Ян Чачот (1797—1847)
(Да васьмідзесяцігодзьдзя яго сьмерці).

У першай палове XIХ сталецьця адначасна з відавочным упадкам прыгоннае гаспадаркі у межах Расейскае дзяржавы заўважваецца вызваленчы рух. І калі ў дэкабрыстых—расейцаў ён ня меў яскравае нацыянальнае афарбоўкі, бо расейскай нацыянальнасьці не пагражала зьніштажэньне, дык украінцам і беларусам трэ' было сьцерагчыся русыфікацыі і палёнізацыі.

Прыгнечанае сялянства магло згубіць нават свой нацыянальны твар.

Абаронцам інтарэсаў нашага сялянства быў пясьняр, этнограф, фальклярысты і часткова, нават, граматысты
Ян Чачот.

Ён радзіўся ў 1797 г. у вёсцы Рэпіхаве, Наваградзкага павету, Разам з сваім земляком і прыяцелем славутым Адамам Міцкевічам атрымаў ён у Наваградку сярэднюю асьвету, а ў Вільні слухаў унівэрсытэцкія лекцыі. Разам з Міцкевічам, Тамашам Занам і некаторымі іншымі больш актыўнымі студэнтамі ўтварыў ён філёмацкі гурток 1-га кастрычніка 1817 году.

Дзіўнае гэта было таварыства. Змагаючыся супроць імпэрыялізму, клерыкалізму і псэўда-клясычнае ўмоўнасьці, зрабіла яно шмат у сэнсе разбурэньня старога гмаху, асабліва ў апошняй галіне—літаратуры, але канструкцыйных здольнасьцяў выявіла мала.

З усіх сотняў вершаў, напісаных філяматамі, ніводзін радок, нават пісаны Міцкевічам, не застанецца ў памяці патомкаў, апроч кароткага закліка Тамаша Зана да скасаваньня прыгону (1-ая маёўка) і беларускіх твораў Яна Чачота. Гэта таму, што і тое і іншае мела вялікае грамадзкае значэньне.

Беларускія вершы Чачота ў філёмацкую эпоху яго творчасьці выяўлялі
пэўную, вельмі цікавую ідэалёгію. Гэта імкненьне здабыць правы для роднае мовы і ўвагу для простага люду паказвае, што Чатот быў адным з перадавых дзеячоў свайго часу. У канцы жыцьця пісьменьнік часамі выяўляе крыху нудную дыдактычнасьць.

За два гады перад паўстаньнем дэкабрыстых адбыўся поўны разгром віленскіх студэнцкіх гурткоў. Філёматаў раскідалі па розных мясцовасьцях вялізнае імпэрыі. Паехаў на чужыню і Чачот. Ён больш за дзесяць год пражыў у Башкірыі, потым у Цьверы і ў Лепелі, але вярнуцца на сваю радзіну яму удалося толькі значна пазьней.

Там ён абмеркаваў плян далейшае працы на бацькаўшчыне. Вярнуўшыся на Беларусь, зьбіраў ён фальклёр, (зборнікі, выдадзеныя ў 1844, 1846 і 1846-м гадох даюць шмат цікавага матар'ялу) але яшчэ ў 1837 годзе, як здаецца, яшчэ да канчатковага дазволу жыць на бацькаўшчыне — зьявілася першая кніжка «Песьняў з над Нёмна і Дзьвіны». Пісаў Чачот на народны лад дыдактычныя вершы, якія і выдаў у 1846-м годзе.

У эпоху мікалаеўскае рэакцыі, зразумела, нельга было пісаць аб скасаваньні прыгону. Таму ян Чачот абмяжоўваецца паліятывамі - думае аб супрацоўніцтве і згодным сужыцьці клясаў, але ад нацыянальнае ідэі не адмаўляецца.

Ён жадае адраджэньня літаратурнае
мовы, ён адзначае яе цікавыя асаблівасьці, дае ў агульных рысах нешта
падобнае да беларускае граматыкі,
прабуе заахвоціць асьвечанае грамадзянства да карыстаньня роднаю моваю, да вывучэньня фальклору і быту.
Ва ўводзінах да зборніка 1846-га году
Чачот нават граматычным асаблівасьцям надае грамадзкае значэньне. Наш селянін вельмі любіць ужываць цяперашні час, карыстаючыся ім і замест
прошлага (praeseus historicum) і нярэдка замест будучага (futurum necessarium) — «іду» замест «ішоў» і «пайду».
Чачот ставіць гэта ў сувязь з тэю
акалічнасьцю, што селянін жыве толькі
сучасным момантам. Больш сказаць
Чачот і ня мог, бо цэнзура не прапусьціла-б. Але чытачу ясна, што жыцьцё прыгоннага мужыка так і не дазваляе падумаць аб мінуўшчыне і будучыне — часу няма, а мо ня знойдзецца і ахвоты, бо будучына няпэўная, а ў мінулым — шмат крыўды. (zdaje sie, ze w calem zyciu wloscian jest tylko terazniejszosc, a na przeszlosc I przyszlosc wcale sie nie daje uwagi — здаецца, што ва ўсім чыста сялянскія жыцьці
ёсьць толькі сучаснасьць, а на мінуўшчыну і будучыну не зварочваецца
ніякае ўвагі. Старонка ХVI).

