Палёт у мінулае
Пытаньне аб неабходнасьці ведаць свой край у нашы дні чырвоным пылаючым макам расьцьвітала ў грудзёх моладзі. Сёньня спакойна можна стаяць ля машыны, слухаць яе бязьменна-рытмічную песьню, можна спа­койна кіраваць рухавіком дынамо.

А трэба, яшчэ і як трэба, каб нашу маладую Беларусь спавівала гэта бязьменна-рытмічная песьня, песьня халоднай сталі, машыны.

Шырокім размахам павінна плыць гэтая песьня, цаглінка за цаглінкаю ў фундамант моцнай будыніны— новага жыцьця Беларусі.

Беларусь будуецца!

Кожны будаўнік, кіруючы машынай або плячыстымі, заўсёды вясёлымі палямі, павінен ведаць свой край.

І гэты наказ жыцьця кожны знаў, кожны стараўся нырнуць у глыб, пазнаёміцца з мінулым, уласнымі вачыма глынуць мінулыя дні Беларусі.

„ТРОЙКА“ 

Паўлюк, Язэп і Даніла — бойкія, рухавыя хлопцы, — бывае задумаюць ня дрэнную справу.

Ім трэба было толькі паламаць галаву, папрацаваць, як атрымлівалі вынікі, якіх і самі не чакалі.

Зьявіцца, бывала, думка, пачнуць разьвіваць, як на яе усплывае другая, больш карысная і цікавая. Гэта хлапцоў радбадзёрвала, мацней сьціскала рукамі працы. А працаваць ім — ня новая рэч.

Да гэтага хлопцы рабочыя, хлопцы, якія не прамінулі ніводзін крок жыцьця.

Працуючы разам на заводзе, іх цікавіла і яны даведваліся, як пабудована машына, што раней замяняла яе, якую яна дае выгаду.

Ня новая штука хлапцом стала і наладзіць машыну, калі яна сапсуецца…

Паўлюк, Язэп і Даніла жылі дружна, і гэта рабочыя заўважылі. А так, як на заводзе кожны рабочы атрымліваў ад сваіх таварышоў новае імя, дык Паўлюк, Язэп і Даніла атрымалі адно на ўсіх —"тройка".

І за гэта хлопцы не абражаліся… Надыходзіла сьвята рабочых — дзень Першага Мая.

На заводзе гэтае сьвята павінна было прайсьці з вялікай урачыстасьцю, бо дзень Першага Мая — асаблівае сьвята гэтага заводу.

Рабочыя парашылі наладзіць выстаўку і ў сьвя­та запрасіць да сябе ў госьці рабочых суседняй фабрыкі.

Праца па падрыхтоўцы пачалася.

Адны рабочыя ўзялі на сябе зрабіць модэль агульнага выгляду заводу, другія — модэль той ці іншай машыны, а „тройка“, Паўлюк Язэп і Даніла, прарашылі зрабіць самалёт.

— Хаця-ж для ўтрыманьня стылю выстаўкі патрэбна было-б толькі даваць модэлі ці плякаты з жыцьця заводу, —думалі хлопцы, — але ўсё роўна. Няхай ведаюць, што і рабочыя цікавяцца тэхнікай.

І хлопцы за працаю…

Кожны дзень, прышоўшы з заводу, у іх закіпала ра­бота.

— Зрабіць самалёт нам трэба так, каб яго можна бы і прадэмонстрыраваць, а дзеля гэтага больш увагі за працай, —заўважыў Паўлюк.

— Бязумоўна, мы павінны нашу працу самі дасягнуць.

— Самадасягненьне — найлепшая рэч!

Праца сунулася.

І так штодзень…

ПЕРШАГА МАЯ 

Увесь горад абліты вясновай рэволюцыйнай радасьцю.

Рабочыя сустракаюцца ля заводу, вітаюць адзін аднаго з сваім рабочым першамайскім сьвятам…

Цешыцца іх вока, гледзячы, як на грудзёх камяніцы рдзеюць чырвоныя сьцягі, як з заводаў, з фабрык, з балконаў, убраных маладымі ёлкамі, пераплёўшы з чырвонымі стужкамі, красуецца портрэт іх дарагога правадыра Леніна.

Беларускай марсэльезай задрыжэў завод…

Шчыльнымі калёнамі выйшлі рабочыя на парад…

„Тройка“, Паўлюк Язэп і Даніла, нага ў нагу з рабочымі iдуць па вуліцы, а ў думках… самалёт.

Ён цяпер стаіць на спэцыяльна зробленай нібы паліцы…

На пляцы рабочыя разам з усёй працоўнай Беларусьсю, узьняўшы чырвоны сьцяг, пасылаюць сваё першамайскае прывітаньне ўсім працоўным народам.

— Мы павінны ў дзень нашага сьвята пачаць новую працу: правесьці агляд сваёй стараны як з сучаснага, так і з гістарычнага боку…

І толькі пачалі раздавацца лёзунгі, як узьнялося шматмільённае ура і ў кожнага яно вырывалася так шчыра, як у „тройкі“, якая так даўно гэту ідэю трымае ў сваіх грудзёх…

Завод быў абліты электрычным бляскам.

Іграў оркестр.

Сабраліся рабочыя, іх дзеці, госьці з суседняй фабрыкі.

