Avşarlar/Avşar elinin tarixi rolu, coğrafiyası və yayılma arealı
Tarixçi F. Sumer avşarlar haqqında mükəmməl bilgi verəndən sonra yazır ki, bu  məlumatlardan  da  göründüyu  kimi,  avşarlar  tariximizdə  ən  davamlı  rol  oynamış  böyük  bir  boydur. Bu  baxımdan  heç  bir  oğuz  boyu  onunla  müqayisə  edilə  bilməz. Burada  avşarlar  haqqındakı  məlumatların  xülasəsini  vermək  yerinə  düşərdi.
Rəşidəddinin  «Türklərin  tarixi»  fəslində  avşarların  hökmdar  yetirən  5  boydan  biri  olduğu  yazılır. Buradan  onların  oğuzların  islamiyyətdən  əvvəlki  tarixlərində  də  ən  mühüm  rollar  oynamış  boylardan  biri  olduğu  nəticəsi  çıxır.
Səlcuqlar  dövründə  öz  fəaliyyətləri  ilə  qaynaqlarda  iz  buraxmış  3-4  boy  var  ki,  onlardan  biri  də  avşarlardır. Göründüyü  kimi,  əfşarlar  XII  əsrin  ikinci  yarısında Xuzistanda  və  ona  qonşu  yerlərdə  40  ildən  artıq  sürən  bir  bəylik  qurmuşlar.
Avşarlar  XVI  əsrdə  kayı  boyundan  sonra  ikinci  olmaq  üzrə  Anadoluda  ən  çox  yer  adına  sahib  boydur. Bu  onların  Anadolunun  fəth  edilməsi  və  məskunlaşdırılmasında  ən  mühüm  rol  oynamış  boylardan  biri  olduğunu  göstərir.
Yazıçıoğlu  Əliyə  görə,  Qaraman  oğulları  avşarlara  mənsubdur. Bu  çox  mümkündür.
Avşarlar  oynadıqları  böyük  tarixi  rola  baxmayaraq,  XIV  əsrdə  Hələb  bölgəsindəki  qələbəlik  türkmən  icmasını  meydana  gətirən  üç  boydan  biri  idi. XIV  əsrdən  son  dövrlərədək  Anadoluda  və  Iranda  fəaliyyət  göstərən  avşarlardır. Bu  avşarlar  XIV  əsrdə  Zülqədərli  bəyliyinin  qurulmasında  (imanlu  avşarı),  Sisin  (Kozan)  fəthində  və  məskunlaşdırılmasında  iştirak  etmişlər.
XV  əsrdə  avşarlar  ağqoyunluların  fəaliyyətində  də  iştirak  etmişlər. Bunun  nəticəsində  onlardan  bir  qismi  Irana  getmişdir. Səfəvi  dövləti  qurulduqda  isə  Anadoludan  Irana  yeni  avşar  obaları  köçdü,  beləliklə  Iranda  qüvvətli  bir  avşar  varlığı  meydana  çıxdı. Bu  afşarlara  mənsub  olan  Nadir  böyük  uğurlar  qazanaraq  Səfəvi  hakimiyyətini  öz  hakimiyyəti  ilə  əvəz  etdi. Avşarlar  öz  siyasi  hakimiyyətlərini  itirdikdən  sonra  da  varlıqlarını  davam  etdirdilər. Bu  gün  Irandakı  qələbəlik  türk  ünsürünün  mühüm  bir  qismi  avşarların  törəmələridir.
Anadoludakı  avşarlara  gəlincə,  onlardan  bəzi  obalar  hələ  XVI  əsrdən  etibarən  burada  yerləşməyə  başlamışdır. Onların  böyük  hissəsi  XIX  əsrin ikinci  yarısına  qədər  köçəri  olmuş,  sonra  əsasən  Kayserinin  Pınarbaşı,  Sarız  və  Tomarza  qəzalarında  yerləşmişlər. (Bax: F. Sümer, Oğuzlar, Bakı, səh. )   
Iranda Fars əyalətində (ostanında) yaşam sürən Qaşqay elinin tərkibində avşarların bir neçə tayfa-tirəsi var. Qaşqayların farsimədən, əmələ və böyük kəşkuli tayfaları arasındakı bulverdi, avşar-kermani, qırxlı, imirli, qasımlı, əmələ-qasımlı, arıxlı, papəti, qutlu və qutulu tirələrinin hamısı avşarlardır.
