Avşarlar/III fəsil (Avşar elinin tarixi)
Öncə adaçımı haqqında. F.Rəşidəddin (Cəmiəttəvarix), Yazıçıoğlu Əli (Səlcuqnamə) və Əbülqazi Bahadır xan Xivəliyə (Şəcərei-təraikəmə) görə Avşar  adının  anlamı  «işlərini  cəld  görən  və  ova  həvəsli»dir. K.Vamberi  bu  adı  əsərinin  bir  yerində  «toplayıcı»  digər  yerində  «əfsər,  zabit»  kimi  açıqlayır. K. Nemət  isə  Avşar  adının «avş» felindən törəndiyini qeyd edib,  «itaətli»  mənasında  olduğunu  yazır.

Məşhur  türkoloq  M.Kaşğari (XI yüzil) məlum  «Divani-Lüğət-it-türk» əsərində 22 oğuz tayfalarından biri Əfşar//Avşar tayfasının  adını qeyd  etmişdir.
F.Rəşidəddin  oğuzların boyları,  damğası, geneologiyasını  daha  dəqiq  və  stabil  təsnif  etmişdir.

Fəzlullah Rəşiddədində oğuzların boyları  Boz-ok  və  Üç-ok  deyə iki  qrupa  ayrılır. Avşar  boyu  Boz-ok  qrupuna  mənsub  olub  Ulduz  xanın  oğlu  kimi  təsvir  olunmuşdur.
O, yazır: «Avşar,  çevik  və  vəhşi  heyvan ovuna  həvəsli». (F. Rəşidəddin, Oğuznamə, Bakı, 1987.səh.65.)

Yazıçıoğlu  Əli  bəy,  Əbülqazi  Bahadır xan Xivəli  də  oğuz  tayfalarını 24  boya   bölmüş,  Avşar  tayfasının da  adını  qeyd  etmişlər.

M. Kaşğaridən, F. Mübarəkşahdan (əfşar) fərqli  olaraq   Fəzlullah Rəşidəddin  və  Əbulqazi  xan  Xivəlidə  bu  söz  «avşar»  formasında  işlənmişdir.

Avşar adı yerlərə, yörələrə görə, müxtəlif cür səslənir. Avşar, ovşar, əfşar kimi deyiliş və yazılış biçimləri mövcuddur. Bu elin ilkin və dəqiq adı avşardır.
 
Bu    adın  Avşar  adlı   türk-Azərbaycan  mənşəli  etnonimdən törəməsi şübhə  doğurmur. Avşarlar  Azərbaycan xalqı və dilinin formalaşmasında əsas  rol   oynayan və  Azərbaycan  ərazisində  onlarca  eyni  adlı  toponimlərin  yaranmasında  fəal  iştirak  edən  etnos  olmuşlar.  Türk  xalqlarının abidələrində  bu  tayfanın  adı  dönə-dönə  çəkilir.
Bəzi tarixçilər qeyd edirlər ki, türk  tayfaları  olan  qacar  və  avşarlar  monqol  istilaçları  ilə  birlikdə  Orta  Asiyadan  gəlmişlər.  Azərbaycanda bu tayfanın yerləşməsi isə Əmir Teymur və Miranşah mirzənin gəlişi  ilə bağlıdır. Əslində avşarların Azərbaycanda yerləşməsi çox-çox əvvəllərə aiddir.

