Stalinlə ixtilal xatirələri/Moskvada iki il
Bakıdan ayrılalı on beŞ gün olurdu. Moskva ətrafına gəlmiŞdik. Harada
yerləŞəcəyimizi düŞünürdük. Yəni bir məchulatla qarŞılaŞırdıq. Stalin münasib bir
yer müəyyənləŞənəcən vaqonda qalmağı münasib hesab etdi. Bu məqsədlə aŞpazı
da vaqonda saxladılar. Bir manevr ilə vaqon əsas yoldan aralanaraq, yan yollardan
birinə verildi. Sonra bizi vaqonla birlikdə təmirxanalardan birinə apardılar. Gecəni
orada keçirdik. Səhər tezdən çəkic zərbələri bizi yuxudan oyatdı. Demə,
vaqonumuz təmir edilirmiŞ. Üç gün bu Şəraitdə yaŞadıq. Dördüncü gün
Berzanovski Davidovu göndərib, bizi öz evinə apardı. Burada, Davidovun da
olduğu mənzildə bizə bir otaq ayrılmıŞdı.
Bu, Stalinsayağı bir iŞ idi; həm hörmət göstərilmiŞ, öz katibinin mənzilində
bizə bir otaq ayrılmıŞ, həm də bütün hərəkətlərimiz daimi bir nəzarət altına alınmıŞ
olurdu. Göz dustağı elə bu qədər olur.

Hərbi kommunizm dövrünün Moskvası 

Iqamətgahımız müəyyən olunduqdan sonra zəruri formal iŞlər görülmüŞ,
bizə “Raboçaya knijka” - “IŞçi dəftəri” deyilən bir Şəhadətnamə verilmiŞdi. Bu
dəftər sayəsində biz ümumi yemək yerlərindən birinə qeyd olunur, oradan Şorba ala
bilirdik. Aldığımız bu Şorbanın Bakının “Osobı otdel” deyilən həbsxanasında
aldığımız Şorbadan fərqi yox idi. Onun qədər bir bulanıq suya bənzər və eyni
qoxunu verərdi. Bu bulaŞıq suyu almaq üçün sıraya durur, qapıdan içəri girərkən
bir dəmir boŞqabla bir qaŞıq alır, böyük bir səbir və itaətlə ta böyük qazanın
baŞında duran Şorbaçıya qədər gəlirdik. Itaətlə uzadılan boŞqaba bir çömçə Şorba
tökülüncə, sıradakı yerimizi eyni itaətlə gözləyən bir baŞqasına tərk edərdik. Bu
mərasim günorta vaxtı hər gün təkrar olunurdu. Səhər və axŞam yeməklərini isə
hamı kimi biz də öz imkanlarımızla hazırlamaq məcburiyyətində idik. Bu məqsədlə
bəzən ərzaq mərkəzlərindən alına bilən təyinatdan, bəzən də çox sıx bir təqib
altında olan qara bazardan istifadə edə bilirdik.
Moskvanı ilk dəfə 1917-ci ilin mayında görmüŞdüm. Bu dəfəki isə
Moskvaya ikinci gəliŞim idi. O zaman beŞ-on gün üçün Rusiyada müsəlman-türk
ellərinin ən yaxın tarixində mühüm bir yeri olan Müsəlman qurultayında iŞtirak
üçün gəlmiŞ olduğumdan, bu qurultayın müzakirələrinə dalmıŞ, Şəhəri görmək
fürsəti çox da tapa bilməmiŞdim. Indi isə vaxtımız boldur. Moskvada qalmağı
bizim üçün daha münasib görmüŞdülər.
Ortodoks kilsəsinin sitayiŞinə nail olan əski Moskof çarlarının paytaxtında
indi hər cür din və məbədləri inkar edən kommunist inqilabının liderləri
hökmrandır. iəhərin hər tərəfində ilk gözə çarpan Şey bu liderlərə aid olan
fotoqrafiyalardır. Bunlar arasında Lenin və Trotskinin fotoqrafiyaları birinci sırada
gəlir. Qəzetdəki məqalələr, xalqa xitab edən nitqlər, müxtəlif nəŞriyyatlarda çap 
olunan kliŞelər də ilk sırada bu iki liderə aiddir. Bunlardan sonra Zinovyev,
Kamenev, Çiçerin, Radek, Tomski, Lunaçarski, Ioffe, Frunze və sairə kimi
Şəxsiyyətlərin isim və fotoqrafiyalarına rast gəlmək olur. Adı az çəkilən, hələ
fotoqrafiyasına adətən heç yerdə təsadüf olunmayan birisi varsa, o da Stalindir.
Partiyanın baŞ katibi, Rabkin deyilən fəhlə-kəndli müfəttiŞi camaat arasında adətən
tanınmır. Hələ tamamilə təŞəkkül etməmiŞ olan Millətlər Komissarlığından
(Narkomnats) heç kimin xəbəri yoxdur.
Ilk günlərdə hamının kiçik və adi gördüyü bu üç müəssisənin irəlidə bütün
rəqiblərini ortadan qaldırmaq üçün MüdhiŞ Ivanı örnək bir hökmdar deyə idealizə
edən Stalinə diktatorluğunu təsisdə çox yaramıŞ olduğunu hadisələr bizə
göstərmiŞdir.
Ölümündən bir neçə il əvvəl qocaman büstünü Himalay dağlarında bir
qüllənin baŞına qoydurub, oradan idarə etdiyi Yevraziyanın geniŞ sahələrinə
qürurla baxan və istisnasız həyatın hər sahəsində öz damğasını görməkdən zövq
alan Stalin o günlərdə kölgədə qalmağı, Lenindən sonra bütün hakimiyyəti ələ
keçirmək taktikası baxımından anlaŞılan, zəruri iŞ hesab etmiŞdi.

Üzdən də çirkindir

1920-ci ildə Stalinin Moskva mühitində nə kimi bir Şöhrətə malik olduğunu
xarakterizə edən bir təsadüfü burada göstərmək istəyirəm. Moskva küçələrində
gəzərkən əvvəllər tanıdığım bir fəhləyə rast gəldim. Bu hələ 1904-cü ildə Bakıda
tanıŞ olduğum Peterburjest adlı ziyalı bir fəhlə idi. Bakıda bolŞevik fraksiyasına
mənsub bir sosial-demokrat idi. Bakı fəhlələri arasında nüfuzu vardı. Xeyirxah və
fədakarlığı ilə tanınmıŞ bir adamdı. Peterburjest görüŞdüyümüzə çox məmnun
oldu. Bizi dərhal evinə apardı; evli imiŞ; bir çay düzəltdirib, bizi qonaq etdi.
Mənim Bakıda tutulmağım və Pankratovun sədrliyi ilə bir komissiya tərəfindən
istintaq edilməyimin təfsilatını bilirdi. Bunu elə həmin komissiya üzvlərindən
Moskvaya gəlmiŞ olan birisindən öyrənmiŞdi. Həmin adamın anlatdığına görə
mənim günlərim sayılmıŞ imiŞ. Haqqımda Moskvaya verilən raportda edamım
tələb olunurmuŞ. Fəqət oraya “Stalin yoldaŞ gəlincəyə qədər saxlayın”, - deyə
teleqram vurulubmuŞ...
Peterburjets bizə bu surətlə “keçmiŞ olsun” dedikdən sonra “Oktyabr”
inqilabından keçən dövr ərzində yaranmıŞ vəziyyəti təhlil etməyə baŞladı. Özünün
Lenin ilə arabir görüŞdüyünü dedi: “Lenin yoldaŞ, - dedi, - rəsmi hökumət və
partiya müəssisələri xaricində, iŞlərdən Şəxsən məlumat almaq üçün inandığı köhnə
dostlarından bəzilərinə müŞahidə eləmək - izləmək vəzifəsi tapŞırırmıŞ.
Peterburjets də Leninin “göz”lərindən biri imiŞ. O bu “göz”lük vəzifəsini qərəzsiz
surətdə ifa edərək Lenin yoldaŞı daima məlumatla təmin edir; hərbi kommunizm
rejiminin dəyiŞdirilməsinin lüzumunu daima ona deyirmiŞ.
Birisi çıxıb fəhlələrə “inqilabdan əvvəlki vəziyyəti sizə təmin edərik, bir
Şərtlə ki, bir daha tətil etməyin, deyirsə, bunlar bunu özlərinə böyük hörmət hesab
edirlər”, - deyə Leninə xalq arasındakı əhval-ruhiyyəni çatdırırdı. Peterburjets də
ümidsizliyə düŞərək “nə edək?” - soruŞan gənclərə “Plexanova qayıtmalı” deyə
cavab verirmiŞ (Plexanov rus menŞeviklərinin tanınmıŞ lideri idi).
Peterburjets əvvəldən yaxŞı tanıdığı Bakının inqilabdan sonrakı əhvalı ilə
maraqlanırdı. Inqilabın - oranın məiŞətində nə kimi təbəddülat gətirdiyini soruŞur,
ona lazım olan izahatı verirdik. Söhbət dönüb-dolaŞıb yoldaŞ Stalinin üstünə gəldi.
Bizim müsahib:
- O, - dedi, - xoŞniyyətli bir inqilabçı deyildir. Onun üçün baŞlıcası ideya
deyil, sadəcə, hakimiyyətdir. O, idealist sosialistlərdən çox, dəliqanlı terroristlərə
istinad etmək istər. BolŞevik inqilabını cığırından çıxaran bu kimi demaqoqlardır.
Görəcəksiniz, o, fəhlə sinfinin baŞına bəla olacaqdır. Nə cahpərəst, nə intriqan, nə
qorxunc adamdır o, bilməzsiniz. Stalinə görə bombaçı olmayan birisi həqiqi
revolyusioner ola bilməzmiŞ, heç təsadüfi deyil ki, ətrafını bu cür qafqazlılarla
doldurmuŞdur.
Biz Stalinin hər halda baŞqaları kimi çox da Şöhrət sevən bir adam
görünüŞündə olmadığına, xüsusi həyatında təvazökar davrandığına,
fotoqrafiyalarının belə digər komissarlar kimi heç bir yerdə görünmədiyinə iŞarə
edincə, o, əlilə baŞı üzərindən bir jest edərək: - Eh... - dedi. - Ona görə ki, kifirdir.

