ৰামৰ লক্ষণ বৰ্জন
<big><big><big>২৭ অধ্যায়<big><big><big> 

 ৰামৰ লক্ষ্মণ বৰ্জন ।

দুলৰি ।

এহি মতে ৰামে,         ভাতৃৰ পুত্ৰক,

ৰাজ্য যেবে বাণ্টি দিল ।

শুনিয়োক পাছে,         বিমঙ্গল যেন,

অযোধ্যা মধ্যে মিলিল ॥১

একে আকাশতে,         উদিত দুই চন্দ্ৰ,

সঘনে নিৰ্ঘাত পৰে ।

অনা বতাসতে,         বৃক্ষ উভৰয়,

ঘনে ঘনে ভূমি লৰে ॥২

দিনতে ফেৰুৱা,         ৰাৱৈ ঘৰে ঘৰে,

মনুষ্যৰ চাপি কোল ।

ছানিয়া গগন,         শুনি কুকুৰৰ,

ক্ৰন্দনৰ ঊৰ্ম্মি ৰোল ॥৩

হালধি ৰুধিৰ,         বৰিষয় ধাৰে,

দেখাৱে পুৰী উচ্ছাদ ।

হেন উতপাত,         দেখি ৰাঘৱৰ,

মনত মহা বিষাদ ॥৪

সীতাৰ বিয়োগে,         যুগ যাই একৈ,

নকৰা নিদ্ৰা নিশাত ।

ইটো উতপাতে,         জানিলো অৱশ্যে,

মিলাইবে এক বিঘাত ॥৫

হা বান্ধৈ সীতা,         তেজি গৈলে মোক,

মাৰিয়া বুকুত ঘাৱ ।

সুমৰি শান্তীক,         লোকত নিগৰে,

পোৰে মৰ্ম্মে সৰ্ব্ব গাৱ ॥৬

প্ৰিয়াৰ সন্তাপে,         প্ৰভু ৰাঘৱৰ,

মনৰ নুগুচে ক্লেশ ।

সেহি সময়ত,         আসিলন্ত কাল,

ঋষিৰ ধৰিয়া বেশ ॥৭

সিংহ দুৱাৰত,         ৰহিয়া কহিল,

লাগ লক্ষ্মণক পাই ।

নামত সুৰুতি,         আমি ব্ৰহ্মঋষি,

আসিলো ৰামৰ ঠাই ॥৮

ৰাঘৱত আছে,         গোপ্য প্ৰয়োজন,

ঝাণ্টে দিয়ো গৈয়া জান ।

লক্ষ্মণে জনাইল,         ৰাঘৱে নিয়াইল,

ঋষিক কৰি সন্মান ॥৯

সাদৰে আসন,         আনি পৰাই দিল,

ৰামে আপোনাৰ কাশে ।

হুয়োক বিজয়,         বুলি ঋষি সেই,

আসনে বসিলা পাছে ॥১০

ঋষিত কুশল,         পুছে ৰঘুপতি,

সুধিলন্ত পাছে কায ।

আমাৰ থানক,         কোন কামে আইলা,

তুমি মহা মুনিৰাজ ॥১১

ঋষিয়ে বোলন্ত,         তেবেসে কহিবো,

কৰা যেবে অঙ্গীকাৰ ।

তুমি আমি কথা,         কহন্তে যি দেখে,

সেহি কি বধ্য তোমাৰ ॥১২

শুনি লক্ষ্মণক,         দুৱাৰত থৈয়া,

বুলিলন্ত ৰঘুনাথ ।

আমাক দেখিতে,         যিটো জন আসৈ,

সত্যে কাটি বোঁহো মাথ ॥১৩

পুছিলন্ত পাছে,         বিৰলে ঋষিত,

আবে কয়ো কোন কাম ।

ঋষিয়ে বোলন্ত,         জানা মইতো কাল,

আসি আছো প্ৰভু ৰাম ॥১৪

ত্ৰিদশে সহিতে,         আলোচি গোচৰ,

কৰিয়া পঠাইলা বিধি ।

যিটো কাৰ্য্য প্ৰভু,         পৃথিবীক গৈলা,

