Maria/Ĉapitro XLIV
XLIV

El cura había administrado los sacramentos a la enferma. Dejando el médico a la cabecera, monté para ir al pueblo a disponer lo necesario para el entierro y a poner en el correo aquella carta fatal dirigida al señor A****.

La pastro estis doninta la sakramentojn al la malsanulino. Lasinte la kuraciston ĉe la litkapo,  mi ekrajdis por iri al la vilaĝo aranĝi ĉion necesan por la enterigo kaj enpoŝtigi tiun fatalan leteron adresitan al sinjoro A****.

Cuando regresé, Feliciana parecía menos quebrantada, y el médico había concedido una ligera esperanza. Ella me preguntó por cada uno de los de la familia, y al mencionar a María, dijo:

Ĉe mia reveno, Feliciana ŝajnis malpli febla, kaj la kuracisto estis permesinta etan esperon. Ŝi demandis min pri ĉiu membro de la familio, kaj parolante pri Maria, diris:

―¡Quién pudiera verla antes de morir! ¡Yo le habría recomendado tanto a mi hijo!

―Ho, se mi povus vidi ŝin antaǔ ol morti! Mi tiom rekomendus al ŝi mian filon!

Y luego, como para satisfacerme por la preferencia que manifestaba hacia ella, agregó:

Kaj poste, kvazaǔ ŝi volus danki min pro la prefero kiun mi montradis al ŝi, aldonis:

—Si no hubiera sido por la niña, ¿qué sería de él y de mí?

―Sen ŝi, kiel estus al li kaj al mi? 

La noche fue muy mala para la enferma. Al día siguiente, sábado, a las tres de la tarde, el médico entró a mi cuarto diciéndome:

La nokto estis tre malbona por la malsanulino. La postan ragon, sabaton, je la tria posttagmeze, la kuracisto eniris en mian ĉambron kaj diris:

—Morirá hoy. ¿Cómo se llamaba el marido de Feliciana?

―Ŝi forpasos hodiaǔ. Kiel nomiĝis la edzo de Feliciana?

—Sinar —le respondí.

―Sinaro ― mi repondis.

―¡Sinar!, ¿y qué se ha hecho? En el delirio pronuncia ese nombre.

―Sinaro!, kaj kio okazis al li? En la deliro ŝi prononcas tiun nomon.

No tuve la condescendencia de tratar de enternecer al doctor refiriéndole las aventuras de Nay, y pasé a la habitación de ella.

Mi ne havis la afablecon klopodi kortuŝi la doktoron rakontante al li la aventurojn de Nay, kaj mi iris al ŝia ĉambro.

El médico decía la verdad: iba a morir y sus labios pronunciaban sólo ese nombre cuya elocuencia no podían medir las esclavas que la rodeaban, ni aun su mismo hijo.

La kuracisto diris la veron: ŝi estis mortonta kaj ŝiaj lipoj prononcadis nur tiun nomon kies signifon ne povis kalkuli la sklavinoj kiuj ĉirkaǔis ŝin, eĉ ne ŝia filo.

Me acerqué para decirle, de modo que pudiese oírme:

Mi alproksimiĝis por diri al ŝi, tiel ke ŝi povu min aǔdi:

―¡Nay! ¡Nay!...

―Nay! Nay!...

Abrió los ojos enturbiados ya.

Ŝi malfermis la okulojn jam malklarajn.

—¿No me conoces?

―Ĉu vi ne konas min?

Hizo con la cabeza una señal afirmativa.

―Ŝi faris per la kapo signon jesan.

—¿Quieres que te lea algunas oraciones?

―Ĉu vi deziras ke mi legu al vi kelkajn preĝojn?

Hizo la misma señal.

Ŝi faris la saman signon.

Eran las cinco de la tarde cuando hice que alejaran a Juan Angel del lecho de su madre. Aquellos ojos que tan hermosos habían sido, giraban amarillentos y ya sin luz en las órbitas ahuecadas: la nariz se le había afilado: los labios, graciosos, aunque ligeramente gruesos, retostados ahora por la fiebre, dejaban ver los dientes que ya no humedecían: con las manos crispadas sostenía sobre el pecho un crucifijo, y se esforzaba en vano por pronunciar el nombre de Jesús, que yo le repetía; nombre del único que podía devolverle a su esposo.

Estis la kvina posttagmeze kiam mi sukcesis ke oni forigu Johanon Anĝelon de la lito de sia patrino.Tiuj okuloj kiuj estintis tiel belaj, turnadis duonflavaj kaj jam senbrilaj en la orbitoj kavaj: la nazo longiĝintis: la lipoj, graciaj kvankam iomete dikaj, nun ardaj pro la febro, lasis vidi la dentojn kiuj jam ne humidiĝas; per la manoj streĉitaj ŝi tenis sur la brusto krucifikson, kaj vane penadis prononci la nomon de Jesuo, kiun mi estis ripetanta al ŝi; nomon de la ununura kiu povus redoni al ŝi sian edzon. 