Адны хадзілі па карыдоры, гутарылі, другія сядзелі за доўгімі сталамі, чыталі газэты, гулялі ў шахматы, шашкі. Iншыя аглядалі выстаўку. Тут былі Паўлюк, Язэп і Даніла. Яны надта уважліва разглядалі кожную з машын, важна разьбіраліся ў дыяграмах тэхнікі, прыслухоўваліся і баяліся праслухаць хоць адно слова тлумача-інжынэра.

Грамада рабочих, гасьцей. разам з інжынэрам, падыйшлі да… самалёта.

Інжынэр, які і прыняў ад „тройкі“ самалёт, крануў пропэльлер: зашыпеў, забурчэў самалёт і глядзі… панёсься!..

Насупраць, пры другой сьценцы, была зроблена таксама паліца, на якой ляжала сена, пакрытае палатном. Самалёт, як ведаў, тут і стаў…

Уся ўвага на самалёце…

Гутарка аб самалёце, а як даведаліся аб яго будаўнікох, дык хоць ты схавайся — адзін хоча пахваліць, другі запытацца, а трэці проста пазнаёміцца.

А ў галовах Данілы, Паўлюка і Язэпа рыюцца думкі, хочацца нешта стварыць сваё, новае, уласнае…

Назаўтра, ідучы ўжо на завод, „тройка“ парашыла паехаць павандраваць па мінуўшчыне. І нікому нічога ня кажучы, хлопцы надумалі і пачалі будаваць зусім просты апарат, на якім можна паляцець у мінуўшчыну — ва ўчарашні дзень, у мінулы год, у 11-ае ліпеня, у дзень Кастрычніка.

Патрэбны былі і сродкі.

Некаторыя рэчы яны дасталі з заводу, а некаторыя куплялі за свае ўласныя грошы.

Так праходзіў тыдзень, пасьля месяц, другі…

— Ур-ра! Апарат скончылі!..

Назвалі яго „Паўлюяздан“. Злучылі скарочанае імя кожнага з будаўнікоў:

Паулю(к)+Яз(эп)+Дан(іла) — вось і імя!

Як раз у сераду раніцою, адкрыўшы сваю тайну дырэктару заводу, хлопцы адпрасіліся на адзін дзень…

Толькі пасьпелі завадзкія гудкі склікаць рабочых, толькі яшчэ пачалі запяваць сваю заўсёдную песьню машыны, шыпець на колах рамні, як бяз шуму, ціха падняўся „Паўлюяздан“ увысь, увысь, пасьля ўбок і раптам узад…

Не прайшло і паўгадзіны, як „Паўлюяздана“ ужо на небазводзе і сьлед прастыў…

Хлопцы ўжо ўляталі ў сёньнешнюю ноч, але аб гэтым ніхто ня ведаў…

АБЕД 

Стукнула ў грудзі сіняга паветра пара з завадзкое трубы.

Раздаўся глухі расьцягнуты гудок.

Гэта гудок на абед…

Толькі ў сталоўцы рабочыя заўважылі, што няма „тройкі“.

— Так і знай, што нешта задумалі, — казаў стары качагар Лаўрэм…

— Бо не дарма хадзілі тут, кляпалі, згаварываліся, нешта рабілі…

А хлопцы ня так-жа даўно былі тут на дварэ, ля за­воду, а цяпер у сецях сёньнешняй ночы…

Яны ўбачылі свой завод ціхім, над якім разьліваўся сьвет вольтавага ліхтара; убачылі, як насупраць заводу адбываецца вечарынка; убачылі, як ля завадзкое брамы стаіць з вінтоўкаю ў руках вартаўнік.

І гэта ня дзіва!.. Яны выляцелі сёньня раніцою і ў поўдзень убачылі тое, што адбывалася ноччу…

Кожны твой крок нібы фотографіруе, нібы адбівае на лястынцы наша вечна-шумная, чароўная прырода.

Цемнавата. Месяц лазіць па стрэхах заводу, прысядае на дымнай шапцы завадзкой трубы… Ветрык ціха прабяжыць…

Завод сьпіць…

Паўлюк — малады беларускі Эдыссон —стварыў спэцыяльны апарат для сувязі ў выглядзе простага нагана. Ён напісаў запіску дырэктару заводу, уклаў яе ў абойму і, націснуўшы курок, паперка бяз усякіх перашкод, у такім-жа выглядзе, як яна была ў руках Паўлюка, панеслася ўніз і нікому нявідана апынулася ў пакоі дырэктара на стале.

У гэтай запісцы яны паведамілі дырэктара аб іх падарожжы:

„Не клапацецеся, усё спраўна. Мы цьвёрда рашылі даведацца ўвачавідкі аб мінуўшчыне Беларусі. Колькі нам ня прыходзілася гаварыць, дык шмат і шмат таварышоў выказваюць свае погляды, што Беларусь — краіна ціхая, што ў Беларусі няма ў мінуўшчыне гэрояў — рэволюцыянэраў, няма прыгожых гістарычых малюнкаў. Мы паставілі сабе заданьнем нырнуць у мінуўшчыну і там спыняцца толькі на важных, коштоўна-гістарычных кругабегах. Вы ніжэй нас. Вы цяпер працуеце на заводзе, у вас ясны сонечны дзень, а мы вышэй, мы знаходзімся ў сецях сёньнешняй ночы, той ночы, якая прайшла…

Ну, бывайце…

з прывітаньнем «Тройка».“

У часе абеду дырэктар забег дамоў.

