Мал-Малышок
Жыў дзед з бабай, і не было ў іх дзяцей. Неяк дзеду саснілася, што пайшоў ён у лес, назбіраў яек птушыных і вывеў дзяцей сабе. Расказаў ён сон бабе, а баба так яму сказала:

— Ну што ж, ідзі, дзед, у лес, назбірай яек птушыных, пакладзём у рэшата, я сяду і дзяцей выведу. Яны будуць пішчаць, нам будзе весялей, а мы будзем думаць, што гэта нашы дзеці.

Дзед бабу паслухаў, пайшоў лес, узлез на бярэзіну — адно яйка ў гняздзе, ён на другую — і там адно… Так ён узлазіў на трыццаць бяроз! На апошняй бярозе знайшоў два яйкі. Так ён сабраў трыццаць адно яйка. Прынёс яйкі дадому, у рэшата ўсыпаў, і села баба на яйкі — усё роўна як курыца. Тыдні праз тры вывеліся дзеці. Не птушаняты, а сапраўдныя дзеці — хлопчыкі. Баба тады гаворыць:

— Глядзі-тка, дзед! Не птушкі, а ўсе сыны, трыццаць адзін!

Дзед узрадаваўся, што яму Бог сыноў даў. Сабраў дзве пары кумоў, гарэлкі з паўгарца, запрог каня, паехаў да папа. Стаў прасіць, каб прыехаў поп дзяцей хрысціць. Прыехаў поп, стаў іх хрысціць — усіх перахрысціў, кожнаму па імю даў. А адзін з сыноў быў меншы за ўсіх — такі ўжо благенькі. Яму імя не знайшлося. Сказаў поп дзеду і бабе:

— Як хочаце, так самі яго і завіце. Я імя яму не знайшоў.

Як ён меншы быў за ўсіх быў, дык назвалі яго Мал-Малышок. Сталі сыны расці не па гадах, а па гадзінах. Цераз год сталі вялікія, тады яны сказалі бацьку:

— Тата, што мы будзем гуляць? Давай будзем працаваць! Можа, пожня ёсць касіць — пойдзем касіць. Едзь у мястэчка, кос купі нам.

Паехаў бацька у мястэчка, купіў трыццаць кос, а адну не знайшоў — меншаму сыну. Усё мястэчка абшукаў — не знайшоў той касы. Прывёз адно трыццаць кос дадому.

— Бярыце, сынкі, косы — якую хто хоча.

Сыны падыйшлі, разабралі косы. А Мал-Малышок прыйшоў і кажа:

— А мне, бацька, дзе каса?

— Няма, мой сынок, не знайшоў! Я стары, ты малы — будзем дома.

Ну, няхай будзе так, як бацька кажа. Была ў бацькі пожня. Пайшлі трыццаць сыноў касіць ад свайго сяла вёрст за пяць. Прыйшлі на пожню — пожня была вялікая — узялі кожны сабе па кавалку, а два кавалкі такія самыя пакінулі бацьку і Малышку. Пачалі касіць, а Мал-Малышок тым часам дома кажа бацьку:

— Пайду я, тата, пагляджу, як яны там косяць.

А бацька кажа яму:

— Глядзі, сынок, каб не заблудзіў!

— Ай, як-небудзь патраплю братоў знайсці.

Пайшоў Малышок ды заблудзіў. Увайшоў у лес, хадзіў-хадзіў — не можа выйсці. Паглядзеў на ўвесь лес тады і бачыць, што адзін дуб вышэйшы за ўсе. Ён узлез на той дуб, паглядзеў кругом, бачыць — браты ўтрыццацёх косяць. Ён тады ўзяў гэты дуб за верхавіну рукою — гэты дуб і пераламаўся папалам! Ён сучча паабломваў, узяў дуб на плечы дый пайшоў туды. Прыйшоў і кажа братам:

— Памажы Божа вам, братцы. Што вы два мне кавалкі пожні пакінулі? Няхай бы ўсё разам касілі, ці гэта мо чужая?

А яны кажуць:

— Гэта мы пакінулі табе з бацькам.

— А як жа мы будзем касіць? Я малы, а ён стары!

— А хоць сабе наймайце!

— Ну, добра, — кажа і давай касіць.

І косіць, і грабе, і ў стог кладзе гэтай дубінкай — уперад за ўсіх скасіў. Не адзін, а два кавалкі! Скасіў, дубіну гэтую ў зямлю ўбіў і каля дубіны стог паклаў. Яны кожны свае кавалкі пакасілі асобна, кожны па стагу паклалі. Тады ўжо прыйшлі дамоў з пожні, а бацька гаворыць:

— Ну што, сынкі, пакасілі пожню?

— Пакасілі ўсю!

А Мал-Малышок кажа бацьку:

— Пакасілі, але два кавалкі пакінулі.

А бацька кажа:

— А навошта?

— Мне кавалак і табе кавалак.

— Я, — кажа, — ужо ж стары. Касіць не магу!

— Не тужы, бацька! Я скасіў і ў стог склаў!

— А вы, — пытаецца ў тых сыноў, — вы ў адзін стог склалі?

— А мы, — кажуць, — паасобна! Накасілі ўсяго разам трыццаць адзін стог.

