ভৰদ্বাজ মুনিৰ আশ্ৰমত প্ৰৱেশ
<big>২০ অধ্যায়<big> 

ভৰদ্বাজ মুনিৰ আশ্ৰমত প্ৰবেশ

পদ

মাজ গঙ্গা পাইলা গৈয়া লইয়া নাওবাহী ।

হাতযোৰে বোলন্ত গঙ্গাক সীতা চাহি ॥১

শুনিয়ো গোসানী তুমি দেৱ নদী গঙ্গে ।

আমি যিটো বোলোঁ তাক শুনিয়োক সঙ্গে ॥২

প্ৰণামোহোঁ গঙ্গাদেবী কৰি যোৰ হাত ।

দশৰথ সুত ৰাম মোৰ প্ৰাণনাথ ॥৩

ৰক্ষা কৰাঁ মাৱ আঙ্ক দুৰ্গতি তৰন্ত ।

বনবাস খাটি আসি ৰাজ্যক কৰন্ত ॥৪

লক্ষ্মণকো পালিবাঁহা আমাৰ দেৱৰ ।

মোক ৰক্ষা কৰাঁ সবে তৰোহোঁ দুস্তৰ ॥৫

অযোধ্যাক আসিলে কৰিবোঁ বহুমান ।

তোমাৰ উদ্দেশ্যে দিবোঁ সহস্ৰ গোদান ॥৬

সীতা তুতি কৰন্তে গঙ্গাৰ ভৈলা পাৰ ।

প্ৰণামিয়া গঙ্গাক বনত পয়সাৰ ॥৭

সীতা আগে চলে লখাই ধনুশৰ ধৰি ।

পাচত চলন্ত ৰাম দুইকো ৰক্ষা কৰি ॥৮

তিনিও অনেক বন বিষম এৰাইলা ।

কতোদূৰ গৈয়া বৰ বৃক্ষ মূল পাইলা ॥৯

হৰিণেক মাৰিয়া ৰান্ধিয়া তৈতে খাইলা ।

বৃক্ষমূলে লখাই পত্ৰ শয্যাক বিছাইলা ॥১০

শ্ৰীৰামে বোলন্ত বাপ শুনিয়ো লখাই ।

তোৰ শয্যা কৰ মোৰ সন্নিত চপাই ॥১১

আজি ভালে জানিবি প্ৰথম পৰবাস ।

সুমন্ত্ৰে এৰিল দেখি তেজিলা নিশ্বাস ॥১২

কতো নিশা যাহন্তে উদিত ভৈল শশী ।

লক্ষ্মণক বুলিলা শয্যাতে ৰামে বসি ॥১৩

আজি জানো সাফলিলোঁ বাপৰ শপত ।

কৈকেয়ী মাৱৰ সিদ্ধি ভৈল মনোৰথ ॥১৪

হৰি হৰি বাপ দশৰথ মহীপাল ।

কৈকেয়ী তোমাৰ ভৈলন্ত নিজ কাল ॥১৫

ভৰত নৃপতি ভৈলে লখাই বুজ উলি ।

মাৰিবে কৈকেয়ী মোৰ মাৱ বাপ পুলি ॥১৬

এভোঁ তই লখাই দেশক চলি যাহা ।

অনাথিতি মাৱক বাপক ভালে চাহা ॥১৭

তোৰ দৰশনে কিছু সন্তাপ তেজিব ।

সীতা সমে আমি পিতৃ সত্যক পালিবোঁ ॥১৮

লক্ষ্মণে বোলন্ত শোকে তোমাক বাধয় ।

ইসব ক্ৰন্দনে আৰু কিছু নসাধয় ॥১৯

পুনু পুনু বোলাহাঁ দেশক লাগি চল ।

মই প্ৰাণ তেজিলে পাইবাহাঁ কোন ফল ॥২০

লক্ষ্মণৰ বোলে ভৈল শোক উপশাম ।

পুহাইল ৰজনী গাৱ চলিলন্ত ৰাম ॥২১

আগ ভৈলা লক্ষ্মণ সীতাক মাজ কৰি ।

চলি যান্ত ৰাম বৃক্ষমূল পৰিহৰি ॥২২

নদী নদ গহন পৰ্ব্বত মহাদেশ ।

সীতাক আপুনি বিনাৱন্ত হৃশীকেশ ॥২৩

দেখিয়োক সীতা গঙ্গা যমুনা সঙ্গম ।

পাইলোঁহো প্ৰয়াগ ভৰদ্বাজৰ আশ্ৰম ॥২৪

ভৰদ্বাজ ঋষিয়ে কৰন্ত হোম জাপ ।

ত্ৰিভুৱন দহিতে পাৰন্ত দিয়া শাপ ॥২৫

