"Əkinçi", 2 dekabr 1875, №10/Daxiliyyə
Səkkiz ildir ki, bizim vilayətimizdə təzə mirovoy və okrujnoy sudlar
qoyulubdur. Əlbəttə bu çağacan ol qaydada baxan kəslər onun yaxşı və
yamanlığını və keçən qaydadan çox əlatər olmağını biliblər. Amma bunilə belə
bəzi kəslər təzə qaydada şikvə və narazılıq edirlər və onların şikvəsinə səbəb ol
qayda özü deyil, amma bəzi əmələcat, o cümlədən advokatlar, yəni vəkillik edən 
kəslərdirlər. Bu səbəblərə təzə qaydaya yaman demək olmaz. Keçən zaman
muğrovlarımız əlindən dad edirdik, indi zakon onlardan bizləri xilas edib, ixtiyar
verib ki, işlərimizi özümüz bəyan edək və əgər xahiş edək, advokat tutaq,
hərgah bunilə belə biz öz əlimiz ilə onlara bica yerə pulumuzu veririksə, zakonda
təqsir yoxdur, təqsir bizim avamlığımızdadır ki, öz işimizdən baş çıxarmayıb
advokata pul veririk ki, bizim yerinə danışsın. Əgərçi bu halda Rusiyada vəkillər
barəsində təzə qanun bina etmək istəyirlər və bizim Tiflis şəhərində kamil
advokatlar istəyirlər bir icma bina etsinlər ki, hər kəs gedib onlar ilə müftə
məsləhət edə bilsin və fəqir-füqəraya müftə vəkil olsunlar. Amma ümidimiz
yoxdur ki, xalq ol qaydalardan xoşgüzəran olsunlar.

Dünyada heç vaxtda bilmərrə əminlik olmaz, həmişə oğru və dələduz, yəni
müftə çörək istəyən olacaqdır. Amma xalq qanacaqlı olduqcan əminlik artıq
olacaqdır. Bir hambala əlvan libas geydirib hamballıq elədəndə iki gündə ol libas
zay olmağının təqsiri libas xarab olmağı deyil, hamballıq sənətidir. Həmçinin xalq
avam olanda hər bir qayda qoyulsa, ondan şikvə edən olacaqdır. Ona binaən ki,
xalq avam olduqcan qulluq əmələcatı nadürüst ola bilir və əgər əmələcat kamil və
insaflı da olsa, avamı aldadan çox olur.

Pəs bizim əmələcatdan və advokatdan şikvə edənlər bizi əvvəl müğrovlar və
indi bəzi advokatlar soymağına səbəb biz özümüzük. Nə qədər biz avamıq, bizi
aldadan olacaqdır. Əmələcatdan və advokatlardan bizləri xilas etməklik ilə biz
xoşgüzəran olmayacayıq. Onlar olmayanda bir qeyri müftəxor bizim malımıza
şərik olacaqdır. Pəs şikvə etməyin, əvəzində səy edin, qanacağınızı artırın, yəni
elm təhsil edin ki, müftəxorların sizin tər töküb qazandığınız mülk və malınıza
şərakətliyi olmasın.

Çəyirtgə
Yek müəmma əztü pürsəm, ey həkimi-pürhünər
Mən dərin səhra bədidəm yek əcaib canəvər.
Ərrəpayəş, mardüm, kərkəssifət, əqrəbşikəm,
Mahəndam, filəndan, gavsinə, əsbsər.

Bu sözləri ilə şair keçən zəmanədə çəyirtgəni bəyan edib. Amma çəyirtgə
bizim gözümüzün yaşını ol qədər töküb ki, onu uşaqdan böyüyəcən hamı tanıyırıq.
Ona binaən onun sifətini bəyan etməyi lazım bilməyib onun ömründən və bizlərə
etdiyi zərərdən xilas etməkdən göftgu edəcəyik.

Baharın ortasında ki, payız və yazda əkilən əkin göyərib çəyirtgə
yumurtadan çıxıb zühura gəlir, ol zamanda çəyirtgə muçək boyda və qanadsız olur,
ona piyadə çəyirtgə deyirlər. Piyada olan zaman çəyirtgə 5 dəfə tülüyür, yəni ilan kimi dərisini dəyişdirir və hər tülüyəndən sonra bir az böyüklənir. Üç tülüyənəcən
çəyirtgə zəif olduğuna elə zərər etməz. Amma ondan sonra onun kiçik qanadları
əmələ gəldiyinə qüvvətlənib ziyadə zərər edir. 5 tülüyəndən sonra qanadları
böyüyüb uçduğuna ona uçan çəyirtigə deyirlər.

