Kommunist Partiyasının Manifesti/I
1 Burjuaziya dedikdə, ictimai istehsal vasitələrinin mülkiyyətçisi olub, muzdlu əməkdən istifadə edən müasir kapitalistlər sinfi nəzərdə tutulur. Proletariat dedikdə, öz istehsal vasitələrindən məhrum odub, yaşamaq üçün öz iş qüvvəsini satmağa məçbur olan müasir muzdlu fəhlələr sinfi nəzərdə tutulur. (1888-ci il ingiliscə nəşrinə Engelsin qeydi).

İndiyə qədər mövcud olan bütün cəmiyyətlərin tarixi2 siniflər mübarizəsi tarixi olmuşdur.

2 Yəni yazılı məxəzlər şəklində bizə gəlib çatan bütun tarix. Cəmiyyətin tarixdən əvvəlki dövrü, bütün yazılı tarixdən əvvəlki ictimai quruluş 1847-ci ildə demək olar, hələ əsla məlum deyildi. O zamandan bəri keçən müddətdə Haksthauzen Rusiyada torpaq üzərində icma mülknyyəti olduğunu kəşf etmişdir, Maurer sübut etmişdir ki, bu mülkiyyət bütün alman tayfalarının tarixn inkişafının başlanğıc nöqtəsini təşkil edən ictimai təməl olmuşdur və tədricən aydınlaşmışdır ki, torpaq üzərində ümumi sahibliyin mövcüd olduğu kənd icması Hindistandan tutmuş İrlandiyaya qədər hər yerdə ibtidai cəmiyyət formasıdır və ya keçmişdə belə olubdur. Bu ibtidai kommunizm cəmiyyətniin daxili quruluşunu, bu quruluşun tipik formasını Morqan aydınlaşdırmış, nəhayət, qəbılənin həqiqi mahiyyətini və onun tayfa içərisindəki mövqeyini kəşf etməklə bu işi başa çatdırmışdır. Bu ibtidai icma dağılarkən cəmiyyət təbəqələşib xüsusi siniflərə və nəhayət antaqonist siniflərə bölünməyə başlayır. Mən həmin dağılma prosesini aşağıdakı əsərimdə nəzərdən keçirməyə çalışmışam: «Der Ursprunq der Famille. des Privateiqentums und des Staats». 2, Aufl., Stuttqart.1886 (Bax: F.Engels. Ailənin, xüsusi mülknyyətin və dövlətin mənşəyi. K.Marks və F.Engels. Seçilmiş iki cildlik əsərləri, 2-ci cild). (1888-ci il ingiliscə nəşrinə Engelsin qeydi).

Azad insanla qul, patritsi ilə plebey, mülkədarla təhkimli, usta1 ilə şagird, müxtəsər, zalımla məzlum arasında əbədi bir antaqonizm olmuş, onlar gah gizli, gah da açıq şəkildə daim bir-biri ilə mübarizə aparmışlar və bu mübarizə həmişə bütün cəmiyyət binasının inqilabi surətdə yenidən qurulması və ya mübarizə edən siniflərin hamısının məhv olması ilə nəticələimişdir.

1 Sex ustası – sexin tam hüquqlu üzvü, sex daxilində ustadır, sexin başçısı deyildir. (1888-ci il ingiliscə nəşrinə Engelsin qeydi).

Əvvəlki tarixi dövrlərdə biz, demək olar, hər yerdə cəmiyyətnn tamamilə müxtəlif silklərə parçalandığını – müxtəlif ictimai mövqelərin tam bir pilləkənini görürük. Qədim Romada patritsilərə, atlılara, plebeylərə, qullara; orta əsrlərdə feodal ağalara, vassallara, sex ustalarına, şagirdlərə, təhkimlilərə, həm də bu siniflərin demək olar, hər birində də xüsusi dərəcələrə rast gəlirik.

Dağılmış feodalizm cəmiyyətinin içərisindən meydana çıxan müasir burjua cəmiyyəti sinfi ziddiyyətləri məhv etmədi. Bu cəmiyyət ancaq köhnələrin əvəzinə yeni sinifləri, yeni zülm şəraitini və yeni mübarizə formalarını meydana gətirdi.

Lakin bizim dövr, burjuaziya dövrü bununla fərqlənir ki, o, sinfi ziddiyyətləri sadələşdirmişdir: cəmiyyət getdikcə daha artıq dərəcədə bir-birinə düşmən olan iki böyük cəbhəyə, bir-birinə qarşı duran iki beyük sinfə – burjuaziya ilə proletariata parçalanır. Orta əsrlərin təhkimlilərindən ilk şəhərlərin azad əhalisi meydana gəlmiş; həmin şəhərlilər silkindən burjuaziyanın ilk ünsürləri inkişaf etmişdir.

Amerikanın və Afrika ətrafından dəniz yolunun kəşf edilməsi yüksəlməkdə olan burjuaziya üçün yeni fəaliyyət sahəsi yaratdı. Ost-hind və Çin bazarları, Amerikanın məskunlaşdırılması, müstəmləkələrlə mübadilə, mübadilə vasitələrinin və ümumiyyətlə əmtəələrin miqdarının artması ticarətə, dənizçiliyə, sənayeyə o vaxta qədər misli görünməmiş bir təkan verdi və bununla da dağılmaqda olan feodalizm cəmiyyətində inqilabi ünsürün sürətlə inkişafına səbəb oldu.

