Tszao-Xe
Keçmişlərdə balaca Utszyançjuan kəndində Lao Li adlı bir
kəndli öz arvadı ilə yaşayırdı. Onlar o qədər də varlı deyildilər.
Süfrə qırağında əyləşəndə qabaqlarındakı boşqab heç boş olmurdu.
Bu ki, özü yaxşı əlamətdir, ancaq bir kəs Laodan və ya arvadından
soruşsa idi ki, yaşayışlarından razıdırlarmı? – Onlar cavab
verərdilər ki, yox razı deyillər. Çünki onların övladı olmurdu.
Ancaq onlar çox istəyirdilər ki, bir oğlanları ya qızları olsun.

Bir dəfə Lao Li çəltik küləşini satmaq üçün şəhərə bazara
getdi. O, özünə münasib bir yer seçib arabasını saxladı və müştəri
gözlədi. Lao Linin arabasının yanında meyvəsatan özünə yer
eləyib səbətlərini qoydu. Səbətlərdə armud, alma, gavalı, bir səbətdə
də sapsarı kəhrəba rəngli, par-par parıldayan xurma vardı.
Çox keçmədən küləş alan müştəri tapıldı. Lao Li tez sövdələşib
küləşi satdı, pulunu alıb getmək istədi. Bu vaxt bunların
yanından eşşəyə minmiş, sısqa, uzunayaq bir rahib keçdi. Eşşəyin
tərsliyi tutdu, rahib ona bərk bir çubuq çəkdi. Eşşək ağrıdan
bərk anqırıb dal ayaqları üstə çökəndə xurma səbətinə toxundu
səbət aşdı, içindəki xurmalar yerə səpələndi.

Meyvəsatan tez xurmaları yerdən yığışdırmağa cumdu. Lao
Li ona kömək etməyə başladı. Bütün xurma bircəciyinəcən yığılıb
qurtarandan sonra satıcı dedi:

– Çox sağ ol, ay mərhəmətli adam. Bu xurmanı al, qoy sənin
ürəyindəki arzu həqiqətə çevrilsin.

Lao Li xurmanı yemədi. O, ürəyində öz-özünə belə dedi:
“Yaxşısı budur, bunu arvada aparıb verim”. Xurmanı evinə gətirdi.
Arvadı xurmanı yedi, çəyirdəyini ovcunun içinə tüpürdü.
Sonra ona baxıb dərindən bir ah çəkdi:

– Kaş mənim bu çəyirdək boyda bir qızım olaydı!

– Yox, yaxşısı budur oğlumuz olsun, – deyə Lao arvadı ilə
mübahisə etdi.

Arvadı onunla razılaşıb:

– Eybi yoxdur, qoy oğlan olsun! – dedi.

Bu vaxt çəyirdək diyirlənib onun ovcundan yerə düşərək iki
yerə bölündü. Heç bilirsiz nə oldu!!! Çəyirdəyin içindən balaca bir
oğlan çıxdı. Lao Li ilə arvadı nə sevindilər. İndi onların daha
oğlanları var. Onlar uşağa Tszao-xe adı qoydular ki, bu da “xurma
çəyirdəyi” deməkdir. Əgər indi onlardan soruşsa idilər ki, həyatınızdan
razısınızmı, onlar mütləq deyərdilər ki, bəli razıdırlar.
Lakin onların şadlıqları uzun sürmədi. Bir il keçdi, bir il də
keçdi, bunun üstündən bir il də keçdi, Tszao-xe bircə qırıq da
böyümədi, elə xurma çəyirdəyi boyda idi.

Bir dəfə Lao Li tarladan yorğun-arğın evə qayıtdı, oğluna
baxıb başını buladı:

– Tszao-xe! Tszao-xe! Görünür ki, səndən köməkçi çıxmaz.
Sən xurma çəyirdəyindən çıxanda mən nahaq yerə sevinmişəm.

– Eybi yoxdur, ata, – deyə Tszao-xe gülə-gülə ona cavab
verdi. – Sabah məni də özünlə apar, bəlkə sənin karına gəldim.

Lao Li oğlunun sözünə qulaq asıb o biri gün onu özü ilə tarlaya
apardı. Onu dalına mindirib apardı, ancaq bilmədi ki, onu
neyləsin – birdən düşüb şırımda itib-batar, ya da eşşəyin ayağı
altında qalıb xurd-xəşil olar!

“Yaxşısı budur, onu şlyapamın içinə qoyum, – deyə öz-özünə
fikirləşdi, – papağı da koldan asım”.

Lao Li belə də elədi. Tszao-xeni özünün iri saman şlyapasının
içinə qoydu, eşşəyi xışa qoşub cüt sürməyə başladı. Sonra şırımlar
açmağa başladı, birdən nazik bir səs eşitdi:

– Əyridir! Dikdir!