হোম ধূম পকঁতি দেখিয়ো সীতা আগ ।

মুক্তি ক্ষেত্ৰ আসি আমি পাইলোঁহো প্ৰয়াগ ॥২৬

গধূলি সময়ে যেবে আদিত্য নামিলা ।

ঋষিৰ দুৱাৰে গৈয়া তিনিও মিলিলা ॥২৭

ৰাম আসিবাৰ পাচে ঋষি বাৰ্ত্তা পাইলা ।

শিষ্যক পঠাইয়া ঋষি ৰামক আনাইলা ॥২৮

সৰ্ব্বে মুনিগণে ভৰদ্বাজক আবৰি ।

বাঘ ঘোঙ ভালুকে আছয় সেৱা কৰি ॥২৯

ভৈল যজ্ঞ সবে মুনি তপে উপশাম ।

নমিলন্ত মুনিক লক্ষ্মণ সীতা ৰাম ॥৩০

ঋষিয়ে ৰামক কৰিলন্ত আশীৰ্ব্বাদ ।

বেদধ্বনি উথলিল ব্ৰাহ্মণৰ নাদ ॥৩১

আসনে বসিলা ৰাম ঋষি সভা মাজে ।

ফলে মূলে জলে অৰ্চ্চিলন্ত ভৰদ্বাজে ॥৩২

কমন কাৰণে ৰাম অথিৰ চৰিত ।

ঋষিয়ে সুধিলা তব কিবা অপেক্ষিত ॥৩৩

ৰাঘৱে বোলন্ত শুনিয়োক ঋষিৰাজ ।

আদি অন্তে সংক্ষেপে কহিবোঁ সবেকাজ ॥৩৪

কৈকেয়ী মাৱে বৰ লৈলন্ত ৰাজাত ।

ভৰতক ৰাজা পাতিবন্ত অযোধ্যাত ॥৩৫

চৌধ বৰিষক মোক পঠাইলন্ত বন ।

তুলত লৰিল সীতা ভৈয়াই লক্ষ্মণ ॥৩৬

তোমাৰ চৰণ আসি দেখিলোঁ বনত ।

এৰাইলোঁহো শোক কিছু হৰিষ মনত ॥৩৭

কমন থানত আসি হৈবোঁ উপস্থিত ।

উপদেশ বুলিয়োক আমাক উচিত ॥৩৮

সসম্ভ্ৰম ৰূপে ঋষি বুলিলা বচন ।

ত্ৰিভুবনে সাৰ ইটো মোৰ তপোধন ॥৩৯

প্ৰয়াগ সুতীৰ্থ গঙ্গা যমুনা সঙ্গমে ।

আমি সমে সয়ো থিত এহিতো আশ্ৰমে ॥৪০

ৰাঘৱে বোলন্ত শুনিয়োক ঋষি ৰত্ন ।

ইথানে থাকিতে মোক নকৰিবা যত্ন ॥৪১

মোক দেখিবাক আসিবন্ত বন্ধুজন ।

নিৰজন থানে উপদেশিয়োক বন ॥৪২

ঋষিয়ে বোলন্ত আমি বিমৰিষি চাইলোঁ ।

অনুৰূপে তোমাৰ থানক খুজি পাইলোঁ ॥৪৩

তৃতীয় প্ৰহৰ পছে আছে গুপ্ত দেশ ।

চিত্ৰকূট পৰ্ব্বতত হুয়োত প্ৰবেশ ॥৪৪

মুনিগণ দেখিবাঁহা বহু ফল মূল ।

ভালুক বানৰ সম গোদা গোলাঙ্গুল ॥৪৫

কতো কতো ঋষি তাতে স্বৰ্গপথ চাইলা ।

কেহোঁ কেহোঁ মুনিগণ মুকুতিক পাইলা ॥৪৬

ঋষি সমে কথা মতে ৰজনী প্ৰভাত ।

মুনি সমে পাইলা গৈয়া যমুনা সাক্ষাত ॥৪৭

পথ উপদেশি মুনি বাহুৰি আসিলা ।

ভেল বান্ধি তিনিহন্তে যমুনা তৰিলা ॥৪৮

শাম নামে বটবৃক্ষ পাইলা কতোদূৰে ।

ভাল ৰূপে তাহাক জানয় দেৱাসুৰে ॥৪৯

মুনি উপদেশে সীতা বৃক্ষক আৰাধি ।

চলি গৈলা তিনিও অনেক বৰ সাধি ॥৫০

দণ্ডদুইৰ পথে পাইলা নীল নামে বন ।

মৃগ মাৰি ৰান্ধি তৈতে কৰিলা ভোজন ॥৫১

তৰুতলে লখাই পত্ৰশয্যাক বিছাইলা ।