Şahsevən elinin aparıcı və nəcib oymağı sarıxanbəylilər avşar əsillidirlər. Bu eli yaradan oymaqların əksəriyyəti avşar idilər. Inanlı avşar köklü oymaq sayılırdı. 
Bir çox tarixçilər (Rzaqulu xan Hidayət, Mirzə Camal Cavanşir, Rzaqulu bəy Vəzirov) Cavanşir elini avşar köklü hesab edirlər. 
XVIII yüzilə aid ərəb əlifbası ilə yazılmış sənədlərdə, həmçinin məşhur Azərbaycan coğrafiyaçısı Qafur Rəşad Mirzəzadənin 1920-ci ildən qabaq çap etdirdiyi bir xəritədə Abşeron adı Əfşaran şəklində yazılmışdır. Açması avşarların yaşadığı yer deməkdir.
Avşar eli qədim zamanlarda, XIII yüzildə Həmədan və Əxlat ətrafında yaşayırdılar. Tarixçi Əhməd Zəki Vəlidi Toğan yazır: «Avşar boyu   Xarəzmşahlar  dövründə  də  güclü   qəbilə   kimi   Həmədan   və  Əxlat  ətrafında  ətrafında  yaşamışdır.  Cəlal  əd-Dinin   bunlardan   aldığı   qənimətlərin   yalnız   beşdə   biri  (xüms)   30000  qoyundan   ibarət   idi.  (Bax: Ə. Z. V. Toğan, Azərbaycan, Bakı, 2007, səh.39-40).
Həmədanın Əsədabad bölgəsindəki Qızılüzən çayının və ona qoşulan Talvar çayının vadisində yaşayan əhali avşar soyuna mənsubdurlar. Həmədanın dağlıq bölgəsi avşarların yurd yeridir.
Kərəcin cənub hissəsində Əfşariyyə adlı bölgə var. Oranın yaxınlığında Iştəharud bölgəsinin əhalisi  də əsasən avşarlardan ibarətdir. 
Avşarların daha çox məskunlaşdığı ərazilərdən biri də Urmiyadır. Urmiyanın Dol mahalında avşarlar binə bağlamışdılar. Dol mahalı Qaşqagədikdən Xantavusa qədərdir. Oranın məsafəsinin uzunluğu təxminən 5 ağacdır. Tarix kitablarında yazılır: «Dol mahalı Urmiya gölünün sahilində yerləşir. Kiçik olmasına baxmayaraq çox abaddır. Dol qərb tərəfdən Kurd, Meh dağları, şimaldan Baranduz mahalı ilə həmsərhəd idi. Dol mahalında Urmiya gölü sahilindən külli miqdarda duz əldə edilirdi. Mahalın kəndləri əsasən onun mərkəzində uzanan bağ-bağatlı geniş Zirə və Naznaz dərələrində yerləşirdi. Həmin kəndlərin birində, Səmədlidə  mahal bəyləri yaşayırdılar.Dolun tabeliyində Rəşki-Sultanava, Pirəli, Kamanə, Nizava, Nara, Oğul Daşağıl, Birinci Kənan, Ikinci Kənan, Bərdəxoş, Nazlı, Papaz, Zivə, Jarava, Şeytanava, Samurta, Xudrava, Dölə, Dördbənd, Talava, Cuşbər, Balıstan, Xan, Tavus və Təzəkənd kəndləri var».  XVII yüzildə Urmiya hakimi Kəlbəli xan Qasımlı-Avşar Dol mahalını Gündüzlü (Qaroğlu) oymağına vermişdi. Gündüzlü oymağı orda kənd salıb, arx çəkib, ağac əkmişdi. Kəlbəli xan Binab  və Nazlı mahallarını Bərduk qalasından Mehranruda qədər olan yerləri Avşar elinin Kəhkəhli oymağına vermişdi. Binab mahalı Marağa şəhərinin 16 km-də yerləşirdi. Mərkəzi Binab qəsəbəsi idi. Əhali Sofiyançayın suyundan istifadə edirdi. XVIII-XIX yüzillərdə burda bir karvansara, həftə bazarı və bir neçə dükan vardı. Nazlı mahalının ərazisi 96 kvadrat km-dən ibarət idi. O, şimaldan Ənzəl, şərqdən Urmiya gölü, cənubdan Sumay, qərbdən Urmiyanın özü ilə həmsərhəd idi.    