Bəxtiyar (nağıl)
Bir vardı, biri yoxdu. Bəxtiyar adında bir qoca kişi vardı. Bu kişi
çox kasıb idi. Günnərin bir günündə bı kişi işdən yornux gəlib bir az
çaddan, kütdən yeyip yatdı, gecə bir yuxu gördü, səhər tezdən buran
kimi dedi:

– Ay arvad, heybəyə birəz caddan1, şordan qoy, səfərə gedəcəyəm.

Arvat dedi:

– A kişi, nə səfər, hara səfər eliyirsən?

Dedi:

– Ay arvat, sən kişi işinə qarışma. Bir yuxu görmüşəm, gedirəm o
yuxunu tapam.

Arvat nə qadır elədi ki, a kişi dəli olma, yuxuya da tamah olarmı?
Hər gecə adam min cürə yuxu görür. Olmadı, kişi dedi:

– Ay arvat sən qarışma, mənim dediklərimi hazır elə.

Arvat qalxıb yol tədariki gördü.

Kişi heybəni atıb çiyninə, arvadnan xudahafizləşib düşdü yolun
ağına. Çəkib çarığın davanını, qırıp yerin amanını, günə bir mənzil,
teyi mənazil, “nağıllarda mənzil olmaz”. Az getdi, çox getdi, getdi
çıxdı bir biyabana. Gördü bir çoban ağır bir sürü qoyun otarır. İtinən
eşşəyinən hamı binəsi bırdadı. Bir təhərinən ilə işdərin görünən yaynı
özün saldı qoyunun içinə, çobana yaxınnaşıb dedi:

– Bərəkətdi olsun, çoban qardaş. Diyəllər: “Azdın çobana, yoruldun
sarvana”. Neçə gündür yol gəlirəm, birəz cadım var qurudur.

Çoban o saat biləylərin çirmiyib bir neçə qoyun sağdı, bir qavlama
süd gətirib qoydu Bəxtiyarın qavağına. Bəxtiyar caddan doğruyub
qavlamıya toqqanın altın bərkidib istədi getsin, çoban dedi:

– Əmi, hardan gəlib, hara gedirsən? Bəlkə yolun uzaxdı, gözdə
birəz yağdan, yavannıxdan hazırrıyım.

Bəxtiyar gördü bı çoban bir yaxşı oğlandı, dedi:

– Bala, mən bir yuxu görmüşəm, gedirəm o yuxunun dalıncan.

Çoban dedi:

– Əmi, nə yuxudu? Yuxunun da dalıncan gedəllərmi? Adam hər
gecə min yuxu görür.

Kişi dedi:

– Bəli, oğul, mənim o gördüyüm yuxu elə yuxudu ki, onun dalıncan
getməlidi.

Çoban dedi:

– Əmican, gətir o yuxunu maa sat.

Kişi dedi:

– Nə olar, sataram.

Yuxunu çobana açıb, bütün sürüsünü, hətta itini, eşşəyinəcən aldı.
Addarın da dəyişib – çoban oldu Bəxtiyar, kişi də oldu Məlik Məmməd.
Bəli Bəxtiyar heybəni atıb çiyninə bir biyabannan getməydə olsun.
Məlik Məmməd də qoyununu yığıb yavaş-yavaş öz kəndlərinə tərəf
gəldi.

Paho, arvad baxdı gördü ki, əri bıdı çoban olub bir sürü qoyun
otara-otara gəlir. Dedi:

– A kişi, bı qoyun kimindi, indi də camahat diyəcək Bəxtiyar kişi
ağsaqqal çağında gedib xalxa çoban oldu.

Məlik Məmməd dedi:

– Ay arvat, dəli-zad olmamısan, əvvəla xalx kimdi, mən çoban
olam. Qoyun özümündü, yuxum ilən deyişmişəm. İkiminci, mən Bəxtiyar
deyiləm, mənim adım Məlik Məmməddi.

Arvat elə bildi ki, bı öz əri deyil, ona oxşayan bir adamdı. Dedi:

– Qardaş, bağışda, mən helə bildim sən mənim ərim Bəxtiyarsan,
ona görə belə dedim.

Məlik Məmməd arvadının gicdiyin əvvəldən bilirdi, dedi:

– Ay arvat, karıxmısan? Bəs mən sənin ərin deyiləm, kiməm? Yuxunu
dəyişəndə adımı da dəyişmişəm.

Arvat o saat başa düşüb, səvindiyinnən ərinin başına fırfır fırlanırdı.
Elə bil cəhrə talğalağıdı.

Məlik Məmməd ilən arvadı bırda kef eləməkdə olsunnar, sizə
kimnən xəbər verim Bəxtiyardan. Bəxtiyar az getdi, üz getdi, dərətəpə
düz getdi, gəlib axşamçağı çıxdı bir şəhərin qırağına. Onda yetdi
gördü ki, şəhərin dərvazaları təzəcə bağlanıb, Bəxtiyar nə qədər elədi,
onu şəhərə bıraxmadılar. Çəkilib yoldan kanar difarın dibində həybəni
qoydu başının altına uzandı.

Çoban adamdı, çöldə yatmağa adət eləmişdi, o saat yuxu tutdu
yatdı. Səhərə yaxın gördü bir adam, “Bəxtiyar, Bəxtiyar!” diyib çağırırlar.
Ağa durup o yana, bı yana baxıb gördü ki, kim isə qalanın başınnan
çağırır. Qalanın başınnan genə səsləndi ki, niyə durubsan, gəl
tut, səhər açılır, mən də bu saat gəlirəm. Bəxtiyar irəli yeriyip gördü
bir xurcun ağır şeydi. Xurcunu yerə qoydu. Bir az keçmişdi ki, gördü
həmən adam yedəyində iki at bir balaca qapını açıb hasardan çıxdı
çölə, genə qapını bağladı. Üzün Bəxtiyara tutub dedi:

– Nə durmusan, tez ol, xurcunu bağla atın tərkinə! Min atına,
qaçax. Bı saat atam duyuğ düşər, ikimizi də tutdurub öldürdər. Axşamnan
bəri neçə dəfə gəlib qalanın başına işarə iləmişəm, görmişəm
yoxsan, axırmıncı dəfə istəyirdim evə qayıdam. Ağlıma gəldi ki, bəlkə
yatıb, qayıdıp difarın başınnan baxam görəm nə, yatırsan! Neynək, tay
əvdən çıxmışam. Tez ol, atı min qaçax.

