ৰাম - লক্ষণ - সীতাৰ বনবাস গমন
<big>১৬ অধ্যায়<big> 

ৰাম লক্ষ্মণৰ সীতাৰ বনবাস গমন

 <big>দুলৰি ।<big>

অনন্তৰে ৰাম,         সীতা একে ৰথে,

চড়িলন্ত ৰঙ্গে গই ।

পাচত লক্ষ্মণ,         চড়িলা হৰিষে,

হাতে ধনুশৰ লই ॥১

চৌধ বৰিষক,         লাগিয়া সীতাৰ,

বস্ত্ৰ অলঙ্কাৰ লৈয়া ।

পেটাৰিত ভৰি,         লৈয়া ঝাণ্ট কৰি,

সুমন্ত্ৰ চড়িলা গৈয়া ॥২

সমস্তে প্ৰজাৰ,         তিনি ৰত্নাসাৰ,

চড়িলা থান তেজিয়া ।

ওৱাৰি জনৰ,         গাৱত সাক্ষাতে,

আগনি কুণ্ড জ্বালিয়া ॥৩

সিংহ দুৱাৰক,         এৰি অনন্তৰে,

পাইলা গৈয়া ৰাজপথ ।

শোকে দুখে মৰ্ম্মে,         পৰিজন সমে,

পাচে যান্ত দশৰথ ॥৪

উচ্চল প্ৰচল,         ভৈলা তল বল,

অযোধ্যা যত নগৰী ।

ৰাম সঙ্গে যাই,         আগ পাচ চাই,

পলাই যত দেশান্তৰি ॥৫

যোগীৰ কান্ধত,         কানি ঝুলি যত,

হাতে দোৱাদশ কাথি ।

লৱৰন্তে লৱ         ৰন্তে, পাচে চান্তে,

হিয়া মানে গৈল ফাটি ॥৬

পাইলেক ভাগৰ,         তোকণ্ডা কাখৰ,

সবে পৰি গৈল খসি ।

মুখে শিৱ শিৱ,         সুমৰন্তে আতি,

পলাইলা যত তপসি ॥৭

আস বলি যোগী,         আচাৰি পেলাইলে,

পূজাৰ দেৱতা মান ।

পূজিবাক লাগি,         পাচে পাইবোঁ দেৱ,

থাকয় যেবে পৰাণ ॥৮

ৰামৰ পাচত,         পঞ্চাশ ছাপন,

কোটি যায় কোণ্ডকৰ ।

তাৰ সীমা সংখ্যা,         নাহিকে যতেক,

চলি যাই ধনুৰ্দ্ধৰ ॥৯

বাৰু খাণ্ডা ধৰ,         যতেক যুজাৰ,

আদি অন্ত নাহি তাৰ ।

একো একো বীৰে,         সাগৰ পৰ্য্যন্তে,

যুজিবাক দেই ধাৰ ॥১০

পুত্ৰক কান্ধত,         ধৰিয়া পাচত,

চলিলা ব্ৰাহ্মণ মানে ।

নট ভাট আদি,         কিঙ্কৰ লৰিল,

আছিল যতেক মানে ॥১১

সূৰ্য্য দেৱতায়ো,         যাৰ ৰূপ দেখি,

চলিয়া নযান্ত ৰথে ।

হেনয় সুন্দৰী,         সকলে কান্দয়,

পৰি পৰি চতুষ্পথে ॥১২

নয়ন কটাক্ষ,         কৰি ৰামদেৱে,

পাচক লাগিয়া চাইলা ।

ভূমি পাৱে চলি,         আছয় কান্দন্তে, 

নৃপতিক ভেট পাইলা ॥১৩

হাঁ বাপ ৰাম,         লক্ষ্মণ জানকী,

এৰি মোক কৈক যাহা ।

ইজন্মক লাগি,         দেখো পৰিছেদা,

মাথা তুলি মোক চাহা ॥১৪

বাপৰ বচন,         শুনি ৰামদেৱে,

মন আকৰষি আনি ।

মক মক কৰি,         ক্ৰন্দন কৰন্ত,

মুখত নাসয় বাণী ॥১৫

সুমন্ত্ৰ মন্ত্ৰীক,         বুলিলন্ত ৰামে,

শীঘ্ৰে ৰথখান ডাক ।

শুনৰে সুমন্ত্ৰ,         নডাকিবি ৰথ,

দশৰথে দেন্ত হাক ॥১৬

নয়া থাক থাক,         ডাক ডাক ডাক,

উথলিল দুই ৰোল ।

সুমন্ত্ৰ মন্ত্ৰীৰ,         মন দোধা ভৈল,

কৰয় চিত্ত আন্দোল ॥১৭

খৰতৰ কৰি,         ৰাঘৱে বোলন্ত,

মন্ত্ৰী আৰ কিবা চাহা ।

বাপৰ বচন,         নুশুনিলা ভাৱে,

ৰথখান ঝাণ্টে বাহা ॥১৮

