Старажовы курган (п’еса)
АСОБЫ

 — шынкар.

 — яго дачка.

.

Казанак Мікола.

.

3'ява І
У мястэчку прасторная карчма. Чуваць топат, людскія галасы і пырханне коней. Орка кашляе ў бакоўцы; Хэйна глядзіць у акно, потым ідзе к дзвярам і ў дзвярах спатыкаецца з ваяводаю.

 (уваходзячы, заступае Хэйне дарогу). А, Хэйначка! Дакуль жа так бяжыш?

. Няхай вяльможны пан мяне пусціць! Я, як дыхнуць, прыйду.

 (выходзіць з бакоўкі, ляскае языком і кланяецца). Ой-вай! Сцаслівы дзень — яснавяльмозны пан да нас! Я думаў, сто пан узэ запомніўся на старога Орку...

. А вот бачыш, помню. Але на цябе, Орка, і старасці няма! (Пачакаўшы.) Мядок маеш?

. Ой! Зацым, каб для такі ясны пан мёд не было! Е... файн, цымес! Як золата!

 (казаку). А ты, дурню, кабол нясі і торбу дай сюды! (Казак выходзіць. К Орку.) Ну, а дачкі замуж яшчэ не аддаеш?

. Ой! Ясцэ цас, няхай тата з мама пацесыць. І замуз — трэба пасаг, а дзе яго ўзяць, як няма?

. Ну, хіба ўжо і няма? (Садзіцца за стол, гладзіць вусы, барабаніць пальцамі па стале, а далей кажа.) Ну, што ж мёд бо?

. Ураз! Вось узэ Хэйна нясе. (Уваходзіць Хэйна з гляком.) О, проса пана яснага пабачыць. Як золата! (Налівае ў шклянку перад ваяводаю.) Такі мёд яснамяльмозны пан нідзе не знайдзе. (Уваходзіць казак з каболам і торбаю.)

 (смакуе). Ну, гэта ўжо брэшаш! Але, само сабой, мёд нішто. (П’е і закусывае.) Вот, Орку, пайдзі ты, пастарайся, каб коні былі накормлены, і людзям гарэлкі дай. Чуеш?

 (не спяшаючыся натачыў гарэлкі ў глячок і ўзяў чарку). Ой, ураз! Сто ясны пан каза, усё будзе. (Выходзіць.)

. Хэйна!

. Што пан кажа?

. Хадзі сюды! (Хэйна падходзіць.) Да хадзі ж бліжэй!

 (падступіўшы шаг). Ну? А навошта бліжэй? Я не глухая!..

. Але я хачу з табою пагаварыць — чуеш?! Хадзі сядзь! (К казаку.) А ты, хам, чаго стаіш? Пайшоў да коней, жыва!

. А можа, пан скажа яму гарэлкі даць?

. Дай ды няхай убіраецца к бесу!

. Чакай, Мікола! Хадзі, на выпі! (Маргае яму, потым стала так, каб ваявода не бачыў, налівае ды, пакаштаваўшы, дае казаку.)

 (выпіў адну чарку, другую ды, крэкнуўшы, абцёр тубы). Дзякуй! (Выходзіць.)

. Ну, хадзі, Хэйна, сядзь!

. Дзякую! Які ясны пан да мяне ласкаў... Але як мне пры такім пану сядзець? Гэта ж усе смяяцца з яснага пана будуць.

 (сярдуе). Не тваё дзела! Ну!.. Вот так! (Хоча абняць.)

 (адпіхае руку). Ну, а на што рука? (Пачакаўшы.) Ой, тата ідзе! (Вырываецца і адбягае за стойку. Уваходзіць Орка.)

 (моцна дыхае). Ну? А што?

. Ніцагутка! (Азіраецца па карчме.) Усё добра! Орка для яснавяльмозны пан і з-пад зямля дастане.