Bəxtiyar qalmışdı mat, bilmirdi bı neçə sirdi. Nə desin, bının adın
bı hardan bilir, bı adam kimdi? Axırda “Allaha pənah” diyib mindi atı,
bı adam qabaxcan, Bəxtiyar da bının dalıncan başladılar qaçmağa, ta
sabah oluncan qaçdılar.

Səhər açıldı. Bəxtiyar gördü bı bir qızdı ki, yemə-işmə bının xəttixalına,
gül cəmalına tamaşa elə. Qız dönüb geri baxanda nə gördü,
bının dalıncan gələn elə bir çobandı ki, heç ömründə alça turşsu dadmayıb.
Qız mat-məhətdəl qalıp bilmədi nə disin. Birəz sora özün
yığışdırıp dedi:

– Oğlan, adın nədi?

Bəxtiyar cavab verdi:

– Xanım, neyə gecə özün çağırmırdın, indi bəs niyə tanımırsan?

Qız dedi:

– Sənin də adın Bəxtiyardı?

Oğlan dedi:

– Xanım, bəli, necə məndən də başqa Bəxtiyar var idi?
73
Xanım cavab verdi:

– Bəli, var idi. Bil, agah ol, ey Bəxtiyar, mən həmən şəhərin paçcahının
qızıyam. Adıma da Pərizad xanım diyəllər. Atamın vəkilinin
bir oğlu vardı, adına Bəxtiyar diyərdilər. Biz bir-birimizi sevirdik.
Amma atam məni Bəxtiyara vermək istəmirdi. İstəyirdi versin vəzirin
oğluna. Mən də ona getmək istəmirdim. Odur ki, Bəxtiyarnan vədə
qoyduq ki, bu gecə həmən sən yatan yerə gəlsin, mən də atam-anam
yuxuya gedəndən sora gəlim qaçax. Mən dediyim kimi elədim, iki at,
iki xurcun da qızıl götürüb gəldim. Qəzadən vəkilin oğlu qorxub, ya
nə olubsa gəlmiyip, sən gəlib həmən yerdə yatıbsan. Mən də səni vəkilin
oğlu Bəxtiyar bilip qaçmışıq. İndi neyniyək, qismət beləymiş, sür
atı qaçax atamın torpağından. Nə qədər ki çıxmamışıq, atdan düşə
bilmərik.

Bəxtiyar ata bir şallaq vırıb düşdü qabağa, qız da onun dalıncan.
Qaçhaqaç “asta qaçana imam qənim olsun” axşama kimi qaçdılar.
Axşam günün saraltısı qalanda, başqa bir paçcahın yerinə çatıb atdan
düşdülər. Birəz çörəkdən-zaddan yedilər, dincəldilər.

Qız öz-özünə dedi:

– Əyər Bəxtiyar çoban olubsa, genə onnan bir şey olar, yox əyər
naxırçı olubsa, axırı heç olacaq. Vaxtıkan bını əkmək lazımdı.

Üzün Bəxtiyara tutub dedi:

– Bəxtiyar, dədəmin güclü ılxısı var, de görüm, ılxıçı ola bilərsənmi?
Bəxtiyar dedi:

– Ilxı nədi?

Pərizadxanım dedi:

– Belə bı altımızdakı atın sürüsünə ılxı diyillər. İlxını otarana da
ilxıçı diyillər.

Bəxtiyar dedi:

– Xeyr, xanım, mən ılxıçılıq bacarmaram.

Qız dedi:

– Onda atamın çoxlu qaramalı var, naxırçı ola bilirsənmi?

Bəxtiyar dedi:

– Xanım, qaramal nədi, necə olan şeydi, onu da bilmirəm, mən naxırçı
ola bilmərəm.

Qız dedi ki, neynək, dəvəçi ol, o da helə, qatırçı ol, o da helə.
Qız gördü Bəxtiyar bılların heç birin görmüyüp, dedi:

– Bəxtiyar atamın çoxlu qoyunu var, de görüm, qoyuna getmək bacararsanmı?
Qoyun adı tutulan kimi Bəxtiyarın sümüyü oynamağa başladı. Dedi:

– Xanım, elə mənim dədə-baba sənətim çobançılıxdı. Qoyunun
lap ölüsünün üstə düşsəm, dirildərəm.

Qız bı cavabı eşidənnən sora bir qədər təskinlik tapdı. Gecənin bir
qədərini yatdılar, sabah olana yaxın atdara minib düşdülər yolun ağına.
Dərələrdən yel kimi, təpələrdən sel kimi at qavıp gün cəşt olanda bir
şəhərə çatdılar, atdarın sürüp bir karvansaraya düşdülər. Atdarın rahlıyıb
xurcunnarın götürüp bir hücrə kiralayıp, hücrədə qərar tutdular.

Qız dedi:

– Bəxtiyar, karvansara elə yerdi ki, ora hər adam gəlir. İndi sən çıx
bazara bir dəllal tap, əvvəl atdarı sat, onnan sora bir minasip mənzil tut
yığışax ora, gətirdiyimiz maldan-dövlətdən xırıd eliyip yeyək dolanax,
Allah kərimdi.