Avşar  tayfalarının Iranda geniş ərazidə yayıldığını V.I. Savina  qeyd  edir: «Avşarlar Iranın türk əhalisinin arasında hazırkı dönəmdə böyük qrupları vardır. Səfəvilərə qədər Azərbaycanda (Cağatu çayından şərqdə) yaşayırdılar, sonra demək olar ki, hər tərəfə yayıldılar. Indi onlara Azərbaycanda rast gəlmək mümkündür. 
Məlumdur ki, avşar tayfasından 1736-1747-ci illərdə Iranda hakimiyyətdə olmuş Nadir şah çıxmışdır. Avşar etnonimi Iran toponimiyasında çox yayılmışdır. Əfşar, Əfşarcıq (Azərbaycanda), Əfşaran, Təppəəfşar (Kermanşahda), Əfşarlı, Qışlaqəfşar (Zəncanda),  Əfşarməhəhəmməd, Hüseynabadəfşar, Ərəbabadəfşar,   Cərməəfşar, Cülgəəfşar, Siyahəfşar  (Mərkəzi Iranda), Qavəfşar (Yəzddə), Çəmənəfşar (Kermanda).» (Bax: Onamastika Vostoka. Moskva, 1980, V. I. Savina. Etnonimı i toponimı Irana.səh. 150. rusca).
Adnan Menderes Kaya yazır: «Horasan ’ ın Birsand ilinde Abşar, Fars bölgesinde Abşar, Huzistan ’ da 2 adet Abşar, Erdebil ’ de Afşar, Doğu Azerbaycan ’ da Afşarsig ve Çahar-Mahal ’ da Afşar-Abad adlı yerleşim birimleri de Avşarlardan kalmadır». (Bax: A. M. Kaya, Avşar türkmənləri).  
Avşar  etnoniminin  paralellərinə   Qərbi Azərbaycanda (hazırkı Ermənistanda)  ürcah oluruq.  Belə  bir  nəticəyə gəlirik  ki,  türk  dilli avşar//afşar  adlı  tayfa  Orta  Asiya,  Iran  (Cənubi Azərbaycana)  və ümumən  Qafqaz  ərazisində  geniş  yayılmış,  yayıldığı ərazinin  toponimyasında  izini  qoruyub  saxlamışdır.
Təbiidir  ki, bu  etnonim  yerləşdiyi  ərazidə  və  təsirin   nəticəsində,  eyni    zamanda  dilimizin  monoformoloji  qanunları, zonanın dialekt xüsusiyyətləri çərçivəsində müəyyən  dəyişikliyə   uğramışdır. Afşar//Ovşar //Əfşar  və  s.  Variantları  olan  bu  sözü  özəyini  «avşar» termini təşkil edir.

Indi isə Avşar eli haqqında. Avşar eli bir zamanlar Ağqoyunlu dövlətinə sığınmışdı.  1406-cı  ildə  özünü  əl-Malük  əl-Adil  adı  ilə  Sultan elan  edən  Məmlük  əmiri  Çəkim  türkmanları  təhlükəli  ünsür  sayaraq  onlara  qarşı  hərəkətə  keçdi.  Nəticədə  avşar,  bayat  və inallıların mühüm  bir  qismi  Qara  Yuluq  Osman  bəyə  sığındı. Qara  Yuluq  Osman  bəy  Çəkimin  üzərinə  getdi  və  o,  döyüşdə  öldürüldü. Həmin  tayfalarından  bəziləri   öz  yurdlarına  qayıtdı.

Avşar elinin böyük bir qolu Qızılbaş tayfa ittifaqına qoşulmuşdu. Ünlü  türkoloq  Faruq  Sümər  Avşar  elinin  Qızılbaşları təşkil etməsi  haqqında  yazır:  «Səfəvi  dövlətini  quran  ünsür  tamamilə  türklərdən  ibarətdir. Bu  ünsürün  böyük  əksəriyyətini  də  anadolulu  köçəri  və  kəndli  türklər  meydana  gətirirdi.  Yuxarıda  deyildiyi  kimi,  Şah  Ismayıl  Ərzincan  yaxınlığında  Anadolu  türklərini  başına  yığaraq,  buradan  Azərbaycana  yürüyərək  öz  dövlətini  qurmuşdur. Bu  halət  Səfəvi  dövlətinin  başlıca  dayağı  olan  boy  və  obaların  yurdlarının  bilinməsilə  daha  düzgün  anlaşılmaqdadır. Qızılbaş  ulusunu  təşkil  edən  birinci  dərəcəli  oymaqlar  bunlardır:  ustacalı-ustahacılı  (Səfəvi  dövründə  ustaclı),  rumlu,  təkəlü,  zülqədər,  şamlı,  əfşar, qaçar.»  (Bax:  F. Sümər,  Oğuzlar,  Bakı,  1992,  səh. 163).

Tarixçi Əhməd Zəki Vəlidi Toğan «Azərbaycan» adlı kitabında  Səfəvilərin ilk dövrlərində Azərbaycana hakim olan türk və türkmanlar haqqında yazır: «Teymur   Ərdəbildə   Şeyx   Səfiəddin    türbəsini  ziyarət   etməyə   gəldikdə   Ərdəbil   şeyxi  Xoca  Əlinin  xahişi  ilə  rumlu,  şamlı,  musullu,   quzanlu,  kavanlı, zülqədir   və   qacarları   Səfəvi   şeyxinin   tabeliyinə   vermişdi.  Ərdəbil     və  Muğan   tərəflərində   şeyxlərin   «qızılbaş»    ordusunu    təşkil   edənlər   də  ustaclı,    şamlı   təkəli,  baharlı,   zülqədir,  əvşar,  qacar   və   varsaqlar  idi.  Səfəvilər  dövründə  «Otuz   iki   cavanşir»  adı   ilə   adlanan  cavanşir   qəbiləsi   Şirvanda   və  Qarabağda  görünür. (Bax: Ə. Z. V. Toğan, Azərbaycan, Bakı, 2007, səh.52).

