Axvay
Gülnahar mahalında Şəftən adlı orta sinli bir kişinin Gülxar adlı bir
arvadı var idi. Şəftənin peşəsi naxırçılıq, Gülxarın peşəsi evdarlıq idi.
Bu ər-arvad çox zəlil bir halda ömür sürürdülər. Hal belə ikən Gülxar
barihəmlin yerə qoydu. Bunun bir misilsiz gözəl oğlu oldu. Oğlanın
adını Xanoğlan qoydular. Xanoğlan böyüyüb tainki on səkkiz yaşına
yetişdi. Günlərin bir günündə Xanoğlan Gülnahar şəhərinə gəzməyə
çıxmışdı. Şəhərdə gəzərkən güzarı Gülnahar şəhərinin şahı olan Qəni
şahın qəsrinə düşdü, nə gördü? Qəsirdə Qəni şahın qızı Püstə xanım
özünə yeddi qələm ilə zinət verib, qızıl sandal üstündə qərar tutubdur.
Xanoğlan bir belə mah-camalı görcək, bir könüldən min könülə aşıqıgiriftar
oldu.

Xanoğlan oradan evlərinə gəlib əhvalatı ata-anasına nəql elədi.
Sora, atasından təmənna etdi ki, Qəni şahın qızı Püstəxanımı ona alsın.
Şəftən dedi:

– Ay bala, biz bir naxırçı babayıq, xalxın mal-qarasını otarıb, bir
qarnı ac, bir qarnı tox dolanırıq. Amma o bir dövlətli şahdır, sana qızını
verməz.

Xanoğlan ərz elədi ki, mehriban ata, sən get elçi daşının üstündə
otur, onlar nə mətləbə gəldiyini xəbər aldıqda əhvalatı söylərsən.
Görək nə cavab verirlər. Biz də ona görə iş görək. Ata-anası hər ikisi
ona nəsiyyət verdilər, razı olmadı. Axırda biçarə Şəftən canına doyub
şahın qızına elçi getməgə razı oldu. Odur ki, gedib elçi daşının üstündə
oturdu. Qəni şah elçi daşının üstündə Şəftəni gördükdə, hüzuruna
gətirdib nə istədiyini soruşdu. Biçarə Şəftən qorxa-qorxa əhvalatı
şaha söylədi. Şah xəbər aldı:

– Ay kişi, oğlun nə peşə sahibidir?

Şəftən ərz etdi ki, şah sağ olsun, heç bir peşə sahibi degildir.

Şah Şəftəndən bu sözü eşidib buyurdu:

– Onda mən qızımı sənin o peşəsiz oğluna verə bilmərəm.

Şəftən dinməz-söyləməz şahın hüzurundan mürəxxəs olub evinə
gəldi. Əhvalatı Xanoğlana nağıl etdi. Xanoğlan bu tərəfdən məyus,
digər tərəfdən şad olub atasına ərz elədi ki, dur bu yaxında olan
Bəndər şəhərinə gedək. Orada məni bir peşəyə qoy. Bəlkə baxtım yar
ola, bir yaxşı peşə öyrənib həm sizləri bu zəlil yaşayışdan xilas edəm,
həm də öz mətləbimə çatam.

Atası oğlunun bu ağıllı sözünə çox şad olub, Xanoğlan ilə birgə
Bəndər şəhərinə yola düşdü.

Bunlar o qədər getdilər ki, axırda yorulub yolun kənarında olan bir
çeşmənin başında belə zəlil ömür sürməklərindən, yorulmaqlarından
ax-vay çəkib oturdular. Bu ata-oğul sərçəşmənin üstündə oturmaqda
olsunlar, gəl sana Axvaydan xəbər verim.