Bəxtiyar o saat şəhərə çıxıp bir dəllal tapıb atdarı yaxşı qiymətə
satdı. Sora da xana baxçalı-zaddı gözəl bir imarət alıp yığışdılar ora.
Pərizad xanım o saat qazı gətirdip öz kəbinin Bəxtiyara kəsdirdi.
Bəxtiyarı hamama yolladı, bir dəstə taciryana paltar alıp Bəxtiyara
geydirdi ki, Bəxtiyar oldu bir gözəl oğlan. Başdadılar Pərizad xanımnan
kef iləməyə.

Bir müddət belə yaşayannan sora, bir gün dəllək gəlmişdi Bəxtiyarın
başın qırxsın, nə təhər oldusa, gözü Pərizad xanıma sataşdı. Az
qaldı bihuş olsun, bir təhərnən Bəxtiyarın başın qırxıb haqqın almağa
da dayanmıyıp özün yetirdi paçcaha. Dedi:

– Paçcah, taxtın tarac olsun, yəhərin qannan dolsun, nə yatırsan?

Paçcah dedi:

– Hə, nə var, söylə görüm!

Dəllək birinin üstə də beşin qoyup qızı o qədər tərif elədi ki, paçcah
görməzə-bilməzə qıza aşıq oldu.

Dedi:

– Vəzir, tədbir! Mən gərək nə təhər olsa, o qızı görəm.

Vəzir gülüp dedi:

– Qibleyi-aləm sağ olsun, onnan hasan nə var? Çağırrıx Bəxtiyarı,
diyərik sabah günorta saa qonağıq. Qoyduğumuz vaxtdan bir saat
qabax gedərik, qəfildən içəri girip qızı görərik.

Paçcah vəzirin tədbirini bəyənip, o saat Bəxtiyarı hüzurına çağırtdırıp
dedi:

– Bəxtiyar, eşitmişik, bir yaxşı oğlansan, özün də qəribsən. Saa heç
kim sataşmasın diyə, sənnən dost olmaq istəyirəm. Get hazırraş, sabah
düz günorta saa qonağıx.

Bəxtiyar baş əyip geri qayıtdı. Yolnan gedə-gedə fikir edirdi ki, bı
necə işdi? Taki gəlib evə çatdı. Qız baxan kimi gördü Bəxtiyar bikafdı.
O saat durup Bəxtiyarın boynun qucaxlayıp dedi:

– Bəxtiyar, qadan alım, de görüm niyə bikefsan? Bı qərib eldə sən
bikaf olanda gör mən nə hala düşərəm. Dərdini gərək maa diyəsən.

Bəxtiyar əhvalatı qıza mən sizə nağıl eliyən kimi nağıl elədi.
Qız o saat başa düşdü ki, bu dostuq məsələsi deyil, ayrı məsələdi,
özü də əngəl dəlləkdən keçip. Bəxtiyarın ürəyin sıxmamaq üçün dedi:

– Bəxtiyar, qadan alım, niyə bikefsən, burada ki, bir pis şey yoxdu,
neyə darıxırsan. Paçcahnan dost olsan, doğrudan da saa xeyri dəyər.
Get bazara düyüdən, yağdan, turşudan-qırqovuldan al ver hambala getirsin
əvimizə, sabaha ehtiyat görməliyik.

Bəxtiyar bazara çıxıb, tapşırılan şeyləri aldı, qayıtdı evə. O gecəni
qıznan keçirdi. Səhər olan kimi başdadılar hazırrıx görməyə.
Günortıya bir saat qalmış paçcahnan vəzir qapını açıp girdilər içəri
ki, paçcah qızı baş açıx, qolu çırməyli gördü. Paçcah qızı görən kimi
bir ox qızın iki qaşının arasınnan qutarıp dəydi paçcahın ürəyinin başınnan.
Paçcah bıyılmı ölmüş, bildirmi yıxılıb ürəyi getdi.

Vəzir təz paçcahın üzünə su səpip, birtəhər baş qarışıx ikən özünə
gətirdi. Qulağına dedi:

– Oğlu ölməmiş, nə qayırırsan, özünü yığışdır.

Paçcah özün yığışdırıp gəlip otdular ocağın qırağında. Xörək hazır
oldu, bir təhərnən birəz zəhərrəndilər. Sonra durup getdilər. Paçcah
evinə çatan kimi üzüqoylu yıxılıp dedi:

– Vəzir, tədbir! Bağrım çatdadı.

Dedi:

– Qibleyi-aləm, nə tədbir, sabah çağırıp diyərsən ki, maa gərək
cənnət alması gətirəsən, o da hardan cənnət alması tapacax, gedər ya
özü gəlməz, boş da gəlsə sən boynun vurdurarsan, ayrı təhəri yoxdu.
Gücnən arvadını əlindən ala bilməzsən, səbəbsiz öldürə də bilməzsən,
el nə deyər? Gərək bir səbəb tapax, onu da ki, görkəzirəm.

Paçcah vəzirin rəyin bəyənip durdu oturdu.

Səhər olcax Bəxtiyarı çağırtdırıp dedi:
– Bəxtiyar, mən naxoşam, həkimlər maa cənnət alması dərman
diyip. Qoçağım, gərək nə təhər olsa, maa cənnət alması tapasan.

Bəxtiyar dedi:

– Qibleyi-aləm sağ olsun, mən bir qərip adamam, cənnət almasın
hardan tapım, öz vilayətinnən bələd olan bir adama desən yaxşı olar.

Paçcah qəzəplənip dedi:

– Uzun danışma, qırx günə kimi almanı gətirdin gətiribsən, gətirmədin
boynunu vırdıracıyəm.

Bəxtiyar ölüsü ölmüş adam kimi qayıtdı əvə.

Qız Bəxtiyarı bı halda görəndə dedi:

– Bəxtiyar, nəyə bikefsən?

Bəxtiyar hamı əhvalatı qıza söylədi. Qız dedi:

– Qorxma, mən saa kağız verərəm, qibləyə tərəf gedərsən, üç gün
gedənnən sora çıxarsan dev paçcahının vilayətinə. Mənim bacım bı
paçcahın arvadıdır. Kağızı hansı devə görkəzsən səni aparacax paçcahlarının
yanına, o nə disə əməl edərsən. Gərək maa söz verəsən ki,
farağat duracaxsan, ta arvat-filan getirmiyəcəksən.

