Peşə dalınca
Qədim vaxtlarda bir paçcah var idi. Günlərin bir günündə bu paçcah
pəncərədən küçeynən keçən adamlara baxan vaxtda, gördü əlində
bir dəmir xəkəndaz küçə ilə bir əməlli adam gedir. Bu adam bir az gedəndən
sora küçəni dönüf geri qayıtdı. Amma indi əlindəki xəkəndaz
qızıldan idi. Paçcah bunu görüb təəccüb elədi. Hökm elədi ki, o adamı
yanına gətirsinlər. Paçcah onnan xəkəndazın əhvalatını soruşdu.
Həmən adam cavab verdi:

– Paçcah sağ olsun, mən gedirdim küçə ilə qabağıma bir adam
çıxdı o, mənim xəkəndazımı əlinə alıb istədi baxsın xəkəndaz əlində
qızıl oldu. Sora mana verdi.

Paçcah ona hökm elədi gedif o adamı çağırsın. Bir azdan sora onlar
hər ikisi paçcahın qulluğuna gəldilər. Paçcah xəkəndazı qızıl eləyən
adamın adını soruşdu. O dedi:

– Adım Mirdamaddır.

Paçcah ondan xəkəndazı necə qızıl eləməsini soruşdu. Mirdamad
dedi:

– Peşədir.

Paçcah Mirdamada hökm elədi:

– Gərək o peşəni mənə öyrədəsən.

Mirdamad paçcaha dedi:

– Paçcah sağ olsun, sən o peşəni öyrənə bilməzsən. Sən paçcahsan,
sənin peşən paçcahlıqdır. Onu öyrənmək istəyən gərək paçcahlıqdan
əl çəksin.

Paçcah dedi:

– Mən paçcah olmaqdan əl çəkərəm, sən o peşəni maa öyrət.

Mirdamad razı oldu. Paçcah öz oğlunu yerində paçcah qoyuf Mirdamad
ilə bu şəhərdən çıxıb yola düşdülər. Bir az gedəndən sora paçcah
bir qızıl daraq çıxartdı, başını daramağa başladı. Mirdamad qızıl
darağı paçcahın əlindən alıb cibinə qoydu. Paçcaha dedi:

– Mənim sənətimi öyrənmək istəyənə başını qızıl daraq ilə daramaq
olmaz.

Bir az yol gedəndən sora bular bir bulağa çatdılar. Paçcah cibindən
bir qızıl su qabı çıxarıb istədi su içsin. Mirdamad yenə dedi ki, onun
sənətini örrənmək istəyən qızıl şey gəzdirə bilməz. Bir xeyli yol gedənnən
sora Mirdamad paçcaha dedi:

– Qardaş, indi daha mən səndən ayrılıram. Get dərvişlik elə, ayrı
peşə gör, sən mənim peşəmi öyrənə bilməzsən. Özü də altı aydan sora
məni tapacaqsan.

Burda ayrılıb hərəsi bir tərəfə getdilər. Paçcah bir az yol gedif bir
şəhərə çıxdı. Burda paçcah bir karvansaraya gedif yer istədi. Dedilər:

– Boş otağımız yoxdur. Amma bir otax var hər kəs orada bir gecə
qalsa, şəhərə sağ çıxmayır. Onu da biz saa verə bilmərik.

Paçcah dedi:

– Eybi yoxdur, mən orada qallam.

Paçcah otağa girdi, əyləşib çörəgini yedi. Bir vaxt gördü ki, evin
difarı ayrıldı, difarın arasından bir qarı iki qızınnan, ikisi də bir paltarda,
bir suratda çıxdılar. Qızın biri otdu masanın üstə, biri yerdə. Qarı
paçcaha dedi:

– Bunların hansı xanımdır, hansı qulluqçu?

Paçcah masanın üstündə oturana dedi:

– Ey, düş otur yerdə, xanımı incitmə. Qoy, xanım otursun masada.