Çəyirtgə yumurtadan çıxıb qanad açıb uçan vaxtacan quraqlıq olanda 40 və
yağınlıq olanda 50 gün keçir.

Çəyirtgə qanad açandan sonra qalxıb şimal tərəfə uçar. Bu uçan zaman onun
ömrü 40 gün çəkir. Çəyirtgə səfər edən zaman yolda göyərtiyə rast gələndə düşüb
onu yeyir, gecə yatıb sübhdən uçar. Uçan çəyirtgə ömrünün axırında yerə toxum
salıb tələf olur. Onun toxumu dan dənəsi boyda, irəngi əvvəldən san və sonra qara
olur. Onları çəyirtgə çay kənarında və qeyri qüvvətli yerlərdə bir yay iki barmaq
yerin altma qoyar. Hər çəyirtgənin 70-əcən yumurtası olur. Çəyirtgə onun hamısını
bir yerə ya bir neçə yerə salıb sonra tələf olur. Xüsusən çəyirtgə ömrünün
əvvəlində yumurta, sonra piyada və uçan çəyirtgə olur. Onun yumurta vaxtı zərəri
olmaz. Piyada çəyirtgə əmələ gəldiyi yerə zərər edər və uçan çəyirtgə öz səfərinin
vaxtında bir yerə zərər edib qalxıb gedib qeyri yerə zərər edir. Yəni onun zərəri
çox da olsa, bir yerə olmaz.

Çəyirtgəni yumurta vaxtında tələf etmək məsləhətdir. Uçan çəyirtgə bir yerə
düşüb gedəndən sonra ol yerin bir neçə tərəfindən torpaq alıb baxanda çəyirtgənin
toxumu oraya salınmağın bilmək olur. Hərgah ol yerə toxum salınmışsa, oranı
şuxm etmək gərək ki, çəyirtgənin toxumları yerin üzünə çıxsın. Ondan sonra əgər o
yerin qışı bərk olursa, artıq zəhmət çəkmək lazım deyil, qışda soyuqdan toxumlar
özləri tələf olacaqdırlar. Amma ol yerin qışı bərk olmursa, toyuq və qeyri quşları ol
yerə çıxarmaq gərək ki, onlar toxumları yeyib tələf etsinlər. Amma toxumun qədəri
çox olanda onu zikr olan qayda ilə tələf etmək müşküldür. Ol vaxtla sərhesab
olmaq gərək ki, yazda onlardan çəyirtgə əmələ gələn kimi onları qırıb tələf edəsən.
Piyada çəyirtgəni bir neçə qism ilə qırırlar. Ya onları çalğı ilə, ya quyular və
xəndəklər qazıb çəyirtgələri onlara salıb üstün torpaqlamaq ilə və ya quru ələflərə
neft vurub onu yerə səpib çəyirtgə onun üstdə çıxanda onu odlamaqla onu tələf
edirlər. Xülasə, çəyirtgə piyada olan vaxtda onu qınb tələf etmək gərək, yoxsa
qanad açanda ələ gəlməz. Bəzi kəslər uçan çəyirtgədən öz əkinini tüfəng atmaqla
ya mis qabı çalmaqla və ya dua oxumaqla xilas etməyə sə'y edib çəyirtgə qonşunun
taxılını yeyib onunkun yeməyəndə fikir edirlər ki, ona tüfəng atmaq ya mis qabı
çalmaq bais oldu. Amma uçan çəyirtgənin tüfəngdən bakı yoxdur. Bir yerə düşüb
doyunca yeyib tüfəng atılmasa da, sübhdən qalxıb gedəcəkdir.

Çəyirtgə ilə sığırçınların davasını görən fikir etməsin ki, sığırçınlar bizim
üçün ol divanı edirlər. Əlbəttə, bizim sərçələr kəpənəkləri və cücüləri
buyuruğumuza binaən tutmurlar. Həmçinin sığırçınlar da onları yeməkdən ötrü
qırırlar. Əgər onlar həmişə çəyirtgənin dalınca getməyinə baxırsız, ona səbəb oldur
ki, sığırçın köçəri quşdur, bir yerdə qalmaz və əgər onların çəyirtgələri qırıb yerə
tökməyinə baxırsız, onlar davanı havada edirlər, onlar fövt elədiyi çəyirtgələrdən ondan biri onların ağzına düşüb qeyriləri yerə düşür. Amma sığırçın düşüb onları
yemədiyinə səbəb oldur ki, havada çəyirtgə çoxdur, yerə düşüncən havada bir
qeyrisin tutur.

Əkinçi qəzetindəki daxiliyyələr