Двойчы прапілі
АСОБЫ

 — пажылы селянін; любіць выпіць.

 — яго жонка.

 — іх дачка, 18 г.

 — сын беднае ўдавы, 20—22 г.

 17 —18 г.

 — 14 — 15 г.

 — іх маці.

 — нежанаты селянін 31—32 г., гультай.

 — языкаты, шэльмаваты селянін,

 — яго жонка.

 — няп’ючы

 — быстры, чарнявы .

 — стары, набожны

 — п’яніца.

 

 — дзеўка, бывалая, гадоў пад 25.

 — арандар, шынкар.

 } дзецюкі з вёскі.

, 16 год — хлопец.

 — дачка Янкеля.

 — яе матка.

Падросткі, сялянскія дзеці і музыкі.

Часць першая

З’ява І
Пералаз і сцежка на падол. З падолу ідзе Іўка з касою і каля пералазу сустракае Хоўру, каторая спявае.

 (чапляючы косу на загарадзі). Ага, папалася, стой! Не пушчу!

 (стоячы з заложанымі рукамі). Не пусціш?.. Што, косіш ужо? Бо мы-то яшчэ не пачыналі.

. Балота крыху падрэзаў — пагода, бач, служыць.

. А бацька ўсё росціць. (Хоча прайці.)

. Не, не пушчу! (Загароджвае рукамі.)

. Ну, пусці!

. Не пушчу, хіба адкупішся.

 (смеючыся, стараецца пералезці). Да ну, годзе табе дурэць.

. Адкупіся!

. Пушчай жа, бо я табе! (Смяецца, стала, падпёршы бораду рукою.)

 (жартуючы). Пусціць?

 (нібы сярдзіта, праз смех). Ну, пушчай жа!

. Зараз. Адкупіся!

. Да чым жа я адкуплюся, калі не маю чым? Пусці, не дурэй!

. Адкупіся!

. Да чым жа бо?!

. А-а! Пэўне, ты не знаеш?

. А пэўне не знаю.

. Адкупіся!

. Ну-у! (Пастаяўшы.) Пусціш?

. Пушчу, адно адкупіся.

. Да чым? Кажы!

. Ой, ты зводніца!

. Чаму? Каго я звяла?

. Мяне са свету звядзеш.

. Цябе? Як?..

. Як, як!.. нязнайка.

. Пусці, мне палотны трэба збіраць.

. Адкупіся!

. Наладзіў: адкупіся да адкупіся!

. Ды няйначай.

. А чым?

. А калі скажу, то адкупішся?

. Або я ведаю!

. Ты адно хлопцаў зводзіць ведаеш!

. Якіх хлопцаў?

. Якіх! Хоць бы і мяне.

. На табе! Як жа я цябе зводжу?

 (адважыўшыся). Вачанятамі карымі.

 (засаромеўшыся). Пусці! Іўка, дальбог, пусці! (Пачакаўшы.) Маці сварыцімецца.

. Адкупіся!

. Да чым жа, бо?

 (сарамліва). Пацалуй!..

 (спусціўшы вочы). Ну... (Пацалаваўшыся, скочыла праз пералаз і, адбегшыся, заспявала):

 

Ой, у полі дымна ды курна,

За туманам свету не відна!

Цёмная ночка наступае.

Едзе казак ды ўздыхае,

Сон галоўку размарае,

Конь к травіцы прыпадае.

 

. . . . (Схавалася.)

 (пазіраючы ўслед). Вот дзяўчына! Усё б, здаецца, за яе аддаў, і жыццё нават... Бяда мне, небагатаму!.. А бацька яе ліхі, ой, ліхі! За беднага не аддасць... (Сеў на пералазе і задумаўся, слухаючы, як яна спявае. Голас Хоўрын чуваць здалёк.)

З’ява II
Ідзе міма Астап і, убачыўшы Іўку, прыпыняецца.

. Ты каго тут пасеш! Ха-ха-ха!' Ага, Хоўрачка там! Ха-ха-ха!

. Ат, дзядзька, усё шуткуеце!

. А можа, не праўда?!

. Так штось... маркотна. Сеў і задумаўся.

. Віляй, віляй хвастом! Знаю, што задумаўся, і ведаю, аб чым. Не бойся, нікому не скажу. А ён ужо і засаромеўся. Што тут за сорам? Са ўсякім бывае; і я быў дзецюком. Знаю, куды вочкі заводзяць.

. Знаеце, то раду дайце!

. Добра сказаць: раду дай. Але са старым трудна рада. Усё ён на багатых квапіцца. (Падумаўшы.) Нікога яшчэ не прасіў?

. Не, дзядзечка! Каго ж, як не вас, маю прасіць?

. То пачакай, спытаем шчасця!

. Ужо я век не забуду...

 (усміхаючыся). Ну, а стог паможаш скідаць?

. О-ей! Я й без таго... абы сказалі.

 (глянуўшы на сцежку). Ну, добра! Але трэба па каня бегчы.

. Паедзеце куды?

 (падаючы руку). Баба сварыцца, што мука ўся,— трэба ў млын даведацца. (Адходзячы.) Ужо другі тыдзень, як завёз...

 (зноў сядае на пералазе). Эх-э-хе!

