Горбачёв, Михаил Сергеевич
Горбачёв Михаи́л Серге́евич (вина 1931 шеран 2 мартехь, Привольни йурт, Медвеженски кӀошт, Ставрополан гуо, Къилбаседа-Кавказан мохк, РСФСР, ССРС - 2022 шеран 30 август) — советийн а, российн а пачхьалкхан, политикин, партин, йукъараллин гӀуллакххо. 

ТӀаьххьара Советийн Бертан Коммунистин Партин Юккъарчу комитетан коьрта секретарь ву (1985—1991). 1988—1989 шерашкахь Советийн Социалистийн Республикийн ТӀаьххьара ССКП ЦК инарлин секретарь (1985—1991). тӀаьххьара ССРС Лакхара Кхеташонан Президиуман председатель (1988—1989), цул тӀаьхьа хьалхара ССРС Лакхара Кхеташонан председатель (1989—1990). Хьалхара а, цхьаъ бен воцу а ССРС президент (1990—1991).

Горбачёв-Фонд кхоьллинарг. 1993 шарахь дуьйна КъАЙ «Керла хӀора дийнан газет» (хьажа «Керла газет») кхоьллинчех ву, редакцин кхеташонан декъахо а ву. Арахецаран 10 % акцийн да ву.

Ду шортта совгӀаташ а, сийлахь цӀераш а. Уггаре гӀарадаьлла совгӀат — 1990 шеран Нобелан машаран совгӀат.

Горбачёвн пачхьалкхан а, ССКП куьйгалхочун белхан муьрехь Советийн Союзехь ладаме хийцамаш хилла, цара Ӏаткъам бира дерриг дуьненна а, цигара схьабогӀу хӀара историн хиламаш:
 Масштабехь гӀертар хийца советийн система («Перестройка»). ССРС йукъайаккхар гласностан, Дешан маршонан, зорбанан маршонан политика, демократин харжамаш, хийцар социалистийн экономика базаран моделан агӀора (1987 шеран экономикин хийцамийн концепцис базаран йукъаметтигаш йукъайохура гуттара тӀаьхьа), цуо бигира кӀоргера экономикин къоьлле.

 Шийла тӀом чекхбаккхар.
 овхӀанчуьра советийн эскарш арадахар (1989).
 коммунистийн идеологин пачхьалкхан статусах дӀахадар,   Кхин ойлайерш хьийзабар.
 ССРС а, Малхбален Европин социалистийн мехкаш базаран экономике а демократе бовлар бахьнехь, ССРС а Варшавин блок йохар.
2020 шарахь дуьйна ву уггаре дукха ваьхна Российн урхалча, иза хьалха велира Керенский Александрал а ССРС номиналан куьйгалхочул Кузнецов Василийл (89 шераш).

Хьалхара шераш 
Вина 1931 шеран 2 мартехь Ставрополан мехкан (оцу хенахь Къилбаседа-Кавказан мохк) Медвеженски кӀоштара Привольни йуьртахь, ахархойн доьзалехь. Да — Горбачёв Сергей Андреевич (08.10.1909—22.02.1976), Оьрсий. нана — Горбачёва (ден фамили Гопкало) Мария Пантелеевна (02.04.1911—14.04.1995), украинхо.

М. С. Горбачёвн деда а, ненада а 1930-гӀа шерашкахь арабаьхна хилла.

Деда, Горбачёв Андрей Моисеевич (1890—1962), ахархо-долахо; 1934 шарахь йалта дӀадеран план кхочуш ца йарна араваьккхина махкара Иркутскан областе, ши шо даьлча мукъа ваьккхина, даймахка йухавирзина колхоз йукъа вахана, цигахь валлалц къахьегна.