ভৈল সিটো সবে সিদ্ধি ॥১৫

এভো আপোনাক,         কিয় নিচিনাহা,

তুমি সনাতন হৰি ।

সৃষ্টিৰ পূৰ্ব্বত,         স্ৰজিলা জগত,

মায়াক সহায় কৰি ॥১৬

অনন্ত শয্যাত,         শুতিয়া আছন্তে,

বাঢ়িল নাভি কমল ।

দশোদিশ সিটো,         প্ৰকাশে উজ্জ্বল,

সূৰ্য্যৰ যেন মণ্ডল ॥১৭

সেহি নাভিপদ্মে ,         ব্ৰহ্মা উপজিলা,

জানিলা বেদ সুলভে ।

উপজি হৰিল,         চাৰিয়ো বেদক,

দানৱ মধু কৈতভে ॥১৮

তাক চক্ৰে ছেদি,         বেদ উদ্ধাৰিলা,

আপুনি তুমি পূৰ্ব্বত ।

তাৰে অস্থি ভৈল,         পূ্ৰ্ব্বত সমস্ত,

যতেক শিলা পৰ্ব্বত ॥১৯

সৃষ্টি কৰিবাক,         কৰিলা আদেশ,

ব্ৰহ্মা স্ৰজিলন্ত ভূমি ।

সমস্তে সৃষ্টিক,         বিষ্ণুৰূপে প্ৰভু,

আপুনি পালিলা তুমি ॥২০

নৰসিংহ ৰূপে,         হিৰণ্য কশিপু,

মাৰিলা হিয়া বিদাৰি ।

বৰাহ স্বৰূপে,         হিৰণ্যক ছিৰি,

আনিলা ভূমি উদ্ধাৰি ॥২১

কৰি মৎস্যকায়,         সত্যব্ৰত ৰায়,

প্ৰলয় জলে তাৰিলা ।

কচ্ছপ স্বৰূপে,         পিঠিত মন্দৰ,

ধৰিলা কৰিয়া লীলা ॥২২

অদিতিৰ গৰ্ভে,         ভৈলা অৱতাৰ,

অদ্ভুত বামন কায় ।

ছলিয়া বলিক,         ত্ৰৈলোক্য কাঢ়িয়া,

ইন্দ্ৰক দিলা দুনাই ॥২৩

চৰণৰ নখে,         কটাহ ফুটাইলা,

গঙ্গা পৰশিয়া ভৰি ।

ফুৰন্ত তোমাৰ,         পাৱৰ সম্বন্ধে,

জগত পৱিত্ৰ কৰি ॥২৪

সম্প্ৰতি আপুনি,         আসি কৌশল্যাত,

তুমি আছা অৱতৰি ।

কৰি সেতু বন্ধ,         বধি দশস্কন্ধ,

আনিলা সীতা উদ্ধাৰি ॥২৫ 

ত্ৰিদশৰ সবে,         সঙ্কলিলা কাৰ্য্য,

হৰিলা ভূমিৰ ভাৰ ।

আউৰ ঐত প্ৰভু,         থাকিবাক প্ৰতি,

উচিত নুহি তোমাৰ ॥২৬

ত্ৰিদশে সহিতে,         ব্ৰহ্মায়ে পঠাইলা,

অনেক বুলিয়া নতি ।

কৰিয়ো আমাক,         কৃপা পুনু নাথ,

আসা ই ঠাৱক প্ৰতি ॥২৭

স্বৰ্গৰ লোকক,         কৰিয়ো সনাথ,

সিথানক পৰিহৰি ।

অনেক কাতৰ,         কৰিয়া ত্ৰিদশে,

পঠাইলা বুলি সাদৰি ॥২৮

হেন শুনি হাসি,         ৰাঘৱে বোলন্ত,

শুন পুত্ৰ তই কাল ।

ব্ৰহ্মাৰ বচন,         কৰিবাক লাগে,

অবশ্যেকে প্ৰতিপাল ॥২৯

বুলিবি বিধিত,         তেবেসে আসিবো,

পুত্ৰ দুইক থাপি থৈ ।

এহি মতে ৰাম,         আছন্ত বিৰলে,

কালে সমে কথা কৈ ॥৩০

