Аўдакім Раманавіч Раманаў: 1855—1923
Не пасьпелі беларусы аплакаць сьмерць Міхала Фэдароўскага, як з далёкага Стаўрапалю даляцела вестка аб сьмерці другога слаўнага этнографа Беларусі — Аўдакіма Раманавіча Раманава.

Раманаў радзіўся ў 1855 годзе ў Беліцы каля Гомля. Вырас ён у значна абмаскаленай беларускай сям’і, дужа беднай, цярпеўшай крайнія нястаткі.

Нягледзячы на цяжкае матар’яльнае становішча, матка аддала яго ў 1867 годзе ў Гомельскую прагімназію, у якой ён скончыў навуку ў 1870 годзе — толькі дзякуючы стыпендыі і прыватным лекцыям.

Сабраўшы гэтымі ж лекцыямі 25 рублёў, Раманаў па сканчэньні прагімназіі скіраваўся ў Магілёў, каб паступіць у гімназію.

І вось тут здарылася гісторыя, дзеля якой будучы слаўны беларускі вучоны этнограф застаўся за дзьвярмі школы, каб перайсьці да самаадукацыі: у Магілёўскай гімназіі ў той год не было «вольных вакансій»... Зважаючы, аднак, на вялікую ахвоту беднага хлапца да навукі, дырэктар гімназіі па тэлеграфу прасіў папячыцеля школьнага вокругу, каб дазволіў прыняць Раманава ў гімназію звыш камплекту.

Папячыцепь адмовіў...

На рэшткі ад тых 25 рублёў Раманаў мог толькі вярнуцца дамоў, каб шукаць заробку на жыцьцё і заняцца самаадукацыяй у вольны ад працы час.

Раманаў выбраў найбольш прыемную сабе прафэсію пачаткавага вучыцеля. Невясёла пачыналася яго праца на ніве асьветы беларускага народу. Прыкладам, у часе яго вучыцельства ў аднэй народнай школцы Аршанскага павету прыйшлося жыць у такіх абставінах, якія не аднаго вучыцеля зьвялі праз сухоты ў магілу: вучыў і жыў ён у цеснай сьцюдзёнай хаце, якая нават асьвятлялася... лучынаю!

Потым цэлыя дзясяткі гадоў ён у розных куткох Беларусі — спачатку як народны вучыцель (у Сеньненшчыне Магілёўскай г.), тады як вучыцель прагімназіі і павятовых школ (у Гомлі, Лідзе, Сяньне), далей як інспэктар народных школ (Віцебскае губэрні 1886—1893, Горадзенскае губэрні 1893 г. — 1895 г. і Магілёўскае 1895 г. — 1906 г.).

З 1906 г. да 1910 г. Раманаў жыў у Вільні, працуючы ў Камісіі Віленскае публічнае бібіліятэкі і Музэю пры ёй.

У 1910 г. пераводзяць яго ў Варшаўскі вучэбны вокруг, дзеля чаго Беларусь на пэўны час траціць гэтага выдатнага рабачая на ніве пазнаньня роднага краю, хаця ён і тады стараецца мець цесную сувязь з працаўнікамі па беларусазнаўству.

У часе вайны і рэвалюцыі Раманаў жыў у Расеі.

Калі пачалася арганізацыя школьнае справы ў незалежнай Роднай Беларусі, Раманаў адгукнуўся з далёкае Кубані, просячы памагчы яму вярнуцца на бацькаўшчыну і аддаць ёй працу сваей старасьці. Пры гэтым ён паведамляў, як пісалі газэты, што сабраў шмат новага матар’ялу і мае ўжо чатыры новыя зборнікі па беларускай этнаграфіі, зусім гатовыя да друку.

У адказ на яго просьбу Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт у Менску запрапанаваў Раманаву катэдру этнаграфіі.

Але старасьць, хваробы, перажытыя цяжкія гады ўжо ня выпусьцілі яго з чужыны і зьвялі там у магілу.

Цяпер, як чутно, Народны Камісарыят асьветы Беларусі, даведаўшыся аб сьмерці Раманава, паслаў у Стаўрапаль сябра Інстытуту беларускае культуры Гуткоўскага для адшуканьня матар’ялаў, якія засталіся па сьмерці вучонага.

Беларускае народнае жыцьцё было добра знаёма Раманаву яшчэ змалку. Потым ён меў заўсёды шчыльную сувязь зь вёскаю як вучыцель, інспэктар і езьдячы адумысьля на этнаграфічную і архэалягічную працу ў самыя далёкія закуткі ўсяе, але галоўным чынам Усходняе Беларусі.

Цікаўна, што зьбіраць і дасьледаваць памяткі беларускае народнае творчасьці пачаў Раманаў, як вядома, з гэткае прыгоды. Чытаючы летапісь Несьцера, ён быў прыемна зьдзіўлены масаю старадаўных слоў і граматычных формаў, якія ёсьць у Несьцера і дагэтуль захаваліся ў жывой беларускай мове.

