Аповесці нябожчыка Івана Петровіча Белкіна/Трунар
Апошні скарб трунара Адрыяна Прохарава быў узвалены на пахавальныя драбы, і худая пара ў чацверты раз пацягнулася з Басманнай на Нікіцкую, куды трунар перасяляўся ўсім сваім домам. Запёршы краму, прыбіў ён да варот аб’яву аб тым, што дом прадаецца і здаецца ў наймы, і пехатою адправіўся на новаселле. Набліжаючыся да жоўтага доміка, які так даўно спакушаў яго мары і які нарэшце куплены ім за немалую суму, стары трунар адчуў са здзіўленнем, што сэрца яго не радавалася. Пераступіўшы за незнаёмы парог і знайшоўшы ў новым сваім жыллі гармідар, ён уздыхнуў па старой халупцы, дзе на працягу восемнаццаці гадоў усё было заведзена самым строгім парадкам; стаў лаяць абодвух сваіх дачок і работніцу за іх марудлівасць і сам узяўся ім дапамагаць. Неўзабаве парадак наладзіўся; ківот з абразамі, шафа з пасудаю, стол, канапа і ложак занялі ім вызначаныя куткі ў заднім пакоі; у кухні і гасцінай памясціліся вырабы гаспадара: труны ўсіх колераў і рознага памеру, таксама шафы з жалобнымі капелюшамі, мантыямі і факеламі. Над варотамі ўзнялася шыльда з намаляваным на ёй таўстым Амурам з перакуленым факелам у руцэ, з надпісам: «Тут прадаюцца і абабіваюцца труны простыя і фарбаваныя, таксама аддаюцца на пракат і правяцца старыя». Дзяўчаты пайшлі ў сваю святліцу. Адрыян абышоў сваё памяшканне, сеў каля акна і загадаў грэць самавар.

Асвечаны чытач ведае, што Шэкспір і Вальтэр Скот абодва падалі сваіх грабакопаў людзьмі вясёлымі і жартаўлівымі, каб гэтай процілегласцю мацней здзівіць наша ўяўленне. З павагі да ісціны мы не можам ісці іх прыкладам і змушаны прызнацца, што нораў нашага трунара зусім адпавядаў пахмураму яго рамяству. Адрыян Прохараў звычайна быў пануры і задуменны. Ён разрываў маўчанне хіба толькі для таго, каб журыць сваіх дачок, калі заставаў іх без работы, паглядаючых праз акно на прахожых, або каб запрашваць за свае вырабы пераўвялічаную цану ў тых, якія мелі няшчасце (а часам і прыемнасць) мець у іх патрэбу. Такім чынам Адрыян, седзячы каля акна і выпіваючы сёмы кубак чаю, як звычайна, быў апанаваны сумным раздум’ем. Ён думаў пра заліўны дождж, які, тыдзень таму назад, сустрэў каля самай заставы пахаванне адстаўнога брыгадзіра... Шмат мантыяў ад таго звузілася, шмат капелюшоў пакарабацілася. Ён прадбачыў немінучыя выдаткі, бо даўні запас дамавінных нарадаў прыходзіў у яго ва ўбогі стан. Ён спадзяваўся спагнаць страту на старой купчысе Трухінай, якая ўжо каля года знаходзілася пры смерці. Але Трухіна памірала на Разгуляі, і Прохараў баяўся, каб яе наследнікі, не гледзячы на сваё абяцанне, не паленаваліся паслаць па яго ў такую даль і не старгаваліся-б з бліжэйшым падрадчыкам.

Гэтае раздум’е было перапынена нечакана трыма фран-масонскімі ўдарамі ў дзверы.

— Хто там? — спытаўся трунар. Дзверы адчыніліся, і чалавек, у якім з першага погляду можна было пазнаць немца рамесніка, увайшоў у пакой і з вясёлым выглядам наблізіўся да трунара. — Прабачце, любы сусед, — сказаў ён тым рускім говарам, які мы без смеху дагэтуль чуць не можам, — прабачце, што я вам перашкодзіў... я хацеў хутчэй з вамі пазнаёміцца. Я шавец, імя маё Готліб Шульц, і жыву ад вас праз вуліцу, у гэтым дамку, што насупроць вашых акон. — Заўтра святкую маё срэбранае вяселле, і я прашу вас і вашых дачок адабедаць у мяне па-сяброўску. — Запрашэнне было прыхільна прынята. Трунар прасіў шаўца садзіцца і выпіць кубачак чаю, і, дзякуючы адкрытаму нораву Готліба Шульца, неўзабаве яны разгаварыліся прыязна.