Axvay cadugarlığı son dərəcə gözəl bilən bir sehirbaz idi ki,
dünyada ikinci bir tayı yox idi. O cürbəcür sifətlərə girməgə mahir bir
cadugər idi. O həmən sərçeşmənin yanında zirzəmidə özünə ev bina
edib var-yox Süsən adlı qızı ilə o məkanda sakin idi. Həmən vəqt gah
insan sifətində, gah da heyvan sifətində sehirbazlıq ilə xəlqin gözünü
bağlayıb aldığı pullar ilə ömür keçirərdi. Axvay bəzən də bir peşəkar
sifətində xəlqin içərisinə girib hiylə yolu ilə mahalın adamlarından
girinə keçəni o zirzəmiyə aparıb, o adam sehirbazlığı ögrənənə qədər
işlədərdi. Oylə ki, sehirbazlığı ögrəndi, dərhal öldürərdi.
Qəzadan Şəftən ilə Xanoğlan axvay çəkib həmən sərçeşmənin
başında oturanda bunların Axvay sədası onun qulağına çatıb onların
yanına gəldi. Dedi:

– Məni nə üçün çağırırdınız?

Bunlar and içdilər ki, biz səni çağırmamışıq.

Axvay dedi:

– Bəs nə üçün axvay dediniz? Mənim adım Axvaydır.

Şəftən ərz elədi ki, ay canım bizim elin qaydəsidir, hansı vaqt işi
düz gəlməyəndə, ya yorulanda axvay çəkərlər.

O sehirbaz buyurdu, yaxşı, bəs söyləyin görüm, haradan gəlib,
haraya gedirsiniz?

Şəftən əhvalatı tamamən ona söylədi. Axvay işdən xəbərdar olub
buyurdu:

– Ay kişi, qorxmayın, işiniz yaxşı rast gəldi. Mən hər cürə peşə
bilirəm. Özüm də çox şəyird saxlayıb ustad edib buraxmışam. Hərgah
könlün istəsə, oğlunu mana ver, yaxşı peşə sahibi edim.

Bunun bu sözünə ata-oğul razı oldu. Axvay buyurdu ki, indi sən
get, oğlun qalsın. Tainki üç ilə bunu yaxşı peşə sahibi edim. Sora gəl
bu sərçeşmənin üstündə Axvay deyif çağır. Onda mən yanında hazır
olacağam.

Səftən göz üstə deyib oğlu ilə, Axvay ilə görüşüb evlərinə qayıtdı.
Bu yandan Axvay öz-özünə dedi:

– Hələ üç il bu oğlanı işlədərəm. Hərgah, sehirbazlığı ögrəndi,
öldürərəm, ögrənmədi atası gələndə verərəm aparar.

O zalım bu fikirdən sora Xanoğlan ilə evinə gəldi.
Süsən gördü atası özüynən bərabər bir oğlan gətirir. O oğlanın
gözəllikdə misli yoxdu. Qızın o cavana heyifi gəlib dedi:

– Gərək nə töhr olsa, bu oğlanı atamın cəngindən xilas edəm.

Axvay Xanoğlanı evinə gətirdikdən sora o gündən şagirdlik işi ilə
məşğul etdi. O gündən başlayıb Xanoğlan sehirbazlıq örgənirdi. Bir
gün Axvay şəhərə çıxmışdı. Zirzəmidə Süsən ilə Xanoğlan qalmış idi.
Süsən Xanoğlanı yalqız görüb yanına gəldi, onun belə avara olmasının
sirrini ondan soruşdu. Xanoğlan o xoş sifət Süsənə bütün başına gələn
qəza-qədəri nəql etdi. Süsənin o muraz üstündə olan cavana rəhmi
gəlib, atası Axvayın bütün sirlərini ona açdı. Xanoğlan son dərəcədə
heyrətlənib dedi:

– Süsən, heç bir belə biinsaf, zalım adam olarmı?

Süsən dedi:

– Heç heyrətdə qalma! Əgər söylədiyim sözlərə inanmayırsansa,
gəl göstərim!

Xanoğlan göstərməgə razı olduğundan Süsən onnan atasının
adamları qırıb doldurduğu dama getdi. Xanoğlan nə gördü? Bu dam
başdan-başa meyit ilə doludur. Əhvalı belə görcək yüzünü Süsənə
dutub ərz etdi:

– Ey rəhmikar! Bə mən nə tər edim ki, həm bu insan cəlladının
əlindən salamat qurtarım, həm də sehirbazlığı örgənim?