Sənayenin əvvəlki feodal və ya sex quruluşu yeni bazarlarla birlikdə artan tələbi daha ödəyə bilmirdi. Onun yerini manufaktura tutdu. Orta sənaye silki sex ustalarını sıxışdırıb aradan çıxartdı; müxtəlif korporasiyalar arasındakı əmək bölgüsü yox olub öz yerini ayrıca bir emalatxana daxilində əmək bölgüsünə verdi.

Lakin bazarlar getdikcə böyüyür, tələb getdikcə artırdı. Bunu daha manufaktura da ödəyə bilmədi. Onda buxar və maşın sənayedə inqilab yaratdı. Manufakturanın yerini müasir iri sənaye tutdu, orta sənaye silkinin yerini milyoner sənayeçilər, bütöv sənaye ordularının başçıları, müasir burjualar tutdu.

İri sənaye Amerikanın kəşfi ilə hazırlanan ümumdünya bazarını yaratdı. Ümumdünya bazarı ticarətin, dənizçiliyin və qurudakı nəqliyyat vasitələrinin nəhənk inkişafına səbəb oldu. Bu isə öz növbəsində, sənayenin genişlənməsinə təsir göstərdi və sənaye, ticarət, dənizçilik, dəmir yollar artdığı dərəcədə də burjuaziya inkişaf edirdi, o öz kapitallarını artırır və orta əsrlərdən irs qalmış bütüv sinifləri sıxışdırıb arxa sıraya atırdı.

Beləliklə, biz görürük ki, müasir burjuaziyanın özü uzun müddət davam edən bir inkişaf prosesinin, istehsal və mübadilə üsulunda bir sıra çevrilişlərin məhsuludur.

Burjuaziyanın inkişafındakı bu pillələrin hər birində muvafiq siyasi muvəffəqiyyət qazanılmışdır. Feodalların hökmranlığı dövründə məzlum silk olan burjuaziya kommunada1 silahlı və öz-özünü idarə edən assosiasiya olmuşdur, bir yerdə müstəqil şəhər respublikası olmuş, başqa bir yerdə monarxiyanın vergi verən üçüncü silki olmuş*, sonra, manufaktura dövründə isə silkli və ya mütləq monarxiyada zadəganların əksi olmuş və ümumiyyətlə iri monarxiyaların başlıca əsası olmuşdur, nəhayət, iri sənaye və ümumdünya bazarı yarandığı zamandan etibarən burjuaziya müasir nümayəndəli dövlətdə özü üçün müstəsna siyasi hökmranlıq qazanmışdır. Müasir dövlət hakimiyyəti – yalnız bütün burjuaziya sinfinin ümumi işlərini idarə edən bir komitədir.

1 Fransada meydana gələn şəhərlər, öz feodal hökmdarları və ağalarından yerli özünüidarə ixtiyarı və «üçüncü silkə» məxsus siyasi hüquqlar əldə etmədən əvvəl də «kommuna» adlanırdı. Ümumiyyətlə desək, burada burjuaziyanın iqtisadi inkişafı cəhətdən tipik bir ölkə olaraq İngiltərə, onun siyasi inkişafı cəhətdən tipik bir ölkə olaraq Fransa götürülmüşdür (1888-ci il ingiliscə nəşrinə Engelsin qeydi).

İtaliya və Fransa şəhərləri öz feodal ağalarından ilk özünüidarə hüquqlarını satın aldıqdan və ya zorla əldə etdnkdən sonra özlərinin şəhər icmasını kommuna adlandırırdılar. (1890-cı il almanca nəşrinə Engelsin qeydi).

 Engels tərəfindən redaktə edilmiş 1888-ci il ingiliscə nəşrində «müstəqil şəhər respublikası olmuş» sözlərindən sonra «(İtaliyada və Almaniyadakı kimi)» sözləri, «monarxiyanın vergi verən üçüncü silki olmuş» sözlərindən sonra isə «(Fransadakı kimi)» sözləri əlavə edilmişdir. Red.

Burjuaziya tarixdə son dərəcə inqilabi rol oynamışdır.

Burjuaziya hakimiyyət başına gəldiyi hər yerdə bütün feodal, patriarxal, idillik münasibətləri dağıtmışdır. O, insanı öz «təbii hökmdarlarına» bağlayan alabəzək feodal buxovlarını amansızlıqla qırmış və insanlar arasında quru bir mənfəətpərəstlik, amansız «nağd pul» əlaqəsindən başqa heç bir əlaqə saxlamamışdır. O, dini vəcd, cəngavər coşqunluğu və meşşan sentimentallığının müqəddəs həyəcanlarını fərdi mənfəətpərəstliyin buzlu sularında qərq etmişdir. O, insanın şəxsi ləyaqətini mübadilə dəyərinə çevirmiş, əta olunan və əldə edilən saysız-hesabsız azadlıqları yeganə vicdansız bir ticarət azadlığı ilə əvəz etmişdir. Bir sözlə, o, dini və siyasi xülyalar pərdəsinə bürünmüş istismarı açıq, həyasız, müstəqim və rəhmsiz bir istismarla əvəz etmişdir.

