Kəşfül-Həqayiq/Müqəddimə
Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim
MÜQƏDDİMƏ
Varlığı yaradan, həqiqi yaradıcı olan Allaha sonsuz həmdsəna
olsun ki, insanları digər varlıqlar arasından sənət və bilik baxımından
seçib, elmlərin müşküllərini həll etmələri üçün onlara
hidayət edib, aləmdəki sənətkarlığın incəliklərini kəşf etmələrini
tənzimləmişdir. Hər nə qədər zamanın dövranı ilə ecazkar və
qəribə elmlər insanlar tərəfindən yaradılsa da, bunların hamısı
yeganə yaradıcı olan Allahın elm və qüdrətinə dəlil və sübutdur.
Hidayət yolunu göstərənlərin ən fəzilətlisi, ən alimi və ən
mü kəmməlinin pak ruhuna, rəhməti və neməti sonsuz olan Allahdan
salam olsun ki, hənif dini olan islamı təsis etmək səbəbi
ilə aləmin cəhalətini elmə, zülməti isə nura çevirdi. Bununla,
Hz. Məhəmməd ibn Abdullah ibn Əbdülmüttəlib ibn Hişam
ibn Əbdimənaf ibn Qusayy ibn əl-Qüreyşini nəzərdə tuturam.
Günəş və ayın doğuş və batması miqdarı qədər o cənabın
müqəddəs ruhuna Allah-Təaladan əfv və rəhmət olsun. Yenə
onun fəzilətli nəsli və xeyirli səhabələri göz açıb yumacaq qədər
də ilahi rəhmətdən uzaq qalmasınlar.

İslam dininə bağlı olub, onun öyrənilməsi vacib olan hökmlərinə
tabe olub, itaət edənlər üçün hər şeydən əhəmiyyətli və
vacib olan şey Qurani-Şərifin uca mənalarını anlayıb, ondakı
faydalardan mənfəət əldə etməkdir. Çünki Qurani-Şərif ən üstün
əxlaqı əmr edən, vəhşilik və cəhaləti qadağan edəndir. Qurani-Şərifin
əsası islam dini olduğuna görə, hər müsəlman kişi və
qadın insanlıq xüsusiyyətləri baxımından kamilləşmək üçün
ondakı hökmləri, Onun açıq-aşkar olan ayələrinin içində örtülü
qalan incəlikləri və rəmzləri öyrənməlidir. Qurani-Şərifi özünə
rəhbər edən, onun nuru ilə hidayət tapan heç kimdən heç vaxt
insaf və mürüvvətin ziddinə bir əməl meydana gəlməz.

Qurani-Şərif ərəb dilində olduğuna görə, başqa dildə danışan
millətlər üçün onun ehkamını və incəliklərini anlamaq mümkün
deyil. Madam ki, Qurani-Şərifin mənası ucadır, elə isə o, hər bir
millətin dilinə tərcümə və təfsir edilməsə, ondan lazım olduğu
qədər faydalana bilməzlər. Hərçənd fars, türk, hind və başqa dilli
şəxslərin içində ərəb dilinə agah olan şəxslər həmişə olub və indi
də var və onlar Quranın ehkamını xalqa anladırlar. Amma bu
hökmləri bir alimdən dinləməklə şəxsin öz dilində olan təfsirdən
Qurani-Şərifin incəlik və ehkamlarını oxuyub dərk etməsi arasında
böyük fərq vardır. Ərəb dilində həddindən çox təfsir vardır
və digər bəzi dillərdə də təfsirlər yazılıbsa da, onlardan mühüm
bir fayda əldə edilmir. Məsələn, fars dilində bir neçə təfsir
vardır ki, o təfsirlərdə Quranın kəlmələrinə xas qrammatika qaydalarını
və bəzi kəlmələri izah etməkdən başqa, Qurani-Şərifin
incəliklərindən heç bir şeyi qeyd etməyiblər. Əksinə, müsəlman
millətlərinin içində təfriqəyə səbəb olan sözlərdən bəhs olunub.
Halbuki Qurani-Şərif başqa millətlərlə müsəlmanlar arasında və
bütün millətlərlə sülh, ədalət və insaf üzrə hərəkət etməyi əmr
edir.
Nə varsa, bizim əyri-üyrü qamətimizdəndir,
Yoxsa sənin hədiyyən heç kəsin boyuna qısa gəlməz.
Özünü alim kimi göstərənlərin yazıları islam ümmətini başqa
millətlərin nəzərində insafsız, zalım və fəsadçı kimi göstərib,
hətta onlar islamın əsası zülm və fəsad üzərinə qurulub deyib,
islama həqarətlə baxırlar. Allah mühafizə etsin, islamda bir qüsur
yoxdur. Qüsur ümmətin mənsublarındadır, nəinki islamın
əsasında.