Süsən dedi:

– Ay cavan, hər nə təhər olsa, bu zalım səni həlak edəcək, bircə
bu hiylə ilə sehirbazlığı ögrənib bunun əlindən salamat qurtarasan. O
nə qədər səndən xəbər alsa ki, oğlum, sehirbazlığı örgəndinmi, sən
cavab ver ki, usta mehriban, xeyr. Bəlkə bu minval ilə üç ilin müddətində
sehirbazlığı örgənib, atan gələndə gedəsən.

Xanoğlan Süsənin bu tədbirinə “afərin” deyib, sehirbazlıq işinə
məşğul oldu. O yandan Axvay şəhərdən gəlib buyurdu:

– Oğul, bir neçə gün bundan qabaq sana dediyimdən və indiyə
qədər nə eləmisən. İndi di görüm, göstərdiyim işi qurtardınmı? İndiyə
tək sehirbazlıqdan nə örgənmisən?

Xanoğlan Süsənin çəkdiyi tədbir nəticəsində ərz elədi:

– Usta mehriban, göstərdiyin işi qurtarmışam, amma sehirbazlıqdan
bir şey bilməyirəm.

Axvay zahirən məyus, batilən xoşhal olub oğlanı işlədirdi. Üç il
tamam olana qədər Xanoğlan sehirbazlığı örgəndi. Ancaq Axvay
xəbər alanda, “bir şey örgənməmişəm” deyirdi.

Üç il tamam olduğundan Xanoğlanın atası Şəftən gəlib həmən
sərçəşmənin üzərində Axvay deyib səsləndi. Bunun sədası Axvayın
qulağına yetişcək, Xanoğlan ilə onun yanına gəldi. Onun ilə görüşdikdən
sora buyurdu:

– Ay kişi, sənin bu oğlun nə yaman korazehin imiş. Bu üç ildə həm
mənim zəhmətimi itirdi, həm də sənin yanında məni xəcalət elədi.
Özü üçün də bir yurd-yuva yapa bilmədi.

Şəftən ərz elədi ki:

– Ay usta, tanrı səndən razı olsun. Hər adamın zehni bir olmaz, nə
etməli, örgənməyib, özünə etdi. Eylə onun sağ-salamat əlimə gəlməsi
böyük bir işdir. Necə mən naxırçılıq edib bir qarnı ac, bir qarnı tox
dolanıram, bu da elə dolanar.

Şəftən Axvay ilə bir qədər söhbətdən sora çıxıb oğlu ilə evinə
gəldi. Xanoğlan bu üç ilin ərzində başına gələn qəza-qədəri ataanasına
təmamən nəql etdi. O yazıqlar oğlanlarının bir belə zəhmət,
məşəqqət ilə peşə sahibi olmasını görüb çox şad oldular.
Xanoğlan dedi:

– Ey mehribanlarım, hələ şad olmanız qabaqdadır. İmdi, atacan,
mən hər nə desəm, əməl et. Çox keçməz, mal-dövlətimiz həddən
ziyada olar.

Şəftən razı oldu.

Xanoğlan dedi:

– Mehriban ata, mən sehir oxuyub, bir yaxşı öküz olacam. Aparıb
bazarda satarsan, amma başımın ipini verməzsən. Axşam olcaq, yenə
də evimizə gələcəm.

Şəftən “göz üstə” dedi.

Xanoğlan sehirbazlıq ilə bir yaxşı öküz oldu. Atası ipindən tutub
bazara apardı. Bazarda ən bahalı öküzün qiymətinə satdı. Ancaq
başından ipi açmaq istədikdə, alan şəxs razı olmadı. Şəftən min belə
öküz də olsa, ipi vermiyəcəyini söylədi. Nəhayət, ipi açıb evə gəldi. O
yandan öküz alan adam evinə aparıb xal-xala saldı. Xanoğlan o qədər
gözlədi ki, kişi evə getdi. Bu zaman sehir oxuyub, insan sifətinə düşdü.
Oradan da evlərinə gəldi.

