Avşarlar/Avşar elinin mifik şəcərəsi
Birinci: Adəm  peyğəmbər – ona  və  bütün  peyğəmbərlərə,  onların  nəslinə  salam olsun!  O,  peyğəmbər  və  bəşərin  atasıdır. Onun  haqqında  məlumatlar  məşhurdur. Buna  görə  onun  haqqında  məlumat  verməyə  ehtiyac  yoxdur.
Ikinci:   Şis  peyğəmbər. Altı  yüz  il   yaşamışdır.
Üçüncü: Ənuş. Peyğəmbər  olmuş,  doqquz  yüz  on  iki  il  yaşamışdır.
Dördüncü: Qinan  ibn  Ənuş. O  da  peyğəmbər  idi. Altı  yüz  doxsan  beş  il  ömür  sürmüşdü  və  xalqı  dinə  dəvət  edirdi.
Beşinci: Məhlail  ibn  Qinan. O da  peyğəmbər  olmuş  və  doqquz  yüz  iyirmi  altı  il  yaşamışdır.
Altıncı: Bərd  ibn  Məhlail. O da peyğəmbər  olmuş  və  doqquz  yüz  iyirmi  iki  il  yaşamışdır.
Yeddinci: Exnux. O  bu  gün  də  yaşayan  və  göydə  olan  Idris  peyğəmbərdir – ona  salam  olsun!  Üç  yüz  altmış il  (bu  dünyada)  yaşadıqdan  sonra  qüdrətli  və  uca  tanrı  onu  göylərə  qaldırdı.
Səkkizinci: Mətuşələx. (O),  həm  peyğəmbər,  həm  də  hökmdar  olmuşdur. Min  doxsan  il yaşamışdır.
Doqquzuncu: Ləmek. Onun  (başqa  adı)  Cəmşiddir. Huşəngdən  sonra  padşah  oldu. Dəmirdən  nizə,  xəncər, qılınc kimi  silahları  o  düzəldib. Bezi,  ipəyi  və boyaları  o  tapıb. Divlərə  əmr  etdi ki,  hamam  tiksinlər,  dənizə  baş  vurub,  gövhər  çəksinlər. Müşk,  ənbər,  ud  və  s. kimi  ətirli  maddələri  o  tapıb. O,  insanları  dörd  təbəqəyə  böldü:  birincisi,  müdriklər  və  dəbirlər  (katiblər;   ikincisi,  hərbçilər;  üçüncüsü,  əkinçilər;  dördüncüsü,  sənətkarlar. Və  qədim  günlərin  və ayların novruz, fərvərdin,  ordibehişt  kimi  (adlarını)  o  qoyub, O,  yeddi  yüz  il yaşadı,  heç  vaxt  başı  ağrımadı,  heç  vaxt  xəstəlik  ona  yaxın  düşmədi. (Lakin)  sonra  qürrələnib,  şeytanın  təhriki  ilə  yolunu  azdı,  hədsiz  təkəbbür  onu  düz  yoldan  çıxardı  və  o,  Allahlıq  iddiasına  düşdü. (Axırda)  Byurasbın  əli  ilə  həlak oldu.
Onuncu: Nuh  peyğəmbər – ona  salam  olsun!  Onun  zamanında  Byurasb  adlı  bir padşah  meydana  çıxdı,  Şərqdən  böyük  qoşun  toplayıb,  Cəmşidi öldürdü  və  onun  şahlığını  ələ  keçirdi. Bu  şəxs  bütpərəst idi. Nuh   peyğəmbər  onu  doqquz  yüz  əlli il  (düz  yola)  dəvət  etdi  və  onun  qəbilələrini  tanrıya  (itaətə)  çağırdı. Heç  biri  (düz  yola)  gəlmədi,  yalnız  səksən  nəfərdən  başqa  ki,  (Nuh)  onları  özü  ilə  gəmiyə  mindirdi,  qalanları  isə   tufanda  həlak  oldular.
Onbirinci:  Yafəs  ibn  Nuh. Onun  bir  qardaşı   Sam   idi,  bütün  peyğəmbərlər  ondan  ayrılıb. O  biri  qardaşı  isə  Ham idi,  o  da  zəncilərin  atasıdır. 
Tarixçi Fəzlullah Rəşidəddin yazır ki, Yafət (Yafəs) türklərin təbirincə Olcay xandır. (Bax: F. Rəşidəddin, Oğuznamə, Bakı-1992, səh.10.). Tarixçi Yafətlə Abulcanı bir nəfər hesab edir.
Onikinci: Abulca  xan. O da bu yolla  bir  müddət  ölkədə  padşahlıq  etmişdi.
Onüçüncü:Dib  Bakuy. Ad  və  Səmud  qəbilələri  onun  dövründə  yaşayırdı. Hud  peyğəmbər  Ad  qəbiləsini əlli  il  Allah  yoluna  dəvət  etdi. Qəbul  etmədilər. Allah-taala  onları  küləklə  məhv  etdi. Şam  elində  Ad  nəslindən  başqa  bir  qəbilə  var  idi. Onların  Sədid  ibn  Ad  ibn  Əmlaq  adlı  bir  böyükləri  var  idi.  Hud – ona  salamlar  olsun! – onu  da  (düz  yola)  dəvət  etdi. Qəbul  etmədi. Üç  yüz il  padşahlıq  etdi. Kafir  kimi  öldü. Qardaşı Şəddad  onun  yerini  tutdu. Bütpərəstliyi  dirçəltdi. Hud  peyğəmbər  onu  Allah  yoluna  dəvət  etdi. Şəddad  dedi:  «Əgər  sənin  fərmanını  qəbul  etsəm,  Allahın  nə  edər?»  Dedi:  «Sənə  əbədi  behiştdə  yer verər. Səni  heç  vaxt  pozulmaz  əbədi  mülk  sahibi  edər». Behiştin  təravət,  gözəllik  və  səfasından  ona  saydı.  (Şəddad)  bunların  cavabında  dedi:  «Mən  elə  bir  behişt  düzəldərəm  ki,  yüz  dəfə  ondan  səfalı,  təravətli  və  gözəl  olar!»  Əmr  etdi  ki,  hər  yerdən  qızıl,  gümüş,  cəvahirat,  ənbər,  zəfəran – gözəl  nə  varsa, cəm  edib  gətirsinlər. Şam  tərəfdə  elə  bir  behişt  düzəltdi  ki,  bir  kərpici  qızıldan,  bir kərpici  gümüşdən  idi. Onun  divarları  üstündə  on  iki  min  kümbəz  tikdirdi. Ağacları  qızıldan  idi,  budaqlar  hər  cür  cəvahiratla  bəzənmiş,  torpaq  yerinə  müşk  və  zəfaran,  Daş  yerinə  ləl,  yaqut,  firuzə  və mərcan  tökdürmüşdü. Beş  yüz  il  zəmanənin  böyük  sənətkarları  bu  işdə  səy  göstərdilər  və  iş  başa  çatdı. Ona  (Şəddada)  xəbər  verdilər. Onun  (behiştin)  görüşünə  gəlmək  istədiyi  vaxt  göylərdən  bir  səs  gəldi. (Allah)  onu  və  bütün  şeylərini  bir  anda  yox  etdi. 

