У лясным гушчары
Казка ў адным акце для дзяцей малодшага веку

Асобы:

Дзіця.
Баба-Яга.
Бай.
Першае Ліха.
Другое Ліха.
Звяры.
Ведзьмы.
Рознае страхоцце.

Лес. Сонца схавалася за небасхіл. На сцэну ўваходзіць Дзіця з кошыкам ягад.

ДЗІЦЯ (кліча). Го-го-го! (Гавора.) Ах, што ж мне рабіць? Вось блутаюся ды блутаюся па лесе, а дарогі да хаты ніяк не магу знайсці!.. Ужо сонейка зайшло, усе ў хаце вячэраюць, а я тутака спатыкаю ноч, — у гэтым гушчары. І есці хочацца, і страх бярэ! (Узіраецца ў кошык, цягнецца рука па ягады, потым аддзергівае руку.) Не! — Гэтыя ягадкі я абяцалася назбіраць для мамы; не буду іх чапаць, няхай будзе поўны кошычак… Нідзе не відаць дарогі!.. Нейкае знаёмае мейсца!.. Трэба яшчэ паклікаць, мо нехта адклікнецца… (Кліча.) Го-го-го! (За сцэнай чуваць адказ: Го-го-го!)

ДЗІЦЯ. Вось, здаецца, нехта адклікнуўся! Пакажуць мне дарогу да хаты… (Ізноў кліча.) Го-го-го!.. (Углядаецца і гавора.) Ось, бачу, ідзе сюды якаясь бабулька з кійком у руцэ… Ну, цяпер ужо німа чаго баяцца: яна пакажа мне дарогу або пераначаваць дазволіць у сябе.

БАБА-ЯГА. Ты чаго тут крычыш-гукаеш дый палохаеш маіх звяроў ды птушак? Лес ужо спіць!.. Чуеш? — ужо ціш! Кожная птушка, траўка, матылёк, кожнае дзераўца хоча спачыць…

ДЗІЦЯ. Бабулька! Пайшла я ў лес па ягадкі дый заблудзілася. Даўно ўжо дарэмна шукаю дарогі да хаты. Нідзе няма жывой душы, каб вывесці мяне куды трэба… Бабулька! Мо ты скажаш мне, кудой ісці?

БАБА-ЯГА. А, заблудзілася!.. (Хітра.) А ягадкі свае ты мне дасі? Я сягоння нічагусенькі яшчэ ня ела…

ДЗІЦЯ. Я гэтыя ягадкі збірала для сваёй хворай мамы, але калі ты галодная, дык маеш — бяры. Я заўтра для мамы назбіраю.

БАБА-ЯГА. Ну, добра… Калі так, дык я дам табе магчымасць вярнуцца дамоў… (Дае клубок.) Вось, маеш клубок, — кінь яго на зямлю і скажы: «Клубочак! каціся-каці — мяне да хаты давядзі!..» Ён пакоціцца, а ты ідзі за ім, і ён цябе давядзе аж да самай хаты і тады скрозь зямлю праваліцца… Ды толькі памятай: ідзі наперад, усё наперад за клубочкам, нікуды не аглядайся, нічога не палохайся ды не спускай вачэй з клубочка, — бо калі не паслухаеш мяне, клубочак ад цябе ўцячэ, а ты ізноў заблудзішся. А калі ў другі раз прыйдзеш у мой лясны гушчар, тады ўжо дабра табе ня будзе! Я — Баба-Яга, усіх ведзьмаў гаспадыня! Цяпер я злітавалася над табой, бо ты дала мне выкуп — ягадкі свае, а ў другі раз я цябе з’ем. (Выходзе.)

ДЗІЦЯ. А матулька ж ты мая! Дык гэта ж ведзьма! Ах, як добра, што яна злітавалася і дала мне гэты заварожаны клубочак — ён мяне завядзе да хаты, да маёй мамы. Мамка ж нецярпліва мяне чакае і плача цяпер, пэўна, бедненькая… Ну, трэба ж хутчэй уцякаць адсюль і зрабіць, як казала Баба-Яга. (Кідае клубок на зямлю.) Клубочак! каціся-каці — мяне да хаты давядзі! Клубочак! каціся-каці — мяне да хаты давядзі!.. (Клубок коціцца. Дзіця ідзе за ім.)

