"Əkinçi", 16 yanvar 1876, №1/Məktub
Keçən fəslə binaən gərək əqlin vəsfində ərz edək. Əvvələn, əql nədir və
necədir? Qəzetdə küncayiş olmaz, amma əql, mərifət, beynülnas ki, deyirlər
filankəs aqildir, görək bu əql maddidir ya kəsbi? Bəli, bu əql həm maddidir, həm
kəsbi. Məsələn, yerin kəmunində olan su kimi. Necə ki, onun üstündən torpağı
götürüb işdətmək və qüvvətləndirmək və nəhr edib quru yerlərə aparmaq səbəbilə
o yer zində olur və minəl-maküllü şeyin həyyi67 əvarazi-əmvatda bağ və bəsatin,
gül və riyahin, əşcari-əsmar əmələ gəlir ki, xalq bəhrəmənd və ləzzətbərdar
olurlar, həmçinin əql də işlədib cəhalət torpağın üstündən götürüb təhsili-kəmal
səbəbilə bağati-hirfət və əşcari-sənaət əmələ gətirir ki, xalq bəhrəmənd və məşğulinəf bərdarlıq olurlar, mütəfərriq və pərişan olmazlar. Pəs lazımdır əqli-məaşı
işlədib ülumi-əbdan əxz etmək. Əvvələn, əkl və şürb möhtacdır ülumi-ziraətə.
Hifzi-səhhət, dəfi-mərəz möhtacdır ülumi-təbabətə. Məlbusat və sair mayəhtaclar
möhtacdır ülumi-sənaət və ticarətə və qis əla haza68 hər əməl üçün onun elmi
lazımdır əl elm sümməl-əməl69. Əl əməl və bilaelm və vəbalün70. Ġnsan ömrünün
ibtidasından intəhasına qədər möhtacdır təhsili-üluma. Ütlübül-elmə min əl məhdiiləlləhdi
71. Amma nəinki gərək bir adam cəmi ülumi öyrənib bilsin, bu məhaldır və
heç birin itmama yetirmək olmaz. Lazımdır hər kəs bir elmə ki şüru elədi, onu
müntəhaya yetirsin, yəni onun cəmi üsul və fiqhin bilib məqami-ictihada yetişsin
ki, sonra özü o elmdən bir elmi-digər ixtira edib ya o elmə rövnəqi-təmam versin
ki, cəmi ülum bir-birindən iqtibas olub artar və bunların hamısı möhtacdır
əmniyyətə.

Pəs təhsili-ülum insana vacibdir necə ki, bizim peyğəmbərin bu
fərmayişindən məlumdur: Ənnasü alimün əf mütəəllimün vəl-baqi hüməcün, yəni
eşşək ansı ki, nişi olur, amma balı olmaz. Pəs gərək qəlbin aynasın pak etmək ta
nuri-əql ona tabidə olub zülməti-cəhli götürsün. Necə ki, günün işığı kor gözə kar
etməz, həmçinin əql də bədən aləminin günüdür. Gərək qəlb gözü açıq olsun, ta
nuri-əql ona tabidə olub, işıqlanıb ülumu dərk etsin.

Gələn fəsil cəhl məzəmmətində və tərbiyətin vəsfində əl-əql ma əbdəhu
bihir-rəhman72 hədisinin şərhində zikr olunacaq.

Əhsənül-Qəvaid

 * *
"Əkinçi" qəzetinin 11-ci nömrəsində 2 fəsil elmi-əbdan bəhsində yazılmış
idi. Fəsli-əvvəl Əhsənüd-Qəvaid ki, öz xəyalın tərzi-münasibətilə ki, əsbabibədəniyyətə
münkər olmayıb bir daş ilə min bir budağı vurubdur. Fəsli-sani
Badkubəli molla ki, bişi-mətləbi ilə rədd cavaba iktifa etməyib ərəb övrəti üzün
örtmək istəyib, övrət eynin açan kimi özgə millətlərə sataşıbdır. Mollayi-məzkur
cənabından iltimas edirəm ki, mətləbi-xəmsənin bəhslərin bir növ ilə ki,
mücəddədən bəhsi-varid kəlməsin əda buyursunlar.

Əvvəlinci mətləb ki, molla buyurmuş müsəlmanların əqli-məaş əllərindən
verməyi böhtandır. Əgər belə olsa onların töxmi-vücudları məlum olurdu. Əvvələn,
əgər desə ki, məaşdan əhli-islamın muradı, məhz xəlq və dəlqü cəlqdir, bunlar
bilcümlə bəhaimdə də tapılır. Bəlkə heyvanatın məqamı bu ehtiyacı özündən rəf
eləməkdə insandan artıqdır. Ona binaən ki, heyvanat dünyaya gələndən heç bir
köməkçiyə və onu mühafizət edənə möhtac olmayıbdır. Hətta bir naxoşluq onlara
üz versə, bəzi ələfiyyatı yeməklə özlərinə müalicə və müdava edirlər. Amma
bexilafi-insan ki, hər halətdə özündən qeyrisinə möhtacdır, pəs insanın şərafəti
heyvandan nə ilə olacaqdır?

