Кастусь Каліноўскі (Міровіч)
ДЗЕЮЧЫЯ АСОБЫ
 — мінскі маршалак

Прадстаўнікі Белага жонду Беларусі
 — афіцэр генеральнага штаба

 — прадстаўнік Варшаўскага жонду

Прадстаўнікі Чырвонага жонду Беларусі

 — ардынарац

 — генерал
 — палкоўнік

 — жандарскі генерал
 — віленскі маршалак

ДЗЕЯ I

Карціна першая
Аб'яднанае пасяджэнне Белага і Чырвонага часовых жондаў Беларусі.
Кватэра Лапы. Уваходзіць Стэмбоўская, за ёю Красінскі.

 Графіня чымсьці нездаволена?..

 Я не разумею, ваша экселенцыя, чаму зноў запрошаны на пасяджэнне прадстаўнікі Чырвонага жонду?

 Трэба ўзгадніць план супольнай працы.

 З імі?..

 А што вас здзіўляе, графіня? Зразумейце, раней чым пачаць нашу святую справу — вызваленне Беларусі і Літвы, трэба ў першую чаргу згуртаваць, аб'яднаць усе сілы нашай краіны...

 Ну... дык і аб'яднайце... Але пры чым тут Чырвоны жонд?

 Яны маюць уплыў на сялянства і батракоў. І да таго ж, галоўная іх мэта тая, што і ў нас: скінуць царскі ўрад і атрымаць волю...

 Ваша экселенцыя!.. Яны мараць скінуць не толькі цара, але і нас з вамі... Яны ж пад уплывам расійскага фантазёра Герцэна — "Няхай жыве зямля, хлопы, воля" — і... яшчэ нешта накшталт гэтага...

Уваходзіць лакей, нясе віно, фрукты.

 Графіня адданая патрыётка, але не дыпламат...

Уваходзіць Лапа, за ім Домб, Страбейка і Вайцэхоўскі.

 Прашу, панове, да стала... Падзелімся пакуль думкамі, а калі збяруцца ўсе, пачнем наша пасяджэнне.

 А каго чакаем?

 Пана Серакоўскага. (Налівае віно.)

 І Каліноўскага.

 Так... Прашу, панове. Графіня, ваша экселенцыя, калі ласка. Мёд трыццатага года, са скляпоў князя Чартарыйскага. (Бярэ бакал.)

 Я ў думках звяртаюся з гэтым бакалам да князя... Пасылаю яму ў далёкую Францыю маё шчырае пажаданне: бачыць яго ізноў у шэрагах байцоў за веру, айчыну і наш народ.

 Ненадзейны баец... ізноў уцячэ ў Парыж, як у трыццатым годзе...

 А вы на яго месцы паклалі б галаву ў пятлю царскіх катаў?

 Прапаную падняць бакалы за першага змагара — князя Чартарыйскага і за свабоду!

Шпарка ўваходзіць Невядомскі.

 Добры дзень, панове... Графіня! (Цалуе руку.)

 Знаёмцеся... Прадстаўнікі Чырвонага жонду...

 Чырвонага? Э... э... вельмі прыемна... (Да ўсіх.) Панове, чулі? У Варшаве пачалося ўжо... Ёсць апошнія весткі... Паліцыя перашкаджала дэманстрантам, яе закідалі каменнямі. Было выклікана войска. Ёсць ахвяры...

Красінскі (жагнаецца). Пачалося...

 Але... Па-ча-ло-ся!..

 Прыйшоў і наш час!

 Я б параіў зачыніць шчыльней вокны... ходзяць патрулі...

 О, не турбуйцеся! Па-першае, прыняты ўсе меры. На варце стаяць нашы і, калі што, дадуць знаць... А па-другое, дзе мінскі маршалак, там бяспечна.

 Кажуць, што Мінскі гарнізон узмацняецца...

 Мы маем іншыя весткі: частка Мінскага гарнізона атрымала загад выступіць у Варшаву.

 Чаму пана Серакоўскага няма? (Нервова ўстае і адыходзіць.)

 Пэўна цягнік спазніўся.

 Ён з Пецярбурга?

 Так... Вязе поўны план паўстання.

 А план узгоднены з Варшавай?

 Зразумела... Распрацаваны супольна з панам Агрызкам у цэнтральным Пецярбургскім гуртку. Ён едзе да нас як камандуючы вайсковымі аддзеламі ўсяе Беларусі і Літвы.

 Ён прызначаны за ваяводу?..

 Так... Нарадовы жонд прызначыў.

 Гэта ваш... Белы жонд прызначыў?..

 Так... наш.

 Лічу, панове, што як наш, так і ваш жонд маюць аднолькавыя жаданні... Вось чаму і вы запрошаны на пасяджэнне. Зараз павінен тут быць пан Серакоўскі. У яго распрацаваны план чыннасці. Мы супольна абмяркуем, а там з боскай дапамогай, натхнёныя адной ідэяй, пачнем паўстанне... Як наш, так і ваш жонд імкнуцца да адной мэты...

 Ці ж да адной, ваша экселенцыя?

 Зразумела... Мэта адна... Скінуць царскі ўрад і даць волю нашай айчыне...

 Якой?

 Я гавару аб Беларусі...

 А чаму, панове, многія, якія прыехалі з Варшавы, пачалі лічыць Беларусь сваёй айчынай? Ці таму, што іх маёнткі на гэтай зямлі, ці таму, што ўвайшлі ў Белы жонд?..

 А калі пан з Чырвонага жонду пачаў лічыць сябе беларусам?

 З той пары, як нарадзіўся.

 Выбачайце, панове, але я не скончыў сваёй думкі... Наша мэта, жаданні, кажу я, павінны быць аднолькавымі.

 Так, павінны быць. Але яны, на жаль, не адпавядаюць жаданням народа. Спрадвечныя мары народа — атрымаць волю і быць гаспадаром сваёй зямлі, працаваць на карысць сваёй айчыны, а не на памешчыкаў, ці то рускіх, ці то польскіх...

 Гэта хворыя і нежыццёвыя мары ўтапістаў.

 Гэта жыццёвыя і законныя жаданні народа.

 Панове, чулі? Гэта ж парушэнне натуральных умоў, зацверджаных самой прыродай...

 Пры чым тут прырода? Не разумею...

 Угледзьцеся і зразумейце, як усё правільна і гарманічна размеркавана ў свеце паміж жывымі істотамі. Як падпарадкуецца адно аднаму... Напрыклад: курыца нясе яечкі не для сябе, а для сваіх гаспадароў. Конь існуе не для сябе, а каб на ім селянін працаваў. А селянін існуе для таго, каб працаваць на пана, усё так натуральна. Ніжэйшае, так сказаць, стварэнне існуе на карысць вышэйшаму і падпарадкуецца яму — поўная гармонія.

 А што, калі парушыць гэтую гармонію? Ніжэйшае і вышэйшае зраўнаць?

 Фі... гэта супярэчыць натуры...

 Гэта вандалізм.

 Вы памыляецеся і дарэмна ўносіце занадта гарачнасці, панове... Час пакажа, што будзе далей, а пакуль што паміж намі не павінна быць непаразумення. Трэба памятаць, што толькі агульным напружаннем сілы і з боскай дапамогай мы дасягнем таго, да чаго імкнемся. Вызваленне народа ад царскага ўціску — вось галоўнае наша заданне.

Уваходзіць камердынер.

 Яснавяльможны пан Серакоўскі.

Усе. А.. а... нарэшце!..

Лапа і камердынер выходзяць.

 Спадзяюся, наша размова не будзе перашкодаю ў далейшай нашай працы?

Уваходзяць Серакоўскі і Лапа.

 А мы думалі, цягнік спазніўся...

 Не... я затрымаўся з кур'ерам з Варшавы. Графіня... (Цалуе руку.) Панове... (Вітаецца.)

 Знаёмы? Прадстаўнікі Чырвонага жонду.

 А, вельмі рад бачыць вас тут, на сходзе, які вырашыць наш лёс.

 Лёс нашага народа.

 Але... так!.. І хаця я капітан расійскага генеральнага штаба, але для вас, панове, я ваявода ўсіх аддзелаў паўстанцаў Беларусі і Літвы. (Белы жонд вітае яго.)

 Віват!

 Хай бароніць вас бог дзеля святой справы.

 З вамі мы пераможам...

Серакоўскі цалуе яе руку, яна яго ў галаву.

 А пана Каліноўскага няма?

 Чакаем з хвіліны на хвіліну.

 Як у вас, ваша экселенцыя, прамовы маюць уплыў? Запісваюцца ў паўстанцы?

 Даў загад усім ксяндзам... Але цяжка... Урад сочыць.

 Нічога, хутка будзе другі ўрад, наш! Уласны! А ў вас, панове, як? Аддзелы фарміруюцца?

 Весткі маюцца ў Каліноўскага...

 Вельмі добра! Трэба спяшацца з арганізацыяй аддзелаў. Я маю весткі, што ў Варшаве пачалося ўжо... Трэба карыстацца момантам і ўзгадніць нашы дзеянні з Варшаўскім жондам. У той час, калі царскі ўрад будзе заняты барацьбой з паўстанцамі ў царстве Польскім, мы павінны раптоўна падняць паўстанне на Беларусі і Літве і, дружна ведучы справу, дасягнуць поўнага вызвалення Беларусі ад царскіх жандараў.

 І паставіць сваіх...

 План чыннасці мною ўжо апрацаваны... Сродкі маюцца. Цяпер застаецца толькі прыняць гэты план, падлічыць сілы і з богам за вызваленне!

 Я лічу, што можна прыступіць да справы і пачаць наша пасяджэнне.

 Я лічу патрэбным пазнаёміцца з поглядамі і прапановамі Чырвонага жонду.

 А, пана Каліноўскага?

 Так.

 Я думаю, што адсутнасць пана Каліноўскага не перашкодзіць нам азнаёміцца ў кароткіх рысах з планам, ды і да таго ж пан Каліноўскі і вы, панове, наўрад ці будзеце пярэчыць, бо зноў кажу, — мэта адна. Нязгоды могуць быць толькі ў драбніцах.

 Зразумела. І, на мой погляд, пан Каліноўскі будзе згодзен з большасцю. Дык вось, панове, у кароткіх рысах мой план справы, ухвалены ў Пецярбургу нашымі.

 Кім?

 Нашымі.

 Вашымі? Так, так.

 Першае. Жонд нарадовы пасылае ў кожны павет да памешчыкаў па некалькі сваіх агентаў... эмісараў.

Другое. Агенты, супольна з памешчыкамі, павінны схіліць сялян на свой бок і арганізаваць з іх вялікія аддзелы.

Трэцяе. Пасля арганізацыі вайсковых аддзелаў, жонд нарадовы аб'яднае гэтыя асобныя аддзелы ў адну агульную армію, з якой і пачне барацьбу з царскім войскам.

Чацвёртае. Жонд нарадовы і галоўны ваявода накіроўваюць усе свае сілы на тое, каб як мага надалей працягнуць паўстанне, па-першае, для таго, каб на нас звярнула ўвагу Еўропа, а па-другое, каб дасягнуць яе спачування і дапамогі; а на гэта спачуванне мы можам разлічваць, грунтуючыся вось на якіх довадах... Князь Чартарыйскі і іншыя за час паўстання схіляць французскага імператара на бок палякаў, і ён, карыстаючыся сваёй магутнасцю, уцягне ўсю Еўропу. Ён пашле ў Пецярбург некалькі пагражальных нот; палахлівы царскі ўрад спалохаецца, бо з аднаго боку Еўропа, а з ёю спрачацца не будзеш, з другога — паўстаўшая Польшча, Беларусь і Літва. У самой жа Расіі дзякуючы існаванню гурткоў Герцэна і Бакуніна не зусім спакойна; дзеля гэтага расійскі ўрад бясспрэчна выканае ўсе патрабаванні Еўропы і дасць поўную аўтаномію паўстаўшым за сваю незалежнасць народам. Вось чаму мы павінны як мага далей працягнуць паўстанне, а для гэтага патрэбна поўнае яднанне, ніякіх супярэчнасцей не павінна быць, мэта адзіная, вялікая, святая! І з дапамогай Чэнстахоўскай маткі боскай мы разаб'ем царскія ланцугі і вызвалім наш народ.

 Хай будзе пахвалёны той шчаслівы дзень!

 Цяпер у кароткіх рысах план пачатку вайсковых аперацый. Калі ўсе сілы будуць аб'яднаны ў адно цэлае, перш за ўсё трэба захапіць крэпасць Дзінабург і замацавацца ў ёй. Для гэтага трэба неадкладна атрымаць дазвол на збудаванне касцёла ў самой цытадэлі, а потым граф Плятэр пад выглядам рабочых, будаўнікоў касцёла, уводзіць некалькі сот узброеных паўстанцаў, якія раззброяць гарнізон і захопяць цытадэль.

Пан Звярджоўскі, аб'яднаўшы асобныя аддзелы паўстанцаў магілёўскіх і частку Мінскага ваяводства ў адзін корпус, захопіць Горкі і, узмацніўшы свой аддзел студэнтамі інстытута, захопіць Магілёўскі артылерыйскі парк, а потым з гарматамі і музыкай пройдзе праз губерні Смаленскую, Цвярскую, Маскоўскую, па дарозе далучаючы да сябе ўсіх нездаволеных урадам, і на чале паўмільённай арміі з'явіцца ў Казань, з'яднаецца з мясцовымі паўстанцамі, паднятымі Кіневічам, які павінен гэта зрабіць на дадзеныя яму 15 000 рублёў. Адначасова я еду ў Ковенскую губерню арганізаваць з паўстанцкіх аддзелаў армію ў некалькі карпусоў, з якімі буду пагражаць войску, высланаму царскім урадам супроць мяне. Потым увайду ў сувязь з рэвалюцыйнымі войскамі царства Польскага і для агульных аперацый з'яднаюся з чужаземным дэсантам. Вось, у агульных рысах, мой план.

Усе прадстаўнікі Белага жонду. Брава! Перамога за намі! Геніяльны план!

 Панове! План складзены так геніяльна, што, здаецца, двух поглядаў быць не можа.

 Пры гэтым лічу неабходным паведаміць, што матэрыяльныя сродкі маюцца, зброя ёсць!

 Прапаную ўхваліць. Згодны, панове?

 Я прапаную пачакаць Каліноўскага.

 Ведаючы добра пана Каліноўскага як горача адданага гэтай святой ідэі, я ўпэўнены, што ён згодзіцца.

Каліноўскі з'яўляецца праз дзверы балкона.

 Памыляецеся! Каліноўскі не згодзіцца! Выбачайце, панове, што я з'явіўся такім незвычайным чынам, але за мной сочаць ад самай вёскі. Перасцярога прымусіла мяне забыцца аб існаванні параднага ходу. Добры вечар, яснавяльможныя! Добры вечар, сябры! Я чуў усё, але не хацеў да часу перапыняць будоўлі паветраных палацаў пана Серакоўскага. А цяпер пастараюся іх зруйнаваць. Згаджаюся, план пабудаваны геніяльна, але геніяльны ён па сваёй недальнабачнасці і глупству.

Усе. Дазвольце!.. Якая непрыстойнасць! Пратэстуем! План прыняты жондам нарадовым...

 Жондам памешчыкаў, магнатаў?! Гэтага мала! Ёсць яшчэ Чырвоны жонд, жонд усіх прыгнечаных сялян і беднякоў. Гэты жонд будзе для нас крыніцай жывой сілы, а без нас ні сялянства, ні бедната з вамі не пойдуць.

 Чаму не пойдуць?

 Якая самаўпэўненасць!

 Якая дурная недарэчнасць!

 Я не магу чуць падобнай абразы!

 Гэта не абраза, графіня, а дакладнае азначэнне!

 Панове! Не будзем гаварыць адзін аднаму словы "ветлівасці" і пяройдзем да справы... Прашу, пан Каліноўскі...