প্ৰয়াস তেজিয়া সুখে নিদ্ৰা তাতে পাইলা ॥৫২

লখাইক জগাইলা ৰামে জানিয়া প্ৰভাত ।

হাত মুখ ধুইয়া সন্ধ্যা কৰিলা তথাত ॥৫৩

অবিলম্বে চিত্ৰকূট বন পাচে পাইলা ।

হৰিষ বদনে ৰামে সীতা মুখ চাইলা ॥৫৪

দেখা দেখা জানকী হৰিষ কৰি মন ।

ফল মূল যুকুত বিবিধ তৰুবন ॥৫৫

জাঁই যুতি বকুল বন্দুলি কণিকাৰ ।

কাঞ্চন টগৰ কুন্দ শেৱালি মন্দাৰ ॥৫৬

অশোক পলাশ ফুলি গৈল হিংসা হিসি ।

নাগেশ্বৰ চম্পক ফুলিল অহৰ্নিশি ॥৫৭

পীণ্ড তগৰ বক ফুলিল সেৱতি ।

ধুন্দুৰ কনৌৰ আৰু ফুলিল মালতি ॥৫৮

ওড় পুষ্প মালি গুৱামালি আৰু মালি ।

তমাল তুলসী মাধৈ মৰুৱা শেৱালি ॥৫৯

বসন্ত সময়ে কাম ৰাজাৰ পয়ান ।

পুষ্পৰ ধনুত আৰোহিয়া পাঞ্চবান ॥৬০

ভাৰ্য্যা পুৰুষৰ কাম বাণে কৰে লখ ।

বিৰহী জনৰ ভৈল সহন আসখ ॥৬১

সেনাপতি লৰি ভৈল মলয়ৰ বাৱ ।

মহাবীৰ নাদ ভৈল কোকিলৰ ৰাৱ ॥৬২

পক্ষীগণ ৰাৱে যেন বাৱে বাদ্যভাণ্ড ।

নাগেশ্বৰ ফুল কাম নৃপতিৰ দণ্ড ॥৬৩

গুঞ্জৰিত ৰাৱে সৱে ভ্ৰমৰ লৰিল ।

কেতকী কুসুমে যেন কোণ্ডক গঢ়িল ॥৬৪

কোকিল ভ্ৰমৰ পক্ষী ময়ূৰৰ ৰাৱে ।

কাম ব্যাধি পীড়িয়া নসহে মোৰ গাৱে ॥৬৫

শুনি মন মোহিত পাৱয় নিৰন্তৰে ।

ভালেসে ক্ৰোধত কাম দহিলা ঈশ্বৰে ॥৬৬

দেখ দেখ সীতা আম জাম পনিয়াল ।

তাম্বুল কণ্ঠাল নাৰিকল নানা ফল ॥৬৭

কমলা মোহৰি শ্ৰীফলৰ গন্ধ বহে ।

নানা ফুল ফলৰ সুৰভি বায়ু বহে ॥৬৮

সব বৃক্ষে বাহ্ৰয় মাসৰ ফল ধৰে ।

আশেষ চটকে পৰি পৰি ৰোল কৰে ॥৬৯

জলচৰ থলচৰ জাকে জাকে পক্ষী ।

সীতাক বিনান্তে চলি যান্ত লেখি লেখি ॥৭০

কঙ্ক বঙ্ক মউপিয়া পক্ষী মনোনীত ।

নানাবিধ চিত্ৰ পক্ষী দেখিতে শোভিত ॥৭১

কোকিলৰ ৰাৱ পেচা ফিঞ্চা শুকসাৰি ।

মনোহৰ পক্ষী যত বৰ্ণাইতে নপাৰি ॥৭২

মন্দাকিনী নদীত দেখিয়া পক্ষীগণ ।

সীতাক সম্বুধি ৰামে বুলিলা বচন ॥৭৩

ৰাজহংস দেখা সীতা তোমাৰ গমন ।

চক্ৰবাক যুগল তোমাৰ দুই তন ॥৭৪

কল হংস ৰাৱ কাঞ্চি নূপুৰৰ নাদ ।

বদন কমল তোৰ দেখন্তে আহ্লাদ ॥৭৫

বদন উপৰে তোৰ নয়ন যুগলে ।

খঞ্জন দুতয় যেন চলয় কমলে ॥৭৬

জনকৰ জীৱ দেখ নদী মন্দাকিনী ।

তোমাৰ সদৃশ সুশোভিত মধ্যখনি ॥৭৭

বিদূৰ গমনে যেন মিলিল প্ৰয়াস ।

কৃশ ভৈল শৰীৰ ঈষত ফেন হাস ॥৭৮

চিত্ৰকূট পৰ্ব্বতক দেখিয়োক সীতা ।

