"Əkinçi", 4 noyabr 1875, №8/Daxiliyyə
Keçən nömrələrdə Rusiya dövlətinin, xalqının və məktəbxanalarda oxuyan
şagirdlərinin hesabından xəbər verdik ki, həştad milyonacan xalqdan bir milyon
oxuyan var. Əlbəttə ol qədər oxuyana çox demək olmaz. Ona binaən ki, hər həştad
adamdan bir adam oxuyur.

Amma qeyri vilayətlərdə, məsələn, Yeni Dünya, yəni Amerika qitəsində
cəmahiri-müttəfiqə yerlərində hər 15 adamdan birisi oxuyur. Pəs Rusiya elm təhsil
etməkdə qeyri millətlərdən geri qalıb.

Bu axır zaman on illik müddətində Rusiya oxumaqda çox tərəqqi edib. On il
bundan əqdəm zikr olan oxuyanların nisfi qədər oxuyan olmayıb, amma indi
Rusiyada ol qədər oxumaq istəyən var ki, tamam məktəbxanalar dolubdurlar və hər
il də hər bir məktəbxanaya oxumaqdan ötrü ol qədər ərizə verən olur ki, onlardan
yer olmadığına beşdən bir adam götürmək olur. Ona binaən həmişə təzə
məktəbxanalar bina olunur.

Çünki ol qədər məktəbxanaları dövlət saxlaya bilməz, ona binaən hər bir
şəhərin icması səy edir ki, öz xərci ilə şəhərlərində məktəbxana açsınlar. Rus
qəzetlərini oxuyanlara məlumdur ki, onların hər bir nömründə belə məktəbxanalar
açılmaqdan xəbər verilir.

Bizim Qafqazda, məsələn Badkubə gimnaziyasında ol qədər oxumaq
istəyən var ki, keçən il 100 adamdan yer olmadığına ancaq 50 adam qəbul olub.
Pəs nə ki, ruslar, hətta bizim Qafqazda olan millətlər oxumağın xeyrini bilib tamam
məktəbxanalarımızı doldurubdurlar.

Ġndi görək bizim məktəbxanalarda oxuyanlar kimdir?

Badkubə quberniyasının sakinləri təxminən yüz min olsa, o cümlədən on
mindən ziyadə erməni olmaz. Rus ki, onlardan da azdır. Bizim quberniyada bircə
Badkubə gimnaziyası var ki, onda 500 oxuyan, o cümlədən 250 rus, 150 erməni və
100 müsəlmandır.

33 zikr olan müsəlmanlardan padşahlıq xərci ilə pansionda oxuyur, baqisi
öz xərcləri ilə oxuyurlar. O cümlədən 30-can Badkubə əhlidir ki, əvvəlinci klasa
giribdirlər, rus dili öyrənib sonra öz dadistədlərinə məşğul olsunlar. Əlbəttə, onları
elm təhsil edən hesab etmək olmaz.

Pəs bizim məktəbxanalarımızda oxuyanlar rus, erməni və qeyri
millətlərdirlər. Biz müsəlmanlar elmdən vəba naxoşluğundan qaçan kimi qaçırıq,
hətta padşahlıq xərci ilə də oxumaq istəmirik. Məsələn, Dağıstan
müsəlmanlarından Badkubə gimnaziyasında gərək 15 padşahlıq xərcilə oxuyan
olsun, amma müsəlmanlar oxumaq istəmədiyinə onlardan ancaq 13 müsəlman
oxuyur, ikisinin əvəzində rus uşaqları oxuyurlar.

Belə olan surətdə biz müsəlmanlar elm təhsil etməkdən, yəni zindəganlıq
cənginin əsasını ələ gətirməkdən qaçmaqlığa görə ol cəngdə məğlub olub mürur ilə
tələf olacayıq.

Necə tələf olmayaq ki, bizim qonşular bizlərdən birə əlli artıq elm təhsil
etməyə səy edirlər, yəni zindəganlıq cəngində onların birisi əlli müsəlmana
bərabərdir. Onların birisi qazandığı dövləti əlli müsəlman qazanır. Əlbəttə bu
səbəblərə bizim ac qarnımıza ağn, üryan bədənimizə soyuq dəyib bizləri tələf
edəcəkdir.

Ey müsəlmanlar, heç mürüvvətdirmi ki, tamam dünya bizim qonşularımız ilə belə elm təhsil etməyə səy etsinlər ki, zindəganlıq cəngində düşmənə faiq
gəlsinlər, amma bizlər Allahdan buyuruq, ağzıma quyruq deyib duraq? Ey
müsəlmanların millət təəssübü çəkən kəsləri, bir açın gözünüzü, dünyaya tamaşa
edin... Xoşa ol kəslərə ki, kim bilir, kim qazana kim yeyə, əbləh odur dünya üçün
qəm yeyə - deyib gələcəkdən bixəbər olub onun qəmini çəkmirlər!

Əkinçi qəzetindəki daxiliyyələr