Гутарка аб нашай «простай» мове
Божа, што калісь народы, 
На асобкі падзяліў 
І хацеў, каб люд заўсёды 
Мовай роднай гаварыў.
Ўзглянь жа на народ бяздольны  
Беларускі, што к Табе  
Голас ціхі, паднявольны  
У пакорнай шле мальбе.
А. Зязюля

I
Колькі разоў думаў я аб тым глыбока, чаму наша мова не 
займае месца, якое належыцца ёй паводле ліку тых, што ёй гамоняць, — чаму, з другога боку, перастаюць дзе-нідзе любіць 
яе нашы сялянцы, — чаму яна кідаецца праз усіх, што адзеліся 
ў чорныя вопраткі?..

Сумны заўсёды выхадзіў адказ: мы самі вінны. Мова наша 
адналітная, але мы падзяліліся і ідзём, хто куды, забываючыся 
бацькоўскага звычаю. Мова наша стройная, харошая, але мы 
перасталі адчуваць гэта хараство, шукаем яго ў чужым народзе. 
Мова наша гарманічная, хоць «простая», — толькі мы скрывіліся 
ў душы сваёй, захварэлі на «паноў» і дзеля таго аддалі яе на 
здзек сваяком і чужынцам.

Благаслаўлю час, у каторым мы аглянуліся і зразумелі 
пекнасць, хараство мовы роднае, узяліся падняць яе жывую з 
дамавіны грабовай, даць ёй належнае месца і права, не стыдацца 
яе нідзе і ніколі, увесці яе ў паўсюднае жыццё сваё, пачынаючы ад найменшага (хоць бы лістоў беларускіх), а канчаючы на 
стварэнні формы, у каторай можна было б перадаваць рэлігійныя 
мыслі, перажыванні: рэлігійнае жыццё. Мэта вельмі далёкая, але 
ў правох здаровай логікі, поступу і справядлівасці.

Чаму наша мова называецца простай, не ведаю. Можа, таму, 
што ўсе іншыя ў чым-кольвек ужо скрывіліся, а наша асталася 
нярушанай, цэлай, — як яшчэ дзе-нідзе нашы бары і пушчы 
дзявічыя. Яна простая, як і натура наша: без хітрасці, без 
подласці — чыста славянская. Яна простая, як і прырода наша 
без мораў, без гор, без скал, — спакойная, светлая, чыстая, свойская: русінская, як даўней звалі, беларуская — як завём цяпер — 
«простая», як хацеў бы я зваць заўсёды. Прыпамінае яна мне тыя 
часы, калі хадзіў па зямлі Пан Светласці — Хрыстос. У гэных 
часах была мова ўсясветная, мова паэтаў і філосафаў, мова рымская. Не ведаем, ці Ён калі гаварыў гэнай урадовай мовай. Была 
другая — мова вучоных і фарысеяў: мова габрэйская. Хрыстос 
ужываў пэўна яе ў зносінах з гэнымі аблуднікамі, вучонымі 
жыдоўскімі, — але не з народам. І была трэцяя мова, мова 
званая арамейскай, простая мова людовая. У гэтай мове былі 
выказаны боскія навукі Няземскага вучыцеля: Благаслаўлёны 
ўбогія з духу, бо іх ёсць Каралеўства Нябеснае…