З’ява ІІІ
 (падходзячы). Ты яшчэ тут? Можа, ізноў выкупляцца скажаш? (Кладзе палотны на загарадзі.)

. Не гневайся, галубка! Бачыш, я сам не свой, галава кругом ідзе, як цябе пабачу. А як не бачу, то душа ные...

. А хіба я вінавата?

. Можа, і не, адно мне здаецца, што ты мяне нарокам баламуціш.

 (маркотна). Так табе не люба?

. Ой, люба, ды і як люба! І балюча разам...

 (павесялеўшы). Чаму так? Што табе баліць?

. Сэрца баліць, душа баліць, і... я і сам не ведаю што...

. Чаму мне нічога не баліць?

. Бо ты любошчаў яшчэ не знаеш.

. А ты знаеш?

. А ўжо ж знаю!

. А я не?

. А бог цябе ведае.

. А чаму ты казаў, што не знаю?

. Бо табе нічога не баліць.

. Чы-то любоў хвароба якая?

. Ат, з табою не згаворышся!

. Вось я бацьку люблю, і мне нічога не баліць; і мамку люблю, і нічога не баліць; і... і... і нічога не баліць.

. І што, і-і! І нічога не сказала.

. А табе ўсё скажы! Трэба іці.

. Ужо са мною, то і пагаварыць не хоча.

. Чаму не? Гавары!

. Ну, то скажы, каго ты любіш?

. Тату, маму...

. Ат, ты ўжо казала! А болей каго?

. Каго? Сёстраў...

. А болей нікога?

. Як-та нікога?!

. А каго ж?

 (прыступіўшы). А ты каго?

. Я?.. я? Ты ведаеш.

. То і я скажу — ты ведаеш.

. Ат!

. Скажы ты, то і я скажу!

. Скажаш? Не смяешся?

 (спаважна, апусціўшы вочы). Скажу!..

. Я... я цябе... цябе кахаю. Жыццё сваё за цябе б аддаў...

. А я цябе...

 (зрадзеўшы). Праўда?! (Абнімае і доўга цалуе.)

 (схамянуўшыся). Пусці! (Вырываецца і, адскочыўшы, вяртаецца па палотны.)

. Хоўра!

. А?

. Чакай крыху!

. Ну?

. Што з намі будзе?

. Або я ведаю... Бог над намі.

. Я ведаю, бог?.. Бацька не аддасць.

. Маму прасіціму, мо заступіцца.

. Ну, ну!..

. Бывай здароў! (Выходзіць.)

 (памаўчаўшы). Вось натура людская: мучышся чалавек, і душа баліць, а так неяк люба... сама мука нават люба. (Пагадаўшы.) Дый дзяўчо ж бо: і да работы першая, і вясёлая, як тая птушачка, і разумная... А вочы? Аж ногі падкошваюцца, калі гляне. Эх! Як жа мне без яе быці?! (Бярэ касу і хоча іці.)

З’ява IV
Выходзіць з боку Наста.

. Іўка, чакай! Куды пайшоў?

 (да сябе). На табе! (Павярнуўшыся.) А што?

 (міргаючы). Хадзем, Янучок! Цяляты паможаш прыгнаць.

. А сама не прыганеш?

. Я адна баюся... хадзем!

. Чаго ты баішся?

 (скалячы зубы). Ат, чаго!.. Хадзем!..

. Другога каго клікні.

. Калі я цябе хочу!..

. Калі ж бо я не твой... А вось Сяргей ідзе — ён маладзейшы.

. Ат, брыда, смаркач!.. Хадзем, будзеш мой!

. Ты Атрыхона ўжо маеш — навошта ж болей?

. Вот сказаў! Куды ён варт, гультаіна той?! Не паможаш?

. Няма часу. Ёсць і без мяне каму.

З’ява V
Падыходзіць Сяргей.

. Ну, помні ж... (Да Сяргея.) Сяргейка, хадзем!

 (ухмыляючыся). Ужо? Яшчэ рана.

. Не рана. Хадзем!..

. Ды куды ж?

. Не пытай, а ідзі.

. А як ты мяне дзе ў нетру завядзеш?

. А ты баішся?

. А хто яго ведае, можа, і страшна.

. Ну, ідзеш?

. Ды куды?

. Ну, на падол. Цяляты памажы прыгнаць!

. У падол цяляты загнаць?

. Дурань! Ідзеш?

. Няхай лепей Атрыхон паможа.

. А ты не?

. Не, не пайду.

. Сапляк дурны! Цьфу!.. (Выходзіць праз пералаз.)

 (Іўку). Касіў?

. Але.

. Балота, знаць?

. А-га.

. А мы заўтра пойдзем.

. А сягоння што рабілі?

. Гумно ўбралі.

. Высахла?

. А ей!

. Ты куды?

. К Юрку.

. То хадзем разам. (Выходзяць.)

Заслона.

Часць другая
Над ліпаю ля таго самага пералазу прысланіўся к загарадзі Пракоп і, маркотны, вычышчае люльку, а злева выбягае Петра.

З’ява І
. Здароў, стары!

. А, здароў! Куды цябе нясе? (Падае руку.)

. Вот іду... Думаю, сустрэну каго, да вось якраз... А ты чаго так панурыўся?