Bəxtiyar kağızı alıp Pərizad xanımnan görüşüp ayrıldı. Bazara
çıxıb bir saz at alıp minip düşdü yola. Üç gün, üç gecə yol gedip çıxdı
həmən dev paçcahın torpağına. Divlər bını gördülər, dedilər aparax
bını paçcahımıza soqat, yesin.

Bəxtiyarı gətirdilər paçcahın yanına. Bəxtiyar kağızı verdi. Div
gördü paho, bı öz bacanağıdı.

Dedi:

– Bəxtiyar, xoş gəlmisən! Sən hara, bıra hara?

Bəxtiyar əhvalatı paçcaha nağıl elədi.

Divlər paçcahı Bəxtiyarı qonax saxladı. Bir nəfər çağırıp Bəxtiyarı
ona tapşırıb dedi:

– Bına cənnət alması lazımdır, bını apararsan hara lazımdı, ora.
Sonra div Bəxtiyarı alıp kürəyinə tənur elədi. Üç gün, üç gecə yol
gedəndən sora, bir yerdə düşdü. Bir çinar görkəzip dedi:

– Pərilər paçcahının qızı gəlip orada bir bulax var, o bulaxda çiməcəylər.
Birinin donun oğurrarsan, onnan sora nə disən, onu iləyəcəklər.
Bəxtiyar gəlip həmən yerdə ki, div demişdi, bılağa yavux bir kola
girib gizləndi. Bir əzdən sora Bəxtiyar gördü üç göyərçin gəldi, qondu
bılağın başına. Dil oldu başdadı bir-birinən danışmağa.

Böyük bacı dedi:

– Bacılar, di soyunun çimək.

Kiçik bacı dedi:

– Bacı, mən pis yuxular görmüşəm çimmiyəcəyəm.

O biriləri dedi:

– Ay bacı, ordan bıra gəlmişik, sən çimməsən, biz də çimmiyəcəyik.
Gəl bizi peşiman eləmə.

Axırı kiçik bacı razı oldu. Soyundular çimməyə başdadılar.
Bəxtiyar koğanı uzadıp kiçik bacının donun çəkdi.
Qızdar çimip çıxdılar, böyük bacıynan ortancıl donnarın geydilər,
kiçik bacının donu tapılmadı. Nə qədər gəzdilər, donu tapa bilmədilər.
Axırı dedilər:

– Ay donu oğurrayan, səni and veririk nəyə inanırsan ona! Çıx,
bizim donumuzu ver. And olsun Süleyman peyğəmbərin başının cıqqasına,
nə istəsən verəcəyik.

Bəxtiyar o saat çıxıp dedi:
– İndi ki, belədi, bı saat sizdən bir neçə dana cənnət alması istəyirəm,
götirin bıra, donunuzu verim.
Böyük bacı uçub o saat bir neçə cənnət alması gətirdi, verdi Bəxtiyara.
Bəxtiyar da donu qaytardı qızdara, qayıtdı ki, geri gəlsin, gördü
həmən donun oğurradığı qız da bının dalınca gəlir. Dedi:

– Ay pərizadə, sən hara gəlirsən?

Pərizad dedi:

– Bəxtiyar, maa adam əli dəyib, məni bir də pərilər öz işlərinə
qoymazdar.

Bəxtiyar dedi:

– Nəyniyək, gəl gedək.

Qız bir löh oxuyub Bəxtiyarı elədi bir çöp, aldı cıynağına uçub
gəldi düşdü Bəxtiyarın qapısına, genə də bir löh oxuyub Bəxtiyarı
elədi adam. Girdilər içəri.

Xanım gördü paho, Bəxtiyar bıdı pərilər paçcahının da qızın gətirir.

Güldü dedi:

– Bəxtiyar, saa gedəndə nə tapşırmışdım?

Bəxtiyar dedi:

– Xanım, vallah, mən gətirmədim, özü gəldi.

Pərizad xanım gülüp dedi:

– Neynək, gəlip, xoş gəlip. Mən də qəribdim həmsöhbət ollux.

Bı qızın da adı Hurizad idi.

Səhər tezdən Bəxtiyar istədi almaları aparsın paçcaha, Hurizad dedi:

– Bəxtiyar, almaları hara aparırsan?

Bəxtiyar:

– Paçcaha, – deyə cavab verdi.

Qız dedi:

– Bəxtiyar dəli olmamışsan ki, o almaları hər kəs yesə, on beş yaşında
cavan olar. Ala saa ona oxşayan üç alma verim, apar paçcaha,
gətir oları özümiz yəyək.

Bəxtiyar almaları alıp qoydu cibinə. Cənnət almaların özdəri yedi,
o biri almaları gətirib verdi paçcaha.

Paçcah gördü paho, Bəxtiyar sağ qayıtdı. Doğrudur, üzdən güldü
isə də, amma qarnına sancı doldu. Almanı Bəxtiyardan aldı. Bəxtiyar
paçcahdan izin alıp qayıtdı evinə.

Olar yeyip-içməkdə olsun, sizə kimnən xəbər verim, dəlləkdən.
Dəllək gəlmişdi Bəxtiyarın başın qırxmağa, gördü paho, Bəxtiyar
bir qız gətirip vallah, yemə-işmə onun xətti-xalına, gül camalına tamaşa
elə. O biri qız bının əlinə su tökməyə yaramaz. Bir təhərnən
Bəxtiyarın başın qırxıp özün yetirdi paçcaha. “Paçcah sənin taxtın
tarac olsun, yəhərin qannan dolsun. Həmən Bəxtiyar bu dəfə bir qız
gətirip o qabaqkı heç onun əlinə su tökməyə də yaramaz”.

Paçcah dedi:

– Ah, yox.