পকা আমে গৌৰবৰ্ণ কৰিল চৌভিতা ॥৭৯

ওপৰত মেঘ যেন দেখিয় শোভন ।

বাঢ়িলি নিকলি যেন পৃথিবীৰ তন ॥৮০

শিখৰী ওপৰে মন্দাকিনী শুক্ল জল ।

তনক ঢাকিয়া যেন বস্ত্ৰৰ আঞ্চল ॥৮১

সুৰভি শীতল বায়ু বহে বৃক্ষ তলে ।

উপভোগ কৰিও অমৃত সম ফলে ॥৮২

সুশোভন গৈৰিক বিচিত্ৰ ধাতু ভাল ।

সুবৰ্ণৰ তন মণি ৰতন পোৱাল ॥৮৩

পাৰিজাত মন্দাৰ চম্পক শাল তাল ।

আশেষ ৰমন সুখে বঞ্চিয়োক কাল ॥৮৪

তুমি সমে চিত্ৰকূট হৈবোঁ আমি থিত ।

গৌৰী মহাদেৱে যেন কৈলাস গিৰিত ॥৮৫

মৃগ সব মাৰিয়া ভুঞ্জিবোঁ নিতে নিত ।

অযোধ্যাৰ জন এবে ভৈলা অবিদিত ॥৮৬

এহি মতে নানা বন পৰ্ব্বত এৰাইলা ।

কথামাতে জানকীৰ পথ পাসৰাইলা ॥৮৭

শিথিল গমনে ৰাম জানকী লক্ষ্মণে ।

পৰ্ব্বত নিকট গৈয়া পাইলা কতোক্ষণে ॥৮৮

দুয়ো ভাই তেতিক্ষণে পৰ্ব্বত মূলত ।

আশ্ৰম নিৰ্ম্মিলা মন্দাকিনীৰ কূলত ॥৮৯

বাসা দুই সাজিলা লক্ষ্মণে ৰঘুনাথে ।

মাটি জল লৈয়া সীতা লিপিলন্ত হাতে ॥৯০

ৰাঘৱে বোলন্ত যজ্ঞ কৰিবো এখন ।

কৃষ্ণসাৰ মৃগ মাৰি আনিও লক্ষ্মণ ॥৯১

জ্যেষ্ঠ ভাইৰ আদেশক শিৰে তুলি লৈয়া ।

তেতিক্ষণে মৃগমাৰি আনিলন্ত গৈয়া ॥৯২

সীতায়ে ৰান্ধিলা ৰামে হুনি বহ্নি মুখে ।

যজ্ঞ সমাপিয়া তিনি ভুঞ্জিলন্ত সুখে ॥৯৩

ফল মূল ভুঞ্জিয়া ৰহিলা সেহি থানে ।

ৰাম লক্ষ্মণৰ কথা আছো এহি মানে ॥৯৪

গঙ্গা পাৰ হৈয়া ৰামে বনত পশিলা ।

দেখি গুহ সুমন্ত্ৰৰ শোক উথলিলা ॥৯৫

দুইহান্তকো দুই পাচে ধৰি গলে বান্ধি ।

হা ৰাম বুলিয়া বিহ্বল ভৈলা কান্দি ॥৯৬

ৰাম সীতা লক্ষ্মণৰ শোকে দেহা দহে  ।

নেত্ৰৰ লোতক দুইৰো অবিচ্ছেদে বহে ॥৯৭

সুমন্ত্ৰ বোলন্ত গুহ কৰোঁ কোন কাম ।

দশৰথে দিলন্ত তেজিলা মোক ৰাম ॥৯৮

ৰথ লৈয়া অযোধ্যাক যাইবোঁ কেন মতে ।

এভো বনে গৈয়া থাকোঁ ৰামৰ লগতে ॥৯৯

পাচে গুহে সুমন্ত্ৰক বুলিলা বচন ।

তেজিয়া সন্তাপ মন্ত্ৰী থিৰ কৰাঁ মন ॥১০০

আপুনি বুজায়া ৰামে তেজিলে তোমাক ।

তান আজ্ঞা শিৰে লৈয়া চলা অযোধ্যাক ॥১০১

অনেক যুকুতি গুহে মন্ত্ৰীক বুজাইল ।

ৰাম শোকে পোৰা দেহা কিঞ্চিত জুৰাইল ॥১০২

গুহক সম্বুধি মন্ত্ৰী ৰথে চড়িলন্ত ।

মনত অসুখে অযোধ্যাক লৰিলন্ত ॥১০৩

ৰামক তেজিয়া মন্ত্ৰী নিবৰ্ত্তিয়া আইলা ।

গোধূলিৰ সময়ে অযোধ্যাপুৰ পাইলা ॥১০৪

