Stalinlə ixtilal xatirələri/Moskvadan fərar
Tam bu günlərdə Bakıdan yoldaĢlar gəlmiĢ, orada təĢkilatın vəziyyətinin
düzəldiyini, “Müsavat” qeyri-leqal hərəkatının canlandığını bildirmiĢdilər. TəĢkilat
arzu edərsə mənim xaricə çıxaraq orada milli hərəkatı təmsil edərək fəaliyyətə
baĢlamanın faydalı olacağı qənaətində olduğunu bildirirdi. Digər tərəfdən,
Moskvada qaldıqca ətalətə məhkum olunur və üstəlik Stalin taktikasının bizi “iĢə
cəlb etmək” cəhdlərinə qarĢı daima sayıqlıq göstərmək məcburiyyətində qalırdıq.
Yuxarıda qeyd etdiyim vəchlə inqilabın əvvəllərində bəzi misallarda
gördüyümüz kimi Sovet hökumətinin müvəffəqiyyətilə öz kontrolunda olmayan bir
sahəyə çıxmaq təsəvvürü də artıq meydandan qalxmıĢ olurdu. Yeganə çarə
qaçmaqdı.
Günün aktual məsələsi bu fərarı təĢkil etmək və planı müvəffəqiyyətlə
tətbiq etməkdi.
Bunun üçün Moskvada qalıb, mədəniyyət sahələrində olsa da, iĢləməyə
qərar vermiĢ kimi davranmaq təsəvvürünü yaratmaq üsuluna keçdim. Bu məqsədlə
“Vostok” adı ilə Pavloviçin idarəsində çıxan qalın bir məcmuədə nəĢr edilmək
üçün Sasanilər dövründəki məĢhur Məzdək hərəkatı haqqında məqalə qələmə
aldım. Məlum olduğu üzrə, Məzdək Sasani Qubad zamanında peyda olmuĢ bir
kommunist peyğəmbəri idi ki, təlimi ilə Ģahı öz dininə döndərmiĢ, məmləkətində
mallarla qadınların ictimailəĢməsini nəzərdə tutan kommunist məzhəbinin rəsmən
qəbulunu təmin etmiĢdi. Sonra ƏnuĢirəvanın qəti bir müdaxiləsi ilə bu məzhəb
tərəfdarları payaya keçirdilmiĢ, Məzdək də edam edilmiĢdi.
NəĢr üçün verdiyim bu elmi məqalə ilə birlikdə bir də Azərbaycan tarixinin
tədqiqi ilə məĢğul olduğumu irəli sürərək, Leninqradda Elmlər Akademiyası
kitabxanasında Azərbaycan tarixi ilə əlaqədar xüsusi bir neçə əlyazmanı tədqiq
etmək üçün ġərq Dilləri Ġnstitutunda yay istirahətindən istifadə edərək Leninqrada
getmək məqsədilə məzuniyyət aldım.
Leninqradda Leninqrad ġərq Dilləri Ġnstitutunun yayda boĢ olan sinif
otaqlarından birində yerləĢərək Akademiya kitabxanasına gedir və baĢda prof.
Marr, Bartold və sairə olmaq üzrə akademiya professorları ilə görüĢərək,
Azərbaycan tarixi və ədəbiyyatına aid mövzular üzrə söhbətlər etməklə Leninqrada
gəliĢin həqiqi məqsədini pərdələyə bildim.
Əl altından hələ Moskvada ikən görüĢdüyüm dostlarımdan aldığım
tövsiyələrə görə, xüsusilə mərhum Musa Begiyevin vasitəsilə Fin körfəzi üzərindən
Finlandiyaya keçmək planının həyata keçməsi təfərrüatını hazırlamağa baĢladım.
Leninqraddakı tatarların bu xüsusda təcrübələri vardı. Məndən əvvəl bu
təcrübədən prof. Sədri Maqsudi Arsal, redaktor Abdulla Taymas bəylər istifadə
etmiĢdilər; və Helsinqforsa çıxaraq sovet cəhənnəmindən qurtarmıĢdılar. Fəqət
onlar qaçarkən qıĢ mövsümü idi. Körfəz donmuĢ və qarla örtülmüĢdü. Bu yolu
onlar xizəklə keçmiĢdilər. Ġndi isə mövsüm məktəblərin tətilə buraxıldığı bir yay 
mövsümüdür. Körfəzdən ancaq bir qayıqla keçmək olar. Bütün məsələ etibarlı bir
qayıqçı tapmaqda idi.
