Nýja testamenti Odds Gottskálkssonar/Formáli yfir S. Páls pistil til Rómverja
Þessi pistill, er hinn heilagi Páll skrifar til Rómverja, er réttur kjarni og
höfuðmergur hins Nýja testaments og hið skærasta guðsspjall sem þess vel
verðugur væri að hver kristinn mann kynni eigi alleinasta orð frá orði fyrir
utan, heldur að hann um gengi hann hversdaglegana svo sem annað daglegt brauð
sálarinnar. Því að hann kann aldregi of oft eður of vel lesinn né traktéraður
verða, og því meir sem hann verður iðkaður, þess kostugri þykir hann og fær æ
betra smekk. Fyrir því vil eg mína þjónustu þar til leggja og til reiða fyrir
þennan minn formála eina inngöngu það fremsta sem Guð hefir mér föng á gefið
svo að hann verði þess gjörr undirstaðinn af öllum. Því að hingað til hefir
hann með dimmri glóseran og margslungnu hjali fáneytrar orðmælgi næsta
ómannlega myrkvaður verið sem þó er í sjálfum sér eitt skært ljós með öllu
fullfenginn til uppbirtu allrar ritningar.

Í fyrstu hljótu vér að fá kynning og rétta undirstöðu þeirra orða eða hvað
hinn heilagi Páll meinar með þessi orð: lögmál, synd, náð, trú, réttlæti,
hold, andi og önnur þeim lík, elligar er þar ei nokkur frjósamur lesningur að.
Þetta orð, lögmál, máttu eigi undirstanda eftir líkamlegri skynsemd að það sé
sá lærdómur sem einhver verk boðar að gjöra elligar við að sporna sem háttur
er til veraldlegra laga, það vér skulum með verkum lögmálinu fullstétta, þótt
hjartans góðfýsi sé víst fjarlæg. En Guð dæmir eftir hjartans grunni. Af því
krefur hans lögmál grunn hjartans og lætur sér eigi að verkinu fullnægja,
heldur straffar hann miklu framar þau verk sem ske án hjartans grunn
svo sem að eru hræsni og lygar, hvar af allir verða lygimenn kallaðir (Sálm
cxv). Fyrir því að enginn heldur né haldið getur af hjartans grunni Guðs
lögmál því að hver maður finnur með sjálfum sér viðbjóð til ins góða, en
lysting til hins vonda. Hvar nú er eigi frjálsleg lysting til hins góða, þar
er og ei heldur hjartans grunnur þótt að í augsýn skíni siðferðugt líferni
margra góðra verka.

Hvaðan hinn heilagi Páll ályktar það hér í öðrum kapítula að allir Gyðingar sé
syndabrotsmenn og segir að einasta sá sem uppfyllingarmaður er lögmálsins, sé
réttlátur fyrir Guði, hvar með hann vill það enginn sé af álfu sjálfs sinna
verka uppfyllingarmaður lögmálsins, heldur segir hann miklu framar svo til
þeirra: Þú kennir að vér skulum eigi hórdóm drýgja, en sjálfur þá drýgir þú
hór. Item hvar þú dæmir um einn annan, fordæmir þú sjálfan þig með því þú
gjörir hið sama þar þú um dæmir, sem skyldi hann segja: Þú lifir fínlega fyrir
manna augliti í lögmálsins verkum og dæmir aðra eigi svo lifa og að hverjum
manni kannt þú að finna. Ögnina sér þú í annars auga, en vaglsins í þínu auga
sjálfs verður þú eigi aðeins var. Þótt þú haldir nú vel fyrir augsýn laganna
gjörðir af hræðslu hefndarinnar eður af ástúð verðlaunsins, þá gjörir þú þó
það allt saman án frjálsrar lystingar og ástar við Guð og lögmálið, heldur
gjörir þú þetta með ólyst og þvingan, vildir feginsamlegar öðruvís breyta ef
lögmálið væri eigi, hvaðan að ályktast það þú sért lögmálsins fjandmann af
grunn þíns hjarta. Eða hvað hefir það að þýða, þú kennir öðrum að stela eigi,
en ert þó sjálfur í hjartanu þjófur og augljóslega gjarnan værir ef þú þyrðir
þótt að opinskár verk verði eigi lengi innibyrgð hjá þvílíkum hræsnurum. Svo
lærir þú nú annan, en sjálfan þig kennir þú eigi, veist sjálfur eigi hvað þú
annan lærir, hefur þar með og aldregi lögmálið réttlega undirstaðið. Já, með
slíku foreykur nú lögmálið syndina, svo sem hann segir hér í fimmta kapítula
að því gramari sem maðurinn er lögmálinu, því framar krefji það þess hann eigi
orkar. Fyrir því segir hann í (vii) kapítula það lögmálið sé andlegt.
Hvað er það annað? Nema ef lögmálið væri líkamlegt þá yrði því með verkum
fullnægt. En fyrst það er andlegt, þá fullnægir því enginn með neinum verkum
utan það verði allt af hjartans grunn hvað þú gott gjörir. En slíkt hjarta fær
enginn gefið nema alleinasta heilagur Guðs andi. Hann gjörir manninn lögmálinu
glíkan svo að hann fær í hjartanu lysting til lögmálsins og gjörir þaðan í frá
ekki neitt fyrir ógn né þvingan, heldur alla hluti út af viljuglegu hjarta.
Því að líka svo sem lögmálið er nú andlegt, svo vill það meður slíkum andlegum
hjörtum elskað og uppfyllt vera æskjandi viðlíks eins anda. Því hvar hann er
nú eigi í hjartanu, þá blífur þar synd, ólysting og fjandskapur í gegn
lögmálinu og hvert þó er sjálft réttferðugt, gott og heilagt í sér.