Дзівіўся я часта з тэй прыемнай адналітнасці мовы «простай», бо ці прыйшлося гаварыць з мінчуком, ці з гродзенцам, 
ці з надвілейцам, — заўсёды знаць той самы дух языка, тое дзеканне, тое самае ўжыванне а, што не любіць у адным слове ані о, 
ані е, і прымае іх толькі з акцэнтам (прыціскам). Такое акаванне 
ёсць чыстай уласнасцяй нашай мовы, і змяншаць яго штучна няможна без шкоды для духу мовы. Нідзе не чуў я ў чыстых словах 
беларускіх літары г. Па гэтай літары адразу пазнаюць у маёй 
старонцы (над вяллёй) або літвіна, або расейца. Асаблівасцю, 
сказаць можна, супольнай нашай мовы ёсць т, з, кароткае у, што 
вымаўляецца амаль таксама, як в, а такжа падвойны, канчатак 
часоўнікаў у 3 асобе на ць і е (ідзець — ідзе), што асабліва можна 
спаткаць у песнях чыста беларускіх. Розніцы гаворак беларускіх 
пайшлі так з прычыны характару самае мовы, як і з суседства 
з другімі народамі. Ёсць у нашай мове нейкая, як я назваў бы, 
гнуткасць (флексійнасць), дзеля каторай тыя самыя словы можна 
вымаўляць на колькі ладоў, залежна ад акцэнту (транслакацыі 
літараў о і е). Для прыкладу словы: покуль і пакуль, пойду — 
пайду, посля — пасля, роскаш — раскош, вельмі — вяльмі, 
зерне — зярно, лепей — ляпей і да т. п. З прычыны гэтай 
гнуткасці многа слоў іначай вымаўляе не толькі надвялейская, 
мінская або гродзенская гаворка, але нават сумежная парафія. 
Аднак гэта гнуткасць ані на малую макулінку не перашка-
джае адналітнасці мовы, а для паэтаў, што пішуць вершы, гэта 
праўдзівае дабрадзейства. важнейшыя розніцы спатыкаюцца 
ў названні саміх прадметаў і часоўніках. Нп.: чыста беларускія 
словы: сахары — завуць у нас віламі, улёслівасць — грэшнасць, 
касулькі — праменні, брызы — каронкі, уцяміць — зразумець, 
летуцець — майначыць (мечтаць), хутчэй, барзджэй — скарэй, 
тыкеля — толькі, маўляў — казаў бы і г. д. У апошніх часах шмат 
слоў бадзяецца між нас пазычаных з другіх моў. Прыносяць нам 
іх найболей з места нашы беларускія «паны» з ляскай у руках, 
з папяросай у зубах і з пустотай у чубах.

ІІ
Разгледзім цяпер бліжэй акаванне і акцэнт мовы беларускай. Акаванне — гэта ахвота мовы да частага а — меркаваць, 
кілішак, справядлівасць, почапка, далато. Кажуць, што гэты 
часты падскок а псуе гармонію (згучнасць) мовы. Я ў гэта не 
веру. Колькі разоў слухаў я па вёсках роднай мовы, дзе гутараць яшчэ без прыкрасы чужых слоў і зваротаў, і надзівіцца не 
мог тэй меладыйнасці, якая чуецца ў вымаўленні частага а і ў 
лакаванні акцэнту на о і е. Гэна а вымаўляцца досі скора. Першае 
толькі, незалежна ад акцэнту, мае на сабе малы працяг. Часам 
яно вымаўляецца з малым нахілам да е. Паводле мяне пробы нашых пісьменнікаў зменшыць акаванне, устаўляючы е або о (нп.: 
бялее мест бялея, грамадзянство мест грамадзянства, цярпенне 
мест цярпення) — не дойдзе сваёй мэты. Літара е можа толькі 
зменшыць сілу акавання ў такіх словах як: хіляе, іграе, але, 
або ў слове, дзе ёсць о, як шапочэ, у школе; але не ў такіх, як: 
жаўцея, слабея, махлюя, у небя і да т. п. Урывак верша А. Зязюлі1 
найлепей дакажа гарманійнасці такога акавання.
Жаўцея ліст на ліпах і бярозах  
І ціхі валіцца на сумную зямлю,  
Кара чырвеніцца на стройных, ценкіх лозах; 
Пчала ўжо мёд згарусціла ў вуллю. 
У леся грыб вылазіць з-пад зямліцы  
І вабіць повідам лакомых ласуноў;  
Гарэхі зносяць ў склад вавёркі і куніцы, 
Руплівасць знаць у бедных грызуноў.
Акцэнт у мове беларускай заўсёды прымае літары о і э (дамок, погляд, чало, нічога, гарэлка, мяцеліца, Адверд, па крысе). 
Прызнаўшы тое, што было сказана аб акаванні, няможна знайсці 
слова, у каторым было б э або о без акцэнту, апроч выпадку вышэйшага, дзе мова аб змяншэнні акавання (іграе, хіляе і да т. 
п.), хіба гэта слова будзе зложанае або чужаземнае. Прыкладам 
словы: Светавід, беларус, пералом; рэдакцыя (радакцыя, сказаў 
бы чалавек «просты»), каляндар, энергія, еўхарыстыя, механік 
і да т. п. Няма дзіва, што, чытаючы «Беларуса», нашы сялянцы 
ставяць інстынктам нейкім акцэнт на о і э. Літары о і э не вельмі 
любяцца, але годзяцца часамі ў адным слове, толькі э заўсёды 
ідзе ў канец і ўступае акцэнт для о, нп.: Божэ, прозвішчэ, падгорле, сакочэ, слонцэ, аконцэ і г. д. Можна, аднак, сказаць, што 
тутака ёсць трохі штучнасці, бо беларус у гэтых разах вымаўляў 
бы словы, верны акаванню: Божа, прозвішча і г. д. З прачытанага 
відаць, што акаванне вымагае, каб а асталося ў канцы такіх слоў, 
як — піва, крэсла, гультайства, бо літара о або э прымае заўсёды 
акцэнт. Таксама а кончыць словы: дзялення, цярпення, летуцення — дзеля тых жа прычын. Пярэчнікі не і без змяншаюць 
акаванне. Прыкладам словы: не знай, не раз, неахвотны, безмала, 
без сябра, — але ў словах: не вер, не гэты, не йдзі, не было, бяз 
ведама, бяз гора — акаванне беражэ свайго права.
На полі лён ужо рвуць і абдзіраюць:  
Сямення сыпецца галоўкамі з снапкоў,  
А там вязуць, ў машулу іх кідаюць,  
Паспех відаць у рупных вазакоў.  
Куды ні глянь — пустая шыр віднея, 
Аржышча збітая, ды ляннішча тырчыць,  
І толькі бульба йшчэ дзе-недзе зялянея 
Ды сухадрэў на межах ледзь блішчыць.
                   А. Зязюля
Не цурайся мяне, панічок, 
Што далонь пакрываюць мазолі: 
Мазоль працавітых значок,  
Не заразе цябе ён ніколі.
              Ф. Багушэвіч