Тады бацька кажа:

— Трэба сена пільнаваць пакуль перавязём, а то ж пакрадуць!

Пайшлі ўдзесяцёх пільнаваць. Ноч усю пільнавалі, а нехта стог цэлы ўкраў! Прыйшлі з варты, пытаецца бацька:

— Ці цэлае сена?

— Адзін стог нехта ўкраў.

Сказаў бацька на іх:

— Дурні, удзесяцёх не ўпільнавалі!

На другую ноч другі дзясятак пайшоў. Таксама недапільнавалі, і зноў нехта стог украў! На трэцюю ноч трэці дзясятак пайшоў — і таксама не ўпільнавалі, і яшчэ адзін стог знік. На чацвёртую ноч трэба першаму дзясятку ісці. Яны сталі казаць, ківаючы на Мал-Малышка:

— І ў яго ж стог сена ёсць! Няхай і ён ідзе!

— Што рабіць, — кажа Мал-Малышок. — Калі ісці, дык ісці. Схадзі, бацька, да каваля. Няхай каваль кульку жалезную скуе, пудоў гэтак на трыццаць!

Пайшоў бацька да каваля, скаваў кульку пудоў на трыццаць. Узяў Малышок кульку гэтую, кінуў угору — дык яна з вачэй знікла. Бачыць, што назад ляціць — падставіў лоб, а яна па ілбе як ударыла, дык развалілася на чатыры кавалкі. Тады Малышок кажа:

— Бацюхна, зрабі мне другую кульку. Пудоў гэтак на трыццаць пяць, ды каб мягчэйшая трошкі, а то ж першая дужа была сухая.

Каваль скаваў другую. Узяў Малышок новую, кінуў угару, яна з вачэй не знікла, вярнулася назад. Зноў ён лоб падставіў. Як ударыла — толькі ў кулі ямачка стала невялікая.

— О, гэтая будзе ладная!

Узяў гэтую кулю і пайшоў пільнаваць. Прыйшоў да свайго стога, узлез наверх, сеў. Сядзеў-сядзеў — чуе, як нешта стукае, аж зямля дрыжыць. Бачыць: бяжыць кабыла, а за ёй — трыццаць адзін жарабок. Прыбегла кабыла да гэтага стога, дзе ён сядзеў, і давай той стог кругом есці. Ён датуль сядзеў, пакуль стог не зʼелі — не болей, як на адзін сажань засталося. Тады ён схапіў гэтую кабылу: не схапіў за грыву, а за хрыбет — і сеў задам наперад. А яна яго павезла па палях ды па лугах, па высокіх лясах! А ён кулькай яе! Кабыла дагэтуль вазіла, пакуль ужо не змарылася. Тады яна яму кажа:

— Мал-Малышок, пусці мяне ў свет гуляць, я дам табе, што ты захочаш.

— Я, — кажа, — нічога не хачу, а толькі аддай мне гэтых жарабкоў тваіх.

— Бяры сабе, толькі ж пусці мяне.

— А ты мяне не падманеш?

— Не, — кажа, — не падману.

Прывезла Мал-Малышка да гэтых жарабкоў, а яны ўжо стог даядаюць.

— Садзіся, — гаворыць яму, — на самага большага. А гэтыя ўсе ўслед пойдуць.

Ён падумаў-падумаў, хоць гэтыя і ўцякуць — аднаго жарабка будзе за сена досыць! Узяў ды сеў на яго. Паехаў. А яны ўсе ўслед і пайшлі. Прыехаў дадому. Коні на двор не лезуць, бо двор быў надта маленькі. І кажа Мал-Малышок:

— Хадзіце, браткі, бярыце сабе па каню! Я злавіў іх — яны гэта сена елі!

Выйшлі браты — кожны сабе па аднаму ўзяў. А Мал-Малышку не засталося. Адзін быў горшы за ўсіх — храмы-ламы — дык ён застаўся ззаду і ўжо прыйшоў пасля, разам не справіўся ісці. Тады Мал-Малышок кажа:

— О, і мой конік прыйшоў.

А браты сталі смяяцца з яго: сам коней лавіў, а сабе самага лядашчага пакінуў.

— Ну што з вамі рабіць, з дурнямі? Лепшых коней пабралі ды яшчэ і смяюцца з мяне! Але мне і гэты добры будзе!

Сталі тады яны кожны свайго жарабка гадаваць. Паспраўлялі хамуты, калёсы, сталі ўсе працаваць, у лес ездзіць, зямлю араць. Двор добры збудавалі, вялікі! Сталі жыць, што лепей і не трэба. Жылі яны так жылі — гады можа чатыры-тры. Надакучыла ім такое жыццё. Ды яны сказалі так:

— Паедзем мы ў свет, як нам здарыцца: ажаніцца, а можа на службу куды прызначыцца.

А Мал-Малышок гаворыць:

— Вы едзьце, а я не паеду. Бацька з маткай старыя — хто іх пахавае без нас?

— Ну, ты сабе заставайся. Толькі ж ты нас не дагоніш тады.

— Даганю і дарогу знайду!

