Дашкова, Екатерина Романовна
Сту Да́шкова Екатери́на Рома́новна (, Петарбух — , Москох), йинчу хенахь Воронцова. Сту Дашкова — Екатерину II-гӀа Ӏарш тӀейалийна 1762 шеран ГӀалин харцамехь ладаме роль ловзийна, Сийлахь Екатеринин доттагӀ а, накъост а; пачхьалкхан лакхара даржаш дӀалаьцна императорех йаьлла йоцу хьалхара зуда. Иза хилла Петарбухан Ӏилманийн академин директор а, Российн Академин председатель а; дуьххьарлера Оьрсийн меттан маьӀна даран дошам  вовшахтохархо а, декъахо а, оьрсийн императоран кертан статс-дама, российн Серлонан къегина векал; гочдархо-журналист, йаздархо, музыкант, хьехархо, боккха Ӏаткъам бина Россера абсолютан монархи дешна монархица хуьйцуш.

Российн академи хьостехь лаьттина Российн Серлонан гӀарайаьллачех цхьаъ. Цуьнан мемуарашкахь бу, Пётр III-гӀачун урхаллех лаьцна, Екатерина II-гӀа паччахь хӀоттарх лаьцна мехала хаамаш.

Биографи 
Воронцова Екатерина кхоалгӀа йоӀ йара Сенатан декъахочун а, инарла-аншефан а, графан Воронцов Роман Илларионовичан. Нана — Марфа Ивановна, йинчу хенахь Сурмина (1718—1745), схьайаьлла хьалжолчу совдегаран доьзалера. Деваша Михаил Илларионович 1758—1765 шерашкахь хилла Российн империн канцлер, ткъа ваша Александр Романович — 1802—1805 шерашкахь. Ваша Семён Романович — дипломат, гӀараваьлла англофил. Йиша Полянская Елизавета Романовна — Пётр III-гӀачун йезар. Кхин йиша Мария Романовна (1737—1765) хилла марехь .

Диъ шо долучу хенахь дуьйна кхиийна девешин, вице-канцлеран Воронцов Михаил Илларионовичан, хӀусамехь. «ТӀехдика», оцу хенан кхетамашца, «цӀена французийн» кхиор (шичица Анница цхьаьна) мотт Ӏамор а, хелхарш Ӏамор, сурт дилла Ӏамор а дара. «ХӀума нисдалар бахьнехь» (Екатерина цомгуш хилла кхартанаш олучу лазарх, иза «хьажийра эвла, Петарбухан  вуьрхӀитта чаккхарма гена») иза марзйелира жайнаш дешаре, цунах хилира шен заманахь уггаре дешна болчу зударех цхьаъ. Цуьнан хьомен йаздархой бара Бейль, Монтескьё, Вольтер, Буало, Гельвеций. Цуьнан дешаре болу безамах хиина, оцу заманан керла литература йохьуьйтура цунна И. И. Шуваловс.

1759 шеран февралехь Воронцова Екатерина Романовна мааре йахара смоленскера РюрикгӀарех волчу эле Дашков Михаил Ивановиче, цуьнца кхелхира Москоха.

Политикехь дакъалацар 
Жима йолучу хенахь дуьйна Екатеринин хазахетара политика. Бераллехь а цуо кегадора шен девешин дипломатин кехаташ, терго йора оьрсийн политикина тӀехьа. Питанийн а, сих-сиха хуьлу пачхьалкхан харцамийн замано кхиийра цунна чохь сийлалла дезар а, историн роль ловзо лаам а. Цхьаьна тӀегӀане кхаччалц иза дан цуьнан аьтту белира.

Къона йоӀ йолучу хенахь дуьйна, иза паччахьан кертахь йара, Екатерина Алексеевна Ӏарш тӀейолучу боламехь гӀолоцуш коьртачарех цхьаъ йара. 1758 шарахь иза кховдийра стуне Екатерина Алексеевне «шен йерриг аьлча сан хан дешарехь йоккху къона йоӀ» йу аьлла, иза йовза лиира. Дашкован а, сийлахь стун а уьйр вовшен марзонца хилла цаӀаш, литература йезарца а йара:

Чеккхенца Екатеринин герга йахар нисделира 1761 шо чекхдолуш Ӏарш тӀе Петра III ваьлча. Дашковас дакъалецира Пётр III-гӀачун дуьхьаларчу харцамехь, император шен жӀаратоьхна да волушехь, ткъа шен йиша Елизавета цуьнан йезар йолуш, керла зуда хила тарлушшехь. Пачхьалкхан харцам бан ойла йолуш, цуьнца цхьаьна хан кхаччалц къайлехь Ӏан лууш, Екатерина Алексеевнас шен коьрта бартхо хаьржира Орлов Григорий Григорьевич а, сту Дашкова а. Хьалхарчо марздора эскаршна йукъахь, шолгӀачо — чинхошна а, аристократин а. Дашкова бахьнехь император-аьзнин агӀора ваьккхира граф Н. И. Панин, граф К. Г. Разумовский, И. И. Бецкой, Ф. С. Барятинский, А. И. Глебов, Г. Н. Теплов, кхин а.

Харцам бинчул тӀаьхьа, Екатерина Романовнин ца моьттучу агӀора, кхечара дӀалецира паччахьан кертара а, пачхьалкхан гӀуллакхашкара а хьалхара меттигаш; цуьнца цхьаьна император-аьзнин а, Дашкован а йукъаметтигаш шелйелира.

Дозанал арахьа йахар 

Шен майра, бригадир эла Дашков Михаила Иванович (1764), велла цхьа хан йаьлча, Екатеринас хан йаьккхира москохан бухара хӀусамехь Михалково, ткъа 1768 шарахь Россехахула лийлира. Екатерина II-гӀачунна 1763 шеран хиламаш чекхбевлча Дашкован деган йукъаметтигаш телхинехь а, амма иза муьтӀахь йара император-аьзнин. ТӀаккха а цунна ца безара император-аьзнин безарш, ткъа уьш оьгӀаза оьхура совгӀаташ а, терго а йаран чоьтан. Дашкова дуьххьал дӀа хиларна, цуо къайла ца бохуьйту цабезам паччахьан безархой, шен мах кӀезиг хадабарна дӀасакъастийра иза Екатеринех, тӀаккха Дашковас пурба даьккхира дозанал арахьа йахийта аьлла. Яха пурба делира, дукха хан йалале из адӀайахара, Екатеринин накъост а, доттагӀа а йуьсуш. Цхьацца хаамашца, Дашкова дӀайахаран баккъал а долу бахьна Екатеринас императоран гвардин полковник ца хӀоттор дара.

1769 шеран декабрехь цунна пурба делира дозанал арахьа некъ бан. Дашкова кхаа шарахь хилира Ингалсехь, Францехь, Швейцарехь, Пруссехь. Европехула лелачу хенахь боккха лерамца тӀеийцира кхечу пачхьалкхийн паччахбан гуонаша. Цуьнан литературин а, Ӏилманан а репутацис кхачийра иза Ӏилманчийн а, философийн а йукъараллашка Европин пачхьалкхийн коьрта шахьрашкахь. Парижехь цуо онда гергарло тесира Дидроца а, Вольтерца а.

1775—1782 шераш цуо йуха а дӀадаьхьира дозанал арахьа, Эдинбурган университетан курс чекхйаьккхина волу, шен цхьаъ бен воцу кӀант кхиорхьама. Иза йуха а йахара Париже, Швейцаре, Германе, ткъа кхин а Итале. Масех шарахь йехира Шотландехь, цигахь гуттаренна къамелаш дора Смит Адамца, Робертсон Уильямца (цунна тешам бина Ӏамо дӀавелира шен кӀант), шотландин Серлонан кхечу тхьамданашца.

1789 шарахь Парижехь йолуш вевзира Бенджамин Франклин, цуо кховдорца а, цуьнан тешаллица а оццу шарахь дӀаийцира Америкин философин йукъараллин декъа, цунах хилира Российн шолгӀа векал (хьалхара вара Т. И. фон Клингштадт) а, хьалхара зуда — Йукъараллин сийлахь декъахо. По рекомендации Дашковой в том же году в члены Российской академии наук был принят Б. Франклин.

Академин урхалла а, литературин гӀуллакх а 

1782 шо Дашкова йухайеира российн коьрта шахьре, цуьнан Екатериница йолу йукъаметтиг йуха а тойелира. Екатеринин чӀогӀа хазахетара Дашкован литературин чам, амма коьртаниг цунна товра Дашкова оьрсийн мотт Европин меттанийн сийлахь литературин мнттанийн тӀегӀане айа гӀертар.