Había anochecido cuando expiró.

Estis nokte kiam ŝi forpasis.

Luego que las esclavas la vistieron y colocaron en un ataúd, cubierta desde la garganta hasta los pies de un lino blanco, fue puesta en una mesa enlutada, en cuyas cuatro esquinas había cirios encendidos. Juan Angel a la cabecera de la mesa derramaba lágrimas sobre la frente de su madre, y de su pecho enronquecido por los sollozos salían lastimeros alaridos.

Post kiam la sklavinoj vestis kaj lokigis ŝin en ĉerkon, kovrita de la gorĝo ĝis la piedoj per blanka linaĵo, oni metis ŝin sur funebran tablon, ĉe kies kvar anguloj estis kandeloj ekbruligitaj. Johano Anĝelo ĉe la tablokapo elverŝis larmojn sur la frunton de sia patrino, kaj el lia brusto raǔkigita de la plorsingultoj eliradis kompatindaj ŝrikoj.
 
Mandé orden al capitán de la cuadrilla de esclavos para que aquella noche la trajese a rezar en casa. Fueron llegando silenciosos, y ocupando los varones y niños toda la extensión del corredor occidental; las mujeres se arrodillaron en círculo alrededor del féretro; y como las ventanas del cuarto mortuorio caían al corredor, ambos grupos rezaban a un mismo tiempo.

Mi sendis ordonon al la ĉefo de la skipo de gesklavoj por ke tiun nokton li alportu ĝin fari preĝojn en la domo. Ili alvenis unuope silentaj, kaj la viroj kaj infanoj okupis la tutan areon de la koridoro; la virinoj genuiĝis ronde ĉirkaǔ la ĉerko; kaj ĉar la fenestroj de la funebra ĉambro rigardis al la koridoro, ambaǔ grupoj preĝis samtempe.

Terminado el rosario, una esclava entonó la primera estrofa de una de esas salves llenas de la dolorosa melancolía y los desgarradores lamentos de algún corazón esclavo que oró. La cuadrilla repetía en coro cada estrofa cantada, armonizándose las graves voces de los varones con las puras y dulces de las mujeres y de los niños. Estos son los versos que de aquel himno he conservado en la memoria:

Ĉe la fino de la rozario, iu sklavino kantis la unuan strofon de unu el tiuj laǔdaj kantoj plenaj de la dolora melankolio kaj la ŝiraj ĝemoj de iu sklava koro kiu preĝis. La skipo ĥore ripetadis ĉiun kantitan strofon, kaj la profundaj voĉoj de la viroj harmoniis kun tiuj dolĉaj de la virinoj kaj infanoj. Ĉi sekvaj estas la versoj kiujn de tiu himno mi konservis en la memoro:

En oscuro calabozo 
Cuya reja al sol ocultan 
Negros y altos murallones 
Que las prisiones circundan;
En que sólo las cadenas 
Que arrastro, el silencio turban 
De esta soledad eterna
Donde ni el viento se escucha...
Muero sin ver tus montañas
¡Oh patria! donde mi cuna
Se meció bajo los bosques
Que no cubrirán mi tumba.

Ene de malluma ĉelo
kies kradon al sun’ kaŝas
nigraj kaj altaj muregoj
ĉirkaǔantaj la prizonojn:
kie nur miaj katenoj
perturbadas la silenton
de ĉi eterna solestado
kie aǔdiĝas nek la vento...
mortas mi de viaj montoj
for, patri’! kie l’ lulilo
balanciĝis sub l’ arbaroj
ne kovrontaj tombon mian.

Mientras sonaba el canto, las luces del féretro hacían brillar las lágrimas que rodaban por los rostros medio embozados de las esclavas, y yo procuraba inútilmente ocultarles las mías.

Dum sonadis la kanto, la lumoj de la ĉerko briligis la larmojn kiuj fluadis sur la vizaĝoj duonkaŝitaj de la sklavinoj, kaj mi vane klopodis kaŝi al ili la miajn. 

La cuadrilla se retiró, y solamente quedaron unas pocas mujeres que debían turnarse para orar toda la noche, y dos hombres para que preparasen las andas en que la muerta debía ser conducida al pueblo.

La skipo retiriĝis, kaj nur restis kelkaj malmultaj virinoj kiuj devis alternigi sin por preĝi la tutan nokton, kaj du viroj por prepari la apogilojn sur kiuj oni devis konduki la mortintan virinon.

Estaba muy avanzada la noche cuando logré que Juan Angel se durmiera rendido por su dolor. Me retiré luego a mi cuarto; pero el rumor de las voces de las mujeres que rezaban y el golpe de los machetes de los esclavos que preparaban la parihuela de guaduas, me despertaron cada vez que había concillado el sueño.