Burjuaziya o vaxta qədər şərəfli sayılan və ehtiramlı bir həyəcanla baxılan bütün fəaliyyət növlərini müqəddəslik haləsindən məhrum etmişdir. Həkimi, hüquqşünası, keşişi, şairi, elm adamını o özünün pulla tutulan muzdlu işçilərinə döndərmişdir.

Burjuaziya ailə munasibətlərinin incə sentimental pərdəsini atmış və bunları xalis pul münasibətlərindən ibarət etmişdir.

Burjuaziya göstərmişdir ki, orta əsrlərdə işlədilən və irticaçıları bu qədər heyran edən kobud zorakılıqla bərabər təbii olaraq tənbəllik və süstlük də var imiş. O ilk dəfə olaraq göstərmişdir ki, insan fəaliyyəti nələrə nail ola bilər. O heç də Misir ehramlarına, Roma su kəmərlərinə və qotik kilsələrə bənzəməyən incəsənət xarüqələri yaratmışdır; o, heç də xalqların köçməsinə və səlib yürüşlərinə bənzəməyən yürüşlər etmişdir.

Burjuaziya istehsal alətlərində daim çevrilişlər etmədən, deməli, istehsal münasibətlərini, habelə bütün ictimai münasibətlər məcmusunu inqilabiləşdirmədən mövcud ola bilməz. Bütün keçmiş sənaye siniflərinin mövcud olması üçün birinci şərt isə, əksinə, köhnə istehsal üsulunu dəyişməz şəkildə saxlamaq idi. İstehsaldakı aramsız çevrilişlər, bütün ictimai münasibətlərdə fasiləsiz sarsıntılar, daimi inamsızlıq və hərəkət burjua dövrünü bütün başqa dövrlərdən fərqləndirir. Donub qalmış və pas atmış bütün münasibətlər, bunlarla yanaşı olaraq əsrlər boyu müqəddəs sayılan təsəvvür və baxışlar dağılıb gedir, yeni əmələ gələnlərin hamısı hələ bərkişmədən köhnəlmiş olur. Silklərə məxsus və durğun olan hər şey yox olub gedir, müqəddəs sayılan hər şey murdarlanır və insanlar, nəhayət, həyatdakı vəziyyətlərinə və qarşılıqlı münasibətlərinə açıq gözlə baxmalı olurlar.

Məhsul satışını daim artırmaq tələbatı üzündən burjuaziya bütün yer üzünü dolaşır. O hər yerə soxulmalı, hər yerdə kök salmalı, hər yerdə əlaqə düzəltməli olur.

Burjuaziya ümumdünya bazarını istismar etmək yolu ilə bütün ölkələrin istehsal və istehlakını kosmopolitik şəklə salmışdır. İrticaçıların çox böyük təəssüfünə səbəb olsa da, o, sənayeni milli zəmindən məhrum etmişdir. Ən qədim milli sənaye sahələri məhv edilmiş və hər gün məhv edilməkdədir. Bunları yeni sənaye sahələri sıxışdırıb aradan çıxarır, yeni sənaye sahələrinin işə salınması bütün mədəni millətlər üçün ölüm-dirim məsələsi olur və bu sahələr daha yerli xammalı deyil, yer üzünün ən uzaq guşələrindən gətirilən xammalı emal edir, təkcə həmin ölkənin öz daxilində deyil, habelə dünyanın hər yerində işlədilən fabrik məhsulları hazırlayır. Vətən məhsulları ilə ödənilən köhnə tələbat əvəzinə yeni tələbat meydana gəlir və bunu ödəmək üçün ən uzaq ölkələrin və ən müxtəlif iqlimli yerlərin məhsulları tələb olunur. Köhnə yerli və milli qapalılığın və öz istehsal məhsulları hesabına yaşamağın yerini millətlərin hərtərəfli əlaqəsi və onların bir-birindən hərtərəfli asılılığı tutur. Bu eyni dərəcədə həm maddi, həm də mənəvi istehsala aiddir. Ayrı-ayrı millətlərin mənəvi fəaliyyətinin bəhrələri ümumi mal olur. Milli birtərəflilik və məhdudluq getdikcə daha da qeyri-mümgün olur, bir çox milli və yerli ədəbiyyatdan bir ümumdünya ədəbiyyatı yaranır.

Burjuaziya bütün istehsal alətlərini sürətlə təkmilləşdirmək və nəqliyyat vasitələrini sonsuz dərəcədə asanlaşdırmaq yolu ilə bütün millətləri, hətta ən barbar millətləri də mədəniyyətə cəlb edir. Burjuaziyanın əmtəələri ucuz qiymətə olur və bu ağır artilleriyanın köməyi ilə o hər cür Çin səddini yıxıb dağıdır və barbarların xaricilərə qarşı ən qızğın nifrətini təslim olmağa vadar edir. O bütün millətləri məhv olmaqla qorxudaraq burjua istehsal üsulunu qəbul etməyə məcbur edir, öz yerlərində onları mədəniyyət deyilən şeyi tətbiq etməyə, yəni burjua olmağa vadar edir. Bir sözlə, o özü üçün özünə bənzər və özü kimi bir aləm yaradır.