Bir cüt ayaqqabının verdiyi zövq

Moskvaya payızda gəlmiŞdik. QıŞ üçün yaxŞı da tədarüklü deyildik. Hələ
mənim ayaqlarım demək olar yalın idi. Yayda Azərbaycan dağlarında daŞıdığım
“çust” deyilən incə bir ayaqqabı daŞıyırdım. Günlər keçir, havalar soyuyurdu.
Moskvanın sərt qıŞ günləri yaxınlaŞırdı. “Hərbi kommunizmin” Şiddətli günlərində
ayağa bir ayaqqabı tapmaq imkansızdı. Bir ayaqqabı üçün müraciət, xahiŞ etmək
isə heç ağlıma belə gəlməzdi. Bu kimi əskikliyə dözəcək, düŞdüyümüz Şəraitdə
görülməsi mümkün olacaq iŞlərlə məŞğul olacaqdıq.
“Rumyansev muzeyi” deyilən Moskvanın əski mədəni müəssisəsi
yaŞadığımız evin yerləŞdiyi məhəllədə idi. Burada müəzzəm bir kitabxana vardı.
Oraya getməyə qərar verdim. Azərbaycan tarixi və müxtəlif mövzular üzərində
araŞdırmalar aparırdım. Yarıac, yarıçılpaq bir vəziyyətdə hər Şeyi unutmuŞ,
kitablara dalmıŞdım.
QıŞ qar təpələri və dondurucu havası ilə bərabər gəldi. Yay çustu ilə günü-
gündən kitabxanaya getmək çətinləŞirdi. Bu çətinliyi əvvəl yanımda olan qalın yun
corabı geyməklə qarŞıladım; sonra madam Berzanovskinin borc kimi verdiyi
keçədən “valenka” dedikləri çəkmə iŞimə yaradı. Fəqət havalar bir az ilıqlaŞıb,
qarlar əriməyə baŞlayınca valenka artıq geyilməz oldu. O zaman təkrar
Azərbaycandan gətirdiyim çust ilə qalın yun coraba qayıtdım. Fəqət hər gün 
tədqiqat iŞindən dönüncə bu corabı gözəlcə sıxıb, ocaq baŞında qurutmaq lazım
gəlirdi.
Nəyin bahasına olursa-olsun bir ayaqqabı tədarük etmək artıq zəruri
olmuŞdu. Üstümüzdə qalmıŞ bir qızıl pul var idi. Bununla bəlkə də bir cüt ayaqqabı
almaq mümkün idi. Fəqət ayaqqabı haradadır, yoxdur ki alasan. Bu arada amerikalı
fəhlələrdən bir hissəsinin Rusiyadakı fəhlələrə dağıtmaq üçün bir gəmi ayaqqabı
gəldiyi xəbəri nəŞr edildi. Bir neçə gün sonra bu ayaqqabıların “suxarovka” deyilən
bazarda satlığa çıxarılacağını öyrəndik. Bunlardan bir cütünü satın almaq ümidi ilə
Məhəmməd Əli ilə birlikdə bazara getdik, üstümüzdəki qızıl istənilən qiymətin
əsasını təŞkil etmək üzrə idi, fəqət kifayət deyildi. Əsl dəyər təŞkil edən Şeyləri də
buna əlavə etməli idik; bu dəyərli əŞyadan bir neçə iynə, bir az tikiŞ sapı və bir
qədər də duz vermək lazımmıŞ, bu “əmtəələr” o dövrün qızıldan da qiymətli
valyuta malları idi. Şükür olsun ki, bu “valyuta” mallarından bir qədər var idi;
verdik, nəhayət, ayaqqabıları aldıq. Böyük bir sevinc içində evə dönürdük. Mən
öndə, Məhəmməd Əli arxada addımlayırdıq. Məhəmməd Əlinin səsini eŞitdim:
- Bura bax, bu yürüŞ ancaq bayram hədiyyəsi alan uŞaqlarda olur!

Məhəmməd Əlinin xüsusi qatarı

Moskvada Kommunist Partiyasının 8-ci qurultayı açılırdı. Bu münasibətlə
Rusiyanın hər tərəfindən hökumət mərkəzinə nümayəndələr gəlmiŞdi. Qafqazdan
da ən məŞhur kommunist liderləri gəlmiŞdilər. Bu arada KronŞtad qiyamı baŞlamıŞ
və bu hadisə məmləkətin hər tərəfində diqqətə Şayan təsir buraxmıŞdı. Üsyan az bir
vaxtda dərhal yatırılmıŞsa da, Lenin bu hadisədən dərs alaraq “hərbi kommunizm”
taktikasını “nep” deyilən yeni iqtisadi siyasət taktikasına çevirmiŞdi. Sovet
siyasətində yeni bir dövr təŞkil edəcək bu hadisənin Azərbaycanda nə kimi təsirlər
yaratdığını öyrənmək lazım idi; bu münasibətlə alınacaq tədbir və hərəkət xəttinin
əsasını doğru olaraq təsbit edə bilmək üçün bu informasiyalara böyük bir ehtiyac
var idi.
Məhəmməd Əliyə dedim ki:
- YoldaŞ Stalinlə görüŞdüyümüz zaman Iran inqilabı haqqındakı
xatirələrimdən bəhs etdiyim yadındadır. O, bunlara aid materialları dərhal dönüb,
Bakıdan gətirməni istəmiŞdi. Mən iŞi sonraya saxladım. Indi əsl vaxtı gəldi.
Qurultay nümayəndələri bu günlərdə Bakıya qayıdırlar; bir yolunu tapıb, onlarla
birlikdə Bakıya getsən fəna olmaz, vəziyyəti öyrənmiŞ olarsan.
Məhəmməd Əli Iran inqilabı haqqında materialları gətirmək üçün Bakıya
gedəcək deyə məsələni Berzanovskiyə açırıq. Məsələ onu da maraqlandırdığından
(bazar günü olmasına baxmayaraq, məsələ təcili olduğundan) dərhal telefonla
məsələni Stalinə ərz edir. Stalin dərhal “Məhəmməd Əli yola çıxsın” deyə əmr
edir. Nümayəndələr bir az sonra, o axŞam yola çıxacaqlarından Berzanovski tələsik
büroya qaçır, lazım olan kağızları hazırlayır və xüsusi olaraq qoŞdurduğu 
komissarlıq xizəyi ilə gələrək bizi də evdən götürür. Birlikdə stansiyaya gəlirik.
GecikmiŞik. Nümayəndələri aparan qatar on dəqiqə əvvəl hərəkət edibmiŞ...
Indi nə olacaq? - deyə Berzanovski böyük bir qüssə ilə stansiya Şefinə:
- Bu necə ola bilər, yoldaŞ Stalin əmr edib, yoldaŞ Məhəmməd Əli bu
qatarla gedəcəkdi?..
Stansiya Şefi:
- YoldaŞ direktor, üzülməyin, hələ ki, gec deyil, əlacı var. Qatar iki stansiya
irəlidə su almaq üçün yarım saata qədər gözləyəcək; xüsusi bir lokomotivlə bir
vaqonu elə indi yola salarıq, yoldaŞ onunla gedər, nümayəndə qatarına yetiŞər.
Berzanovski:
- Bravo, yoldaŞ Şef!.. - deyə dərin bir nəfəs aldı. On dəqiqə sonra
“Məhəmməd Əlinin xüsusi qatarı” hərəkət etdi, arxasınca bir də onu gözləsinlər
deyə bir teleqram vuruldu.
Kontr-revolyusioner müsavatçı Məhəmməd Əlini aralarında Orconikidze,
dr. Nəriman Nərimanov, Qorxmazov, Ter-Mikaelyan və sairləri kimi bolŞevik
baŞçıları olan 8-ci Kommunist Partiyası nümayəndələrini aparan xüsusi qatar
gözləyib durmalıdır; çünki...
YoldaŞ Stalinin əmri icra ediləcək!..
Məhəmməd Əli getmiŞ, bir müddət Bakıda qalmıŞ, vəziyyət haqqında
dolğun məlumatlarla yüklü olaraq geri dönmüŞ, fəqət səyahətinin “əsl mövzusu
olan” materialları tapıb gətirə bilməmiŞdi.
Əslində biz xatırlatmadıqca bunları axtaran da yox idi.