— Як гандлюе ваша міласць? — спытаўся Адрыян.

— Э-хе-хе, — адказаў Шульц, — і так, і сяк. Паскардзіцца не магу. Хоць, вядома, мой тавар не тое, што ваш: жывы без ботаў абыйдзецца, а мёртвы без труны не жыве.

— Шчырая праўда, — заўважыў Адрыян;—аднак- жа калі жывому няма за што купіць ботаў, то, не прагневайся, ходзіць ён і босы; а ўбогі мярцвяк і дарма бярэ сабе дамавіну. — Такім чынам гутарка цягнулася ў іх яшчэ некалькі часу; нарэшце шавец устаў, развітаўся з трунаром, паўтараючы сваё запрашэнне.

На другі дзень, роўна а дванаццатай гадзіне, трунар і яго дочкі вышлі з форткі новакупленага дома і накіраваліся да суседа. Не стану апісваць ні рускага жупана Адрыяна Прохарава, ні еўрапейскага адзення Акуліны і Дар’і, адступаючы ў гэтым выпадку ад звычаю, прынятага цяперашнімі раманістамі. Думаю, аднак-жа, не лішнім заўважыць, што абедзве дзяўчыны надзелі жоўтыя капелюшы і чырвоныя чаравікі, што бывала ў іх толькі ва ўрачыстыя выпадкі.

Цесная кватэрка шаўца была напоўнена гасцямі, большай часткай немцамі рамеснікамі з іх жонкамі і чаляднікамі. З рускіх чыноўнікаў быў адзін будачнік, чухонец Юрко, які здолеў набыць, не гледзячы на сваё незавіднае званне, асаблівую прыхільнасць гаспадара. Гадоў дваццаць пяць служыў ён у гэтым званні верай і праўдаю, як паштальён Пагарэльскага. Пажар дванаццатага года, знішчыўшы першапрастольную сталіцу, змёў і яго жоўтую будку. Але зараз-жа, пасля выгнання ворага, на яе месца з’явілася новая, шэранькая з белымі калонкамі дарычнага ордэна, і Юрко стаў зноў пахаджаваць каля яе з сякірай і ў броне сярмяжнай. Ён быў знаёмы большай частцы немцаў, якія жывуць каля Нікіцкіх варот: некаторым з іх здарылася нават начаваць у Юркі з нядзелі на панядзелак. Адрыян зараз-жа пазнаёміўся з ім, як з чалавекам, у якім рана ці позна можа здарыцца мець патрэбу, і як госці пайшлі за стол, дык яны селі разам. Пан і пані Шульц і дачка іх, семнаццацігадовая Лотхен, абедаючы з гасцямі ўсе разам, частавалі і дапамагалі кухарцы прыслугоўваць. Піва лілося. Юрко еў за чатырох; Адрыян яму не ўступаў; дочкі яго трымаліся сціпла; гутарка на нямецкай мове час-ад-часу рабілася ўсё больш шумнай. Раптам гаспадар патрабаваў увагі і, адкаркоўваючы засмоленую бутэльку, голасна вымавіў па-руску:

— За здароўе маёй добрай Луізы! — Поўшампанскае запенілася. Гаспадар пяшчотна пацалаваў свежы твар саракагадовай сваёй сяброўкі, і госці шумна выпілі за здароўе добрай Луізы.

— За здароўе любых гасцей маіх! — агаласіў гаспадар, адкаркоўваючы другую бутэльку — і госці дзякавалі яго, асушваючы зноў свае чаркі. Тут пачаліся здароўі ісці адно за адным: пілі за здароўе кожнага гасця паасобку, пілі за здароўе Масквы і цэлага тузіна германскіх гарадкоў, пілі за здароўе ўсіх цэхаў наогул і кожнага паасобку, пілі за здароўе майстроў і падмайстраў. Адрыян піў старанна, і да таго развесяліўся, што сам прапанаваў нейкі жартаўлівы тост. Раптам адзін з гасцей, тоўсты булачнік, падняў чарку і ўскрыкнуў:

— За здароўе тых, на якіх мы працуем, unserer Kundleute! — Прапанова, як і ўсе, была прынята радасна і аднадушна. Госці пачалі адзін аднаму кланяцца, кравец шаўцу, шавец краўцу, булачнік ім абодвум, усе булачніку, і так далей. Юрко, сярод гэтых узаемных паклонаў, закрычаў, павярнуўшыся да свайго суседа:

— Што-ж? пі, бацюхна, за здароўе сваіх мерцвякоў. — Усе зарагаталі, але трунар палічыў сябе пакрыўджаным і нахмурыўся. Ніхто таго не заўважыў, госці не спынялі піць, і ўжо званілі на вячэрню, калі ўсталі з-за стала.