Burjuaziya kəndi şəhərin hökmranlığına tabe etmişdir. O, çox böyük şəhərlər yaratmış, kənd əhalisinə nisbətən şəhər əhalisinin sayını son dərəcə artırmış və beləliklə, əhalinin xeyli hissəsini avam kənd həyatından ayırmışdır. O, kəndi şəhərdən asılı etdiyi kimi, barbar və yarım barbar ölkələri 
Burjuaziya istehsal vasitələrinin, mülkiyyətin və əhalinin dağınıqlığını getdikcə daha çox məhv edir. O, əhalini sıxlaşdırmış, istehsal vasitələrini mərkəzləşdirmiş, mülkiyyəti az bir miqdar adamın əlində təmərküzləşdirmişdir. Bunun zəruri nəticəsi siyasi mərkəzləşmə olmuşdur. Müxtəlif mənafeyi, qanunları, hökumətləri, gömrük vergiləri olan və bir-biri ilə, demək olar, yalnız ittifaq münasibətləri saxlayan müstəqil əyalətlər bir hökuməti, bir qanunvericiliyi, bir milli sinfi mənafeyi, bir gömrük sərhədi olan bir millət halında birləşmiş oldular.

Burjuaziya yüz ildən az davam edən öz sinfi hökmranlığı zamanı bütün əvvəlki nəsillərin hamısının yaratdığından sayca daha çox və daha əzəmətli məhsuldar qüvvələr yaratmışdır. Təbiət qüvvələri ram edilmiş, maşınlı istehsal yaradılmış, sənaye və əkinçilikdə kimya tətbiq edilmiş, buxar gəmiləri işə salınmış, dəmir yollar, elektrik teleqrafı çəkilmiş, yer üzünün bütöv qitələrindən əkinçilik üçün istifadə edilməyə başlamış, çaylar kəmiçilik üçün yararlı hala salınmış, sanki yer altından böyük əhali kütlələri meydana gəlmişdir, – keçən əsrlərdən hansı güman edə bilərdi ki, ictimai əmək daxilində bu qədər məhsuldar qüvvələr yatıb qalır!

Beləliklə, biz gördük ki, burjuaziyanın əmələ gəlməsi üçün əsas təşkil edən istehsal və mübadilə vasitələri feodalizm cəmiyyətində yaranmışdır. Bu istehsal və mübadilə vasitələri muəyyən inkişaf pilləsinə çatdıqda, feodalizm cəmiyyətindəki istehsal və mübadilə münasibətləri, əkinçilik və sənayenin feodal qaydasında təşkili, bir sözlə, feodal mülkiyyət münasibətləri inkişaf etmiş məhsuldar qüvvələrə daha uyğun gəlmədi. Onlar istehsalı inkişaf etdirmək əvəzinə onu ləngidirdi. Onlar istehsal üçün bir buxov olmuşdu. Bu buxovları qırıb dağıtmaq lazım idi və onlar dağıdıldı.

Onların yerini azad rəqabət tutdu, buna müvafiq ictimai və siyasi quruluş, burjuaziya sinfinin iqtisadi və siyasi hökmranlığı əmələ gəldi.

Bizim gözümüz qarşısında da belə bir hərəkət baş verir. Burjua istehsal və mübadilə münasibətlərinə, burjua mülkiyyət münasibətlərinə malik olan və sanki ecazkarlıqla bu qədər qüdrətli istehsal və mübadilə vasitələri yaratmış olan müasir burjua cəmiyyəti öz əfsunlarının yer altından çağırdığı qüvvələrin daha öhdəsindən gələ bilməyən bir sehrbaza bənzəyir. Artıq on illərdən bəri sənaye və ticarətin tarixi müasir istehsal münasibətlərinə qarşı, burjuaziyanın və onun hökmranlığının varlığı üçün şərt olan mülkiyyət münasibətlərinə qarşı müasir məhsuldar qüvvələrin yalnız həyəcanı tarixindən ibarətdir. Vaxtaşırı təkrar olunub, bütün burjua cəmiyyətinin varlığını getdikcə daha böyük bir zəhmlə təhlükə altına alan ticarət böhranlarını göstərmək kifayətdir. Ticarət böhranları zamanı hər dəfə nəinki hazırlanmış məhsulların, hətta yaradılmış məhsuldar qüvvələrin də xeyli hissəsi məhv edilir. Böhranlar zamanı, bütün əvvəlki dövrlərə mənasız bir şey kimi görünə bilən ictimai epidemiya – ifrat istehsal epidemiyası baş verir. Cəmiyyət birdən-birə geriyə atılır, qəflətən başlanan barbarlıq halına düşür, sanki aclıq, ümumi dağıdıcı bir müharibə cəmiyyəti bütün həyat vasitələrindən məhrum etmişdir; elə bil sənaye və ticarət məhv edilmişdir, – həm da nəyə görə? Ona görə ki, cəmiyyət olduqca çox mədaniyyətə malikdir, onun olduqca çox yaşayış vasitələri var, olduqca böyük sənaye və ticarəti vardır. Onun ixtiyarında olan məhsuldar qüvvələr daha burjua mülkiyyət münasibətlərinin inkişafına xidmət etmir; əksinə, bu qüvvələr həmin münasibətlər üçün həddindən çox böyük olmuşdur, burjua münasibətləri bu qüvvələrin inkişafını ləngidir, buna görə də məhsuldar qüvvələr həmin sədləri aşmağa başladıqda, bütün burjua cəmiyyətini sarsıdır, burjua mülkiyyətinin varlığını təhlükə altına alır. Burjua münasibətləri məhsuldar qüvvələrin yaratdığı sərvəti öz içərisinə sığışdırmaqda çox məhdud olmuşdur. – Burjuaziya böhranları na yolla aradan qaldırır? Bir tərəfdən külli miqdar məhsuldar qüvvələri məcburiyyət üzündən məhv etmək yolu ilə, digər tərəfdən, yeni bazarlar tutmaq və köhnə bazarları daha çox istismar etmək yolu ilə. Deməli, nə ilə? Daha geniş, daha sarsıdıcı böhranlar hazırlamaqla və bunlara müqavimət göstərə biləcək vasitələri azaltmaqla.

