Maria/Ĉapitro XLIII
XLIII

Explotábanse en aquel tiempo muchas minas de oro en el Chocó; y si se tiene en cuenta el rudimental sistema empleado para elaborarlas, bien merecen ser calificados de considerables sus productos. Los dueños ocupaban cuadrillas de esclavos en tales trabajos. Introducíanse por el Atrato la mayor parte de las mercancías extranjeras que se consumían en el Cauca, y naturalmente las destinadas a expenderse en el Chocó. Los mercados de Kingston y de Cartagena eran los más frecuentados por los comerciantes importadores. Existía en Turbo una bodega.

Oni ekpluatadis tiutempe multajn or-minojn en la Ĉokoa distrikto; kaj se oni prenas en konsideron la rudimentan sistemon uzitan por profiti de ili, plenrajte indas taksiĝi konsiderindaj iliaj produktaĵoj. La propietuloj utilis skipojn de sklavoj en tiaj laboroj. Oni enirigis per la Rivero Atrato la grandan plimulton de la fremdaj varoj konsumataj en la Kaǔka Regiono, kaj kompreneble tiujn vendotajn en la Departemento Ĉokoo. La merkatoj de Kingston kaj de Kartageno estis la plej vizitataj de la importaj komercistoj. Ekzistis en Turbo iu nutraĵ-vendejo.

Esto indicado, es fácil estimar cuán tácticamente había Sardick establecido su residencia: las comisiones de muchos negociantes; la compra de oro y el frecuente cambio que con los Cunas ribereños hacía de carey, tagua, pieles, cacao y caucho, por sales, aguardiente, pólvora, armas y baratijas, eran, sin contar sus utilidades como agricultor, especulaciones bastante lucrativas para tenerlo satisfecho y avivarle la risueña esperanza de regresar rico a su país, de donde había venido miserable. Servíale de poderoso aŭiliar su hemano Thomas, establecido en Cuba y capitán del buque negrero que he seguido en su viaje. Descargado el bergantín de los efectos que en aquella ocasión traía y que a su arribo al puerto de la Habana había recibido, y ocupado con producciones indígenas, almacenadas por William durante algunos meses, todo lo cual fue ejecutado en dos noches y con el mayor sigilo por los sirvientes de los contrabandistas, el capitán se dispuso a partir. 

Rimarkiginte tion ĉi, facilas taksi kiel taktike Sardick estis establinta sian rezidadon: la provizioj de multaj negocistoj; la aĉetado de oro kaj la ofta interŝanĝo, kiun li faradis kun la marbordaj Kunoj, de testudo-ŝeloj, korozo, peltoj, kakao kaj kaǔĉuko, per salo, rumo, pulvo, armoj kaj senvaloraĵoj estis, sen kalkuli liajn profitojn de terkulturisto, spekuladoj sufiĉe lukraj por igi lin kontenta kaj stimuli al li la brilan esperon reveni riĉa al sia patro-lando, de kiu li estis veninta mizera. Utilis al li, kiel pova helpanto, lia frato Thomas, establiĝinta en Kubo kaj kapitano de la negrista ŝipo pri kiu mi okupiĝis okaze de ĝia velnavigado. Malŝarĝinte la brigantinon el la varoj kiujn tiuokaze li transportis kaj kiujn ĉe sia alveno al la haveno de Havano li estis ricevinta, kaj okupita kun indiĝenaj produktoj  stokitaj de William dum kelkaj monatoj,  kio tute estis farata dum du noktoj kaj kun la plej granda sekretemo fare de la servantoj de la kontrabandistoj, la kapitano preparis sin por foriri.
 
