З Беларуска-Літоўскай мінуўшчыны
Беларускія землі ў пэрыод еднаньня іх з Літвой (XII ст.) вызначаліся незвычайна буйным развіцьцем дэмакратычнага ладу і агранічэньнем да мінімума княжага аўтарытэту. Запраўдным сувэрэнным гаспадаром зямлі было веча; старэйшыя вядомасьці аб якім знайходзім пад 1176 годам (Лавр. лет.), дзе сказана, што Полацак „адпачатку“ спраўляўся вечам.

Веча выбірала князя, веча і „паказывала яму пуць“ (выганяла яго). Князь мог княжыць толькі са згоды веча. Полацкі князь жыў нават ня ў Полацку, а каля Полацка ў Бельчыцах, дзе жыла і яго дружына. У самы Полацак князі прыезджалі толькі на запрашэньне веча, або за сваімі прыватнымі справамі. Пад 1159 годам летапісь апаведае: „і пачалі палачане зваць Расьціслава лесьцю на братчыну да Св. Багародзіцы старой на Пятроў дзень, каб злавіць яго, ён-жа едучы апрануўся у броню пад вопратку і не адважыліся на яго памкнуцца. На заўтрый дзень пачалі яго вабіць ізноў да сябе кажучы: княжэ, прыедзь к нам у горад, ёсьць нам з табою мова“. Далей летапісь апаведае, што князь, папярэджаны дзецкім аб вечы ў горадае і думцы схапіць яго, вярнуўся назад і сабраўшыся з дружынай ў Бельчыцах, адтуль пайшоў палком (вайной), грабячы і разьбіваючы, да брата Валадара ў Менскі.

Знача, князь ня мог і думаць аб спраціўленьні вечу і так слабы́ быў са сваей дружынай супроць волі веча, што даведаўшыся аб непрыхільных замыслах супроць яго, пасьпяшыў сабраць дружыну і ўцячы з Полацка.

Полацкае веча ў сфэры міжнароднай палітыкі выступае паміма сваіх князёў. Гэтак у 1198 гаду, калі полацкія землі былі разгромлены Рурыкавічамі пад верхаводзтвам кіеўскага князя Мсьціслава Валадзіміравіча, полацкае веча выступае як прэдстаўнік дзяржавы і, паміма сваіх князёў, вядзе безпасярэдныя перэгаворы і робіць умову з Мсьціславам. Гэта самае паўтараецца ў 1186 гаду пры нападзе на Полацак Давіда Смаленскага і Мсьціслава Ноўгародзкага. Палачане, так сама, паміма князя, ўступаюць у перагаворы. У летапісі  „полачане, здумаўшы (абмяркаваўшы) сказалі: ня можам мы стаць супроць наўгародцаў і смаленцаў; або пусьцім іх у зямлю сваю, або зробім мір з імі“. Калі пусьцім іх у зямлю—многа нам зла ўчыняць, папустошаць зямлю ідучы да нас, пойдзем да іх на сумежжа. І сабраўшыся ўсе, пайшлі да іх і сустрэлі па межах з паклонам і чэсьцю і далі ім дары многі. І аддаліліся і разыйшліся ў староны свае кожды з іх“. (Лавр. Лет. стр. 170).

Усе дзяржаўныя полацкія граматы пісаліся ад імені веча, г. зн. ад імені ўсіх станаў грамадзянства, напрыклад: „Паном прыяцелям і суседам нашым: пану войту і бурмістрам і радцам і мешчанам і ўсяму паспольству Рыжскага места, наша прыязьнь ад баяр полацкіх і ад мешчан і ад усяго паспольства Полацкага  (Руск. Лив. акт. № 164-1476  Форма грамат заўсёды аднальковая, векамі выпрацаваная і адшліфаваная, напрыклад:

„Мы, мужы, палачане даем ведаць, хто сію грамату узрыць, або чтучы услышыць нынешнім і на патом будучым людзям“… (Умова між Полацкам і Рыгай? 1407 г.) Або у грамаце 1330 году бачым такі  „Тако хочам мы баяры, гаражане, мешчане і ўсё паспольства зямлі полацкае“… Тут не спамінаецца аб ніякіх ўладах: „мы, мужы палачане“ — і больш нікога, ніякіх дастойнікаў.

Хто-ж былі тыя самаўладныя, „мужы палачане“ гаварыўшыя ад імені баяр, мешчан і ўсяго паспольства?

З грамат відаць парадак старшэнства між гэных мужоў: сперша пісалі ў граматах „баяры“, пасьля „мешчане"“ і ў рэшце „ўсё паспольства“.

