কুম্ভ নিকুম্ভৰ যুদ্ধ
<big>২৯ অধ্যায় ।<big> 

কুম্ভ-নিকুম্ভৰ যুদ্ধ ।

<big>পদ ।<big> 

আশ্বাস কৰিয়া সবে সৈন্য সুস্থ কৰি ।

ৰণক চলিলা দিব্য ধনু শৰ ধৰি ॥১

মৈন্দ বীৰে তাৰ আগে ভেণ্টিলা হৰিষে ।

চতুৰ্দ্দিশে বেঢ়ি বৃক্ষ শিলায়ে বৰিষে ॥২

মৈন্দ ভেণ্টিলন্ত দেখি-কুম্ভৰ যে বাট ।

বানৰে ভালুকে দেখি ৰিঙ্গ দিলা ঝাণ্ট ॥৩

কুম্ভকৰণৰ পুত্ৰ ৰণত আচল ।

শৰে হানি বৃক্ষ তৰু কাটিলা সকল ॥৪

মৈন্দ বীৰে হানিলন্ত পৰ্ব্বতৰ গোট ।

কুম্ভ বীৰে ছেদিলন্ত ঘোৰ শৰ ছোট ॥৫

বজ্ৰৰ সদৃশ বাণ যুৰিলা আৰম্ভে ।

আকৰ্ণ পূৰিয়া তাক হানিলন্ত কুম্ভে ॥৬

পৃথিবীকে মৈন্দকে ফুটিলা বৰ টানে ।

নিশ্চেষ্টে ৰহিলা বীৰে অন্তৰীক্ষ প্ৰাণে ॥৭

দ্বিবিদে সন্নিত চাপি বোলে হাহা ভাই ।

কুম্ভক শিখৰ তৰু বৰিষয় চাই ॥৮

পৰম অভজ বীৰ কুম্ভকৰ্ণ সুত ।

দ্বিবিদক লাগি শৰ হানিলা বহুত ॥৯

দ্বিবিদ বানৰ বীৰ পৰ্ব্বত আকাৰ ।

কুম্ভক শিখৰ তৰু হানিলা অপাৰ ॥১০

কুম্ভকৰণৰ পুত্ৰ অভঙ্গ সমৰে ।

সকল শিখৰ তৰু কাটিলেক শৰে ॥১১

ভয়ঙ্কৰ কাল আগ্নি যুৰিলেক কুম্ভে ।

দ্বিবিদৰ হৃদয়ত হানিলা আৰম্ভে ॥১২

মৰ্ম্মস্থানে পৰিলা চেতন নাহি গাৰ ।

চিত হুইয়া পৰিলন্ত পৰ্ব্বত আকাৰ ॥১৩

দ্বিবিদ পৰিলা অঙ্গদৰ আউল জাউল ।

অচেতনে পৰিলা দেখিয়া দুই মাউল ॥১৪

শূলে হানি তৰু সমে শিখৰ বৰিষে ।

কুমাৰ চাহিয়া অন্ধকাৰ দশ দিশে ॥১৫

অঙ্গদৰ অস্ত্ৰক আপন শৰে ছেদে ।

ক্ষণেকে দুৰ্ব্বাৰ অস্ত্ৰে কুম্ভে তাক ভেদো ॥১৬

বালিৰ তনয়ে যত হানয় প্ৰাৰম্ভে ।

শৰে হানি লীলায়ে ছেদয় তাক কুম্ভে ॥১৭

ভয়ঙ্কৰ দুই ৰাণে বিন্ধিলন্ত বীৰে ।

অঙ্গদৰ দুই চক্ষু ঢাকিলা ৰুধিৰে ॥১৮

শোণিত মলচি হাতে শাল বৃক্ষ পাইল ।

ক্ৰোধত গাৱৰ বলে হানিয়া পঠাইল ॥১৯

মন্দৰ সদৃশ শাল বৃক্ষ বহি যাই ।

তাকো কাটিলন্ত কুম্ভে সাত শৰ ঘাই ॥২০

যমদণ্ড ধৰি যেন হানিলন্ত বাণ ।

অঙ্গদ পৰিয়া গৈলা অন্তৰীক্ষ প্ৰাণ ॥২১

তিনিকো ঢালিলা কুম্ভবীৰ নিশাচৰে ।

ৰামত জানাইলা গৈয়া অনেক বানৰে ॥২২

শ্ৰীৰামে বোলন্ত সবে বীৰ চলি যাহাঁ ।

ৰাজ কুমাৰক গৈয়া সবেহি ৰাখাহা ॥২৩

বেগদসি বীৰবৰ আৰ জাম্বৱন্ত ।