Узялі яны і паехалі. А Мал-Малышок застаўся дома. Цераз год бацька памёр. Пахаваў ён бацьку — лепей як іншыя хаваюць. На другі год маці памерла, і Мал-Малышок маці яшчэ лепш пахаваў. Апошняе  — гэта прыкладзіны — адправіў па бацьку ды па матцы. Ды сабраў мужыкоў, спытаў у іх:

— Можа, хто знойдзецца на маю гаспадарку пад арэнду гадоў на некалькі? Прыеду, дык вазьму назад. А не прыеду — зусім не трэба мне нічога.

А двор гэты быў лепшы за панскі. Мужыкі ні адзін не ўзяўся — з-за таго, што вялікі двор быў. Ён гукнуў пана, аддаў двор пану пад распіску. А жарабка свайго кволенькага выгадаваў — тое піць і есці даваў, што і сам ужываў. За тры гады вывучыў яго гаварыць з сабою і стаў той жарабок лепшы за братавых. Прадаў Мал-Малышок хлеб, грошы ўзяў ды паехаў братоў даганяць.

Браты ехалі тры гады, а ён дагнаў іх за тры месяцы.

— Здарова, браткі!

— Здароў, Мал-Малышок! Як там нашыя дома бацька з маткай?

— Бацька з маткай ў вечным доме. А вам — на здароўе. Як жа вам здарылася, што вы бачылі: худа ці дабро?

— Худа не бачылі, а дабра многа было. Цяпер ты едзь паперадзе.

Вось як паехаў Мал-Малышок наперад, цэлы дзень праехаў — ні адной вёскі не было, толькі лес ды поле. Заходзіць ужо сонца, прыязджаюць да лесу. Ажно стаіць хатка на курынай ножцы ды круціцца.

— Стой, — кажа Малышок, — хатка! Не круціся! Да мяне дзвярыма павярніся!

Яна стала. Увайшоў ён у хатку, ажно ляжыць Баба Яга Касцяная Нага. Ляжыць на падлозе, ногі ў сцяну, нос у столь, а рот у трубу. Прыйшоў ён у хату.

— Добры дзень, Баба Яга Касцяная Нага!

— Добры дзень! Здароў, Мал-Малышок. Куды едзеш, куды шлях трымаеш?

— Едзем у свет, як нам здарыцца: можа, дзе ажаніцца, а можа, куды на службу прызначыцца.

— А ці многа вас ёсць? — Баба Яга пытае.

— Трыццаць адзін.

— Шкада! У мяне ёсць дваццаць дзевяць дачок — ажаніліся б. Едзьце ж далей, у маёй сястры павінна быць.

Выйшаў ён з хаты, селі ды паехалі. Ехалі-ехалі, праехалі гадзін дзесяць. Прыехалі яшчэ да адной хаты. Як тая ж самая — стаіць на курынай назе ды круціцца.

— Стой, — кажа Малышок, — хата, не круціся! Да мяне дзвярыма павярніся!

І яна павярнулася. Увайшоў Мал-Малышок у хату, бачыць — ляжыць Баба Юга Касцяная Нага. Ляжыць на падлозе, нагу ў сцяну, нос у столь, а рот у трубу. Прыйшоў у хату.

— Добры дзень, Баба Юга Касцяная Нага!

— Добры дзень! Здароў, Мал-Малышок. Куды йдзеш?

— Едзем у свет, як нам здарыцца: можа, ажаніцца, а можа, куды на службу прызначыцца.

— А ці многа вас ёсць? — Баба Юга пытае.

— Трыццаць адзін.

— Шкада. У мяне трыццаць дачок. Адной не хапае, а то ажаніліся б. Едзьце далей, можа, у маёй сястры ёсць!

Паехалі яны далей. Цераз некаторы час прыехалі да падобнай хаты — стаіць на курынай ножцы ды круціцца.

— Стой, — кажа Малышок, — хата, не круціся! Да мяне дзвярыма павярніся!

Увайшоў Мал-Малышок у тую хату, ляжыць Баба Юрга Касцяная Нага. Ляжыць на падлозе, ногі ў сцяну, нос у столь, а рот у трубу. Прыйшоў у хату.

— Добры дзень, Баба Юрга Касцяная Нага!

— Добры вечар! Здароў, Мал-Малышок. Куды едзеш, куды шлях трымаеш?

— Едзем у свет, як нам здарыцца: можа, дзе ажаніцца, а можа, дзе на службу прызначыцца.

— Ну, добра, што вас Бог прынёс. У мяне ж трыццаць адна дачка, будзем вяселле гуляць. Заязджайце на двор, распрагайце коней, я загадаю даць ім аўса і сена.

Яны заехалі на двор, распрэглі коней, аўса-сена нагатавана ўжо было, зайшлі усе ў хату, дала ім Баба Юрга выпіць і закусіць, зазвала сваіх дачок. Прыйшлі яе дочкі, гэткія прыгажуні, што лепшых і шукаць не трэба!

— Ну, — кажа, — зяцькі мае, выбірайце сабе, хто якую хоча.

Яны ўзялі кожны па адной, тады яна кажа:

— Ну, кладзіцеся спаць, а заўтра будзем вяселле гуляць.

Леглі спаць. Мал-Малышок выйшаў да свайго жарабка, а жарабок яму і кажа:

— Мал-Малышок, думаеш ажаніцца, а давядзецца са свету збыцца.

