Cəllayat və Şmayla
Keçmişlərdə, lap keçmişlərdə kiçik bir şəhərdə qoca bir quştutan
yaşayırdı. Bunun iki oğlu vardı: birinin adı Xunkar, o birinin
adı Müslim idi. Uşaqların anası çoxdan ölmüşdü. Onlar da
bütün günlərini atalarının yanında qalın meşələrdə keçirirdilər.
Onlar quş tutur, meyvə yığır, axtarıb quş yumurtası tapır və ayna
kimi dupduru saf dağ çayında çimirdilər.

Bir dəfə qoca quştutan meşədə əcaib bir yumurta tapdı. Bu
yumurta elə ağır idi ki, bir adam güclə onu yerdən qaldıra bilərdi.
O, bir təhər, oğlanlarının köməyilə yumurtanı sürüyüb şəhərə
tacirin yanına gətirdi. Tacir yumurtanın o tərəfinə, bu tərəfinə
baxıb mat qaldı, kişiyə dedi:

– Mən sənə yalan demək istəmirəm. Bu qiymətli yumurtanın
dəyərinə görə sənə pul verməyə mənim gücüm çatmaz. Burada
yaxınlıqda bir dövlətli olur, sən onun yanına get.

Quştutan belə də elədi.

Dövlətli bu əcaib şeyi görəndə gözləri açıla qaldı. O saat
quştutana üç yüz rupiyə pul verib dedi ki, bu yumurtadan yenə
də tapıb gətirsə ona bu qədər pul verər.

O vaxtdan quştutan hər ay dövlətli üçün üç, elə vaxt olurdu
ki, dörd yumurta gətirirdi, axırda quştutan tələ qurub qəribə yumurtası
olan quşun özünü də tutdu.

Quştutan bundan sonra varlandı. O, daha meşəyə quş tutmağa
getmədi, təzə bir arvad da aldı. Kişinin bu ikinci arvadı çox deyingən
və bədxasiyyət idi. O, kişinin oğlanlarına göz verib işıq
vermirdi. Onları səhər ala-qaranlıqdan axşamdan xeyli keçmişədək
ağır işlərdə işlədirdi.

Qoca quştutan naxoşlayıb öldü. Xunkar ilə Müslim atasızanasız
yetim qaldılar.

Kişinin ölümündən bir neçə ay keçəndən sonra ögey ana, quştutandan
qəribə yumurtaları alan dövlətlini evinə qonaq çağırdı.
Dövlətli, qonaq gəlməyə söz verdi, ancaq nökərini də göndərib
sifariş elədi ki, qəribə quşu kəsib şorba assınlar və başı ilə
ürəyini də heç kəsə verməsinlər. Varlı ona görə belə deyirdi ki,
sirri bilirdi. Kim qəribə quşun başı ilə ürəyini yesəymiş böyük
padşah olarmış.

Paxıl və zalım Xunkar, ögey ana ilə dövlətlinin nökəri arasındakı
söhbətə qulaq asdı. O, öz mehriban, əli-könlü açıq qardaşını
da öyrətdi ki, dövlətlinin yeməli olduğu quşun ürəyi ilə
başını yesinlər.

Xunkar mətbəxdə gizləndi, aşpaz qadının üzü o yana olanda
tez quşun başı ilə ürəyini qazandan çıxartdı. O, acgözlüklə bunları
yeyirdi, ancaq bunların oğurlanmağında təkcə onu danlamasınlar
deyə quşun başından və ürəyindən balaca bir parça qardaşı
Müslimə də verdi.

Dövlətli bunlara qonaq gəlib eşitdi ki, Xunkar ilə Müslim
quşun ürəyi ilə başını yeyiblər, özündən çıxdı, o saat əmr elədi
ki, uşaqları axtarıb tapsınlar.

Uşaqlar isə dövlətlinin onları hədələməsindən qorxub evdən
qaçdılar.
Uşaqlar yolun hara gedib çıxacağına fikir verməyərək, qalın
meşənin içi ilə qaçaraq hey uzaqlaşırdılar: onların yolunu liananın
möhkəm sarmaşdığı iri ağaclar kəsirdi; hər tərəfdə pələng
nəriltisi, çaqqal ulaşması eşidilirdi.

Xunkar yorğunluqdan əldən-ayaqdan düşmüşdü. Müslim
onu nə qədər dilə tutdusa, heç nə kömək etmədi: Xunkar şaxlıbudaqlı
bir ağacın altına yıxılıb bərk yuxuya getdi.
Bir saat keçdi, iki saat keçdi, Xunkar yuxudan oyanmadı.
Müslim qorxdu, elə bildi ki, qardaşı ölüb, ağlaya-ağlaya harayhəşir
salaraq qaçıb kömək çağırmağa başladı.