নলনীল সুগ্ৰীৱ বানৰ অপৰ্য্যন্ত ॥২৪

যতেক হানিলা মানে বীৰ কপিগণে ।

শৰে হানি কুম্ভে ছেদিলন্ত তেতিক্ষণে ॥২৫

জাম্বৱন্ত আদি বৰ বৰ বীৰ জানি ।

সবাকো ভূমিত ঢালিলন্ত শৰে হানি ॥২৬

মূৰ্চ্ছিত ভৈলন্ত দেখি বীৰ কপি যত ।

সুগ্ৰীৱ আপনি তাৰ ভেণ্টিলন্ত পথ ॥২৭

শাল তাল খঞ্জুৰ প্ৰহাৰে তৰু শাল ।

নাগেশ্বৰ নাৰিকল শিখৰ বিশাল ॥২৮

নিৰন্তৰে কুম্ভে হানিলন্ত সৰ জাক ।

মহাবীৰ কপিৰাজে সহিলন্ত তাক ॥২৯

ডেৱ দিয়া তাহাৰ ৰণত গৈয়া চড়ি ।

আছাৰি হাতৰ ধনু ভাঙ্গিলন্ত মুৰি ॥৩০

সত্বৰ গমনে গৈয়া নামিলা ৰথৰ ।

কুম্ভক সম্বুধি বুলিলন্ত কপিবৰ ॥৩১

ধন্য বীৰ তোহোৰ অগাধ গাৱে বল ।

ইন্দ্ৰজিত সম তই ধনুত কুশল ॥৩২

তোহোৰ বীৰত্ব জানোঁ ত্ৰিদশ ভঙ্গাইলে ।

আমাৰ বীৰক ঢালি যশ বৰ পাইলে ॥৩৩

শ্ৰান্ত ভৈলি অৰে বীৰ নিশাচৰ কুম্ভ ।

এতিক্ষণে মাৰোঁ মদি পাওঁ উপালম্ভ ॥৩৪

ক্ষণিতেক জিৰাই কিছু হওঁ সন্ধুক্ষণ । 

তোৰ মোৰ সমৰ দেখোক সৰ্ব্বজন ॥৩৫

বাসৱে সম্বৰে যেন দুৰ্ঘোৰ সমৰ ।

তোক মাৰি পঠাওঁ আগে যমৰ নগৰ ॥৩৬

শুনিয়া কটুৰ বাণী ক্ৰোধত জ্বলিলা ।

বীৰে বীৰে আতি ঘোৰ সমৰ লাগিলা ॥৩৭

টলি গৈলা মেদিনী দুইহান পয়োভৰে ।

আকাশ লঙ্ঘিলা ঢেউ কল্লোল সাগৰে ॥৩৮

দুইৰো অস্ত্ৰ প্ৰহাৰে দোহাঙ্ক নুছুইলেক ।

তৰ্ত্তূল্য সমান কেহোঁ নুহি আতিৰেক ॥৩৯

কুম্ভক সুগ্ৰীৱ বীৰে ডেৱ দিয়া ধৰি ।

সাগৰ জলত আফালিলা চিত কৰি ॥৪০

সমুদ্ৰত ঢেউ ভৈলা পৰ্ব্বত সমান ।

পাতালে কম্পিয়া গৈলা নাগৰি আথান ॥৪১

গিৰিৰি সমান মৎস্য কচ্ছপ পলাইলা ।

জল জন্তু অনেক তৰক লাগি আইলা ॥৪২

জপৰ্জল হইয়া বীৰে আছে জল পিয়া ।

আৰকা উঠিলা বীৰে এক ডেৱ দিয়া ॥৪৩

সাগৰৰ উঠি বীৰে নচাহিলা আন ।

মুঠি এক বৈসাইলেক বজ্ৰৰ সমান ॥৪৪

অগনি কণিকা সব নিকলিলা গাৰ ।

ক্ষণেকতে সুগ্ৰীৱ দেখন্ত অন্ধকাৰ ॥৪৫

সুস্থ হুয়া ক্ষণেকে সুগ্ৰীৱ কপিবৰ ।

হাতে মলচিলা সবে ৰুধিৰ গাৱৰ ॥৪৬

ক্ৰোধত সুগ্ৰীৱ দশ গুণে বলীয়াৰ ।

দান্ত কামুৰিয়া দিলা চৰণ প্ৰহাৰ ॥৪৭

অগনি কণিকা জাতকৰি গৈলা দূৰ ।

হৃদয় চূবায়া কুম্ভ গৈলা যমপূৰ ॥৪৮

কুম্ভ পৰিবাৰ দেখি নিকুম্ভৰ খঙ্গ ।