Feodalizmi yıxarkən burjuaziyanın istifadə etdiyi silah indi burjuaziyanın özünə qarşı yönəldilir.

Lakin burjuaziya nəinki onu məhv edəçək bir silah hazırlamışdır; o, həmçinin bu silahı ona qarşı çevirəcək adamları da – müasir fəhlələri, proletarları da yaratmışdır.

Burjuaziya, yəni kapital nə dərəcədə inkişaf edirsə, proletariat, müasnr fəhlələr sinfi də eyni dərəcədə inkişaf edir; bu fəhlələr yalnız o zaman yaşaya bilərlər ki, iş tapa bilsinlər, işi isə yalnız o vaxta qədər tapa bilərlər ki, onların əməyi kapitalı artırsın. Özlərini tək-tək satmağa məcbur olan bu fəhlələr alınıb satıla bilən hər bir başqa şey kimi əmtəədirlər, buna görə də rəqabətdəki bütun təsadüflər, bazardakı bütün dəyişikliklər onlara da eyni dərəcədə təsir göstərir.

Maşın tətbiqinin və əmək bölgüsünün artması nəticəsində proletarların əməyi hər çür müstəqil xarakterini, bununla birlikdə isə fəhlə üçün hər cür marağı da itirmişdir. Fəhlə maşının sadəcə bir əlavəsi olur, ondan ən sadə, ən yeknəsəq və ən asanlıqla öyrənilə bilən işlər tələb olunur. Buna görə də fəhləyə çəkilən xərclər, demək olar, ancaq onu yaşatmaq və nəslini davam etdirmək üçün lazım gələn yaşayış vasitələrindən ibarət olur. Lakin hər bir əmtəənin, deməli, habelə əməyin* də qiyməti onun istehsal xərclərinə bərabərdir. Buna görə də əməyin maraqsız olması nə qədər artırsa, əmək haqqı da bir o qədər azalır. Bundan əlavə: maşın tətbiqi və əmək bölgüsü nə qədər artırsa, istər iş saatlarının sayının artması hesabına, istərsə hər bir müəyyən müddət ərzində tələb olunan əməyin miqdarının artması, maşınların iş sürətinin artması və i. a. hesabına əməyin miqdarı da bir o qədər artır.

 Marks sonralar göstərmişdir ki, fəhlə öz əməyini deyil, iş qüvvəsini satır. Bu barədə bax: Marksın «Muzdlu əmək və kapital» əsərinə Engelsin yazdığı giriş. K.Marks və F.Engels. İkicildlik seçilmiş əsərləri, Azərnəşr, 1953, I cild, səh. 47 – 55. Red.

Müasir sənaye patriarxal ustanın kiçik emalatxanasını sənaye kapitalistinin iri fabrikinə çevirmişdir. Fabrikə toplanan fəhlə kütlələri əsgəri qaydada təşkil olunurlar. Onlar sənaye ordusunun sıravi əsgərləri olaraq tam bir iyerarxiya təşkil edən kiçik zabitlərin və zabitlərin nəzarəti altında saxlanırlar. Onlar təkcə burjuaziya sinfinin, burjua dövlətinin qulu olmaqla qalmırlar, maşın, nəzarətçi və ən əvvəl hər bir burjua-fabrikçi özü onları hər gün və hər saat əsarət altında saxlayır. Bu istibdadın güddüyü məqsədin qazanc götürmək olduğu nə qədər açıq bildirilirsə, bu istibdad bir o qədər alçaq və iyrənc olur, bir o qədər çox qəzəb doğurur.

Əl əməyi nə qədər az məharət və qüvvə tələb edirsə, yəni müasir sənaye nə qədər çox inkişaf edirsə, kişi əməyini qadın və uşaq əməyi bir o qədər çox sıxışdırıb aradan çıxarır. Fəhlə sinfinə mənsub olanların cins və yaş fərqləri hər bir ictimai əhəmiyyətini itirir. Burada yalnız yaş və cinsindən asılı olaraq müxtəlif xərc tələb edən işlək alətlər mövcuddur.

