Сын Даніла


Дзея першая
 

Каля акна сядзіць маладая баярыня за прасніцай ды пазірае ў акно, спяваючы:
 

У лесе, у лузе крынічка была.

Над тэю крынічкай каліна расла.

Ой, тама, бывала, галубка сіва

Ту чыстую воду з крынічкі піла.

Стрывожыў галубку галуб малады.

Хоч страшна пакінуць жыццё без бяды,

Хоч сіза галубка слабодна была —

За сізым галубам у клетку пайшла.

У клетцы з галубам шчасліва жыве.

І песню сардэчну радзенька пяе.

 

 * *

 

То не ваўкі завылі,

Лесам голас пусцілі;

То не зубар у пушчы раве,

Ой, то трубы завылі,

Лесам голас пусцілі;

То труба другое вяшчае трубе.

То не ветры зліліся —

То Усяслававы воі ідуць,

Што за крыўду расправу

Учынялі крываву...

Павязаных ворагаў з сабою вядуць.

Цяпер усяк ку сваёму

Вяртаецца бо дадому,

Многа дабра, палону набраўшы,

Гойстры мячы прытупіўшы,

Тапары прызубіўшы,

Сабе славы багата прыдбаўшы.

З няволі бо адбілі

Князя дый вызвалілі,

Што зыманы быў кіяўлянамі

У тым Менскім гародзе

Пры Няміжным бродзе.

Вызвален князь палачанамі!

Гэй, воі Усяслававы,

Дружыннікі Глебавы,

Слаўныя мужы полацкія!

Гэй, людзі бывалыя,

Пакінем справы жаноцкія!

Часы даўны бранныя

Памянём прызваныя;

Мы далей ку дзелу слаўнаму

Свой край дый бараніці,

Ўрагу славу ўчыніці!

Славу зышчама па-даўнаму.

 

 (ціха падыходзіць і цалуе яе). Эх, жонухна, галубка мая любенькая!

. Чаго ты такі, чагось невясёлы як бы?

. Эх, жонухна, жонухна! Годзе ўжо нам варкаваці, годзе цешыцца сабой...

. Што ты? Чы я табе ўжо прыдакучыла? Чы мае белы рукі, цябе абнімаючы, дадзелі?

. Не тое, галубка, не тое! Не прыдакучыла ты мне ні сваімі вачанятамі карымі, ні ручкамі сваімі белымі. А трэба мне ў дарожаньку збірацца, на бой-вайну знаражацца. Князь, бач, вестку прыслаў, баяр на бой склікаючы на ворага, што рубеж ад увасходу нарушыў і дужа лютуе, нашы воласці грабячы, сёлы і месты палячы... Трэба іці сваіх бараніць.

. І ты паедзеш і мяне пакінеш?

. Мушу, галубка, мушу. На тое я — баярын, каб край свой бараніці за тых земцаў, пасялян, што нас хлебам кормяць, сваю кроў гатоў праліці. На тое я з дзядоў, прадзедаў баярынам завуся.

. І што я, бедная, рабіціму? І цябе супыняці мне не падабае, і, застаўшыся без цябе, голубе, я з тугі загіну. Знаць, ліха помстуе над намі за тое, што дужа шчаслівыя былі. Ой, гора ж, гора мне, беднай! А што, як цябе вораг... Не, і згадаці страшна!

. Пакінь, галубка, наперад жахацца! Дасць бог, здароў вярнуся назад.

. Хаця б скарэй! Ты лішне не баўся, а як пражаняце ворага, ды проста і дадому вяртайся.

. Добра яно сказаць — скарэй, а на дзеле, то бог ведае, як будзе.

. І навошта гэтым людзям вайна здалася?! Б'юцца, рэжуцца, мардуюць, грабяць, паляць... Колькі ўдовіных слёз пральецца, колькі крыві маладзецкае... І не могуць яны жыці ў злагадзе і міры. Чаго яны не падзеляць? Чаго помстуюць?

. Гэй, жонухна, не нашае з табой дзела справы мірскія ведаці! На тое ё большыя за нас... Я да іх не пайду, а сваіх бараніць буду.

. Ты! Я думаю, ты б і недругу крыўды сам не ўчыніў.

