"Əkinçi", 5 oktyabr 1875, №6/Məktubat
Hər kühənsal və çox ömr eləmiş adamdan soruşursan ki, əmi, keçən zəmanə
ilə bu zəmanənin güzəram necədir? Deyir, oğlum, keçən zəmanənin bərəkəti var
idi və çox ucuzluq idi. Məsələn, ətin batmanı bir köhnə riyal, buğdanın xalvarı on
riyal, yumurtanın 100-ü iki şahıya satılır idi. Amma bu zəmanədə hər bir şey ol
qədər bahalanıbdır ki, demək olur hər şey öz ağırlığında pula gedər və keçən
zaman 100 tümən pulu və bir mahud çuxası olan kəsi şəhər içində barmaq ilə nişan
verirdilər. Amma indi 100000 manatı olan adama dövlətli demək olmaz.

Bu avam sözdən qiyas eləmək olur ki, indi zəmanə tərəqqi eləyibdir və
intizami-aləm həddi-istehkamə yetişibdir və xalqın fəhmi və səliqəsi artmağa
binaən meylləri həm ziynətə və təcəllatə artıbdır. Qədim bir mahud çuxası olan
şəxsə indi on çuxa kifayət eləməz. Xonçasında doşab halvası olmayan şəkər
halvasın bəyənməz.

Əgər yaxşı fikir eləsən, insan öz xilqətinə münasib ki, mədəniyüt-təb
yaranmış, əgər müxalitət və ictima edib, bir-birilə qarışıb dostluq eləməsə, məişət
əsbabın cəm edib dünyada zindəganlıq eləməyi qayətdə müşkül olacaqdır. Pəs
şüuru olan insana lazımdır ki, məzkur əsababı-məişət cəm olan cəbbəxananın bağlı
qapısın açmaqçün əvvəl bir kilid təhsil eləsin ki, zəhmətsiz o bağlı qapını açıb hər
əsbabı ki, byu şərifi-hədisə müvafiq əhris liddünyakə kəənnəkə təişu əbədən və
əhris liaxirətikə kəənnəkə təmutu ğədən 50 özünə lazım görür, təhsil eləyib ondan
sonra dünya və axirət evin abad eləməyə məşğul olsun və belə kilidi ki, məzkur
evin qapısın açsın, Allahın nemətlərinin qədrin bilib və Qur’ani-mübarəkədə nazil
olan bu ayeyi-şərifə misqal etməkliyilə və min ayatihi ixtilafü əlsinətiküm və
əlvaniküm51 və imkan qədəri xarici dillərə vaqif olmağı ilə və lazım olan hərf və
sənayei təlim tapmaq ilə ələ gətirmək olur.

Aşkar görürük ki, xarici vilayətlərin adamları bizim vilayətimizə gəlib
vilayət əhli müttəle olmayan şeylərin mübaliği-xatir dövlət cəm edib və mənfəət
aparırlar. Bir firəngi tacirindən soruşsan ki, Qafqazın filan şəhərində nə şey əmələ
gəlir, elm üzəri ilə onu elə bəyan elər ki, sən özün mat və mütəhəyyir qalusan.
Amma o şəhərin əhlindən sual edəsən ki, kişi, sənin bağında neçə qism yemiş ağacı
və nə qədər üzüm, meyvə var, qət'ən deyəcəkdir hesab eləməmişəm.

Firəngistan əhli zükur və ünasən üç-dörd müxtəlifə dillər ilə danışırlar.
Amma müsəlmanlar içində savadı olan adamlardan çox az tapılır ki, öz dilində bir
dürüst məktub yazsın.

Əgər bir şəxs desə ki, əmi, keçən zamandan bu zəmanə yaxşıdır və bu
zəmanəyə Allah keçən zəmanədən artıq bərəkət veribdir, ağraq danışmayacaqdır.
Ondan ötrü ki, hər məmləkətdə müəllimxanalar və mədrəsələr açılıb və əsbabimərifət
ətraf aləmə dağılıb. Badkubə kimi şəhərdə sənin öz milli dilinlə qəzet
basılır, uzaq məmləkətlərdə olan əxbari-qəribə və müfid söhbətləri öz evindən
çıxmayıb oxuyub bilirsən. Gör ki, Avropa məmləkətləri və Yeni dünya, dəmir
yollar, buxar gəmiləri olmaq səbəbilə səninlə yaxm qonşu olub. Məkkeyimüəzzəm
ziyarəti ki, neçə il bundan sabiq çox müşkül idi və bir ilə yaxın səfərin
tuli var idi, iki ay ya iki ay yarımda kəmali-istirahət ilə gedib-gəlmək olur.

