Капітанская дачка/XII. Сірата
"Как у нашей у яблонки
Ни верхушки нет, ни отросточек:
Как у нашей у княгинюшки
Ни отца нету, ни матери.
Снарядить-то ее некому,
Благословить-то ее некому".
Вясельная песня.

Кібітка пад'ехала пад ганак каменданцкага дома. Народ пазнаў званок Пугачова і натоўпам бег за намі. Швабрын сустрэў самазванца на ганку. Ён быу апрануты казаком і адгадаваў сабе бараду. Здраднік дапамог Пугачову вылезці з кібіткі, у подлых выразах выказваючы сваю радасць і адданасць. Убачыўшы мяне, ён замяшаўся; але ў неўзабаве аправіўся, працягнуў мне руку, кажучы:

— І ты наш? Даўно-б так! — Я адвярнууся ад яго і нічога не сказаў.

Сэрца мае заныла, калі апынуліся мы ў даўно знаёмым пакоі, дзе на сцяне вісеў яшчэ дыплом нябожчыка каменданта, як сумная эпітафія мінулага часу. Пугачоў сеў на той канапе, на якой, бывала, драмаў Іван Кузьміч, забаюканы бурчэннем сваёй дружыны. Швабрын сам паднёс яму гарэлкі. Пугачоў выпіў чарку і сказаў яму, паказаўшы на мяне:

— Пачастуй і яго благароддзе. — Швабрын падышоў да мяне з сваім падносам, але я другі раз ад яго адвярнуўся. Ён здаваўся сам не свой. Пры звычайнай сваёй кемлівасці ён, канешне, здагадаўся, што Пугачоў быў ім нездаволены.
Ён баяўся яго, а на мяне паглядаў з недаверлівасцю. Пугачоў даведаўся, у якім стане крэпасць, якія чуткі пра непрыяцельскае войска і таму падобнае, і раптам спытаўся ў яго нечакана:

— Скажы, брат, якую дзяўчыну трымаеш ты ў сябе пад вартаю? Пакажы мне яе.

Швабрын збялеў, як мёртвы.

— Гасудар, — сказаў ён дрыгатлівым голасам... — Гасудар, яна не пад вартаю... яна хворая... яна ў святліцы ляжыць.

— Вядзі-ж мяне да яе, — сказаў самазванец, устаючы з месца.

Адгаварыцца было немагчыма. Швабрын павёў Пугачова ў святліцу Мар'і Іванаўны. Я пайшоў за імі.

Швабрын спыніўся на лесніцы.

— Гасудар! — сказаў ён, — Вы можаце патрабаваць ад мяне, што вам хочацца; але не загадайце старонняму ўваходзіць у спальню да жонкі маёй.

Я задрыжэў.

— Дык ты жанаты! — сказаў я Швабрыну, гатовячыся яго разарваць.

— Ціха! — перапыніў мяне Пугачоў. — Гэта мая справа. — А ты, — казаў ён далей, звяртаючыся да Швабрына, — не мудруй і не ўпірайся: ці жонка яна табе, ці не жонка, а я вяду да яе каго хачу. Ваша благароддзе, ідзі за мною.

Каля дзвярэй святліцы Швабрын зноў спыніўся і сказаў не сваім голасам:

— Гасудар, папярэджваю вас, што яна ў белай гарачцы, і трэці дзень, як трызніць без сціхання.

— Адчыняй! — сказаў Пугачоў.

Швабрын пачаў шукаць у сябе ў кішэнях і сказаў, што не ўзяў з сабою ключа. Пугачоў таўхануў дзверы нагою; замок адскочыў; дзверы адчыніліся, і мы ўвайшлі.

Я глянуў і абмёр. На падлозе, у сялянскім абшарпаным адзенні, сядзела Мар'я Іванаўна, бледная, худая, з раскіданымі валасамі. Перад ёю стаяў жбан вады, накрыты лустаю хлеба. Убачыўшы мяне, яна здрыганулася і закрычала. Што тады са мною было — не помню.

