Səsli qız
Sənin səsin, gözəl qız, 
Səslərin ən gözəli. 
Eşitmədim belə səs 
Dünyanı dinləyəli...
Can alıb yüksəldikcə 
Avazın pərdə-pərdə 
Çox şeylər görən könlüm 
Yenidən düşdü dərdə. 
Bülbülün səsi kimi 
Qaynayır incə səsin. 
Sanki ömrüm uzanır 
Uzandıqca nəfəsin. 
Acımazsan könlümə, 
Zildən enərsən bəmə. 
Qız, yazığam bu dildə 
Dərdimi şərh eyləmə! 
Qız, qurbanmı istərsən 
İnlətdiyin bu səsə?
Min dəfə ölsün canım 
Söyləməsin bir kəsə. 
Qəbul et qurbanımı, 
Susma, Allah eşqinə. 
Bundan sonra mənimçün 
Yaşamaq nə, ölmək nə?! 
Hər nəfəsin bir ayə, 
Vəhyi-müqəddəs kimi! 
Dünyada nemətmi var 
Bu səndəki səs kimi?
Heç birinin lütfündən 
Tapılmaz ki, bir payı. 
Bilirəm ki, dərdindən 
Ölənlərin yox sayı.
Qız, bu küskün könlümü 
Bircə sənsən güldürən. 
Sənsən məni dirildən, 
Sənsən məni öldürən. 
Məftunam mən səsinin 
Bülluri axışma! 
Məftunam gözlərinin 
Atəşin baxışına!..
Sənin incə səsində 
Dalğalanan nəşəyə! 
Qurşandım sitayişə 
“Nəfxeyi-rəbbim” deyə! 
İndi şübhəm qalmadı: 
Səsindəki qəhqəhə - 
Doğrudan cəlb edərmiş 
Sufini eşqilahə! 
Səsindəki sirri mən 
Gedib sordum dərvişə.
O məndən daha əvvəl 
Heyran imiş bu işə!.. 
Bildinmi, bilmədinmi? 
Açmadı sirr Allahı;
Dedi: “Haqqın cilvəsi 
Görünür gahi-gahi! 
Sirri-həqq hakim olmuş 
Ta əvvəldən hər yerə! 
Hər qövmin imanı var 
Bir səsli peyğəmbərə! 
Çoxdandır anlaşılmış 
Bu sirr Fərat boyunda. 
Axtarırmış o sirri 
Kür-Arazın suyunda. 
Əskilər onu sormuş 
Ağsaqqal ərənlərə;
Haqq nuru, haqq sirrini 
Qəlbilə görənlərə. 
Demişlər ki, birinci 
Gözəllik qız səsidir, 
Gözəl qızda gözəl səs 
Bu haqqın cilvəsidir!
Hər dinin əsli nədir? - 
Qaibdən gələn bir səs! 
Biçarə insanlığın 
Dərdini bilən bir səs!
Bir çox gözəl qızların 
Büllur kimi səsləri 
Azmı xilas eyləmiş 
Ölümdən bikəsləri?..
Oxudum tarixlərdə: 
Qaniçən bir hökmdar 
Bir ölkəni amansız 
Eyləmişdir tari-mar!
Altı aydan çox sürən 
Qanlı bir mühasirə, 
Tutulmuşdu çox acı 
Basqına birdən-birə! 
Yüz minlərlə atılan 
Can yağısı oxları, 
Dişlərilə çeynəyib 
Sərilmişdi çoxları. 
Doğranmış əllərindo 
Qırıq qılınc qəbzəsi, 
Boğulmuşdu köksündə 
İgidlərin son səsi. 
Yurdunu verməyənlər 
Doğranmışdı xınchaxınc. 
Tökülmüşdü yerlərə 
Dağ kimi qalxan, qılınc! 
O yanda qanlı gövdə,
Bu yanda gövdəsiz baş... 
Bir qafa çığlamışdı 
Hər qəzadan enən daş. 
