Kəşfül-Həqayiq/Məhəmməd Kərim Bakuvinin Həyatı
Mir Məhəmməd Kərim Mircəfərzadə Bakuvi, 1858-ci ildə
Ba kıda məşhur seyid nəslindən olan Hacı Mircəfər ağa Seyid
Məhəmməd oğlunun ailəsində dünyaya gəlmişdir. Onun soy
şəcərəsi Əli ibn Əbu Talibə qədər gedib çıxır. Bakuvinin anası
Nərgiz xatun şeyx Nəcəfin qızı idi. Bakuvinin babası isə İçərişəhər
məscidinin axundu Ağa Seyid Məhəmməd idi.

İlk təhsilini atasından və İçərişəhərdəki mədrəsədə alan Bakuvi,
ali təhsilini atası Mircəfərin arzusu ilə 1871-1881-ci illərdə
Bağ dadda almışdır. Ərəb dilini, fiqh, kəlam, təfsir, islam tarixi
kimi elmləri dərindən öyrəndikdən sonra Bakıya dönmüş, imtahan
verərək 1894-cü ildə prixod mollası adını, 1895-ci ildə
axund adını almış, səkkiz il Bakıda Gilək məscidində və İçərişəhərdəki
Şah məscidində fəaliyyət göstərmişdir. Mir Mə həmməd
Kərim 1904-cü ildə Bakı qəzasının qazısı və Bakı quberniyası
Şiə Məclisinin sədri vəzifələrinə seçilmiş, 1918-ci ilə kimi bu vəzi
fələrinə davam etmişdi.

Maddi- mənəvi, fərdi və ictimai işlərdə onun məsləhətinə üz
tu tanların sayı hesabı yox idi. O, nəzəri maarifçilik işi ilə yanaşı
ic timai sahələrdə də fəal maarifçilik işi görürdü. Onun ilk sədri
ol duğu “Hidayət“ xeyriyyə cəmiyyəti bu sahədə ilk ictimai təşki
lat olub bu sahədə geniş fəaliyyət aparırdı.

Mir Məhəmməd Kərim, təşkilatçılığı və İslamın dövrün ehtiyac
larına olan töhfələrini səsləndirməklə həmişə diqqəti cəlb
edən bir mövqedən çıxış edirdi. Onun yenilikçi ruhu cəmiyyətin
bir çox ilklərinə də səbəb olmuşdur.

Bakuvi əsrinin elmi nailiyyətlərindən çıxış edərək mənəvi
tək milləşmədə elmə, elmlə əməlin (praktikanın) bağlılığına xüsusi
əhəmiyyət verirdi. Moizə və söhbətlərində elmin inkişaf
yol ları və savadsızlığın aradan qaldırılması onun əsas meyarı olmuşdu.
O deyirdi: “Dinin və imanın əsası elm və irfandır. Ba lalarınızı
məktəbə göndərin. Milli yüksəlişin yeganə yolu elmdən keçir.”
O, milli münaqişələrin yatırılmasında, sülh proseslərində də
fəal iştirak edirdi. 1905-ci ildə Bakıdakı erməni daşnaklarının
tö rətdikləri faciələrdə qırğını dayandırmaq üçün öz canını fəda
edə rək aktiv təşəbbüs göstərmiş və belə demişdi: “Cənablar, nə üçün yubanırsınız? İtirdiyimiz hər dəqiqə onlarla bədbəxtin həyatına bais ola bilər. Mən əlimdə Quran qabaqda gedəcəyəm. Qoy birinci güllə mənə dəysin”. Sükunətin bərpasından sonra ermənilər yazırdı ki:
“Müsəlmanları öldürmək üçün əvvəlcə Qazını öldürmək lazım idi.”

O, həmçinin 1918-ci ilin mayında qurulan iki illik Azərbaycan
De mokratik Cumhuriyyətinin ən hərarətli tərəfdarları arasında
milli azadlıq və milli birliyin carçısına çevrilmişdi.

İctimai görüşlərində kamil insan və təkmil cəmiyyət konsepsiyasından
çıxış edən Bakuvi sübut etməyə çalışırdı ki, müsəlman
aləminin inkişaf maneələri arasında ən böyük amil müqəddəs
Quranın göstərdiyi yoldan uzaq qalmaqdan qaynaqlanır.

