Слоўца аб уніі
Свет хрысціянскі, апрача навукі Хрыстусовай, развіваўся 
пад уплывам дзвюх старадаўніх культур грэцкага і (р)ымскага 
народаў. Народы Еўропы ў жыцці сваім рэлігійна-грамадзянскім 
бралі асновы з крыніцы грэцкасці або лацінства, іначай Усходу 
або Заходу.Тварыліся вось дзве формы рэлігійныя — абрады: форма грэцкая (усходняя) і форма лацінская (заходняя). 
З народаў славянскіх толькі чэхі, а за імі палякі, адразу падпалі 
пад уплывы Захаду. Іншыя славяне развівалі свой рэлігійны 
светагляд пад вызначным уплывам Усходу.

Беларусь паложана ў самай сярэдзіне Еўропы, знайшлася 
якраз на граніцы гэтых абодвух уплываў, вось і на жыцці яе 
рэлігійным адбіваюцца выразліва абедзве культуры. З Захаду 
ціснуліся да нас установы з Польшчы, з Усходу з Расеі, якая 
ўзяла на сябе спадак візантыйскай імперыі. Дзякуючы гэтым 
дваякім навевам на Беларусь, народ наш не мог так лёгка 
ўтварыць адналітнага суцэльнага светагляду рэлігійнага, як 
іншыя. З аднаго боку ішоў сюды лацінізм, з другога праваслаўе. 
У абапольным змаганні два гэтыя кірункі раз’ядналі наш народ 
пад узглядам рэлігійным, пасеялі сваркі. Аж народ, баронячыся прад чужой сілай, вытварыў новы светагляд — супольны 
каталіцызм — адзін па веры — розны у формах і абрадах. Гэта 
злучэнне ў адной веры, хоць у розных абрадах,наш русняк назваў 
Уніяй, або аб’яднаннем рэлігійным. Трэба прыдаць, што над 
гэтай Уніяй (Спалучэннем) працавалі тако ж і ўкраінцы. вось 
такім парадкам Унія стаецца: Верай Народнай Русінаў, самой 
прыродай размешчаных міжы ўплывамі абедзвюх культур: 
усходняй і заходняй. Так не дзівіцеся ж, людцы, што ў нашых 
часах, калі пачуўся клік: Незалежная Беларусь — адначасна 
ў грудзях рэлігійнага чалавека заварушылася сэрца на думку 
аб еднасці рэлігійнай праз Унію. Ідэал наш гэта: аб’яднанне 
лацінскіх беларусаў з грэцкімі праз адзін светагляд рэлігійны. 
Адна вера: розныя абрады. Адна душа: розныя формы. Адзін 
народ беларускі са сваім таемным, славянскім містыцызмам. 
Пры чым жа тут маскоўшчына або польшчына?.. 

Канчаючы нашае «слоўца» аб Уніі, паставім вось гэтыя 
агульныя думкі, як выснаў з усяго сказанага: 

1. Унія — гэта вера Народная русінаў: так беларусаў як 
украінцаў прыродай самой паложаных між Усходам і Захадам. 

2. Ані Польшча, ані Расея не створаць рэлігійнага спалучэння, бо адным і другім яно не на руку. Яго вытварыў русін, 
баронячыся з аднаго боку ад уплыву Усходу, а з другога ад 
уплыву з Заходу.

3. Беларусы, творачы светагляд адзін у рэлігійнай навуцы, 
расходзяцца ў абрадах. Але гэта еднасці іх не парушае, бо яны 
разумеюць, што і Царква і Касцёл — усё роўна, абы толькі быць 
па веры «аднаго сэрца і душы». 

Казімір Сваяк
Уніяцтва