Пугачоў паглядзеў на Швабрына і сказаў з горкай усмешкаю:

— Добры ў цябе шпіталь! — Потым, падышоўшы да Мар'і Іванаўны: — Скажы мне, галубка, за што твой муж цябе карае? у чым ты перад ім правінілася?

— Мой муж! — паўтарыла яна. — Ён мне не муж. Я ніколі не буду яго жонкаю! Я лепш наважыла памерці і памру, калі мяне не вызваляць.

Пугачоў глянуў грозна на Швабрына:

— І ты асмеліўся мяне падманьваць! — сказаў ён яму: — Ці ведаеш, нягоднік, чаго ты варты?

Швабрын упаў на калені... У гэту хвіліну пагарда заглушыла ва мне ўсе пачуцці нянавісці і гневу. З гідлівасцю глядзеў я на двараніна, які валяецца ў нагах збеглага казака. Пугачоў памякчэў.

— Мілую цябе на гэты раз, — сказаў ён Швабрыну; — але ведай, што пры першай віне табе прыпомніцца і гэта. — Потым звярнуўся да Мар'і Іванаўны і сказаў ёй ласкава: — Выходзь, красная дзеўчына; дарую табе волю. Я гасудар.

Мар'я Іванаўна шпарка глянула на яго і здагадалася, што перад ёю забойца яе бацькоў. Яна закрыла твар абодвума рукамі і ўпала беспрытомная. Я кінуўся да яе; але ў гэту хвіліну вельмі смела ў пакой уцёрлася мая даўняя знаёмая Палаша і забегала каля сваёй паненкі. Пугачоў вышаў з святліцы, і мы трое сышлі ў гасціную.

— Што, ваша благароддзе? — сказаў смеючыся Пугачоў. — Выручылі красную дзяўчыну! Як думаеш, ці не паслаць па папа, ды ці не прымусіць яго абвянчаць пляменніцу? Бадай, я буду пасаджоным бацькам, Швабрын дружкаю; закуцім, зап’ём—і вароты запром!

Чаго я баяўся, тое і здарылася. Швабрын, пачуўшы прапанову Пугачова, раз'юшыўся.

— Гасудар, — закрычаў ён без памяці. — Я вінават, я вам зманіў; але і Грынёў вас падманьвае. Гэта дзяўчына не пляменніца тутэйшага папа: яна дачка Івана Міронава, які пакараны смерцю пры ўзяцці тутэйшай крэпасці.

Пугачоў накіраваў на мяне агністыя свае вочы.

— Гэта што яшчэ? — спытаўся ён у мяне, не разумеючы,

— Швабрын сказаў табе праўду, — сказаў я з цвёрдасцю.

— Ты мне гэтага не сказаў, — заўважыў Пугачоў, у якога твар спахмурнеў.

— Сам ты памяркуй, — адказаў я яму, — ці можна было пры тваіх людзях абвясціць, што дачка Міронава жыва. Ды яны-б яе загрызлі. Нішто-б яе не выратавала.

— І то праўда, — сказаў смеючыся Пугачоў.— Мае п'яніцы не памілавалі-б бедную дзяўчыну. Добра зрабіла кумка пападдзя, што падманіла іх.

— Слухай, — казаў я далей, бачачы яго добры настрой. — Як цябе назваць не знаю, ды і знаць не хачу... Але бог бачыць, што жыццём маім рад-бы я заплаціць табе за тое, што ты для мяне зрабіў. Толькі не вымагай таго, што ганьбіць гонар мой і хрысціянскае сумленне. Ты мой дабрадзей. Давяршы як пачаў: адпусці мяне з беднай сіратою, куды нам бог шлях пакажа. А мы, дзе-б ты ні быў і што-б з табой не здарылася, кожны дзень будзем бога маліць-аб ратунку грэшнай тваёй душы.