Fyrir því ven þig á þessi máltæki að það er eigi eins að gjöra lögmálsins verk
og það að uppfylla lögmálið. En það eru nú allt lögmálsins verk sem maðurinn
gjörir eða gjört getur eftir lögmálsins skipan af sínum frjálsum vilja og
eiginlegum formætti. En með því að undir og jafnframt slíkum verkum blífur
viðbjóður og styggð í hjartanu til lögmálsins, þá eru þvílík verk öll
forglötuð og einskis neyt. Það meinar og Páll postuli í hinum þriðja kapítula
þar hann segir að fyrir lögmálsins verk verði enginn mann réttlátur fyrir
Guði. Þar af sér þú nú að hinir til snotru og slægvitru Sófistiki eru sannir
villumenn nær þeir kenna það maðurinn megi með verkum reiðubúa sig til
náðarinnar. Hverninn má sá reiða sig með góðum verkum til náðarinnar sem
ekkert gott verk gjörir án ólystingar og úlfbúðar í hjartanu? Eða hversu mega
þess manns gjörðir Guði þekkjast sem ske af einu ólystugu og mótþróuðu hjarta?

En það að uppfylla lögmálið, þá er meður lyst og ljúflæti að gjöra þess verk
og frjálslega án lögmálsins þvinganar vel að gjöra og guðlega líka sem þar
væri ekkert lögmál né nokkur straffan fyrir höndum. En slíka lyst frjálslegs
kærleika gefur hinn heilagi andi í mannsins hjarta sem hann segir í fimmta
kapítula, það heilagur andi verði eigi gefinn nema alleinasta í, með
og fyrir þá trú sem er á Jesúm Krist sem sjálfur hann útskýrir í sínum
formála. Af því veitist sú trúa eigi nema alleinasta fyrir Guðs orð og
evangelium það Kristum predikar að hann sé Guðs sonur og mann, dauða liðið og
upprisinn aftur fyrir vorar sakir svo sem hann segir í hinum þriðja, iv. og x.
kapítula.

Þaðan af kemur og það að trúan sé einasta sú sem réttlætir og lögmálið
uppfyllir því að hún að sér laðar heilagan anda fyrir Jesú Kristi verðskuldan.
En sá hinn heilagi andi skapar oss eitt góðsamt, lystugt og frjálslegt hjarta
eftir því sem sjálft lögmálið æskja vill og svo eftir fylgja þá sjálf
góðverkin réttri trú. Það meinar hann í hinum þriðja kapítula þar hann skúfar
út lögmálsins verkum með því yfirvarpi sem vilji hann lögmálið afmá og ónýta
fyrir trúarinnar skyld, neitandi þó því (þar hann segir), heldur viðréttum vér
lögmálið fyrir trúna. Það er vér uppfyllum það með trúnni.

Synd kallast í skriftinni eigi einasta það sýnilega líkamans látæði, heldur
allt það náttúrlegt eðli er hann hreyfir sig með og hrærir til augljóslegrar
verkunar, einkanlega sjálfur hjartans grunn, með öllum sínum formætti svo að
þetta orð (synd drýgja) skuli þá kallast nær maðurinn fellur með öllu og
hrasar í syndina. Því að enginn augsýnilegur gjörningur syndarinnar skeður, sá
það maðurinn hneigi sig eigi allan með önd og líkama þangað að. Með því að
heilög ritning rennir sérdeilis sínu sjáldri til hjartans og til þeirrar rótar
og uppsprettu allra synda sem er sú vantrúa er í hjartans grunni byggir. Líka
vís svo sem að trúan er alleinasta sú sem réttlátan gjörir manninn, heilagan
anda veitir og lysting rétta til augsýnilegra góðra verka. Með sama móti
syndgar og einasta vantrúan og teygir holdið til vondra augsýnilegra verka svo
sem að þau Adam og Evu hentu í paradís (Genes. þriðja kapítula).

Þaðan kemur og það af að Kristur kallar vantrúna eina synd svo sem hann segir
(Jóhann xvi. kapí.) það heilagur andi skuli heiminn straffa fyrir
syndarinnar skuld af því hann trúir eigi á mig. Fyrir þá sök hlýtur nú
annaðhvort fyrr í hjartanu að búa trúan eður vantrúa áður en góð eður vond
verk ske svo sem önnur góð eður vond frjóvgan. Því að vantrúan er rót, aðill
og mergur allra synda, hvar fyrir hún kallast í heilagri ritningu höggorms
haus og hið gamla drákons höfuð, hvert að kvinnunnar afspringi, sem var Jesús
Kristur, hlaut í sundur að merja eftir því Adam var fyrirheitið.

Náðin og gjöfin hafa þann aðskilning að náðin kallast eiginlega föðursins
mildi og vorkunn þá er hann ber til vor með sjálfum sér, af hverri hann
hneigist að hella í vor hjörtu sjálfum Kristi og hans heilagan anda með sínum
ástgjöfum sem klárlega birtist í hinum v. kapítula þar hann segir: Náð og gjöf
í Kristo etc. En þótt að gjöfin og sá andi þróist daglegana með oss, þá eru
vér enn eigi fullorðnir á meðan að syndir og vondar girndir eru hér í voru
holdi, þær eð berjast í gegn andanum. Sem hann segir, vii. kapítula Gala. v,
og svo sem Gensios í þriðja kapítula lofað er það óvinskapur skuli vera á
millum konunnar sæðis og höggormsins sæðis. Náðin gjörir þó svo mikið að það
vér erum með öllu og fullkomlega réttlátir fyrir Guði reiknaðir. Því að hans
náð deilir sig eigi né í sundur partar svo sem að gáfurnar gjöra, heldur
meðtekur hann oss algjörlega í faðm sinnar mildi fyrir Jesú Kristi sakir, vors
ténaðarmanns og meðalrennara, og fyrir þá skuld að ástgjafirnar eru við oss
upp teknar.

