দশৰথৰ বিবাহ - কৈকেয়ী
৮ অধ্যায় 
দশৰথৰ বিবাহঃকৈকেয়ী
 
আত অনন্তৰে কখা শুনিয়ো সম্প্ৰতি ।

কেকয় ৰাজ্যত আছে কেকয় নৃপতি ॥১

দানে মানে কুলে ধৰ্ম্মে শীলে আনন্দিত ।

সহ্ৰ্ব গুণে গুণাম্বিত জগতে বিদিত ॥২

কৈকেয়ী নামত কন্যা এক আছে তান ।

ত্ৰিভূবনে নাহি যাৰ ৰূপৰ সমান ॥৩

নাহি খতি খুন সৰ্ব্বগুণে নিৰুপমা ।

নুহিকে সমান ৰতি ৰম্ভা তিলোত্তমা ॥৪

হৰিণনয়নী আতিশয় মধ্যক্ষীণী ।

সুকোমল কেশে চামৰকো আছে জিনি ॥৫

পূৰ্ণচন্দ্ৰমাকো জিনি বদনৰ কান্তি ।

মুকুতাৰ সাৰি যেন জ্বলে দন্ত পান্তি ॥ ॥৬

নাসা গোট দেখি যেন ৰত্ন তিলফুল ।

বিম্বফল জিনি জ্বলে অধৰ ৰাতুল ॥৭

মৃণাল সদৃশ বাহু দেখিতে সুঠান ।

সুগম্ভীৰ লীলাগতি গজৰ সমান ॥৮

বহল জঘন উৰু যেন ৰাম কল ।

থল কমলকো গঞ্জে চৰণকমল ॥৯

হাস্যত অমৃত স্ৰৱে বচন মধুৰ ।

হৱে ৰূপ দেখি কন্দৰ্পৰ দৰ্প চুৰ ॥১০

বদৰি প্ৰমাণ স্তন বাঢ়ে হৃদয়ত ।

কটাক্ষতে মোহে সুৰ নৰ মুনি যত ॥১১

কেকয় ৰাজাৰ হেন আছে কন্যা ৰত্ন ।

বিবাহ দিবাক ৰাজা কৰে মহা যত্ন ॥১২

কেন মতে কন্যাৰ সদৃশ পাইবোঁ বৰ ।

হেন শুনি নৃপতি পাতিলা স্বয়ম্বৰ ॥১৩

দেশে দেশে পাঞ্চি দিলা দূত বহুতৰ ।

কহ সমস্তত কৈকেয়ীৰ স্বয়ম্বৰ ॥১৪  

গৈল দেশে দেশে দূতগণ অসংখ্যাত ।

জানাইলেক স্বয়ম্বৰ সমস্তে ৰাজাত ॥১৫

কৈকেয়ীৰ স্বয়ম্বৰ শুনি যত ৰাজা ।

সঙ্গে সাজি গৈয়া ৰথ গজ বাজী প্ৰজা ॥১৬

কেকয় নগৰে আসি ভৈলা এক থান ।

সবাকো কেকয় ৰাজা কৰিলা সন্মান ॥১৭

আছে পুত্ৰবৰ তান যুদ্ধাজিত নাম ।

পিতৃত ভকত সৰ্ব্ব গুণে অনুপম ॥১৮

তান্তে ৰাজ্য ভাৰ ৰাজা সঁপি নিৰন্তৰ ।

বিবাহৰ কাৰ্য্যক চিন্তন্ত নৰবৰ ॥১৯

কৰিলা মজুত আনি অনেক সম্ভাৰ ।

কুসুম চন্দন গন্ধ বস্ত্ৰ অলঙ্কাৰ ॥২০

সুবৰ্ণৰ ঝাৰী খুৰি তাম্বুল কৰ্পূৰ ।

নানা উপহাৰে দ্ৰব্য মিলাইলা প্ৰচুৰ ॥২১

আসি আছে যত ৰাজা শুনি স্বয়ম্বৰ ।

সবাকো দিলন্ত ৰত্নময় বাসা ঘৰ ॥ ২২

তাম্বুল চন্দনে দিব্য বস্ত্ৰ অলঙ্কাৰে ।

অৰ্চ্চিল সবাকো নানা বিধ উপহাৰে ॥২৩

কুসুম কুঙ্কুম গন্ধ চন্দনে তুষিলা ।

নানা ভক্তিভাৱে সমস্তকে সন্তোষিলা ॥২৪

আছন্ত নৃপতিগণ পাতিয়া সমাজ ।

সেহি সময়ত দশৰথ মহাৰাজ ॥২৫

সঙ্গে সাজি লৈয়া গজ বাজী সেনা যত ।

সেহি সমাজত গৈয়া ভৈলা উপগত ॥২৬

দশৰথ আসিবাৰ দেখি ৰাজাগণে ।

গাৱ চালি আথেবেথে উঠিলা তেখনে ॥২৭