— Што за ліха!.. — ускрыкнуў зьдзіўлена дырэктар, прачытаўшы запіску.

— Сёньня раніцою яны адпрасіліся на дзень… „Мы вам толькі аднаму, — казалі яны, — адкрываем сваю тайну“… Малай­цы, чарцякі, адкрылі тайну ды бяз тайны, ма-лай-цы!..

І дырэктар пабег расказаць рабочым.

Рабочыя ну ніяк не маглі ўявіць сабе, як гэта можна.

— Ну, цяпер 1924 год, праўда? Дык як яны могуць апынуцца ў 1923 годзе?

— Эт, галаваломіца…

— Выдумалі самалёт мінуўшчыны.

Але ніхто ні на адно пытаньне ня мог адказаць.

А тут справа не ў вярсьце. „Паўлюяздан“ — самалёт часу.

І тут нічога дзіўнага…

Мы ведаем — ёсьць зоркі. Мы іх заўсёды бачым і нам здаецца, што яны ніколі ня гінуць.

Ды праўда, каб сказаў хто-небудзь, што зоркі гінуць, тухнуць, дык яго засьмяялі-б. Гэта-ж выйдзі, асабліва ў зімовы вечар, ды глянь на неба, дык гэтых зорак такая процьма, што ажно дзівішся.

Але быў праў той, хто казаў, што зоркі тухнуць. Тут такая справа. Зорка патухне, але той прамень, які яна кідала, ідзе да зямлі 55—60 год.

І зорка ўжо на небе ня пылае, а нам здаецца наадварот, бо не прайшло яшчэ 50—60 год і нам відаць яе прамень, відаць як-бы агонь.

Такім чынам, той прамень, які ідзе ад неба да зямлі, нырае у 50—60 год.

Узяць, напрыклад, шост і паставіць яго ад зямлі ўвысь i калі-б гэта было-б магчымым пачаць уздымацца па ім і мы маглі дабрацца да таго месца, дзе прамень стаіць, прайшоўшы 40 год жыцьця, а каб узьбірацца яшчэ вышэй, можна ўнікнуць яшчэ глыбей у мінуўшчыну, узьняцца на тое самае месца, дзе прамень стаіць, прайшоўшы 20 год жыцьця, і мы убачым там тое, што адбывалася 30 — 40 гадоў назад.

Такім чынам і „Паўлюяздан“ чым вышэй падымаецца, тым ён далей ад сёньнешняга дня. А пабудованы „Паўлюяздан“ вельмі проста: тры вострых куты з бакоу і ззаду. Сьпераду стаіць коса дошка, над якой пылае пяцёхкутная зорка.

Зорка пагасьне — знача апарат няспраўны. пасярэдзіне невялічкі апарат, амаль-што звычайнага самалёту, якім, калі трэба ўсьцішыць ход або ўскорыць, кіруе Даніла.

Калі звычайны самалёт праляціць 20 вёрст, дык „Паўлюяздан“ праміне дваццать дзён; калі, напрыклад, сёньня 15 ліпеня і звычайны самалёт праляціць 15 вёрст, дык „Паўлюяздан“ апынецца ў руках першага ліпеня.

Доўга гаварылі-б рабочыя, каб зноў не камлянуў гудком завод і ня склікаў на працу.

А так, як ніхто рабочым ня мог гэта пытаньне растлумачыць, дык пакуль-што яно для іх засталося туманным.

ПЕРШАЯ ПАПАСКА Ў ГІСТОРЫІ 

„Паўлюяздан“ плыве сабе павольна і толькі калі-нікалі павольна зашыпіць…

Паўлюк занатоўвае ў блёкнот уражаньні аб першых кроках вандраваньня. Язэп, трымаючы ў руках нібы фотоапарат, хватае абразкі перажытых дзён. Яго апарат так удала зроблены, што ім магчыма адбіваць на плястынцы праз стрэхі ўсё тое, што дзеецца ў пакоі…

Настрой у хлапцоў разгонны.

Вось ужо блізка да зорак… Засьпявалі „Адвеку мы спалі“… — плывуць гукі, хвалюючы, ажно зоркі ясьней замігалі.

— Чакайце, хлопцы! Што за бязладзьдзе, што за шуміха? Давай прыгледзімся!..

І зорка „Паўлюяздана“ пагасла. Яны астанавіліся…

— Паслухаем, у чым справа!

І ня дзівецеся! У іх усе мажлівасьці скарыстаны… На вушах і ў Паўлюка і ў Данілы і Язэпа невялічкія кольцы, як-бы радыё, але зусім іншае, іх уласнае будовы. Усю гутарку яны могуць успрымаць так лоўка, чаго і мы ня можам дасягнуць тут…

Бачаць хлопцы, заходзяць у хату…

Язэп сваім апаратам зараз-жа хапіў малюнак: ня думайце, што гэта апісаньне ня мае пэўнага месца і часу.

Беларусь.

1863 год.

За сталом сядзіць сівы мужык, абапёршыся аб руку… Задумаўся…

— Добры дзень у хату! — кінулі хлопцы…

— А, даражэнькія… сядайце…

Разгаварыліся.