Yüz minlərlə qız, qadın 
Dağılmışdı düzlərə. 
Ölüm rəngi çökmüşdü 
Saralan üz-gözlərə. 
Cənnət kimi bir ölkə 
Məzarlığa dönmüşdü.
Bir çox evlər yıxılıb 
Xanimanlar sönmüşdü. 
İşlənməmiş qalmadı 
Bir cinayət, bir günah. 
Əzmişdi insanlığı 
Ordusuyla padişah.
Haqsızlıq oldu qanun, 
Yıxıldı xanimanlar.
Hər şeydən xəbərsizkən 
Yandırıldı çox canlar. 
Qalmadı ağızlarda 
Yaşamağın heç dadı.
Bir çox yazıq quşların 
Qoparıldı qanadı. 
Əsgərsiz komandanlar 
Qırıb atdı yayını,
Fələk döndərdi zəhrə 
Bu ölkənin payını. 
Gülmək zatən yox idi. 
Ağlamaq oldu yasaq. 
Zavallı məğlub ölkə,
Sana nə hüquq, nə haqq!..
Ertəsi gün çox erkən 
Yuyuldu qaldırımlar. 
Şallaqla güldürüldü, 
Hıçqırıqla bir diyar. 
Yuyuldu divarlara 
Sıçramış qan ləkəsi.
Vay səsi susduruldu.
Əmr edildi toy sosi.
Haqqı yoxdu kimsənin 
Söz deyib, dərd açmaya. 
Bəzənib çıxmalıydı 
Gələnlər ağlaşmaya. 
Döndü, oldu qəhqəhə 
Qan qusan hıçqırıqlar. 
Çiçək səpəcək oldu
Bütün qəlbiqırıqlar.
Qan içən padişaha 
Hazırlandı istiqbal:
-	Çıxmalısan qarşıya, 
İstəyir öl, istər qal!..
Elə bil olmamışdı 
Dünənki keşməkeş də, 
Çıxdı güləş üzüylə
O bəxtəvər günəş də! 
“Mənim də qanlı, qansız 
Ciləlerim var!” deyə 
Çıxdı dərin göylərə, 
Sıçrayaraq üzməyə. 
Yüksəldikcə göylərin 
Sakit gəzən sultanı; 
Qaranlığın qalmadı 
Dodaqlarında qanı. 
Çaşdığından əvvəlcə 
Buludlar da qızardı.
-	Dünən buludların da 
Çox dönük rəngi vardı! - 
Bir az sonra onlar da 
Əkildilər, getdilər.
Yerdə qalan buludlar 
Matəmi tərk etdilər. 
Kimdir bu sultan deyə 
Sordular bir-birindən; 
Eşidincə adını
Ah çəkdilər dərindən. 
Ağardılar qorxudan, 
Çəkildilər dağlara; 
Sırmalı bəxtəvər də 
Qonaq gəldi bağlara. 
Bilmirəm gördünüzmü 
Sabah vaxtı çiçəklər; 
Çıxınca çaşqın günəş,
Nə dadlı mahnı söylər?! 
Bu qıldıqsız günəşin 
Sehr var baxışında.
Bir kərə göründümü 
Göz yaşı axışında; 
Çiçəkli kirpiyində 
Yaşdan əsər qalmayır, 
Qaşqabaqlı buluddan 
Bir salam da almayır... 
Nəşədən hallanırlar... 
İçirlər zövqü incə... 
Çiçəklərdə dadə vardır, 
Ta qaranlıq gəlincə...
-	Ömürdəndir bir gün də, 
Ey çiçək, sevin, haydı!
-	Ya batmayaydı Günəş, 
Ya çiçək olmayaydı!..
-	Bir də ki, bu həyatda 
Günəşmi yalnız batan?
Az qaldı deyəcəkdim 
Bütün həyat bir yalan!..
-	Həyat yalan olsaydı,
Bir coşqun çiçəklər nə?.. 