ПЕРШАЕ ЛІХА. Чуў?

ДРУГОЕ ЛІХА. Але.

ПЕРШАЕ ЛІХА. Трэба клубок адабраць!

ДРУГОЕ ЛІХА. Трэ' напалохаць дзіця!

ПЕРШАЕ ЛІХА. Дарогу памыліць!

ДРУГОЕ ЛІХА. Дзіця бяжыць…

ПЕРШАЕ ЛІХА. Клубок перад ім…

ДРУГОЕ ЛІХА. Яно за ім…

ПЕРШАЕ ЛІХА. Бяжыць, бяжыць…

ДРУГОЕ ЛІХА. Трэ' даганяць!

ПЕРШАЕ ЛІХА. Клубочак узяць!

ПДРУГОЕ ЛІХА. Хутчэй, хутчэй!

ДРУГОЕ ЛІХА. Я агністай куляй дарогу перабягу.

ПЕРШАЕ ЛІХА. Я вялізарнай жабай гляну з-паміж кустоў.

ПЕРШАЕ І ДРУГОЕ ЛІХІ (разам). Хутчэй, хутчэй! (Выбягаюць у той бок, куды пайшло Дзіця.)

ПЕРШЫ СТРАХ. Ціха! Там нехта ідзе!

УСЕ. Дзе?

ПЕРШЫ СТРАХ (паказвае рукой). Вось там!.. Нейкае дзіця!..

УСЕ (углядаюцца.) Дзіця…

ПЕРШЫ СТРАХ. Хавайцеся!

УСЕ. Хавайцеся! (Разбягаюцца ў розныя бакі.)

ДЗІЦЯ. Ізноў я збілася з дарогі! Клубочак каціўся ды каціўся, я ішла за ім… Раптам пачаліся страхі: з гушчару выкацілася якаясь аграмадная куля… Пасля раптам паміж кустоў нешта страшэнна запішчала. Глянула я, ажно там агромністая жаба, вялікая, як хата, а вочы так і блішчаць, быццам лямпы якіясь… Я страшэнна спалохалася, заплюшчыла вочы, пасля гляджу — ажно майго клубочка ўжо няма! Недзе прапаў, як камень у ваду… Што мне рабіць? Зусім я змарылася! Трэба будзе хіба тутака пераначаваць, ці што, а заўтра, як толькі сонейка ўзойдзе, трэ будзе ізноў шукаць дарогу… Там мамачка мая заплачацца, мусіць, без мяне! Ах, Божа мой, вось дык няшчасце! У другі раз так далёка па ягадкі не пайду… Ну, тут пад гэтым кусцікам засну, трэ яшчэ толькі памаліцца… (Укленчыўшы, гавора.) О, Божа мой, мей літасць нада мной заблуджанай! Нікога тут няма, хто б пашкадаваў мяне, адна ў лесе начаваць тут буду я… О, Божанька ты мой! дай маме супакой, а мне сон ціхі дай! (Кладзецца пад кусцікам і засыпае.)

ПЕРШЫ СТРАХ. Бач! Яно спіць!

ДРУГІ СТРАХ. Што нам рабіць? Гульню нам папсавала. Цяпер спаткаць яе павінна кара: няхай сніць — сон страшны! (У скоках пачынаюць кружыцца навокал Дзіцяці.)

БАБА-ЯГА. Вы тут чаго? Пара вам спаць! Ня чулі, што певень ужо пяяў? Акыш! Пара вам спаць, а ня гульні спраўляць! Акыш! Акыш! Акыш! (Страхоцце разбягаецца ў розныя бакі.)