কেকয় ৰাজাৰ দেখি হৰিষ মিলিলা ।

পৰম গৌৰৱে আনি সিংহাসন দিলা ॥২৮

দশৰথ নৃপতি বসিলা গৈয়া তাত ।

যেন পুৰন্দৰ দেৱগণৰ সভাত ॥২৯

নৃপতিৰ মাজে ৰাজা প্ৰকাশন্ত বসি ।

গ্ৰহগণ মাজে যেন পূৰ্ণিমাৰ শশী ॥ ৩০

দশৰথ আগে নজ্বলন্ত ৰাজাচয় ।

যেহন নক্ষত্ৰগণ সূৰ্য্যৰ উদয় ॥৩১

পাত্ৰ পুত্ৰ মিত্ৰ সমে কেকয় নৃপতি ।

দশৰথ নৃপতিক কৰিলা ভকতি ॥৩২

সাদৰে ভৃঙ্গাৰ ধৰি প্ৰক্ষালিলা পাৱ ।

সৱৰ্ঘে কৰিলা পূজা বুলি বহু ভাৱ ॥৩৩

কুসুম চন্দন দিব্য বস্ত্ৰ অলঙ্কাৰ ।

নানা দ্ৰব্য দিয়া অৰ্চ্চিলন্ত বাৰে বাৰ ॥৩৪

বুলি আতি স্তুতি বাণী সন্তোষিলা মন ।

ষড় ৰসে পঞ্চামৃতে কৰাইলা ভোজন ॥৩৫

কৰ্পূৰ তাম্বুল দিলা ভোজনৰ শেষে ।

গৃহ ব্যৱহাৰ ৰাজা কৰিলা নিশেষে ॥৩৬

কেকয় ৰাজাৰ আতি দেখিয়া ভকতি ।

ভৈলন্ত সন্তুষ্ট দশৰথ মহামতি ॥৩৭

কৰিলন্ত কেকয়ক প্ৰশংসা অশেষ

অনন্তৰে ভৈলা আসি ৰজনী প্ৰবেশ ॥৩৮

উত্তম মন্দিৰে ৰত্নময় আসনত ।

সুকোমল শয্যাত শুতিলা দশৰথ ॥৩৯

সুখে নৃপতিৰ ভৈল ৰজনী প্ৰভাত ।

স্নান দান কৰি আসি বসিলা সভাত ॥৪০

প্ৰভাত সময়ে উঠি কেকয় নৃপতি ।

স্নান দান তৰ্পণ কৰিলা মহামতি ॥৪১

বিধিৰ নিয়ম সমৰ্পিয়া নৃপবৰ ।

পাতিলন্ত সভা কৈকেয়ীৰ স্বয়ম্বৰ ॥৪২

ৰত্মময় আসন থৈলন্ত স্থানে স্থানে ।

তাতে আসি বসিলা নৃপতিগণ মানে ॥৪৩

বসি আছে দশৰথ সবাৰে মাজত ।

তান তেজে সঙ্কুচিত ৰাজাগণ যত ॥৪৪

জলে উত্পল যেন সূৰ্য্যৰ উদয় ।

দশৰথ সমে সেহি মত ৰাজাচয় ॥৪৫

কেকয় নৃপতি আতিশয় বুদ্ধিমন্ত ।

যথাযোগ্য সমস্তে ৰাজাক অৰ্চ্চিলন্ত ॥৪৬

বুলিলা সবাকো পাচে সুমধুৰ বাণী ।

কৈকেয়ী নামত মোৰ আছে কন্যাখানি ॥৪৭

আতি শিষ্টমতী কন্যা আসি সমজ্যাক ।

আপোন ইচ্ছায়ে কন্যা বৰয় যাহাক ॥৪৮

তাহানে হৈবেক সিতো কন্যা মহা সতী ।

এহি বুলি কৈকেয়ীৰ পাশক নৃপতি ॥৪৯

নিজ গুৰু ব্ৰাহ্মণক দিলন্ত পঠাই ।

আনিয়োক কন্যা গৈয়া সভাক আতাই ॥৫০

শুনি পুৰোহিত গৈয়া বুলিলা কন্যাক ।

আসিয়ো কৈকেয়ী পিতৃবাক্যো সমজ্যাক ॥৫১

শুনিয়া কন্যাৰ হৰিষৰ নাহি পাৰ ।

পিন্ধিলা উত্সুকে দিব্য বস্ত্ৰ অলঙ্কাৰ ॥৫২

একচিত্ত হুয়া শুনা সভাসদ লোক ।

গুচোক সংসাৰভয় ৰাম বুলিয়োক ॥৫৩

৯ম অধ্যায়

দুলড়ী

 
কৈকেয়ী কামিনী,      সুচন্দ্ৰবদনী,

 কাছিলন্ত বহু ভাৱে ।

কৰি লীলাগতি,       সমজ্যাক প্ৰতি,