Abbasqulu Butırkadan çıxır

Kommunist Partiyası mərkəzi bürosundan Berzanovskiyə telefon edib,
Rəsulzadəni dostu Abbasqulu Kazımzadə axtarır deyiblər. Dərhal getdik.
Dostumuzu yanımıza gətirdik... İndi üçümüz - mən, Məhəmməd Əli və Abbasqulu
- bir otaqda yaşayırıq. Abbasqulu, xatırlayarsınız, Stalinin mənə verdiyi ilk sözə
görə Moskvaya bizimlə bərabər gələcəkdi. Son dəmdə ona bu “şərəfi” vermək
istəmədilər. Yerli kommunistlərin ona qarşı xüsusi bir nifrəti vardı. İdeoloji
mübarizə illərində onları ən çox pozan, məğlubiyyətə uğradan o olduğundan onu
mütləq incitmək və hər cür həqarətlə “alçaltmaq” istəyirdilər.

Abbasqulunu Moskvaya canilərə məxsus adi sürgün eşolonunda göndərmişdilər; həbsxanadan-həbsxanaya keçə-keçə o, nəhayət, Moskvanın
Lubyanka deyilən meydanındakı məşhur Butırka zindanına salınmışdı. Bir müddət
burada da “staj” keçdikdən sonra qapıları açmış, onu küçəyə atmışdılar.
Abbasqulunu bir işə qoymaq lazım gəlirdi. Onun üçün Berzanovskinin
bələdçiliyi ilə yenə Stalinin yanına getdik, bu zaman o Millətlər Komissarlığı,
qısaca Narkomnats (rusca Narodnıy komissariat nasionalnostey sözlərinin baş
hərflərindən ibarətdir) Nazirliyi Xalq komissarı (naziri) idi.
Millətlər Komissarlığı nazirinin otağında görüşdük. Əvvəllər məşğul olduğu
dəftərxana məmulatı ticarətinə münasib olaraq Abbasquluya yeni yaranmaqda olan
komissarlığında təchizat məmurluğu verilməsi üçün Stalin Berzanovskiyə təlimat
verdi.

Türkiyəyə gedə bilərəmmi?

Abbasqulunun iŞi ilə əlaqədar görüŞdüyüm əsnada Stalin:
- Necə yaŞayır, nə düŞünür, nə edirsiniz? - deyə hal-əhval tutdu.
- Xırda-mırda iŞlərlə, gündəlik həyat zərurətlərilə məŞğulam, - dedim.
- Həyat deyilən Şey əslində elə xırda-mırda iŞlərdən ibarətdir, hər halda bir
perspektiviniz vardır, - dedi.
- Moskvada qaldıqca bir perspektivim yoxdur, - dedim.
- Bəlkə Türkiyəyə gedəsiniz? - dedi.
- Hm.„ - deyə bir az düŞündüm, sonra, - bəli, - dedim. - Artıq Türkiyə ilə
tam anlaŞmıŞ vəziyyətdəsiniz... Bəlkə də mənim oraya getməyimə bir maneə
yoxdur. Icazə versəniz bundan məmnuniyyətlə istifadə edərəm, nə deyirsiniz?.. -
deyə cavab verdim.
- Stalin dərhal qalxdı. Bığlarını buraraq otağın içində o tərəf - bu tərəfə
gedərək...
- Bu qərardan vaz keçin, - dedi.
- Qərar deyilən bir Şey yoxdur, bu fikri indicə mənə əslində siz təlqin
etdiniz, - dedim.
- Yox, təlqin etməmiŞ olum, - dedi.
Məsələ aydınlaŞdı. Moskva yolunda ikən müəyyən ideoloji nümayəndələri
olan müxaliflərə qarŞı Sovet hökumətinin mərhəmət göstərdiyindən hətta Ukrayna
Şeflərindən Verniçenkoya xaricə getmək üçün izhar etdiyi arzunu təmin edərək
rəsmən icazə verilmiŞ olduğundan danıŞan Stalinin artıq bunu bir daha təcrübədən
keçirmək niyyətində olmadığı məlum oldu (bolŞeviklərin Ukrayna haqqındakı
tədbirlərini təqdir edən Verniçenkonun xaricə çıxdıqdan sonra fikrini dəyiŞdirərək
sovet dövlət adamlarına qarŞı müxalif bir Şəkildə danıŞmasından bəhs edən Stalin
təcrübədən keçmiŞ bir iŞi ehtimal ki, bir daha təcrübə etmək niyyətində deyildi).

Yeni mənzil, yeni məşğələ

“Təchizat məmuru” Abbasqulu dostumuzun təŞəbbüsü ilə üçümüzə
Millətlər Komissarlığının idarəsində Pereçistenski bulvarda yerləŞən binada iki
otaqdan ibarət yeni bir mənzil ayrıldı. Bu arada ġərq Dilləri Ġnstitutunda (sabiq
Lazarev Ġnstitutu) fars və rus dilləri müəllimliyinə təyin olundum. Bu təyinatı mənə
həmin institutun müdirliyinə təyin olunmuŞ tatar ziyalılarından tanıŞım Ġsməti
təmin etmiŞdi. Az bir vaxtda buradakı ŞərqŞünaslarla yaxŞı münasibətlər, hətta 
dostluq yaratdım. Bunlardan birinə ədəbi mətnləri oxumaqda yardım göstərmiŞdim.
O, bir gün mənə:
- Sizdən soruŞmadan bir iŞ eləmiŞəm; sizə bir akademiya payı təmin etdik, -
dedi.
Bütün instituta iki akademiya payı – “alimlərə məxsus ərzaq təyinatı”
varmıŞ. Payları bölüŞdürən heyətdə bizim professor da sözü keçən üzvlərdən biri
imiŞ. Bizim mənsub olduğumuz institut professorlarından bu iki paya ona qədər
namizəd varmıŞ. Dostum bu paylardan birinin mənim üçün ayrılmasına müvəffəq
olubmuŞ.
Ona təŞəkkür etdim. Akademiya payı deyib üstündən keçməyin. Kommunist
inqilabının o hər tərəfdə qəhətlik doğuran bir zamanında ağ un, Şəkər, çay, qəhvə,
ət, yağ, çörək və sairədən ibarət bir ərzaq təyinatı tapmaq həddindən artıq qayanitəŞəkkür
ikən, bunu dostluğun həqiqi bir təzahürü olaraq almaq həqiqətən də
təminedici bir Şeydi.
Yeni mənzil ilə yeni məŞğələ sürgündəki həyatımıza bir az fərəh gətirmiŞdi;
yeni tətbiq olunan “nep” siyasəti nəticəsində Şəhərlər arasında artan xüsusi gəliŞ-
gediŞlər sayəsində məmləkətdə təmaslar da artırdı. Maddi cəhətdən olduğu kimi,
mənəvi cəhətdən də nisbətən rahat bir nəfəs almağa baŞlamıŞdıq.

