Капітанская дачка/ІІ. Важаты
„Сторона ль моя, сторонушка,
Сторона незнакомая!
Что не сам ли я на тебя зашел,
Что не добрый ли да меня конь завез:
Завезла меня, доброго молодца,
Прытость, бодрость молодецкая
И хмелинушка кабацкая”.
Старадаўняя песня.

Дарожнае раздум'е мае было не вельмі прыемнае. Пройгрыш мой па тагочасных цэнах быў нямалаважны. Я не мог не прызнацца ў душы, што паводжанне мае ў сімбірскай карчме было недарэчным, і адчуваў сябе вінаватым перад Савельічам. Усё гэта мяне мучыла. Стары панура сядзеў на козлах, адвярнуўшыся ад мяне, і маўчаў, зрэдку толькі пакрэктваючы. Я абавязкова хацеў з ім памірыцца і не ведаў, з чаго пачаць. Нарэшце я сказаў яму:

— Ну, ну, Савельіч! годзе, памірымся, вінаваты; бачу сам, што вінаваты. Я ўчора надурыў, а цябе дарэмна пакрыўдзіў. Абяцаюся далей трымаць сябе разумней і слухацца цябе. Ну, не сярдуй, памірымся.

— Эх, бацюхна, Пётр Андрэіч! — адказаў ён з глыбокім уздыхам. — Сярдую я на самога сябе; сам я кругом вінаваты. Як мне было пакідаць цябе аднаго ў карчме! Што рабіць? Грэх падвёў: уздумаў зайсці да дзячыхі, пабачыцца з кумою. Так яно: зайшоў к куме, ды засеў у турме. Бяда ды і толькі! Як пакажуся я на вочы панам? Што скажуць яны, калі даведаюцца, што дзіця п'е і гуляе.

Каб суцешыць беднага Савельіча, я даў яму слова надалей без яго згоды не ўзяць ніводнай капейкі. Ён трохі-па-трохі супакоіўся, хоць усё яшчэ зрэдку бурчэў сам сабе, хістаючы галавою:

— Сто рублёў! лёгка сказаць!

Я набліжаўся да месца майго прызначэння. Навокал мяне прасціраліся маркотныя пустыні, перасечаныя ўзгоркамі і ярамі. Усё засыпана было снегам. Сонца апускалася. Кібітка рухалася па вузкай дарозе або, дакладней, па следу, пракладзенаму сялянскімі санямі. Раптам фурман стаў паглядаць убок і, нарэшце, зняўшы шапку, павярнуўся да мяне і сказаў:

— Пан, можа загадаеш вярнуцца?

— Гэта чаму?

— Час ненадзейны: вецер трохі ўзнімаецца; — бач, як змятае парошу.

— Што-ж за бяда?

— А бачыш там што? (фурман паказаў пугаю на ўсход.)

— Я нічога не бачу, акрамя белага стэпу ды яснага неба.

— А вунь-вунь: гэты воблачак.

Я ўбачыў сапраўды на краі неба белы воблачак, які палічыў быў спярша за далёкі ўзгорачак. Фурман растлумачыў мне, што воблачак паказваў на буран.

Я чуў пра тамашнія завеі і ведаў, што цэлыя абозы бывалі імі замецены. Савельіч, згаджаючыся з думкаю фурмана, раіў вярнуцца. Але вецер здаўся мне невялікім; я паспадзяваўся дабрацца заўчасна да наступнай станцыі і загадаў ехаць хутчэй.

Фурман паімчаў; але паглядаў на ўсход. Коні беглі дружна. Вецер між тым час-ад-часу мацнеў. Воблачак ператварыўся ў белую хмару, якая цяжка ўзнімалася, расла і паволі абкладала неба. Пайшоў дробны снег — і раптам паваліў клоччам. Вецер завыў; узнялася мяцеліца. У адзін момант цёмнае неба змяшалася з снегавым морам. Усё знікла.

— Ну, пан, — закрычаў фурман, — бяда: буран!..

Я глянуў з кібіткі: усё было мрок і віхор. Вецер выў з такой лютай выразнасцю, што здаваўся жывым; снег засыпаў мяне і Савельіча; коні ішлі ступою — і хутка сталі.

— Што-ж ты не едзеш? — спытаўся я ў фурмана з нецярплівасцю.