 (падышоўшы і расчыніўшы дзверы, моцна гукае). Гэй, Мікола! (Казак убягае.) Прыбяры гэта! (Ваявода апраўляецца і выходзіць. Мікола збірае са стала, выносіць у стадолу кабол з торбаю і, вярнуўшыся, садзіцца на лаве. Орка ідзе ў каморку і, чуваць, моліцца богу. Хэйна кратаецца па карчме.)

 (падходзіць, садзіцца каля Міколы і ціха пытае). Чаму гэта так доўга не відаць цябе было?

. Ездзіў ганцом к гетману да Вільні.

. А я думала, што ты, можа, захварэў. Я дужа неспакойна была...

 (бярэ яе ўпол і кажа жартуючы). Праўда? Няўжо ж ты мяне такі любіш?

. Ой, а як такога малайца не любіць? (Абнімае яго за шыю, і цалуюцца.)

. Даў бы мне мой пан, каб убачыў, як я з табою абнімаюся!

. А чаму ён сам лезе абнімацца?! Стары бугай гэты!

. А ты як ад яго вывернешся?

. О, я яму дам рады! Я не ваша дзеўка, што ўсякі пан здзекуецца колькі хоча. (Цалуюцца.)

 (уваходзіць і, убачыўшы пацалункі, кажа). Гэ, гэ, гэ! А ты, хаме, тут дзеўку баламуціць будзеш?! Вон!!! (Ходзіць па карчме і моцна дыхае.)

 (пачакаўшы, зазірае ваяводу ў вочы, пасміхаецца). Можа, ясны пане мёд піць будзе?

. Адчапіся! (Пачакаўшы.) Хораша, хораша, Хэйна! Пабачым, што бацька на тое скажа? І з кім? З хамам, з халопам лядашчым?! Хораша!

. Ну, няхай! А калі ясны пан з жыдоўкаю займаецца? Ну, што цяпер будзе?

. Маўчы! (Пачакаўшы.) Дай мёду!

. О, рэхт! І чаго там на каго злавацца?

. Ну, я гэтаму мужыку не дарую!

. Ой, чаму не?! Ясны пан усё можа. Бо хіба сам гетман і кароль нават пану нічога зрабіці не могуць... Але ці пан... такі ясны пан будзе такім глупствам займацца? Што такому пану можа абходзіцца, што мужык з жыдоўкаю пацалуюцца? Я ведаю, што гэта пан толькі жартуе. Пан — такі пан... вялікі пан...

Заслона.

З’ява ІІ
Палянка ў глухім лесе, дзе атабарыліся з сям’ёю тры беглых селяніны перад татарвою. Адзін гадоў пад 90, двох па —50; пара падросткаў хлопцаў, некалькі дзяўчат, паміж каторых адна, Вульяна-красуня; тры гаспадыні, з каторых адна ўдава, матка Вульяны; адна баба старэнькая і найміт лет 25. На палянцы агонь; людзі збіраюцца вячэраць. Сабакі ўсхватываюцца і кідаюцца ў лес, брэшучы. Старэйшы гаспадар, узяўшы сякеру, ідзець у лес, за ім другія пабралі сякеры і прыгатаваліся к абароне. Потым першы гаспадар варочаецца з лесу, а за ім казак на кані выязджае.

. Пахвалёны...

. На векі векаў!

. Балазе свой чалавек, а то ж вельмі напалохаліся.

. Думалі, Ліпок ці турчын які.

. Не павінен, здаецца, ён сюды папасці, бо ім у чужой старане боязна адлучацца, хіба ватагаю, да і то яны там едуць, дзе пажывіцца могуць. А ў лесе — што яны знойдуць? Хіба жалезца або кульку з-за пня...

. Вось сядзь, казача, супачынь крыху! (Казак злазіць, разглядаецца па людзях і, убачыўшы Вульяну, часта на яе паглядае.)

. Сядзь вот, з намі павячэраеш!

. Толькі вялікіх дастаткаў не спадзявайся, бо мы адно тое з сабою ўзялі, што панесці наўздужалі, а ўсё дома пазакопвалі. Мы бо ці ж загадзе дазналі, што да нас госць люты прыбывае?!

