Şərqşünasların konqresində
Londonda sentyabrın 5-dən 12-nə kimi keçiriləcək şərqşünaslar konqresində iştirak etmək üçün dəvət olunduğuma görə mən sentyabrın 3-də şənbə günü axşam Parisdən yola düşüb sabahı gün səhər Londona çatdım. Bazar günü Londondan aldığım ilk təəssürat gözlədiklərimin tam tərsinə oldu: Viktoriya
stansiyasından (Victoria Station) ta Erls Kota (Earls Court)
qədər olan böyük bir sahədə bu yerlər barəsində tez-tez eşitmiş
olduğum o həyatdan, enerjidən və gediş-gəlişdən heç yanda heç
bir əsər-əlamət belə yox idi. Mənə çox qəribə görünən evləri
olan qəribə küçələr o qədər tənha idi ki, gözümün qabağında
faytonçu olmasaydı və hərdən orada-burada cavan xidmətçi
qızları görməsəydim, bəlkə də elə zənn edərdim ki, harada isə
tilsimli bir səltənətə düşmüşəm. Başlarında qar kimi ağappaq
təmiz qalpaq və əyinlərində yenə eləcə təmiz önlük olan bu
xidmətçi qızlardan bəziləri evlərin qapısı önündəki pilləkənləri
silir, o biriləri əllərindəki əskilərlə artırmaların şüşələrini silməyə
dırmanırdılar. Mən tələsik paltarımı dəyişib konqres iştirakçılarının
boş olduqları bu gündən şəhərə tamaşa etmək üçün
istifadə etmək məqsədilə bayıra çıxdım. Xoşbəxtlikdən yolum
şəhərin ən qələbəlik küçəsi olan Pikadilli (Picadilly) küçəsinə
düşdü və ilk təəssürat yavaş-yavaş yumşalmağa başladı. Budur,
bu da Hayd-Park (Hyde Park). Özünü doğma Şuşada, Topxanada
ya da köhnə dustaqxananın yanında Erməni bulvarında hiss
edirsən; budur dəstə-dəstə erməni və tatar avaralar nəzərlərində
canlanır; onlar Tuman xanın fantastik sərgüzəştlərindən dastanlar
ya da Əlinin şərəfinə qəsidələr oxuyan bir aşığın və dərvişin
dövrəsinə yığışıblar. Onlara yaxınlaşıram: Səliqə ilə geyinmiş
sivil paltarlı bir natiq İncili oxuyur və camaata izah edir; ondan
bir necə addım aralı başqa bir dəstə arasında cavan bir oğlan
Maltus nəzəriyyəsi barəsində qoca bir kişi ilə mülahizə yürüdür;
üçüncü bir dəstədə Uayt-Çapelli (White Chapel) yəhudisinə
oxşayan arıq, hirsli bir kişi xırıltılı səsi ilə fəhlələrə cəmiyyətdə
onların məruz qaldıqları bütün sosial ədalətsizlikləri hirsli-hirsli
təfərrüatı ilə təsvir edir; bir az daha uzaqda isə qadınlardan,
kişilərdən və uşaqlardan ibarət bir dəstə adam uca səslə İncil
mahnılarını oxuyur.
Tələsik bu ziddiyyətlər labirintindən çıxmaq istədim və
parkdan çıxarkən yeni bir mənzərənin şahidi oldum. Böyük bir dəstə adam əllərində üstündə “Are you saved” (Siz azadmısı-
nız?) və “The Society of abstinence” (İçməyənlər cəmiyyəti)
yazılmış dalğalanan bayraqlarla parka tərəf gedirdi. Bunlar salvasionistlər,
yəni Xilas Ordusunun döyüşçüləri və spirtli içkilərdən,
habelə papiros çəkməkdən imtina edənlər cəmiyyətinin
üzvləri idi. Onları müşayiət edən xırda uşaqlar omnibusların üst
mərtəbəsinə dırmanır və sırtıqcasına onlardan öz Müqəddəs
cəmiyyətlərindən (Socred Society) ötrü ianə tələb edirdilər. Mat
qalmış tamaşaçıya bircə o qalır ki, Sardu ilə bərabər, onun
məşhur dramalarından birində olduğu kimi, guel paus! – deyə
hayqırsın. 
Ertəsi gün London Universiteti binasında həqiqi prezident
Maks Müllerin nitqi ilə konqresin rəsmi açılışı oldu. Nitq dörd
saatdan artıq sürdü və bir çoxları onun giriş hissəsini həddən
artıq uzun, şərqşünaslara himayədarlıq edən İordan qrafı və
İsveç kralı Oskara həsr edilmiş mədhləri isə həddindən artıq
şişirdilmiş hesab edirlər. Hər halda, bu girişdən sonra Oksford
universitetinin sanskrit dili üzrə tanınmış professoru şərqşünasların
iki düşmən cəbhəyə bölünmələrinin səbəblərini izah etməyi
lazım bildi. Məlumdur ki, bu il Avropada biri Lissabonda, o biri
isə Londonda olmaq üzrə şərqşünasların iki konqresi keçirilir.
Fransızlar London konqresində rəsmi iştirak etmirlər. Cənab
Müllerin dediyinə görə, bunun səbəbi aşağıdakılardır: Stokholmda
keçirilən bundan əvvəlki konqres zamanı ondan sonrakı
konqresi keçirmək üçün heç bir dövlətdən və ya idarədən
dəvətnamə alınmamışdı. Ona görə də konqres qərara almışdı ki,
öz prezidentinə konqresin üzvlərindən ibarət xüsusi bir komitə
təyin etmək və növbəti konqresin keçirilməsi üçün qəti olaraq
yer seçməyi bu komitəyə həvalə etmək üçün səlahiyyət versin.