Kəlbəli xan Qasımlı Qırxlı oymağını Rövzə çayının sahilində yerləşdirmişdi. Rövzə mahalı şimaldan Sumay, şərqdən Nazlı, cənubdan Tərgəvər, qərbdən Urmiya ilə sınırlanır. Sənədlərdən görünür ki, Rövzə mahalına 25 böyük və kiçik kənd bağlı idi. Əhali əsasən heyvandarlıqla və əkinçiliklə məşğul idi. Mahal bəyləri Lar adlı böyük bir kənddə yaşayırdılar. Kəlbəli xan Urmiya şəhərinin ətrafını Qasımlı, Araşlı, Imanlı oymaqlarına vermişdi. Bura qədimdə Urmiya mahalı adlanırdı.   
Avşarların ən çox cəmləşdiyi bölgələrdən biri də Tikabdır. Tikab tarixi, coğrafi ədəbiyyatlarda Tikabi-Əfşar, Avşar Tikabı adlanır. Bəzi qaynaqlarda Təkab kimi xatırlanır. Tarixi kitablarda mahal haqqında yazılır: «Təkab,  şimaldan  Sərəs,  Qaraağac,  cənubdan  Miranşah,  şərqdən  Ənguran,  qərbdən  Sayınqala  mahalları  ilə  həmsərhəddir.  Mahalın  ərazisi  dağlıqdır.  Keçən çağlarda bulaqlar  və  buradan  axan  yeganə  Təkəb  çayı  əhalini  su  ilə  təmin  edərdi.  Təkab  mahalı  çox  geniş  əraziyə  malik  olduğu  üçün  inzibati  cəhətdən  Tikantəpə  və  Aşağı  Təkab  nahiyyələrinə  ayrılırdı». XVII yüzildən sonra Təkab  mahalının  ümumi  inzibati  mərkəzi  mühüm  ticarət  və  strateji  əhəmiyəti  olan  Tikantəpə  kəndi  idi.  Burada  dükanlar,  həftəbazarı  və  hamam  var  idi.
Avşarların daha çox yaşıdıqları bölgələrdən biri də Sayınqala  mahalıdır. Hazırda Şahindej adlanır. Tarixi kitablarda mahal haqqında yazılır: «Marağanın cənub-şərqində  yerləşən  bu  mahal  şimaldan  Əcirli,  Çahardol  mahalları,  cənubdan  Saqqız  mahalı,  şərqdən  Təkab  mahalı,  qərbdən  Bokan  mahalı  ilə  həmsərhəddir.  Əhali  əsasən  maldarlıqla  məşğul  idi. Mahal  onun  qərb  sərhəddindəki  Cığatu  çayının  Sarıq  qolu  və  burada  mövcud  olan  çeşmələrin  suyu  ilə  təmin  edilirdi.  XVIII, XIX yüzillərdə Sayınqaladan  başqa  yerlərə  gedən  yollar  (Miyandab  və  Təkab  yollarını  istisna  etməklə)  yararsız idi.  Nisbətən  əlverişli  olan Miyandab  və  Təkab  yolları  da  yağışlı  və  qarlı  günlərdə  keçilməz  olurdu. Mahalın  cənub-qərbində  Kirifli (Kərəftu adlanır)  dağı  uzanır.  Orada  bir  sıra  mağaralar  vardır.  Dağın  müxtəlif  yerlərində  və  mağaraların  divarlarında  çoxlu  daşüstü  təsvirlər  və  yazılar  vardır.Mərkəzi  Kürdistan əyalətinə  gedən  yol  üzərində  yerləşən  Sayınqala  kəndi  müəyyən  strateji  və  hərbi  əhəmiyyətə  malik  idi.  Sayınqalada  Böyük  xan,  Mirzəcan,  Qırx  ayaq  və  Şah  Məhəmməd  Novdanı  adlı  çeşmələr  axırdı.  Çox  güman  ki,  kənddə  müdafiə  əhəmiyyətli  Sayın  adlı  qalanın  olması  ilə  əlaqədar  olaraq  ona  həmin  ad  verilmişdir». Şahindej ətrafında Avşar elinin Araşlı və Qasımlı oymaqlarının tayfa-tirələri yaşayırlar.