. Бачыш, пасля ўчарашняга неяк чалавек не ў сабе. Стаю і гадаю, з кім бы шкалік раздушыць, а тут якраз і цябе бог панёс.

. Дык і я аб тое ж!..

. Ну, то зайдзі, вазьмі! На грошы!..

 (уходзячы). Няхай, я за свае...

. Хай і так будзе! (Пагадаўшы, да сябе.) Хе-хе-хе! Бяда мне з гэтымі дзяўчатамі! Аднаго вяселля яшчэ не выдыхаў, а тут другое гатуй, а там і трэцяе дарастае.

З’ява ІІ
Падходзіць Міхаль.

. А, Пракоп! Здароў жывеш?

. На здароўе, браце! І ты тут?

. А ўжо ж. Нешта жывот баліць. Знаць, цяжка падняў, ці якое ліха. Заўчора ў млын ездзіў, недзе мяшка няладне падняў. Я такі зразу пачуў, да думаў, так сабе...

 (садзіцца на землю). Сядзем, чы што.

. Што ж? У свята можна і пабалакаць.

 (прыходзіць). А, і ты тут! Добры нюх маеш.

. I я тут. Я думаў, што першы буду, ажна тут ужо цэлую кумпанію застаў.

. Ну, як ся маеш? (Падае руку.)

. Здароў, падскакваю. Балазе, кропель прыдбаў, а то нешта каля пупа варочаецца.

. А кажаш, здароў!

. Як прылажыўся да шыйкі ў пляшцы, то як бачыш здароў стану. Як рукою здыме.

. Ха-ха-ха! Усе, я бачу, адну кволасць маема.

. Няйначай!

. Кволасць, кволасць! Паняволі закволішся, столькі клопату маючы.

. Да пэўне! Кожнаму свой клопат.

. Праўда, чалавеча, праўда! Я дык клопату не абяруся: і пану за вотчыну нясі, і вала трэба купляць, і ў воласць вінават — пазысківаюць. А тут надоечы Атрыхон прыйшоў: будзь сватам, дый годзе!

. Які Атрыхон? Гаркуша?

. А няўжо ж бо хто! Кажа: «Я б мог і багатшу ўзяць, але Хоўра дужа за сэрца пала, так што жыць без яе не магу»,— кажа.

. Чы не пра маю Хоўру байдурыш?

. А няўжо ж бо пра каго! А калі пра тваю, то што?

. Яшчэ чаго!

. Што так? Яно ўжо пара — дзеўка хоць куды!

. Пара-то пара, але не для ўсякага.

. А пэўне, што для кагось аднаго!

. Дык і я ж тое... Кажу яму: «Не лезь! — кажу.— Ён чалавек з норавам, не дасць».

. Хай і не важыцца!

. А можа, як папрасіць хорашанька, то і адпусцішся?

. І не гавары навет, бо загневаюся і пайду.

 (выбіваючы корак і прапіваючы). Ну, маўчу, маўчу! Будзь здароў!

. Пі на здароўе!

 (абціраючы рукавом губы і падаючы Пракопу). Э-э-э!..

. Будзь здароў, Міхалка!

. На здароўе! (Прыняўшы бутэльку.) Чакайце! Я ж закускі з сабою захапіў. (Вымае з верані хлеб, сала ды рэжа.) Ну, каб бог памог вам у вашых клопатах! Каб былі здаровенькі і жылі ў давольсцве!

. Пі здароў!

. На здароўе! Дзякаваць за добрае слово!

. Затым салаўя хваляць, што красна спявае.

. Але вот, як выпіў, так нейнача рукою з-пад сэрца зняло.

. Праўда! Вот так у жываце як бы і асунулася; зразу палегчала. Мабыць, з лёгкае рукі. Ой, клопаты, клопаты! Вось гэтак учора: еду я з млыну, а цемра, цемра, хоч пальцам у вока,— нічога не відна. Неяк мяне папутала што, чы якое ліха: у Раманавага броду не паехаў я ўправа, каля дуба, а паказалася мне дарога, і калесіны, знаць, улева; да як управіў кабылу ў балота, то не мог выбрацца. Аж, дзякаваць богу, як на тое, ішоў Атрыхон, пасвістваючы. Дзякаваць яму — зух хлопец! Я гукнуў на яго, то ён мяне на дарогу як бач вывеў. Каб не ён, то хіба б загінуць мне там прыйшлося б.

. Знаць, пацягнуў добра.

. Якое пацягнуў! Таквеля чарвяка замарыў.

. Да ўжо ж, твайго чарвяка быле-чым не заморыш! Ну, Пракопе, будзь здароў!

. На здароўе! (Прымаючы, к Міхалю.) За здароўе. Каб раі вадзіліся! (Выпівае.) А-а-а! Такі добра нашчыкам выпіць!

. Дзякую за добрае слово!.. Адно штось у мяне не вельмі садзяцца. Вот і ўчора ўцёк; кажуць — Хведару сеў... І квас, здаецца, як трэба, адно клопаты не даюць дагледзець. Вот я ўчора бачыў, у самога іскавалі, ды так іскавалі!..

. Дзе? Можа, на вілаватыя хвоі?