ІІІ
Не вельмі трудна нам зразумець, чаму шмат беларусаў перастала любіць сваю родную мову. Рэч тутака простая — бо яна 
стала сімвалам цемнаты і адсталасці. І ў гэтым самі мы вінны. 
Хто з нас выйшаў з хаты вясковай — «у людзі», як кажуць, — 
хто стаўся мешчанінам або якім вясковым інтэлігентам, зара 
забываўся «мовы простай». Яна для яго злучана з успамінам, як 
быў ён сам «просты», хадзіў зімой у кажушку, улетку ў кашуліне 
і змалку ганяў жывёлу доўгай пугай. А во шчасны лёс вывеў 
яго чуць не на пана. Дакол яго гукаць «папросту» тыкеля т. з. 
мужыкі — тут і ўся прычына пагарды і здзеку з свайго роднага, 
наказ свайму сэрцу, наказ свайму сумленню.

Будзьма пэўнымі, наймілейшыя, — покуль мы гэтага фальшывага стыду не зможам, мова наша не будзе мець ані пашаны, 
ані права быць роўнай між роўнымі. Згэтуль відаць ясна патрэба 
не толькі падтрымліваць і развіваць наша пісьменства, чытаць 
пільна, што добрага па-беларуску друкуецца, але самім пісаць 
і гаварыць «папросту» дзе толькі змога.

Які б дасканальны ні быў язык, мусіць ён, аднак, пазычаць 
дужа-многа слоў чужаземных. Польскі язык, нп., хоць высока 
культурны, налічвае болей дваццаці тысяч слоў «обшчых» — 
чужых. Мы яшчэ маем такіх слоў нямнога. Але з другога боку 
мы не ведаем, колькі маем слоў чыста беларускіх, бо дагэтуль 
не маем патрэбных збораў, а слоўнік Насовіча не атрымаў права 
нормы. Трэба было б, каб хто з нас сабраў усе на лік словы чыста 
нашыя, без чужой акрасы.