শুনিয়া সুমন্ত্ৰ,         মন্ত্ৰীয়ে ৰাজাক,

চাই কৰি হাত যোৰ ।

আতি শীঘ্ৰ বেগ,         কৰিয়া ৰথৰ,

ডাকিলন্ত চাৰি ঘোড় ॥১৯

মন পৱনৰ,         বেগে চলে ৰথ,

ধৰি অৰণ্যৰ পথ ।

ক্ষণেকতে সবে,         পাচ কৰিলন্ত,

নগৰৰ লোক যত ॥২০

সবাকে তেজিয়া,         শীঘ্ৰ বেগে আতি, 

চড়িয়া গৈলন্ত ৰথে ।

হিয়া ধাকুৰিয়া,         পৰি বাহুৰিয়া,

নাৰীগণ কান্দে পথে ॥২১

ৰাজা দশৰথ,         কান্দন্ত পথত,

চলি যান্তে ভূমি পাৱে ।

মহাদই যত,         কান্দন্তে চলন্ত,

ৰাম বুলি দীৰ্ঘ ৰাৱে ॥২২

বশিষ্ঠ প্ৰমুখ্য,         কৰিয়া যতেক,

আছন্ত গুৰু ব্ৰাহ্মণ ।

ৰাজাক সম্বুধি,         মধুৰ বচন,

বুলিলন্ত তেতিখন ॥২৩

ৰামৰ পুনৰা-         গমনে তোমাৰ,

আছে যেবে অভিপ্ৰায় ।

বহুদূৰ তাঙ্ক,         আগ বঢ়াইবাক,

এতিখন নুযুৱাই ॥২৪

শুনিয়ো নৃপতি,         আপুনি ছিন্তিলা, 

আপোনাৰ সৰ্ব্বনাশ ।

আগে সত্য কৰি,         বৰ দুই দিয়া, 

কৈকেয়ীক দিলা আশ ॥২৫

বশিষ্ঠে দেখন্ত,         ৰাজা দশৰথ,

মত্ত গজ যেন আছে ।

যুগুত বচন,         অঙ্কুশে তাহাঙ্ক,

পলটাইলা গুৰু পাচে ॥২৬

গুৰুত যুগুত,         বতন শুনিয়া,

ৰহিলা তথা নৰেশ ।

ৰামৰ ভিতিক,         চাহিয়া নৃপতি,

নকৰে চক্ষু নিমেষ ॥২৭

কাঢ়ন্ত নিশ্বাস,         ভৈলন্ত নৈৰাশ,

পুনু পুনু দৰশনে ।

মৰ্ম্মে পোৰে হিয়া,         ভূমিত পৰিয়া,

মূৰ্চ্ছা গৈলা তেতিখনে ॥২৮

হাহাকাৰ কৰি,         ডাহিনে কৌশল্যা,

ধৰিলা বিকল ভাৱে ।

বাম পাশ চাপি,         ধৰিলন্ত পাচে,

ভৰতৰ নিজ মাৱে ॥২৯

কতোক্ষণ পাচে,         ৰাজা দশৰথ,

গাৱত চেতন পাইলা ।

ক্ৰোধ দৃষ্টি আতি,         কৰিয়া নৃপতি,

কৈকেয়ীক লাগি চাইলা ॥৩০

হাওঁৰে পাপিষ্ঠী,         পৰম অনিষ্ঠি,

নুচুবি নুচুবি মোক ।

গুচ ইথানৰ,         জীওঁ মানে আৰ,

মইতো নচাইবোঁ তোক ॥৩১

শুন ছাৰি ওৰে,         তোৰ বাক্যে যেবে,

ভৰতে লৱয় ৰাজ ।

নলৈবোঁ তাহাৰ,         পিণ্ড জলাঞ্জলি,

আদি কৰি যত কাজ ॥৩২

দেখিয়া সুন্দৰী,         তোক বিহা কৰি,

নষ্ট ভৈলোঁ মই ছাৰ ।

নথাক এথাত,         তোহোঁৰ আত্মাত,

পৰি যাউক মহামাৰ ॥৩৩

ধিকা'ছোক তোক,         ৰাম হেন পোক,

দিলি তই বনবাস ।

শুনৰে পাপিষ্ঠী,         দূৰ যাহা তই, 

মোক বধিবাক চাস ॥৩৪

ৰামে তৈত বন,         ফলক খাইবন্ত,

মই ভুঞ্জিবোহোঁ ভাত ।

ৰাজ্য ভোগ সবে,         তেজিবোঁ বাসনা,

ইটো পুৰী অযোধ্যাত ॥৩৫

নাই মোৰ সিদ্ধি,         হৰি হৰি বিধি,

কি কৰিলি তই মোক ।

মৰিবাৰ কালে,         পাইলোহোঁ দাৰুণ,

প্ৰিয় পুত্ৰ ৰাম শোক ॥৩৬

কৌশল্যা গোঁসানী,         গদ গদ বাণী,

বুলিলা বচন হিত ।

কেন মতি হীন,         ভৈলা প্ৰভু এবে,