 (убок). Ведама, ведама, часу няма, адно чарвяка пакуль заморыш да за чужымі пабегаеш.

. Не, каля Крывога Дуба.

. Трэба будзе пайсці сягоння паглядзець. А шмат сам улавіў?

. Аднаго толькі, а другі змарнаваўся, папарыліся ў лубцы.

 (насмешліва). То ўсе клопаты вінаваты.

. Ды што ты смяешся! Пэўне, што клопаты! Каб не клопаты, то я б хорашанька дагледзеў яго.

. Можа, лашаня дзе аслядзіў?

. Ты ўсё сваё! Чы мне гэта наўме?

. А хіба цябе не знаюць?

. Добра, што ты хаця знаеш! А сам дрычыну веснавую дзе дзеў?

. Так нешта я таюся?! Янкель забраў!

. Вот добра, нагадалі! У мяне зяць прасіў, каб я лапак напытаў. Чы няма ў цябе, Петра? Грошы не пашкадаваў бы.

. Вот каб уперад з месяц, то я б дастаў, а цяпер — Хомка пісару занёс. Хомка казаў, што земскі рагоў прасіў.

. Я маю два.

. Чакайце! Лапы я дастану, да душы дастану, адно...

. Ну, ну!..

. А рогі парныя?

. То-то, што не! Каб парныя, то я б даў ім мейсца: ляснічаму б занёс.

. А на многа пасынкаў?

. На пяць.

. Ажно трэба паглядзець, бо ў мяне ё адзін на пяць.

. У мяне ё пара на тры пасынкі.

. Што ж калі ты свае папсаваў.

. Чым? Што ў сцену пазаганяў?

. А пэўне, самую красу пасчэсываў? Але вот дапівай!

. Дап’ю, але я думаю яшчэ ўзяці, бо яно палегчыць, то палегчала, адно яшчэ крышку ў жываце штось чуваць.

. Гэта чарвяк гарэлкі просіць.

. Што ж — я гэтаксама не адкажуся. Бяры грошы! (Дастае з каліты.)

. Навошта грошы? Я сам прынясу. (Выходзіць.)

. Нешта Міхаль раздобрыўся — гэта неспраста!

З’ява ІІІ
Прыходзяць Грыц, Барыс, а потым Астап.

. О, яны тутака ўжо і без нас пасядалі! Здаровы, мужчынкі! А я сягоння чуць устаў, галавы не мог узняць.

. З святою нядзелькаю!

, Петра і Міхаль (разам). Здаровы! Спасібог! Просім у кампанію!

. Спасібог! Заранне штось сягоння?

. Дзякаваць! Па праўдзе сказаць, то я чуць жыў... А мо і не зашкодзіць?..

. Паможа, брат, паможа! Табе адразу паможа. Усю кволасць тваю як рукою здыме. Ранняя пташачка зубкі калупае, а позняя вочкі прадзірае.

. Праўда, паможа?

 (паказваючы на Міхаля). Пытай!

. Права слова, паможа, як бач, ачуняе. (Выходзіць.)

 (пашукаўшы ў каліце). На, вазьмі і на маю долю!

 (звяртаецца). Давай! (Выходзіць.)

. А мяне ў кумпанню прымеце?

. Ты не наш!

. Ця-ябе? Не.

. Чаму?

. Бо ты не патрэбны.

. Ты ж не п’еш.

. То што — нечага вам болей будзе.

. Праўда! Што праўда, то праўда!

. Ну, то ўжо сядай, чы што!

. Вот кажы, што ў горадзе чуў? Позна прыехаў?

. А так, што ўжо першыя певуны прапелі. А што наш брат у горадзе пачуе? Адно шум, гоман, і толькі. У лес пойдзеш, то ўсё к табе гаворыць: і пташачка і мошачка. А ў горадзе — адно галава кругом пойдзе, ажно сум бярэ... А ў самога што чуваць? Вяселля яшчэ не ладзіш?

. Дай хоч тое вычухаць! Што табе прыйшло вяселле?

. Так, бо пара, а дзеўка гладкая.

. Э! Чаму бо, абы багаты трапіўся.

. Годзе аб тым гаварыць!

 (скоса пазіраючы). А каб так за Іўка Пахомчыка? Га?.

. За Іўка? Чы ты здурнеў?! Здаецца, і разумны чалавек!

. А што?

. Ведама што: хоч ён і нішто хлопец, і працавіты, ды бедны. А ты з мяне не кпі!

. Бедны, кажаш?..

. Усе пад богам!

З’ява IV
Падыходзіць Атрыхон.

. Здрастуйце, панове! Хлеб-соль!

1Грыц (надпіўшы). Выбачай, што мала пакінуў! Неяк рука здрыганулася...

. Вядома, тваё горла... (П’е.)

. Горла як горла, але нядуж, бачыш, я сягоння. Чуць бутэлькі не ўпусціў...

. Мерку перабраў...

. Мерку, мерку!.. Не павінна — душа, бач, меру знае.

. А як у каго душы няма?

. Што ты, што! Каб у чалавека душы не было?

. То, можа, крывая чы сляпая.

 (сярдуючы). Добра, што твая відушча.

. А твая-то не бачыць?

