Nýja testamenti Odds Gottskálkssonar/Formáli
Það væri nú réttast og tilheyrilegast það þessi bók útgengi án nokkurs formála
eða undir nokkru annarlegu nafni, en færði heldur sitt heiti og eiginlega
orðræðu. Því að fyrir margháttaðar útskýringar og ýmislegar fortölur eru
kristinna manna hugskot nú þangað dreifð að nálegana vita menn eigi lengur
hvað evangelion eða lögmál, nýtt eður gamalt testamentum kallast. Af því
krefur nauðsyn til að samsetja einn formála og undirvísan á að gjöra, hvar með
það hinn einfaldi mann mætti undirvísan fá og frá leiðast sínum fornum óvana á
réttan stig og hvað hann skal halda af þessari bók, svo að hann leitaði þar
öngra boðorða né lögmáls er hann skyldi leita evangelia og Guðs fyrirheita.

Þá er í fyrstu það vel vitanlegt að sá vani eður meining er af takandi að eigi
sé utan fjögur evangelia og fjórir guðsspjallamenn, en það er með öllu
fyrirbjóðanda að nokkrir skipti nýja testaments bókum í legales, historiales,
prophetales og sapientiales, það er í lagabækur, sögubækur, í spádóms og
vísinda bækur, meina þar meður (eg veit eigi að hverninn) að samlíkja hið nýja
hinu gamla testamento. Heldur er það fastlega haldandi að líka svo sem hið
gamla testament er ein bók, hvar Guðs lögmál og boðorð og einninn þeir
gjörningar, bæði þeir sem þeir héldu og eigi héldu, eru innskrifaðir, líka svo
er hið nýja testament ein bók, þar eð evangelium og Guðs fyrirheit og einninn
þeirra gjörningar, sem þar á trúa og eigi trúa, eru innskrifaðir, svo að vér
séum nú og fullvísir í að þar er eigi meir en eitt evangelion líka svo sem að
þar er eigi meir en ein bók hins nýja testamentis, ein trúa og einn sá
Guð sem fyrirheitið til segir.

Því að evangelium er eitt girskt orð og þýðist á norrænu gleðilegur boðskapur,
góður gróði, ný ljúfleg tíðindi, eitt æskilegt siguróp, um hvert að vér ættum
að syngja, segja og fagna, líka svo sem þá er Davíð yfirvann hinn mikla
Golíant, kom eitt æskilegt siguróp og ný huggunartíðindi á meðal Íraels sona
af því að þeirra hinn ógurlegi fjandmann varð yfirstiginn, en þeir til frelsis
og fagnaðar leystir og skikkaðir, af hverju þeir sungu, dönsuðu og næsta
fegnir urðu. Líka svo er nú þetta Guðs evangelion og nýja testament einn góður
gróði og siguróp, hvert er fyrir postulanna framburð hljóðar um allan heim af
einum réttferðugum Davíð, sá er við syndir, dauða og djöfulinn barðist og
yfirvann, sá sem að þar með hefir alla þá, sem í syndum voru herteknir, með
dauðanum plagaðir og af djöflinum yfirbugaðir (án þeirra verðleiks),
endurleyst, réttlætt, lífgað og farsællega gjört, svo og til friðar skikkað og
Guði heimfært, hvar fyrir þeir syngja og Guði þakkir gjöra, fagna og að eilífu
lofa, ef þeir trúa annars örugglega og staðfastir blífa í trúnni. Þvílíkt
siguróp og huggunargróði eða evangelísk og guðleg ný tíðindi kallast og eitt
nýtt testamentum af því að líka svo sem eitt testament er það, nær að banvænn
maður tilgreinir sitt góss það sem eftir hans dauða skal af tileinkuðum örfum
útskiptast, líka svo hefir Kristur fyrir sitt líflát bífalað og tilgreint
slíkt evangelium eftir sinn dauða út að kalla um allan heim og þar meður öllum
þeim er trúa til eignar gefið allt sitt góss, það er sitt líf, með hverju hann
dauðanum mýgði, sitt réttlæti, hvar meður hann syndirnar afmáði, og sína
farsælu, þar hann eilífa fyrirdæming með yfirvann. Nú fær sá hinn volaði
maður, sem í syndum, dauða og helvíti er reyrður, ekkert ljúflegar heyrt en
slíkan dýrlegan huggunarboðskap af Kristi. Því má hans hjarta af innstu rót
fagna og við gleðjast ef hann trúir annars að það sé sannindi.