 Я не магу зараз гаварыць аб плане вайсковых аперацый, бо пан Серакоўскі так хутка крочыў па расійскай зямлі, што я ледзь паспяваў здзіўляцца той недарэчнасці і, я б сказаў, дзіцячай наіўнасці яго паходу. Мяне яшчэ больш здзівіла, што ваш жонд спадзяецца на дапамогу французскага імператара. На маё разуменне, правільна было б шукаць падтрымкі ў расійскіх рэвалюцыйных колах, тым больш, што наша канчатковая мэта больш супадае з жаданнямі братняга рускага народа, чым французскага імператара.

 Мне вядома, пан Каліноўскі, калі быў студэнтам у Пецярбургу, знаходзіўся пад уплывам ідэй Герцэна, але час зразумець, што ён сын беларускага народа...

 Таму я так і кажу, бо ўпэўнены, што шчасце і росквіт нашай краіны непарыўна звязаны з росквітам абноўленай Расіі, але пакуль пакіну гэтае пытанне і перайду да падрыхтоўчых крокаў пана Серакоўскага. (Разгортвае паперу). У пунктах першым і другім вашага геніяльнага плана гаворыцца...

 У вас ёсць поўны мой план?

 Не дзівіцеся, яснавяльможны пан, для Чырвонага жонду нічога таемнага няма. Дык у пунктах першым і другім гаворыцца: "Агенты супольна з памешчыкамі схіляюць на свой бок сялян і арганізуюць аддзелы". А як вы думаеце, шаноўныя панове, гэтым агентам і памешчыкам: сяляне шыі не скруцяць?

 Вы гаворыце глупства: сяляне спяць і сняць аб вызваленні.

 Ад каго? Ад улады памешчыкаў, ці то рускіх, ці то польскіх? Правільна! Селянін спіць і сніць, як бы атрымаць зямлю, адабраную ў яго панам. Як жа вы разлічваеце на поспех, калі кожны селянін у душы песціць думку паўстаць супроць вас жа, паноў. Калі вы сапраўды сумленна гатовы ісці з народам, дык паслухайце ў кароткіх рысах падрыхтоўчы план нашага Чырвонага жонду і прызнайце яго, бо гэта дыктуе само жыццё, у ім увесь поспех нашай агульнай справы: памешчыкі, манастыры, касцёлы — добраахвотна адмаўляюцца на карысць малазямельных сялян і батракоў ад сваёй зямельнай маёмасці, пакінуўшы сабе столькі, колькі яны самі змогуць апрацаваць...

Усе. Арыгінальна!

 Ты працаваў, збіраў, а потым ўсё аддай!

 Згадзіцеся, панове, праца ваша была невялікай, а збіраў вам мужык пад пагрозай бізуна. Далей... для тых, хто будзе ўпартым і не згодзіцца добраахвотна на падзел, — утварыць суд, найвышэйшы трыбунал, які пільна будзе сачыць і прымушаць непакорных сродкамі тэрору.

 Мой бог, што ён гаворыць!

 Не хвалюйцеся, графіня, але болей далікатных сродкаў у нас няма... Далей: падзяліць усю Беларусь на вайсковыя раёны, раёны на паветы, паветы на станы і ў кожны прызначыць прадстаўніка ўрада з даручэннем арганізаваць вайсковыя аддзелы, начальнікаў жа аддзелаў прызначае Чырвоны жонд па свайму выбару. Адначасова ўвайсці неадкладна ў сувязь з расійскімі рэвалюцыйнымі коламі. Вось схематычны план падрыхтоўкі да паўстання. Калі вы сапраўды адданы гэтай вялікай народнай справе, вы павінны згадзіцца. А калі не — нашыя дарогі разыходзяцца.

 Панове! Што вы скажаце? Як вам падабаецца план пана Каліноўскага?

 План не адпавядае моманту і не жыццёвы...

 З вашага пункту гледжання? Бо прыйдзецца разлучыцца з тысячамі дзесяцін зямлі і самім хадзіць за сахой?

 Перш чым стаць за саху каму б ні было, трэба забяспечыць спакойную працу, а для гэтага трэба ўсім да аднаго паўстаць са зброяй у руках і заваяваць волю, а з ёю прыйдзе і спакойная праца.

 Так. Волю вы возьмеце сабе, а спакойную працу ахвяруеце мужыку-селяніну. Працуй, мілы, хадзі за сахой па панскіх загонах з рання да цямна... а калі не — бізуном! Бо воля панская. Пазбавіўшы селяніна ад царскіх чыноўнікаў, пан сам мацней сядзе яму на шыю. Дык якая ж карысць бедняку ад такой волі? Ці царскі чыноўнік будзе сцябаць, ці свой пан? Я лічу, што апошняе больш крыўдна.

 Я лічу зусім непатрэбнай далейшую размову. У той час, калі ўжо пралілася кроў аднадумцаў, не трэба займацца спрэчкамі...

 Я прапаную зняць копію і захаваць для гістарычнага музея будучай Беларусі і Літвы як экземпляр чырвонага глупства.

 Гэта думкі і жаданні народа, на які вы ўскладаеце надзею. Вы губіце пачатую справу вызвалення.

Уваходзіць камердынер.

 Яснавяльможны пан Дзюларан.

 А-а-а... Прадстаўнік Варшаўскага жонду. (Выходзіць.)

 Вось бачыце, хто з намі ідзе! Уся Польшча! Усе аб'яднаюцца вакол адной ідэі...

 Заснаваць каралеўскую Польшчу з далучэннем Беларусі і Літвы...

Уваходзяць Дзюларан і Лапа.

 Панове, наш высокі госць — паўнамоцны прадстаўнік Варшаўскага жонду нарадовага.

 Маё ўшанаванне, панове! (Вітае.) Ваша экселенцыя! (Убачыў графіню, падыходзіць.) Графіня Стэмбоўская?

 Так... памяць у пана добрая... (Падае руку.)

Дзюларан (цалуе руку). Вельмі задаволены спатканнем з вамі ў такім шаноўным грамадстве. (Аглядае ўсіх, убачыў Серакоўскага, падыходзіць да яго і моцна цісне яму руку.) Сардэчна вітаю вас. Вы з Пецярбурга?

 Толькі што прыехаў.

 Вельмі добра! (Аглядае ўсіх, бачыць Невядомскага, які ўвесь час кланяўся, каб яго заўважылі. Дзюларан кланяецца яму.)

Невядомскі (падыходзіць з павагаю). Дазвольце прадставіцца: Невядомскі, член гуртка, кур'ер для тэрміновых даручэнняў.

 Вельмі прыемна. (Убачыў Каліноўскага і іншых, вітае іх.)

 Прадстаўнікі Чырвонага жонду.

Дзюларан (агульны паклон). Чырвонага?.. Так... так... у вас на Беларусі і Літве ёсць два жонды: Белы і Чырвоны?

 А ў вас?

 Толькі адзін — наш жонд.

 Але ёсць надзея, што будзе другі?

 Для нас, прашу пана, гэта залішне. Справа не ў колерах... чырвоны ці белы, а ў ідэі, адной ідэі вызвалення народа. Я думаю, панове, што і вы ўсе з'яднаны той жа адной ідэяй. Вось чаму я і прыехаў да вас з даручэннем нашага жонду нарадовага.

 Прашу пана сядаць.

 Дзякую. Я не перашкодзіў, у вас пасяджэнне?

 Вы заўсёды пажаданы для нас. (Налівае віно.)

 Дзякую. (Садзіцца.) Прашу дазволу выкласці прапазіцыі, ухваленыя аднагалосна на апошнім нашым пасяджэнні, і запрапанаваць вам, беларусам, злучыцца з намі як найсціслей...

 Панове... я прапаную выслухаць шаноўнага пана Дзюларана, абмяняцца думкамі, а потым працягнуць наша пасяджэнне разам з паважаным панам Дзюларанам. Згодны?

Усе (Белы жонд). Згодны!.. Прашу пана... Калі ласка!

 Дзякую... Панове, як мы, так і вы супольна служым справе... справе вызвалення народа. Вы — свайго, беларускага, а мы — польскага... Але вораг наш вельмі моцны, і вам адным будзе цяжка змагацца... А таму мы прапануем вам разам з намі з'яднацца. Варшаўскі цэнтральны камітэт нарадовы дапаможа вам як грашыма, так і ўзбраеннем. Прыйшлі тут да вас людзі, дасвядчоныя ў справе вайсковай, якія разам з панам Серакоўскім будуць кіраваць вашымі аддзеламі, а па сканчэнні паўстання возьмуць ваш край беларускі пад сваю высокую апеку... Пад сваю высокую абарону...

Домб (да сваіх). Абараняў воўк авечку, ды і з'еў.

 Памысліце, панове, якія выгоды дае вам наш камітэт нарадовы.

 Панове, найвялікшую радасць павінны мы адчуваць, калі ў цяжкую гадзіну літасцівы бог пасылае нам абарону. Мы павінны дзякаваць пана бога і прыняць прапанову Варшаўскага жонду нарадовага...

 Ваша экселенцыя бачыць тут божую літасць, але я не згаджаюся з гэткім азначэннем і служыць урачыстае набажэнства не збіраюся.

 Вы адмаўляецеся ад добраахвотнай дапамогі нашаму народу?

 Ад здрады народу Чырвоны жонд адмаўляецца! Згодны, сябры?

Чырвоны жонд. Згодны! Так! Правільна!

 Якое ўпартае неразуменне гістарычнага моманту!

Стэмбоўская (нервова да Красінскага). Вось вынікі вашай супольнай працы.

 Не разумею, прашу пана, чаму здрада?

 Калі польскі народ яшчэ не зразумеў вас, дык беларус добра зразумеў. На крыві нашага і свайго народаў хочаце вы будаваць панскую Польшчу... Вашай высокай апекай зрабіць наш народ сваім быдлам і нявольнікам... Дык перадайце вашаму жонду, што Чырвоны жонд ні за якія абяцанкі не прадасць свой народ.

 Спыніце, панове, гэтыя здзекі.

Дзюларан (іранічна). Пан Каліноўскі шчыры і гарачы патрыёт. Я яму дарую яго абразы.

 Пан Каліноўскі можа гаварыць ад імя свайго, Чырвонага жонду, а не ад усяе Беларусі.

 Ён гаворыць ад імя беларускага народа, а пан з Варшавы ад якога народа гаворыць?

 Польскага, прашу пана...

 Я таксама паляк, прашу пана, але не прызнаю ваш Белы жонд.

 Адзін паляк не ёсць яшчэ Жэч Паспаліта Польска.

 Але і ваш жонд не ёсць польскі народ.

 Панове, прашу паважаць нашага госця.

 Пан Каліноўскі не ўлічвае, што яго адмову ў дапамозе гісторыя будзе лічыць як глупства ці здраду народу.

 А я думаю, што пан Серакоўскі не ўлічвае, што яго згоду гісторыя адзначыць і як здраду народу, і як глупства!

 Паглядзім! Час пакажа.

 Панове! Прапаную спыніць спрэчкі і азнаёміцца дасканала з прапановамі і планамі Варшаўскага жонду. Абмеркаваць і прыняць для кіраўніцтва і выканання... Згодны?

Белы жонд. Згодны!

 А вы, панове?

 Гэтае пытанне Чырвоны жонд вырашыць у сябе на камітэце. Адказ атрымаеце заўтра. Да пабачэння! (Збіраецца выйсці.) Мая вам парада — не прадавайце народную кроў.

 Раю вам, панове, прыйсці да згоды.

 Раю вам, яснавяльможны пан, выносьцеся з Беларусі ў добрым здароўі... (Выйшлі.)

 Што гэта?

 Быдла, прашу пана.

Карціна другая
Вострая брама ў Вільні. Народ стаіць на каленях, пяе малітву перад брамай. Уваходзяць дзве кабеты.

 Казалі, што сягоння павінна прыйсці да нас працэсія з Варшавы.

 Казалі, што біскуп благаславіць і разам з народам пойдзе на спатканне Варшаўскай працэсіі.

 А чаго гэта ідуць да нас?

 Ты чула, што Варшава абвясціла вайну з-за веры?

 Чула, і ў нас аб гэтым гавораць...

 Ну, вось, ідуць злажыць умову, каб разам вызваліцца. Мой муж казаў, што біскуп адправіць набажэнства і дасць благаславенне на барацьбу за волю.

 Божухна, што гэта будзе?

 Ніхто, як бог... У нас з дому трое пайшло ў аддзелы: бацька, муж і сын...

Праходзяць у браму і становяцца на калені. Лірнік ціха іграе на ліры і пяе псалмы. Уваходзяць Земацкая і Невядомскі.

 Вы чулі, што ў Варшаве аддзел Маеўскага разбіў жандарскі эскадрон і ўзяў дзве гарматы з набоямі?

 Так... А колькі ўжо нашых палягло, колькі моладзі пакутуе ў астрогах. Матка Боска Вострабрамска, памажы нам. (Становіцца на калені, жагнаецца, потым устае, за ёю Невядомскі.) Пане Невядомскі, адгэтуль мы пойдзем на Бэльмонт, там збярэцца народ і шляхта. У гэтыя вялікія дні, дзеля нашай радзімы, мы павінны быць разам з народам, абуджаць нацыянальнае пачуццё. Няхай народ бачыць, што мы з ім...

Уваходзяць 1-ы і 2-і чыноўнікі.

 Добры дзень, пані Земацкая.

 Добры дзень!

 Чулі? Віленскі гарнізон узмацняецца войскам з Пецярбурга?..

 Ходзяць чуткі аб адстаўцы Назімава.

 А каго прызначаюць?

 Кажуць, што Мураўёва.

 Даюць паўнамоцтвы дыктатара.

 Ніякі Мураўёў не пагасіць полымя паўстання.

 Нашы аддзелы пакосяць іх галовы. Панове, думка! Унашу прапанову: пабудаваць помнік волі... Ведаеце... э... чарапы, складзеныя ў піраміду, а на самым версе паўстанец з касой. Ці ж не праўда — арыгінальны помнік!

 А вы да якога аддзела прыпісаны?

 Я?.. Э... Я лічуся кур'ерам для тэрміновых даручэнняў гуртка, старшынёй якога з'яўляецца пані Стэмбоўская.

 А вы?

 Я пры аддзеле Каліноўскага.

 Вы сябра Чырвонага жонду?

 О не, што вы, пані! Дзеля таго, што Чырвоны жонд супольна з намі прымае ўдзел у паўстанні, мне даручана таемна сачыць за дзейнасцю Каліноўскага.

 А ці ведаеце, пані Земацкая, праграму гэтых чырвоных пеўняў? Падзяліць пораўну зямлю паміж сялянамі і памешчыкамі і ўсім хадзіць за сахой і араць. Што надумалі, а? Я — чыноўнік асобных даручэнняў — і за сахой! Вы ўяўляеце сабе — у сурдуце, пры рэгаліях — і за сахой! Ха-ха-ха...

Чуваць гукі аргана і спевы малітвы.

 Ціха... не парушайце цішы малітвы. (Становіцца на калені і моліцца.)

Уваходзяць Каліноўскі і Сяргей, вайсковы ўрач.

 Значыць, Сярожа, едзеш у полк?

 Загад... Нічога не зробіш. Салдацкая дысцыпліна і нас, урачоў, датычыцца.

 Так... Перадай у Пецярбургу сябрам падзяку за друкарскі станок. Скажы... гэтымі днямі еду на вёску ў аддзелы, а там і пачнем. Сувязь з вамі буду трымаць, як і раней, праз настаўніка Васілія Рыгоравіча. Ну... вось і ўсё, Сярожа. Давядзецца — убачымся, а калі не — не памінай ліхам... (Дае руку.)

 Жадаю шчасця... перамогі... У добры час! (Моцна абняліся.)

З другога боку ўваходзіць Домб. Сяргей выходзіць.

 З кім гэта так горача цалаваўся?

 Калісьці мы з ім бунтарылі ва ўніверсітэце. (Задумліва.) Добры час быў, Домб...

 А будзе яшчэ лепшы.

 Так! Будзе яшчэ лепшы...

 Глядзі, шляхта ўжо дзейнічае. Сіла на баку белага жонду. (Ківае на народ, які на каленях моліцца і пяе набожныя спевы.)

