Qaradağlılar/Qaradağ vilayəti
Qaradağın  mərkəzi  Əhər  şəhəridir. Əhər  həm  də  mərkəzi  bölgənin  başkəndidir. Mərkəzi  bölgəyə  Göyçəbel,  Üçhaça,  Bozquş, Azğan  və  Qışlaq  kəndistanları  bağlıdır. Kəndistan-inzibati  vahid  kimi  Quzey  Azərbaycandakı  kənd  sovetlərinə  bənzəyir. Bölgəyə  bəxş  adlanır  və  bəxşidarlar  tərəfindən  idarə  olunur. Şəhər  başçısına  isə  şəhridar  deyilir.
Qaradağın  ikinci  bölgəsi  Horand  adlanır.  Inzibati  mərkəzi  də  Horand  qəsəbəsidir. Horand  bölgəsi   Çahardangə,  Düdəngə,  Tiklə,  Yaft  və  Vərgahan  kəndistanlarını  birləşdirir.
Qaradağın  üçüncü  bölgəsi  Vərziqandır. Vərziqan  bölgənin  inzibati  mərkəzi  olub,  çevrəsində  Şimali  Üzümdil,  Cənubi  Üzümdil,  Sina  və  Bəkrabad  kəndistanlarını  cəmləyir.
Qaradağın  dördüncü  bölgəsi  Xərvənədir. Xərvənə  qəsəbəsi  bölgənin  inzibati  mərkəzidir. Bu  bölgənin  içində  Mərkəzi  Dizmar,  Cuşin  və  Ərəzil  kəndistanları  var.
Qaradağın  ikinci  böyük  şəhəri  Kəleybərdir. Kəleybər  şəhərində  də  şəhridarlıq  var. Bu  şəhər  həm  də  bölgə  mərkəzidir. Kəleybər  bölgəsinə  Meşəpara, Yaylaq,  Abışəhmədi,  Mövlan  və  Peyğançayı  kəndistanları  bağlıdır.
Qaradağın  sonununcu  bölgəsi  Xudafərin  adlanır.  Xudafərin  bölgəsinin  inzibati  mərkəzi  Xumarlı  kəndidir. Bu  bölgənin  kəndistanları  Keyvan,  Şərqi  Mincivan,  Qərbi  Mincivan,  Şərqi  Dizmar  və  Bəstamlı  məntəqələridir. 
Qaradağ  əhalisinin  sayı  demoqrafik  ədəbiyyatlarda  düzgün  göstərilməyib. Göstərilən  rəqəmlər  ziddiyətli  olduğundan  qeyd  etmirik.
Qaradağ  qüzeydən  Araz  çayı  boyunca  Azərbaycan  Respublikası,  gündağandan  Muğan,  Meşkin  şəhəri,  güneydən Sərab,  günbatandan  isə  Mərənd  və  Culfa  ilə  həmsərhəd-hamsınırdır.
Adından  göründüyü  kimi  Qaradağın  ərazisi  əsasən  dağlıq  və  dağlararası  düzənlikdən  ibarətdir.
Dağları:  Şeyvər,  Keçiqıran  (Bozquş)  Qaşqadağ,  Müşkənbər,  Pirsaqqa,  Xaladağ,  Həştisər,  Salavat  dağ,  Dizmar,  Sənbiran  və  Kəleybərdir.
Çayları:  Araz,  Qarasu,  Əhər  çayı,  Kiçik  çay,  Peyqan,  Ilğına,  Duzal,  Sofu çayı,  Səlin  və  Quru  çaydır.
Havası:  Dağlıq  bölgələrdə  yağmurlu  və  sərtdir. Arazyaxası  bölgələrdə  isə  qışı  mülayim,  yayı  istidir.
XVI  yüzildə,  Osmanlı  ağalığı  dönəmində  Qaradağ  vilayətinin  ərazisi  Dizmar  sancağına  bağlı  idi. Dizmar  sancağı  Dizmar,  Mərdanimər,  Sindiyan,  Üzümdil,  Gərgər  və  Zunuz  nahiyələrinə  bölünürdü.   
Xanlıq  dönəmində  Qaradağ  vilayəti  inzibati  cəhətdən  18  mahala  ayrılırdı. Bu  mahalların  hərəsinin  öz  özəllikləri  vardı. Tarixi  coğrafi,  etnoqrafik  və  iqtisadi  yönümdən  fərqlənirdi.