Onun haqqında tarixçi Fəzlullah Rəşidəddin yazır: «Olcay xanın bir oğlu oldu. Adını Dib Yavqu qoydular. Dib-taxt tac, yer, Yavqu isə xalqın rəhbəri, önündə gedən deməkdir. O, çox böyük və adlı-sanlı xan idi. Onun dörd hörmətli və adıbəlli oğlu vardı: Qara xan, Or xan, Kür xan və Küz xan.  

Ondördüncü: Qara  xan.  O  da  böyük  padşah idi. Çoxlu  qardaşı  və  böyük  ordusu  var  idi. Türküstan  məmləkəti  Talasdan Sayrama  və  Buxaraya  qədər  onun idi. Hicaz  və  Şam  arasındakı  daşlı  torpaqlarda  güclü  bir  xalq  var  idi. Allah-taala  Nuh  ibn  Irəm  ibn  Hasid  Səmudun  övladlarından  olan  Salehi – ona  salamlar  olsun! – onlara  peyğəmbər  göndərmişdi  ki,  onları  Allah  yoluna  gətirsin. Onlar  (Salehdən)  möcüzə  istədilər. Saleh  dedi:  «Siz  hər  nə  istəsəniz,  edə  bilərəm». Dedilər:  «Əgər  sənin  Allahın  bizim  üçün  bu  daşdan  bir balalı  dəvə  çıxarsa,  o  da  bizə  süd  versə,  biz  sənə  tabe  olarıq». Saleh  dua  etdi. Onların  istədiyi  kimi  qayadan  bir dəvə  çıxdı. Onlar  bunu cadu  hesab  etdilər. Dəvəni  öldürdülər. Dəvəni  öldürən  kimi  balası  dağa  çıxdı  və  üç  dəfə  bağırdı. Saleh  camaata  dedi  ki,  üç  gündən  sonra Allah  sizi  böyük  bir  bəlaya  düçar  edəcək. Dördüncü  gün  göylərdən  bir  səs  gəldi  və hamını  bir  dəfəyə  həlak  etdi.

