Два кірункі
Добра і кепска. Існаванне гэтых двух паняццяў і фактаў
хіба ніхто не запярэчыць. Сапраўды, калі б розум і пачуццё
людскасці не дасягалі да праўды, то немагчыма ж было б зразумець няпраўды і кепскага.

Калі людскасць што-небудзь зробіць карыснае для агульналюдскай справы, для кожнага народа, для кожнага класа грамадзянства, — розум і пачуццё кажуць, што гэта справядліва,
добра. Усё ж тое, што зробіцца карыснае толькі для некаторых
народаў, не беручы пад увагу народаў слабейшых ці культурна,
ці лічбава, або для якіх-небудзь класаў, таксама не беручы пад
увагу якога-небудзь класа слабейшага ці яго арганізаванасцю, ці
лікам, — розум і пачуццё кажуць, што гэта не зусім справядліва,
не зусім добра або і цалкам несправядліва, цалкам нядобра.

Цывілізацыя прошласці і сучаснасці, калі яна адхіляецца ад
пуцяводнай зоркі Праўды, то ўводзіць агульналюдскае жыццё
ў рамкі вызыску і нянавісці, раздзяляючы чалавецтва на два
варожыя паміж сабой абозы — прыгнятальнікаў і прыгнечаных. Змаганне гэтых у чалавецтве двух варожых паміж сабою
абозаў выклікала тое, што на сучасным палітычным і грамадскім
небасхіле выразна зарысаваліся дзве ваюючыя паміж сабой
формы жыцця людскага: камунізм і фашызм.

Камунізм, зарадзіўшыся з няволі, сваёй рэвалюцыйнай
хваляй ломе без разбору ўвесь парадак на свеце, каб на месцы
яго будаваць нейкія новыя формы жыцця, якія знаходзяцца ў
фантастычных яго праектах.

Фашызм, паўстаўшы пад напорам рэвалюцыйных хваляў
камунізму, імкнецца паралізаваць і затрымаць іх.

У сувязі з гэтым паўсталі дзве формы дыктатур: пралетарская
і фашыстоўская, іначай кажучы — паўсталі дзве ваюючыя паміж
сабой арміі, каторыя кладуць надзеі ў перамозе адна другой на грубую матэрыяльную сілу, адкідаючы ідэал Любові, каторы
вядзе да вольнасці, роўнасці і брацтва.

Будучы аднолькавымі «прыхільнікамі» як камунізму, так і
фашызму, пазвольма бліжэй да іх прыгледзецца.

Калі б бальшавікі сваім рэвалюцыйным імкненнем перамаглі
ды, захапіўшы ўладу, сілай фізічнай увялі людское жыццё ў
форму камунізму, — ці была б дасягнута справядлівасць, дабро?
Не, бо жыццё тады не было б абапёрта на добрай волі людскасці
вольных людзей. А калі так, то не можа там быць вольнасці,
роўнасці і брацтва, а раз гэтага няма, то няма і справядлівасці,
дабра, а дзе няма справядлівасці, там пануе фальш.

Тое самае трэба сказаць і аб фашызме. Як жа не дзіўным
ёсць той аб’яў асабістай самадзельнасці, калі адзін чалавек
або якая-небудзь палітычная групка адважваецца браць на сябе
адказнасць за жыццё цэлага народа або нават і ўсяе людскасці,
абзываючы сябе справядлівасцю і сілай заганяючы людскасць
у тыя формы жыцця, у каторых пануе здзек і паняверка над
слабейшымі!

Дык дзе ж шлях да справядлівасці?

Ставячы такое пытанне, мусім на яго і адказаць.

Праўдаў дзвюх не можа быць, а таксама і шлях да справядлівых формаў людскага жыцця ёсць адзін.

А шлях гэты ёсць у ідэалах Хрыстыянізму, аснутых на
Любові, Роўнасці і Брацтве, у Хрыстыянізме практычным, дастасаваным да ўсіх галін жыцця людскога.

У гэтым жа часе змагання вышэй успомненых двух кірункаў,
калі беларускі народ знаходзіцца яшчэ ў працэсе свайго
нацыянальна-грамадскага Адраджэння, і ў яго малады, яшчэ
не акрэплы арганізм ужо ўядаецца зараза партыйнай нянавісці,
якая бярэ свой пачатак з крыніц утапійных, фальшывых, вышэй
прыведзеных тэорыяў.

Дык ці не трэба над гэтым падумаць ды, спыніўшы шкодныя
для нашага Адраджэння сваркі, у любові адзін да другога аддацца супольнай працы на карысць свайго народа, вырабляючы ў
ім пачуццё здаровага народнага патрыятызму і братняй любасці
да ўсяе людскасці?

Здаецца, што гэтак.

Публіцыстыка Яна Пазняка
Творы 1926 года
Крыніца (газета)