. Спасібог! Балазей добрых людзей напаткаў, а то дужа ўтаміўся. (Садзіцца каля пасланага бабамі абруса, на каторым стаяць глячок, міска, хлеб, чарпачок і лыжкі. Такіх засцілаў тры. Выпіўшы з глячка па чарпачку, сталі чэрпаць з місы лыжкамі.)

. Што гэта цябе, саколіку, бог нясе пад нашу татарву?

. Паслалі, бабуся, у старожу на гасцінец Слабодку.

. Што ты?!

. Гэта ж нашая Слабодка ўжо спалена, і татарва на гэты бок рэчкі ляжыць.

. Яны ведаюць, затым мяне і паслалі сюды, каб я стаў, пакуль вораг не рушыць, а потым чым дуж, каб сваім даў знаць, дакуль ён направіцца. Тут, за лесам, нас паўтары сотні стала, і па ўсіх дарогах варты пастаўлялі, а мяне сюды ваявода паслаў.

. А чый ты, хлопча?

. Сакальчукоў — можа, чулі?

. Га? А ты мацней гавары, бо я трохі недачуваю.

. Я Сакальчукоў Мікола.

. Аа! Сакальчукоў Мікола. А якога ж, бо я трох знаў?

. Юра.

. Юра, кажаш, Юра... Не знаю, не знаю. (Ківае галавою і мармоча.)

. А гэта ты заўсёды нашаму ваяводу прыслугуеш?

. Але... бывала.

. А як татарын цябе агледзіць ды заб’е?

. Ну, што ж, ваявода нечага рад будзе.

. Чаму так? Як та можа быць? Мы чулі, ты ў яго ў ласцы.

. Было дый прайшло.

. Чаму так? Завошта?

. Да так, на перашкодзе стаў.

. Ат, што ты байдурыш!

. Я не байдуру, адно казаць сорамна.

. Кажы, маладзец, не бойся! Усе тутака людзі свае.

 (падумаўшы). Бачыце, людцэ добрыя, ё ў Ляхавіч жыдоўка, Хэйна завецца,— і дужа ўдалася яна ваяводу, а яна яго ані блізка. І вось тая Хэйна стала мне падморгіваць. Ну, я, вядома... да таго ж яна і вельмі красна... (Паглядвае бокам на Вульяну.) І звёў нас нячысты пацалавацца, а ваявода на тое найшоў. І было б мне, каб не яна, пэўня б, ужо дзе землю парыў.

. Як жа яна цябе абараніла?

. Як? Яно-та і штука! Як стала яму дакладаці ўсё жарцікам да кепствам, так той сядзіць, як бурак чырвоны, і сам не рад, што заняўся, і зло на мяне ў сэрцы затаіў. Перш, бывала, ён без мяне нікуды, а цяпер — ані на вочы. (Устаўшы, хрысціцца.) Дзякую вам, людцы добрыя, за вячэру! А мне пара на становішча, бо як бы ні было, а выпаўніць трэба.

, 1-я жонка. Выбачай, саколіку. Чым багаты, тым і рады.

. А як жа, скажы, ты да нас патрапіў?

. Гасцінцам. Бачыце, я баяўся ехаць, каб на каго не паткнуцца; так я ўсё бакамі прабіраўся, ды далёка ў лес заехаў, вядома, папацёмку. Бачу, агонь свеціцца. Я ціхенька туды... прыглядаюся здалёку, бачу — свае. Я тады ўжо смела. (Садзіцца на каня, азіраецца на Вульяну і кланяецца.) Ну, бывайце здаровы! Адно ці патраплю цяпер?..

. Чакай, я цябе на дарогу выведу. (Ідзе наперад, за ім казак ідзе.)

Заслона.

