Да гісторыі «Нашае Долі» і «Нашае Нівы»
Паведамленьні А. Шлюбскаму

№1

Тукеркес Ян, сын віленскага фэльчара (жыда-выхрыста), прыяцель Ф. Умястоўскага, быў зарэкамендаваны апошнім майму брату Івану як чалавек, каторы мог бы фінансаваць, як даходнае прадпрыемства, праектаваную намі беларускую часопісь ды ўзяць канцэсію на сваё імя як выдавец і рэдактар. Чалавек гэта быў малады — тыповы «хлышч» і «прожигатель жизни», як кажуць па-расейску, але па натуры не благі, даволі адзыўчывы. Першы нумар «Нашае Долі» выйшаў за яго грошы, якія ўраз жа і вярнуліся з прычыны вялізарнага попыту на газэту: у Вільні было прададзена да 3 000 экз. за адзін дзень. Праца наша была, вядома, бясплатная; памяшканьне пад рэдакцыю — таксама. Але ўжо на другі дзень «Н. Д.» была сканфіскавана, што выклікала ў Тукеркеса прыкрую рэакцыю. Да таго ж у яго ўласныя фінансавыя справы ў сувязі зь ведзеным ім спосабам жыцьця пачалі блытацца, дык ён ужо ня толькі не ўкладаў нічога ў газэту (якая далей выходзіла за грошы майго брата, прадаўшага з гэтай мэтай калекцыю сваіх ордэнаў), але, наадварот, рабіў спробы сёе-тое цягнуць з газэты на сваю карысьць. На гэтым грунце (асабліва пасьля неспадзяванага выезду зь Вільні Умястоўскага, захапіўшага з сабой... усю налічнасьць касы!) між намі і Тукеркесам адносіны так папсаваліся, што далейшае вядзеньне газэты пад ягонай фірмай аказалася немагчымым, тым болей, што павыкрываліся і былі раздзьмуханы палякамі нейкія даволі цёмныя справы зь ягонага прошлага. Гэта прымусіла нас зьліквідаваць газэту пасьля чацьвертага нумару.

Вось тут і выплывае асоба Гедвілы. Але трэба перш адзначыць, што брат мой, я і Цётка — увесь склад рэдакцыі «Н[ашай] Д[олі]» пасьля выезду Умяст[оўскага] — былі на нелегальным палажэньні і асабліва мусілі ўкрывацца ў сувязі з сталымі канфіскацыямі газэты і пільным надзорам за ёй паліцыі.

Адам Гедвіла — дужа сьветлая фігура, ідэйны рэвалюцыянэр (віленец), сябра ППС. З намі ён быў у блізкіх адносінах. Вось жа зь ім у нас пазнаёміўся Тукеркес, і, калі мы зьліквідавалі рэдакцыю«Н[ашай] Д[олі]», Тукеркес, манячыся далей вясьці выдавецтва як рэч магчыма даходную, зьвярнуўся да Гедвілы аб супрацоўніцтва, кажучы, што абодва Луцкевічы і Цётка прымушаны ўцякаць, [дык] няма каму вяcьці працы.

Гэтак выйшлі нумары 5 і 6 «Н[ашай] Д[олі]», зробленыя Гедвілай. Абодва нумары (як і тры з 4-х папярэдніх) былі скафіскаваны, газэта зачынена. Тукеркеса засудзілі на год крэпасьці, дык ён уцёк у Парыж, і з таго часу ніякіх вестак аб ім не было. Гедвіла, сустрэўшыся пазьней з намі, вытлумачыў усю справу. Сам ён хутка памёр ад сухотаў.

№2

Магу заверыць, што створаная легенда аб №№ 7 і 8 «Нашае Долі» пабудована на... канцылярскай апісцы віленскае цэнзуры! Справа ў тым, што дакумэнт, на які Вы пазываецеся, нам ведамы і адносіцца не да «Н[ашай] Д[олі]», а да № 8 «Нашай Нівы», які быў надрукаваны 23 лютага 1907 году з датай 24-ІІ. За гэты нумар Уласаў быў засуджаны на два месяцы крэпасьці. Цэнзурная апіска была заўважана ў момант канфіскацыі «Н[ашай] Н[івы]» і тады ж выясьнена. Бачыце, як асьцярожна прыходзіцца адносіцца да гістарычных матэрыялаў — нават афіцыяльных актаў!

«Н[аша] Д[оля]», зусім слушна, не магла выйсьці пасьля яе зачыненьня судом. Дый Тукеркес тады знаходзіўся ўжо, здаецца, за граніцай — у Парыжы, як апавядалі.

Адносна да ўдзелу Гедвілы ў 5 і 6 нумарох «Н[ашай] Д[олі]» выясьняю, што ўдзел гэты выявіўся толькі ў працы, і Гедвіла, наколькі памятаю, быў тады ў вельмі незавідным матэрыяльным становішчы.

«Ідэйнасьць» Тукеркеса — міф! Магу гэта сьцьвердзіць з усёй станоўчасьцю. Характэрна: калі будзеце пераглядаць «Н[ашу] Д[олю]», дык, здаецца, у № 2 знойдзеце абвестку, каб грошы адрасаваць на імя Е. Сымановіча, гэта затым, каб іх ня мог узяць Тукеркес з пошты, бо яны былі не яго, а пакушэньні на іх былі роблены. Сымановіч жа служыў у Т[укеркеса] за лёкая і быў узяты за экспэдытара ў газэту. З увагі на тое, што лёкай выказваў да сябе больш давер’я, чым ягоны «пан», і была зроблена гэтая абвестка.

«Успаміны» Умястоўскага, у якіх ён выстаўляе сябе ініцыятарам справы выданьня «Н[ашае] Д[олі]», — далёкі ад праўды. Дый у Вашых артыкулах роля яго як галоўнага арганізатара — лішне раздутая. Ён даваў толькі перадавіцы ў нумары 1, 2 і 3, а такжа рабіў раскладку матэрыялу і карэктуру ў друкарні як адзіны сярод нас легальны чалавек. Увесь жа матэрыял рабілі мы зь Цёткай. Артыкул «Што будзе?» ў № 1 — гэта мой першы дэбют. На № 3 праца У[мястоўскага] спынілася, як я Вам ужо пісаў. Spiritus movens4 газэты быў, бясспрэчна, Іван Л[уцкевіч] як у сэнсе надаваньня кірунку, так і ў сэнсе арганізацыі.

Што датычыцца даных Ігнат[оўскага] аб складзе рэдакцыі «Н[ашае] Д[олі]», дык справа ў тым, што ў ЦК Грамады ў 1905—[190]6 гг. уваходзілі: два Луцкевічы, Іваноўскі, Уласаў, Бурбіс. Вось Ігн[атоўскі] пэўна ж ведаў аб гэтым і таму іх імёны зьвязаў з газэтай. Іваноўскі жыў тады ў Пецярбурзе і пачаў супрацоўнічаць у «Н[ашай] Н[іве]» ў канцы 1906 г. (ст. «Як правіць сенажаць» — Вацюк Тройца). Уласаў прыехаў у Вільню толькі ў пачатку 1907 году ў «Н[ашу] Н[іву]». Колас і Купала жылі на вёсцы і ніякага ўдзелу ў кіраваньні «Н[ашай] Д[оляй]» прымаць не маглі. Чаму Ігн[атоўскі] прапусьціў імя Умястоўскага? Ізноў жа, мусіць, дзеля тэй жа прычыны, дзеля якой увёў Іваноўскага і Уласава: апошнія належалі да ЦК, а Умяст[оўскі] — не!..

Антон Луцкевіч