Nú hefir Guð slíkri trú til styrktar þetta sitt evangelium og nýja testament
margfaldlega fyrirheitið í hinu gamla testamento fyrir munn sinna
spámanna eftir því sem Páll postuli segir, Róm. i. kap.: Eg em útlesinn til að
predika Guðs evangelium, hverju hann hefir áður fyrirheitið fyrir sína spámenn
í heilagri skrift, af sínum syni sem fæddur er af Davíðs sæði og etc. Og það
vér útskýrum nokkrar þær greinir og hann hafði í fyrstu fyrirheitið eftir því
sem hann sagði til höggormsins, Gen. iii. kap.: Eg mun fjandskap setja milli
þín og konunnar, milli þíns sæðis og hennar sæðis, það sama skal þitt höfuð í
sundur merja, og þú munt þess hælbeini umsát veita. Kristur er það sæði
þessarar konu, sá er djöfulsins höfuð (það er syndin, dauðinn, helvíti og
allan hans kraft) hefir sundur marið. Því að án þessa sæðis fær enginn manna
syndina, dauðann né helvíti forðast. Item Gen. xxii., sagði hann til Abrahams:
Í þínu sæði skulu allar kynkvíslir á jörðu blessaðar verða. Kristur er það
Abrahams sæði, segir Páll postuli, Galatas iii., hver eð blessað hefur allan
heim meður þessu evangelio. Því hvar sem Kristur er eigi, þar er enn sú bölvan
sem féll yfir Adam og öll börn hans þá er hann hafði syndgast því að allir
hljóta síðan syndum, dauða og helvíti eiginlegir og sekir að vera. En í gegn
þessari bölvan blessar nú þetta hið dýrmæta evangelium alla veröld með því að
það opinbarlega kallar: Hver hann trúir á þetta Abrahams sæði, sá skal
blessaður vera, það er af syndum, dauða og helvíti kvittaður, blífandi svo
eilíflega réttlátur, sæll og lifandi svo sem sjálfur Kristur segir, Jóhannes
xi.: Hver hann trúir á mig, sá mun aldregi deyja.

Item svo sagði hann það Davíð til, ii. Regum xii. þá er hann sagði: Eg mun upp
vekja þitt sæði eftir þig, það skal mér upp byggja eitt hús, og eg mun að
eilífu hans ríki staðfesta. Eg vil hans faðir vera, en hann skal minn sonur
vera etc. Það er nú það ríki Krists sem þetta evangelion af segir, hvert að er
eitt eilíft ríki, eitt ríki réttlætisins, sáluhjálparinnar og lífsins. Þangað
koma og (úr hertekju syndarinnar og dauðans) allir þeir er rétt trúa. Þvílík
fyrirheit og Guðs evangelion finnast enn víðara hjá spámönnum svo sem
Míkeas v. kap. segir: Og þú Betlehem ert eigi hin minnsta bland þúsundir Júda.
Út af þér skal mér koma einn hertogi míns lýðs Íraels. Item, Hósee xiii.: Eg
vil þá leysa úr dauðans hendi, frá dauðanum vil eg þá frelsa. Af því megu vær
nú sjá að þar er eigi meir en eitt evangelion, líka svo sem að eigi er meir en
einn Kristur. Fyrir því er evangelium eigi annað, né vera kann, en ein
predikan af Kristi, Guðs og Davíðs syni, sem er sannur Guð og mann, sá er
fyrir oss hefur með sínum dauða og upprisu allra manna syndir, dauða og
helvíti yfirstigið, þeirra sem á hann trúa, nú þó að evangelium kunni að vera
stutt eður löng orðræða eða kunni einn að skrifa langort, en annar fáort. Sá
skrifar langort sem orð Krists og margar gjörðir útskrifar, svo sem að gjöra
fjórir guðsspjallamenn. En sá skrifar það stutt og fáort sem ekki talar um
verkin eða gjörðir Krists, heldur stuttlegana tilteiknandi hverninn að hann
hefur fyrir sinn dauða og upprisu, syndir, dauða og helvíti yfirunnið fyrir þá
sem á hann trúa svo sem postularnir Pétur og Páll útskýra.

