Qaradağlılar/Məhəmmədkazım xan
Məhəmmədkazım  xan   Məhəmmədqasım  xanın  oğludur. Əhər  şəhərində  anadan  olmuşdu. Mükəmməl  saray  təhsili  almışdı. 1730-cu  ildə  qardaşı  Əbdürrəzzaq  xandan  sonra  Qaradağın  hakimi  olmuşdu. Məhəmmədkazım  xanın  hakimiyyətinin  ilk  illəri  Osmanlıların  ağalıq  dönəminə  düşmüşdü. 1730-cu  ilin  sentyabr  ayında  Nadirqulu  xan  Qırxlı-Avşar  Təbrizi  osmanlılardan  təmizlədi. Iki  ay   Təbrizdə  qalandan  sonra  Ərdəbilə  tərəf  yürüş  etdi. Dekabr  ayının  önlərində  savaşsız  Əhəri,  sonra  Ərdəbili  osmanlıların  əlindən  aldı. 
Nadirqulu  xan  II  Şah  Təhmasibin  (1722—1732)  adından  Məhəmmədkazım  xanı  Qaradağın  hakimi  vəzifəsinə  təyin  etdi.       
Məhəmmədkazım  xan  da  atası  və  böyük  qardaşı  kimi  Qaradağı  müstəqil  idarə  etmək  istəyirdi. Ona  görə  də  nə  Osmanlılara, nə  Şah  Sultan  Hüseynə,  nə  onun  oğlu  II  Təhmasibə,  nə  də  Nadirqulu  xana  itaətini  bildirmədi.
1734-cü  ildə  Nadirqulu  xan  Məhəmmədkazım  xanı  aldadıb,  tutdu. Saray  adamları  onu  öldürməyi  təhrik  etdilər. Nadirqulu  xan  onu  əski  ocağın,  xəlifə  ocağının  nümayəndəsi  olduğuna və  qardaşı  Əbdürrəzzaq  xanın  xatirinə     bağışladı. Lakin  gözlərinə  mil  çəkdirdi.
1747-ci  ilin  iyun  ayında  sui-qəsd  nəticəsində  öldürülən  Nadir  şahdan  sonra  Azərbaycanda  müstəqillik  mübarizəsi  başlandı. Hər  kəs  hakimlik  etdiyi  vilayəti  müstəqil  elan  edərək  asılılığa  son  qoydu. Hətta  bəzi  müstəqil  xanlar  şahlıq  eşqinə  düşdülər. 
Məhəmmədkazım  xan  da  yaxın  qohumlarının  yardımı  ilə  taxta  əyləşib  Qaradağı  idarə  etməyə  başladı. Qaradağ  xanlığının  qonşuluğunda,  Ərdəbildə  saxta  şahzadə  III  Sam  mirzə  taxt-taca  iddia  edənlərdən  biri  idi. Digər  bir  şahlıq  həvəskarı  Nadir  şahın  bibisi  oğlu  Əmiraslan  xan  Qırxlı-Avşar  qoşunla  Ərdəbilə  yürüş  edib,  Sam  mirzəni  tutdu. Edam  edib,  Təbrizə    gəldi. Məhəmmədkazım  xanı  özünə  həmfikir  edib,  şahlıq  eşqinə  düşdü. 
Əli  şah  adı  ilə  taxta  çıxan  Əliqulu  xan  Qırxlı-Avşar  (1747-1748) Əmiraslan  xana  elçi  göndərib,  onu  şah  kimi  tanımağı  təklif  etdi. Əmiraslan  xan  Əli  şahın  elçisini  öldürdü  və  asılılığını  bildirmədi. Onun  ən  yaxın  silahdaşı  Məhəmmədkazım  xan  idi. Qaradağ  qoşunundan  istifadə  edib  qonşu  hakimləri  tələb-təhdidlə,  savaşla  özündan  asılı  biçimə  saldı.  1748-ci ilin  sonunda  qardaşı  Əli  şahı  taxtdan  salıb  gözlərinə  mil  çəkən    Ibrahim  mirzə  özünü  şah  elan  etdi. Ibrahim  şah  ilk  növbədə  qorxulu  rəqib  saydığı   Əmiraslan  xana  qarşı  mübarizəyə  başladı. Əmiraslan  xan ilk  döyüşdə  məğlub  olub,  həmfikiri  Məhəmmədkazım  xanla  Qaradağa  qaçdı. Məhəmmədkazım  xan  Ibrahim  şahın  intiqamından  çəkinib,  Əmiraslan  xanı  tutuqlu  biçimdə  Təbrizə  yolladı. Ibrahim  şah  Məhəmmədkazım  xana  xeyli  ənam-ərmağan  və  xanlıq  fərmanı  göndərdi. Tarixçi  Məhəmmədhüseyn  Quddusi  bu  olay  haqqında  yazır:  «Əmiraslan  xanın  qoşunları  məğlub  olub,  dağılmışdı,  özü  də  dostu  Məhəmmədkazım  xan  Qaradağlı  ilə  Qaradağa  qaçdı. Amma  Məhəmmədkazım  xan  bəhanə  ilə  onu  tutdu. Ibrahim  xanın  əmrilə  onu  və  qardaşı  Sarı  xanla  birlikdə   Təbrizdə  öldürdülər. (Bax:  M. Quddusi,  Nadir  şah,  Bakı,  1999, səh. 214-215).    