Fabrikaçı fəhlələri istismar edib qurtardıqda və fəhlə, nəhayət, öz əmək haqqıiı nəqd pulla aldıqda, burjuaziyanın başqa hissələri – ev sahibi, dükançı, sələmçi və s. onun üstünə atılır.

Orta silkin aşağı təbəqələri: xırda sənayeçilər, xırda alverçilər və rentaçılar, sənətkarlar və kəndlilər – bütun bu siniflər proletariat sıralarına enirlər, qismən ona görə ki, onların kiçik kapitalı iri sənaye müəssisələri düzəltmək üçün kifayət etmir və bu kapital daha böyük kapitalistlərin rəqabətinə davam gətirmir, qismən də ona görə ki, yeni istehsal metodları tətbiq edilməsi nəticəsində onların peşəkar məharəti qiymətdən düşür. Əhalinin bütün siniflərindən proletariat belə əmələ gəlir.

Proletariat müxtəlif inkişaf pillələrindən keçir. Onun burjuaziyaya qarşı mübarizəsi həyata qədəm qoyduğu gündən başlanır.

Əvvəlcə ayrı-ayrı fəhlələr, sonra bir fabrikin fəhlələri, daha sonra isə muəyyən bir yerdə bir əmək sahəsinin fəhlələri onları bilavasitə istismar edən ayrıca bir burjuaya qarşı mübarizə aparırlar. Fəhlələr öz zərbələrini təkcə burjua istehsal münasibətlərinə qarşı deyil, habelə istehsal alətlərinin özünə qarşı yönəldirlər; onlar rəqabət edən xarici əmtəələri məhv edir, maşınları sındırır, fabrikləri yandırır, orta əsr fəhləsinin əldən çıxmış vəziyyətini zorla bərpa etməyə çalışırlar.

Bu pillədə fəhlələr bütün ölkəyə səpələnmiş və rəqabət üzündən parçalanmış bir kütlə halındadırlar. Fəhlə kütlələrinin birliyi hələ özlərinin birləşməsi nəticəsi deil, yalnız burjuaziyanın birləşməsi nəticəsidir; burjuaziya isə öz siyasi məqsədlərinə çatmaq üçün bütün proletariatı hərəkətə gətirməlidir və hələlik onu hərəkətə gətirə bilər. Deməli, bu pillədə proletarlar öz düşmənlərinə qarşı deyil, düşmənlərinin düşmənlərinə qarşı – mütləq monarxiya qalıqlarına, torpaq sahiblərinə, sənayeçi olmayan burjualara, xırda burjualara qarşı mübarizə edirlər. Beləliklə, bütün tarixi hərəkat burjuaziyanın əlində cəmlənir; belə şəraitdə qazanılan hər bir qələbə burjuaziyanın qələbəsidir.

Lakin sənaye inkişaf etdikcə, proletariat nəinki sayca artır; o, böyük kütlələr halında toplaşır, onun qüvvəsi artır və o həmin qüvvəni getdikcə daha çox hiss edir. Maşınlar ayrı-ayrı əmək növləri arasındakı fərqləri get-gedə daha çox aradan qaldırdıqca və əmək haqqını, demək olar, hər yerdə eyni dərəcədə aşağı səviyyəyə saldıqca, proletariatın mənafeyi və həyat şəraiti də get-gedə daha artıq dərəcədə bərabərləşir. Burjualar arasında artmaqda olan rəqabət və bunun doğurduğu ticarət böhranları nəticəsində fəhlələrin əmək haqqı getdikcə daha az sabit olur; maşınların getdikcə daha sürətlə inkişaf edib arası kəsilmədən təkmilləşməsi üzündən proletarların həyat vəziyyəti getdikcə daha az təmin edilmiş olur; ayrıca bir fəhlə ilə ayrıca bir burjua arasındakı toqquşmalar getdikcə daha artıq dərəcədə iki sinif arasındakı toqquşma xarakteri alır. Fəhlələr başlayıb burjualara qarşı koalisiyalar* təşkil edirlər; onlar öz əmək haqlarını müdafiə etmək üçün birgə çıxış edirlər. Onlar baş verə biləcək toqquşmalar zamanı özlərini vəsaitlə təmin etmək üçün hətta daimi assosiasiyalar təsis edirlər. Bəzi yerlərdə mübarizə açıq üsyanlara çevrilir.

 1888-ci il ingiliscə nəşrində «koalisiyalar» sözündən sonra «(həmkarlar ittifaqları)» əlavə edilmişdir. Red.

Fəhlələr arabir qalib gəlirlər, lakin bu qələbələr yalnız keçici bir qələbədir. Onların apardığı mübarizənin həqiqi nəticəsi bilavasitə müvəffəqiyyət olmayıb, fəhlələrin getdikcə daha geniş miqyasda birləşməsi olur. İri sənayenin yaratdığı və müxtəlif yerlərin fəhlələri arasında əlaqə düzəldən nəqliyyat vasitələrinin daim artması fəhlələrin birləşməsinə kömək edir. Hər yerdə eyni xarakter daşıyan mübarizənin bir çox yerli ocaqlarını mərkəzləşdirib vahid milli, sinfi mübarizə halına salmaq üçün də yalnız bu əlaqə lazımdır. Hər bir sinfi mübarizə isə siyasi mübarizədir. Orta əsrlərdə kəndarası yollar şəraitində şəhərlilərin birləşməsi üçün yüz illər lazım gəldiyi halda, dəmir yollar sayəsində müasir proletarlar bir neçə il ərzində birləşirlər.