Şərqşünaslar cəmiyyətinin sədri

Bir gün Millətlər Komissarlığının baŞ katibi Braydo görüŞmək üçün məni
komissarlığa dəvət etdi. Təyin olunan saatda onunla komissarlığın komissara (yəni
Stalinə) məxsus otağında görüŞdük. Məsələ demə nə imiŞ...
Millətlər Komissarlığı ġərqi öyrənmə iŞlərilə məŞğul olacaq elmi bir
cəmiyyət təŞkilinə qərar vermiŞdir. Rusiyanın tanınmıŞ ŞərqŞünaslarından təŞəkkül
edəcək bu cəmiyyətdə sovetlərdəki millətlərin elm sahəsində nüfuz sahibi olan
nümayəndələri də iŞtirak edəcək; mən də bu cəmiyyətin sədrliyini öhdəmə
götürəcəyəmmiŞ.
Bu göstərilən diqqətə təŞəkkür etməklə bərabər, belə bir cəmiyyətə sədr
olmayacağımı dedim.
- Nə üçün? – dedi.
- Hər Şeydən əvvəl özümü hər kəsdən daha yaxŞı tanıdığım üçün. Mən
davamızla bağlı olaraq müəyyən qədər elmlə məŞğul olsan özümü, ad və san sahibi
məŞhur alimlərin iŞtirak edəcəyləri səlahiyyətli bir elm müəssisənin sədri olacaq bir
səlahiyyətdə görmürəm.
Braydo israr etdi.
- Lüzumsuz bir təvazökarlıqdır bu! – dedi.
- Xeyr, söylədiyim bir həqiqətdir. Sizinki isə mübaliğəli bir iltifatdır, -
dedim.
Braydo təkrar israr etdi. “Əllamə” olduğumu mənə isbata çalıŞdı. Mən də
belə olmadığımı söyləyib durdum. O, yoldaŞ Stalin Sizdən bu vəzifəni qəbul
etmənizi Şəxsən rica edir, deyə ən qüvvətli arqumentini iŞə saldı.
Mən də:
- Ona mənim tərəfimdən təŞəkkür edin, fəqət üzrümüzü də yetirin, - dedim.
O, yenə israr etdi, təkrar Stalinin nüfuzunu istinad etdi. Baxdım ki, məsələ
ciddi bir Şəkil alır. Taktikamı dəyiŞdirdim:
- Mən səlahiyyət sahibi dünyaca məŞhur ŞərqŞünasların toplaŞdıqları bir
cəmiyyətə sədr olmaq ədəbsizliyini boynuma götürə bilmərəm, fəqət çox arzu
edilirsə, bu cəmiyyətdə sıravi bir üzv kimi iŞləyə bilmərəm bəlkə... – dedim.
Braydo bu yumŞalmadan məmnun bir əda ilə dərhal:
- YaxŞı, üzv olun, - dedi.
- Fəqət bunun Şərti var, - dedim.
- Nədi o Şərt?
- Təsəvvür olunan cəmiyyətin nizamnaməsini bir kərə tədqiqə nə ehtiyac?
- Nə olsa da, hər nizamnaməni nə qədər normal olsa da bir kərə tədqiq
etmək iŞə ciddiyətlə əhəmiyyət verən hər bir kəsin görəcəyi normal iŞdir, - dedim.
- Nizamnamə yalnız bir nüsxədir, onu çoxaltmaq elə bir iŞ deyil, - dedim.
- YaxŞı, - dedi, ayrıldıq.
Bir neçə gün sonra nizamnamənin istəyim surəti gəldi. Tədqiq etdim.
Maddələrindən birində üzvlərin 51 faizi Kommunist Partiyası nümayəndələrindən
olmasının zəruri olduğunun yazıldığını gördüm.
- Hə! – deyə dərin bir nəfəs çəkdim və dərhal son qərarımı Braydoya
bildirdim; ġərqŞünaslıq cəmiyyətinə üzv belə olmayacağam, - dedim, - çünki bu,
elmi deyil, siyasi bir cəmiyyətdir.

Şərq millətləri kommunist universiteti professorluğu

Braydonun təklifindən bir ay sonra Pereçistinski bulvardakı mənzilimizə üç
gəncdən ibarət bir heyət gəlir. Bu, Moskvada yeni təsis olunan “şərq millətləri
kommunist universiteti” tələbələri adından göndərilmiŞ xüsusi bir heyətdir. Bu
universitet ġərq məmləkətlərində kommunizmi yaymaq üçün propaqandistlər
yetiŞdirmək məqsədilə yaradılmıŞdır. Heyətin üç üzvündən biri bakılı, biri gəncəli,
biri təbrizli idi. Demək, “bütün Azərbaycan” bizimlə görüŞməyə gəlmiŞdi. Gənc
yurddaŞlarımı əhəmiyyət və diqqətlə dinlədim. Onlardan biri nə üçün gəldiklərini
dedi.
- Universitetimizdə “şərq ellərində inqilab hərəkatları” kafedrası boŞdur, -
dedi. - Buraya təyin edilmək üçün səlahiyyət sahibi bir professor axtarırlar. Bir
düŞündük-daŞındıq, bu kafedraya Sizdən daha səlahiyyətli bir professor tapılmaz
qənaətinə gəldik. YoldaŞlar bir səslə qərar verdilər və bizi Sizin yanınıza 
göndərdilər. Bu müəllimliyi qəbul etmək lütfünü bizdən əsirgəməmənizi rica
edirik.
- UŞaqlar, gəldiyinizə çox məmnun oldum. Azərbaycanın üç mühüm
mərkəzini təmsil edən heyətinizə müsbət cavab verə bilməyəcəyimə həqiqətən
təəssüf etdiyimə sizi inandırıram.
- Cavabınız niyə müsbət olmasın?
- Olmaz, uŞaqlar, inciməyin, amma olmaz!
- Niyə olmaz?
- Olmaz, çünki müəllim ilə tələbə arasında hər Şeydən əvvəl bir səmimiyyət
olması Şərtdir. Mənim söyləyəcəklərimi siz daima qeyd-Şərtlə qəbul edəcək, bu
müsavatçı əcəba, hadisələri doğrumu izah edir? - deyə düŞünəcəksiniz. Mən də
daima mənim söylədiklərimi bu kommunistlər əcəba, tam bir etimadla
dinləyirlərmi? - deyə düŞünəcəyəm. Nə məndən sizə yaxŞı bir müəllim, nə də
sizdən mənə yaxŞı bir tələbə olmaz!

Əfqanıstan səfarətini istiqbal

Qapım döyülür, “gəlin” - deyirəm. Içəri tanımadığım birisi girir.
- Mən, - deyir, - Xarici IŞlər Komissarlığının məmurlarındanam. Stalin
yoldaŞın tövsiyəsi ilə Çiçerin yoldaŞ məni Sizin yanınıza göndərdi.
- Nə olub, xeyir ola?!
- Əfqanıstan bir səfarət gəlir. Onları qarŞılamaq üçün onlara sovet hükuməti
adından farsca xitab etmək lazımdır. Fars dilində isə Moskvada Sizdən yaxŞı bilən
yoxmuŞ. YoldaŞ Stalin bu iŞ üçün yoldaŞ Çiçerinə Sizi tövsiyə etmiŞdir. Bu iŞi
lütfən öhdənizə götürün.
- Təəssüflər olsun, edə bilmirəm.
Sovet xariciyyə məmuru gözləmədiyi bu cavab qarŞısında özünü itirdi.
Çiçerin və Stalinin ricalarından ibarət olan bir təklifi iərq Dilləri Institutunun bir
müəllimi hansı cəsarətlə rədd edir, - deyə düŞündüyünü ifadə edən bir heyrətlə:
- Niyə?! - deyir.
Bu “niyə”nin cavabını səmimi olaraq vermək Bakıda “Osobı otdel”dəki
müstəntiqə cavab verməkdən daha müŞküldür. Ona tərcümeyi-halımı və siyasi
vəziyyətimi açıb söyləyəcək deyildim ki...
- Edə bilmərəm, heç edə bilmərəm, - deyib dururdum. Məmur əl çəkmir,
mütləq rəddin səbəbini öyrənmək istəyir.
- Adi bir mütərcim vəziyyətinə düŞmək istəmirəm, - deyirəm; baŞa düŞmür.
- iərqdən gələn müsafirləri Sovet hökuməti adından qarŞılamaq bir Şərəfdir.
Bu fürsətdən niyə istifadə etmək istəmirsiniz? - deyə israr edir.
- Adi bir mütərcim olmaqda nə Şərəf varmıŞ, - deyirəm. - Mən Xarici IŞlər
Komissarlığının əfqan heyəti Şərəfinə tərtib etdiyi bir ziyafət və ya qəbula rəsmən
dəvət olunan müsafirlər arasında olsam və burada yoldaŞ Çiçerin mənə müsafirlərlə
müzakirələrdə lütfən tərcümanlıq vəzifəsini qəbul etməyim üçün müraciət edərsə, o
zaman baŞqa, bu bir Şərəf iŞi sayıla bilərdi. BaŞqa cür bu iŞ olmaz. Məmur:
- YaxŞı, eŞitdiklərimi ərz etmək üçün gedim, sonrasını fikirləŞərik, - dedi
getdi.
Bir neçə gün sonra Institutdayam. Sizi axtarırlar, dedilər. Baxdım bizim
xarici iŞlər məmuru.
- Qapıda Sizi avtomobiliniz gözləyir. Çiçerin yoldaŞ Sizi əfqan elçilərinin
gəlməsi münasibəti ilə təŞkil ediləcək təntənəyə dəvət edir. Indi isə heyət üzvləri
ilə öncədən tanıŞ olmaq məqsədi ilə dəvət olunmuŞ Şəxslərdən bir qismi ilə bərabər
stansiyaya getməliyik.
O anda məni bir narahatlıq bürüdü, “dilimin bəlasınamı düŞdüm?” - deyə
içim sıxıldı. Fəqət bu anda maŞına minməkdən baŞqa bir yol yox idi.
Tanıdığım məmurdan baŞqa maŞında iki məmur da var idi. Bunlar mənə
uzun-uzadı əfqanlara aid istiqbal proqramını baŞa salır, bu proqrama görə təŞkil
olunacaq qəbul təntənələrinə digər Sovet xadimləri ilə bir səviyyədə tutulacaq
müsafir sifətilə iŞtirak edəcəyimi və yoldaŞ Çiçerinin də məndən mütərcimlik xahiŞ
edəcəyini deyib dururdular.
Bütün bunları tam bir sükutla qarŞılayan məni narahat edən əsl Şey
düŞdüyüm bu tələdən necə sıyrılıb çıxacağım düŞüncəsi idi.
MaŞın dayandı. Stansiyaya gəlmiŞdik. Perronda bir az duracaq,
müsafirləri gözləyəcəkdik. Mərasimə məsul olan adam mənə yanaŞdı,
səfarət heyətini istiqbal üçün istifadə olunacaq sözləri eynilə tərcümə
etməmi xahiŞ etdi. Mən əvvəlcə tanıŞ olduğum məmura:
- iərtimiz bu deyildi, - dedim.
O, yenidən heyrətlə:
- Niyə belə edirsiniz? - deyə vəziyyəti heç cür baŞa düŞmür.
Nəhayət, səbrim tükəndi, ona:
- Çətin də olsa, yoldaŞ Çiçerinin bir qəzaya uğrayaraq mühacir və ya
sürgünə göndərilmiŞ bir adam vəziyyətinə düŞdüyünü fərz edək. Bu
vəziyyətdə o, adi bir mütərcimlik vəzifəsini özünə rəva görərdimi? -
deyirəm.
Məmur lap özünü itirir:
- Bu nə sözdür? - deyir və dərhal enerjili bir jestlə perronun ta o
baŞında duran digər yoldaŞları ilə danıŞmaq üçün addımlayır, bu əsnada
içimdən bir səs:
- Nə durursan!.. - deyir.
Tez perrondan çıxıb, hərəkət etməkdə olan tramvaya minirəm. Məni
təhdid edən “Şərəf”dən bu surətlə azad oluram.
Səfarəti gətirən qatarın bir saata qədər gecikməsi məmurları müŞkül
vəziyyətdən qurtarır. Institutdakı dosentlərdən birinin cəlb edilməsi ilə
istiqbal mərasimi birtəhər baŞ tutur. Bunu öyrənincə mənim də narahatlığım
bir az azalır.
Ertəsi gün Institutdakı dostlar məni tələdən qaçıb qurtarmağım
münasibəti ilə təbrik edirlər.

