Аб караню «віт», «вет» і выводных словах і паняцьцях
Аб караню „віт“, „вет“ і выводных словах і паняцьцях.

Ва ўсіх славянскіх мовах карэнь „“, „вет“ выражае паняцьце аб: 1) мове, вымове, красамоўстве і 2) служыць для абазначаньня ўласьцівасьці, якая выражае перамогу, перавагу, старшэнства, старасьць і вечнасьць.

Паводле Шафарыка (Star. słov. § 18,350) Ў першапачатнай аснове карэнь „віт“ заключаў у сабе толькі паняцьце мовы, вымовы, выслову — што, бадай, зьяўляецца вельмі праўдападобным.

У значэньні выслову славянскія мовы знаюць цэлы шэраг слоў з каранём „віт“, да гэткіх належаць:

Стар. слав. , рытор, оратор, красамоўца (Слоўнік Л. Зызаняга, 1596 году).

, паздраўляць словамі, жадаючы жыцьця і здароўя.

 (стар.) пакой, сьвятліца, ў якім прыймаюць гасьцей,

 (Ноўгародзк. і пскоўск. нар.)
верашчаць, крычаць, вірэчэць.

, апавяшчаць, прапаведываць, прарокаваць.

, паведамляць.

, ведамка перададзеная словамі; навіна.

, прапаведня, прароцтва,

, каму ўсё ведама і хто прадсказуе будучыну.

 (пскоўск. нар.) адгадчык, прарок, вядун,

 (пскоўск. нар) „ведзьма
каторая кладзе сваё цела пад ступу а сама вылятае сарокай праз комін“, (Даль. Словарь, т. I).

Лаўрын Зызані ў сваім слоўніку слова „взвѣщаю“ тлумачыць проста „оповѣдаю“,
„взвѣщаніе—оповѣданье; умъ впераю; розум як розлегъчаю або тонко розмышляю“. Гэта апошняе сьведчаньне Зызаняга, які на 300 гадоў жыў раней нас, а знача на гэтулькі гадоў быў бліжэйшым да першапачатнага разуменьня слова, зьвязуе „оповѣданье“ з разлягчаньнем розуму і „тонкім размышляньнем“, знача з ведай, згэтуль:

, , знахар, чалавек які абладае знаньнем.

, (народн. горадзенск.) бывалы,
відалы чалавек, які многа чаго ведае.

, прыветлівы, абычайлівы, які
абладае знаньнем абычаяў, таварыскага этыкету.

Гаварыць г. зн.—„вячаць“, „вяшчаць“ і сьвеціць-нашы прапрашчуры маглі на агульных сваіх нарадах „“, але дзеля-таго, што на „ветных“ людзёх племені ляжаў абавязак ня толькі займацца „віційствам“, або ветніцтвам на агульных сабраньнях, але такжа і абавязак станавіцца ў бой супроць ворагаў, згэтуль „вітія“, „ветнік“ злучае ў сабе такжа другую рысу, ён ня толькі прамоўца, але і рыцар.

, харобры, ўдалы, ўдатны ва-
яр, пераможа;

стар. —перамога (санскр. Vidjaya—перамога),

—ў старадаўных сэрбаў абазначала клясу вайсковых людзей, тое што ў нас называлі , . Viteźne kubło (кубло=нямецк, Lehugut) гаспода, сяліба віцязя, яго гняздо (гл. W. Bogusławski. Rys Dziejow Serbo-Lužyckich. Petesburg 1861, б.б. 145—147).

Дзеля таго-ж, што быць таварышом грамадзкіх нарад і пастаноў і выступаць у абароне грамады мог толькі чалавек, свой мясцовы, аселы, згэтуль карэнь „віт“, „вет“ ўключае ў сябе паняцьце прабываньня, быцьця, мейсцазнаходжаньня, гэтак:

стар. слав. , абазначае такжа жыць, прабываць дзеколечы часова або заўсёды;

 (h bitare), жыць, абараняць.

 (ноўгародзк.) дом для прыпынку падарожнікаў, прытулак.

Чалавек аселы, ваяўнік і раднік на народных вечах быў сярод сваей грамады чалавекам выдатным, знаным, паважаным, згэтуль карэнь „віт“, „вет“ сустрэчаем у словах:

 (стар.), польск. większy, большы старшы, вышэйшы. „“, большыя, старшыя, знатнейшыя.

Вышэйпрыведзеныя азнакі маглі быць прыпісываны толькі людзём сурьёзным, пажылым, бадай, пераважна старцам, згэтуль:

, стары, даўны, аджываючы.

, стары месяц; месяц на ўшчэрбе ў 4-й квадры.

 даўнасць, як можна мысьлю сягнуць.

Гэтак першапачатны карэнь „віт“, „вет“, які выражаў наагул мову, з часам пачаў азначаць мову натхнёную, прыгожую, вешчую. Дзеля таго што ня кожды чалавек абладае—патрэбнай здольнасьцю, жыцьцёвай практыкай і грамадзкімі правамі—для выяўленьня сваіх мысьляў, то паняцьце заключанае ў павыжшым карані было перанесена на клясу грамадзян, якія адпавалалі ўсім павыжшым варункам; гэта былі павадыры і абаронцы сваіх плямён, і, вось, „віцязь“ набірае значэньня ваяра які перамагае ворагаў, наагул пераможцу, рыцара ўрэшце—старшыню, старцаГэтак с першапачатнага зерняці „віт“, „вет“ вынесенага славянамі з праарыйскай калыбкі, з бегам часу вырасла аграмаднае дрэва з многімі галінамі и веткамі.

Мовазнаўчыя працы Вацлава Ластоўскага
Славянскія мовы
Творы 1927 года