Dəllək dedi:

– Başın üçün, necə diyirəm, elədi ki var.

Paçcah dedi:

– Vəzir, nə təhər eləyək ki, bir o qızı da görək.

Vəzir dedi:

– Onnan asan nə var, genə qabaqkı kimi qonax gedərik, görərik.

O saat paçcah xəbər yolladı ki, Bəxtiyar sabah axşam saa qonağıx,
hazırraş. O biri gün paçcah axşam demişdi, günorta gəldi. Qəflətən elə
gəldi ki, qızdarın ikisini də gördü.

Paçcah gördü bı qız, doğrudan da o birinnən min kərrə gözəldi. Bir
təhər çörəyi-xörəyi yeyip, qayıtdılar geri.

Paçcah dedi:

– Vəzir, tədbir. Mən paçcah, gədənin biri belə gözəllərə sahab ola,
mən ola bilmiyim.

Vəzir dedi:

– Qibleyi-aləm, heç fikir eləmə, onu elə yerə göndərərəm ki, geri
qayıtmaz. Sabah sən çağır Bəxtiyarı, deyinən ki, gərək maa Gülüstani
baği-İrəmnən gül gətirəsən, yoxsa boynunu vırdıracıyam. Onda o
gedər, bir də qayıtmaz.

Səhər tezdən paçcah Bəxtiyarı çağırtdırıp dedi:

– Bəxtiyar, qoçağım, görürəm sən bir qoçaq oğlansan, gərək maa
Gülüstani-İrəmnən gül gətirəsən. Qırx gün saa möhlətdi, getməsən
boynun vırılacaxdı.

Bəxtiyar gördü ki, danışıqdan bir mırad hasıl olmıyaçax, bıkef,
məlul qayıtdı evə. Qızdar gördülər Bəxtiyar çox məyusdı, dedilər:

– Bəxtiyar, niyə bikefsən. Sən bilmirsən ki, sən bikef olanda bı
qərib ölkədə biz nə hala düşürük?

Bəxtiyar əhvalatı qızdara nağıl elədi.

Hürizad gülüb dedi:

– Elə bı?

Bəxtiyar dedi:

– Bəli.

Qız dedi:

– Onda, gəl qırx günün hələ otuz doqquzunu yeyək-içək, kef
iləyək, qırxımcını da Allah kərimdi.

Başdadılar otuz doqquz gün kef elədilər, qırxımcı gün Hurizad
xanım bir löh oxuyub Bəxtiyara dedi:

– Bı löhü oxuyarsan gözünü yumarsan, ha vaxt ayağın yerə dəydi,
açarsan, ora Gülüstani-İrəmdi. Bir dəstə qız görəcəksən. Ala bı kağızı,
oların içində bir Güli Qah-Qah xanım var, ver ona, o saa gül verər.
Amma bizi yadından çıxartma. Bir də bizə gərək söz verəsən ki, farağat
duracaxsan. Qız-zad gətirmiyəcəksən. Sora genə bu löhü oxuyarsan,
olacaxsan öz evimizdə.

Bəxtiyar löhü alıp düz çıxdı şəhərin kənarına, löhü oxuyup gözdərin
yumdu. Bir vaqt gördü, ayağı yerə dəydi, gözin açıp gördü paho, bı
elə bir yerdi ki, diyəsən cənnətin bir guşəsidir. Bülbüllər cəh-cəh
vırır, güllər pəh-pəh vırır, tamaşasınnan doymax olmır. Bı halda gördü,
paho bıdı qırx incə qız çala-çala, oynaya-oynaya gəlir. Diyəsən, Allahtaala
xoş günündə, xoş saatında bılları yaradıp.

Bəxtiyar bılları görəndə paçcah da, gül də – hər şey yadından
çıxdı. O qədər tamaşa elədi ki, bir vaqt gördü ki, az qalıp gün yatsın,
kağızı-zadı da yadından çıxardıp, tez geri döndü. Löhü oxudu, gözün
yumdu. Bir vaxt gördü əyağı yerə dəydi, gözün açıp gördü ki, öz qapısındadı.
İstədi evə girsin, birdən yadına düşdü ki, ədə sən nəyə getmişdin.
Bəs gül hanı, kağızı niyə vermədin. İstədi qayıda Hurizad
xanım daldan çağırdı:

– Bəxtiyar, hara qayıdırsan. Bir gəl evə, görək nə olub?
Bəxtiyar qayıtdı evə. Gördü paho, həmən Gülüstani-İrəmdə gördüyü
qız bıdı bırda oturub.

Hurizad xanım dedi:

– Bəxtiyar, nə qayırdın?

Bəxtiyar əhvalatı nağıl elədi:

– Qayıdırdım, gül gətirim.

Bını eşidən kimi Güli Qah-Qah xanım güldü. O saat ağzınnan bir
neçə tabax gül düşdü. Dedi:

– Bəxtiyar, di götür, apar paçcaha ver.

Bəxtiyar gülü götürüp apardı paçcaha.

Paçcah gördü paho, Bəxtiyar ölmiyip, bıdı güli gətirdi. Genə qarnına
sancı doldu. Tay bir şey demədi.

Bəxtiyar da rüsxət alıp əvinə gəldi, qızdarın üçünü də başına yığıp
başdadı söhbətə.

Səhər açıldı yenə dəllək gəldi Bəxtiyarın başın qırxmağa. Gördü
nə, bı dəfə bir qız gətirip ki, o biriləri bının yanında heç nədi.
Bəxtiyarın başın ala-tələsik qırxıp özünü yetirdi paçcaha, dedi:

– Paçcah evin yıxılsın, xəbərdən xəbərin var? Sən Bəxtiyarı göndərmişdin
ki, ölsün, o bı dəfə bir qız gətirip, o biriləri bının yanında bir
köpiyə də dəyməz.

