Наша Ніва (1906)/1913/26-27/Сплачывайця доўг
Ехаў я чыгункай.  з нейкім пажылым ягомасьцем; разгаварыліся. Сам ён родам с тульскай губэрні, жыве у Пецярбурзе, а кожнае лета праводзіць у Беларусі. Бываў ён у  на Каўказе, знае заграніцу.

— Толькі нідзе такой харошай, такой ціхай прыроды ні бачыў я, — казаў ягомасць. — Ваш край гэта дзіўная казка, дзіўная краса крыецца у яго пагурках, гаях, лугах і рэках. Такое тут усё у вас спакойнае, ціхае, задумчывае, такое паэтычнае, такое ўсё, як французы кажуць, «bon ton», што я кожнае лета цягнуся, каб дыхнуць вашым паветрам, пацешыць вока вашымі відамі.

Слухаў я гэтых слоў чужынца-старца, бывальца па свеці, і ў душы мне зрабілася сумна, сумна… Спомніліся мне вершы нашых беларускіх паэтоў, которые заместа ўслаўляць нашу, папраўдзі бязмерна харошую прыроду, абезслаўлялі яе. Адзін з іх кажа:

Куры, сьвіньні, гною кучы
Напаўняюць кожны кут.
Вокны затканы анучай,
так і кажуць: „ўсюды бруд!“.

другі падпявае:

„Край наш бедны, край наш родны,
Гразь, балота ды пясок!“

Ешчэ іншы плача:

„Не вясёлая старонка
Наша Беларусь,
Людзі: Янка ды Сымонка,
Птушкі: дрозд ды гусь“…

У канцы нехта чуткі з роспаччу крычыць:

„Край ты мой родны,
Як выкляты Богам.“

Супакойцеся, ягомасьці, край наш не такі страшны, не такі сумны, брудны і бедны. Жывой красы ў прыродзе нашаго краю, ў людзях многа, хіба толькі тое сумна, што мы яе падмеціць, падгледзець ня ўмеем.

Я разумею ешчэ (ды і то з нацяжкай) енкі і плачы тых нашых бэлетрыстоў і паэтоў, каторые (цыбуляй хіба крыху паціраючы вочы) плачуць над доляй селяніна, можэ хочучы выказаць не тое, што Янка ці Апанас сядзіць поўпьяны на печы і ў яго гаспадарка няспорыцца, «шнур травой зарастае», у вокнах — «анучы» і «ня мецена хата», а тое, што народ, увесь народ-нація жыве ў цяжкім безпраўным палажэньні, што душа нашаго народу скручэна ланцугамі, і ў  і ў пагардзе, як прыгонніца, як  канае доўгіе векі і ні сканаць, ні жыць ня можэ. То гэтым «паэтам» можна дараваць іхнія нескладные плачы. Але, дзякаваць Богу, ёсць-жэ у нас ужо і імёны, каторые маюць шырокую славу ня толькі у нашай безграматнай і безінтэлігенцкай бацькоўшчыне, а і далёка па за межамі яе. Ад гэтых апошніх мы, чытаючае і думаючае беларускае  ў праве вымагаць чагось для сваей душы, мерыць іхню творчасць меркай эўропэйскай, якую прыкладаюць усе народы на сьвеці да творчасьці сваіх прарокаў. Так,—прарокаў,—бо паэта павінен быць вучыцелем і прарокам свайго народу;  быць судзьдзёй і цьветам душы яго, павінен выяўляць красу свайго народу і краю. Можэ скажуць мне, што апрача гною, пяску, ануч і драздоў у нас німа нічога годнаго ўвагі. Даруйце, ягомасьці—парнасьнікі, але кожны грамадзянін мае права сказаць:—я беларус, я часць народу— карыстаючыся гэтым правам,  ніжэй падпісаны, прылюдна на ўвесь край крычу: Апрача драздоў, ануч, гною і пракляцьця у маей душэ ёсць ешчэ шмат красы, перэд маімі вачамі скрозь краса, жыцьцё, сонцэ, песьні і бязмернае багацьце відаў. Я хачу мець усё гэта ператворэнае ў спэктры калектыўнай нашай душы — ў словах нашых -прарокоў. Мяне цікавіць ня толькі тое, што Янка сядзіць на вузкім шнурочку зямлі, але больш таго, што гэты Янка чуе ў той  калі ён поўнымі грудзямі хапае пах чорнай, парэзанай плугам на скібы зямлі, як яго лянівы мозг варушыцца, калі сахой разрэзае прадзедаўскі курган, што кажа душа прадзедоў, як іхніе косьці збіраюць праўнукі, каб прадаць у фабрыку супэрфосфату?

Маё штодзеннае жыцьцё шэрае, цяжкае і я хачу з вашых твороў навучыцца бачыць каля сябе красу, каторую, я чую, што яна ёсць, але мая душа не так чутка, каб улавіць яе.

Я прывык глядзець на паэта, як на памазанніка Божаго, як на  і дзеля гэтаго рука мая ніколі не памкнулася узяцца за пяро, каб накідаць вершы, бо я ў душы сваей чуюся нягодным гэтаго высокаго імені. Але вы, каторые, пачуваецеся на сілах даць красу, даць мысль, паднімаць і вясьці душы, чаму не выпаўняеце свайго пасланніцтва, чаму маўчыцё, калі забіваюць у душах — незапісаных картах, красу, чаму ня вучыце нас любіць і разумець гоман бору, плеск вады у сонцы, задуму  яснату ўсходоў,—чаму не распаляеця душ нашых пажарам любові, не сыпеця чырвонцаў у жар гэты?

Плакаць і сыпаць славамі сцёртымі, як дробная медзяная манэта, як  і я умею, і гэтаго з мяне годзе, але за вамі, калі вы не апраўдаеця паложэных на вас надзей, народ будзе лічыць доўг і доўг гэты будзе чысьліцца за вамі да веку.

Творы 1913 года
Наша Ніва (кірыліца)