. Э, што там! Усе людзі як людзі.

. Ой, не ўсе, голубе, не ўсе!

. Чаму? Можа, табе хто крыўду прычыніў? Што ты так на людзі наракаеш?

. Не, я так. Няўжо няпраўда?

. Вядома, што не ўсе роўныя. Ну, але трэба збірацца, я й так забалакаўся з табою.

. Як, ужо?

. Ды ўжо ж. Гэтага дзела не адложыш. (Да ўвайшоўшага старца, што каміна пільнуе.) Схадзі ты, дружа, клікні да мяне Радзьку.

. Божа ж мой, божа ласкавы! Якія правіннасці мы ўчынілі, што нас карай пытаеш? Мы ўсяго гадочак, як адзін дзянёчак, з табою пражылі, божа міласцівы! Ад’язджае ад мяне мой сакалочак, сівы галубочак. Нясе сваю галоўку буйную пад шаблі гострыя, пад тапары важкія, пад пікі сталёвыя. (Плача.) І на каго ж ты мяне пакінеш, мой саколе любы, мяне, сіраціну, без сэрца прыхільнага, без парады шчырай. (Плача.)

. Супакойся, зязюля! Адна не будзеш — маці мая парадай стане, а я, дасць бог, хутка здароў завітаю.

. Ой, маці, маці! Не любіць мяне маці твая, не церпіць моладасці мае...

. Пакінь, гэта табе так здаецца. Пустая думка на сум табе вярзецца. Чаго разрыдалася ты, дурная? Чаго слязамі ясны вочы туманіш? (Уваходзіць маці.)

. Чаго ты расплакалася, як пагода ўвосень? Чаму ты яе не ўнімеш? Чы то ёй хлеб у мужа агарчэў? Чы збрыдзеў свякровін голас?

. Не тое, матка, кажаш, адно болей тугі ёй прычыняеш. Мне, бачыш, трэба вось пакінуць — мушу ехаць...

. Ага, я чула, што вайна ідзе, чы то праўда? На тым свет стаіць, што мужчыны дома не сядзяць, і мой на вайну ходываў. Чы мала дарагіх бармаў і хустаў красных і маністаў дарагіх прывожываў? На тое мы — баяры, каб вайну ваяваці, а не жонак у святліцы вартаваці. Стыдалася б так плакаць... А ты, сынок, шануйся, без патрэбы не совайся. А я тваю зязюлю ўхаваю ад усякай крыўды, не дам ручак замараці. Хоць яна і маладзенька і гуляці дасужа... Да што там гаварыць! Будзь спакойны — на то я маці...

. Спасібог, маці, за добрае сэрца. Глядзі ж, матачка, яе, як роднае дачкі свае! Хай бог вам паможа. А цяпер — вы, бабкі, падумайце аб ядзе, а мне збірацца ўжо час. (Уваходзіць Радзька са старым.)

. Чалом ці, баярыне! Яко прыказанне мне загадаеш, саколю?

. Вось што, цівуне: нам на вайну трэба ступаці.

. Я гэта ўжо ведаю, і сёе-тое прыгатавана, саколю.

. Вот бачыш — я ў такіх справах яшчэ не бываў, а ты чалавек бывалы, ваяка дазнаны,— знаеш лепей, што трэба. Каб усё было, як трэба.

. Будзь, саколю, спакойны. Здайся на маю старую галаву! Стары Радзька, саколю, сораму не прычыніць. Я пад тваю міласць думаю вараным узяці, а буланага — то на повад вазьму. Той у бою паваратнейшы, хоч не так сабою стройны.

. Добра, дружа мой верны! Рабі, як сам знаеш, або добра было.

. Будзь спакойны, саколю. (Выходзіць.)

 (уносіць кумпяк бараніны, а за ёю маці збан мёду). На, пасілкуйся, саколіку мой ясны! Хто табе там падасць? (Плачучы, засцілае абрус і ставіць страву, налівае ў кубак мёду, надпівае і, сеўшы пры мужу, гладзіць яму чупрыну.)

. Хто падасць, кажаш,— то не бяда; і ў мяне рукі ё, хоч, можа, і не так будзе соладка. Але каб вайна не зацягнулася. Каб бог памог хутчэй ворага выгнаці. Ты за мяне да бога тут уздыхні.