Lao Li dönüb gördü ki, oğlu şlyapanın enli kənarına çıxıb
qışqırır, əllərini yelləyir. Sonra da lap çəyirtkə kimi hoppanıb
düz eşşəyin başına düşdü, eşşəyin qulaqlarından tutub onu sürməyə
başladı.

Ata, oğul işləri lap yaxşı getdi. Oğul atanın işini yaxşı düzəltmişdi,
indi daha eşşək tərslik eləmir, tez-tez gedir, şırımlar dümdüz,
həm də dərin alınır. Axşama qədər onlar ikilikdə, əlbəttə
eşşəyi saymamaq şərtilə, tarlanın böyük bir hissəsini şumladılar.
Tszao-xe bu gündən hər bir işdə atasına və anasına kömək
eləməyə başladı. Evin damını təmir etmək lazımsa, o, bir sıçrayışda
düzəldir, düyünü çəltikdən çıxarmaq lazımsa – bir göz qırpımında
düyüləri dən-dən ayırır, quru qabıqlarını isə külək sovurub
aparırdı. Vaxt gəlir ki, sap açmaq lazım olur, Tszao-xe təkbaşına
sapı elə açır ki, bircəciyi də nə qırılır, nə də pırtlaşıq düşür.
Qonşular əvvəllər Lao Li ilə arvadına gülürdülər ki, belə
oğulu süpürgə ilə süpürüb atarsan, heç xəbərin də olmaz! İndi
isə onların paxıllığı tutur – odur, onların uşaqlarının boyu o boydadır,
ancaq nə faydası, ağılları ki, yoxdur. Nadinclikdən başqa
əllərindən heç nə gəlmir.

Tszao-xe isə doğrudan da çox yaxşı idi. Həm qanacaqlı, həm
bacarıqlı, həm də ağıllı idi, elə bil imperatorun vəziri idi. İnanmırsınız?
Nahaq yerə. Qulaq asın, Tszao-xenin bütün kəndi bəladan
necə qurtardığını sizə danışım.

O illəri bərk quraqlıq keçdi, kəndlilər tarlalarından bir ovuc
dən güclə yığdılar. Bir tərəfdən də qəza rəisi öz gözətçilərilə
gəlib dedi, – borcunu ver!

Bizlərdə deyərlər ki, çini xoruzun lələklərini yola bilməzsən.
Əlbəttə, bu məsəl yəqin ki, məmurlar üçün deyilməyib. Qəza
rəisi gördü ki anbarlarda dən yoxdur, onda başqa şey fikirləşməyə
başladı. Bütün həyətlərdən mal-qaranı gözətçilərinə çıxartdırıb
şəhərə apardı.

Kənd elə bil o saat boşaldı. Kəndlilərin sifəti dərd-qəmdən
qaralmışdı: onlar dayanıb at ayaqlarının qaldırdığı tozun hələ
yatmadığı yola baxırdılar.

Burada birdən Tszao-xe irəli çıxdı və dedi:

– Ürəyinizi sıxmayın! Lap günü sabah bizim kəllərimiz,
inəklərimiz, eşşəklərimiz öz axurlarının yanında dayanıb saman
yeyəcəklər.

Kəndlilər ancaq başlarını tərpətdilər – qəza rəisinin əlinə keçən
şey daha geri qayıtmaz!

Qocalardan biri dedi:

– Sən də bizim ürəyimizi xarab eləmə! Boyuna bax, başından
yekə danışığına bax!

Tszao-xe mübahisə etmək istəmədi. O, dərhal şəhərə yola
düşdü.

Hava qaralanda gəlib qəza rəisinin həyətinə çatdı.
Həyət, üzünə suvaq çəkilmiş hündür hasarla dövrəyə alınmışdı,
qapıları da bərk-bərk bağlanmışdı. Tszao-xe üçün hasar
da, qala da nə idi ki! O qaçıb hoppandı, gedib öz doğma kəndlərindən
qovulub gətirilən inək və eşşəklərin bağlandığı həyətin
içinə düşdü.
Gözətçilərin gözünə yuxu gedən kimi Tszao-xe ən iri eşşəyin
qulağının içinə girib onu çimdikləməyə başladı.

“İ-ho... İ-ho-o...” eşşək bərkdən anqırmağa və ayaqlarını
yerə döyməyə başladı.

Gözətçilər yerlərindən dik atıldılar; görəsən evə oğru gəlib?
Əlbəttə, axtarıb heç kəsi tapmadılar. Onlardan biri acığından,
anqıran eşşəyə bir təpik çəkib evə qayıtdı. O biri keşikçilər də
onun dalınca getdilər.

Tszao-xe o vaxtacan gözlədi ki, onlar təzədən yerlərinə girib
yatdılar, ondan sonra yenə də eşşəyin qulağını çimdikləməyə
başladı. Eşşək daha da bərk anqırdı.

Keşikçilər ikinci dəfə səsə durub həyətə qaçdılar, ikinci dəfə
də heç kəsi görmədilər.

