"Əkinçi", 27 may 1876, №10/Məktubat
Baharın əvvəlindən ta 22 şəhrhal rəbiüssani bizim Dağıstan ətrafına yağış
düşmədiyinə binaən, ğəllə və taxıl tərəqqiyə üz qoymuşdu. Maldarlar ələf çox
bitmədiyinə binaən öz mallarını satmaqda idilər. Amma tarixi-məzburda Allahın
rəhməti nazil olub. Yağış gəlməyi ilə ümid olunur ki, əkin və ziraət əgər artıq yaxşı
olmasa, yaman da olmayacaq.

Bu il cənab naçalniki-oblast knyaz Məlikovun dəsturül-əməlilə Qoysu
çayından bir böyük arx gətirib və 20 verst kimi suyu aparıblar. Payız su
Petrovskinin ətrafına gələcək və gələn il Petrovski ilə Tarxunun aralığından keçib
Minas uzunu deyən arx ilə dənizə töküləcəkdir. Zikr olunan arxın tuli 70 verst
olacaq və təxminən 300 verst gəzandər-gəz (kvadratın), yəni 40000 desyatin ki, bu
vaxta kimi boş və bifayda yerlər idi, məzrəə olub, hasil əmələ gələcək.
Cənab-hakimi-oblastın bu ətrafı abad eləmək səyirri zeyldə zikr olan asarixeyirdən
qiyas etmək olur.

1) ġura və Petrovski poçt yollarının şossesi (daş yolu),

2) ġura ətrafının bağları. Bir neçə il bundan sabiq qoxumuş sular dayanıb,
kəsafət havaya bais olurdu, amma indi o yerlərdə xalq bulaqlar başında və ağaclar
kölgəsində istirahət edirlər.

3) Fövqdə zikr olunan arx, 32 para dəhat əhlinin ki, 2784 ocaq hesab
olunur, xoşbəxtliyinə və quraqlıqdan xilas olmaqlarına bais olur. Petrovski
bargahının dürüst olmağı. Poçt yollarının düzlənməyi. Teleqraf cədvəlinin
çəklənməyi. Dağıstan məmalikinin əmnü aman olmağı. Xalqın bəylər
hökumətindən istixlası. Teymurxan-ġuranın progimnaziyası. Məhkəmeyi-ədliyyə
bina olunması və bunlardan savayı asari-xeyirlər müəzzəmileyhi-məzkur müddətihökumətində
əmələ gəlib.

Teymurxan-ġura naçalniki-oblastın məhəlli-iqamət və hökumətidir. Ətraf
və həvalisinə nisbət ki, xalqın kəsrəti-icmasına bais olur, ticarət və dadistəd əhli və
qoşun camaatı Dağıstan ətrafında olan qalalardan bu şəhərdə artıqdır. Rusiya, Ġran,
Qafqaziya əhlindən neçə tacirimö'təbər bu şəhərdə ticarət edir və ticarət əmrinin
rövnəqi qeyri şəhərlərə nisbət bilmüzaəf görünür. Əsgərlərdən başqa şəhərin dörd
qismətindən bir qisməti rus milləti və üç qismi Ġran və Qafqaziya əhlindəndir.
Yekşənbə günləri cəmiyyəti-kəsir zükur və ünas xəlaiqi ətrafdan cəm olub ənvaəqsam
mə’kulat gətirib satıllar. Bilcümlə Dağıstan xalqının ünas tayfası sövdə
eləməkdə zükur qismətindən səriştəsi artıqdır. Cəmi ev tədarükün, hətta onun
məlbusatın xatunu sövdə edib, bazardan alır. Mə’kulatdan savayı bəzi vaxtlar
Qazıqumuk vilayətindən ənva yun şallar və Kopçi mahalından gümüş və qızıl ilə
ziynət verilmiş tüfəng, yaraq, ġuranın ətrafında qayrılan şişkə və xəncər tiğələri
çox olur. Teymurxan-ġuranın ab-havası yay fəslində o qədər səlamət deyil.
Meyvəcatdan üzümü yaxşı olmaz, amma ağac yemişi ki, nemsələr bağında əmələ gəlir və özgə məmləkətlərin yaxşı yemişlərindən götürüb peyvənd ediblər, qeyri
yerlərin yemişindən nəhayətdə yaxşı və mümtazdır. Qafqaziya və Ġran
müsəlmanlarının çoxları evlənib əhlü əyalları var. Bilcümlə Dağıstan məmləkətinin
ünas tayfası qeyri vilayətlər əhlinə müzavicət eləməyə meyli-məxsusları var.