Avşar eli və nümayəndələri Səfəvilər dövlətinin qurulmasında, yayılmasında, idarə olunmasında fəal iştirak etmişlər.

1500-cü ildə Qızılbaş qoşunu Şirvana yürüş edərkən Avşar sərkərdələrindən Sultanşah bəy, Xəlil bəy möhrdar, Hüseyn bəy süfrəçi, Piri bəy pərvanəçi və başqaları  öz qoşunları ilə orduya qatılmış, oranın alınmasında fəal iştirak etmişlər.

1514-cü  ildə  Çaldıranda  Osmanlı  ordusuna  qarşı  savaşan  Qızılbaş  ordusunun   cinahına   Sultanəli mirzə Avşar  başçılıq  edirdi. I Şah Ismayılı əsir götürmək istəyən osmanlılara  «Şah Ismayıl mənəm» demişdi. Osmanlılar onu əsir almışdılar. Sultanəli mirzə  üzdən dayısıoğlu Şah Ismayıla oxşayırdı. 

1527-ci  ildə  özbək  xanı  Ubeydulla  xan  Qızılbaşlar  məmləkətinə  qoşun çəkdi. I  Şah  Təhmasib  ordu  toplayıb  qarşı  çıxdı. Ustaclı  elindən  Abdulla  xan  200  nəfər  seçmə  bahadırla  toplantı  yerinə  gəldi. Elin  digər  qruplarından  isə  16  mindən  yuxarı  atlı  yığılmışdı. Yığılanlar  içində  Ustaclı  eli  birinci  yeri  17  min  atlıyla,  ikinci  yeri   Avşar  eli  16  min  atlıyla  tuturdu. Özbəklər  məğlub  olub  geri  çəkildilər.
1534-cü  ildə  Osmanlı  padşahı  I  Sultan  Süleyman  Azərbaycana ikinci yürüş  etdi. Təkəli  və  Zülqədər  tayfaları  osmanlıların  tərəfinə  keçdilər. Avşar  eli  ağır  qoşunla  şahın  yanında  dayandı. Əlvənd  xan  və  Göyçə  sultan  I  Təhmasibin  məşvərətçiləri, yaxınları, sərkərdələri  sırasında  idilər.

1546-cı ildə Alxaz (bəzi qaynaqlarda Əliqasib) mirzə Şirvan bəylərbəyi idi. Qiyam edib qardaşına qarşı çıxdı. I Təhmasib onunla danışıq aparmaq üçün qorçubaşı Sevindik bəy Avşarı göndərmişdi.

1548-ci ildə  Osmanlı  ordusu  yenidən  Qızılbaşlar  məmləkətinə  soxuldu. I  Şah  Təhmasib   düşmən  ordusunu izləyə-izləyə Xoya gəldi. Oradan Çaldırana yürüş etdi.Burada  ona  Kirman  hakimi  Şahqulu  sultan  Avşar  və  Mahmud  xan  Avşar  qoşuldu.

Şahqulu  sultan  böyük  qoşunla  Osmanlıların  sərhəd-sınır bölgələrini  viran  qoymaq  üçün  göndərilir. Onlar  Əxlat  ərazisində  tayfaları  soyub  taladılar  və  təqribən  5  min    at,  100  min  qoyun  və  50  min  qaramal  sürüb  gətirdilər. Sultan  Süleyman  Azərbaycandan  geri  çəkilən  kimi  I  Şah  Təhmasib  Kiş  qalasına  sığınmış  Dərviş  Məhəmməd  xanı  cəzalandırmaq  üçün  Qarabağdan  Sevindik  bəy  Avşarı  2500  qorçu  ilə  Şəkiyə  göndərdi. Qızılbaşlar  Şəkini  dağıdıb  çoxlu  qənimət  ələ  keçirdikdən  sonra  geri  döndülər.

1551-ci  ildə  I  Şah  Təhmasib  Şəkinin  müstəqilliyinə  son  qoymaq  qərarına  gəldi. Avşarların  qatıldığı və Sevindik bəyin başçılıq  Qızılbaş  ordusu  Şəkini  tutub  dövlətlərinə  birləşdirdilər. Toygün bəy Qacar Şəkinin hakimi təyin edildi.

1552-ci ildə  Osmanlı  ordusu  yenidən  Qızılbaşlar  məmləkətinə  soxuldu. I  Şah  Təhmasib   düşmən  ordusuna qarşı  dörd  istiqamətdə  qoşun tərtib  etdi.   Ərəb  Iraqı  istiqamətində   Şahqulu xan Avşar öz  qoşunları  ilə  vuruşurdu. 