Svo undirstendur þú nú það vii. kapítula þar hinn heilagi Páll ávítar sig enn
fyrir einn syndugan mann. Og þó segir hann í hinum átta að þar sé engin
fordæming á þeim sem að eru í Kristo Jesú af þeirri álfu þótt að gáfan sé og
andinn í oss enn ófullkomnaður því fyrir þess ódeydda holds sakir þá erum vér
enn misgjörðamenn. En með því vér trúum á Jesúm Kristum og höfum andarins
upptekju er Guð oss svo vorkunnigur og líknsamur það hann vill eigi reikna né
dæma slíkar syndir, heldur breytir hann við oss eftir mikilleik sinnar
miskunnar fyrir þeirrar trúar sakir er vér höfum á Jesú Kristo þangað til að
syndin sæfist með öllu. Trúan er eigi sá líkamlegur grunur og
draumórar þann er sumir menn hafa fyrir trúnað. Og þá þeir sjá að engin betran
lifnaðarins né góðra verka eftir fylgir (en kunna þó að heyra og margt að
fleipra af trúnni) falla þeir í þann villudóm og segja það trúan nægist eigi.
Því hljótu vér verkin að gjöra. Skulu vær annars frómir og hjálplegir verða?
En þessu veldur að nær þeir heyra Guðs evangelia, fara þeir til og gjöra sér
upp út af eiginlegum formætti þann þanka í hjartanu sem segja kann: Eg trúi,
og halda það svo fyrir eina rétta trú. En líka svo sem það er ein líkamleg
diktan og þanki þann er hjartans grunn kannar aldregi, því eflir hann og
ekkert. Þar fylgir og engin bót né betran eftir.

En ein rétt trúa þá er Guðs verkan í vorum brjóstum, sú er umsnýr oss og að
nýju endurfæðir í Guði heilögum anda (Jóhannes i) og deyðir svo hinn forna
Adam, gjörandi oss algjörlegana að öðrum mönnum út af réttu hjarta, sinnu og
siðferði og öllum formætti, færandi með sér hinn heilaga anda. Ó hó! hvað er
til sagna? Eða er þetta eigi einn lifandi megn og máttugur dásemdar gripur,
ein rétt trúa, hvað ómögulegt er að hún skyldi eigi ætíð eitthvað gott gjöra.
Hún fréttir eigi að hvort góð verk eru til að gjöra, heldur hefir hún áður en
vér til fregnum gjört þau og er æ iðin í góðri starfan. En hver hann gjörir
eigi þvílík verk, sá er að sönnu trúarlaus, hvimar og fálmar umhverfis sig
eftir réttri trú og góðum verkum, en veit þó eigi hvað ein rétt trúa og góð
verk eru, þvættir þó margt og masar um átrúnað manna og góðar gjörðir.

Trúan er ein lifandi staðleg von til Guðs náðar, svo örugg að hann mundi eigi
hirða þó hann ætti þúsund sinnum þar fyrir að deyja. Og þvílík von og
viðurkenning guðlegrar náðar gjöri manninn glaðværan, djarfan og lystugan við
Guð og allar skepnur úti frá, hvað heilagur andi verkar í trúnni, hvar af
maðurinn verður án allrar þvinganar viljugur og fús, hverjum manni gott að
gjöra og þénan að veita, alls háttað að líða Guði til lofs og ástar, hver
honum hefir þvílíka náð augsýnda. Því líka svo er það ómögulegt að skilja
góð verk frá réttri trú svo sem það er um megn að skilja ljósið og
logann frá eldsbálinu. Fyrir því gæt að þér vandlega að eigi tæli þig sjálfs
þíns falslegur þanki og ónýtt orðaskvaldur annarra manna sem klókir látast
vera að dikta og dæma um trúna og góð verk, en eru þó hinir mestu þussar í
þeirri grein. Bið heldur Guð að hann efli í þér trú rétta. Elligar blífur þú
ævinlega án sannrar trúar, þú diktar og gjörir hvað þú kannt eður vilt.

En þvílík trúa er réttlætið og kallast Guðs réttlæti eður það sem fyrir Guði
gildir af því að það sjálft er Guðs gáfa og gjörir manninn svo auðveldan að
hann gefur og gjörir hverjum einum hvað hann skyldugur er. Því að fyrir rétta
trú veitist manninum það hann kvittast frá syndum og hreppir lysting til Guðs
boðorða, hvar með hann gefur Guði sinn lofstír og geldur honum svo það hann er
honum pliktugur. En náunganum þjónar hann í öllu því hann getur og geldur svo
hverjum manni með því. En slíku réttlæti kann eigi náttúra né
sjálfræðisviljinn og eigi vorir kraftar af stað að koma. Því að líka sem
enginn getur sjálfum sér rétta trú gefið svo fær og eigi nokkur vantrúna í
burt tekið. Hverninn vilju vér þá inar smærri syndir eður hina allra minnstu
synd í burt plána? Fyrir því er það allt fals, hræsni og synd, hvað án réttrar
trúar eður það sem í vantrú skeður (Róm. xiv) hversu skært sem skína þykir.