 І перад гэтай сілай трэба пакуль што скарыцца... У іх сродкі, зброя... З'яднаўшыся часова з Белым жондам, мы будзем весці далей нашу справу, але прыйдзе час — мы вырвем ад іх уладу і вызвалім народ. Табе вядома, што адгэтуль пойдуць на Бэльмонт, каб схіліць на свой бок рамеснікаў і мяшчан. Шляхта будзе разам з народам братацца, гаварыць прамовы і вербаваць у аддзелы... Табе трэба быць там. Я іду на вёску да нашых. Страбейка паведамляе, што ў павеце з'явіліся жандарскія аддзелы. Бывай здароў, спаткаемся ў нашым штабе...

 Будзь асцярожным...

 Бывай! (Выходзіць.)

Спевы сціхаюць. Біскуп кажа прамову.

Голас Красінскага. Веруючыя! Вялікае няшчасце здарылася з намі і з нашай святой верай. Вам вядома, што ў польскай краіне прыгнечана вера наша. Народ паўстаў на абарону сваёй веры. Гэта знявага веры перанясецца і на нашу краіну, вас чакаюць цяжкія выпрабаванні. Паўстаньце на абарону сваёй веры, свае волі, сваёй айчыны... Усемагутны божа, дапамажы!

Арган, спевы ўсяго народа. Біскуп благаслаўляе.

 Панове, на Бэльмонт!

Спяваюць, ідуць. Спевы аддаляюцца, святло паступова змяншаецца і гасне... Спевы зноў набліжаюцца і сцэна асвятляецца. Новае месца дзеі. Бэльмонт. Уводдалі горад Вільня. Чуваць галасы натоўпу. Усе ўваходзяць, нясуць на руках Серакоўскага і крычаць: "Віват!" Аркестр іграе туш.

 Панове! Мы сабраліся тут, каб спаткаць дэпутатаў Варшаўскага жонду нарадовага. Польскі народ — нашы браты па веры — прыгнечаны царскім урадам, паўстаў са зброяй у руках на абарону сваіх правоў, сваёй зняважанай веры. Акрапілася зямля кроўю пакутніка-народа. Не сёння-заўтра тое ж пагражае і нам. Дапаможам нашым братам і агульным намаганнем разаб'ем царскія ланцугі і дадзім волю нашай айчыне!

 Няхай жыве правадыр народны!

Народ. Віват!

 Пагібель царскай тыраніі! Далоў схізматыкаў! Няхай жыве рамесніцтва!

Шляхта вітае рамеснікаў, дамы цалуюць рамеснікаў.

Невядомскі (натхнёна). Панове! У гэты ўрачысты дзень, калі мы ўсе гарым адной думкай, адным жаданнем, мы тут усе роўныя, усе браты! Няхай гэты дзень захаваецца ў нашым сэрцы і будзе нашым адвечным святам! З вераю ў сэрцы, са зброяй у руках, з усмешкаю на вуснах кінемся ў змаганне за свабоду! Запісвайцеся ў аддзелы змагання... Трыумфуйце!.. Весяліцеся перад перамогай. Панове! Прапаную абэртас у гонар нашай перамогі! Прашу! (З захапленнем скача абэртас.)

Аркестр іграе, шляхта першая запрашае рамеснікаў. Адны скачуць, другія запісваюцца.

 Панове, запісвайцеся ў аддзелы!..

 Калі пан так жа добра будзе абараняць волю, як танцуе, то...

 То яснавяльможная пані дазволіць мне пацалаваць яе ручку. Галавой прысягаю — ніводзін жандар не ўцячэ ад маёй кулі!

 О герой! (Дае руку для пацалунку.)

 Пані! А я запісаўся ў аддзел да іх. (Паказвае на Серакоўскага.)

 Віншую! (Цалуе яго.)

 Эх, чорт пабяры! Пані, запішы і мяне, пайду біць жандараў.

 Хай вас бог бароніць! (Благаслаўляе і цалуе яго.)

 Панове! Прашу мазурку на пагібель нашых ворагаў.

 Не, не, нашу лявоніху.

 Панове, лявоніху на пагібель ворагаў!

Усе скачуць.

Невядомскі (пасля лявоніхі). Лявоніха скончана! Прашу мазурку! Пераможную мазурку!

Скачуць мазурку. Чуваць барабан.

 Панове! Чуеце? Гэта жандары...

Танцы спыняюцца. Перапалох.

 Супакойцеся, панове! Скачыце далей!

 Не магу, хачу ваяваць з жандарамі.

 Бі іх...

З'яўляецца Домб, спыняе натоўп.

 Не час, стрымайцеся! Сябе загубіце!

Народ свішча, крычыць.

 Дарогу! Асадзі назад! (Адціскае натоўп.)

Каваль (ззаду). Эх, для пачатку фараону. Р-раз! (Б'е. Гарадавы валіцца і свішча.)

Чуваць вайсковы аркестр.
Заслона

ДЗЕЯ II
Мясцовасць з узгоркамі, па якіх раскіданы хаты, платы. З правага боку хата з ганкам, да яе прыбудавана клець. Вечарэе. Заходзіць сонца. Здалёк чуваць спевы дзяўчат. За платамі крадзецца Каліноўскі ў сялянскай вопратцы і ў світцы зверху. Падыходзіць да хаты, стукае ў акно.

 Лявон... Лявон...

Голас з хаты. Зараз...

Выходзіць Лявон.

 А, гэта ты? Вечар добры! Якія навіны прынёс?

 Прывёз зброю для нашага аддзела. Там, за ўзгоркам, у кустах. Трэба перанесці і схаваць у цябе, у клеці, а ўначы твой сын прыйдзе з лесу і перанясе ў аддзел.

 Добра. А сынка майго бачыў?

 Сягоння раніцой. Малайчына, дзясяцкім яго назначыў.

 Даў бы бог жывым вярнуцца, баюся, каб не перамаглі нас.

 Не бойся, стары. Мужыцкую праўду ніякая сіла не пераможа.

 Скажы мне, братка, старому, неразумнаму: вось мы змагаемся за волю, нашы сыны кроў праліваюць, а калі мы здабудзем гэту волю, дык паны застануцца?

 Не будзе няволі — не будзе і паноў.

 А куды ж яны падзенуцца?

 Жыццё такое настане, што панаваць ужо не будзе над кім. Вось, у вольны час пацікаўся. (Дае лістоўку.) Тут табе ўся праўда мужыцкая. Хавай яе ад паноў і начальства, ім гэта не да смаку, А пакуль лішніх вачэй няма, занясі зброю ў клець.

 Добра. А сам дзе будзеш начаваць — у нас ці ў лесе?

 Да сонца буду ў цябе, а там у лес пайду.

Лявон (у хату). Матруна, выйдзі... Ты скажы ёй, яна малачка дасць ды пасцельку прыгатуе. (Выходзіць.)

Матруна (уваходзячы). Чаго табе?.. Дзе ж ён дзеўся? (Пабачыўшы Каліноўскага.) А-а, гэта ты тут! Чаму ў хату не ідзеш? Заходзь. Ну, як там мой у лесе, жывы, здаровы?

 Здаровы, маладзічка... Цябе прасіў не сумаваць.

 І рада б не сумаваць, ды... сэрцайка бабскае. Толькі ж нядаўна жыць мы пачалі ў законе, думалі будзем разам, а тут вось якая справа, у аддзел пайшоў. А ну, як заб'юць?

 Суджана памерці, дык смерць і на печы знойдзе. Не плач, усё добра будзе. Сягоння прыйдзе пабачыцца з табою.

Матруна (радасна). Няўжо?

 Ну вось, бачыш, — вочы павесялелі.

 Казалі, што з Пецярбурга шмат войска пасылаюць і ўсіх, каго ў лесе зловяць, на касцёлах вешаць будуць.

 Вяровак не хопіць.

Уваходзіць Лявон з клункам зброі.

 Што гэта ты нясеш?

 Яго рэчы, ён начаваць у нас будзе.

 А ўжо ж рэчы... бач, багнэты тарчаць...

Каліноўскі бярэ клунак і нясе ў клець, потым варочаецца.

 Дзе? Якія багнэты? І што гэта табе здаецца? (Да Каліноўскага.) Заходзь, браток, заходзь.

Каліноўскі ідзе ў хату.

 А божухна, божухна! Няхай бы ўжо звер звера грыз, а тут людзі, у бога верачы, адзін аднаго забіваюць. Крывею чалавечай зямлю паліваюць.

 Ды што, тут за праўду нашу. А вось як пан дзеля свае ўцехі твайго бацьку бізуном паласаваў, дык гэта што? Зямлю тут крывавую сабакі лізалі. Вось народ і не вытрымаў. Пацярпі, усё добра будзе, і чалавек твой вернецца. Пойдзем у хату, дай малака.

Ідуць у хату. Чуваць спевы.

 Эх! А дзяўчатам і гора мала, параспяваліся.

 І ім не весела, дай веры.

Увайшлі ў хату. Спевы бліжэй. Са спевамі ўваходзяць дзяўчаты, спяваюць рэкруцкую песню.

. Сумна неяк...

. Давайце, дзяўчаткі, у карагод гуляць...

. Э, пакінь. Без хлопцаў і гульня не гульня.

. І песні неяк не пяюцца.

 Усе разбегліся, родненькія, у лесе пахаваліся, як краты па пячорках. Мой Янка надоечы прыйшоў з лесу, аж глянуць страшна: барадой аброс, лапці ўсе падраліся, змяніў кашулю, узяў хлеба ды сыра, (плача) мяне пацалаваў дый зноў у лес...

. А ты не плач. Лепш у лесе, чымся на вёсцы быць забітаму. Вось, кажуць, у суседнюю вёску прыйшлі жандары і забралі ўсіх хлопцаў.

 І чаго гэта ўсе паднялося? Не сядзіцца нашым панам, усё волі хочуць. Хочаш, дык ідзі сам, калі ты пан, — дык не, — дурняў-мужыкоў падбухторваюць, за кроў мужычую волю абяцаюць.

. Дачакаемся, як жа, а калі і забяруць волю, дык для сябе, а нам зноў бізун застанецца.

Каліноўскі выйшаў і слухае.

 Не, дзяўчынка, не тое ты гаворыш. Добры вечар!

Усе. Добры вечар!

 Дай толькі волю здабыць, а падзяліць мы здолеем. Сабе і бізун, гэта праўда, а пана ў саху ўпражэм, а не пойдзе, дык пана бізуном сцябаць будзем.

 Дай жа божа нашаму цяляці ваўка спаймаці.

. А лепш, каб усё ціха было.

 Дзяўчаткі, гляньце, нібыта нехта да нас верхам едзе... Вось там, за ўзгоркам...

. З лесу, здаецца...

. Здаецца, мой Міколка...

. Не... Яська мой... во, рукой махае... (Бяжыць, за ёй іншыя.)

 Ціха, бабы. (Прыглядаецца.) Так, гэта з нашага аддзела. Ці не здарылася што? (Ідзе да хаты.) Лявон, конь у цябе вольны ёсць?

Лявон (у акне). Ёсць, а што?

 На кожны выпадак, можа спатрэбіцца.

За сцэнай галасы баб і дзяўчат: "А я думала, што мой Міколка. Навіны прывезлі?"

Домб (уваходзіць, за ім дзяўчаты). Пасля, дзяўчаткі, скажу. Хто тут ёсць з мужыкоў?

 Што здарылася?

 А... ты тут! (Адыходзіць з ім убок.) Конны з аддзела Вайцэхоўскага паведаміў, што ідзе сюды войска, і перадаў табе шыфроўку. (Перадае маленькую скручаную паперку.)

Каліноўскі (чытае). А-а-а, ад настаўніка Васілія Рыгоравіча... "З Пецярбурга ў твой раён ідзе рота пад камандай вядомага табе барона Штальберга"... Штальберг... а, памятаю гэтага ката. У Петрапаўлаўцы двух студэнтаў з нашага гуртка засек і павесіў... (Чытае.) "...маршрут яго на Мінск і далей. Мэта — злавіць цябе жыўцом"... Так... "Адносіны салдат да насельніцтва добрыя... Усё гэта перадаў мне наш сябра доктар Сяргей"... Сяргей?

 Хто гэта?

 Вайсковы доктар... памятаеш, каля Вострай брамы сустрэў яго... Значыць, ён ідзе з ротай да нас... Домб, табе трэба ехаць зараз жа ў лес і сказаць аддзелу — быць напагатове. Я застануся пакуль тут для доследу... Прышлі сына Лявона для сувязі... Няхай схаваецца на балоце і чакае. Як зязюля чатыры разы пракукуе, тады няхай выходзіць да крыжа ля дарогі...

 Асцярожней, Кастусь... Бывай! (Выходзіць.)

. Ну, што ён казаў?

. Пра майго Міколу не казаў?

Уваходзіць Лявон.

 Вось што, Лявон, і вы, дзяўчаткі... сюды ідзе з Пецярбурга войска...

. Вось табе і Міколка...

Усе. Ай, ай, ай, матачкі! Што нам рабіць? Загінулі мы... Пахапаюць нас...

 Ціха, бабы! Ціха! Слухай, Лявон, войска, пэўна, раскватаруецца на вёсцы... Бабы, слухайце! Памятайце: ні адзінага гуку пра нашых; калі спытаюць, дзе мужыкі, кажыце — хто ў Мінск па грошы паехаў, хто ў пана працуе, а каго пагналі далей, пад Вільню... Зразумелі?

Усе. Зразумелі...

 І цяпер, у выпадку, калі мяне зловяць і запытаюць у вас, кажыце, што не ведаеце мяне, зразумелі?

Бабы. Зразумелі... А ты хавайся.

Каліноўскі (ціха). Слухай, Лявон, калі палягуць усе — а з дарогі яны моцна заснуць, — паможаш зброю вынесці, а можа і справу зробім...

 Аб якой ты справе гаворыш?

 Твая хата лепшая ад усіх, запрасі да сябе афіцэраў.

 А сам дзе будзеш?

 Недалёка буду. Уначы прыйду, а можа і раней, з сынам тваім. Ну, бабы, бывайце здаровы! Ні слова аб нашых, будзьце героямі, катаваць будуць — маўчыце.

Бабы. Не выдадзім! Не бойся! Свае... Крый нас божа...

Каліноўскі выходзіць.

. А ўсё ж страх, як прыйдуць да нас.

Уваходзіць старая.

 Вось і мая старая ўзварушылася.

 Чаго стаіце, раты разявіўшы? Салдаты ідуць!

 А дзе ты чула?

 Малыя казалі, што чулі... за лесам...

. За лесам? А што, дзядулька, калі даведаюцца, дзе нашы?

 А ты не кажы ім.

. А калі вешаць баб пачнуць?

 Ну, яны не дурні і вяроўкі на баб псаваць не будуць, ім хлопцы нашы патрэбны, а не бабы.

. А што, дзядулька, кажуць, што яны да баб ласыя. Як возьмуць нас усіх у палон замест жонак, што тады рабіць?

 А брэшаш ты! А калі возьмуць, дык ты не давайся.

. Ага, ён жа дужэйшы за мяне, возьме і схопіць.

 А ты кусайся. Вось хто мяне схопіць, той не рады будзе.

 Ды хто ж на цябе паквапіцца?

 А ўсяк бывае, — за недахопам і мяне ў кумпанію возьмуць. Матка казала мая старэнькая, як Напалявон французскі ў дванаццатым годзе праходзіў праз нашу вёску, дык і старых прыхоплівалі.

 Годзе плявузгаць, там відаць будзе, а пакуль што кароў ды коней ганіце на балота, схаваць трэба; курэй ды кабаноў далей хавайце, бо як прыйдуць — усё пабяруць.

Бабы. Няўжо? Ой, матачкі мае, пабяруць, далібог пабяруць!

. Гэй, Міколка, гані каня на балота.

. Аксіння. скажы мамцы, каб кароў з хлева выгнала.

. Ой, і боязна ж неяк.

Чуваць здалёк барабанны бой.

. Ой, недзе тарахціць... Чуеце?

Усе. Дзе?

. Ціха...

Убягае хлопчык.

Хлопчык (радасна). Мамка, мамка, войскі ідуць, там за ўзгоркам, са стрэльбамі, з шаблямі! Чуеш, як барабан тарахціць? (Выбягае.)