Paçcah bını eşidən kimi dedi:

– Vəzir, gərək bir də Bəxtiyargilə qonax gedək, görək bı qız necədi?
Bəli, Bəxtiyara xəbər yolladılar ki, filan gündə, filan saatda saa
qonağıx, ehtiyatını gör.

Bəxtiyargil ehtiyat görməkdə olsunlar.

Paçcah vəziri də götürür elə gəldi ki, qızdar xəbər tutmamış evə
girip qızın üçünü də gördü. Ta paçcahın boğazınnan xörək keçə bilərdimi?
Bir təhər xörəkdən daddı. Durup qayıtdılar əvlərinə.

Paçcah dedi:

– Vəzir, ta mən tifladım, bir əlac. Bını hara göndəririk, sağ gəlir.
Neyniyək ki, bının başın batıraq?

Vəzir dedi:

– Qibleyi-aləm, neyniyə billik? Əyər bını öldürdüp arvadın alsan,
bı olacax ağ. Xalx da üz döndərər. Gərək bını elə yerə göndərək ki, bir
də bıralara gələ bilməsin. Taki, sən də mətləbinə çatasan.

Paçcah dedi:

– Hara göndərək?

Vəzir dedi:

– Qibleyi-aləm sağ olsun, bını göndərək qırx qullunnu at südü gətirsin,
bəlkə at bını birtəhər eliyə.

Paçcah vəzirə “afərin” diyib təzədən Bəxtiyarı çağırtdırdı. Dedi:

– Qoçağım, mən naxoşam, həkimlər mənə Qırx qullunnu at südü
dərman diyip. Gərək nə təhər olsa onu gətirəsən.

Bəxtiyar fikirrəşip dedi:

– Paçcah sağ olsun, onda maa qırx gün möhlət ver, görüm başıma
nə gəlir?

Paçcah möhlət verib dedi:

– Bax, qırx günün tamamında gəlməsən, boynunu vırdıracağam.

Bəxtiyar genə bikef evə qayıtdı. Qızdar Bəxtiyarı bı halda görəndə
hərəsi bir yannan yapışıp dedi:

– Bəxtiyar niyə bikefsən, bı nə haldı?

Bəxtiyar əhvalatı nağıl elədi.

Hurizad dedi:

– Elə bı? Hələ gəl otu, otuz doqquz gün kef eliyək, ondan sora
Allah kərimdi.

Bıllar otuz doqquz gün kef elədi, qırxmıncı gün Hurizad xanım bir
löh oxuyub Bəxtiyara dedi:

– Çıxarsan şəhərdən kanara, bı löhü oxursan, gözdərini yumarsan.
Gözüvü açanda görərsən ki, bir təpənin dibindəsən. Təpənin başında
bir qalaça var, gedərsən o qalaçaya. Görərsən bir qoca nurani kişi var,
o qədər qocalıp ki, onu pambıq arasına büküb qoyuplar uşax kimi
beşiyə, onun pambığın dəyişdirərsən. Yırğalayarsan, yatar, dincələr.
Ayılanda dərdini ona deyərsən. O saa əlac elər.

Bəxtiyar qız diyən kimi elədi. Gözün açanda gördü doğrudan da
bir təlli dibindədi. Yavaş-yavaş təllin başına çıxıp gördü bir qalaça
var, qalaçaya girip gördü qız diyən kimi bir pirani qoca kişi var. O
qədər qocalıp ki, yumağa dönüb. Tez qocanın yerin aşdı, pambığın dəyişdi,
qız deyən kimi rahat elədi.

Qoca yatıp dincələnnən sora gözün aşdı dedi:

– Bəxtiyar, bala xoş gəlmisən! Nə dərdin var?

Bəxtiyar təəccüb elədi ki, bı hardan məni tanır, irəli yeriyib ədəbnən
dərdin qocaya dedi.

Qoca dedi:

– Bala, bı çox qorxulu işdi, o paçcah səni öldürmək istəyir. Amma
qorxma, mənim qulağımın kirinnən bir az pambığa sürtüp götürərsən.
Qarğıdan da bir ney qayırarsan, gün çıxanında bir göl var, gedərsən o
gölün qırağında bir quyu qazarsan, girərsən o quyuya. Günortanın istisində
atdar gələcək su içməyə, yaxınnaşanda pambığı atarsan suya,
su köpürüyüp qalxacax. Onda atdar hürküşüp çəkiləcəklər. O saat sən
başdarsan ney çalmağa, onlar toplanacaxlar quyunun başına. Yalvaracaxlar
ki, bir də çal, onda sən denən ki, and iç ki, maa dəymiyəcəksən,
çıxım çölə çalım.

Hər nəyə and içsə inanma. Amma, elə ki, su pişigi Qəribin canına
and içdi onda çıxarsan. Sora nə desən, əməl edər.
Bəxtiyar yavaş-yavaş gəlib gölün qırağında bir quyu qazdı. Qoca
diyən kimi qarğıdan da bir ney qayırıp gətirdi. Girdi quyuya, başdadı
gözdəməyə, elə ki, günorta oldu, Bəxtiyar gördü, bıdı at dalında da
qırx qulunu gəlir. Elə ki gölə yaxınlaşdılar, Bəxtiyar pambığı atdı gölə,
gölün suyu o saat köprüyüp qalxdı. Atdar bını görən kimi xorruyup
geri çəkildilər. Bəxtiyar başdadı tütəyi bir əl çalmağa. O saat atdar yığışdılar
quyunun başına. Bəxtiyar təz kəsdi. Ana at başdadı yalvarmağa
ki, genə çal.

Bəxtiyar dedi:

– And iş ki, maa dəymiyəcəksən, özü də nə disəm yerinə yetirəcəksən.
Çıxım çölə, nə qədər istəyirsən, çalım.

At hər nəyə and işdisə, Bəxtiyar qəbul eləmədi, dedi ki, ta Qəribin
canına and içməsən, çıxmaram.