1575-ci  ildə  I  Şah  Təhmasib  xəstələnir. Qəhqəhə qalasında həbsdə yatan oğlu Ismayıl mirzə ilə bağlı əndişələndi. Ağlına gəldi ki, onun xəstəliyindən istifadə edib ustaclılar və qaradağlılar şahzadəni öldürə bilərlər. Ismayıl mirzəni qorumaq üçün Avşar elindən olan qorçuları Qaradağa, Qəhqəhə qalasına yolladı. 

1576-cı  ildə  I  Şah  Təhmasib  yenidən  yorğan-döşəyə  düşdü. Tayfalararası ədavət  yenidən  qızışdı. Hər  el, hər qrup  öz  namizədini  dəstəklədi. Bu arada şah  vəfat  etdi. Avşar elinin işi irəli düşdü. Sarayın mühafizəsini, dərgahın keşiyini hərəmxana yüzbaşısı Vəli bəy Avşarın başçılığı ilə avşar, rumlu, qacar, bayat və varsaq tayfalarından olan qorçular çəkirdilər. Vəli bəy qapını bağlayıb heç kimi içəridən çölə, bayırdan daxilə buraxmadı.

II Ismayıl mirzənin tərəfdarları arasında Əmiraslan sultan və Məhəmmədqulu bəy Avşar da vardı. Saraydaxili çəkişmədə Avşar elinin dəstəklədiyi  Ismayıl mirzə qalib gəldi.
II Şah Ismayıl taxta əyləşəndən sonra avşarların zəhmətini dəyərləndirdi. Vəli bəyə xan ünvanı verib Kirmana bəylərbəyi yolladı. Məhəmmədqulu bəyə isə xan ünvanı  bəxş edib, qorçubaşı təyin etdi. Avşar elinin tanınmış nümayəndələri və qorçubaşıları haqqında ayrı yazıda danışacağıq.
1577-ci  ildə  II  Şah  Ismayıl  vəfat  etdi. Əmirlər  ayaqlandılar. Qiyam başlandı. Araya  girən  Xəlil  xan  Avşar  qızılbaşları  sakitləşdirdi.

II Şah  Ismayıl öləndən  sonra  məmləkəti  müvəqqəti  idarə  etmək  üçün  «ağsaqqalar  şurası»  yarandı. Şuraya  Ustaclı  elindən  Pirə  Məhəmməd  xan  Çavuşlu,  Türkman  elindən  Əmir  xan  Mosullu,  Şamlı  elindən  Sultan  Hüseyn  xan  Bəydili,  Təkəli  elindən  Müseyib  xan  Şərəfəddinli,  Avşar  elindən  Məhəmmədqulu  xan Araşlı  daxil  idi.

1578-ci  ildə  Şah  Məhəmməd  Xudabəndə  şah  elan  edildi. Yeni  şah  gözdən  qarav  olduğu və zəif gördüyü  üçün  dövləti  arvadı  Xeyrənnisə  bəyim  Məhdi  Ülya,  oğlu  Həmzə  mirzə  və  vəziri  Mirzə  Salman  Cabiri-Ənsari  idarə  edirdi. Şah  taxta  əyləşən  kimi  yeni  təyinatlara  başladı. Avşar elinin nümayəndələri əsasən, köhnə vəzifələrində saxlandılar. Kerman, Kuhgiluyə əyalətlərini, Fərəh və başqa vilayətləri avşarlar idarə edirdilər.
1578-ci ildə  osmanlı  sultanı  III  Murad  (1574—1585)  Amasiya  sülh  müqaviləsini  pozub  çoxsaylı ordu ilə Qızılbaşlar  məmləkətinə   soxuldu. Osmanlı ordusuna qarşı vuruşan Qızılbaş qoşununun sərkərdələri içində Avşar elinin nümayəndələri də vardı.

1579-cu ildə Osmanlı  sultanının  göstərişi  ilə  Krım  tatarları  da  Azərbaycana  basqın etdilər.  Imamqulu xan Qacar, Məhəmmədqulu xan Avşar, Şahrux xan Zülqədər, Məhəmməd xan Türkman, Pirməhəmməd xan Ustaclı, Museyib xan Təkəli, Həmzə xan Ustaclı və başqalarının başçılığı altında ordu toplanıb tatarların üzərinə hücuma keçdi. Tatarlar yenildilər.Şirvan  tatarlardan  təmizləndi. Bəylərbəyi  Araz  xan  Rumlu  osmanlılara  qarşı  döyüşdə  öldürülmüşdü. Yeni  bəylərbəyi  təyin  etmək  gərəkliyi  düşünüldü. Qızılbaş  əmirləri  Həmzə  xan  Təmişli-Ustaclının  namizədliyini  irəli  sürdülər. Dəlil  gətirdilər  ki,  onun  atası  Abdulla  xan  uzun  müddət  Şirvanın  bəylərbəyisi  olub. Şahın  arvadı  bu  təklifə  etiraz  edib  qışın  şaxtasında  saraya  qayıtdı. Qızılbaş  əmirləri  də  qeyzlənib  Məhdi  Ülyanın  ardınca  Qəzvinə  getdilər. 