শুনা সৰ্ব্বজন,         কথা ৰামায়ণ,

ৰামক মনত ধৰাঁ ।

কিয় নাই শঙ্কা,         নিচিন্তি নথাকা,

কালে ধৰিলেক পৰা ॥৩১

বিষয় সম্পদ,         পৰম আপদ,

আক ভাল কৰি মানা ।

হৰিৰ ভকতি,         এহিসে সম্পত্তি,

আক দৃঢ় কৰি জানা ॥৩২

ৰাম নাম হেন,         বান্ধৱ নপাইবা,

শুনিয়ো শাস্ত্ৰ সম্প্ৰতি ।

পুত্ৰ নাম ধৰি,         হেলাত উচ্চৰৈ,

কৰৈ নামে তাৰো গতি ॥৩৩

জাতি অজাতি,         একোয়ে নবাছে,

হেনসে হৰিৰ নাম ।

পাপৰ অগনি,         ধৰ্ম্ম শিৰোমণি,

জানি বোলাঁ ৰাম ৰাম ॥৩৪

<big><big><big>২৮ অধ্যায়<big><big><big> 

পদ ।

এহিমতে কালে সমে কহি কথা মাত ।

আছন্ত বিৰলে বসি প্ৰভু ৰঘুনাথ ॥১

গুণন্ত কিমতে তেজো ভকতৰ আশা ।

সেহি সময়ত ঋষি আসিল দুৰ্ব্বাসা ॥২

মূৰ্ত্তিৱন্ত ক্ৰোধ যেন দেখিয় প্ৰত্যেক ।

আগে পাছে বেঢ়ি আসে শিষ্য অযুতেক ॥৩

দ্বাৰত ৰহিলা আসি কতোদূৰ যুৰি ।

দেখ লক্ষ্মণৰ যেন ধাতু গৈল উড়ি ॥৪

মঠ যুৰি ৰহিয়া আছিলা কতোক্ষণ ।

বোলন্ত শুনৰে কথা কুমাৰ লক্ষ্মণ ॥৫

জান দেস সত্বৰে ৰামত বৰ কায ।

মাতন্তোক মোক আসি ঝাণ্টে হৈয়ো বাজ ॥৬

দেখিয়া লক্ষ্মণে প্ৰণিপাত কৰি আতি ।

বসিবাক আদৰে দিলন্ত পিৰা পাতি ॥৭

কৰিয়ো আসনে ঋষি ক্ষণিক বিশ্ৰাম ।

শুনন্ত সঙ্গোপ্য কিবা কথা প্ৰভু ৰাম ॥৮

কৰিলন্ত শপত শুনায়া সভা মধ্য ।

আসে ই বেলাত যিটো সিটো মোৰ বধ্য ॥৯

আছন্ত সম্প্ৰতি প্ৰভু গোপ্য সম্ভাষণে ।

জানি ক্ষণিতেক ঋষি বসিয়ো আসনে ॥১০

শুনিয়া দুৰ্ব্বাসা যেন জ্বলিল ক্ৰোধত ।

তৰঙ্গ বৰঙ্গ খঙ্গে আখি আৰকত ॥১১

কৰ কৰ কৰি ক্ৰোধে দশন চোবান্ত ।

কি বুলিলি লক্ষ্মণ কটাক্ষ দৃষ্টি চান্ত ॥১২

শুন দুৰাচাৰ তই লক্ষ্মণ কুমাৰ ।

ৰামে তোক মাৰিলে মৰিবি একেশ্বৰ ॥১৩

সবংশে কৰিবো ভষ্ম মই চণ্ড শাপে ।

মোৰ আগে এৰাইবে আজি কি তোৰ বাপে ॥১৪

কঙ্ঘাল সৰ্পক জঙ্কাইবাক কাৰ সাস ।

হুইবে নতু তুই গোটেৰৰ আণ্টা পাস ॥১৫

দশন প্ৰকতি চটি কৰন্ত ছপতি ।

ক্ৰোধে যেন উভৰি ফুৰন্ত ফিৰিঙ্গতি ॥১৬

দেখি লক্ষ্মণৰ অন্তৰ্গতে আতি ত্ৰাস ।

হা কি কৰিলো আবে ভৈলো সৰ্ব্বনাশ ॥১৭

কালে গ্ৰাসিলেক আউৰ নাহি প্ৰতিকাৰ ।

চিন্তন্তে দেখন্তে দুঃখে লখাই অন্ধকাৰ ॥১৮

গুণি গান্থি পাছে থিৰ কৰিলা লক্ষ্মণে ।

একলে মৰিবো মই ৰাম দৰশনে ॥১৯