Баяры (стараславянскае „болій“, што значэ вялікшы, старшы) былі прэдстаўнікамі мейсцовай земшчыны. Гэта не былі прэдстаўнікі княжай дружыны, каторыя зьяўляліся наёмнай выканаўчай ўладай і наёмнай, хутчэй  чым вайсковай, аружнай сілай; яны, як чужынцы,  маглі і не ўхадзілі ў склад сувэрэннага дзяржаўнага органу. Гэта не былі такжа і прэдстаўнікі вялікага зямлеўласьніцтва, як мыльна даводзяць некаторыя гісторыкі, а быў гэта земскі вайсковы стан, у склад якога ўходзілі і мелі права ўходзіць „ратайскія сыны“, нараўне з „папоўскімі ўнукамі“ і патомнымі дзяцьмі баярскімі.

Баяры дзяліліся, як відаць з пазьнейшых данных, на „путных“ і „панцырных“. Кожды баярын даставаў ад дзяржавы дзьве валокі зямлі. Панцырны баярын карыстаўся зямлёй за сваю вайсковую чынную службу без ніякіх падаткаў; путны баярын служыць дзяржаве „паслухмянствам“ і, — ў пачатках XVI ст.,—
плоціць у скарб капу грошэй падатку. „А калі па гаспадарскаму загаду паедзе ў дарогу то той год нічога ня плаціць“. (Статут 1529 г.), Землі баярскія называліся „вотчынамі“ і пераходзілі з бацькоў на дзяцей: яны маглі гэтымі землямі разпараджацца як поўнай сваей ўласнасьцю — дарыць, прадаваць — з адным варункам, што той, хто сядзе на гэнай зямле, павінен выпаўняць тую-ж самую службу, як і яе папярэдні гаспадар, ў стасунку да дзяржавы. З гэтай прычыны дзяленьне зямель і прадажа часьцямі  не дапускаліся. Дзякуючы гэтаму ў Беларусі яшчэ ў XVI ст. саўсім не было вялікай зямельнай ўласнасьці. Полацкая рэвізія 1552 году ведае 118 баярскіх маетнасьцей з якіх ішло 323 . Адна толькі фамілія Корсакаў была стасункова багацейшай: давала на вайну 38 коней/ Рэшта баяраў давала перэважна ад аднаго да двох конных ваякаў. У Вітэбскай зямлі была яшчэ меньшая зямельная ўласнасьць: самы багаты баярын выстаўляе толькі 9 коней, а рэшта—блізка ўсе баяры—служаць адным канём. Гэткія самыя данныя маюцца аб Мсьціслаўскіх баярах, і тыя самыя вывады можна зрабіць аб усіх іншых беларускіх землях.

Вось якога стану былі, „мужы палачане“ ад баяраў.

Другі стан станавілі мешчане. Гэтая апошняя катэгорыя рэкрутавалася з гарадзкіх жыхароў — купцоў і „агнішчан“ г. зн. людзей, якія мелі сваё ўласнае „вогнішча“, або, іначай, дом ў горадзе.

Трэйці кляс — „ўсё паспольства“ — складалася з прэдстаўнікоў ад „цяглых“ і „чорных“ людзей. Пад цяглымі людзьмі разумеліся селяне сідзячыя, як і баяры, на дзяржаўных землях.

Цягло было ўзложана на зямлю і селянін да палавіны XVI сталецьця меў права вольна разпараджацца зямлёй, абы толькі ляжачыя на зямлі павіннасьці выпаўняліся акуратна. Падобна як баяры і мешчане, селяне карысталіся становай самаўпраўнай капой. Копная кругаколіца мела сваіх выбарных старшын, свой становы суд і сваю селянскую адміністрацыю для зносін з прэдстаўнікамі ураду і другіх станаў. Копныя суды судзілі па абычаёваму праву; вынесены прысуд саміж судзьдзі выконвалі над засуджаным.

Да „чорных людзей“ у местох залічаліся: а) таргоўцы не запісаныя ў купецкую сябрыну; б) рэмесьнікі (залатыры, сядзельнікі, купцы, сырамятнікі, шаўцы, ганчары, півавары, цесьляры, каладзеі, а па аднэй грамаце—і скамарохі); в) чорнарабочыя, калі яны мелі дом на грамадзкай зямле і выпаўнялі дзяржаўныя павіннасьці. Чорныя людзі, як і купцы былі сарганізаваны ў сябрыны, мелі свой суд і сваіх выбарных старшын.