Раманаў пачаў выпісваць гэтыя асаблівасьці зь летапісі, апрацаваў слоўнік і паслаў яго ў Расейскую Акадэмію Навук. Акадэмія дала яму раду складаць дадаткі к вядомаму акадэміцкаму беларускаму слоўніку Насовіча, пацьвярджаючы кожнае слова прыкладамі з народнае літаратуры.

З тае пары, не пакідаючы працы над слоўнікам, Раманаў пачаў зьбіраць памяткі народнае паэзіі, зь якіх і злажыліся яго вядомыя капітальныя працы.

Апроч таго, сам сабою дайшоўшы вялікае навукі, ён рабіў раскопкі і архэалягічныя выведы, а таксама антрапалягічныя досьледы.

За этнаграфічную і архэалягічную працу Раманава выбралі сваім запраўдным сябрам Расейскае дзяржаўнае геаграфічнае таварыства, Маскоўскае архэалягічнае таварыства і інш. Працы яго былі адзначаны залатымі і сярэбранымі мэдалямі гэтых і інш. таварыстваў. За яго вядомы «Беларускі зборнік» Акадэмія Навук прысудзіла яму прэмію.

Музэі Вільні, Магілёва, Віцебска, Пецярбурга, Масквы маюць багатыя этнаграфічныя і архэалягічныя калекцыі, сабраныя Раманавым.

Выключна яго стараньнямі заснаваўся й адчыніўся архэалягічны музэй у Віцебску.

Яго ж працаю стварыўся й незвычайна абагаціўся архэалягічны музэй у Магілёве.

Раманаў клаў пачатак такому ж музэю і ў Вільні.

У газэце самы сьціснуты крытычна-навуковы разгляд этнаграфічных друкаў Раманава ці нават толькі сьпіс іх заняў бы лішне многа месца. Яго шырокая шматгадовая літаратурная дзеяльнасьць знайшла сабе належную ацэнку ў адумысловых кнігах акадэмікаў: Пыпіна, Весялоўскага, Майкава, Карскага, Стасава і інш.

Яго вялікай цэннасьці творы па этнаграфіі і архэалёгіі раскіданы па многіх выданьнях і часопісях.

З асобных жа выданьняў, як вядома кожнаму пісьменнаму беларускаму працаўніку, найбольшаю цану маець яго «Беларускі зборнік» у некалькіх тамах:

Том І і ІІ — песьні, прыказкі, загадкі. Кіеў, 1886 г.

„ ІІІ — казкі. Віцебск, 1887 г.

„ ІV — казкі касмаганічныя і культурныя. Віцебск, 1891 г.

„ V — загаворы, апокрыфы, духоўныя вершы і інш. Віцебск, 1891 г.

„ VІ — казкі. Магілёў, 1901 г.

„ VІІ — мэлёдыі бел. народ. песьняў. Вільня, 1910 г.

„ VІІІ—ІХ — быт і інш. Вільня, 1912 г.

Пад яго ж рэдакцыяй і яго стараньнямі выйшла [кніга] «Матар’ялы да этнаграфіі Гродзеншчыны», два томы. Вільня, 1912 г.

Зь іншых яго прац тут трэба адзначыць яго важныя апісаньні рэдкіх беларускіх нацыянальных інструмэнтаў да музыкі, легенду «Кары ў сто гадоў», апісаньні дзяціных гульняў беларускіх і беларускіх жыдоў, беларускі народны соньнік, нарысы з народнага жыцьця, досьледы па беларуск. гісторыі і інш.

Між іншым, дзеля заробку грошы на выдавецтва, ён складаў падручнікі для расейскай школы, як «Краткая этимология церковно-славянского языка», расейская граматыка (выйшла ў чатырох выданьнях).

Цяпер, калі яшчэ сьвежая магіла на віленскім грунце, ня будзем чапаць палітычных паглядаў нябожчыка. Было шмат балючых акалічнасьцей, якія пхнулі яго асьвятляць, прыкладам, польска-беларускія адносіны хоць бы і ў правых расейскіх часопісях.

Цяпер толькі з падзякаю і пашанаю скажам, што разам з другімі этнографамі ён ня даў загінуць і навекі захаваў нашу родную песьню, казку, прыказку, загадку і паказаў усім, якія багатыя духоўныя сілы тояцца ў душы беларуса.

Як натура жывая, ён ня мог не адказваць і на палітычныя падзеі дня, а рабіў гэта ў залежнасьці ад свайго веку, ад становішча беларусазнаўства ў той час, ад сфэры, у якой вырас, ад сфэры, у якой пражыў многія гады службы, але быў чалавекам высокае справядлівасьці.

Гэта быў у поўным значаньні слова беларус-самародак, які зь беднасьці, зь невуцтва, без усякае падмогі і пратэкцыі, толькі дзякуючы сваім прыродным здольнасьцям і рупнай, безумоўнай самаадукацыі дасяг усебаковага разьвітку, вялікае веды і выбіўся на шырокае поле навуковае дзеяльнасьці. 

Антон Луцкевіч
Творы пра аўтараў