Eşşək üçüncü dəfə anqırıb ayaqlarını yerə dəli kimi çırpanda
keşikçilər mırtlanıb o biri böyrü üstə çevrilərək bərk yuxuya
getdilər.

Tszao-xeyə də elə bu lazım idi. O, həyətin qapılarını açdı,
mal-qaranı geri, öz kəndlərinə qovub apardı.

Kəndlilər səhər yuxudan ayılıb sevindilər – bütün mal-qara
öz axurunun yanında bağlanmışdı.

Ancaq qəza rəisi yuxudan oyananda hirsindən az qalmışdı ki,
dəli olsun. Həyət mal-qara ayaqlarından qazıq-qazıq olmuşdu,
eşşək və kəllər isə elə bil heç burada yox imiş.
“Olsa-olsa bu iş Utszyaçjuan adamlarının işidir”, – deyə o
başa düşüb keşikçilərini başına yığaraq, kəndlilərin dərsini vermək
üçün kəndə yola düşdü.

Tszao-xe cəld olduğu kimi, hər şeyi də qabaqcadan görən
idi. O, kənd darvazasının yanındakı tut ağacına çıxıb sakitcə rəisin
gəlməyini gözləməyə başladı. Keşikçilər darvazadan içəri
girən kimi o, ağacın budağından yerə atıldı. Gəlib qəza rəisinin
qabağında duraraq, ağayana ona salam verdi.

– Cənab rəis, doqquz yüz min ömrünüz olsun! Siz yəqin ki,
öz eşşəklərinizi bizim eşşəklərə baş çəkməyə gətirmisiz. Ancaq
nahaq yerə siz özünüzə əziyyət vermişsiz. Bizim eşşəklər öz
axurlarının yanında sakitcə dayanıb ot yeyirlər, bax sizinkilər isə
heç cad çörəyə də layiq deyillər. Gecələr onlar çox bərk yatırlar.

Qəza rəisi hirsindən pul kimi qızarmışdı; öz keşikçilərinin
üstünə qışqırdı:

– O, hələ bir bizi ələ də salmağa cəsarət edir! Onu tutub əlayağını
zəncirləyin!

Gözətçilər zəncirləri səsləndirə-səsləndirə Tszao-xenin üstünə
cumdular. Ancaq Tszao-xe o qədər balaca idi ki, onun boynuna
keçirmək istədikləri zəncirin həlqəsi içindən atılıb çıxdı.
Çıxan kimi lap bərkdən o qədər güldü ki!

Kəndlilər səs-küy eşidib evlərindən çıxdılar, onlar uzaqdan
balacanın kələklərinə baxır, bərkdən gülə bilmirdilər, ancaq
paltarlarının qollarının ucunu ağızlarına tutub gülümsünürdülər.
Gözətçilər dəyənəkləri götürdülər. Burada bir qarğaşalıq
düşdü ki, gəl görəsən. Dəyənəklər bir ucdan qalxıb düşürdü.
Tszao-xe isə dala-qabağa hoppanırdı. Ona bircə kötək də dəymədi,
ancaq gözətçilərin baş-gözü yarıldı. Onlar dəyənəkləri
Tszao-xeyə vurmaq əvəzinə bir-birlərinə vururdular. Axırda da
elə oldu ki, onlar bir-birlərilə möhkəm dalaşdılar.
Onda Tszao-xe təzə bir kələyə əl atdı. O, atılıb qəza rəisinin
bığından yapışdı və yelləncəkdəki kimi özü üçün yellənməyə
başladı.

– Ey, qurbağa balaları! – deyə rəis vəhşi bir səslə çığırdı. –
Bu balaca yaramazı döyün! Məgər görməyirsiz ki, o haradadır?
Gözətçilər dəyənəkləri qaldırıb, rəisin üstünə atıldılar. Birinci
zərbə rəisin burnunu əzdi, ikinci zərbə onun üç dişini tökdü,
üçüncü zərbə onun alnında yekə bir şiş əmələ gətirdi.
Tszao-xe isə tut ağacının budağında oturub bunlara baxır,
özü üçün keyf çəkirdi. Bütün kənd də onunla birlikdə bu mənzərədən
həzz alırdı, ürəklərindən tikan çıxırdı.

Gözətçilər onun əmrini yerinə yetirməyə başları qarışıb döyədöyə
rəisi az qala o dünyaya göndərəcəkdilər. Axırda özlərinə
gəlib gördülər ki, rəis yerdə uzanıb bərkdən zarıldayır. Gözətçilər
onu şəhərə əlləri üstündə aparmalı oldular.

O vaxtdan bəri qəza rəisi ömründə bircə dəfə də Utszyaçjuan
kəndinə üzünü çevirmədi. Əgər o, həmin yerə yaxın bir kəndə
getməli olsaydı, onda da o həmin kəndi dolanıb keçirdi.

Çin nağılları