পৰিঘ উচ্চায়া ধাইল বানৰৰ ভঙ্গ ॥৪৯

শিখৰে সহিতে যেন পৰ্ব্বতেক যাই ।

নিৰন্তৰে ৰামসেনা ভাগিয়া পলাই ॥৫০

সাক্ষাতে আঙ্গাৰ পুঞ্জ কলেৱৰ তাৰ ।

মেঘত বিজুলী যেন জ্বলে অলঙ্কাৰ ॥৫১

ইন্দ্ৰজাঠি সদৃশ পৰিঘ লোহাশৰে ।

যমদণ্ড ধৰি যেন যমে দিলা ধাৰে ॥৫২

সৈন্য পলাইবাৰ দেখি বীৰ হনুমান ।

আগ ভেণ্টি থাকিলন্তে পৰ্ব্বত সমান ॥৫৩

নিকুম্ভে হানিলা টানি হৃদয়ক লাগি ।

পৰিয়া পৰিঘ সাত খণ্ড ভৈলা ভাগি ॥৫৪

নিকুম্ভক মাৰুতি তাৰিলা মুঠি এক ।

মূৰ্চ্ছা গৈয়া পৰিয়া আছিল ক্ষণিতেক ॥৫৫

শঙ্খ প্ৰদেশত সিটো মাৰিলেক মুঠি ।

হনুমন্ত মূৰ্চ্ছা গৈলা মৰ্ম্মস্থান ফুটি ॥৫৬

অচেতন দেখি দুই হাতে তুলি ধৰি ।

নিকুম্ভে লৈযান্ত বেগে লঙ্কা যে নগৰী ॥৫৭

মাৰুতিক নেই দেখি নিশাচৰ সিংহ ।

ৰাক্ষস সকলে নগৰত দিলা ৰিঙ্গ ॥৫৮

ওৰ বাই বোপাই চাহা নিকুম্ভৰ কোলা ।

এহিসে বানৰ আমাথেৰ লঙ্কা পোলা ॥৫৯

অকল যেগোটে সব ৰাক্ষস ভঙ্গাইল ।

তাক মাৰি নিকুম্ভে যশক বৰ পাইল ॥৬০

কুম্ভকৰ্ণ বীৰ সিটো মৰিল মৰিল ।

তাহাৰ তনয়ে হেনয় খ্যাতি কৰিল ॥৬১

কেহোঁ বোলে ইহাত হৰিষ নুযুৱাই ।

মায়াবী বানৰে কিবা কৰিবেক প্ৰাই ॥৬২

বায়ুসুতে চেতন লভিলা কতোক্ষণে ।

আমাক লঙ্কাক নেই ৰাক্ষস দুৰ্জ্জনে ॥৬৩

ককোলিত বৈসাইলেক চৱৰেক তাৰ ।

ছিৰ গৈল হৃদয় চেতন নাহি গাৰ ॥৬৪

বায়ুপুত্ৰে হসোকি আকাশে ডেৱ দিল ।

নিশাচৰে তেতিক্ষণে চেতন হৰিল ॥৬৫

কতোদূৰ হনুমন্তে ভৈলেক উধাৱ ।

পৰি নিকুম্ভৰ দুই কান্ধে দিলা পাৱ ॥৬৬

দুই ভিতি কান্ধত মাৰিয়া দুই গোৰ ।

দুই হাতে মাথা ধৰি দিলন্ত আজোৰ ॥৬৭

বলৱন্ত বীৰে উপৰক দোঙ্গা দিলা ।

নিকুম্ভৰ মাথা গোট জটৰাই চিণ্ডিলা ॥৬৮

ৰামসেনা মাজে নিয়া মাথা গোট থৈলা ।

অদভূত দেখি সবে কৌতুকক পাইলা ॥৬৯

মাৰুতিক ৰামচন্দ্ৰে আদৰিলা সুখে ।

বায়ুপুত্ৰে থাকিলেক প্ৰজ্বলিত মুখে ॥৭০

ৰাৱণে শুনিলা কুম্ভ নিকুম্ভৰ বধ ।

শোকে দুঃখে কতো বেলি ভৈগৈলা তবধ ॥৭১

মকৰাক্ষ বীৰক আদেশ লঙ্কেশ্বৰ ।

ৰাম লক্ষ্মণক গৈয়া পেষাঁ যমঘৰ ॥৭২

খৰৰ তনয় তুমি সম বোপাহাৰ ।

সমৰত গৈয়া ৰাম লক্ষ্মণক মাৰ ॥৭৩

তোমাৰ সদৃশ নভৈলেক তিনি লোকে ।

