Програма зьбіраньня вуснае народнае творчасьці (рэцэнзія)
Програма зьбіраньня вуснае народнае творчасьці. Адбітка з часопісу „Наш Край“. Менск, 1926. 17×26 балон 7, ў акладцы. Выданьне Інстытуту беларускае культуры

Інстытут Беларускае Культуры ў Менску апошнімі часамі выказуе большую рухавасьць, а галоўнае пераходзіць ад паверхнаснай дылетанцкай „колегіяльнай“ трактоўкі крывічанскай беларускаймовы і культуры да грунтоўных досьледаў, а ласьне да зьбіраньня забыткаў мовы, быту і перажыткаў вераньняў з першакрыніц народных. Гэта адзіна правільны шлях. Гэтым шляхам мо Інстытут паправіць тую шкоду нашай мове, якую ён нарабіў выданьнем зборнікаў рожных аўтораў, пад агалоўкам „Беларуская навуковая тэрміналёгія“. Ня ў тым бяда, што гэны зборнікі перапоўнены новатворнымі словамі, гэта неўнікнёна і патрэбна, але ў тым, што новатворныя словы абаперты ня толькі на незнаньні духу крывічанскай мовы, але наагул зьяўляюцца свайго роду абасьпечаючым патэнтам, які засьцерагае іх аўтораў ад падазрэньня ў стычнасьці з якім колечы на сьвеце мовазнаўствам. Каб ня быць голаслоўнымі возьем некалькі прыкладаў з „Беларускай
навуковай тэрмінолёгіі“ (выпуск трэці і чацьверты):

Кали-бы, перш чым выпускаць навуковую тэрміналёгію, аўторы яе зьвярнуліся да селяніна, то ён бы „балку“ назваў ім проста , г. зн. углыбленьне ў зямлі каторае размывае ярная, г. зн. веснавая вада.

Бурлакамі ў нас называюць маскалёў-работнікаў; -жа азначае прафэсію работніка, нічога не гаворучы аб яго націянальнай прыналежнасьці. Па маскоўску „оснастить“, а па нашаму  які колечы вадаплаў, дык слова  азначае работніка які або аснаджае нешта, або працуе пры : пры вясьле, пры снасьцях і інш.

Расійскае слова „весы“ перакладаецца на нашу мову . Скалвы, шалі, бязьмен, гэта ўжо назова гатунковая а не іменная.

Выпетрыць можа толькі нешта сакавітае, што мае ў сабе сок. Выпетрыць, слова вельмі цікавае. Карэнь яго , ,  (ўверх): з гэтага караня выводзяцца словы: , , , , , ,  і . Петрыць, знача—смажучыся ў сваіх уласных соках, сохнуць на гарачым. Але камень ня мае сокаў, дзеля гэгага ня можа выпетрыць.

Жвір і жарства не адно і тое-ж: жвір, гэта прадукт  буйнага пяску: жарства прадукт  каменя. Народная імязоўніцтва гэтых двох імён ніколі ня зьмешывае.

Стара і агульна славянскае слова жрэц ня можа быць заступлена лацінскім каплан (kapellanus); „захвярнік“-жа гэта—, а ня жрэц.

Быў калісь час дыктатуры шляхты ў нас і для апотэозы шляхэцтва, шляхта ўвяла тэрмін „шляхэтны“ ў значэкьні добрародны, высокі, найлепшы, крывічэсны (чэснай крыві). Гэты клясовы тэрмін ў нашу народную селянскую мову за 400 годаў панаваньня шляхты не трапіў, і трэба-ж іроніі лёсу, што пры цяперашняй работніцка-селянскай уладзе навязуецца ён чамусьці ізноў народу ў навуковай тэрміналёгіі…

„Возвышенное“ гэта , але не ўзноснае, бо ня ўсё што знаходзіцца на ўзвышшы ўзносіць наўзвыш.

