Kəşfül-Həqayiq/Təqdimat
Azərbaycan xalqının idealogiyasının və mənəviyyat fəlsəfəsinin
təşəkkülündə din alimlərinin maarifçilik cərəyanı xüsusi
yer tutur. Azərbaycan mənəvi-mədəni dəyərlər bazası məhz onların
düşüncə və səyləri ilə formalaşmışdır. Milli dəyərlər və mənəvi
ənənələrin birləşdirilməsi sayəsində təşəkkül tapan bu məfkurə
universallığı ilə fərqlənən bir irsə çevrilmişdir.

XIX əsrdə ölkənin idealogiyasında maarifçilik fəlsəfəsinin
art ması ictimai böhrandan çıxış yolunun xalqın maariflənmə sində
görülməsinə təkan verdi. Bu dövrdə etnik varlığın qorunub
saxlanması da əhəmiyyət kəsb edən bir amil olduğu üçün onun
tərkib hissəsi olan dinin vəziyyəti maraq doğururdu. Xalqın
di ni maariflənməyə olan ehtiyacı və maarifçi ideolqların dinə
mü nasibətdə müxtəlif mövqedə olduğu bir şəraitdə bunun öhdə
sindən gəlmək özlüyündə məsuliyyət tələb edən bir hala
çev rilmişdi. Belə bir müəmmada, Quran həqiqətlərinin sadə
bir dildə xalqa çatdırılması, onun fövqəlbəşər ecazının əks etdirilməsi,
eyni zamanda maarif və inkişafın həm də bir Quran qayəsi
olduğunu göstərmək vacib məsələ idi.

Elmi dünyagörüşünün formalaşmasında ensiklopedik biliyə
malik, şəxsi elmi axtarışları, təmsil etdiyi Azərbaycan və Şərq
mə dəniyyəti ictimai fikri və fəlsəfi ənənələri ilə tanışlığı mü hüm
rol oynayan bir ziyalı kimi Mir Məhəmməd Kərim Bakuvi (1858-
1939) bu dövrə işıq tutacaq bir əsər nümayiş etdirdi. Bakuvi,
Qurani-Kərimə yazdığı üç cildlik təfsiri “Kəşfül-Həqayiq an
Nukətil-Ayəti vəd-Dəqayiq” əsəri ilə Azərbaycan mü səl manlarının
öz dilində dini maariflənmə üçün mədəni inqilab sə viyyə
sində bir fəaliyyətə imza atdı.

Söz yox ki, XX əsrə qədər Azərbaycan dilində yazılmış təfsir
əsərlərinə rast gəlməsək də, Azərbaycan alimləri tərəfindən ya-
zılmış ərəbcə təfsirlərə rast gəlmək mümkündür. Ağa Nemətullah
Naxçıvani hələ XV əsrdə “Fəvatihul-İlahiyyə vəl-Məfa tihul-Ğaybiyyə”
adlı təfsir yazmışdır. Bundan başqa İran, Os manlı və s.
kimi müxtəlif ölkələrdə yaşayıb-yaradan alim lərimiz olmuşdur.
Hərçənd Quranın Azərbaycan dilinə ilk tərcüməsinin Uzun
Həsənin əmrilə edildiyi də bizə məlumdur. Ancaq bu tər cümə
geniş xalq kütlələrinə mal olmamış, eyni zamanda Azər baycanda
Quranı qaynağından öyrənmək imkanı ancaq ərəbcə mükəmməl
bilənlərlə məhdud qalmışdır.

Bu səbəblədir ki, Bakuvinin “Kəşfül-Həqayiq”i, dövrün nöqsanları
və ehtiyacları əsasında qələmə alınmış bir təfsir olaraq
hər təbəqədən insanlara müraciət edən əsər kimi işıq üzü gördü.
Qeyd etmək lazımdır ki, belə bir şəxsiyyətin dünyagörüşü və
islami fikirləri Quranın tərcümə və təfsirinə əsaslanan bu əsərində
lazımi səviyyədə əks etdirilərək ictimaiyyətə çatdırılmışdır.
Onun bəzi Quran ayələrinə gətirdiyi sırf özünəməxsus izahları,
ümumbəşəri problemlərin həllinə dair fikirləri, məzhəb anlaşmaz
lıqlarının səbəbləri və çıxış yolları kimi birlik və vəhdət çağrı
ları həm də müasir dövrün tələbidir.

Bu baxımdan Bakuvi təfsirinin müasir əlifba ilə yeni nəşri, tarixi
və milli-mənəvi dəyərlər mənzuməsindən bir əsər olması cəhəti
ilə tozlu rəflərindən götürülərək

Professor Şeyxülislam A. H. Paşazadə
Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin
sədri

Kəşfül-Həqayiq