— За што так?

— Гэтая ж ведзьма зʼесць вас! Як ляжаце спаць, вазьмі шапкі дочкам апрані на галовы, а братам — хустачкі пазавязвай і сам сабе так зрабі. Яна ўночы ўстане, у яе ёсць меч-самасеч — яна яго пусціць па тых галовах, што ў шапках, а ты не спі — глядзі, дзе яна будзе меч браць. Як меч пяройдзе па галовах, тады ўцякайце!

Леглі яны спаць. А Мал-Малышок не заснуў. Як усе паснулі, тады ён ўзяў шапкі, апрануў дзяўчатам, а хусткі завязаў хлопцам. Устала Баба, носам панюхала, ладна паслухала — спяць усе. Пайшла на палаці, узяла меч-самасеч і загадала яму:

— Ідзі па тых галовах, паадсякай, што ў шапках!

Меч-самасеч пайшоў паадсякаў галовы, а Баба кажа:

— Удзень прыбяру, — ды пайшла спаць.

Мал-Малышок збудзіў братоў, ціхенька з хаты выйшлі, і кажа ім:

— Паедзем!

А яны пытаюцца:

— А ажаніцца як жа?

А ён ім кажа:

— Маліце Бога, што не пайшлі на той свет праз гэтых дзевак!

Паехалі далей. Адʼехалі вёрст трыста. Прачнулася Баба. Агледзела, што дочкі пасечаны.

— Ну, — кажа, — Мал-Малышок! Хіцёр! Хітры, ды не ўцячэш! Даганю!

Было ў яе тры казлы на стайні. Узяла казла, села вярхом, стала жалезным таўкачом паганяць, Мал-Малышка даганяць. Не дала адʼехаць трыста вёрст, дагнала за тры гадзіны.

— Э, — кажа, — Мал-Малышок, не ўцёк ты ад мяне!

І давай з ім біцца. Білася-білася тры гадзіны — Мал-Малышок забіў яе казла. Тады яна пайшла назад пешкі, а Мал-Малышку сказала:

— Будзеш ты сам усё роўна ў маіх руках!

— Ну, тады тое і будзе!

Пасля той бойкі праехаў Мал-Малышок з братамі амаль на другі канец свету. Ну што ж ужо — назад варочацца? Паступілі ў царства яны на службу. А цар у іх распытаўся: адкуль яны, хто такія. Яны яму расказалі і верна служыць сталі. Мал-Малышок братамі стаў камандаваць. Вядома, ім стала крыўдна, што меншы большымі камандуе. І тады пайшлі яны да цара і сказалі, што за трыдзевяць зямель у трыдзясятым царстве ёсць Баба Юрга, ды ў яе ёсць меч-самасеч — ён сам сячэ галовы і ў адно месца іх кідае. Наш Мал-Малышок можа дастаць для цара той меч. Цар паклікаў Мал-Малышка і кажа яму:

— А ці праўда гэта, што за трыдзевяць зямель у трыдзясятым царстве ёсць Баба, а ў той Бабы ёсць меч-самасеч, што сам сячэ і галовы ў адно месца роўненька кладзе? Каб ты мне яго дастаў!

— Ёсць то ён ёсць, але ж дастаць няможна.

— Ну, гэта не адказ, адсяку галаву ўраз!

— То дайце ж гадзіны тры падумаць, як гэта зрабіць.

Пайшоў ён да жарабка свайго на стайню, пачаў тужыць, што дрэнна стала жыць. А ў яго жарабок і пытаецца:

— Чаго, Мал-Малышок, затужыўся?

— От цар службу задаў.

— Якую?

— Каб той меч-самасеч дастаць!

— Ну, гэта, — кажа, — не служба. Гэта службачка будзе. Маліся Богу ды лажыся спаць.

Пайшоў Малышок да цара і сказаў, што прывязе меч. Памаліўся Богу, лёг спаць. Назаўтра ўстаў, памыўся, Богу памаліўся, сеў на жарабка і да Бабы пакаціў. Прыехаў да яе ў самую поўнач. А яму жарабок кажа:

— Ці бачыў ты дзе меч ляжыць?

— Бачыў!

— Ідзі бяры ціхенька, каб яна не пачула. Яна цяпер спіць. Ды скоранька ўцякай назад.

Ён пайшоў, узяў меч-самасеч на палацях, ціхенька выйшаў з хаты, сеў і паехаў. Устала Баба, як стала відно, спазналася, што ў яе нехта быў, агледзелася — аж мяча няма! Яна здагадалася, што Мал-Малышок гэта зрабіў, выйшла, таўкач у рукі ўзяла, села на казла — ужо на другога — таўкачом паганяе, Малышка даганяе і кажа яму:

— Цяпер ты з маіх рук не ўцячэш!

І сталі яны біцца. Біліся-біліся — Мал-Малышок забіў яе казла. Пайшла Баба назад, гаворачы:

— Яшчэ будзеш ты ў маіх руках!

— Тады тое і будзе!