— Ды што ехаць? — адказаў ён, злазячы з козлаў; — нямаведама і так куды заехалі: дарогі няма, і імгла навокал. — Я пачаў быў яго лаяць. Савельіч за яго заступіўся:

— І ахвота было не слухацца, — казаў ён сярдзіта, — вярнуўся-б на пастаяды двор, напіўся-б чаю, спачываў-бы сабе да раніцы, бура-б сціхла, рушылі-б далей. І куды спяшаемся? Добра-б каб на вяселле! — Савельіч казаў праўду. Рабіць не было чаго. Снег так і валіў. Каля кібіткі ўзнімаўся сумёт. Коні стаялі, панурыўшы галовы і зрэдку ўздрыгваючы. Фурман хадзіў кругом, ад няма чаго рабіць папраўляючы збрую. Савельіч бурчэў; я глядзеў ва ўсе бакі, спадзеючыся ўбачыць хоць след жылля або дарогі, але нічога не мог распазнаць, акрамя мутнага кружэння мяцеліцы... Раптам убачыў я нешта чорнае.

— Гэй, фурман! — закрычаў я, — глядзі: што там такое чарнее? — Фурман пачаў углядацца.

— А бог ведае, пан, — сказаў ён, сядаючы на сваё месца; — воз не воз, дрэва, не дрэва, а здаецца што варушыцца. Напэўна або воўк, або чалавек.

Я загадаў ехаць на незнаёмы прадмет, які зараз-жа і стаў пасоўвацца нам насустрач. Праз дзве хвіліны мы параўняліся з чалавекам.

— Гэй, добры чалавек! — закрычаў яму фурман. — Скажы, ці не ведаеш, дзе дарога?

— Дарога то тут; я стаю на цвёрдай паласе, — адказаў падарожны, — ды які толк?

— Паслухай, мужычок, — сказаў я яму, — ці ведаеш ты гэту старану? Можа возьмешся ты давезці мяне да начлегу?

— Старана мне знаёмая, — адказаў падарожны, — дзякуй богу, выхаджана і выезджана ўдоўж і ўпоперак. Ды бач якое надвор'е: якраз саб'ешся з дарогі. Лепш тут спыніцца, ды перачакаць, а можа буран сціхне ды неба праясніцца: тады знойдзем дарогу па зорах.

Яго спакойныя словы падбадзёрылі мяне. Я ўжо адважыўся, здаўшы сябе на волю боскую, начаваць сярод стэпу, як раптам падарожны сеў спрытна на козлы і сказаў фурману:

— Ну, дзякуй богу, жыллё недалёка; зварочвай управа, ды едзь.

— А чаму ехаць мне ўправа?—спытаўся фурман з незадаволенасцю. — Дзе ты бачыш дарогу? Нябось: коні чужыя, хамут не свой, паганяй, не стой. — Мне здавалася, што фурман гаворыць праўду.

— Сапраўды, — сказаў я: — чаму думаеш ты, што жыллё недалёка?

— А таму, што вецер адтуль патхнуў, — адказаў падарожны, — і я чую, дымам запахла; відаць, веска блізка. — Кемлівасць яго і тонкасць чуцця мяне здзівілі. Я загадаў фурману ехаць. Коні цяжка ступалі па глыбокім снезе. Кібітка паволі рухалася, то ўз'язджаючы на сумёт, то правальваючыся ў яр і перакульзаючыся то на адзін, то на другі бок. Гэта падобна было на плаванне судна па бурным моры. Савельіч вохаў, кожную хвіліну тоўхаючыся аб мае бакі. Я апусціў цыноўку, захутаўся ў футру і задрамаў, закалыханы спевамі буры і гойданнем ціхай язды.

Мне прысніўся сон, якога ніколі не мог я запамятаць і ў якім да гэтай пары бачу нешта прарочае, калі спалучаю з ім дзіўныя акалічнасці майго жыцця. Чытач прабачыць мяне: бо, напэўна, ведае з практыкі, як уласціва чалавеку аддавацца прыхамаці, не гледзячы на ўсю пагарду да забабонаў.

Я знаходзіўся ў тым стане пачуццяў і душы, калі істотнасць, уступаючы лятуценням, злучаецца з імі ў няясных прывідах першаснення. Мне здавалася, буран яшчэ лютаваў, і мы яшчэ блукалі па снежнай пустыні... Раптам убачыў я вароты і ўехаў на панскі двор нашага маёнтка. Першай думкай маёй была боязнь, каб бацюхна не ўгневаўся на мяне за мімавольны зварот у бацькаўскі дом і не палічыў-бы яго наўмысным непаслушэнствам. З трывогаю я выскачыў з кібіткі і бачу: матухна сустракае мяне на ганку з выглядам глыбокага засмучэння.

