সীতাৰ বেজাৰ আৰু পাতাল প্ৰৱেশ
<big><big><big>২১ অধ্যায়<big><big><big> 

পদ ।

সীতাৰ বেজাৰ আৰু পাতাল প্ৰবেশ ।

জানকীৰ স্নেহে ভৰতক লাগি চাইল ।

বসিবাক লাগি ৰত্ন আসত বহ্ৰাইল ॥১

তিনিয়ো দেৱেৰে আসি বুলিলা বিনয় ।

নবৈসন্ত সীতা শোকে দগধ হৃদয় ॥২

কৌশল্যা প্ৰভৃতি শ্বাশু সকলে বুজান্ত ।

আউৰ কাকো মাথা তুলি নেদন্ত সিদ্ধান্ত ॥৩

লাজে অপমানে যেন হৃদয় বিদাৰে ।

বহয়ে লোতক দুয়ো নয়নৰ ধাৰে ॥৪

জাজ্বল্য সমান কোপে চিত্ত নোহে শান্ত ।

ঘনে ঘনে কটাক্ষো ৰামক লাগি চান্ত ॥৫

স্নেহে জানকীক নিৰিখন্ত ৰঘুনাথ ।

সীতাৰ কটাক্ষ দেখি ছপৰান্ত মাথ ॥৬

ভয়ে লাজে জানকীক চাহিবে নোৱাৰি ।

থাকিলা সঙ্কোচ ভাৱে ৰাঘৱ মুৰাৰি ॥৭

দুখ সব সুমৰি জ্বলিল আতি সতী ।

সি বেলা সীতাক নাহি চাহিবে শকতি ॥৮

মহাশোকে কোপে আতি কম্পমান কায় ।

জাজ্বল্য সমান অগনিৰ শিখা প্ৰায় ॥৯

অন্তৰ্গতে ৰাঘৱৰ মিলিল মহাভয় ।

দেখি সমজ্যাৰ ভৈল পৰম বিস্ময় ॥১০

সীতাৰ দেখিয়া হেন ক্ৰোধৰ আক্ৰান্তি ।

ৰামক কৰন্ত জানো শ্যপি ভস্ম শান্তী ॥১১

আজি জানো জগতেৰ মিলান্ত প্ৰলয় ।

কাম্পে তৰ তৰি দেৱ ঋষিৰ হৃদয় ॥১২

নমাতি আছিলা দেবী দুই দণ্ড মানে ।

আৰকত আখি মুখ কোপে অপমানে ॥১৩

ৰামৰ ভিতিক পিঠি দিয়া ক্ৰোধ ভাৱে ।

চায় সমজ্যাক লাজ এৰি জগমাৱে ॥১৪

বুলিবে লাগিলা অতি চিত্ত অসন্তোষ ।

তথা শুনি সমাজে আমাক দিবা দোষ ॥১৫

সবাতে বিদিত মোৰ ৰাম যেন স্বামী ।

সেৱকিনী প্ৰায় আন বিবাহিতা আমি ॥১৬

বাপ আনে পঠাইলে গৈলেক বনবাস ।

কৰিলো লগতে চৌধ বৰিষ নিৰ্ব্বাস ॥১৭

একেশ্বৰী নাৰী মই নোহো স্বতন্তৰী ।

নোৱাৰিলো ৰাখিবে ৰাৱণে নিলে হৰি ॥১৮

চাহিলো লঙ্কাতে আপমানে মৰিবাক ।

গৈই এই হনুমন্তে বাধিলে আমাক ॥১৯

প্ৰাণ ৰাখি আছিলো স্বামীক বাট চাই ।

ৰাৱণক মাৰি মোক আনিলে দুনাই ॥২০

কৰিলা পৰীক্ষা ৰামে পেহ্লাই অগনিত ।

তথাপি নভৈল শান্ত ৰাঘৱৰ চিত্ত ॥২১

বুলিলা বুজাই আসি পাছে বাপখনে ।

তেবেসে আমাক সম্বৰিলা শুদ্ধমনে ॥২২

একচিত্তে কৰিলোহোঁ আহাঙ্কেসে সেৱ ।

মইতো জানো স্বামীসি পৰম মোৰ দেৱ ॥২৩

স্বামী তপ,জপ,যজ্ঞ,স্বামী যোগ ধ্যান ।

স্বপনে সচিতে মই নিচিন্তিলো আন ॥২৪

তথাপি আমাত আন চিত্ত বিহৰিল ।

চুমাতে কামোৰ যেন অলগাত কিল ॥২৫