Hold eður anda máttu eigi hér svo skilja að það sé alleina hold er munaðlífi
áhrærir og það andi hvað hið innra skeður í hjartanu, heldur kallar hinn
heilagi Páll það allt hold svo sem sjálfur lausnarinn gjörir (Jóhannes í
þriðja kapít.) hvað af kjötlegum burði er fætt svo sem að er maðurinn allur
með önd og líkama, skynsemd og öllu skilningarviti. Fyrir því að allt það,
hvað með manninum traktérast, er eigi annað en það holdsins er, svo máttu nú
það vita hver holdlegur má kallast, einkum sá sem er án heilags anda náðar, en
diktar, lærir margt og þvættir um hávar andlegar greinir sem þú mátt vel
skilja í holdsins verkum (Galat. v. kap.) þar hann kallar villudóm og
fjandskap holdsins verk. Og til Róma í hinum áttanda kapít. segir hann að
fyrir holdsins sakir verði lögmálið krenkt, hvað eigi er einasta talað um
munaðlífi, heldur um allar syndir, en einna mest um vantrúna, hver að er hin
allra svívirðilegasta Guðs háðung.

Þar í mót máttu þann andlegan kalla sem með allra augsýnilegustum verkum um
gengur svo sem að sjálfur græðarinn Jesús þvó fætur sinna lærisveina og Petrum
þá er hann fór með skip að fiskum. Líka svo sem að hold er sá hinn innri maður
og ytri sem lifir og alla holdsins þarflega hluti verkar til stundlegra
nauðsynja. En andi er sá hinn innri maður og ytri sem lifir og verkar það sem
til andlegra hluta og eftirkomandi lífdaga þénar. Án slíks skilnings þessara
orða munt þú hvorki þennan sankti Páls pistil né nokkra aðra bók heilagrar
ritningar réttlega undirstanda. Fyrir því vara þig við öllum þeim sem öðruvísi
eður með annarlegri þýðingu útleggja þessi orð þótt það sé sjálfir
höfuðdoktores og yfirspekingar svo sem Origines og aðrir hans jafningar.

Nú skal um sjálfan pistilinn ræða.

En með því að einum guðsspjalllegum predikara byrjar í fyrstu fyrir lögmálsins
opinberan og syndarinnar það allt að straffa og að synd gjöra sem eigi verður
lifað eftir sannri andagift og réttri trú á Kristum svo að maðurinn játi sína
eymd og komist til réttrar viðurkenningar, lítillætandi sig svo og hjálpar
biðjandi.

Líka svo gjörir og hér hinn heilagi Páll þar hann byrjar í hinum fyrsta
kapítula að straffa þær stórsyndir og vantrú sem augljósar voru og svo sem þá
voru heiðinna manna stórglæpir og enn eru þeirra sem án Guðs náðar lifa og
segir að Guðs reiði verði augljós af himnum yfir alla menn fyrir hans
evangelium vegna þeirra óguðlegs lífernis og ódyggðar sakir. Því þótt þeir
viti og daglegana viðurkenni að þar sé einn Guð, þá er þó náttúran í sjálfri
sér án náðarinnar svo vond það hún hvorki þakkar honum né vegsóma gjörir,
heldur forblindar hún sjálfa sig og fellur svo endalaust í verra líferni svo
lengi að hún skammast eigi eftir skurgoðasmán að drýgja hinar
skammsamlegustu syndir með allri háðung og þar með lætur hina aðra óstraffaða
sem sömu skammir gjöra.

Í öðrum kapítula þenur hann slíka straffan víðara út upp á þess konar menn sem
frómir skína í manna augliti eður heimuglega syndgast svo sem þá voru Gyðingar
og enn nú eru allir hræsnarar þeir sem án góðfýsni og ástsemdar vel látast
lifa, en eru þó í hjartanu gramir Guðs lögmáli, hverjir fúsir dæma um annarra
manna siðu svo sem hræsnismanna háttur er til að þeir halda sig sjálfa skæra
vera, en eru þó fullir með ágirnd, hat og dramb og alls vondsskapar (Matt.
xxiii.). Þeir eru og það sem Guðs miskunnsemi forsmá og eftir sinni hjartans
harðúð safna þeir og yfir sig hlaða Guðs reiði. Svo lætur nú hinn heilagi Páll
sem einn réttur lögmáls útskýrari öngvan mann án syndar vera, heldur kynnir
hann öllum Guðs reiði þeim sem vel vilja lifa af náttúrugiftinni eður af
sjálfs síns frjálslegum vilja. Og þá lætur hann öngum mun betri vera en
opinbera stórsektamenn. Já, miklu heldur segir hann þá harðsinnaða,
stokkhálsaða og óyfirbótarsama.