Proletarların bir sinif halında və beləliklə də siyasi partiya halında bu cür təşkil olunmasını fəhlələrin öz arasındakı rəqabət hər dəqiqə yenidən pozur. Lakin proletarlar daim yenidən təşkil olunur və onların təşkili hər dəfə daha güclü, daha möhkəm və daha qüdrətli olur. Proletarların təşkil olunması burjuaziyanın ayrı-ayrı təbəqələri arasındakı çəkişmələrdən istifadə edib, fəhlələrin ayrı-ayrı mənafeyini qanunvericilik yolu ilə qəbul etməyə məcbur edir. Məsələn, İngiltərədə on saatlıq iş günü haqqında qanun. Ümumiyyətlə, köhnə cəmiyyət daxilindəki toqquşmalar proletariatın inkişaf prosesinə bir çox cəhətdən kömək edir. Burjuaziya arası kəsilmədən mübarizə aparır: əvvəlcə aristokratiyaya qarşı, sonra da burjuaziyanın özünün o hissələrinə qarşı mübarizə aparır ki, bunların mənafeyi sənayenin tərəqqisinə zidd çıxır, habelə daim bütün xarici ölkələrin burjuaziyasına qarşı mübarizə edir. Bütün bu vuruşmalarda burjuaziya proletariata müraciət etməyə, onu köməyə çağırmağa və beləliklə də onu siyasi hərəkata cəlb etməyə məcburdur. Deməli, burjuaziya özü öz təhsilinin ünsürlərini*, yəni özünün əleyhinə olan bir silahı proletariata verir.

 1888-ci il ingiliscə nəşrində «öz təhsilinin ünsürləri» sözləri əvəzinə «öz siyasi və ümumi təhsilinin ünsürləri» çap edilmişdir. Red.

Sonra, gördüyümüz kimi, sənayenin tərəqqisi hakim sinfin bütöv təbəqələrini proletariatın sıralarına atır, yaxud, ən azı, onların həyat şəraiti üçün təhlükə yaradır. Onlar da proletariata böyük miqdarda təhsil ünsürləri gətirirlər.

Nəhayət, sinfi mübarizə qəti nöqtəyə yaxınlaşdığı dövrlərdə hakim sinif daxilində, bütün köhnə cəmiyyət daxilində pozulma prosesi elə coşqun, elə kəskin bir xarakter alır ki, hakim sinfin kiçik bir hissəsi öz sinfindən üz döndərir və inqilabçı sinfə, gələcəyin sahibi olacaq sinfə qoşulur. Buna görə də keçmişdə zadəganların bir hissəsi burjuaziyanın tərəfinə keçdiyi kimi, indi də burjuaziyanın bir hissəsi, yəni tarixi hərəkatın butün gedişini nəzəri cəhətdən başa düşmək dərəcəsinə yüksəlmiş olan burjua-ideoloqların bir hissəsi proletariatın tərəfinə keçir. İndi burjuaziyaya qarşı duran bütün siniflərdən yalnız proletariat həqiqətən inqilabçı sinifdir. İri sənaye inkişaf etdikcə, bütün başqa siniflər pozulub məhv olur, proletariat isə bu sənayenin öz məhsuludur.

Orta silklər: xırda sənayeçi, xırda alverçi, sənətkar və kəndli – bunların hamısı burjuaziya ilə ondan ötrü mübarizə edir ki, orta silk olmaq etibarı ilə öz varlığını məhv olmaqdan xilas etsin. Deməli, onlarda inqilabi əhvali-ruhiyyə deyil, mühafizəkar əhvali-ruhiyyə vardır. Hətta daha artıq, onlarda mürtəce əh-vali-ruhiyyə vardır. Onlar tarixin çarxını geri döndərməyə çalışırlar. Əgər onlarda inqilabi əhvali-ruhiyyə varsa, bu ancaq o halda olur ki, onlar proletariat sıralarına keçməli olsunlar, onlar öz hazırkı mənafeyini deyil, gələcək mənafeyini müdafiə etsinlər, öz nöqteyi-nəzərlərini tərk edib proletariatın nöqteyi-nəzərinə keçsinlər.

Köhnə cəmiyyətin ən aşağı təbəqələrinin çürüməsinin passiv məhsulu olan lümpen-proletariatı bəzi yerlərdə proletar inqilabı hərəkata cəlb edir, lakin lümpen-proletariat bütün öz həyat vəziyyətinə görə özünü mürtəce fitnələr üçün satmağa xeyli artıq dərəcədə maildir.