Estis jam nokto profunda kiam mi sukcesis ke Johano  Anĝelo ekdormu elĉerpita pro sia doloro. Poste mi retiriĝis al mia ĉambro; sed la bruo de la voĉoj de la virinoj preĝantaj kaj la batoj de la maĉetoj de la sklavoj kiuj estis preparantaj la paron de stangoj, vekis min ĉiufoje kiam mi estis endormiĝinta. 

A las cuatro, Juan Angel dormía aún. Los ocho esclavos que conducían el cadáver, y yo, nos pusimos en marcha. Había dado orden al mayordomo Higinio para que hiciera al negrito esperarme en casa, por evitarle el lance terrible de despedirse de su madre.

Je la kvara, Johano Anĝelo ankoraǔ dormis. La ok sklavoj kiuj portis la kadavron, kaj mi, ekmarŝis. Mi estis ordoninta al la ĉefservisto Higinio por ke li igu la negreton atendi min hejme, por eviti al li la teruran situacion adiaǔi sian patrinon.

Ninguno de los que acompañábamos a Feliciana pronunció una sola palabra durante el viaje. Los campesinos que conduciendo víveres al mercado nos dieron alcance, extrañaban aquel silencio, por ser costumbre entre los aldeanos del país el entregarse a una repugnante orgía en las noches que ellos llaman de velorio, noches en las cuales los parientes y vecinos del que ha muerto se reúnen en la casa de los dolientes, so pretexto de rezar por el difunto.

Neniu el tiuj kiuj akompanis Felicianan diris ununuran vorton dum la irado. La kamparanoj kiuj portante nutraĵojn al la merkato atingis nin, trovis stranga tiun silenton, ĉar estis kutimo inter la vilaĝanoj de la Lando fordoni sin al naǔza orgio okaze de la noktoj kiujn ili nomas funebraj vigiloj, noktoj en kiuj la parencoj kaj najbaroj de la mortinto kuniĝas en la domo de la familianoj, kun la preteksto preĝi por la forpasinto.  

Una vez que las oraciones y misa mortuoria se terminaron, nos dirigimos con el cadáver al cementerio. Ya la fosa estaba acabada. Al pasar con él bajo la portada del campo santo, Juan Angel, que había burlado la vigilancia de Higinio para correr en busca de su madre, nos dio alcance.

Tuj post kiam la preĝoj kaj la funebra meso finiĝis, ni nin direktis kun la kadavro al la tombejo. Jam la foso estis kavita. En la momento kiam ni estis pasantaj kun la kadavro sub la portalo de la enterigejo, Johano Anĝelo, kiu estis eskapinta el la vigilado de Higino por kuri serĉi sian patrinon, atingis nin.

Colocado el ataúd en el borde de la huesa, se abrazó de él como para impedir que se lo ocultasen. Fue necesario acercarme a él y decirle, mientras lo acariciaba enjugándole las lágrimas:

Kiam la ĉerko estis apogita ĉe la rando de la tombo, li ĉirkaǔprenis ĝin kvazaǔ li volus malebligi ke oni forkaŝu ĝin. Estis necesa ke mi alproksimiĝu kaj diru al li, dum mi karesadis lin sekigante liajn larmojn:

—No es tu madre ésa que ves ahí; ella está en el cielo, y Dios no puede perdonarte esa desesperación

―Ne estas  via patrino tiu kiun vi vidas tie ĉi; ŝi estas en la ĉielo, kaj Dio ne povas pardoni al vi tian malesperon.

— ¡Me dejó solo!, ¡me dejó solo! —repetía el infeliz.

―Ŝi lasis min sola!, ŝi lasis min sola! ―ripetadis la malfeliĉulo.

—No, no —le respondí—: aquí estoy yo, que te he querido y te querré siempre mucho: te quedan María, mi madre, Emma... y todas te servirán de madres.

―Ne, ne ―mi respondis―: ĉi tie estas mi, kiu tre amis kaj amos vin ĉiam : Kaj restas al vi Maria, mia patrino, Emma... kaj ĉiuj estos por vi kiaj patrinoj.

El ataúd estaba ya en el fondo de la fosa; uno de los esclavos le echó encima la primera palada de tierra. Juan Angel, abalanzándose casi colérico hacia él, le cogió a dos manos la pala, movimiento que nos llenó de penoso estupor a todos. A las tres de la tarde del mismo día, dejando una cruz sobre la tumba de Nay, nos dirigimos su hijo y yo a la hacienda de la sierra. 

La ĉerko jam estis ĉe la fundo de la tombo; unu el la sklavoj ĵetis sur ĝin la unuan plenŝovelon da tero: Johano Anĝelo, sin ĵetante preskaǔ furioza kontraǔ lin,  deprenis al li per ambaǔ manoj la ŝovelilon, movo kiu plenigis nin ĉiujn je embarasa stuporo. Je la tria posttagmeze de la sama tago, lasante unu krucon sur la tombo de Nay, ŝia filo kaj mi nin direktis al la montara bieno.