Avşarların yaşadıqları bölgələrdən biri də Qoşaçaydır. Hazırda Miyandab adlanır.   Tarixi kitablarda mahal haqqında yazılır: «Miyandab mahalı Marağanın cənub-qərbində,  Urmiyə  gölünün  sahilində  və  tam  düzənlikdə  yerləşmişdir.  O,  şimaldan  Kavdil  kəndi,  cənubdan  Tatau,  şərqdən  Cığatı  və  qərbdən  Urmiyə  gölü  ilə  həmsərhəddir.  Miyandabın  havası  istiyə  maildir  və  ərazisinin  müəyyən  hissəsi  bataqlıqdır.  Burada  ilin  bütün  fəsillərində  mal-qaranın  otlaması  üçün  yaş  yem  olduğu  üçün  qoyunçuluq  geniş  yayılmışdır. Mahalın  mərkəzindən  əlavə,  onun  böyük  kəndləri  olan  Qabanava  və  Zənciravada  da  həftəlik  bazar  təşkil  edilirdi.  Miyandabı  başqa  şəhər  və  mahallarla  rahat  karvan  yolları  birləşdirir. Mahalın  mərkəzi  Miyandab  qəsəbəsi  idi  Xanlığın  başqa  mahallarına  nisbətən  burada  ipəkçilik  daha  artıq  inkişaf  etmişdir».
Təbriz şəhəri avşarları kök saldığı qədim şəhərlərdən biridir. Evliya Çələbi «Səyahətnamə» adlı əsərində Təbrizin zadəgan və əyanları haqqında yazır: «Xeyli zadəgan və əyanları vardır. Lakin avşar, dümbülü, dümyülü, xələç, tərəkəmə, göydolaq tayfaları çoxdur». (Bax: E. Çələbi, Səyahətnamə, Bakı, 1997, səh.25). Ünlü səyyah əhalinin dilindən danışarkən avşar tayfasının özlərinin özəl ləhcəsi olduğunu qeyd edir.
Avşarların yaşadıqları yörələrdən biri də Savədir. Savə Hovmə, Cəfərabad, Zərənd, Xərqan, Məzliqan, Novbəran bölgələrindən ibarətdir. Bu bölgələrdə 729 kənd və qəsəbə qərar tutur. Xərqan avşarların cəmləşdiyi bölgələrdən biridir. Oranın təxminən 250 km uzunluğu, 80 km eni var. 200-dən çox qəsəbə və kənd yerləşir. Əhalisinin hamısı türkdür.
Avşar elinin binayi-qədimdən məskunlaşdığı bölgələrdən biri də Qarabağdır. Əski tarixçilər Qarabağı avşarların vətəni hesab edirlər. Qarabağda Avşar elinin araşlı oymağı binə bağlayıb. Hazırda Ağcabədi bölgəsində Avşar adlı 3 kənd, Araşlı adlı yurd yeri var. Həmin bölgədəki Hüsülü kəndinin ən böyük tayfalarından biri Ərəşli adlanır. Qarabağ Arazbarında Ərşə adlı başqa bir yurd yeri avşarların nişanəsidir.
Kermanşahın dağlıq hissəsində avşarlar özlərinə yurd qurublar.
Bocnurd və Kaşanın cənub bölgələrində kompakt halda yaşayan avşar obaları var.
Nişapur və Səbzvarın arasında avşarlar qədim dövrlərdən bəri yaşam sürürlər.

Avşarlar