En í hinum þriðja varpar hann þeim báðum tveimur í eina kös og segir þann eina
eigi betra en annan, allir samt syndugir fyrir Guði að einasta því undanteknu
það Gyðingar höfðu haft Guðs orð þótt margir hafi þar eigi á trúað. En þó er
eigi með því Guðs trú og sannleikur niðri byrgður og færir allsköruglega inn
það máltæki úr hinum fimmtugasta sálmi það Guð sé réttferðugur í sínum orðum.
En eftir það kemur hann aftur til ins sama og sannar með heilagri ritning að
þeir sé allir syndbrotsmenn og það að fyrir lögmálsins verk verði enginn
réttlátur, heldur það lögmálið sé til þess útgefið að þar læri menn að
viðurkenna sínar syndir. En eftir það tekur hann til að kenna réttan veg,
hverninn vér skulum frómir verða og hjálpast getað og segir að þeir sé allir
syndugir menn og án Guðs vegsömunar og hljóta allir án eiginlegrar forþénanar
réttlátir að verða fyrir þá trú sem er á Kristum Jesúm, sá er fyrir oss hefir
það verðskuldað meður sinni blessaðri blóðsúthellingu og vorðinn svo
oss einn náðarstóll af Guði föður, hver allar vorar umliðnar syndir fyrirlætur
upp á það hann auðsýni að oss hjálpi einasta hans réttlæti, hvert hann gefur í
trúnni sem í þann tíma fyrir guðsspjöllin opinberaðist og það áður til forna
var vitnað fyrir lögmálið og spámennina. Líka svo viðréttist nú lögmálið fyrir
trúna þótt að lögmálsins verk með sinni hrósan verði undir lok lögð.

Í hinum fjórða, sem hann hefir nú fyrir hina yrstu þrjá kapítula opinberað
hvað syndin er og kennt sannan trúarinnar veg til réttlætisins, hefur þá síðan
upp að mæta nokkrum gegnyrðum og hjáræðum og tekur í fyrstu það fyrir sig (sem
títt er þeim öllum er af trúnni heyra) það hann verði án verkanna réttlátur og
þeir eð svo segja: Skulu vær þá engin góðverk gjöra? Því setur hann hér
sjálfur Abraham fyrir sig og segir: Hverju hefir Abraham með sínum verkum af
stað komið? Eða koma þau öll til einskis? Voru hans verk öngu neyt? Og lyktar
það svo að Abraham sé án allra verka alleinasta fyrir rétta trú réttlátur
vorðinn, þó svo algjörlega að hann varð áður en hann lét umskerast alleinasta
sinnar trúar vegna í heilagri ritning réttlátur prísaður (Gene. xv). Hefir nú
þetta verk umskurðarins öngu orkað til hans réttlætis það er Guð bauð honum þó
og eitt gott verk var hlýðninnar. Sennilega mun þá ekkert annað gott verk til
réttlætisins nokkru orka nema svo sem að var umskurðarskírn Abrahams eitt
sýnilegt tákn, hvar með hann auðsýndi sína réttvísi í trúnni. Líka svo eru öll
önnur góðverk ekki utan sýnileg teikn, hver út af réttri trú koma og auglýsa
sem önnur góð frjóvgan það maðurinn sé þegar hið innra réttlátur fyrir Guði.

Þar með staðfestir nú hinn heilagi Páll sem með einu öflugu eftirdæmi úr
heilagri skrift sína áðursagða kenning í hinum þriðja kapítula um trúna og
leiðir Davíð til vitnis í hinum xxxii. Sálm. þar hann segir að maðurinn verði
án verkanna réttlátur þótt hann sé eigi án góðra verka þá hann er réttlátur
vorðinn. Eftir það teygir hann út það exemplum í gegn öllum öðrum
lögmálsins verkum og ályktar það að Gyðingar fá eigi verið Abrahams arfar
einasta fyrir það þeir eru hans afspringi, en miklu miður af álfu lögmálsins
verka, heldur hljóta þeir að erfa Abrahams trú, vilji þeir annars réttir
erfingjar vera með því þó að Abraham er áður fyrir trúarinnar skuld réttlátur
vorðinn. En lögin voru sett, bæði Moyses og svo umskurðarins, og einn faðir
kallaður allra réttrúaðra. Þar til aflar lögmálið miklu framar reiði en náðar
með því að enginn gjörir þess verk af sannri góðfýsn og réttri ásts þar fyrir
hlýtur einasta sú trúa þá náð að öðlast sem Abraham var fyrir heitin. Því að
slík eftirdæmi eru vorra vegna skrifuð það vér skyldum og trúa.

Í hinum fimmta kemur hann til ávaxtarins og trúarinnar verka sem að eru
friður, fögnuður og ástsemd til Guðs og hvers manns, þar með öruggleika,
djarfleika og stöðugleika, fremd og von í öllum hörmungum og mótkasti. Því að
allir slíkir hlutir eftir fylgja einnri réttri trú og fyrir þeirra
óumræðanlegra og yfirgnæfanlegra auðæfa sakir sem Guð faðir hefir oss auðsýnt
í sínum syni Kristo Jesú það hann lét hann dauða líða fyrir vora skuld fyrr en
vér kynnum hann þar um að biðja og þó þá þegar vér vorum hans fjandmenn. Af
þessu megu vér skilja það trúan réttlætir án allra verka. En þó dregst það
eigi þar af að vér skulum fyrir þann skuld engin góðverk gjöra, heldur að þau
hinu réttskaplegu verk munu eigi lengi í hlé liggja, á hverjum hinir
verkheilögu hafa ekkert skyn, hverjir sér dikta heldur upp sjálfir eiginleg
verk þar hvorki er friður inni né fögnuður, ást eða öruggleiki, von eður
djarfleiki og eigi nokkuð annað rétt kristilegt verk né trúarinnar dyggð.