Musa Begiyev məni Fin körfəzinin kənarında bir tatar evinə gətirdi.
SözləĢilən fin qayıqçıları gecənin yarısında bu evə yanaĢacaq, məni götürüb yola
çıxacaqdılar. Gəldiyimiz evdə bir tatar müsafirinə rast gəldim. Demə bu, 1917-ci
ilin mayında Moskvada toplanan məĢhur Müsəlman qurultayının
nümayəndələrindən imiĢ. Məni dərhal tanıdı. Qurultaydakı müvəffəqiyyətlərimdən
həyəcanlı danıĢmağa baĢladı. Mən tez mövzunu dəyiĢdirdim, tarixi xatirələrin
canlandırılması vaxtının olmadığını ona hiss etdirdim (konspirasiya Ģəraitində
1917-ci il Moskva Müsəlman qurultayının nümayəndələrinə bu ilk təsadüf deyildi).
SözləĢilmiĢ saatda qayıqçılar gəlmədilər. Mütləq bir hadisə oldu, deyə məni
narahatlıq bürüdü. Ertəsi gün oradan dərhal uzaqlaĢmaq, baĢqa bir yerdə qalmaq
lazım gəlirdi.
Ġkinci bir qayıqçı tutuldu. Bu dəfə göz önündəki bağ evində deyil, Ģəhər
kənarındakı bir fin kəndində qalacaq, gecənin hamının yatdığı bir vaxtında
kimsəyə sezdirmədən sahilə enəcək və qamıĢlıqda əvvəldən gizlədilmiĢ qayığa
minərək dənizə çıxacaq və beləliklə Fin körfəzini keçərək qarĢıdakı Finlandiya
sahilinə çıxacayıq.
QərarlaĢdırılmıĢ saatda müəyyən edilmiĢ bir fin kəndindəyik. Biri qoca,
digəri gənc iki fin qayıqçısı bizi götürəcək. Qoca bir az rusca bilirsə, gənc yalnız
fincə danıĢır. Müqəddəratımızı bunların əlinə təslim edəcəyik.
Kəndlinin daxmasına girincə bir sürprizlə qarĢılaĢıram. Burada biri qız,
digəri oğlan iki tatar uĢağı var. Bunlar da mənimlə bərabər yolçuluq edəcəkdilər.
Ana-ataları o tərəfdə olan bu uĢaqları öz ailələrinə qovuĢdurmaq vəzifəsini də
insanlıq naminə mən öhdəmə götürməliyəm. Əvvəlcə bilsəydim, təbii, üzərimə
belə bir külfəti almazdım. Fəqət indi olan oldu, keçən keçdi qarĢısındayam.
Gecənin yarısında qumlar üzərində adətən sürünərək qamıĢlığa gəldik. Finlər
qayıqlarını qamıĢlıqlardan çıxardılar; iki uĢaq ilə bərabər məni də qayığa
mindirdilər. Bizi ötürməyə gələn tatarlarla vidalaĢaraq, səssizcə dənizə çıxdıq.
Qoca qayıqçı əvvəlcədən mənə xəbərdarlıq etmiĢdi. DanıĢmayacaqdıq, səs
salmayacaqdıq. Çünki su keçiricidir. Səsimizi KronĢtad müĢahidə qülləsi dərhal
eĢidər. Projektorla olduğumuz nöqtəni tapar və qayığımızı pulemyot atəĢinə tutar.
Hərəkət etdiyimiz gecə yağmurlu bir gecə idi. Uzun zaman Ģimalın məĢhur
aydın gecələri keçsin deyə gözləmiĢdim. Aydın gecələr keçmiĢ, arxasından
aydınlıq gecələr baĢlamıĢdı. Daha gözləyə bilməzdim. Çünki məzuniyyətimin vaxtı
qurtarır, Moskvaya qayıtmağımın gecikməsi Ģübhəyə səbəb olar; bütün planım alt-
üst olardı. Onun üçün yağmurlu bir gecəni xüsusi seçmiĢdim.
Gecə saat 12-dən sonra dənizə çıxmıĢ, səhər saat 7 radələrində dan yeri
ağararkən fin sahilinə yaxınlaĢırdıq. Yandan əsən namünasib bir külək bizi təkrar
rus sərhədinə apara bilər narahatlığı içindəyik. Qayığımız sahilə yanaĢar-yanaĢmaz
silahlı fin gözətçiləri bizi tuturlar.