At əlacı kəsilip dedi:

– Qəribin canı üçün saa dəymərəm, özü də nə istəsən müzayiqəm
yoxdu.

Bəxtiyar bını eşitcək, çölə çıxdı, başdadı tütəyi çalmağa. Birəz çalannan
sora dedi:

– Bilirsən nə var? Bizim paçcahımız azarrıdı, ona sənin südünü
dərman diyiblər. Gərək maa o südünnən verəsən.

At dedi:

– Bilirsən, nə var? O paçcah səni öldürmək istəyir. Gəl sən min
mənim dalıma. Bərk-bərk tut yalmanımnan. Sən diyinən bıdı atı getirmişəm,
gəlin özünüz sağın, qoy gəlsinnər özdəri sağsınnar, görək sağa
biləcəklərmi? Hər kim mənim südümü yesə, həmişə cavan olar. Onlara
bir gilə də süd vermərəm. Sənin işin o olsun ki, məni paçcaha təhvil
vercək get, onnan oyanı mənim işimdi.

Bəxtiyar at diyən kimi elədi, minip atın belinə, gözdərin yumup
yapışdı atın bərk yalmanınnan. At qanad bağladı. Bir saat çəkmədi at
dedi:

– Bəxtiyar, indi gözdərini aç!

Bəxtiyar gözdərin açıb gördü, paho öz şəhərindədi. Atı sürüp paçcahın
qapısına səs elədi ki, atı gətirmişəm. Paçcah nə qədər istəyir,
sağsın.

Paçcah çıxıp gördü nə, Bəxtiyar bıdı atı qulunnarıynan gətirip.
Dedi ki, atdarı bir möhkəm yerə salın, axşam sağarıx. Atı möhkəm bir
yerə salıp, Bəxtiyarı da bıraxdılar getdi evinə.

Elə ki, Bəxtiyar o yana getdi, at qulaxların qələm eliyip harayasa
sıçradı. Qulunları da dalıycan üz qoydu bərri-biyabana. Ay qoymayın!
Ay qabağın kəsin! Nə olacaqdır? At qabağına gələnin də başın üzüp
çıxdı getdi. Xəbər paçcaha getdi ki, atdar belə-belə qaçdı.

Paçcahın dərdi atdaydı ki, onun qarnının ağrısı ayrı idi. Dedi:

– Nə bilim, qaçdı. Qaçanı saxlamax olmaz ki.

O biri tərəfdən vəziri çağırıp dedi ki, vəzir, belə olmaz. Bını hara
yollasax, genə gəlip çıxacaq, tədbir! Amma bı dəfə gərək elə tədbir
tökəsən ki, bı tələf ola, yoxsa mənim bağrım çatdar.

Vəzir birəz fikirləşib dedi:

– Qibleyi-aləm sağ olsun, sabah Bəxtiyarı çağırtdır, de ki, gərək
gedip o dünyadan mənim ata-anamnan xəbər getirəsən. Onda görək
nə eləyəcək?

Paçcah tədbirdən şad olub səhər olan kimi Bəxtiyarı çağırtdırdı.

Dedi:

– Bəxtiyar, görürəm, sənnən qoçax adam yoxdu, gərək gedip o
dünyadan mənim ata-anamnan maa bir xəbər gətirəsən.

Bəxtiyar dedi:

– Paçcah, ədalətinə güc eləmə, o dünyadan da xəbər getirmək olar?
Paçcah bını eşitcək qəzəblənip çığırdı ki, mən saa nə buyururam
əmələ gətirməlisən. Qırx gün saa möhlətdi. O dünyadan maa xəbər
gətirdin gətirdin, gətirmədin boynunu elə vırdıracağam ki, bir damcı
qanın yerə düşməsin.

Bəxtiyar mürəxxas olup gəldi əvinə.

Arvatlar baxdılar gördülər nə? Bəxtiyar ölüp, yerdən götürən yoxdu.
Dedilər, Bəxtiyar, gənə nəyə fikirlisən, nə olup, dərdini bizə de bilək.

Bəxtiyar dedi:

– Ay arvat, paçcah, hələ bir nadəhim iş buyurup ki, heç əlacı
yoxdur. Maa deyir ki, gərək o dünyadan gedip ata-anamnan bir xəbər
gətirəsən, gətirməsən qırx günnən sora boynu vırdıraciyəm. İndi bilmirəm
nə eləyim?

Güli Qah-Qah xanım dedi:

– Bəxtiyar, qorxma, get paçcaha deyinən ki, odun toplatsın səni də
qoysun üstə. Dörd tərəfinə nefit töküb od vursun. Odunu ancax çox
yığdır ki, sən ortasında oturasan, tüstü hər tərəfi bürüyəndə mən səni
löh oxuyup bir çöp iləyip gətirəciyəm evə. Ta sorasıynan sənin işin
yoxdu. Gör, o paçcahın başına nə iş getirəciyəm?

Bəxtiyarın kefi başdadı şıtırıx çalmağa. Özün paçcaha yetirip dedi:

– Qibleyi-aləm, buyur şəhərdənkənar bir yerdə qırx qatır yükü
odun yığsınnar, mən sabah çıxıp odunun üstə oturacıyəm. Dörd tərəfdən
neftdiyip od vırsınnar, gedip o dünyadan saa xəbər getirəciyəm.
Bəxtiyar qırx yük demişdi paçcah buyurdu, yüz yük yığdılar. Dedi
qoy lap sümükləri də yansın.

Səhər Bəxtiyar, paçcah, vəzir, vəkil hamı camahat yığışıp gəldilər
həmən yerə. Bəxtiyar çıxıp otdu həmən odunun üstə, dörd tərəfdən
nefti tökdülər. Paçcah öz əliynən od vırdı. Odun alışıp tüstü bürüyəndə
Güli Qah-Qah xanım bir göyərçin olup düşdü qondu Bəxtiyarın yanına
bir löh oxuyup Bəxtiyarı elədi bir çöp, vırdı caynağına birbaş gətirdi
evlərinə, bir löh oxuyup genə ilədi adam. Dedi

– Bəxtiyar indi bı şəhərdə lap qoca kimdi, onu tap gətir bıra.
Bəxtiyar şəhəri gezip elə bir qoca tapdı ki, tay qocalıqdan yeriyə
bilmirdi, bını gətirdi evə. Xanım bınnan soruşdu ki, paçcahın atasını
görmisənmi?