Onun haqqında tarixçi Fəzlullah Rəşidəddin yazır: «Vəliəhd Qara xan atasının yerini tutdu və padşah oldu. Onun çox xoşbəxt və padşahlığa layiq bir oğlu dünyaya gəldi. 

Onbeşinci:  Oğuz. Allahdan  qorxan,  pak  bir  padşah  idi. Iran,  Turan,  Şam,  Misir,  Qıbçaq  çölü,  Hindistan,  Kəşmir,  Xətay,  Türküstan  və  yer  üzərindəki  digər  məmləkətləri  öz  ölkəsinə  çevirdi. Altmış  il  dünyanı  gəzdi. Alınmaz  qalaları  fəth  etdi. Çox  ölkələr  tutub,  təmizlədikdən  sonra  Sayram  şəhərinə  qayıtdı. Bura  onun  əsl  məskəni  idi. Geri  qayıdıb,  çoxlu  camaat  yığdı. Parıltısı  Ayın  üzərinə  düşən  çoxlu  çadırlar  qurdu. Elə  bir  cah-cəlal düzəltmişdi  ki,  buludlar  (sevincdən)  göz  yaşı  tökürdü. Bu  elə  bir  təmtəraq  idi  ki,  onun  gözəlliyi  fələyi  kəməndə  salmışdı. Onun  işığının  şöləsi  ilə  bütün  hərəkətli  və hərəkətsiz  ulduzlar  bir-birinə  bağlanmışdı. Lalələrin  saf  havadan  yaranan  şeh  qədəhinin  əlində  tutub,  çəmən  gənclərinə  xidmət  etdiyi  bir  çöldə  hamının  yeməyi  üçün  bir  məclis  qurdu.

Bu  toyda  yüz  iyirmi  min  qoç,  doqquz  min  madyan  at,  on  səkkiz  min  inək  sərf  olundu. Orduya  və  qəbilə  başçılarına  nəğd  qızıl  və  gümüş  paylandı. Məmləkətini  oğlanlarına  verdi. Göycə  dəniz  tərəfdə  əcəl  «Allahın  müəyyən  etdiyi  vaxt  mütləq  gələcəkdir»  ayəsinə  uyğun  olaraq,  atını  onun  üstünə  çəkdi  və  onu  bu  fani dünyadan  əbədi  dünyaya  apardı. 
(Biz Avşarların soy-kökünü Oğuz xana qədər Əbubəkr Tihraninin kitabından istifadə etmişik. 

Oğuz haqqında tarixçi Fəzlullah Rəşidəddin yazır: «Üç  gün  və  üç  gecə  bu  uşaq  anasının  südünü  əmmədi. Anası  onun  yaşayacağına    ümidini  itirib,  qəm-qüssəyə  büründü. Bir  gecə  yuxusunda  oğlu  ona  dedi  «Əgər  sən  istəyirsən  ki,  mən  sənin  döşündən  süd  əmim,  onda  bir  olan  yaradana  inam  gətir,  onu  tanı  və  onun  haqqını  öz  üzərində  mütləq  bil».
Qadın  üç  gün  dalbadal  bu  halı  yuxuda  gördü. Lakin  bu  qəbilə  dinsiz  (kafir)  olduğundan,  başına  gələni  onlara  danışmağa  ürək  etmədi. Və  ərindən  gizli  qadir  allaha  inam  gətirməyə  başladı. Əllərini  göyə  qaldıraraq  dua  etdi  və  dedi:  «Ilahi,  mənə,  yazıq  bəndənə  kömək  et,  balamın  süd  payına  şəkər  qat!»  Oğuz  bu andaca  anasının  döşünə  sığınıb,  əmməyə  başladı. 

Bir  ildən  sonra  atası  övladında  yetkinlik  və  alicənablıq  əlamətləri  sezdi. O,  oğlunun  bakirliyinə,  gözəlliyinə  heyran  qalaraq  dedi:  «Bizim  qəbiləmizdə,   soyumuzda  bundan  gözəl  uşaq  dünyaya  gəlməyib!»

