Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri/Útilegumannasögur/Útilegumannakvæði
1.
Satt er efnið sem ég þér
segja vil, mín kæra,
frábæra;
með lygabuldri ljótu hér,
lindin gulls, ég ætla mér
þig ekki að æra.

2.
Upp í Hreppum bóndinn bjó,
burðar Grana fleygir
og sveigir;
hestar eitt sinn hvurfu tveir
honum, ekki fundust þeir;
svo sagan segir.

3.
Höfðu fyrrum haldið sig
hófarekkar þessir
ganghressir
norðurfjalla afrétt í,
átt þá kæra höfðu því
er hríðin hvessir.

4.
Um haustið bóndinn, það ég þyl,
þjón sinn beiddi glaðan
verkhraðan
með litlum dreng að leita strax
að ljónum skeifna, og snemma dags
þeir þramma þaðan.

5.
Nesti bæði og nýja skó
njótar fleins nú rifu
og þrifu
strax í birting, satt það sver,
svo af stað, ég inni þér,
með diki drifu.

6.
Stefndu greindan afrétt á
ærið sporadrjúgir
óbljúgir;
um kvöldið lág þeir koma að,
kúrðu um nótt í litlum stað
þar hæðin hrúgir.

7.
Þeir að morgni þaðan burt
þreyttir víst að ganga
leið langa,
orðlengi ég ekki það,
í engum hófadýrin stað
þeir fá né fanga.

8.
Þoldi ekki þetta strit
þegninn yngri lengur
því drengur
var að aldri, en eftir á
hinn eldri vildi heim sér slá
svo spekist sprengur.

9.
Þá var lítið loðnufjúk,
líka hniginn dagur
skinfagur;
þetta kvöldið þá um síð
þeir fram koma í eina hlíð,
þar hefst upp hagur.

10.
Fundu í brekku þeirri þá
þegnar fáka báða
óþjáða;
fegnir urðu þeir við það,
þann vildu nú hitta stað
hvar nytu náða.

11.
Skammt frá hittu djúpan dal
dyggvir brekku undir
um grundir;
neðst í honum seggir sjá
svo sem mosadyngjur þrjár
á Þrásars sprundi.

12.
Dyngjum þessum undir er
ekki mikið hæli
né bæli;
en þar að hírast hugsa sér
hvað sem upp á koma fer
þó kulið kæli.

13.
Eina skoðuðu allt í kring,
á henni var þó hola
með svola;
tórði ljós í leynum þar,
litu karl og kerling hvar
með víli vola.

14.
Æskublóminn af þeim var,
ofan brýrnar hanga
á vanga;
niðursetzt í flókaflet
farin voru að borða kjöt
með krumlu-kranga.

15.
Vinnumaðurinn mælti hátt:
„Mun hér nokkur inni
að sinni?“
Hinum brá af hljóði því,
hrukku saman kuðung í
og skorpnu skinni.

16.
Hrukku bitar hvoftum úr,
hvesstu upp augun bæði,
ég ræði;
hvort á annað horfa tók,
hún í pils, en karl í brók
þau frá ég flæði.

17.
Um síðir kerling svar til bjó:
„Sízt mun þetta varið
nú parið;
hvaðan kemur hingað nú?
Hefur víða, maður, þú
um foldu farið?“

18.
Allt hið sanna innti frá,
ekki frásögn leyndi
né treindi.
„Hafið þið nokkurt hús að ljá,“
hann spyr að, „ef liggur á?“
rás er reyndi.

19.
„Úti þarna,“ inna greitt,
„undir mosarofi
er kofi;
þó ekki sé þar hýrt né heitt
ég held þar skárra en ekki neitt
að seggir sofi.“

20.
Dyngju aðra fundu fljótt,
furðulitla hyttu
sem byttu;
moldarhola mygluð var,
minnstu sá ei spýtu þar
í stoð né styttu.

21.
Harla þröngt var holugrey
höfðu rúm ei báðir
langþjáðir;
í arm að liggja urðu þeir
andfætis að hvíla tveir
og taka náðir.

22.
Hallar drengurinn höfði sín
hratt utan í dyrnar,
mig firnar;
hinn við stafninn hvílir sig,
horfa' út vildi, grunar mig,
ef starfið stirðnar.

23.
Hinn yngri sofnar strax í stað,
stóri maðurinn eigi
þó þegi;
lengi nætur lá svo kyrr,
ljórum hvarma út um dyr
svo miða megi.

24.
Þegar gríman hér um bil
hálfnuð var, ég inni
að sinni,
einhver vofa úti [f]er
því olli myrkrið sjónargler
það kenna ei kynni.

25.
Þetta færðist nær og nær,
nokkurja hafði glóru,
ljóstóru;
hvíluskála halsins að
hægt og hægt sér miðar það
og steig ei stórum.

26.
Þetta karl og kerling er
kæn um tíma drauga
að spauga;
héldu um keytu hulið skrín,
höfðu ljós, að ætlun mín,
og axarauga.

27.
Þau upp ljósi bregða brátt,
báðum augum hvima
og skima;
sín ráð taka saman þá
svipill nokkuð til að sjá
nær komu að kima.

28.
Drenginn sjá þau dyrnar við,
dæma því og virða
að hirða
sé fyrst betra segginn hinn
seinna meir því hvæplinginn
sé hægt að myrða.

29.
Rólfær karlinn varla var,
vífið sig nú glennti
og spennti
höndum axaraugað sitt
yfrum kappans barka mitt
á meðan henti.

30
……..
……..
…..
hann nam ekki skilja hvers kyns var,
hugsar ekki að bila par
við þý né þrælinn.

31.
Hann upp eins og hugur manns
til handa bæði og fóta
nam þjóta;
hruman karl og kerling með
keyra undir sig hann réð;
þau þrek nam þrjóta.

32.
Kramdi bæði og kreisti fast
kappinn orkuslyngur,
geðflingur;
þannig linnti þeirra leik
þau svo búin slepptu steik
og sleiktu um fingur.

33.
[Vantar].

34.
„Biðja viljum bæði þig
brátt að fyrirgefa
án efa
það sem frömdum þér á mót,
þar máttu' ekki upp á hót
með stríði strefa.

35.
Aldrei segðu okkar til,
entu það sem maður
tryggðhraður
meðan lifir þegninn þú.“
Þessu játar kappinn nú
í geði glaður.

36.
Sína ævisögu hann
segja lét nú glanna
og svanna;
þau sögðust vera systkini;
– „sök barneignar olli því
við reistum ranna.

37.
Hingað bæði og þangað þó
þrálega höfum flakkað
og pjakkað
um óbyggðir Ísalands
oft við höfum sauði manns
í hægðum hakkað.

38.
Þannig erum orðin við
ærið kríkavisin
og slysin;
ei veit nær en út á hlið
um koll velta strax án bið
sem fjúki fisið.“

39.
Þá Njörva jóðið nú af leið
en niðji Dellings skaptur
kom aftur,
hesta grípur hratt sem má,
heim stefna í byggð með þá
nam randaraftur.

40.
Aldrei meðan entist líf
upp frá þessu greindi
sem reyndi;
eftir liðinn listamann
lýsa því hinn yngri vann
og engu af leyndi.