Прывёз Мал-Малышок меч-самасеч цару. Цар яго за гэта ўзнагародзіў і яшчэ вышэйшага чына даў — унтэр-афіцэра. Братам яшчэ больш стала зайздросна. Пайшлі яны ізноў да цара і гавораць, што там і там, у той самай Бабы Юргі ёсць гуслі-самагуды — самі граюць, самі скачуць, самі песні спяваюць — як толькі іх паціснеш. Мал-Малышок можа іх дастаць. Кліча Мал-Малышка цар і пытаецца:

— А ці праўда гэта, што ёсць у гэтай самай Бабы Юргі гуслі-самагуды, што самі граюць, самі скачуць і самі песні спяваюць?

— Не ведаю, ваша царская мосць.

— Не адказ! Каб дазнаўся, а то адсяку галаву ў раз!

— Буду шукаць!

Пайшоў да жарабца і стаў тужыць, што зноў стала кепска на свеце жыць.

— Аб чым ты так засмуціўся? — жарабец пытаецца.

— Цар службу задаў.

— Якую?

— А каб ад той самай бабы гуслі-самагуды дастаць, што самі граюць, самі скачуць, самі песні спяваюць — як толькі іх паціснеш. Ды не ведаю я, ці ёсць яны?

— Ёсць! Дастанем! — жарабец адказвае яму. — Сядай хутчэй, трымайся мацней! Мы як сігнем, так і да Бабы прысцігнем!

Прыехалі да Бабы Юргі. Жарабок і кажа:

— Ідзі ў хату. Як увойдзеш, па правай руцэ на палацях ляжаць гуслі. Толькі ж ціхенька бяры, каб яны не зайгралі. Баба пачуе — забʼе цябе. Яна цяпер выйшла некуды на трошкі.

Пайшоў Малышок у хату, увайшоў, направа на палаці — зірк, узяў гуслі, выйшаў, сеў і заспяваў. А жарабец гаворыць:

— Маўчы, Баба ж забʼе!

Паехалі яны. Ехалі яны ехалі — ці многа, ці мала — пакуль Баба дазналася, што гусляў няма. Узяла трэцяга казла, жалезны таўкач — і паганяць! Дагнала Малышка. Дагнала і пачала з ім біцца. Біліся паўтара сутак. Забіў ён яе казла! Тады яна заплакала:

— Засмуціў ты мяне навек, Мал-Малышок!

Паехаў Малышок да цара, прывёз гуслі-самагуды. Узяў цар гуслі-самагуды, яны сталі граць, песні спяваць і скакаць, што ва ўсім царстве чуваць! За гэтую службу ўзнагародзіў цар Мал-Малышка чынам фельдфебеля. Братам стала цяжэй ад яго — стаў іх службай прыціскаць за гэта за самае, што яны яго выдавалі.

Вось неяк у той час здарылася так, што сонца на адным месцы тры гадзіны прастаяла. Прыйшлі браты да цара і сказалі, што Мал-Малышок можа даведацца, чаму тое так адбылося. Прызваў цар Мал-Малышка і задае яму такую службу: каб распытаў, чаму сонца на адным месцы тры гадзіны прастаяла? А Малышок адказвае:

— Як жа гэта зрабіць? Ніяк няможна!

— Ну, гэта не адказ, адсяку галаву!

— Дайце ж свабоды гадзіны на тры.

— Хоць і на суткі можна!

Прыйшоў ён да жарабка, стаў тужыць. Яму здалося, што не прыйдзецца больш на свеце жыць. А жарабец у яго пытаецца:

— Аб чым, Мал-Малышок, затужыўся?

— Цар службу задаў.

— Якую?

— Дазнацца, чаму сонца на адным месцы тры гадзіны прастаяла.

А жарабец яму гаворыць:

— Гэта не служба, а службачка будзе. Сядай ды паедзем.

Сеў ён і паехалі. Ехалі яны ехалі гэтак сутак трое, прыехалі да мора, ажно ляжыць праз мора Цуда-Юда Рыба-Кіт. І ўсе па ёй ходзяць і ездзяць. Падʼехалі яны да гэтай рыбіны, а яна і пытае:

— Куды, Мал-Малышок, едзеш?

— Да сонца. Трэба мне дазнацца, навошта прастаяла тады і тады на адным месцы тры гадзіны?

— Спытайся пра мяне, што я тры гады на адным баку ляжу? Нельга мне перавярнуцца, усе па мне ходзяць ды ездзяць. Я табе за гэта адслужу.

— Добра, папытаюся.

Пераехалі праз рыбіну, праехалі туды — сонца хаваецца куды. Ажно ўбачылі зямлянку. Увайшоў Малышок у гэтую зямлянку, ажно ўжо там Месяц. Прывітаўся Мал-Малышок, а Месяц у яго і пытаецца:

— Навошта ты, Мал-Малышок, сюды забраўся?

— Сонца распытаць, чаму на адным месцы тры гадзіны прастаяла?

— Ну, Мал-Малышок, на-тка табе шубу, хутчэй выверні ды апрані. За печку лезь. Зараз Сонейка прыйдзе, то яно цябе спячэ. Ты там слухай, а я буду гаварыць, пакуль яно не такім гарачым стане.

От Мал-Малышок гэтак і зрабіў. Прыйшло Сонца, загарэлася ўся хата. Мал-Малышок спёкся б, каб не шуба касматая. Брат Сонцу і кажа:

— Да цябе чалавек прыехаў, пытаецца, чаго ты на адным месцы прастаяла тры гадзіны.