Qəzvinə  toplanan  qızılbaş  əmirləri  sözü  bir yerə  qoyub  and  içdilər  ki,  dövlət  işinə  qarışan  şah  arvadını  öldürsünlər. Ustaclı elinin ağsaqqalı Pirə  Məhəmməd  xan  Çavuşlu  onları  bu  fikirdən  daşındırmağa  çalışdı. Lakin  qızışmış  əmirlər  saraya  hücum  edib  Məhdi  Ülyanı  və  tat-tacik  ünsürlü  bir çox əyan-əşrəfi  öldürdülər. Hətta özünün ağlı və təcrübəsi ilə tanınan qorçubaşı Məhəmmədqulu bəy Avşar kimi nüfuzlu əmir də bu qəsdə cəlb edildi.

1580-ci ildə Qızılbaşlar arasına yenidən ədavət düşdü.  Şirvana  təzədən  soxulan  tatarlara  qarşı  vuruşan  bəylərbəyi  Məhəmməd  xəlifə  Hacılar-Zülqədər  Əmir  xan  Mosullu-Türkmandan  kömək  istəmişdi. Əmir  xan  köməyə   gəlsə  də,  döyüşə  candan  atılmamışdı. Bu  dəfə  Şahrux  xan  Zülqədər  onu  suçlayaraq  özü  vuruşmağa  getmək  istədiyini  bildirdi. Ustaclılar  da  onun  tərəfini  tutub  Əmir  xanı  mühakimə  etdilər. Təfriqə  yenidən  başlandı. Öncə  türkmanlara  tərəf  duran  zülqədərlər  və  şamlılar  bu  dəfə  ustaclılara  qahmar  çıxdılar. Şahrux  xan  Zülqədər  açıq-açığa  Əmir  xanla  düşmənçilik  edirdi. Məhəmmədqulu  xan  Avşar  araya  girərək  barışıq  yaratdı.

1581  (hicri qəməri  989) –ci  ilin  yazında  Qazi  Girey  və  Səfi  Gireyin  başçılığı  ilə  Krım  tatarları  dördüncü  dəfə  Şirvana  hücüm  etdilər. Bundan  bir  qədər  əvvəl  Imamqulu  xan  Qacar qızılbaşların  güclü  dəstəsini (əasən qarabağlıları)  həmellisi Peykər  xanın   köməyinə  göndərmişdi. Şamaxıya  hərəkət  edən  tatarlar  başda  Şirvan  bəylərbəyi  Peykər  xan  olmaqla  qacar,  çəkirli,  qaramanlı  və  başqa  tayfaların  əmirləri  ilə  qarşılaşdılar. Döyüş  Şamaxı  ilə  Şabran  arasında  baş  verdi. Tatarların  əvvəlki  uğurlarının  təsiri  altında  özünə  güvənən  Qazi  Girey  at  belində  döyüşün  ən  qızğın  yerinə  yeridi  və  Qarabağ qacarları  tərəfindən  əsir  alındı. Tatarların  və  türklərin  birləşmiş  qoşunu  yenidən  ağır  məğlubiyyətə  uğradı. Səadət Girey  də  az  qala  əsir  düşəcəkdi. Sağ  qalan  tatarlar  və  türklər (osmanlılar) döyüş  meydanından  qaçdılar. Şirvanlı Əbubəkr  mirzə  də  aradan  çıxdı. Bu savaşda avşarlar da fəal iştirak etmişdilər. Tarixçilər avşarların qəhrəmanlığını xüsusi qeyd edirlər.

1583-cü  ildə  Fərhad  paşanın  başçılığı  altında Osmanlı  ordusu  Azərbaycana hərtərəfli  hücum  etmişdi. Çuxur  Səd  bəylərbəyi  Məhəmmədi  xan  (Toxmaq)  Ustaclı  ilk  zərbəni  yenə  öz  üzərinə  götürmüşdü.
Daim  qızılbaşlar  arasında  təfriqənin  olmasını  arzulayan  baş vəzir  Etimadəddövlə Mirzə  Salman Cabiri-Isfahani Həmzə mirzəni adlı-sanlı Qızılbaş əmirləri Məhəmmədqulu bəy Avşara, Şahrux xan Zülqədərə və Məhəmməd xan Türkmana qarşı qaldırmağa çalışırdı. O şahzadəni inandırırdı ki, «bu üç xadim sağ olduqca, şahın canişinin gülüstanı ətir saçmayacaq və çiçək açmayacaq» (Iskəndər bəy Münşi).