. На табе! (Паказвае дулю.)

. Ха-ха-ха! А вот такі не даў, сабе забраў.

 (ставіць у сярэдзіне другую бутэльку; выцірае чарку, потым выбівае корак, налівае і прапівае да Пракопа). Будзьце здаровы, дзядзечка! (Тым часам Барыс устае і хрысціцца.) Куды ж вы, дзядзька Барысе?

. У царкву — бач, пара. Хадзем, Петра!

. Хадзем. (Устае.)

. То і я з вамі. (Устае.)

. Выпілі б па чарцы.

. Хай другім разам! (Петра, Астап і Барыс выходзяць.)

 (адыходзячы). Спасібог!

 

1 * Адгэтуль пачынаецца тэкст не апрацаваны — чарнавыя накіды, каторыя трэ было вышукваць з розных месц. Рэдакцыйная заўвага пры першай публікацыі.

З’ява V
Надыходзяць Міхаль з Грыпінаю.

. З нядзелькаю святою! Здаровенькія, мужчынкі, былі? (К Пракопу.) Кумок, чы здаровенек?

Усе. Спасі бог! На здароўе!

. Кума, як можаш? (Падае руку.)

. Жыву дзякаваць богу міленькаму, і святому Юр’ю, і Міколцы святому, і вам здаровенькім. (Рассцілае абрус, кладзе хлеб, сала і каўбасу; Міхаль ставіць гарэлку, рэжа хлеб і сала, ломіць каўбасу.)

. Рэж, дзядзька Міхале! Будзьце здаровы, дзядзечка! (Выпіўшы, налівае Пракопу.)

. На здароўе! Ды і мне, грэшнаму, трэба было б у цэркву пайсці.

. Гэ, яшчэ час! Наш поп дужа не спяшаецца. (Падае Пракопу.)

 (хрысціцца). А вось і звоняць! Маё дзела бабскае, і богу памаліцца не ўспееш.

. Ну, а гарэлку трэба выпіць. Вось і памагатыя йдуць...

З’ява VI
Прыходзяць Васіль і Нічыпар.

Нічыпар. Будзь здароў, Васіль!

Васіль (прыняўшы, да Атрыхона). Ну, зямляк!

. Пі здароў!

. Эй, кумок, ка-аб даў бог у цябе на вяселлі папііваць!

. Але, кумок, але! Вот бы загуляла... (Спявае.)

 

Ідзе кум па саду,

Кума па гароду...

 

. Да-а-йце то-е вы-ыдыхаць.

. Э, што там! Трэба ж аддаць, усё роўна трэба!.. Як трэба, то трэба...

. Праўда, чым скарэй пазбудзеш клопату, дык потьш спакайней будзе. Чым дзеўка маладзей выйдзе, тым лепей,— нечага людскія языкі не абрэшуць... Да вось, хоч бы ваша Хоўра... Чы даўно дзеўкаю стала, а ўжо не пры вас кажучы... Адно не гневайся, кумок!.. Ужо паспелі аббрахаць...

. Як, Хоўру?

. Але, кумок, яе, Хоўру. Да душы, не брашу... Чула я ўжо на сяле, што гэты галадранец, Пахомчык, каля яе завіхаецца...

. Пахомчык, кажаш? Га, Іўка?! Га! Не даждаць яму! Ён мне дачку ганьбіць будзе?! Я яму пакажу! Ды ты брэшаш?

. Да душы, праўда! Вот каб я так вас, здаровенькіх, аглядала! Каб мне скрозь пекла праваліцца, калі брашу!..

. Слухай ты, Пракопка! Слухай! Аддай ты дзеўку за гэтага малайца. (Паказвае на Атрыхона.) Не будзеш каяцца, не будзеш!..

. Пакінь, кажу, гаварыць! (Як да сябе.) За Марку... во, за Марку аддам...

. Ну, калі за Марку можна, то Атрыхон што? Атрыхон горшы? Гэта ты не ведаеш...

. Але, але Атрыхон! І чым не маладзец? І стан высокі і ліцом гладкі!..

. Пакінь, кажу! Дай мне гаварыць, не тваё тут дзела! Пракоп болей за цябе ведае.

. Бачыш: Атрыхон нішто, няма чаго казаць, але Марка — працавіты хлопец і чы не будзе багатшы?..

. Якое там у іх багацце?!

. Ты маўчы!.. Што да багацця, то яны нараўне, адно Атрыхон галаву лепшую мае. Дармо, што той працуе. За ім і маладзіца з працы счарнее. О! а гэты, хоч і лягчэй робіць, да ён галавою лепш пражыве, як той рукамі. За ім і маладзіцы вальготна будзе...

. Яно, яно-то так!.. пра яго (ціха) людзі блага гавораць.

. Гавораць, гавораць! Хай гавораць. А што ён табе зрабіў?

. Што зрабіў? Нічога мне...

. Э, што там пераліваць! Падумай, пашкадуеш! А Атрыхон... Калі мяне Атрыхон папросіць хо-ораша,— сватам буду... А ты, бач, калі зяцю лапы патрэбны,— дастану, права слова дастану, ну слухай: дастану!

. Што хочаш заплачу, заплачу, ну!

. Дастану, помні!.. А Атрыхон маладзец...

