У гадаўшчыну
«Мінулася грозная бура, 
а мора дасюль яшчэ б’ецца».
М. Багдановіч

Мінуў год, а рана яшчэ так свежая, так балюча... На кожным 
кроку чуецца, што якраз яго не хапае цяпер — пры адраджэнні 
роднага краю. але не вернецца ён на бацькаўшчыну з чужыны, 
бо спіць у магіле вечным сном.

Багдановіч радзіўся на Гродзеншчыне ў 1892 г., але бацькі 
яго выехалі ў чужыну, у Ніжні Ноўгарад, калі Багдановічу было 
ўсяго два гады. Наслухаўшыся ад бацькоў сваіх аб родным краі, 
ён, яшчэ малым хлапцом быўшы, усё марыў ды летуцеў аб той 
далёкай і мілай зямельцы сваіх бацькоў і дзядоў. Ён так рваўся 
ўсёю душою і сэрцам да роднага краю, так старанна і пільна 
шукаў злучэння з ім, што цудна-лірычныя парыванні яго чаруюць і вабяць сваёй трагічнасцю і пекнатой:
Упалі з грудзей Пана Бога,
Ппарваўшыся, пацеркі зор, 
Яны раскаціліся ў небе,  
Усыпалі сіні прастор.

I адтуль так маркотна і пільна
На край мой радзімы глядзяць,
Што ж там яны, ясныя, бачаць,
Чаго так дрыжаць і дрыжаць?

Гэтакім перлам паэзіі можа гардзіцца кожная з еўрапейскіх 
літаратур. Такі багаты велічам вобраз, выказаны кароценькімі 
словамі, рэдка каму з паэтаў удаецца. Кожны радок будзіць 
фантазію сваімі яркімі фарбамі. У прыгожай і ўтончанай форме 
выказана бязмернае каханне да бацькаўшчыны: зоркі нясуць яму 
весткі з роднага краю, яны маркотны... яны дрыжаць... Дух паэта 
загадаў ім весткі даваць адтуль, каб хоць праз зоркі нямыя мець 
сувязь з бацькаўшчынай. Але зоркі гавораць няясна, мігцяць і 
дрыжаць, і душа паэта рвецца ад болю...

Падросшы крыху і свядома ўжо даведаўшыся аб справе бела-
рускага адраджэння, Багдановіч зайздраваў тым «шчасліўцам» 
з беларускіх паэтаў — дзяцей сялян — што хоць пастушкамі 
былі, але ў родным полі, у родным лузе, у сваіх уласных лясах, 
пушчах і балотах. Паводлуг яго здання, песняры, жыўшыя ў 
самых глухіх кутках роднай зямлі, маглі ўбіраць у сябе творчы, 
самабытны, абвеяны казкамі дух свайго народа. А яму, нібы дзецям Ізраіля з Бібліі, прыходзілася знаёміцца з бацькаўшчынай са 
старых пергаментаў-летапісаў, — родная мова была яму вядома 
толькі праз кніжкі.

А вера ў адраджэнне беларускага народа інстынктыўна расла 
ў яго душы:
Паміж пяскоў Егіпецкай зямлі, 
Над хвалямі сінеючага Ніла, 
Ўжо колькі тысяч год стаіць магіла, 
Ў гаршку насення жменю там знайшлі. 
Хоць зерняткі засохшыя былі, 
Усё ж такі жыццёвая іх сіла 
Ўзбудзілася і буйна ўскаласіла 
Парой вясенняй збожжа на раллі. 
Вось сімвал твой, забыты краю родны! 
Зварушаны нарэшце дух народны. 
Я верую — бясплодна не засне, 
А ўперад рынецца, маўляў, крыніца, 
Каторая магутна, гучна мкне, 
Здалеўшы з глыбі на прастор прабіцца.
(«Санет»)
Ідэалізаваў ён старую Беларусь усімі парываннямі сваёй 
чулай душы, любячай гармонію і хараство. тое неўлавімае і 
невыразнае, атуленае пылам старасвеччыны, цераз прызму яго   класічнай паэзіі пералівалася яснымі і выразнымі вясёлкамі 
(«Слуцкія ткачыхі», «Летапісец» і інш.). Беларуская міфалогія з 
тыгеля яго творчасці выходзіла грацыйная і зычная, нібы каскад 
брыльянтавы ўдараўся аб гулкае залатое дно.

Паэт ператварае прыроду на свой кшталт, дае ёй новыя вобразы, новае жыццё, меладычнасць сваёй душы.

Кожнае дрэва з беларускае пушчы — струна. Кожнае азярцо — чара, напоўненая хмельным віном. кожная лагчынка — 
гэта чыясь рука зрабіла ўзор саматканы. Уздохі ветру — таемныя 
сказы лесуноў, русалак і вадзенікоў пад месячнымі праменнямі. 
Сялянская дзяўчынка, тулячая да сваіх грудзей маленькае дзіцянё 
на жытняй мяжы, — гэта Мадонна, гэта Божая святасць... Уся 
Беларусь — «тысяча крэпка нацягнутых струн», на якіх вялікі 
кампазітар-паэт творыць свае чаруючыя сімфоніі.