ভালুক বানৰ মাৰি হিত কৰাঁ মোকে ॥৭৪

তোহৰ পাছতে ইন্দ্ৰজিত চলি যাইব ।

আপনি দাৰুণ ৰণে ভঙ্গক নপাইব ॥৭৫

কীৰ্ত্তিয়া পিয়োক সবে সেনাগণ মাৰি ।

পিতৃবৈৰী গুচাই এৰ শৈল্যক উদ্ধাৰি ॥৭৬

সচকিতে মকৰাক্ষে চালিলেক গাৱ ।

প্ৰদক্ষিণে নমিলা ৰাজাৰ দুই পাৱ ॥৭৭

ৰাৱণে আলিঙ্গি পিন্ধাইলেক অলঙ্কাৰ ।

মেঘত বিজুলী যেন দেখি জ্যোতিষ্কাৰ ॥৭৮

ৰথে চলিলেক ঘোড়া যেহেন উড়াই ।

বিস্তাৰিত মেঘক চালিলা যেন বাই ॥৭৯

হস্তী ৰথ চতুৰঙ্গ চলে ছপকাৰে ।

চতুৰ্দ্দিশে বেঢ়িয়া চলিলা নিশাচৰে ॥৮০

মকৰাক্ষ চলিলা অনেক বিমঙ্গল ।

ঘোড়া সব কান্দয় নয়নে বহে জল ॥৮১

ৰথৰ ধ্বজক তাৰ পৰি গৈল খসি ।

উলটা পৱণ বহে শিখৰ বৰিষি ॥৮২

বাধা সম নমানিয়া কপাইলেক ৰণ ।

দেখি বৃক্ষ শিলা লইয়া ধাইল কপিগণ ॥৮৩

হস্তী ঘোড়া বেঢ়িয়া ৰাক্ষসে বেঢ়িমাৰে ।

বানৰেয়ো নখে ফুলি কুম্ভস্থলে দাৰে ॥৮৪

কাণ্ডে খাণ্ডে বৃক্ষ শিলে কৰে হানাহানি ।

বানৰেয়ো ৰাক্ষসক মাৰে কিল টানি ॥৮৫

ৰাক্ষসে কপিক মাৰে গলত কামোৰ ।

ভালুকেয়ো পেট ছিৰি আন্তক বিছাৰে ॥৮৬

ধনু শৰ ধৰি মকৰাক্ষসে খঙ্গাইল ।

একে বীৰে নিৰন্তৰে বানৰ ভঙ্গাইল ॥৮৭

শ্ৰীৰাম লক্ষ্মণে হাতে ধনু শৰ লৈলা ।

আগবাঢ়ি আপনাৰ সেনা থিৰ কৈলা ॥৮৮

মকৰাক্ষ বোলন্ত ৰামক কৈত পাওঁ ।

পিতৃবৈৰী মাৰি আজি শৈল্যক গুচাওঁ ॥৮৯

আনত মোহোৰ কাৰ্য্য নাহি এতিক্ষণ ।

পাছে লক্ষ্মণক মাৰোঁ সব কপিগণ ॥৯০

খোজন্তে খোজন্তে কতদূৰে ভেট পাইল ।

তোমাকেসে ৰাম বুলি মাত পুৰুজাইল ॥৯১

খৰৰ তনয় মোৰ মকৰাক্ষ নাওঁ ।

তোমাক মাৰিয়া যমকৰণে পঠাওঁ ॥৯২

চিৰকাল হৃদয়ৰ শৈল্যক উদ্ধাৰোঁ ।

তোমাৰ শোণিতে পিতৃ তৰ্পণক কৰোঁ ॥৯৩

বৈৰ খুজি পাইলো কাৰ্য্য নাহিকে আনত ।

আমাৰ পিতৃক পাইবা যমৰ থানত ॥৯৪

ক্ৰূৰতা এৰিয়া ৰাম ধৰ্ম্ম যুজে যুজা ।

তোমাৰ আমাৰ কাৰ্য্য ভালে আজি বুজা ॥৯৫

সমৰ দেখন্ত সুৰগণে অনুপাম ।

দশৰথ তনয়ৰ গুচাই এৰোঁ নাম ॥৯৬

শ্ৰীৰামে বোলন্ত অবে পাপী নিশাচৰ ।

বাপেৰৰ লগে তোক পেষোঁ যমঘৰ ॥৯৭

নুযুজয় কুকুৰায়ে নাদয় বিস্তৰ ।

কহিত কটুৰ বাণী শিখিলি বৰ্ব্বৰ ॥৯৮

তোহৰ বাপেৰ খৰ ত্ৰিশিৰা দুষণ ।

