"Əkinçi", 15 mart 1876, №5/Məktubat
Badkubəli molla cənabları elmi-əbdan sualında mətləbi-salisi belə bəyan
buyurublar: nəf və zərər edən şeylər və lazım olan əmrlər ya insanın öz təcrübəsi
ilə olur və ya həkimi-haziq ila-axir.

Əvvələn, bu məqbuledən belə mə’lumdur ki, cənab ağa məhz tibb elmin
mənzur buyurublar ki, təcrübə ilə müalicəni xilaf və həkimi-haziq rə'yinin
mütabeətin cavab və xoşbəxtlik hesab ediblər. Haşa ki, məhz murad bu elm olmuş
ola ki, belə surətdə laməhalə üləmanın tibb elmindən filcümlə vaqif olmaları lazım
olurdu.

Saniyən, ayati-Quran və əhadisi-qüdsi əlfazın kəlli-münnasa əla qədəri
üqulihiml babətindən məqamına görə məna olmasa və bir müddəi irad tutsa ki,
sizin ayat və əhadisin ləfzi mənaları bir-birinin ziddi və xilafıdır, nə cavab vermək
olur. Pəs lazım gəlir ki, əlfazın məna və muradın anlayıb bəyan eləmək.90
Salisən, təcrübə və nəf və zərər edən şeylər biduni-əql payeyi-nöqsandadır
və əql biduni-elm və cəvahir kimidir ki, pak və təraş olmamış heç bir qədrü qiymət
onunçün müəyyən deyil, ona binaən adabi-elmə baliğ olmayan əqldən bir səmər,
bir vəzə gəlməz. Pəs nəf və zərər edən şeyləri elmi-əbdan hikmətin anlamamış
bilmək qeyr mümkündür.

Rabiən, biz müsəlman tayfasının bədbəxtliyinə bundan ziyadə nə dəlil ki,
qədim zamanda hikmətdən xəbərdar olan padşahlar öz dövlətlərinə tərəqqi
verməkdən ötrü bəzi təvaif qeyr mətbuəyə karxana və maşın və bunalara münasib
əməlləri dürüst eləməyə mən' eləyir idilər ki, onlar öz məhsulatın götürüb, ol
padşahın öz dövlətində olan karxanalara satıb və haman malın təmiz olmuşun iki
başa kirayə verib dala qaytarsınlar. Amma bizlər öz ixtiyarımız ilə o əmrləri bina
eləməkdən uzaq qaçırıq.

Kücast ehli-dili ta küne delaleti-xeyir - Ki ma bedust nebordim reh, behiç
teriq91.

Baqisi yazılacaq

Heydəri

 * *

7-c i f ə s i 1. Əvvələn cəmi məratibi-kəmalata yetişməyin dəlili əql yolu,
elm körpüsü, doğruluqdur. Əz hər çe talib küni şəb və ruz əvvəl rəhi-elm və sidq
amuz92.

Salisən, kəmal ibarətdir o elmi-əməldən ki, onun millət, dövlət üçün bir
faydası ola. Hər elmin faydasına qədər mərtəbeyi-kəmali mülahizə olunur, xah
qovlü, xah fe'li və söz kəmalm kilididir. Kəlmeyi-daniş və hikmət daneyicəvahirdən
mərğub və qiymətlidir.

R ü b a i:

Hikmətin kəlməsinin qiymətini gər bilələr.
Min ilin gövhəridir, hər birinin qiyməti var.
Sözlərin canına lütf ilə əgər fikr edələr,
Hər sözün bir canı yox, bəlkə onun min canı var.

Çün nəzmdə bir növ məlahət olduğuna əhli-daniş deyiblər əşşe'r fil-kəlam kəlmilhi fit təam93 nəinki batil və bihudə sözlərdən kitablar yazıla və çap olub ətfal
və cühhal əlinə düşə, hər laübalı adam pər-puç sözləri bir-birinə toxuyub birin
mədh, birin həcv, şərab və əmrədləri vəsf etmək ilə adın sahib-kəmal və həkim
qoyub minaət xərcə versin, haşa və kəlla belə adam sahib-kəmal olmaz, bəlkə müin
və ləşkəri-şeytan olub xalqı gümrah edər. Yaxşı olurdu bu əş'ar əvəzinə bez
toxuyub bir növ əhli-elm və kəmal hesab oleydilər, ya pinəduzluq öyrənib bir
qardaşın başmağı yırtılanda pinə edəydilər. Bu mətləbdə söz çoxdur. Bu fəsil
əşşüəra yəttəbiü hüm elğavun94 ayəsinə iktifa edək.

Qərəz, ümdeyi-kəmalat ülumi-səltənət və əmri-nəhydir ki, millət, dövlətin
ümuratının ümdə pişrəft və rövnəqi bu iki növ ülum ilədir. Habelə ümdə əhlikəmal
bu iki qism ülumun alim və amilləridirlər ki, xalqı dolandırmaq zimamı
bunlar ilədir. Gərək bunlar hər biri öz elminə müqərrər olan ümuratı qanun və
qəvaidi-ədalət ilə möhkəm və müntəzim edə və o birinin əməlinə ixtilal etməyə ki,
bədən zəif olduqca ruh qüvvətdən düşər. Lazımdır ruh və bədən məən ola, tab
vücud salim və qəvi ola. Hərçənd ruh və bədən əlahiddə deyilir, amma həqiqətdə
birdirlər. Pəs həzrətin bu kəlami-mö’cüznizamında iki növ əql və iki növ elm
buyurmağından belə məfhum olur ki, millət üçün iki növ hakim lazımdır: biri
məaşi-əbdana lazım olan ümurata rövnəq və sərəncam versin, biri dini-məada
lazım olan üluma rövnəq versin və illa əql bir şeydir, həmçinin elm bir şeydir. Belə
ki, sabiqən əql üçün neçə məsəl ərz oldu, biri su idi, necə ki, hər qism nəbatata sərf
edələr, onu öz xasiyyətində həddi-kəmala yetirir. Habelə əqli hər bir elmə sərf
edələr onu həddi-kəmala yetirir, necə ki su bir şeydir məhəlli-sərfinə binaən adlanır,
məsələn, bağın ya bostanın suyu, ya dəyirmanın suyu qis əla haza95, pəs əqli-məaş
və əqli-məad həm bu qəbildir və elm genə bir şeydir. Elmin mənası bilməkdir. Hər
əməli öyrənməkdə təhsil olmuş ola onilə adlanır. Məsələn, elmi-rəyasət və ticarət
və sənaət və ziraət və qis əla haza. Elmi-əbdan və ədyan, amma əqli-məaş
müqəddəm buyurmağın dəlili vazöhdir ki, əvvəl məaş gərək fərahəm ola ki, məaş
yol və körpü və məzrəədir məad üçün, həmçinin əbdani-alət və mərkəbdir ədyan
üçün. Dinin səbatı bədən ilədir. Din biduni-bədəni-məad, biduni-məaş surətpəzir
olmaz.

Gələn fəsil mə'niyi-dövlətdə ərz olacaq

Əhsənül-Qəvaid

Əkinçi qəzetindəki məktublar