"Əkinçi", 13 may 1876, №9/Məktubat
F ə s i l II. Ticarət sözü 12-yə qaldı.

Cənab Ağa, cəddin fədası olum, məktubunuz mülahizə oldu. 

1) Mənim şüəra ilə ədavətim ya sair nas ilə xüsumətim yoxdur. Mətləbimiz əsasimə’muriyyətə
bais olan səbəbləri və ona eyib yetirən illətləri bəyan etməkdir ki,
aya cəhət nə olmuş ola ki, miləli-digər bu qədər tərəqqi tapıb, millət, məmləkətləri
məmur olub və illət nə olub ki, bizim millət, məmləkət tənəzzül etməkdədir.
Lihaza elmdən başqa məmuriyyət üçün bir səbəb və cəhldən savayı xarabalığa bir
illət olmadığına binaən qəvaidi-mə’mulə və əlfazi-mərsumə və əf ali-adiyə və
əsnafi-mütədaviləni mizani-rüchan ilə müvazinə edib onun mə’muriyyətə olan nəf
və zərərin beqədri-məqdur din qardaşları üçün bəyan edirik. Hərgah bir faydası ola
fəbihəl-mətlub. Olmuya, zərəri həm yoxdur. Əz-cümlə sinfi-şüəranın əsasimə’muriyyətə
olan nəf və zərərin mizani-rüchanə qoyub, küffeyi-xüsranin çox
səngin görüb və əşşüəraü yəttəbiü-hümül-ğavun118 ayəsinin hikmətinə müntəqim
olub, ilələlləzinə amənu istisnasının zimnində olan və ülumül-səlahət şərtini onlarda
görməyib ağıl və şər'hökmü ilə anladığımızı bəyan etmişik.

2) ġər'i-mübin ki, əqli-külli-müəbbirnas üçü qərar verib ta xalq o
müəbbirdən keçsin, silabi-cəhalət onları qərq etməsin, onun batininə ağ olanm
cəzası ruzi-cəzaya qalır. Amma zahirinə ağ olan üçün fəmən yə’məl misqalə
zərrətin xeyrən yərəh və mən yə’məl misqalə zərrətin şərrən yərəh 119 ayəsinin
hökmünə binaən divanxanəhayi-dövlətidə hər kəsin əməlinin şərrinə tənbeh
olmaya, büsati-şəriət ki, əvvəlin əsasi-mə’muriyyətdir, bərhəm olur. Bu surətdə
necə olur ki, zahiri-şəriətə zidd olan mətalibi-kütübi elm qərar verib ibtidada
tə’limi-ətfal etsinlər?

3) Bu ki deyirlər mənzuri-şüəra bu badə və sadə deyil, bu mətləb xilaf və təlbis büsatıdır. Ona binaən ki, lisan qəlbin xahişini hekayət edir, əz kuzə birun
haman təravət ki, dərust120. Hər aşiq öz yarın çağırır. Söz ağızdan hər nə çıxdı
odur, ya xeyir, ya şərr. Bu tə'vilat müştəbehkarlıq yoludur ki, bu libas ilə öz
mətahların xərcə versinlər, amma belə xüsuslarda şəriət tə’vil qəbul etməz. Hər şey
ki, zahiri-şəriətə zərər yetirə, lazimül-hədd olur.

4) Bizim peyğəmbər rəhmətül-aləmin olduğuna bizim dünya və axirətimizi
mə’mur istəyib, dünya mə’murluğuna elmi-əbdanı və axirət abadlığına elmi-ədyam
əsbab qərar verib və bu elmi-əbdanda şərabı çox müzürr bildiyinə qədəğəni-şədid
edib. Ona binaən ki, şərab içən ya məst olur ya xumar. Təhsili-dünya və axirətdən
qalıb xar və zəlil olur. Əlbəttə razı olmaz ki, nəhyi-şədid olan şey məcazən ya
tə’vilən mədh olunsun. Qərəz, hər sahibi-əql mültəfit olsa bilər ki, tə’vilat özün
günahdan xaric etmək üçün üzr yoludur, amma şəriət qəbul etməz. Əgər deyələr ki,
miləli-xaricə nədən şərab içməklə zəlil, xar olmayıb? Cavab: onlar ah içir, kifaf
key dəhəd in badəha bəməstiyi-ma121, deyib palçıq küpünü boşaldıb, ət küpünə
doldurmazlar. Onların içində çox içib məst olan üçün heç bir yerdə məhəl yoxdur,
xüsus əhli-divan və əhli-ləşkər ola bilməz ki, aləmi-badi-fənaya versin.

5) ġəriət ki, hakim və soltani-əslidir, hər şeyi ki, qadağan buyurub, onun
müzakirəsi həm qadağandır, məgər bər səbili-nəhy və təhdid. Amma müzakirə
mədh yolundan xah tə'vilbərdar ola, xah olmaya, lazımülhədd olur. Pəs necə ki,
namaz müxlisləri föhşayi-münkirdən saxlar, əgər nəzmi-şəriət möhkəm ola, ümum
nası föhşayi-münkirdən saxlayıb, məcburi-e’mali-xeyrə salik edər.

