У іншым шчасці няшчасце схавана
АСОБЫ

 

 — удава па добрым паўвалочным гаспадару.

 — яе сын гадоў 15.

 — дзяўчына гадоў 17-18 яе дочкі

 — дзяўчына гадоў 12—13

 — парабак гадоў 21.

 — старая дзеўка, валачашчая, трохі знахарка, трохі шалёная, вар’ятка.

 

Часць першая
Абед у хаце. З аднае міскі чэрпаюць Прузына, Марыля, Еўка, Піліп і Астап. Марыля, быццам ненарокам, вычэрпвае ў Астапа з лыжкі.

. А палотны сёння намачыла?

. А як жа.

. Годзе, Марыля! Не дурэй, і з’есці яму не дасць!

. Няхай есць! Ці ж я яму не даю?!

. О, ты цаца, цаца! (Памаўчаўшы.) Мама! Сёння шуляк хацеў рабенькую курку ўзяць... вось, вось ужо быў на ёй... Адно пад клець скочыла, а ён чуць у сцяну галавою... Адвярнуў нос, абляцеў кругом клеці і палынуў пад жыта...

. Чаму ж ты яго не злавіла?

. А! А ты злаві!

. Вось наўда! Схапіла б камень да па калені сабе каменем — ён бы і сеў.

 (тыкаючы Піліпу ў нос лыжкаю). Ы-ы! Ты так лаві!

 кладзе лыжку.

 (да Астапа). Нешта, як я бачу, ты стаў мала есці. Ці не хвор ты часам?

 (устае з-за стала, вымае з-за лавы тапор, бярэ брус). Нічагутка, вашэць! Так штось не хочацца... пайду.

. Закахаўся... хі-хі-хі!!!

. У каго? Можа, у цябе?

. А я-то не дзеўка?!

. Ось, жаба!

. А ты — рак.

. Дык я цябе з’ем!

. Хіба рак жывую жабу есць? Ён толькі забітую і то, каб вачэй не бачыў... баіцца.

. Баіцца, баіцца! А ты ведаеш?!

. Ведаю. (Павярнулася да маткі.)

. Заўтра ў нас прысвятак. Трэба да сястры з’ездзіць. Мо ты, Марыля, са мной паедзеш?

. Няхай Еўка едзе.

. Я, мама, паеду. Мама, добра?

 (да Марылі). А ты чаму не хочаш?

. Так, нешта не хочацца... І трэба кашулю Піліпу скончыць...

. Кашуля не ўцячэ; Піліп не голы ходзіць.

. А што ж мае валяцца?.. І сабе маю сёе-тое зрабіць...

. Я, матачка, паеду! Матачка, я!..

. Ой, ты, Марылька, штось круціш!.. А Васіль старастаў такі нішто дзяцюк... Помніш, як ён усё з табою на ігрышчы гуляў? Табе ўжо і замуж пара.

. Дык што? Ён мяне не возьме...

. Па чым знаць?! Едзеш?

. Няхай Еўка едзе — ёй бо хочацца.

. Ну, глядзі ж!.. (Да Еўкі.) Дык ты, шурпа, паедзеш?

 (цалуе матку, потым, глянуўшы на Астапа). Няхай Марыля з Астапам гаспадараць. (Выбягае падскакваючы.)

. Мама, ты мяне пабудзіш быдла гнаць! (Кладзецца спаць, бо прыгнаў быдла з раніцы.)

Завеса.
 

Часць другая
 канчае плесці лапаць.

. Добры вечар малойцу! Знаць, птушкі напяялі... чаго такі маркотны?.. А дзяўчына гдзе?

 (кіўнуўшы галавою). Або я ведаю...

. Ты не ведаеш? То кепска! Ты павінен усё ведаць.

Убягае Марыля. Макрына садзіцца на парозе. Астап пазірае ўсё на Марылю, а далей кідае лапаць пад лаву. Марыля круціцца па хаце, перацінаючы языком, а Макрына прыспеўвае.

