"Əkinçi", 30 yanvar 1876, №2/Məktubat
Çün əql müdəbbiri-əf al və mürəbbiyi-kəmaldır, genə əqlə gələk. Çün tü
darəm həmə darəm, əgərəm hiç nə başəd. Əgər əql olsa hamı zad olar, əql olmasa
heç bir zad olmaz. Əsli-əf al xeyrin amilidir, vəli asand deyil, çox zəhmət və
riyazətlər çəkib işləri bu məqama yetiriblər və genə zəhmət çəkib artırmaqdadırlar.
İki qism şəxsə aqil deyərlər: biri ki, riyazət çəkib bir elm ixtira edə və biri
ki, onu görəndən sonra təhsil edib öyrənə. Bunlara alim və mütəəllim deyirlər və
illa həməc məhsub olunur, amma əqlin cəvahiratı zülmati-cəhalətdə itib və hər
kəsin bir rizə daş əlinə gəlib ki, onu cəvahir xəyal edər. Belə ki, şair deyib:

Gər əz bəsiti-zəmin əql münədəm gərdəd
Kəsi bexud nəbərəd in güman ki, nadanəst.

Bu xəyal ilə o kəslər ki, əllərində cəvahir var, onlarla bietinalıq edib,
sözlərini guşi-istimaə almazlar, təfavüt odur ki, aqil-cahili tanıyıb aqilanə sözləri
ona deyir və cahil qüruri-cəhalət səbəbilə eşitməyəndə aqilin ona ürəyi yanar,
amma aqilanə sözlər cahilin istedadı o məraitibə olmamaq səbəbilə onun təbiətinə
çətin və idrakına uzaq gəlir və o sözlərdən onun təbiəti incidib ürəyi büğz bağlayıb
qəti-nəzər bietinalıqdan savayı biehtiramlıq və bəlkə qəsdi-həlak edər. Pəs lazımdır təfəkkür, təəqqül çırağını ələ alıb insaf gözü ilə baxmaq ki, aya ülumimütəkəssirənin
cəvahirləri ki, əqlin nişanələrindəndirlər, əldə bir zad var ki, əql
hesab etmək olsun, ya cəhalətin susuzluğu həvayi-nəfsin şurəzarını saf su göstərir?
Necə ki, əql bir şəcəreyi-teyyibədir ki, yaxşı əməllər onun nişanəsidir, həmçinin
cəhl də bir şəcəri-xəbisədir ki, yaman əməllər onun nişanəsidir. Gərək təhsili-elm
ilə nuri-əqli tapıb yaxşı-yamana təfavüt qoymaq. Və illa yaxşı yaman yerinə və
yaman yaxşı yerinə istemal olur. Cəhalət bir atəşi-suzandır ki, şəxs öz cəhalətinin
oduna yanar və onu da anlamaz ya əyyuhəl-ləzinə amənuqu ənfusəkum və əhlikum
narən. Necə ki, insana lazımdır özün və əhlin elmi-din və məad ilə atəşiduzəxdən
saxlasın, həmçinin gərək tərbiyəti-ülum ilə özün və əhlin cəhalət
odundan hifz etsin. Tərbiyət mövqufdur zəhmət və riyazətə və xidməti-ərbabiüluma
və afaqi-ənfəsə baxıb nik və bəd əf alda təfəkkür və təəqqül eləməyə. Əz hər
çe tələb küni şəbü ruz piş əzhəmə nikbuyi beyamuz. Çün yaxşı olmağın əvvəldə
zəhməti və çətinliyi var, amma yamanlıq hər bir vaxtda mövcuddur. Hamı kəs
yaxşı olmaq istəyir, amma onun çətinliyi səbəbindən qaçıb yamanlıq çölündə
sərgərdan qalır və hər şey üçün bir vaxt var, gərək o vaxta onu əmələ gətirmək, ta
fayda versin, insanı da tüfuliyyətdə gərək atası və böyüyü hirfətə və tərbiyətə
qoysun ki, dəmir soyuyandan sonra çəkic ona kar edib əsbab qayrılmaz. Vəsfitərbiyətin
baqisi və əl-əql ma əbədəhu bihürrəhman gələn fəslə qaldı.

Əhsənül-Qəvaid

 * *
Quba şəhərinin əhllərinin boyağının tənəzzülü cəhətindən işi məlumdur ki,
nə qədər evlər xarab olub. Hansı ki, bu zərərin ġamaxının zəlzələsinə və ya Ġranın
keçmiş qəhətliyinə nisbəti var. Quba əhlləri hər kəs öz qüvvəsinə görə 100000 ya
50000 manat xərc edib boyaq əkmişdi, indi nə haman külli məbləğdən əl çəkib
buraxmağa taqətləri olmuyub və nə mülahizə edib saxlamağa istitaələri qalmayıb,
mütəhəyyir və sərgərdan qaldıqları halda cənab bari-təalanın mərhəmətindən
onlara cənab Kazlyakovski kimi adil hakim Quba şəhərinə uyezdni naçalnik təyin
olunub. Ol cənabın ədalətindən bir-iki fəqərə ərz edim. 1) Quba əhlinin vəziövzamı
mülahizə edib və çox şəxslərin yövmiyyə xərcinə məəttəl qalmağın mənzur
tutub öz məvacibindən və qeyri mütəməvvil şəxslərdən bir qədər məbləğ cəm edib
bisaman olan füqəralara təqsim buyurub. 2) Zikr olan məbləğdən baş pulunu
verməyə qadir olmayanların yerinə padşahlıq xərcini verib. 3) Qurban bayramının
günü məhbusların haləti-təzəllümdə olmağın mənzur tutub onlara bir neçə kəllə
qənd ənam edib.

Sultanov

 * *
Bizim Quba şəhərində erməni camaatı güzəranlıq babında lazım olan ümuru müyəssər olduqcan tədarük edib öz ovqatlarını bu az olan ömrünün zindəganlığına
sərf edib öz füqəra və məsakinlərinə kömək edib, elm və ədəb təhsil etməyə səy
edirlər ki, sair millətlərə gülüş olmasınlar. Quba uyezdinin Gilvar qəryəsində bir
uşqola, yəni məktəbxana bina edib bir nəfər müəllim məvacib ilə tutublar ki, öz
əhlinin uşaqlarına erməni və rus dillərilə tərbiyət verilsin ki, onlar müsəlmanlar
içində olduqlarına öz dilini dəxi yaxşı bilmirlər. Bu qeyrət onlara üz verib qaytanlı
dəftər hazır edib məbləğ cəm edirlər, əvvələn, zikr olan məktəbxana üçün güzəran
olsun, saniyən, həmin qəryədə kəlisa təmir olunsun və əlavə bərin artıq pul
fərahəm etmək üçün dekabr ayının 26-cı gecəsində və yanvar ayının əvvəlində
erməni teatrı bina edib məbaliğ pulu cəm etdilər. Amma bizim müsəlmanlar nə ki,
elm və ədəb dalınca olmurlar, hətta onların miyanında məhəbbət, qardaşlıq rəsmi
olmadığına öz fəqir-füqəralarına da kömək etmirlər ki, cənab uyezdni naçalnik
Kazlyakovski yövmiyə xərcinə məəttəl olan müsəlmanları acından həlak olmaqdan
mühafizət etməkdən ötrü pul cəm edib onlara təqsim edir.

Qeydlər 

Əkinçi qəzetindəki məktublar