Þar eftir á gjörir hann einn lystugan spátseruveg og telur fram hvaðan að
kemur bæði syndin og réttlætið, lífið og dauðinn og setur þá tvo allsæmilega
hvorn í gegn öðrum, Adam og Kristum, viljandi svo segja að fyrir þá skuld átti
Kristur að koma, einn annar Adam, sá er oss hlaut að arfleiða til síns
réttlætis fyrir eina nýja andlega fæðing í trúnni með sama hætti sem
hinn forni Adam leiddi yfir oss arftekju syndarinnar fyrir hina gömlu kjötlegu
fæðing. En með þessu verður það kunngjört og staðfest að enginn fær sér
sjálfur úr syndinni til réttlætis meður verkunum hjálpað og þó miklu síður
heldur en hann fær við því spornað það hann verði eigi líkamlega fæddur. Hér
með auðsýnist það að guðlegt lögmál (hvað þó skaplegast væri að það hjálpaði
ef nokkuð skyldi þó hjálpa til réttlætisins) er eigi alleinasta án styrks og
hjálpar komið, heldur hefir það syndina foraukið fyrir það að hin vonda
náttúra verður því þess gramari og vill sína lysting þess gjarnar drýgja sem
lögmálið bannar henni meir. Og með slíku móti gjörir nú lögmálið Kristum oss
enn miklu nytsamlegra, æskjandi af honum meiri náðar vorri náttúru til
hjálpar.

Í hinum sétta áhrærir hann sérdeilis það trúarinnar verk sem er barátta andans
við holdið með fullkomlegri deyðingu yfirblifinna synda og vondra girnda sem
eftir réttlætingina yfir verða í vorum limum og kennir oss það að vér séum
eigi svo frelsaðir fyrir trúna frá syndunum það vér skulum iðjulausir, latir
og sællífir vera svo sem að þar væri nú engin synd meir fyrir höndum. Að sönnu
er enn synd yfirblifin í vorum liðum þó hún verði eigi til fordæmingar reiknuð
fyrir þeirrar trúar sakir sem við hana stríðir. Fyrir því höfu vér ærið nóg að
starfa við sjálfa oss um vora lífdaga það vér temjum vorn líkama til sínar
girndir að deyða og sína limu að þvinga svo að hann verði andanum hlýðinn, en
eigi sínum girndum upp á það vér séum líkir Krists dauða og upprisu og
fullkomnum vora skírn hver að merkir syndanna deyðing og eitt nýtt náðarinnar
líferni þangað til vér verðum með öllu af syndunum skírir og líkamlega upp
rísum með Kristo Jesú og að eilífu lifum.

En þetta getu vér gjört (segir hann) á meðan vér erum náðinni undirvorpnir, en
eigi lögmálinu, hvað hann sjálfur út leggur það án lögmáls að vera sé eigi
undir þá grein talað það vér skulum engin lög hafa og megi það gjörast hvað
hvern einn lystir, heldur heitir það undir lögum að vera nær vér umgöngum
(án náðar) laganna verk. Sé, svo drottnar þá sennilega syndin fyrir
lögmálið fyrir því að enginn er lögmálinu hollur af náttúru (hvað að er ein
stór synd), en náðin gjörir oss lögmálinu ástfólgna. Sé, þá er þar engin synd
meir fyrir höndum, og lögmálið er þá eigi meir í móti oss, heldur er það undir
eins við oss vorðið.

En þetta sama er réttlegt frelsi af syndum og lögmálinu, út af hverju hann
skrifar allt til enda þess ins sama kapítula að það sé eitt frelsi alleinasta
með lyst og góðu líferni nokkuð gott að gjöra án lögmálsins þvinganar. Af því
er þetta frelsi eitt andlegt frelsi það sem hvorki í burt skúfar né ónýtir
lögmálið, heldur lætur það laust hvað er af lögmálinu krafið verður, einkum
góðfýsni og ástsemi, hvar með lögmálið stillist og hefir öngva þján né kröfu
meiri. Líka sem nær þú einum skyldugur værir og hefðir enga borgan. Við hann
hlýtur þú með tvennu móti kvittur að verða. Einu með því að hann vildi ekkert
af þér hafa og rifi sinn registrum í sundur. En með öðru móti svo að einhver
góður mann borgaði fyrir þig og gæfi þér svo mikið að þú gjörðir hans
registrum þar fullnægju með. Með þessum hætti hefir Kristur gjört oss frelsaða
af lögmálinu. Af því er þetta ekkert villt né líkamlegt frelsi sem ekkert gott
skuli gjöra, heldur það er allt og margháttað gott gjörir og er af lögmálsins
kröfu og sakargift kvitt og ákærulaust.

Í hinum sjöunda staðfestir hann slíkt með einnri eftirlíkingu hjúskaparbandsi
hvort laust og við annað skilið. Þó eigi svo að kvinnan megi, eigi né skuli
annan mann eiga, heldur hitt það hún sé þá allra fyrsta réttlegana frí einum
öðrum að giftast hvað hún mátti eigi áður fyrr en hún varð hins annars laus.
Líka svo er vor samviska forbundin lögmálinu undir þeim syndsamlegum gamla
manni. Því nær hann deyðist fyrir heilagan anda þá er samviskan frí og hvort
við annað laust. (Eigi svo) það samviskan skuli ekkert gott aðhafast, heldur
nú hið allra fyrsta skuli hún réttlega þýðast Kristum, sinn annan
eignarmann, og bera svo lifandi frjóvgan.

Eftir það teygir hann víðar út syndarinnar art og lögmálsins, hverninn
réttlegast syndin fer að yppa sér og máttug að verða fyrir lögmálið. Einkum af
því að hinn gamli maður verður lögmálinu þess grimmari á meðan hann getur eigi
borgað það er lögmálið krefur. Því að hans náttúra er synd og getur eigi af
sjálfri sér annað. Af því er lögmálið hans dauði og allt píslarvætti. Eigi svo
að skilja það lögmálið sé vont, heldur að sú hin vonda náttúra kann eigi að
líða hið góða svo að það krefji nokkurs góðs af henni. Líka sem einn sóttlera
maður fær eigi liðið það hlaup eður steðjan sé að honum heimt og aðrir
heilbrigðra manna fimleikar.