Uşaq  bir  ildən  sonra  Isa  əleyhissəlam  kimi  dil  açıb,  dedi:  
«Mən  şah  çadırında  (bərgahda)  doğulmuşam,  ona  görə  hamı  məni  Oğuz  adlandırmalıdır». Uşaqlıqdan,  böyüyüb,  kişiləşəndən  ta  ən  yetkin  çağına  qədər  Oğuz  həmişə  allaha  üz  tutmuş,  ona  minnətdar  olmuşdur. Istər  yuxuda,  istər  ayıq  halda  həmişə  o,  böyük   yaradanı  mütləq  yada  salırdı. Ona  allah  qapısı  açıldı. O,  ən  müxtəlif  bilik  sahələrində,  ox  atmaqda,  nizə  tullamaqda,  qılınc  oynatmaqda  və  alimliklə  dünya  şöhrəti  qazandı.

Atası  Oğuzu  əmisi  Küz  xanın  qızına  nişanladı.  Oğuz  aravadını  evə  gətirdikdən  sonra  ona  Allaha  iman  gətirməyi  təklif  etdi. Qız  onun  şərtini  qəbul  etmədikdə  Oğuz  ona  yaxın  durmadı.

Atası  gördü  ki,  oğlu  arvadına  diqqət  vermir,  buna  görə  ona  o  biri  qardaşı Kür  xanın  qızını  nişanladı. Oğuz  həmin  qızdan  da  eyni  şeyi  tələb  etdi. Qız  razılaşmayıb  dedi:  «Əgər  sən  məni  bu  işə  məcbur  etsən,  mən  bütün  bunları  atana  danışaram,  o  da  səni öldürər». Oğuz  bu  qızla  da  əlaqəni  kəsdi.

Oğuzun  hər  iki  qıza  nifrət etdiyini  görən  Qara  xan  onu  Or xanın  qızına  nişanladı.
Bir  dəfə  həmin  qız  öz  qulluqçuları  ilə  sahildə  (çayın?)  gəzərək  (ətrafı?)  seyr  edirdi. Qulluqçular  paltar  yuyurdular. Bu  vaxt  ovdan  qayıdan  Oğuz  həmin  qızla  danışıb,  öz  fikrini  bildirdi:  «Əgər  sən  mənim  sözlərimə   razı  olub  onları  qəbul  etsən,  mən  də  səni  özümə  arvad  edərəm. Əgər  belə  olmasa,  mən  səndən  uzaq  qalacağam  və  o  biri  gəlinlərdən  ayrıldığım  kimi  səndən  də  ayrılacağam».

Qız  belə  cavab  verdi:  «Mən  sənin  zərrəciyinəm,  sən  nə  buyursan  mən  tabe  olub  itaət  edəcəyəm.

Oğuz  həmin  qızı  evinə  gətirdi  və  onunla  yaxın  münasibətdə   oldu. O  bu  qadını  çox  sevirdi. Qadın  da  Oğuza  sevgi  və  bağlılıq  göstərirdi. Oğuz  yenə  də  əvvəlki   nişanlılarından  üz  döndərirdi.

Bir  dəfə  o  öz  yaxın  yoldaşları  ilə  ova  getdi. Onun  atası  dinsiz  (kafir)  Qara  xan  bu  vaxt  toy-düyün  qurmuşdu. O  özünün  üç  gəlininin—Oğuzun  arvadlarının  sağlığına  badə  qaldırırdı  və  toyun  şiddətli  vaxtında  soruşdu:  «Əvvəlki  gəlinlər  sonrakından  daha  yaxşı, gözəl,  kamil  ola-ola  Oğuz  nəyə  görə  onu  daha  çox  sevir?»  Əvvəlki  gəlinlərin  hər  ikisi  elə  bil  ki,  ürəklərini  boşaltmaq  üçün  girəvə  gözləyirdilər  və  indi  onlar  üçün  əlverişli  şərait  yaranmışdı. Onlar  kinlə,  qəzəblə  dedilər:  «Oğuz  bizi  bir  olan  allaha  inanmağa,  ona  tapınmağa  çağırdı. Biz  ona  belə  bir  allahı  tanımadığımızı  deyəndə  o  hirslənib,  bizdən  uzaqlaşdı. Bu  gəlin  isə  onun  dediklərinə  əməl  etdi. Bu  səbəbdən  Oğuz  ona  belə  sayqı-sevgi  bəsləyir. Indi  bu  iki  nəfər—Oğuzla  onun  arvadı  ata-babaların  imanından  üz  döndərərək  yeni  dinin  tərəfini  saxlayırlar».