Qarı paçcaha dedi:

– Sən ki, xanım ilə qulluqcunu tanıdın mən sana dəymərəm. Bunları
indiyə kimi bir adam tanıya bilməyibdi. Mən onları öldürürdüm.
İndi mən o xanımı, qızımı sana verrəm.

Paçcah qarıya dedi:

– Mən bir yerdə dayanan adam deyiləm onu alıf saxlayam. Mana
arvad gərək deyil.

Qarı dedi:

– İndi belə eylərəm ki, həmişə o sənnən gəzər, amma sənin gözünə
görünməz. Bu hər nə eləsə sən ona qarışma!

Paçcah razı oluf bu qızı aldı. Burdan çıxıb bir ayrı mənzil tafdılar
orada qaldılar. Bir neçə aydan, gündən sora arvadın bir oğlu oldu.
Arvad uşağı aparıf yaxınnan axan bir çaya atdı. Paçcah buna heç bir söz
dimədi. Bir azdan sora bunlar buradan bir ayrı mənzilə köçdülər.
Orada bu arvad yenə bir oğlan doğuf təndirə atdı. Paçcahın bu səfər
arvadının bu işinə çox acığı dutdu, dedi:

– Səni görüm ilan vursun, neyə uşağı təndirə atdın.

Arvat duruf çıxdı. Paçcah da bunun dalınnan çıxdı. Birdən gördü
bir ilan arvadın boğazına dolanıf onu sancır. Paçcah ona çatıncan ilan
qaçdı. Arvad öləsi oldu. Ölən vaxtda paçcaha dedi:

– Mən öləndən sora mənim dişimin birini çıxart saxla. Sana bir
vaxt lazım olar.

Arvad öldü. Paçcah arvadın dişini çıxartdıf cibinə qoydu. Birdən
gördü arvadın ata, anası qapudan girdilər dedilər:

– Sən bizim qızımızı qarğış edub öldürdün. İndi hələ bilirsən sənin
uşaqların ölüf. Yox, barmaqının arasından bir bax, onda görərsən
uşaqların haradadır.

Paçcah baxdı gördü oğlanları taya yanında oynayırlar. Qayıdıf
baxdı heç kəsi görmədi.

O çıxıf getdi, uşaqlarını tapsın. Yolda buna bir dev rast oldu. Dev
bunu görcək dedi ki, ay paçcah, səni xoş gördük. Sən hara, bura hara.
Bunu deyif paçcahı yanına salıf yerin altındakı bir mağaraya apardı.
Paçcah buraya girəndə gördü bura adam, qoyunnan doludur. Axşamatan
paçcah vaxtını orada keçirdi. Axşam dev buna dedi:

– Ay paçcah, sən adam əti yeyə bilərsənmi? Əgər yeməsən, un
verim çörək bişir ye!

Paçcah unu aparıb çörək bişirib yedi. Bir vaxt paçcah gördü dev
böyük bir adamı vurub, qoyun kimi şaqqaladı, şişə çəkib odun üstə
qoydu ki, bişsin. Paçcah bunu görüb öz-özünə dedi ki, mən paçcah
ola-ola bu dev mənim gözümün qabağında bu adamları şaqqalayıb
yeyir. Gərək mən şişi qoyam oda, munun gözlərini yatan vaxtda dağlayam.
Gecə paçcah yatdı. Səhər gördü ki, dev qoyunların hərəsinə bir ad
deyə-deyə sığallaya-sığallaya bir-biri çölə çıxartdı, apardı otarmağa.
Otardı, axşam gətirdi. Axşam paçcah oda iki şiş qoydu. Dev paçcaha
genə dedi:

– Ay paçcah, mən gedim sana un gətirim, çörək bişir ye.

Paçcah dedi:

– Un gətirmə. Yer qaranlıq yeridir.