„Последовательное“, што ідзе праложаным тропам, па сьлядох. Перакладаць гэтае расійскае слова на нашу мову, словам „пасьлядова“ няможна, бо істнуе слова „пасьлед“. Калі  збожжа, то найдалей адсыпаецца „чало“, а найбліжэй лажыцца „пасьлед“, „пасьледзьдзя“ (мяйсцамі, гэтае-ж, называюць „азадкі“, „азадзьдзя“), Побач з гэтым „пасьледкам“ называюць задак. Калі наш селянін
ня хоча пры чужых людзёх ляпнуць брыдкога слова, то ён скажа: „купіў целячы пасьледак“, а не „азадак“, але абодвы словы маюць адно і тое-ж значэньне.

Цьмяны, гэта не матазы, а матавы—не канечне мае быць цьмяным. Цьмяны, выводзіцца ад караня „“, знача цямнаваты, але можа быць пры гэтым саўсім првідным, а знача не матавым (тусклым),

„Размах віхняў“, „вярчэньне зямлі“, „насельнік“, гэта проста ляпсусы, таму мы і не разьбіраем, шкада часу.

Вышэйпрыведзеныя „новатворы“ далёка не вычэрпуюць няўдатнай моваведнай творчасьці (маюцца побач і некатарыя ўдатныя тэрміны) якую заключаюць у сабе даволі значныя кніжачкі выданыя пад фірмай Інстытуту Беларускае Культуры „Беларуская, навуковая тэрміналёгія“.

Але паправіць шкоду, зробленую беларускай (крыўскай) мове, зьбіраючы матэр’ялы толькі пры помачы анкет, Інстытуту беларускае культуры бадай не ўдасцца, Анкеты—добры сродак да пропаганды і популярызаці якога колечы пытаньня. Народную тэрміналёгію нельга сабраць сеўшы за стол на селянскім сходзе. Бо селянін яе на вызыўкі не памятае, але жывучы з ім з году ў год можна ў яго  вельмі многа. Ізноў-жа каб падслухаць трэба мець вырабленае вухо, якое-бы ўмела адрожніць сваё ад чужога, занесенага праз чужыя панаваньні, чужую школу, салдатчыну, урэшце колькігодавым фронтам нядаўнай усесьветнай вайны,

Праз анкеты, з чужых і няўмелых запісаў, зьбіралі матэр’ялы ў свой час многія, між імі Баброўскі, Шэйн, Раманаў, Нікіфароўскі і што-ж атрымалася? Мова ў іхніх запісах карыкатурная, якая дае толькі далёкае паняцьце
аб жывой крывічанскай (беларускай) мове. Каб рабіць запісы вуснай народнай творчасьці, запісуючаму трэба мець прынамні два варункі: грунтоўнае падгатаваньне філёлёгічнае і грунтоўнае знаньне тэй мовы, творчасьць
якой ён запісуе. Словам, анкетнае зьбіраньне забыткаў мовы, асабліва нашай мовы, вымагае вельмі крытычнага адношаньня. Трэба згары быць прыгатаванымі на атрыманьне цэлых ськіртаў пустой паловы з некалькімі здаровымі зярняткамі ў кождай. А што будзе, калі якая-колечы калегія палову прыйме за чыстае зярно, ну, хоцьбы ў інтэрасах адзінства „рускай народнасьці“? Ці ня лепш было-бы замест скорасьпелага анкетнага зьбіраньня, знайсьці людзей адпаведна ўздольненых і ім
даручыць гэту працу, вышла-бы вялікая ашчаднасьць на часе і на паперы, а пажытак быў бы значна большы. Тым больш, што ў Менску маюцца такія дасьведчаныя на гэтым
полі працаўнікі як Сержпутоўскі і Сербаў.

Зьбіраньне народнай творчасьці—работа трудная для людзей маючых вочы і вушы, то якжа яе можна даручаць людзям сьляпым і глухім ды кождаму, хто з-за куста выскачыць?

Крытыка Вацлава Ластоўскага
Інстытут беларускай культуры
Лексікаграфія
Творы 1926 года