 шеран Омарца император-аьзнис Дашкова хӀоттийра Петарбухан Ӏилманийн академи директоран дарже президенталла граф К. Г. Разумовскехь долчу хенахь, оцу даржехь лаьттира  шо кхаччалц, оцу хенахь Дашкова отпуске йахийтина,  шарахь, дӀайаьккхира дерриг гӀуллакхера. Кхин дӀа цуьнан дарж нисдира Бакунин Павел Петровича.

Воронцова-Дашкова Екатерина Романовна хилира Ӏилманийн академин урхалла дина дуьненахь дуьххьарлера зуда. Кхин а цуо кховдорца  шарахь йиллира Императоран Российн академи, цуьнан коьрта Ӏалашо йара оьрсийн мотт таллар, ткъа Дашкова хилира цуьнан хьалхара председатель.

Ӏилманийн академин директор хӀоттийначу хенахь Дашкова шен къамелехь тешалла дира, Ӏилманаша монополи йийр йац академин, амма уьш «долахь хир ду даймехкана, орамаш а тесна кхуьур ду». Оцу Ӏалашонца цуо кховдорца академехь ехкира публикин лекцеш (хӀора шарахь, аьхкенан 4 баттахь), цуьнан боккха аьтту хилира, дукха ладогӀархой а гулбира. Дашковас тӀетуьйхира академин студенташ-стипендиаташ 17 тӀера 50 кхаччалц, ткъа исбаьхьаллин академин кхиорхой — 21 тӀера 40 кхаччалц. Дашкован директораллин 11 шарахь академин гимназис шен гӀуллакх кехатан тӀехь доцуш гайтира. Масех къона стаг дешар чекхдаккха хьажийра Гёттингене. 

«Гочдаран департамент» («Гочдархойн гуламан» йа «российн гуламан» меттана) йилларан Ӏалашо оьрсийн йукъараллина уггаре дика кхечу пачхьалкхийн жайнаш оьрсийн маттахь деша таро хилийтар йара. Нисса оцу хенахь йукъаделира цхьа могӀа гочдарш, дукхаха дерг классикийн меттанашкара.

Дашкован ойланца кхоьллира журнал «Оьрсийн дош дезархойн къамелхо», иза араделира 1783 а, 1784 а шерашкахь (16 жайна), цуьнан емалан-публицистийн амал йара. Цунна чохь къахьийгира уггаре дика литературин ницкъаша: Державина, Хераскова, Капниста, Фонвизина, Богдановича, Княжнина. Журнал тӀейаьхнера паччахь-аьзнин Екатеринин «Оьрсийн историн йозанаш», цуьнан «Хилларг а, ца хилларг а», Фонвизинан хеттарашна жоьпаш, Державинан «Фелица».

Е. Р. Дашкован белхаш арахецар 
 «Memoires of Princess Dachkow» (ингалсан маттахь). Лондон, арахецаралла М. Брэдфорд, 1840
 «Стунан Е. Р. Дашкован, цуо ша йаздина, йозанаш» (ингалсан матера гочдар). Лондон, арахецаралла «Маьрша оьрсийн А. И. Герценан а, Н. П. Огаревн а типографи», 1859
 «Стунан Е. Р. Дашкован, цуо ша йаздина, йозанаш» (репринтан арахецаралла). М.: Ӏилма, 1990
 Екатерина Дашкова. 1743—1810 шерашкара йозанаш (текстан кечам, йаззам, комментареш Г. Н. Моисееван). Ленинград, Ӏилма, 1985
 Е. Р. Дашкова «Россера М. а, К. а Вильмот йижарийн кехатан йозанаш». Составитель Г. А. Веселая. Издательство Московского университета, 1987
 Princess Dachkova «Mon histoire. Memoires d’une femme de lettres russe a l’epoque des Lumieres…» (на французском языке). ХӀоттийнарг Alexandre Woronzoff-Dashkoff. L’Harmattan. France. Canada,1999
 Е. Р. Дашкова «Кхиор дешан маьӀнех лаьцна. Сочиненеш, кехаташ, документаш». ХӀоттийнарг Г. И. Смагина. Пб.: Буланин Дмитрий, 2001
 Дашкова Е. «Йозанаш». Йаззам а, билгаладахарш а Г. Н. Моисееван. Пб.: Абат, 2011