Агульная сумяціца.

 Куды ты, Лявон?

 Забыўся на цяля, схаваць трэба.

 Я сама, а ты пры хаце заставайся. (Выходзіць.)

. Ой, курэй трэба загнаць... ціп, ціп, піп... (Выбягае.)

Уваходзіць Матруна, знерваваная, аглядаецца.

 Ідуць, ідуць, па майго ідуць. (Хаваецца ў хату.)

Салдацкая песня чуваць усё бліжэй і бліжэй.

Лявон (адзін, жагнаецца). Пан Езус, заступіся і выратуй нас.

Прыбягае хлопчык.

 Ой, дзядулька, салдаты ўжо ў вёску ўвайшлі. Гузікі залатыя блішчаць. А ў паноў афіцэраў на капелюшах кутасікі і вусы натапыраны. (Выбягае.)

 Чаго рады? Эх, дзіцянё неразумнае!

Спевы сціхаюць. Чуваць каманда: "Рота, стой! Рабяты, на адпачынак! Гаспада афіцэры, расставіць часавых, выдзеліць патрулі! Вуха востра трымаць! Памятайце, што мы сярод ворагаў!"
Уваходзяць ротны, Сяргей і Маставы — ардынарац.

. Зараз жа, доктар, даследаваць калодзежы, ці не атручана вада. Гэтыя крамольнікі на ўсё здольныя. Да праверкі ваду не піць, ежу не варыць! Выконвайце.

 Слухаю, гаспадзін капітан! (Выходзіць.)

. Што за д'ябал! Вёска быццам вымерла.

 А так што, ваша высокаблагароддзе, з перапугу пахаваліся.

. Нічога, усіх выцягнем з нор. (Заўважыўшы Лявона.) А, адзін ужо ёсць. (Лявон кланяецца.) Гэй, стары, а дзе ж уся вёска? Не відаць штосьці.

 Ды тутака ўся яна і ёсць.

. Дзе людзі? Пакліч усіх сюды!

 Ды як жа клікаць?.. Хто ў полі, хто ў горадзе, хто выехаў.

. Маставы!

 Што загадаеце, ваша высокаблагароддзе?

. Паслаць зараз патруль па хатах, каб зганялі ўсіх сюды: хто не пойдзе — прыкладам, а крамольнікаў — штыком. Марш! Заняць хаты для начлегу!

 Слухаю-с! (Выходзіць.)

. Ну, стары, кажы, дзе паўстанцы?

 Якія?

. "Якія"... не ведаеш? А? Што супроць цара пайшлі, супроць начальства? Ты не хітруй, стары барсук, ведаеш.

 Мілы панок, ды хто ж іх ведае. Казалі, што ў Вільні быццам ёсць такія, а тутака няма; у нас ціха. Жывем за расійскім царом добра.

. За расійскім, а ты за якім хацеў жыць? За французскім?

 За нашым, значыцца, царом жывем добра, чаго нам паўставаць... Калі ласка, заходзьце ў хату.

Уваходзіць старая.

 Добры вечар, панок!

 Мая старая малачка табе дасць ці чабарку згатуе. Гарачанькага з дарогі вып'еш. Заходзь, пане афіцэр.

. А там у цябе ніхто не схаваны?

 Чаго гэта?

Уваходзіць Маставы.

 Загад вашага высокаблагароддзя перадаў. Зараз усіх згоняць сюды.

. Агледзім хату старога. (Вымае рэвальвер.)

 Слухаю!

. Дык ты гаворыш, што нікога не хаваеш?

 Каго хаваць? Старая ды я.

. Ну, глядзі, стары, калі што, дык галавой адкажаш.

Ротны і Маставы выходзяць.

 Ваяка! Эх... жандар дык і ёсць жандар! Ну, старая, ідзі, згатуй чабарку, частуй дарагога госця. (Выходзіць.)

 Смалы яму ў горла, а не чабарку. (Выходзіць.)

Чуваць галасы з розных канцоў; салдаты гоняць баб.
З'яўляюцца бабы і за імі салдаты.

. Чаго яны гоняць нас сюды?

. Клаўдзюшку дык з-пад печы за ногі выцягнулі.

 Ну, ну, хадзі, тупай!

. Чаго пхаеш?

 Ідзі... кш... кш... кш...

. Нібы курэй заганяе. Аўса, ці што, дасі?

 Ух, і разгаворчывая якая!

. Не чапай рукамі! Не купіў яшчэ! Не твая!

 А чыя? Мужыкоў штосьці не відаць.

 Глядзі ты, адны бабы, ну і вёска.

. А чаго гналі сюды?

 Іх благароддзе ротнае вучэнне з вамі будзе праводзіць. Ха-ха-ха...

Уваходзіць Маставы.

 У-у... красунь колькі, выбірай якую хочаш! А дзе ж хлопцы?

. Няма.

Уваходзяць ротны, афіцэр.

 Ваша высокаблагароддзе, калі ласка, паглядзіце — уся вёска з адных баб састаіць.

. Што? Ды што я, бабскі агляд назначыў? Дзе мужыкі?

 Няма мужыкоў, вашаскароддзе!..

. Як? Ніводнага мужыка ў вёсцы?

. Ды вось, бегае адзін. (Кіўнула на хлопчыка.)

. Ты не кпі! Чый гэта? Дзе яго матка? Я пытаюся, дзе матка? Гм... "няма"?.. Паўленкоў, ану, злаві яго ды ўсып розаг!

. Панок, пакінь яго, за што біць хочаш?

. Ага! Знайшлася матка! Твой сын?

. Мой, панок.

. Гм... Калі сына маеш, дык і муж ёсць. Дзе ён? Чаму яго з табой няма?

. Паехаў у Мінск, дровы павёз...

. Ілжэш, дрэнь! У лес пайшоў! У банду! Супроць цара! Ну, кажы!

 Пан афіцэр, яна праўду кажа.

. Не суйся, стары. Гавары, у лесе твой муж? Ну!? Узяць яе на допыт і перадаць паручыку Сцержневу.

 Панок, калі не даеш веры, вазьмі мяне, пытай; яна ж праўду кажа: павёз у Мінск дровы, грошай зарабіць. Не чапай бабу. Не ганьбі свой царскі мундзір.

. Дурань! Я выконваю загад свайго гасудара. Пахаваліся, сволачы і крамольнікі! А з-за вугла будуць расстрэльваць царскіх слуг. Пачакайце, наш генерал Мураўёў цырымоніцца з вамі не будзе. Гэта вам не Назімаў, усіх перавешае, сукіных сыноў. (Да афіцэра.) Выдзеліць атрад на разведку, агледзець мясцовасць і, калі што падазронае заўважыце, зараз данесці! Кожнага злоўленага са зброяй без суда і следства на месцы расстрэльваць! Ступайце!

 Слухаю! (Да салдат.) За мной! (Выходзіць.)

. А вы ўсе з кожнай хаты даставіце харчаванне: па 10 фунтаў хлеба, па 10 штук яек, па крынцы малака, па адной курыцы, — усё гэта здаць каптэнармусу. Маставы! Распарадзіся, а там і на начлег. Марш!

 Слухаю, ваша высокаблагароддзе! Бабы, чулі загад? Ну і выконвай хутка, па-ваеннаму, у два шчота. Марш!

Маставы і бабы выходзяць.

 (у акно). Гэй, старая, прынясі свежай саломы для пана афіцэра, зараз будзе адпачываць.

Старая пайшла па салому ў клець і назад.

. Што ты, стары, стараешся мяне спаць улажыць?

 Ды не, панок, як хочаш, я толькі думаў — змарыўся з дарогі, родненькі.

. Наша служба такая: 24 гадзіны на нагах прастаю, калі трэба. А ўсё ж скажы, стары, дзе ўсе мужыкі?

 Ды хто паехаў у Мінск, а каго, праўду казаць, і паны сілком у найміты ўзялі ў Варшаву, а хто са страху і сам уцёк.

. З якога страху?

 Ды што паны забіралі. Ну, па гарадах і працуюць. А каб супроць цара ісці, як кажа пан, — ні-ні, у нас такіх няма.

Выходзіць старая.

 Чабарку я зварыла і пасцельку прыгатавала.

 Калі ласка.

. Эх, ноч якая!.. Люблю прыроду! (Ідзе дэкламуючы.) "В песчаных степях Аравийской земли три гордые пальмы высоко росли".

Чуваць спевы салдат. Уваходзіць Матруна.

 Ці ведаюць нашы родныя, што па іх жандар прыйшоў? Ах, складуць яны свае галовачкі непакорныя за праўду мужыцкую, за волечку нашу. І чаму гэта няма на свеце праўды для нас? Божачка, ты ўсё бачыш. Чаму не адхіліў бяды ад нас? Няўжо ж толькі мы, мужыкі, такія грэшныя, што заслугоўваем тваю кару? Божа, даруй мне маё сумненне!

Ротны ідзе.

 (убачыўшы яе). А-а! Што, маладзіца, грахі замальваеш? Такая грэшная?

 Усе мы, людзі, грэшныя, пан афіцэр.

. А якія ж грахі?.. А?.. Ну, кажы! Муж, гаворыш, у Мінску, а без мужа сумна, а? Сама маладая, не грэх і саграшыць. (Падыходзіць.)

 Пане афіцэр... Мне няма калі...

. Пачакай. Спытаць хачу цябе... (Хапае яе.)

 Пане, што робіце?.. Пусціце!..

. Маўчы, дурніца!

Барацьба. Яна крычыць. Прыбягае Маставы.

 Ваша высокаблагароддзе!.. Ой, выбачайце!

. Чаго табе?

Матруна ўцякае за плот і падслухоўвае.

 Потым далажу. (Хоча ісці.)

. Стой! Дурань! Гавары!

 Наш патруль схапіў на дарозе каля лесу чалавека, вядуць сюды.

. Да мяне даставіць на допыт!

 Слухаю!.. (Выходзіць.)

 Ці не майго злавілі?..

. Дзікая якая... Гм... крычыць... Другая была б шчаслівая, што афіцэр... а яна... дурніца... гм... Каго злавілі? Гм... напэўна, сволач папалася, а за ім усіх пераловім і перавешаем.

Галасы. Ідзі, ідзі.

Уваходзіць Маставы, а за ім усе паступова ўваходзяць і пазіраюць.

 Ваша высокаблагароддзе! Вядуць!

 Ну, ну, хадзі! Ваша высокаблагароддзе, па дарозе каля лесу прыкмечаны быў чалавек, зброі ў наяўнасці не аказалася, а таму мы яго не прыстрэлілі, а прывялі да вашага высокаблагароддзя. Сюды арыштаванага!

Уводзяць Каліноўскага.

Усе бабы. Ай, ды гэта ж ён!

 Прапаў, родненькі!

 Пане капітане! Відавочна, гэта непаразуменне.

. Маўчаць! Калі на асіне будзеш боўтацца, убачыш, якое непаразуменне. Імя, прозвішча!

 Сцяпан Пакроўскі.

. Католік?

 Праваслаўны.

. Праваслаўны і бунтаваць! На дарозе, каля лесу, што рабіў? Шпіёніў?

 Памыляецеся, пане капітане, — ехаў з Мінска ў Ігумен.

. Ехаў? А конь яго дзе?

 Яны ілгуць, ваша высокаблагароддзе. Ніякіх коней у наяўнасці пры іх не было. Ішоў пяхтурай, а ўбачыў нас — схаваўся ў кусты.

. Так... так... не складна ілжэш.

 Каня майго паўстанцы ўзялі разам з фурманкай, ледзь сам выратаваўся.

. А навошта ў кусты ад іх хаваўся?

 Баяўся... Думаў, паўстанцы ідуць. А яны расійскіх духоўных асоб у палон бяруць, як вайсковых.

. А табе чаго ж баяцца?

 Я — дыякан з Ігумена.

. А чым дасведчыце, дакументы ёсць?

 Згубіў, але вопратка мая гаворыць за мяне. (Скідае світку, пад якой падабраны падраснік.)

. Дык што ж вы, ідыёты, айца дыякана за паўстанца прынялі?

 Выбачайце, ваша высокаблагароддзе. Хто ж іх разбярэ, калі мы не бачылі расы на іх.

 Яны не вінаваты... У гэты трывожны час у дарозе мы хаваем свой сан.

. Выбачайце, калі ласка, айцец дыякан. Сапраўды, час небяспечны. А вы ў другі раз будзьце асцярожней. Вы гэткім чынам і мітрапаліта можаце за паўстанца палічыць... Вы, айцец дыякан, пераначуеце тут, а заўтра мы дадзім коней, канвой і адвядзем вас да месца.

 Дзякую, капітане.

. Можа, што чулі пра паўстанцаў? У нас загад злавіць іх галоўнага, як яго... Каліноўскага.

 Чуў. Але толькі ён там, каля Вільні.

. Пойдзем у хату, там адпачнеце ад перажытых хваляванняў і раскажаце ўсё...

Уваходзіць Сяргей.

 Гаспадзін капітан! Калодзежы абследаваны... усё абстаіць добра.

. А ў нас не зусім добра. Вось, паўстанца злавілі. Бачыце? (Паказвае на Каліноўскага. Доктар абярнуўся, ледзь не абамлеў. Ён пазнаў Каліноўскага. Ротны задаволены сваім жартам.) Ха-ха-ха... Айца дыякана за паўстанца палічылі... Ха-ха-ха... Знаёмцеся! Наш палкавы доктар... (Каліноўскі падыходзіць, дае руку, доктар моцна цісне руку, гатовы абняцца з ім.) А вы ідзіце і не рабіце глупства. Што, айцец дыякан, не чакалі гэткага афронту? Ха-ха-ха...

Салдаты выходзяць.

 Не чакаў...

. Ха-ха-ха... Яшчэ Шэкспір ці Напалеон сказаў: "Ад вялікага да смешнага адзін шаг". Айца дыякана злавілі... Ха-ха-ха... Пойдзем у мой паходны палац. (Выходзяць.)

 Што, ашукаліся, малойчыкі?

 Ды хто ж яго ведае. (Адыходзіць.)

 Дзядулька, дык гэта ж Каліноўскі і ёсць.

 Цсс, дурніца!

 (ціха). І дзе ён вопратку папоўскую ўзяў?

 Значыцца, узяў, не твая справа.

. Я б на яго месцы ўцякла, а ён у хату пайшоў.

 Яму відней.

. А-ёй, які адважны!

 За нас стаіць, за мужыкоў да д'ябла на рогі палезе.

 І гэты індык на мяне наляцеў...

. Я казала, дзяўчаткі, трэба далей хавацца ад граху. А ну, схопіць і цябе, што ты будзеш рабіць?

. Няхай паспрабуе. Калі мяне схопіць — на ўсё жыццё акалечу, трасца яго матары.

Уваходзяць 1-ы і 2-і салдаты і Маставы.

 Вось яны, як перапёлачкі на полі.

 А мы, як паляўнічыя; ану, пад зарад бяры па адной кожны! Айда!

. Ну, ну, не вельмі "бяры".

 Кінь, браткі, напорам браць. Гэта ж не нашы праваслаўныя бабы; яны ж беларасійкі, іх трэба абыходам абыходзіць, з кумпліментамі. Пшэпрашам, калі ласка, паненка, са мной прайсціся. Так, ці што?

 Весела табе, мілы, а нам не да гэтага.

 Вось мы і бачым. Мы да вас у госці, а вы вароты на запор.

. Не кожнаму госцю рады бываеш, калі знянацку прыходзіць.

 Гэта правільна! А толькі, барышня, не сярдуйце на нас. Справа салдацкая, прыгналі — вось і прыйшлі.

 Спалохаліся яны пана афіцэра, не прывычны да вайсковага начальства.

 Н-да! Да начальства цяжка прывыкаць. Вось ён (паказвае на 1-га салдата) дагэтуль не можа...

 Прывыкаў бык да ярма, ды і здох. А я жыццё люблю.

 А ты жартаўнік, служывы.

 А без жартаў салдата туга згрызе. Вось ты, дзядуля, у царскай службе быў?

 Дваццаць пяць гадоў адслужыў.