Müslim bir də gördü ki, bir dəstə camaat ona tərəf gəlir.
Müslim özünü onların üstünə atıb yalvarmağa başladı:

– Kömək edin! Qardaşım halsızdır!

Ancaq adamlar elə bil ki, onun sözünü eşitmirdilər. Onu hər tərəfdən
dövrəyə aldılar. Ağ saqqal qoca, oğlanın yanına gəlib bircə
kəlmə söz demədən əlinin üstündə oturan çalağanı göyə atdı.
Çalağan qanadlarını açıb göyə qalxdı, bir qədər havada süzdü,
sonra daş kimi aşağı cumdu. Çalağan get-gedə aşağı enirdi.
Bir an da keçdi, çalağan gəlib düz Müslimin çiynində oturdu1.
Adamların hamısı üzü üstə oğlanın qabağına yıxıldı, qoca isə diz
çöküb dedi:

– Sən bizim padşahımızsan! Biz hamımız sənin nökərinik!

Camaat onu ən yaxşı ata mindirib, öz məmləkətlərinə apardılar.
Xunkar isə bu vaxt elə yatmışdı, heç dünyadan xəbəri yox
idi. O vaxtacan yatdı ki, həmin ağaca üç sehrli quş gəlib qondu.
Bu quşlar Xunkara bir neçə dənə sehrli yarpaq atdılar. Xunkar
oyandı. Qardaşı Müslimi yanında görməyib qorxusundan ağladı,
ayağa qalxdı, qalın meşənin içi ilə yol getdi.

Xunkar getdi, getdi, birdən gördü ki, göyün üzündə lap yüksəkdə
çalağan süzür. Oğlan dayanıb quşa baxdı. Elə bil ki, çalağan
da bunu gözləyirmiş, qanadlarını yığıb daş kimi Xunkarın
üstünə cumdu.

Xunkar qorxdu, yerə yıxılıb əllərilə başını örtdü. Çalağan o
saat onun kürəyində oturdu.

“İndi daha ölən günümdür! – deyə oğlan öz-özünə düşündü.

– Mən gərək o zəhrimara qalmış qəribə quşun ürəyini yeməyəydim!”

Ancaq bir-iki dəqiqə keçdi, çalağan eləcə sakitcə Xunkarın
kürəyində oturmuşdu. Onda oğlan ürəklənib başını qaldırdı, gördü
ki, dövrəsində çoxlu adam diz çöküb oturubdur. O birilərinə
görə ona ən yaxın oturan adam dedi:

– Biz səni tapdıq, bizim böyük padşahımız! Bizim hökmdarımız
ol!

...Bu əhvalatın üstündən çox illər gəlib keçdi. Müslim padşah
öz var-dövləti və əzəməti ilə şöhrət qazanmışdı. Onun bir-
birindən gözəl yeddi oğlu vardı. Müslim padşah kiçik oğlu qəşəng
və pəhləvan Cəllayatı oğlanlarının hamısından çox istəyirdi.

...Müslim padşahın məmləkətindən çox uzaqda öz ölkəsini
idarə edən əzəmətli, lakin zalım Xunkar yaşayırdı. Xunkarın ancaq
qızları olurdu. O, isə oğlan istəyirdi, ona görə də qızları olan
kimi əmr edib onları öldürtdürürdü. Təkcə kiçik qızı Şmaylanı
anası zalım padşahın qəzəbindən qoruyub saxlaya bilmişdi.
On yeddi ildən sonra Xunkarın qızı böyüyüb dünyada gözəllikdə
və ağılda tayı-bərabəri olmayan bir qız oldu.

Bir dəfə padşah arvadı, gözəl-göyçək qızını zalım və zəhmli
Xunkara göstərmək istədi. Qorxusundan ürəyi bərk döyünə-döyünə
Şmaylanı atasının yanına gətirdi.

Xunkar qızının gözəlliyinə heyran oldu. O, iki gün, iki gecə
fikirləşdi, axırda gözəl Şmaylanı öldürməmək qərarına gəldi,
çünki doğrudan da dünyada ondan gözəl tapmaq olmazdı. O, əmr
edib qızı üçün yeraltı saray tikdirdi. Qızını ora salıb qapılarını
bağladı. Carçılara da tapşırdı ki, bütün şəhərə car çəkib bildirsinlər:
kim padşahın qızına baxmağa cəsarət etsə, o dəqiqə cəllad
onun boynunu vuracaq.