Mən sonralar öyrəndim ki, həmin komitənin üzvlərinin çoxu
almanlardan olubdur. Cənab de Rozny-nin başçılıq etdiyi fransız
şərqşünasları bu işə, beynəlxalq konqreslərdə fransızları fəxri
yerlərdən məhrum etmək məqsədi güdən almanları bir fırıldaqçı
hesab edərək 1878-ci ildə qəbul olunmuş bir qərar əsasında öz etirazlarını bildirmişlər. Həmin qərar bütün konqresə şamil olan
xüsusi məsələlərin həlli üçün hər hansı bir komitə təyin etmək
barəsində konqresə haqq verilməsi əleyhinədir. Cənab Maks
Müller bu qərarın məcburi olduğunu inkar edib demişdir ki,
həmin qərar başqa şərqşünasların iştirakı olmadan ancaq fransızlar
tərəfindən işlənib hazırlanmışdır. Hər halda, Stokholm
konqresi bağlanandan sonra komitə, 1892-ci ildə Londonda iclas
keçirmək barədə London Asiya cəmiyyətindən dəvətnamə almış
və onu qəbul etmişdir. Fransızlar, əlbəttə, komitənin qərarına
yenidən öz etirazlarını bildirmişlər və Londona getməkdən imtina
etmişlər, lakin bunun əvəzində onlar, ingilislərlə düşmən-
çilik edən portuqaliyalıların eyni ildə öz xüsusi konqreslərini
keçirmək fikrinə düşdükləri Lissabonda rəsmi olaraq iştirak
etmişlər.
Sonra Maks Müller konqresin özünün məqsədinə nəzər salır.
Onun dediyinə görə konqresin məqsədi Şərqlə Qərbi əvvəlcə
elmi-zehni yolla, ancaq bundan sonra əməli-maddi yolla yaxınlaşdırmaqdan
ibarətdir. Natiqin fikrincə, elə ki, hər iki tərəf,
aralarındakı var-yox fərqin ənənələr və tarix baxımından xırdaca
anlaşılmazlıqların məhsulu olduğuna əmniyyət hasil etdilər, –
yaxınlaşma tamamilə mümkün olan şeydir. Yeri gəlmişkən qeyd
etməliyəm ki, cənab Maks Müllerin idealı mənim “Kavkaz”
qəzetindəki sonuncu məqaləmdə ifadə etdiyim ideala tamamən
uyğun gəlir. Cənab Müller sözünə belə davam edir: “Günəş
şərqdən doğur və aramsız hərəkətlə qərbə doğru gedir: bəşər
irqinin şərqdən qərbə doğru hərəkətində hər hansı bir fasilə ola
bilərmi və ola bilərdimi”. Orası doğrudur ki, bir yandan Aralıq
dənizi ilə Qara və Xəzər dənizləri, bir yandan da Ural dağları dünyanın iki cəhəti arasındakı fiziki hədlərdir. Lakin həmin bu
məntəqələr onların ikisinə də aid deyillərmi? Onları bir bütövlük
kimi birləşdirərək onlardan riyazi mənada bölünməz bir vahid
yaratmırlarmı? Bizim Darvin dövründə bəşər irqinin vəhdətinə,
onun mənşəyinin eyniliyinə kim şübhə edə bilər.
Homerin vaxtında yunanlar öz milli qürurları üzündən və
sanki təsəlli tapmaq üçün iranlıları “barbar” adlandırırdılar, halbuki,
məşhur şərqşünasın fikrinə görə, “iranlılar o zaman yunan
dilinə çox oxşayan bir dildə (zənd dilində) danışır və yunanların
dinindən xeyli təmiz və ülvi bir dinə etiqad edirdilər”. Yunanların
varisləri olan romalılar bu zehniyyəti onlardan qəbul etmiş-
dilər; romalıların varisləri olan avropalılar da öz növbələrində
həmin etiqadı davam etdirirlər.
Şərqşünasların məqsədi isə ondan ibarətdir ki, tarixə qədər
olan dövrdə Şərq ilə Qərb arasında heç bir ədavət olmadığını,
zəmanəmizdə iki qitəni bir-birindən ayıran ünsürlərin o dövrdə,
əksinə, onları bir-birinə bağladığını göstərsin. Məsələn, dil
haqqındakı ən yeni kəşflər göstərdi ki, qədim dövrün yunanlar
və iranlılar kimi böyük xalqları nəinki tarixdən əvvəlki dövrlərdə
hətta qədim tarix dövründə də bir-birlərini başa düşürdülər
və öz aralarında çox yaxın əlaqədə idilər. Həmin sözləri bütün
ari xalqları üçün də demək olar. Cənab Müller ari irqinə mənsubluq
məfhumu altında kəlləsinin quruluşu, sifətinin rəngi və s.
şərtlərlə fərqlənən bu və ya digər fiziki tipi deyil, sadəcə adamları
müəyyən bir dildə danışan müəyyən bir ölkənin sakinini
nəzərdə tutur. Bu ölkə isə, köhnə avtoritetlərin şəhadətinə və
antropologiya sahəsində yeni tədqiqata görə, harada isə Asiya
daxilində olmalı idi. Asiyada isə o, nə Sibirdə, nə Çində, nə
Hindistanın cənubunda, nə də Kiçik Asiyada ola bilərdi; bircə
İran yaylası qalır.
Semitlərə gəlincə, onların beşiyinin Ermənistan yaxud Almaniya
olması barədə fikir çoxdan rədd edilmişdir; professor
Güdi (Guidi) və professor Şprengerin (Spranger) yeni tədiqaqtı
sübut etmişdir ki, onların beşiyi təqribən Ərəbistanla Fəratın aşağı axını arasında yerləşmişdir. O biri yandan doktor Hammel
(Hammel) və professor Şmidt (Schmidt) qəti müəyyən etmişlər
ki, qədim dövrlərdə semitlər arilərlə yanaşı yaşamışlar və onların
dili ilə ari dili arasında çox oxşarlıq olmuşdur. Bu nəzəriyyəni
təsdiq edən başqa mülahizələr də vardır. Arilərin ümumi
tipik dilindən törəmiş ilk dillər Hindistanda sanskrit dili və
Midiyada zənd dili olmuşdur; onların hər ikisi öz qəti soy şəkillərini
eramızdan 2000 il əvvəl almışlar. Yunan dili bilavasitə
onlardan gəlir. Ümumi dildən ayrılmış bu ilk dialektlər proto-ari
dialektləri adlanır. Proto-ari dilləri arasındakı, məsələn, sanskrit
ilə yunan dili arasındakı ayrılmaya nisbətən çox cüzi şey olan
ümumi latın dilinin fransız, italyan və s. dillərə parçalanması və
onların təsnifatı üçün tam 1000 il vaxt lazım gəldiyi nəzərə
alınarsa, cəsarətlə demək olar ki, tipik ari dili tam bir bütöv
halında eramızdan 5000 il əvvəl mövcud olmuşdur. Lakin tam
dolğunluğu ilə formalaşmış bu dilin əmələ gəlməsi üçün öz növbəsində
bir çox min illər lazım olmuşdur; çünki həmin dövrdə
(eramızdan 5000 il əvvəl) ümumi tipik ari dili artıq o qədər
təkmilləşmişdi ki, onun tərkibində öz qrammatik üsulları ilə çox
zəngin olan sadə ari dillərinin bütün əsas keyfiyyətlərini görmək
olardı.