নগৈলে সবংশে খাইব দুৰ্ব্বাসা ৰাক্ষস ।

একেশ্বৰে মৰোঁ মই পৰম শ্ৰেয়ষ ॥২০

ব্ৰহ্মশাপে নহৌক সকলে কুলক্ষয় ।

মোৰ মৃত্যু হৌক আকে কৰিলো নিশ্চয় ॥২১

চলিলা লক্ষ্মণ মহা মনত বিচাট ।

ভিতৰ পশিলা পাছে চাৰিয়া কপাট ॥২২

আগক নবাঢ়ে ভৰি বিবৰ্ণ বদন ।

ৰাজাত জনাইলা দুৰ্ব্বাসাৰ আগমন ॥২৩

ঠিৱয়ে মৰিল ৰাম লক্ষ্মণক দেখি ।

আথে বেথে পঠাইলন্ত কালক উপেখি ॥২৪

কিসক আসিলি লখাই আমাক কাটিত ।

হা নষ্ট ভৈলোঁ বুলি পৰিলা মাটিত ॥২৫

দুঃসহ দুখত দেৱে দেখিলা জমক ।

ছিৱায়ে পাৱত ধৰি লক্ষ্মণে ৰামক ॥২৬

এৰা এৰা ইটো খেদ আৰু পাইবা পাছে ।

দুৰ্ব্বাসা ৰাক্ষস দুৱাৰত বসি আছে ॥২৭

বংশকে বধিবে শাপ অগনিত পুলি ।

কৰিয়ো প্ৰবোধ যেন লাগে মাতি বুলি ॥২৮

চেতনা লভিয়া প্ৰভু তেজিলা নিশ্বাস ।

হা বিধি আবেসে কৰিলি সৰ্ব্বনাশ ॥২৯

বিবৰ্ণ বদনে দুৱাৰৰ ভৈলা বাজ ।

মট চটি কৰি বসি আছে ঋষিৰাজ ॥৩০

ভ্ৰুকুটি কুটিল মুখ ক্ৰোধে আন্ধিআৰি ।

বিকট পিঙ্গট জটা ভৱকাৰ দাৰি ॥৩১

হাতে গলে শিৰে ৰুদ্ৰাক্ষৰ জণ্টা জোট ।

জক জক কৰে দান্ত চৰা চৰ ফোট ॥৩২

ধৰি আছা ৰুদ্ৰাক্ষ তুলসী মালা মাথে ।

কান্ধত পাৰিয়া ছাতি ধৰি আছা হাতে ॥৩৩

কটিত কপিন কৰঙ্গাৰ জল পাত্ৰ ।

চৌপাশে উপাসি আছে অযুতেক ছাত্ৰ ॥৩৪ 

ঋষিৰ মূৰ্ত্তিক দেখি ৰাঘৱ শঙ্কিত ।

কৰিলা প্ৰণাম প্ৰভু পৰিয়া ভূমিত ॥৩৫

কৃতাঞ্জলি বোলন্ত সুমৰি ধৰ্ম্ম ধৰ্ম্ম ।

আজ্ঞা কৰিয়োক মোক কৰোঁ কোনকৰ্ম্ম ॥৩৬

শুনি দুৰ্ব্বাসাৰ ভৈল প্ৰসন্ন বদন ।

শুনিয়োক ৰাম ৰঘুকুলৰ নন্দন ॥৩৭

তোমাৰ গৃহত অন্ন ব্যঞ্জন ভুঞ্জিত ।

হাজাৰেক বৎসৰৰ পৰা আছে চিত্ত ॥৩৮

আসিলো এহিসে কামে কৈলো প্ৰয়োজন ।

শিষ্যে সমন্বিতে মোক কৰায়ো ভোজন ॥৩৯

যেন মতে আমাৰ সন্তোষ হৱে মন ।

দিয়ো পঞ্চামৃত সমে ৰাজ যোগ অন্ন ॥৪০

লক্ষ্মণে বোলন্ত্ মনে কৈৰ ধুমকেতু ।

মোৰ বধভাগী ভৈল ভুঞ্জিবাৰ হেতু ॥৪১

এহি কথা আগে মোত নকহিলি কিক ।

ভিঞ্জাইলোহো হন্তে অন্ন ব্ৰাহ্মণ কোচিক ॥৪২

ঋষিৰ আক্ৰোশ দেখি শঙ্কিত ৰাঘৱে ।

অন্নপান আপুনি সাজিয়া সবান্ধৱে ॥৪৩

আগতে যোগাইল আনি অনেক যতনে ।

দেখি দুৰ্ব্বাসাৰ মহা তুষ্ট ভৈল মনে ॥৪৪

কৰি পৰিপতি পাছে শিষ্য সমে ঋষি ।

ভুঞ্জিবে লাগিলা অন্ন পৰম হৰিষি ॥৪৫

ঘন ক্ষীৰ,ক্ষীৰিচা,খাইলন্ত লাগে মানে ।