— Ціха, — кажа яна мне, — бацька хворы, пры смерці і хоча з табой развітацца. — Апанаваны жахам, я іду да яго ў спальню. Бачу, пакой слаба асветлены; каля пасцелі стаяць людзі з сумнымі тварамі. Я ціхенька падыходжу да пасцелі; матухна прыпадымае полаг і кажа:

— Андрэй Пятровіч, Пятруша прыехаў; ён вярнуўся, даведаўшыся пра тваю хваробу; блаславі яго. Я стаў на калені і ўтаропіў вочы мае на хворага. Што-ж?.. Заместа бацькі майго бачу ў пасцелі ляжыць мужык з чорнай барадою, весела на мяне паглядаючы. Я збянтэжаны павярнуўся да матухны, кажучы ёй:

— Што гэта значыць? Гэта не бацюхна. І чаму гэта мне прасіць блаславення ў мужыка?

— Усё роўна, Пятруша, — адказала мне матухна, — гэта твой пасаджоны бацька; пацалуй яму ручку, і хай ён цябе блаславіць... — Я не згаджаўся. Тады мужык усхапіўся з пасцелі, выхапіў сякеру з-за спіны і пачаў махаць ва ўсе бакі. Я хацеў уцякаць... і не мог; пакой напоўніўся мёртвымі целамі; я спатыкаўся аб целы і слізгаўся ў крывавых лужах... Страшны мужык ласкава мяне клікаў, кажучы:

— Не бойся, падыйдзі пад маё блаславенне... — Жах і неўразуменне апанавалі мяне... І ў гэту хвіліну я прачнуўся; коні стаялі; Савельіч трымаў мяне за руку, кажучы:

— Выходзь, васпан: прыехалі.

— Куды прыехалі? — спытаўся я, праціраючы вочы.

— На пастаялы двор. Бог памог, натыкнуліся проста на плот. Выходзь, васпан, хутчэй, ды абагрэйся.

Я вышаў з кібіткі. Буран яшчэ лютаваў, хоць з меншаю сілаю. Было так цёмна, што хоць пальцам у вока. Гаспадар сустрэў нас каля варот, трымаючы ліхтар пад палою, і ўвёў мяне ў святліцу, цесную, але даволі чыстую; лучына асвятляла яе. На сцяне вісела вінтоўка і высокая казацкая шапка.

Гаспадар, родам яіцкі казак, здаваўся мужыком гадоў шэсцьдзесят, яшчэ свежы і бадзёры. Савельіч унёс за мной паграбец, патрабаваў агню, каб грэць чай, які ніколі так не здаваўся мне патрэбным. Гаспадар пайшоў старацца.

— Дзе-ж важаты? — спытаўся я ў Савельіча.

— Тут, ваша благароддзе,—адказваў мне голас зверху. Я глянуў на палаткі і ўбачыў чорную бараду і двое бліскаючых вачэй.

— Што, брат, змёрз?

— Як не змерзнуць у адной дрэнненькай світцы! Быў кажух, ды што грэх таіць? — заклаў учора ў шынкара: мароз здаўся невялікі. — У гэту хвіліну гаспадар увайшоў з кіпучым самаварам; я запрапанаваў важатаму нашаму кубак чаю; мужык злез з палатак. З выгляду ён мне здаўся надзвычайным. Ён быў гадоў сарака, росту сярэдняга, хударлявы і шырокаплечы. У чорнай барадзе яго паказвалася сівізна; жывыя вялікія вочы так і бегалі. Твар яго быў даволі прыемны, але хітрэцкі. Валасы былі абстрыжаны пад круг; на ім была пашарпаная світка і татарскія шаравары. Я паднёс яму кубак чаю; ён паспытаў і паморшчыўся.

— Ваша благароддзе, зрабіце мне такую ласку, — загадайде паднесці шклянку віна; чай не наша казацкае пітво. — Я з ахвотаю выканаў яго жаданне. Гаспадар выняў з стаўца штоф і шклянку, падышоў да яго і, глянуўшы яму ў твар:

— Эхе, — сказаў ён, — зноў ты ў нашым краі! адкуль бог прынёс? — Важаты мой міргнуў і адказаў прымаўкаю:

— У гародзе лётаў, каноплі кляваў; шпурнула бабуля каменьчыкам — ды міма. Ну, а што вашы?