Xanoğlanın belə sehirbazlığına ata-anası heyran qalıb dedilər:

– Ey nuri didəmiz, hərgah səni biz əmələ gətirməsəydik, onda
sənə bəni-insan demək olmazdı.

Xanoğlan şad olub, sabah yenə bir qiymətdar heyvan surəti ilə
satılacağını ata-anasına vəd etdi. Bu surət ilə Xanoğlan hər gün başqa
bir heyvan donuna girərək baha qiymətlərə satılırdı.
Nəhayət, bu minval ilə onlar son dərəcə böyük dövlətə malik
oldular. Bu mal-dövlət ilə doqquz mərtəbə saray qurdurdular. Ona
görə də Xanoğlanın atası naxırçılıqdan əl çəkib, taciryana libas geydi.
Ağsaqqal, qarasaqqal mərəkəsində əgləşirdi.
Genə bir gün adəti üzrə Xanoğlan sehir oxuyup bir dəvə oldu.

Dedi:

– Ata, sayıq ol ki, osarımı məni alan adama verməyəsən.
Şəftən “göz üstə” deyib dəvənin osarından tutaraq bazara apardı.
Qəzadan, o günü Axvay da bir çodar surəti ilə bazara çıxmışdı. Nə
gördü, həmən Şəftən kişi dəvə satır. Yanına gəlib diqqət ilə baxdıqda
sehirbaz olduqdan gördü ki, öz sehiridi. Xanoğlan dəvə sifətinə
girmişdir. O dəvəni Şəftən özü dediyi qiymətə alıb ovsarından tutaraq
getmək istədigdə, Şəftən dedi:

– Çodar qardaş, osarı vermərəm.

Axvay dedi:

– Ay kişi, dəli olmamısan ki, satılan heyvanın başından ip açmazlar.
Çünkü onda o heyvandan xeyr görmək olmaz.

Şəftən dedi:

– Bizim elin qaidəsi belədir ki, onlar mal satanda heyvanın başında
ip verməzlər.

Axvay osarı kişidən almağ üçün bağırıb bütün bazar əhlini oraya
tökdü.

Dedi:

– Ay həzarat, bu hansı məzhəbdə görünmüşdü ki, dəvənin başından
osar açıla. Nə qədər istəyir osara da pul verim. Ancaq açmasın.
Bazar əhli dedi ki, biz də görməmişik. Şəftən həm bazar əhlinin
sözünə inanıb, həm də o haramzadanın çox pul verməsinə aldanıb
dəvəni osarlı verib evinə getdi.

Axvay dəvənin osarından tutub zirzəmiyə gətirdi. Süsən uzaqdan
Xanoğlan olduğunu tanıyıb zirzəmidə olan kəsərtiləri tamam gizlətdi.
Bu yandan Axvay dəvənin osarını Süsənə verib onu öldürmək üçün
kəsərti gətirməgə getdi. Süsən firsəti qənimət bilib dəvənin osarını
buraxdı. Bu zaman Xanoğlan sehir oxuyub bir dövlət quşu sifətinə
düşdü. Oradan uçub Qəni şahın başına qondu. Bu yandan Axvay çox
gəzdigdən sora kəsərti gətirib gələndə nə gördü, dəvə yoxdur. Axvay
qəzəblənib Süsəndən dəvənin necə olduğunu soruşduqda, Süsən
dəvənin bir dövlət quşu sifətinə düşüb Qəni padşahın barigahına tərəf
uçduğunu söylədi. O sehirbaz Süsəndən bu sözü eşitcək, sehir oxuyub
bir dərviş donuna girib Qəni padşahın sarayının yanında çadır qurub
oturdu.

Qəni şah dərvişi hüzuruna gətirtdi. Dedi:

– Ağa dərviş, nə mətləbin varsa, söylə, rəva edim.

O nəbakar ərz etdi:

– Şah sağ olsun. O başına qonan dövlət quşunu mana versəniz,
bütün mətləbimi rəva etmiş olarsınız.

Şah dərvişin belə bir namünasib mətləbinə qarşu dedi:

– Ağa dərviş, bu quş dövlət gətirən quşdur, ona görə dövlət
sahiblərindən başqa kimsəyə verilməz.