দুষ্টে দিলে অপযশ তাতে আন ত্ৰাস ।

ছলে নিয়া দিয়ালেক আমাক নিৰ্ব্বাস ॥২৬

দেখা দেখা ইটো কেনে স্বামীৰ মৰ্য্যাদ ।

কিসক কৰিলে এতমান ছল বাদ ॥২৭

যেবে লাগে এৰিবে আগতে এৰা মোক ।

গৰ্ভতে মাৰিবে চাইলা দুই গুটি পোক ॥২৮

স্বামীৰ কহন্তে গুণ শৰীৰ দগধ ।

লৈবেক খোজিলা তিনি মা পোৰ বধ ॥২৯

গৰ্ভে সমে মোক মাৰিবাক শ্ৰদ্ধা ভৈল ।

কৰিবেক বাকি আউৰ ৰামৰ নৰৈল ॥৩০

সবে বোলে এনুৱা ৰামক ভাল ভাল ।

মইতো জানো মোৰ ৰামেসে যমকাল ॥৩১

স্বামী হেন নিদাৰুণ কৈত আছা শুনি ।

চাইবো আউৰ আন মই মুখ কিবা গুণি ॥৩২

এহি বুলি জানকী কান্দন্ত মকা মকি ।

শোকানলে হিয়া নোগুচে ভাকাভকি ॥৩৩

নয়নৰ লোতক ধাৰায়ে যায় বহি ।

অধোমুখে কতোক্ষণ আছিলন্ত ৰহি ॥৩৪

একো মতে নোৱাৰা কৰিবে চিত্ত থিৰ ।

নিশবদ লোক শোক দেখি গোসাঁনীৰ ॥৩৫

সবে বোলে আজি একো মিলিবে প্ৰমাদ ।

চৰন্তেসে যাই শান্তী সীতাৰ বিষাদ ॥৩৬

ধান দিলে হৱে আখৈ ৰামৰ মুখত ।

বল্কিবে লাগিলা দেবী দুঃসহ দুখত ॥৩৭

ৰাঘৱক চাই কোপে কটাক্ষে নিৰিখি ।

বোলন্ত এৰিলা মোক তুমি কিবা দেখি ॥৩৮

জানাহা তেজিবা কিয় সম্বৰিলা আগে ।

পূৰ্ব্বতে মৰিলো হুই যেন যুৱাই ভাগে ॥৩৯

কিনো ৰাম স্বামী মোৰ পুৰুষ দাৰুণ ।

নুসুমৰিলাহা একো দিবসৰো গুণ ॥৪০

কাষ্ঠতে ফৰিল বজ্ৰে বান্ধিলেক হিয়া ।

দুৰ্জ্জনৰ বোলতে নিৰ্ব্বাস মোক দিয়া ॥৪১

কোন শত্ৰু তোমাৰ কৰিলো কিবা হানি ।

কৰিলা এনুৱা উগ্ৰ দণ্ড কিবা জানি ॥৪২

ছলবাদে দিলা নিয়া নিৰ্ব্বাসক মনে ।

অকস্মিতে তেজে যেন ভাৰ্য্যাক তেণ্টনে ॥৪৩

ৰাক্ষসতোধিক ইটো তোমাৰ কুমতি ।

নাই একো তিলো তিৰীবধ পাপ ভীতি ॥৪৪

তোমাৰ উপৰি পুৰুষ আছিল যতেক ।

কোৱা কোনে কৰিলেক এনুৱা পাতক ॥৪৫

বিনা অপৰাধত কৰিলা হেন শাস্তি ।

সংসাৰ জুৰিলে ইটো মোৰ কুখিয়াতি ॥৪৬

জগততে মোক আউৰ নুবোলিবে ভাল ।

কৰিলেক অনাদোষে ৰামে কি নিকাল ॥৪৭

আউৰ কি কৰিবে লাগি অনাইলা ইবাৰ ।

যেন পোৰা গাত ঘষা সনিয়া আমাৰ ॥৪৮

বন মানুষক আনি দেখুৱা সভাক ।

কতনো বিগুতি মাৰা মৰাক আমাক ॥৪৯

এভু তবে তোমাৰ নুপূৰে মনোৰথ ।

একে জুই মৰোঁ আৰু পিপলিৰ পথ ॥৫০

বোলাইবো তোমাৰ আৰু ঘৰৰ ঘৰণী ।

তেবে মোত পৰে নাই নাৰী নিলাজিনী ॥৫১

জনেক ৰাজাৰ মই স্নেহৰ জীয়াৰী ।

দশৰথ নৃপতিৰ প্ৰথম বোহাৰী ॥৫২