6) Ənvari-xəmr ya vildani-müxəlləd ki, Qurani-məciddə zikr olub, o ayatın
şüəranın şerinə şəbahəti yoxdur, onun ziddidir. Bu badə və sadəpərəstliyi nəhy
etmək üçün o ne’mətləri cəzayi-üxrəvi qərar verib.

7) ġeyx Bəhainin muradı eşqi-vəchi-həsəndən əmarid deyil, nisvandır,
tənagəhu, tənasəlu babətindən buyurub.

8) O əş’ar şayəd ki, Əbu Əli kəlamı ola. Ona binaən ki, ol cənab həkimdir.
Bərfərz özü aqil həm olsa, zahiri-şəriətə nüqsi olan kəlamı deməz, xah tə'vilbərdar
ola, xah olmaya. Zira ki, o, bu hikmətə xəbərdardır ki, əvamünnas tə'vilin
qanmayıb yoldan çıxar.

Ehtimal var şüəra öz mətaların rəvac etməkdən ötrü o əş’an ona bağlayıblar,
çün bu qəbil əsnaf öz mətalarının rəvacına binaən bir ərəbi ya farsi kəlamipeyğəmbər
ya imam ya üləma dilindən qayırıb deyirlər. Belə ki, kimyagər və
məşşaqlar xüzilfərrar vəttəlqa122 kəlamın mövləl-kövneyn Əli əleyhüssəlama nisbət
verib xalqı aldadıb, xanə-xərab edirlər. Bu kəlamın xilafına dəlili-vazeh budur ki,
imam sərgərdanlıq sərmayəsi xalqın əlinə verməz.

9) Əşcəüs-səqəleyn Əli əleyhüssəlamın fərmayişi o şəxs
xüsusundadır ki, öz mövlasına ağ olan şüəra kəlamına nə dəxli var ki, əğrazi-nəfsanilə din qardaşların həcv edirlər.

10) Məni həcvi-şüəradan qorxutmuşduz. Mən ayinə kimiyəm, hər kəs
məndə öz camalın görər və bir də kəlam şəxsin ətri və buyidir, gülün ətri öz
lətafətin və mütəəffin şeyin buyi öz xəbasətin zahir edir.

11) Məktubi-cədidinizdə yazılan mətalib mübahisələrdir ki, əl elmü nüqtətün
kəssərəhümül-cahilun123 babətindən suyu həvəndə döyən kimi döyməkdən yaryoldaşdan
geri qalıb, öz evimizi xərab etmişik. O cavablara yaxşı əqli və nəqli
cavablarım var, lakin vaxtımız yoxdur. Olur ki, bə’dha kəm və piş yazılsın.

Əhsənül-Qəvaid

 * *

Badkubəli molla elmi-əbdan bəhsində mətləbi-xəmisi belə bəyan edib.
Dünya və dünyəvi ibarətdir bu aləmdə ömr edən vaxtda vaqe olan ümurdan ilaxirə.
Əvvələn, şəxsi-sail dünya və dünyəvi, axiri və üxrəvi mənasının sualın
etməyib ki, biz onlardan ibarət olan ümuru bəyan edək.

Saniyən, əgər elmi-əbdam cənab molla məhz dünyaya tə'vil edibsə, pəs
işlərin ibtidası ki, bielmi-kamil məhəlli-vüqu'dan kənardır, o əşxasi ki, dünyada
zindəganlıq edib və ənva ülumdan əlləri xalidir, axirət əməli ki, bir qeyri aləmə
mövqufdur, nə yol ilə demək olur ki, məhsusi dərk eləməyən kəs mə’qulə yol tapa
bilsin.

Salisən, ümuri-vaqeə ki, bu zaman ömrdə vaqe olur, əgər şəxs bəsirət gözü
ilə abavü əcdadının məişətin öz məişəti ilə mütabiq eləsə, görə bilər ki, tərəqqi-elm
və məratibi-məişət və süubəti-ümur bir payədədir.

Rabiən, ümuri-vaqeə hər millət və hər tayfa içində yaxşı olsa, mərkəzi-xeyir
və yaman olsa, mərkəzi-şərrə race olacaqdır. Əməli-xeyir əgər məcus və nəsari
əlindən çıxa xeyir və əməli-şərr əgər müsəlman əlindən çıxa şərdir. Sailin mətləbi
ə’mali-xeyir üstündədir ki, əsbabi-mədəniyyəti cəm edər.

Xamisən, neməti-dünyəvi və üxrəvi həzrəti-Məhəmmədül-Mustafa
buyurmaqlığı ilə əhli-islam üçün müəyyən olunubdur. Elmi-əbdan və əqli məaş
qüvvəsi ki, şərafəti-insana dəlildir, şəxs əmələ gətirsə, aləmi-ənasir ilə nizam tapar
ki, behiştdən nümunə olur.

Heydəri

Əkinçi qəzetindəki məktublar