Асаднік
Асенняя ноч. Гвалтоўны вецер распарушвае, шатруе апаўшае лісце, скомліць, скавыча паміж будынін польскага асадніка. Да пуні асадніка падыходзяць, цікуючыся з розных бакоў, дзве цені. Ступаюць асцярожна, наслухваючы. Мо заблудзіліся, баяцца спатыкнуцца, уваліцца ў роў ці яму, або зладзеі. Каля самай пуні нечакана сустрэліся. Сталі як укопаныя. Момант маўчанкі. Урэшце адзін нясмела запытаў.

— Хто тут?

— А каго трэба? Вось іду дахаты… Пайшоў нацяцькі, цераз поле.

— Ага. А я думаў… Я мусіць заблудзіўся… Гэта як бы сядзіба асадніка.

— Ды ўжо ж сядзіба асадніка. Па голасе дык быццам гавару з Піліпам — бежанцам?

— Ён жа. Не згадаю толькі перад кім стаю?

— Па дарозе, значыць, нам — я Тодар з Барадавіч.

Ішлі, абменьваліся бязмэтнымі думкамі аб цемры, аб дарозе. Калі праходзілі каля лазовага куста, перад імі мільгануў цень.

— Хто б гэта мог быць? — спыталіся адзін другога… — Мо хто за намі сочыць ад іх, ад акупантаў. Трэба дазнацца — стой, хто тут ідзе?

— Свой, не палохайся! — пачуўся з цемнаты голас.

— Якую трасцу тут гэты «свой» робіць?

— З работы іду. Каля асадніка бліжэй дахаты.

Сышліся. Пазналіся. Трэці быў Аўгустын, сусед Піліпа, малады дзяцюк. Ішлі і гутарылі аб нявычарпанай тэме — аб усялякай злыбедзе, якая раскапусцілася па Заходняй Беларусі.

— Ён жа, падлюга, асаднік гэты, загроб маю зямельку. Тут жа мае слёзы і пот густа пасеяны, кроўю паліты. Ці я вінават, што праклятая вайна, што царская нагайка і штык адарвалі мяне ад родных загонаў і кінулі, аж вунь куды, у Туркестан. Рваўся я дадому днём і ноччу, чула маё сэрца, што тут бяда ўзрастае, гора куецца…

— Дай жа рады, браце, скулу нам пасадзілі. Ён не толькі на зямлю нашу асаджаны, але і на карак наш пасаджаны. Стараста зрабіў яго войтам, а ён шпіёніць, грабіць вёскі, буяніць. Прыстаў гэта да маёй дачкі, хацеў згвалціць так, як Паўлюкову Насту. Судзіліся, ну і ведама — ён выйграў, яго хлусні паверылі. Цяпер рознымі прытычкамі дапякае. Падаткамі большымі абкладае, штрафуе, рознымі гміннымі павіннасцямі мучыць. А надоечы пагражаў, што ў турме згноіць, у бальшавізме абвінавачвае, — ужо паліцыя раз пабывала. Проста дыхнуць не дае, загубіць, паганец…

— Во, чуеце пад нагамі, гэта ж аблог, жывы дзірван. Во да чаго давёў маю зямельку, затое цела маё ў раны паараў. Не смей, кажа, заікацца аб сваёй бядзе, не бунтуй сялян. Дык хіба ж тут стрываеш?..

— Ён не толькі грабежнік і скула, але і атрута наша, — запальчыва пачаў Аўгустын, — ён пазакрываў беларускія школы, праследуе нашы газеты і кнігі, з роднай мовы здзекуецца, а нас інакш і не абзывае, як хамы і быдла. Ён насаджвае нам панскую культуру, каб парабіць з нас пакорных, звыраднелых нявольнікаў. Як грыбы, растуць касцёлы ды рэстараны. Эх, не забуду я яму ніколі! Было гэта ў мястэчку. Сустрэла мяне на вуліцы іхняя п’яная кампанія акупантаў. Асаднік гэты самы і прыстаў да мяне з рэвальверам у руках: «Стой, — кажа, — камсамолец, вобыск хачу зрабіць». Рабі, думаю сабе, хай табе па баках робіць. Знайшоў перапісаны «Ад веку мы спалі». Загадаў мне прачытаць пад рогат п’яных мордаў. Вырваў пасля і падцёрся. Во, кажа, на што здаліся беларускія гімны… Але што гэта газай засмярдзела?

— Гэта я спаткнуўся, дык мусіць трохі разлілася. Нясу ад Мэндаля…

Маўчанка, прайшлі некалькі шагоў.

— Стойце! — спыніў Аўгустын. — Нечага нам прыкідацца і адзін другога ашукваць. Адна дакука, адно жаданне нас сюды пазганяла. Кожны з нас ведае, чаго да пуні падкрадаліся і нашто Піліп з газай носіцца. Дык, коратка кажучы, даручыце мне гэтую справу: чыста зраблю. Падпалю пуню, і агонь з ветрам усю сядзібу, як языком, зліжа.

— Ну што ж, праўда вылезла наверх. Але спячы гада маю вялікую ахвоту.

— Як сабе хочаце, толькі ж я таксама не ўступлю.

Перакінуліся яшчэ некалькімі словамі і ўсе ўтрох рупна рушылі ў бок асады. Абярнуліся і толькі наважыліся ісці — ажно яркае зарыва пажару выбухнула перад імі і злосна рвала асеннюю цемру. Сядзіба асадніка стаяла ў агні. Вецер валтузіў мора агню і хмары іскраў. Ад чырвонага трапыхаючага бляску ноч стала яшчэ чарней. Са страшным гудам праносіўся міма вецер. Такой ноччу помста ходзіць па Заходняй Беларусі.

1928

Проза Леапольда Родзевіча
Апавяданні
Заходняя Беларусь
Творы 1928 года