Aquel hombre que tan despiadadamente había tratado a los compañeros de Nay, desde el día en que al levantar un látigo sobre ella la vio desplomarse inerte a sus pies, le dispensó toda la consideración de que su recia índole era capaz. Comprendiendo Nay que el capitán iba a embarcarse, no pudo sofocar sus sollozos y lamentos, suponiéndose que aquel hombre volvería a ver pronto las costas de Africa de donde la había arrebatado. Acercóse a él, le pidió de rodillas y con ademanes que no la dejara, besóle los pies, e imaginando en su dolor que podría comprenderla, le dijo:
 
Tiu ulo kiu tiom senkompate estis traktinta la kunsortanojn de Nay, ek de la tago en kiu, uzinte la vipon sur ŝin li ŝin vidis disfali inerta je liajn piedojn, dediĉis al ŝi ĉiun konsideron je kiu kapablis lia naturo. Komprenante ke la kapitano estis enŝipiĝonta, Nay ne povis sufoki siajn plor-singultojn kaj ĝemojn, supozante ke tiu individuo baldaǔ revidos la bordojn de Afriko de kiuj ŝi estis forportita. Ŝi alproksimiĝis al li, surgenue petegis lin kaj kun signoj ke li ne lasu ŝin, kisis liajn piedojn, kaj en sia aflikto imagante ke li povus ŝin kompreni, diris al li:
—Llévame contigo. Yo seré tu esclava; buscaremos a Sinar, y así tendrás dos esclavos en vez de uno... Tú, que eres blanco y que cruzas los mares, sabrás dónde está y podremos hallarlo... Nosotros adoramos al mismo Dios que tú, y te seremos fieles con tal que no nos separes jamás.

―Portu min kun vi. Mi estos via sklavino: ni serĉos Sinaron, kaj tiel vi havos du sklavojn anstataǔ unu... Vi, kiu estas blankulo kaj trairas la marojn, vi scios kie li estas kaj ni povos trovi lin... Ni adoras la saman Dion ol vi, kaj ni estos fidelaj al vi kondiĉe ke vi neniam plu apartigu nin.

Debía estar bella en su doloroso frenesí. El marino la contempló en silencio; plególe los labios una sonrisa extraña que la rubia y espesa barba que acariciaba no alcanzó a velar, pasóle por la frente una sombra roja, y sus ojos dejaron ver la mansedumbre de los del chacal cuando lo acaricia la hembra. Por fin tomándole una mano y llevándola contra el pecho, le dio a entender que si prometía amarlo partirían juntos. Nay, altiva como una reina, se puso en pie, dio la espalda al irlandés y entró al aposento inmediato. Ahí la recibió Gabriela, quien después de indicarle temerosa que guardase silencio, le significó que había obrado bien y le prometió amarla mucho. Como después de señalarle el cielo le mostró un crucifijo, quedó asombrada al ver a Nay caer de rodillas ante él y orar sollozando cual si pidiese a Dios lo que los hombres le negaban,

Ŝi certe estis bela en sia dolora ekzaltiĝo. La maristo observis ŝin silente; kurbigis liajn lipojn iu stranga rideto kiun la blonda kaj densa barbo kiun li estis karesanta ne sukcesis vuali, ruĝa ombro trairis lian frunton, kaj liaj okuloj lasis vidi la malsovaĝecon de tiuj de la ŝakalo kiam ĝin karesas la femalo. Fine prenante al ŝi unu manon kaj premante ĝin sur sian bruston, komprenigis al ŝi ke se ŝi promesas ami lin ili forirus kune. Nay, orgojla kia reĝino, ekstaris, turnis sian dorson al la irlandano kaj eniris en la apudan ĉambron. Tie ŝin akceptis Gabriela, kiu timeme indikante al ŝi resti silenta, signifis al ŝi ke ŝi estis aginta bone kaj promesis multe ami ŝin. Ĉar post montri fingre la ĉielon ŝi montris al ŝi iun krucifikson, ŝi restis surprizita vidante Nay-n genuiĝi antaǔ ĝi kaj preĝi singultante kvazaǔ ŝi petus al Dio kion la homoj rifuzas al ŝi.