 চলি যান্ত ভূমি পাৱে ॥১

কৃশ মধ্যদেহ,       বুলন্তে হালয়,

চলে আতি লয়-লাসে । 

অনেক সুন্দৰী,      তাঙ্ক মধ্যে কৰি,

 বেঢ়ি যান্ত চাৰি পাশে ॥২

ত্ৰৈলোক্য মোহিনী,       গজেন্দ্ৰ গামিনী,

 পাইলা স্বয়ম্বৰশালা ।

প্ৰবেশিলা গই,       মেৰুত উদয়,

 যেন চন্দ্ৰমাৰ কলা ॥৩

ভৈলন্ত বিস্ময়,       যত ৰাজাচয়,

 কন্যাৰ ৰূপ দেখিয়া ।

চাহন্ত নিৰখি,       অমৃতক দেখি,

 যেন লুভিয়াৰ হিয়া ॥৪

ৰূপ বিপৰীত,       দেখি বিমোহিত,

 ভাল যত ৰাজাচয় ।

স্থিৰ নোহে মন,       পীড়িলে মদন,

 দেখে সবে তমোময় ॥৫

কম্পয় শৰীৰ,       কতো বেলি স্থিৰ,

 ভৈল ৰাজাগণ যত ।

অন্যে আন মাতি,       কহে কথা আতি,

 ৰূপৰ কিলো মহত্ত্ব ॥৬

স্বৰ্গহন্তে কিবা,       আসিল উৰ্ব্বশী,

 কিবা ৰতি তিলোত্তমা ।

ইন্দ্ৰৰ ঘৰিণী,       কিবা আইলা শচী,

 কিবা অপেস্বৰী হেমা ॥৭

ৰোহিণী পাৰ্ব্বতী,       কিবা লক্ষ্মী দেবী,

 আসি আছে মূৰ্ত্তি ধৰি ।

ইতো ত্ৰৈলোক্যত,       ইহেন ৰূপক,

 নুহি আনে সৰি বড়ি ॥৮

এক হাতে জল,       ঝাৰি আউৰ হাতে,

 ধৰিয়া পুষ্পৰ মালা ।

ৰাজাগণ মাজে,       আপন সদৃশ,

 বৰ নিৰীক্ষন্ত বালা ॥৯

সখীগণ সমে,       ফুৰন্ত সুন্দৰী,

 গোটে গোটে ৰাজা চাই ।

সবে ৰাজাগণে,       বোলে মনে মনে,

 মোকে বৰিবেক পায় ॥১০

পাচে সুদৰ্শনে,       নামে এক ৰাজা,

 সবাকো বোলে বচন ।

সুদক্ষিণা নামে,       কন্যাৰ কাহিনী,

 শুনিয়োক ৰাজগণ ॥১১

মগধ ৰাজাৰ,       ঝিউ সুদক্ষিণা,

 পৰম পদ্মিনী কন্যা ।

সৰ্ব্বগুণযুত,       ৰূপ অদভুত,

 ত্ৰৈলোক্যমোহিনী ধন্যা ॥১২

তান স্বয়ম্বৰে,      গৈলোঁ নিৰন্তৰে,

 আছোঁ ৰাজাগণ যত ।

হাতে মাল্য ধৰি,       বৰ অনুসৰি,

 ফুৰে কন্যা সমাজত ॥১৩

সূৰ্য্যবংশে ৰাজা,       আছিলা দিলীপ,

 পৰম গুণে মহন্ত ।

মাথে মাল্য দিয়া,      গৈয়া সুদক্ষিণা,

 দিলীপক বৰিলন্ত ॥১৪

ইও মহাসতী,      যেন সুদক্ষিণা,

 সমস্ত গুণক ধৰে ।

কোন পুণ্যৱন্ত,       আছে ভাগ্যৱন্ত,

 নাজানো কাহাক বৰে ॥১৫

এইমতে ৰাজা,       সবে অন্যে অন্যে,

 কন্যাৰ গুণ বখানে ।

পাচে ধীৰি ধীৰি,       কৈকেয়ী সুন্দৰী,

 গৈলা দশৰথ স্থানে ॥১৬

তাঙ্ক দেখি কন্যা,       গুণে মনে মনে,

 এন্তে হৈবা মোৰ পতি ।

ইহান সমান,       ইতো পৃথিবীত,

 নাহিকে আন নৃপতি ॥১৭