— А дзе ж ён?

— За печкай!

— Вылазь сюды!

Вылез Мал-Малышок, нізка Сонцу пакланіўся. Сонца ў яго стала перапытваць, з якога ён царства і хто. Ён расказаў. А яно яму і сказала:

— Ёсць на моры паненка Валынка, яна ў залатым чоўне ездзіць, сама вяслом грабе — гэткай прыгожай у свеце няма! Я на яе загледзелася і тры гадзіны прастаяла.

Тады Мал-Малышок сказаў пра рыбу:

— За што пакутуе тры гады на адным баку? Ці хутка адпакутуе?

— Няхай яна выплюне сорак караблёў, што праглынула на моры, тады зноў пойдзе па моры гуляць. І каб больш гэтага не рабіла. Толькі не кажы, пакуль не пераедзеш, а то яна страсянецца ды цябе ўтопіць.

Мал-Малышок Сонцу нізка пакланіўся і ў сваё царства назад рушыў. Прыехаў ён да рыбіны, што на моры ляжала, а яна ў яго пытае, ці гаварыў ён пра яе Сонцу.

— Як пераеду, тады скажу.

Пераехаў, тады і кажа:

— Выплюні сорак караблёў з тым, праглынула з чым!

Рыбіна Малышку адказвае на тое, каб ён мага хутчэй адʼязджаў ад мора, а то як страсянецца, дык вада залье яго! Рыбіна і пайшла ў мора, а Мал-Малышок паехаў да цара. Сказаў цару, што вось сонца таму прастаяла тры гадзіны, што ёсць на моры паненка Валынка, яна ў залатым чоўне сядзіць, сама вяслом грабе — гэткай прыгажуні ў свеце няма! Сонца на яе ўгледзелася і прастаяла тры гадзіны. Цар яго за гэта ўзнагародзіў чынам афіцэра.

Праз некаторы час цар стаў думаць пра гэтую паненку Валынку — як бы яе дастаць? І ўздумаў Малышку загадаць. Кліча Малышка, каб ён дастаў яму паненку Валынку. Мал-Малышок узгадаў пра тую рыбіну і кажа, што падумае, можа і дастане. Рыбіна ж, бач, тады сказала яму, што адслужыць. Пайшоў да жарабка і стаў гараваць. А жарабок пытае:

— Чаго, Мал-Малышок, засмуціўся?

— Як жа ж мне не смуціцца? Цар яшчэ адну службу загадаў.

— Якую?

— А каб дастаў тую паненку Валынку, што на моры ў залатым чоўне плыве, вяслом сама грабе.

— Гэта не служба, а служба-службачка будзе! Ступай да цара, набяры розных смачнасцяў, напояў ды заедкаў, ды і паедзем.

Пайшоў ён да цара і кажа:

— Дайце мне рублёў на трыста розных напояў-заедкаў!

Цар яму гэта ўсё выдаў, што ён прасіў. Забраў малышок усе напоі ды ласункі, пайшоў да жарабца і кажа:

— Усё цар даў, што ты казаў.

Жарабок яму адказвае:

— Бяры цяпер балаган, пойдзем да мора.

Прыехалі да мора.

— Цяпер пускай мяне на зялёныя лугі, а сам будзь у балагане за шынкара. Убачыш, як будзе ехаць паненка Валынка тут, тады менш пі, а больш пастуквай. Яна загледзіцца на балаган і будзе пытацца ў цябе, калі тут стаў жыць і чым займаешся. Тады яна будзе ў цябе і напояў прасіць. А ты старайся, як можна, каб яе злавіць.

Мал-Малышок той шацёр-балаган расцягнуў каля мора, расклаў усе свае напоі ды заедкі. Бачыць ён, нешта на моры паблісквае. Вось і едзе гэтая самая паненка Валынка — у залатым чоўне, сама вяслом грабе, шацёр разглядае. Падʼязджае да берага і распытвае:

— Што гэта за такая новая будова? Колькі праязджала, ні разу тут такога не бачыла.

— Я тут новы пасяліўся. У мяне ёсць і выпіць, і засмакаваць, і сяго-таго, што каму хочацца. У мяне ўсяго ёсць даволі — і таннага, і дарагога, і салодкага, і прыемнага.

— Дайце мне адну шкляначку салодкага.

Ён наліў шкляначку, каб разбірала. Яна вясельца падала з чоўна, Малышок паставіў на вясельца. Яна выпіла, грошыкі ў шкляначку назад падала ды паехала далей. Задумаўся Мал-Малышок, што тут яна была, і ніяк узяць няможна. Праехала яна трохі, стала ёй у галаве шумець, і вярнулася назад, каб смачнейшага паспытаць.

— Дазволь, пан шынкар! А дай мне мацнейшага і саладчэйшага.

Ён гаворыць:

— Рад старацца для вашай міласці — з гэтага ж жыву.

Наліў ён шкляначку мацнейшага напою, яна вясло падала з чоўна, ён паставіў, яна да сябе паднесла, выпіла і заплаціла. Ды паехала зноў ад яго. Праехала троху — зашумела ў яе галаве мацней. Надумала яна яшчэ чарку выпіць — трэцюю. Ды паехала назад і пытаецца ў яго:

— А ці ёсць у вас яшчэ мацнейшыя амброзіі?

