Þúsund og ein nótt/Asninn, uxinn og bóndinn
„Einusinni var ríkur kaupmaður, sem átti fjölda jarða og
hafði þar ógrynni af alls konar kvikfénaði. Flutti hann á
eina af jörðum þessum með konu og börnum og ætlaði að standa
þar fyrir búsýslu sjálfur. Hann skildi dýramál, en sá
meinbugur var á gáfu þessari, að hann mátti engan láta vita
af því, og lá líf hans við. Mátti hann því ekki segja frá
neinu, sem hann komst að á þenna hátt.

Hann hafði á heimili sínu einn uxa og einn asna og stóðu þeir
saman. Það var einn dag að hann var staddur nærri þeim og
skemmti sér við að horfa á leik barna sinna; heyrir hann þá
að uxinn segir við stallbróður sinn:

„Mikil lánsskepna ert þú, að eiga svona náðugt og hafa svo
lítið að gera. Einn maður er útgefinn við að stunda þig; hann
þvær þig, færir þér sáldaða hafra og tærasta uppsprettuvatn.
Þú reynir það mest á þig, að bera hann húsbónda okkar, þegar
hann þarf að bregða sér bæjarleið; annars þyrftirðu aldrei að
gera neitt. En ég er látinn erja og sveitast, strita og
streitast, og ég á eins illt og þú átt gott. Óðara en
miðnætti kemur, er mér beitt fyrir plóginn; verð ég að draga
hann liðlangan daginn og rista jarðveginn, og er það þvílíkt
strit, að ég verð stundum alveg uppgefinn og magnþrota. Þar á
ofan er bóndinn jafnt og stöðugt á eftir mér, lýr og lemur
mig. Svírinn á mér er drepmeiddur og skinnlaus af eilífum
plógdrætti. Þegar ég nú er búinn að þræla frá morgni til
kvölds, þá snara þeir í mig skráþurru baunarusli og hafa ekki
einu sinni svo mikið við, að vinza úr því sandinn, eða þeir
gefa mér eitthvert fóður, sem ekki er betra. Þegar ég hef
fengið fylli mína af þessu hrakfóðri, þá verð ég að liggja í
mykjunni á næturnar, og er það yfirtak hörmunganna. Nú sérðu
sjálfur hvort ég hef ekki ástæðu til að öfunda þig.“

Asninn hlýddi á með spekt, meðan uxinn lét dæluna ganga, en
er hann var þagnaður, tók hann svo til orða: „Það er
hvorttveggja að þú ert heimskur kallaður, enda kafnarðu ekki
undir nafni. Þú ert allt of einfaldur, lætur þá fara með þig
eins og þeim líkar og getur aldrei tekið neitt hyggilegt til
bragðs. Hvað hefur þú gott af svívirðingunni, sem þú þolir?
Þú brýtur þig í mola fyrir mennina, þeim til hægðarleika,
gagns og skemmtunar og þeir kunna þér engar þakkir fyrir.
Þeir færu ekki svona með þig, ef þú hefðir áræði að því
skapi, sem þú hefur burði. Því verðu þeim ekki að binda þig
við jötuna? Því stangarðu ekki með hornunum? Því stapparðu
ekki með klaufunum og sýnir af þér reiði? Því hræðirðu þá
ekki með ógurlegu öskri? Náttúran hefur útbúið þig með öllum
tækjum til að afla þér virðingar og þú notar þér það ekki.
Gefi þeir þér vondar baunir og slæmt hey, þá fýldu grön yfir
því. Ef þú fer að mínum ráðum, muntu sjá að vel bregður við,
og muntu þakka mér fyrir heilræðin.“

Uxinn tók ráðum asnans feginshendi og kvað hann hafa gert sér
mikinn greiða. „Ég ætla“, segir hann, „að gera allt, sem þú
hefur sagt, og skaltu nú sjá, hvernig mér tekst.“

Því næst þögnuðu þeir báðir, en kaupmaðurinn hafði heyrt
hvert orð, sem þeir töluðu saman.

Daginn eftir kom bóndinn, leiddi uxann út úr húsi og beitti
honum fyrir plóginn eins og vant var. Uxinn hafði ekki gleymt
ráði asnans og var þenna dag fjarska óþekkur. En um kvöldið,
þegar bóndinn kom með hann að jötunni og ætlaði að binda hann
eftir vanda, þá otaði hann hornunum, reis upp á afturfæturna,
gekk aftur á bak og gerði sig líklegan til að reka bóndann
undir, í fám orðum, hann fór í öllu að ráðum asnans.

