Avşarlar/I fəsil (Oğuzlar)
Oğuz sözünün   anlamı ilə  ilgili  çeşidli  fikirlər  irəli sürülüb.       Dirsəkləndiyimiz  bilgilərdə  yazılıb  ki,  oğuz—oxlar, boylar, soylar  birliyidir. Əski-əntiq çağlarda qonşuları  tərəfindən  sıxışdırılan  ayrı-ayrı  boylar  birləşib,  bir  ittifaq  yaradıblar. Bu  birlik  oğuz, doqquz  oğuz,  on  oğuz  və  sair  adlanıb.
Adnan Menderes Kaya «Avşar türkmənləri» kitabında Oğuz adının anlamı haqqında yazır:  «Eski eserlerde Oğuz adının manası hakkında bilgilere rastlanılmıyor. İlhanlılar zamanında Uygurca yazılmış olan Oğuz Kağan Destanında ilk süt anlamına gelen ağız, oguz biçiminde yazıldığı için Oğuz ’ un bu anlama geldiğini düşünenler olmuşsa da bunun bir imla hatası olduğu vurgulanmıştır.  Aynı destanda Oğuz Han dünyaya geldikten sonra konuşarak “ sarayda doğduğum için adım Oğuz konulsun ” demiş. Çadırda doğmakla Oğuz arasında ne gibi bir ilişki olduğu şüphelidir. Zamanımızdaki bilginlerin bir çoğu Oğuzun mənşəyini təspitə çalışmışdı. J. Marquart Oğuz kəlməsinin ok(ok) + uz (adam)dan gəldiyini irəli sürmüşdü. Ancaq türk dilində adam anlamında (uz) sözü yokdur. D. Sinor ise Oğuzu öküz ilə ilgili bilir. Halbuki Toxarca okus/ökes, Türk dilinə öküz olarak keçmiş və günümüzə qədər gəlmişdir. L. Bazin Oğuzun kök, yoğun mənasına gəldiğini söyləyir. Türk ləhçələrində yoğun anlamında oğuz kəliməsi də yoxdur. J. Hamilton isə qərara gəlib ki, bu sözün kökü oguşdur. Amma Oguş və Oğuz sözləri Orhun kitabələrində eyni cümledə işlənilir.  Göründüyü kimi Oğuz adının kökü ilə bağlı müxtəlif görüşlər irəli sürülsə də, Gy. Nemeth tərəfindən izah edilən görüş doğru olanıdır. Buna görə Oğuz Ok + z  dən törəmiş bir sözdür. (Ok) oymaq, (z)  isə çoxluq şəkilçisidir. Oğuz sözünün Çin dilində “ qəbilələr” deyə tercümə edilmesi de bu görüşü dəstəklər. Beləcə Oğuz sözünün Ok (ok ve oymak) + z şəkilçisindən törədiyini qəbul etmiş oluruq ki, Oğuz (oymaklar) anlamına gəliir» (Bax: A. M. Kaya, Avşar türkmənləri)
Sonralar  «oğuz»  termini  özünün  ilkin  anlamını  itirib və  türklərin  əfsanəvi  babası  Oğuzun  adına  çevrilib. 