Oradan Feriokidəki qarantində on beĢ gün qaldıqdan sonra Helsinkiyə;
Helsinkidə bir aya qədər tatar koloniyasının müsafiri olduqdan sonra Almaniyaya,
oradan Parisə, Parisdən də Ġstanbula gəldim. Ġstanbul o zaman hələ müttəfiq
ordularının iĢğalı altında idi. Fəqət eyni zamanda Ģəhərdə milli qüvvə nümayəndəsi
vardı və polis də Ankara hökumətinin əlində idi.
Burada yoldaĢlarla birləĢərək milli nəĢriyyata qərar verdik və ilk iĢ olaraq
Stalinə, surəti aĢağıda dərc olunan məktubu göndərdim:

Stalinə məktub 

“Möhtərəm Stalin,
QurtuluĢum dostlarım üzərində xoĢ bir heyrət təsiri buraxmıĢdır. Onlar,
təbii, haqlıdırlar. Fəhlələrdən bir çoxu müsavatçı olduqları üçün
güllələnmədilərmi? Bu saatlar daxilində, adı çəkilən partiyanın rəisi olmaq hesabilə
mənim qurtuluĢum bir növ möcüzə imiĢ. Vaqiənin tərifi, bu təbirə layiqdirsə, insaf
tələb edir, qeyd edim ki, bu möcüzənin səbəbi-kəraməti Sizsiniz; çünki keçmiĢ
dostluğu unutmayaraq məni Bakı zindanından çıxarmağa lüzum gördünüz.
Moskvada olduğum iki il əsnasında dostluğumuzdan faydalandım. Bəzi
məhrumiyyətlərə məruz qaldımsa da bunlar hər kəsin ümumiyyətlə yükləndiyi
məhrumiyyətlərdən ibarət olub, mənə aid bir xüsusiyyətə malik deyildir. Əksinə,
bəzən elə olurdu ki, bir sıra imtiyazlardan belə faydalanırdım. Bunun üçün Sizə
təĢəkkür edirəm.
Moskvadan ayrılarkən Sizinlə görüĢə bilmədim. Çünki Rusiyanı gizlincə
tərk etməyə qərar vermiĢdim. Bu hərəkətimdə Sizə qarĢı hörmətsizlik
görməyəcəyinizə ümid edirəm. Səfər üçün icazə istəmədim; iĢin mənfi tərəfini
mülahizə etdim. Bəlkə Siz icazə verməzdiniz; o zaman hər nə cür olsa da Rusiyanı
tərk etmək haqqındakı qərarımdan tamamilə vaz keçmək lazım gəlirdi. Halbuki bu,
mənim üçün mümkün olan iĢ deyildi. Çünki bu, özümü rədd etmək və əbədi olaraq
tam bir fəaliyyətsizliyə məhkum etmək demək idi. Eyni zamanda bu, Rusiyada
cərəyan edən hadisələrin və hüsulə gəlməkdə olan halın dilsiz bir müĢahidi qalmaq
olardı.
Hazırda Rusiyada hüsulə gələn hadisələr isə bundan yüz il əvvəl cərəyan
edən hadisələrdən baĢqa bir Ģey deyildir. Yüz il əvvəldə olduğu kimi indi də
Rusiya müstəmləkələri bir yerə toplamaqdadır.
Taleyin hökmü ilə hakimiyyəti ələ keçirmiĢ kommunist firqəsi
ideologiyanın bütün cəbhələrində geri çəkilə-çəkilə keçmiĢ rus imperiyasının
bərpası fikrinə dayandı. Bu fikir isə firqənin ideoloji Ģüarlarından ziyadə hakim
olduğu mühitin cahangiranə təmayüllərindən doğmuĢ bir sıra mənafe və hədəfə
malikdir. Bir hökumətin rəsmi ideologiyası zadəgan Ģovinizmindən fəhlə
kosmopolitizminə təbəddül edərsə, bundan məsələ çox da dəyiĢməz və ən sonunda
geridə qalmıĢ və az inkiĢaf etmiĢ millətlərin milliyyətlərindən məhrum olmasına 
(denasionalizə olması), digər bir milliyyətə təmsilləri (assimilizə olmaları) kimi bir
nəticəyə səbəb olur. Yerli fəhlə (proletariat) sinfinə istinad iddiasilə əldə silah
Qafqaz və Türküstan kimi ucqar vilayətlərdə əmələ gəlmiĢ olan demokratik siyasi
təĢəkkülləri iĢğal etdiyiniz zaman ümumiyyətlə, sabiq imperiyanın çarizm
siyasətiylə ruslaĢdırılmıĢ müstəmləkə Ģəhərlərindəki rus fəhləsindən ibarət ən kiçik
azlığın arzusuna uyğun olaraq böyük bir çoxluq təĢkil edən yerli əhalinin ən qanuni
bir haqqını kobud bir surətdə çeynəmiĢ olursunuz. Fəhlənin Azərbaycan və ya
Türküstanda diktatura elan etməsinin Moskva diktaturasından baĢqa bir Ģey
olmadığı günəĢ kimi aĢkardır.