ইহান আগত,       নজ্বলয় কেৱ,

 যত আছে ৰাজাগণ ।

ত্ৰিভুবনে সাৰ,       ৰূপ চমত্কাৰ,

 সাক্ষাতে যেন মদন ॥১৮

ইহান অধীন,       সকলো নৃপতি,

 আছন্ত খাটিয়া নিত ।

ইহাকেসে মই,       বৰিবোঁ বুলিয়া,

 দৃঢ় কৰিলন্ত চিত ॥১৯

পৰম সাদৰে,       দশৰথ শিৰে,

 দিলা নিয়া পুষ্পমালা ।

চৰণত ধৰি,       কৰি নমস্কাৰ,

 বৰিলন্ত বৰবালা ॥২০

হেন দেখি যত,       লোক সমাজ্যৰ,

 কৰে জয় জয় ধ্বনি ।

সাৰ্থক বৰক,       বৰিলা সুন্দৰী,

 কন্যা বৰ বিচক্ষণী ॥২১

বৰ কন্যা দুইকো,       প্ৰশংসা কৰিল,

 সমস্ত লোকে সাদৰি ।

স্বয়ম্বৰ ৰঙ্গ,       উত্সৱ মঙ্গল,

 দেখিল নয়ন ভৰি ॥২২

কৈকেয়ীৰ পায়া,       দশৰথ ৰাজা,

 ভৈলা আতি কৃতকৃত্য ।

হৰিষে বিস্তৰ,       মথিয়া সাগৰ, 

 পাইলন্ত যেন অমৃত ॥২৩

কেকয় ৰাজাৰ,       আনন্দ অপাৰ,

 জামাই পাই দশৰথ ।

বিধি ব্যৱহাৰে,       কন্যা সম্প্ৰদান,

 কৰিলন্ত মহাৰথ ॥২৪

উত্সুকে মনত,       হয়হস্তী ৰথ,

 দাস দাসী গ্ৰাম দেশ ।

সুবৰ্ণ ৰজত,       মুকুতা মাণিক,

 যৌতুক দিলা অশেষ ॥২৫

বিয়াৰ সভাত,       যত অসংখ্যাত,

 আছিলন্ত ৰাজাগণ ।

যৌতুক সম্ভাৰ,       দিলন্ত অপাৰ,

 নৃপতিৰ তুষি মন ॥২৬

কেকয় নৃপতি,       অনেক ভকতি,

 সমজ্যাক সন্তোষিল ।

কুসুম চন্দনে,       বস্ত্ৰ অলঙ্কাৰে,

 সবাকো ৰাজা তোষিল ॥২৭

পায়া সতকাৰ,       হৰিষ অপাৰ,

 দেখি সুখে স্বয়ম্বৰ।

ৰাজাক সাদৰি,       গৈলা ঘৰঘৰি,

 ৰাজা প্ৰজা নিৰন্তৰ ॥২৮

ৰাজা দশৰথ,       পুৰি মনোৰথ,

 কৈকেয়ীৰ লৈলা সঙ্গে ।

মহা কৌতূহলে,       বাদ্য সুমঙ্গলে,

 গৃহক গৈলন্ত ৰঙ্গে ॥২৯

শুনা সভাসদ,       ৰামায়ণ পদ,

 ৰামক হুয়া সমুখ,

ডাকি বোলা হৰি,       সংসাৰক তৰি,

 লভিবা পৰম সুখ ॥৩০

<big>''১০ম অধ্যায়</big>

 
দশৰথ নৰপতি ভাৰ্য্যায়ে সহিত ।

ৰত্নময় মন্দিৰত ভৈলা উপস্থিত ॥১

শুনি নৃপতিৰ পাচে মাতৃ ইন্দুমতী ।

পুত্ৰবধু দেখিবে আসিলা মহা সতী ॥২

কৈকেয়ীক দেখি পাইলা হৰিষ অপাৰ ।

দিলা বহাৰিক নানা ৰত্ন অলঙ্কাৰ ॥৩

কৌশল্যা কৈকেয়ী দুই মহিষী প্ৰধান ।

দুহাঙ্কো নৃপতি স্নেহ কৰন্ত সমান ॥৪

কৈকেয়ীৰ ৰূপে নৃপতিৰ মোহে মন ।

তান্ত অনুৰাগ আতি বাঢ়ে অনুক্ষণ ॥৫

দুই ভাৰ্য্যা সমে সুখে আছন্ত নৃপতি ।

শুনিয়োক কথা আত অন্তৰে সম্প্ৰতি ॥৬