 

Сярод хаты дзеўча скача,

Бо ў галаве шумна,

А ў куточку хлопец плача,

Бо на сэрцы журна.

 

 (схамянуўшыся, падыходзіць да Астапа). Астап!

. Чаго ты?

. Чаго ты такі маркотны?

. А навошта табе ведаць?

. Чаму навошта? Так... бо... бо я цябе шкадую.

. І дужа ты мяне шкадуеш, га?

. Дужа. Скажаш?

. Бо дзяўчыну пакахаў.

 (павярнуўшыся бокам і замаргаўшы вачыма). Я... я-кую?

 (прыцягнуўшы Марылю да сябе). Глянь у вочы! Сказаць?

. Ну?

. Цябе, Марылька, люблю!

 (абдымае яго за шыю, моцна прытульваецца, а далей, засаромеўшыся, кажа). А я ж і забылася! Гэта ж палуднаваць пара! І Макрына, пэўне, есці хоча. (Становіць палуднаваць.) Сядайце, цётка, з намі палуднаваць!

. Дзякую, галубка! (Садзіцца на заслоне.) Лётала варона на жыр да арлоў, да толькі лётала, бо жыру не дастала, а накорміць яе галубка сівая. Ой, арол, арол, небяспечна птушка!.. Пакахаўся сакол дай з галубкаю. Пагналі сакала ў край далёкі — ветры буйныя. Наляцеў арол і галубку стаў драць. Пакуль сакол прыляцеў яе ратаваць, дык ужо і па галубцы. Пагнаўся сакол за арлом і сам арлу ў кіпці папаўся... Ха-ха-ха! Малы на большага не парывайся!

. Што вы, цётка, такое невясёлае байдурыце? Сказалі б што весялейшае! (Паселі за стол.)

. Калі ж бо ў іншым шчасці няшчасце сядзіць.

 (да Марылі ціха). Чаму ж ты мне нічога не сказала?.. Як ты?

. Я?.. А няўжо ж не! Я даўно ўжо...

Ядуць адну страву, потым другую. Прыбіраючы са стала, Марыля пяе.

Завеса.

 

Часць трэцяя
 уваходзіць мокры, накрыўшыся мяшком.

. Бр-р-р! Вось дык пагода! І валы зусім прысталі.

 (смяецца). Ха-ха-ха! Як ты хораша прыбраўся. (Бярэ яго голаў аберуч і цалуе ў губы.) Але ты прамок — пачакай! Я табе адзежу сухую прынясу.

 выходзіць, Астап распяразваецца ды скідае мех і світку. Марыля ўваходзіць з адзежаю і бутэлькаю. Астап бярэ адзежу і выходзіць.

 (уваходзіць у сухой адзежы). А дзе ж матка?

. Пабегла на сяло: можа, хто на места паедзе, каб солі купіў. На, пагрэйся! (Падае бутэльку, сама крыху пацягнуўшы.) Тфу, горкая!

. Ну, будзь здарова! (П’е.) А-а-а! (Абцірае губы.) А дзецям насілі палуднаваць? Што яны там робяць?

. А як жа, насілі. Яны там коней паганяюць. Але я ў двор болей не пайду...

. Чаму?..

. Так... бо паніч дома.

. А што паніч? Ці ён у места сяголета не паедзе?

. А хто яго ведае! Кажуць, дактары казалі на старане пажыць. (Памаўчаўшы.) І што я яму так далася? І прайсці нельга.

. Ведама, пан... Ці мала гэта ён дзяўчат пазводзіў?! (Садзяцца, абняўшыся, на лаве. Астап цалуе Марылю.) Ой, галубка, хутка мне ў дарогу трэба збірацца!

. Што ты?! Куды?..

. У места на прызыў, а далей — у салдаты... Бог ведае дзе...