Müsəlman qəhətzədələrinə yardım cəmiyyəti

1921-ci ildə Idil (Volqa) çayı çevrəsində qorxunc bir qəhətlik və
aclıq olmuŞdu. Buralarda öz əzizlərini yeyən insanların olması danıŞılırdı.
Deyirdilər ki, qida maddəsi olan torpağı bölüŞdürə bilməmək üzündən
kəndlilər silahlanaraq bir-birinin üstünə hücum çəkmiŞlər... Aclığın
doğurduğu səfalət haqqında bu cür tükürpədici təfsilat ağızdan-ağıza
təkrarlanıb gedirdi. Inqilabi hadisələr və vətəndaŞ müharibəsinin bir
nəticəsi olaraq yaranmıŞ bu səfalət üzündən iyirmi milyona yaxın adam
ölüb getmiŞdi.
Qəhətzədələrə yardım məqsədi ilə Moskvada yaŞayan bəzi ictimai xadimlər
tərəfindən “Qəhətzədələrə ümumi yardım cəmiyyəti” adı ilə xüsusi bir təŞkilat təsis
edilmiŞdi. Bu cəmiyyət cürbəcür vasitələrlə ianələr toplayır və aclıq çəkən
rayonlara xüsusi dəstələr göndərərək yardım edirdilər.
Moskvada yaŞayan tatar (müsəlman) ziyalılarından bir qrupu
qəhətzədələrdən çoxunun türk və müsəlman əhalidən ibarət olduğunu nəzərə
alaraq, “Qəhətzədələrə yardım cəmiyyəti” adı ilə bir komitə təŞkili üçün rəsmi
məqamlara müraciət etmiŞdilər. Bu məqsədlə yazılmıŞ müraciətlərini Leninin
katibi cəsarətverici bir mehribanlıqla qarŞılamıŞ, fəqət bu kimi məsələlərdə söz
sahibi olan yoldaŞ Stalinlə də bir kərə danıŞmaq lazım gəldiyini bildirmiŞdir. Stalin
isə o zaman Moskvada deyilmiŞ, yaxında qayıdacaqmıŞ, onda bu məsələ üçün
onunla görüŞmək gərək imiŞ.
Qeyd olunan bu münasibətdən həvəslənən Moskvadakı müsəlman ziyalıları
indi görəcəkləri iŞlərin planını çəkir; Müsəlman Komitəsi adından bütün islam
dünyasına bəyannamələr yayaraq müsəlman qəhətzədələrinə yardım üçün
müsəlman Şəfqəti naminə din qardaŞlarının riqqəti təhrik olunacaq və nəticədə
Hindistan, Misir, Türkiyə, Iran, Əfqanıstan və sairə kimi məmləkətlərdən, Şübhəsiz
ki, böyük miqdarda ianələr gələcək, zavallı millətdaŞlarımızın bu surətlə olsun
ələm və iztirabları bir az da olsun azalacaqmıŞ.
Moskva müsəlman ziyalıları niyyətlərini mənə açdılar, mənim də bu
təŞəbbüsə qoŞulmamı istədilər. Hətta yaxında Moskvaya qayıdacaq Stalinə
müsəlman ziyalıları adından göndəriləcək heyətə mənim də daxil olmamı arzu
etdilər. Onlara xam xəyallara qapıldıqlarını dedim. DüŞünülən bu təŞkilata Sovet 
hökumətinin hər Şeydən əvvəl prinsip baxımından icazə verməyəcəyini, praktik
məqsədlər üçün olsa belə insanlara din və millət fərqini əsas tutaraq yardım təŞkil
etməyin kommunist internasionalizmi anlayıŞı ilə uyğun gəlmədiyini xatırlatdım.
Onlar mənim nəzəriyyəçilik etdiyimi, məsələnin isə felən həll edilmiŞ
olduğunu, iŞin indi yalnız Stalinlə bir dəfə görüŞməyə qaldığını, bunun sadəcə, bir
formal məsələ olduğunu irəli sürdülər və mütləq mənim də Stalinin yanına gedəcək
heyətin tərkibinə daxil olmamı israrla tələb etdilər (Stalinlə olan münasibətimi
mübaliğəli surətdə təsəvvür edən bunlar mənim bu heyətə girməmə xüsusi
əhəmiyyət verirdilər). Mən bu təŞəbbüsün müsbət bir nəticəyə varacağına inanmır,
inanmadığım və öncədən nəticəsiz qalmağa məhkum olduğuna Şübhə etmədiyim
bir təŞəbbüsdə faktiki iŞtirakda da bir məna görmürəm, dedim. Siz madam ki, bu
təŞəbbüsə giriŞmisiniz, iŞi axıra çatdırın, mənim bədbinliyim özünü doğrultmasa, iŞ
müsbət bir nəticəyə vararsa, onda mən sizə söz verirəm, əlimdən gəldiyi qədər bu
iŞə yardım edəcəyəm, - deyə təminat verdim. Heyət getdi. Stalinlə görüŞdü gəldi. -
Necə oldu? - dedim.
-Necə olacaq, əla! Stalin bizi gözəlcə qəbul etdi. Sizin bədbinliyinizə
qətiyyən əsas yoxdur. Projelərimizi (lahiyələrimizi) çox faydalı və müsbət
qiymətləndirdi!
- Ey?...
- Yalnız bir dəfə də müsəlman kommunistlərdən soruŞaq, - dedi.
- Müsəlman kommunistlər bu iŞin mümkün olmayacağını deyəcəklər, təbii,
- dedim.
Elə də oldu. Qəti cavabı almaq üçün gedən heyətə Stalin “böyük bir
təəssüflə”:
- Müsəlman kommunistləri bu iŞin əleyhinədirlər, - demiŞdi.