Axvay əl çəkməyib ərz etdi ki, ey Gülnaharın şahı, bil, agah ol,
hərgah bu quşu mana verməsən, burada hər gün sana o qədər qarğış
edəcəyəm ki, tainki, taxtı-tacın tarı-mar ola. Şah dərvişin qarğışından
qorxub, nəhayət, quşu tacından götürüb ona verməg istədigdə, quş bir
qab darı olub yerə töküldü. Dərviş bir çiçəyi toyuq olub o darını
dənləməgə başladı. Toyuq darının hamısını dənləyib qurtardı, yalınız
bir dənəsi şahın taxtının altına sıçradığından, toyuğun gözü görmədi. O
darı bir tülkü olub, toyuğun həm cücələrini, həm də özünü boğub
öldürdü. Bundan sora insan sifətinə düşdü.

Şah bu vəqəəyə təəccüb edib buyurdu:

– Oğlan, söylə görüm, bu vəqeənin səbəbi nədir?

Xanoğlan dedi:

– Şah sağ olsun, buyurun şəhər əhli səgirən-kəbirən təmamən
buraya cəm olsunlar, sora vəqeənin səbəbini söyləyim.

Qəni şah vəzirə-vəkilə, əyan-əşrəfə, sərbazlara fərman verib bütün
Gülnahar şəhərinin əhalisini oraya topladılar. Şahın fərmanı mövcibincə
camahat ilə Xanoğlanın ata-anası da şahın barigahına gəldilər.
Bu zaman Xanoğlan Axvayın özünün başına gələn qəza-qədəri axıratək
Gülnahar əhlinə, Qəni şaha nağıl etdi. Şah, Gülnahar əhli Xanoğlanın
bir belə şücaətinə “afərin” dedilər.

Qəni şah buyurdu:

– Bala, indi ki sən bir çox zəhmət, məşəqqətdən sora bir belə sənət
sahibi oldun, gözümün ağı-qarası olan qızım Püstə xanımı sənə
verirəm.

Xanoğlan ondan bu sözü eşidib əl-ayağından öpüb dedi:

– Var-dövlətin həddən ziyadə olsun, ancaq sizdən bir təmənnam
var.

Şah dedi:

– Hər nə təmənnam var söylə! Can-baş ilə rəva edərəm.

Xanoğlan Ayvayın qızı Süsənin ona etdiyi yaxşılığı, onun
zirzəmidə kimsiz-kimsənəsiz qaldığını şaha nəql etdi.

Şah buyurdu ki, oğlum bir qədər sərbaz götürüb Süsənin məkanına
get, onu şəhərə gətir. Hərgah oğlum Rəhman Süsəni bəyənsə, Süsən
də oğlumu bəyənsə, Rəhmana alaram.
Xan oğlan razı olub, bir qədər sərbaz ilə Süsənin məkanına getdi.
Süsəni Qəni şahın hüzuruna gətirdi. Şah Süsəni gördükdə başa düşdü
ki, doğrudan da şahzadalara layıq bir qızdır. Şah Püstə xanımı hüzura
gətirdib, Süsəni zər-ziba ilə bəzəyib qırx incə qız ilə seyran bağına
çıxmağını söylədi.

Püstəxanım şahın fərmanına görə, Süsəni həmən minval ilə
bəzəyib qırx incə qız ilə seyran bağına seyrə çıxdı.
Bunlar seyran bağında seyir etməkdə olsunlar, gəl sana şahzadə
Rəhmandan xəbər verim. Şahzadə Rəhman qırx gün idi ki, vəzirinvəkilin
oğlu ilə başında qırx atlı Lalə dağına ava çıxmışdı. O cavan
lazımı qədər av edib, şadi-xürrəm Gülnahar şəhərinə qayıdarkən
şəhərin civarında bir qədər yorğunluqlarını almaq üçün seyran bağına
düşdülər.