. А мо цябе не здадуць... (Хавае слёзы.)

. Можа-то можа, усё быць можа. Адно мне ўсё думаецца, што здадуць, бо вельмі б я шчаслівы быў, каб не здалі. А чым я гэтулькі радасці заслужыў?

Уваходзіць Прузына і глядзіць на пару. Астап адсунуўся. Марыля пачырванела і, адвярнуўшыся, стала нішчыкам вочы выціраць.

. Выпраг валы? Гэтак бы даўно зрабіў, усё роўна не даараў? І сам захварэць можаш... гэтак намок.

. Як жа не? Даараў, адно чуць-чуць дацягнуў... валы прысталі. Захварэць-то я б і рад, можа б, у маскалі не здалі. Трэба пайсці нанач каню сечкі нарэзаць, бо на начлег сягоння не паеду. (Выходзіць.)

 (абняўшы матку). Што ж мы, матачка, без Астапа рабіцімем? Хто нам паарэ, хто засее?!

. Як я бачу, табе ўжо вельмі Астап рупіць! Ён жа табе не пара. Ты ўсё ж такі гаспадарская дачка. Неяк бог паможа... трэба будзе другога наняць.

 (памаўчаўшы). Мама, а чым жа Астап горшы за другіх? Ён жа і не лянуцька, і не п’яніца, і разумны, і харошы...

. Так-то так, ганьбы яму ніякае няма — адно бедны.

. А багаты бедным стацца не можа?

. Да што там перад невадам рыбу лавіць! Пакуль ён сваю салдатчыну адбудзе...

. А як адбудзе, дык што?

. Тады пабачым, не дуры галавы! А пакуль што ён табе не пара... (Выходзіць.)

. Вось, мой божа, які ж суд у людзей! Не пара, кажуць... Жэняцца, шчасце шукаючы, а тут не даюць... Не пара... Бо папраўдзе на хлеб зарабляе і другіх корміць... Не пара! Гаспадарская дачка, а той — найміт. А куды мы без таго найміта варты?! О божа, божа!

Завеса.

 

Часць чацвёртая
Хата непадмецена; вокны непамыты. Прузына скрабе бульбу; убягае Еўка, а за ёю зараз і салдат уваходзіць.

. Мама, матухна! Нейкі салдат да нас ідзе. Ці не Астап? (Становіцца каля печы, павярнуўшыся да дзвярэй.)

 (уваходзіць). Пахвалёны Езус! (Азіраецца па хаце.)

. На векі векаў! (Устае.) Гэта ж Астап! (Падыходзіць, цалуе Астапа ў голаў, а ён ёй у руку.) Дальбог, Астап! Распратайся, галубок! Садзіся! Зараз з намі паабедаеш. Чаго ты так азіраешся? Бяда, сынку, бяда! Твая ў бога... (Заліваецца слязьмі, галосячы.)

 (жахнуўшыся). Што вы, вашэць, кажаце? Кажэце ладом!

. Праўду нябога казала, што мы без цябе рабіць будзем. Так і выйшла. Дастаўся гэта да нас той Анупрэй Даўбуль, і папсавалася нашая гаспадарка. То тое прападзе, то тое змарнуецца. Бачу я, што кепска. Стала Марылю ў двор выпраўляць. Каб тую долю горкую ведала, лепш бы сама хадзіла. Жалілася яна, нябога, на паніча, каб яму дабра не было! Дык мпе няўцямкі было, каб гэтак выйшла. Ці мала хто каго зачэпіць... Ой, бедная мая галованька!

. Ды вы не бядуйце, а кажэце, дзе Марыля?

. Я ж кажу: у бога.

 (спалохаўшыся). Як?! Памёрла? Даўно?!