— „Цяжкае жыцьцё наша, казаў селянін… Працуй на пана і на паўпанка, а сабе, эт… у нядзелю што зрабіў, тое і маеш…

Дрэнна, ой дрэнна…

Бунтуюць маладзічкі, а за гэта плацяць вёскі…

Ёсьць тут у нас адзін паніч, настаўнік, ён усю нашу бяду апісвае, лісткі дае чытаць.

І добра піша… проста, вось як мы гаворым. А як ведае наша жыцьцё!.. Нібы сам тут рос… і за нас ідзе…

Завуць яго — Бурачок…

Ён піша, чаму мужыка называюць варонай…

А чаму?.. Таму, што ён «закасіўся і загараўся».

Эх, дзеткі, а як кажа ён нашай «дудцы»:

…Ну, дык грай-жа, грай-жа,

Усё ўспамінай-жа,

Штодзень і штоночы,

Плач, як мае вочы

Над народу доляй…

Праўда, ой, праўда, бывала ідзеш, сустрэнеш пана, паклонішся ў пояс, а ён і не адкажа або яшчэ вылае… Паніч наш дарагі гэта ведае… ён не такі, ён у лістку пісаў…

Ня чурайся мяне, панічок,

Што мазоль пакрывае далоні.

Мазоль — працавіты значок,

Не заразіць цябе ён ніколі…

Эх!.. жыцьцё! — …Hi кароўкі, ні коніка, ні зямлі… Толькі як памрэш, дык там, за балотам, на ўзгорку тры аршыны і то панскае“… — Цяжка ўздыхнуўшы, селянін горка-горка заплакаў.

Раптам „тройка“ зьвярнула ўвагу на батракоў…

Нядзеля… дзень адпачынку, а яны працуюць.

Хлопцы прыслухаліся да батрацкай песьні:

Пан дык хлеба і ня знае,

Толькі мяса ды пірог.

"І сабакам выкідае

Усё тое, што ня змог.

А ты хлеб жуеш з мякінай,

Хлёбчыш квас ды лебяду.

"Жывеш і ясі, ну, разам з сьвінкай,

3 канём разам п‘еш ваду…

Язэп, Даніла і Паўлюк незадоўга даведаліся пра гэтага „паніча“,— гэта слаўны беларускі пісьменьнік

ФРАНЦІШАК БАГУШЭВІЧ 

Яны зьвярнулі ўвагу на яго хату…

3 выгляду стары, але здаровы мужчына, з доўгімі вусамі, сядзеў за зьбітым з сасны сталом і пісаўшы прадмову да „Дудкі беларускай“ перачытваў услух.

— І тое, што ён выказваў, што наша мова „ня мужычая, а такая людзкая й панская, як француская, як нямецкая або іншая якая“, толькі цяпер ажыцьцёвілася, — падумаў Язэп.

Багушэвіч уздымаў сваімі ўдалымі вершамі-песьнямі паўстанцкі дух сярод сялянства…

Хлопцы штораз, то глыбей унікалі ў жыцьцё.

Яны ўбачылі, як сялянства ў сваіх грудзёх насіла помсту і расійскаму цару і польскаму пану.

Яны бачылі, як баранілі прыгнечаную беднату верныя яго сыны.

Шмат было такіх, як Багушэвіч, што ўздымаў сярод сялян беларусаў нездавальненьне існуючым укладам жыцьця… А праляцеўшы крышку ўбок, яны ўбачылі і такіх, што адзялялі малайцоў-дзяцюкоў зброяй.

У цёмным гушчары беларускага лесу зьбіраліся партызаны.

Хлопцы, Паўлюк, Язэп і Даніла, спыніліся, сталі ў высі, про­ста насупраць лесу.

У самым сяродку лесу, у самым гушчары пылае сабе вогнішча… Партызаны, абкружыўшы яго, хто на пні, а хто про­ста ляжыць на траве, спрачаецца аб заданьні. А заданьне та­кое: прышла вестка, што раніцаю па дарозе павінна праехаць некалькі падводаў царскай арміі з адзежаю і зброяй, дык як-бы i што-бы там ні было трэба затрымаць. Бо як адно, так і другое — вельмі карысная штука для партызаншчыны, для падпольля…

Як на Беларусі, так і на Літве і Польшчы праводзілася расійскім самаўладзтвам суровая русіфікацыя. Жыцьцё беднаты не ў магату. Пачэснае месца ў сялянскай хаце займае бруд. Вось гэтая беднасьць і кідае маладых у лес змагацца…

— Будзе, будзе завіруха! — сказаў Язэп.

І праўда. На іхных вачох з гораду ў вёску, з вёскі ў вёску кацілася хваля паўстаньня. Праляцела яшчэ пара дзён i даведаліся яны, што цар Аляксандр II паслаў на „заходнюю Рускую“ зямлю, каб спыніць „мужычы мяцеж“, рускага гэнэрала Мураўёва.

Эх!.. загуляла шыбельніца…

Мураўёў, прыехаўшы ў Вільню, учыняў самыя крывавыя расправы.

Радавалася сэрца „тройкі“ — Паўлюка, Язэпа і Данілы, бачачы, як з Мураўёвым змагаецца Каліноўскі.

Зацікавіліся яны Каліноўскім, прамчаліся далей і даведаліся аб яго жыцьцёпісу.

Каліноўскі радзіўся 21 студзеня 1838 году. Родам з дробнай шляхты, на Горадзеншчыне.