Што датычыцца старэння новых слоў і формаў, патрэбна 
тут знаёмства славянскіх языкоў і духу нашай мовы. Аглядацца 
трэба пільна, каб не пазычаць нічога, пад пакрыўкай новага, ад 
суседаў, калі ж іначай быць не можа — трэ рахавацца з псіхікай 
і характарам нашых людцаў. Многа хто не хоча лёгка выбачыць 
нашым пісьменнікам, што ўвялі ў «Беларуса» словы: Спас (замест Збаўца), Найсвяцейшая (Найсвятшая — святы, святшы), 
Анёл Стораж (Ан. Страж), святы Галаварэз (?), на хрысце (на 
крыжы), Святое Пісанне (Свят. Пісьмо) і г. д.

Агулам сказаць трэба, што калі мова наша простая, дык і 
ейная граматыка і складання мусяць быць простымі. Заходы 
апошніх часоў, каб стварыць язык з найпростшымі формамі 
(эсперанта), хай будуць для нас навукай. Лепей падцягнуць пад 
адно правіла многа, чым дзяліць на выняткі.

Спатыкаю часамі прыпады ў друках беларускіх: ноччу, хмараю. Кожны з нас сказаў бы пэўна — ночай, хмарай, бо ў гэтым 
прыпадзе канчаюцца ўсе названні рэчаў і асоб (назоўнікі) у 
жаноцкім родзе на -ай, -ой — а некаторыя так і так, пр., ночай, 
начой (на засадзе гнуткасці, аб каторай было вышэй). Ніколі: 
туччу, ноччу, хмараю. вельмі арыгінальныя формы знайсці 
можна ў Сакольскім павеце Гродз. губ. Ёсць там такія звароты: 
«дай сечкі каней, валей» — «на чорнум твары» — «гавора да мае 
душэ» — «хвайке, камарэ». Трэба прызнаць, што формы вельмі 
арыгінальныя і харошыя, прынамсі далёка страйнейшыя тых, 
што змысляць некаторыя нашы пісьменнікі. У маёй гаворцы 
надвялейскай такіх формаў я не нахаджу, хоць у казках і песнях 
старых людзей найшоў многа чыста беларускага.

Другі прыпад лічбы множнай мае канчатак -ай, -ой, -ей. 
Літары о і е тут, як і ўсюды, прымаюць акцэнт. Канчатак на -ай 
ёсць ва ўсіх гаворках, там нават, дзе хацелася б, з прывычкі 
да другіх славянскіх моваў, пакінуць саму аснову слова: хмура — хмураў, дзеткі — дзеткаў, форма — формаў, прамення — 
праменняў. Прыпад 1-шы тэй жа лічбы ніякага роду мае -а.

Вось каб стараліся мы берагчы сваістасць і чыстату сваёй 
мовы, хутка сталася б яна нам наймілейшай. Каб развівалі б 
разумна сваё пісьменства, скора зачалі б шанаваць яго і чужынцы. «Не стыдайся падаць ты мне руку, бо на гэтай руцэ няма 
сказы», — жаліцца беларус у аднэй з паэзіі Багушэвіча. Тое 
самае можа сказаць да нас наша родная мова. Няхай моладзь 
наша яе не цураецца. Хай дзеля яе аддае ўсе свае здольнасці і 
таленты — не будзе яна тады наракаць на нас і называць горкім 
словам перакіншчыкаў. У яе ж пісьменстве маладым не павінна 
быць сказ: горычы жыццёвай і палыну, бруду маральнага і смецця. Найболей павінна быць думкаў светлых, хоць часта вельмі 
сумных — бо лёс наш гістарычны быў сумны, ды і цяпер такі. 
Адным словам, няхай паўстае такая літаратура, каторая вядзе 
чытальніка ўзвыш, да праўды і дабра вечнага, а не такая, што 
рыне яго на дол нізкасці і марнаты.

Праз адважнасць, маладую энергію, любоў роднага, каханне вышшага, міласць вечнага, — мы дойдзем да сваёй 
мэты: адраджэння саміх сябе і сваёй мовы ў духу праўды і 
справядлівасці.
Дык жыві ж ты і красуйся, 
Наша Маці Беларусь!  
Да краёў чужых раўнуйся,  
Ісці к табе дзяцей прымусь!

1915
Публіцыстыка Казіміра Сваяка
Гутаркі
Беларуская мова
Творы 1915 года