Af því athuga það vandlega að þú gjör eigi Krist að Moysen, né af evangelio
eina lögmáls eður setninga bók, sem hingað til skeð hefur og enn heyrist í
nokkrum formálum hins helga Jeronimi. Því að evangelium krefur eiginlega eigi
vorra verka það vér verðum þar fyrir frómir og farsælir, heldur fordæmir það
slík vor verk, en krefur réttrar trúar á Kristum, að hann sjálfur hafi fyrir
oss syndir, dauða og helvíti yfirunnið og hefur svo (eigi fyrir vorra verka
sakir, heldur fyrir sínar eignar gjörðir sem er dauði og pína) gjört oss
fróma, lifandi og farsæla svo að vér megum oss tilreikna hans dauða og
sigursæld, líka sem að það væri vor eiginn tilverknaður.

En þó að Kristur í evangelio, líka og einninn þeir Pétur og Páll, gefi mörg
boðorð og kenningar, útleggjandi svo lögmálið, þá skulu vær það þó að jöfnu
reikna öllum öðrum verkum og velgjörðum Krists. Og líka sem það er að vita
hans verk og gjörðir, er enn eigi að vita hið rétta evangelion því að þar
með veist þú enn eigi að hann hafi synd, dauða og djöfulinn yfirunnið.
Svo er og enn eigi réttlega skilið það evangelion þótt þú vitir þvílík boðorð
og kenningar fyrr en röddin kemur, sú er segir að Kristur sé þinn eiginn meður
sínu líferni, lærdómi, verkum, lífláti, upprisu og allt það hann er, hefir,
gjörir og formá.

Svo sjáu vér nú að eigi þrengir hann, heldur hýrlega til sín laðar þar hann
segir: Sælir eru þér volaðir. En postularnir tíðka og þessi orð: Eg áminni, eg
bið og beiði yður, það er fyrir guðs sakir eður nokkurs konar annars að biðja.
Það megu vær alls staðar vel sjá að evangelion er engin lögmálsbók, heldur ein
eiginleg predikan af Krists velgerningum, sú oss kunngerist og til eignar er
gefin ef vér trúum. En Moyses í sínum bókum þjár, þrengir, slær, skelfir og
ógurlega straffar því að hann er lögmálsskrifari og þjáningarmaður. Þaðan
kemur og það að réttferðugum er ekkert lögmál sett eftir því sem Páll postuli
segir (í Tímóti) af því að hann er fyrir trúna réttlættur, lífgaður og farsæll
gjörður, þurfi eigi annars við en að auglýsa slíka trú með nytsamlegum verkum.
Nú hvar eð slík trúa er, þá fær hún sig eigi fólgið, heldur auglýsir hún sig,
út sprettandi með góðum verkum, játar og viðurkennir þetta evangelion fyrir
alþýðu, hættandi sínu lífi þar út fyrir. Og allt hvað hann stundar eður
gjörir, þá sveigir hann allt til náungsins nytsemdar og honum til hjálpar,
eigi einasta í því að koma honum til þvílíkrar náðar, heldur jafnvel
styrkjandi hann meður góss, líf og æru, líka sem að hann sér að Kristur hefir
viður sig gjört, eftirfylgjandi svo dæmum Krists. Það var og Krists meining
þann tíð hann gaf oss í skilnað ekkert annað boðorð en kærleikann, hvar af að
vér skyldum þekkja hverjir hans lærisveinar og rétttrúaðir væri. Því að þar
sem verkin og kærleikurinn út fljóta eigi, þá er þar engin rétt trúa, þar
hremmir og evangelion enn ei, þar er og Kristur enn eigi réttlega játaður. Því
sjá nú til að þú haga þér svo í þessum nýja testaments bókum að þú kunnir þær
að lesa á þennan hátt.

