəndərin xasiyətini bilirdi deyin heç nə demədi. Həmin
gündən tədbir töküb hazırlıx gördü. Nə qədər bilici adamlar, dünya
görmüş qocalar vardısa İskəndər hamısını yığıb məsləhət-məşvərət
elədi, heç biri ora getmək üçün bir yol tapa bilmədi. İskəndər dedi:

– Yaşı ötmüş, dünya görmüş qocalardan daha kim qalıb bura gəlməmiş?
Dedilər ki, filan yerdə üç yüz yaşında bir qoca var, yerinnən tərpənə
bilmir, pambığın içində saxlayırlar, bircə ona deməmişik.
İskəndər dedi:

– Vəzir, dur gedək o qocanın yanına.

İskəndərlə vəzir gedib qocanı tapdılar, əhvalatı ona söylədilər.
Qoca dedi:

– Oğul, zülmət dünyasına iki adamdan savayı heç kim gedib çıxa
bilməyib.

İskəndər dedi:

– Qoca, kimdi onlar?

Qoca dedi:

– Biri Xizr1, biri də Axirət zaman.

İskəndər dedi:

– Qoca, bəs mən necə, gedə biləcəm, ya yox?

Qoca dedi:

– Oğul, gedəcəksən, amma qayıdandan sonra öz qılıncının altında
öləcəksən.

İskəndəri fikir götürdü, amma öz-özünə dedi: “Ölsəm də, qalsam
da gedəcəm”.
İskəndər qocadan zülmətin yolunu soruşdu. Qoca dedi:

– Oğul, ora yeddi il, yeddi ay gecə-gündüz yol gedəcəksən, yolda
qayış baldırlara, ilan-çayana, əjdahalara rast olacaxsan. Gedib bir yerə
çıxacaxsan ki, ordan o üzə atlarınız getməyəcək. Düşüb atların nalını
sökərsiniz. Sonra gedib bir qarannıx dağa çıxacaxsınız, orda bir bulax
var, özünlə bir ölü balıx götürərsən, o bulağa çatanda ölü balığı atarsan
suya, əgər dirilsə onda bilginən ki, dirilik suyunu tapıbsan.

İskəndər qocanın yanından çıxıb qoşunuynan, dəm-dəsgahıynan
başladı zülmətə getməyə. Az getdilər, çox dayandılar, çox gedib az
dayandılar, gəlib bir cəzirənin düzünə çıxdılar. Bu cəzirədə o qədər
ilan, əjdaha varıydı ki, addım atmağa yer yoxuydu. Qoşun başladı bunları
qıra-qıra getməyə. Amma bu ilan-çayan qoşunun yarısını öldürdü.
Birtəhər ölüm-zülümnən burdan çıxıb getdilər. Qabaxlarına qalın
meşə çıxdı. Elə yenicə atlardan, dəvələrdən düşüb bir az meşədə rahatlanmax
istəyirdilər, bir də gördülər hər tərəfdən şirlər, pələnglər,
ayılar, qurdlar-quşlar, bütün vəhşi heyvanlar bunlara hücum elədi. İskəndər
Zülqərneyn gördü ki, burdan tez çıxmasalar tamam qırılıb qurtaracaxlar.
Gecəynən başladılar getməyə. Bir xeylax gedənnən sonra
gəlib bir dağın başına çıxdılar. Nə qədər atları sürdülərsə heç biri yerdən
tərpənə bilmədi. Atların ayaxları yerdən qopmurdu, elə bil mıxlamışdılar.
O saat qocanın sözü düşdü yadlarına. Atlardan düşüb nallarını
sökdülər. Təzədən atlanıb başladılar getməyə. Gedib elə bir yerə
çıxdılar ki, hər yer tamam zülmətin içindəydi, göz-gözü görmürdü. İskəndər
bir təhər şamnan, çaxmax-qonan, iməkləyə-iməkləyə axtarıb
bir bulax tapdı, tez balığı suya saldı. O saat balıx dirilib başladı
üzməyə.