БАБА-ЯГА (падыходзе да Дзіцяці). А — ты ізноў тутака! Не паслухала маёй перасцярогі, ну цяпер ужо блага табе будзе! (Кліча): Гэй, ведзьмы! (Ведзьмы ўбягаюць.) Распаліце агонь у маёй хатцы на курынай лапцы, — будзем вячэру сабе гатаваць! (Ведзьмы выбягаюць.) Ну, дзетачка, уставай! У першы раз я злітавалася над табой; дала табе клубок і перасцярогу, цяпер — у другі раз — ты згінеш-прападзеш! Вось зараз мы цябе з’ямо!

ДЗІЦЯ (абудзіўшыся). Ай, ведзьмачка, цётачка, бабулечка! Пусці! Ня еш мяне!

БАБА-ЯГА. Хадзі! (Цягне Дзіця за руку.) Пакуль мае слугі распаляць у печы вагонь, я зачыню цябе ў складзіку. Хадзі!

ДЗІЦЯ. Ай, ведзьмачка, Ягінечка, бабулечка, пусці мяне! Ня еш мяне… цётачка!.. (Выходзяць.)

ПЕРШАЕ ЛІХА. Чуў?

ДРУГОЕ ЛІХА. Але.

ПЕРШАЕ ЛІХА. У складзік ведзьма зачыніла.

ДРУГОЕ ЛІХА. Там яму будзе смерць-магіла.

ПЕРШАЕ ЛІХА. Трэба на злосць ведзьме зрабіць!

ДРУГОЕ ЛІХА. Трэба дзіця выпусціць!

ПЕРШАЕ І ДРУГОЕ ЛІХІ. Хутчэй, хутчэй! (Выбягаюць у той бок, кудой пайшла Баба-Яга.)

БАЙ. Я — Бай завуся. Так мяне клічуць, калі на дзетак сон не прыходзе. «Баенькі-баю» маці спявае і ў калысцы дзіця качае. Я — Бай завуся, усе так клічуць і добрым словам мяне вітаюць, бо я ніколі людзям не шкоджу, — сон на душу ім навяваю… Я — Бай! Людзі кажуць не раз: «Ішоў Бай па сцяне у чырвоным жупане, ці баіць, ці не?» — Я кажу не, — не па сцяне, я тут у лес, у гушчар залез; думка ў мяне ў галаве, каб ратаваць дзіця. Ведзьма ўжо хоча яго ў кацёл кідаць ды гатаваць на агні. Каб уцякло адтуль яно, памогуць мне Ліхі, а як далей яго ратаваць, я ведаць-знаць ужо буду сам.

ДЗІЦЯ. Бай! Бай! Ратуй мяне! Ведзьма хацела мяне з’есці! У складзік зачыніла, ды вось Ліхі выпусцілі мяне. Бай! Бай! Ратуй мяне! Баба-Яга, як пабачыць, што мяне там няма, будзе гнацца за мной, дагоне, спаймае і з’есць мяне! Бай-Баіньку, ратуй! (Плача.)

БАЙ. Не плач, дзетанька, я цябе выратую. Вось маеш попелу з-пад агню купальскага. (Дае Дзіцяці мяшочак з попелам.) Баба-Яга з іншымі ведзьмамі будзе гнацца за табой. Як будуць ужо блізка, вазьмі жменю гэтага попелу і кінь на одлек: тады ты засыпеш ведзьмам вочы попелам, і яны ад яго аслепнуць, і разляцяцца па лесе, як асенняе лісце, калі яго сівер закружыць па полі. А ты тады ўцякай! (Выходзіць.)

ДЗІЦЯ. О, дзякую табе, мой добры Бай!

БАБА-ЯГА. Трымайце! Хапайце! Вось яно!

ДЗІЦЯ (сыпле на одлек попел).

ВЕДЗЬМЫ (з піскам разбягаюцца і, аслепнуўшы, хапаюць адна адну).

ДЗІЦЯ. Вось вам, паганыя ведзьмы, за тое, што хацелі мяне з’есці! Круціцеся тут, як сухія лісці, калі сівер загудзе, — а я ўцякаю да мамы!.. (Выбягае.)

П’есы Францішка Аляхновіча