Fyrir því gengur hinn heilagi Páll hér fyrir enda um það hvar að lögmálið
verður réttlegana kennt og allra best undirstaðið. Þar gjöri það eigi meir, en
minnir oss á vorar syndir og deyði fyrir þær inu sömu, gjörandi oss seka
eilífrar reiði svo sem vér fáum fínlega lært og kannað í vorri samvisku þá hún
verður réttlegana af lögmálinu snortin, svo að þá hljótu vér að hafa eitthvað
annað og meira til en lögmálið eitt að gjöra manninn með fróman og hjálplegan.
En hinir, sem lögmálið þekkja eigi, eru réttlega blindir, ana fram með sínu
sérgæði og meina því meður verkunum fullnægju að gjöra. Því að þeir hafa eigi
vitsmuni á hversu mikils að lögmálið krefur, einkanlega eitt frjálslegt,
viljugt og góðfúst hjarta. Fyrir því líta þeir eigi Moysen rétt undir augun að
dúkurinn er þar enn fyrir hengdur og um hans ásján vafður.

Eftir það útvísar hann hverninn andinn og holdið stríða í manninum hvort mót
öðru og setur sjálfan sig til eins eftirdæmis svo vér lærum það verk (syndina
að deyða í sjálfum oss) réttlegana að kenna. En hann kallar þó bæði andann og
svo holdið eitt lögmál. Því að svo sem guðlegs lögmáls háttur er til að þjá og
krefja, líka svo þjár og krefur og æsist holdið í gegn andanum, viljandi sína
lysting hafa. Þar þvert á mót þjár og krefur andinn í gegn holdinu og
vill sína lysting hafa. En þessi ágreining varir í oss svo lengi sem vær lifum
til, í einum meir en öðrum miður, eftir því hvort andinn eður holdið öflugra
verður. En maðurinn allur er þó sjálfur hvorttveggja, bæði hold og andi, hver
við sjálfan sig stríðir þar til hann verður með öllu andlegur.

Í hinum átta hugstyrkir hann slíka stríðendur að þá fordæmi eigi þvílíkt hold
og útvísir framar meir hver holdsins og andans art sé og það andinn komi fyrir
Kristum, sá er oss hefir gefið sinn heilagan anda, hver oss andlega gjörir og
holdið kefur, gjörandi oss allörugga svo að vér erum þó líka vel Guðs börn
hversu hart sem syndin geisar í oss svo lengi sem vér fylgjum andanum eftir og
syndinni í mót stöndum hana að deyða. En með því að enginn hlutur er svo góður
til holdið að deyða eður kefja sem krossburður og pína, hugstyrkir hann oss í
mótganginum fyrir hjástoð kærleiksins anda og allra skepna, einkum af því að
vor andi ber oft þungan móð og það allar skepnur sampínast oss það vér mættum
holdsins og syndarinnar kvittir verða. Svo sjáu vér nú það að þessir þrír
kapítular hljóða einkum upp á trúarinnar verk, hvað er kallast hinn forna Adam
að deyða og holdið að þjá.

Í hinum níunda, x., xi. kapítula kennir hann út af eilífri Guðs útvalningu og
fyrirhugsan, hvaðan það uppsprettanlega hér fljótandi kemur, hver rétt skal
trúa eður eigi trúa og hver frá syndinni kann leysast og eigi leysast. Svo það
sé með öllu oss úr greipum numið og Guði einum í hendur fengið það vér
hjálplegir verðum. Er oss og það hin allra mesta nauðsyn. Því að vér erum
breyskir og óstöðugir svo að ef undir oss væri komið yrði sennilega enginn
mann hólpinn því djöfullinn mundi þá að sönnu alla yfirbuga. En fyrst Guð er
nú stöðuglyndur og að honum má eigi sín fyrirhugsan bregðast og ei fær nokkur
honum það varið, og af því höfu vær enn örugga von í mót syndinni.

En þeim ofbeldisöndum og djúpvitringum er hér eitt mál upp stungið, þeir eð
sinni undirstöðu vilja sem fyrst hingað að víkja og hefja fyrst af
upphafi að rannsaka undirdjúp Guðs fyrirhyggju, hvort þeir eru út valdir af
Guði, angrandi sig með þessu til einskis, hvar með þeir steypa sér sjálfum í
örvilnan eður sig með öllu yfirgefa. En þú fylg þessum pistli eftir sinni
skikkan og stunda Jesúm Krist og hans evangelia svo að þú mættir fá
viðurkenning þinna synda og hans náðar og kunnir svo þaðan í frá við syndirnar
að stríða eftir því sem hér hefir kennt hið fyrsta, ii., iii., iv., v., vi.,
vii., viii. kapítulum. En eftir það þú ert kominn í hið átta undir krossburð
og kvellingar, þá mun það læra þig hvað réttleg Guðs fyrirhyggja er í hinum
ix., x., xi. kapítula og hversu huggunarsamleg hún sé. Því að án pynktingar
kross og dauðans hættu kunnu vær eigi þá guðlega forsjó að hantéra án tjóns og
heimuglegrar reiði gegn Guði. Og af því hlýtur hinn forni Adam með gjörvöllu
fyrirfram dauður að vera áður en þú líður þennan hlut og drekkur hið sterka
vín. Fyrir því gæt þess vandlega að þú drekkir ekki vín meðan þú ert einn
brjóstmylkingur því að hver lærdómur hefir sinn skammt, tíma og aldur.

