У «палоне» паэзіі Якуба Коласа
Па-за асабістым жыццём чалавека бываюць на свеце факты, 
жыццёвыя праявы, якія на некаторых людзей маюць асаблівы і 
рашучы ўплыў, якія трымаюць яго як бы ў палоне і якія як бы 
заварожваюць псіхіку чалавека праз усё яго жыццё.

Бываюць такжа і ў асабістым жыцці чалавека здарэнні, аб якіх 
ён ніколі не забываецца, якія жывы і вечны след пакідаюць на яго 
душы. Мінаюць гады, мінае і змяняецца з імі жыццё чалавека, 
a гэтыя здарэнні, як жывая пячаць, астаюцца нязменнымі і 
непарушнымі. Больш таго — гэтыя здарэнні асаблівую яшчэ 
праяўляюць дзейнасць у душы чалавека — успаміны аб іх 
твораць у нас усцяж нешта новае, лучаць мінуўшчыну з 
сучаснасцю, узбагачаюць псіхічнае жыццё наша.

У маім жыцці, калі яго разглядаць з пункту беларускай 
адраджэнска-вызвольнай ідэі, асаблівым, аб’ектыўным і 
суб’ектыўным фактам, ад пачатку аж да сяння, ёсць вылучнае і 
рашучае дзеянне літаратурна-мастацкага творства Якуба Коласа 
на маю псіхіку і маё з ім асабістае спатканне.

У 1910 годзе я ўступіў у Віленскую духоўную каталіцкую 
семінарыю. Агулам кажучы, быў я ўжо сведамым беларусам. 
Сведамасць, аднак, гэта была яшчэ дужа сырая, неглыбокая, 
нявыканчаная. Праўда, проціўставіцца польскай нацыянальнасці, 
нягледзячы на атмасферу польскага каталіцтва, у якім я гадаваўся, 
надзіва і для мяне самога, удалося мне лёгка. Жыццё, аднак, праз 
увесь час майго юнацтва ўсцяж стаўляла прада мною спакусы, 
што накіроўвалі мяне ў бок польскасці. Але нямнога трэба было 
мне змагання з імі, каб астацца верным беларускай стыхіі. Крыху 
інакш справа выглядала з расейшчынай. Прабыўшы ад 1905 да 
1909 года ў расейскай гарадской школе ў Ашмяне, я пачынаў  звыкацца з казённай навукай, што рускі народ дзеліцца на тры 
пададдзелы: на велікарусаў, маларусаў і беларусаў, і што я дзеля 
гэтага сапраўды беларус, але што мая гэта нацыя не самастойная, 
a ёсць толькі часткай агульнарускай нацыі. «Беларуская Дудка» 
Багушэвіча, асабліва яго прадмова да яе, упорыстыя, часта аж 
да забыцця аб усім іншым, студыі і з гэтага боку дапамаглі мне 
мінуць небяспеку і абедзвюма нагамі цвёрда стаць на беларускі 
шлях. Гэтак нацыянальна скрысталізаваўся я ў першых двух 
гадах маёй навукі ў семінарыі ў 1910–11 гадах. Далейшае 
шліфаванне і развіванне маёй беларускай сведамасці і ідэалогіі 
адбывалася асаблівым спосабам пад уплывам паэзіі Коласа.

Ад восені 1906 года ў Вільні выходзіла «Наша ніва». Тайком 
ад улады семінарысты даставалі яе і чыталі. Найбольшае на 
мяне ў гэтым часопісе рабілі ўражанне вершы Коласа. Высока 
мастацкія і адначасна фатаграфічна праўдзівыя малюнкі 
беларускай прыроды і беларускага быту, глыбока-спакойныя 
і поўныя безгранічнай любові да ўсяго гэтага настроі паэзіі 
Коласа, змушалі біцца ў такт з ёй маё сэрца, выклікалі ў мяне 
нейкую дагэтуль няведамую любоў да Беларусі і беларускага 
народа і парывалі ў краіну лепшага, ідэальнага беларускага свету. 
І іншыя семінарысты беларусы дазнавалі падобнага ўражання 
ад паэзіі Коласа. Больш таго — нават рашучыя нашы праціўнікі, 
слухаючы ці чытаючы Коласа паэзію, задумваліся, псіхічна 
разаружваліся і мякчэлі ў сваім упорстве і нянавісці да справы 
беларускага адраджэння.