. Я ж не даю ганьбы. Я толькі так.

 (абнімае). Помні...

Заслона.

Часць трэцяя

З’ява І
Карчма. Янкель за прылаўкам. Роха каля буфета шые. Са двое сялян кураць люлькі. Уваходзяць Атрыхон, Пракоп і Міхаль.

. Янкель, піва!

. Шмат?

. Палічы — па пары на брата.

. Ураз будзе і піва! (Выходзіць.)

 (седзячы за сталом, Пракопу). Во сюды сядайце!

 (мацаючы па кішэнях). А бадай яе.

. Што? Люлькі няма?

. Але, каб яна выхварала,— ізноў згубіў.

. Шукайце за пазухаю!

. А, бач, е!.. Ты няйнача штось знаеш?

. А ўжо ж знаю!..

 (уваходзіць). Маеце і піво!.. Так, шэсць...

. А ўжо ж, так!

. Але я папрашу грошы цяпер, а то сягоння святы дзень — можна забыцца.

. А колькі табе?

. Нямножка: чатыры злоты.

. Гэта пачом?

. Па грыўні — просты рахунак.

. То, значыць, шэсцьдзесят капеек. Маеш! Дай рэшты! (Дае рубля.)

 (ідзе за прылавак; пакапаўшыся ў шуфлядзе, прыносіць і кладзе перад Атрыхонам рэшту). О, так: лепей, а то голаву адураць. (Тым часам жыдовачка ставіць шклянкі, а Янкель адкаркоўвае піва.)

. Колькі тут?

. Дзве саракоўкі. Чы не бачыш?!

. А, ага! Верна!.. Ну, пеце, дзядзечка,— добрае піво! (Цмокае.)

 (ідзе да прылаўку, бярэ 10 папярос, а потым варачаецца і кажа Пракопу). А, добра, халодненькае! (Выпіваюць і закурваюць: Пракоп люльку, а Міхаль з Атрыхонам папяросы.)

. Можа, дзядзечка, папяросу?

. Не, я ўжо прывык да свае.

 (выпіўшы другую шклянку і пусціўшы хмару дыму):

 

І малыш трашчыць.

І вада плюшчыць,

А кум да кумы судака ташчыць...

 

. Пакінь!

. Што пакінь? А табе што?!

. Пакінь, кажу, а не — як хочаш!

. Ну, ну, выбачай! Я толькі так...

. Сядзі і знай!.. Ну, што, сват, прыходзіць сягоння з гарэлкаю?

. То... то, бачыш, я й сам не ведаю.

. Дзядзечка, будзь бацькам! (Хоча ў руку пацалаваць.)

. Да ну, ну, пакінь! (З сяней пазіраюць Хоўра і дзяўчаты.)

. Ну, так хто ж ведае? Кажы ўжо, чы што? (Пачакаўшы.) Ну, прыходзіць?

 (скрабучы за вухам). Э!.. то прыходзь, чы што.

З’ява ІІ
Уваходзяць Астап, Петра, а за імі дзяўчаты.

. Так вось дзе ён, а яго дома шукаюць!.. (К Петру.) А ты знай сваё. Вось набраўся!..

. А, і Хімачка тут!.. А, Хоўрачка!.. (Падбягае.) Хадзем, піва вып’ем; тут і бацька наш.

. Адчапіся! Не хачу! Хадзем, Хіма! (Выходзяць.)

. Так?! (К сабе.) Я табе прытру рогі! Вульяна, хадзі ты!

Вульяна (выбягаючы за другімі дзяўчатамі). Чакай, зараз! Хі-хі-хі!

. Іш вы, прокляць! Згаварыліся...

. Пакінь іх там, Атрыхон! Ведама, козы... Хадзі лепей выпі!

 (узяўшыся ў бокі і выбрыкваючы нагамі):

 

І піць будзем,

І гуляць будзем,

А смерць... (ікае) Ух, я!

Чарнабровая мая!

 

 (узяўшы паўкварты, даліў у піва Міхалю і дацадзіўшы сабе ў Атрыхонаву шклянку). Ну, Міхалка, вып’ем!.. Янкель, дай пару! (Падпяваюць патроху.)

 (падаючы і адкаркуючы). А грошы цяпер ці потым?

. Можна і цяпер. (Плаціць.)

 (паказваючы на Атрыхона). Бач яго, бач,— напіўся!.. Ну, здароў будзь, Астапе! (Надпівае.) Астап! А, Астап!

. Чаго ты?

. Ты мне спрыяеш?

. Я нікому зла не зычу.

. Але мне чы спрыяеш?

. Чаго ты прывязаўся?! Ну, спрыяю, ну?

. Давай пацалуемся!

 (усміхаецца). Ну, што ж, давай! (Цалуюцца.)

. А я гад... гад! Непатрэбны гад... Ведаеш?

. Ну?

. Я ж... я цябе хацеў падвесці, ды не ўдалося. Ну, выбачай. Астапка! Ну... (Тым часам Атрыхон падышоў, кінуў шапку, сеў, паспытаў піва, паглядзеў на чобаты ды стаў закурваць, плюючы перад сабою. Пракоп ківаецца, смокчачы патухшую люльку.)