Heydəri

 * *

F ə s i l 12. Ticarət, əgərçi nəzərə asan gəlir, amma elm istər. Əqli-külli
buyurur: ya mə’şərət-tüccar əlfiqhü sümmə mətcər 124 . Elmi-ticarətdə ziyadə
mülahizə və təcrübat lazımdır. Hər Hafiz kitabına ya münəccim saatına baxanda
dadistəd edənlərə əgərçi tacir deyirlər, amma onların ticarəti kor-koranədir ki,
təqlidi-xəridfüruş etməkdən gah nəf, gah zərər edirlər. Bəzi kəslər ki, nəzərdə çox
nadandır, nadir ticarətdən tənxahi-külli cəm edir, amma bə'zi ki zirəkdir, ziyan
edir. Xalq deyir ki, Allah ona verdi, buna vermədi. Ay qardaş, Allah əf ali-dünya
üçün bir qayda qoyub və hər şeyə bir təqaza və bir xasiyyət verib ki, o xasiyyəti
ondan almaz. Məsələn, atəşin təqazası yandırmaqdır, o xasiyyət daim ondan büruz
edər. Bir dəfə həzrət Ġbrahimxəlili yandırmadığına atəş xasiyyətdən düşməyibdir.
Pəs insan bilxassə möhtacdır məişətə. Belə ki, Qurani-məcid buyurur: Nəhnü
qəddərna məişətəhüm fil-həyatid dünya125. Ġnsan məişətə labüddür, amma təriqeyiməişətdə
muxtardır. Elm yolu ilə məişət edən tərəqqi edər, elmsiz tərəqqi tapmaz,
xarab olur. Qərəz, insanın təriqeyi-məişətdə faili-muxtar olmağına ayati-əhadis o
qədərdir ki, bu yerdə küncayiş olmaz. Əgər şəxs təfəkkür ilə bizim və sair
millətlərin ticarətinə mütəvəcceh olsa, vazeh olur ki, onlar elm ilə ticarət etdiyinə
külli-nəflər götürürlər. Məsələn, böyük şərakətlər və kompaniyalar bina edib külli
dadistədlər edərlər, buxar gəmiləri və qeyrə saxlarlar, maşınlar bina edərlər və bu
işlərdə 100 və ya 500 şərik olur, tənxahları bitəfavüt, amma işləri elə müntəzəm
olur ki, şəriklərdən əgər biri xaric ola ya bir özgəsi daxil ola, heç niza və
məəttəlçilik olmaz. Amma bizdə elm və nəzm olmadığına, əgər bir əmələ 2 ya 5
nəfər şərik ola, bir il şərakətlik və bir neçə il dava edərlər və bəzi vaxtda dava
varisdən varisə qalar. Bizim Badkubədə bir neçə buxar gəmisi şərakət ilə alıb, 2 il
dava ilə işlədib, sonra gəmi bağlanıb, davaları divanxanalarda uzun gedir.
Baqisi fəsli-digər.

Əhsənül-Qəvaid

 * *

Dağıstanın Xunzaq mahalında bir qoca kişi 5 gün piyada gəlib Dərbəndin 6
verstliyində əyləşib rahat olan vaxtda iki nəfər birəhm adam onun çuxasın, papağın,
çarığın və əsasın alıb qaçıblar. Fəqir kişi başıaçıq, ayaqyalın gəlib Dərbəndə çıxdı.
Onun 120 sinni var, amma özü hələ zirəkdir və ağzında 4 dişi var.

Dərbənddə natarius təyin olandan bəri çox adam tələbkardan fərağat olmaqdan ötrü və əmniyyəsini (malını) övrətlərinin ya qeyri kəslərin adına yazdırır.

Hərçənd tələbkarlarda həm insaf yoxdur, amma qorxuram ol kəslər bir tərəfə
qərzdar qalmasınlar və o biri tərəf fərağətlik ilə malı yesinlər.
Mayın 7-də 5 saat yağış yağıb, ziraətlərə ziyadə nəf yetirdi, xəlaiqi şad
elədi. Amma 2 gün sonra bir bərk yel əsdi ki, küçə-bazarda durmaq mümkün
olmadı və çox zərər elədi, üzüm və qeyri meyvə ağaclarının yemişini töküb
bostanları, səbziyatı bilmərrə tələf edib. Deyirlər ziraətə həm zərər olubmuş.
Amma zikr olan tufandan iki gün sonra bərk yağış yağdı. Ümidvarıq ki, ziraətə
xeyir eləsin. Təxminən zikr olan yeldən 15 min manatacan zərər olub.

Məhbus Dərbəndi

 * *

Teymurxan-ġuradan rəbiüssaninin 24-dən yazırlar: novruz bayramından
indiyəcən bir qətrə yağış yağmadığına ziyadə quraqlıq idi. Amma indi bərk yağış
yağır. Ümidvarıq ki, əkin, ziraət yaxşı olsun. Cümə günü axşam saat 12-də knyaz
Məlikovun mütərcimi Əbdülqahir bəyin evinə yanğı düşüb onu yandırıb, bilmərrə
tələf elədi. Yanğından xilas olan şeylərin bəzini saldatlar və qeyri kəslər
oğurlayıblar. Zərərin qədəri 4000 manatdan ziyadədir.

Əkinçi qəzetindəki məktublar