Cənab Müller Bruqmanın (Brugmann), Kolittsin (Collitz) və
Fikkin (Fick) əsərlərinə əsaslanaraq tipik ari dilinin əmələ gəlməsinin
başlanğıcını eramızdan on min il əvvələ aid edir. Eyni
fikri ümumi tipik semit dilinin əmələ gəlməsinin başlanğıcı haqqında
da demək olar. Hər iki dilin bu qədər qədim olması və
həmin dillərdə danışanların bir-biri ilə yaxınlıqda yaşamaları
şəraitində heç bir ciddi şərqşünas onların bir mənşədən olmalarının
və iki irqin bir vəhdət təşkil etmələrinin mümkün olduğunu
inkara cəsarət etməz. Cənab Müller möhkəm inanır ki, gələcək
tədqiqatlar bu fikirləri təsdiq edəcəklər. Bu ümumi dilin mənşəyi
məsələsi özü isə natiqi əsla maraqlandırmır – bu növ məsələlərin
həlli ilə ancaq avara adamlar məşğul ola bilərlər; çünki bunlar
həlledilməzdir. Lakin bu heç də soy dillərin mənşəyi haqqındakı nəzəriyyənin özünü şübhə altına almır. Bu məsələ növlərin
əmələ gəlməsi haqqında Darvin nəzəriyyəsi kimi bir şeydir.
İndiki zamanda bu nəzəriyyənin mahiyyətini kim inkar edə
bilər? Halbuki o, nəyə əsaslanır? Mənşəyi tamamilə naməlum
olan xüsusi protoplazmanın qabaqcadan mövcud olmasını
demək kifayətdir ki, biz adamların bir zamanlar bir-birinə yaxın
bir dildə danışdığını və sonralar o dilin müxtəlif qollara ayrıldı-
ğını bilirik. Bu qolların hər birinin səciyyəvi xüsusiyyətləri
müəyyən qəbilənin yaşadığı ari yaxud samit aləminin həmin
məntəqəsindəki iqlim və topoqrafik xüsusiyyətlərdən və digər
şəraitdən asılı olmuşdur. Hətta ayrı-ayrı dialektlərdə danışan
müxtəlif xalqlara ayrılmış olduğu çox sonrakı zamanlarda belə
bəşəriyyət öz mənşəyinin vahidliyini unutmamışdır və onun
ayrı-ayrı hissələri arasında həmişə çox sıx əlaqələr olmuşdur.
Qədim dünyada hər cür yeni ixtiraların sürətlə yayılması buna
sübutdur. Misal üçün əlifbanı götürək. Onun ixtira edilməsi
qəfildən olmamış, əksinə, hər bir başqa böyük ixtira kimi, o da
insanın tədrici tərəqqisinin nəticəsi olmuşdur. 

Vikont de Rujenin tədqiqatlarına və qədim yazıçıların, məsə-
lən, Platonun, Plutarxın, Qallinin bəzi göstərişlərinə əsaslanaraq,
əlifbanın ixtirasını finikiyalılara isnad edən çoxdankı əfsanədən
imtina etmək və bu çox böyük ixtiranın ilk şərəfini misirlilərə
aid etmək lazımdır. Əlifba Misirdən tezliklə Finikiyaya, Yunanıstana,
Hindistana yayılmışdır… Ayrı-ayrı xalqlar tərəfindən
onda dəyişikliklər edilməsi onların dillərinin fonetik xüsusiyyətlərindən,
habelə surət çıxaran katiblərin buraxdığı səhvlərdən
asılıdır. Mixi xəttinin yayılmasında da biz həmin surəti görürük.
Bu xəttin ixtira olunmasını şumerlər yaxud akkadlar adı ilə
tanınmış mübahisəli mənşədən olan bir xalqa aid edirlər. Bəziləri
elə zənn edirlər ki, bu xalq fars körfəzi sahillərində yaşamışdır;
bu heyrətamiz kəşf tezliklə şərqdən qərbə doğru İrana,
Ermənistana, Babilistana, Assuriyaya və s. yayılmışdır. Bu
yaxınlarda Misirdəki Təll-Ül-Əmərdə tapılmış çoxlu kitabə
Misir padşahı ilə Babilistan, Assuriya və Fələstin padşahları arasında bir növ diplomatik məktublaşmadır. Onlar mixi işarə-
ləri ilə yazılmışdır ki, bu da misirlilərin hələ Makedoniyalı
İsgəndərin yürüşündən 1000 il əvvəl bu hərflərlə tanış olduqlarını
göstərir.
Misir fironlarından birinin qonşu padşaha yazmış olduğu və
bu yaxınlarda tapılmış məktubu daha maraqlıdır. Bu məktubdakı
bəzi şəhər adları, demək olar, indiki adlar kimidir: Sidon
(Sidon), Buüta (Beyrut), Urusalim (Yerusalim).
Qədim xalqların incəsənət, ədəbiyyat və dil sahəsində qarşı-
lıqlı təsiri də bundan az olmamışdır. Cənab Müller Mikendə
tapılan vazalara diqqəti cəlb etmişdir. Onlar cənab Flinder
Petrinin Misirdə kəşf etdiklərinə o qədər çox bənzəyir ki,
hamısının eyni bir ustanın əlindən çıxdığını cəsarətlə təxmin
etmək olar. Bu vazaları eramızdan əvvəlki 1500 – 1100-cü illərə
aid edirlər. II Ramzesin hakimiyyəti dövrünə (e. ə. 1400-cü illər)
aid bəzi Misir yazılarında tez-tez Kiçik Asiya şəhərlərinin adları
çəkilir. Yəhudilər özlərinin bir çox allahlarını, misal üçün,
Rimmonu, Nebonu və Sini babillərdən əxz etmişlər. Yəhudilərin
qədim Hindistana aid müqəddəs kitabları olan Vedada məşhur
qızıl çəkisini ifadə edən babil sözü Mapaya tez-tez rast gəlinir.
