Bir cüt ev ayaqqabısı
Biri var idi, biri yox idi, bir cüt geyilib köhnəlmiş ev ayaqqabısı
var idi: kişi-ayaqqabı və arvad-ayaqqabı. Əgər bu ayaqqabılara
diqqətlə baxsa idiniz o saat aralarında olan fərqi görərdiniz:
sağ ayağın ayaqqabısı sol ayağın ayaqqabısına nisbətən enli
və böyük idi. Bu da aydındır: axı ayaqqabının sol tayı arvad, sağ
tayı kişi idi.

Bu ayaqqabılar öküz dərisindən tikilmişdi, özü də Lombok
adasında yerləşən Sasak məmləkətinin padşahı olan racənin idi.
Racə bu ayaqqabıları çox istəyirdi, ona görə də bunları hər gün
– səhərdən axşamacan ayağından çıxarmazdı. Yatanda isə ayaqqabıları
həmişə götürüb rəfin üstünə qoyurdu. Racə təmizliyi və
səliqəli olmağı çox sevirdi.

Racə yatar-yatmaz siçanlar döşəmənin altından çıxır, qara dəyirmi
gözlərini oynadaraq otağın hər yerini gəzib, yeməyə bir şey
axtarırdı. Ancaq racənin yataq otağında yeməyə bir şey olmazdı,
ona görə də gözlərini ayaqqabılara dikmişdilər. Öküz dərisindən
elə dadlı iy gəlirdi ki, yazıq siçanların ağızlarının suyu axırdı!
Hər iki ayaqqabı nahaq yerə qorxub əsmirdi, ancaq siçanları
hürkütmək üçün qaş-qabaqlarını sallayıb acıqla onlara baxırdılar.
Siçanların elə doğrudan da ürəklərinə qorxu düşdü. Ancaq
öküz dərisi elə qəşəng cəlbedici iy verirdi ki, siçanlar hər gecə
yavaş-yavaş ayaqqabılara yaxınlaşırdılar. Ayaqqabılar isə qorxularından
əsirdilər.

Bir dəfə də, gecə, siçanlar onlara lap yaxınlaşıb hər tərəflərini
iylədilər. Səhər açılanda kişi-ayaqqabı arvadına dedi:
“Deyəsən, bu siçanlar bizi doğrudan da yemək istəyirlər. İndi onlar
özlərini yuvalarına soxmuşlar, çünki hava işıqlaşıb, ancaq hava
qaralanda, onlar yuvalarından yenə də çıxacaqlar, onda...”
Kişi dərindən bir ah çəkdi, arvad da ah çəkdi. Kişi bir az fikirləşib
dedi: “Əlbəttə, siçanlar köməksiz, hətta canlarını qurtarmaq
üçün qaça bilməyən ev ayaqqabılarından güclüdürlər. Eh,
nə yaxşı olardı ki, biz də dönüb siçan olaydıq! Görəsən dua edib
allahdan istəyək ki, bizi siçana döndərsin?”

Arvad-ayaqqabı cavab verdi: “Mən sənin arvadınam, biz həmişə
bir yerdəyik. Sən hara gedirsən get və nə olursan ol, – istəyirsən
ayaqqabı ol, istəyirsən siçan ol. Mənim üçün heç bir fərqi
yoxdur, mən həmişə səninləyəm!”

Belə olan surətdə kişi-ayaqqabı dua edib allahdan xahiş elədi
ki, onlar dönüb siçan olsunlar. Allah da xahişlərini qəbul edib, o
saat onları siçana çevirdi, onlar da gecələr olduqları rəfdən yerə
atıldılar və siçan deşiyində gizləndilər.

Racə səhər yuxudan ayılıb ayaqqabılarını geymək istəyəndə
heç yerdə onları tapmadı. Racə keşikçilərinin əlindən bərk hirsləndi
ki, onlar yəqin yatıblar, oğru da gəlib saraya girib. Onlar da
and içirdilər ki, heç gözlərini yummayıblar və bircə nəfər adamı
da yaxına buraxmayıblar. Racə isə onlara inanmırdı. Bəs ayaqqabılar
nə oldu?