Azərbaycanda, əsasən də Qarabağda üzü boz, cavabqaytaran adama «oğuz adam» deyilir. Bu ifadə ilkin versiya ilə səsləşir. Oğuznamələrdən  bəllidir  ki,  Oğuz  xan  atasına  qarşı  üzünü  bozartmışdı.
«Kitabi-Dədə  Qorqud»un  IX  boyunda  bir  kafirin  dilindən  deyilir:  «oğuzun  arsızı  türkmanın  dəlisinə  bənzər!» Həmin dönəmdə türkmanlar oğuzlardan ayrılmışdılar.  
Əski  çağlarda  oğuz  eli  iki  sümüyə  ayrılırdı. Ağ  sümüyə  bəylər, qara sümüyə  bodun, kütlə  aid  olurdu. Başçılar, başbuğlar  ağ sümükdən  seçilirdi. Qara  sümüyə  bağlı  olanlar  bəylər  tərəfindən  «qaraçı»  adlanılırdı.Qara  camaata  xor  baxılmır və  «qaraçı»  sözü  mənfi  ekspressiya  ifadə  etmirdi.
Türkman  adının  qaraçı  sözü  ilə  birgə  işlənməsi  XI yüzildən  bəri  çağların  yetişdirməsidir.Orta  Asiyada  müsəlmanlığı  birinci  qəbul  edən türk  boyu  Balasaqun  ilə  Mirki  arasında  yaşayan  türkmənlər  olduğundan  «türkmən» adı  Mavəraünnəhr  müsəlmanları  içində  «müsəlman  türk»  şəklində  özəl  bir  anlam  da  qazanmışdı… Lakin  o zamanlar oğuzlar   özlərinə  türkmən  demirdilər.Onlar  müsəlmanlar  tərəfindən  hər  yerdə  özlərinə  verilən  bu  adı  uzun  zaman  mənimsəmədilər  və  oğuz  sözünü  atalarının  adı  kimi  olsa  da  uzun  müddət  unutmadılar (Bax: F.Sümər. Oğuzlar. Bakı. 1992. səh.70).
Əski çağlarda Oğuzlar  türkmanları  bəyənmirdilər. Qanlı  qoca  oğlu  Qanturalıya el içindən  qız  təklif  etdikdə  hirslənmişdi: 
- «Bəs  varasan,  bir  cici-bacı  türkman  qızını  alasan!..»
Hətta  yağılar  da  oğuz-türkman  fərqini  bilirdilər.Bəkil  oğlu  Əmranın  durumunu  görən  kafir  demişdi: «—Oğuzun  arsızı  türkmanın  dəlisinə  bənzər…»
Oğuzlardan  başqa  türk  xalqları  da «türkman»  adını  mənfi  çalarda  işlədirdilər.Qırğızlar  qul  anlamında  «türkman»  sözünü qullanırdılar.Onlar  çətin  iş, ağır  əmək haqqında  deyirdilər:  --Bu  iş  türkman  əməyidir…
Orta çağlarda  Azərbaycan  aydınları  da «türkman»  sözünü  kölə  anlamında  işlədirdilər. O  ayaqdan  Kişvəri  deyirdi:

Kimdir  ol  türki-Xütən  demiş  filanın  sevdigi,
Bir  qulağı  həlqəlicə  türkimandır  sevdigim…

«Türkman»  adını  kölə  anlamından  başqa  «kobud», «savadsız»  mənasında  da  işlədirdilər. Nəsimi  deyirdi:

Ərəbin  nitqi  tutulmuşdur  dilindən,
Səni  kimdir  deyən  kim,  türkmansan?..

Türk  bəyləri  türkmanlara  ağız  büzürdülər:  Ya  türkman, ya  çöldə  çoban…
Tahir (Tahir və Zöhrə dastanı) saz götürüb, oxuyurdu:

Tahirəm, neçə neçəsin,
Sevmədim türkman beçəsin.
Ağ üzündə ənbərçəsin,
Açıb oyanmaz-oyanmaz…

Türkmanı-tərki iman, imanı tərk edənlər kimi yozanlar da var.
Türkmanlar  qılınc  qurşanıb,  gülünc  olmaqdan  qurtuldular. XI yüzildə  bir  bayraq  altında  Xorasana  yürüş  etdilər.Bu  hayı  eşidən  Qəznəvi  vəziri  Əhməd  ibn  Əbdüssəməd  əlini  dizinə  vurmuşdu:  «Bu  günədək  işimiz  çobanlarla  idi,  indi  ölkə  zəbt  əmirlər  gəldilər…»
Türkman  adı  daha  həqarətlə  çəkilmədi. Onlar  Səlcuqlu  dövləti  kimi  tanınan  bir  imperatorluq  qurdular.Adları  tarixi  ədəbiyyatlarda  şərəflə  çəkildi. Türkmanlara  potensial  nifrət  bəsləyən  Səlcuqlu  vəziri, millətcə  fars  olan Nizamülmülk  öz  ünlü  əsəri  «Siyasətnamə»də  yazırdı:  «Doğrudur,  türkmənlərdən  qanıqaralıq  əmələ  gəlmişdir, lakin  onların  sayı  çoxdur, bu  dövlətin  boynunda  onların  haqqı  vardır, çünki  dövlətin  də  yaranmasında  çoxlu  xidmət  göstərmiş, əziyyətlərə  dözmüşlər, qohumluqları  çatır.» 
Illər  keçir, oğuz  adı  unudulur, türkman  adı  işlənilir.  Qaracaoğlan  qoşqularında  deyir:

Saralıb  da,  tökülməyir  xəzəlim,
Könül  deyir,  diyar-diyar  gəzəlim.
Soyum  türkman, türkman  olsun  gözəlim,
Ölür  olsam  o  ellərdə  ölərəm…

…Qanlı  qoca  oğlu  Qanturalı   türkman  qızını  bəyənməmişdi.Oğuz  zamanında  türkman  qara  sinif  idi. Oğuz  ataları  deyirdi:  «Gül  ağacından  odun  olmaz,  qaraçı  qızından  xatın…»
Əski  türk  quruluşunda  orun  sistemi  vardı.  Bu  sistemə  görə  hər  kəs  əyləşdiyi  yeri  bilirdi.  Oğuz  orunlarında,  məsələn  Bayandır  xanın  divanında  sağda,  solda,  dibdə  və  eşikdə  əyləşərdilər.  Dədə  Qorqud  kitabında  Beyrək  Qazan  bəyi  öyərkən  deyir: «sağda  oturan  sağ  bəylər,  sol  qolda  oturan  sol  bəylər,  eşikdəki  inaqlar,  dibdə  oturan  xas  bəylər,  qutlu  olsun  dövlətiniz!»
Qazan  bəy  oğlu  Uruza  baxıb  köks  ötürmüşdü:
  
Bəri  gəl,  qulunum  oğul!
Sağ  ələ  baxanda  
Qardaşım  Qaragünəni  gördüm—
Baş  kəsib--qan  tökübdür,  
Haqqın  alıb, ad  qazanıbdır.
Sol   ələ  baxanda  
Dayım  Aruzu  gördüm,--
Baş  kəsib—qan  tökübdür, 
Haqqın  alıb,  ad  qazanıbdır.
                        
Qarşı  ələ  baxanda  səni  gördüm,
On  altı  yaş  yaşadın,
Bir  gün  ola,  düşüb  öləm,  sən  qalarsan,
Yay  çəkməmisən,  ox  atmamısan…

Kül  təkin  abidəsində  yazılır:   «Məndən   sonra   duran  kiçik   qardaş  və  qohumlarım, oğlanım, birləşmiş  qəbiləm,  xalqım,  sağdakı  şad  və  apa  bəylər,  soldakı  tarxanlar  və  buyuruq  bəylər…» 
Türklərin  orun  quruluşunda  sağ  əldə  əyləşənlər   üstün,  ünlü  və  xana-xaqana  daha  yaxın  idilər. Monqollarda   isə  adlı-sanlı  noyonlar  sol  yanda əyləşərdilər. Türklərdə  ordu  birinci  sağ  yandan,  monqollarda  isə  sol  yandan  yürüşə  başlayırdı.
Türk-monqol  ordusunda  «kol»,  «kar» quruluşu  var  idi. Hər  iki  sözün  açması   qol,  əldir. Orduda  sağ  cinah  türklərdə   «sağ  qol», monqollarda  isə  «baran qar»,  sol  cinah  «sol  qol», «çabın  qar»  adlanırdı.
 