Ibrahim  şah  Təbrizdə  altı  ay  qala  bildi. Ətrafına  150  mindən  çox  döyüşçü yığılmışdı. Məsləhət-məşvərət  yeri  isə  Məhəmmədkazım  xan  idi.  
Xorasandan  yaman-yavuz  xəbərlər  gəlirdi. Ibrahim  şah  Nadir  şahın  nəvəsi,  Rzaqulu  mirzənin  oğlu  Şahrux  mirzənin  Xorasanda  şahlıq  taxtına  əyləşdiyini  eşidib,  ora  tələsdi. Gedərkən  Məhəmməd  xan  Qırxlı-Avşarı  Təbrizə  hakim,  Məhəmmədkazım  xanı  isə  ona  nəzarətçi  təyin  etdi. Məşhəd  şəhəri  yaxınlığında  baş verən  döyüşdə  Ibrahim  şah  öldürüldü. Şahrux  mirzə  1848-ci  ilin  oktyab  ayının  2-dən  şahlığa  başladı. Bütün  Iran  hakimlərinə  fərmanlar  göndərib  əski  yerlərinə  təyin  etdi  asılılıqlarını  istədi. 
Məhəmmədkazım  xanın  Şahrux  şahdan  formal  asılılığı  vardı.
1751-ci ildən  sonra  Iran  və  Azərbaycanda  nominal  da  olsun  şah  qalmamışdı. Lakin  şahlıq  həvəsinda  olanlar  vardı. Daha  çox  həvəsi  olanlardan  biri  Urmiya  hakimi  Fətəli  xan  Araşli-Avşar  idi. Ibrahim  şahın  Təbrizə  təyin  etdiyi  hakimi,  Məhəmməd  xan  Qırxlı-Avşarı  öldürən  Dünbililər  öz  hakimiyyətlərini  elan  etmişdilər. Fətəli  xan  ellisi  Məhəmməd  xanın  qisasını  almaq  üçün  Təbrizə  hucum  etdi. Şəhəri  aldıqdan  sonra  paytaxtını  Urmiyadan Təbrizə  köçürdü. Qonşu  xanlıqları  təhdidə  başladı. Elçi  göndərib,  tabe  olmaqlarını  tələb  etdi. Məhəmmədkazım  xan  Fətəli  xanın  elçilərinə  rədd  cavabı  verdi. Bir  neçə  gündən  sonra  birləşmiş  Urmiya,  Xoy  və  Təbriz  qoşunları  Qaradağa  hücum  etdi. Məhəmmədkazım  xan  duruş  gətirməyib,  tabeçiliyini  bildirdi.
Məhəmmədkazım  xan  Qarabağ  hakimi  Pənahəli  xan  Sarıcalı-Cavanşirlə  dostluq  ilişkiləri  qurmuşdu. Aralarında  qarışılıqlı  yardımlaşma  vardı. Pənahəli  xan,  Şahverdi  xan,  II  Iraklinin  Şəki  hakimi  Hacı  Çələbi  xana  qarşı  yaratdıqları  ittifağa  Məhəmmədkazım  xan  da  qoşulmuşdu. 
Tarixçi  Molla  Məhəmməd  əl-Cari  yazır:  «Bu  vaxt  böyük  bir  ordu  ilə  Təhmuraz  xan  ilə  Irakli xan  Gəncəyə  gəlirlər  və  Şahverdi  xandan  qardaşı  Qoçu  xanı,  bacısı  oğlu  Xudada  bəyi  və  Gəncənin  digər  başçılarını   (rəislərini) girov  istəyirlər. Sonra  Pənah  xan  və  Kazım  xan  da  həmin  tələb  ilə  Gəncəyə  gəlirlər. Hamısı  bu  qərara  gəlir  gi,  Qarabağın (Gəncənin—Ə. Ç.) rəiyyətini  Hacı  Çələbinin  ixtiyarından  çıxarsınlar.