Hərçənd türk dilində olan təfsirlərin bəzisində Qurani-Şərifin
mətləbləri həqiqətən, olduğu kimi açıqlanıbdır, lakin o təfsirlər
osmanlıca yazıldığına görə bizim Azərbaycan türkcəsində danışanlar
onlardan faydalana bilmirlər.

Həmd olsun, bu dövrdə islam ümməti arasında elm və maarif
günbəgün yayılmağa başlayıb, elm və sənət öyrənmədə
fövqəladə bir cəhd hiss olunur. Ana dilləri olan türk dilində kitabların nəşr edilməsi və sonsuz bir şövqlə onlara öz dillərində
öyrədilməsi görülür. Türk dilində danışan müsəlmanların
Qurani-Şərifin ehkamlarını, öyüd-nəsihətlərini mümkün olan
qədər öz dillərində öyrənməsi fərzdir.

İslam aləminə edilən zahiri və batini ən böyük xidmət, türk
dilində danışan müsəlmanlardan ötrü onların dilində sa də bir
təfsir yazmaqdır ki, bu sayədə onlar Qurani-Şərifin mətləblərini
asan şəkildə dərk edib, onun uca məzmunundan ləzzət alıb,
həqiqi insanlıq xüsusiyyətlərinə sahib olsunlar. Bu sə bəbdən mən
həqir hacı Mirməhəmməd Kərim Mircəfər əl-Ələvi əl-Hüseyni əl-
Musəvi əl-Bakuvi özümə vacib saydım ki, Azərbaycan türkcəsində
bir təfsir yazım ki, islam xadimləri arasında bizim də kiçik bir
xidmətimiz var olsun. Hərçənd Quran ayələrinin təfsirini türk
dilində ifadə etmək çətin olduğuna görə, bəzi müşküllər görülür,
buna baxmayaraq, bu çətinlikləri özümüzə asan hesab edib, bu
nəcib işə başladıq.

Bu təfsirdə qeyd olunan mətləbləri aşağıda göstərilən mötəbər
təfsirlərdən alıb, diqqətlə təhqiq edərək öz kiçik araşdırmalarımı
da onlara əlavə etdim. O təfsirlər bunlardır:
1- “Təfsiri-Kəşşaf”, müəllifi: Zəməxşəri
2- “Təfsiri-Kəbir”, müəllifi: Fəxrəddin-Razi
3- “Təfsiri Əbus-Suud”
4- “Məcməul-Bəyan”, müəllifi: Təbərsi
5- “Lübabüt-Təvil fi Məanit-Tənzil”, müəllifi: əl-Xazin Əbu
Mə həmməd əl-Bəğəvi
6- “Mədarikut-Tənzil və Həqaiqüt-Təvil”, müəllifi: ən-Nəsəfi
7- “Ənvarüt-Tənzil”, müəllifi: Qazi əl-Bəyzavi
8- “Ruhül-Bəyan”, müəllifi: Haqqı Əfəndi (İsmayıl Haqqı Bursəvi)
və bunlardan başqa, tarix və hədis kitablarından da istifadə
edilmişdir.
Bu kitaba baxan alimlərdən və digər maarif əhlindən istəyim
odur ki, əgər bu kitabda bir səhv, qüsur və ya unudulmuş bir şey
görsələr, mən həqiri üzrxah saysınlar. “İnsan unutqanlığa meyillidir,
bəzən pəhləvan da səndələyər, bəzən qılınc da kəsməz”,
- sözünü nəzərə alıb, mən həqirə insaf və mürüvvətdən kənar
baxmasınlar və o səhvləri və qüsurları düzəltsinlər. Yardım Allahdandır,
Ona etibar etdim. O, yardım edənlərin ən xeyirlisidir.
Bilik, sənət və mənəvi kamillik elmini öyrənmək insanlara
xas olduğundan onların elmdən qafil olmaları caiz deyil. Qurani-Şərif
və hədislərdə sənət və elm öyrənməyin təşviq edilməsi,
elm sahiblərinin aqil, elmsizlərin cahil və zalım ləqəbi ilə yad
edilməsi heç bir elm və fəzilət əhlindən gizli deyil.
İslam ümmətinin arasında ixtilaf zühur edəndən bəri hər bir
qrup və onların rəhbərləri və ruhaniləri dinə zidd olan iddialarını
dəstəkləmək üçün yalan hədislər uydurub, xalqın zehnini o
yalanlarla doldurub, o yalanlara inandırıb, o yalanlar da, sanki,
həqiqət imiş kimi onların arasında yayılıbdır.