Ніводнае веча не магло быць праўным без узаконеных прэдстаўнікоў гэтых чатырох грамадзкіх станаў. У устаўной грамаце, дадзенай Полацку ў 1456 гаду, сказана: „а сымалісь-бы (зьбіраліся на веча) ўсе пасполу, на том мейсцы, дзе перад тым сымаліся здаўна; а без баяр мешчанам і чэрні соймаў не нада чыніці; а справы бы свае згодна пасполу спраўлялі па даўнаму“. Без прэдстаўнікоў каторага-бы то нібыло стану, вечэ не магло адбыцца і нават выдаткі з дзяржаўнай кассы былі немагчымы без удзелу і згоды ўсіх станаў, бо прэдстаўнікі чатырох станаў мелі, кажды ў сябе, па аднаму з чатырох ключоў ад дзяржаўнага скарбу.

Уход беларускіх зямель у склад літоўскай фэдэрацыі не парушыў іх унутранага ўкладу, ўсё асталося па стараму, акром аднаго, што замест дынастыі Рагвалодавічаў, княжылі сперша князі Мэндаговічы, а пасьля В. Княжыя намесьнікі і воеводы, якія выпаўнялі лежаўшыя перадтым на князёх адміністратыўныя павіннасьці.

У склад літоўскай фэдэрацыі беларускія землі ўвайшлі на аснове добравольных угод, кождая засьцярогшы свае правы і вольнасьці мейсцовымі „констытуцыямі“. Праўдападобна Вітаўт выдаў правы і вольнасьці полацкай зямле. Падобна Вітаўту паступалі В. Кн. Жыгмунт, Казімір, Александр. Урэшце ўсе прывілеі полацкай зямлі былі пацьверджаны Жыгмунтам,—Аўгустам 1547 г. лютага 21 дня.

Вітэбская зямля прыняла Альгерда, як мужа апошняй князёўны з роду вітэбскіх князёў, на правах дзедзічнага князя. Праўдападобна мейсцовую канстытуцыю выдаў вітэблянам Альгэрд.

Пацьверджаючыя граматы былі дадзены В. Кн. Александрам у 1503 годзе, чэрвеня 16 дня. Зыгмунтам—ў 1509 г. і Зыгмунтам-Аўгустам у 1561 г. чэрвеня 6 дня.

Констытуцыю Смаленскай зямлі праўдападобна выдаў таксама . Пацьверджаючый прывілей быў  В. Кн. Александрам 1503 г., сакавіка 1 дня.

Турава-Пінскае Князьства найдаўжэй захавала самаістасьць. Апошні Турава-Пінскі Князь Іван Васілевіч Яраславіч памер ў 1531 гаду.

Устаўныя граматы выданыя Вялікімі Князямі  не маюць адзінага пляну і зьместу, але затое маюць адзінае значэньне. Гэта ўсё мейсцовыя „констытуцыі“, істотна абмежаўшыя сувэрэнітэт Вялікага Князя ў карысьць мейсцовага жыхарства. Калі можна гаварыць аб абсалютнай ўладзе В. Кн. Літоўскіх ў Літве, то гэта ўлада далёка не была такой у беларускіх землях.

Паводле устаўных грамат вярхоўнай ўладай у беларускіх землях зьяўляюцца іх вечы, зложаныя з усіх станаў. Ад імені ўсей зямлі прэдстаўнікі веча зносяцца безпасярэдна з князям. Вітэбскае і Полацкае агульна-земскае сабраньне маюць права выбіраць кандыдатаў на намесьнікаў гаспадарскіх, якіх сам гаспадар зацьверджае. Гаспадар павінен намесьніка свайго зьмяніць, калі яго „абмовяць“ перад Гаспадарам. У смаленскай зямле ваевода назначаўся Гаспадарам, але затое ўсё правінцыальнае ўпраўленьне знаходзілася ў руках мейсцовага жыхарства „па стараму“. Гэта аберэгала зямлю ад наплыву чужаземных урадоўцаў. Хоць у руках княжых намесьнікаў і ваеводаў знаходзіўся суд, але яму ставіліся вельмі істотныя абмежаньня: ваевода ў сваіх судовых пастановах павінен быў кіравацца толькі мейсцовым правам. Суд адбываўся на мейсцы. Вызаў на суд гаспадарамі ў другую зямлю не дапускаўся. На намесьнікоўскім і ваеводзкім судзе заседаюць прэдстаўнікі ад усіх станаў: „князі, баяры, мешчане і паспольства“, — дасматрэўшы з каторымі, воевода выносіць судовую пастанову (Вітэбская грамата).

У Смаленскай зямлі воевода судзіць: „з окольнічымі і нашымі враднікамі“. Усе гэныя асобы, заседаючыя ў судзе, зьяўляюцца абаронцамі мейсцовага права і звычаю.