Qaradağın  əski  mahalları:  Əhər,  Üzümdil,  Həsənabad,  Meşəpara, Keyvan,  Mincivan,  Kəleybər,  Kərmədüz,  Cahardangə,  Düdəngə,  Yaft,  Tiklə,  Vərgəhan,  Horand,  Bədəvistan,  Şərqi  Dizmar,  Qərbi  Dizmar  və  Məvazixandır.
Qaradağ  vilayət  kimi  Azərbaycan  əyalətinin  tərkibində  fəaliyyət  göstərmişdir.   
Səfəvilər   dövlətinin  qurulmasında  əsas  rol  oynayan  qurumlardan  biri  də  qaradağlılardır. Tarixi  qaynaqlarda  Qaracadağ  sufiləri  adlanan  bu  qurum    Şeyx  Heydərin  müridləri  arasında  özlərinə  yer  tapmışdılar. 
I Şah  Təhmasibin  şahlığı  dönəmində  Muğan  və  Arasbara,  yəni  Qaradağın  şərq  hissəsinə  Bəyazid  sultan  Bəydili-Şamlı  başçılıq  edirdi. Qaradağ  sufiləri  əsasən  qərb  yörələrdə  hakim  təyin  edilirdilər.
Qaradağ  sufilərindən  bizə  bəlli  olan  ilk  əmir  Ənsar  xəlifədir. Ənsar  xəlifə  uzun  illər  Qaradağ  vilayətinin  hakimi  olmuşdu. Bu  vilayətə  şaha  ən  sadiq  adamlar  təyin  olunurdular. Dövlətin  xəzinəsi  və  qatı  cinayətkarların  saxlandığı  zindan  Qaradağın  ərazisində,  Yaft  mahalında,  Qəhqəhə  qalasında  yerləşirdi. Qalanın  kutvalları,  komendantları  Qaradağ  hakiminə  tabe  idi.
Ənsar  xəlifə  1583-cü  ildə  Şirvan  bəylərbəyisi  təyin  olundu.
Ənsar  xəlifə  1588-ci  ildə  vəfat  etdi.
Ənsar  xəlifənin  Söhrab  bəy,  Şahverdi  bəy,  Mürşüdqulu  bəy  adlı  oğulları  vardı.
Söhrab  bəy  Əhər  şəhərində  anadan  olmuşdu. Mükəmməl  mədrəsə  təhsili  almışdı. I  Şah  Təhmasibin  əmirləri  arasında  sayılan  şəxslərdən  idi. 1571-1573-cü  il  Təbriz  üsyanın  yatırılmasına  başçılıq  etmişdi.
Ənsar  xəlifənin  ikinci  oğlu  Şahverdi  bəy  Əhər  şəhərində  doğulmuşdu. Mükəmməl  mədrəsə  təhsili  görmüşdü. Öncə  şahdan  sultan,  sonra  xan  ünvanı  almışdı. 1583-cü  ildən  Qaradağ  hakimi  təyin  edilmişdi. Osmanlı  istilası  zamanı  dirəniş  göstərmədən  rəqib  tərəfə  keçmişdi. 1588-ci  ildə  geri  dönmüş,  yenidən  Qaradağ  hakimi  təyin  olunmuşdu. 
I Şah  Abbas  dönüklərin  işinin  araşdırılması  üçün geniş  təftiş  tərtib  etmişdi. 1589-cu  ildə  Qaradağa  gələn  Məhəmmədqulu  xəlifeyi-xulafa  Rumlu  təhqiqə  başladı. Şahverdi  xanın  və  oğullarının  öz  xoşları  ilə  Təbriz   hakimi  Cəfər  paşanın  yanına  getdikləri  ortalığa  çıxdı. Məhəmmədqulu  xəlifə  şah  məlumat  verdi. Şah  Qaradağ  sufilərinin  qətlinə  fərman  verdi.
Ənsar  xəlifənin  üçüncü  oğlu  Mürşüdqulu  bəy  Əhər  şəhərində  dünyaya  gəlmişdi. Mükəmməl  mədrəsə  təhsili  almışdı. Şah  Məhəmməd  Xudabəndənin  fərmanı  ilə  sultan  ünvanına  yiyələnmişdi. Bir  çox  savaşlarda  iştirak  etmişdi.