Azərbaycanı Azərbaycana bitişdirməlimi

Məhəmməd Əli küçədə Bakıdan yeni gələn Orconikidzeyə rast gəlmiŞ,
Orconikidze Stalinin bizi görmək istədiyini və gəlsək Kremldə bizi qəbul edəcəyini
demiŞdi.
Orconikidze qafqazlı bolŞeviklərin qocamanlarındadır. Stalinin əski
mübarizə yoldaŞı idi. Qafqazın sovetləŞdirilməsində mühüm bir rol oynamıŞdı.
Bəhs etdiyimizi dövrdə də böyük komissarlıqlardan birini tutmuŞdu. Stalinin ən
yaxın, sevdiyi və təqdir etdiyi Şəxslərdən idi. Məhəmməd Əli ilə çarlığaqarŞı
bərabər aparılan mübarizə dövründə tanıŞ olmuŞdular. Çar polisinin təqibinə qarŞı
Məhəmməd Əli onu müəyyən bir vaxt saxlamıŞdı. Bir-biri ilə sənlə danıŞırdılar.
Dəvəti qəbul etdik. Təsbit olunan gün günorta vaxtı Kremlin bayır qapısındayıq.
Məqsədimizi dedik. Gözətçi bizi baŞdan-ayağa süzdü. Içəri zəng etməyə çox da
cəsarət etmir, tərəddüd edirdi. Kim bilir nə düŞünmüŞdü. Bu əsnada onu ta
Istanbuldan tanıdığım Kamo peyda olur.
Kamonu 1911-ci ildə Istanbulda çarizmdən qaçan bir mühacir həyatı
yaŞayarkən görmüŞdüm. Bir gün Parisdən gəlmiŞ, Iran məŞrutə inqilabçılarından
birinin tövsiyənaməsini gətirmiŞdi. Yanında vaxtilə Stalinin Tiflisdə, Erivan
meydanında qarət etdiyi dövlət pullarından 100 manatlıq bir əskinas vardı. Bu
əskinası xırdalamaq istəyirdi. Ona Sirkəçidəki sərraflara dəyməyi məsləhət
gördüm. Getdi pulu xırdalaya bildi. Niyyəti bir-iki gün Istanbulda qalmaq, sonra
isə bir yol tapıb Qafqaza keçmək idi. Orada Türkiyə sərhədinə yaxın bir yerdə yurd
salacaq, çarizm əleyhinə bir neçə terror aktı həyata keçirəcəkdi.
Ertəsi gün qəzetlərdə bolqariyalı bir komitəçinin yaxalandığını oxudum.
Qəzetlərdəki təsvirdən yaxalanan “bolqar”ın bizim Kamo olacağını təxmin etdim.
Dərhal Ittihad və Tərəqqi mərkəzində tanıdığım yurddaŞım prof. Əli bəy
Hüseynzadənin yanına getdim. Məsələni danıŞdım. Yaxalanan adamın bolqar
çetəçiliyi ilə əlaqəsi yoxdur, bu, Rusiya çarizmindən gizlənən, qaçan bir təŞkilata
mənsubdur, - dedim. IŞə müdaxilə etməsini xahiŞ etdim.
Iki gün sonra bizim Kamo gəldi. Onu gündüz həbsxanaya salmıŞ, gecələri
hotelə gətirirlərmiŞ, yaxŞı da rəftar edirlərmiŞ. Rus konsulxanası da onu daim tələb
edib dururmuŞ. Bu tələbi rədd etmiŞ və nəhayət, azad edərək, həmin anda
Istanbuldan getməsini tələb etmiŞlər. o indi məmnun olub, təŞəkkür edir və yalnız
bircə dərdinin olduğunu deyirdi:
- Nə olar, bir təŞəbbüs də edin, bombalarımı da geri versinlər.
- Bu artıq ağ olar, bombanı birtəhər taparsan, indilik hökumətin vəziyyətini
pisləŞdirməmək üçün tezcə buradan çıx get, - dedim.
Indi bu Kamo Kremlin qapısında bizə bələdçilik edir.
Kamo dərhal telefonu götürdü. Içəri girmək icazəsini alaraq, bizi ta Stalinin
aparatmanına qədər müŞayiət etdi.
Stalin bizi yemək otağında qəbul etdi. Orconikidze də orada hazırdı.
Masada çoxdan görmədiyimiz və heç bir tərəfdə tapılmayan ağ çörək, nəfis
Gürcüstan Şərabı, qara Azərbaycanın kürüsü və sairə vardı.
Həm yeyir, həm də danıŞırdı. Söhbətin təŞəbbüsü Stalinin əlində idi. Bir
vaxt bizə xitabla:
- Azərbaycanda bir az hökumət etdiniz. Fəqət çox dərin bir iziniz qalmıŞdır.
Bu izlə hələ də mübarizədəyik. Təmsil etdiyiniz ideyanın təsirlərini tamamilə
aradan qaldırmaq üçün daha uzun zaman və daha çox iŞləmək lazımdır. Xüsusilə
ziyalılar millətçilik ruhu ilə aŞılanmıŞdır, - dedi və sonra üzünü Şəxsən mənə
çevirərək:
- Sizcə, bu millətçilik təsirinin əsas amili nədir? Deyə soruŞdu.
- Millətçilik deyilən baŞqa bir insan birliyinin öz varlığını müdafiədən baŞqa
bir Şey deyildir. Fərdlərlə müdafieyi-nəfs təbii və qanuni olduğu kimi milli
kollektivin öz özəlliklərini müdafiəsi də təbii bir hadisədir, - dedim.
- Yox, - dedi, - məsələ daha çox bəsitdir. Millətçilik deyilən hadisə yerli
ziyalıların öz mənfəərlərini qısqanmaqdan baŞqa bir Şey deyildir, - dedi.
Bu əsnada otağın birindən o birinə telefon baŞına keçən Kalinin (ozamankı
Sovet Ittifaqı prezidenti) peyda oldu.ə Stalin dərhal ona:
- YoldaŞ Kalinin, Azərbaycanı Azərbaycana birləŞdirmək istəmirsiniz?! –
deyə xitab etdi. O isə dayanmadan əli ilə sərt bir jest edərək:
- Yox, yox, istəmirəm, - dedi.
Bu dialoq hər halda o vaxtlar Qafqaz Azərbaycanı kimi Iran Azərbaycanının
da sovetləŞdirilməsi planlarından bəhslə ortada dolaŞan söyləntilərin çox da
səbəbsiz olmadığına bir dəlildi. Bu, dialoq məsələsinin hər necəsə Sovet yuxarı
dairələrində müzakirə edilmiŞ olduğunu göstərirdi.

Əcaib insandır Rəsulzadə

Yemək bitdikdən sonra çay içən vaxt bir küncə oturduq. Stalin mənə:
- Braydonun təklifini qəbul etməmisiniz. iərqi tədqiq cəmiyyətinə niyə
getmək istəmədiniz? - dedi.
- O, elmi deyil, siyasi bir cəmiyyətdir. Üzvlərinin kommunist çoxluğuna
sahib olması Şərtdir, - dedim.
- Əsla, - dedi, - o maddə Sizin deyil, mürtəce rus professorlarının əleyhinə
yönəlmiŞ bir maddədir.
Birinci çay stəkanını boŞaldıb, ikincisinə keçdiyimiz zaman Stalin daha bir
təklif etdi: Kamenevin idarəsində Rusiya inqilab hərəkatını tədqiq edən bir
cəmiyyət vardır. Tədqiqlərini nəŞr etmək üçün bu cəmiyyət bir jurnal da çıxarır.
Siz bu jurnalın redaksiyasına girsəniz, Şəxsən Sizin üçün də yaxŞı olar.
Sovetlərdəki türk elləri bölməsini öhdənizə götürər, redaksiya adından müxtəlif
yerlərə tədqiqat səfərlərinə çıxarsınız. Bu surətlə dolayısilə müsavatçı fikirlərinizi
yayar və yerlərdə özəklər də təsis edərsiniz, - dedi. Üzünə mənalı-mənalı baxdım,
içimdən Azərbaycan xalq Şivəsilə aldada bilməzsən mənasına gələn “Keçəl suya
getməz!” təbirini təkrarlayaraq Stalinə “yeni iltifatı” üçün təŞəkkürlə dedim ki:
- Mən özünə sadiq bir adamam. Nə özümü, nə də baŞqalarını aldatmaq
istəyirəm. Zahirdə məsləki, xasiyyəti müəyyən olan bir redaksiyaya daxil olub,
batində baŞqa bir məqsəd güdmək əlimizdən gəlməz.
Stalin bu cavabdan sonra Orconikidzeyə döndü:
- Əcaib insandır bu Rəsulzadə. Idealizm ona mane olur. Aciz-aciz oturub
durur. Heç bir arzu, heç bir ehtiyac ərz etmir, - dedi.

Sensasiyalı hadisə

Kremldən ayrıldığımız zaman Stalinin otağının yerləŞdiyi koridordan
çıxarkən tatar kommunistlərindən Sultan Qaliyevə rast gəldik. Sonradan milli
təmayülçü suçu ilə töhmətləndirilərək edama məhkum olan Sultan Qaliyevi lap 
Bakıdan tanıyırdım. Moskvada onunla bir neçə dəfə görüŞmüŞdüm. Özünəməxsus
orijinal bəzi fikirləri vardı. Bizi görər-görməz:
- Siz burada nə gəzirsiniz, - dedi.
Ona ayaqüstü izahat verəcək deyildik, təbii ki.
- Sizə bir təklifmi etdilər? – deyə maraqlanırdı...
- Yox canım. Sizdə bir söz var deyəsən, gələrsiniz, söhbət edərik, - dedim.
Ayrıldıq.
Ertəsi gün Sultan Qaliyev gəldi. Partiya dairələrində sensasional bir xəbər
yayılıbmıŞ. Sultan Qaliyev maraqlanıb soruŞur:
- Bu doğrudurmu ki, dr. Nərimanovu (o vaxt Azərbaycan Sosialist Sovet
Respublikası Komissarları ġurasının sədri) götürüb, yerinə Sizi (yəni məni)
gətirəcəklər...
- Yox canım, bunu hardan çıxartdınız?...
- Kreml dairələrində belə danıŞırlar.
- Siz ağlınızı itirdinizmi? Bu Şayiələrə necə olur qulaq asırsınız?... Dr.
Nərimanın yerinə bir müsavatçı olan Rəsulzadənin gətiriləcəyi necə bəhs mövzusu
ola bilər?
Bu Şayiələrin, həqiqətən əgər varsa, müəyyən bir məqsədlə xüsusi
uydurulub yayıldığını, Sultan Qaliyevin tez inanan adam olduğuna eyhamla izah
edirəm. Fəqət içimdən bu sensasiyalı hadisə ilə bir gün əvvəl Stalinlə Kalininin
arasında iki Azərbaycanın birləŞdirilməsi mövzusundakı “zarafat” arasında hər
halda bir münasibət aramağın əbəs olmadığı fikri də ağlıma gəlməmiŞ deyildir.