Qara  xan  deyilənlərin  doğru  olub-olmamasını  kiçik  gəlindən  soruşdu. Lakin  qız  hər  şeyi  dandı. Qara  xan  acıqlanıb,  özündən  çıxdı. Bu  zaman  qohum-qardaşlarını  yanına  çağırıb,  dedi:  «Mənim  oğlum  Oğuz  uşaqlıqda  hökmdar  olmaq  üçün  ən  layiq   ən  xoşbəxt,  ən  uğurlu  adam  idi. Amma  mən  indi  eşitdim   ki,  o  öz  inamından  əl  çəkib,  özünə  başqa  bir  allah  seçmişdir. Hər  hansı  bir  uşağın  bizə,  bizim  məbudumuzda  arxa  çevirib  ona  nifrət  etməsi  ilə  biz  necə  barışa  bilərik». Məsləhətləşib,  onlar  Oğuzu  öldürmək  qərarına  gəldilər. Bunu  etmək  üçün  döyüşçüləri  bir  yerə  yığıb,  güc  topladılar. Oğuzun  onu  çox  sevən,  ona  şəfqətlə  yanaşan  kiçik  arvadı  bundan  xəbər  tutanda  qonşu  qadınlardan  biri  əri  Oğuzun  yanına  göndərib,  onu  məsələdən  xəbərdar  etdi. Oğuz  döyüşə  hazırlaşdı.

Ovdan  qayıdan  Oğuz  öz  sevinə  çatana  qədər  atası  və  əmiləri  öz yaxınları  ilə  birlikdə  döyüşə  hazırlaşmışdılar. O  öz  nökərləri  ilə  birlikdə  onlarla  döyüşə  girdi  və  bu  döyüş  vaxtı  onun  atası  Qara  xan,  əmiləri  Kür  xan  və  Küz  xanı öldürdülər. O  öz  yerini  möhkəmlətdi  və  yetmiş  beş  il  ara  vermədən  əmilərinin  qəbilələri  məhv  etdi. Qaraqumun  ən  ucqar  bucaqlarına  qədər  onların  vilayət  və  uluslarını  özünə  tabe  etdi. Oğuzun  qılıncından  keçməyib,  sağ  qalanların  hamısı  ona  boyun  əydilər. Onlar  dedilər:  «Biz  sənin  soyundan,  sənin  qəbiləndənik,  biz  bir  kökün  budaqları,  meyvələriyik,  bəs  niyə  görə  sən  bizim  axırımıza  çıxmaq  üçün  bu  qədər  çalışırsan?  Oğuz  dedi:  əgər  siz  allahı  və  onun  birliyini  qəbul  etsəniz,  onda  sizə  aman  veriləcək,  mən  sizin  Türkistanda  yaşamağınıza  razılıq  verəcəyəm».

Lakin  onlar  bu  şərti  qəbul  etmədilər,  Oğuz  da  onları  Qaraquma  qədər  qovdu. Onlar  Tuqla  çayının  sahili  boyunca  uzanan  çöllərdə,  vadilərdə  yurd  salıb,  yoxsulluq  içərisində  yaşamağa  məcbur  oldular. Həmin  yerləri  onlar  özlərinin  yaylağına,  qışlağına  çevirdilər.

Yoxsulluqdan  zəlillikdən,  gücsüzlükdən  və  xəstəlikdən  onlar  həmişə  qəm-kədər  içində  olurdular. Oğuz  onları  «moval»  adlandırdı. Bu  sözün  mənası  belədir:  «həmişə  qəmli  olun,  əzab  çəkin,  bədbəxt  olun. It  dərisinə  bürünün,  ov  əti  yeyin  və  bundan  sonra  heç  vaxt  Türkistana  ayaq  basmayın». (Ona  görə  də  türkmənlərin  inamına  görə  monqollar  Kür  xan,  Küz  xanın  və  Or  xanın  törəmələri,  Şərq  ölkələrinin  hökmdarlarıdırlar. Amma  onların  həqiqi  kökü  bəlli  deyildir. Əvvəlki  iki  qızın  taleyi  onların  bir  olan  allaha  inam  gətirib-gətirməmələri  bəlli  deyil.

Bu  döyüşlərdən  sonra  atdan  düşən  kimi  Oğuz  qızıl  çadır  qurdurdu, burada  öz  silahdaşları  və  dostları  ilə  birlikdə  toy  qurdu.  
Onbeşinci: Ulduz xan. 

Ulduz xanın böyük oğlunun adı Avşar, ikinci oğlu Qızıq, üçüncü oğlu Bəgdili, dördüncü oğlu Qarqındır. (Bax: Əbülqazi Bahadır xan. Şəcəre-tərakimə. Bakı-2002. səh. 67.). 
Onaltıncı: Avşar xan.

Mənbə 

Avşarlar