 (галосячы). Тыдняў пяць, як пахавала галубачку любенькую. І зазнала ж яна, бедненькая, сораму і мукі ўсялякае!.. (Астап асунуўся на лаву, сціснуў аберуч голаў. А Прузына, трохі супакоіўшыся, гаворыць далей.) Бачыш, нябожа, заходзіў той псявера к ёй і так і сяк і на вёску нават забягаў, ды ўсё нічога. Вось згаварыўся ён з аканомам. Той пры расплатцы ў суботу і кажа: «А ты, Марыля, прыйдзі заўтра па грошы, бо цяпер не стала». Вось яна пабегла, а там аконам з панічом як прысукаліся, дык мусіла выпіць чарку-другую, а далей, як разахвоцілі, дык і добра спаілі. А там... ведама што. (Выцірае вочы.) Падходзіў ён потым і сюды, кажуць... Бог іх ведае! Адно нашая стала чагось вельмі журна і з твару змянілася. Тужыць усё, бывала, ды па начох плача. Высахла на трэску... І злягла... І дзіця чуць паспелі ахрысціць... (Заліваецца слязьмі.)

. Дык бывайце здаровы! Няма чаго мне тут без Марылі рабіць...

. Ды хоць паабедай з намі!

. Дзякуй! (Выходзіць. Прузына і Еўка плачуць.)

Завеса.

 

Часць пятая
 (убягае з плачам). Мамачка, а родненькая. Прапаў наш Астап, згінуў наш сакалок!

 (жахнуўшыся, а потым махнуўшы рукою). Дзе галубка, там і галубок!

. Да ты кажы, дзе ён загінуў! Чаго ты соплі распусціла? Ці не закахалася і ты?

. Распусціла, распусціла! Добра, што сам не... Ведама, шкода ўсякага, а яго і пагатове, бо ён добры, харошы...

. Ды ты годзе сакатаць! Кажы, што з ім зрабілася?

. Што зрабілася!.. Зайшла я гэта да Матрунчыкаў, а сам толькі з места прыехаў. Ён туды Астапа вадзіў, дык усё, як было, расказваў.

. Ну, дык што ён казаў?

. Стаў ён часта хадзіць...

. Хто? Матрунчык?

. Ды не, Астап!.. Па гасцінцы пад дваром. Спаткаў гэта паніча ды давай яго карыць, а паніч яго па мордзе. А ён — а божухна мілы! — як хопіць паніча за горла ды вобземлю! І давай яго біць кулаком па галаве, па галаве ды па носе!.. Як наляцелі дворныя ды звязалі яго, беднага. Скруцілі яго тугенька, узвалілі на кары і памчалі, як тыя чэрці добрую душу, да станавога. Паніч, кажуць, сказаў, што Астап хацеў яго нажом зарэзаць, каб аграбіць.

. Вось, чорт, надумаўся! А паніч што цяпер робіць? Можа, да цябе заляцаецца?

. Не перабівай, калі кажу, а слухай, а то казаць не буду!

. Ну, ну, не буду!

. Што я казала? Ага! Адно яму ўдалося нож з рук яго выбіць... Не выйшаў бы ты жыў, каб Астапка наважыў цябе зарэзаць, нябось не такі ён!.. Ага, а станавы ў места яго адаслаў, у турму... А пан таксама за ім ездзіў і да станавога і ў места, каб прыпільнаваць, кажуць, каб добра яго засудзілі. Многа грошай, кажуць, з сабой узяў... Вось быў Астап, і няма!.. (Плача, а маці, прадучы, слёзы выцірае.)

. Вось і шукай тут праўды на свеце!.. Здаецца б, хто, а то паны!.. Пойдзеш у двор — такія, здаецца, добрыя, так аба ўсім хораша гавораць. А паглядзіш, дык вось што вычвараюць... Ну, я гэтаму панічу не дарую, папомніць ён мяне! Балазе, у маскалі не трэба ісці...

 (уваходзячы). Так яго, так! І сакол арла паб’е, як знянацку нападзе. Ха-ха-ха!..

Завеса.

1903 г.

П’есы Каруся Каганца