К пытанню аб найменні дзяржаўных установаў
Цяпер ідзе дзяржаўнае будаўніцтво. Натуральна, паўстае думка аб тэрмінальогіі дзяржаўных ўстановаў, т.—е. ці астауляць нам цяперашнія, чужыя нам найменні ўстановаў, ці мы павінны вярнуцца да найменняў нашага дзяржаўнага права, — да родных, часам забытых ужо намі, тэрмінаў.

Як я прыкмеціў, маладое пакаленне ужо вырасло, ні ведаючы ужывання многіх тэрмінаў. Але яшчэ у 80-х гг. і у селах і у мястэчках панавала старасьвецкая тэрмінальогія: казначэйство называлі , предводителя дворянства —  і т.д.

Мне здаецца, што мы павінны вярнуцца да тэрмінальогіі роднага дзяржаўнага права, каторае у сёлах будзе і цяпер больш зразумелае за анямечаныя расійскія найменні. Вось некалькі тэрмінаў с тлумачэннем іх значэння.

Слова  у нашай мове німа; трэба ужываць — , як мы гэты тэрмін ужывалі с 16-го да паловы 19-го веку. Парлямэнт павінен адтрымаць найменне , а Устаноўчы Сойм — ; старшыня парлямэнту — ; дэпутаты — ; рада міністраў —. У складзі Рады павінны мець мейсцо гэткія міністры: , (старшыня, або міністар міжнародных спраў);  (міністар фінансаў);  (міністар юстыцыі);  (міністр вайсковы). Для другіх міністраў трэба будзе камбінаваць найменні.

Па судовым справам трэба устанавіць гэтакія тэрміны: , як кожны сэнат. Пры ем —  —загадчык мяжоваю часьцю. Угалоўны суд — , гражданскі суд – . Пры суду павінны быць:  (следователи); міравы – . Пры суду маюцца: возныя, дзецкія, судзебныя прыставы і выканаўцы судовых пастановаў. Члены судоў:  (сядзелі на лавах у гарадзкіх судох). Суд засядае у , ён назначае  (тэрміны), мае  — пасядзэнні, мае  (нарады), вядзе  — пратаколы. На судзе выступаюць  — адвакаты, каторыя падтрымоўваюць або сторану  (ответчикъ), або павадовую (истецъ). Суд сысквае гэрбовыя мыты — пісчыя, .

У фінансавым загадзі пры падскарбію земскім маецца рада — . Розныя чыноўнікі гэтаго міністэрства носяць найменні:  (загадчык казённай палатай — ). Таможня — , пошліны — . Раскладка падаткаў —  і т. д.

Абластное дзяленне павінно гэтак сама адпаведаць роднай тэрмінальогіі.  – губэрня з ваяводаю на чале. Калі патрэбны асобныя флагі, дык трэба аднавіць коляры ваяводзцтваў. На чале паветаў стаяць . Павятовы земскія сабрання —  с павятовымі маршалкамі на чале. Соймік складаецца с паслоў с кожнай воласьці. Соймік выбірае  з яе членамі-.

Паліцэйскі засад у горадзі, , можа належыць да . Гарадзкое самаупраўленне складаецца з  (думы), гарадзкі галава — , гарадзкая управа — , а засядае рада у .

У воласьці есьць валасное вечо, есьць старшына, а яшчэ лепей – ; у сяле — .

Ваеннае дзела мае шырокую тэрмінальогію: ваяводы (калі мейсцовыя загадчыкі начай будуць называцца), гэтман польны (глаунакамандуючы), сотнікі, харунжыя, пяцідзесятнікі, палкоўнікі. Назвы войска:  (пехота), пушкары (артылерыя),  (або агульнае найманае салдатаў, або у асобку – кавалерыя). Паход — гуфг.

Ні буду прыводзіць усей тэрмінальогіі, скончу на зазначаных прыкладах. І яшчэ дапоўню: гасударсьцьвенны – азначае , гасударство — . Прэдлажэніе — , сакратар — , законы –  і т. д.

Я упрашау бы землякоў ні баяцца старасьвецкай праўнай тэрмінальогіі. Уся яна злажылася у нас у 16-м веку; ёю нашыя продкі карысталіся аж да 18-го веку і часткаю нават да 1830-го г. і нашыя бацькі мянуюць імі подчас расійскія царскія установы. Ні трэба думаць, што гэта тэрмінальогія польскага права, — будзем аднаўляць наш праўны язык з Літоўскага Статуту, каторы ўжываўся, як закон, да 1830 г. А тэрмінальогія Статута утварылася у часы нашай дзяржаўнай (панствовай) нізалежнасьці.

Нам трэба растацца з расійскім правам і тэрмінальогіей. Гэта трэба і можна, — ні столькі дзеля таго, што нашаю тэрмінальогіей карысталіся яшчэ нашыя дзяды і бацькі, і ні толькі дзеля таго, што яна родная і зразумелая нам, але і дзеля таго, што расійская тэрмінальогія у большай часці штучная і нават цяперашнія Расійскія валадары хочуць вярнуцца у расійскім праве да свае гістарычнае тэрмінальогіі.

Проф. М. Даўнар—Запольскі.

Зноскі

Публіцыстыка Мітрафана Доўнар-Запольскага
Беларуская мова
Творы 1918 года
Вольная Беларусь (газета)