Матэр’ялы да крыўскага слоўніка
МАТЭР’ЯЛЫ ДА КРЫЎСКАГА СЛОЎНІКА.

, утраціць, адбіць ахвоту, хаценьне да чаго (В. Баяры, Дзісенск. пав.)

, ахаладзіць, астыгнуць; супакоіцца пасьля вялікага ўзрушаньня: страху гневу (Стары-Пагост Дзіс п.).

, ахаладзіцца; кажуць уходзячы ў ваду пры купаньні, зн.—апаласнуць цёплае, разагрэтае цела сьцюдзёнай вадой; „асьмеліцца“, абліцца сьцюдзёнай вадой пасьля хвастаньня ў лазьні.

, жартліва-лайчывая назова здаровай, разьбітнай і маладой дзяўчыны (м. Гарманавічы, Дзіс. пав.).

, жартліва-лайчывая назова дзяўчыны апрысклівай, капрыснай, непадступчывай (там-жа).

, налівацца ўласнымі сокамі; гаворыцца аб ягадах у часе пераходу іх ад зялёнасьці да сьпеласьці; станавіцца сочна-чырвонаму, падобна ягадзе (Ілукштскі і Браслаўскі павел).

, ягады брусьніцы (там-жа).

, чырвоны і сакавіты.

, дзіцячае слова — ягады і вусны (каля Друі, Дзісенск. пав), а такжа загад пацалаваць: „Дай бусі, буські, бускі тату“. Каля Дзісны, Глыбокага і Вілейкі на дзіцячай мове ягала—„буба“; каля Друі „буба“—гарошына.

, які ня мае дна. „Е,—гавора,—у вакіяне бязэдным зямля“. (Романов. „Бѣлор. Сборн.“ IV, балона 1).

, даіць малако; ліць што кароткімі тонкімі пацёкамі; даваць, выдаваць што па крысе, скупа.

, доўгія тонкія водарасьці.

, засечка на рыбалоўскім кручку (Дзісна).

, самыя загібы ў абцугох, якімі хапаюць за цьвек (там-жа).

, пакрываць што, памазуючы дзёгцем (В. Буды, Дзісенск. пав.).

, дымна (там-жа).

, расьціна, званая па-польску „dereń“.

, храпець бяз голасу, падобна стварэньню з перарэзаным горлам; а такжа—выдаваць храп, падобны сабачаму, калі сабака выказуе злосьць (каля Еўя, Троцк. пав.).

, невялічкая горка, рас. „бугорок“ (там-жа).

, брахаць; гавораць па ўсей Вітабшчыне і Магілеўшчыне (гл. Романовъ. „Бѣлор. Сб.“ IX, бал. 215).

, цеклы, густы і ліпкі. „Гліўкі хлеб“, які лепіцца да рук і нажа (Вілейскі пав., каля Ільлі).

, цякучая, ліпкая гразь, якая бывае на дне вод: адмена бліскучай палівы, ўжыванай гончарамі (там-жа).

, набітая шышка, жаўлак на целе; плод расьціны, дрэва ў форме клуба, але ня шышка, ня яблыкі ці груша. (Ашмянскі пав., каля Крэва).

, бегаць за дзяўчатамі; пагардліва-насьмешна — кахацца (в. Буды, Дзіс. пав.).

, кавяла; клюка да падпіраньняся, няроўная, з цяжэйшым канцом, чым верх. (каля Эйшышак, Віленскі пав.).

, ліпкі і кашкаваты; выводзіцца ад слова „клуха“ — разьмяшаная на цеста гразь на дарозе (каля Новааляксандроўска (Браслава).

, блутаць. „Пакузлаў лён, валасы, ніткі. салому“—гаворыцца аб блутаньні чаго тонкага, доўгага.

, зблуганы ком валасоў, валакна, нітак.

, клаччо чаго тонкага, доўгага, блутанага, (Усе тры вышэйпададзеныя словы—агульна ўжываныя ў Дзісенскім павеце).

, курчавы. „Пятрусь курпаты“ (Лідзкі пав.).

, крыпаць, блугаць (там-жа).

, палахлівасьць, рас „трусость“ (в. Буды).

, пачуцьцё лёгкасьці. „Аж. лёгатна на душы стала“. (в. Буды Дзіс. пав.).

, адз. лік; моляўкі}}, мн. лік (Дзісна, мяшч. Скукоўскі); ў значэньні дробнай жывінкі нешта точучай, а такжа ў значэньні хваробатворчай бактэрыі. „Моляўка ты халерная“. „Вось, моляўка нейкая сэрца
точыць“.

, мігаць гаснучы, пагасаючы (в. Дзямідава, каля Дзісны).

, мейсца, дзе муруюць мур (м. Гарманавічы, Дзі, п).

, астаткі ад вымалачанага льнянога семя, якія зграбаюць граблямі перад веяньнем, (Дзіс. пав.).

, ціханька шукаць чаго, падобна мышы (Дзісна).

, смалагоншчык, дзягцяр, хто займаецца выганкай дзёгцю, званага іначай: „мазь“, „каламазь“, „каланіца“. (Аўгустоўскі пав., каля Лагойска і каля Гарманавіч, Дзіс. пав.).

, падганяць, туртаць каго да шпарчэйшага руху.

, пасьпешна, рас. „ускорительно“.

, падагнаць, прысьпяшыць. (Слонімскі пав. Горадзеншчына).

 (сь, ехаць), пракладаючы сабе дарогу на які відомы далёкі пункт (ва ўсім Дзісен. пав.).