Þegar bóndinn kom morguninn eftir og ætlaði að beita honum
fyrir plóginn, lágu baunirnar ósnertar í jötunni og
hálmurinn, sem hann hafði hrist þar niður kvöldið áður, en
uxinn lá á gólfinu og blés mæðilega, svo bóndinn hugði hann
fárveikan. Hann kenndi í brjósti um uxann og þóttist sjá, að
ekki mundi til neins að þröngva honum til vinnu, fór því til
kaupmannsins og sagði honum, hvernig ástatt var.

Skildi kaupmaðurinn, að hér voru komin fram ráð asnans og
vildi því refsa honum sem maklegt var; skipaði hann bóndanum
að hafa nú asnann í stað uxans og gefa honum ekkert. Bóndinn
gerði svo og varð asninn að draga plóginn daglangt; féll
honum það því þyngra sem hann var slíku óvanur, og varð hann
svo lúinn og lémagna, að hann varla gat staðið á löppunum;
þegar heim kom.

En uxinn átti beztu daga á meðan; hann hafði lokið úr jötunni
og hvílt sig allan daginn. Var hann ákaflega glaður yfir því,
að hann skildi hafa farið að ráðum asnans, margblessaði hann
fyrir lán það, er hann hafði hjálpað honum til að öðlast og
þakkaði honum fyrir, er hann kom heim.

Var þá asnanum svo gramt í geði út af meðferðinni á sér, að
hann anzaði engu. „Þetta ólán á ég upp á sjálfan mig,“
hugsaði hann með sér, „ég átti svo gott og allt gekk mér að
óskum. Ég hef sjálfur komið mér í þetta hörmulega ástand og
mér er dauðinn vís, ef ég ekki tek eitthvað til bragðs, sem
dugar.“ Var hann þá svo yfirkominn af þreytu, að hann hné
hálfdauður niður fyrir framan jötuna.

„Þú fer að eins og asninn sá arna“, segir vezírinn við
Sjerasade, „þú stofnar þér í glötunina af ofviti þínu. Hlýddu
mér og vertu kyrr. Sækstu ekki eftir dauða þínum yfir forlög
fram.“

„Faðir minn!“ mælti Sjerasade, „dæmisagan, sem þú sagðir mér,
aftrar alls ekki ásetningi mínum. Ég læt aldrei af að særa
þig, þangað til þú lætur eftir mér, að fara með mig til
soldánsins, að ég verði eiginkona hans.“

Þegar vezírinn sá að hún stóð svo fast á bæn sinni, mælti
hann: „Fyrst þú þverskallast svona með þrái þínu og
einþykkni, þá neyðist ég til að fara með þig eins og
kaupmaðurinn, sem ég var að tala um, fór eftir á með konuna
sína. Því þegar hann komst að því, að asninn var aumlega
útleikinn, varð honum forvitni á að heyra, hvernig orð færu
milli hans og uxans. Gekk hann því eftir kvöldverð út með
konu sinni í tunglskininu og settist niður rétt hjá þeim.

Þegar hann kom, segir asninn við uxann: „Heyrðu, bróðir! hvað
ætlarðu að gera í fyrra málið, þegar bóndinn kemur með
gjöfina?“

Uxinn svaraði: „Þá ætla ég að fara öldungis eins að og þú
kenndir mér ráð til. Ég ætla að ganga aftur á bak, bjóða
honum hornin eins og í gær, gera mér upp veiki og láta sem ég
sé í andarslitrunum.“

„Slepptu því,“ segir asninn, „það færi alveg með þig. Þegar
ég kom heim í kvöld, heyrði ég kaupmanninn, húsbónda okkar,
segja nokkuð, sem gerði mig dauðhræddan um þig.“

„Hvað heyrðirðu?“ spurði uxinn áfjáður, „leyndu mig engu,
asni minn góður!“

„Heyrðu þá“, segir asninn, „húsbóndi okkar sagði við bóndann:
„Fyrst uxinn étur ekki og kemst ekki úr sporunum, þá skal
slátra honum á morgun. Kjötið af honum gefum við aumingjum í
guðs þakka skyni, en á húðinni þurfum við sjálfir að halda og
skaltu fara með hana til sútarans. Gleymdu nú ekki að segja
slátraranum að koma.“

