Крыўскія школы XVI і XVII ст. ст.
КРЫЎСКІЯ ШКОЛЫ XVI І XVII СТ. СТ. Аб школьніцтне да
XVI ст. на крыўскіх землях мы мала ведаем, хоць в. кн. Літоўскае аболуговалася вялікім лікам граматных урадоўцаў, між якімі сустрачаем людзей не малой асьветы, а характар і зьмест дайшоўшых да нашых часаў цэлых архіваў дакумантаў паказуюць высокае разьвіцьцё каліграфічнага (красопіснага) умецтва і веданьня, немаль ўсеагульна, краёвага права і гісторыі. Праўдападобпа, асьветнай працай займаліся манастыры. Даволі многа сьведчань захавалася ў нас аб школах у другой палавіне XVI ст., калі іх пачалі рэгістраваць у дзяржаўвых установах. У ліку рэгістраваных школ ведамы:

, заложаная стараньнем Жыгімонта-Аўгуста ў Вильні пры Сьвята-Янскім касьцеле, ў 1866 годзе. Школа гэта была пад кіравецтвам Пятра Розьюша. Выкладалася ў школе права дзяржаўнае, майборскае і саскае. Дзяржаўнае права в. кн Літоўскага (Статут), земскія прывілеі і констытуціі, напісаныя ў крыўскай мове, выкладаліся ў апошняй Грабоўскім. Школа мела даволі лічэбны склад слухачоў і некалькі прафэсароў, у якіх было па некалькі памочнікаў. Гэтая школа права была Баторым перададзена езуітам, якія ператварылі яе ў Акадомію.

 была заснава ў пачатках XVI ст, і пацьверджана каралеўскім прывілеям у 1588 годзе. Належала да слаўнейшых краёвых школ і конкуравала з віленскай і полацкай езуіцкімі акадэміямі. Неафіціяльна была называна „рускай акадэміяй“. Сярод вучыцялёў гэтай школы ў канцы XVI і XVII ст. сустрачаем  імёны краёвых культурных дзеячоў, ў ліну іх был: Лаўрын Зызані, крыўскі пісьменнік і аўтор славянска-крыўскай граматыкі; Кірыла Лукарыс, грэк, пазьней Іерузалімскі, а ўрэшце, Константынопальскі патрыарх; Кірыла Транквіліон, Мялеці Сматрыцкі, Лявонці Карповіч, Земка і інш. Большасьць з гэтых асоб атрымалі асьвету ў лепшых загранічных унівэрсытэтэх, акадэміях і не ўступалі выдатнейшым езуіцкім прафэсаром.

 зацьверджана каралём і адкрыта ў 1592 годзе. Школа мосьцілаея пры царкве сьв. Мікалая. Вучылі ў ёй грэцкай, лацнскай і рускай мовы, а такжа чатырох вызволеных навук.

 грэкалаціна-руская школа был адкрыта ў 1594 годзе.

 грэка лаціна-руская школа адкрыта была каля таго-ж часу, што і ў Менску. Каля 1633 году школа гэта была закрыта старэньнем езуітаў, у часе будаваньня тут езуіцкай калегіі (Jaroszewize, „Obraz Litwy“, ч. I, б. 99). Пазьней было пазволена адкрыць ізноў гэту школу ў Пінску, але пад варункам, каб у ёй ня вучылі па-польску. („Собр. минск. грамотъ“  112, 123, 127, 139, 164 у „ Чт. Моск. Общ. Истор.“, 1848, № 6).

, брацкая грэка-лаціна-руская школа была адкрыта каля 1597 году; датрывала да маскоўскай навалы цара Аляксея Міхайлавіча. У часе гэтай вайны (ў 1650-х годах) была зруйнавана і спалена маскоўскім войскам, а прафэсары вывезены ў Масковію. Каля 1602 г. другое магілеўскае брацтва сарганізавала яшчэ падобную школу ў Могілеве, далейшая гісторія каторай невядома. (Арх. Филарет, „Ист. Русск. церкви“, IV, б. 87).

 грэка-лаціна-руская школа была адкрыта ў палавіне 1590-х годаў, а ў пачатку XVII ст. на старэньне езутаў дэкрэтам караля Жыгімонта III закрыта. У дэкрэце між іншым сказана, каб праваслаўныя „у Оршы і акалічных гарадох школ утрымліваньня сьмелі“ (Jaroszewize, „Obraz Litwy“, бал. 99).

, паводле Нарбута (т. IX, бал. 480), перад прыходам у Полацак езуітаў была сярэдная „нямецкая“ школа.

, паводле мэтрычных кніг, якія перахоўваліся ў лютэранскай кірсо ў Вітабску, відаць, што нейкія „нямецкія“ школы істнавалі ў сярэдіне XVI ст. Магчыма, што „нямецкімі“ слылі тут тыя самыя грэка-лаціна-рускія школы, але ня выключана, што ў гэтых гарадох, якія мелі сталыя стасункі з Рыгай і , істнавалі школы, Ў якіх выкладалася нямецкая мова, патрэбная для тарговых стасункаў полацкім і вітабскім купцом.

. Слуцкая школа належыць да найцікавейшых школ, якія істнавалі ў нас у XVI ст. Адкрыта яна была разам са школай Астрожскай. Аб Слуцкай і Астрожскай школах Поссэвін у 1581 годзе пісаў папежу: „некатарыя князі, як князь Астрожскі, Слуцкі, маюць свае школы, ў якіх сыціцца іх гарэзія“ (Арх. Філарет. „Ист. Русск. церквя“, т. III, б. 51). Ярошэвіч Obraz Litwy“) так піша аб гэтай школе: „у другой палавіне XVI ст. істнавала вышэйшая дысыдэнцкая школа ў Слуцку і сярэднія ў Несьвіжы, Новагорадку, Заславе, а ніжэйшыя пры кождым дысыдэнцкім зборы“.

 дысыдэнцкая школа была ў 1539 годзе адкрыта на 60 вучняў Абрамам Кульвецям. Асабліва апякаваўся гэтэй школай, не шкадуючы выдаткаў на яе, князь Мікалай Радзівіл Чорны. Датрывала яна да 1655 году.

Ці ва ўсіх гэтых школах выкладалі крыўскую мову,—рэч няпэўная, але безумоўна ва ўсіх іх карысталіся крыўскай мовай, як памочнай да навучаньня грэкі, лаціны і царкоўнай баўгаршчыны. Гэта апошняя выкладалася ня толькі ў грэка-лаціна-рускіх праваслаўных, але і ў віленскай і асабліва полацкай езуікіх акадэміях.

Вацлаў Ластоўскі
Адукацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім
Творы 1925 года