Yox, bir günlük də olsa 
Həyat həyatdır yenə!.. 
Dünən bir nişan yoxkən 
Bağda səsdən, səmirdən. 
Enincə dağdan Günəş 
Quşlar da coşdu birdən. 
Qarışdı qaqqıltılar 
Büllur səsli cəhcəhə; 
Yüksəldi hər budaqdan 
Bir nazənin qəhqəhə!.. 
Sanki birdən çalındı
Qumrov, kaman, nayla ney, 
Doldu şirin səslərlə 
Kölgəli bağ, boz güney... 
Məgər bəzən həyatla 
Ölüm qardaş olurmuş: 
Uçuşurdu yanaşı 
Göyərçinlə qızılquş!.. 
Qorxmadan üzə çıxdı 
Eldən qaçan qırqovul. 
Yumuşaldı ürəklər 
Qalmadı şeytan, çuğul... 
Zalımın bəxti üstün 
Məzlumların ahından; 
Quşlar nə gözləyirdi 
Ölüm padişahından!? 
Quşlar da, bax, gözəl qız, 
Coşdu o gün sənin tək; 
Onlar da sərdi, durdu 
Yollara səsdən ipək.
Bütün şəhər silkinib...
Əsər qoymadı pasdan, 
Dünənki matəm hanı? 
Doğrudan çıxdı yasdan. 
Düşmən şalım gəlişi 
Qanuni bayram oldu.
Bir çox dərdli ürəklər,
Qanlı sevinclə doldu. 
Qəribə şeydir insan:
Al əlindən canını,
İstəyirsən ovucla 
Hortlat axan qanını.
Qoparıb əz qəlbini 
Əylən çırpınmasilə, 
Sürükləyib yerlərdə 
Beyninin bağasilə,
Heç baxma, istəyirsən 
Saflığa, günaha əs; 
Bir yırtıcı cəllad ol, 
Doğra parça-parça, kəs. 
Qadınsa, tut, boğ onun 
Qan qusan fəryadını, 
Qoy çıxarsın yadından 
Sevdiyinin adını.
Qızsa, atın döşündə 
Ləhlət gün qızmarında. 
Gəlinsə hərraca qoy 
Əsirlər bazarında.
Sonra çəkil, uzaqdan 
Məğrur baxışla bir bax! 
Görəcəksən ölənlər 
Baldırında bağırsaq: 
Sənin qanlı əlində 
Bitməz qüvvət var deyə, 
Hazırdır bağışlayıb 
Dadsız-dadsız gülməyə. 
Bu yoxsul insanları 
Qırdırdmmı bir kərə, 
Qəhrəman olacaqsan, 
Düşəcəksən dillərə. 
Keçmişdə coşmayırdı 
Məzlumun qanlı kini;
O zamanlar güc idi 
Xalqın yeganə dini. 
Səyirdərək darğalar 
Sağa-sola atını,
Seçdilər əhalinin 
Yoxsulunu, tatını;
“Şah keçəcək yolları 
Kirlətməsinlər” deyə, 
Yolçularla yanaşı 
Qovdular dal cərgəyə. 
Ordu tirəndazları 
Girdilər ellik bağa, 
Çalışdılar qalmasın 
Ağacda bircə qarğa. 
Saçaqlı xalılarla 
Bəzəndi bağlı çarşı, 
Bayraqlı minarələr 
Yüksəldi göyə qarşı, 
Kəlisa qülləsində 
Çalmdı zorba çanlar.
Az qaldı deyəcəkdim 
Mədən də zordan anlar.
Danqırtıyla ötdü çan, 
Hazırlandı baş keşiş; 
Məscid həyətində də 
Eyniylə canlandı iş; 
Danışdı şişman xoca 
Üç saatdan yuxarı,
Hazır qıldı beyətə 
Mömün müsəlmanları. 
Xaçilə keşiş çıxdı 
Məshəfılə şeyxana; 
Çıxdılar istiqbala 
Xaçla məshəf yan-yana. 