Digər tərəfdən, professor Seys (Seyse) tərəfindən kəşf
edilmiş eramızdan əvvəl 3000-ci ilə aid babil kitabələrində şərqə
doğru gedən məşhur ticarət yolunun adı olan Sindu sözünə rast
gəlinir. Bu sözün mümkün olan yeganə təfsiri onun İndus çayını
göstərdiyini fərz etməkdir. Hind əlifbasının özü semit mənşəlidir
və Hindistanda o ilk dəfə Böyük İsgəndərdən bir az əvvəl, Skilasın
rəisliyi altında Hindistana bir neçə ekspedisiya göndərmiş
Daranın vaxtında tətbiq olunmağa başlanmışdır. Buddizm
formalaşdıqdan sonra Hindistan da öz növbəsində başqa ölkələrə
təsir göstərməyə başlayır. Eramızdan əvvəl III əsrin əvvəllərində
Hindistanın missionerləri buddizmi Çində yaymağa başlayırlar.
Kliment Aleksandriyski kimi qədim yazıçılar eramızdan əvvəlki
60–80-ci illərdə bu cür missionerlərin Baktriyada olduğunu
göstərirlər. Cənab Darmesteterin ən yeni tədqiqatları isə göstərmişdir ki, artıq eramızdan əvvəlki II əsrdə buddizm missionerləri
qərbi İranda işləmişlər; buddizmin banisi Quatamanın adı
isə artıq Zənd-Avestada çəkilir. Nəhayət, Böyük İsgəndər və
Selevkidlər dövrü başlanır. Bu dövrü natiq “Xalqların böyük
birləşməsi” dövrü adlandırır.
Cənab Müllerin nitqi elə bir sehrli kaleydoskop təsiri bağış-
ladı ki, burada tərkibcə çox rəngarəng, bəşəriyyət sanki gözə
görünməyən əllərin təhriki ilə, gah əcələ dalğalarla Şərqdən
Qərbə doğru axır, gah da qarşısıalınmaz bir qüvvə ilə Qərbdən
Şərqə doğru geri çəkilir. Lakin bu əbədi hərəkətə baxmayaraq,
məqsəd birliyi və dəyişməzliyi sayəsində, məhz əbədi təkmilləş-
mə və sonsuz tərəqqi sayəsində daxili harmoniya və vəhdət
mühafizə olunur. Bizim zəmanəyə kimi bu ümumi son məqsədə
adətən fikir verilmirdi; ayrı-ayrı şəxsiyyətlər ancaq instinktlə, öz
istiqamətlərinə görə çox səadətbəxş olan, lakin öz təzahürünə
görə bir qədər narahatlıq törədən bir instinktlə hərəkət edirdilər.
Ona görədir ki, Zərdüşt, Budda və s. başqaları təkamülə doğru
aparan ümumi vəzifə yolunda çalışmaqla bərabər, eyni zamanda
xalqların parçalanmasına və onlarda qarşılıqlı nifrət yaranmasına
səbəb olmuşlar. Bizim zəmanəmizdə isə bəşəriyyət öz mənşə və
amalca birliyini getdikcə daha çox dərk edir. Onun bir ümumi
ideala doğru can atan bütöv vahid halında birləşməsi praktik
olaraq gündən-günə daha çox imkanlı olur.
Bu yüksək amala nail olmağa hamıdan çox kömək etdiklə-
rinə görə şərqşünaslar öz müasirlərinin şüurlu təşəkkürlərinə
layiqdirlər.
Prezidentin nitqindən sonra konqres bölmələrə ayrıldı. Cəmi
on bölmə vardı: 1) hind bölməsi, 2) ari bölməsi, 3) semit bölmə-
ləri; a) babil və assuri, b) ərəb, 4) fars bölməsi, 5) Misir bölməsi,
6) Çin bölməsi, 7) Avstraliya bölməsi, 8) antropologiya bölməsi,
9) coğrafiya bölməsi, 10) qədim yunan bölməsi.
Həmin axşam lord Nortbrukun yanında rəsmi qəbul oldu.
Alicənab lordun evi öz nadir tapılan bədii əsərləri ilə bütün
Londonda məşhurdur. Orada, demək olar ki, məşhur rəssamların 
hamısının çəkdiyi rəsmləri görmək olar. Axşam saat on bir üçün
qonaqlar hamısı gəlmişdi. Lordun salonları sehrkar təsir bağış-
layırdı. Elektriklə parlaq surətdə işıqlandırılmış rəsmlərin və
dəbdəbəli mebelin arasında cürbəcür kostyumlar geyinmiş və
dəriləri müxtəlif rəngli qadın və kişidən ibarət camaat sözlə
ifadə edilməsi çətin olan təzadları ilə insanı heyran edir. Budur,
qırmızı rəngli böyük əba, qızıl haşiyəli uzun gen-bol cübbə
geyinmiş hündür boylu, ay kimi yumru, ağır, hərəkətsiz, passiv,
yayğın ifadəli qarabuğdayı sifəti olan kəşmirli bir naib görürəm.
Evening (dekolte axşam paltarı) geymiş, döşləri yarısına qədər
açıq və eybəcər arıq çiyinləri görünən qadınlar “for a qlance at
the savage” (vəhşi adama baxmaq üçün) onun ətrafında vurnuxurlar.
Yaxınlıqda başqa bir dəstə yenə eyni sadəlövhcəsinə
maraqla Bombeydən gəlmiş iranlı miss Zorabçinin həndəvərində
dolaşır; onun Oksford universitetinin hüquq doktoru dərəcəsi
vardır. Onun qarabəniz, ağıllı, ifadəli çöhrəsinin hər iki yanında
qəşəng şəkildə dalğalanan sarı kəşmir şalından, sadə mahud
dondan və yenə eyni kəşmir şalından olan tumandan ibarət milli
geyimi, çoxları tərəfindən “very nice” (çox qəşəngdir) deyə
qiymətləndirilir. Bir az o yanda Misir nümayəndələrinin bəyaz
çalmaları və qırmızı fəsləri barədə cürbəcür fikirlər söylənirdi.
Onlar hamısı bir-birinin başa düşmədiyi cürbəcür dillərdə müxtəlif
intonasiyalarla ucadan danışır. Bunları seyr edən istəristəməz
qiyamət gününü yada salır və qonşusunun belə həyəcanla
nə dediyini başa düşməyi o qədər çox arzu edir ki, ləhcələrin
ayrılması kimi çox kədərli hadisə üçün ürəkdən təəssüf edir.