Ancaq gözəl padşah qızı haqqındakı xəbər hər tərəfə yayıldı.
Müslim padşahın oğlanları da gözəl Şmaylanın adını eşidib, onun dalınca
Xunkar padşahın məmləkətinə gəldilər. Müslim padşahın kiçik
oğlu Cəllayat, qardaşları ilə getməyib ata-anasının yanında qaldı.
Müslimin oğlanları gəlib Xunkar padşahın məmləkətinə çatdılar.
Onlar saraya padşahın yanına gəlib, kim olduqlarını və nə
üçün gəldiklərini ona dedilər.

Padşah qəddi-qamətli oğlanlara baxıb gülümsündü, sonra
onlara belə dedi:

– Nə olar... Kim mənim beş arzumu yerinə yetirsə, qızımı
ona verəcəyəm. Ancaq onu da bilin ki, kim bu arzulardan bircəciyini
yerinə yetirmədi, boynu vurulacaq! Razısınızmı?

– Razıyıq! – deyə oğlanlar cavab verdilər.

– Onda qulaq asın. Əvvəlcə Şmaylanın inəyini sağın. Sonra
südlə dolu vedrə əlinizdə üç dəfə qalanın damında qaçın. Sonra
torpaqla qarışmış buğdaları bir-bir yığın. Elə bir pələng tapıb
gətirin ki, mənim pələngimə qalib gələ bilsin. Bütün bunlardan
sonra Şmaylanın sarayının qapısını tapın. Hə, razısınızmı?

– Razıyıq, – deyə igid cavanlar cavab verdilər.

Onlar Xunkarın əmrlərini yerinə yetirə bilmədilər. O da onların
boynunu vurmağı əmr elədi. Bir-bir şahzadələrin boynu vuruldu.
Cəllayat bu qara xəbəri eşitdi, bir kəlmə danışmadan öz qılıncını
götürdü, atını minib Xunkarın məmləkətinə sürdü.

Cəllayat çox yol getdi, o qədər getdi ki, atı davam gətirməyib
yıxıldı və daha yerindən qalxa bilmədi.
Cəllayat qalan yolu pay-piyada getməli oldu. Oğlan çox
getdi. Axırda dincini almaq üçün şaxlı-budaqlı bir ağacın altında
uzandı. Gördü ki, yaxında qarışqa yuvasını su yuyub dağıdır,
çünki bir kəndli burada arx qazıyıb.

Cəllayatın qarışqalara yazığı gəldi. O, kəndlinin yanına gəlib
dedi:

– Ay zəhmətkeş, sən, gəl, bu qarışqaları tələf eləmə!

– Bəs qarışqalara görə mən bütün ili ac oturum? – deyə
kəndli ona cavab verdi. – Mən bura su çəkməsəm, məhsul götürə
bilmərəm axı?

– Buradan yığdığın məhsulu sən neçəyə satırsan?

– Üç yüz rupiyəyə.

Cəllayat bir kisə qızıl çıxarıb, onu kəndlinin ayaqları altına atdı.

– Burada beş yüz rupiyə var. Sənə artıqlaması ilə çatar,
– dedi. – Mən isə səndən ancaq bircə şey xahiş edirəm: qarışqaları
tələf etmə.

Heyrətindən gözləri bərəlmiş kəndli, oğlana təşəkkür etməyə
başladı, ancaq oğlan ona heç fikir verməyərək qarışqa yuvasına
yaxınlaşıb təzim etdi.

Birdən Cəllayat gördü ki, qarışqaların ən yekəsi insan kimi
dil açıb dedi:

– Mehriban oğlan, çox sağ ol! Mən qarışqaların padşahıyam.
Bizim köməyimiz sənə lazım olsa, ancaq bircə kəlmə: “Mrısta”
deyərsən. Biz o saat sənin yanında hazır olarıq.

– Çox sağ ol, mehriban padşah! Ancaq heç inanmıram ki, sizin
köməyiniz mənə lazım olsun.

– Ay oğlan, elə demə, bilmək olmaz ki, sabah adamın başına
nə gələcək!

– Çox sağ ol, ay padşah!