. Ой буду, буду, галубчыку сізы, бога маліці, хаця б цябе здаровенькага дамоў прывёў. І ты як табе часам маркотна стане, нагадай аба мне. (Уцірае вочы, плача; маці тым часам сыходзіць, прыносіць сарочкі і складае ў верані ды падае старому, каторы выходзіць.)

. Аддай гэта Радзьку.

. Хадзі, матка, выпі з намі на развітанне.

. Да пеце ўжо хаця вы, маладыя!

. Каб хутка здаровым пабачыцца.

. Дай, божа!

. Каб вораг аднаго віду вашага спалохаўся, ды ўцёк, каб і біцца не з кім было!

. Эй, ты, сарока неразумная! А слава, а здабыча, палон дзе будуць?

. Э, ці ў нас свайго не хваціць? Праўда, голубе?

. Як бог дасць, так і будзе, а нам лепей бы ворага не знаць. (Жонка абнімае і цалуе мужа.)

. Ну, баярыне, гатова ўсё, саколю!

 (падаючы кубак з мёдам). На, выпі, дружа, на дарогу, каб весялей было вам.

. Спасібог, красна маладзіца! Дай бог вам шчасця і пацеху, саколю!

. А суседзі путныя ўжо прыйшлі?

. Аднаго толькі, саколю, яшчэ не было, ды і той ужо павінен з’явіцца.

. А вось што — пакліч іх сюды ў святліцу, ды выпіце на дарогу, каб весялей на душы было. А ты, матка, страву прыкажы падаць і мёду. (Уваходзіць Радзька і 5 путных баяр, ды кланяюцца гаспадыні шапкамі да зямлі; дзве дзеўкі прыносяць яду, трэцяя бохан хлеба, а хлопец збан мёду.)

. Здаровы былі, баярства маладое, шчаслівай доляй упору злучаныя.

. На здароўе вам! Вот сядайце, другаве, і пасілкуйцеся на дарогу трудную на дзела, бач, ратнае.

. Спасібог, спасібог. (Садзяцца.)

. Скора здаровым з палонам багатым дахаты вярнуўся! Здаровых дома аглядаці і прывітаці!

. Дай божа, дай божа! Соб, божа!

. А старому можна наліць?

. Чаму ж не? Што ты пытаеш яшчэ.

 (наліўшы). Выпі і ты, старэнькі, за здароўе мужа майго ды заграй ты нам што-небудзь такое харошае, як ты ўмееш.

. Здаровы будзьце вы ўсе! (Выпіўшы, выходзіць і варочаецца з кобзаю, а тым часам Даніла прашчаецца з жонкаю, з маткаю і інш. Усе наскора апраўляюць на сабе адзежу і броню і, стаўшы каля выхаду, слухаюць і падхватваюць песню; потым выходзяць за маладым з хаты; апошнімі выходзяць стары і маці. На дварэ чутно канец песні, каманда «на коні! гайда!» і тупат. Дзеўкі ўводзяць плачучую маладую баярыню, а маці ідзе за імі.)

 (сярдзіта). Чаго ты? Чаго ты так расхадзілася, як халопка якая? Знойдзеш сабе ўцеху! Не ўдавай такое няшчаснае...

Заслона.

Дзея другая
.

.

.

.

Чэлядзь.

 з малодшымі баярамі разлажыліся ў лесе пад дубам; аглядаюць сваю броню і перакідаюцца словамі. Даніла задумёны маўчыць.

. Ух, яшчэ косці баляць, як той гад паабнімаў! Чуць-чуць вырабіўся.

. А мне б ужо магіла была, каб не Дапіла падскочыў. Ужо на мяне тапаром замахнуўся, а шабля мая пераляцела наполы, а абушок як завяз у шаломе таго, то я і не мог справіцца. Ужо толькі жду, як мой дух будзе выходзіць. Ажно бачу — рука яго як паднялася ды і не спусцілася, адляцела набок з тапаром. Гляджу — і сам сабе не веру: над вухам Даніла як крыкне: «Чаго стаіш? Вораг уцякае...»

. Бачыш, гады, шаблюгу маю як пазубілі!