Апускаючыся назад, бачылі хлопцы, як заўсёды Каліноўскі за кніжкаю, дзівіліся хлопцы яго стараннасьці і цярплівасьці.

Сачылі далей… Убачылі, як Каліноўскі едзе ў Маскву, трымае экзамен ва ўнівэрсытэт. Вытрымлівае экзамен, пачычае сваю рэволюцыйнаю дзейнасьць. І за гэту працу яго выключаюць з унівэрсытэту.

Ён па загаду рэволюцыйнай організацыі выяжджае ў Ленінград (раней Петраград, а яшчэ раней — Пецярбург). Адтуль, бачаць хлопцы, як Каліноўскі варочаецца на Беларусь.

Хлопцы ўпэўніліся, што Каліноўскі ведаў, што змагацца толькі з вінтоўкаю ў руках мала. Трэба адшукаць іншы спосаб. І вось у Беластоку Каліноўскі організаваў падпольную друкарню, дзе друкаваў сваю газэту: „Мужыцкую Праўду“, друкаваў брашуру „Гутарка“ і розныя лістоўкі-адозвы да сялян.

Праляцеўшы пару дзён бліжэй да нас, хлопцы ўбачылі, Каліноўскі хадзіў па Горадзеншчыне пад прозьвішчам „Васіль Сьвітка“. Агітуе сялян, а разам прыслухоўваецца да іх голасу.

Каліноўскі думаў, што каб падняць сялянства, трэба вырашыць зямельнае пытаньне, адняўшы ад папоў усю зямлю.

Разам ён падняў пытаньне і нацыянальнае, кажучы, што сялянства павінна вызваляцца з-пад ярма і польскага пана і расійскага цара.

Пасьля доўгай вандроўкі па беларускіх вёсках, Каліноўскі ідзе ў Вільню, а па яго сьлядох лятуць і хлопцы. Прайшло прыблізна з тыдзень, і для хлапцоў яшчэ адна навіна.

ЧЫРВОНА-БЕЛЫ ЖОНД 

Польскія паны, п’ючы кроў беларускага сялянства, таксама прымалі ўдзел у паўстаныіі.

Яны ставілі сабе мэтай прагнаць маскаля, зажыць і загаспадарыць самім, адбудаваўшы сваю старую „каралеўскую“ Польшчу. А сялянства, на чале з Каліноўскім, ставіла сабе мэтай скінуць зьдзек, паншчыну і разьвітацца з пакутай.

Паны, магнаты, князі, буй­ная шляхта організавалі „белы жонд“. Іх аддзяленьні былі і ў Варшаве і Парыжы.

Беднае сялянства, ніжэйшая кляса, яднаючыся наўкола Каліноўскага, організавалі „чырвоны жонд“.

„Белыя“ колькі разоў памыкаліся аб’яднацца з „чырвонымі“, але ў „чырвоных“ Каліноўскі, і ён не давёў сялянства да таго, каб скінуць царскіх паслугачоў і папасьці пад пяту польскага пана. Гэтае пытаньне трывожыла нашых пілётаў, і вырашэньне яго іх супакоіла.

Яны штораз, то больш пачалі захапляцца дзейнасьціо Каліноўскага.

Хлопцы ўбачылі, што ў белых больш магчымасьцяў для агітацыі.

Ксяндзы пасьля кожнага маленьня казаньнямі ўбівалі ў галовы беларускай шляхце і рамесьнікам, што „намі кіруе расійскі цар. Ён зьдзекуецца над намі — палякамі. Мы павінны весьці барацьбу з імі пад апекаю маткі-боскай і пана Езуса“…

Пасьля такой агітацыі агенты „белых“ запісваюць жадаючых у свае атрады. Але тут проста дзеля карысьці яны „уваходзілі ў народ“, нібы збліжаліся з ім, а гэта народ надбадзёрвала і ён ішоў з ахвотаю.

Каліноўскі — чырвоныя — ужо разьбіўшыся на атрады, пачалі выступаць.

Але як з аднымі, так і з другімі змагаўся Мураўёў.

„Мураўёўскі гальштук“ ніколі ня быў бяз працы.

Мураўёў быў пераконаны, што паўстаньне ўсьціхамірана.

Шмат перавешана, частка запужана, бо заўсёды ніводная сялянская справа ня бачыла іншае рэзолюцыі, як толькі павесіць.

Але ўсё-ткі іначай думалі хлопцы.

Каліноўскага цяпер яны бачылі ў лесе, сярод маладых, заровых, загартованых барацьбой з самаўладзтвам і паншчынай хлапцоў.

Яны бачылі, лепш сказаць, даведаліся па сялянскіх настроях, што рэформа Аляксандра II сялянства ня ўцешыла, дык гэтым карыстаўся Каліноўскі для агітацыі.

Хлопцы былі пераконаны, што сялянства і ў гарачую хвіліну пойдзе на дапамогу Каліноўскаму для сваёй-жа свабоды.

Апускаюцца зацікаўленыя хлопцы ніжэй даведацца, штo-ж будзе далей…

Праляцеўшы дні тры-чатыры бліжэй да нас, раптам Да­нила спыніў ход матору. Пагасла зорка, „Паўлюяздан“ стаў…

Вільня.

— Што за ігрышча? Язэп, а, ну, дай адбітак!…

МУРАЎЁСКІ БАЛЬ 

Не прайшло і пяць хвілін, як Язэп паказаў картку.