— Ды што нашы! — адказаў гаспадар, працягваючы іншасказную гутарку. — Пачалі было на вячэрню званіць, ды пападдзя не дазваляе: поп у гасцях, чэрці на царковішчы.

— Маўчы, дзядзька, — запярэчыў мой брадзяга,— будзе дожджык, будуць і грыбкі; а будуць грыбкі будзе і кош. А цяпер (тут ён міргнуў зноў) заткні сякеру за спіну: ляснічы ходзіць. Ваша благароддзе! за ваша здароўе! — Пры гэтых словах ён узяў шклянку, перахрысціўся і выпіў адным духам. Потым пакланіўся мне і вярнуўся на палаткі.

Я нічога не мог тады зразумець з гэтай зладзейскай гутаркі; але пасля ўжо здагадаўся, што справа ішла пра справу яіцкага войска, у той час толькі што ўсміранага пасля бунта 1772 года. Савельіч слухаў з выглядам вялікай незадаволенасці. Ён паглядаў з падазронасцю то на гаспадара, то на важатага. Пастаялы двор або, па-тамашняму, умёт, знаходзіўся на водшыбе, у стэпе, далёка ад якога-б не было селішча, і дужа быў падобны на разбойніцкі прытулак. Але рабіць не было чаго. Нельга было і падумаць пускацца зноў у дарогу. Непакойлівасць Савельіча вельмі мяне пацяшала. Між тым я размясціўся начаваць і лёг на лаўку. Савельіч наважыў пайсці на печ; гаспадар лёг на падлозе. Хутка ўся хата захрапла, і я заснуў як забіты.

Прачнуўшыся раніцаю даволі позна, я ўбачыў, што бура сціхла. Сонца ззяла. Снег ляжаў сляпучай пялёнкаю на неабсяжным стэпе. Коні былі запрэжаны. Я расплаціўся з гаспадаром, які ўзяў з нас такую памяркоўную плату, што нават Савельіч з ім не спрачаўся і не стаў таргавацца, як зазвычай, і ўчарашняя падазронасць згладзілася зусім з галавы яго. Я пазваў важатага, дзякаваў за дапамогу і загадаў Савельічу даць яму поўрубля на гарэлку. Савельіч нахмурыўся.

— Поўрубля на гарэлку! — сказаў ён,—за што гэта? За тое, што ты-ж меў ласку падвезці яго да пастаялага двара? Воля твая, васпан: няма ў нас лішніх поўрублёвікаў. Кожнаму даваць на гарэлку, дык самому хутка давядзецца галадаць. — Я не мог спрачацца з Савелычам. Грошы, па майму абяцанню, знаходзіліся пад поўным яго загадам. Мне было прыкра аднак-жа, што не мог аддзякаваць чалавеку, які выручыў мяне калі не з бяды, то прынамсі — з дужа непрыемнага становішча.

— Добра, — сказаў я спакойна; — калі не хочаш даць поўрубля, дык вынь яму што-небудзь з майго адзення. Ён адзеты вельмі лёгка. Дай яму мой заячы кажух.

— Злітуйся, бацюхна Пётр Андрэіч! — сказаў Савельіч. — Нашто яму твой заячы кажух? Ён яго прап'е, сабака, у першым шынку.

— Гэта, дзедка, ужо не твая бяда, — сказаў мой брадзяга, — ці прап'ю я, ці не. Яго благароддзе мне дорыць футру з свайго пляча: яго на тое панская воля, а твая халопская справа не спрачацца і слухацца.

— Бога ты не баішся, разбойнік! — адказаў яму Савельіч сярдзітым голасам. — Ты бачыш, што дзіця яшчэ не цяміць нічога, а ты і рад яго абабраць, з-за яго прастаты. Нашто табе панскі кажушок? Ты і не напяліш яго на свае праклятыя плечышчы.

— Прашу не быць надта разумным, — сказаў я свайму дзядзьку; — зараз нясі сюды кажух.

— Госпадзі ўладыка! — прастагнаў мой Савельіч. — Заячы кажух амаль навюсенькі! І добра-б каму, а то п'яніцу згалеламу!