, мейсца пачатаку, адкуль выцякае рака; канец, ніткі ў клубку; наагул, пачатак чаго доўгага. Прыкладам, верхні калок пры снаваньні кросен, ад якога пачынаюць снаваць, называецца „начны“ (Талочын і Чарэя ў Могілеўшчыне;
Еўе, Троцк. пав, а такжа ў Лідчыне).

, абяцаў, ахвяраваў, рас.: „обѣт“.

, абяцаны, ахвяраваны, рас.: „обѣтованный“ (Браслаўскі пав.).

, першародны — роднік — родніца (в. Буды і каля Ямна, Дзіс. п.)

, пазчліва. Плакатун, плакатнік,—ніца}} (там-жа),

, безканечны лік, множстваПрацьмата грошы, птушак і г. п. (Горадзеншчына і Віленшчына).

 валасы, пагнутыя ў кольцы, пакручаныя ў завіткі; пакрыпаныя, паблутаныя (Эйшышкі, каля Вільні).

, нешта спуставанае. „Сеў гаспадарыць на пустэрцы, а цяпер у яго і стайчынка і зярнінка, — ўсё есьць“ (в. Дзянісава, каля Дзісны).

, благі гаспадар, у якога нічога няма і які жыве на пустцы, або сам прычынай пусткі праз гультайства, ці лайдацтва (там-жа).

, акром, апрыч. „Ну, той палез, узяў зямлі ў рукі, а попрыч у рот“ (Романовъ. „Бѣлор. Сб.“ IV, бал. 1).

, рас.: „зрѣлище“, падзея, прадстаўленьне, годнае каб на яго узірацца. „На пасьмевішча ды на пазорышча людзём“. „Зьбегліся, як на пазорышча якое глядзець“ (Каля Постава і Глыбокага).

, спогляд, погляд, від, прадстаўленьне (там-жа).

, мейсца з якога добра відаць, мейсца, дзе бываюць якія сцэны, відовішчы; у лаўцоў — памост на дрэве да пілнаваньня мядзьведзя, а часам іншага зьвера (Барысаўшчына, каля Лагойска).

, копія, одпіс зроблены з чаго (Звыклае слова ў Новапагоскай валасной канцэлярыі пры пісару Маеўскім ў 1890-х гадох).

, падпухшыя сінякі на целе ад удараў; сінякі; падскурныя балячкі на аблічы ці целе (в. Сталіца і Баяры, Дзісен. пав.).

, разчыніць насьцеж (разьвінуць кут вакна, дзьвярэй). Рас.: „распахнуть“. (Ужываецца ва ўсей Вітабшчыне і Магілеўшчыне).

, пяшчаная мяліна касой, нанесеная веснавой вадой (Плытніцкае, на Дзьвіне).

, ветачка гэтагодняй, маладой парасьці, якая ўжываецца да пасадкі. Польскае „flans“ (Язна, Мёры, Дзіс. пав.)

, ніты; цьвякі, якімі зімным каваньнем змацовуюць два кавалкі зялеза, заклёпываючы канцы. Заскліпка, заскліпаць}} (Троцкі пав).

, уняць, уцішыць. „Спалагодзіць сварку, боль, злосьць“ (в. Баяры, Дзіс. пав.).

, косьць ад калена да пяты (там-жа).

, кавальскі малаток да разсяканьня зялеза; у рэвольвэры — канец курка, які прасякае пятку набою (там-жа).

, які знаходзіцца на самым рагу, на выступе вугла. „Сурожная камяніца, крама“ (, Друя).

, дар, дарэньне убогаму; рас.: „милостыня“ (Боркавічы, Дрысен. пав.).

 (сталярск.) зарэзкі зубамі на канцох дошчак да зьвязываньня і склеіваньня іх між сабой.

, мейсца між дзьвяма рэкамі вострым вуглом (каля Полацка).

, знак на целе ад удару пугай, дубцом; знак на целе ад загоенага парэзу, роздзіру (Слонімскі пав. Горадзеншчына).

, шаптацца; рас.: „шушукаться“.

, шастаць. „Шапортае паперамі“. „Шапортаецца, як мыш у саломе“.

, мякіна ад грэчкі і жоская лузга з расьціннага насеньня (Дісненск. п.)

, калючка, кастрына, ашчэпак цьвёрдай лузгі (там-жа).

, падганяць, наскараць, непакоіць, прымушаць да чыну. (Слонімск. пав.)

, ўвышыню, наўзвыш.

, учынак, зроблены для каго праз ветласьць; рас.: „одолженіе“. „Я панічу ня узычу“ (З народнай загадкі).

; рас.: „одолжительный“, „одолжать“.

, пагардлівая назова вуснаў (Дзісенск. пав.).

, шараваць вехцям; чысьціць пры помачы вехця; шараваць (в. Буды, Дзісенск. лав.).

, кусьлівая муха „…сѣраго, поуже и длиннѣе пчелы „здрока“,—этого тигра насѣкомых“. (Эрэмичъ. Очерки бѣлорусскаго Полѣсья. Вильна 1868, бал. 74). Рас.: „строка“.

. Гэты эпітэт ужыў апавядач у казцы (М. Сталюк, в. Сталіца, Дзіс. пав.). Мне ён напамінае быліннага „Тугарына“; ці ня ёсьць гэта адзін і той-жа эпітэт? Вельмі бо падходзіць да зьмея эпітэт, які выражае, што ён выгінаецца дугой.

. Сабакі зяхаюць, калі гоняць зьвярыну (Дзіс. пав.).

Слоўнікі Вацлава Ластоўскага
Тлумачальныя слоўнікі
Творы 1925 года