Кинош чохь гайтар 
 1986 — Михайло Ломоносов (дакъа «Даймехкан сийн дуьхьа») — Федина Марина
 1990 — Паччахьан таллар — Смирнова Светлана
 2002 — фильм «Сту Дашкова: суьртан амалш», МПИ Е. Р. Дашкован цӀарах, 2002. (гайтина ТВЦ телеканал тӀехь 2003 шеран 28 мартехь)
 2005 — Йезар — Геллер Анна
 2010 — 9 серин фильм «Статс-дама императоран суьртехь», йаьккхина — документалисто Меркель Майяс
 2015 — Сийлахь — Фролова Светлана

Билгалдахарш

Литература

ХӀокху заманан 
 
 
 
 
 
 Woronzoff-Dashkoff A. Dashkova: A Life of Influence and Exile. Philadelphia, «American Philosophical Society», 2008
 Д. Л. Мордовцев «Замечательные исторические женщины на Руси». Репринтное издание. Калининград: Янтарный сказ, 1994
 Л. И. Третьякова «Российские богини», М.: Изограф, 1996
 Е. Р. Дашкова. Исследования и материалы, СПб, Издательство «Дмитрий Буланин», 1996
 Э. Г. Кросс «У Темзских берегов. Россияне в Британии в XVIII веке». С-Пб.: Академический проект, 1996
 Н. Молева «Княгиня Екатерина Дашкова». М.: Армада, 1996
 Е. Н. Марасинова «Психология элиты российского дворянства последней трети XVIII века (По материалам переписки)». М.: РОССПЕН, 1999
 Ю. Безелянский «Страсти по Луне». М.: Радуга, 1999
 Е. Р. Дашкова и её время: исследования и материалы. М., 1999
 Словарь Академии Российской. 1789—1794. В 6 томах, переиздание 2001—2007 год, МГИ им. Е. Р. Дашковой
 Е. Р. Дашкова и А. С. Пушкин в истории России. Москва, МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2000
 Пряшникова М. П. Е. Р. Дашкова и музыка, Москва, МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2001
 Е. Р. Дашкова и российское общество XVIII столетия. М., 2001
 Дашкова Е. Р. О смысле слова «Воспитание»: Сочинения. Письма. Документы. СПб., 2001
 В. Н. Алексеев «Графы Воронцовы и Воронцовы-Дашковы в истории России». М.: Центрполиграф, 2002
 Е. Р. Дашкова и её современники, Москва, МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2002
 Файнштейн М. Ш., «И славу Франции в России превзойти». Российская Академия и развитие культуры и гуманитарных наук, Москва-СПб, 2002
 Веселая Г. А., Фирсова Е. Н., Москва в судьбе княгини Дашковой, Москва, МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2002
 Michelle Lamarche Marrese «A Woman’s Kingdom. Noblewomen and the Control of Property in Russia, 1700—1861». Cornell University Press. Ithaca and London. 2002
 Е. Р. Дашкова. Личность и эпоха, Москва, МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2003
 Е. Р. Дашкова. Портрет в контексте истории, Москва, МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2004
 Е. Р. Дашкова и эпоха Просвещения, Москва, МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2005
 Е. Р. Дашкова и золотой век Екатерины, Москва, МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2006
 