Gecə saat 1-ə işləyəndə alicənab lordun evindən çıxsan da
əmin ola bilərsiniz ki, bu qəribə “hendsome” karetlərin arxa
oturacaqlarında mürgü vuran faytonçulardan başqa beş verst
uzunluqda yolda bir nəfər də canlı məxluqa rast gəlməyəcəksiniz.
London, bu geniş enerji və əmək karvansarası dərin
yuxudadır. Nə heyrətli ziddiyyətdir bu! Yenə Şuşa, ümumiyyətlə
Şərq və onun sankı ölüm yuxusuna dalmış sakit gecələri yada
düşür. İdealı həyat və hərəkət olan ingilis, Qərb ruhunun bu ən yüksək ifadəçisi ömrünün bəzi təzahürləri ilə heyrətamiz surətdə
Şərqi, sükunət və ətalət diyarını xatırladır. Onun güşənişinliyə
yaxın olan ailə həyatı, gündəlik adətlərinin yorucu yeknəsəqliyi
şərqi xatırladır; amma burası var ki, şərqdə bu zahiri sakitlik,
şərqin bütün bədbəxtliyi də elə ancaq bundadır, təsəvvürə
gəlməz daxili yalana, misal üçün qadınların kişilərə qeyri-təbii
münasibətlərinə, onların əsarətdə qalmasına əsaslanır. Burada
qərb ailəsinə məxsus şərtiliklərdən əlamət yoxdur. Həmin yoxluq
bu zahiri intizama, daha çox çürüməkdə olan bədənin cansızlığı
xarakteri verir. İngiltərədə, əksinə, sakit, yeknəsəq həyat hər
kəsin öz şəxsi məsuliyyətini dərk etməsindən və həyata ciddi
yanaşmasından irəli gəlir. İngilis üçün həyatın mərkəzi ailədir və
ailədə qadın elə bir üstün rol oynayır ki, məsələn fransızların bu
barədə heç təsəvvürləri belə yoxdur.
Ertəsi gün, çərşənbə axşamı, sentyabrın 6-da ayrı-ayrı bölmələrin
iclasları başlandı. Bədbəxtlikdən, iclasların vaxtları çox
narahat bölüşdürüldüyünə görə, mənim bütün bölmələri izləmə-
yə imkanım yox idi, çünki çox zaman ayrı-ayrı bölmələr eyni
vaxtda iclas keçirirdilər. Buna baxmayaraq mən yenə də eşidə
bildiyim çıxışların xülasəsini verməyə çalışacağam. O gün hind
bölməsində cənab Klark hind astronomiyasına dair çox gözəl bir
çıxış elədi. Natiq hind astronomiyasının tarixinə dair qısa bir
oçerk oxuduqdan və hind astronomiyasının dövrlərinə aid bəzi
maraqlı məlumatlar verdikdən sonra, Nalpa adı ilə tanınmış
mistik 4.320.000.000 rəqəminin mənasını və gecə-gündüzün bə-
rabərliyini hesablamaqda bu rəqəmin oynadığı rolu müfəssəl
gözdən keçirir. Sonrakı fəsildə o, dinləyiciləri səma cisimləri
haqqında, onların hərəkətləri, onların indiki vəziyyəti, yer kürə-
sinin diametri, ayın üfüqi parallaksı, onun yerdən uzaqlığı haqqında
hind anlayışları ilə, hindlilərə məlum olan triqonometriya
düsturları ilə, onların sinus və kosinus loqarifma cədvəlləri ilə
və nəhayət, günəş və ay tutulmalarını onların təyin etmək
üsulları ilə tanış etdi. Üçüncü və sonuncu fəsillər müəllifin bu
fikrinin təsdiqinə həsr olundu ki, Hindistanda astronomiya orijinal olub, xaricilərin yardımı olmadan özləri tərəfindən işlə-
nib hazırlanmışdır. Lakin professor Burqes bu axırıncı fikrin
əleyhinə çıxır. O, natiqi bunda təqsirləndirir ki, bu xüsusda məş-
hur fransız astronomları Bayli və Kassininin, həmçinin ingilis
şərqşünas alimi Devisin (Davis) əsərlərini nəzərdən qaçırmışdır.
Cənab Burqesin rəyinə görə bu əsərlər heç bir şübhəyə yer
qoymur ki, eramızın beşinci əsrinə kimi astronomiya haqqında
hindlilərin heç bir anlayışı olmamışdır və ancaq beşinci əsrdən
sonra onlar bu anlayışı yunanlardan, xüsusilə Ptolomeyin
Almagestindən əxz etmişlər.
Semit bölməsində xüsusi diqqətəlayiq aşağıdakı əsərlər
oxunmuşdur: Professor Volfun ərəb fonetikası haqqında əsəri.
Müəllifin rəyincə ərəb dilində iki fonetika sistemi var. Bunların
hər ikisi ərəb filoloqlarına çoxdan məlumdur. Səkkizinci əsrin
əvvəlində yaşamış Əl-Xəlil onlardan birincisinin nəzəriyyəsi
haqqında kiçik, lakin çox düzgün əsər yazmışdır. Daha mürəkkəb
və müfəssəl olan ikinci nəzəriyyənin müəllifi məlum deyildir.
Natiqin özünün fikrincə isə, hər iki sistemi ərəblər hindlilərdən
götürmüşlər.
Cənab Karabasek Məhəmmədin və ilk xəlifələrin vaxtına aid
rəsmi perqamentlərin bəzi vərəqlərini göstərir; onlar o zamankı
ərəb diplomatiyasının çox maraqlı sənədləridir. Bunlar əlyazmaların
foto surəti olub hərflərin xarakteri və yazılış üslubları
haqqında aşkar təsəvvür verir.
Professor Plunket “Ərəb dilinin avropalılar tərəfindən öyrə-
nilməsi üsulu” haqqında maraqlı və çox faydalı bir əsər oxudu.