 Ну і як? Паролі, нябось?

 Усё было, сынок.

 Сумна было?

 Не весела.

 Тое ж! А ты б песні спяваў. Лягчэй было б. Ану, Сцяпан, нашу маскоўскую, каб ім весялей было.

2-і салдат іграе на гармоні рускую.

 Ну, паненкі, хто са мной у пару?

Скачуць рускую 1-ы салдат і ардынарац.

 (у акне). Гэта што такое? Смірна! (Танцы спыняюцца.) Танцклас пад акном зрабілі! Не знайшлі іншага месца! Прэч адсюль! Па хатах! Спаць! Марш! Сволачы! (Схаваўся.)

 Чорт бяры, я і забыўся, што тут ротны кватаруе.

 Канфуз атрымаўся перад барышнямі. (Выходзіць.)

1-ы салдат, Эх, жыццё салдацкае. (Громка спявае.)

          Здалі хлопца у салдаты...

 Ціха! Іх благароддзе.

1-ы салдат (дапяваючы ціха, выходзіць).

          Ўся заплакала сям'я.
          Ах, матуля, ах, Настуля,
          Не убачыце мяне.

(Ціха далей спявае песню і змаўкае.)

 (асцярожна выходзіць з-за дрэва). Бачыла? І ў іх жыццё не вясёлае.

. Вядома. Служба цару, што і пану. Не па сваёй, бач, ахвоце іх сюды прыгналі. (Выходзіць асцярожна.)

З'яўляецца хлопец, азіраючыся падыходзіць да хаты.

Хлопец. Дзядуля, дзядуля, выходзь сюды.

Лявон выходзіць.

 Ціха! Чаго табе?

Хлопец. Мы коней на балоце хаваем, глядзім, твой сын, дзядзька Янка, паўзком з лесу крадзецца. Хоча да Матруны, ды жандараў баіцца. Я кажу: "Ідзі", а ён: "Як зязюля пракукуе чатыры разы, тады прыйду".

 Так, так... Нікому не кажы. Ідзі. (Хлопец выбягае. Лявон падыходзіць да клеці.) Матруна!

Матруна (выходзячы). Чаго табе?

 Твой з лесу на балота прыйшоў, да цябе хоча...

 Ай, божачка! Яго ж зловяць! Што рабіць? І пабачыцца хочацца і боязна. (Ідзе за плот, за ёю Лявон.)

На парозе Каліноўскі, ротны і Сяргей.

 Дзякуй, капітан. Я ў суседа пераначую, не буду вам перашкаджаць.

. Добрай ночы. (Уваходзіць у хату.)

 Я праводжу вас... (Агледзеўся і ціха да Кастуся.) Кастусь!

 Сярожа!.. (Моцна абняліся.) Вось дзе давялося...

 Табе паведамілі пра мяне?

 З аддзела конны прывёз запіску ад настаўніка. Кажы, як у Пецярбургу?

 Трывожна... Арышты...

 Як наш камітэт?

 Працуе... а як твае справы?

 Паны шкодзяць... Са зброяй дрэнна... Сёння мяркую, як палягуць вашы, пазычыць у вас...

 Сілы хопіць? Тут амаль рота...

 Аб гэтым не турбуйся. Увесь мой аддзел у бярэзніку чакае сігналу... (Чуваць грукат фурманкі.) Ціха, нехта едзе... (Хутка выходзіць.)

Голас салдат. Тпрууу... Прыехалі... Куды, пан? Чакай, сам дастаўлю.

Голас пані. Пакіньце яго! Ён да афіцэра...

Уваходзяць два салдаты, з імі пан і пані з клункамі ў руках і за плячыма.

 Пакіньце мяне... я да пана афіцэра!

 Гэта не далікатна!

 Мадамачка, не бунтуйце... Без вас абыдзецца. (Салдату.) Паглядай за імі, а я да іх высакароддзя...

Уваходзіць ротны.

. Што тут здарылася?

 Ваша высакароддзе! Мы затрымалі на шляху гэтых паноў... Яны ехалі на фурманцы...

 Мы ехалі да вас, пан афіцэр...

 Дазвольце прадставіцца...

. Ціха, панове! Далей...

 Яны ехалі на фурманцы, з клункамі...

 Гэта нашы рэчы фамільныя...

. Мадам, дазвольце, нарэшце, выслухаць рапарт. Гавары!

 На маё запытанне — хто такія — адказалі: тутэйшыя памешчыкі, а пацвердзіць дакументамі не змаглі, бо гэткіх у наяўнасці не было.

 Дазвольце, пан афіцэр. Мы беглі...

 Ад смерці ратаваліся...

. Ад якой смерці? Не разумею...

 Дазвольце прадставіцца: памешчык Сігізмунд Бындлеўскі... Мая жонка Стэфанія Бындлеўская.

. Вельмі прыемна... капітан барон фон Штальберг. Што здарылася?

 Ах, я так усхвалявана... так змучылася...

 Уявіце сабе: бандыты з аддзела Каліноўскага напалі на мой маёнтак. Усё збожжа забралі... Ушчэнт абрабавалі...

Пані (перабівае). Хацелі забіць! Я смерць бачыла перад вачыма... Ратуйце!

 Мы ледзь уцяклі! Я ведаю, дзе хаваюцца гэтыя зладзеі...

. Далёка адсюль?

 Вёрст дваццаць пяць...

. Атрад вялікі?

 Чалавек пяцьдзесят...

 Больш! Цэлы полк! Ах, які жах!

. Мадам, спакайней... (Салдату.) Паклікаць паручыка!

 Слухаю, ваша высакароддзе! (Пабег.)

 (убачыў Сяргея). Чулі, доктар? Каліноўскі ў дваццаці пяці вёрстах, а дыякан гаварыў: "Усё спакойна, Каліноўскі пад Вільняй".

 Ён усюды, пан афіцэр...

 Дзякаваць пану богу, што вы прыйшлі...

. Супакойцеся, заўтра ўсіх пераловім...

 Пан афіцэр, а, можа, зараз?.. Я пакажу вам, дзе хаваюцца злачынцы...

. Пан Бындлеўскі, тут камандую я, а не вы... Зразумелі?

 Зразумеў, выбачайце.

Уваходзяць паручык Шліхтэр і 1-ы салдат.

 Гаспадзін капітан, па вашаму загаду з'явіўся!

. Паручык, вольныя хаты ёсць?

 Ніяк не! Усе занятыя...

. Гм... Тады вы, панове, пераначуеце ў мяне. Як-небудзь размесцімся... А заўтра з усходам сонца на аблаву за мядзведзем, і вы з намі, пакажаце яго логава... Паручык! Праверыць пасты і на адпачынак!.. Заўтра ў паход! Ідзіце! (Афіцэр выходзіць.) Прашу... заходзьце ў хату, панове...

 Вам будзе цесна...

. Нічога, я з афіцэрамі размяшчуся па-вайсковаму, на сене...

 Гэта немагчыма, пан афіцэр...

. Нічога, мадам! Я люблю арамат прыроды. Калі ласка, уваходзьце. (Салдату.) Нясі рэчы! Доктар будзе кавалерам.

Паны і Сяргей выходзяць. Салдат нясе рэчы.

Стары? Дзе ты? Ці памёр?

Уваходзіць Лявон, спалоханы.

 Я тут, паночку...

. Дзе ў цябе сена ляжыць? Пахучае...

 Ды вось там і тут... (Паказвае на верх хаты.) У сенцах ёсць сходы на гару.

. Так. (Аглядае.) А ты чуў, стары, бандыт Каліноўскі ў дваццаці пяці вёрстах, а ты: "У Вільні"?..

 Хто ж яго ведае... я далей нашай вёскі не хаджу...

. Дрэнны ты стратэг! (Увайшоў у хату.)

Сяргей выходзіць з хаты, зачыняе дзверы, аглядае двор і ціха пытаецца ў Лявона.

 Дзе гэты дыякан?

 Ды хто яго ведае.

 (аглядаючыся). Не бойся, дзядуля, я свой...

Чуваць галасы.

 Ціха!

Сяргей адыходзіць, увайшлі Шліхтэр і другія афіцэры

 З усходам сонца выступаем у паход.

 Надакучылі гэтыя паходы... (Убачыў Лявона.) Што, стары, не спіцца ў хаце?

 Каб не перашкаджаць панам... Кашляю ўначы...

 Лячыцца трэба... (Увайшлі ў хату.)

За плотам Кастусь убачыў Сяргея.

 Сяргей, ты тут?

Лявон у жаху робіць яму знакі, каб ён схаваўся.

 Не бойся, гэта свой...

 Паны прыбеглі, у хаце там...

 Ведаю. (Аглядае хату.)

 Што думаеш рабіць?

 Зараз... Лявон, прыгатуй салому...

 Ты што надумаў?

 Не шкадуй хаты, Лявон, новую збудуем. Так трэба. Салому пакінь каля клеці і выходзьце ўсе за вёску. (Сяргею.) Я атрад прывяду. Ты будзь на ўзгорку, на варце... Пайшлі!.. Лявон, не затрымлівайся... (Выйшлі.)

Лявон (у клець). Матруна, збірайся хутчэй.

 Божухна, што ж гэта будзе? (Кукуе зязюля.) Два, тры, чатыры. Гэта мой Янка прыйшоў...

Уваходзіць дзяўчына, азіраючыся.

 (шэпча). У нас усе паляглі... а храпуць, як...

. У нас таксама. Пайду, змяню мамку на балоце...

. Я таксама. Карову каб не схапіў... (Выйшлі.)

Лявон (заглядае ў акенца). Улягліся паночкі, сучыя дзеці. (Аглядае хату, жагнаецца.) Пойдзем, Матрунка, да старой.

 Дзядулька, зязюля чатыры разы кукавала. Янка прыйшоў... Дык як жа? Размінемся...

 Ціха... нехта тут... (Хаваюцца за клець.)

Здалёк чалавек за плотам прыгнуўся, асцярожна ідзе да хаты, прыслухоўваецца... Гэта Каліноўскі. Ён падышоў да хаты, хоча адчыніць.

 Зачынена... (Падпірае кіем дзверы. Ціха пракукаваў, яму адказалі: Ку-ку! Ку-ку!)

Уваходзіць Ян. Каліноўскі да яго.

 Навокал усё спіць, час пачынаць.

 Нашы ужо ў засадах, каля кожнай хаты, па стрэлу ўсіх захопім.

 Добра! (Ціха стукае ў клець.)

Адтуль выходзяць Матруна і Лявон, Матруна ўбачыла Янку.

 Родненькі мой!

 Ціха, потым намілуецеся. Пяць чалавек давай сюды, папярэдзь Домба, зараз пачнем, а вы ідзіце далей адгэтуль.

Усе выходзяць. Крадзецца 5 чалавек са стрэльбамі і косамі.

 Два да хаты, тры ля крыжа. Рыхтуйцеся!

Усе схаваліся, Каліноўскі падпальвае. Гарыць хата, крык, акно разбіваецца, праз яго лезе афіцэр.

 Бі трывогу!

Стрэл. Афіцэр падае; дзверы выламваюцца, на парозе ротны; стрэл — ён падае. Затрашчаў барабан, стрэлы, пажар разгараецца.
Заслона

ДЗЕЯ III
Кабінет. Прыёмная Мураўёва. На сцэне Дамейка, жандарскі генерал Высоцкі, біскуп Красінскі, ад'ютант.

Красінскі. Нас хутка прыме генерал?

 Генералу я далажыў аб вас.

Уваходзіць Лосеў.

 Добры дзень, паручык!

 Добры дзень, гаспадзін палкоўнік!

 Выкліканыя генералам з'явіліся?

 Так точна, гаспадзін палкоўнік! (Дае спіс.)

Лосеў (чытае). Маршалак шляхецтва Дамейка...

 Маю гонар прадставіцца, гаспадзін палкоўнік!

 Вельмі прыемна. (Заглядвае ў спіс.) Красінскі!

Красінскі. Біскуп Іосіф Красінскі.

 Э... так... так...

Красінскі. Гэта я.

 Бачу. Жандарскі генерал Высоцкі.

 Дазвольце прадставіцца, гаспадзін палкоўнік, — генерал Высоцкі.

 Вельмі прыемна, ваша правасхадзіцельства, — палкоўнік Лосеў. Гаспада, вы выкліканы генералам Мураўёвым. Яго высокаправасхадзіцельства зараз прыме. Сядайце, ваша правасхадзіцельства, калі ласка! (Падае стул.) Паручык! У вас загад аб ваенным палажэнні надрукаваны?

 Так точна, гаспадзін палкоўнік!

 І апублікаваны?

 Так точна, гаспадзін палкоўнік! (Выходзіць.)

 Колькі, ведаеце, клопату з гэтымі паўстанцамі... Ночы не спім...

 Якія паўстанцы, палкоўнік? Перавялічана! Я ж у курсе справы і, як жандару, мне ўсё вядома.

Уваходзіць ад'ютант.

 Яго высокаправасхадзіцельства генерал-губернатар!

Уваходзіць Мураўёў, апіраючыся на кіёк.

 Ваша высокаправасхадзіцельства, выкліканыя на дванаццаць гадзін з'явіліся.

 Вось гэтыя? (Паказвае кіем.)

 Так точна, ваша высокаправасхадзіцельства!

Мураўёў (падыходзіць і аглядае кожнага). Маё прозвішча Мураўеў! Спадзяюся, запомніце? Му-раў-еў! Перад ад'ездам у ваш крамольны край наш гасудар мне сказаў: "Мураўёў, крамольнікі пагражаюць нашаму прастолу! Усміры іх!" І я ўсміру! Ад самай Вільні да Пецярбурга панастаўлю шыбеніц, але ўсміру! Усё знішчу агнём і вяроўкай, але ўсміру! Палкоўнік, загад мой надрукаваны?

 Так точна, ваша высокаправасхадзіцельства. (Дае загад.)

 Вось, прачытайце! (Лосеў перадае загад кожнаму.) Завучыце гэта на памяць і кожнае слова растлумачце ўсім сваім падначаленым.

Красінскі. Выбачайце, генерал, але гэта ваенна-паліцэйскі загад і датычыцца асоб адміністрацыйных. Я ж асоба духоўная і тлумачэнне вашых распараджэнняў не ўваходзіць у круг маіх абавязкаў...

 А гаварыць усенародна антыдзяржаўныя пропаведзі — ваш абавязак? Мне ўсё вядома, ваша экселенцыя! Падначальныя вам ксяндзы — Ішора і Земацкі — сталі на чале паўстанцкіх банд з вашага благаславення! Тут вы пакорлівы пастыр, з крыжам на грудзях заклікаеце да пакоры, а там са зброяй у руках прапаведваеце смерць прастолу! Генерал, колькі лічылася ў вас у Вільні і паветах народанасельніцтва?

 Да двухсот тысяч чалавек.

 А колькі цяпер лічыцца?

 Дакладна не магу сказаць.

 Прыбавілася ці ўбавілася?

 Убавілася.

 А чаму?

 Не магу знаць.

 А я знаю! Ідуць у лясы, у банды мяцежнікаў! Палкоўнік! Выдайце загад усім домаўласнікам, гаспадарам гасцініц, тракціраў, заезджых дамоў, настаяцелям касцёлаў і манастыроў, што за кожнага выбыўшага без дазволу ўлады яны адказваюць штрафам ад двухсот рублёў да ста! У выпадку паўтарэння — удвая, з адданнем ваенна-палявому суду! Маршалак дваранства, гаспадзін Дамейка! Колькі ў вас выбыла дваран з вашай акругі?

 Цяжка сказаць, але яны выбылі ў свае маёнткі.

 У банды лясныя, а не ў маёнткі! Вы маршалак не дваранства, а здраднікаў царскаму прастолу. (Высоцкаму.) А вы хоць і жандар, а не бачыце, што ў вас пад носам робіцца: вакол паўстанцкае полымя разгараецца, а вы гуляеце з імі ў "свае козыры"!

 Выбачайце, ваша высокаправасхадзіцельства, але полымя я не бачу; была іскра, запаленая раскольнікамі супроць дваран, памешчыкаў, — і толькі, а ў Пецярбургу раздулі ў полымя.