Hverjar eð eru hinar réttustu og dýrmætustu bækur hins nýja testamentis

Af þessu öllu þá kannt þú (á meðal allra bóka) rétt að órskurða og eina grein
af að taka hverjar að bestar eru, því einkanlega eru Jóhannis evangelia og s.
Páls pistlar (sérdeilis sá sem er til Rómverja og hinn fyrri Péturs pistill)
réttur kjarni og takmark á meðal allra annarra bóka, hverjar með réttu ættu
fyrstar að standa. Því væri hverjum kristnum manni það ráð upp takanda að hann
læsi þær sömu bækur yfir sem fyrst og tíðast, gerandi sér þær fyrir daglegan
lesning svo alkunnar sem sitt annað daglegt brauð. Því að í þeim finnur þú
eigi mörg verk né jarteiknagjörðir Krists upp skráðar, heldur finnur þú í þeim
næsta meistarlegana útbreitt það að trúa á Kristum yfirvinni synd, dauða og
helvíti og gefi oss líf, réttlæti og farsæld, hver að er hin sanna art Guðs
evangelia, sem þú hefir áður heyrt.

Því ef að eg skyldi annars hvors við missa, verka Krists eður predikunar, þá
vildi eg ljúfar verkanna á miss fara en predikunarinnar. Því að verkin stoða
eigi, en hans orð gefa mér eilíft líf eftir því sem sjálfur hann segir. Og af
því að Jóhannes skrifar fátt af Krists verkum, en margt um hans predikan, en
hinir þrír evangelistar skrifa margt hans verka, en fátt hans orða, því er
Jóhannis evangelion þau einka og skæru, réttu höfuðguðsspjöll sem langt yfir
þá aðra þrjá eru fram takandi, stundandi og hærra upp hefjandi. Líka svo ganga
og s. Páls og Péturs pistlar langt fram og upp yfir þau þrjú evangelia sem
Matteus, Markús og Lúkas skrifa.

En alls þá eru s. Jóhannis evangelion og hans hinn fyrsti pistill og s.
Páls pistlar, einkanlega sá er til Rómverja og til Galatos og Efesiomanna, svo
og s. Péturs pistill hinn fyrri, þær bækur sem þér vísa á Kristum og kenna
allt það er þér er farsæld og þörf á að vita þó að þú sæir aldri aðrar bækur
né heyrðir aðrar kenningar en þeirra. Af því er s. Jakobs pistill einn
staurgresis pistill hjá þeim því að hann hefur nær öngva evangelíska art meður
sér sem síðar mun greint verða í öðrum formála.

Þessar eru bækur hins nýja testamenti

 S. Matteus guðsspjöll
 S. Markús guðsspjöll
 S. Lúkas guðsspjöll
 S. Jóhannis guðsspjöll
 Postulagjörningar skrifaðir af s. Lúkas
 S. Páls pistill til Rómverja
 Hinn fyrri s. Páls pistill til Korintios
 Annar s. Páls pistill til Korintios
 S. Páls pistill til Galatas
 S. Páls pistill til Efesios
 S. Páls pistill til Filippensis
 S. Páls pistill til Kolossenses
 Hinn fyrri s. Páls pistill til Þessalonikenses
 Annar pistill s. Páls til Þessalonia
 Hinn fyrri s. Páls pistill til Tímóteo
 Annar s. Páls pistill til Tímóteo
 S. Páls pistill til Títum
 S. Páls pistill til Fílemonem
 Pistillinn til Ebreos
 S. Jakobs pistill
 Hinn fyrri pistill s. Petrus
 Annar pistill s. Petrus
 Hinn fyrsti s. Jóhannis pistill
 Annar s. Jóhannis pistill
 Þriðji s. Jóhannis pistill
 Pistill hins heilaga Júde
 Opinberingar sankti Jóhannis.