Əski Petroqrad dövrünün siyasəti də bundan baĢqa bir Ģey deyildi. Ucqar
vilayətlərin muxtariyyat Ģəklindəki zahiri görünüĢü də ciddi bir Ģey ifadə etməz.
Azərbaycan xanlıqlarının ilk Qafqaz “namesnikləri” (caniĢinləri) zamanındakı
istiqlalları indiki Qafqaz cümhuriyyətlərinin “Zakkraykom” (Zaqafqaziya vilayət
komitəsi) baĢ katibləri zamanındakı istiqlallarından heç də az deyildi. Ortadakı fərq
olsa-olsa, indiki cümhuriyyətlərin dağılması prosesi ozamankı xanlıqların dağılma
prosesindən daha artıq olmasından ibarətdir.
BolĢevik partiyasının mərkəziyyətçi olduğunu bildiyimdən bu partiyanın
növü özünəməxsus bir imperialist olduğunu sezmiĢ və zəruri bir dəyiĢikliyə keçə
biləcəyini daha əvvəl söyləmiĢdim. Qeyri-ixtiyari müĢahidəçi durumunda
olduğumdan bu dəyiĢmə gözlərimin önündə baĢ verirdi. Moskvada olduğum iki il
ərzində mən ġərq millətlərinin və xüsusilə türk ellərinin nicatının yalnız özlərində,
özünü bir millət kimi tanımalarından ibarət olduğuna qəti surətdə inandım. Bunun
üçün sisteminizdə millətin özünə bəslədiyi bu inamın kökündən yox edildiyini və
milli anlamının milli inqilab anlamına təbdil edildiyinə soyuqqanlı baxa bilmirdim.
Sizin istədiyiniz bu mübadilə baĢ tuta bilməz. ġərq millətləri kommunist
həyatı ilə deyil, öz milli həyatları ilə yaĢamaq istəyirlər.
Bu məqsədlə də onlar özlərini əsir edən qüvvələrə qarĢı mübarizə aparırlar
və bu mübarizələrində onlara yardım edə biləcək müttəfiqlər axtarırlar. Bir zaman
onlar Vilsonun prinsiplərinə inandılar; sizin Ģüarlarınız isə onlara daha cəlbedici
göründü. Fəqət, heyhat, Vilson prinsipləri Versal, Trianon və Sevr müqavilələrinə
müncər oldusa, sizin Ģüarlarınız da Ukrayna, Türküstan və Qafqazın yenidən
istilası ilə nəticələndi. Buna görə də vətənim Azərbaycanın sizin iĢğal və
əsarətinizə qarĢı mübarizəyə qəhrəman Türkiyənin Antantaya qarĢı yürütdüyü
mücadilə qədər bir haqqı vardır.
Öz siyasi əqidəmə sadiq qalmaqla bərabər, mən eyni zamanda Sizin də
xeyirxahınız qalır, Ģəxsinizə qarĢı ehtiram hissi bəsləyirəm. Nəticədə mənə qarĢı
göstərdiyiniz əlaqəni heç bir zaman unutmayacağıma inanmanızı xahiĢ ilə Sizə
yaxĢı bir xidmət göstərmək fürsətini can-dildən təmənni etdiyimi ərz edirəm.
Ehtirami-tamla: Rəsulzadə Məmməd Əmin. Yanvar 1923 (bu məktub vaxtilə
Ġstanbulda çıxan 23.1.1923-cü il tarixli və 5 nömrəli “Yeni Qafqaziya” dərgisində
nəĢr olunmuĢdur).