Transcurridos seis meses, Nay se hacía entender ya en castellano, merced a la constancia con que se empeñaba Gabriela en enseñarle su lengua. Esta sabía ya cómo se había convertido la africana; y lo que había logrado comprenderle de su historia, la interesaba más y más en su favor. Pero casi a ninguna hora estaban sin lágrimas los ojos de la hija de Magmahú: el canto de alguna ave americana que le recordaba las de su país, o la vista de flores parecidas a las de los bosques del Gambia, avivaba su dolor y la hacía gemir. Como durante los cortos viajes del irlandés le permitía Gabriela dormir en su aposento, habíale oído muchas veces llamar en sueños a su padre y a su esposo.

Ses monatojn poste, Nay jam kapablis komprenigi sin en la kastilia, danke al la persisto per kiu Gabriela obstinis lernigi al ŝi sian lingvon. Ŝi jam sciis kiel estis konvertiĝinta la afrikanino; kaj tio kion ŝi sukcesis kompreni el ties historio, interesadis ŝin ĉiam plie favore al tiu. Sed preskaǔ je neniu horo estis senlarmaj la okuloj de la filino de Magmahu’: la kanto de iu amerika birdo memorigis al ŝi tiujn de ŝia lando, aǔ la vido de floroj similaj al tiuj de la arbaroj de la Gambio, intensigis ŝian doloron kaj ĝemigis ŝin. Ĉar dum la maldaǔraj vojaĝoj de la irlandano Gabriela permesis al ŝi dormi en sia ĉambro, tiu multfoje aǔdis ŝin voki sonĝe siajn patron kaj edzon.

Las despedidas de los compañeros de infortunio habían ido quebrantando el corazón de la esclava, y al fin llegó el día en que se despidió del último. Ella no había sido vendida, y era tratada con menos crueldad, no tanto porque la amparase el afecto de su ama, sino porque la desventurada iba a ser madre, y su señor esperaba realizarla mejor una vez que naciera el manu-miso. Aquel avaro negociaba de contrabando con sangre de reyes.

La adiaǔoj de la samsortanoj estis febligintaj la koron de la sklavino, kaj fine venis la tago en kiu ŝi adiaǔis la lastan. Ŝi ne estintis vendita, kaj estis traktata per malpli da krueleco, ne tiom ĉar ŝin protektis la amemo de ŝia mastrino, sed ĉar la kompatinda estis fariĝonta patrino, kaj ŝia mastro esperis valorigi ŝin pli bone post la naskiĝo de la emancipotulo. Tiu avarulo kontrabande negocis per sango de reĝoj.
Nay había resuelto que el hijo de Sinar no fuera esclavo.

Nay estis decidinta ke la filo de Sinaro ne estus sklavo.

En una ocasión en que Gabriela le hablaba del cielo, usó de toda su salvaje franqueza para preguntarle:

En iu okazo en kiu Gabriela paroladis al ŝi pri la ĉielo, ŝi uzis ĉiun sian sincerecon por demandi al ŝi:

—¿Los hijos de los esclavos, si mueren bautizados, pueden ser ángeles?

―Ĉu la filoj de la sklavoj, mortinte baptitaj, povas fariĝi anĝeloj?

La criolla adivinó el pensamiento criminal que Nay acariciaba, y se resolvió a hacerle saber que en el país en que estaba, su hijo sería libre cuando cumpliera dieciocho años.

La kreolino divenis la kriman intencon kiun Nay estis karesanta, kaj decidis sciigi al ŝi ke en la lando kie ŝi estis, ŝia filo fariĝus libera je la  dekok-jariĝo.

Nay respondió solamente en tono de lamento:

Ĝeme Nay nur respondis:

— ¡Dieciocho años!

―Dekok jaroj!

Dos meses después dio a luz un niño, y se empeñó en que se le cristianara inmediatamente. Así que acarició con el primer beso a su hijo, comprendió que Dios le enviaba con él un consuelo; y orgullosa de ser madre del hijo de Sinar, volvieron a sus labios las sonrisas que parecían haber huido de ellos para siempre.