З прыемнасьцю ўспамінае Чачот
тых людзей, што шанавалі родную мову, хоць ня былі сялянскага пахаджэньня (Dostateczne zastanowienie się nad tą mową, którą w pamięci naszej żyjący jeszcze, staruszkowie panowie między sobą mówić lubili, którą dotąd mówią panowie i ekonomoivie z włościanami, w której pisano niegdyś u nas akta urzędowe, pozostaje w całości jakiemuś zdolnemu, może włościaninowi, co się przez naukę wzniesie do głębszego rostrząśnienia doskonale znanego sobie języka.).

— Належныя досьледы ў галіне гэтае мовы, якою яшчэ на нашай памяці старыя паны любілі гаварыць паміж сабою... застануцца цалкам на долю нейкага здольнага чалавека, магчыма – селяніна, што праз навуку дойдзе да глыбейшых разважаньняў аб дасканала вядомай яму мове. Старонка V.

Каб давесьці вялікае значэньне беларускае мовы для параўнальнага
мовазнаўства, Чачот знаёміцца з санскрытам і дае некаторыя роўналежнікі, не саўсім бясспрэчныя, але ва
ўсякім выпадку даволі цікавыя (напр.
стар. XV). Наогул параўнальны элемэнт (расейскія, польскія, чэскія роўналежнікі) займае паважнае месца ў
яго досьледах.

Чачот думаў аб граматыцы і аб
правапісе нашае мовы, аб вывучэньні
народнае творчасьці, «аб хаджэньні ў
народ» з этнаграфічнымі мэтамі (хоць
і заўважае, што да пана ў сурдуце
народ ні мае ніякага давераньня
стар. XXVI), але гэта была ўжо распачлівая адвага. Чачот ясна бачыў, што
расейскія і польскія паны і ўрадоўцы
ня будуць дапамагаць разьвіцьцю беларускае культуры, а жыцьця без паноў і генэралаў ён яшчэ не прадбачыў. Таму ён і думаў зацікавіць роднаю моваю хоць-бы людзей навукі, дасьледчыкаў—этнографаў і мовазнаўцаў.

Усе чыста беларускія творы Чачота
напісаны моваю вельмі блізкаю да народнае. Ідэалягічная вартасьць твораў
Чачота не зьяўляецца вялікаю ў сацыяльным сэнсе. Земляўласяікі і сяляне, па думцы Чачота, павінны заўсёды мець беспасрэдныя зносіны паміж сабою (шкоднасьць акрутных і нясумленных аканомаў). У супрацоўніцтве
культурнага пана і сялян, крыху асьвечаных пры дапамозе гэтага культуртрэгера бачыць Чачот разьвязаньне ўсіх балючых пытаньняў. Гэтая згодніцкая праграма была, аднак, шчыраю
і таму ня ўзбуджае ў нас ніякае агіды,
а толькі пэўнае зьдзіўленьне, што
Чачот, добра ведаючы наш народ, мог
дайсьці да такіх фантастычных праэктаў. Сацыяльныя пытаньні не разьвязваюцца філантропіяю і маральлю. Мы
цяпер ужо ведаем, як яны вырашаюцца.

Апошнія гады свайго жыцьця, пасьля пэўнага пэрыяду бібліятэчнае працы ў Шчорсах (у маёнтку вядомага
бібліяфіла Адама Храптовіча), — Чачот
правёў у Рафала Сьлізьня ў вёсцы
Вольнай. Цяжка захварэўшы, ён паехаў лячыцца ў Друзгенікі і там памёр у 1847 годзе і пахаваны у Ротніцы блізка ад Друзгенік.

Значэньне гэтага пісьменьніка і дасьледчыка роднае мовы і быту яшчэ
поўнасьцю ня выяўлена ў навуцы
Ня выяўлена таксама і эвалюцыя яго
погляду: філёмацкія яго творы надрукаваны толькі ў 1922 годзе ў Кракаве.

Трэба зьвярнуць увагу на гэтага
цікавага дзеяча ХІХ сталецьця.

Л. Цвяткоў.

Леў Цвяткоў
Гісторыя беларускай літаратуры
Таварыства філаматаў
Творы 1927 года