Siçana çevrilən ayaqqabılar indi döşəmənin altında yaşayırdılar,
ancaq onların bir balaca dərdləri vardı: indi onlar daha racə
yola çıxan vaxt onun ayağında olmurdular. Ancaq axşam olan kimi
onlar özlərini xoşbəxt hesab edirdilər, – axı indi onların daha
siçanlardan qorxuları yox idi.

Onlar da o biri siçanlar kimi otaqlarda qaçışıb özlərinə yemək
axtarırdılar.

Bir dəfə yekə bir pişik onların üstünə cumdu. Xoşbəxtlikdən
onlar – ər-arvad vaxtında özlərini yuvaya soxa bildilər. Pişik
pəncəsinə keçən siçanın fəryadlı ciyiltisini eşidəndə onların
qorxudan ürəkləri nanə yarpağı kimi əsdi! Siçan olmaq gör nə
qorxuluymuş!

Kişi dərindən bir ah çəkdi, arvad da ah çəkdi. Kişi dedi: “Əlbəttə
iti caynaqları olan bu boyda böyük pişik biz yazıq siçandan
çox-çox güclüdür. Ah, nə yaxşı olardı ki, biz də dönüb pişik olaydıq!
Görəsən, allahdan xahiş edək ki, bizi pişiyə döndərsin?”
Arvad siçan cavab verdi: “Mən sənin arvadınam, biz həmişə
bir yerdəyik. Sən hara gedirsən get və nə olursan ol: istəyirsən
ayaqqabı ol, ya siçan ol, ya da pişik. Mənim üçün fərqi yoxdur.
Mən həmişə səninləyəm!”

Belə olan surətdə kişi, allahdan xahiş etməyə başladı ki,
onları: ər-arvadı pişiyə döndərsin.

Allahın onlara yazığı gəldi, onlar dönüb pişik oldular. Gecələr
siçan ovlayır, gündüzləri də yatıb yuxularını alır və özlərini
günə verirdilər.

Bir dəfə yekə və bədheybət bir it onların dalınca düşüb qovdu.
İt bərkdən hürə-hürə qorxularından az qala bağırları çatlayan
ər-arvad pişiklərin dalınca dördayaq götürüldü. Onları tutmağa
lap azca qalmışdı ki, qabaqlarına bir ağac çıxdı. Pişiklər o saat
ağaca dırmaşdı, budağa qısılaraq miyoldamağa və pufuldamağa
başladılar. İt, ağacın dövrəsində atılaraq, bunlara hürürdü, pişiklər
isə budaqdan bərk-bərk yapışaraq qorxularından əsirdilər.
Uzanıb gündə qızınmaq hardan yada düşürdü!

Kişi pişik dərindən bir ah çəkdi, arvad pişik də ah çəkdi. Kişi
dedi: “Görünür ki, it biz bədbəxt pişiklərdən güclüdür. İt olmaq
nə yaxşıdır! Gəlsənə allahdan xahiş edək ki, bizi itə döndərsin?”

Arvad dedi: “Mən sənin arvadınam, biz həmişə bir yerdəyik.
Sən hara gedirsən get və nə olursan ol: istəyirsən ayaqqabı ol,
istəyirsən siçan ol, istəyirsən pişik, istəyirsən it ol, mənim üçün
heç bir fərqi yoxdur, mən həmişə səninləyəm!”

Belə olan surətdə kişi pişik yenə də allaha müraciət edib xahiş
etdi ki, onları itə döndərsin. Onlar da dönüb it oldular: keyfləri
necə kök idi! Bütün günü həyətdə atılıb-düşürdülər. İt olmaq nə
yaxşıdır!..

Bu vaxt kəndlilər həyətdə düyü döyürdülər. İtlərin insanla
oynamaqdan çox xoşları gəlir, – odur ki, onlar da quyruqlarını
bulaya-bulaya kəndlilərə yaxınlaşdılar. Bəxtləri gətirmədi!
İnsanlar ağacla onları kötəklədilər, daşa basdılar. Quyruqlarını
qısıb hər iki it zingildəyə-zingildəyə nə əkildi! İndi onlar it olmaqlarına
görə heç də sevinmirdilər.