Şahverdi  xanın  ölümündən  sonra,  1589-cu  ildə  Qaradağa  hakim  Maqsud  sultan  Kəngərli  təyin  olunmuşdu.  Naxçıvan  1603-cü  ildə  osmanlılardan  azad  ediləndə  Maqsud  sultan  I  Şah  Abbasın  fərmanı  ilə  bu  vilayətə  başçılıq  etmişdi.
1628-ci  il  bilgisinə  görə  Maqsud  sultan  həm  Naxçıvan,  həm  də  Astrabad  kəngərlilərinin  başçısı  sayılırdı.
Qaradağlı  əmirlərin  sayılan  nümayəndələrindən  biri  də  Ənsar  xəlifənin  qohumu  Fərruxzad  bəydir.  Fərruxzad  bəy   I  Şah  Təhmasibin  sarayında  eşikağasıbaşı  vəzifəsində  çalışmışdı. Şahzadə  Sultan  Mahmud  mirzənin  lələsi  idi. 
Fərruxzad  bəy  Osmanlı  sarayına  elçi  getmişdi. Onun  səyləri  nəticəsində  Amasiya  sülh   müqaviləsi  baş  vermişdi.
Fərruxzad  bəyin  Məhəmməd  bəy  adlı  oğlu  vardı. 
Məhəmməd  bəy  I  Şah  Təhmasibin  əmirləri  arasında  özünə  yer  tapmışdı.
Məhəmməd  bəy  1555-ci ildə  cavan  yaşında  vəfat  etdi. Qəbri  Ordubad  bölgəsinin  «Məlik  Ibrahim»  gorgahındadır.
Qaradağ  vilayətinin  adlı  oğullarından  biri  də  Həbib  bəy  Ustaclıdır. Həbib  bəy  I  Şah  Təhmasibin  hakimiyyəti  dönəmində  Qəhqəhə  qalasının  kutvalı  (komendantı)  olmuşdu. 1556-cı  ildə  üsyana  meyl  göstərən  ünlü  şahzadə  Ismayıl  mirzəni  I  Şah  Təhmasib  qalaya  saldırmışdı. Qaradağın  hakimi  Ənsar  xəlifəyə,  qalabaşı  Həbib  bəyə  şahzadəyə  göz  olmağı  möhkəm-möhkəm  tapşırmışdı.
1571-ci  ildə  Qəhqəhə  qalasında  qızıl  və  gümüş  külçələr  yoxa  çıxır. Qalabaşı  Həbib  bəy  Ustaclı  külçələrin  yoxa  çıxmasında  şahzadəni  suçladı. Ismayıl  mirzə  isə  bu  işdə  Həbib  bəyin  qızının  təqsirli  olduğunu  söylədi. Işi  yerində  təhqiq  etmək  üçün  şah  öz  müridlərindən  iki  nəfəri  qalaya  göndərdi. Gələnlər  adlı-sanlı  adamlar  Hüseynqulu  xəlifə   Rumlu  və  Vəli  xəlifə  Şamlı  idi. Xəlifələr  şahzadənin  tərəfini  saxladıladılar.