— Ёсць і мацнейшыя, толькі дорага.

— У мяне грошай хопіць, — яна адказвае.

Мал-малышок наліў ёй шклянку, падала паненка Валынка вясельца, як раней, а ён ёй кажа:

— Папрашу вашай міласці не прагневацца: напой гэты дужа дарагі. Упадзе з вясла — разальецца-разабʼецца. Папрашу міласць з рук узяць.

Яна падплыла бліжэй, працягнула руку, а ён у адной шклянку трымае, а другой рукой яе падхапіў, свіснуў да жарабка. Жарабок прыбег. Забраў усё сваё, яе пасадзіў на жарабка, сеў сам і паехаў! Прывёз паненку Валынку да цара. Цар убачыў яе, яе хараство — не ўседзеў на сваім месцы. Адарыў Мал-Малышка чынам капітана.
Пажыў цар дні два і задумаў з ёй ажаніцца. А яна кажа:

— Нельга мне замуж ісці. Я ў гэтым адзенні не буду замуж ісці. У мяне ёсць куфар жалезны — трыста пудоў, у моры ляжыць. Дастань куфар, я ўбяруся святочна, тады будзем вяселле гуляць.

Тады цар прызваў Мал-Малышка.

— Едзь у мора, — кажа. — Куфар жалезны ў трыста пудоў — каб яго даставіў!

— Ніяк, — кажа Малышок, — гэта ж няможна!

— Не адмаўляйся! А то адсяку галаву ўраз!

— Дайце ж трохі падумаць!

— Думай, толькі хутчэй.

Пайшоў Малышок да жарабка, стаў тужыць, што дрэнна стала жыць. Жарабок у яго пытаецца:

— Што, Мал-Малышок, затужыўся?

— Цар службу задаў, каб з мора дастаў куфар жалезны ў трыста пудоў.

— Гэта не служба! Служба яшчэ будзе. Ідзі да цара, і няхай ён табе дасць меч-самасеч.

Пайшоў Малышок да цара, узяў меч-самасеч. Прыехалі да мора. Жарабок і гаворыць:

— Пускай па малой рыбе па галовах меч-самасеч.

Малышок пусціў меч-самасеч у мора і кажа:

— Самай меншай рыбе галовы адсякай! І ўсё ў адно месца збірай!

Меч і пачаў сваё рабіць. Прыплыла да берага Цуда-Юда Рыба-Кіт.

— Мал-Малышок, перастань маю сілу глуміць. Што табе трэба — тое і будзе.

— Ёсць у моры куфар трыста пудоў жалезны. Паненкі Валынкі. Мне яго трэба дастаць.

Цуда-Юда паслала рыбу. Знайшлі гэты куфар, прыплываюць і кажуць:

— Ёсць такі.

Цуда-Юда кажа Мал-Малышку:

— Адʼязджай, як можна, на трыста вёрст. Я кіну табе гэты куфар у рукі — лаві яго, як здолееш. Калі не зловіш, у зямлю ўпадзе — тады зусім прападзе, ніхто тады не дастане.

Узяў ён той меч-самасеч, адскочыў на трыста вёрст. Чуе — грыміць-грукаціць! Куфар да яго ляціць! Ён той куфар злавіў і ўмомант у цара стаў. Цар яго за гэтую службу ротным прызначыў. Тады цар кажа паненцы Валынцы:

— Будзем жаніцца?

А яна ў адказ:

— А чым куфар адамкнуць? Ёсць ключы ў моры залатыя — пяцьсот пудоў. Трэба іх дастаць.

Прызваў цар Мал-Малышка, задае яму гэтую службу, а Мал-Малышок гаворыць, што дастане, не пярэчыць. Узяў той меч-самасеч, прыехаў да мора. Пусціў меч-самасеч на сярэднія рыбы па галовах. Прыплыло да яго Цуда-Юда і кажа:

— Што ж табе трэба, Мал-Малышок?

— Ёсць у моры ключы ад таго куфра залатыя. Па пяцьсот пудоў — трэба ж дастаць!

— Сунімі меч-самасеч, тады дастанем, — і паслала рыбу шукаць ключоў.

Шукалі-шукалі і не знайшлі. Так з такім адказам прыйшлі: няма ключоў. Мал-Малышок зноў пусціў меч-самасеч — па вялікай рыбе. Рыба-Кіт і гаворыць:

— Сунімі меч-самасеч. Знойдзем мы гэтыя ключы.

Сабрала ўсіх, хто ў вадзе ёсць ды па зямлі поўзае — жаб, ракаў — і паслала шукаць гэтыя ключы. Шукалі-шукалі — не знайшлі. Зноў так і прыйшлі. Давай яна пытаць усіх, што шукалі — усіх, хто ёсць. Усіх апытала, а аднаго толькі вось рака няма. Ажно паўзе і той рак.

— Знайшоў ключы, — гаворыць. — Былі глыбока пяском занесены.

Ну тады сказала Рыба Малышку:

— Адʼязджай на пяцьсот вёрст, я кіну ключы.