Здавалася, суровая душа Пугачова была кранута.

— Хай будзе па-твойму! — сказаў ён. — Караць дык караць, мілаваць дык мілаваць: гэткі мой звычай. Вазьмі сабе сваю красуню; вязі яе куды хочаш, і дай вам бог любоў ды лад!

Тут ён павярнууся да Швабрына і загадаў выдаць мне пропуск ва усе заставы і крэпасці, падуладныя яму. Швабрын, зусім знішчаны, стаяў як аслупянелы. Пугачоў адправіўся аглядаць крэпасць. Швабрын яго суправаджаў; а я застаўся з таго быццам поваду, што трэба рыхтавацца да ад'езду.

Я пабег у святліцу. Дзверы былі запёртыя. Я пастукаўся.

— Хто там? — спыталася Палаша. Я назваўся. Любы галасок Мар'і Іванаўны пачуўся з-за дзвярэй.

— Пачакайце, Пётр Андрэіч. Я пераадзяюся. Ідзіце да Акуліны Памфілаўны: я зараз туды-ж прыду.

Я паслухаўся і пайшоў у дом айца Герасіма. І ён, і пападдзя выбеглі да мяне насустрач. Савельіч іх папярэдзіў ужо.

— Добры дзень, Пётр Андрэіч, — казала пападдзя. — Даў бог зноў убачыцца. Як жывяце? А мы пра вас кожны дзень успаміналі. А Мар'я Іванаўна ўсяго нацярпелася без вас, мая галубка!.. Ды скажыце, мой дарагі, як гэта вы з Пугачовым паладзілі! Як ён гэта вас не ўкакошыў? Добра, дзякуй ліхадзею і за тое.

— Годзе, старая, — перапыніў яе айцец Герасім. — Не ўсё кажы, што ведаеш. Несць спасенія во многом глаголаніі. Бацюхна Пётр Андрэіч! уваходзьце, міласці просім. Даўно, даўно не бачыліся.

Пападдзя пачала частаваць мяне чым бог паслаў. А між тым гаварыла без сціхання. Яна расказала мне, якім чынам Швабрын прымусіў іх выдаць яму Мар'ю Іванаўну; як Мар'я Іванаўна плакала і не хацела з імі разлучацца; як Мар‘я Іванаўна заўсёды зносілася з ёю праз Палашку (дзеўку спрытную, якая і ўрадніка прымушае скакаць пад сваю дудку); як яна параіла Мар'і Іванаўне напісаць да мяне ліст і іншае. Я ў сваю чаргу расказаў ёй коратка сваю гісторыю. Поп і пападдзя хрысціліся, пачуўшы, што Пугачову вядомы іх падман.

— З намі сіла хрэсная! — казала Акуліна Памфілаўна. — Праімчы бог хмару міма. Ой, ды Аляксей Іваныч; няма чаго сказаць: добры цаца! — У самую гэту хвіліну дзверы адчыніліся, і Мар'я Іванаўна ўвайшла з усмешкаю на бледным твары. Яна пакінула сваё сялянскае адзенне і апранута была па-ранейшаму, проста і міла.

Я схапіў яе руку і доўга не мог вымавіць ні аднаго слова. Мы абодва маўчалі ад паўнаты сэрца. Гаспадары нашы адчулі, што нам было не да іх, і пакінулі нас. Мы засталіся адны. Усё было забыта. Мы гаварылі і не маглі нагаварыцца. Мар'я Іванаўна расказала мне ўсё, што з ёю не здарылася з самага ўзяцця крэпасці; апісала мне ўвесь жах яе становішча, усе пакуты, якія яна зазнала ад агіднага Швабрына. Мы ўспомнілі і ранейшы шчаслівы час... Абодва мы плакалі... Нарэшцё я стаў выкладаць ёй мае меркаванні. Заставацца ёй у крэпасці, падуладнай Пугачову і кіраванай Швабрыным, было немагчыма. Нельга было думаць і пра Орэнбург, які цярпеў усё ліха аблогі. У яе не было на свеце ні аднаго роднага чалавека. Я прапанаваў ёй ехаць у вёску да маіх бацькоў. Яна спачатку хісталася: вядомая ёй непрыхільнасць бацькі майго яе палохала. Я яе супакоіў. Я ведаў, што бацька палічыць за шчасце і паставіць сабе ў абавязак прыняць дачку заслужанага воіна, загінуўшага за бацькаўшчыну.

