Qaradağlılar/Dizmar mahalı
Dədə  dünyanın  adlı  bilginlərindən  Yaqut-əl-Həməvi  yazır:  «Dizmar  -Azərbaycanda,  Təbrizin  yaxınlığında,  qəzaların  birində  böyük  bir  qaladı»  (Bax:  Y. əl-Həməvi. Mücam  əl-Büldan,  Bakı,  1983,   səh.224,  rusca).
Başqa  bir  yer  bilicisi,  ünlü  tarixçi  Həmdullah  Qəzvini  əsgi  Dizmardan  bəhs  edib  yazır:  «Dizmar—Təbrizin  qüzeyində  yerləşən    bir   qəzadır. Qəzanın  əlli  adı  bəlli  kəndi  var. Ən  böyükləri  Duzal,  Kürdəşt,  Qulan,  Xarar,  Xur  və  Azaq  kəndləridir. Baxmayaraq  ki,  tez-tez  istilər  olur,  iqlimi  ölgündür. Suyu  dağlardan  axan  çaylardan  götürürlər. Bu  çaylar  axıb  Araza  qarışır. Tarlaların  barı-bəhrəsi  taxıl,  pambıq  və  dürlü  meyvəcatdır. Burdan  Təbrizə  herağac  tərəvəz  gətirirlər. Qəzanın  vergisi  40800  dinardır  (Bax.  H. Qəzvini. Nüzhət  əl-Qülub,  Bakı,  1983,  səh. 50. rusca).
Qaynaqlardan  gətirdiyimiz  bilgilərdən  bəlli  olur  ki,  xanlıq  dönəmindən  öncə  Dizmar  bütöv  bir  ölkə  idi. Şərqi  və  Qərbi  yörələrə  ayrılmırdı. Həm  də  Dizmarın  torpağı  barlı,  bəhrəsi  bol  olurdu. 
Adı  bəlli  tarixçi  Fəzullah  Rədəddin  «Vəqfname-ye  Rəbi  Rəşidi»  adlı  əsərində  yazır:  «Dizmardan   Təbrizə  o  qədər  mal  gətirilirdi  ki,  həmin  mallardan  ötəri  ayrıca  bir  xan  var  idi. Bu  xan  «Xaşab»  adlanırdı. Xəşab  zənginliyi  ilə  başqa   xanlardan  seçilirdi» (Bax:  F. Rəşidəddin. Vəqfnameye  Rəbi  Rəşidi,  Tehran.  1350. Hicri-şəmsi,  səh.353,  farsca).
Bilgi  üçün  qeyd  edək  ki,  xan  yollar  üstündə  yapılan  karvansara  biçimli  tikiliyə  deyilirdi.
Dizmar    mahalı  Qaradağ  vilayətində  meyvələrin  ən  bol  olduğu  yerdir. Mahalda  dürlü  meyvələr  yetişir. «Arazbarı»,  «Dizmarı»,  «Kürdəşti»  növlü  üzümlər,  narlar  bazarlar  matahı  olub. Burda  qurudulan  kişmişə  bazarçılar  öygü  deyirdilər:  «Dizmarıdı,  ağa  malıdı…».
Ünlü  şair  Mirzə  Əli  Möcüz  yazırdı:

         
Xurma  qəndabi  çəkib  başına,  basdıq  duği,
         
Qisməti-Dizmarı  biçarəyə  ayran  oldu…

Dizmar  mahalında  üzümdən  sonra  ən  çox  nar  yetişir. Fəzlullah  Rəşidəddin  oğlu  Məcdəddinə  göndərdiyi  məktubunda  yazır  ki,  Arazbar  və  Dizmar  mahalları  15  min  man  nar  tədarük  edir  (Bax:  Fəzlullah  Rəşidəddin. Mükatibat,  Moskva,  1971,  səh. 243,  rusca).
Dizmar  mahalının  başkəndi  Duzal  şenliyi  idi. Duzal  kəndi  Araz  çayına  yaxın  bir  ərazidə  yerləşir. Bu  kəndlə  bağlı  bayatıları  seçib-seçmələyib,  yazımıza  daxil  etmişik.

Yarı  Duzaldan  aldım

Sevdim  Duzaldan  aldım
                            
Qismət,  xeyir,  bərəkət,
                            
Hamısın  düz  əldən  aldım.