Bir məqalənin macərası

Əlifba məsələsinin Azərbaycanda mübahisələrə səbəb olduğu günlər idi.
Ərəb hərfləri tamamilə götürülüb, yerinə latın hərflərimi qoyulsun, yoxsa ərəb
hərflərinə səsli hərflər əlavə edilmək surətilə vı əlifbanın sadəcə, islahı iləmi
kifayətlənilsin, deyə cəmiyyət iki zümrəyə ayrılmıŞ, hər iki tərəf öz tezisini
müdafiə edirdi. O zaman Azərbaycanda maarif komissarı olan DadaŞ Bünyadzadə
ərəb əlifbasının islahı tezisini müdafiə edirdi. Bu tezis ozamankı Şərtlər və
mülahizələrlə Azərbaycan vətənpərvərləri və türkçüləri tərəfindən də müdafiə
olunurdu. DadaŞ Bünyadzadə Moskvaya gəliŞində məni ziyarət etmiŞ, əlifba
məsələsindəki görüŞümü bir layihə halında yazmamı xahiŞ etmiŞ və bu lahiyənin
Azərbaycanda müdafiəsini Şəxsən üzərimə götürəcəyini vəd etmiŞdi. Mən məsələ
haqqındakı görüŞlərimi bir məqalə Şəklində Moskvada Millətlər Komissarlığı
tərəfindən nəŞr olunan “Jizni nasionalnostey” qəzetində nəŞr etdirdim.
BolŞeviklərin ərəb hərflərini latın hərfləri ilə əvəz etdirmək xüsusunda gizli
və əsl fikirlərini bildiyimizdən (ki bu fikir sonradan həyata keçirilmiŞ, ərəb hərfləri
öncə latın hərflərinə, sonra da rus hərflərinə təbəddül edilmiŞdir) bu məqalədə türk
elləri arasındakı mədəni əlaqələri tamamilə kəsdirməmək üçün yazılanı daha asan 
oxutdura bilmək məqsədini təmin edən inqilabçılara haqqı verirdim. Məqaləni
eynən nəŞr edən bu qəzet sonunda özündən bir-iki cümlə əlavə etmiŞ və bu əlavə
cümlələrdə “əlifbanı” islah xüsusundakı fikirlərimizin kommunizmi
müvəffəqiyyətlə yaymaq niyyətindən irəli “gəldiyi” də göstərilmiŞdir.
Məqalənin Azərbaycandakı oxucuları, təbii, bu fikrin mənə aid olmadığını
yaxŞıca anlamıŞlarsa da bu taktikanın nəyi gözə aldığı da Şübhəsiz ki, sezmiŞdilər.
bu münasibətlə qəzet idarəsi qarŞısında verdiyim bütün protestlər nəticəsiz qalmıŞ,
göndərdiyim məktub da heç cür nəŞr edilməmiŞdir.

Ənvər paşanın təklifi

Hələ Bakıda “Osobı otdel”in “mətbəx”ində müqəddəratımızı acizanə
gözləyib qaldığımız zaman Sovet hökumətinin bütün ġərq millətləri Avropa
kapitalizmə qarŞı ayağa qaldırmaq üçün tədbirlər gördüyünə aid hər gün yeni-yeni
məlumatlar alırdıq.
Vaxtilə Hindistanlı Bərəkətulla əfəndi, tatar məŞhurlarından ƏbdürrəŞid
Ġbrahimov və Musa Begiyevin Lenin və Stalinin məŞhur dekretlərini müdafiə
etmək üçün islam dünyasına etdikləri xitablardan xəbərimiz vardı. Bu dəfə isə
Bakıda məŞhur ġərq millərləri qurultayı toplanırdı. Qurultaya Rusiya idarəsində
olan türk-müsəlman millətlərdən baŞqa Rusiya sərhədi xaricindəki inqilabçı
ünsürlərin nümayəndələri də gəlmiŞdilər. günün ən sensiyalı hadisəsi Ənvər
paŞanın da bu münasibətlə Bakıya gəlməsi idi. PaŞanın müsəlman əhali tərəfindən
qarŞılandığına dair dastan və rəvayətlər saxladığımız həbsxananın səskeçməz
divarlarından nüfuz edərək bizə qədər gəlirdi. PaŞanın minmiŞ olduğu avtomobilin
ətrafını bürümüŞ qələbəlikdən hərəkət etməz bir hala gəldiyi, əlini, ətəyini,
maŞınını öpənlər olduğunu hər kəsin “aman paŞam, nə zaman qurtaracayıq?” deyə
ona xitab edildiyi kameradan-kameraya danıŞılırdı.
ġərq millətləri qurultayında paŞaya söz verməmiŞ, əksinə keçmiŞdəki siyasi
fəaliyyətini acı-acı tənqid edən bir nitqlə qarŞılamıŞlarsa da, lojada görünərgörünməz
bütün qurultay ayağa qalxmıŞ, onu əzəmətli bir Şəkildə, gurultulu
alqıŞlarla qarŞılamıŞlar.
1918-ci ildəki məğlubiyyətlərdən sonra Ənvər paŞanın Rusiyada necə peyda
olduğunun təfsilatını burada anladacaq deyiləm. Yalnız onunla Moskvada ikən
görüŞümdə bolŞeviklərlə hansı məqsədlərlə təmasa gəlmiŞ olduğuna və bu təmasın
nə kimi bir nəticə ilə bitdiyinə aid qeydlərimi birbaŞa və dolayısilə Stalinlə əlaqəsi
olduğu üçün burada təsbit edəcəyəm.
Moskvaya gəlib yerləŞdikdən sonra burada iki türk nümayəndəliyinin
olduğunu öyrəndik. Bunlardan biri Ankara hökumətini rəsmən təmsil edən Türkiyə
nümayəndəliyi idi. Digəri isə türk missiyası (Turetskaya missiya) deyilən ikinci bir
heyət idi. Bu, əsl Ġttihad və Tərəqqi liderlərindən Ənvər paŞa ilə Camal paŞanın 
bütün islam dünyasını qurtarmaq qayəsilə təŞkil etdikləri “Ġslam Ġnqilab
Cəmiyyəti”nin bir bürosundan ibarət idi.
Ənvər paŞa məhrumla bu türk missiyası binasında görüŞdük. Onu daha
əvvəl 1918-ci ildə Ġstanbulda hakimiyyətinin ən yüksək pilləsində, hərbiyyə naziri
və baŞ komandan müavini olaraq görmüŞdüm. O zaman mən Ġstanbulda olan
Azərbaycan nümayəndə heyətinin sədri idim, ġimali Qafqaz, Gürcüstan və
Ermənistan cümhuriyyətlərinin nümayəndə heyətlərilə birlikdə Mərkəzi Avropa
dövlətlərinin səlahiyyətli nümayəndələrindən ibarət olacaq millətlərarası konqresdə
Qafqaz cümhuriyyətləri iŞlərinin müzakirəsini gözləyirdik. Bu münasibətlə
Ġstanbulda, hətta ondan öncə yenə Qafqaz iŞlərilə əlaqədar olaraq “Gülcamal”
paroxodu ilə gəldiyi Batumda paŞanı görmüŞ, müxtəlif vəsilələrlə onunla tez-tez
təmaslarda olmuŞdum. Onun idealist bir inqilabçı olduğunu bilir, islami bir
romantizm ruhu daŞıdığına vaqifdim.
Bu dəfə ona qırmızı Moskvada rast gəlirdim. Bir gün bəyan etdiyi arzuya
görə türk missiyasının katibi vəzifəsini ifa edən qafqazlı bir yoldaŞ vasitəsilə
onunla qarŞılaŞdım. Mənə təmsil etməkdə olduğu cəmiyyətin qayəsini anlatdı:
“Biz, dedi, bolŞeviklərlə müvafiq qaldıq. Ġslam dünyasındakı məhkum millətlərin
istiqlallarını qurtarmaq qayəsilə fəaliyyətə baŞlamıŞıq”.
Bu məqsədlə Berlində nəŞr etmiŞ olduqları bəyannamə və “Ürvətülvüska”
baŞlıqlı məcmuədən də bir nüsxəsini mənə verdi. XIX yüzilin ortalarına aid
ittihadi-islamçı məŞhur Cəmaləddin Əfqaninin vaxtilə nəŞr etmiŞ olduğu bir
qəzetin baŞlığını daŞıyan bu məcmuə mənə çox xarakterik göründü. Bir göz
gəzdirincə məcmuənin elə də çağdaŞ olmayan arxaik islami bir para məfhumlar.
ayətlər, hədislər və kliŞe təbirlərlə redaktə edilmiŞ olduğunu gördüm.
PaŞa izah edirdi: “Avropa imperializminin əlində əsir olan müsəlman
millətlər özlərini qurtarmaq üçün təŞkilatlanmalı; fəqət bu təŞkilatların aralarında
sıx bir rabitə və həmrəylik olmalıdır, yoxsa bütün bu hərəkatların müŞtərək qayə
naminə müŞtərək bir mərkəzə ehtiyacları vardır”.
Bu mərkəz isə paŞanın digər səlahiyyətdar yoldaŞları ilə birlikdə vücuda
gətirmiŞ olduqları cəmiyyət idi. PaŞa bu cəmiyyətə bizim partiyanın, yəni Milli
Azərbaycan “Müsavat” Xalq Partiyasının da qatılmasını istəyirdi; fəqət:
- “Müsavat” firqəsi Sovet hökuməti əleyhindəki müxalifətindən hələlik vaz
keçməli, bu hökumətə qarŞı hər cür qiyam niyyətlərindən uzaq olmalıdır. Çünki
Qızıl Orduya qarŞı heç nə edə bilməz; ən kiçik bir hərəkat nəticəsində məhvipəriŞan
olar, bundan da bütün Azərbaycan zərər görər, türklər və müsəlmanlar
qılıncdan keçirilərlər”, deyə Şərt qoyurdu.
- Eyni vəziyyət Hindistandakı müsəlmanlar üçün varid deyildirmi, paŞam? -
deyə soruŞdum.
Bu suala verdiyi cavab hərəkat xəttini bolŞeviklərin Avropa kapitalistlərinə
qarŞı bütün ġərqi, ilk sırada müsəlman ġərqini ayağa qaldırmaq taktikasına 
uyğunlaŞdırmaq qərarını vermiŞ bir adamın verəcəyi cavab idi. Məntiq və
səmimiyyətdən çox uzaq olan bu cavab məni təmin etmədi, təbii, ona:
- PaŞam, - dedim, - qaye özü-özlüyündə mükəmməldir. Şərq millətləri və o
cümlədən müsəlman millətləri hürr və müstəqil olmalıdırlar. Biz azərbaycanlılar və
dolayısı ilə biz müsavatçılar bu dava uğrunda yanmıŞ insanlarıq. Fəqət, məncə,
diqqət ediləcək mühüm bir nöqtə vardır. Sizin təsəvvür etdiyiniz müsəlman
millətlərini qurtarma təŞkilatı ona görə bir növ internasionaldır. Sosialist
internasionalının mərkəzi Moskvadır; çünki Moskva sosializmin hal-hazırda
vuruŞan bir mərkəzidir. Milli istiqlal internasionalının mərkəzi də analoji olaraq
bu ideyanın həyata keçməsi üçün hal-hazırda mübarizə halında olan bir yerdə,
məsələn, Ankarada olması lazım gəlir. Yoxsa mərkəzi qırmızı Moskvada olacaq bir
müsəlman hərəkatı ümumi kommunist hərəkatının bir silahı olar. Belə olmaqdan
çıxmaq istədiyi gün isə mövcud Şərtlər daxilində məhv olduğu gündür, - dedim.
PaŞa təŞkilat proqramını bir kərə (K) bəylə (katib) ətraflı müzakirə etdikdən
sonra bir daha görüŞərik, deyə mövzunu dəyiŞdirdi və bir az sonra vidalaŞaraq
ayrıldıq.