Hacı  Çələbi  Dərbənddən  qoşun  yığaraq  Ərəş  tərəfə  Bilicikə  gətirir. Vilayət  onunla  etibarlı  ittifaqda  idi. Bu  vaxt  iki  vali  ziyafətdə  olarkən  Şahverdi  xanı,  onun  qardaşı  Rzaqulu  xanı,  Pənah  xanı,  Kazım  xanı  və  başqa  rəisləri  və  onların  təbəələrini  etibarsız  sayaraq  həbs  edir. (Bax:  M.  M. əl-Cari,  Car  salnaməsi,  Bakı,  1997,  səh. 52.).
Bu  olay  haqqında  tarixçi  Mirzə  Adıgözəl  bəy  Qarabaği  də  bəhs  edib. O,  yazır:  «Məhəmmədhəsən  xan  (Qarabağdan)  qayıtdıqdan  sonra,  Pənah  xan,  qaradağlı  Kazım  xan,  Naxçıvanlı    Heydərqulu  xan  və  gəncəli  Şahverdi  xan  məsləhət  məclisi  qurdular. Onlar  belə  bir  qərara  gəldilər  ki,  bütün  Şirvan  ölkəsinin  hakimi;  azad  və  həmişəlik  sahibi-ixtiyari  olan  Hacı  Çələbi  onlarla  hesablaşmır  və  dostluq  yolunu  düzlüklə  getmir. Buna  görə  lazımdır  ki,  onu  məğrurluq  yuxusundan  oyatmaq  üçün  tədbir  görsünlər. Sonra,  ürəklərinin  sözünü  məktub  vasitəsilə  Gürcüstan  valisi  Irakli  xana  bildirdilər. Vali  də  özünü  bu  işdə  və  bu  yolda  onlarla  yoldaş  olduğunu  izhar  etdi. Onlara  yazıb  bildirdi  ki,  tezliklə  hərəkət  edərək  fürsəti  itirmədən  buraya  gəlsinlər.
Bu  xanlar  da,  səfər  tədarükü  görüb,  qoşun  və  əsgər  topladılar. Hamısı  ittifaq  edib,  hərəkət  bayrağını  qaldıraraq,  yola  düşdülər. Gəncə  şəhərindən  yuxarı,  Qızılqaya  adlı  yerdə  dayandılar. Çadırlarının  zərli  qübbələri  ayla  günəşin  fövqünə  yüksəldi.
Yuxarıda  adı  çəkilən  Gürcüstan  valisi  bunların  dördünü  də  əsarət  kəməndilə  tutdu».  (Bax:  Qarabağnamələr,  1-ci  kitab,  səh. 42.). 
Məhəmmədkazım  xanı  və  digər  xanları  əsirlikdən  Şəki  hakimi  Hacı  Çələbi  xan  azad  etdi.
Iranın  taxt-tacı  uğrunda  mübarizə  aparan  xanlardan  biri  də  Kərim  xan  Zənd  idi. Kərim  xan  Iranın  cənub vilayətlərini,  Şiraz  və  Isfahan  şəhərlərini  ələ  keçirdidkdən  sonra  1752-ci  ilin  axırlarında  böyük  bir  qoşunla  Azərbaycana  hücum  etdi.Fətəli  xan Avşarın  qoşunları  Miyana  ətrafında  onun  qarşısını  kəsərək  irəliləməsinə  imkan  vermədilər. Həyəcan  və  qəzəb  bütün  Azərbaycan  ərazisini  bürümüşdü. Əhali  xarici  işğalçını  dəf  etmək  işində  fəal  iştirak  edirdi. Baş  verən  ilk  döyüşdə  düşmən  qoşunu  darmadağın  edildi. Kərim  xanın  Iranın  müxtəlif  vilayətlərindən  topladığı  qoşun  dağıdıldı. O,  özü  çətinliklə  canını  qurtararaq  cənuba  qaçdı.
Kərim  xan  Zənd  qaçdıqdan  sonra  Fətəli  xan  Avşar  onu  tamamilə  aradan  çıxarmaq  və  qəti  olaraq  təhlükəsini  ləğv etmək  məqsədi ilə  40  min  qoşunla  düşməni  təqib  etməyə  başladı. Fətəli  xan  Isfahana  yaxınlaşarkən  qorxuya  düşən  Kərim  xan  Şirazda  möhkəmlənmək  ümidi  ilə  oranı  tərk  etdi. Lakin  Avşar  sərkərdəsinin  qəzəbindən  ehtiyat  edən  Şiraz  əhalisi  şəhər  qapılarını  onun  üzünə  bağladı. Fətəli  xan  Nadir  şahın  ağalığı  dönəmində  Şiraz  şəhərinin  hakimi  olmuşdu. Şirazlılar  onu  yaxşı  tanıyırdılar.  