Əllərində sür təsbeh, 
Gümüşlü buxurdanlar, 
Nazlanaraq səkirdi 
Haqqdan qaçan insanlar. 
Damağı çağ, kefi kök, 
Qamı tox tacirbaşı 
Dingildəyib gedirdi 
Şeyxlərlə yanaşı.
İnsan əlindən yerə 
Düşməzdi iynə atsan; 
Yalnız küçələr deyil, 
Evlər gətirdi insan. 
Dırmaşmışdı uşaqlar 
Mazqallı divarlara. 
Boylanıb dururdular 
Ürkək, zəif, avara!.. 
Dam üstündə qızlarm 
Solğun dodaqlannda, 
Boylanan gəlinlərin 
İslaq yanaqlarında 
Solan hüznün yerində 
İndi vardır bir maraq. 
Nə çiçəklər yetirir 
Bu qan qoxulu torpaq!
Sayılırkən əvvəldən 
Bir ölkənin pənahı, 
Qarışmışdı xalqma 
Ölkənin məğlub şahı. 
Şahın bu gün ağır daş 
Asılmışdı boynundan, 
Çıxmayırdı əlləri 
Xələtinin qoynundan. 
Keçən gündə edərkən 
O, Allah iddiası,
İndi bu son cəlala 
Kəsildi, durdu ası.
Gir yerə, ey padişah! 
Sənin bu boş başmdan 
Nələr çəkdi məmləkət 
Bir soruş göz yaşmdan. 
Açıldı bayraqlar, 
Çalındı boru;
Fələk görməmişdi 
Bu vurhavuru.
Toz ərşə dayandı,
Göy dumanlandı; 
Torpaq şaha qalxdı,
Toz da canlandı. 
Qıvrıla-qıvrıla 
Boz bir əjdaha;
Gəlirdi salama, 
Büzülmüş şaha. 
Böyüdü, canlandı 
Donuq nöqtələr...
- Onlar atlılardır, 
Nöqtə nə gəzər;
Bir az yaxşı dinlə, 
Hey qıya bir bax? 
Dördnala gəlirlər 
Atlar çaparaq! 
Düşmənin də olsa 
Bax, bir az əylən. 
Özləri igiddir, 
Atları köhlən. 
Olunca kefm kök, 
Yollar da həmvar. 
Qızışmış atlarda 
Başqa ləzzət var!
O gün doğrudan da 
Coşmuşdu atlar. 
Uçaraq yetişdi 
Qırx, əlli çapar. 
Yanaşıb ədəblə 
El qarğamı şa; 
Dedilər yoldadır 
Gərdüneyi-şah.
Qaçdı məğlub şahın 
Bəti-bənizi,
Coşdu, dalğalandı 
İnsan dənizi.
İstidən bayıla, 
Dərddən boğula; 
Birdən bütün başlar 
Çevrildi yola. 
Gözlər qıyılaraq 
Qaşlar çatıldı. 
Qələnin bürcündə 
Toplar atıldı.
Bəzəkli qurbanlar 
Sərildi yerə.
Parladı bıçaqlar 
Tək bircə kərə...
Əvvəl bir sızıltı...
Sonra təpinmə...
- Dinmə, yazıq heyvan, 
Ölsən də, dinmə! 
Çevrilmiş gözünlə 
Yollara bir bax:
Bu gələn gərdunə 
Uğursuz qonaq; 
Bilirsənmi, qan!.. 
Heyvan qanı içər, 
İçməyə qan istər, 
Olmasa insan.
Bax belə alqışla, 
Çırpınıb dur da...
Sənin də payın var 
Bu vurhavurda!
Belə bir cəlalı 
Görməmisən sən; 
Qabaqda Qıratın 
Üstündə gələn,
O seyrək saqqallı, 
Buxağı salla;
Yeddi tuğ ardınca 
Gələn cəlalla;
O qanlı şərabdan 
Doymayan Xaqan. 