Qurani-Şərifin inci kimi parlaq olan öyüd-nəsihətləri və
hikmətləri xalqın zehnindən birdəfəlik silinib, xalqın rəhbərləri
də Qurani-Şərifin mətləblərini onlara öyrətməkdən çəkinib, hətta
avam xalq Qurani-Şərifin mətləblərindən danışanda şiddət və
qorxutmaq yolu ilə onlara o mətləbləri tərk etməyi əmr edirlər.
Hətta bizim bu dövrdə ruhanilərin əksəriyyəti Quranın mövzularından
danışmağı haram elan edib, xalqa onu tərk etməyi
təşviq edirlər. İddiaları da budur ki, imamlardan başqası Quranın
mətləblərini dərk edə bilməz.

Qurani-Şərifin açıq-aşkar olan ayələrində hər bir hökm və
öyüd-nəsihət barəsində möminlərə xitab edilibdir və şübhəsiz ki,
o hökm və nəsihətlərə əməl etmək vacib olub, möminlərin də ondan
məsul olmaları bəhs olunan sözün doğruluğuna açıq bir dəlil
və sübutdur. Əmirəl-möminin Hz. Əli öz xütbələrindən birində
buyurubdur: “Quranı özünüzə imam və rəhbər seçin”. Görəsən,
Quranı imam seçməkdə məqsəd nədir? Məqsəd Qurani-Şərifdəki
elm və hikmətləri dərk edib öyrənməkdən başqa bir şey deyil.
Yenə Hz. Əli öz kəlamlarından birində insanları iki qismə ayırır:
birinci qrup – alimlər, ikinci qrup elm öyrənənlərdir, onlardan
başqasını isə yer üzündəki qədir-qiyməti olmayan heyvanlara –
həşərata bərabər sayıbdır.

İnsanın şərəfi və iftixar qaynağı onun elmindədir. Vəhşicəsinə
əməllər edən cahil və nadan şəxsləri islam dininə görə müsəlman
adlandırmaq böyük xətadır. Möhtərəm peyğəmbərimiz (s.ə.s)
deyibdir: “Müsəlman o şəxsdir ki, xalq onun əlindən və dilindən
salamat olar”. (Buxari, İman 4; Nəsai, İman 9.)

İnsandan əmələ gələn hər bir xəta onun cəhalətindən qaynaqlanır.
Hər bir dövrdə hansı elmlər və sənətlər yayılıbsa, o elm
və sənəti öyrənmək lazımdır. Hansı dildə olursa olsun o elmi
öyrənmək vacibdir. Peyğəmbərimizin dediyi kimi; “Elm Çində,
olsa da, öyrənin”. (bax: Acluni, Kəşf’ü-l Xəfa, I/138; Beyhaqi, Şuəbul-İman,
II/254)

İslam dinində qadınlar da kişilər ilə eyni səviyyədə dini ehkamlar
qarşısında bərabər olduğuna görə, müqəddəs şəriətin
sahibinə görə, elm öyrənmək mə sələsində də hər ikisi bərabər
səviyyədədir. Onun dediyi kimi; “Hər bir mü səlman kişi və
qadına elm öyrənmək lazımdır”. (Kuleyni, Üsul, 1/30; İbn Macə,
Müqəddimə, 17.) Elm ancaq dinin cüzi hökmlərindən ibarət deyil,
necə ki, bu dövrdə xalqa bundan başqa heç bir elm öyrədilmir.
Əksinə, əvvəlcə dini elmlər, ondan sonra bəşəriyyətin məişəti
üçün lazım olan elmlər öyrədilməlidir. Məsələn, tarix, həndəsə,
coğrafiya, riyaziyyat, astronomiya elmləri. Qurani-Şərifdə bu
elmlərin hamısının öyrənilməsi üçün açıq-aşkar ayələr mövcuddur.
Fəqihlər öz kitablarında mirasdan bəhs edəndə riyaziyyata
əsaslanırlar, halbuki bu dövrdə elm dalınca gedən tələbələrin
əksəriyyəti riyaziyyatdan bixəbərdirlər. Habelə namaz ehkamında
fəqihlər qiblədən bəhs edəndə astronomiyaya əsaslanırlar,
amma bu dövrdə fiqh müəllimləri və tələbələr tədris vaxtı
qibləni təyin mövzusuna çatanda ustad və tələbələrin hamısı
aciz və çaşqın qalırlar, bir bölgənin en və uzunluq dairələrini o
bölgənin yer səthinə aid hesab edib, bölgənin hüdudlarını onun
en və uzunluq dairəsi hesab edirlər.

Tarix elmi isə dəyərli bir elmdir. Qurani-Şərifdə tarix elmindən
də bəhs edilir. Amma islam ümmətinin alim və tələbələri belə bir
elmdən bixəbər qalıblar. Keçmiş dövrlərdəki alimləri araşdıran
şəxslərə gizli deyil ki, onlar bütün bu bəhs edilən elmlərə agah
olub, bu sahədə kitablar da yazıblar.