Mér er sjálfum annt um að þú lifir, og við erum svo góðir
vinir, að það væri ekki meira en skylt, að ég gerði þig varan
við og gæfi þér nýtt ráð. Þegar þeir færa þér baunirnar og
muslið, skaltu spretta upp og rífa það í þig með græðgi; þá
ræður húsbóndinn af því, að þér sé batnað og mun þá vafalaust
taka dauðadóminn aftur; gerirðu ekki þetta, þá ertu frá.“

Asninn hafði allt sitt fram með fortölum þessum; uxinn varð
dauðhræddur og baulaði af angist. En kaupmaður, sem hlýtt
hafði með athygli á allt samtalið, rak upp skellihlátur, svo
konan hans vissi ekki, hvaðan á sig stóð veðrið.

Hún spurði, hvernig á hlátrinum stæði, til þess að hún gæti
tekið undir með manni sínum, en kaupmaður lét hana skilja, að
hún yrði að láta það vera sér nóg, að heyra hann hlæja.

„Nei, nei,“ sagði hún, „ég vil vita, að hverju þú hlær.“

„Ég má ekki láta það eftir þér“, sagði kaupmaður, „en svo
mikið skal ég þó segja þér, að ég hlæ að því, sem asninn
okkar sagði við uxann; hitt er launungarmál, sem ég má ekki
gera þér uppskátt.“

„Og því ætli þú megir það ekki?“ segir konan.

„Því líf mitt liggur við, ef ég geri það“, anzar
kaupmaðurinn.

„Þú ert að gera gabb að mér,“ mælti konan; „það getur engin
hæfa verið í því, sem þú ert að telja mér trú um. Ef þú ekki
lætur uppi þegar í stað, að hverju þú hlóst, og skorast undan
að segja mér, hvað asninn og uxinn töluðu saman, þá viti það
guð almáttugur á himnum, að ég segi allri sambúð slitið við
þig.“

Að svo mæltu fór hún inn, hnipraði sig saman út í horni og
var hágrátandi alla nóttina.

Svaf nú maðurinn einn, en er hann sá um morguninn að hún var
óhuggandi, sagði hann: „Þú gerir illa við mig, að hryggjast
svona; það er ekki þess vert og það er eins lítilsvarðandi
fyrir þig að vita, eins og það er mikilsvarðandi fyrir mig að
leyna því. Ég bið þig fyrir hvern mun: gleymdu því.“

En konan svaraði: „Því fer svo fjarri, að ég geti gleymt því,
að ég skal aldrei hætta að gráta fyrr en þú seður forvitni
mína.“

En kaupmaðurinn sór og sárt við lagði: „Ég segi þér það satt:
líf mitt liggur við, ef ég læt undan áfergjuskapnum í þér.“

„Hljótist af því hvað sem guð vill“, sagði hún, „ég fer
aldrei ofan af því.“

„Ég sé það,“ mælti kaupmaður, „að engin leið er að því að
koma fyrir þig vitinu; ég sé það fyrir, að þú vilt drepa þig
með þrákelkni þinni; vil ég því kalla á börn þín, að þau hafi
þá hugfró að sjá þig einu sinni áður en þú deyr.“

Kallaði hann þá á börnin og frændur og foreldra konu sinnar.
En er allir voru komnir og hann hafði sagt þeim frá öllum
málavöxtum, lögðu þeir sig til að tala sem snjallast, svo
konunni skildist, að hún gerði rangt, að láta ekki af
einþykkni sinni. En hún daufheyrðist við öllu og kvaðst
heldur vilja deyja en láta undan manni sínum í þessu. Stoðaði
það ekkert að foreldrar hennar töldu um fyrir henni og sögðu
að þetta stæði henni á engu, sem hún vildi vita; hún vildi
hvorki heyra það, né hlýða. Þegar börnin sáu að hún
þverskallaðist við öllum skynsamlegum fortölum, tóku þau að
gráta beisklega.

Og sjálfur kaupmaðurinn var eins og milli heims og helju.
Hann settist einsamall fram í húsdyrnar og fór að velta fyrir
sér, hvort hann ætti ekki að fórna sínu eigin lífi til að
frelsa konu sína. Og sannarlega ætlaði hann að senda eftir
„kadi" (dómara) og vottum til að semja erfðaskrá sína, segja
síðan konu sinni leyndarmálið og deyja, því hann unni henni
harðla mjög.