Səndən qan istəyir, 
Bilirsənmi, qan!..
Nodənsə qatilləri 
Boğmayırmış göz yaşı... 
Gəldi uğursuz Xaqan, 
Əyildi xalqın başı. 
Baxaraq azğın-azğın 
Qan daman gözlərdə, 
Ürəkdən məğlub şahın 
Əyləndi sözlərdə. 
Qalxdı başlar səcdədən, 
Başlandı çirkin hesab. 
Dodaqlar üzəngidə - 
Öpüldü çaxçur, corab. 
Samur kürkün ətəyi 
Öpüldükcə marçamarç; 
Ayini təqdis etdi 
Məshəf ilə qızıl xaç.
Nə fitvalar çıxardı 
Acgözlü yaltaq xoca! 
Keşiş də xaç çevirdi 
Yalan qusdu bolluca. 
Din bir çəkuzandısa, 
Həm uzanır, bükülür; 
Həm qaynar qətran olur, 
Boğazlara tökülür.
Sehrli bir halı var,
Haqq çıxarır yalandan. 
Yeni bir fitva tapır 
Hər olandan-qalandan... 
Qalmadı dal cərgədə 
Burda da tacirbaşı.
Keşiş, xoca, bir yerdə 
Durmuşdular yanaşı. 
Əslisi gəldi sanki 
Bağrı yanıq Kərəmin. 
Edilən dualara 
Ürəkdən dedi: “Amin!” 
Ağsaqqallı bir qoca 
Bir ehtişam əsiri; 
Uğursuz hökmdarın 
Beş tuğlu baş vəziri -
Yetirdi məğlub şaha 
Buyruğunu Xaqanın: 
“Malın, mülkün bizimdir, 
Amanda, ancaq canın. 
Qarşı çıxdın Xaqana, 
Tutmadı, söndü baxtın. 
Qılınc çaldıq, qazandıq, 
Bizimdir tac və taxtın”. 
“Yaşasın”, bağırtısı 
Qopunca hər bir yandan, 
Hərəkət əmri verdi 
Lələkli baş komandan. 
Dal qılınc rikabdarlar 
Yarıb keçdi irəli.
Yol açdı gərdunəyə 
Bağrışaraq sərsəri.
Beləcə əski parça 
Bir çırtmayla atıldı;
Bütün bu ölkə xalqı 
Çox ucuzca satıldı.
Qaldı bütün kənarda 
Can verənlər, ölənlər. 
Satışı təsdiq etdi 
Tox qarınla gülənlər. 
Axşam çökdü şəhərə,
Bir südlü, aylı axşam. 
Çoxlu xəbər gətirdi 
Şivənli, vaylı axşam... 
Ürkək gəzən kölgələr 
Qorxurkən bir-birindən, 
Göz vurdu yıldızlar da 
Göylərin kəfkirindən. 
Hıçqırdı yer bu doğru,
Bir bax ki, göy nə hayda? 
Solğun dodaqla güldü 
Hər dərdə solğun ay da... 
Ondan gözəl bu zülmü 
Bir can ki, görməmişdi. 
Qırğında fırlanarkən 
Ay sanki görməmişdi... 
Aydan cavab almalı 
Ac, kimsəsiz qalanlar... 
Çaş-baş olub baxırdı 
Aydan soraq alanlar... 
Axşam düşüncə susdu 
Öz yoxluğilə Allah.
Allah yerində qaldı 
Töyşüklü bir yanıq ah!..
Yoxsullar boğulurkən 
Bu qanlı, yaslı vayda, 
Xaqan dalmışdı eyşə 
Bağlardakı sarayda. 
Mərmər sütunlu qəsrin 
Sarmaşıqlı eyvanı; 
Çıraqlarla bəzənmiş 
Nurladırdı hər yanı. 
Çiçəkli köşkü axşam 
Bəzətmişdi əski şah. 
Xaqan demişdi: 
“İndi Kef etməmək bir günah. 
