Светлыя старонкі дружбы
Многія мясціны Беларусі захоўваюць жывую памяць аб Адаме Міцкевічу. Па дарозе з Баранавіч у Навагрудак, робячы невялікія адхіленні ўбок,
спыняемся з хвалюючым пачуццём у Заоссі, дзе нарадзіўся найвялікшы паэт
польскага народа; моўчкі заходзім у парк Туганавічы, апеты Міцкевічам;
бачым маляўнічае возера Свіцязь, услаўленае ў яго дзівосных баладах; узнімаемся на ўзвышша Чамброва, і адсюль паўстаюць перад нашымі вачыма
карціны прыроды, любоўна намаляваныя ў “Пане Тадэушы”; нарэшце ўязджаем у Навагрудак, паветрам якога Міцкевіч дыхаў у дзіцячыя і юнацкія
гады.

Роднай душы паэта была не толькі прырода Беларусі і Літвы. Народнае
жыццё, духоўныя скарбы блізкіх народаў нязменна прыцягвалі яго ўвагу,
служылі невычэрпнай крыніцай натхнення.

Нацыянальны паэт польскага народа ў самым поўным сэнсе гэтага слова, Адам Міцкевіч належыць усяму чалавецтву. Іменна таму яго імя бясконца дарагое нам, што ён, выказнік спадзяванняў свайго народа, быў у той жа
час палымяным барацьбітом “за вашу і нашу свабоду”.

Ва ўзнёсласці ідэй, якім цалкам аддадзены быў паэтычны геній Міцкевіча, у незвычайнай высакароднасці і прывабнасці яго асобы хаваецца прычына таго глыбокага ўзаемаразумення, якое ўстанаўлівалася паміж песняром польскага народа і выдатнымі прадстаўнікамі іншых нацый. Пранікнёныя радкі, укладзеныя ў вусны Конрада, героя паэмы “Дзяды”, выяўляюць
шырыню душы самога паэта, якая ўвабрала ў сябе бязмежнае мора людскіх
пакут, незвычайна спачувальнай і чулай да народнага гора, напоўненай да
краёў святой нянавісцю да тыраніі, да душыцеляў свабоды.

Міцкевіч — сын сваёй эпохі. Ён адлюстраваў лёс свайго народа ў адзін
з самых трагічных перыядаў яго гісторыі, і гэта тлумачыць нам многае ў
супярэчлівай свядомасці паэта, у складанасці творчага шляху, які ён прайшоў. І, зразумела, не часовае і выпадковае, не прыватныя памылкі, абумоўленыя рознымі абставінамі, трэба бачыць перш за ўсё ў мастацкай спадчыне Міцкевіча.

З далечыні цэлага стагоддзя, што мінула з дня смерці паэта, з незвычайнай яснасцю вырысоўваецца для нас уся яго веліч, усе тыя каштоўнейшыя
рысы вобраза мастака-барацьбіта, якія родняць яго з сучаснасцю, робяць
яго вечна жывым у памяці нашчадкаў.

Як геніяльны паэт, Міцкевіч быў і не мог не быць выдатнай асобаю,
незвычайным, але сапраўды зямным чалавекам. Ужо раннія яго вершы
здзіўляюць багаццем унутранага свету, надзвычайнай праўдзівасцю чалавечых пачуццяў. Адной любоўнай лірыкі, прысвечанай Марылі Верашчак,
пранікнёных песень і апісанняў прыроды, грацыёзных жартаў і імправізацый было б дастаткова, каб паставіць імя паэта у адзін рад з самымі яркімі
прадстаўнікамі сусветнай паэзіі. Ступень за ступенню Міцкевіч паднімаўся
ўсё вышэй у сваёй творчай самасвядомасці. Перамагаючы боль і адчай уласнага сэрца, ён здолеў узвысіцца да сапраўдных вяршынь грамадзянскай тугі
і грамадзянскай мужнасці.