 А што ў вёсцы спалілі і перабілі нашых афіцэраў — гэта што — не полымя? Гэта іскра? Так? Вам вядомы верхавод банды — Каліноўскі?

 Ваша высокаправасхадзіцельства не асвядомлены. Каліноўскі — гэта бандыт, крымінальны тып, а не палітычны.

 Добра вы асвядомлены! Будзе вам вядома — Каліноўскі кіраўнік Чырвонага нарадовага жонду! Гэта небяспечней нашых крамольнікаў Герцэна і Бакуніна!

 Запэўняю, ваша высокаправасхадзіцельства, Каліноўскі — гэта простае непаразуменне.

 Запэўняю, ваша правасхадзіцельства, што Каліноўскі гэта Каліноўскі! А вось вы, сапраўды, не жандар, а простае непаразуменне! Я адмаўляюся з вамі працаваць, Вы вольны ад абавязкаў! Бывайце!

Высоцкі выходзіць.

Мураўёў (да Дамейкі). А вас папрашу запомніць: мне вядома, што ў губерні адкрылася павальная хвароба — запаленне дваранскага мозгу. Спадзяюся, што ў губернскім горадзе больш маецца сродкаў для вылячэння, чым у вёсках. А таму загадваю нікога не выпускаць з горада да сканчэння гэтай хваробы. Перадайце гэта вашым дваранам! Бывайце! (Дамейка, пакланіўшыся, выходзіць.) (Да Красінскага.) А ад вас, біскуп, я патрабую зараз напісаць настаўленне народу і чытаць па ўсіх касцёлах.

Красінскі. Дазвольце падаць вам. (Падае паперу.)

 Што гэта? (Чытае.) Гм... Жадаеце адпачынак атрымаць? У Ліфляндыю? Чаго ж гэта так... раптам?..

Красінскі. Я хворы, ваша высокаправасхадзіцельства.

 Гм... Так, так!..Добра! Атрымаеце водпуск. Заўтра прыходзьце за пропускам на ад'езд. Шчаслівай дарогі!

Красінскі, пакланіўшыся, выйшаў.

 Палкоўнік! Неадкладна прызначыць жандарскага афіцэра сакрэтна суправаджаць біскупа да Дзінабурга. У Дзінабургу, не выпускаючы з вагона, арыштаваць і выслаць у Вятку пад нагляд паліцыі. Усё гэта зрабіць ціха, не ўзбуджаючы натоўпу фанатыкаў.

 Слухаю, ваша высокаправасхадзіцельства!

 Замест ліфляндскага няхай падыхае нашым паветрам, а мо' паправіцца. Хе-хе-хе...

 Надзвычайна дасціпна прыдумана. Хе-хе-хе... Вось яшчэ паступілі просьбы арыштаваных ксяндзоў Ішоры і Земацкага.

 А вось гэтых павесіць! Іх і нашае паветра не вылечыць.

Лосеў, Так! Гэта безнадзейныя бунтары.

 Палкоўнік! Я хачу даручыць вам справу — злавіць галоўнага бунтара Каліноўскага, і калі ён будзе злоўлены, паўстанне можна будзе лічыць ліквідаваным. Серакоўскі ўжо ў нашых руках і лічыцца кандыдатам на шыбеніцу, застаецца толькі Каліноўскі. Бярыцеся за гэтую справу і пастарайцеся злавіць. Узнагарода за мной!

 Пастараюся, ваша высокаправасхадзіцельства.

Чуваць барабанны бой бліжэй і бліжэй. Голас: "Рота, стой!"

 Што гэта? (Падыходзіць да акна.) А-а-а... Грошы з Пецярбурга прывезлі. Слава богу! А я, прызнацца, непакоіўся, ці давязуць. (Жагнаецца.)

 Данясенне было, што рыхтуецца замах на грабеж.

Уваходзіць ад'ютант.

 Ваша высокаправасхадзіцельства, аказія з Пецярбурга прыбыла.

 Сюды!

Уваходзяць афіцэр з баулам і два салдаты.

 Маю гонар далажыць вашаму высокаправасхадзіцельству, што грошы з Пецярбургскага казначэйства прыбылі!

 Дзень добры, паручык.

 Добры дзень, ваша высокаправасхадзіцельства.

 Давезлі? Малайцы, рабяты.

Салдаты. Рады старацца, ваша высокаправасхадзіцельства.

 Палкоўнік, праверце пячаткі і ў шафу. (Кладуць у шафу і даюць распіску.) Удачліва было ў дарозе?

 Не зусім. Не даязджаючы да Вільні, паўстанцы ў ліку ста чалавек хацелі адбіць, — не ўдалося.

 Страты з вашага боку ёсць?

 Тры чалавекі паранены.

 Можаце ісці.

 Шчасліва заставацца, ваша высокаправасхадзіцельства!

 Абрабаваць хацелі нас, а?! Рукі кароткія! Якія ёсць яшчэ данясенні?

 Ад камандзіра пятай роты Капорскага палка рапарт: дзве банды пад Мінскам разбіты, узяты палонныя. Сярод іх ксёндз.

 Зноў ксёндз! Што за чорт! Замест таго, каб богу маліцца — яны ваююць!

 Фанатыкі.

 Мярзотнікі, а не фанатыкі! Але я прымушу іх маліцца нашаму богу аб ніспасланні перамогі царскаму прастолу.

 Гэта арыгінальна.

 Далей!

 Па данясенню камандзіра чацвёртай роты Прэабражэнскага палка, на ігуменскім тракце разбіта банда з мясцовых сялян пад кіраўніцтвам Каліноўскага.

 Усюды гэты Каліноўскі!

 Узята ў палон пяцьдзесят чалавек, пры іх знойдзены пракламацыі.

 Вось гэты вораг небяспечней ксяндзоў. Абяцае, канешне, зямлю, волю, равенства і іншыя глупствы. Я падазраю, што ён мае сувязь з нашым крамольнікам Герцэнам. Злавіць бы яго... Як відаць, яго штаб у Мінску. Бярыцеся, палкоўнік, за справу. Абяцайце ўзнагароду мясцовай шляхце, выгадныя пасады. Гэтыя паны ідуць на ласую прыманку. Ідэі іх нам вядомы: зберагчы свае маёнткі ды атрымаць цёпленькія пасады, а там за цара ці супроць — усё роўна, "абы грошы", як гавораць беларусы. Вось Чырвоны жонд — гэта больш складана! Тут не падкупіш! Дык вось, бярыце сакрэтную камандзіроўку і — з богам! Злавіце Каліноўскага, тады і па дамах, у Піцер можна.

Уваходзіць ад'ютант.

 Што скажаце, паручык?

 Прасіцелі чакаюць. Прыём назначаны ў палове першай.

 Так! Ужо гадзіна... Прасіце!

Ад'ютант выходзіць.

Вы заставайцеся, палкоўнік.

Уваходзіць Земацкая.

 Добры дзень, яснавяльможны пан генерал!

 Чым магу служыць?

 О! Пан генерал не такі строгі, як кажуць, у генерала добрыя вочы.

 У чым справа, мадам?

 Пане генерале, прыйшла да вас шукаць уцехі. Толькі пан генерал можа ўратаваць; у панскіх руках жыццё чалавека. Я — сястра ксяндза Земацкага. Ён у турме. Даю слова гонару ў яго невіноўнасці. Сілай змусілі яго ісці да аддзела. Быў ён там ойцам духоўным і толькі.

 Чаго ж вы жадаеце?

 Непакоюся за яго. Я...

 Палкоўнік! Справу ксяндза Земацкага.

Палкоўнік дае паперы, Мураўёў чытае.

 Прашу. Дзеля мяне, дзеля справядлівасці... О, мой брат будзе вечна маліцца да маткі боскай Чэнстахоўскай аб насланні здароўя для пана генерала.

 Добра! Вашу просьбу выканаю, аблягчу яго пакуты.

 Прашу. Яго паданне аб памілаванні. Прашу аб справядлівай рэзалюцыі. (Дае заяву.)

 Гатоў! (Піша.) Павесіць!

 Што?

 Адправім яго бліжэй да Чэнстахоўскай маткі боскай маліцца за маё здароўе.

 Ах! (Падае ў непрытомнасці.)

 Чорт ведае, што такое. Гэтых баб трэба прымаць у лазарэце. (Звоніць. Уваходзіць ад'ютант.) Вынесіце яе, паручык! Падумаюць, што інквізіцыя тут. Палкоўнік, зараз жа камандзіраваць агента і ўзяць пад нагляд гэтую пані.

 Слухаю. (Выходзіць.)

 Нахабства! Памілаваць! Толькі паркетная сволач можа дайсці да гэткага цынізму...

Лосеў (увайшоўшы). Зроблена. Узята пад нагляд агентам Нікіфаравым...

 Цяпер даведаемся, што за "цаца" такая!..

Уваходзіць ад'ютант.

 Хто там яшчэ з прасіцеляў?

 Старая жанчына... Просіць прыняць па неадкладнай справе.

 Зноў з просьбай?.. Давайце!..

Ад'ютант выходзіць. Уваходзіць старая жанчына ў чорным адзенні. Яна, нібыта хворая, ідзе хістаючыся. У руках трымае зложаны ліст паперы. Яна падышла да стала і пахіснулася.

 Чым магу служыць?

Жанчына. Дазвольце сесці... Ваша высокаправасхадзіцельства.

 Сядайце! Я вас слухаю... Гаварыце...

Жанчына. (ёй цяжка гаварыць). Гора мяне прымусіла турбаваць вас, пан генерал. Пашкадуйце маю сівую галаву... (Заплакала.)

 Супакойцеся, сударыня... (Лосеву.) Вады... (Лосеў дае ваду, яна адпіла крыху.) Я вас слухаю. Якое гора ў вас?

Жанчына. Вось... прыміце... ваша высокаправасхадзіцельства. (Перадала яму ліст.)

Мураўёў (чытае). Та-ак! Вы, значыць, маці свайго мілага сынка? Та-ак!.. А дзе яго айцец?.. Муж Ваш?

Жанчына. Памёр у мінулым годзе.

 Памёр? Добра зрабіў... у пару перабраўся на той свет! Палкоўнік! Памятаеце Прэабражэнскага, гімназіста, які хацеў узарваць каменданцкае ўпраўленне? Дык вось, гэтае бязвусае шчанё пайшло супроць цара і царскіх слуг, а маці, якая выхавала гэтае шчанё... просіць аб памілаванні... Уяўляеце, які цынізм?

 Нечуваная дзёрзкасць!

 Вось вам вынікі сучаснага выхавання рускай моладзі ў духу любві і адданасці прастолу! Палкоўнік! Прызначыць на заўтра суд... Прыгавор прывесці ў выкананне адразу пасля рашэння суда... на турэмным двары!.. Публічна! Для навучання іншых бацькоў.

Жанчына (падае на калені). Карайце мяне, старую... але не губіце маладосці... злітуйцеся...

 Устаць! (Палкоўнік падымае яе.) Аб гэтым трэба было думаць раней... калі раджалі на свет... Выходзьце!

Жанчына (хістаючыся ідзе. Спынілася). Дазвольце хоць пабачыць яго перад смерцю...

 Заўтра, калі вешаць будуць... пабачыце!.. Выходзьце!..

Палкоўнік выводзіць старую.

 Паручык! Нікога не прымаць!

 Там адзін па неадкладнай справе.

 Нікога не прымаю!.. Баба?

 Ніяк не. Афіцэр!

 Прасіце!

Ад'ютант выходзіць. Уваходзіць Каліноўскі ў форме казачага афіцэра.

 Маю гонар прадставіцца вашаму высокаправасхадзіцельству. Прызначаны ў атрад ротмістра Стрэмжынскага харунжы Ястрабаў, маю сакрэтны даклад аб ротмістру, на падставе маіх нагляданняў.

 Сядайце, дакладвайце.

 Як рускі афіцэр і глыбока адданы прастолу не магу не выказаць сваіх падазрэнняў наконт ротмістра Стрэмжынскага. За кароткі час службы я заўважыў, што ротмістр Стрэмжынскі на баку паўстанцаў. Наша сотня нічога не робіць. Вакол паўстанцы, а мы ні разу не выступілі ў паход. Апрача таго, я маю весткі, што ротмістр знаходзіцца ў таемнай перапісцы з Каліноўскім.

 Што? Не можа быць!

 Так точна, ваша высокаправасхадзіцельства. Яшчэ ўчора недалёка ад нас праходзіла аказія грашовая з Пецярбургскага казначэйства. Паўстанцы з Каліноўскім хацелі адбіць. І наша сотня не толькі не пайшла на дапамогу нашым, але ротмістр распарадзіўся адвесці нас у процілеглы бок.

 Гэта верна?

 Слова гонару рускага афіцэра, ваша высокаправасхадзіцельства.

 Магчыма! Калі афіцэр Генеральнага штаба Серакоўскі — галоўны паўстанец, дык магчыма і тут здрада. Ваша прозвішча?

 Ястрабаў, ваша высокаправасхадзіцельства.

 Запомню. (Глядзіць на гадзіннік.) Канцылярыя яшчэ працуе. Я зараз зраблю сакрэтнае распараджэнне. Вы пачакайце, а потым запрашаю да сябе на абед. За абедам падрабязна раскажаце.

Ідзе да дзвярэй, за ім Каліноўскі, расчыняе яму дзверы, выходзіць і зараз жа варочаецца. Зачыняе дзверы на ключ. Шпарка падыходзіць да стала, бярэ дакументы, бярэ ключ ад шафы, адчыняе. Узяў з баула грошы, скінуў мундзір, пад ім салдацкая форма. Напісаў запіску. Ідзе і адчыняе дзверы. У гэты час уваходзіць ад'ютант, бачыць пераапранутага Каліноўскага, не пазнае.

 Што трэба тут?

 Пакет ва ўласныя рукі яго высокаправасхадзіцельства.

 Генерал у канцылярыі. Выходзь!

 Слухаю! (Выходзіць.)

 Дурань, лезе прама ў кабінет.

Падыходзіць да акна, насвіствае. Уваходзіць Мураўёў.

 Ну, харунжы, калі ласка, абедаць да мяне.

 Вельмі дзякую, ваша высокаправасхадзіцельства,

 Ах, гэта вы? А дзе ж афіцэр, казак?

 Не магу знаць, ваша высокаправасхадзіцельства.

 Пашукайце ў зале.

Ад'ютант выходзіць.

Мураўёў (у добрым настроі. Напявае "Божа, цара храні", падыходзіць да стала, чытае запіску, пакінутую Каліноўскім). Што гэта? "Не ўсякаму афіцэру вер. За грошы беларуская падзяка. Каліноўскі". Што?! (Кідаецца да шафы.) Украў! (У дзверы.) Схапіць! Расстраляць!

Прыбягаюць афіцэры.
 Што з вамі, ваша высокаправасхадзіцельства?

 Сам Каліноўскі тут быў!

Заслона

ДЗЕЯ IV

Карціна першая
Невялікі пакой на першым паверсе. На гару сходы. Дзверы і вокны забіты. Ручны друкарскі станок. Убаку пад сходамі камора, дзе спіць Каліноўскі. На стале гарыць лямпа. Старжынская друкуе. Сяргей ёй дапамагае. Вайцэхоўскі за сталом пакуе пракламацыі, Страбейка нешта запісвае.

 Колькі друкаваць адозваў?

Вайцэхоўскі. Можаш скарыстаць гэты пак. Заўтра будзе яшчэ кіпа.

 Адкуль? На якія сродкі?

 Сродкаў хопіць. Мураўёўскія грошы яшчэ не ўсе скарыстаны.

Вайцэхоўскі. І чорт яго ведае, як ён у Мураўёва з-пад носа выцягнуў і грошы, і дакументы...

 Уяўляю, які перапалох быў у штабе... Ха-ха-ха...

 А доктар, аказваецца, нядрэнны друкар.

 Няма доктара. Ён значыцца па палку ў ліку забітых у часе нападу.

Вайцэхоўскі. А душа яго ператварылася ў друкара. (Усе смяюцца.)

 Правільна!

 А таму ён ужо не доктар Верабей, а друкар Гутэнберг!..