Qoca cavab verdi ki, lap babasını da görmüşəm. Güli Qah-Qah
xanım şad olup qələm kağız alıp paçcahın yeddimci babasınnan bərinin
siyahisini tutdu, vəzirin də elə, vəkilin də elə, dəlləyin də elə. Götürdü
onların dilincə paçcaha bir kağız yazdı ki, üzün qara olsun oğul, Bəxtiyarcan
da yoxsan, o gəldi bizi yoxladı, sən bizi bir yada da salmırsan?
Birin vəzirə, birin vəkilə, birin də dəlləyə öz ata-analarının dilinnən
belə yazdı, bir şeyə qoyup asdı Bəxtiyarın böyrünnən. Otuz doqquz
gün keçdi, qırxmıncı gün tezdən gəlip külün lap ortasında Bəxtiyarı
basdılar külə, arvatdar özdəri qayıtdılar əvlərinə.

O biri tərəfdən paçcah vəzirə əmr elədi ki, gedək o külü dağıtdırax
Bəxtiyarının sümüyünün yanığından-zaddan tapax, hamı bilsin ki,
o ölüp, sora arvatdarın toyuna başdarıx.

Belçidən, körəncidən götürüp gəldilər külün yanına. Paçcah buyurdu,
külü başdadılar kürüməyə. O qədər kürüdülər ki, lap ortaya çatanda,
Bəxtiyar birdən külün ortasınnan pırtdayıp çıxdı. Gördülər paho
Bəxtiyar bıdı sağdı, böyründə də yekə bir bağlama var.

Bəxtiyar paçcaha baş endirip dedi:

– Qibleyi-aləm sağ olsun, ata-ananı gördüm, kefləri çox sazdır,
yaxşıdı, behiştə oturup bir yannarınnan bir süd gölü axır, bir yannarınnan
bal gölü axır. Özləri də sənnən çox gileylidilər.

Vəzir dedi:

– Mənimkini də gördünmü?

Bəxtiyar dedi:

– Səninkini də, vəkillərin də, dəlləyin də ata-anasını gördüm. Hamısı
paçcahın ata-anasının qulluğunda idilər. Özdəri kağız verib, bıdı bağlamadadır,
açın oxuyun.

Bağlamanı aşdılar. Gördülər pə, ulu babalarından bəri hamısının
bırda kağızı var, hamısı da giley eləyir ki, sizin üzünüz qara olsun!
Bəxtiyarcan da olmadınız, o gəldi, heç olmasa bir bizi gördü. Siz heç
yadınıza da salmırsınız.

Paçcah dedi:

– Bəxtiyar, mən getsəm, nə qədər odun lazımdı?

Bəxtiyar dedi:

– Qibleyi-aləm sağ olsun, sən böyük adamsan, gərək sənin odunun
on dəfə artıx ola.

Vəzir də, vəkil də hamısı dedilər ki, biz də gedəciyik.

Bəxtiyar dedi:

– Onda gərək odunu lap çox yığasınız.

Paçcah əmr elədi bir dərənin arasına o qədər odun yığdılar ki, ta
heç olmıyan kimi. Sora vəzir, vəkil, dəllək, paçcah hamısı bütün
qohum-əqrəba, arvat uşaxlarıynan yığışıp otdular. Odunun üstən dörd
tərəfdən neft töküb odu vırdılar. Hamısı çığır-çığır yandılar. Qırx gün-
nən sora gəlip külü dağıtdılar. Gördülər ki, paçcah nə gəzir, vəzir nə
gəzir. Hər yerdən bir ütülmüş adam sümüyü tapılır. Bildilər ki, yanıplar.
Yığışıp özdərinə paçcah tikdilər.

Bəxtiyar başdadı bırada paçcahlıx eləməyə. Elə ədalətnən paçcahlıx
elədi ki, camahat dedi:

– Ay Allah, elə bı iş çoxdan olaydı? Hamısı Bəxtiyara duaçıdı.
Bir gün Bəxtiyar divanxanadan evə gəldi, gördü xanımlar üçü də
yatıplar, ta bılları qıymadı oyatsın, elə yıxılıp üçünün ortasında bir şeyə
bürünüp yatdı. Bir vaxt Hurizad xanım oyandı, gördü bir dələngavazın
biri yıxılıp bırda yatıp, o biri qızdarı da oyadıp əhvalatı dedi olara. Olar
da baxıb gördülər doğrudur. Məsləhət qoydular ki, öldürsünnər. Birdən
Pərizad xanım dedi:

– Ay aman, dəymiyin bı elə Bəxtiyar özü olacaxdı, çünki o çobannıx
eliyip. Bı yatış onun yatışıdı. Qızın biri sağda, biri solda, biri də Bəxtiyarın
başının üstə oturup o qədər gözdədilər ki, Bəxtiyar oyandı.
Bəxtiyar bıları görən kimi qah-qah çekip güldü. Qızdar dedilər ki,
Bəxtiyar niyə gülürsən? Gərək bizi agah eliyəsən.

Bəxtiyar dedi:

– Bırda bir sir var.

O yuxu ki, mən almışdım, indi zahir oldu, ona gülürəm.
O kişi görmişdi ki, bir gün onun sağınnan bir ay, solunnan bir
yıldız, başının üstünnən bir gün doğub. İndi Hurizad xanım gün, Güli
Qah-Qah ay, sən də yıldızsan. Mənim də əsli adım Məlik Məmməd
idi ki, o kişiynən dəyişmişdim.

Azərbaycan nağılları