নধৰয় পেট পিঠা পনা পৰমানে ॥৪৬

দধি দুগ্ধ ঘৃত ঘোলেে ভৈল গণ্ডগোল ।

ওফন্দিল উদৰ দেখিয় যেন ঢোল ॥৪৭

লোভত ভুঞ্জন্ত তথাপিতো জাণ্টি জাণ্টি ।

নোৱাৰন্ত ৰাখিবে মাতন্তে আসে বাণ্টি ॥৪৮

নপান্ত উশাস আতি ওলমিল ঘাৰ ।

মোই মোই পেট কতো তোলন্ত উগাৰ ॥৪৯

টন টন পেট কতো ঢিলান্ত কপিন ।

দুই হাতত বই দ্ৰব্য দেখি লাগে ঘিন ॥৫০

খাইবে কতো নপাৰি কৰন্ত হাই ফুই ।

নমাতন্ত যাচন্তে থাকন্ত ঠিৱ হুই ॥৫১

দধি দুগ্ধ পঞ্চামৃতে বহাইলন্ত গাঙ্গ ।

এহি মতে ঋষিৰ ভোজন ভৈল সাঙ্গ ॥৫২

ভুঞ্জি খাই ঋষি পাছে শিষ্যে সমে উঠি ।

ৰাঘৱক প্ৰশংসা কৰন্ত মন তুষ্টি ॥৫৩

চিৰঞ্জীৱ ৰাম তুমি পুৰুষ উত্তম ।

এহি বুলি গৈলা পাছে দুৰ্ব্বাসা আশ্ৰম ॥৫৪

আত অনন্তৰে আৰো শুনা পাছ কথা ।

ৰাম লক্ষ্মণৰ যেন মিলিল অৱস্থা ॥৫৫

গৈলন্ত দুৰ্ব্বাসা যেবে ভুঞ্জি নিজ ঘৰ ।

প্ৰবেশিল ৰামত দুঃসহ চিন্তাজ্বৰ ॥৫৬

কালৰ বচনে সিটো সুমৰি শপত ।

লখাইৰ দেখিয়া মুখ ভৈলা শ্ৰুতি হত ॥৫৭

হৃদয় দহয় শোকে অগনি উজৰি ।

প্ৰাণ যেন যাই কুঞ্চি আসে হাত ভৰি ॥৫৮

ওঠ কণ্ঠ শুকাই মুখ পৰিল জামৰ ।

গাৱত চেতন আৰ নাহিকে ৰামৰ ॥৫৯

ভেদিলে হৃদয় লক্ষ্মণৰ শোকশালে ।

জমক দেখিয়া প্ৰভু পৰিল নিঢালে ॥৬০

ৰামৰ বিপদ দুখ দেখি বিপৰীত ।

কান্দৈ মহামৰ্ম্মে মন্ত্ৰী পাত্ৰ পুৰোহিত ॥৬১

জৰৈ আতি লোতক ৰামক চাই চাই ।

হা বিধি ৰাঘৱৰ এনুৱা বিলাই ॥৬২

দেখি লক্ষ্মণৰ শোকে শৰীৰ দগধ ।

আছিল লক্ষ্মণ তম্ভি নয়ন তবধ ॥৬৩

বুলিবাক লাগিলা চিত্তত দৃঢ় কৰি ।

উঠা উঠা প্ৰাণ দদা শোক পৰিহৰি ॥৬৪

মোহোৰ নিমিত্তে দদা তেজা আউৰ মৰ্ম্ম ।

প্ৰতিজ্ঞা পালন ক্ষত্ৰিয়ৰ মহাধৰ্ম্ম ॥৬৫

মোক মাৰি সত্য কৰিয়োক প্ৰতিপাল ।

ললাটে লিখিত মোৰ এহি যমকাল ॥৬৬

নাহি কিছু চিন্তা আত যেন ভৈল ভাগে ।

অৱশ্যকে মৰিবাক উপজিলে লাগে ॥৬৭

হেন জানি দাদা মোৰ পদে এৰা খেদ ।

জগতকে সংহৰে কালৰ নাহি ভেদ ॥৬৮

দৃঢ় কৰাঁ চিত্ত ইটো তেজিয়ো বিকল ।

সত্য ভ্ৰষ্ট ভৈলে সবংশে যাইবো তল ॥৬৯

কৃপা কৰাঁ মোক তুমি ধৰ্ম্মত নঘাটা ।

সত্যক সাফল ককৰি ঝাণ্টে মোক কাটা ॥৭০

লক্ষ্মণৰ বচনে অধিকে উধাই জুই ।

আছিলন্ত দুই দণ্ড পৰি মৌন হুই ॥৭১

মৃতক আকাৰ একো নাই মাত বোল ।

চতুৰ্ভিতি শুনি মাত্ৰ হাহাকাৰ ৰোল ॥৭২

