Матэрьялы да беларускага слоўніка
Матэрьялы да беларускага слоуніка.

, сьветлы, ясны, пазней—свабодны; санскрыцкае çvi, çvit, çveta—, , эпітэт тасаваны да бога сонца. Калі першапачатковая выабрзьлівасць слова робіцца ня чоўкай ўжо слуху, яно зазвычай паднаўляецца эпітетам, які часта і астаецца пры ім, на заўсёды. Гэткі эпітэт мы знаходзім у выражэньнях: белы  і  дзень; з іх першае атрымала значэньне ўсесьвету, слав. , г. зн. усяго відомага, асьвечанага, асьветленага, літоўск. svietas, стар. пруск. svitai, такжа ужываюцца ў абодвых значэньнях і як  і як . Зраўняй літоўск. baltas, латыш. balts — белы, прыгожы, mare Balticum—белае мора. З імянем Белбога, здаецца, пераважна зьвязывалася паняцьце дзеннага святла-сонца. Гэту дагадку падмацоўвуе сьведчаньне нямецкай міфалогіі, дзе славянскаму Белбогу адпавядае бог святла, белага дня, сын Одына: Bäldäg, Beldeg (складное з бел і däg, dag, tag). Сонца упадабнялася бліскучаму ,  на галаве нябеснага бога; яно называлася царом, валадаром сьвятла і дня і пазьней служыла эпітэтам пануючым асобам. Гэтак у умове Алега з Грэкамі упамінаюцца  і дагэтуль жыве ў народзе эпітэт — белы цар. Такім самым шляхам англёсаск.: ,  атрымала значэньне князя, караля, валадара. Апіраючыся на вышэйпрыведзеным, трэба думаць што і тэрмін , акром значэньня сьветлая—, , тоўпіць ў сабе яшчэ паняцьце валадарная, пануючая, што зьяўляецца адгалоскам сівой старасьвеччыны.

 (сьвяціць) і сьвят (сьвянціць) з філолёгічнай стараны адназначны: па старасьветнаму пераконаньню  гэта , бо сама стыхія сьвятла зьяўляецца богам, непераносячым нічога цёмнага, нечыстага.

 першапачаткова азначала сьветлы, яркі; бліскучы, агністы; слова гэта звязана з паняцьцям:  — агонь,  — старасьвецкае найменьне месяца красавіка;  — дагэтуль называеца ў Вітабшчыне веснявое сьвята, адношанае то да Юрыя то да веснавога Міколы.  — даваць квет,  — кветка (folium),  — прыгажуха, а — клустасьць у страве,  ад „“. У духоўнай літэратуры чорт мянуецца „князям цемры“, у немцаў чорт называеца — der schwarze, стар. санскрыцк. — mirki (зраўняй з нашым — ).

. Галоўнай эмблемай нячыстай сілы у славянаў была  ад санскрыц. mri—паміраю, сьмерць, лац. mors—багіня сьмерці, зімы і ночы, аднаго карана са славамі:  — пошастная хвароба,  — цемень,  — насілкі для нябошчыкаў,  — нячыстая сіла, сонны кашмар, прывід,  — мучыць,  — чорт, —цемень цямнець,  — нябошчык,  — мала знаць, біцца ў цямнаце, з трудом распазнаваць, разумець,  — хмарыцца, дуцца,  — зацямненьне,  дурыць,  — заміраць,  — мець благі пах,  — туча,  — (на Палесьсі) туман, імгла, мароз.

, лац. plio — дажджыць, чэск plušt! — дождж, слова азначае улеву, дажджлівы час, ад караня: плу-ті, плысьці, ліцца,

—прыглялацца,  — сьвятлець, сьвяціць,  — цэнтральны кружок у воку,  — гвязда,  — хутка глянуць, глядзець,  — ранічная гвязда, Вэнэра, —далёкая бліскаўка, маланка, сьвігавіца. Літоўск zereti—блішчэць, зіяць, чэск zira — сьвеціць; зеціць рас.—созерцать.

, санскрыцк bhas — блішчэць і відзець.

—вочы, зрэнкі, ад —блішчэць.

. санскрnakta г. зн. час калі дзень памірае, нікне. Наша загадка кажа аб дні: „вечарам памірае, раніцай ажывае“.

—ускод сонца, слав. , ад слова .

 і сонцасад; а такжа , старана куды заходзіць сонца.

, старана сьцюдзёных ветраў, сіверна—сьцюдзёна, ветранна. Лац. saevus сярдзіты, люты, літоўск. šaure—паўночны, лінгвісты збліжаюць з санскр. savya, зэндзк. havya, славянск. —левы, бо первабытны чалавек ставаў на малітву, заўсёды абліччам да ўсходу, ўстоку, і гэткім чынам зправа меў поўдзень (лац. dexter, санскрыцк dak—shina)—правую, десную старану, а злева сіверную, паўночную.

 у Остром. еванг. , польск. złoto, латышск. zelts! Золата рабіла ўражаньне жоўтага блеску, згэтуль адзін карэнь служыць для абазначаньня жоўтага колеру і золата (зраўняй ням gelb і gold. У нас замест: „усход сонца залаціць неба“ — кажуць: .

, санскрыцк. prijas любімы чалавек, чэск. pryjatel.

 старслав, нашае: праць, пяру—біць, выбіваць пральнікам бялізну (прачка): „пярэ рубанцом“ — бье паленам; „каб цябе Пярун трэснуў“.

. З найменьнем тура вяжуцца паняцьця аб скорым руху, бегу: —быстраток на рацэ, , гнаць, - сьпяшацца, рупіцца, —прагнаць.

Слоўнікі Вацлава Ластоўскага
Слоўнікі
Творы 1923 года