Ларионов, Михаил Фёдорович
Михаи́л Фёдорович Ларио́нов (, Тирасполь, Херсонан губерни, Российн импери — 1964 шеран 10 майхь, Фонтене-о-Роз) — оьрсийн исбаьхьалча, суьрташдахкархо, график, сценограф, исбаьхьаллин теоретик, оьрсийн авангардан бух биллинчех цхьаъ. Гончарова Натальян майра.

Биографи 

Вина Херсонан губернин, уездан гӀалахь Тирасполехь. ТӀеман фельдшеран кӀант, бералла дӀайелира Российн къилбехахь Тирасполехь, цига сих-сиха йухавогӀура аьхкенан этюдашна.

1891 шарахь ЛарионовгӀар баьхкира Москоха, Ӏаккха Михаил дешахӀоьттира Воскресенскийн реалан доьшийле.

1898—1910 шерашкахь — дийшира Москохан Ӏаламдилларан, скульптурин, архитектурин доьшийлехь Серов Валентин а, Левитан Исаак а, Коровин Константин а болчохь. Циггахь йевзира Гончарова Наталья, иза хилира цуьнан новкъахо дахарехь а (официалан мах ца бира 1955 шарахь бен), кхоллараллехь а. 

1900-гӀа шераш дуьйлалуш Ларионовс жигара дакъалецира исбаьхьаллин дахарехь, гайтамаш Россехь хилла ца Ӏаш, Европехь а хилира. Ларионовна боккха Ӏаткъам бира французийн суртдиллархоша, церан кхоллараллийца дуьххьара иза Ӏоттавелира Щукин Сергейн москохан гуламехь.

1902—1906 шерашкахь болх бира тӀаьхьарчу импрессионизман хотӀехь («Сиренан колла беснашкахь»).

1906 шарахь Дягилев Сергейс дакъалаца кхайкхира парижан Гуьйренан салонан оьрсийн декъе.

1907 шарахь, фовизмо а, кӀоргенза исбаьхьалло а Ӏаткъам бина, вирзира примитивизме, бӀаьрла басаршца къаьсташ дехкира девзаш долу суьрташ, ира сизнашца а, сценашца а («СадоӀу салти», «БӀаьсте»).

1912 шарахь кхоьллира керла исбаьхьаллин концепци — лучизм, иза ду «Ӏалашо йоцу кхоллараллин» разрядера абстрактан исбаьхьаллин хьалхарчех цхьа масала, цигахь хатӀ хилла тайп-тайпана хӀуманашна тӀера кхетта зӀаьнарш цхьаьнакхетачохь.

1914 шарахь, Дуьненан хьалхара тӀом болабеллачул тӀаьхьа, кхайкхира тӀеман гӀуллакхе. Чов йина цӀаваийтина, Ларионов охьахиира Париже, цигахь 1915—1929 шерашкахь Гончароваца цхьаьна болх бира Дягилевца, «Оьрсийн балетан» духарш деш, декорацеш йеш. Суртдилларехь иза йухавирзира хьалхарчу, фигуративан, манере, камеран жанре, натюрморте. Иккхинчу Октябран революцил тӀаьхьа кхин Россеха йуха ца веира.

1955 шарахь официалан мах бира Гончарова Натальяца. 1962 шарахь иза йеллачул тӀаьхьа, йалийра А. К. Томилина, иза хилира шинне а исбаьхьалчин официалан тӀаьхье.

Велла Парижан йисттерачу жимачу Фонтене-о-Роз гӀалахь 1964 шарахь. ДӀавоьллина Иври-сюр-Сен кешнашкахь.
 
Тирасполехь урам ду исбаьхьалчин цӀарах.

Гайтамаш 

Гончарова Натальяца цхьаьна Ларионов жигара декъахо вара исбаьхьаллера «аьрру агӀонан», цуо кечбира цхьа могӀа он гӀарабевлла гайтамаш:
 1910 — «Черойн салти»
 1912 — «Виран цӀога»
 1913 шеран 24 март (6 апрель) — 7 (20) апрель — «гӀакх»
 1914 — «№ 4. Футуристаш, лучисташ, примитив»

1980 шарахь Москохахь хилира исбаьхьалчин долара гайтам. 1989 шарахь Ларионовн суьрташ А. К. Томилина-Ларионовас совгӀатна дӀаделира Третьяковн галерейен.

2018 шеран сентябрехь Керла Третьяковкехь дӀабиллира Ларионов Михаилан ретроспективан гайтам.