কাংস পৰি জিম গৈল অযোধ্যা নগৰী ।

কি ভৈল বুলিয়া ফুৰৈ সোধা সোধি কৰি ॥৭৩

ধান দিলে হোবৈ আখৈ প্ৰজাৰ মুখত ।

ৰামৰ হৰিল জ্ঞান দুঃসহ দুখত ॥৭৪

লক্ষ্মণে বোলন্ত ইটো নুহিকে উচিত ।

তুমি সূৰ্য্যবংশী ৰাতজা জগতে বিদিত ॥৭৫

তোমাৰ অসত্যে সামৰাজে হুইব নষ্ট ।

হেন জানি দাদা এৰা মোৰ জন্য কষ্ট ॥৭৬

প্ৰবোধে নুগুচে আউৰ ৰামৰ বিকল ।

মেলিলন্ত কিছু দুয়ো নয়ন কমল ॥৭৭

কথমপি বসিলন্ত দুঃসহ দুখত ।

মাতিবে খোজন্তে নাসে বচন মুখত ॥৭৮

লোতকে কণ্ঠক ভেণ্টে বাক্য গদ গদ ।

ধীৰে ধীৰে শোধন্ত শুনিয়ো সভাসদ ॥৭৯

বশিষ্ঠ প্ৰমুখ্যে মন্ত্ৰী পাত্ৰ পুৰোহিত ।

নাই মোত শ্ৰুতি আৱে কোৱা হিতাহিত ॥৮০

কৰিলো শপত মই কালৰ বচনে ।

হেনতে দেখিলে মোক ভৈয়াই লক্ষ্মণে ॥৮১

থিৰ কৰি কোৱা যেন সত্যত নঘাটো ।

মই অগ্নি খাওঁ কিবা লক্ষ্মণক কাটো ॥৮২

শুনি কতোক্ষণ মানে আছি গুণি গান্থি ।

বিনাৱন্ত ৰামত মনত নাহি শান্তি ॥৮৩

শুনিয়ো স্বৰূপ বাপ প্ৰভু ৰঘুপতি ।

অন্তকালে মিলে সমস্তৰে বিসঙ্গতি ॥৮৪

আউৰ নকৰিবা বাপ লক্ষ্মণক আশ ।

তুমি সত্য তেজিলে জগতে হোৱে নাশ ॥৮৫

সত্যতেসে আছে ৰহি মহী চৰাচৰ ।

সত্যসম ধৰ্ম্ম আউৰ নাহি পুৰুষৰ ॥৮৬

সত্য প্ৰতিপালি দেখাঁ ৰাখি ধৰ্ম্মপথ ।

তুমি হেন পুত্ৰকো তেজিলা দশৰথ ॥৮৭

সত্যক পালন্তে পুত্ৰশোকে ভৈলা নাশ ।

সত্য ৰাখি আপুনি খপিলা বনবাস ॥৮৮

জানিয়া লখাইৰ পদে এৰিয়ো বিকল ।

আমাৰ অসত্যে সামৰাজে যাইবে তল ॥৮৯

দেশৰ ডাকিয়ো ৰাখি লক্ষ্মণৰ প্ৰাণ ।

মহন্ত জনৰ ত্যাগে বধৰ সমান ॥৯০

সবাৰ সন্মত শুনি কৌশল্যা নন্দন ।

চাইল লক্ষ্মণৰ মুখ যুৰিলা ক্ৰন্দন ॥৯১

তোকো হৰুৱাওঁ আবে মোহোৰ কপালে ।

আবেসে জানিলো মোক গ্ৰসিলেক কালে ॥৯২

কোন সতে বুলিবো তেজিবো আবে তোক ।

ইজন্মক লাগিয়া সাবট আসি মোক ॥৯৩

জুৰাউক শৰীৰ কতোক্ষণ থাকোঁ চাই ।

মৰিয়ো নপাইবো আৰ তই হেন ভাই ॥৯৪

মোক তেজি যিমতে মৰিল দশৰথ ।

তই অবিহনে মইয়ো যাইবো যমপথ ॥৯৫

বিদেশৰ সৈতৰি ঐ লখাই বাপ ।

পৰিছেদা দেখোহোঁ সমীপ মোৰ চাপ ॥৯৬

সীতাৰ সন্তাপে ইটো যেন ভৈল চুলি ।

তোৰ শোক অগনিয়ে আবে মাৰে পুলি ॥৯৭

আসি ঋষি দুৰ্ব্বাসা খোচনি ভৈল দাণ্ডি ।

কালৰ বচনে তোৰ ভৈলো তল গাণ্ডি ॥৯৮

ইটো চক্ষু আউৰ তোক নপাইবো দেখিত ।