З’ява III
Курган. За курганом управа — лес; з-за лесу выязджае казак. Прыехаўшы да кургана, прывязвае каня за ялоўцавы куст; сам стаў на кургане, успёршыся на піку. Потым азіраецца на каня, працірае вочы, мармоча штось пра сябе і, махнуўшы рукою, ідзе ўніз, навязвае каня на аркане, а сам кладзецца на кургане ад стараны лесу. Далей — як бы світае. Выходзіць Вульяна з лесу і, крадучыся, падходзіць да казака; вырывае травінку і водзіць ёю казака па твары. Той падымаае голаў, азіраецца кругом, носам чмыхае, працірае вочы, а дзяўчыны не бачыць. Потым сам да сябе кажа.

. М-гг! А такі ўжо, здаецца, свет. Не так неяк вусцішна...

. А ўжо ж!

. Хто тут? (Узіраецца.) Дзяўчына... Што ты тут робіш?

. А што ты спіш, як у сябе на печы? Ці ты, казача, не знаеш, што там, у лагчыне над рэчкаю, вораг люты ляжыць?

. Так гэта ты, дзеўча, мяне пабудзіла? Мне перш паказалася, што хтось мяне па твары выцяў, а потым думаю, што сасніў, ажна гэта — ты! Чакай, я ж бо няйначай у лесе цябе бачыў?

. А калі бачыў, то што?

 (засаромеўшыся). Нн... нічога. (Пачакаўшы.) Але чаго ты аж сюды зайшла?

. Чаму?

. Ды так...

. А ты чаго спаў?

. Бо сон змарыў.

. Ая цябе пабудзіць.

. І не баялася ні звера лютага, ні татарына паганага?

. Я ішла цябе перасцярэгчы, а аб тое не думала. Але ты моцна не гавары, бо ў татарвы вушы чуткія.

. То што — усё роўна я на смерць пасланы.

. Ат, пакінь гаварыць пустое. (Вульяна шчыпле траву, казак мне раменьчык у піцы.)

. Не, але скажы праўду, ці ты б кожнага гэтак будзіць пашла?

. Можа, і не, не ведаю. (Маўчыць.)

. Няўжо ж табе шкода мяне?

. Каб не шкода, дык бы не будзіла.

. Няўжо ж я табе ўдаўся?

. Не ведаю. (Пачакаўшы.) Адно ведаю, што за табою ўсюды б пайшла.

. Але ўсё ж ты такі дурненькая.

. Можа... А чаму?

. Ці ж ты нашага жыцця казацкага не знаеш? Паложым, і ты мне дужа ўдалася... шчэ ў лесе. Але ўсё ж такі, бачыш, я слуга, маю над сабою пана, ды яшчэ якога пана! Пан мяне дзе хоча пашле, што хоча — загадае, а я мушу слухаць. На тое я служу. (Пачакаўшы.) А ты адно долю сваю праклінацімеш. (Падслухвае.)

. Ты кажаш, што мяне спадабаў, а я цябе кахаю,— дык каго ж нам трэба болей? Ты перада мною, я перад табою, а бог над намі... (Абнімаюцца і цалуюцца.)

. Ну, але ты, мая галубка, бяжы да свайго таборышча, каб часам паганцы не згледзелі. Ужо, чуваць, варушацца...

. Так ідзема разам!

. Не, галубка, не можна! Я мушу сваё дастаяць. Што ж бы я тагды за казак быў?! (Падцягвае папругі і прывязвае каня за повад.)

. Дык глядзі, шануйся!

. Добра, кветачка! Цяпер маю надзею, што не ўловяць, бо і конь перакусіў, і я трохі супачыў. Ну, ідзі ўжо! Я калі, дасць бог, жыў буду, то першым дзелам да вас прыеду.

. Ну глядзі ж! Бывай здароў! (Бяжыць у лес.)

. Бягай здарова! (Прылёгшы за курганам, углядаецца ўдаль. Тым часам штораз відней становіцца.)

 

Завеса.

1910

П’есы Каруся Каганца
Творы 1910 года