Nú átti kaupmaður þessi líka fimmtíu hænur, einn hana og einn
árvakran hund. Meðan hann sat þarna í dyrunum hugsandi, sá
hann hundinn hlaupa til hanans, sem setzt hafði upp á eina
hænuna, og heyrði að hann sagði við hann:

„Hani minn! ég held þú sért feigur: skammastu þín ekki að
vera að gamna þér í dag?“

Haninn réttist allur upp, snerist að hundinum og sagði: „Því
skyldi mér ekki vera það eins heimilt í dag og endranær?“

„Þá skaltu vita,“ segir hundurinn, „ef þú veizt það ekki
áður, að húsbóndi okkar er í mestu vandræðum. Konan hans
heimtar, að hann segi sér eitt leyndarmál; geri hann það,
verður það hans bani. Því er, satt að segja, helzt kvíðandi,
að hann hafi ekki nógan stöðugleika móti þrái hennar, því
hann elskar hana og viknar af tárunum, sem hún úthellir án
afláts. Það fer með hann á endanum, og við erum öll kvíðafull
á heimilinu; þú einn ósæmir okkar sorg og ert svo
blygðunarlaus að vera að leika dátt við hænurnar þínar.“

„Guð veit, að húsbóndi okkar er meira en meðalheimskur“,
þannig svaraði haninn átölum hundsins, „hann hefur einungis
eina konu og ræður ekki við hana, en ég hef fimmtíu, og gerir
engin annað en minn vilja. Hann ætti nú að hugsa sig um, þá
mundi hann fljótt finna ráð til að komast úr þessum bobba.“

„Hvað lízt þér hann eigi að gera?“ spurði hundurinn.

„Hann ætti“, segir haninn, „að binda sér hrísvönd og fara inn
í herbergi konu sinnar, loka að sér og lemja hana þangað til 
hún drepst, eða lætur undan. Hún mun ekki upp frá því pína 
hann til að segja sér það, sem hann á að leyna.“

Varla hafði kaupmaðurinn heyrt hvað haninn sagði fyrr en hann
þaut upp, tók stafprik og gekk inn til konu sinnar, sem
alltaf var að gráta. Hann lokaði að þeim og lúbarði hana
þangað til hún kallaði upp og sagði:

„Það er nóg, elskan mín! það er nóg, vertu nú góður, ég skal
aldrei framar spyrja þig um neitt.“

Þegar hann heyrði að hún iðraðist eftir hina ofsalegu
forvitni, hætti hann að lemja hana og lauk upp. Kom þá allt
skyldfólkið inn og gladdist yfir því að konunni var bötnuð
einþykknin og samfagnaði kaupmanninum, að hann hafði tekið
upp á slíku heillaráði, til að koma henni til sannleikans
viðurkenningar.

En þú, dóttir mín, ættir skilið, að ég færi með þig eins og
kaupmaðurinn fór með konuna sína.“

„Fyrirgefðu mér, faðir minn,“ sagði Sjerasade, „fyrirgefðu
mér og vertu ekki vondur, þó ég sé fastráðin í fyrirætlun
minni? Mér hefur ekki snúizt hugur af sögunni, sem þú sagðir
mér um konuna. Ég gæti sagt þér margar aftur, svo að þú
sannfærðist um, að þú átt ekki að vera áformi mínu
mótfallinn. Það segi ég þér líka - og bið þig fyrirgefa - að
þér er til einskis, að standa á móti því, því synjirðu mér um
bæn mína af föðurlegri elsku, þá mun ég sjálf framselja mig í
hendur soldánsins.“

Vezírnum var nauðugur einn kostur að láta undan stöðugleika
dóttur sinnar. Þó honum dauðsárnaði, að geta ekki talið hana
af þessu óttalega áformi, þá fór hann samt að vörmu spori til
Sjarjars og sagði honum, að hann ætlaði að færa honum
Sjerasade til næstu nætur.