. А мне такі хтось па галаве здорава заехаў. Прачнуўся — а ўжо адны мярцы валяюцца. Чуць падняўся: балазе шышак мой крэпкі.

 . Ды ў цябе й галава не слабша шышака. (Смех.)

 н. Цяпер, я думаю, па дамох пацягнемся.

. Ды ўжо пара. Дзякаваць богу, папрацавалі праз усю весну і лета шмат захапілі.

 . Колькі ўжо часу будзе, як мы з дому?

 Ды ўжо шэсць маладзікоў наставала, а сабраліся мы ў Загор'е якраз самаю поўняю, а цяпер — ветах. Вот і лічы...

 Уга, то ўжо багата часу! А швыдка той час пры дзеле бяжыць. Гэта ж ужо 8 месяцаў.

. Вот дзіва!

. Ну, але цяпер вораг нас пазнае! Другі раз, мабыць, не скора завітае.

 . Непанадна будзе!

. Вось і старшыя ідуць.

. Устаньце, ваявода ідзе!

. Вось дзе яны — у халадок пахаваліся! Спачываеце? Ну, па працы, то не грэх. Дзякую вам, малайцы, пастараліся!.. Сядзем, баярства, і мы з імі пасяджом, бо вельмі горача.

. Хто цяпер не рад у халадку пасядзець!

. Скажэце мёду сюды падаць!

 (уклініўшыся). Як дыхнуць... (Ідзе.)

. Ну, што, Даніла, здароў? Трэба ведаць, баярства, што сей маладзец мне дужа памог. Каб не ён, то не ведаю, як было б, бо каля мяне вельмі цесна стала. Ды якраз ён са сваімі людзьмі падскочыў, як той каршун, і зразу ворага змяшаў. І мы аправіцца ўспелі.

. Ён жа і мяне ад няхібнае смерці вызваліў. Шабля мая пырснула, чаканец у шаломе ворага ўвяз, а тут ужо нада мной тапор падняў некі вядзмедзь, ды Даніла ў тую міць руку з тапаром яму адхваціў.

. Добра, Даніла, пачынаеш! Дай бог і далей так спраўляцца!

. Спасібог, ваявода, за добрае слова!

. Ды ты штось хмурны? Што гэта можа значыць?

. Нічога, так штось, і сам не ведаю.

. Можа, па маладзіцы затужыў — кажуць, вельмі красна...

. Усякаму сваё дарога.

. Ну, але супакойся, скора ўбачышся.

. Спасібог! (Прыносяць мёд у двух збанках.)

. Ну, вып’ем, Дапіла, на пагібель ворага.

. На пагібель, на пагібель! Каб ён назаўсёды ахвоту ўтраціў! Дай божа! На пагібель!

. Шкада нам цябе, Даніла, дадому пускаць. Ты б мог у Полацку, пры вялікім князі, шмат чаго даслужыцца.

. Роднай краіне я гатоў заўсёды паслужыць, і не затым, каб даслужыцца, а затым, што гэта мая павіннасць.

. Во, маладзец! Люблю, дай руку!

 (цалуючы у руку)Спасібог! ( П'юць.)

. Калі ж, ваявода, скажаце дабычу дзяліць?

. Заўтра падзелім, а сягоння супачыць трэба.

. Хай будзе і заўтра.

. Ну, але я думаю, вораг памятуе нас. Яшчэ паўз рубеж пройдзем, край ад грабежцаў ачысцім, а там — і па дамах.

. Памятуе, памятуе, як не памятаваць! Мала хто з іх жывот унёс.

. Што далі есмо ім на памяць, то далі! Гэта — праўда!

. Ты, Даніла, даўно жанаты?

. Другі год, ваявода.

. А прыплод маеш?

. Пакуль што не.

. Як, і прыметы няма?

. Не было.

. А ты, Багдане, шмат дзяцей маеш?

. Троечку.

. О, то зух, а нябось, не старшы за Данілу.

. Крыху старшы — на годы паўтары.

. Бо Даніла сваю маладзіцу шануе вельмі. (Смяецца.)

. А ты як сваю шануеш? (Смех.)

. У мяне быў сын, ды бог не гадаваў.

. А ты хочаш, каб бог табе дзеці гадаваў? А сам?