Əski  türklər  kola  «tur»  da  demişlər. Onda   Bayandur   baran  tur—sağda  duran,  sağ  qol,  Çavundur   çabun  tur---solda  duran,  sol  qol, Bolqar   bar  kar—sağ  əl,  Salur   sol  kar---sol  əl,  Ürəgir   Yürə  kar—sol  qol  deməkdir. Yürə—əski  türk  dilində  sol  anlamındadır.
Yazdığımız  kimi  sağ  əl  türklərdə  hörmətli  tutulub  və  böyük  cinah  sayılıb. Sol  əl  isə  kiçik  cinah  hesab  olunub. Oğuzların  böyük  qoluna  «bozoq»,  kiçik  qoluna  isə  «üçoq»  deyilib.Onda  bozoq-bözük-böyük  sözündən,  üçoq-üçük-küçük, yəni kiçik  sözündən  yaranıb.
Çox  zamanlar  Üçoq və Bozoq   adlarıyla  iki ana qola  ayrılan  oğuzlar  daha sonrakı dövrlərdə, Doqquzoğuz,  Altıoğuz  adlarında da boylara ayrıldılar. Oğuzlar iyirmidörd boydan əmələ gəlmişdilər. Bunlardan  on  ikisi Bozoq, on   ikisi  Üçoq qoluna  bağlıydılar. Tarixçilər, hazırladıqları cədvəllərdə oğuz  boylarının adlarını, simvollarını və onqonlarını göstərmişdilər. 
Bu cədvəllərə    görə, Bozoqlar; Qayı, Bayat, Alqaevli, Qaraevli, Yazır, Dodurqa, Dügər, Yaparlı, Afşar, Bəydili, Qızıq, Qarkın; Üçoqlar isə; Bayandır, Peçene, Çavundur, Çəpni, Salur, Eymur, Alayuntlu, Ürəgir, Iğdır, Bəydüz, Yıva, Qınıq boylarına ayrılmışdı. Bugün Azərbaycanda, Türkiyədə, Iranda başqa şərq ölkələrində  iyirmidörd oğuz boyuna aid  yer adlarına rast gəlinir. 
Oğuz adına ilk  dəfə Yenisey  kitabələrində rastlanmaqdadır.  Barlıq  irmaq yörəsində tapılan  bu  kitabələrdə Altı  Oğuz budunu sözü yer  almaqdadır. Öz Yiğən Alp  Turan adlı bir  bəyə  aid olan  bu kitabələrin yazıldığı  dövrdə, oğuzlar,  Göytürklərin  hakimiyyəti  altında altı  boy  halında Barlıq kənarında yaşamaqda  idilər.
VI yüzillikdən  etibarən Göytürklərin  idarəsində  toplanan Türk qəbilələrindən bir  qismi kimi oğuzlar  da öz  aralarında birlik  quraraq Tula-Selenge  irmaqları bölgəsində Doqquz-Oğuz xaqanlığını meydana gətirdilər. Göytürk xaqanlığının, Qutluq şad (Ültəris  xaqan) tərəfindən 682-ci  ildə də ikinci  dəfə  qurulmasından  sonra, Göytürklər, hakimiyyətliklərini  qəbul  etməyən oğuzların üzərinə  yürüş etdilər.  Tula çayı kənarında edilən qanlı bir  savaşda, Oğuzlar  yenildilər. Amma, Göytürklərin  hakimiyyətini  qəbul etmədilər. Ültəris xaqan oğuzların üzərinə bir  çox səfər  təşkil  elədi və Baz xaqanı yenib, oğuzların  mərkəzi Ötükən və  çevrəsini  ələ  keçirdilər. Bu  yenilgi  nəticəsində Ültəris xaqanın hakimiyyətin  qəbul  etmək zorunda  qalan  Oğuzlar, Göytürklərin  Qırğız  səfərinə  qatıldılar. Göytürk  xaqanlarından Bilgə  