Müəllif, eyni zamanda, Qahirədə yerlilərdən avropalılara ərəb
dilini öyrətmək sənətinə yiyələnmiş adamlar hazırlamaq məqsə-
dilə bir müəllimlər institutu açmaq barəsində öz möhkəm arzusunu
bildirdi. Ser Qrenfell bu arzunu müdafiə elədi və bölmə
yekdilliklə qərara aldı ki, konqresin ümumi iclasında bu məsə-
ləni qaldırsın və onun praktiki olaraq tezliklə həlli üçün İngiltərə
hökuməti qarşısında təşəbbüsdə olmağı öz öhdəsinə götürməyi
xahiş etsin. Allah eləsin ki, bu “münaqişə” Fransa ilə İngiltərə
arasında diplomatik anlaşmazlığa səbəb olmasın.
Çərşənbə günü sentyabrın 7-də fars bölməsinin iclasları
başlandı. Ərəbistanla İranın sərhədlərini ayırmağa dair əsərləri
ilə tanınmış prezident ser Qoldsmit fars dilinin xüsusiyyətləri və
bu dildən Avropa dillərinə düzgün və dəqiq tərcümə üsulları
haqqında dərin elmi məruzə oxudu. Bu məruzənin başlıca müddəaları
bundan ibarət idi ki, birinci, müəllif fars dilinin müfəssəl
tarixi oçerkini verdikdən sonra sübut edirdi ki, yeni fars dilinin
əsasını məşhur “Şahnamə”nin müəllifi Firdovsi (doqquzuncu
əsr) qoymuşdur və ikincisi, o zamandan bəri bu dilin əsas
xüsusiyyətləri heç bir mühüm dəyişikliyə uğramamışdır.
Prezidentdən sonra mən şiəliyin mənşəyi və yayılması
haqqında öz işimi oxudum. Mənim fikrimcə şiəlik öz başlanğıc
dövründə nə xalis dini, nə də xalis siyasi hərəkat olmuşdur, nə
isə bunların arasında orta bir şey olmuşdur: iranlılar sonuncu
Sasani nəslinin hüquqlarını onun ən yaxın varisinin, yəni üçüncü
imam Hüseynin üstünə köçürməklə, imamlıqdan bir növ İranın
milli və dini təcəssümünü yaratmışlar. Bu işdə İsfahan
civarlarından çıxmış Məzdək məbədinin oğlu (yəni qədim İran
dini xadimi), o zamankı İranda nüfuz sahibi olan Salmani Farsi
adlı bir iranlı xüsusi səylə iştirak etmişdir. Bu maraqlı şəxsiyyətin
ruhi vəziyyəti o dövr İranındakı əxlaqi və dini çaxnaşmanın
bir örnəyi hesab oluna bilər. O, öz dini etiqadlarında dərin
tərəddüdə düşüb öz narahat ruhu üçün İrandan kənarda daha ülvi
bir qida tapmaq ümidi ilə ata evini tərk edir, Suriyada yəhudi
dinini, Fələstində xristianlığı qəbul edir və nəhayət, islamın yenicə
yaranmağa başladığı zaman Ərəbistana gəlib burada müsəlman
olur. Tezliklə biz onu peyğəmbərin ən yaxşı əshabələri
cərgəsində görürük. Əli vaxtında isə o, Ərəbistanın ən görkəmli
adamlarından biri idi. Onun adı indi də elə mötəbərdir ki, bu və
ya digər rəvayət və hədisin həqiqiliyini sübut etmək üçün ona
isnad etmək kifayətdir. Lakin mənşəcə dehqanlar sinfinə, yəni
qədimdən bəri İran tarixində İran rəvayətlərinin mühafizi kimi
şöhrət tapmış kənd mülkədarları sinfinə mənsub olduğundan o,  
ata evinin ənənələrindən tamamilə üz döndərə bilməzdi (tarixdən
bir təkzibedilməz həqiqət kimi məlumdur ki, Xosrov Pərviz
İran rəvayətlərini bir kitabda toplamaq fikrinə düşəndə bu işi
dehqanlara tapşırmış və onlar da məşhur “Xudaynamə”ni –
allahlar kitabını tərtib etmişlər ki, həmin kitab da sonralar “Şahnamə”
üçün əsas və rəhbər vəzifəsini görmüşdür). O, əshabə
sifətilə bu ənənələrdən çox böyük bir hissəsini müsəlman dininə
daxil etmişdir. Gətirdiyim misallardan görünür ki, bu Salman
rəvayətlərinin ümumi istiqaməti və ruhu, birincisi, iranlıların
Yəzdgürdün əsl varisləri kimi baxdıqları Hüseynin atası Əlinin
və onun oğullarının xilafətə müstəsna hüquqları olduğunu sübut
etməkdən və ikincisi, köhnə İran məzhəbləri ilə yeni islam
məzhəblərini – hind dininin iki fərqləndirici xüsusiyyətini birləş-
dirmək arzusundan ibarətdir. 
Həmin gün konqresin ümumi yığıncağında cənab Qladston
“Şərq və qədim Yunanıstan” mövzusunda əsərini oxudu. “Bö-
yük qocanın” elmi, lakin həddən artıq uzun və yorucu əsəri Aqamemnonun,
Axillanın və başqa yunan qəhrəmanlarının adlarının
Şərq mənşəli olduqlarının etimoloji təhlilinə həsr edilmişdi.
Ertəsi gün həmin bölmədə cənab Kasatellinin “İranlıların
Hindistanda ədəbi fəaliyyəti” barədə mühazirəsi oldu. Sən demə
hindlilərlə farslar arasında Yedalçi-Kança və başqaları kimi çox
ləyaqətli alimlər varmış. Onlar da, Avropadakı həmkarları kimi,
qədim dövrü və dinləri öyrənmək üsulları məsələsində ayrı-ayrı
düşmən cərəyanlara bölünmüşlər. Bəziləri elmi-sistemləşmə
deyilən üsulları, digərləri isə praktiki sənədli üsulları rəhbər
tuturlar. Bu alimlərin fəaliyyəti təkcə öz şəxsi tədqiqatları ilə
məhdudlaşmır. Onlar eyni zamanda zərdüştlük və qədim İrana
dair Avropada nə nəşr olunursa hamısını fars dilinə tərcümə
edirlər. Natiq bütün bu orijinal və tərcümə əsərlərini müfəssəl
surətdə sadalayandan sonra dinləyicilərin diqqətini İran ruhunun
fövqəladə assimilyasiya qüdrətinə və Hindistanda farsların nə
qədər üstün zehni rol oynadıqlarına cəlb etdi.