У той час, калі Міцкевіч уступаў на літаратурную ніву, у польскай паэзіі
панаваў класіцызм. На долю маладога паэта выйшла нялёгкая і ў вышэйшай ступені высакародная місія — выступіць супраць мёртвага засілля кананізаваных правіл струхлелай піітыкі і сцвердзіць паэзію натхнення, жывых чалавечых пачуццяў. Узняўшы сцяг рамантызму, Міцкевіч адстойваў
патрабаванні самага перадавога рэвалюцыйнага крыла ў еўрапейскім рамантызме.

Бясспрэчна правільныя вывады робяць даследчыкі, калі адзначаюць
плённы ўплыў на Міцкевіча перадавых літаратурных ідэй, успрынятых ім у
Расіі ад Пушкіна і яго асяроддзя. Бліскучы росквіт рускай паэзіі і кірунак яе
развіцця яшчэ больш пераканалі Міцкевіча ў правільнасці абранага ім шляху. Бясспрэчна і тое, што своеасаблівыя рамантычныя формы, у якія адліваліся думкі і пачуцці Міцкевіча, найбольш адпавядалі духу яго свабодалюбнай паэзіі і былі неабходнай ступенню ў развіцці рэалізму.

Глыбока асабістае, патаемнае, захоўваючы ўсю ўсхваляванасць і непаўторнасць чалавечага лёсу паэта, усё больш, аднак, адступала ў творах Міцкевіча на задні план, раствараючыся ў агульнанародных спадзяваннях і трывогах, падпарадкуючыся высокім мэтам барацьбы за свабоду Польшчы, за
чалавечае шчасце.

Мяцежныя думы, багаборніцкія матывы, умоўна рамантычная сімволіка — усё гэта былі формы і сродкі ўвасаблення вызваленчых ідэй, якімі
наскрозь прасякнута муза паэта.

Бачачы пакуты змучанай Польшчы, сам ахвяра паліцэйскага сыску і
жорсткіх праследаванняў з боку царскіх улад, сведка крывавых вынікаў паўстання 1830 года, Міцкевіч не толькі асабіста пакутаваў. “На гнеўны лад
настроіўшы ліру”, ён заклікаў працягваць барацьбу, умацоўваў веру ў будучую перамогу над цёмнымі сіламі беззаконнасці і заняволення. Толькі палымяная любоў да свайго народа магла нарадзіць такія надзвычайныя па
сіле паэтычнага адлюстравання радкі:
Гляджу я на край свой змучаны,
Як сын, чыйго бацьку ўздымаюць на кола.
Я чую пакуты народу,
Як маці ва ўлонні ўздрыгванне плоду.
Цяжкія выпрабаванні, праз якія суджана было прайсці Міцкевічу разам
з лепшымі сынамі польскага народа, накіравалі шукальніцкі дух паэта да
самых важных сацыяльных праблем эпохі. Пры ўсёй сваёй прыхільнасці да
лепшых бакоў бытавога і маральнага аблічча дробнамаёнткавай шляхты,
паэт валодаў цвярозым і ясным поглядам — поглядам, накіраваным не ў
мінулае, а ў будучае. Беззваротна адышлі ў нябыт маляўнічыя тыпы, з такім
рэалістычным майстэрствам і дасціпным гумарам выведзеныя ў эпапеі “Пан
Тадэвуш”. Далёка не ўсё прымае мастак, малюючы справы і норавы мінулых дзён. Тым больш бачыць ён недасканаласць ранейшага сацыяльнага
ладу ў святле новых патрабаванняў эпохі. Хай супярэчлівыя і ў многім наіўныя грамадска-палітычныя погляды, якія складваліся ў Міцкевіча пад уплывам гістарычных падзей. Сутнасць іх, аднак, у тым, што паэт прыходзіў да
думкі аб заганнасці і недаўгавечнасці ладу, заснаванага на прыгнечанні, гвалце, сацыяльнай няроўнасці. Сляды глыбокага роздуму над жыццём, над прычынамі, якія прывялі Польшчу да нацыянальнай катастрофы, мы знаходзім
у многіх творах Міцкевіча, і ў тым ліку на старонках “Пана Тадэвуша”.
Асуджаючы фанабэрыстых магнатаў, выкрываючы жорсткасць, бессумленнасць, рэнегацтва, паэт поўнасцю на баку простых, сумленных людзей, што
жывуць працаю сваіх рук. Уласнасць — зло, яблыка разладу, “якое пасварыла ўсіх на свеце”, рабаўласнік — імя, якое ганьбіць чалавека. Зямля і ўсе
багацці зямлі павінны належаць тым, хто працуе да сёмага поту і за кошт
каго жыве ўвесь свет.