Аднак заячы кажух з'явіўся. Мужычок тут-жа пачаў яго прымяраць. Сапраўды, кажух, з якога паспеў і я вырасці, быў крышку для яго вузкі. Аднак ён так-сяк умудрыўся і надзеў яго, распароўшы па швах. Савельіч ледзь не завыў, пачуўшы, як ніткі затрашчэлі. Брадзяга быў надзвычайна здаволены маім падарункам. Ён правёў мяне да кібіткі і сказаў з нізкім паклонам:

— Дзякуй, ваша благароддзе! Дай вам бог шчасця за вашу дабрату. Век не забуду вашай міласці. — Ён пайшоў усвой бок, а я рушыў далей, не звяртаючы ўвагі на злосць Савельіча, і хутка забыўся пра ўчарашнюю завею, пра свайго важатага і пра заячы кажух.

Прыехаўшы ў Орэнбург, я проста з'явіўся да генерала. Я ўбачыў мужчыну росту высокага, але ўжо згорбленага старасцю. Даўгія валасы яго былі зусім белыя. Стары палінялы мундзір нагадваў воіна часоў Анны Іоанаўны, а ў яго гутарцы моцна адчувалася нямецкае вымаўленне. Я падаў яму ліст ад бацюхны. Пры імені яго ён глянуў на мяне шпарка:

— Пожа мой! — сказаў ён. — Ці таўно, зтаецца, Андрэй Пятровіч быў яшчэ ў тваіх гатах; а цяпер вось ушо які ў яго малацец! Ах, час, час! — Ён распячатаў ліст і стаў чытаць яго ўпоўголас, робячы свае заўвагі: — "Міласлівы гасудар Іван Карлавіч, спацяюся, што ваша прэвасхаціцельства"... Гэта што за сірамоніі? Фуй, як яму не сорамна! Канешне: дысцыпліна першая справа, але ці так пішуць да старога камрад?... "ваша прэвасхадзіцельства не забылася"... гм... "і... калі... нябожчыкам фельдмаршалам Мін... паходзе... таксама і... Каралінку"... Эхе брудэр! дык ён яшчэ помніць стары нашы дурот? "Цяпер аб справе... да вас майго вісуса"... гм... "трымаць у ёжавых рукавіцах"... Што такое ёшаві рукавіц? Гэта мусіць руска пагаворк... Што такое „трымаць у ёшавых рукавіцах?"  — паўтарыў ён, зварачаючыся да мяне.

— Гэта значыць,—адказаў я яму з выглядам як можна больш беззаганным,—абыходзіцца ласкава, не вельмі строга, даваць паболей волі, трымаць у ёжавых рукавіцах.

— Гм, разумею... "І не даваць яму волі"... не, відаць ёшавы рукавіцы значаць не тое... "Пры гэтым... яго пашпарт"... Дзе-ж ён? А вось... "адпісаць у Сямёнаўскі"... Добра, добра: усё будзе зроблена... "Дазволіш без чыноў абняць сябе і... старым таварышам і другам" — а! нарэшце здагадаўся... і іншае, і іншае... "Ну, бацюхна,—сказаў ён, прачытаўшы ліст і адклаўшы ўбок мой пашпарт, — усё будзе зроблена: ты будзеш афіцэрам пераведзены ў *** полк, і, каб табе часу не траціць, дык заўтра-ж едзь у Белагорскую крэпасць, дзе ты будзеш у камандзе капітана Міронава, добрага і сумленнага чалавека. Там ты будзеш на службе сапраўднай, навучышся дысцыпліне. У Орэнбургу рабіць табе няма чаго; раскідлівасць шкодна маладому чалавеку. А сягоння міласці просім адабедаць у мяне".

"Час ад часу не лягчэй! — падумаў я сам сабе: — што дапамагло мне тое, што амаль у чэраве маткі я быў ужо гвардыі сержантам! Куды гэта мяне завяло? У *** полк і ў глухую крэпасць на граніцу Кіргіз-кайсацкіх стэпаў!.." Я адабедаў у Андрэя Карлавіча, утраіх з яго старым ад'ютантам. Строгая нямецкая эканомія панавала за яго сталом, і я думаю, што страх бачыць часам лішняга госця за сваім халастым сталом быў часткова прычынаю спешнай адпраўкі маёй у гарнізон.

На другі дзень я развітаўся з генералам і накіраваўся да месца майго прызначэння.

Зноскі 

ru:Капитанская дочка (Пушкин)/Глава II