Qaradağlılar/Mustafaqulu xan
Mustafaqulu  xan  Məhəmmədkazım  xanın  oğludur.  Əhər  şəhərində  doğulmuşdu. Mükəmməl  saray  təhsili  almışdı. 1763-cü  ildə,  atasından  sonra  Qaradağda  taxta  çıxmışdı. Xanlığa  yiyələnəndən  sonra  paytaxtı  Dizmar  mahalına,  Kürdəşt  kəndinə  köçürdü. Kürdəşt  kəndində  ərzaq  və  sursatla  tam  təmin  olunmuş  qala  vardı. 
Mustafaqulu  xan  Xoy  qalasında  zindanda  yatmışdı. 1786-cı  ildə  Əhməd  xan  Dünbilinin  öldürülməsi  ilə  bağlı  azad  olunmuşdu.
Qaradağ  xanlığı  savaş  zamanı  yenilib,  Qarabağ  xanlığından  asılı  vəziyyətə  düşdü. Bu  savaş  haqqında  tarixçi  Mirzə  Adıgözəl  bəy  Qarabaği  yazır:  «O  (Ibrahimxəlil  xan    Sarıcalı-Cavanşir -- Ə.Ç). Öz  qoşunu  və  zəfər  nişanəli  Dağıstan  əsgərlərinin  köməyilə  Qaradağ  mahalını  aldı  və  Kürdəşt  vilayətini …  alt-üst  etdi. Bu  vilayətin  divar,  bürc  və  hasarlarının  xarabalıqları  indi  də  durur. Əhalisi  qaçıb  Əhərdə  yerləşdi. Kürdəşt  xanı  Mustafa  xan  isə  əsir  düşdü. (Bax:  Qarabağnamələr, 1-ci  kitab,  Mirzə  Adıgözəl  bəy, Qarabağnamə. Bakı,  1989. səh.49). 
Qaradağ-Qarabağ  savaşı  barəsində  tarixçi  Mirzə  Yusif  Qarabaği  yazır:  «Ibrahimxəlil  xan  Qaradağ  vilayətini  də  həmin  ləzgi  qoşununun    köməyi  ilə  zəbt  etdi. Araz  kənarında  bir  çox  binaları  və  avadanlıqları  olan  və  eyni  zamanda  Qaradağ  vilayəti  hakiminin  əyləşdiyi  yeri  —  Guruşt  qalasını  (Kürdəşt  qalası—Ə. Ç)  dibindən  dağıdıb   yerlə-yeksan  etdi,  oranın  əhalisini  başqa  vilayətlərə  köçürərək,  pərən-pərən   saldı.
Ibrahimxəlil  xan  Guruşt  (Kürdəşt—Ə. Ç.) hakimi  Mustafa  xanı  tutub  özü  ilə  gətirdi  və  Şuşa  qalasında  həbs  etdi. Qaradağın  bəzi  mahallarını  hədiyyə  və  bəxşiş  olaraq  sərkərdələrinə  bağışladı  ki,  onun  gəlirindən  və  xeyrindən  istifadə  etsinlər.  (Bax:  Qarabağnamələr. 2-ci  kitab. Bakı,  1991,  Mirzə  Yusif  Qarabaği. Tarixi-Safi. Səh. 24-25).
Tarixçi  Əhməd  bəy  Cavanşir  də  bu  savaş  haqqında  danışıb. O  yazır:  «Ibrahim  xan  Qaradağlı  Mustafa  xanın  Qarabağ  üzərinə  hücum  etməsindən  xəbər  tutub  Naxçıvanın  mühasirəsindən  əl  çəkib  və  geri  çəkilməyə  hazırlaşır. Lakin  Kəlbəli  xan  onun  köməyinə  gələn  müttəfiqlərdən  xoylu  Cəfərqulu  xan,  balbaslı  Məhəmmədşərif  sultan  və  başqaları  ilə  birlikdə  Qarabağlılar  üzərinə  yürüyüb süvariləri  geri  çəkilməyə  məcbur  edir,  piyada  qoşunu  əzir  və  düşərgəyə  soxulurlar.  Məhəmməd  bəy  (Sarıcalı-Cavanşir--Ə.