মন্ত্ৰী বোলে মনত আসজ ভৈল কাজ ।

ৰাম শোকে দগধ ভৈলন্ত মহাৰাজ ॥১০৫

নগৰত দেখোঁ প্ৰজাগণ আতি দিন ।

দিবসৰ তৰা যেন দীপিতি বিহীন ॥১০৬

শূন্য দেখোঁ প্ৰজাগণ নিশবদ ভৈল ।

কমল সঙ্কোচ যেন সূৰ্য্য অস্ত গৈল ॥১০৭

কুমুদ মলিন যেন দিব্য সৰোবৰে ।

হৰিষ নকৰে প্ৰজা অযোধ্যা নগৰে ॥১০৮

কুন্দৰুখে নাৰীগণে মন্ত্ৰীক চাহাৱে ।

বেঢ়াৰ ওপৰে কত গভুৰা বাঢ়াৱে ॥১০৯

শূন্য ৰথ দেখি সবে কান্দিবাক লৈলা ।

হা ৰাম লখাই সীতা এৰি কৈক গৈলা ॥১১০

নিৰন্তৰে বেঢ়িয়া মন্ত্ৰীক পাৰে গালি ।

এৰি আইলি ৰামক চণ্ডাল পাপশালী ॥১১১

কিনো হিয়াখান তোৰ বজ্ৰেসে গঢ়িল ।

ৰামক এৰিতে কেনে মনত ফলিল ॥১১২

জানিলোঁহো ইটো ভৰতৰ ভাৰি খাইলে ।

ছলে নিয়া ৰামক বনত এৰি আইলে ॥১১৩

নগৰৰ বাজ কৰি খেদাওঁ ইহাক ।

মাৰ ধৰ বুলিয়া গালিৰ দেই জাক ॥১১৪

কৰে হুলস্থূল বহু ক্ৰন্দনৰ বোল ।

অন্তষপুৰত গৈয়া সঞ্চৰিল ৰোল ॥১১৫

নিৰন্তৰে যতেক ৰাজাৰ মহাদই ।

ধৌলিৱৰ শিখৰত চড়িলন্ত গই ॥১১৬

হাঁ ৰাম আমাক অনাথ কৰি গৈলি ।

দুখ নদী কৈকেয়ী তৰিয়া বাজ ভৈলি ॥১১৭

সুহৃদয়ত তোহোঁৰ গুচিল অনুৰাগ ।

আমি ভৈলোঁ কৈকেয়ীৰ অষ্টমীৰ ছাগ ॥১১৮

আমি আপুতীৰ আন্ধলীৰ লাঠি তই ।

জল শূন্য তৰু যেন পৰিবোঁহো জঁই ॥১১৯

কৈক গৈলি বাপু তই আমাক বিছুই ।

আমাক মাৰয় পুৰি তোৰ শোক জুই ॥১২০

পাচে সুমন্ত্ৰত সবে সুধিলন্ত কথা ।

কহিলা সুমন্ত্ৰ সবে বনৰ ব্যৱস্থা ॥১২১

নাৰীগণ পৰাভৱ শুনন্তে আশেষ ।

কান্দন্তে সুমন্ত্ৰ সাত বেবন্ধা প্ৰবেশ ॥১২২

ছটফট কৰে ৰাজা বসি আসনত ।

আসুই অশান্তি সুস্থা নাহিকে মনত ॥১২৩

শূন্য ৰথ দেখি ভৈলা বিয়াকুল চিত ।

আসনৰ হন্তে শোকে পৰিলা ভূমিত ॥১২৪

কৌশল্যা সুমিত্ৰা দুয়ো ৰাজা পটেশ্বৰী ।

ক্ৰন্দন কৰন্তে হাতে তুলিলন্ত ধৰি ॥১২৫

উঠাঁ উঠাঁ প্ৰভু তুমি চিন্তা তেজিয়োক ।

ৰাম সীতা লক্ষ্মণৰ বাৰ্ত্তা পুছিয়োক ॥১২৬

শুনি পুত্ৰ পুত্ৰ বুলি বিমোহিত ভৈলা ।

বাতুল চৰিত্ৰ যেন পৰি মূৰ্চ্ছা গৈলা ॥১২৭

দেখিয়া কৌশল্যা পৰিলন্ত স্বামী কোলে ।

ওৱাৰি পূৰিলা সব ক্ৰন্দনৰ ৰোলে ॥১২৮

চিৰকালে দশৰথ চেতনক পাইল ।

পটেশ্বৰী কৌশল্যাৰ পাচে প্ৰাণ আইল ॥১২৯

প্ৰথমে ধৰিল যেন অৰণ্যৰ হাঁতী ।

নিশ্বাস ফোঁকাৰে যেন ঠাঠাৰিৰ ভাটি ॥১৩০