Qızılbaş əmirləri vəzirin onlara qarşı fitnələrindən xəbərdar idilər və onu öldürmək qərarına gəlmişdilər. Heratda olarkən Mirzə Salman məiyyəti ilə şəhər ətrafına gəzintiyə çıxmışdı. Aralarında Məhəmmədqulu xan Avşarın oğlu Yusif xanın, Məhəmməd xan Türkmanın oğlu Vəlican xanın, Şahrux xan Zülqədərin qardaşıoğlu Xəlil sultanın və başqalarının olduğu qızılbaş gənclər dəstəsi qocaman əmirlərin göstərişi ilə onların arxasınca düşdü. Yolda təqib edənlər barədə məlumat alan Mirzə Salman tələsik geri qayıtdı. O, sığıncaq tapmaq ümidi ilə dövlətxanaya-şahın və Həmzə mirzənin yanına gəldi. Belə olduqda qızılbaş əmirləri şah sarayının yerləşdiyi Sultan Hüseyn mirzə mədrəsəsinə gələrək vəzirin onlara verilməsini tələb etdilər. Onlar açıq surətdə bildirdilər ki, Mirzə Salman qızılbaşların düşmənidir, tayfalar arasında ədavət və düşmənçiliyin səbəbkarıdır. Xorasan əmirləri arasında itaətsizliyin və qiyamın günahkarıdır və o sağ olduqca əmirlər arasında birlikdən söhbət gedə bilməz. Şahın və Həmzə mirzənin təslim olmaqdan başqa çarəsi qalmadı. Çünki əmirlər əks təqdirdə Abbas mirzə ilə birləşəcəkləri ilə hədələyirdilər. Əmirlər öncə vəzirin bütün əmlakını qarət etdilər. Bir neçə gündən sonra isə Mirzə Salmanı qətlə yetirdilər.

1584-cü  ildə  şah  və  şahzadə  Təbrizə  gəlmişdi. Burada  qışı  keçirdilər. Yeni  ilin  yaz  mövsümünə  hazırlaşan  Qızılbaş  ordusunda  təfriqə yenidən alovlandı. Artıq  böyüyüb  yaşa  dolan  Həmzə  mirzə  anasının  qisasını  almağa  girişmişdi.
Əliqulu  xan  Fəthoğlu-Ustaclı  şahzadənin  beynini  doldurdu  ki,  qorçubaşı  Məhəmmədqulu  xan  Avşar  Məhəmməd  xan  Türkmanla  bərabər  ananın  öldürməsində günahkardır. Bu öyrətmədən sonra Həmzə  mirzə  qorçubaşını  hədələməyə  başladı.  Sarayda olan qardaşıoğlu Cabbarqulu bəy şahzadənin hədəsini Məhəmmədqulu xana gizlincə çatdırdı. Məhəmmədqulu  xan  qaçıb  osmanlılara  qoşuldu. Bəzi qaynaqlarda Məhəmmədqulu xanın adı Allahqulu xan, bəzilərində isə sadəcə Qulu xan yazılır.

Həmzə mirzə Təhmasibqulu sultan Araşlı-Avşarı Məhəmmədqulu xanın əvəzinə qorçubaşı təyin etdi.
1585-ci  ilin  yayında  Osman  paşanın  başçılığı  ilə  Osmanlı  ordusu  Azərbaycana  yürüş  etdi.  Şah  və  şahzadə  Qarabağda  yaylaqda  idilər. Çuxur  Səd  bəylərbəyi  Məhəmmədi  xan (Toxmaq)  Ustaclı  qərargaha  qatıldı. Müdafiə  planı  hazırlandı. Bütün  əyalətlərə  xəbər  göndərildi. Bəylərbəylər  və  hakimlərin  qoşunları  ilə  Təbrizə  toplanmaları  əmr  olundu. Türkman  və  Təkəli  elinin  əmirləri  şahın  əmrini  rədd  etdilər. Həmzə  mirzə  20  min  nəfərlik  ordu  ilə  Qarabağ  yaylaqlarından  Təbrizə  hərəkət  etdi. Yolüstü  Qaradağın  Dizmar  və  Üzümdül  mahallarında  dincəldi. Ilyas  xəlifə  Toxmaqlı-Ustaclı  şah  və  şahzadəni  qonaqladı.

