Пісар-ашуканец
Быў адзін ліхі пан. Цяжка за ім жылося людзям: увесь тыдзень хадзілі на паншчыну, а што заробіш для сябе ў нядзелю, дык і тое аддай пану. То нясі яму сушаных грыбоў, то назбірай свежых, то ягад розных — усё яму трэба. Бывала, як прыйдзе зіма, цэлыя абозы фурманак вязуць усялякае дабро на панскі двор. Сам жа пан рэдка калі і стыкаўся ў маёнтку: то за граніцу ездзіў, то ў Варшаву.

Аднойчы доўга не было пана ў маёнтку. Потым пайшла чутка, што ён і зусім не вернецца. Хто іх там разбярэ, што ў паноў робіцца. Казалі, быццам прадаў ён свой маёнтак з усімі людзьмі другому пану за пару замежных коней і за пяток нейкіх сабак.

І вось па немалым часе прыехаў новы пан.

Сабраліся людзі грамадою і пачалі раіцца, ці не можна было б упрасіць новага пана, каб збавіў трохі паншчыну і падаткі, каб даў якую палёгку бедным людзям.

Але як жа яго прасіць, таго пана? Ці ж здолее хто з іх расказаць пану ўсё як трэба? Людзі яны цёмныя ды і мовы панскай не разумеюць. Згаварыліся тады напісаць пану пра ўсё на паперы. Ды — новая бяда: ніхто пісаць не ўмее. Карбаваць сяк-так карбуюць, а пісаць — дзе там!

Прачулі мужчыны, што ёсць у мястэчку якісь пісар-пʼянчужка і што ён умее вельмі добра пісаць. Піша дробна, як макам сыпле, а дзе трэба — кружкі, быццам яйкі, ставіць, і гэтак накруціць, што толькі надта пісьменны і разбярэ.

Прывезлі яны таго пісара, частуюць і просяць, каб ён усё добра напісаў пану.

Цэлы тыдзень пісар піў, еў яечню, а пісаць не браўся. Праз тыдзень кажа:

— Трэба раней паперы дастаць.

Пайшлі хлопцы ў мястэчка, купілі ў крамцы аркуш паперы. Тады пісар кажа:

— А цяпер назбірайце дубовых арэшкаў ды насушыце.

Назбіралі арэшкаў, насушылі. Пайшоў пісар у кузню, набраў з-пад тачыла вады, наліў яе ў гаршчок, насыпаў туды дубовых арэшкаў і паставіў гаршчок на печ.

Праз тры дні зняў гаршчок з печы, паглядзеў — аж там чорны, як сажа, атрамант.

— Цяпер, — кажа пісар, — нарвіце мне гусіных перʼяў.

Нанеслі яму з усяго сяла кучу гусіных перʼяў. Навастрыў іх пісар цэлы пук — прашэнне тое пісаць.

— Ну, а зараз нясіце яшчэ гарэлкі, каб рука лягчэй хадзіла, — загадаў мужчынам.

Прынеслі яму гарнец гарэлкі — абы толькі пісаў!

Выпіў пісар адразу з паўкварты, закусіў агурком і давай пісаць.

Сышліся людзі з усяго сяла. Адзін кажа:

— Напішы, каб пан даў нам на дым па пяць коп жэрдзя на плот.

— Пішы, — кажа другі, — каб пан збавіў падаткі.

— Пішы, — падказвае трэці, — каб пан зменшыў нам паншчыну хоць на два дні ў тыдзень, бо мы з голаду паўміраем.

Шмат чаго ўспомнілі мужыкі пра сваё гаротнае жыццё і пра ўсё прасілі напісаць пану.

А пісар пацягне з пляшкі ды так піша, што аж пяро скрыпіць, як непадмазаныя калёсы. Аж пот на лбе выступае, быццам не пяром водзіць, а сякераю дровы пляжыць. А лоб у яго вялізны і галава голая, хоць боб малаці.

Напісаў пісар прашэнне. Мужчыны паставілі крыжыкі замест подпісаў і дзякуюць пісару. Сабралі з усяе вёскі курэй, яек, мёду — хто што меў. Забраў усё гэта пісар ды паехаў дахаты, а мужчыны гуртам пайшлі да новага пана.

Выйшаў пан на ганак.

— Чаго прыйшлі? — пытаецца.

— Ды вось, панок, прашэнне прынеслі…

Узяў пан у рукі тую паперу, прачытаў і кажа:

— Ну, што ж, дзякуй, што вы па добрай волі даяце мне з дыму па валу, па капе яек і па асміне аўса. Ідзіце, збірайце ўсё і вязіце ў маёнтак.

Слухаюць мужчыны пана — вушам не вераць: жартуе ён, ці што?

— А калі самі не аддасце ўсяго, што напісалі, — кажа пан, — дык я падам вашу паперу ўрадніку, ён з вас сышча.

Здагадаліся тут мужыкі: ашукаў іх той пісар-пʼянчужка!

Пачухалі яны патыліцы ды падаліся дахаты. Ідуць, ледзь не плачуць. Адзін і кажа:

— Эх, і падвёў жа нас гэты недавярак! А я і тады ведаў, што ён піша…

— Адкуль жа ты ведаў? — пытаюцца ў яго мужчыны.

— А вось бачу — піша буйней ды і закруціць. Ну, думаю, гэта валы крутарогія. Піша круглае — гэта вам яйкі, а дробнае — авёс…

— Чаму ж ты нам не сказаў?

Напалі на яго мужчыны, набілі, але бядзе гэта не памагло.

Беларускія народныя казкі