Nəhayət, xanım Zorabçi – bir az əvvəl haqqında danışdığım fars qadını, farslar və farsizm haqqında son dərəcə maraqlı
məruzə ilə fars bölməsinin iclasına xitam verdi. Hindistandakı
farsların qısaca tarixi oçerkini verəndən sonra xanım Zorabçi öz
həmvətənlərinin ev güzəranını və ictimai həyatını, fars cəmiyyətində
qızların tərbiyəsini, qız və qadınların cəmiyyətdəki
vəziyyətini ətraflı təsvir edir, Zərdüşt təliminin xeyirxah təsirini
göstərir və axırda bu həqiqət üzərində xüsusilə israr edir ki, din
azadlığını qəbul etmələri və fövqəladə istedadları sayəsində
farslar Asiyada Avropa ideyalarının tətbiqediciləri olmuşlar.
Antropologiya bölməsində oxunmuş məruzələrdən ən çox
diqqətəlayiq olanları bunlardır: Tasmaniya (Avstraliya yaxınlı-
ğında Vandimena ərazisi) haqqında d-r V.V.Teylorun məruzəsi.
Bu ölkədə tapılmış daş alətlərin o vaxta qədər Avropa və ya
Asiya ərazisində tapılanların ən qədimi olduqları məlum olmuş-
dur. Kobud şəkildə və ən ibtidai üsulda yonulmuş bu alətlər indi
də yerli əhali tərəfindən işlədilir və onların, Avropada tapılıb
mamont dövrünə aid edilənlər kimi ikitərəfli deyil, ancaq bir ucu
itilənmiş və ancaq bir üzü hamarlanmışdır. Bu silahların heç bir
dəstəyi yoxdur. Bu isə onu sübut edir ki, tasmanlılar heç vaxt
avropalıların onları tapdıqları zamankı səviyyədən yuxarı inkişaf
səviyyəsində olmamışlar. Beləliklə, paleolit dövrü adamının
zəmanəmizdə mövcud olduğu sübut olunmuşdur və onun müasir
nümayəndəsi olan tasmanlıya görə onun həyat tərzi barədə
təxmini təsəvvür almaq olar. Tasmanlı indiyə kimi tapılmış
bütün vəhşilərdən daha da ibtidaidir. Onun oxu və yayı da yoxdur.
O özünü ancaq yarpaqlarla örtür və hava pis olanda ağacların
oyuğunda özünə sığınacaq axtarır. Tasman dili ifadəli olsa
da, sözlərin çoxköklüyü üzündən xoşagəlməzdir. Bu dildə sözlər
bir çox köklərin harmoniyasız və rabitəsiz olaraq bir-birinə
quraşdırılmasından əmələ gəlir. Tasmanlılar əxlaqca bir-birinə
xeyirxahdırlar, amma bir qorxu və ya ağrı üzündən bu xeyirxahlıq
birdən-birə qəzəbə keçə bilər. Onların dini çox ibtidaidir,
lakin insanın ruhu haqqında onların anlayışı vardır. Onlar bu
ruhu kölgə şəklində təsəvvür edirlər; ölülərin kölgəsi – qoruyucu allahlardır; əks-səda – danışan allahın kölgəsidir; ən ali allahlar
– göy gurultusu və ildırımdır. Cənab Teylor məruzə zamanı
tasmanlıların daş alətlərinin şəkillərini nümayiş etdirmişdir.
Cənab Teylordan sonra qraf de Qubernatis “Xalq nağıllarında
əsatirlərin rolu” haqqında məruzə oxudu. Özü də o, bölməyə
təklif etdi ki, müntəzəm olaraq Şərq folklorunu (folk-lore) yəni
xalq poeziyasını, nağıllarını, atalar sözlərini və s. toplamaq üçün
xüsusi komissiya təşkil etsin. Bu təklif yekdilliklə qəbul olundu.
Cümə günü, sentyabrın 9-da, axşam Britaniya muzeyinə
(British museum) getdik. Rəsmi seyr bir saata kimi sürdü.
Əlbəttə, bu qədər qısa bir müddətə kolleksiyalardan hər birinə
ötəri bir nəzər salmaq belə mümkün deyildi. Lakin konqresin
iclası qurtarandan sonra mən bu qonaqsevər evə qayıtdım və
doktor Qarnettlə cənab Riunun lütfləri sayəsində (kitabxananın
İran və semit bölmələri onların sərəncamındadır) tam bir həftə
buraya gələrək toplanmış çox qiymətli sənət xəzinəsi ilə ətraflı
tanış ola bildim. Kitabxananın bu hissələri, xüsusən əlyazmalarla
zəngindir və elə zənn edirəm ki, dünyanın heç bir yerində
Britaniya muzeyi qədər qədim və yeni nadir əlyazmalar yoxdur.
Əlbəttə, bunların əldə edildiyi mənbələr Türkiyə, Misir, İran və
Hindistandır. Müstəsna əlverişli şərait sayəsində ingilislər onlardan
hamıdan çox istifadə edə bilmişlər. Lakin məni hər şeydən
çox heyrətə salan buradakı nizam oldu. Bütün bu incilər elə
müntəzəm, elə səliqə ilə yerləşdirilmiş, kitabların kataloqları elə
dəqiqliklə düzəldilmiş, kitablar elə dürüstlüklə nömrələnmişdir
ki, səkkiz dəqiqəyə sənə istədiyin əlyazmanı verirlər. Bu, heç də,
məsələn, Parisdəki Milli kitabxanaya bənzəmir. Orada bir mətbu
kitabı almaq üçün azı 3-4 saat, əlyazma üçün isə bəzən bir saat,
saat yarım gözləmək lazım gəlir. İstər-istəməz fikirləşirsən: ingilisin
mənəvi istedadsızlığını bu qədər parlaq surətdə səciyyə-
ləndirən praktiki həssaslığı fransızlarda olsaydı, onların dühası
gör necə möcüzələr göstərərdi!