তুমি ৰামৰাজাৰ আমি সি মহাদৈ ।

হেনতো আমাৰ হেন কৰিলা বিলাই ॥৫৩

এহি বুলি মহামৰ্ম্মে গোসাঁনী জানকী ।

পৃথিবীত পৰিয়া কান্দন্ত মকা মকি ॥৫৪

সীতাৰ সন্তাপে দেখন্তাৰো মৰ্ম্ম ছৰে ।

হুমাহুমি কান্দে লোক লোতক নিগৰে ॥৫৫

কোপে অপমানে আতি চিত্ত নুহি থিৰ ।

হিয়াত পশিল শাল নোহ্লাই গোসাঁনীৰ ॥৫৬

বুলিবে লাগিলা দুনাই মনত আসুখ ।

আউৰ ইটো স্বামী ৰাঘৱৰ নচাওঁ মুখ ॥৫৭

পৃথিবীক কাতৰ কৰন্ত যোৰ হাতে ।

তুমি মোৰ মাৱ জন্ম লভিলো তোমাতে ॥৫৮

আউৰ যেন নুশুনো ৰামৰ ইটো নাওঁ ।

ফাট দিয়া বসুমতী পাতালে লুকাওঁ ॥৫৯

স্বৰূপত শান্তি পুণ্য যেবে আছো ৰাখি ।

চন্দ্ৰ সূৰ্য্য বায়ু বসুমতী হুইবা সাখী ॥৬০

ৰামৰ পাৱত জানা মোৰ চিত্ত ডাঠ ।

ঝাণ্টে দিয়া বাট তেবে মাৱ মেলা ফাট ॥৬১

হওঁ যেবে আমি পতিব্ৰতা নিৰঙ্কুশ ।

ৰাম বিনে আন যেবে নজানো পুৰুষ ॥৬২

গুচোক আমাৰ ইটো কলঙ্ক ললাট ।

পাতালত পশোঁ বসুমতী মেলা ফাট ॥৬৩

কায়বাক্যমনে যেবে ৰামক আৰাধোঁ ।

স্বপনৰ ৰাম বিনে আনক নসাধোঁ ॥৬৪

তেবে বসুমতী মোক ঝাণ্টে দিয়া বাট ।

নচাওঁ মানবৰ মুখ মাৱ মেলা ফাট ॥৬৫

কৰিলোঁ সুদৃঢ় চিত্তে ৰামকেসে সেৱ ।

স্বামী ব্যতিৰেকে নজানিলো আন দেৱ ॥৬৬

তাথাপি এনুৱা মোৰ মিলিল ললাট ।

ৰাঘৱৰ মুখ নচাওঁ মাৱ মেলা ফাট ॥৬৭

বিগুতি বিগুতি ৰামে মাতিবন্ত মোক ।

আউৰ মই নথাকো নথাকো ইটো লোক ॥৬৮

লাগিল বৈৰাগ্য মনে মিলিল বিচাধ ।

দিয়া দিয়া দিয়া বসুমতী ঝাণ্টে বাট ॥৬৯

দিলে তিনি বাৰ ৰাৱ ৰামৰ বল্লভা ।

টলবল কৰি কম্পিবাক লৈলা সভা ॥৭০

ঠাৎকাৰ শবদে মেদিনী দিলা ফাট ।

উঠিল সুবৰ্ণময় সিংহাসন খাট ॥৭১

চিকি মিকি কৰে আতি ৰত্নৰ জেউতি ।

সীতাক সাদৰে যোগাইলন্ত বসুমতী ॥৭২

চাৰি নাগ কন্যা ধৰি আছে চতুৰ্ভিতি ।

অদ্ভুত দেখিয়া সবে সমাজে বিশ্ৰুতি ॥৭৩

হনুমন্ত আদি কৰি যত কপিবল ।

কি ভৈল বুলিয়া সবে হৃদয় বিকল ॥৭৪

স্তব্ধ ভৈল ভৰত লক্ষ্মণ শত্ৰুঘন ।

ৰামৰ গাৱত আউৰ নাহিকে চেতন ॥৭৫

শুনা সৰ্ব্বজন ঐত কেদিন জীৱন ।

মিছাধন জন জানি তেজিও যতন ॥৭৬

ৰামৰ সীতাৰ কেনে দুখ তাক দেখাঁ ।

ইটো গৃহবাস সামান্যৰ কোন লেখা ॥৭৭

হেন জানি হৰি ভকতিক কৰা সাৰ ।

তেবেসে তৰিবে পাৰি সংসাৰ নিকাৰ ॥৭৮

কাৰ কেতিক্ষণ পৰা মিলয় মৰণ ।

বোলা ৰাম ৰাম চিন্তা কৃষ্ণৰ চৰণ ॥৭৯

 