Сярод думак і заклікаў Міцкевіча-публіцыста многа такіх, якія сугучныя нашым дням, выказваюць пачуцці інтэрнацыянальнай салідарнасці, ідэю
барацьбы за свабоду. “Народы ніяк не зацікаўлены ў тым, — пісаў Адам
Міцкевіч у “Адозве да рускіх”, — каб знішчыць адзін другога. Дзень падзення дэспатаў будзе першым днём міру і дружбы народаў”.

Фактам у вышэйшай ступені знамянальным была сардэчная дружба паміж
геніяльнымі паэтамі двух брацкіх народаў — Міцкевічам і Пушкіным. Выгнаннік, якога праследаваў царскі дэспатызм, Міцкевіч знайшоў у перадавой
Расіі не толькі цаніцеляў свайго таленту, але і аднадумцаў, дарадчыкаў, саюзнікаў па агульнай справе барацьбы з дэспатызмам, за свяшчэнныя ідэалы
свабоды. Самае шчырае спачуванне да лёсу польскага паэта выказвалі побач
з Пушкіным дзекабрысты К. Рылееў і А. Бястужаў, многія вядомыя літаратары, якія перакладалі творы Міцкевіча на рускую мову і садзейнічалі іх выданню. Ніякімі паклёпніцкімі выдумкамі і, фальсіфікацыяй нельга сказіць
галоўнага, самага важнага ва ўзаемаадносінах Міцкевіча з прадстаўнікамі
перадавой рускай грамадскасці. Час, наступныя гістарычныя падзеі згладзілі
і аддалі забыццю тое, што было толькі часовым асадкам або асобнымі непрыемнымі адценнямі ўспрыняццяў. Затое навекі засталіся ў памяці народаў светлыя старонкі ўзаемнай дружбы, духоўных сувязей і брацкай салідарнасці.
Агульнавядомыя непасрэдныя выказванні аб гэтым Міцкевіча (у “Помніку
Пятру Вялікаму”, у пасланні “Рускім сябрам”) і Пушкіна, які з любоўю і павагай успамінаў свайго польскага сабрата.

Свабодалюбівыя мары і спадзяванні Адама Міцкевіча знаходзяць жыццёвае ўвасабленне ў сучаснай, народнай Польшчы. Аддаючы паэту даніну
найглыбейшай любві, польскі народ мае права ганарыцца сваім вялікім
сынам. Разам з палякамі шырока адзначаюць стагоддзе з дня смерці паэта
ўсе народы свету.

Канулі ў Лету адасобленасць і варожасць, якія сеялі паміж народамі,
штучна распальвалі і падтрымлівалі царызм і эксплуататарскія класы, імкнучыся трымаць у паслушэнстве прыгнечаныя масы. Цяпер спраўляе ўрачыстасць садружнасць нацый, магутнае яднанне народаў у іх агульнай барацьбе
за мір і сацыяльны прагрэс. Паглыбляецца ўзаемаразуменне, працоўныя і
культурныя сувязі паміж польскім і савецкім народамі.

Бессмяротныя творы Адама Міцкевіча чытаюць у перакладах і ў арыгінале, іх высока цэняць і любяць у Маскве і Ленінградзе, у Літве і Беларусі,
на Украіне і ў Эстоніі — ва ўсіх кутках нашай неабдымнай краіны. Імя
вялікага польскага паэта назаўсёды застанецца сімвалам усеперамагаючых
сіл розуму, справядлівасці і мацнеючай дружбы народаў.

Публіцыстыка Якуба Коласа
Творы пра Адама Міцкевіча
Творы 1955 года