Köhnə cəmiyyətin həyat şəraiti proletariatın həyat şəraitində artıq məhv edilmişdir. Proletariatın mülkiyyəti yoxdur; onun öz arvad-uşağına olan münasibəti daha burjua ailə münasibətlərinə əsla bənzəmir; müasir sənaye əməyi, istər İngiltərədə, istərsə Fransada, istər Amerikada, istərsə Almaniyada eyni olan müasir kapital əsarəti proletarın hər cür milli xarakterini silib atmışdır. Qanunlar, əxlaq, din – bunların hamısı onun nəzərində burjuaziyanın mənafeyini pərdələyən burjua mövhumatından başqa bir şey deyildir.

Bütün əvvəlki siniflər, hökmranlığı əllərinə keçirdikdən sonra, həyatda əldə etmiş olduqları mövqeyi möhkəmlətməyə çalışaraq, bütün cəmiyyəti özlərinin mənimsəmə üsulunu təmin edən şəraitə tabe edirlər. Proletarlar isə yalnız özlərinin indiki mənimsəmə üsulunu, beləliklə də bütövlükdə indiyə qədər mövcud olan bütün mənimsəmə üsulunu məhv etdikdə, ictimai məhsuldar qüvvələri əldə edə bilərlər. Proletarların qorunulmalı olan heç bir şeyi yoxdur, onlar indiyə qədər xüsusi mülkiyyəti qoruyan və təmin edən hər şeyi dağıtmalıdırlar.

İndiyə qədər baş verən bütün hərəkat azlığın hərəkatı olmuş və ya azlığın mənafeyi üçün baş vermişdir. Proletar hərəkatı böyük çoxluğun mənafeyi üçün çoxluğun müstəqil hərəkatıdır. Rəsmi cəmiyyəti təşkil edən təbəqələrdən ibarət olub proletariat üzərində ucalan bütün üstqurum darmadağın olmasa, müasir cəmiyyətin ən aşağı təbəqəsi olan proletariat ayağa qalxıb qəddini düzəldə bilməz.

Proletariatın burjuaziyaya qarşı mübarizəsi məzmun etibarı ilə olmasa da, forma etibarı ilə əvvəlcə milli mübarizə olur. Hər bir ölkənin proletariatı əvvəlcə, əlbəttə, öz burjuaziyasını aradan qaldırmalıdır.

Biz proletariatın inkişafının ən ümumi mərhələlərini təsvir edərkən, mövcud cəmiyyət daxilində az-cox gizli şəkildə olan vətəndaş müharibəsini, onun açıq inqilaba çevrildiyi və proletariatın burjuaziyanı zorla yıxıb öz hökmranlığını qurduğu nöqtəyə qədər nəzərdən keçirdik.

Gördüyümüz kimi, indiyə qədər mövcud olan bütün cəmiyyətlər zalım siniflərlə məzlum siniflər arasındakı antaqonizmə əsaslanırdı. Lakin müəyyən bir sinfi zülm altında saxlamağın mümkün olması üçün elə bir şərait təmin etmək lazımdır ki, zülm edilən sinif, heç olmazsa, bir qul kimi dolana bilsin. Təhkimli vəziyyətində olan kəndli gəlib kommuna üzvü vəziyyətinə çatdığı kimi, feodal mütləqiyyətinin boyunduruğu altında olan xırda burjua da gəlib burjua vəziyyətinə çatmışdır. Müasir fəhlə isə, sənaye tərəqqi etdikcə, əksinə, öz sinfinin həyat şəraitindən yüksəyə qalxmaq deyil, getdikcə daha aşağı enir. Fəhlə pauper olur, pauperizm isə əhalidən və sərvətdən daha sürətlə artır. Bu aydın göstərir ki, burjuaziya daha cəmiyyətin hakim sinfi olaraq qalmağa və öz sinfinin həyat şəraitini tənzimedici bir qanun kimi bütün cəmiyyətə qəbul etdirməyə qabil deyildir. O, hökmranlıq etməyə qabil deyildir, çünki öz qulunun hətta qul səviyyəsində yaşamasını da təmin edə bilmir, çünki öz qulunun elə bir vəziyyətə enməsinə yol vermək məcburiyyətində qalır ki, bu zaman burjuaziya onun hesabına yeyib dolanmaq əvəzinə, özü onu yedizdirib dolandırmalı olur. Cəmiyyət daha burjuaziyanın hakimiyyəti altında yaşaya bilmir, yəni burjuaziyanın həyatı daha cəmiyyətə uyğun gəlmir.

Burjuaziya sinfinin varlığı və hökmranlığı üçün əsas şərt sərvətin xüsusi şəxslər əlində toplanması, kapitalın əmələ gəlməsi və artmasıdır. Kapitalın mövcud olması üçün şərt muzdlu əməkdir. Muzdlu əmək yalnız fəhlələrin öz arasındakı rəqabət gücünə davam edir. Sənayenin tərəqqisi – burjuaziya istər-istəməz bunu təmsil edir və buna müqavimət göstərməkdə acizdir, rəqabətin fəhlələri parçalaması əvəzində assosiasiya vasitəsi ilə onların inqilabi birliyini yaradır. Beləliklə, iri sənaye inkişaf etdikcə, burjuaziya məhsul istehsal etmək və mənimsəmək zəmininin özündən məhrum olur. O hər şeydən əvvəl öz qəbirqazanlarını yaradır. Burjuaziyanın məhv olması və proletariatın qalib gəlməsi eyni dərəcədə labüddür.

1