থিৰ কৰিয়োক চিত ॥৩৭

নাহি তুল্য যাৰ,         ত্ৰিভুবনে আৰ,

তুমি মোৰ নিজ পতি ।

ভাল কাৰ্য্য আৰ,         নেদেখোহোঁ প্ৰভু,

মিলি গৈল বিসঙ্গতি ॥৩৮

বিষাদে মনত,         বুলিলন্ত পাচে,

অযোধ্যাৰ নিজনাহা ।

মাত নাসে আৰ,         থানে কৌশল্যাৰ,

মোক আবে লৈয়া যাহা ॥৩৯

কিছু স্বস্থ মন,         ৰাজাৰ বচন,

মন্ত্ৰীগণে যেবে পাইলা ।

কৌশল্যা দেবীৰ,         ঠাৱত ৰাজাক,

প্ৰবেশ নিয়া কৰাইলা ॥৪০

পটেশ্বৰী সব,         সহিতে নৃপতি,

পশিলা নিজ পুৰত ।

ৰামৰ উত্তম,         ওৱাৰিক ৰাজা,

দেখিলা কতো দূৰত ॥৪১

মলিন পৰিল,         গৰুড়ে এৰিল,

সৰ্পৰ যেন গহ্বৰ ।

কেশৰী খেদিল,         কুঞ্জৰে তেজিল,

যেহেন গিৰি কন্দৰ ॥৪২

পাচে শোকে দুখে,         কৌশল্যা সহিতে,

শয্যাত এৰিলা গাৱ ।

হা ৰাম বুলি,         বাহু দুই তুলি,

কান্দে দিয়া দীৰ্ঘ ৰাৱ ॥৪৩

হৰি হৰি ৰাম,         মোক শোক দিয়া,

এৰি কৈক লাগি গৈলা ।

কিনো তোৰ চিত,         মোহোক বধিত,

লাগি উতপতি ভৈলা ॥৪৪

পূৰ্ব্ব জন্মে হৈবে,         মই পিতা পুত্ৰে,

কৰায়া আছোঁ বিয়োগ ।

তাৰ ফলে ঘোৰ,         মিলিল মোহোৰ,

নিদাৰুণ পুত্ৰ শোক ॥ ৪৫

প্ৰাণেশ্বৰী মোৰ,         শুনিয়ো কৌশল্যা,

গ্ৰীৱত চাপিয়া ধৰ ।

তোহোৰ গৰ্ভত,         ভৈল উতপতি,

ৰাম মোৰ পুত্ৰবৰ ॥৪৬

আৰ নেদেখিবোঁ,         গৈল কৈক লাগি,

মোহোৰ কুল নন্দন ।

মহা বীৰবৰ,         শৰীৰ সুন্দৰ,

গজৰ যেন গমন ॥৪৭

পৰম নিৰ্ম্মল,         নীল উত্পল,

সমান শোভে বদন ।

সুৱলি বলিত,         আজানুলম্বিত,

বাহু প্ৰিয় দৰশন ॥৪৮

আতি সুশোভন,         শিশু তিনি জন,

মোৰ যেবে বনে গৈল ।

বিধিৰ বিঘাতে,         আমি হেন নাথে,

পুত্ৰ অনাথিতি ভৈল ॥৪৯

কোমল তুলিত,         নেত কামলিত,

শুতি উতপাত কৰে ।

তৃণৰ শয্যাত,         শুতিয়া সাক্ষাত্,

এবে কেনে প্ৰাণ ধৰে ॥৫০

অল্প বয়সৰ,         সুখিয়া কুমৰ,

ৰাজাৰ ভোগ উচিত ।

তেজি গৃহ সুখ,         বনবাস দুখ,

ভুঞ্জিবেক নিতে নিত ॥৫১

শৰীৰক ছানি,         পুত্ৰ শোক বহ্নি,

দহে দুইকো নিৰন্তৰ ।

শোকে সৰ্ব্বক্ষণ,         ৰবিৰ কিৰণে,

যেন শোষে সৰোবৰ ॥৫২

নিদ্ৰাক নপাইলা,         বিষাদে থাকিলা,

ৰাজা আৰু পটেশ্বৰী ।

ৰামৰ শোকত,         ভৈল নিশবদ,

অযোধ্যা সিটো নগৰী ॥৫৩

শুনিয়োক লোক,         সংক্ষেপে আছোক,

ইটো কথা এহি মানে ।

মহা লাভ জানি,         ৰামৰ কাহিনী,

শুনিয়োক বিদ্যমানে ॥৫৪

ঘোৰ কলিকাল,         নাহি আত ভাল,

ৰামত বিনে ভকতি ।

জীবা কতকাল,         তেজি আনজাল,

ৰাম পাৱে দিয়া মতি ॥৫৫

পৰম অথিৰ,         মনুষ্য শৰীৰ,

পৰে কেতিক্ষণ জানি ।

জন্মৰ সাফল,         হৌক লোক ডাকি,

বোলাঁ ৰাম ৰাম বাণী ॥৫৬