xaqan zamanında  üsyan  etdilər.Bir il  içində bir  neçə  dəfə  hərbə girən  oğuzlar; yenilərək, geri  çəkildilər.Daha  sonra Doqquz-Tatarlar ilə  ittifaq  quraraq Göytürklərlə mübarizə etdilərsə  də,  yenə məğlub olaraq, Çin tərəflərə  köç  etdilər. Bir  müddət  sonra  təkrar  köhnə  yurdlarına  geri döndülər. Bu  mübarizələrdə zəifləyən Göytürklər, 745-ci ildə Uyğurlar tərəfindən yenildilər. Bu  əsnada Uyğurlara kömək  edən  oğuzlar, Uyğur  dövlətindən asılı boylardan  biri oldular.Uyğurlarla bərabər Basmıl  və Qarlıqlara qarşı savaşdılar. Amma  zaman-zaman Uyğurlara qarşı da üsyan etməkdən  geri  durmadılar.Köhnə müttəfiqləri Doqquz-Tatarlar ilə  birləşərək Uyğur  xaqanı  Moyunçura qarşı   cəbhə  aldılar. Zaman-zaman  Çinə  getdilər. Daha sonra Çindən çıxaraq köhnə  yurdlarına  geri  döndülər.Uyğur  dövlətinin çökməsi üzərinə basqıya düşərək  Sır-Dərya  (Seyhun)  kənarına və  onun quzeyindəki çöllərdə  yerləşdilər.Onuncu yüzildə, köçəri   həyatı buraxaraq, oturaq  yaşam sürməyə başladılır.  Köçəri oğuzlar, daha  çox  qoyun, at, dəvə, mal-qara yetişdirir  və  ticarətlə  məşğul  olurdular. Yerli  Oğuzlar  isə, Sabran (Qaracuq),  Sərpən,  Qarnaq,  Sidkənd  kimi  yerlərdə yaşayırdılar. Onuncu  yüzildə hələ müsəlman   olmayan oğuzlar, inancları   bir sıra ibadət  və  ayinləri  yerinə  yetirirdilər. 
Onuncu  yüzilliyin  əvvələrində oğuzlar, Mavərənnəhr  çevrəsində yerləşib, Yabgu deyilən  bir  hökmdarın idarə  etdiyi  bir  dövlət  qurdular. Dövlət  və  millət  işlərinin  bir  məclis rəisi, sübaşı deyilən  ordu  komandiri, Yabgunun  vəkili  və  naibi  olan  təkin, inal və  tarkan ünvanlarını  daşıyan məmurlar  vardı. Oğuzların  bu sıradakı baş  şəhərləri,  Sır  Dərya kənarındakı Təzəkənd idi. Yabgu Dövləti zamanında  Oğuzlar, Üçoq və Bozoq deyə  iki qola ayrılırdılar.
Onuncu  yüzilliyin  sonlarında Islam  dinini  qəbul  edərək  oğuzlar, peçeneklər və  xəzərlər ilə  savaşlar  edərək  onları  yendilər. Amma  XI  yüzilin  ortalarında, Oğuzların Islam  dinini qəbul  etməmiş  bir  qismi,  Qıpçaqların  basqısıyla yurdlarını  tərk  edərək Qaradənizin quzeyindən  Dunay  boylarına, oradan  da Balkanlara doğru  irəlilədilər. Islam  dinini  qəbul  etmədikləri  üçün ətraflarını  saran xristian  dövlətinin basqısıyla  qısa  zamanda  adət-ənənənlərini  və  gələnəklərini  unutdular. Əriyib,  yox  oldular. Geri  qalanları  da  yox  oldular, Bizans  xidmətinə  girdilər. 1071-ci  ildə  edilən  Malazgird  meydan  müharibəsində Bizansların  yanında idilər. Amma çox  keçmədən səlcuqlar  tərəfinə  keçdilər.