<big>২২ অধ্যায় ।<big> 

দুলৰি ।

পাছে পৃথিবীৰ,         আদৰ দেখিয়া,

ত্বৰিতে উঠিলা সতী ।

ব্ৰহ্মা আদি কৰি,         সকলে দেৱতা,

একত্ৰে কৰিলা নতি ॥১ 

বশিষ্ঠ প্ৰমুখ্যে,         ঋষিক নমিলা,

জান পাৰি এক ঠাই ।

কৰি কৃতাঞ্জলি,         বুলিবে লাগিলা,

সীতা উপৰত চাই ॥২

জন্মে জন্মে হৈবা,         জনকেসে বাপ,

সাধোঁ মই পৰবাসু ।

দশৰথ ৰাজা,         হুইবন্ত শ্বশুৰ,

কৌশল্যা হুইবন্ত শ্বাশু ॥৩

দুখৰ সহায়,         ভালুক বানৰ,

হুইব পুত্ৰ সমসৰ ।

ভৰত লক্ষ্মণ,         বীৰ শত্ৰুঘন.

তিনিসি হুইবা দেৱৰ ॥৪

স্বপনে সচিতে,         আন নবাঞ্ছোহোঁ,

ৰামেসে হুইবন্ত পতি ।

তাহান এহিসে,         দুখানি চৰণ,

জন্মে জন্মে হুইবে গতি ॥৫

হুইবেক তনয়,         মহা শোভনয়,

এহি লৱ কুশ দুই ।

হেনয় কলঙ্ক,         কদৰ্থনা জোনো,

আউৰ দুনাই মোৰ নুই ॥৬

নমি কৌশল্যাক,         বুলিলা কাৰুণ্য,

যি ভৈলা মোৰ কপাল ।

দুই গুটি পুত্ৰক,         সম্পিলো গোসাঁনী,

কৰিবাহা প্ৰতিপাল ॥৭

আমাত সঞ্জাত,         নাহিকে ৰামৰ,

পুত্ৰত কমন কায ।

আছোক পালিব,         পুত্ৰ বুলিবাকো,

ৰামৰ লাগিব লাজ ॥৮

কুশক লৱক,         গলত বান্ধিয়া,

কান্দিলন্ত সীতা শোকে ।

তোমাসাক বৰ,         কৰিতে নপাইলো,

দৈবে দণ্ডিলেক মোকে ॥৯

অল্পতে তোমাক,         কৰিলো ছিণ্ডৱা,

হেনসে মই অভাগী ।

তিনি মা পোৰ,         ভৈলা দেখা দেখি,

আজি ই জন্মক লাগি ॥১০

দুয়ো ভায়েৰে,         কন্দল নকৰিবা,

একত্ৰে বঞ্চিবা কাল ।

মোক লাগি পুতাই,         চিন্তা নকৰিবা,

যৈ ভৈলা মোৰ কপাল ॥১১

তোমাসাৰ দুখ,         দুৰ্গতি লৈ যাওঁ,

জীয়া মোৰ লৈয়া আয়ু ।

কুলক্ষণী সীতা,         পাতালে চলিলো,

পৰিছেদা মোক চাউ ॥১২

এহি বুলি মকা,         মকি কান্দিলন্ত,

পুত্ৰ দুইৰ ধৰি গলে ।

ক্ষেণেকে সন্ধুকি,         আখি মুখ পাছে,

মুচিলা বস্ত্ৰ আঞ্চলে ॥১৩

চিত্ত দৃঢ় কৰি,         জানকী গোসাঁনী,

ভৈলা শোকে মোহে হীন ।

পৰম সাদৰে,         কৰিলা ৰামক,

তিনিবাৰ প্ৰদক্ষিণ ॥১৪

চৰণৰ ধূলি,         মলচিলা চুলি,

বুলিলা পাছে প্ৰণামি ।

আবে প্ৰভু ৰাজ্য,         ভুঞ্জিয়োক সুখে,

যাওঁ পাতালক আমি ॥১৫

হৃদয় খেদত,         যি কিছু বুলিলো,

ই দোষ ক্ষেমা আমাক ।

তোমাৰ চৰণ,         সেবিবে নপাইলো,

মোৰেসে কৰ্ম্ম বিপাক ॥১৬