Mənim sadiq vəzirim, 
Gəl, gəl baxaq hesaba: 
Vəzirimin saqqalı 
Boyansın bir şəraba!” 
Gül əndamlı saqilər 
Dad qatınca kəlamə. 
Yaşıl çarşaf sərvlər 
Dikildilər səlamə. 
Uçuşdu rəqqasələr 
Baş vəzir əl çalınca. 
Mərmər döşləri üryan 
Baldırlar da yalınca... 
Atıldı nazlı qızlar, 
Töküldü tellər üzə.
Min yerdən “can!” deyildi 
Hər axan süzgün gözə... 
Gülərkən gül üzlü qız, 
Minalı, güllü qabda; 
Büllur əyaqda coşdu 
Dünya görən şərab da. 
Dumanlandı beyinlər, 
Süzüldü gözlər tamam. 
Əl-ayaqlar göynədi,
Əzildi sözlər tamam. 
Çıxardı sanki yaddan 
Axıtdığı qanları;
Səvərdi sayqısızca 
Orda komandanları. 
Xumarlandı gözləri 
Çıplaq qadınların da. 
Sərildilər yerlərə 
Xaqanın yanlarında.
Yüksəldi hər tərəfdən 
Şəhvətli, kirli səslər; 
Alınlarda dolandı 
Ölüm iyli nəfəslər... 
Göründü şəhvət açıq 
Xaqanın sözlərində; 
Ədəbsizlik qabardı 
Bərəlmiş gözlərində...
Qaçışın, yazıq qızlar, 
Boğsunlar, ölüm barı!
Yox, ölüm dadlı isə 
Oynayın, gülün barı!
Bu axşam səs çıxarmaq 
Deyil həddi kimsənin. 
Günahın ondadır ki, 
Adm qadmdır sənin.
Elə isə durmadan 
Dincəlmədən çal-çağır; 
Batdımı gözəl səsin, 
Bağır deyirlər, bağır!.. 
Ey süzən qumral qadın, 
Yazıqsan, süzmə belə! 
Qurtarış yoxdur sənə, 
Canını üzmə belə!.. 
Göstərdilər Xaqana, 
Kəsmə telli bir qızı; 
Dedilər ki, “bu Sara - 
Ölkəmizin yıldızı”.
Fərqi yox, qoy süzülsün, 
Baxsın belə dərindən; 
Nə anlar sərxoş baxış, 
Saranın gözlərindən!? 
Kim ki, Saranı gördü 
Çəkdi xeyli yanıq ah.
Bir şey qanmadı ondan 
O qəlbi kor padişah.
O qızıl gül damlayan 
Meyli dodaqlarında; 
Pənbə rəngi qızardan 
Pənbə yanaqlarında;
Hər dəfə çağrılanda 
Ürkək gəlişlərində; 
Qorxusundan ağaran 
O incə dişlərində;
Fikri dərinləşdirən 
Qıvırcıq saçlarında; 
Qüdrətin qələmiylə 
Çəkilmiş qaşlarında; 
Dolğun döşdən qabarmış 
Töyşüklü sinəsində; 
Dünyanı alt-üst edən 
Canlı, büllur səsində;
Parlayan aləmləri 
Anlarım qan içənlər?!
Nə bilir çiçək nədir.
Kor gəlib, kor keçənlər?! 
Kar olanlar dünyanın 
Mənasız hay-huyundan; 
Nə anlardı Saranın 
Orta, oynaq boyundan?! 
Donuq bir şey göründü 
Duyğusuz padişaha; 
“Oxusun!” əmri çıxdı, 
Sara coşdu bir daha.
Can verən sərxoş gecə 
Ölürkən yorğun, əzgin - 
Coşdu qızın səsində 
Ölkədə qaynayan kin. 
Boş yerə bir ölkənin 
Haqsızca axan qanı; 
Saranın dodağında 
Canlandı, oldu mahnı!..
XX əsrin şeirləri