Islam  dini  qəbul  edən  Səlcuq bəyliyinin  idarəsindəki  Oğuz  boyları  isə,  Oğuz  Yabgu  dövləti hökmdarının, onlara  pislik  edəcəyindən  çəkinərək, yurdlarından  ayrılaraq  Islam  diyarı  olan  Xorasana  tərəflərə  getdilər. Mavərənnəhrdə  qalan  digər  Oğuz  boyları  da, Qıpçaqların  hücum və  basqınlarından  sonra  dağıldılar.Beləliklə  Oğuz  dövləti  dağıldı. Yerlərində  qalan  Oğuzlar  isə Qaraçuq dağları bölgəsində, Manqışlaqda Seyhun çayı yaxasında yerləşdilər. Daha  sonra  Qaraxanlıların və  Qarlıqların basqısı nəticəsində, Xorasana  gəlib  səlcuqlara  tabe oldular.
Səlcuğun  böyük  oğlu  Arslan, Xorasanda  hakimiyyət  qurub, digər  Oğuz  boylarını idarəsi altına  topladı. Daha  sonraları, Toğrul  və Çağrı bəylər idarəsindəki səlcuqlar,  samanlılar ilə  ittifaqa  girərək,  Qaraxanlılara  və  Qəznəvilərə qarşı  mübarizə  etdilər. Səlcuqların  bacarıqlı idarələri səbəbiylə bir  çox  oğuz  bəyi onların  hakimiyyəti  altında  toplandı. Bir çoxları oturaq  həyata  keçdilər.
Səlcuq  dövlətinin  qurulmasında  böyük  rol  oynayan oğuzlar və  digər  oğuz  boyları, XI  yüzilin  ikinci  yarısından  etibarən  axın-axın Iran, Iraq, Anadolu  və  Suriyaya  doğru  yayıldılar. Səlcuq  Dövləti  sərhədini Ceyhun çayından Aralıq  dənizinə qədər  genişlətdilər. Islamiyyəti  qəbul etmədən əvvəl dünyəvi  məqsədlər və  quru  cahangirlik  üçün  çalxanan, hərb  edən və  soylarının  təmizliyiylə  tanınan oğuzlar, Islam  dinini  qəbul  etdikdən  sonra, Islamiyyəti  yaymağa başadılar. Getdikləri yerlərdə doğruluğun, ədalətin, elmin və  mədəniyyətin  müdafiəsinə  qalxdılar. Insanlara xidmət  etmək, elmin  və  mədəniyyətin yayılması üçün bir  məscid, mədrəsə, karvansaray, hamam və küçə düzəltdilər. Böyük  Səlcuq, Türkiyə  səlcuqları, Ağqoyunlular, Salqurlar, Artuqlular,  Qaramanoğulları, Ramazanoğulları,  Zülqədəroğulları və Osmanlı  dövlətlərini quraraq Islam dininin  yayılmasına  xidmət  etdilər. Islamiyyətin və Müsəlmanların yox  edilməsi üçün qalxan  səlibçilər-xaçlılar üzərində parlaq  qələbə  qazandılar.Islamiyyətə, elmə və  ədalətə  qarşı  olan  orta çağ Avropasına bir  çox  yenilikləri  gətirdilər.Doqquz yüz  il  boyunca, qurduqları dövlətlərin sərhədləri  içində yaşayan  bütün  ünsürlərə  qarşı Islam  dininin  əmrləri içində  hərəkət  edərək  xidmət  etdilər.
Bugün  Türkiyə, Azərbaycan, Iran, Türkmənistan, Əfqanıstan, Iraq və  Suriyada  yaşayan türklərin əksəriyyəti oğuzların  nəslindəndir.

Avşarlar
Türk xalqları tarixi