Məhəmmədi  xan  (Toxmaq)  Ustaclı  Təbriz  civarında,  Sufiyan  yörəsində  osmanlılarla  üzləşdi. Öncə  qızılbaşlar  qələbə  qazandılar,  sonra  osmanlıların  çoxluğu  öz  sözünü  dedi. Qızılbaş  ordusu  geri  çəkildi.

Şahzadə Həmzə mirzə Əliqulu  xan Ustaclını  özündən  aralamadığından  bəylərbəylikdən  çıxarıb  Hüseynqulu  sultan  Fəthoğlunu  təyin  etmişdi. Təbriz  şəhərinin  müdafiəsini  möhkəmləndirmək  işini  Pir  Qeyb  xan  Ustaclıya  tapşırmışdı.  Osman  paşa  güclü  həmlə  ilə  Təbrizi  aldı. Pir  Qeyb  xan  və  Hüseynqulu  sultan  şəhərdən  çəkilib  Qaradağda,  Üzümdil  mahalında  şaha  qoşuldular.

1586-cı ildə sarayda  olan  Zülqədər,  Avşar  və  Qacar  ellərinin  nümayəndələri  şahzadə Həmzə mirzənin  tərsliyindən  narazı  olduqlarını  bildirdilər. Orduya  birlik  gərək  idi. Həmzə  mirzənin  güzəştə  getməsini  dilədilər. Həmin  ellərin  nümayəndələri  olan  qorçular,  qvadiyaçılar  qızışdırıcı Əliqulu  xanın  Təbrizdəki  evini  yağmaladılar. Harda  ustaclı  evi  vardısa  viran  qaldı.

Həmzə  mirzə  Məhəmmədi  xan  Ustaclını  Təbrizdə  qoyub  sarayı  qorumağı  tapşırdı. 3  min  nəfərlik  qoşunla  Qəzvinə  yola  düşdü. Türkman qiyamçıları  artıq  paytaxtı  almışdılar. Həmzə  mirzə  Qəzvinə  yaxınlaşdı. Burada Avşar  və  Bayat  elindən ona qoşulanlar  oldu. Qoşunun  sayı  7  minə  çıxdı. Qiyamçılar  şahzadənin  yaxınlaşmasını  eşidib,  paytaxtdan  çıxdılar. 10  min nəfərdən  çox  olan  qiyamçılar  şah  qoşunu  ilə  savaşda  yenildilər.  
1586-cı  ildə  qiyamı  yatıran  şahzadə  Təbrizə  qayıtdı. Həmzə  mirzə  yenidən qoşun  toplamaq  istədi. Türkman,  Təkəli,  Zülqədər  ellərinin  qırılanı  qırılmış,  qalanların  bir  hissəsi  osmanlıların  tərəfinə  keçmiş, bir  hissəsi  isə  ölkəyə  səpələnmişdi. Avşar  elinin  nümayəndələri, əsasən Isfahan, Yəzd, Kerman və Kuhgiluyə qrupları  isə  ağsaqqaları  Məhəmmədqulu  xana  görə  küskün  idilər. Xorasandakı  ustaclılar  və  şamlılar  Həmzə  mirzəni  eşitmək  belə  istəmirdilər. Onlar  Abbas  mirzəni  şah  görmək niyyətində idilər. Osmanlılar  isə fürsətdən istifadə edib, Azərbaycana hücumlarını  genişləndirmişdilər.

Həmzə mirzəni erməni dəlləyinin əli ilə öldürdülər. Qızılbaş əmirlərinin əsas kütləsi Qəzvin sarayından üz döndərib Abbas mirzəni şah kimi irəli sürən Xorasan əmirlərinin tərəfinə keçdi. Kerman, Yəzd, Isfahan və Kuhgiluyə avşarları Xorasan qızılbaşlarının tərəfinə keçdilər. 
I Şah Abbas Səfəvi taxta çıxandan sonra dövlət islahatlarına və yerdəyişmələrə başladı. Qızılbaşların nüfuzu azaldı. Avşarlar igidlikləri, qəhrəmanlıqları sayəsində bəzi əyalət və vilayətlərin idarəsini əllərində saxladılar. 
 
I Şah Abbasın göstərişi ilə Ismayıl xan Alplı-Avşar 1589-cu ildə Yusif xanı vəzifəsindən kənarlaşdırıb, Vəli xanla birgə Kermanı idarə etməyə başladılar. 1592-ci ilədək Kerman əyalətinə başçılıq etdi. I Şah Abbas onu Kerman əyaləti bəylərbəyliyindən çıxarıb Fərəh vilayətinə hakim göndərdi.