Ненаден, Гопкало Пантелей Ефимовичан (1894—1953), схьавалар дара Черниговн губернера ахархойх, пхеа берех воккхаха вверг вара, 13 шо долуш да велира, тӀаьхьуо кхелхира Ставрополан махка. Дуьненан хьалхарчу тӀеман ветеран, латта кхечира советийн Ӏедал долуш, 1920-гӀа шерашкахь дакъа лецира латта тодаран доттагӀалла кхуллуш, 1928 шарахь ЕКП(б) велира, тӀаккха хӀоттийра Привольнера «Бепигкхиорхо» колхозан председатель, 1930-гӀа шерашкахь хилла  луларчу, Привольнин 20 километр генара, йуьртара «ЦӀен Октябрь» колхозан председатель,  Михаил ишколе ваххалц, вехира ненадеца а ненаненаца а, троцкизмехь бехке вина [[Доккха таӀзар|1937 шарахь ненада лецира. Таллам боьдуш, 14 бутт баьккхира набахтехь, ницкъбар а, сийсазалла а лайра. Пантелей Ефимович тоьпаш тохарех кӀелхьара велира 1938 шарахь февралан пленумехь «партин некъ» хийцабаларна, пленум лерина йара «совнаха хӀуманашца дов латторех лаьцна». ЖамӀехь 1938 шеран сентябрехь Красногвардейскан кӀоштан ППУ хьаькамо ша-шена тапча туьйхира, ткъа Пантелей Ефимович бакъ вира, 1938 шеран декабрехь мукъаваьккхира. 1939 шарахь ненада йуха а хилира колхозан председатель, тӀаьхьа куьйгалла дира кӀоштан лаьттан декъан.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш, Горбачёв Михаилан 10 шо сов долуш, да тӀаме вахара. кӀеззиг хан йаьлча йуьрта чудевлира немцойн эскарш, доьзало пхи бутт сов баьккхира оккупацехь. 1943 шеран 21—22 январехь, БуритӀе йолчура тӀелетта, и кӀошташ мукъайехира советийн эскарша. Мукъайаьккхинчул тӀаьхьа да кхелхина аьлла хаам беира. Ткъа масех де даьлча дегара цӀа кехат деира, хиира иза дийна хиларх, похоронка галбевлла даийтина хилар а. Горбачёв Сергей Андреевична совгӀат динера шина ЦӀечу Седан орденца а, [[«Доьналла гайтарна» мидал (ССРС)| «Доьналла гайтарна» мидалца а. Дахаран халчу меттигашкахь дас цкъа гӀолаьцна ца Ӏа Горбачёвна.

13 шо долуш дуьйна деша а доьшуш болх беш вара МТС а, колхозехь а.

15 шо долуш дуьйна МТС комбайнёран гӀоьнча болх бира.

1949 шарахь ишколахо Горбачёвн йалташ чудерзош тӀех дика къахьегарна совгӀат дира Къинхьегаман ЦӀен Байракхан орденца.

ИтталгӀачу классехь, 19 шо долуш хилира ССКП декъахочун кандидат, иза цига магийра ишколан директоро а, хьехархоша а.

1950 шарахь ишкол чекхйаьккхира детин мидалца, экзаменаш йоцуш дӀахӀоьттира М. В. Ломоносовн цӀарах МПУ, и таро йелира пачхьалкхан правительствон совгӀато.

1952 шарахь дӀаийцира ССКП.

МПУ юридически факультет тӀехдика чекхйаьккхинчул тӀаьхьа хьажийра Ставрополе мехкан прокуратуре, цигахь болх бира 10 дийнахь — 1955 шеран 5 - 15 августехь<ref name=ReferenceB Ӏ>. Шен инициативица кхайкхира мукъабаьллачу комсомолан балха, хилира ЙЛККБ агитацин а, пропагандин а Ставрополан мехкакоман декъан куьйгалхочун гӀовс дарже, 1956 шарахь дуьйна — Ставрополан комсомолан гӀалин комитетан хьалхара секретарь, цул тӀаьхьа 1958 шарахь дуьйна — шолгӀа, ткъа 1961—1962 шерашкахь — ЙЛККБ мехкан комитетан хьалхара секретарь.