. Добра, што прыдбаю. (Смех.)

. А болей няма?

. Няма, хіба без мяне знойдзецца. (Грае і спявае):

 

Ой, у полі быліначку

        Вецер пахінае,

У святліцы галубачка

        Галубка чакае.

Адзін гадочак праходзіць,

        Настаў і другі —

Маладая галубачка

        Забылась тугі.

Маладзец дамоў прыехаў,

        Галубачку застаў

З чужым галубком у пары,

        І праўду ён пазнаў.

 

. А даўно жанаты?

. Гадоў пяць, а можа, і болей,— ужо не ўпомню.

. Вось каб бачылі, як ён сягоння з адным кацапам абнімаўся!

. Мабыць, згарача. яму здалося, што то маладзіца. (Смех.)

. Добра, маладзіца, калі косці баляць, што і не павярнуцца. Вот ён — то на кацапа богу маліўся: думаў, святы.

. І ты б маліўся, каб табе так прыйшлося.

. Во, зараз пасварацца.

. Завошта?

. Яны заўсёды так.

. Прыйшлося — а чаму такі спраўны.

. Добра, што ты спраўны.

. Даніла, Даніла! Чы ты аглух?

. Га? Чаму?

. Чаму? Ці ты не чуеш, як клічу?

. А што?

. Твой чалавек цябе чагось выглядае.

. А, Радзька. (Ідзе да яго.)

. Ну, трэба ў табар іці. (Усе разыходзяцца.) Заўтра дзяльба будзе.

. Ну, што скажаш, дружа?

. Ганец з дому, саколю.

. Давай яго сюды швыдчэй.

. Зараз, саколю! (Ідзе і скора з чалавекам вяртаецца.)

. Чалом вашай міласці!

. Здароў! Што з дому добрага нясеш?

. Усё па-старому. Вось карту прыслала старшая баярыня.

. Давай сюды! (Не церпячы.) Вось захаваў і сам не дастане!

. А як жа — каб не пераняў часам хто.

. А маладая як маецца?

. Старшая баярыня казала сказаць, што здарова і вясёла.

. А сам ты яе не бачыў? Да жывей жа!

. Бачыў, але так што... нічога не казала.

. Ды ведаеш, як выглядзіць?

. Красная.

. Я і сам ведаю, што красная, а ты кажы, чы здарова, чы не тужыць?

. Бог яе ведае. Старшая казала адно сказаці, што здарова і вясёла. Больш нічога не казала.

. Што з гэтым дурнем гаварыць! Казала, не казала...

. Вось яна, карта. Маеце!

. Нарэшце. (Чытае, бляднеючы; прысланяецца к дрэву, трэ рукою лоб, а далей кажа.) Можаце адысціся, а я паклічу, як трэба будзе. (Тыя адыходзяцца, а ён чытае сабе ўголас.) «Дарагі мой сыну! Хоч ведаю, што ліст мой будзе табе не па душы, але мушу табе павясціць загадзе, каб ты меў час прывыкнуць крыху да таго, што ў нас творыцца. Пішу я гэта не затым, каб пажаліцца, бо ведаю, што ты яе болей любіш, як мяне, а баючыся, што ты, вярнуўшыся дадому, будзеш вельмі паражан, бо твая зязюля зусім ад рук адбілася. Не слухае парады; што ні скажу — усё ёй не так. Усё гуляла б ды гуляла. І коні пазаезджывала, і шаты пазаношывала, і мёды парасчастоўвала, усё гасцей прымаючы, каханых частуючы. А калі я тваё імя назаву, то яна і слухаць не хоча. «Адстань, адкасніся ты, кажа, з сваім Данілам: ужо агорк ён мне». Пішу я гэтыя словы і сама плачу. Жаль мне твае моладасці...» (Кінуў ліст і, узяўшыся за галаву, уздыхае; потым, зацяўшы зубы, гаворыць.) Вот табе і шчасце, вот табе і вера! І як тут верыць каму, после гэтага?! Э-э! Такая, здаецца, добрая, чыстая,— адным словам, святая. А бачыш як — горш змяі падкалоднае. Гэтак прыкідацца! Э-э-э! Прапаў я, і ўсё прапала!.. Радзька, га Радзька! Радзька, гу!