“Görünür ki, insanlar bizdən qat-qat güclüdürlər”, – deyə it
dərindən bir ah çəkdi. Onun arvadı da ah çəkdi. Kişi it arvadına
dedi: “Sən necə bilirsən, gəlsənə allahdan xahiş edək ki, bizi insana
çevirsin? Onda biz heç kəsdən qorxmarıq”.

Arvad dedi: “Mən sənin arvadınam, biz həmişə bir yerdəyik.
Sən hara gedirsən get və nə olursan ol: istəyirsən ayaqqabı ol,
istəyirsən siçan, istəyirsən pişik, ya da it, yaxud insan ol – mənim
üçün fərqi yoxdur, mən həmişə səninləyəm!”

Belə olan surətdə it, allaha yalvardı ki, onların insana döndərsin.
Allahın onlara yazığı gəldi, onlar dönüb kəndli oldular.
Onlar nə sevinirdilər! İndi hansı iti keyfləri istəyirdi ağacla
döyə bilir və hansı pişik olsa ona “pişt” eləyə bilirdilər. Əgər
tələyə siçan düşmüş olurdu, onu o saat vedrəyə – suyun içinə
atıb öldürürdülər. Bayram günlərində isə ayaqlarına ayaqqabı
geyib gəzməyə gedirdilər. İnsan olmaq çox yaxşı idi!
Ancaq bu yaxşı günlərin axırı tez gəlib çatdı. Kəndxuda
kəndin bütün camaatını yığıb onlara təzə yol salmağı əmr etdi.
Kəndli gün çıxandan gün batana qızmar günəş altında qəddini
düzəltmədən işləyirdi. Onun arvadı ağır daşları daşıyır, o, isə
onları linglə parçalayırdı. Yorğunluqdan güclə nəfəs alırdı, tər
də sel kimi axırdı. Bir gün belə, iki gün belə, üç gün belə, dörd
gün belə, – ağır işin nə vaxt qurtaracağı məlum deyildi.
Onlar istidən lap bişirdilər, əldən-dildən düşmüşdülər, bir
yandan da kəndxuda at üstündə tez-tez gəlib onların üstünə çığırırdı
ki, əlinizdən iş gəlmir, əliniz astadır. Kəndli dərindən bir ah
çəkdi, arvadı da ah çəkdi.

Kişi dedi: “Kəndxudanın işi yaxşıdır. At üstündə gəzməkdən
başqa heç nə eləmir! Belə istidə bizim kimi belini büküb işləmir
ki? Gəlsənə allahdan xahiş edək ki, bizi kəndxudaya çevirsin!”
Vəfalı arvadı dedi: “Mən sənin arvadınam, biz də həmişə bir
yerdəyik. Sən hara gedirsən get və nə olursan ol – istər ayaqqabı,
istər siçan, ya pişik, ya it, istər kəndli, ya kəndxuda mənim üçün
fərqi yoxdur. Mən həmişə səninləyəm, səni atmaram”.
Belə olan surətdə, kişi, allaha yalvardı ki, onu kəndxuda eləsin,
çünki daha belə yaşamağa onların taqəti qalmayıb.
Həmin gün kəndli dönüb kəndxuda oldu.

İndi o istədiyi kimi yaşaya bilərdi! İndi onun cəld qaçan atı
var – səhərdən axşama kimi istədiyi yerə çapa bilər. O, evə qayıdanda
qayğıkeş arvadı onun qabağına şirin qəhvə və dadlı qoğallar
qoyur. Gecə yerlərinə girəndə ər-arvad xoşbəxtlikdən lap
özlərini itirirdilər. İndi ay keyf çəkəcəklər ha!