 Смагина Г. И. Княгиня и ученый: Е. Р. Дашкова и М. В. Ломоносов (к 300-летию со дня рождения М. В. Ломоносова). СПб.: Росток, 2011. — 416 с., ил., 1000 экз., ISBN 978-5-94668-097-4
 Е. Р. Дашкова в науке и культуре, Москва, МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2007
 Е. Р. Дашкова и представители века просвещения, Москва, МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2008
 Долгова С. Р. Княгиня Е. Р. Дашкова и семья Малиновских. М., 2002
 Е. Р. Дашкова: Великое наследие и современность. М., 2009
 Е. Р. Дашкова и представители века Просвещения. М., 2008
 Palmer, Elena. Peter III. Der Prinz von Holstein. Sutton, Germany 2005, ISBN 3-89702-788-7
 В.Шестаков «Русские в Британских университетах. Опыт интеллектуальной истории и культурного обмена». С-Пб: Нестор-История, 2009
 Е. Р. Дашкова и XVIII век: от Российской империи к современной цивилизации. М.: МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2010
 М. П. Пряшникова. «Из истории музыкальной культуры XVIII века». М.: МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2010
 Женская история и современные гендерные роли: переосмысливая прошлое, задумываясь о будущем. том I. М., 2010
 Г. В. Черноголовина Княгиня северной весны. М.: МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2010
 Е. Р. Дашкова и Екатерининская эпоха: культурный фундамент современности". М.: МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2011
 Е. Р. Дашкова и XVIII век: Традиции и новые подходы. М.: МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2012
 Е. Р. Дашкова в кругу современников: исторические личности и эпоха". М.: МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2013
 А. Шишов Екатерина Дашкова. М.: Книжный клуб Книговек, 2013
 Е. Р. Дашкова и русская культура: От эпохи Просвещения к современности. М.: МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2014
 Е. Р. Дашкова и Екатерина Великая: Культурное наследие и современность. М.: МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2014
 Е. Р. Дашкова и её время в культурном пространстве России и Европы. М.: МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2016
 Е. Р. Дашкова и развитие культуры в эпоху Просвещения. М.: МГИ им. Е. Р. Дашковой, 2016
 Посвящается 275-летию княгини Екатерины Романовны Дашковой. Сборник научных статей. С-Пб.: Музей «Нарвская застава», 2018
 Екатерина II и княгиня Дашкова. Взгляд из XXI века. М.: 2018
 Л. В. Тычинина. Княгиня Е. Р. Дашкова: портрет в контексте истории. Каталог выставки. М.: 2018
 Записки княгини Дашковой и письма сестер Вильмот из России, Издательство "Советская Россия" ISBN: 5-286-01220-7 1991г. Есть аудио-версия 
https://cyberleninka.ru/article/n/russkaya-gospozha-pompadur-pri-dvore-petra-iii/viewer

XIX бӀешо 
 Ср. Д. Иловайский. Биография Дашковой // Сочинения, 1884;
 Афанасьев А. Н.. Литературные труды Дашковой // Отечественные записки, 1860, № 3,
 Афанасьев А. Н. Директор академии наук Дашкова // Чтен. общ. ист. 1867, I;
 Сухомлинов M. История Российской академии, ч. 1;
 Семевский В. И.. Русская старина 1874, 8;
 Добролюбов Н. А., «О Собеседн.» (соч. т. 1);
 Галахов Отечественные записки 1856, 11, 12;
 Пекарский, Материалы для истории журн. деят. имп. Екатерины // Записки академии наук, VIII т.;
 Русский архив, 1880, III кн., 1881, I и II;
 Архив князя Воронцова, кн. XXI (СПб. 1888);
 Суворин А. С., Кн. Е. Р. Дашкова, вып. 1, СПб. 1888.
 
 
 Есипов Г. В. К биографии княгини Е. Р. Дашковой // Исторический вестник. — СПб.: Типография А. С. Суворина. — 1882. Т. 9. — С. 668—675
 С. Ш. Кирьяново, дача княгини Дашковой // Исторический вестник. — СПб.: Типография А. С. Суворина. — 1883. Т. 11. — С. 426—428
 Дополнительные сведения о даче Кирианово // Исторический вестник. — СПб.: Типография А. С. Суворина. — 1883. Т. 11. — С. 72

Хьажоргаш 

 Дашкова Е. Р. «Записки»
 Екатерина Дашкова Передача из цикла «Час истины» на канале «365 дней ТВ»
 Сочинения Дашковой на сайте Lib.ru: Классика
 
 Дашкова Е. Р. Замечания княгини Дашковой на сочинение Рюльера  // Русский архив, 1877. — Кн. 2. — Вып. 8. — С. 360.
 Дашкова Е. Р.  Отпускная на волю  / Сообщ. А. Томашевичем // Русская старина, 1873. — Т. 8. — № 11. — С. 808.

Российн империн пачхьалкхан гӀуллакххой
Российн Академин декъахой
Петарбухан Ӏилманийн академин бакъболу декъахой
Екатерина Романовна
Екатерина Романовна
Российн империн стунаш
XVIII бӀешеран Российн йаздархой
1762 шеран харцаман декъахой (Екатерина II-гӀачун агӀончаш)
Российн империн мемуархой
Калугин областан сийлахь гражданаш
Статс-даманаш
Америкин философин йукъараллин декъахой
Швецин паччахьан Ӏилманийн академин декъахой