Багдановіч ведаў таемную замову адкрываць дарагія скарбы-
агняцветы. там, дзе звычайныя людзі знаходзяць толькі адну 
пустату, ён знаходзіць хараство і літургію паэзіі.
Як моцны рэактыў, каторы выклікае 
Між строк ліста, маўляў, нябожчыкаў з магіл, 
Рад раньш нязнаных слоў.
(«Актава»)

Вершы яго строга кароткія, ярка вобразныя і рэльефна-выразныя. Нідзе ў іх нельга ні адняць, ні прыбавіць. Гэта старасвецкія 
гравюры, з мастацка стылізаванымі арнаментамі.

Калі і згадзіцца з тым, што для шырокіх масаў чытачоў паэзія 
яго не ўся даступна, дык затое інтэлігенты знаходзяць у яго 
сціслых класічных штрыхах таямніцу таямніц, квінтэсенцыю 
стара-культурнага беларускага інтэлігента, беларускае туманнае 
казачнае «калісь», намалёванае квола-пявучымі тонамі. паэт сам 
тлумачыць «вянок» сваіх вершаў:
Вы, хто любіце натрапіць  
Між страніц старых, пажоўклых  
Кнігі, ўжо даўно забытай,  
Блеклы, высахшы лісток, —  
Праглядзіце гэты томік:  
Засушыў я на паперы  
Краскі, свежыя калісьці,  
Думак шчырых і чуцця. 
А «краскі» ў яго цудна стылізаваныя, апрацаваныя і выразаны 
на мармуровых скрыжалях.

Дзеля гэтага песні яго «гартаваліся», нібы сталь. паэт 
валодаў тайнай гармоніі і рытмікі, як лепей не трэба.

Але, мабыць, пры ўраджэнні чараўніцы-старчыхі праклялі 
яго тым, каб ён быў далёка ад роднага краю, і дзеля гэтага 
музы ткалі вакол яго паэзіі арэол тугі і сумнасці. Праймаючыся 
яго творамі, адбіваецца такое ўражанне, нібы меладычныя, 
крэпка нацягнутыя струны рвуцца, і чароўныя плоймы зыкаў 
пераліваюцца ў водгуках гэтых рвучыхся струн. Здаецца, нібы 
музы плачуць над ім, а слёзы іх застываюць у дарагія перлы.

Хаця ж, часамі, лёс яго мілаваў, — у 1911 г. Багдановіч меў 
(як ён сам казаў пішучаму гэтыя строкі) вялікае шчасце: ён 
быў у старой сталіцы беларусі, у Вільні. I запаланіўся зусім 
хараством віленскіх гор і далін, рэчак і старасвецкіх гмахаў у 
рамках зелені. ці ж гэта было мала для юнага песняра, каторы 
знаў сваю бацькаўшчыну толькі з кніг? Радасна блішчэлі яго 
вочы, калі ўспамінаў аб гэтым ужо праз колькі гадоў у менску 
(у 1916 г.). тады ж (у хуткім часе пасля бытнасці багдановіча ў 
Вільні) чытачы «Нашае нівы» мелі прыемнасць чытаць «нізку» 
вершаў «Место», дзе віленскія вобразы намалёваны мастацкім 
пэндзлем.

Багдановіч убачыў тады першы раз і беларускую вёску, шчыр-боры і даліны-лугі, каторым ён раней праз зоркі вітанне сваё 
пасылаў. Тут ужо з жывой бібліі, з беларускай зямлі, ліліся яго 
песні, але ў іх ужо чуліся стрункі яшчэ большай надарванасці, 
яшчэ большай меланхоліі... Раней, будучы ў далечы ад «родных 
хат, ад роднай нівы», беручы свае матывы са старых летапісаў, 
з «засохшых кветак», уяўленне і пылкасць душы білі фантанам 
сонечнай красой, але, угледзеўшы «хмары, балоты» ў краю 
ўбогім — у душы паэта туга павялічылася.

А ў менск прыехаў ён ужо зусім змучаным сухотамі. Атручаная атмасфера рэакцыі, каторая душыла тады (у 1916 г.) Менск, 
дзе нават не дазвалялася выдаваць часопісы па-беларуску, яшчэ 
больш цяжкі мела на яго ўплыў.

Усё ж такі ён і ў спячым Менску знаходзіў поле для працы: 
арганізоўваў беларускую моладзь, чытаў рэфераты аб беларускім 
руху, апрацоўваў беларускую хрэстаматыю і г. д. а здароўе яго 
штодня горшала ды горшала. Угаворвалі, прасілі яго ехаць у 
Крым на папраўку, але ён не меў ахвоты ехаць зноў на чужыну 
з няшчаснай, заняволенай, зруйнованай вайной бацькаўшчыны. 
Урэшце яго ўпрасілі. Ён паехаў у Ялту. А праз кароткі час   прыйшла да нас сумная вестка аб яго смерці там, на чужыне, 
адзінока...

Але жыве і лунае яго дух над роднай Бацькаўшчынай, і хто 
пачуе яго агнявыя песні, той ужо не можа не любіць свайго краю, 
свайго народа, сваёй роднай мовы...

Публіцыстыка Змітрака Бядулі
Творы пра Максіма Багдановіча
Творы 1918 года