Але не толькі праз яго паэзію ў «Нашай ніве» пазнаў я Коласа, 
які ўзяў у «палон» душу маю. Час ад часу ўдавалася бываць у 
рэдакцыі «Нашай нівы». Адзін раз, здаецца, у 1911 г., падчас 
такіх адведзінаў гэтай рэдакцыі, якая мясцілася ці на Віленскай 
20, ці на Завальнай, 7 у Вільні, я спаткаў Івана Луцкевіча і 
Вацлава Ластоўскага. З імі знаўся я ўжо добра. Але апрача іх 
быў там чалавек, якога я спаткаў першы раз. Сядзеў ён у кутку 
пад акном маўкліва і задуменна, уважна прыглядаючыся да 
мяне. Якое ж маё было здзіўленне і радасць, калі Іван Луцкевіч 
падвёў мяне да гэтага незнаёмага і сказаў: «Будзьце знаёмы, 
гэта беларускі паэт Якуб Колас». Радасці маёй не было канца. 
Я глыбока быў узварушаны. Хацеў нешта Коласу сказаць 
прыемнае, але нічога не выйшла. Колас не быў словаахвотлівым, 
уважна і пытальна глядзеў на мяне і маўчаў. Відзячы наш клопат, 
Іван Луцкевіч бліжэй тлумачыў, хто я такі, і адначасна паказваў 
нам старадаўнія беларускія забыткі, сабраныя ім для беларускага 
музея. Прамовіў і Колас. Цешыўся, што я стаў на беларускі  шлях і жадаў вытрываласці. Мне ж толькі гэтага і трэба было. 
Чытаючы паэзію Коласа, мне часамі прыходзілі сумнівы, што 
гэта, можа, паэзія і толькі, што, можа, і сам Колас у сапраўднасці 
інакш глядзіць на свет. Асабістае спатканне, як змору, развеяла 
ўсякія сумнівы, усякія чорныя думкі.

Гэта было маё адзінае спатканне з Коласам, якое ў памяці, 
аднак, маёй асталося назаўсёды. Здаецца мне, што Колас тады, 
гледзячы на мяне, як бы пытаўся: няўжо ж ты вытрываеш у 
беларускай стыхіі, няўжо ж ты выпутаешся з чужых цянётаў і 
сапраўды пойдзеш па беларускім шляху? тым часам для мяне 
ўжо тады не было ніякіх у гэтай справе сумніваў. Колас і яго 
паэзія даканалі ў гэтай справе ў душы маёй рэшты. Было гэта 
25 гадоў таму, a помніцца як сёння.

Асабістае спатканне маё з Якубам Коласам яшчэ больш 
узмацавала дзейнасць ягонай на мяне паэзіі, якая назаўсёды 
асталася «дамай» майго сэрца. Калі выйшаў у свет друкам 
зборнік яго вершаў «Песні жальбы», я з імі ўжо не расставаўся 
ніколі. Пасля семінарыі, апынуўшыся на студыях у Духоўнай 
акадэміі ў цяперашнім Ленінградзе, a тады яшчэ Пецярбургу, a 
пасля Петраградзе, я далей знаходзіўся пад рашучым уплывам 
чараў паэзіі Коласа, далей не расстаючыся з «Песнямі жальбы» 
і прагавіта прачытваючы па некалькі разоў такжа вершы Коласа, 
што друкаваліся ў тагачасных беларускіх часопісах, асабліва 
паэму «Новая зямля», фрагменты якой друкаваліся на пачатку 
рэвалюцыі ў беларускіх газетах, што выходзілі тады ў Менску.