Post du monatoj ŝi naskis infanon, kaj klopodis ke senprokraste oni baptu lin. Tuj kiam kun la unua kiso ŝi karesis sian filon, ŝi komprenis ke Dio estis sendanta al ŝi, kune kun li, konsolon; kaj al ŝi, fiera esti la patrino de la filo de Sinaro, revenis al la lipoj la ridetoj kiuj ŝajnis forfuĝintaj de ili por ĉiam.

Un joven inglés que regresaba de las Antillas al interior de Nueva Granada, descansó por casualidad en aquellos meses en la casa de Sardick antes de emprender la penosa navegación del Atrato. Traía consigo una preciosa niña de tres años a quien parecía amar tiernamente.

Juna Anglo kiu revenadis de la Antiloj al la interno de Novgranado, hazarde ripozis en tiuj monatoj en la domo de Sardick antaǔ ol entrepreni la penigan navigadon de la Atrato. Li kunportis ravan infaninon trijaran kiun li ŝajnis ami tenere.

Eran ellos mi padre y Ester, la cual empezaba apenas a acostumbrarse a responder a su nuevo nombre de María.

Ili estis mia patro kaj Ester, kiu apenaǔ estis alkutimiĝanta respondi al sia nova nomo Maria.

Nay supuso que aquella niña era huérfana de madre, y le cobró particular cariño. Mi padre temía confiársela, a pesar de que María no estaba contenta sino en los brazos de la esclava o jugando con su hijo; pero Gabriela lo tranquilizó contándole lo que ella sabía de la historia de la hija de Mag-mahú, relación que conmovió al extranjero. Comprendió éste la imprudencia cometida por la esposa de Sardick al hacerle sabedor de la fecha en que había sido traída la africana a tierra granadina, puesto que las leyes del país prohibían desde 1821 la importación de esclavos; y en tal virtud Nay y su hijo eran libres. Mas guardóse bien de dar a conocer a Gabriela el error cometido, y esperó una ocasión favorable para proponer a William le vendiera a Nay.

Nay supozis ke tiu infanino estas orfa je sia patrino, kaj eksentis apartan kor-inklinon al ŝi. Mia patro timis konfidi ŝin al tiu, kvankam Maria ne estis kontenta krom en la brakoj de la sklavino aǔ ludante kun ties filo; sed Gabriela trankviligis lin rakontante al li kion ŝi scias pri la historio de la filino de Magmahu’, rakonto kiu kortuŝis la fremdulon. Li komprenis la senprudentaĵon faritan de la edzino de Sardick sciigante al li la daton en kiu la afrikanino estis portita al lando granada, ĉar la lokaj leĝoj malpermesis ek de 1821 la importadon de sklavoj; kaj pro tio Nay kaj ŝia filo estis liberaj. Sed li atente zorgis ne konigi al Gabriela la eraron faritan, kaj atendis favoran okazon por proponi al William vendi al li Nay-n.

Un norteamericano que regresaba a su país después de haber realizado en Citará un cargamento de harina, se detuvo en casa de Sardick, esperando para continuar su viaje la llegada a Pisisí de los botes que venían de Cartagena conduciendo las mercancías que importaba mi padre. El yankee vio a Nay, y pagado de su gentileza, habló a William durante la comida del deseo que tenía de llevar una esclava de bellas condiciones, pues que la solicitaba con el fin de regalarla a su esposa. Nay le fue ofrecida, y el norteamericano, después de regatear el precio una hora, pesó al irlandés ciento cincuenta castellanos de oro en pago de la esclava.

Iu nordamerikano kiu estis revenanta al sia Lando efektivigante en Citara ŝarĝon de faruno, haltis ĉe Sardick, atendante, por daǔrigi sian vojaĝon, la alvenon al Pisisí de la ŝipoj kiuj estis venantaj de Kartageno transportantaj la varojn kiujn importis mia patro. La “yankee” vidis Nay-n, kaj logita de ŝia ĝentileco, parolis al William, dum la manĝo, pri sia deziro porti sklavinon je belaj kondiĉoj, do li ŝin petis kun la celo donaci ŝin al sia edzino. Nay estis proponata al li, kaj marĉandinte la prezon dum unu horo, li pesis al la irlandano cent kvindek  orajn  kastiljanojn en pago de la sklavino.