Dostların müqəddəratı 

Möhtərəm oxucular, yuxarıdan bəri hekayəsini anlatdığım sərgüzəĢtlərimdə
daima digər iki dostumla - Məhəmməd Əli və Abbasqulu ilə birlikdə olduğuma
Ģübhəsiz diqqət yetirmisiniz. Moskvada Preçirtenski bulvardakı mənzildə bərabər
yaĢayırdıq. Mən fərara qərar verib, bir fin qayığı ilə Finlandiyaya qaçdığım zaman
onların baĢına nələr gəldi, deyə soruĢa bilərsiniz. Mən Moskvadan məzuniyyət
alıb, Leninqrada yola düĢdüyüm zaman Məhəmməd Əli Narkomnats yanında
mövcud olan bir kooperativin nümayəndəsi kimi Bakıda idi. Abbasqulu da
sonradan bir məzuniyyət uyduraraq mən Leninqradda ikən Moskvadan Bakıya
getmiĢdi. Fin sahilinə çıxdığımı aramızda qərarlaĢdırdığımız bir vasitə ilə Bakıya
bildirəcəkdim. Mənim fin qayığı ilə salamat sahilə çıxdığım xəbərini alınca, hər iki
yoldaĢ dərhal əvvəlcədən hazırlanmıĢ olan bir türkmən qayığına minərək Xəzər
dənizinə çıxmıĢ və günlərlə su üzündə qalaraq, nəhayət, Ġranın Pəhləvi (o zaman
Ənzəli) limanına varmıĢdılar.
Yox olmağım Moskvada bir neçə gün sonra aydın olmuĢsa da heç bir iz
əldə edilməmiĢ, iĢ sadəcə, bir çox təhqiqatlar, istintaqlar və həbslərə müncər
olmuĢdur.

Təfsirə möhtac olmayan bir fərq 

Moskvadan fərar özbaĢına anladılacaq çox həyəcanlı bir sıra təfərrüata
maliksə də əsl mövzu ilə az əlaqəsi olduğundan burada təsvirdən vaz keçir, yalnız
üzərimdə çox böyük bir təsir buraxan, biri Sovet Rusiyası, digəri azad və müstəqil
Finlandiyaya aid iki tablonun təsvirindən burada özümü saxlaya bilməyəcəyəm.
Moskva yolunda bəzi stansiyalarda qatarımız dayanır, biz bəzən bayıra
çıxır, ətrafı seyr və tədqiq edirik. Bir dəfə Don çayı üzərindəki Rostovdakı böyük
Ģose yolunu gəzmiĢ, zəruri ehtiyac Məhəmməd Əlini sıxıĢdırdığından su tökməyə
məhrəm bir yer axtararkən rostovlulardan birisi bizə Marksın müvəqqəti heykəli
arxasına getməmizi tövsiyə etmiĢdi. Öncə Ģübhə ilə qarĢılaĢdığımız bu təklifdə
sonradan Ģübhəli heç bir Ģey olmadığını Ģəxsən görmüĢ, heykəlin arxa tərəfinə
yaxınlaĢınca buranın həqiqətən də bir həla olduğuna heyrət etmiĢdik.
Xarkovda gördüyümüz mənzərə isə daha əcaibdi. Stansiya ətrafında
marksizmin böyük mürĢüdü və bolĢevik inqilabının ən çox sitayiĢ olunan ideoloji
simvolu Marksın gipsdən yapılmıĢ qoca büstünün ağacdan olan əsasının yanları
Qızıl Ordu nəfərlərinin ifrazatı ilə pislənmiĢdi.
Bu mənzərə kommunist inqilabı ünsürləri ilə kommunist idealı arasındakı
mənəvi rabitə haqqında bizə qəti və aydın bir fikir verirdi.
Finlandiya Sovetlərə qarĢı istiqlal mübarizəsi aparmıĢdı və bu mücadilədə
öz istiqlal və hürriyyətini Lenin hökumətinə qəbul etdirmiĢdi. Finlandiya istiqlal
hərbində Ģəhid düĢənlərin qardaĢ məzarları üzərində Finlandiya paytaxtı 
Helsinkinin mərkəzində bu məmləkətə xas qranitdən bir abidə qoyulmuĢdu...
Finlandiyaya çıxdıqdan sonra Helsinkidəki çox sevimli və müsafirpərvər tatar
koloniyasına qonaq qaldığım bir ay əsnasında hər gün yolum bu Ģəhidlikdən
keçirdi. Hər dəfə keçəndə burada etinalı və minnətdar əllərin qoyduğu yeni çeĢidli
saxsılar tapırdım.
Sovetlərdə gördüyüm Marks abidəsinin halı ilə Helsinkidəki bu Ģəhidliyin
vəziyyətinin müqayisəsi təfsirə möhtac olmasın gərək!..

 *8