İskəndər barmağını dişlədi ki, bura zülmət dünyasıdı, bu bulax da
zülmət suyudu. Tez ovcunu doldurub doyunca sudan içdi. Sonra qayıtdı
ki, bir qabdan-zaddan gətirsin ki, sudan doldurub aparsın. Bir də gələndə
nə qədər axtardısa bulağı tapa bilmədi. Təzədən atlanıb başladılar
geri qayıtmağa. Elə ki, İskəndər zülmət dünyasından çıxıb gördü on
beş yaşında oğlan olub, özü də tamam quşların, heyvanların, otların,
çiçəklərin, ağacların dilini bilir. Bu işə İskəndər bir tərəfdən sevinirdi,
bir tərəfdən də qəmgin olurdu. Çünki qoca demişdi ki, sən abihəyat
suyunu içsən də öləcəksən. İskəndər içdiyi sudan başqa, bir
bulax da varıydı, həmişəlik abi-həyat o bulaxdaydı ki, İskəndər ondan
içə bilməmişdi. Bəli, bunlar elə bir yerə gəlib çıxdılar ki, hər yer daşkəsək,
qaya-qaltan idi. Yaman yorulmuşdular. İskəndər Zülqərneyn
dincəlmək üçün yer axtarırdı. Axırda böyük bir qayanın dibində yatmaq
istədi. Baxdılar ki, padşahın üstünə gün düşür, nizələrinin, qılınclarının
ucunu yerə sancıb başlarını bir-birinə söykədilər, üstünə tirmə
şal atdılar ki, kölgə olsun. Bu səs-səmirə İskəndər yuxudan ayıldı,
gözlərini açıb gördü nizədən, qılıncdan buna çadır qurublar. O saat
barmağını dişlədi ki, qoça deyən söz deyəsən düz çıxacax, mənim ölümüm
yaxınlaşıb. Elə bu fikirnən durub çadırın altınnan qaçmax istədi.
Birdən göy guruldadı, ildırım çaxdı, gurultuynan göydən bir ifritə2
endi. İfritə İskəndərin başının üstündəki dağ boyda qayanı itələyib
saldı çadırın üstünə, İskəndər Zülqərneyn qayanın altında qalıb əzikəzik
oldu. Bütün qoşun tökülüb qayanın altından İskəndəri yarımcan
çıxartdılar. İskəndər bir ah çəkib vəsiyyət elədi.

Vəzir, vəkil, qoşun əhli İskəndərin meyidini götürüb qayıtdılar öz
vətənlərinə. İskəndər vəsiyyət eləyəndə demişdi, mən harda ölsəm,
öz torpağımda dəfn eləyərsiniz. İskəndəri öz vətəninə gətirdilər.
Bütün şəhər əhli başdan-ayağa qara geyindi. Çox böyük cahi-cəlalnan
İskəndəri kəcavəyə qoyub aparırdılar. Amma qəribə bir möcüzə oldu.
Ölünün qolunu nə qədər tabutun içinə qoyurdularsa, yenə qolu tabutdan
eşiyə çıxırdı, ovucu da açıx qalmışdı. Bu işə hamı məəttəl qalmışdı.
Axırda gedib əhvalatı İskəndərə zülmət dünyasının yolunu görsədən
qocaya dedilər.

Qoca dedi:

– Oğlum, gedin onun ovcuna yerdən bir xışma torpax tökün. Onun
gözü torpaxdan doymayıbdı.

Bəli, qoca dediyi kimi gəlib yerdən bir xışma torpax götürdülər.
Torpağı meyidin ovcuna tökən kimi ovuc yumuldu, qol da çəkildi tabutun
içinə. Padşahı dəfn eləyəndən sonra qırx gün, qırx gecə ehsan,
xeyrat verdilər.

İndi sizə kimnən deyim, İskəndər Zülqərneynin anasınnan. İskəndərin
anası oğlunun ölümünə dözə bilmirdi. Hər gün gedib qəbirin üstünə
döşənib ağlayırdı. Günlərin birində arvad yenə qəbirin üstünə döşənib
ağlayanda yerin altından səs gəldi ki, ey insan, axı sən ağlamaxdan
bizi yordun, de görək hansı İskəndəri istəyirsən?

Arvad dedi:

– Mən İskəndər Zülqərneyni istəyirəm.

Bu dəfə İskəndər cavab verdi:

– Ana, mən elə bilirdim ki, dünyada təkcə mənəm. Amma onu bil
ki, burda məndən də aşağıda, yerin yeddi qat təkində o qədər İskəndərlər
yatır ki, heç sayı-hesabı yoxdu. Dur get evinə, ağlamaxdan heç
nə çıxmaz.

İskəndərin anası oğlunun bu sözlərini eşidəndən sonra düz gəldi
evlərinə. Burda nağıl tamam oldu, qazan aşla doldu, toxlar yedi, aclar
doydu.

Azərbaycan nağılları