Cəllayat belə deyib ayağa qalxdı və yoluna davam etdi. Yol
qurtardı, indi də oğlan, qalın meşənin içi ilə yol getməli oldu.
Cəllayat dincini almadan yol getməkdə idi. Get-gedə ətraf
qaranlıqlaşırdı. Oğlan birdən hardansa yaxınlıqdan pələngin bağırtısını
eşitdi. Cəllayat qorxmadı, qılıncını siyirib irəli çıxdı.
Birdən Cəllayat dayandı: pələng düz onun qabağında kiçik
bir talada oturub ağrıdan bağırırdı. Cəllayat yaxına gəlib gördü
ki, pələngin ayağına böyük bir tikan batıb.

“Heyvana kömək eləmək lazımdır”, – deyə oğlan düşünüb o
saat çala qazmağa başladı.

Cəllayat, çalanı, pələngin tikan batmış ayağının altında qazıb
qurtardı, sonra ora, atılıb, pələngin ayağından tikanı çıxartmağa
başladı.

Pələng ağrıdan böyürür, salamat pəncəsilə yeri döyəcləyirdi,
ancaq Cəllayatı vura bilmirdi, çünki oğlan çalada gizlənmişdi.
Pələng axırıncı dəfə bağırdı, sonra sakitləşdi: Cəllayat tikanı
dartıb çıxartmışdı.

Pələng ona belə dedi:

– Çox sağ ol, ay rəhmdil oğlan! Mən bütün pələnglərin padşahıyam.
Al, sənə öz bığımdan verirəm: mənim köməyimə ehtiyac
olsa, onu yandırarsan, mən o saat sənin yanında olaram.

Cəllayat pələngə təşəkkür edib öz yoluna davam etdi.
Bir neçə gündən sonra o böyük bir şəhərə gəlib çıxdı. Bu
şəhər Xunkar padşahın məmləkətinin paytaxtı idi.
Cəllayat möhtəşəm padşahın sarayı ətrafında çox dolandı,
adamların danışıqlarına qulaq asdı, baxdı, gördüklərini, eşitdiklərini
yadında saxladı.

Oğlan təsadüfən gedib bir zərgər dükanına girdi, bacarıqlı
ustaların işlərinə baxıb həzz alırdı və onlarla elə bərk dostlaşdı
ki, axırda onların yanında qaldı.

...Bir neçə gün keçdi. Birdən paytaxt camaatı təzə bir xəbər
eşitdi: bacarıqlı ustalar qızıldan və gümüşdən qəşəng pələng bir
oyuncaq qayırmışlar!

Zərgərlər bu qiymətli hədiyyəni padşah üçün saraya apardılar,
camaat isə onların dalına düşüb zərgərlərin ustalığına heyrət edirdi.
Hədiyyə Xunkar padşahın çox xoşuna gəldi, əmr elədi ki,
zərgərlərə yaxşı mükafat verilsin, qurulan oyuncaq pələngi isə
gözəl Şmaylaya bağışladı.

Qız, qızıldan qayırılmış əcaib oyuncağı görəndə bərk sevindi!
Şmayla əllərini bir-birinə vurub oyuncağı qurmaq üçün açarı
burdu. Birdən pələngin belindəki qapı açıldı, Cəllayat oradan
çıxdı.

O, Şmaylanın gözəlliyinə heyran oldu.

– Padşah qızı! – deyə oğlan sözə başladı, – mən təkcə sənin
xatirin üçün bu cür uzun və təhlükəli yol keçib bura gəlmişəm!
Mən könlümü əbədi olaraq sənə vermişəm!

Qızın da qəşəng oğlan ürəyinə yatmışdı. İndi onlar heç təsəvvür
edə bilmirdilər ki, bir-birindən ayrı necə yaşayacaqlar.
Onlar oturub, xeyli söhbət elədilər, axırda Şmayla yaylığını və
üzüyünü Cəllayata bağışladı. Sonra da, nökərlərinə əmr elədi ki,
qiymətli oyuncağı geri, zərgərlərə aparıb versinlər.

– Qoy onu təmir eləsinlər! – deyə Şmayla nökərinə tapşırdı.

Cəllayat gözəl Şmayla ilə bu cür görüşüb öz dostlarının yanına
qayıtdı.

Səhəri günü qoçaq Cəllayat saraya gəlib Xunkar padşaha dedi:

– Böyük padşah, mən cəsarət edib səndən çox böyük bir şey
xahiş edirəm – gərək qızını mənə verəsən.

Xunkar qəhqəhə çəkib güldü:

– Mənim şərtlərimi sən yerinə yetirəcəksənmi?

– İstəyirsiniz lap hamısını birdən yerinə yetirim!

– Lovğalıq çox pis xasiyyətdir! – deyə Xunkar qeyd etdi.