প্ৰণমিয়া সুমন্ত্ৰে যুৰিলা দুই হাত ।

ধীৰে ধীৰে সুধিলন্ত অযোধ্যাৰ নাথ ॥১৩১

মোহোৰ তনয় ৰাম পিতৃ পিতামহ ।

কোথা এৰি আসিলি প্ৰস্তুত কথা কহ ॥১৩২

হস্তী ঘোড়া ৰথে যাক আগ পাচ কৰি ।

হেন পুত্ৰ বনে আছে ৰাজ্য পৰিহৰি ॥১৩৩

বুলিতে না পাৰে সীতা কোমল থানত ।

হেন মাৱ হাণ্ঠে কেনে কণ্টক বনত ॥১৩৪

কুমাৰ লক্ষ্মণ যাত মোৰ বৰ স্নেহ ।

কেনে বনবাস খাটে সুকুমাৰ দেহ ॥১৩৫

ৰাজাৰ বচন শুনি পাচে মন্ত্ৰীবৰ ।

লোতক মলছি দিলা ৰাজাক উত্তৰ ॥১৩৬

শুনিয়ো গোঁসাই মোৰ বচন সন্দেশ ।

প্ৰণাম অঞ্জলি হেৰা ৰামৰ আদেশ ॥১৩৭

প্ৰদক্ষিণে ভূমিত থাপিলা পাতে মাথ ।

কৃতাঞ্জলি বোলে শুনা পৃথিবীৰ নাথ ॥১৩৮

ৰামে বুলিলন্ত মোৰ ধৰিয়া গ্ৰীৱত ।

জানাইবা আমাৰ বাৰ্ত্তা বাপৰ পাৱত ॥১৩৯

শোক দুখ এৰি পালন্তোক নিজ শত ।

আতি শীঘ্ৰে ৰাজ্যে আনি থাপন্তো ভৰত ॥১৪০

লক্ষ্মণে বুলিলা পাচে তোমাক সিদ্ধান্ত ।

থিৰ মন কৰি শুনা সিসব বৃত্তান্ত ॥১৪১

সৰ্ব্বজন হিতে ৰত ৰাম মহা ভাগ ।

বনক পাঠাইলা ৰাজা কৰি পৰিত্যাগ ॥১৪২

ভৰতে তাহাঙ্ক বৰ কৰিবেক হিত ।

কান্ধে কৰি কৈকেয়ীক ফুৰান্তোক নিত ॥১৪৩

ভৰতক বুলিলন্ত নিদাৰুণ বাক ।

গৰ্ব্বমান এৰিয়া অৱস্থা ৰাখি আক ॥১৪৪

দেখিবে সমস্তে মাৱ কৈকেয়ীৰ সমে ।

নুহি অবিলম্বে পাতি মলছিল যমে ॥১৪৫

কৌশল্যাক বুলিলন্ত তেজিয়োক শোক ।

বনবাস তৰি যাইবোঁ দেখিলন্ত মোক ॥১৪৬

মন কষ্টে ৰামে বাক্য বুলি পঠাইলন্ত ।

দুই ভায়ে বড় আঠে জটা নিৰ্ম্মিলন্ত ॥১৪৭

আগত লক্ষ্মণ জানকীক মাজ কৰি ।

তিনিহন্তে চলি গৈলা গঙ্গানদী তৰি ॥১৪৮

গুহ ৰাজা সমে চাহি থাকিলোঁ সন্তাপে ।

মোক এৰি গৈলা ৰাম জগতৰ বাপে ॥১৪৯

বনে প্ৰবেশিলা তিনি ভৈলোঁহো উদাস ।

নৰকৰ পলুৰ স্বৰ্গত নাহি আশ ॥১৫০

হুয়া আতি নৈৰাশ আছোঁহো হাতযোৰে ।

আৰ পানী তেজিয়া কান্দয় চাৰি ঘোড়ে ॥১৫১

চিহৰিতে লাগিল ৰামৰ দিশ চাই ।

গুহৰ মোহোৰ দেখি প্ৰাণ ফুটি যাই ॥১৫২

শীঘ্ৰ বেগে আসি মই পাইলোঁহো চিয়ালি ।

শূন্য় ৰথ দেখি লোকে মোক পাৰে গালি ॥১৫৩

কেহোঁ দেই মাৰঘোৰ কেহো তোলে লাথি ।

কেহোঁ বোলে মাৰকিলে কেহো ঘড়াকাতি ॥১৫৪

কেহোঁ বোলে ইটো ভৰতৰ আইঠা খাইলে ।

সিকাৰণে চণ্ডালে ৰামক এৰি আইলে ॥১৫৫