Qurani-Şərifin uca mətləbləri zülmət pərdəsinin arxasında
qaldığına görə, islam ümmətinin içində cəhalət yayılıb, müsəlmanlar
öz həvəs və nəfslərinə tabe olub, hər kəs özü üçün islamMüqəddimə
da bir yol seçib və onların arasından ədalət və insaf yox olub,
zülm açıq-aşkar yayılıbdır.

Əmirəl-möminin Hz. Əli (ə.s) hər bir elmə sahib olmaqdan
başqa, riyaziyyat elminə də agah idi. Bir gün o cənab ayağını
üzəngiyə qoyanda riyaziyyat elminə agah olan bir yəhudi
o cənabdan soruşdu ki, ya əmirəl-möminin, o hansı ədəddir ki,
onun bölünməsi 9-da biri qədər olsun?* (*Yəni onun yarısı və
3-dən biri, 4-dən biri, 5-dən biri, 6-dan biri, 7-dən biri, 8-dən biri,
9-dan biri, 10-dan biri olsun?) O cənab elə ayağı üzəngidə olaola
buyurdu: “Həftənin günlərini bir-birinə vur, o saydan ilin
günlərinə hasil olan rəqəm sənin cavabındır”. O cənab bu sözü
buyurub, atına minib yola düşdü. Ondan sonra yəhudi gedib hesabladı
və cavabın doğru olduğunu gördü. (Əgər o hesabı burada
qeyd etsəm, uzunçuluq olub, əsl mətləbdən çıxmış olarıq.
Kitabın mövzusundan başqa, bir mətləbə qarışmaq gözəl bir şey
deyildir). Dünya və axirət səadəti ancaq elmlə mümkündür. Elm
öz sahibinə ancaq şərəf verər. Əgər Qurani-Şərifin ayələrini birbir
mülahizə eləsən, görərsən ki, elmin ucalığına və elm sahibinin
fəzilətinə, ona zinət verənin elm olduğuna necə dəlildir. Dinin
zahiri və batini ilk mərtəbəsi Allah-Təalanı bilməkdir və bu da
ancaq elm yolu ilə mümkündür. Bütpərəstlik, yəni Allah-Təalaya
şirk qoşmaq, hamısı cəhalət və nadanlıqdan qaynaqlanır. Atababanı
təqlid etməyi tərk edib, elmin nuru ilə gedənlər zülmət
və cəhalət vadisindən xilas olub, maarif aləminin zirvələrində
məskun olublar.

Necə fəzilətli şəxslər elmdən uzaqlaşmaları səbəbi ilə səfil
insanlar qrupuna qatılıb, zillət vadisində çaşqın və sərgərdan
qalıblar. Amma necə adi insanlar elm öyrənmək üçün zamanlarını
verib, zəhmət və çətinliklərə qatlanmağı özlərinə şəfa sayıb,
az bir zamanda sərvət və səadət sahibi oldular. Bunu yaxşı anla,
fürsəti qənimət bil və şükür edənlərdən ol!

Bundan sonra Qurani-Şərifin təfsiri başlayır. Müvəffəq edən
və yardım edənlərin ən xeyirlisi Odur. Bu təfsir “Kəşfül-həqaiq
an nükətil-ayati vəd-dəqaiq” adıyla adlanıb, 3 cilddən ibarət
olacaqdır. İlk cildin əvvəli Fatihə, axırı Tövbə, 2-ci cildin əvvəli
Yunus, axırı Ənkəbut, 3-cü cildin əvvəli Rum, axırı Nas surəsidir.
Buna görə, təfsir üç cilddən ibarət olacaqdır ki, asanlıqla daşına
bilsin. Habelə hər bir ayəni tapmaq asan olsun deyə, ayələr nizam
ilə sıralanıb. Hər bir cildə daxil olan ayələrin təfsiri verilib.
Və hər bir surədəki ayələrin sayı o surənin əvvəlində qeyd olunub,
ondan sonra təfsir əsnasında nizam içində bəyan olunub.
“Hürufu-müqəttə`” (kəsik hərflər) ki, bəzi surələrin əvvəllərində
vaqe olubdur, məsələn, Əlif Ləm Mim, Əlif Ləm Ra, Ha
Mim, Ta Sin Mim kimi. Bunların mənalarında böyük ixtilaflar
ediblər. Təfsirçilərin hər biri bir məna verib, hamısından yaxşısı
Zəməxşərinin verdiyi mənadır ki, surələrin əvvəlində gələn bu
hərflər o surələrin adıdır. Mən həqir də bu fikri mənimsəyib, bu
hərflərin o surələrin adı olması fikrini qeyd etdim.

Kəşfül-Həqayiq