Varð soldán forviða, að stórvezír sinn skyldi færa sér slíka
fórn og sagði: „Hvernig gaztu fengið þér geð til að færa mér
þína eigin dóttur?“

„Herra!“ svaraði vezírinn, „það er vilji hennar sjálfrar; hin
hryggilegu afdrif, sem hún á yfir höfði sér, hafa ekki hrætt
hana frá því, og betri þykir henni sú sæmd en lífið sjálft,
að vera eiginkona yðar hátignar, þó ekki sé nema eina nótt.“

„En huggaðu þig bara ekki við neina svikula von, vezír!“
mælti soldán; „þegar ég fæ þér Sjerasade aftur á morgun,
heimta ég, að þú líflátir hana. Gerirðu það ekki, þá sver ég
að láta drepa þig sjálfan.“

„Herra!“ svaraði vezírinn, „blæða mun hjarta mínu, þegar ég á
að hlýðnast skipun þinni, en hvað sem náttúran möglar í móti,
þá máttu samt treysta þessum höndum, þó föðurhendur séu.“

Sjarjar tók boði ráðgjafa síns og skipaði honum að færa sér
dóttur sína hið bráðasta. Fór vezírinn heim aftur með þessi
tíðindi til Sjerasade, en hún tók þeim svo glaðlega, sem væru
þetta hin mestu gleðitíðindi. Þakkaði hún föður sínum, að
honum hefði svo vel farizt; var hann yfirkominn af harmi, en
hún huggaði hann með því, að hann þyrfti ekki að iðrast þess,
að hún yrði drottning soldáns og væri honum nær að fagna því
alla ævi.

Hugsaði hún nú ekki um annað en að búast á fund soldáns; en
áður hún færi af stað, tók hún Dínarsade, systur sína á
eintal og mælti: „Elsku systir, mér liggur lífið á fulltingi
þínu og ætla ég að biðja þig að synja mér þess ekki. Faðir
minn færir mig soldáni til eiginkonu; láttu samt ekki
hugfallast af þessari frétt, heldur heyrðu mig með stillingu.
Þegar ég er komin til soldánsins, mun ég biðja hann leyfis,
að þú sofir í hvílusal okkar, svo ég megi hafa skemmtun af
þér þessa nótt. Verði mér þessi miskunn sýnd, sem ég vona,
vektu mig þá snemma morguns, einni stundu fyrir birting og
segðu: „Elsku systir! ef þú ert vakandi, þá ætla ég að biðja
þig að segja mér einhverja af fallegu sögunum, sem þú kannt,
þangað til dagur er. Mun ég þá undir eins gera það, og er ég
vongóð um, að mér takist með þessu móti að létta á þjóðinni
þeirri angist, sem nú er yfir henni.“

Dínarsade kvaðst fús til hvers, sem vera skyldi.

En að ákveðinni stund um kvöldið fór stórvezírinn með
Sjerasade til hallarinnar, leiddi hana í herbergi soldáns og
gekk síðan burt. En er hún og soldán voru tvö ein, bauð hann
henni að taka blæjuna frá andlitinu; þótti honum hún þá svo
fríð, að hann varð öldungis frá sér numinn; það sá hann líka,
að hún grét, og spurði, hvað að henni gengi.

„Herra!“ svaraði Sjerasade, „ég á eina systur og ann ég henni
hugástum, sem hún mér. Nú sárlangar mig til, að hún væri
hérna í herberginu þessa nótt, svo ég sjái hana og megi
kveðja hana einu sinni enn þá. Leyfið þetta mér til huggunar,
svo ég geti sýnt henni þenna síðasta vott elsku minnar.“

Þessu játti Sjarjar og var sent eftir Dínarsade; kom hún þá
þegar.

Þau soldán og Sjerasade háttuðu uppi á háum palli, eins og er
siður konunga í Austurlöndum, en Dínarsade var búin rekkja
til fóta þeim.

Vaknaði hún einni stundu fyrir dag og mælti eins og Sjerasade
hafði undir lagt við hana: „Elsku systir! ef þú ert vakandi,
þá ætla ég að biðja þig að segja mjer einhverja af fallegu
sögunum, sem þú kannt; það er svo í síðasta skipti, sem ég
hef þessa skemmtun.“

Í stað þess að anza systur sinni veik Sjerasade sér að
soldáni og mælti: „Þóknast yðar hátign mildilegast að leyfa
mér að láta eftir ósk systur minnar?“

„Gjarnan“, segir hann; beiddi þá Sjerasade systur sína að
taka eftir, og hóf þannig söguna.