Stalinlə ixtilal xatirələri/Məmməd Əmin Rəsulzadə kimdir?
Sabahdan etibarən dördüncü səhifəmizdə çox maraqlı xatirələrini
oxuyacağınız Məmməd Əmin Rəsulzadə Qafqazda Azərbaycan cümhuriyyətinin
təşəkkülündə və milli qurtuluş hərəkatında tarixi rolu olan Milli Azərbaycan
“Müsavat” Xalq Partiyasının liderliyinə 1917 və 1919-cu illərdə Bakıda toplanan
partiya qurultaylarında yekdilliklə seçilmişdir.
28 may 1918-ci ildə cümhuriyyətin istiqlalını elan edən Azərbaycan Milli
iurasının sədri idi. Mühacirətdə Azərbaycan milli hərəkatını illərdən bəri təmsil
edən Milli Azərbaycan Mərkəzinə sədrlik etmişdir.
Müsəlman dünyasının tanınmış bir mühərriri olan Rəsulzadə 1905-1908-ci
illər arasında Bakıda intişar edən türkcə qəzetlərdə işləmiş; 1915-1917-ci illərdə
yenə Bakıda məşhur “Açıq söz” qəzetini təsis və nəşr etmişdir. 1908-1911-ci illər
arasında Tehranda Iran üçün ilk dəfə olaraq Avropa üsulunda gündəlik “Irani-nou”
qəzetinin müdir və baş redaktorluğunu etmişdir (bu xüsusda bax: E.Brown. Nisfory
literary of Persia. London). Istanbulda çıxan çeşidli türk qəzet və jurnallarında (o
cümlədən “Türk yurdu”) çalışmış və 1923-cü ildən 1929-cu ilə qədər Istanbulda
nəşr olunan Azərbaycan jurnallarını idarə etmişdir.
Qafqazlılar arasında tanınmış siyasət adamıdır: Mavərayi-Qafqaz seymində
(1918) müsəlman fraksiyasına sədrlik etmiş, Maverayi-Qafqaz hökumətinin 1918-
ci ildə Trabzona, sonra da Batuma, o zamankı Türkiyə nümayəndələri ilə
müzakirəyə göndərdiyi heyətlərdə iştirak etmişdir.
* * * 
1884-cü ildə Bakıda doğulmuş Məmməd Əmin Rəsulzadə hələ gənc ikən
siyasi həyata atılmış, 1903 və 1904-cü ildən etibarən çar rejimi əleyhinə gizli
fəaliyyətlərdə iştirak etmişdir. Özünün təşkil etdiyi azərbaycanlı gənc inqilabçılar
dərnəyinə başçılıq etmişdir. Bu arada konspirasiya şərtləri içində Stalinlə təmasa
girmiş və aralarında yaxşı münasibətlər təsis olunmuşdur. 1908-1910-cu illərdə
Irandakı məşrutə hərəkatına qoşulmuş, burada Iran Demokrat Partiyasının Mərkəzi
Komitəsinə daxil olmuş və bu partiyanın ideologiyasını həmin partiyanın lideri
Seyid Həsən Tağızadə (Iran senatının sədri) ilə birlikdə işləmişdir.
1910-cu ildə Iranda nüfuzu qüvvətlənən çar hökuməti səfarətinin tələb və
təzyiqi ilə oranı tərklə Istanbula gəlmişdir. Burada Türkiyə siyasi cəmiyyətləri, o
cümlədən Türk ocaqları ilə bərabər çalışmış; eyni zamanda buradan, Bakıda
təşkilatlanmaqda olan gizli Azərbaycan fəaliyyətilə təması davam etdirmiş və
1911-ci ildə “Müsavat” Partiyasının təsisini təşviq etmişdir.
1913-cü ildə Romanovlar sülaləsinin 300 illik səltənət yubileyi münasibətilə
elan olunan əfvi ümumidən istifadə edərək Bakıya qayıtmış, burada həm nəşriyyata
başlamış, həm də gizli “Müsavat” Partiyası çalışmalarına və yarım gizli bir neçə
təşkilat və cəmiyyətlərin fəaliyyətlərinə müyəssər olmuşdur.
1915-ci ildə I Dünya müharibəsi əsnasında Bakı hərbi qubernatoru
tərəfindən həbs edilmiş və 1917-ci ildə hərbi məhkəməyə verilmək üzrə ikən
Rusiyada zühur edən inqilab üzündən azad olunmuşdur.
1917-ci ildə Milli Azərbaycan “Müsavat” Xalq Partiyası birləşmiş qurultayı
ilə eyni ildə Bakıda toplanan Qafqaz Müsəlmanları qurultayında Qafqaz ilə
Azərbaycanın Rusiyadan ayrılaraq muxtar və müstəqil olmaları tezisini müdafiə
etmiş; eyni ilin mayın 10-da Moskvada toplanan Rusiya Müsəlmanları
qurultayında Rusiyanın milli dövlətlərə parçalanmasını istəyən bir qərar layihəsini
qəbul etdirmişdir.