Nay supo en seguida por Gabriela, al referirle ésta que estaba vendida, que esa pequeña porción de oro, pesada por los blancos a su vista, era el precio en que la estimaban; y sonrió amargamente al pensar que la cambiaban por un puñado de tíbar. Gabriela no le ocultó que en el país a donde la llevaban, el hijo de Sinar sería esclavo.

Nay sciis tuj de Gabriela, kiam ĉi tiu rakontis al ŝi ke ŝi estas vendita, ke tiu eta porcio de oro, pesita de la blankuloj antaǔ ŝiaj okuloj, estis la prezo laǔ kiu ili taksadis ŝin; kaj ŝi ridetis amare pensante ke oni estis ŝanĝanta ŝin per manpleno da or-polvo.

Nay se mostró indiferente a todo; pero en la tarde, cuando al ponerse el sol se paseaba mi padre por la ribera del mar llevando de la mano a María, se acercó a él con su hijo en los brazos: en la fisonomía de la esclava aparecía una mezcla tal de dolor e ira salvaje, que sorprendió a mi padre. Cayendo de rodillas a sus pies, le dijo en mal castellano:

Nay sin montris indiferenta al ĉio; sed posttagmeze, kiam ĉe la sunsubiro mia patro promedadis laǔ la marbordo kondukante je la mano Marian, ŝi alproksimiĝis al li kun sia filo surbrake: en la fizionomio de la sklavino aperis tia miksaĵo el doloro kaj sovaĝa kolero, ke ĝi surprizis mian patron. Falante surgenuen je liaj piedoj, ŝi diris al li en malbona kastilia:

—Yo sé que en ese país a donde me llevan, mi hijo será esclavo: si no quieres que lo ahogue esta noche, cómprame; yo me consagraré a servir y querer a tu hija.	

―Mi scias ke en tiu Lando kien oni kondukos min, mia filo estos sklavo: se vi ne volas ke mi dronigu lin ĉinokte, aĉetu min; mi dediĉos min por servi kaj ami vian filinon.

Mi padre allanó todo con dinero. Firmado por el norteamericano el nuevo documento de venta con todas las formalidades apetecibles, mi padre escribió a continuación una nota en él, y pasó el pliego a Gabriela para que Nay la oyese leer. En esas líneas renunciaba al derecho de propiedad que pudiera tener sobre ella y su hijo.

Mia patro faciligis ĉion per mono. Post kiam estis subskribata de la nordamerikano la nova vendo-dokumento kun ĉiuj dezirindaj formalaĵoj, mia patro skribis tuj poste noton sur ĝin, kaj enmanigis la papel-folion al Gabriela por ke Nay aǔdu ŝin legi. En tiuj linioj li rezignis la havo-rajton kiun li povus akiri sur ŝi kaj ŝia filo.

Impuesto el yankee de lo que el inglés acababa de hacer, le dijo admirado:

Informite pri tio kion la Anglo ĵus estis farinta, la “yankee” surprizita diris al li: 

—No puedo explicarme la conducta de usted. ¿Que gana esta negra con ser libre?	,

―Mi ne povas kompreni vian konduton. Kion gajnas ĉi negrulino fariĝante libera?

—Es —le respondió mi padre— que yo no necesito una esclava sino una aya que quiera mucho a esta niña.

―Okazas ―respondis al li mia patro― ke mi ne bezonas sklavinon sed guvernistinon kiu tre amu tiun ĉi infaninon.