Ç.)  az  miqdarda  nökərlərlə  onların  qarşısına  çıxır  və  düşmənlərin  hücumunu  dayandırır,  təkbətək  vuruşmada  Məhəmmədşərif  sultanı  öldürür  və  axşama  qədər  vuruşmanı  davam  etdirib,  ara-sıra  müvəffəqiyyət  qazandırıb,  nəhayət,  onları  geri  çəkilməyə  məcbur  edir. Gecə  Ibrahim  xan  da  geri  çəkilir. Məhəmməd  bəy  isə  bir  neçə  nəfər  nökərdən  ibarət  kiçik  bir  dəstə  ilə  100 verstdən  çox  at  çapıb,  ertəsi  gün  axşamçağı  Araz  çayı  sahilində  hücumdan  qayıdan  Qaradağlıların  yolunu  kəsir,  onların  bütün  talayıb  gətirdikləri  qəniməti,  əsirləri, Mustafa  xanın  öz  xüsusi  yüklərini  əllərindən  alır  və  təkbətək  vuruşmada    başçılardan  biri  olan  Səfərqulu  bəyi  öldürür,  onun  ardınca  meydanda  qardaşı  Məhəmmədvəli  sultanı   yaralayıb  əsir  tutur. (Bax: Qarabağnamələr. 1-ci  kitab, Əhməd  bəy  Cavanşir. Qarabağ  xanlığının  siyasi  vəziyyətinə  dair. Bakı.1989. səh. 177-178. Ətək  yazısı)  
Bir  müddətdən  sonra  Ibrahimxəlil  xan  Sarıcalı-Cavanşir  Mustafaqulu  xanı  bağışlayıb,  yenidən  Qaradağa  hakim  təyin  etdi. Mustafaqulu  xan  zindanda  olduğu  dönəmdə  yerinə  taxta  əyləşən  oğluna  meneçilik  etdiyi  üçün  qardaşı  Nəcəfəli  xanı  tutmasını  Ibrahimxəlil  xana  xahiş  etdi. Ibrahimxəlil  xan  Nəcəfəli  xanı  tutub  Şuşa  şəhərində  zindana  atdı.
Mustafaqulu  xan  Qarabağ  xanının  müttəfiqi  idi. 1786-cı  ildə  rus  qoşunlarının  baş  komandanı  Qlaxa  Sasanovu  Ibrahimxəlil  xanın  yanına  göndərmiş  və  onun  Iranla  münasibətini  öyrənmək istəmişdi. Ibrahimxəlil  xan  ona  bildirmişdi  ki,  o  Xoy  və  Qaradağ  xanları  ilə  birlikdə  Təbriz  üzərinə  yürüş  etmək  fikrindədir.
Osmanlı  sultanı  1788-ci  ildə  Mustafaqulu  xana  hökm  göndərib,  Rusiya  dövlətinə  qarşı  yürüşə  çağırırdı.
Mustafaqulu  xan  sonra  Ibrahimxəlil  xanın  vassalığından  çıxıb,  Ağaməhəmməd  xan  Qovanlı-Qacarla  əlaqə  qurdu. 
1791-ci  ildə  Təbrizə  doğru  irəliləyən  Ağaməhəmməd  xan yolu  üstündəki  Seyidabad  adlı  yerdə  dayandı  və  xanlara  elçilər  göndərərək,  öz  uşaqları,  qardaşları  və  arvadlarını  ona  itaət  əlaməti  olaraq  girov  göndərmələrini  tələb  etdi. Naxçıvan  xanı  öz   qardaşını,  Xoy  xanı  arvadlarından  birini  və  qardaşını,  Təbriz  xanı  15  əyanını  və  varlı  adamını,  Ərdəbil  xanı arvadını  və  qardaşını,  Qaradağ  xanı  öz  arvadını  və  oğlunu  girov  verdi. Marağa  xanı  öz  arvadı  və  uşaqları,  Şəqaqi  Sadıq  xan  isə  öz  qoşunu  ilə  birlikdə  Ağaməhəmməd  xanın  düşərgəsinə  gəldilər. Ağaməhəmməd  xan   xanların  üzərinə  illik   xərac  təyin  etdi.
Qars  mühafizi  Nüman  paşanın  yazdığına  görə,  Ağaməhəmməd  xan  Təbrizə  6  saatlıq  məsafədə  olan  Müşkənbər  (Qaradağdadır—Ə. Ç.)  çölünə  gələrək  Azərbaycan  xanlarından  Qaradağlı  Mustafa  xanı,  Marağalı  Əhməd  xanı,  Xoylu  Hüseynqulu  xanı,  Urmiyalı  Məhəmmədqulu  xanı  və  bəzi  bir  neçə  ayrı  xanları  özünə  itaətə  razı salmışdı. (Bax: Osmanlı  dövləti  ilə  Azərbaycan  türk  xanlıqları  arasındakı  münasibətlərə  dair  arşiv  bəlgələri,  1-ci cild,  Ankara,  1992,  səh.134)
Mustafaqulu  xanın  Ismayıl  xan, Abbasqulu  xan,  Məhəmmədqulu  xan,  Sadatqulu  xan  adlı  oğulları  vardı.    

Qaradağlılar