Госці разышліся позна, і ў большасці падвыпіўшыя. Тоўсты булачнік і пераплётнік, якога твар здаваўся ў чырвоненькім саф’янавым пераплёце, пад рукі адвялі Юрку ў яго будку, пільнуючыся, у гэтым выпадку, рускай прыказкі: «долг платежом красен». Трунар прышоў дадому п’яны і сярдзіты.

— Што-ж гэта, сапраўды, — разважаў ён уголас, — чым рамяство маё чарней за іншыя? Хіба трунар брат кату? З чаго смяюцца басурманы? Хіба трунар гаер святочны? Хацелася было мне паклікаць іх на наваселле, задаць ім баль гарой; ды не бываць-жа таму! А склічу я тых, на якіх працую: мерцвякоў праваслаўных.

— Што ты, бацюхна? — сказала работніца, якая ў гэты час разувала яго; — што ты гэта гародзіш? Перахрысціся! Склікаць мёртвых на наваселле! Якое страхоцце!

— Яй-богу, склічу, — не ўнімаўся Адрыян, — і на заўтрашні-ж дзень. Будзьце ласкавы, мае добрадзеі, заўтра ўвечары ў мяне пабаляваць, пачастую, чым бог паслаў. — З гэтым словам трунар накіраваўся на ложак і ў неўзабаве захроп.

На дварэ было яшчэ цёмна, як Адрыяна разбудзілі. Купчыха Трухіна сканала ў гэтую самую ноч, і пасланец ад яе прыказчыка прымчаў к Адрыяну конна з гэтаю весткай. Трунар даў яму за тое грыўню на гарэлку, апрануўся наспех, узяў рамізніка і паехаў на Разгуляй. Каля варот нябожчыцы ўжо стаяла паліцыя, і пахаджвалі купцы, як вароны, пачуўшы мёртвае цела. Нябожчыца ляжала на стале жоўтая як воск, але яшчэ не зуродаваная тленнем. Каля яе тоўпіліся сваякі, суседзі і свае хатнія. Усе вокны былі адчынены; свечы гарэлі; свяшчэннікі чыталі малітвы. — Адрыян падышоў да пляменніка Трухінай, маладога купчыка ў модным сурдуце, паведамляючы яму, што труна, свечы, пакрыцце і іншыя пахавальныя прылады зараз-жа будуць яму дастаўлены ва ўсёй спраўнасці. Наследнік дзякаваў яму безуважна, сказаўшы, што за цану ён не спрачаецца, а ва ўсім пакладаецца на яго сумленне. Трунар, як звычайна, пабажыўся, што лішняга не возьме; значным поглядам абмяняўся з прыказчыкам і паехаў за справай. Цэлы дзень раз’язджаў з Разгуляя да Нікіцкіх варот і назад; пад вечар усё ўладзіў і пайшоў дамоў пешшу, адпусціўшы свайго рамізніка. Ноч была месячная. Трунар добра дайшоў да Нікіцкіх варот. Каля Вазнясення гукнуў на яго знаёмец наш Юрко і, пазнаўшы трунара, пажадаў яму добрай ночы. — Было позна. Трунар падходзіў пад свой дом, як раптам здалося яму, што нехта падышоў да яго варот, адчыніў фортку і ў яе знік. «Што-б гэта значыла? — падумаў Адрыян. — Каму зноў да мяне патрэба? Ужо ці не злодзей да мяне залез? Ці не ходзяць палюбоўнікі да маіх дурніц? Чаго добрага!» І трунар думаў ужо гукнуць сабе на дапамогу прыяцеля свайго Юрку. У гэтую хвіліну нехта яшчэ падышоў да форткі і збіраўся ўвайсці, але бачачы, што бяжыць гаспадар, спыніўся і зняў трохраговы капялюш. Адрыяну твар яго здаўся знаёмым, але спяшаючыся не паспеў ён парадкам яго разгледзець.

— Вы да мяне, — сказаў засопшыся Адрыян; — уваходзьце-ж, зрабіце ласку.