Həbib  bəy  daş  atıb,  başını  tutdu. Yaxası  əldə  qalacağını  görcək   ora-bura   qaçıb,  el-obaya, tanış-bilişlərinə məlumat  verdi. Qaradağın  hakimi  Ənsar  xəlifə   və  Ustaclı  elinin  ağsaqqalarından  biri  Pirə  Məhəmməd  xan  Çavuşlu  qalabaşının  tərəfində  dayanıb,  dayaq  durdular. Elə  həmin    gündən  Qızılbaş  elləri  arasında  düşməçilik  başladı…
Qaradağ  vilayətinin  adlı  oğullarından  biri  də  Məhəmməd  bəydir. Məhəmməd  bəy  Həbib  bəydən  sonra  sultan  ünvanı  ilə  Qəhqəhə  qalasının  kutvalı,  komendantı  vəzifəsinə  təyin  olunmuşdu. 1587-ci  ilin  sonlarında  osmanlıların  tərəfinə  keçmişdi. Fərhad  paşa  tərəfindən  Ərdəbil  vilayətinin  hakimi  olmuşdu. «Mühimmə»  dəftərində    996-cı  ilin  rəbiüləvvəl  ayının  23-də (21  fevral  1588-ci  ildə)  yazılan  hökümdə  bildirildiyi  kimi;  «oğluna  və  qardaşına  sancaq  və  iki  nəfər  yarar  adamlarına,  xidmətləri  müqabilində,  bir  sancaq  və  Teymura  (Ərdəbil)  dəftərdarlığı  və  Xoca  Əttara  dəftərdarlıq;  bunlardan  başqa»,  Məhəmməd  sultanın  göndərdiyi  «defterde  məster  olduğu  üzrə,  müttəfirlikə  və  çavuşluk  və  zəamet  və  gedük  təvcih  olunub.»,  Cəfər  Paşa  ilə  birlikdə  davranması  üçün  özünə,  1  mürəssə  qılınc  ilə  ilə  1  xələt  də  göndərilmişdi. (Bax:  Mühimmə, LXŞ. 60 /23  rəbiüləvvəl  996/  Qəhqəhə  hakimi  olub  Ərdəbil  bəylərbəyiliyi  inayət  olunan  Məhəmməd  sultana  hökm).    
Qaradağ  vilayətinin  tanınmış  nümayəndələrindən  biri  də  Müzəffər  bəydir. Məhəmməd  bəydən  sonra  Qəhqəhə  qalasına  kutval (qalabəyi) təyin  olunmuşdu. 
Müzəffər  bəyin  qalabaşılığı  dönəmində  Qəhqəhə  qalasında  yatan  dustaqlar  qaçmaq  qərarına  gəlirlər. Qaçmağa  hazırlaşanların  arasında  osmanlı  böyükləri  Mustafa  paşa,  Əhməd  paşa,  kürd  əmirləri  Şahqulu  bəy  və  Xalid  bəy  də  vardı. Onlar  sözü  bir  yerə  qoyub  qalabaşı  Müzəffər  bəyi  öldürdülər. Bir  müddət  içəridən  qalanı  idarə  etməyə  başladılar. Osmanlı  paşaları  və  kürd  ağaları  özlərini  ədəbsiz  apardıqlarına  görə  dustaqlardan  biri,  keçmiş  Kuhgiluyə  bəylərbəyi  Həsən  xan  Avşar  inciyib,  aralandı. Qardaşları  və  övladları  ilə  birgə  osmanlı  paşalarını  və  kürd  ağalarını  qılıncdan  keçirdilər…  
I  Şah  Abbasın  şahlığının  ilk  dönəmlərində  Muğan  və  Arasbarın  hakimi  Muradxan  sultan  Bayburdlu  idi.
Bildirdiyimiz  kimi  XIX  yüzildə  Qaradağ  vilayətinin  18  mahalı  vardı. Əhər  mahalında  əsasən  bayburdlular,  Üzümdil  mahalında  hacıəlilər,  Həsənabad  mahalında  həsənbəylilər,  ilyasxanlılar,  Meşəpara  mahalında  yerli  məliklər,   Keyvan  mahalında  məhəmmədxanlılar,  Mincivan  mahalında  məhəmmədxanlılar,  Kəleybər  mahalında  məhəmmədxanlılar,  Kərmədüz  mahalında  çələbiyanlılar,  Çahardangə  mahalında  çələbiyanlılar,  Düdəngə  mahalında  çələbiyanlılar,  Yaft  mahalında  hüseynəklilər,  Diklə  mahalında  hüseynəklilər,  Vərgəhan  mahalında  yerli  məliklər,  təbrizli  mülkədarlar,  Horand  mahalında  yerli  məliklər,  təbrizli  mülkədarlar,  Bədəvistan  mahalında  təbrizli  məliklər,  Şərqi  Dizmar mahalında  bahadurlular,  Qərbi  Dizmar  mahalında  toxmaqlı-qaradağlılar  və  Məvazixan  mahalında  qaraçorlular,  təbrizli  məliklər  ağalıq  etmişlər.     
Toxmaqlı  oymağının  Qaradağ  vilayətində  yerləşdikləri  yer  Dizmar  mahalı  sayıldığından  bu  yörə  haqqında  bilgi  vermək  yerinə  düşər.

Qaradağlılar