Vəziyyəti  belə  görən  Kərim  xan  üç  minlik  atlısı  ilə  geri  dönməyə  və  Isfahana  qayıtmağa  məcbur  oldu. Lakin  o.  Isfahana  gəlib  çıxa  bilmədi  və  yolda  (Qəmşə  adlı  yerdə)  Fətəli  xan  qoşunlarının  ilk  dəstələri  ilə  qaşılaşdı. Sürətlə  Kərim  xanı  təqib  edən,  ona  rahatlıq  və  müəyyən  şəhərdə  möhkəmlənməyə  imkan  verməyən  həmin  dəstəyə  Fətəli  xan  özü  başçılıq  edirdi. 
Müharibənin  gedişində  Fətəli  xan,  Zənd  qoşunlarının  başçısı,  Kərim  xanın  qardaşı  Isgəndər  xanla  üz-üzə  gəldi.Təkbətək  vuruşmada   o,  Isgəndər  xanı  öldürdü. Kərim  xan  Zəndin  darmadağın  edilmiş  qoşunları  pərakəndə  halda  dağılışdı. O,  özü  əvvəlcə  Xürrəmabad,  sonra  isə  Fars  vilayətinə  qaçdı.
Fətəli  xanın  inadla  təqibindən  dəhşətə  düşən  Kərim  xan  ümumiyyətlə  Iranı  tərk  etmək  və   başqa  bir  ölkəyə  köçüb,  getmək  qərarına  gəlmişdi. Lakin  Iranın  cənubunda  sakin  olan  tayfa  başçıları,  o  cümlədən  kürdlər  ona  yardım  edəcəklərini  vəd  edərək  onun  ölkədən  getməsinə  mane  oldular. Bundan  əlavə,  Azərbaycanda  baş  verən  hadisələr  və  Məhəmmədhəsən  xan  tərəfində  Urmiyanın  mühasirəyə alınması  xəbəri  Fətəli  xanın  Kərim  xan  Zəndin  təqibindən  əl  çəkməsinə  və  dərhal  geri  qayıtmasına  səbəb  oldu. 
Bu  savaşlarda  Məhəmmədkazım  xan  Fətəli  xan  Avşarla  müttəfiq  idi. Hər  iki  xanlığın  yaxınlaşmasına  çalışanlardan  biri  Fətəli  xanın  vəziri,  Məhəmmədkazım  xanın  qohumu  Mirzə  Cavad  bəy  Ustaclı  idi.  
1760-cı  ildə  Azərbaycana  ikinci  dəfə  hücum  edən  Kərim  xan  Zənd  xanları  ətrafına  toplayıb,  Azərbaycan  hakimi  Fətəli  xan  Araşlı-Avşarı  məğlub  etdi. Sonra  xanlara  bildirdi  ki,  bu  zəfərin  qeydedilməsi  Şiraz  şəhərində  keçiriləcək. Bu  adla  xanları  aldadıb  tələyə  saldı. Tələyə  düşənlər  arasında  Qarabağlı  Pənahəli  xan  Sarıcalı-Cavanşir,  Qaradağlı  Məhəmmədkazım  xan,  Xoylu  Şahbaz  xan  Dünbili,  Marağalı  Hacı  Əliməhəmməd  xan  Müqəddəm,  Naxçıvanlı  Hacı  xan  Kəngərli,  Astarabadlı  Ağaməhəmməd  xan  Qovanlı-Qacar, Gəncəli  Rzaqulu  xan  Ziyadoğlu-Qacar,  Xəmsəli  Əmirgünə  xan  Avşar,  Sərablı  Əli  xan  Şəqaqi,  Farslı  Həsən  xan  Qaşqay  və  başqaları  vardı.
Məhəmmədkazım  xan  Şirazda  seçkin  «Ağsaqqalar  şurası»nın  üzvi  oldu. Kərim  xan  Zənd  sülhü  və  savaşı  bu  şuranın  qərarı  ilə  həyata  keçirirdi.   
Məhəmmədkazım  xanın  Mustafaqulu  xan,  Nəcəfqulu  xan  adlı  oğulları  vardı.

Qaradağlılar
Xanlar