Ənvər - Camal paşaların aqibəti

Bundan günlər, həftələr və aylar keçdikdən sonra paŞanın Türküstana
keçdiyi, orada “basmaçı” deyilən bolŞevik əleyhdarı milli Türküstan partizanlarının
baŞına keçib, Qızıl Ordu hissələrini müəyyən ərazidə qovduğunu və onunla
müzakirəyə giriŞmək istəyən Moskva nümayəndələrinə Türküstandan çıxmaları
xüsusunda ultimatum verdiyi xəbəri Moskvada bomba kimi partladı. Bu xəbər hər
kəs üçün bir sürprizdi; hələ mənim üçün bu, yuxarıda anlatdığım təfsilata nəzərən,
çaŞdıracaq bir Şeydi. Ehtimal olunan “Müsavat” qiyamını təqdir etməyən paŞa necə
oldu bu qədər qısa bir zamanda bolŞeviklərin iŞ birliyi yaradılacaq dost deyil,
onlara qarŞı silah çəkiləcək düŞmən bir qüvvə olduqları qənaət və qərarına gəldi,
deyə heyrət içində qaldım. PaŞanın mənə etdiyi təklifi Moskvada ikən o zaman
Türküstanda gizli fəaliyyətdə olan Milli Birlik Cəmiyyəti liderlərinə də etdiyini və
bu fikrin onun kimi dostu Camal paŞa tərəfindən də müdafiə olunduğunu sonradan
öyrəndim.
Türküstanda Ənvər paŞanın sonu 1922-ci il avqustun 4-də intihara bənzəyən
bir igidlik içində yalın qılınc pulemyot atəŞinə hücum edərək Şəhid düŞməsinə
müncər olacaq faciələr cərəyan edərkən, dostu ilə müzakirə etmək üçün Rusiyaya
dönməkdə idi.
Ənvər paŞanın Türküstanda bolŞeviklər əleyhinə üsyan bayrağı qaldırdığı
xəbərini Tiflisdə eŞidən Camal paŞa Iran yolu ilə təkrar Əfqanıstana getmək üzrə
idi. 28 iyun tarixli “Izvestiya” qəzetinə göndərdiyi məktubunda paŞanın bu
hərəkatını “aləmi-islamın müttəhid cəbhəsində açılan bir rəxnə” deyə təsvir edirdi.
Fəqət Camal paŞanın dostu Ənvər paŞanın macərasından bu Şəkildə üz
döndərməsi bolŞeviklərin ona qarŞı əhəmiyyət və etimadını cəlb etmədi və Ənvər
paŞanın Şəhadətindən iki həftə öncə 21 iyulda Tiflisdə küçədə arxadan atılan bir
güllə ilə öldürüldü. Ənvər paŞa hadisənin cərəyan etdiyi günlərdə Stalin “Pravda”
qəzetində bir məqalə yazır, bu yazısında paŞa ilə bərabər Türküstan millətçilərini
imperializmin bir uŞağı olaraq tənqid edirdi. Stalinin Ənvər paŞa haqqında cəsur
olduğu qədər səbirsiz və ötkəm bir adam olduğu haqqındakı fikrini bilirdim.
Bununla bərabər, o, paŞanın idealizmini də etiraf edirdi.

Atatürk haqqında

Türkiyə məsələləri və ümumiyyətlə, şərqdə inqilab mövzuları ətrafında
söhbət etdiyimiz zaman (yoldakı söhbətlər əsnasında) Stalinin Atatürk haqqındakı
fikrini də eşitmişdim. Ümumi bir qayda olaraq strategiyanı və diplomatiyanı
nəfəslərində ram edən siyasi adamların ancaq böyük dövlət adamı ola bilmələrini
qeyd edən Stalin Atatürkün müqtədir bir dövlət və inqilab adamı olduğunu deyərdi,
eyni zamanda yeni ümumi bir qayda olaraq yaşadığımız əsrdə dövlət idarəsində
hüququ təmsil prinsipinin zehnlərdə olduqca yer etdiyini, Millət Məclisi olmadan
heç bir hakimiyyətin müvəffəqiyyətlə həyata keçməyəcəyini söyləyən bu diktator
Atatürkə deyir, gənc yoldaşları dəfələrlə rast gəldiyi müxalifət qarşısında
səbirsizlik göstərərək idarəni tamamilə öz əlinə almasını tövsiyə etmişlərsə də
Atatürkün bu fikrə ehtiyat edib yanaşmadığından bizə bəhs edirdi.

Türkiyə istiqlal hərbinin böhranlı günlərində

Yunanların bir ara ƏskiŞəhərə qədər gələrək Ankaranı Mustafa Kamal
hakimiyyəti günlərinin sayılmıŞ olduğunu düŞünürdü. Stalin baŞçılıq etdiyi
Millətlər Komissarlığının orqanı “jizn nasionalnostey” qəzetində əfkari-
ümumiyyətlə Ankaranın süqutuna hazırlayan bir məqalə dərc etdi. Məqalə
Türkiyənin məğlubiyyətinin səbəbini Kamal siyasətinin milliyyət məsələsində
göstərdiyi geriliyə, Şovinist prinsiplərindən ayrılmasına və zəhmətkeŞ siniflərin
mənafeyini təqdir edən acizliyinə hücum edir, vəziyyəti xilas etmək üçün
hakimiyyətin daha əzmkar və idealist əllərə keçməsi lüzumunu irəli sürürdü. Eyni
zamanda siyasi dairələrə yaxın olanlar arasında Ənvər paŞanın komandanlığı
altında Qafqazın Türkiyə sərhədində sərhədi aŞmağa hazır hərbi hissələrin fürsət
gözlədiklərini əhəmiyyətlə təkrar edirdilər.
Fəqət bu dairələrin bəlkə də daxilən arzu edib gözlədikləri fəlakət yerinə
türkün dönük taleyinə enən zəfər günəŞi bütün görkəmi ilə parladı; bir gün sonrakı
qəzetlər türk istiqlal ordusunun qaçan iŞğalçıları Aralıq dənizinə tökmək üzrə
İzmiri hədəf alaraq irəlilədiyini xəbər verdilər.

 *7