Bundan sonra Tiflisdə toplanan Mavərayi-Qafqazın Rusiyadan ayrılmasını
tələb etmiş və bu tələb 1918-ci ilin fevralında qəbul olunmuşdur.
1918-ci il mayın 26-da Maverayi-Qafqazın parçalanması üzündən
Azərbaycan Milli iurası 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan cümhuriyyətinin
istiqlalını elan etmiş və bu Şuranın sədri sifətilə M.Ə.Rəsulzadə Osmanlı
hökumətilə bir müqavilə imzalamıŞdır. Bu müqaviləyə görə türk ordusu bolşevik
istilası altında olan Bakının qurtuluşu üçün Azərbaycan silahlı qüvvələrinə yardım
etmişdir.
* * * 
Cümhuriyyənin rus bolşevikləri tərəfindən istilasından sonra (27 aprel
1920) M.Ə.Rəsulzadə həbs olunur. Həbsdə ikən Stalin onu ziyarət edir. Nəticədə
Moskvaya aparılır və orada iki il göz dustağı olur. 1922-ci ildə Fin körfəzi
üzərindən qaçaraq Avropaya çıxır, oradan Istanbula gəlir və burada nəşriyyat və
siyasi fəaliyyətini davam etdirir.
Dövri və davamsız nəşriyyatla bolşevik siyasətini, xüsusən kommunistlərin
şərq siyasətini ifşa edir. Sovet intriqaları ilə diplomatik demarşları nəticəsində
Istanbulu tərkə məcbur qalınca o öz çalışmalarını Avropaya köçürür. Burada
“Promotey” cəmiyyətində (Rusiya məzlum millətlərinin birləşmiş cəbhəsi) və
1934-cü ildə Qafqaz konfederasiyası paktını imzalayan Qafqaz Millətləri
Birliyində çalışır. Rusiya məzlum millətlərinin müŞtərək orqanı olub Parisdə
fransızca intişar edən “Promotey” jurnalında müntəzəm məqalələr dərc etdirir
(1928-1939).
Ikinci dünya müharibəsi onu dörd il yaşadığı Varşavada yaxalayır. Polşalı
dostları ilə birlikdə Buxarestə gəlir. Almaniyanın Sovet Rusiyası ilə başlanan
müharibəsi əsnasında Almaniya Xarici Işlər nümayəndəsi fon Şulenberqin (sonra
Hitlerə sui-qəsd hadisəsində iştirakına görə öldürülən) dəvəti ilə 1942-ci ildə
qafqazlı digər millətlərin nümayəndələri ilə birlikdə Berlinə gəlir. Qafqazın və o
cümlədən Azərbaycan cümhuriyyətinin müqəddəratı ətrafında müzakirələrə girişir
və nasistlərin millətlərin istədiklərini anlamaq qabiliyyətindən məhrum
olduqlarına, Almaniya hökumətinin Azərbaycan xalqının haqlarını tanımaq
istəmədiyinə və milli qurtuluş hərakatının gərəkliyinə hörmətsiz olduqlarına qənaət
gətirərək, Almaniya siyasəti haqqındakı mənfi düşüncələrini 5 avqust 1943-cü il
tarixli bir memorandumda bəyan edərək Berlini tərklə Buxarestə qayıdır.
1944-cü ildə bolşeviklər Buxarestə yaxınlaşınca hadisələr onu Qərbə
çəkilməyə məcbur edir. Isveçrəyə getmək üçün viza almaq imkanında
olmadığından Isveçrə sərhədinə yaxın Freyburq 1/B Şəhərinə gəldi. 1944-cü ilin
oktyabr ayında bu Şəhər qorxunc hava hücumuna məruz qaldığından o, mərkəzi
Almaniyaya sığınmağı məcbur etdi. 24 aprel 1945-ci ildə Amerika işğal
məntəqəsində olur. Nəhayət, 1947-ci ilin sentyabrında Türkiyəyə gələ bilir və o
zamandan bəri Ankarada yaşayır. Türk ensiklopediyasında çalışır. 1951-ci ildə
Türkiyə Cümhuriyyəti Milli Təhsil nəşriyyatında “Azərbaycan Şairi Nizami” adına
kapital bir əsəri çap edilmiŞdir. Sovet Rusiyası və Azərbaycan mövzularına dair
müxtəlif məqalə və risalələr nəşr olunur. Kommunizm əleyhində və Qafqaz davası
lehindəki inadlı mübarizəsini davam etdirir.

“Dünya”, 21 may 1954-cü il

 *2