Paçcah fürsət tapub şişləri oddan götürdü, aparıb birdən onun gözdərinə
basdı. Dev başdadı gözdərini ovuşdurmağa, amma bir şey görə
bilməyirdi. Bu halda paçcah gedif bir qoyun öldürüf, onun dərisini
soyuf içinə girdi. Səhər dev qoyunnarı çölə çıxaranda, nə qədər onları
əlləşdirdi, amma paçcahı tapa bilmədi. Paçcah çölə çıxıb, devə bir ox
atdı. Ox gəlif devin sinəsinə dəyən vaxt, dev yerə yıxıldı. Paçcah o
saat qılıncı çəkib onu cəhənnəmə vasil elədi. Paçcah mağaraya girəndə
adamlar onun qavağında dizi üstə yıxılıf dedilər:

– Sən devi öldürdün, bizi ölümdən azad elədin. Dev çoxlu qızıl
gizlədif biz onu tapıb sana verərik.

Paçcah onlara dedi:

– Sağ olun, maa qızıl-zad lazım deyil.

Paçcah yola düşüf getdi. Bir xeylax gedəndən sora paçcahın qabağına
çıxdı bir vəzir. Vəzir paçcahı götürüf ona dedi:

– Mən paçcahın azarlı qızınnan ötəri bir həkim gəzirəm.

Paçcah vəzirə dedi:

– Mən həkiməm, gedək.

Paçcah vəzir ilə getdi. Gördü qızın üzü yaradır. Qızdan soruşdu:

– Ay qız, sənin üzünə nə olufdur ki, yaradır?

Qız başdadı başına gələni nağıl eləməyə paçcaha. Qız dedi ki, mən
atamnan ova çıxmışdım. Bir düzdə mən bir balaca difar görüf onun
üstən o tərəfə addadım. Orada bir dərviş gördüm. Dərviş mənim əlimdən
dutuf bir bağa apardı. Bağda bir ev var idi. Dərviş maa bir otaq
göstərdi. Dedi ki, sən burada olacaxsan. Bir yerə mənnən izinsiz gedə
bilməzsən. Dərviş tək hər gün çölə gedirdi, amma qayıdanda bir neçə
adam ilə gəlirdi. Adamlar geri evlərinə qayıtmırdılar. Mən bu dərvişin
işini bilmək üçün bir dəfə qapının haçar deşigindən baxıb gördüm dərviş
qonaqlar üçün aş bişirif, üztünə bir cürə yağ töhdü ki, qonaqların
əlləri dəyən saat od alıf yandılar, qızıl oldular. Dərviş qızılları aparıb
bir anbara tökdü. Bundan yeddi il keçdi. Bir gün dərviş maa dedi:

– Bu gün qonağımız yoxdur, get aş bişir, hazır olanda məni də
çağır yeyək.

Aşı hazırlayıf apardım qonaq otağına qoydum. Gəlif dərvişi çağırdım.
Mən genə deşikdən baxıb gördüm dərviş o yağdan xörəgin bir tərəfinə
tökdü. Sora məni çağırdı. Mən birdən dedim ki, o baxan kimdir?
Dərviş o yana baxanda, mən qabın o yağdan tökülən tərəfini onun qabağına
çevirdim. O, əlini uzatdı ki, yesin, od dutuf yandı, birdən bir
parça o yanğıdan mənim üzümə atdı. O vaxtdan mənim üzüm yaradır.
O yağı da götürüf evə gətirdim.

Paçcah ölən arvadının dişini çıxartdı, bir daşa sürtüf qızın üzünə
çəkdi. Qızın o üzü o saat yaxşı oldu.

Qız paçcaha dedi ki:

– Mənim atam söz veribdir ki, hər kim mənim üzümü yaxşı elədi,
ona iki dəvə yükü qızıl verəjəm.

Qız şüşədəki dərvişin yağını ona verdi. Atası da buna on iki dəvə
yükü qızıl verdi. Bu dəvələri qavağına salıb yola düşdü. Bir az gedəndən
sora buna bir yaşıl əmmaməli adam rast gəldi. Dedi:

– Ey Məhəmməd hümməti! Allah yolunda bu dəvələrin altısını
mana ver, əhli-əyalım acdır.