— Любая Мар'я Іванаўна! — сказаў я нарэшце. — Я лічу цябе сваёю жонкаю. Дзіўныя абставіны злучылі нас неразрыўна: нішто на свеце не можа нас разлучыць. — Мар'я Іванаўна выслухала мяне проста, без прытворнай сарамяжлівасці, без выдумных адгаворак. Яна адчувала, што лёс яе злучаны быў з маім. Але яна паўтарыла, што не іначай будзе маёю жонкаю, як па згодзе маіх бацькоў. Я ёй і не пярэчыў. Мы пацалаваліся горача, шчыра — і такім чынам усё было між намі вырашана.

Праз гадзіну ўраднік прынёс мне пропуск, падпісаны каракулькамі Пугачова, і паклікаў мяне да яго ад яго імя. Я застаў яго, гатовага пусціцца ў дарогу. Не магу выказаць тое, што я адчуваў, расстаючыся з гэтым жахлівым чалавекам, вырадкам, ліхадзеям для ўсіх, акрамя аднаго мяне. Чаму не сказаць праўды? У гэту хвіліну моцнае спачуванне цягнула мяне да яго. Я горача жадаў вырваць яго з асяроддзя ліхадзеяў, якімі ён кіраваў, і выратаваць яго галаву, пакуль яшчэ быў час. Швабрын і народ, які тоўпіўся каля нас, перашкодзілі мне выказаць усё, чым напоўнена было маё сэрца.

Мы рассталіся па-сяброўску. Пугачоў, убачыўшы у натоўпе Акуліну Памфілаўну, пагразіў пальцам і міргнуў многазначна: потым сеў у кібітку, загадаў ехаць у Берду, і калі коні рушылі, то ён яшчэ раз высунуўся з кібіткі і закрычаў мне:

— Бывай, ваша благароддзе! А можа ўбачымся калі-небудзь. — Мы праўда з ім убачыліся, але ў якіх абставінах!

Пугачоў паехаў. Я доўта глядзеў на белы стэп, па якім імчалася яго тройка. Народ разышоўся. Швабрын знік. Я вярнуўся ў дом свяшчэнніка. Усё было гатова да нашага ад'езду; я не хацеў больш марудзіць. Дабро наша ўсё было ўкладзена ў стары каменданцкі вазок. Фурманы ў момант запрэглі коней. Мар'я Іванаўна пайшла развітацца з магіламі сваіх бацькоў, пахаваных за царквою. Я хацеў яе праводзіць, але яна прасіла мяне пакінуць яе адну. Праз некалькі хвілін яна вярнулася, абліваючыся моўчкі ціхімі слязмі. Вазок быў пададзены. Айцец Герасім і жонка яго вышлі на ганак. Мы селі ў кібітку ўтраіх: Мар'я Іванаўна з Палашай і я. Савельіч залез на козлы.

— Бывай, Мар'я Іванаўна, мая галубка! Бывайце, Пётр Андрэіч, сокал наш ясны! — казала добрая пападдзя. — Шчаслівай дарогі, і дай бог вам абодвум шчасця! — Мы паехалі. Каля акна каменданцкага дома я ўбачыў стаяў Швабрын. Па твары яго хадзіла чорная злосць. Я не хацеў радавацца над пераможаным ворагам і павярнуў вочы ў другі бок. Нарэшце мы выехалі з крапасных варот і навек пакінулі Белагорскую крэпасць.

Зноскі