— Бачыш, во Мураўёў! — кінуў таварышом Язэп.

— Глянь, якая бліскучая, крывавая натура.

— Што гэта ён кульгавіць, што з палкай ходзіць… вось каб яму ды выкруціць іх…

І праўда, Мураўёў увесь дрыжэў ад залатога бляску пагонаў, „заслужаных“ крыжоў і гэнэральскай iстужкі.

Бачачы бліскучыя вынікі сваёй працы, упэўніўшы сябе, што і думка аб паўстаныіі павінна замерці, паставіў ён сабе баявой задачай злавіць Каліноўскага і… працёршы рукі, працэдзіў — па-ве-е-сіць…

— Вешай яго, але раней злаві! — сьмяяліся хлопцы… „Пойдзеш у беларускі лес, ногі аб карчы паламаеш… сам павесішся…“

Але раптам, даведаўшыся, хлапцоў зноў затрывожыла. Мураўёў па вёсках організаваў атрады „сельскай стражы“, якая складалася выключна з сялян, прымусіўшы іх пад страхам кары сачыць і лавіць паўстанцаў.

А белыя! Якое бруднае стварэньне — здаліся і пачынаюць нават дапамагаць расійскаму ўраду ў барацьбе з чырвонымі, з Каліноўскім.

І Мураўёў у знак нібы пабеды ладзіць у адным з віленскіх будынкаў баль.

Рассылае запрашаючыя білеты, а знача „шкодных“ ня будзе.

Блізкая Мураўёву паненка была закахана ў рускага капітана (Каліноўскага).

Каліноўскі, часта пераадзяваючыся ў форму рускага капітана, быў на балях арыстократыі.

Дзякуючы ёй у Каліноўскага быў білет на баль. Ён прышоў, як заўсёды, у форме рускага капітана.

Заля дрыжэла электрычным бляскам. Тры оркестры разьвесялялі старых і маладых — адну сам’ю арыстократыі.

Адны ў куткох сядзяць, абліваючы сябе павевамі каханьня… Іншыя, больш старыя офіцэры, у тым ліку і „рускі капітан“, за бокаламі віна разьбіраюць пытаньні політыкі.

— Паўлюк, гэта-ж Каліноўскі, — толькі цяпер разгледзіўшы картку Язэпавага апарату, сказаў Даніла.

— Ясная справа, ён! Бачыш, мы памчаліся і ня ўгледзілі, як і Каліноўскі ў Вільні.

— Але будзем глядзець, што з гэтага выйдзе.

— Паглядзім баль паноў!

Мураўёў з паненкаю гуляе ў залі. Конфеці, бой сэрпанцін уздымаюць у прысутных проста дзіцячую забаву і радасьць.

Вячэра.

Доўгі стол завалены рознымі закускамі і розных выглядаў віна…

Мураўёў падымае бокал віна і трымае першы тост. І, заўсёды, дзе бы там ні было,ён сваю прамову канчаў:

— Нам цяпер неабходнай задачай засталася толькі адна — злавіць, ізьвініце за выражэніе, гэту сволач Каліноўскага…

Оркестр грае туш, заглушаючы чоканьне бокалаў.

Шмат, шмат хто гаварыў, але дайшла чарга і да „рускага капітана“.

— Гаспада! Мы, рускае офіцэрства, должны не пошчадзіць своей жызьнею во імя цара і ацечэства, а паймаць этаго разбойніка, этаго бунтаўшчыка, развратніка народных послушаній, этаго Ка-лі-ноў-скага!

Мураўёў здаволена крыкнуў:

— Во славу рускага афіцэрства п‘ём!

— П‘ё-м-м!..

Туш…

Пасьля вячэры танцы.

Каліноўскі танцуе з паненкай Мураўёва, што і заўважыў сам гэнэрал.

Як толькі скончылі танцаваць, Мураўёў падыйшоў да „парачкі“ і тут знаёміцца з „капітанам“.

Каліноўскі выстраіўся і прадставіўся.

— Православный капітан царской арміі…

— А мая фамілія вам ізьвестна — Мураўёў!

І як сябры, паціснулі рукі.

Разгаварыліся.

— Я хачу вас узяць к сабе і даручыць вам злавіць Каліноўскага. Вы ня зьменіце рускаму цару, як офіцэры іншых нацый…

І „рускі капітан“, па жаданьню гэнэрала, павінен зьявіццз заўтра ў яго габінэт.

Пачуцьці Мураўёва так расплыліся, седзячы за куфлямі мёду ў асобным пакоі, што „рускі капітан“ даведаўся пра ўсе пляны барацьбы з Каліноўскім.

Гэта зусім падбадзёрыла хлапцоў. Кожны крок працы Каліноўскага для хлапцоў такі дарагі, нібы і яны ў яго радох ідуць на абарону працоўных.

Прамінулі яшчэ адну ноч.

Раніца.

У ГАБІНЕЦЕ МУРАЎЁВА 

За пісьмовым сталом, укінуўшыся ў паперы, сядзіць гэнэрал.

— Гэта справа аб здрадзе польскага афіцэра? — груба запытаў Мураўёў у паручыка.

— Так точна!

— Павесіць!

Стук у дзьверы.

Паручык вышаў.

Вярнуўшыся даклаў.

— Капітан… ваша проісходзіцельство!..

— Прасі!