 (прыбегшы). Чаго, саколю!

. Пакінь ты сваё саколю! Мёду давай чым болей, а ганца таго дурня задзяржы! Чуеш!

. Чую, сак... (Выходзіць.)

, заламаўшы рукі за галаву, адкідваецца на траву і ляжыць, сцяўшы зубы.

. Баярыне мой, саколю, скажэце, што з вамі. Можа, стары Радзька на што прыдасца.

 (усхапіўшыся). Маўчы. Давай мёд! (П'е нахілком.)

Завеса.

Дзея трэцяя
Двор Данілаў у глыбі сцэны, дом на адну старану, у акне сядзіць задуманная Даніліха. Пачуўшы топат, яна азірнулася ўправа, крыкнуўшы з радасці, і выбягае насустрач. Вароты адчыняюцца, і на двор уваходзіць Даніла, а за ім Радзька.

. О, божа ж мой! Данілка! (Выбягае і бяжыць к Данілу. З правай стараны выглянула галава з чорнаю шырокаю барадой і схавалася.)

 (выхватвае шаблю). Стой, гадзіна!

 (падае перад ім на калені). Што?! Што з табою, саколіку?! (Убачыўшы, што той замахіваецца на яе шабляю.) За што?

. Вось за што! (Секануў па галаве.)

 (падаючы). За што, саколю?! (Падскакваюць Радзька і стары з-за вугла, з ізбы выбягаюць дзве дзяўчыны і давай галасіць. Даніла стаіць, апёршыся на крывавую шаблю, звесіўшы голаў.)

 (захадзіўшыся). Падаць сюды намітку чы бок, ручніка і вады! (Дзеўкі прыносяць, галосячы.)

 (збегаў, узяў мякішу хлеба і вяртаецца, размінаючы яго і гаворачы як бы да сябе). Напрасна, баярын, ты сваю душу загубіў. Нізашто, сам пабачыш...

. Маўчы, бо і табе!.. Нясеце яе ў святліцу!

. У святліцу нельга.

. Што? Ты зноў?!

. Там старшая з малым...

. З якім малым? Што ты, ашалеў? А гэты барадаты — хто?

. З сваім малым, што нядаўна мела, а той барадаты прыйшоў сына пабачыць.

. Брэшаш, стары пёс!

. Сам пабачыш! (Абмываюць з Радзькам рану і заляпляюць яе хлебам. Даніла, пастаяўшы, пайшоў па двары, скора заглянуў ува ўсе вароты, а тым часам сабралася каля Ульяны шмат народу. З ізбы выскачыў чалавек з чорнаю барадой і шмыгнуў за вароты. Даніла, заглянуўшы ў хату, падбягае к Ульяне і, цалуючы яе рукі і твар, са слёзамі просіць.)

. Ульяна, сонца маё, ачніся! Глянь на мяне! Даруй мне, шалёнаму! О, божа! Госпадзі! Я з вума сыду! Ульянка! Сонейка, даруй мне! Паглянь на мяне — праклятага! Ачуняй, сэрца! Божа, памажы! Божа, божа!

. Да-ані-ла...

. Ачуняй, Ульянка! Што хочаш са мной рабі! Вон гані! Забіць кажы! Адно ачуняй! Даруй!..

. Бог табе, Данілка, даруе. Прашчай, голубе,— дай пацалуемся!

 (прыпадаючы к ёй). Ой! (Ульяна памірае ў яго на руках. Даніла глядзіць на яе акамянеўшы, а после, схамянуўшыся, кажа.) Прывядзіце матку! (Матку прыводзяць злякану з малым на руках.)

. Вось любуйся, маці родная! Цешся з свае работы! Тры грахі перад сабой маеш: адзін грэх — жыццё маладое нявінна загубіла; другі грэх — маё жыццё змарнавала; а трэці грэх — самы большы — бо душу маю загубіла і збойцам я стаў твору святога. А цяпер, Радзька, ты мне адзін застаўся. Ідзем чым далей ад гэтага гнязда праклятага. Ульяну забяром ды пахаваем, каб не здзекаваліся паганыя з святога...

(Чуваць прычытанні.)</i>

Завеса

1910

П’есы Каруся Каганца