Paçcah dedi:

– Allah yolunda canımı da verərəm.

Gətirib muna altı dəvə verdi. Bir mənzil yol gedəndən sora paçcaha
bir qara əmmaməli adam rast gəldi. Dedi ki:

– O qalan dəvələrini də Allah yolunda ver maa.

Paçcah o qalan dəvələrini də ona verdi. Bir az getmişdi qavağına
başında qara çarşo, üzündə örtük bir arvad çıxdı. Dedi ki:

– Ey şəxs, səni and verirəm Allaha, o şişədəki yağı ver mana.

Paçcah yağı çıxardıf ona verdi. Onnan ayrılıf bir xeylax gələndən
sora gəlif bir bağa çıxdı. Bağın içinə girif bir ağacın dibində oturdu.
Bir vaxt gördü ki, iki göyərçin uça-uça gəlif dibində oturduğu ağacın
üstünə qondular. Göyərçinin biri o birinə adam diliynən dedi:

– Bajılı-bajılı, bilirsənmi, bu paçcahdır. O paçcahlıqdan əl çəkdi,
gör nejə insaflıdır ki, qızıl yüklü on iki dəvəni Allah yolunda payladı.
Dərvişin ambarındakı qızılları da o adamlar üçün qoydu. Onun qabağına
yolda əvvəl çıxan Harum idi. O altı dənə dəvəni apardı fağırfüqəraya
payladı. Sora rast gələn İrəşit idi. O da altı dəvəni aparıb
korşillərə payladı. Axırda rast gələn Hatəm idi, o şişədəki bir elə qan
eləmiş yağı aldı.

Sora genə göyərçin dedi ki:

– Bajılı-bajılı, o arada qoyulan camınan o sudan iki cam işsin, o
güllərdən də dərsin, onların hərəsi bir davadır. O bağın qırağındakı ev
də Mirdamadındır.

Göyərçinlər bunu deyif uçuf getdilər. Paçcah sudan içif, güldən
dərif bağdan çıxdı. Mirdamadın yanından keçdi. Mirdamad onu görjək,
“sən buralara xoş gəlifsən” deyif əlindən dutuf evə apardı. Mirdamad
paçcahın gəlməginə görə çoxlu adam yıxıf böyük qonaqlıq elədi. Qonaxlardan
biri ayağa duruf dedi:

– Ay Mirdamad, sən görək bizim üçün ağ bağdan birillik yoldan
bir saada bir dəstə gül bağlıyıb gətirəsən.

Mirdamad hazırlanıb yola düşdü. Paçcah da munun dalınca getdi.
Çatan kimi Mirdamad gülü götürüf qayıdırdı. Paçcah bir şir oluf
munun yolunda dayandı. Mirdamad gələndə onun əlindən gülü dəstə
ilə alıb ona bir balaca budağını verdi. Paçcah ondan qabaq gəlif qonaqların
yanında oturdu. Bir vaxdan sora Mirdamad gəldi. Qonaqlar
munun əlindəkini görüf dedilər ki, birillik yolu bir saata gedif gəlmisən,
hələ gətirdiyin budurmu?

Mirdamad dedi:

– Vallah yolda qabağımı bir şir kəsib gülü əlimdən aldı, bir budağını
verdi.

Paçcah bu halda gülü çıxardıf qonaqların qabağına qoydu. Qonaxlar
baxıb gördülər ki, Mirdamad gətirdiyi gül, paçcahın gətirdiyinin bir
budağıdır. Mirdamad paçcaha dedi:

– İndi istədiyin peşəni öyrənmisən.

Paçcah Mirdamada dua eləyib o gündən paçcahlığını atıf peşə dalınca
getməyə başladı.

Azərbaycan nağılları