Лацінская пагаворка кажа: «Bonum dіffusіvum est» — гэта 
знача, што яно з натуры сваёй імкнецца да таго, каб удзяліцца 
каму. У акадэміі існаваў гурток беларускіх студэнтаў. Такі ж 
у тым жа Петраградзе існаваў гурток беларусаў у семінарыі. 
Адзін гурток з другім былі ў кантакце. Удавалася нават часамі 
прабірацца з семінарыі ў акадэмію на ўзаемныя нарады і 
нават часам наладжваць рэфераты. З такім рэфератам быў я 
ў семінарыстаў 31.ІІІ.1918 г.,за пару месяцаў да аканчальнага 
майго выезду з Петраграду. І дзіўная рэч. Тэма майго рэферата 
была гэткая: «Якуб Колас і яго паэзія». Сёння знаходжу ў 
сваім архіве гэты рэферат і вось што між іншым у ім чытаю. 
«Прыемна быць разам, жыць супольна людзям, у каторых адны 
думкі, адны жаданні, сэрца каторых б’ецца ў адзін тон і адна іх 
ажыўляе душа... Я, можа, думаеце, што гэта няпраўда, што я з 
фантазіі такую думку выснаваў? Не. Вось чатыры гады мінае, 
як я тут у Петраградзе, і праз усе гэтыя гады ў вашых асобах 
і ўва ўсіх тых, што мяне апярэдзілі, я знаходжу пацвярджэнне  сваіх думак. Бо як жа! Падчас сумнага настрою душы, падчас 
цяжкога духовага перажывання, падчас завірухі ў сэрцы, — 
мы адны другіх найлепш разумелі, мы, у каторых супольная 
ідэя. Дык вось сёння, у час майго з вамі развітання, хацелася 
б з вамі, браточкі, яшчэ раз, раз апошні, пагаварыць шчыра, ад 
сэрца. Але хто ж раскалыша гэта сэрца, хто яго струны паруша, 
каб яшчэ жывей і больш суладна яны зайгралі? Я калі жаданні 
нашы споўняцца, дык хто ж утрымае тон гэтай музыкі на адной 
вышыні, на адной роўнай, не фальшывай ноце? Загаловак тэмы 
вам адкажа. Зробіць гэта той, хто як вецер у асеннюю цёмную 
ноч жаласна плача ў пушчы-Беларусі, галосячы над народа 
сконам, хто як родная маці над калыскай дзіцяці свайго бяссонна 
ночку каратае, пяець аб долі-нядолі свайго роднага народа, 
яго будучыню гадае, хто сам жывой ёсць Беларусяй, люстрам 
пакутнага жыцця яе, той, хто будучы вучыцелем-народнікам 
шмат і вельмі шмат супольнага мае з намі... Зробіць гэта 
паэтычная думка аб пакутнай Беларусі, аб долі-нядолі дзетак 
яе... паэтычная думка таго, каму імя Якуб Колас...»

І далей, аж да сёння, паэзія Коласа мела і мае на мяне 
асаблівую, вылучную дзейнасць. У 1918 і 1919 гг. прыйшлося 
мне за беларускую справу пабываць за рубяжамі этнаграфічнай 
Беларусі аж у Драгічыне над Бугам, куды мяне саслала 
мая духоўная ўлада. І тут нішто так мяне не цешыла, не 
падтрымлівала на духу, як паэзія Коласа, вершы якога заўсёды 
меў я пры сабе і чытаў іх па некалькі разоў, разводзячы тугу па 
Бацькаўшчыне і забываючыся аб дазнанай крыўдзе. І цяпер, 
у хвіліну сумніваў і духовай прастрацыі, у хвіліны духовай 
знямогі, паэзія Коласа прыводзіць мяне да раўнавагі, супакойвае, 
улівае новыя сілы і варочае веру ў здзяйсненне вялікага нашага 
ідэалу — адраджэння і вызвалення беларускага народа.

«Ой вы, дарожанькі людскія, пуцінкі вузкія, крывыя!.. 
Прасторны шлях! калі ж, калі ты закрасуеш на зямлі і злучыш 
нашы ўсе дарогі?» — пытае Колас, канчаючы сваю паэму «Новая 
зямля».

Прасторны беларускі шлях ужо красуе, ужо злучаюцца 
нашыя дарогі ў тваіх песнях, у тваёй паэзіі, Вялікі Пясняр наш, 
і, пакрысе, у рэальнасці.

Вышэйсказанае няхай будзе маім скромным лаўровым 
лістком у вянок на галаву Вялікага Беларускага Народнага Песняра з нагоды 30-годдзя мастацка-літаратурнага Яго творства. 

Творы пра Якуба Коласа
Творы 1919 года