Тут сваю ўвагу хлопцы моцна закілзалі…

Седзячы за сталом, Мураўёў паказваў „капітану“ спра­ву аб здрадзе польскага офіцэра.

„Капітан“ куды больш, як Мураўёў, ведае ў чым справа. Офіцэр гэты „здраднік“, па-першае, не паляк, а беларус-каталік і ўцёк з аружжам да чырвоных, з якімі ён даўно меў сувязь, бо ён і быў чырвоны…

— Но вам, сыну праваслаўнага народу, толькі вам, бо вы ніколі ня зьменіце цару і ацечаству, даю гэгу пасаду.

І „капітан“ атрымлівае даручэньне.

Даецца яму войска, сродкі, абы толькі злавіць Каліноўскага.

— Вы тут пасядзіце, а я пайду ў канцэлярыю і сам уласнаю рукою напішу вам загад…

Каліноўскі — „праваслаўны рускі капітан“ — выняў з стала Мураўёва ключы ад незгараемай шафы, адчыніў, грошы ў кішэню і на разьвітаньне аставіў запіску:

„Ня кожнаму рускаму офіцэру можна верыць, а за грошы — беларуская пядзяка!

К. Каліноўскі“.

І спрытна пераадзеўшысях ў форму радавога салдата разношчыка пакетаў… зьнік!

Выслана была пагоня, але лаві ў полі вецер…

Хлопцы, як толькі ўбачылі вынік іх сустрэчы, радасна, як і сам Каліноўскі, запаліўшы зорку панесьліся…

Яны, нібы як і Каліноўскі, рвануліся ўцякаць…

ВЫЙШЛІ З ЛЯСОЎ 

Падмацаваўшыся сродкамі, Каліноўскі павесялеў. Цяпер усё-ткі лягчэй змагацца…

Агледзіўшы свае сілы, Каліноўскі ноччу выйшаў з лесу у вёску. 3 сялянамі ён ужо перагаварыў.

У аднэй новай вясковай хаце жылі офіцэры, а гаспадары выйшлі ноччу з хаты, атрымаўшы ад Каліноўскага на новую.

А ён, доўга не чакаўшы… падпаліў…

Офіцэрства кінулася ўцякаць, але агонь аружжа прымусіў астацца ў хаце.

Язэпа закідала праца. Ён проста не пасьпяваў хватаць абразкі паўстаньня. Ён ужо і ня думаў ахапіць паўстаньне — яно ўзьнялося і ў Літве і ў Польшчы.

Ён схватваў абразкі ў Беларусі.

3 сякерамі, з лапатамі павыходзілі з хат сяляне, дзеці.

А паўстанцы паляць панскія маёнткі.

Паўстала беларуская вёска!

— Хадзем усе шчыльнымі радамі! Мы прымусім сонца кiнуць косы свабоды ў нашу глухую хату! — крычалі сяляне.

А дым і той здаваўся хлапцом, што адціскае навалу царскага войска.

Бяз літасьці забівалі сялян…

Запылалі вёскі…

Загуляў мураўёўскі гальштук…

Язэп стаў лаяць сябе.

— Гэта-ж такі багаты, больш як багаты момант я прамінуў! А як — і сам ня ведаю.

Царскае войска гнаў з беларускіх вёсак і Францішак Багушэвіч. У якім ён быў атрадзе, асталося невядомым, але схапіў той малюнак, калі раненага Багушэвіча селянін-беларус уцягнуў у сваю хату і гэтым яго адратаваў…

Адразу прыметна было, як хлопцы зморшчьіліся, нібы нешта згубілі… але навіна, што Каліноўскі ўцёк у Менск, ажывіла хлапцоў. Зноў запылала зорка, і „Паўлюяздан“ па сьлядох Каліноўскага…

РАСПАД ОРГАНІЗАЦЫІ 

Прайшоў тыдзень…

Язэп сваім лоўкім апаратам знайшоў Каліноўскага.

Консьпірацыйная кватэра…

Тут і друкарня, тут і яго комітэт…

Каліноўскі зноў організуе атрады. Зноў друкуе адозвы… Каліноўскі падпісываецца: „Яська, гаспадар з-пад Вільні“. Але… разьнюхалі… Якраз у часе працы ўварвалася поліцыя.

Сэрца нашых пілётаў перастала біцца; Паўлюк, які рашыў даць сабе прозьвішча, ажно ўздыхнуў…

Спрытнасьць, падпольная практыка Каліноўскага тут, з рук золатапагоньнікаў, дапамагла ўцячы!

Але яго таварышоў захапілі.

Пыткі, зьвярыныя зьдзекі, якія ўчынялі царскія паслугачы над стойкімі паўстанцамі, не атрымалі вынікаў.

Другія — шляхта, трусы, прызналіся ў тым, што яны належаць да організацыі Каліноўскага.

А хітрая натура гэнэрала Лосева выпытвала ад забітага шляхціца, куды ўцёк Каліноўскі…

Ад злосьці Паўлюк ажно плюнуў у бок і папаў якраз у асяродак зоркі, якая зашыпела, нібы і ёй перадалася Паўлюкова злосьць…

КАЛІНОЎСКІ Ў ЛАНЦУГОХ 

Сэкрэтна выслана Мураўёву тэлеграма:

„Каліноўскі ў Вільні кропка жыве пад прозьвішчам Вітольд Вітожэнц у Сьвятаянскіх мурох кропка.