Saniyən, müddəi ki, əhli-islamın nə Quranına, nə peyğəmbərinə və nə
hədisinə qail deyildir və bu sualı müsəlmanların payeyi-fəzl və kəmalın bilməkdən
ötrü edibdir, əgər desə ki, mən elmi-əbdan və əqli-məaş məqsudun soruşdum ki,
bilim həzrətin muradı ol kəlamından nə imiş, zahiri mənasını məktəb uşaqları həm
bilirlər. Təəssüb və cədəl yolu ilə meydana gəlib bu ayeyi-şərifənin ki, küllü hizbin
bima lədey-him fərihun73 yazıblar, mənasının mənim sualıma nə münasibəti var?
Salisən, əgər desə ki, müsəlmanların töxmi-vücudları ədəmə mübəddəl
olmamaq elmi-əbdan və əqli-məaş müsəlmanların arasında olduğun sübut edir,
üləmayi-islam və qayeyi-məmaliki-xariciyyə mütəvəcceh olsalar, əlbəttə şəkk
eləməzlər ki, müsəlmanların anən-fəanən töxmi-vücudları ədəmə mübəddəl olur. ol
vaxtda, əlbəttə, onun əlacının dalınca olurdular.

Rabiən, tutaq ki, hər tayfa özünə münasib səliqə ilə məaş və hifziəbdanların
hifz ediblər. Məsələn, əkinçilik elmlərin təkmil etməyə maşın gətirib,
əqəllən 50 fəhlənin işin bir adam etməklə məhsulatı artırıb, xərci az eləməklə buxar
gəmiləri və dəmiryollar qayırmaqla və genə yüz belə sənətlərə tətəbbö’ edib,
əsbabi-istirahət və asayişi xəlqə dürüst gətirməklə və əqsami-ülumda tərəqqi
eləməklə və bunlara münasib əməlləri ilə nə ki özləri bənəfseyi-hifzi-əbdan və
məaş edirlər, bəlkə müsəlmanların da ehtiyacların rəf edib bu tərzlə dövlətlərinə və
millətlərinə qüvvət verirlər və bu məratibin heç birisinin nəhyində nə bir ayeyi-
Quran və nə bir nəssi-nəqli və əqli varımızdır.

Bizim xalqın cümlə libasları və bilküll əsbabi-istirahətimiz aynadan tutub
suzənə kimi ki, libaslarımızı tikirik, xaricə sənətkarlarının əməlidir. Ġslam əhlinin,
cənab ağa, hansı sənətin bunlara müqabil tutaq? Rusiya vilayətindən gələn undan
bayramlarımızda həlviyyat qayırırıq, gərçək danəsi ki, müsəlman vilayətlərinin
cümləsində əkilib əmələ gəlir və bəzi vilayətlərdə onun yağını neft əvəzinə
yandrırlar, amma bizlər naxoşa verməyə labüd qalıb onun yağını xaricə
dərmanxanalarından alırıq.

Xamisən, həzrəti-rəsulillah cəmi ülumu-elmi-əbdan və elmi-ədyana
münhəsir buyurdular. Elmi-əbdana və əqli-məaşa hükəma-hikmət-əməli ad
qoydular ki, təksiri-əbdani-insan və heyvan və nəbatat və hifzi-əcsad,
cəmadiyyeyi-bina və tə’mir və hifzi-imarət və əxzi-filizzat və onlara təsərrüf
eləməkdən ibarətdir. Ayə: ələm tərə ənnəl-lahə səxxərə ləküm mafil-ərzi vəl fələk
ilə axirə74.

Badkubədə yüz il bundan əqdəm üləma və flizəlayi-islamın vücudimübarəklərilə
Badkubə neftindən üç yüz tümən Ġran pulu yüz min zəhmət ilə vüsul
olurdu. Amma keçən ildə 16959 put Ġran məmləkətinə, 1319766 put Rusiya
məmləkətlərinə neft cövhəri aparıbdılar. Putu 50 qəpikdən hesab eləsək 667362 manat 50 qəpik qəti-nəzər neftin qalan xıltından cövhər qiyməti olur. Bu tərəqqi
aya hansı müsəlmanın tədbirilə zahir olubdur ki, elmi-əbdam əllərindən vermək
onlara böhtan ola?

Baqisi yazılacaq.

Heydəri

Əkinçi qəzetindəki məktublar