Í hinum tólfta lærir hann rétta guðsþjónustu og gjörir alla kristna menn að
prestum að þeir skuli offra hvorki gulli né kvikfé, heldur þeirra eiginlegu
líferni með deyðingu líkamlegra girnda. Eftir það skrifar hann um augsýnilegt
dagfar kristinna manna í andlegri stjórnan, hversu þeir eiga að predika,
stjórna, þjóna, veita og líða, að elska, lifa og gjöra viður vini og óvini og
hvern mann annan. Og þetta sé þau verk sem sérhver kristinn gjörir. því að svo
er mælt það trúan hafi ekkert helgihald.

Í þrettánda kapítula kennir hann, það vér skulum í heiðri hafa veraldar
valdsmenn og þeim hlýðugir vera, hverjir fyrir það eru inn settir. Þótt eigi
betri þeir oss fyrir Guði, þá gjöra þeir þó svo mikið að það góðir menn hafa
stundlegan frið, vernd og forsvar og það vondir menn mega eigi án hræðslu né
með friði, frelsi eður hvíld nokkuð vont af sér gjöra. Fyrir því ber góðum
mönnum þá að virða þótt þeir þurfi eigi þeirra við. En við niðurlagið lýkur
hann þetta allt í kærleikanum og endar það meður Krists eftirdæmi það
vér skulum honum eftir fylgja og breyta líka svo sem hann hefir við oss
breytt.

Í hinum fjórtánda kennir hann það vér skulum fagurlegana fara að við breyskar
samviskur í trúnaði og fyrir þeim vægja svo að kristinna manna frelsi brúkist
eigi til skaða, heldur breysktrúuðum til betrunar. Því að hvar það gjörist
eigi, þá fylgir þar sundurþykki og fyrirlitning guðsspjallanna eftir, hvar þó
öll nauðsyn á liggur það betra sé að víkja veiktrúuðum um lítinn mun þar til
hann styrkvari verður en það að lærdómur guðsspjallanna skyldi með öllu í
grunn ganga. Og þvílíkt verk er sérdeilis eitt kærleiksverk það á þessum tímum
er vel nytsamlegt, hvar með kjötáti og öðru kristilegu frelsi ofbeldislega og
herfilega án allra nauðsynja hin breyska samviska verður skelfd og umturnuð
áður en hún viðurkennir sannleikinn.

Í hinum fimmtánda setur hann Kristum til eftirdæmis það vér skulum við aðra
breyskva menn hóglyndir verða svo sem við þá er hrasað hafa í opinberar
stórsyndir og ótérlega breytni, hverja vér megum eigi strax forleggja, heldur
þá umlíða þar til þeir betra sig. Því að svo hefir Kristur við oss gjört og
enn daglegana gjörir það hann umlíður næsta margar ódyggðir og vonda breytni
jafnframt öllum öðrum ófullkomleika á oss og endalausa hjálp veitir.

Eftir það til einnrar ályktingar biður hann fyrir þeim, lofar þá og Guði á
hendur felur og auðsýnir þeim sitt embætti og predikan, biður þá og næsta
fagurlegana um hjálp og stuðning við fátæka til Jerúsalem. Og allt það hvar
hann um talar og það hann fer með, er skær kærleiki. Svo finnu vér nú í þessum
pistli hið allra ríklegasta hvað einum kristnum manni ber að vita, einkum hvað
lögmál sé, evangelium, synd, straffan, náð, trú, réttlæti, Kristur, Guð,
góðverk, kærleiki, von og kross og hversu vér skulum hegða við hvern mann, sé
hann frómur eða brotlegur, styrkur eða breyskur, vin eður óvin, og hverninn
vér skulum breyta í mót sjálfum oss. Þar til grundvallar hann allt
þetta allsæmilega með skriftinni og með sjálfs síns og spámannanna eftirdæmum
út vísar svo að hér er einskis meir æskjandi. Fyrir því skín það svo sem hafi
hinn heilagi Páll viljað í þessum pistli einu sinni í stuttu máli inni lykja
allan kristilegan og guðsspjalllegan lærdóm og tilreiða svo einn inngang í
allt hið gamla testamentum. Því að án efa, hver þennan pistil hefir vel í
hjarta fest, sá hefir hins gamla testaments ljós og kraft hjá sér. Fyrir því
gjöri hver kristinn mann hann sér alkunnan og láti jafnan í iðkan vera, hvar
Guð unni oss sína náð til. Amen.

Hinn síðasti er einn heilsunar kapítuli. En þar undir blandar hann einni næsta
ágætri viðvarnan fyrir manna lærdómum, þeir eð jafnframt inn falla
guðsspjalllegri kenningu og hindranir upp tendra. Mestu sem hann hefði að
sönnu það fyrir séð að af Róm og fyrir hina rómversku skyldi koma þeir
tælanlegir og hindranarsömu Kanones og Dekretales og sú svæla og maðkamor
mannlegra setninga og boðorða, hverjir um þessa tíma drekkja allri veröld,
hafa og þennan pistil og alla heilaga ritning, líka og einninn andann sem
trúna afplánar svo að ekkert meira er yfir blifið en sá þeirra afguð er Magi
heitir, hvers þénara hinn heilagi Páll segir þá hér vera. Guð frelsi oss frá
þeim. Amen.