চৌদ্দয় সহস্ৰ মাৰিলোহোঁ সেনাগণ ॥৯৯

তহিত নাছিলি কাৰ্য্যে তই বেটা জীলি ।

আজিসে আসিয়া মোৰ হাতত পৰিলি ॥১০০

হেন বুলি ৰামে হানিলন্ত এক শৰে ।

তিনি শৰে পথত ছেদিলা নিশাচৰে ॥১০১

আৰকায়ো ৰাঘৱে সানাইল তিনশৰে ।

কপালত তাহাৰ বিন্ধিলা নিৰন্তৰে ॥১০২

মকৰাক্ষে ক্ৰোধত জ্বলিয়া গৈলা পাছে ।

কপালত বিন্ধিলন্ত একৈশ নৰাচে ॥১০৩

আঠটা নৰাচে ৰামে বিন্ধিলেক তাক ।

নিশাচৰে হানিলেক নৰাচৰ জাক ॥১০৪

দুইহানো নৰাচে আকাশত এক ঠাই ।

ইকূলে সিকূলে বায়ু সঞ্চৰিল যাই ॥১০৫

দুই পাশে ভৈলা যেন দুই খান আকাষ ।

তমোময় ভৈলা নাহি ৰবিৰ প্ৰকাশ ॥১০৬

দুই বীৰে শৰ হানি দুইহাঙ্ক বিন্ধিল ।

সকল শৰীৰে যেন আলতা গুলিল ॥১০৭

কেমতে লৱন্ত শৰ টানন্ত হানন্ত ।

দেৱাসুৰে দুইহানো অন্তক নজানন্ত ॥১০৮

অন্তৰীক্ষে থাকি যত কিন্নৰ চাৰণ ।

কৌতুকে চাহন্ত সবে অদভূত ৰণ ॥১০৯

বিদ্যাধৰ গন্ধৰ্ব্ব চাৰণ সিদ্ধ নাগে ।

দুহাঙ্কক প্ৰশংসে মনত অনুৰাগে ॥১১০

সমসৰ যুদ্ধে কেহোঁ কতো নঘাটিল ।

দুইহানো শৰক দুয়ো সমস্তে কাটিল ॥১১১

অন্ধকাৰ ফেৰি ভৈলা উজ্বল আকাশ ।

কিৰণ প্ৰকাশি দিশ পুৰিলা প্ৰকাশ ॥১১২

আসঙ্গ পাৱয় যোনো ৰামে গুণিলন্ত ।

মুঠি প্ৰদেশত তাৰ ধনু কাটিলন্ত ॥১১৩

সাৰথিক কাটিলন্ত আঠটা নৰাচে ।

ৰথভঙ্গে মকৰাক্ষে ভূমি ভৈলা পাছে ॥১১৪

ক্ৰোধি গৈলা ৰাক্ষস হৃদয় গুলগুল ।

অগনি সদৃশ হানিলন্ত এক শূল ॥১১৫

শূল গোট চলয় তক্ষক যেন সৰ্প ।

দেখি দেৱলোকৰ হৰিলা বলদৰ্প ॥১১৬

অচিন্ত্যতে তেজ বল শ্ৰীৰাম দেৱৰ ।

শূল কাটি পেলাইলা হানিয়া নিজশৰ ॥১১৭

অদভুত শৰ দেখিলেক সমস্তয় ।

সাধু সাধু ঘোষি দেবে কৰে জয় ॥১১৮

শূল পৰি গৈল মকৰাক্ষে দিল ডাক ।

মুঠি ধৰি বোলয় মাৰোহোঁ থাক থাক ॥১১৯

যত মান শকতি আছয় হান হান ।

পাছে যম সদনক কৰিবি পয়াণ ॥১২০

বচন শুনিয়া ৰামে তুলিলন্ত হাস ।

মাৰোহোঁ ৰাক্ষস তই আৰ কোথা যাস ॥১২১

পাৱক অস্ত্ৰক ধৰি কৰিলা কটাক্ষ ।

সেই অস্ত্ৰ ঘাৱে পৰি গৈলা মকৰাত্ৰ ॥১২২

জয়তি ৰাঘৱ ৰঘু বংশৰ তিলক ।

দেৱকাৰ্য্য সাধিয়া বধিলা ৰাক্ষসক ॥১২৩

নিজ গুণে পূৰিলন্ত ভকতৰ কাম ।

জানি নিৰন্তৰে নৰে বোলাঁ ৰাম ৰাম ॥১২৪