Əhli süvarlar atlara baxmağa məşğul ikən, şahzadə Rəhman bağın
digər tərəfində olan çarhovuzda əl-üzünü yumağa getdi. Qəzadan,
Süsən də qızlardan ayrılıb həmən çarhovuzda əl-üzünü yuyurdu. Bu
əsnadə Şahzadə Rəhman çarhovuzun başına yetişdi. Nə gördü
hovuzun başında; bir ceyran misal qız əl-üzünü yuyur. Dünyada misli
manəndi yoxdur. Qaşları kaman kimi, kiprikləri ox kimi, gözləri qan
piyaləsi kimi, sifəti on dörd gecəlik ay kimi, burnu Hind fındığı kimi,
dişləri mirvari kimi, dodaqları şeh düşmüş qızılgül yarpağı kimi,
zənəxdanda həbəşi xallar mixək danəsi kimi, sinə Səmərqənd kağızı
kimi, qollar qarğı kimi. Xülasə, qəddi-qaməti insan üzü görməmiş
meşələrdə bitən sərv ağacı kimi. On dörd hörük siyah zilfi dal gərdənini
bürümüş, insan görəndə valeh olur.

Belə bir vəsfəgəlməz gözəli görən şahzadə Rəhman bir könüldən
min könülə aşiqi-giriftarı oldu. O yandan Süsən əl-üzünü yumaqdan
fariq olub başını yuxarı qaldıranda nə gördü, bir cavan nörəsidə
çarhovuzun kənarında eşq şərabını içmiş bir aşiq kimi məst olmuş bir
halda məlul-məlul ona baxır. Bu iki dil pərvərlər eşq dəryası olan
çarhovuzun başında bir-birlərinə baxdıqda ürəklərinə məhəbbət oxu
sancıldı. Hər ikisi bir-birinə aşıq giriftar oldular. 

Şahzadə Rəhman bitab bir halda ərz etdi:

– Ey nazənin! Söylə görüm, sən hansı bağın gülü, hansı baxçanın
bülbülüsən?

Süsən şahzadəyə cavab olaraq dedi:

– Ey cavan, dərdsiz aşıq ağlamaz. Əlbət bir dərdi var ağlayır. İmdi
sən öz əhvalını mana söylərsən, mən də hansı bağın gülü, hansı
baxçanın bülbülü olduğumu sana söylərəm.

Bu zaman şahzadə Süsənin yaxınına gəlib öz əhvalatını təmamən
ona nəql etdi. Süsən də başına gələn qəza-qədəri təmamən şahzadəyə
nəql etdi. Bundan sora hər ikisi bir-birlərinə söz verib ayrıldılar.
Şahzadə süvarıların içinə, Süsən isə qızların içərisinə getdi. Şahzadə
süvarıların yanına yetən kimi onlar ilə bahəm şəhərə varid oldu.
Bu yandan Püstə xanımla Süsən qırx incə qız ilə atasının barigahına
getdi.

Şahzadə Rəhman Süsənə aşıq olduğunu atasına bildirdi. Şah
Süsənin yanına xacə göndərib Rəhmana getməsini soruşdu. Süsən də
Rəhmana aşıq olmasını söylədi. Bu əsnədə Şəftən şahın yanına gəlib
gəlinini aparmağa izn istədi. Şah isə can-baş ilə izn verdi. Hökm verib
bütün Gülnahar şəhərini əlvan çiçəklər ilə bəzətdirdi. O yandan
Şəftən şahın izin xəbərini oğluna yetirəcək Xanoğlan başında bir qoç
cavan ilə şahın barigahına getdi. Şahın hökmü mövcibincə bütün
Gülnahar əhli şahın məclisinə gəldilər. Ziyafətdə yeyib-içdikdən sora
Püstəxanımın əlini Xanoğlanın əlinə, Süsənin əlini şahzadə Rəhmanın
əlinə tapşırıb dağıldılar.

Xanoğlan Püstə ilə, şahzadə Rəhman Süsən ilə, eşi-işrətə məşğul
olub var-dövlət içərisində ağ günlər ilə ömür sürməgə başladılar.

Mənbə 
Azərbaycan nağılları. Beş cilddə. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005,

Azərbaycan nağılları