যাত ভেৰু নিশা নবাজয় বীৰ ঢাক ।

হেন অযোধ্যাত শুনু ক্ৰন্দনৰ জাক ॥১৫৬

হাঁহাঁকাৰে কান্দে সবে শত্ৰু মিত্ৰবৰ্গ ।

জীৱন্ততে ৰামৰ মিলিল মহা স্বৰ্গ ॥১৫৭

কৰিয়ো শৰীৰ থিৰ মন্যু পৰিহৰি ।

সত্বৰে আসিবা ৰাম বনবাস তৰি ॥১৫৮

ৰাজা বোলে সুমন্ত্ৰ বিকল কৰে গাৱ ।

আজি গৈয়া সত্বৰে ৰামক বাহুৰাৱ ॥১৫৯

যাহন্তে আসন্তে চিৰকাল দেখোঁ তই ।

ঝাণ্টে নিয়ো মোক তথা প্ৰাণ সঞ্চলয় ॥১৬০

যদিবা সুমন্ত্ৰ তোক কৰি আছোঁ হিত ।

এতিক্ষণে থৈয়ো নিয়া ৰামৰ সন্নিত ॥১৬১

কণ্ঠাগত প্ৰাণ মোৰ প্ৰমাণক পাইল ।

হৃদয় লৰিল মোৰ জিহ্বায়ো শুকাইল ॥১৬২

সিংহ বন্ধ স্কন্ধ ৰাম দীৰ্ঘবাহু দুই ।

দেৱাসুৰ মাজে যাক কেহোঁ সম নুই ॥১৬৩

আয়ত আয়ন চন্দ্ৰ সমান বদন ।

পুত্ৰ নেদেখিলে যাইবোঁ যমৰ সদন ॥১৬৪

হা ৰাম লখাই সীতা জনকৰ ঝীৱ ।

পৰিত্ৰাণ কৰ মোৰ সঙ্কলয় জীৱ ॥১৬৫

আশেষ মিনতি কৰি মতিহীন ভৈলা ।

পুনৰপি ধৰণীক পৰি মূৰ্চ্ছা গৈলা ॥১৬৬

স্বামীক দেখিলা যেবে ভূমিত পতন ।

কৌশল্যায়ে সুমিত্ৰায়ে বুলিলা বচন ॥১৬৭

আমাকো বনত মন্ত্ৰী থৈয়া আস গৈয়া ।

গলে বান্ধি তিনিকো ধৰিবোঁ কোলেলৈয়া ॥১৬৮

শুনা বোলোঁ মন্ত্ৰী মোৰ প্ৰাণখনি যাই ।

ঘোৰ বনে তিনি জনে বন ফল খাই ॥১৬৯

কণ্টক ভাঙ্গিয়া ঘোৰ বনমধ্যে থিত ।

বাপৰ মাৱৰ শোকে অধীৰ চৰিত ॥১৭০

মন্ত্ৰী বোলে মাৱ শোক কৰাঁ উপশাম ।

দেখিবাহা সত্বৰে লক্ষ্মণ সীতা ৰাম ॥১৭১

স্বামীৰ তুলত থিত সীতা বনবাসে ।

লক্ষ্মী দেবী ক্ৰীড়ন্ত যেহেন বিষ্ণুপাশে ॥১৭২

শ্ৰীৰাম লক্ষ্মণ দুয়ো দুইহন্তৰ হিত ।

দুইকো দুই ৰাখন্তে বনত ভৈলা থিত ॥১৭৩

মধুময় ফল তিনি ভক্ষণ কৰন্ত ।

তিনিকো তিনিয়ো দেখি দুঃখ পাসৰন্ত ॥১৭৪

বাপ মাৱ বন্ধুজন সবাকো পাসৰি ।

তিনি জনে বনত আছন্ত ক্ৰীড়া কৰি ॥১৭৫

তাহান নিমিত্তে শোক দুঃখ পৰিহৰি ।

অবিকলে থাকিয়োক স্বামী সেৱা কৰি ॥১৭৬

সুমন্ত্ৰৰ বাক্যে তান শৰীৰ জুৰাইল ।

সন্ধুকিয়া আগতে ৰাজাক ভেট পাইল ॥১৭৭

কৌশল্যা বোলন্ত শুনা পৃথিবীৰ নাথ ।

মৰিবাৰ বেলা সত্য বোল হেৰাইলাঁহা ॥১৭৮

একশত অশ্বমেধ একভিতি কৰি ।

আউৰ দিকে সত্যদিয়া দুইকো তুলি ধৰি ॥১৭৯

মহা যজ্ঞ শততো কৰিয়া সত্য বলে ।

হেন সত্য এৰিলাঁ তোমাৰ দৈব ছলে ॥১৮০

ৰাম অভিষেক লাগি সম্ভাৰ মিলাইলা ।