Şənbə günü, sentyabrın 10-da Kembric və Oksford universitetlərinə
ekskursiya başlandı. Nə bizim Rusiyada, nə Fransada insan İngiltərədə universitetin nə demək olduğunu, heç olmazsa
təxmini belə, təsəvvür edə bilməz. Bu, mühitdən uzaq, əlahiddə
yaşayan nəhəng bir varlıqdır. Onun məxsusi ruhu, heç kəsdən
asılı olmayan özünəməxsus ənənələri vardır, özü özünün tam
ağasıdır. Zahirən qəribə görünən, yarı sökük, qotik üslubda
tikilmiş binalar yaşıllıqlar arasında yerləşmişdir. Əyri-köndələn
qaranlıq keçid yolları və geniş yayılmış qübbələri olan bu binalar
orta əsrlərdən qalma parklarla əhatə olunmuşdur. Parklarda
marallarla qırqovullar bir-biri ilə mehriban ünsiyyətdədir. Bütün
bunların arasında 19-cu əsrin insanın rahatlığı üçün düzəltdiyi
ən zərif qurğular düzülmüşdür. Belə bir tikilini görəndə insan
qeyri-iradi olaraq qarşısında İngiltərə tarixinin təcəssümü durduğunu
hiss edir və bu müqəddəs elm məbədinə xüsusi bir
ehtiramla daxil olur.
Kembricdə qaldığımız iki gün ərzində bizə göstərilən mehriban
qonaqpərvərliyi təsvir etmək mümkün deyil. Qonaqları razı
salmaq üçün rektordan tutmuş bütün elmi şura (fellow) üzvlərinə
qədər hamı mümkün olan hər işi görürdü. Lakin ziyafəti və onun
mənə qəribə görünən adətlərini uzun-uzadı təsvir etməyə vaxtım
çatışmır. O adətlərdən ancaq ikisinin üzərində duracağam. Naharda
qırmızı şərabla dolu konusa bənzər və qızıl suyuna
tutulmuş xüsusi badə verirlər. Hər qonaq bu şərabdan bir qurtum
içib sağ yanındakı qonşusuna tərəf əyilərək badəni ona vermə-
lidir. İlk mərasim zamanı cənab rektor dedi: “Cənablar! Qitə-
mizdə biz ingilislərə mövhumatçı adamlar kimi rişxənd edirlər.
Lakin bu badə haqqında Kembricin o qədər xoş rəvayətləri var
ki, bizim hər birimiz onu dodaqlarımıza yaxınlaşdırmaqdan
xüsusi həzz alırıq. Bekon və Stüart Mill çox vaxt bu badədən
şərab içmişlər”.
Diqqətəlayiq ikinci adət bundan ibarətdir ki, hər nahardan
sonra bütün məclis əhli xüsusi bir otağa keçir ki, burada da onu
şərab şüşələri və likör qrafinləri ilə dolu yeni masa gözləyir.
Orada yenidən içməyə başlayırlar və bu, 2-3 saat çəkir. Dostlarımdan
biri, universitet professoru dedi ki, evdə qonaq olub-olmamasından asılı olmayaraq bu adət həmişə belə davam edir.
Kembric universitetinin çox zəngin kitabxanası vardır. Hər
professor və tələbə (qeyd etmək lazımdır ki, professorlar da,
tələbələr də universitet binasında yaşayırlar) bu kitabxanadan
istifadə edə bilər və kitabı evə apara bilər.
Şərq dillərindən farsca, ərəbcə və Suriya dili xüsusi müvəffəqiyyətlə
keçilir. Təəccüblüdür ki, Şərq ilə bütün başqa ölkələrdən
daha çox siyasi və iqtisadi əlaqələri olan İngiltərədə indiyə
kimi Şərq dillərini öyrədən bir dənə də hökumət məktəbi yoxdur.
Başqa təşəbbüslər kimi, bu iş də xüsusi şəxslərin qayğısına
baxır. Lakin həmin şəxslərin təşəbbüsü ilə yaradılan məktəblərdə
oxumaq çox baha başa gəlir və heç də hər kəsə müyəssər
olmur. Misal üçün, Kembricdə yaşamaq və mühazirələri dinlə-
mək hüququ ildə ən azı 6000 franka başa gəlir. Başqa illətlərlə
yanaşı bəlkə bu da ona səbəb olmuşdur ki, Şərqi ingilis hər bir
avropalıdan az tanıyır və şərqlinin təbiətini hər bir avropalıdan
az başa düşür.
Bazar ertəsi, sentyabrın 12-də vida naharı oldu. Naharı d-r
Qrant-Doffun sədrliyi ilə konqresin ingilis üzvləri təşkil etmiş-
dilər. Bu nahar zamanı baş vermiş maraqlı bir hadisəni ötəri
qeyd edəcəyəm. Geniş mütaliəsi ilə hamını heyran edən prezidentin
gözəl nitqindən sonra hər kəs qısaca vida nitqi söyləməli
idi. İtaliya nümayəndəsi tamamilə yersiz olaraq üçlük ittifaqını
xatırlatdı və İtaliyanın gələcək şöhrəti barədə danışdı. Biz
hamımız başa düşdük ki, bu işarə konqresdə olmayanlara, yəni
fransızlara qarşı yönəldilmişdir. Naharda tamamilə təsadüfən və
qeyri-rəsmi iştirak edən məşhur fransız alimi, Colleg de France
professoru cənab Darmesteter davam gətirmədi və bu cür etiraz
elədi: “Ağalar, bütün dünyanın ləyaqətli adamları (les hommes
distingues) özləri haqqında deyirlər ki, “mənim iki vətənim var:
doğulduğum yer və Fransa”. Hər bir şərqşünas – o həqiqətən bu
ada layiqdirsə – buna əlavə edə bilər ki, mənim iki vətənim var:
biri Fransadır, o biri İngiltərə. Mən özümün ikinci vətənimin
sağlığına içirəm”. Bu cavab uzun alqışlara səbəb oldu. 
Konqres qurtarandan sonra mən Asiya cəmiyyətində (Asiatic
Society) və Hindistan nazirliyində (İndia Office) oldum. Burada
professor Devis lütf edib mənə Ömər vaxtında yazılmış məşhur
Quranı göstərdi. Deyirlər sultan Əbdülhəmid bu Quran üçün
milyonlar təklif etmişdir. Şərq ilə maraqlanan hər kəsə məsləhət bilirəm ki, havaxt isə əllərinə fürsət düşsə onu fövtə verməyib
Londonda Kensingston Museum və Asiatic Homeyə getsinlər.
Bu iki binada heç yerdə olmayan nadir memarlıq kolleksiyaları
və bütün Şərqdən toplanmış xəttatlıq nümunələri vardır. 

1892-ci ilin məqalələri
Qəzet məqalələri