– Özünə inam – bu lovğalıq deyil! – deyə oğlan cavab verdi.

– Bəs, sən bilirsənmi ki, əgər şərtlərimə əməl etməsən, sənin
boynunu vurduracağam!

– Bilirəm, – deyə Cəllayat cavab verdi.

– Neynək, lap yaxşı, – deyə Xunkar padşah səsləndi. – Onda
başla görək. Əvvəlcə Şmaylanın inəyini sağ! – deyib Cəllayatın
boynunu vurmaq üçün hazırlaşan cəllada baxdı.

Cəllayat inəyin yanına gəlib xəlvətcə cibindən Şmaylanın
yaylığını çıxartdı. İnək, sahibəsinin iyini duyub oğlanı yaxınına
buraxdı.

Xunkar, Cəllayatın vedrəni süd ilə doldurub qayıtdığını görəndə
təəccüb elədi, oğlana dedi:

– İndi də bu südlə sarayın bütün pilləkənlərini üç dəfə lap
sarayın damına kimi qaçmalısan. Ancaq bil ki, bircə damcı da
süd yerə tökülsə sənin boynun vurulacaq!

Cəllayat gülümsündü və xəlvətcə Şmaylanın üzüyünü vedrənin
içinə atdı. Süd o saat dönüb qatıq oldu. Cəllayat qaça-qaça
əlində vedrə üç dəfə dama çıxıb düşdü, süddən bircə damcı da
yerə tökülmədi.

Onda padşah əmr elədi ki, gecəni Cəllayatı anbara salıb qapısını
bağlasınlar:

– Qoy bir gecədə qumla qarışdırılmış buğdanı arıtlasın, elə
eləsin ki, buğda ayrı, qum da ayrı yığılmış olsun! Əgər qumun
içində bircə dənə buğda, buğdanın içində bircə dənə qum qalmış
olsa oğlanın boynunu vurun!

Cəllayatı anbara salıb qapılarını üzünə bağlayandan sonra o,
üç dəfə yavaşcadan dedi:

– Mrısta! Mrısta! Mrısta!

O saat qarışqalar onun yanında hazır oldular.

– Sən hələ deyirdin ki, biz heç vaxt sənin işinə yaramarıq,
mərhəmətli oğlan! – deyə qarışqaların padşahı gülümsündü.

Qarışqalar isə girişdilər...

Heyrətlənmiş Xunkar səhər gördü ki, buğda bircəciyinə kimi
qumdan ayrılmışdır.

– Neynək! – deyə Xunkar padşah qaşqabaqlı dilləndi. – İndi
də get, meşəyə, pələng gətir. Sənə bir gün möhlət verirəm, bircə
saat da artıq olmaz.

Cəllayat təzim edib belə dedi:

– Ay padşah, lap çox vaxt verirsən! Sən mənə ancaq öz pələnginin
yerini göstər.

– Odur ey qəfəsdə!

– Yaxşı! – deyə Cəllayat cavab verib fit çala-çala meşəyə
getdi.

Meşədə yan-yörəsinə baxdı. Gördü ki, heç kəs yoxdur. Cəllayat
cibindən pələng padşahın bığını çıxarıb yandırdı.

O saat qoca pələng onun yanında hazır oldu və insan kimi dil
açıb Cəllayatdan soruşdu:

– Ay ağa, sən məni çağırmışdın?

– Bəli, çağırmışdım.

– Məndən sənə nə lazımdır?

– Mən istəyirəm ki, sən Xunkar padşahın pələnginə qalib
gələsən.

– Ay ağa, sənə qulaq asıb əməl etmək borcumdur!

Cəllayat öz pələngini təzəcə buraxmışdı ki, o, qəfəsə
soxuldu, padşahın pələngi o saat onun qabağında diz çöküb aman
istədi!

– Ey ağıllı və qoçaq oğlan, daha bəsdir, – deyə Xunkar padşah
özünü itirmiş dilləndi. – İndi də mənim axırıncı sualıma cavab
ver: mənim qızımın qəsrinin yolu haradandır?

– Padşah sağ olsun, sənin taxtının altından! – deyə Cəllayat
sakitcə cavab verdi.

Xunkarın əlacı kəsilib qızını qoçaq oğlana ərə verməli oldu.
O vaxtdan Cəllayatla Şmayla ömür sürüb xoşbəxt yaşayırlar
və həyatdan heç doya bilmirlər.

Bu da, bircə kəlmə də quraşdırması olmayan doğruçu nağılın
axırı.

Əfqan nağılları