মোহোৰ মৰণ জানা ভৈল সন্নিহিত ॥৯৯

মোক দেখিবাক দুনাই নপাইবি লখাই ।

আইস গলাগলি কৰি থাকোঁ দুয়ো ভাই ॥১০০

এহি বুলি কনিষ্ঠৰ ধৰি গলে বান্ধি ।

ভৈলন্ত মূৰ্চ্ছিত ৰাম মকামকি কান্দি ॥১০১

জ্বলিল অগনি দুনাই উঠিল জমক ।

লক্ষ্মণে কান্দন্ত ধৰি সাবটি ৰামক ॥১০২

বেঢ়ি কৰৈ দুভাইক সন্তাপ সভাসদে ।

লক্ষ্মণে বুজান্ত পাছে বাক্য গদগদে ॥১০৩

ইটো অসন্তোষে কাৰ্য্য নুহিবেক ভাল ।

কৰাঁ সত্য পালি মোক সত্বৰে নিকাল ॥১০৪

চেতন লভিয়া প্ৰভু বসিয়ো আসনে ।

ঋাণ্টে নিকলিয়ো মোক বোলন্ত লক্ষ্মণে ১০৫

এৰিলো এৰিলো বোলাঁ সত্বৰে সম্মতি ।

ৰামো সমুখ ভৈলা বুলিবাক প্ৰতি ॥১০৬

আজোৰন্তে নাসে মাত মনত অসুখ ।

লাসে লাসে মাতন্ত ভাতৃৰ চাহি মুখ ॥১০৭

তেবে তোক লক্ষ্মণ বোলন্তে হৰি মাত ।

পৰিলন্ত নিঢালে চেতন নাহি গাত ॥১০৮

লক্ষ্মণে বোলন্ত দদা দৃঢ় কৰাঁ চিত্ত ।

মহন্ত জনৰ হেন নুহিকে উচিত ॥১০৯

সত্যক পালিয়া প্ৰভু ঝাণ্টে এৰা মোক ।

সন্ধুকি বসিলা পাছে ৰামে তেজি শোক ॥১১০

কণ্ঠৰ নোহ্লাই বাণী যেন ভৈল জ্বৰ ।

বোলন্তে বোলন্তে পাছে চিত্ত কৰি দৃঢ় ॥১১১

লোতকে তিমিত মুখ মুচিলা আঞ্চলে ।

বুলিবে লাগিলা ৰামে নয়ন সজলে ॥১১২

বেদ ধৰ্ম্ম সমস্ত সমাজে হুইবা সাখী ।

সোদৰৰ মৰ্ম্মছেদ কৰোঁ সত্য ৰাখি ॥১১৩

জানিয়া সমান আবে বধ পৰিত্যাগে ।

এৰিলো লক্ষ্মণ তোক যেন হৌক ভাগে ॥১১৪

এতেক বোলন্তে মৰ্ম্মে ছানিলেক গাৱ ।

নিঢালে পৰিল ৰাম মৃতক স্বভাৱ ॥১১৫

নোহ্লাই প্ৰাণবায়ু আয়ু যেন ভৈল পাত ।

ভৰত কান্দন্ত যেন পৰিল নিৰ্ঘাত ॥১১৬

ৰামে তেজিলন্ত জানি তেখণে লখাই ।

শৰীৰৰ অলঙ্কাৰ পেহ্লাইল খসাই ॥১১৭

দিব্য বস্ত্ৰ এৰি লৈল মলিন বসন ।

কৰিলন্ত মাতি ভৰতক সম্ভাষণ ॥১১৮

হাতে তৃণ ধৰিয়া কৰোহো কাউ বাউ ।

মোক চিন্তা এৰিয়া ৰামক ভালে চাউ ॥১১৯

সাবধানে থাকিবা লাগিল হেৰা দিন ।

এহি বুলি ৰামক কৰিলা প্ৰদক্ষিণ ॥১২০

চৰণৰ ধূলি তুলি মাখিলন্ত মাথে ।

আছন্ত তবধ হুয়া পৰি ৰঘুনাথে ॥১২১

কৰযোৰ কৰি পাছে বুলিলা লখাই ।

জন্মে জন্মে বান্ধৱ তুমিসি হৈবা ভাই ॥১২২

তোমৰ কনিষ্ঠ মই হুইবো দাস প্ৰায় ।

এহি দুই চৰণক সেবিবো সদাই ॥১২৩

কৰিলো মেলানি দাদা থাকিয়োক বুলি ।

দুনাই দুনাই দুয়ো চৰণৰ লৈলা ধূলি ॥১২৪

পাত্ৰ মন্ত্ৰী সবাকো বুলিলা হিত বাক ।