সকলো লোকত হেন কাৰ্য্যক জনাইলা ॥১৮১

গৰ্ভৰ পুত্ৰৰ ভৈলা এনুৱা নাদৰ ।

ৰাজ্য নেদি দিলা তুমি অৰণ্য সাগৰ ॥১৮২

অজ্ঞানত বুৰাইলা তোমাৰ নাহি লাজ ।

মোক হিংসি সাধিলাঁহা কৈকেয়ীৰ কাষ ॥১৮৩

ৰামক দেখুৱা হেন আশে প্ৰাণ ধৰোঁ ।

নুহি আজি আগতে কটাৰ হানি মৰোঁ ॥১৮৪

সুমিত্ৰায়ে বোলন্ত কৌশল্যা শুনা বাই ।

হাঁ ৰাম বোলন্তে ৰজাৰ প্ৰাণ যাই ॥১৮৫

ইটো দোষ পৰিহৰাঁ স্বামীৰ সকল ।

মৰন্তাক মাৰিলে নাহিকে কিছু ফল ॥১৮৬

ছোট হন্তে ৰামে পিতৃ আজ্ঞা নবাধিল ।

বনবাস কৰি ৰামে কল্যাণ সাধিল ॥১৮৭

হেনয় পুত্ৰক একো নকৰিবাঁ চিন্তা ।

দেখিবাঁহা সত্বৰে লক্ষ্মণ ৰাম সীতা ॥১৮৮

সুমিত্ৰাৰ বোলে শান্ত চিত্ত কৌশল্যাৰ ।

স্বামীক নিষ্ঠুৰ বলি ভৈলা চমত্কাৰ ॥১৮৯

ক্ষমিয়োক প্ৰভু বুলি চৰণে ধৰিল ।

প্ৰবোঝ বচনে তেওঁক কাতৰ কৰিল ॥১৯০

পুত্ৰৰ শোকত বিমোহিত মোৰ মন ।

প্ৰভুক বুলিলোঁ তাতে লাঘৱ বচন ॥১৯১

পাঞ্চদিন ভৈল ৰাম বনবাসে গৈল ।

আতে মোৰ শত বৰিষৰ সম ভৈল ॥১৯২

হেন শুনি দশৰথ শান্ত কিছু ভৈলা ।

অনন্তৰে সুমন্ত্ৰয়ো বুলিবাক লৈলা ॥১৯৩

ছোট হন্তে সেৱা কৰোঁ তোমাৰ চৰণ ।

একোকালে নবাধিলাঁ আমাৰ বচন ॥১৯৪

মৃত্যুকালে পাইলে আসি তোমাক বিবুধি ।

কৈকেয়ীক বৰ দিলাঁ আমাক নুসুধি ॥১৯৫

বৃদ্ধৰ তৰুণী ভাৰ্য্যা লোকত শুনিল ।

সি সব সকলো কথা তোমাত মিলিল ॥১৯৬

ৰাম অমৃতক তুমি তেজিলাঁ তৰল ।

মৰিবাৰ বেলা খাইলা কৈকেয়ী গৰল ॥১৯৭

গুৰু বন্ধু জন কিছু নভৈল তোমাৰ ।

বংশক বিনাশি কৈলাঁ কৈকেয়ীক সাৰ ॥১৯৮

সাৰ্থক বুলিলা বাক্য কৌশল্যা গোসাঁনী ।

কেনে মতে তোমাৰ ৰহিল সত্য বাণী ॥১৯৯

সমস্ত লোকত শুনাই বুলিলাঁহা কায ।

কালি আনি ৰামক পাতিবোঁ যুবৰাজ ॥২০০

সিসৱ বচন কেনে পৰিবৰ্ত্ত ভৈলা ।

গুণি চোৱাঁ তযু সত্য কেন মতে ৰৈলা ॥২০১

কোন ফল পাইলাঁ তুমি অসতীক সেৱি ।

কৈকেয়ী তোমাৰ মাত্ৰ ভৈল মুখ্যদেবী ॥২০২

তাহাক কান্ধত লৈয়া ফুৰিয়ো ৰাজ্যত ।

তেৱে পৰিপূৰ্ণ হৈবে তোমাৰ শপত ॥২০৩

কৌশল্যা বোলন্ত মন্ত্ৰী নোবোলাঁ অধিক ।

পুত্ৰ শোকে মৰিছে আউৰ মাৰা কিক ॥২০৪

কৌশল্যাৰ বোলে মন্ত্ৰী কিছু শান্ত ভৈলা ।

বিদায় কৰিয়া নিজস্থানে চলি গৈলা ॥২০৫

অনন্তৰে আসিয়া ৰজনী উপগত ।

শোকে দুঃখে পীড়ি নিদ্ৰা গৈলা দশৰথ ॥২০৬