Суьрташ а, жайнийн графика а 
Жигара болхбира арахецараллашца, 1910-гӀа шерашкахь суьрташ дехкира поэтийн-футуристийн арахецаршна  («Помада» Кручёных, арахецна 1912 шарахь). Цул сов кечдира лахара жайнаш:

 Парнах, В. Я. Набережная / [М. Ларионовн 2 сурт]. – [Париж, 1919].
 Blok, A. A. Les douze / traduit du russe par Serge Romoff ; avec sept illustration d’apres les dessins de Michel Larionow. – Paris: La Cible, 1920.
 Voyage en Turquie / 32 gouaches 1907–1909, reproduites au pochoir au format et sur papier des originaux. – Paris: L’étoile boitante, [1928 шарахь гергга].
 Беляева, Н. Къоьлла. – Париж: Олхазарш лоьцург, 1945. (Куьга суьрташ дехкина.)
 Défense et illustration de l’art abstrait par Michel Seuphor. – Paris, 1949. (Куьга суьрташ дехкина.)
 Larionov, M. Diaghilev et les Ballets russes / Dessins et textes de Michel Larionov. – Paris: la Bibliothèque des arts, [1970].

Театран белхаш 
 Дягилевн «Оьрсийн балеташ» 
  — «Буьйса йукъал сов йаьлча кхетта малх» хореограф Л. Мясин, Н. Римский-Корсаковн музыка 
  — «Кикимора» хореограф Л. Мясин, А. К. Лядовн музыка 
  — «Оьрсийн туьйранаш» хореограф Л. Мясин, А. К. Лядовн музыка (Н. Гончароваца цхьаьна)
  — «Жухарг», С. С. Прокофьевн музыка. Ларионов иштта вара хореографан меттана Славинский Тадеушца цхьаьна
  — «Цхьогалах а, боргӀалах а, цицигах а, кех а байка», хореограф Б. Нижинская, И. Стравинскийн музыка
  — «Цхьогалах а, боргӀалах а, цицигах а, кех а байка», хореограф С. Лифарь

 Кхечу театрашкахь
  — «Классикин симфони», хореограф Т. Славинский, С. Прокофьевн музыка («Мишель Бенуан опера-балет», театр «», Париж)
   — Прокофьев Сергейн «Днепр тӀаьхь» балет, хореографи Лифарь Сержан.

Кинематограф 
1913 шарахь Футуристийн кабарера № 13 драма. Премьера хилира 1914 шеран  январехь, «Виран цӀога» тоба йоьхначул тӀаьхьа.

Сочиненеш 
 Лучизм, М., 1913.

Иэс 
 2016 шеран 6 декабрехь «Днестр йистан маркано» йовзийтира исбаьхьалчийн а, оьрсийн авангардан бухбиллинчех цхьанна Ларионов Михаилан лерина арахецаралла.
 2018 шарахь Москохахь Даниловн кӀоштахь Ларионовн урам йукъаделира.

Библиографи 
 История русского искусства, т. 10, кн. 2, М., 1969, с. 38, 104, 125—130;
 Сарабьянов Д., Примитивистский период в творчестве Михаила Ларионова, в его кн.: Русская живопись конца 1900-х — начала 1910-х годов, М., 1971;
 George W., Larionov. P., 1966.
 Ковтун Е. Ф. Михаил Ларионов. 1881—1964, Аврора, 1998;
 
 
 Романович С. М. Воспоминания о М. Ларионове. Компакт-диск «Художник Сергей Романович в живописи и слове». М. 2003 или сайт в интернете с адресом: maakovets.narod.ru.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

Михаил Ларионов. Материалы к выставке в Новой Третьяковке (2018) 
Ларионов Михаил Фёдорович. Биография и творчество художника на Artonline.ru 

Российн империн исбаьхьалчаш 
Оьрсийн авангардан исбаьхьалчаш
Исбаьхьалчаш-примитивисташ
Исбаьхьалчаш-экспрессионисташ
Исбаьхьалчаш-футуристаш
Балетан сценографаш
Дягилевн Оьрсийн балетан сценографаш
Москохан Ӏаламдилларан, скульптурин, архитектурин доьшийлера арахецнарш
Воскресенскан реалан доьшийлера арахецархой
Франце хьалхара тулгӀенца кхелхина оьрсийн мухажираш
«Исбаьхьаллин дуьне» цхьаьнакхетараллин исбаьхьалчаш
Черойн салти
Виран цӀога
ДӀабоьхкинарш Иври-сюр-Сенехь
Гончарова Наталья