Ancaq onların gözünə heç yuxu getməmişdi ki, qapı döyüldü.
Racənin elçisi gəlib dedi: “Əmr verilib ki, bütün kəndxudalar
təcili surətdə saraya yığışsınlar”. Kəndxuda tələsik geyinib atını
yəhərlədi və bütün gecəni atını çapıb yol getdi ki, səhər racənin
hüzuruna yetişsin. O, sarayda bir neçə saat hörmətlə başını əymiş
halda dayanaraq racənin acıqlı nitqinə qulaq asdı və çəkinəçəkinə
hərdən-bir özünün günahsız olduğunu deyirdi. O bərk
yoruldu və ürəyini dərd aldı. Kəndxuda evə, gecədən xeyli keçmiş
qanı qara, keyfi pozulmuş halda qayıdıb gəldi.

Bu əhvalat dəfələrlə oldu... Kəndxuda dərindən bir ah çəkdi,
onun arvadı da ah çəkdi. İndi şirin qəhvə və dadlı qoğallar daha
onları sevindirmirdi. Kişi dedi: “Görünür ki, racə, bütün kəndxudalardan
güclüdür, mən elə bilirəm ki, məni racəyə çevirməyi
allahdan xahiş etməliyəm. Bax, onda biz əsl keyf çəkərik!” Arvadı
isə ona belə cavab verdi: “Mən sənin arvadınam, biz də səninlə
həmişə bir yerdəyik. Sən hara gedirsən və nə olursan ol:
istəyirsən ayaqqabı ol, ya siçan, yaxud pişik ol, ya it, ya da kəndli
ol, kəndxuda ol, yaxud racə – mənim üçün fərqi yoxdur. Mən
həmişə səninləyəm, səni atmaram”.

Belə olan surətdə kəndxuda allaha yalvardı ki, onu racə eləsin,
çünki daha bu cür yaşamağa onlarda can qalmayıb.

Ərlə arvad yatdılar, oyananda gördülər ki, onlar saraydadırlar.
Racə ilə arvadı nə yaxşı yaşayırlar! Ən dadlı şeylərdən yeyib
özləri üçün keyf edirlər. “İndi daha heç kəs bizə mane ola bilməz!”
– deyə onlar düşünürlər. Ancaq yox, belə deyilmiş!
Lombok adasında bu racədən əlavə başqa racələr də var idi.
Qonşu hökumətlə vuruşma başlananda bizim racə məğlub oldu.
Axı bizim racə yeyib-içib keyf çəkməyə başı qarışdığından qoşununu
tamam yaddan çıxartmışdı. Odur ki, elə birinci döyüşdə
onun əsgərləri dağılışıb qaçdı.

Düşmən qoşunu hər tərəfdən onun sarayını əhatəyə alanda o
başa düşdü ki, daha heç bir şeyə ümid bağlaya bilməz. Bax, indicə
arvadı ilə onu əsir tutacaq, olsa-olsa o ancaq düşmənin atının
mehtəri ola biləcəkdir. Bu lap dəhşətli olardı! “Bütün
dünyada elə bir məxluq yoxdur ki, o, qorxunun nə olduğunu bilməsin”,
– deyə racə dərindən bir ah çəkdi. Onun arvadı da ah
çəkdi. – Ancaq allah heç kəsdən qorxmur, – deyə racə sözünə
davam etdi. – Gəlsənə allahdan xahiş edək ki, məni allaha döndərsin?..”
O, bu sözü deyib qurtarmamışdı ki, ər-arvad o saat...
geyilmiş ev ayaqqabısına çevrildilər.

Elə, bu anda qalib gəlmiş racə saraya daxil olub, bir cüt
ayaqqabını gördü, o saat götürüb ayağına geydi.

“Bu ayaqqabılar lap mənim oğurlanan ayaqqabılarıma oxşayır!”
– deyərək davada qalib gələn racəyə layiq şəkildə otaqda qürurla
var-gəl etməyə başladı. O, ayağındakı sol ayaqqabının sağ
ayaqqabıya dediyi: “Mən sənin arvadınam, biz həmişə bir yerdəyik.
Sən hara getsən mən səninləyəm...” sözlərini heç eşitmədi də.

İndoneziya nağılları