চাইবা সবে মিলি মোৰ প্ৰাণৰ দাদাক ॥১২৫

এহি বুলি লক্ষ্মণে ছিণ্ডিলা মোহপাশ ।

অধোমুখে মৌন হুয়া লৰিলা নিৰ্ব্বাস ॥১২৬

ঢাকি কান্দৈ প্ৰজা ধাতু সম্যকে উড়িল ।

অন্তেষ পুৰত উৰ্ম্মি ৰোলেক উঠিল ॥১২৭

অযোধ্যাক জুৰি যেন হৱে তলগুৰি ।

হা বাপ লখাই আজিসি যাস এৰি ॥১২৮

হৰি হৰি কিনো ইটো বিধিৰ কপট ।

ৰাঘৱ প্ৰভুত ভৈল এনুৱা দুৰ্ঘট ॥১২৯

দণ্ডে যুগ যাই একে সীতাৰ সন্তাপে ।

লখাই বিনি কিমতে জীবন্ত আবে বাপে ॥১৩০

এহিমতে শোকে লোক কান্দে অবিচ্ছেদ ।

লক্ষ্মণে গৈলন্ত হৃদয়ত দিয়া খেদ ॥১৩১

উজাই কতো দূৰ সৰযূৰ তীৰি তীৰি ।

বসিলা লক্ষ্মণ পাছে পদ্মাসন ভিৰি ॥১৩২  

নিয়মিলা নৱদ্বাৰ কৰি থিৰ বুদ্ধি ।

ধৰিলা ধাৰণা প্ৰাণবায়ুক নিৰোধি ॥১৩৩

ইন্দ্ৰ আদি দেৱে পুষ্প বৰিষিলা শিৰে ।

পৰম ৰূপক চিন্তিবাক লৈলা বীৰে ॥১৩৪

উৰ্দ্ধক ক্ষেপিয়া প্ৰাণ কৰিলন্ত ত্যাগ ।

মুৰ্দ্ধাস্ফুটি বজাইল পৰম তেজ ভাগ ॥১৩৫

ভৈল দিব্য দেহা কোটি সূৰ্য্যৰ জেউতি ।

ইন্দ্ৰ আদি দেৱে কৰিলন্ত স্তুতি নতি ॥১৩৬

বাইল দিব্য বাদ্যছয় ছানিয়া গগণ ।

স্বৰ্গক গৈলন্ত দিব্য বিমানে লক্ষ্মণ ॥১৩৭

ত্ৰিদশ দেৱতা দেখি কৃত্য কৃত্য ভৈল ।

লক্ষ্মণৰ কথা আবে এহি মানে গৈল ॥১৩৮

শুনা সভাসদ সবে ৰামায়ণ কথা ।

ৰাম লক্ষ্মণৰ হেন মিলিল অৱস্থা ॥১৩৯

ইটো গৃহবাস সামান্যৰ কোন লেখা ।

স্বপনৰ সম নিধি ধন জন দেখাঁ ॥১৪০

দুৰ্ঘোৰ মৃত্যুক কিয় নাকলিয় কাছে ।

হেন জানা অন্তকে কেশত ধৰি আছে ॥১৪১

আউৰ এৰুৱন্তা নাহি কালৰ হাতৰ ।

পৰম বান্ধৱ একে মাধৱত পৰ ॥১৪২

হেন জানি দিয়া ৰাম চৰণত চিত্ত ।

কৰাঁ পান ৰামনাম পৰম অমৃত ॥১৪৩

বিচাৰি বেদৰো দেখা এহিসে যুগুতি ।

ৰামৰ নামেসে দেই পৰম মুকুতি ॥১৪৪

বিষয় বিলাসে নিলা ইহেন জন্মক ।

ছাইৰ অৰ্থে পোৰে যেন জাতি চন্দনক ॥১৪৫

মহাৰত্ন মণি যেন সম নাই মূলে ।

তাক সলাই আনি কাচমনি পিন্ধে গলে ॥১৪৬

একে কাক মাংস সিয়ো আহা কুকুৰৰ ।

আতি অল্প সিয়ো দেখা নুহিকে বিস্তৰ ॥১৪৭

তাকো মহা প্ৰৱন্ধ কৰিয়া নপাই লাগ ।

যদি পাৱৈ আসি তাকো আনে খোজে ভাগ ॥১৪৮

সেহি মতে বিভস বিষয় যত সুখ ।

তাকে লাগি হোৱা কেনে কৃষ্ণত বিমুখ ॥১৪৯

কৃষ্ণৰ কিঙ্কৰে কহে ইসে তত্ত্বসাৰ ।

বোলা ৰাম এৰাঁ পাপৰ ভাণ্ডাৰ ॥১৫০