Nuri-mərifət dünyanı tutub, heç insaf deyil ki, adam vaxtın keçirib bu
ayeyi-şərifin məzmunundan göz örtsün: həl yəstəvi əlləzinə yə’ləmun vəlləzinə la
yə’ləmun52. Fürsət əldən verib öz qom və əqrabasın hərfət və sənət elmlərinin
feyzindən qoyan şəxs onların bədbəxtliyinə bais olub və zülmi-fahiş onların
haqqında edəcəkdir.

Heydəri

İrəvandan Məhəmməd Rəhimbəy yazır ki, İran dövlətinin Xoy şəhərinə
ticarətə getmişdim. Rəcəbin 25-də bir neçə min Osmanlı əhli İran sərhəddini keçib
Daş məku mahalını qarət edib, 5000 qədər at, mal apardılar. Sonra Osmanlı
dövlətinin Van şəhərinə gedib orada dadistəd edirdim. şabanın 15-də İran
tərəfindən Ziyaüddövlə Məhəmməd Rəhim Mirzə 500 atlı ilə gəlib Van şəhərinin
ətrafını qarət etdi.

İrəvandan, şabanın 22-də Məhəmmədəli bəy Vəliyev yazır ki, bir neçə
həftədir İrəvan uyezdinin Dəvə qəryəsində adamxor heyvan peyda olubdur.
Gecələr gəlib evlərdən uşaqları aparıb yeyir. İndiyəcən 13 nəfər uşaq yeyib və
həmçinin Çəğin mahalının bir para kəndlərindən bir neçə uşaq dəxi aparıbdır. Ol
heyvanı görənlər deyirlər ki, onun rəngi qırmızıya maildir və özü itə oxşayır.
Amma bəziləri deyir rəngi qaradır və qurda şəbahəti çoxdur. Ol kəndlərin xalqı
əlində tüfəng qarovul çəkirlər, amma onu görmək müyəssər olmur. Bu halda cənab
uyezdni naçalnik şağubatov bu barədə silist edir.

Dünyada heç bir heyvan yoxdur ki, insanın şücaətindən və gözlərinin
nurundan qorxmasın. Ona binaən olmaz ki, heyvan adamxor olsun. Doğrudur ağ
pələng, qurd və kaftar düşəndə bir uşaq aparırlar. Amma onlar aclıqdan bu qələti
bir edib, bir də dəxi etməzlər. Xülasə, bu xəbərin həqiqətini bilməkdən ötrü çox
intizar varıq və ümidvarıq ki, Məhəmmədəli bəy onun keyfiyyətini yazıb bizə
məlum eləsin.

Qubadan bizə yazırlar: boyaq qiymətdən düşməyə binaən qeyri yerlərdən
Qubaya gəlib müamiləçilik edənlərin işi xarabdır. Tamam Quba əhli, ələlxüsus
yəhudilər öz mülk və mallarını nataryus əlilə oğlanlarına ya övrətlərinə verib
sahibtələblərə bir qəpik vermirlər və şəhərimizin belə şuluq olmağına səbəb
vəkillik edən kəslərdirlər. Onlar hər iki tərəfdən pul alıb ikisin də bədbəxt edirlər
və ümidvarıq ki, bizim şəhərə yaxşı təlim almış və insaflı vəkil gəlib bizləri ədalət
divanının səmərəsindən məhrum edən kəslərin əlindən xilas etsin.

Bu kağızı yazan elə fikir edir ki, qeyri yerlərdə halva yeyirlər. Əzizim, siz
istədiyiniz vəkili Rusiyanın paytaxtında tapmaq olmur.

Qəzəl:
Həzaran şükr kim, bir şəxsi-aliqədr hümmətdən
Qəzet bünyadına Rusiyyədə izn aldı dövlətdən.
Məlikzadə Həsən bəy arifi-dünya Zərdabi
Götürdü ehli-islamı bu gün xaki-məzəllətdən.
Zəbani-türk ilə agah eylər əhli-Qafqazı
Gəhi tazə xəbərlərdən, gəh asari-hökumətdən.
Olub sövdagəri-xeyr ol mükərrəm əhli-islamı
Xəbərdar eylədi hər nəfü hər kəsbü ticarətdən.
Nəsimi-sübhtək feyzi olub bu aləmə sari
Oyatdı lütf əliylə qəflət əhlin xabi-qəflətdən.
Bu iznə razılıq vacibdir əlhəq əhli-islamə
Ki, verdi imperaturi-cəhanpərvər ədalətdən.
Dəxi ol izn alan şəxsin bizə vacibdir ikrami
Ki, oldu xeyrxahi əhli-Qafqazın nəcabətdən.
Görüb ol kari-xeyri bu duanı eylədi Seyyid
Dedi əhli ġəmaxi cümiləsi amin sədaqətdən.
Ġlahi padşahi-Rusun eylə dövlətin əfzun
Məlikzadə Həsən bəyin ömrünü hifz eylə afətdən.
Əkinçi qəzetindəki məktublar