 (к Міхалю). Бог няхай выбачае!

 (схамянуўшыся). Ды што я гэта!

. Што-о? Дачку прапіваеш!

. Як? прапіваю? сваё дзіця?!

. Да ужо ж!

. Не, брэ-эшаш, гад! Каму я прапіваю?!

. Пабачым яшчэ! (Да Атрыхона.)

 (усхапіўшыся). Мая Хоўра, мая! І Наста... была...

. Твая, твая!.. Не захочу, то не твая.

. Хто не захоча? Нешта яе пытаецца?!

. Маўчы, дурань, а то...

. Ты сам дурань!

. Як? Ты?!! (Усхапіўся.)

 (садзячы яго). Маўчы, Міхале! Дай пакой п’янаму!

. П’янаму, п’я-я-наму! А, а як ён смее?!

. Заўтра парахуецеся!.. А ты, Атрыхон, ідзі лепей на сяло з дзяўчатамі пагуляці.

. На сяло? А што каму да таго?!

. Нікому нічога, адно сварыцца не варта.

. А што ён мяне дурнем... (Ікае.) Ён сам ду... (Ікае.)

 

Эх, чух, чух чумандра!

Чумандрыха малада!

 

Эх, Наста мая!.. А дзе я шапку дзеў?

 (падняў шапку і надзяваючы яму). На, на, твая сапка!

. Ага... гм... (Садзіцца і мармыча.)

. Адзін прапіў, і другі прапіў, а хто карыстаціме?!

. Ат, пакінь! Ужо ён і шуткаваць!..

. Я прапіў? я?! Гэта той накпіў... З мяне накпіў, злодзей! Дзе ён, той злодзей?

. Чаго ты? Успакойся! Сілай ніхто не возьме. А што п'яны сказаў... Да і ён п’яны... Адрачэцца.

. І ён ужо прапіў!

. Дайце рады, людцы добрыя!

. Вот праспіся, то пагаворым. (Падміргівае Петру на Атрыхона.)

. Атрыхон, а Атрыхон!

. Га-а?

. Чы то праўда, што Наста, кажуць, замуж ідзе?

. Наста? за каго?!

. Кажуць, Раман Патапаў... Сягоння з гарэлкаю пойдуць.

. Як? Раман?! Наста!.. (Ідзе к дзверам.)

. Чакай, куды ты? А з Хоўраю як? Хаха-ха!..

. А ну вас к бесу! (Выбягае.)

. Ну, бачыце, і прапіў. Што, не праўду я сказаў?

. Ведама, прапіў.

. Што прапіў? Хто?

. А вот бачыш: ты прапіў дачку...

 (замахаўшы рукамі). Маўчы, маўчы! Гэта мяне Міхаль адурыў, каб ён выхвараў!..

. Дай сказаць! Ты прапіў Хоўру Атрыхону, а Атрыхон прапіў яе другому і сам уцёк...

. Як, маю дачку?! Роднае дзіця мне?!

. Бачыш, гарэлка да дабра ніколі не давядзе.

. Але ўспакойся: той, каму Атрыхон Хоўру прапіў, не лайдак які, і Хоўра рада за яго пайсці. Адно ты не мяшай, то і сам будзеш рад.

. Так ужо райце, як лепей! За гэтымі клопатамі чалавек здурнее саўсім...

. Адно слухай нас, то будзе добра.

. Атрыхон прапіў Хоўру Іўку Пахомчыку.

. Іўку?.. Чаму ж я яго не бачыў тутака?

. Іўка, бачыш, нас прасіў выкупіць у гэтага лайдака Хоўру. А то, кажа, гэтакі чорт будзе такую красную дзяўчыну глуміць.

. Я ж... я ж за Марку хацеў яе аддаць... Той багаты...

. А што ты ведаеш, хто будзе багацейшы?! Бацька-то Маркаў багат — ні слова, а як Марка тым багаццем пакіруе, то яшчэ немаведама. А гэты — гэты сам багацце прыдбае, бо рукі мае і галаву добрую, і да таго — граматны. Дай мы на то, і Марку ганьбы няма, адно гадаваўся ў раскошы і няграматны. Так хто яго ведае, які ён будзе.

. Я б такога Іўка на двох Маркаў не памяняў бы!

. Рабеце, як леп-ей!..

З’ява ІІІ
Уваходзіць Арына.

. А-а ты, валацуга! П’яніца ты!.. Я думала, ён у царкву пайшоў, а ён валочыцца па шынкох! Лайдак ты! Роднае дзіця прапіваць?.. Катора пара, а яго — як няма, так няма... А ён дзіцятка роднае прапівае! Вось чаго я прыждалася на старасці! Дзявочу душу загубіць хоча. Грэшнік ты акаянны! Яшчэ знайшоў каму, канаводу гэтаму?! Каб не Хоўра, то б і не ведала, дзе і шукаць гэтага...

. Цётка, цётка, успакойцеся! Нікога ён не прапіў. Вот выпілі трохі з Міхалем, дый годзе...

. Якое! Што ён маніць будзе?! Мне ж Хоўра казала... Ад слёз свету цяпер, бедная, не бачыць. Як прыбегла, так і рынулася сярод хаты... Бацька, кажа, Атрыхону мяне прапіў... Павешуся, кажа, або ўтаплюся... А ён маніць!..