— Не цырамонься, бацюхна, — адказаў той глуха; — ідзі сабе наперад; паказвай гасцям дарогу! Адрыяну і некалі было цырамоніцца. Фортка была адпёртая, ён пайшоў на лесніцу, і той за ім. Адрыяну здалося, што па пакоях яго ходзяць людзі. «Што за д’ябальшчына!» падумаў ён, і спяшаўся ўвайсці... тут ногі яго падкасіліся. Пакой поўны быў мерцвякамі. Месяц праз вокны асвятляў іх жоўтыя і сінія твары, паўпадалыя раты, мутныя, поўзаплюшчаныя вочы і вытаркнутыя насы... Адрыян з жахам пазнаваў у іх людзей, пахаваных яго стараннямі, і ў госці, які з ім разам увайшоў, брыгадзіра, пахаванага ў час заліўнога дажджу. Усе яны, дамы і мужчыны, абкружылі трунара з паклонамі і вітаннямі, акрамя аднаго беднага, нядаўна дарма пахаванага, які, саромячыся свайго рыззя, не падыходзіў і стаяў пакорліва ў кутку. Іншыя ўсе апрануты былі прыстойна: нябожчыцы ў чапцах і стужках, мерцвякі чыноўныя ў мундзірах, але з бародамі нябрытымі, купцы ў святочных жупанах.

— Ці бачыш, Прохараў, — сказаў брыгадзір ад імя ўсёй сумленнай кампаніі, — усе мы падняліся на тваё запрашэнне; засталіся дома толькі тыя, якім ужо не пад сілу, якія зусім разваліліся, ды ў каго засталіся адны косці без скуры, але і тут адзін не сцярпеў — так хацелася яму пабываць у цябе...

У гэтую хвіліну маленькі шкілет прабраўся скрозь натоўп і падышоў к Адрыяну. Чэрап яго ласкава ўсміхаўся трунару. Шматкі светлазялёнага і чырвонага сукна і старой палатніны там-сям віселі на ім, як на жардзіне, а косці ног біліся ў вялікіх батфортах, як таўкачыкі ў ступах.

— Ты не пазнаў мяне, Прохараў, — сказаў шкілет. — Ці помніш адстаўнога сержанта гвардыі Петра Петровіча Курылкіна, таго самага, якому ў 1799 годзе ты прадаў першую сваю труну — і яшчэ сасновую за дубовую? — З гэтым словам мярцвяк прасцёр да яго касцяныя абыймы, але Адрыян, сабраўшы сілы, закрычаў і адпіхнуў яго. Пётр Петровіч пахіснуўся, упаў і ўвесь рассыпаўся. Паміж мерцвякамі ўзняўся гоман абурэння; усе заступіліся за гонар свайго таварыша, прысталі да Адрыяна з лаянкаю і пагрозамі, і бедны гаспадар, аглушаны іх крыкам і амаль заціснуты, страціў усякую сілу, сам упаў на косці адстаўнога сержанта гвардыі і страціў прытомнасць.

Сонца даўно ўжо асвятляла пасцель, на якой ляжаў трунар. Нарэшце адплюшчыў ён вочы і ўбачыў перад сабою работніцу, якая распальвала самавар. З жахам успомніў Адрыян усе ўчарашнія здарэнні. Трухіна, брыгадзір і сержант Курылкін няясна паўсталі ў яго ўяўленні. Ён моўчкі чакаў, каб работніца пачала з ім гутарку і сказала пра вынікі начных прыгод.

— Як ты заспаўся, бацюхна, Адрыян Прохаравіч, — сказала Аксіння, падаючы яму халат. — Да цябе заходзіў сусед кравец, і тутэйшы будачнік забягаў з паведамленнем, што сёння часны імяніннік, ды ты спачываў, і мы не хацелі цябе разбудзіць.

— А прыходзілі да мяне ад нябожчыцы Трухінай?

— Нябожчыцы? Ды хіба яна памерла?

— Якая дурніца! Ды ці не ты падсабляла мне ўчора ўладжаваць яе пахаванне?

— Што ты, бацюхна, ці не з глуздоў з’ехаў, або хмель учарашні яшчэ ў цябе не прайшоў? Якое было ўчора пахаванне? Ты цэлы дзень баляваў у немца, вярнуўся п’яны, заваліўся ў пасцель, ды і спаў да гэтага часу, як ужо на абедню адзванілі.

— Няўжо! — сказаў узрадаваны трунар.

— Вядома так, — адказала работніца.

— Ну, калі так, давай хутчэй чаю, ды пакліч дачок.

Зноскі