Y sentando a María sobre la mesa en que acababa de escribir, hizo que ella le entregase a Nay el papel, diciendo él al mismo tiempo a la esposa de Sinar estas palabras:

Kaj sidigante Marian sur la tablon sur kiu li ĵus estis skribinta, igis ŝin doni la dokumenton al Nay, kaj mem dirante samtempe al la edzino de Sinaro tiujn ĉi vortojn:

—Guarda bien esto. Eres libres para quedarte o ir a habitar con mi esposa y mis hijos en el bello país en que viven.

―Konservu akurate ĉi tion. Vi estas libera resti aǔ iri loĝi kun mia edzino kaj miaj gefiloj en la bela Lando en kiu ili rezidas. 

Ella recibió la carta de libertad de manos de María, y tomando a la nina en los brazos, la cubrió de besos. Asiendo después una mano de mi padre, tocóla con los labios, y la acercó llorando a los de su hijo.

Ŝi ricevis la liber-dokumenton el la manoj de Maria, kaj prenante la infaninon inter siajn brakojn, ŝin kovris per kisoj. Poste premante unu manon de mia patro, ŝi tuŝis ĝin per la lipoj, kaj alproksimigis ĝin al tiuj de sia filo.

Así fueron a habitar en la casa de mis padres Feliciana y Juan Angel. A los tres meses, Feliciana, hermosa otra vez y conforme en su infortunio cuanto era posible, vivía con nosotros amada de mi madre, quien la distinguió siempre con especial afecto y consideración.

Tiel Feliciana kaj Johano Anĝelo iris loĝi en la domo de miaj gepatroj. Tri monatojn poste Feliciana, denove bela kaj kiom eble kontenta en sia misfortuno, loĝadis kun ni amata de mia patrino, kiu ĉiam distingis ŝin per speciala amemo kaj respekto. 

En los últimos tiempos, por su enfermedad, y más, por ser aparente para ello, cuidaba en Santa R. del huerto y la lechería; pero el principal objeto de su permanencia allí, era recibirnos a mi padre y a mí cuando bajábamos de la sierra.	

En la lastaj tempoj, pro ŝia malsano, kaj plie ĉar ŝi estis adekvata por tio, ŝi flegadis la legom-ĝardenon kaj la laktejon en Sankta R.; sed la precipa celo de ŝia restado tie, estis akcepti mian patron kaj min kiam ni malsuprenis el la montaro.

Niños María y yo, en los momentos en que Feliciana era más complaciente con nosotros, solíamos acariciarla llamándola Nay; pero pronto notamos que se entristecía si le dábamos ese nombre. Alguna vez que, sentada a la cabecera de mi cama a prima noche, me entretenía con uno de sus fantásticos cuentos, se quedó silenciosa luego que lo hubo terminado; y yo creí notar que lloraba.

Dum nia infanaĝo, en la momentoj en kiuj Feliciana estis pli komplezema kun ni, Maria kaj mi kutimis karesi ŝin nomante ŝin Nay; sed baldaǔ ni rimarkis ke ŝi malgajiĝas kiam ni donis al ŝi tiun nomon. 

—¿Por qué lloras? —le pregunté.

―Kial vi ploras? ―mi demandis al ŝi.

—Así que seas hombre —me respondió con su más cariñoso acento, harás viajes y nos llevarás a Juan Angel y a mí; ¿no es cierto?

―Kiam vi estos plenkreskulo ― ŝi respondis per sia plej amema voĉo― vi vojaĝos kaj kunportos Johanon Anĝelon kaj min; ĉu ne?

—Sí, sí —le contesté entusiasmado—: iremos a la tierra de esas princesas lindas de tus historias... me las mostrarás... ¿Cómo se llama? 

―Jes, jes ― mi respondis plena de entuziasmo―: ni iros al la lando de tiuj belaj princinoj de viaj rakontoj... vi montros ilin al mi... Kiel ĝi nomiĝas? 

—Africa —contestó.

―Afriko ―ŝi respondis.

Yo me soñé esa noche con palacios de oro y oyendo músicas deliciosas. 

Mi sonĝis tiun nokton pri oraj palacoj kaj aǔdante delicajn muzikojn.