                            
Araz  üstü  Duzaldı
                            
Üstümü  quduz  aldı.
                            
Şil  şatır  olmaq  üçün,
                            
Yeddi  evdən  duz  aldı.

                            
Düşübdü  gün  Duzala,
                            
Vaxt  keçə,  gün  düzələ.
                            
Gecə  gördüyüm  yuxu,
                            
Keçəydi  gündüz  ələ.

Duzal  kəndi  həm  də  ünlü  xəttat  və  şair  Musa  bəy  Dizmarinin  yurdudur. Böyük  münəccim,  mineroloq  və  şair   Xacə  Nəsrəddin  Tusinin  törəməsi  olan    Musa  bəy  Ilyas  xəlifənin  dostu  idi. Musa  bəyin  yaxın  qohumları  Hətəm  bəy  və  onun  oğlu  Əbutalıb  xan  I  Şah  Abbasın  sarayında  baş  vəzir  vəzifəsini    tutmuşdular. Onlar  Nəsiri  soyadını  daşıyırdılar. Hətta  Dizmar  mahalında  Nəsirova  adlı  kənd  vardı.
Musa  bəyin  Bayandur  bəy,  Şahrux  bəy  və  Heydər  bəy  adlı  oğulları  vardı. Üç  qardaşın  üçü  də  savadları,  bilikləri və  bacarıqları  ilə  seçilirdilər. 
Bayandur  bəy  1628-ci  ildə  şahın  quşxanasında  hesabdar  işləyirdi. Quşxana  işçisi  olmasına  baxmayaraq  qılıncına  qalxan  dayanmazdı. Günlərin  birində   Xorasanda,  Əbivərd  qalası  yanında  gedən  döyüşlərdə  yaralanıb  dünyasını  dəyişdi…
Bayandur  bəyin  iki  aslan  tənətli,  ceyran  duruşlu  qızı  vardı. Böyüyünun  adı  Fatimə  xanım,  kiçiyinin  adı  Xədicə  xanım  idi. Fatimə  xanım  ilə  Xədicə   xanım  atalarından  qalan  pula  Xərvənə  kəndində  məscid  tikdirmişdilər…
Musa  bəyin  ikinci  oğlu   Şahrux  bəy  qorçu  vəzirliyində  xidmət  edirdi. Birbaşa  qorçubaşıya  tabe  olan  Şahrux  bəy  dəftərxana  və  mühasibat  işlərini  yerinə  yetirirdi. O  da  qardaşı  ilə  eyni  çağda  1628-ci  ildə  şahın  Sultaniyyə  səfərində  öldü…
Musa  bəyin  üçüncü  oğlu  Heydər  bəy  1623-cü  ildə   I  Şah  Abbasın  qorçu  yüzbaşısı  idi. Şahla  birlikdə  Qəndahar  səfərində  iştirak  etmişdi. Oradan  şahın  buyruğu  ilə  Baburlular  sarayına  elçi  yollanmışdı.
Heydər  bəy  Qaradağlı  1628-ci  ildə  də  qorçu  vəzirliyinə  mustofi  vəzifəsinə  keçdi. O  da  böyük  qardaşı  Bayandur  bəy  kimi  mühasibətlıqda  yoxlama  aparırdı…
Duzal  kəndindən  çıxan,  Xəlifə  törəməsindən  olan  oğullardan  biri  də  Əhməd  bəydir. Əhməd  bəy  bir  müddət  Dizmar  mahalının  hakimi  olmuşdu.
Duzal  kəndinin  səs-sədalı  nümayəndələrindən  biri  də  Şahverdi  bəydir. Şahverdi  bəy   Şah  Məhəmməd  Xudəbəndənin  ağalıq  dönəmində  yaşamışdı. 
Şahverdi  bəyin  Qələndər  bəy  adlı  oğlu  vardı.
Qələndər  bəy  dürüst  imanlı,  pak  əqidəli,  dərvişsayaq  bir  kişi  idi. Müqəddəs  Məkkəyi-müəzzəmi  ziyarət  etmişdi. 
Hacı  Qələndər  bəy   1604-cü  ildə  Əhər  şəhərindəki  Cümə  məscidini  öz  halal-hümmət  puluyla  təmir  etdirmişdi. 

Qaradağlılar