Устаўныя граматы забасьпечаюць жыхарству асабістую недатычнасьць. Разбор спраў павінен адбывацца „на яўным судзе хрысьціянскім“. Ніхто ня можа быць пазбаўлен маемасьці іначэй, як толькі па суду. Жонка і дзеці не адпаведаюць за праступкі мужа і бацькі і наадварот, калі толькі яны ня ведалі, або самі не прыймалі ўдзелу ў праступку. (Полацкая).

Грамадзяне зямлі маюць права свабоднага выезду ў Літву і „куды хто схочэ бяз кождае зачэпкі“. Выезд павінен быць яўным, а не тайным. Выезджаючый мае права зрабіць разпарадак сваей маемасьці. Гаспадар не мае права „ўступаціся“ ў зроблены разпарадак. Усе граматы (Полацкая, Вітэбская, Смаленская) забасьпечаюць жыхарству права свабодна разпараджацца сваей маемасьцю.

„Безспадчына і адумершчына“ не спадаюць на Гаспадара (Полацкая, Вітэбская).

Па сьмерці мужа, жану нельга прымусам выдаваць замуж (Смаленская, Полацкая, Вітэбская). Запісаная мужам маемасьць астаецца ў жонкі, нават па выхадзе замуж. Граматы  працэсуальнае права, тарговы суд, асобу і маемасьць ад уціску адміністрацыі і ўстанаўлялі павіннасьці грамадзян па адбываньню дзяржаўных падаткаў.

Граматы разглядаюць зямлю як асобную адзінку ў Дзяржаве, зьвязаную дзяржаўным укладам з асобай Вялікага князя.

Шырокасьць аўтаномных правоў зямель ў складзе Літвы добра характэрызуе грамата 1404 г. „Мы палачане даем ведама, хто сію грамату ўзрыць, што містэр Задзьвінскі адпусьціў нятцы полацкія і тавар на рукі Вялікага князя Вітаўта і нашы рукі“, (Акт. Лів.) Тут побач як роўныя вялічыні выступаюць — полацкае вечэ і В. Кн. Вітаўт.

Другім, агранічаючым сувэрэннасьць Князя органам ў стасунку да беларускіх зямель, была Рада Гаспадарская.

У меру разросту беларуска-літоўскага гаспадарства і ўходжаньня ў яго склад паасобных князьстваў і зямель, пры Вялікім Князю вытвараўся дарадчы орган—„Рада Гаспадарская“.

У склад гэтай Рады ўходзілі прэдстаўнікі ад усіх зямель. Рада прыймала ўдзел у  ўсіх дзяржаўных спраў, падлегаўшых веданьню Гаспадара. Пастановы Рады мелі моц толькі пасьля зацьверджаньня іх Гаспадарам. Ў часе нябытнасьці Гаспадара ў краю, ці яго хваробы, „Рада Гаспадарская“ заступае Гаспадара і ад яго імяні дзее.

Пасколькі Рада без зацьверджаньня Гаспадара не магла выдаваць законаў, то паводле прывілею 1506 г. — Гаспадар быў забавязан не выдаваць ніякіх законаў бяз згоды Паноў Рады. Бяз згоды Паноў Рады Гаспадар ня мог мець дыплёматычных зносін, надаваць і адбіраць землі і ўрады. Зьбіраньне і выдаткаваньне дзяржаўных сумм адбывацца магло, таксама, толькі са згоды і пад кантролям „Рады Гаспадарскай“.

Гэткім чынам забязпечэньне правоў беларускіх зямель было дваякае: з аднэй стараны—ўстаўнымі граматамі, забязпечаўшымі сувэрэннасьць зямель, і, з другой стараны прэдстаўніцтвам інтарэсаў зямель ў складзе „Рады Гаспадарскай“, якое прэдстаўніцтва надаючы адналітнасьць агульна-дзяржаўнай палітыцы, мела магчымасьць бараніць свае фэдэральныя правы і прывілеі.

Пры гэтым трэба адзначыць, што землі этнаграфічнай Літвы ўходзілі ў склад В. Кн. Літоўскага на роўных правах і ніякіх, ні ў чым, асаблівых прывілеяў, большых чым землі беларускія, ня мелі.

Словам, у аснову Літоўска-Беларускага сужывецтва ў мінуўшчыне, паложана была запраўдная роўнасьць і ўзаемная пашана правоў кождага народу. Гэтыя ў вышэйшай ступені культурныя адносіны сталіся тэй астояй, апіраючыся на якую
фэдэратыўнае В. Кн. Літоўскае расло і множылася.

Гістарычныя працы Вацлава Ластоўскага
Гістарычныя працы пра Вялікае Княства Літоўскае
Гістарычныя працы пра Полацкае княства
Права Вялікага Княства Літоўскага
Творы 1922 года
Беларускі Сьцяг (часопіс)