O, hələ yüz il əvvəl insanlara demokratiya dərsi verir, yazdığı
təfsirində Hücurat surəsinin ikinci ayəsi ilə buna geniş izah
gə tirirdi. Ona görə, inanan və inanmayan hər kəs Qurandan bəhrələnir.
Quran müşavirəni, əksəriyyətin qərarına hörmətamiz
dav ranmağı və həmfikir olmağı əmr edir. Müsəlmanlar bunu
izləməsə də dünyanın bütün qabaqcıl ölkələri bu prinsiplərlə
idarə edilir. Əsas demokratiyanın özü İslamdadır. Ona görə belə
möhtəşəm bir qaynaq əldə mövcud ikən bunun sadəcə ölülərə
aid edilməsi qəbul edilə bilməz.

Bakuvi xeyriyyəçilik tədbirlərində də yaxından iştirak edirdi.
Məsələn, Musa Nağıyevin oğlu Ağa İsmayıl öləndən son ra Novruz
bayramında Hacı bir neçə məşhur axund, qazı və ağ saqqal,
o cümlədən Mir Məhəmməd Kərim, Axund Mirzə Əbu Turabla
məsləhətləşib qərara gəlirlər ki, Ağa Musa gələndə cəmiyyəti-xeyriyyə
üçün bina tikdirməyi onun boynuna qoysunlar.

1917-ci il fevralın 18-də, Bakı xanının qardaşı Hüseynqulu
xan general Sisiyanovun başını qılıncla üzdüyü yerdə, «Naxır
bulağı»nın üstündəki «Şollar-Bakı» su kəmərinin ilk su ver mə
Məhəmməd Kərim Bakuvinin Həyatı mərasimində qazı Mir Məhəmməd Kərim əlində Quran sözə
başlamış, Qurandan ayələr oxuyaraq həyatın əsasının su olduğunu
demiş, imperator ailəsinə dua edərək əhalini su kəmə rinin
başa çatması münasibətilə təbrik etmiş, bu yolda xərc və zəhmət
çəkənlərin ata-analarına dua oxumuş, özlərinə can sağlığı və vardövlət
arzu etmişdi. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin xidmətlərini
xüsusi qeyd edən Bakuvi Hacıya kranı birinci açmağı təklif etmişdi.
Çox təəssüf ki, “Molla Nəsrəddin” jurnalı Bakuvi kimi mütəfəkkir
din alimlərini də təhqir edir, onların karikaturalarını öz
səhifələrində dərc edirdi. “Molla Nəsrəddin”, “Kəşfül-Həqayiq”
kitabının naşiri olan H. Z. Tağıyevi də belə bir əsəri nəşr etdirdiyinə
görə qınayırdı. (Bax: “Molla Nəsrəddin”, 9 dekabr 1907, №46 ; 16
aprel 1911, № 14; 10 iyul 1911, №25.)

1920-ci ildə Qafqazda siyasi vəziyyətin dəyişməsi ilə Mir
Mə həmməd Kərim Mərdəkandakı evinə çəkilərək elmlə məşğul
olmağa başladı. Çünki Azərbaycanı işğal edən Qzıl Ordu
mil li-mənəvi dəyərləri qadağan etmiş, bunun nəticəsində 1925-
ci ildə “Allahsızlar cəmiyyəti” qurmuş, eyni zamanda dini və
dindarları sosialist düşməni kimi qələmə vermişdilər. Bu siyasətin
“təmizləmə hərəkatı” nəticəsində Qazı Məhəmməd Kərim
də müxtəlif bəhanələrlə dindirilməyə başlandı. Əməliyyat müvəkkili
Varoşkeviç onu 13 fevral 1938-ci ildə Məştağa şöbəsində
sorğuya çəkdi. Yalançı şahidlər dinləndi və eyni gün məhkəmə
qərarı üzünə oxundu.

Mir Cəfər oğlu Məhəmməd Kərim 1939-cu il martın 15-dən
16-na keçən gecə represiya qurbanları arasında güllələnərək şəhid
edildi. Dini fəaliyyəti və anti-sovet çıxışları ilə rejim əleyhdarı
elan edilən alimin evi talan edilmiş, kitabxanası isə yandırılmışdı.
İs lam ümmətinə ondan qalan xatirə isə xalqımıza onun ən böyük
töhfəsi sayılan “Kəşfül-Həqayiq” təfsir ilə çap edilmiş aşağıdakı
yazıları və tərcümələri qaldı.

1) “İran kəndlərinin halı”, 2) “Təbrizdə gördüklərim”,
3) “On yeddi Ramazan”, 4) “Ermənüsə”, 5) “Özreyi-Qureyş”, 6)
“Kərbəla yanğısı”, 7) “Fətətu Ğassan”, 8) “Rəşidin bacısı Ab basə”,
9) “Əbu Müslüm əl-Xorasani”, 10) “Səlib müharibəsi”, 11)
“Emin və Məmun qardaşlar”.

Kəşfül-Həqayiq
Bioqrafiyalar