 Тысяча гатова! (Перадае Вайцэхоўскаму.) Запакуй для ігуменцаў. А я паклапачуся наконт гарбаты, хутка, мабыць, і Кастусь прачнецца.

 Нешта заспаўся...

 Раніцой, як прыйшоў, кінуўся ў ложак і, як мярцвяк, дагэтуль спіць.

Вайцэхоўскі. Ён з Домбам аб'язджаў усе аддзелы, штосьці там няладна.

Старжынская (заглядвае ў камору). Небарака... (Уздыхнула.)

Вайцэхоўскі. Ты чамусьці, Старжынская, часта пачала ўздыхаць. На душы нявесела ці занядужала?

Старжынская (гатуе самавар). Занядужала, Адась.

Вайцэхоўскі. А калі глядзіш на цябе, дык ніяк не скажаш, што ты хворая.

 А ты ў камору загляні, дык убачыш яе хваробу.

Вайцэхоўскі. А-а-а... Вунь што... Значыць, сардэчная хвароба. Не сумуй. Кастусь таксама хварэе на сэрца.

 Не тое, Адась. Думкі непакояць.

Чуваць умоўны стук.

 Ціха... стукаюць...

Старжынская пабегла на гару. Зноў стук.

Вайцэхоўскі. Цсс... (Усе прыслухоўваюцца да стуку.) Домб! Яго стук.

З'яўляецца Домб.

 Вечар добры, сябры! Выбачайце, што не парадным ходам. Мураўёўскія гончыя разнюхваюць. Прыйшлося, як лісе, сляды замятаць. Увайшоў у вароты з Шырокай, а там пераляцеў праз плот, прабег цераз садок, нырнуў у падвал і вынырнуў у нашай канспірацыі. У-у... што я бачу! Трапіў да вас на гарбату.

 Добра, што не да жандараў.

 Бываў і там калісьці, але не спадабалася. Уцёк. Ну... жарты жартамі, сябры, а вуха трэба трымаць востра.

Вайцэхоўскі. Так... Прыйдзецца адсюль выбірацца ў іншае месца.

 Так, адрасок трэба змяніць.

 Дзе быў? Чаму запрапаў? (Гатуе гарбату.)

 І не пытай... Каліноўскі дзе?

 Спіць.

 І няхай спіць. Большы вырасце... Ён вам нічога не гаварыў?

 Не.

 Як прыйшоў, дык і кінуўся ў ложак.

 Я думаю — кінешся, калі такая справа, тыдзень амаль не спаў... Лётаў па ўсіх лясах, пералесках. Да аднаго пана заедзе, да другога... Аднаго на асіну павесіць, другога — на бярозачку, трэцяга, што таўсцей, — на дубочак. Клопату, уга, колькі!

Вайцэхоўскі. Ды кінь жарты...

 Што здарылася?

 Гавары...

 Здрада! Паны ратуюць свае скуры. Адны бягуць да Мураўёва з пакорай і народ падбухторваюць, а другія — хто ў Варшаву ўцякае, а хто да французскага імператара пад крыльца туліцца. І гэтая белая сволач кажа, што змагаецца за народ! Шкурнікі!

 Вырваць уладу ў паноў!

 Не вырвеш, дзяўчынка. Нічога не выйдзе!

 Як не выйдзе? Сілаю ўзяць!

 Не возьмеш! Спазніліся! (Іранічна смяецца.)

Вайцэхоўскі. Ды кінь ты жарты! Чаго смяешся?

 Чаго радуешся?

 Дык як жа мне не радавацца, калі ўлада ўжо ў нашых руках, а вы...

Усе. Як так?

Каліноўскі адчыніў дзверы і слухае.

 А так! Усе аддзелы паўстанцаў, якімі кіравалі паны, адмовіліся выконваць загады сваіх правадыроў. Усюды кіраўнікі выбраны нашы, а дыктатарам Каліноўскі...

Усе. Што? Кастусь?..

 Гэтага і трэба было чакаць...

Вайцэхоўскі. Народ адчувае, хто з ім, а хто супроць.

 Няхай жыве народная ўлада!

Усе. Віват!

 Ціха... Кастуся абудзім...

 Ды ўжо абудзілі...

Усе. Не спіш?..

 Дзе тут спаць, калі такі гармідар паднялі... думаў аблава...

 Гэта Домб прынёс нам радасную вестку... Вось мы...

 Няхай жыве дыктатура ўсіх прыгнечаных!

Усе. Віват!

 Ціха... ціха... сябры... потым... Сярожа! Табе трэба сёння ехаць у Серабранскі лес... Туды прывезлі двух раненых, і стары занядужаў.

 Зараз гарбаткі вып'ю і ў дарогу.

 А тым часам нам Домб раскажа, як ен трапіў у пятлю.

 Ой, Кастусь, дарагі. Не ўспамінай ты пра гэтую пятлю. Дараваць сабе не магу.

Вайцэхоўскі. А што здарылася з табою?

 Раскажы, Мікола.

 Мабыць, цікавае што?..

 Нічога цікавага...

Вайцэхоўскі. А усё ж?

 Паспачуваць чалавеку хочаце? Калі ласка... Кароценька, без лішніх дробязей. Гм... Скачу лесам з яго даручэннем. Ноч... Чую галасы... Свае ці ворагі?.. Саскочыў з каня... у кусты... слухаю... Гавораць: "Даволі бадзяцца... трэба па хатах, а то і сябе загубіш і зямлю страціш. А Каліноўскага добра было б злавіць ды Мураўёву прывезці, тады міласць атрымаеш". Як гэта я пачуў, аж закалаціўся. Выскачыў з кустоў і да іх... "Здраднікі! Народ прадаяце!" Абкружылі мяне... Хто такі? Ліхтар на мяне. Матка найсвентшая!.. Гляджу: атрад панскіх сынкоў. Схапілі... рукі круцяць. Павялі ў маёнтак... Пытаюць: "Хто?" Маўчу. Ударылі... маўчу. І раптам: "Павесіць", нехта скамандаваў... А голас быццам знаёмы... Закінулі вяроўку на дрэва... пятлю на шыю... Падыходзіць да мяне той, хто скамандаваў, і ліхтар да самага носа паставіў... Углядаецца... Ды як завішчыць: "Чырвоны жонд! Зямлю хочаце забраць, а мяне за саху паставіць"... Матка боска! Гляджу... дык гэта ж пан Невядомскі, той самы, што на сходзе, памятаеце, пра яечкі курыныя гаварыў. Пра гармонію ў прыродзе... Вось, думаю, табе і гармонія... Загінуў! Ужо лепш было трапіць у пятлю да самога Мураўёва. Не так крыўдна, а то каму? Цьфу!..

 Ну, а далей...

Домб, А далей... (Усміхаючыся.) Кастусь падаспеў... Мой голас пачуў... Бо я, калі ўжо хацелі падняць мяне, нагой пану пад бараду ды крыкнуў: "Бывай, Кастусь!" А ён з хлопцамі праходзіў... пачуў... і вось я цяпер гарбатку п'ю з вамі...

 Тваё шчасце.

 Гэта табе навука, не гарачыся, дружа.

 А што з панам зрабілі?

 Уцёк, сучы сын, з перапалоху.

 А панкоў усіх па асінах размеркавалі. А гэтага Невядомскага, не я буду, калі не злаўлю сваімі рукамі і не павешу... Ух, я яго!..

 Не гарачыся, Домб! Больш спакою! (Скончыў пісаць.) Гэтымі днямі, сябры, склікаю сход. Трэба арганізаваць вышэйшы трыбунал. Гэты пераходны небяспечны момант патрабуе як ад мяне, так і ад вас, сябры, усіх нашых сіл. Перад намі стаяць цяжкія задачы: пратрымацца да цёплых дзён, а там, з надыходам вясны, будзе лягчэй. За гэты час трэба больш цесна звязацца з нашымі рускімі і польскімі сябрамі, якія спачуваюць нашай справе і дапамагаюць нам. Сяргей, я атрымаў паведамленне рэвалюцыйных Пецярбургскіх гурткоў, што частку зброі, якую яны атрымліваюць з-за мяжы, перададуць нам. Гэтую справу я даручаю табе. Паедзеш і наладзіш сувязь.

 Добра!

 Памятайце! Не шкадуючы ўласнага жыцця, мы павінны выратаваць пачатую справу. Але, вызваліўшы народ ад царскага ўціску, мы павінны вызваліцца і ад паноў. Пакуль мы не выкінем вяліказямельную шляхту, вольнасці няма на Беларусі. (Бярэ ліст, напісаны ім.) Вось! Пачынайце друкаваць, трэба разаслаць па ўсіх вёсках і аддзелах. Мы спаткаем, зразумела, супраціўленне з боку шляхты. Але ёсць сродкі і на гэта. Домб, падбяры сабе надзейных людзей і паведамляй у вышэйшы трыбунал аб усіх, хто актыўна выступае супроць нас. Першы твой пачын: прыбраць здрадніка — маршалка віленскага Дамейку, а якім спосабам — выбірай сам. Сябры, я еду ўначы па аддзелах да Вільні. Спынюся ў Святаянскіх мурах пад прозвішчам Вітольда Вітажэнца, а вам заданні на гэты час вось якія. Вайцэхоўскі, ты павінен быць на фальварку Мценскіх, на Барысаўскім шляху. Там жыве ксёндз. Вазьмі яго мацней на споведзь. Ён скажа, дзе харчы і зброя белых. Вазьмі і дастаў у Камароўскі лес аддзелу. Страбейка, заўтра раніцою павязуць з Мінскага казначэйства вайсковыя грошы. Павязуць па Койданаўскаму шляху. Памятай: гэтыя грошы ў мяне ўжо запісаны на прыбытак... Вось і ўсё пакуль...

Сяргей (збіраючыся ў дарогу). Ну, сябры, бывайце! Паехаў на практыку.

Вайцэхоўскі. Зноў з друкара на доктара абярнуўся.

 Перадай усім прывітанне.

Сяргей выйшаў.

 Усім даў заданне, а мяне абмінуў...

 Будзе і табе, Грыпіначка, але цяжкае заданне. Пазнаёмся з палкоўнікам Лосевым. Ён камандзіраваны ў Мінск, каб захапіць нас... Будзь у курсе яго работы. Знаёмства з ім ты павінна скарыстаць, каб выкрасці ўсю сакрэтную яго перапіску. Цяжкае заданне я даю табе, галуба мая. Ці здолееш?

 За поспех ручаюся!

Вайцэхоўскі. Бач ты яе, развесялілася! А раней сумавала!

 А гэта, мабыць, Кастусь на яе дзейнічае. Ён для Грыпінкі, як вясновае сонейка для кветкі. Зірне — яна і расквітнее.

Каліноўскі (усміхаючыся). Сёння Домб у лірычным настроі.

 Так! Часам, сябры, не грэх зброю на ліру змяніць. Эх! Вось яна... дзедаўская памяць. (Бярэ ліру.) З гэтай лірай ён па шляхах хадзіў... па лесавых дарогах... ля храмаў божых псалмы пеў... Усё жыццё шукаў кветку шчасця. Гэтымі марамі і жыў...

 І не знайшоў?

 Пан засек... (Заіграў на ліры беларускую старадаўнюю песню. Усе моўчкі слухаюць. Старжынская ціха заспявала, нібы свае думы думаючы. Каліноўскі, адкінуўшы галаву, слухае.)

Каліноўскі (нібы сам сабе). Многа дарог пройдзена, сцежак лясных пратаптана да гэтай зачараванай кветкі... Колькі крыві... слёз людскіх праліта за гэтае шчасце... А шчасце ў нас саміх. У нашай сіле, у праўдзе нашай. І я веру, прыйдзе час, калі да нас прыйдуць нашы браты па крыві, па веры... усе бяздольныя знойдуць сваё шчасце і пранясуць гэтую кветку жаданую праз палі... лугі... лясы... І заквітнеюць яны шчасцем, радасцю...

Домб (скончыў іграць на ліры). Эх, дзед!.. Зрабіў ты інструмент, на якім і радасць не выкажаш... А. ну, Грыпіна, заспявай нашу, а я падцягну...

 Лепш не падцягвай.

 Чаму?

 Калі ты пяеш, чамусьці нагадваеш птушку.

 Салавейку галасістага?

 Пеўня хрыпатага.

Усе смяюцца. Чуваць стрэл на вуліцы.

 Што гэта?

Каліноўскі (ускочыў). Страляюць... Ціха... (Слухае.)

Чуваць галасы ля дзвярэй.

Каля дзвярэй тут нехта...

Голас Лосева. Адчыніце!

 Аблава!

Бягуць на гару.

Голас Лосева. Ламайце дзверы!

Усе бягуць уніз. Дзверы выламваюцца, уваходзяць Лосеў, афіцэр і салдаты.

 Рукі ўгору! (Кароткая барацьба.) Ні з месца! (Страляе ў паветра.)

Страбейка і Старжынская ўцякаюць — першы ў дзверы, другая на гару.

Злавіць! (Сумяціца.)

Салдаты прыводзяць Страбейку.

Далёка не ўцячэш, зловім!

Салдат (са сходаў). Ваша высокаблагароддзе, а баба ўцякла.

 Злавіць!

Салдат выбягае, чуваць стрэл.

Папярэджваю, хто з месца кранецца, таго мая куля спыніць. Што, галубчыкі, папаліся? Паручык, абшукаць усё памяшканне, а я тым часам дапрашу... Памацаю гняздо Чырвонага жонду. Ну, хто з вас Каліноўскі? (Усе маўчаць.) Усё роўна, панове, даведаюся. Раю сказаць...

 Каліноўскі вас тут чакаў ды пайшоў. Не трэба пазніцца, пане палкоўнік.

 Праваронілі, пане палкоўнік, крыўдна за вас.

 Нічога, галубчыкі, скажаце ўсё. Сродкі для гэтага ў мяне ёсць. Ну-с, пачнем.

Уваходзіць салдат.

Салдат. Ваша высокаблагароддзе, а баба зусім уцякла, вёрткая такая, д'ябаліца.

 Чаго глядзела засада?

 Не шанцуе вам, пане палкоўнік!

Вайцэхоўскі. Сарвалася!

 Але вы то не сарвецеся.

 Гаспадзін палкоўнік... Друкарскі станок тут... пракламацыі!..

 Дзе? (Ідзе да каморы.)

 Сябры, ратуйцеся! (Б'е лямпу. Цёмна. Крыкі: "Трымай!.. Бі!.." Стрэлы.)

Карціна другая
Двор Святаянскага кляштара. Чуваць касцёльны звон. У браму ўваходзяць парафіяне, ідуць да касцёла, а з двара ідзе да касцёла ксёндз, за ім нагляднік.
 Памятайце, дамовыя кніжкі павінны быць у парадку. Усіх прыязджаючых неадкладна запісваць. Мы з вамі за гэта адказваем.

. Не турбуйцеся, ойча духоўны. А чаму так позна правіце набажэнства?

Ксёндз (уздыхнуў). Загад. Нічога не зробіш. (Ідзе да касцёла.)

 (уваходзячы). А, пан нагляднік, вечар добры! Ну, як у вас, усё добра?..

. А хіба не чулі ў горадзе?..

. А што?.. Я толькі што прыехаў...

. Ледзь не забілі нашага маршалка шляхты Дамейку.

. Забілі?.. Што вы кажаце!

. Паранілі... на яго кватэры.

. Злавілі?

. На вакзале злавілі, хацеў уцячы.

. А хто?

. Невядома... пакуль.

. Даведаюцца...

. Канешне, у Мураўёва загаворыш. Вы куды, у касцёл?

. Не, дадому, адпачыць з дарогі. (Ідзе дадому.)

. Мне трэба запісаць вас у кнігу, а то, ведаеце, цяпер строга: ледзь што — і на Лукішкі. (Выходзіць.)

Уваходзяць Старжынская і Каліноўскі.

 Раю табе быць асцярожным. Забойцу Дамейкі злавілі. Баюся, каб ён не выдаў, што ты жывеш пад прозвішчам Вітажэнца.

 Не хвалюйся... Праз гадзіну мяне тут ужо не будзе...