Ён адʼехаў на пяцьсот вёрст. Чуе — шуміць і звініць — ключы да яго ляцяць! Ён схапіў гэтыя ключы, прыцягнуў цару, падаў ключы. За гэтую службу вышэйшым чынам узнагародзіў яго цар — палкоўнікам прызначыў! Так цар тады ўжо і гаворыць паненцы Валынцы:

— Ну, ужо будзем вяселле ладзіць!

А яна яму кажа:

— Я ў тваім саборы не буду вянчацца! Мне каб за адну ноч збудавалі сабор за ракой. Цагліна залатая, цагліна срэбная. І мост такі: мастнічына залатая, мастнічына срэбная. Паабапал каб былі пасаджаныя розныя вінаграды. Як будзем у сабор ісці — каб дрэўцы цвілі, а як будзем ужо ісці з сабора — каб ужо паспелі. Вакол сабора каб быў вырыты роў дванаццаць сажэняў глыбіні, дванаццаць шырыні. І ў саборы каб свечкі гарэлі, пеўчыя каб спявалі. Насупраць сабора каб агонь гарэў, і ў рове над агнём каб вісеў кацёл. А ў катле каб смала кіпела. Вось тады я буду вянчацца!

Вядома, што і гэтую службу цар узваліў на Мал-Малышка.

— Аніяк няможна гэтай службы саслужыць! — адхрышчваецца Малышок.

А цар кажа:

— Мне давядзецца рыхтаваць тапор і плаху, а ты глядзі, каб была смяротная рубаха!

— Ой, тады ж дайце мне часу два дні падумаць!

Пайшоў да жарабка, стаў горка плакаць. Стаў жарабок пытаць:

— Што так моцна заплакаў, Мал-Малышок?

— Як жа мне не плакаць? Давядзецца са светам развітацца і з табою!

— А за што так?

— Цар службу загадаў.

— Якую?

— А каб за адну ноч быў збудаваны сабор за ракою. І каб адна цагліна была залатая, а другая срэбная. І мост каб быў такі: мастнічына залатая, мастнічына срэбная. Паабапал каб былі насаджаныя розныя вінаграды. Як будуць яны ў сабор ісці, каб цвіло ўсё, а як будуць назад вяртацца — каб паспела. І вакол сабора каб быў вырыты роў дванаццаць сажэняў глыбінёй, дванаццаць шырынёй. І ў саборы каб свечкі гарэлі, і каб пеўчыя спявалі. А насупраць сабора каб агонь быў. І ў рове над агнём каб вісеў кацёл, а ў катле каб смала кіпела!

— От гэтая служба — не службачка! Служба такая, што я табе не дапамагу. Толькі магу табе падказаць: ідзі да паненкі Валынкі, як можаш яе прасі — можа, яна злітуецца з цябе.

Пайшоў Малышок да паненкі Валынкі. Стаў яе прасіць з нізкім паклонам, каб гэтую службу яна яму саслужыла. А яна яму і сказала:

— Мал-Малышок, не думай, маліся Богу і кладзіся спаць. Цераз ноч усё будзе гатова. Толькі зладзь спраўную мяцёлачку — па мосце падмятаць. І прыйдзі раніцай да цара і скажы, што гатова.

Падзякаваў Малышок паненцы, пайшоў на сваё месца, памаліўся, лёг спаць. Але ж не спалася, усё думалася — які ўжо тут сон? Устаў раніцай рана, выйшаў да рэчкі — усё зроблена! Пайшоў да цара.

— Ваша мосць! Службу саслужыў і ўсё зрабіў. Можна ў сабор ісці.

Цар тады яго князем узнагародзіў. Узяў Мал-Малышок мяцёлачку, пайшоў да моста. Ідзе ды падмятае. Дзе пачысціць, дзе галінку паправіць на дрэве.
Убраўся цар з паненкай Валынкай, пайшлі ў сабор. Дрэвы цвітуць, у саборы свечкі гараць, пеўчыя спяваюць, агонь гарыць перад саборам, смала кіпіць у катле. Прыйшлі да агню ды вялікага катла, а паненка і гаворыць:

— Вам наперад ісці, а я ўслед за вамі пайду. Гусак заўсёды наперадзе ідзе і за сабой гуску вядзе.

Цар трохі спалохаўся, паклікаў Мал-Малышка, паслаў яго ўперадзе. А Мал-Малышок, як пайшоў, так і перайшоў. За ім пайшоў цар ды ўваліўся ў кацёл! А за царом паненка Валынка як ішла, так і перайшла. Мал-Малышка за руку ўзяла, і ў сабор увайшлі. Абвянчаліся. Адтуль ізноў перайшлі. У сабор ішлі — дрэвы цвілі, а адтуль ідуць — розныя вінаграды паспелі, а яны іх ядуць. Тады ўжо Мал-Малышок зрабіў пір на ўвесь мір і сталі там пажываць, дабро нажываць.

І я там быў, мёд-віно піў, адно губы памачыў. Давалі мне адтуль смаляную кабылу ехаць, рэпавае сядло, гарохавую пугу… Еду я адтуль, ажно ў мужыка ток гарыць. Я пайшоў тушыць — кабыла ад агню растала, сядло свінні зʼелі, а пугу маю вароны падзяўбалі.

Беларускія народныя казкі