I Şah Abbas 1595-ci ildə Kuhgiluyə hakimi Həsən xan Əbdüllətif bəy oğlu Avşarı qardaşı və oğulları ilə tutduraraq Qəhqəhə qalasına saldırmışdı. Qəhqəhə qalasından qaçışa hazırlaşan əsir osmanlı sərkərdələri Mustafa paşa, Əhməd paşa, Şahqulu bəy, Xalid bəy və başqaları qalabəyi Müzəffər bəy Qaradağlını öldürüb, bir müddət qalanı idarə etdilər.  Həbsdəki qızılbaşları incidib, əziyyət verirdilər. Üsyançılar qaladan çıxıb, getmək istəyəndə Həsən xan qardaş və oğulları ilə birgə onların qabağını kəsib, tərk-silah etdilər. Əl-qollarını sarıyıb köməyə gələn mühafizəçilərə verdilər. Xəbər I Şah Abbasa çatanda, avşarları zindandan çıxarıb, özəl qorçuları sırasına daxil etdi. 

Nadir şah Qırxlı-Avşarın hakimiyyəti dönəmində avşarlar yüksəliş yoluna qədəm qoydular. Bilik və bacarıqlarını ortalığa qoyub, mühim vəzifələr əldə etdilər.
Bu dönəmdə yüksələnlərdən biri də Əlirza bəy idi. Əlirza bəy Hüveyzə və Şüştər bölgələrində baş verən qiyamları yatırmağa ezam edilmişdi. Bura da dədə-baba avşar yurdu olduğundan Əlirza bəy müvəffəqiyyət qazana bilmədi.
 
Nadir şah Əlirza bəyi xəyanətdə və itaətsizlikdə günahlandırıb, öldürtdü.
Nadir şahın hakimiyyəti dönəmində Avşar elinin başçılarının  hər birisi bir əyalətə və vilayətə hakim təyin edilmişdi. Məhəmmədmusa xan Məhəmmədqasım xan oğlu Qasımlı Əraq və Kaşana, Heydərqulu xan Qırxlı Şirvana, Bəhram xan Araşlı Şiraza, Məhəmmədqulu xan Araşlı Xorasanın Səbzivarına, Mehdi xan Həsən xan oğlu Qasımlı Irəvanın Qaramehdisinə, Lütfəli xan Kosaəhmədli Kermana, Musa xan Əmirli Taroma, Saleh xan Qırxlı Xorasanın Əbivərdinə, Əmiraslan xan Qırxlı Azərbaycana, Aşur xan Babalı Arasbara təyin olunmuşdular. Ibrahim xan Qırxlı Urmiyanın divanbəyi, Fətəli xan Araşlı orduda çərxçibaşı vəzifəsini tuturdu. Qasım xan Araşlı süvari dəstədə sərkərdə idi. Hüseynəli xan, Bisütun xan, Pero xan və başqaları  Nadir şahın yaxınlarından sayılırdı.   (Bax: Mirzə Rəşid Ədibüşşüara, Tarixi Əfşar, Təbriz, «Şəfəq», 1346 hicri şəmsi, səh.86-87).

Avşar eli müstəqil xanlıqlar dönəmində Urmiyada, Xəmsədə və digər yerlərdə öz özgürlüklərin elan etmişdilər.

Avşar eli Qacarlar sülaləsi dönəmində də dövlətin ictimai-siyasi yaşamında mühim rol oynamışlar. Rus-Iran savaşları zamanı səngərlərdə sipər olmuşdular. 
Abbas mirzə Qovanlı-Qacar rusların üzərinə hücum zamanı döyüş planı hazırlamışdı. Fransız müəllifi Jan Junior yazır: «Keçən gecə döyüş səflərinin düzülməsi planı tərtib olunmuşdu və zabitlər bilirdilər ki, səhər Şahsevən əsgərləri sağ cinahda dayanacaq, Əbdülməliki tayfası və Dəvəli Qacar tayfasının əsgərləri sol cinahda mövqe tutacaqlar. Qoşunun qəlbində-mərkəzində Avşar və Xocəvənd əsgərləri olacaqlar və cəbhənin arxasında süvarilər ehtiyat qismində mövqe tutacaqlar ki, lazım olan hissələrdə onlardan istifadə etsinlər.
Sağ qolun komandanlığı Mustafaqulu xan Şahsevənə və sol qolun komandanlığı Davud xan Dəvəli-Qacara həvalə olundu.

Abbas mirzə də qəlbdə komandanlığı öz öhdəsinə götürdü. Eyni zamanda bütün cəbhənin komandanı o idi. Allahyar xan Avşar Xəmsə cəbhənin qəlbində Abbas mirzəyə kömək edirdi».    (Bax: J.Junior, Unudulmuş qəhrəmanlar, 2004, səh.259).

Avşarlar