 Вось і добра.

 Мураўёў святкуе перамогу, але мы яшчэ паглядзім, не ўсё яшчэ страчана, Грыпіна. Праўда народа пераможа... Ну, бывай... Спаткаемся ля трох крыжоў заўтра а трэцяй гадзіне дня.

 Добра.

 А калі здарыцца са мной што...

 Не, не, не гавары, Кастусь... ты будзеш з намі... (Абдымае яго.) Беражы сябе... (Ён цалуе яе. Яна выходзіць за вароты.)

У касцёле чуваць гукі аргана.

Каліноўскі (прыслухоўваючыся). Моляцца... Узносяць малітвы найвышэйшаму аб утварэнні на зямлі спакою. І народ верыць!.. І хавае ў дамавіну сваю вольнасць... Святая прастата! (Ідзе па сходах на другі паверх; нагляднік з дзвярэй.)

. Выбачайце, пане, у якім нумары жывяце?

 У дзявятым...

. А як ваша прозвішча?

 Сёння вы ўжо трэці раз пытаеце мяне. (Пайшоў.)

. Выбачайце, але цяпер такія строгасці... ледзь што — будзьце ласкавы на Лукішкі... (Пайшоў да сябе.)

З'яўляецца старая.

 Іезус Хрыстус! Ай, матка боска!.. Ой... Пан нагляднік... Войска з усіх бакоў абыходзіць наш квартал.

. Ізноў аблава. Я прадчуваў гэта... Учора дамовыя кнігі праглядалі... Ой, пайду навяду парадак.

Абодва выбягаюць. Уваходзяць афіцэр і паліцмайстар.

 Я маю пэўныя весткі, што ён хаваецца тут пад прозвішчам Вітольда Вітажэнца. Хаця па кнігах такога не значыцца, але ў тэлеграме палкоўніка Лосева ясна сказана: "Каліноўскі хаваецца ў Святаянскіх мурах пад прозвішчам Вітольда Вітажэнца". Вядзіце сюды частку салдат, рэшта няхай застаецца на месцы і сочыць за вокнамі і ўваходамі. Кожнага, хто ўваходзіць, затрымліваць без шуму.

 Слухаю, гаспадзін палкоўнік. (Арган іграе.) Што гэта?

 Чорт пабяры! Моляцца!.. Гэта загад Мураўёва... Вось не ў пару... Гэта ўскладняе нашу справу. Трэба паставіць ля ўваходу ў касцёл двух вартавых і нікога не выпускаць... Вядзіце, паручык, салдат.

Паручык выходзіць. У часе размовы ў варотах крадзецца Старжынская. Пры праходзе паручыка стала ў цень, потым выходзіць.

 Эх, злавіць бы яго, галубочка. Святую Аннушку на шыю атрымаем, ды і на прыкмеце ў Мураўёва буду. (Аглядае дом. Убачыўшы Старжынскую, схаваўся.)

 Ледзь прайшла праз ланцуг войска. Яго зараз зловяць... Трэба ратаваць...

Ідзе на сходы. Паліцмайстар хапае яе.

 Куды, мадмуазель, спяшаецеся?

 Да сябе дамоў.

 Дазвольце, я праводжу вас. (Бярэ яе за руку.)

 Пакіньце. (Вырываецца.)

 Э, не, паненка. Ціха! Дзе кватаруеце?

 Я выпадкова сюды зайшла...

 Навошта?

 Выбачайце, але не магу сказаць... Вы разумееце?

 Прыйдзецца сказаць. Ну-с?!

 У прыбіральню...

 Выпадкова? А сказалі — "дамоў".

 Я, як жанчына, саромелася сказаць...

 Вы арыштаваны!

Уваходзіць афіцэр, за ім салдаты.

 Не тупаць! Ціха! Стой!

 Ціха, рабяты! (Старжынская бяжыць у вароты, за ёю паліцмайстар.) Трымай яе! (Афіцэр злавіў у варотах.) Арыштаваць! (Варочаецца.) Мабыць птушка стрэляная. Паручык, дваіх да касцёла і нікога не выпускаць... (Ставяць вартавых.) Астатнія пад сходы, сюды, па свістку да мяне — у момант! Цсс! (Выходзіць нагляднік.) Хто такі?

. Нагляднік дома.

 У вас учора прыстаў па кнігах шукаў Вітольда Вітажэнца і не знайшоў, а ў мяне ёсць звесткі, што ён тут пражывае.

. Калі шукалі па кнігах і не знайшлі, значыцца, няма такога.

 А калі я знайду?.. Паказвайце падазроныя кватэры.

. У нас няма такіх...

 Убачым! Паручык! Пачнем з першага паверха, і вы з намі.

Выходзяць. У касцёле гукі аргана.

 Ловяць каго?

 Казалі, самага галоўнага іхняга правадыра. У Мінску яго аднойчы злавілі, ды ўцёк.

 Спрытны!

 Ды яны ўсе спрытныя.

 А там, чуеш, моляцца: хе-хе, смешная ў іх вера, музыка іграе, быццам у нас у тракціры, хе-хе...

 Кожны па-свойму богу моліцца. Вось таксама ёсць такія, што праз агонь скачуць — скакуны празываюцца; а ёсць, што бізуном сябе сцябаюць, дык тыя хлястуны...

 А якому богу яны моляцца, нашаму?

 Дурань! Будзе наш бог звязвацца з імі. Кожны свайму моліцца.

 Дык, значыцца, багоў многа?

 Дурань ты...

 Ды што дурань... Бог жа адзін?

 Адзін!

 А калі кожная вера моліцца свайму, дык колькі, выходзіць, багоў?

 І зноў жа ты дурань. Гэта яны думаюць, а іх багі і не сапраўдныя. Гэта наш толькі сапраўдны.

 Ага! Дык, значыцца, яны моляцца ўпустую?

 Упустую канешне.

 Вось дзівакі, дарма час трацяць.

 Дарма! А ў смалу пападуць к чарцям.

 А мы куды пападзем?

 Мы?.. нам месца вызначана... У райскі сад, бо мы — хрысталюбівае воінства, ідзем за цара, памазаніка божага, усякую нечысць ловім.

 А за што іх ловім?

 А во... (Паказвае пракламацыю.) Цыдулькі раскідваюць пра цара.

 Пра цара?

 Ага...

 Ану, пакажы. (Чытае па складах.) "Мужыцкая праўда". Мужыцкая?.. Гм... А ў мяне якая? (Лезе рукой за халяву бота.)

 У цябе таксама ёсць?

 У казарме знайшоў, на цыгарку ўзяў, во... (Паказвае.) Таксама "Мужыцкая праўда"... Глядзі ты... За мужыцкую праўду чалавека ловяць.

 А чаго там прапісана, непісьменны я.

 Ды і я не дужа...

Выходзяць афіцэр, нагляднік, паліцмайстар.

 Пакуль няма... Гм... Ану, пойдэем туды. (Паказвае на гару. У акне запалілі агонь.) Цсс... (Хаваецца.) Выходзіць нехта... Рабяты, не дыхай!

Каліноўскі са свечкай паказваецца ў дзвярах і выходзіць па сходах з чамаданам.

 (выскачыў з рэвальверам). Ваша прозвішча?!

 Вітольд Вітажэнц.

Паліцмайстар (свішча, салдаты выскакваюць і абкружаюць). Арыштаваць!

 У чым справа?

 Выбачайце за непакой, пан Каліноўскі!

 Што? (Паўза. Гасіць свечку.) Гэта непаразуменне!

 Разбярэм... Надзець наручнікі...

Салдаты надзяваюць наручнікі.

Карціна трэцяя
Асобная турэмная камера. Злева дзверы з вочкам для вартавога. Пасярэдзіне маленькае акно з кратамі. Стол. Ложак. Каліноўскі сядзіць за сталом, галава схілена на стол. Цішыня... Аглядае камеру.

 Тут не ўцячэш... (Цяжка ўздыхнуў.) Не ўцячэш... (Да вартавога за дзвярыма.) Мілы, не ведаеш, колькі належыць жыць у вас пасля абвяшчэння прыгавору?

Голас вартаўніка. Нам не загадана гаварыць.

Каліноўскі (Паўза. Ціха). Не загадана... не загадана гаварыць... думаць... Калі ж ты будзеш загадваць?.. (Садзіцца на ложак, схіліў галаву, нібы думае цяжкую думу. Голас здалёк: "Караул, стройся! Смірна!" Каліноўскі падняў галаву.)

Голас Мураўёва. Здарова, караул!

Салдаты. Здравія жадаем, ваша высокаправасхадзіцельства!

Паўза. Крокі. Уваходзіць нагляднік.

. Да вас ідзе генерал Мураўёў, пэўна, памілуе... (Выходзіць, адчыняе дзверы.)

Уваходзяць Мураўёў, афіцэр і два салдаты — каля дзвярэй.

 А, вось ён... Ну, як адчуваеце сябе "ў гасцях" у нас? Я кажу "ў гасцях", бо заўтра вас адправім туды... (Паказвае ўгору.) Паручык, а якой гадзіне прызначана пакаранне?

 У шэсць гадзін, ваша высокаправасхадзіцельства.

 Вельмі добра! Раней лепш ад'язджаць на той свет, ці няпраўда? Менш праважатых і дапытлівых, "дальнія провады, лішнія слёзы..." Ці не так, "сябра" Каліноўскі? Ну, а як свабода ваша, а? Што яна будзе рабіць без вас? а? Траур надзене?.. Ці так? Зменчывая асоба гэтая свабода... Заманіць, улюбіць у сябе маладога чалавека, а потым сама — "фурр..." — і паляцела... Непрыемна, а? Мне незразумела, якія людзі лёгкаверныя... Ну... мужык... народ — тыя лёгка паддаюцца ўсякай мане, а вось як вы, чалавек адукаваны, дваранін, верыце гэтай свабодзе, гэтай пераходзячай з рук у рукі асобе. А хто яе не трапаў: і французы, і англічане... Чорт ведае, нейкая інтэрнацыянальная дзеўка! Зараза! Але для мяне не небяспечная. У мяне ёсць пэўны сродак — вяроўка, ці, як называюць, "мураўёўскі гальштук". Падумайце, ці варта за гэтую "свабоду" аддаваць сваё маладое жыццё... У многіх, падобных да вас, з часам праходзіў гэты ўгар... і яны раскайваліся ў сваіх учынках... Падумайце і вы... Навошта губляць сваё маладое жыццё, калі ўсё ў вас наперадзе. Вы яшчэ малады. Бог не пакрыўдзіў вас розумам... сілаю... Раю вам, як бацька, — скарыцеся... А цар — наш бацюшка — такім даруе сваю міласць. Падумайце...

Каліноўскі (падумаў). Перадайце... цару — вашаму бацюшку, што Каліноўскі просіць яго міласці... не засылаць да яго гэткіх дурных бацькоў.

 Устаць! Калі гаворыш з генералам Мураўёвым!

 Паручык! Скажыце гэтаму старому, што Каліноўскі адпачывае перад тым, як адысці на той свет... Спакойнай ночы... (Хоча легчы.)

Мураўёў (кідаецца з палкай). Крамольнік!..

Каліноўскі хутка ўстаў і з пагрозай глядзіць на Мураўёва.

Мураўёў (да афіцэра). Хто вешаць яго будзе?.. Наказаць, каб была новая вяроўка, старая ўжо страпалася аб шыі гэтай сволачы!..

Выходзіць, за ім усе.

Каліноўскі (услед). А ўсё ж вольнасць жыве ў сэрцы народа і будзе жыць! Чуеце?! Яна не памрэ!! (Застаецца, прыхіліўшыся да дзвярэй.) І гэтыя людзі маюць уладу, у іх руках лёс народа... (Чуваць стук у сцяну... Каліноўскі прыслухоўваецца.) Гэта Домб? (Стукае яму... Чуваць адказ... Ізноў стукае.) Дарагі Домб... Калісьці я выратаваў цябе ад пятлі... А тут... (Аглядае навокал. Ідзе да ложка, падае на яго. Паўза. У акно свеціць месяц. На вежы б'е дзве гадзіны. Каліноўскі прыўзняўся, слухае бой гадзінніка.) Другая гадзіна... Засталося чатыры. Чатыры гадзіны яшчэ жыць, а там і... смерць... (Устаў.) А ці ж смерць? Памрэ толькі цела, а душа мая, думкі мае — будуць жыць сярод народа... (Глядзіць у акно і спрабуе трасянуць краты.) Эх, воля ты мая родная! Не святкуйце вы, што трымаеце маё цела, не стрымаць вам маіх думак. Яны там, на волі, яны сярод майго народа, раздуваюць у яго сэрцы іскарку надзеі на лепшае жыццё. І прыйдзе час, і раздзьмецца полымя народнае і спаліць вас, гвалтаўнікоў! Браткі мае родныя, я з вамі! Чуеце?! (Ідзе да стала, схіляецца над сталом і піша ліст.) Беларусы, браты мае родныя! З-пад шыбеніцы царскай прыходзіцца мне пісаць да вас, і, можа, астатні раз. Горка пакінуць зямельку родную і цябе, дарагі мой народзе. Грудзі застогнуць, забаліць сэрца, але не шкада загінуць за тваю праўду. Прымі, народзе, па шчырасці маё слова прадсмертнае, бо яно як бы з таго свету, толькі для дабра твайго напісана. Няма ж, браткі, большага шчасця на гэтым свеце, калі чалавек мае розум і навуку. Але, як дзень з ноччу не ходзіць разам, так і навука праўдзівая не ідзе разам з няволяй панскаю. А пакуль яна ў нас будзе, у нас нічога не будзе. Ваюй, народзе, за сваё чалавечае права, за сваю волю, за зямлю сваю родную. Бо я табе з-пад шыбеніцы кажу, народзе, што тады толькі зажывеш шчасліва, калі над табой пана не будзе.

Паступова схіляецца галавой на стол. На сцэне цёмна. Паўза. Паволі світае. Гадзіннік на вежы б'е 6-ю гадзіну. Голас здалёк: "Караул, стройся! Смірна!". Голас афіцэра: "Здарова, рабяты!" Галасы: "Здравія жадаем, ваша высокаблагароддзе!" Голас афіцэра: "Направа! Рады здвой! Шагам марш!" Чуваць крокі... "Стой!" Адчыняюцца дзверы. Уваходзяць афіцэр, два салдаты, нагляднік.

 Спіць... разбудзіць!

Нагляднік будзіць.

 Што?

 Шэсць гадзін. Пара!

Каліноўскі (аглядаецца, успамінае), Пара? Ага... іду... іду... Зараз!.. (Нервова апрануў світку.) Гатоў! (Ідзе да дзвярэй.)

Усе выходзяць.

 Шагам... марш!

Забілі барабаны і паступова змаўкаюць.

 Камера нумар дваццаць шосты звольнілася...

Другі голас. Праветрыць камеру!

Уваходзіць нагляднік, ставіць зэдлік ля акна, адчыняе акно, глядзіць. Чуваць здалёку барабан.

. І чаго гэта людзям трэба? Чаго хочуць?.. На смерць ідуць!.. (Барабаны змоўклі.) Прывялі... На эшафот увайшоў... не пахіснуўся...

 Смірна! Па ўказу яго імператарскага вялічаства прысуджаны да смяротнае кары праз павешанне дваранін Кастусь Каліноўскі...

Голас Каліноўскага. У нас няма дваран... у нас усе роўныя!..

 Прыступіць да кары. (Ударылі барабаны.)

 (схіліўся пад акном, жагнаецца). Скончылася жыццё чалавека... (Раптам стук у сцены, другі, трэці... Стукі множацца... ажылі сцены... загаварылі... Нагляднік, пазіраючы на сцены.) Турма загаварыла...

Чуваць здалёк з усіх бакоў галасы, яны нарастаюць разам з песняй. Чуваць стрэлы і голас: "Зачыніць камеры!" Шум натоўпу.

 (у жаху туліцца да сцяны). Турма бунтуе...

У акне ранішняя зара разгараецца.
Заслона

П’есы Еўсцігнея Міровіча
Творы пра Кастуся Каліноўскага
Творы 1923 года