(Подпіс)“.

Зараз-жа быў дадзены Мураўёвым загад поліцмэйстару Вільні прагледзіць кнігу жыхароў Сьвятаянскіх муроў. Той, сьпяшаючыся, прозьвішча Вітольд Вітожэнц ня ўгледзеў, хаця-ж у кнізе яно значылася.

Прышлося зрабіць вобыск.

Атачылі ўвесь Сьвятаянскі квартал. Былі прысланы дзьве роты салдат, разьбітыя на дзесяць партый і кож­ная пры офіцэры, поліцыі і асобных чыноўніках.

Паўлюк раней занатаваў у свой блёкнот, што Каліноўскі ў Вільні, у Сьвятаянскіх мурох, чымся Мураўёў. Каліноўскі жыве тут ужо два месяцы ў кватэры настаўніка гімназіі.

Але раптам ня толькі ў грудзёх Паўлюка, але ў Язэпа і Данілы ўсё абарвалася.

Заскрыпелі дзьверы Сьвятаянскіх муроў. Са сьвечкаю ў руках выйшаў і ідзе па сходах Каліноўскі.

— Гаспадзін! Ваша прозьвішча? — заскрыгатала пытаныіе палкоўніка.

— Вітольд Вітожэнц, — спакойна, але ўпэўнена адказаў Каліноўскі.

Сьвісток…

Яго схапілі і на рукі ўзьдзелі ланцугі.

У ТУРМЕ 

Язэп адбіў на плястынцы кут Каліноўскага… Адзіночка… Голыя нары…

У кайданах расійскага самаўладзтва ляжыць абаронец працоўных Каліноўскі.

— О, моцныя каменныя сьцены! — уздыхнуўшы сказаў Паўлюк…

У падвал, у камеру Каліноўскага кульгаючы прышоў стары гэнэрал, кат беднаты — Мураўёў…

Ён прышоў падзівіцца на „дабычу“…

Шмат хто, амаль што ўсе сьліўкі з сьлівак прыходзілі падзівіцца на чырвонага дыктатара.

Супрацоўнік Мураўёва Мусолаў прыйшоў да Каліноўскага, глянуў на яго, выняў з кішэні алувак і пачаў пісаць, а Язэп, доўга не чакаючы, адбіваў на плястынцы свайго нібы фото-апарата кожную яго літару.

Чытаюць: „Каліноўскі, годаў 26, моцнага целаскладу, з тварам чорствым і выразным, кароткія, русыя валасы былі закінуты назад“…

— Так, яго цела, яго чорствы выразны твар згіне, але думкі, ідэі ня згінуць! — прагаварыў узбурана Паўлюк.

Ішло сьледзтва. Вымагалі, каб Каліноўскі выказаў прозьвiшчы асоб, якія складалі рэволюцыйную організацыю. Але гэта ім не ўдалося.

Два месяцы Каліноўскі прасядзеў у Дамініканскай турме. Ён ведаў, што і тут рука Мураўёва ня ўздрогне і вывядзе — павесіць.

Два месяцы Каліноўскі чакаў сьмертнай кары…

АПОШНІЯ ЛІСТЫ 

Язэп сваім апаратам успрымаў думкі Каліноўскага, якія у турэмным падвале, седзячы ў ланцугох за сталом, вылiваў на паперы.

Каліноўскі пакінуў два лісты.

Адзін ён напісаў да „Бацькаўшчыны Беларусі“, другі — „Беларускаму народу“…

„Няма-ж, браткі, большага шчасьця на гэтым сьвеце, як калі чалавек мае розум і навуку“, — так ён пачынае свой ліст:

„Але як дзень з ноччу ня ходзіць разам, так і навука праўдзіва ня йдзе з няволяй маскоўскай. А пакуль яна ў нас будзе, у нас нічога ня будзе: праўды, багацьця і ніякай навукі; адно намі, як скацінай, варочаць будуць не для дабра, адно на пагібель нашу“.

Каліноўскага арыштавалі 7 студзеня, а 7 красавіка таго-ж году (1864) быў вынесен прыгавар:

Іменем яго імпэратарскага вялічаства — павесіць.

Была ясная, халодная раніца.

Пад барабанны бой Каліноўскага прывялі на Лукіскі пляц.

Каліноўскі трымаў сябе сьмела, а народу на пляцы ўжо сабралася…

Зачыталі прыгавар.

Каліноўскі даў наказ на­роду весьці барацьбу з паншчынай, з царскім самаўладзтвам і… разьвітаўся з ім.

У гісторыі Беларусі новая жалобная старонка…

Радзіўся 21 студзеня 1838 г., а памёр 7 красавіка 1864 г.

— Які цяжкі шлях прайшоў наш народ! — уздыхнуўшы сказаў Даніла.

А Паўлюк з сумным выглядам дабавіў:

— У год нашага вандравання, у 1924 годзе спаўняецца 60 год, як павесілі дарагога Каліноўскага.

Даніла запаліў пяцёхкутную зорку, і хлопцы пачалі апускацца ўніз, як зноў спыніліся… Зноў гісторыя!

— Хто казаў, што Беларусь ціхая старонка?

Што Беларусь ня мае мінулага, хто казаў?!

Проза Андрэя Александровіча
Гістарычная проза
Творы пра Кастуся Каліноўскага