. А дзе ж той Атрыхон, калі так?

 (азіраецца). Дзе?.. Або я ведаю!..

. Так вот, цётка,— забірай ты свайго дзеда і ўлажы спаць яго. Няхай праспіцца, бо ўвечары мы ад Іўкі з гарэлкаю прыйдзем. Чуеш, цётка?

. Чую, чую, да ўсё маніш?..

. Да душы, не маню!

. Не, не маніць. Чакай, цётка, нас!

. Ах, вы, гады вы! Адно мяне напалохалі (смяецца) і дзяўчыну дурную. Вот вісусы, а ўжо сталыя гаспадары! Каб вас воўк не еў, мае галубчыкі!..

. Так напой ты яго квасам, і няхай праспіцца добра!

. І пільнуй, каб зноў у добрую кумпанню не патрапіў! (Арына забірае Пракопа і выходзіць.)

. Лю-юлька... Дзе люль... люлька?

 (узяўшы з лавы). На, смакчы ты, небажатка старое!

 (усхапіўшыся). Куды ты, Пракоп? І я іду...

. Хай спаць ідзе! Табе туды нечага!..

. Я... я ж... сватам...

. Ужо па ўсім! Позненька, браце, пралупіўся!..

. Ужо і Атрыхон Хоўру прапіць паспеў.

. То... то як жа цяпер?.. Як?.. А дзе ж Атрыхоо... хон?

. Пайшоў у сваты да Насты.

. Што?.. Хіба ашалеў?!.

. Ды вы ўсе ад гэтае гары пашалелі!

. Ён ужо святы! Табе не прытраплялася? гм... Накпіў... гм... (Садзіцца і, узлёгшы на стол, засыпае.)

 (к Астапу). Я не кажу... траплялася. Часам пры дзеле, то і нехаця мусіш...

. Ну, ведама,— гэтак піць, як яны, чуць не кожны дзень заліваюцца, то згуба адна, чыстая згуба! Мала таго, што дабро прапівае, але — куды ж тагды чалавек варт?!

. Але каб гэтае гары не было, то лепей было б.

. Тагды б іншую замароку знайшлі. Даўней, кажуць, мяды сыцілі, брагу варылі, а цяпер усё пазабывалі.

. Я чуў, што ў Гродзеншчыне дзе каторыя сёлы зарок далі і манаполькі пазакрывалі.

. Ну, у нас гэта не скора будзе! Там, можа, маюць іншы які трунак?

. Чы то канечне ўпівацца?

. Яно-то і не канечне, ды людзі, бач, людзі. Ды во, хоч бы і я... Часам пойдзе такая часіна, што мушу, здаецца, загуляць, адно на павадку сябе трымаю, бо знаю сваю натуру. Як разгуляюся, то гатоў ліха натварыць і сабе і другім.

. Вота ж то! Неяк цесна чалавеку на свеце. Хочацца слабоды, шыру, размаху, а тут няма. Так слабейшыя і заліваюць сабе памяць гарэлкаю.

. Вот, вот! Выняў у мяне слова з губ, што цесна... Часам, як прыступіць, так сам не ведаеш, што з сабою пачаць. Здаецца, кудысь ляцеў бы, біўся, ламаў бы ўсё... Не, лепей не гаварым аб гэтым, а то страшна, каб павадок не парваўся, а то тагды або ўшчыт нап’юся, або нагармідару.

. Дзяржыся, браце!.. Многа раёў сяголета ўлавіў?

. Не лішняе. З пятнанцацёра ўлавіў.

. Ну, то чаго ж! Яшчэ дагэтуль сяголета і багатшыя за цябе земцы болей не пасаджалі.

. Яно-то так! Але вось аб’ездчык казаў надоечы, што некаторыя стойлы трэба будзе апрастаць. Купцы валяць, кажа, будуць.

. Праўда? О, то не цікава. Бадай іх пярун, з гэтымі купцамі! Шмат пчол памарнуецца.

. А чы даўно-то ўся пушча наша была? Не зналі мы нікога; дзе хацелі, пасвілі, дзе хацелі, стойлы займалі і звера білі, і баравое, і ўсё наша,— а цяпер?.. Такому ж лапатніку, як сам, кланяйся, бо ён ляснік,— мае волю. А аб’ездчык, а ляснічы? Ад самога адміністратара, то хоць хіба пад землю лезь. Строгасць... За ўсё плаці: і за пашу, і за вотчыну, за баравое; а стрэльбы не дзяржы, пугавейца не выраж, не то, што шаста высеч; а за лужок паршывенькі, то і шкуру злупяць... І ўсе на вачах гэтыя перамены сталі...

. Было, да сплыло — мала што калі было! Бач яго — пан; яго пушча! Ха-ха-ха! Маўчы з ціхатою, знай, і — толькі!.. Вот трэба было б у лес прайці, да каб не запазніцца. Гэта ж сватаўство сягоння маема.

. Так мы толькі на Глынную Граду збегаем, то якраз к дзелу паспеем.

. Ну, то хадзем! (Выходзяць.)

1910 г.

П’есы Каруся Каганца
Творы 1910 года