তুমি হেন স্বামী,         ভৈলোহো বঞ্চিত,

কোনবা পাপৰ ফল ।

এহি বুলি আউৰ,         মাতিবে নোৱাৰি,

কৰিল চক্ষু ছলছল ॥১৭

গদ গদ বাক্যে,         বোলন্ত থাকিয়ো,

কৰিলো প্ৰভু মেলানী ।

দিব্য সিংহাসনে,         চড়িলন্ত গৈয়া,

কান্দন্ত সীতা গোসাঁনী ॥১৮

বসুমতী আসি,         আশ্বাসি সাবতি,

বুলিলা মধুৰ বাক ।

গন্ধে পুষ্পে ধুপে,         পূজিলা প্ৰদীপে,

যত নাগনাৰী জাক ॥১৯

নাগ লোক ছানি,         জয় বাদ্য বাৱে,

দুন্দুভি ধ্বনি আস্ফাল ।

শিৰত সুৰভি,         পুষ্প বৰিষিল,

পশিলা সীতা পাতাল ॥২০

পতি পুত্ৰ সবে,         সুহৃদ তেজিলা,

পৰম বৈৰাগ্য মনে ।

যেন চন্দ্ৰকলা,         মেঘতে লুকাইল,

সীতা শান্তী তাৱক্ষণে ॥২১

ৰামক বিচুই,         হিয়া জ্বালে জুই,

সীতা পাতালক গৈলা ।

দেখি অন্তৰীক্ষ,         ধাতু ৰামচন্দ্ৰ,

বিশ্ৰুতি বিহ্বল ভৈলা ॥২২

সিংহাসন হন্তে,         পৰি মূৰ্চ্ছা গৈলা,

শোকতে দেখি আন্ধাৰ ।

ৰামক ধৰিয়া,         কান্দে আৰ্ত্তৰাৱে,

সীতাৰ দুই কুমাৰ ॥২৩

দেখিয়া অদ্ভুত,         যত সামাজিক,

কাৰো নাহি মাত বোল ।

ৰামৰ বিলাই,         শিশু দুইক চাই,

কৰে হাহাকাৰ ৰোল ॥২৪

দেব ঋষি সবে,         সন্তাপে কান্দন্ত,

ধৰিতে চিত্ত নপাৰি ।

ভালুক বানৰ,         কান্দে নিৰন্তৰ,

মাটিত পাৰি লোটাৰি ॥২৫

ভৰত লক্ষ্মণ,         বীৰ শত্ৰুঘন,

ভূমিত পৰিলা কান্দি ।

কৌশল্যা প্ৰমুখ্যে,         মুঠি হানৈ হিয়ে,

সীতা বুলি ৰাৱ বান্ধি ॥২৬

ইহেন পুত্ৰক,         কিমতে তেজিলি,

বজ্ৰে বান্ধিলেক হিয়া ।

গাৱে জুই জ্বালি,         মাৱ কৈক গৈলা,

এতিক্ষণে দেখা দিয়া ॥২৭

সেৱকিনী যত,         সীতাৰ শোকত,

কান্দে পাৰি লোটাপুটি ।

পাইল স্বৰ্গ কোল,         ক্ৰন্দনৰ সিটো,

তুম্বুল বোলেক উঠি ॥২৮

শুনা সভাসদ,         ৰামায়ণ পদ,

দুখ গৃহবাস দেখা ।

ৰামৰ সীতাৰ,         এনুৱা বিপাক,

সামান্যৰ কোন লেখা ॥২৯

কাল সৰ্পে গিলে,         কৈত মৃত্যু মিলে,

তাহাৰ নাহিকে থিত ।

ৰাম নাম বিনে,         নিস্তাৰ নাহিকে,

দুৰ্ঘোৰ ইটো কলিত ॥৩০

ভাৰত ভূমিত,         লভি নৰতনু,

আক ব্যৰ্থ কৰা কিক ।

মূঢ়জনে যেন,         নজানি বিকই,

কাচৰ মুলে মাণিক ॥৩১

হেন অনুমানি,         চিন্তা চক্ৰপাণি,

অনাদৰি আন কাম ।

কৃষ্ণৰ কিঙ্কৰে,         ৰচিলা শঙ্কৰে,

ডাকি বোলাঁ ৰাম ৰাম ॥৩২