МПУ доьшуш волуш йевзира, ткъа 1953 шеран 25 сентябрехь йалийра философин факультетан студент Титаренко Раиса Максимовна (1932—1999). Ловзар дира Стромынкера студентийн йукъара дахаран цӀен чуьра йуург йуучу чохь<ref name="autogenerated4"><Ӏref>.

Оьздангаллехь 
1980-гӀа шерийн шолгӀачу декъехь дуьйна Горбачёв Михаилан васт, цуьнан биографин а, белхан жамӀийн а фактех хилира массийн оьздангаллин дакъа. Горбачёвн лерина фильмаш, эшарш, забаре байташ, забаре дийцарш, фельетонаш, пародеш. Иштта цунна пародеш йира Евдокимов Михаила, Задорнов Михаила, Хазанов Геннадийс, Винокур Владимира, Грушевский Михаила, Галкин Максима. Горбачёвн персонаж лелийра 1990-гӀа —2000-гӀа шерашна йуьххьехь эфире йолуш хилла   «Тайнигаш» телепередачехь, оцу программехь Горбачёвн аз дора актёраш Безруков Сергейс и Игорь Христенко. Горбачёв хьехавина даймехкан а, дозанал арахьарчу а исбаьхьаллин фильмашкахь, царна йукъахь — «Ваша 2» («Хаза вахархьама, Горбачёвс хьан Даймохк дӀабелла америкахошна»), «Генрегара криминалан фишка» («Аша вешний Чехов?» — «Иза сан уггаре дукха веза оьрси ву Горбачёвл тӀаьхьа»), кхин а.  «СимпсонгӀар» мультсериалан ворхӀалгӀачу шеран» кхойтталгӀа серехь,  «ГӀуон ши лулахо» ловзайора Горбачёвн а, Джорджа Буша-воккхаха волчун а йукъаметтигаш.

Партин-пачхьалкхан балхахь 

1962 шеран мартехь дуьйна — ССКП мехкан комитетан Ставрополан мехкан-кхолларан колхозан-совхозан урхаллин парторг. 1961 шеран октябрехь — ССКП XXII гуламан векал. 1963 шарахь дуьйна — ССКП Ставрополан мехкакома партин меженийн декъан куьйгалхо. Ставропольера партин мехкакоман хьалхарчу секретаран даржера дӀавоьду Ф. Д. Кулаковс 1964 шарахь оцу даржера шен когаметтаволчу Л. Н. Ефремовга вийцира М. С. Горбачёв дика тӀаьхье хин йолчу партбелхалойх цхьаъ ву аьлла. Ефремовн иза дика ца хеттехь а, Москохара иза хьалхататта бохуш хьехарш дара деш. 1966 шеран 26 сентябрехь Горбачёв Михаил хаьржира ССКП Ставрополан мехкакоман хьалхара секретарь. Оццу шарахь вахара дозанал арахьа, ГДРе. 1967 шарахь цуо дуьхьала воцуш чекхйаьккхира Ставрополан йуьртабахаман институтан экономикин факультет говзалла агроном-экономист йолуш.

Исбаьхьаллин фильмаш 
 1985 — Дэвид Ллойд Остин «Рокки 4» фильмехь (режиссёр — Сталлоне Сильвестр)
 1988 — Дэвид Ллойд Остин «Йеккъа тапча» фильмехь (режиссёр — Цукер Дэвид)
 1989 — Джон Д’Амико «Вало Ӏалашо йолчу валаве» фильмехь 
 1991 — Трошин Владимир «Чернобыль: ТӀаьххьара дӀахьедар» фильмехь
 1992 — Куравлёв Леонид «Дерибасовскин тӀехь хенан-хӀоттам дика бу, йа Брайтон-Бич тӀехь йуха а догӀнаш оьху» фильмехь (режиссёр — Гайдай Леонид)
 1993 — Горбачёв Михаил (камео) «Берлинан тӀехулара стигал 2» фильмехь
 1994 — Яременко Валентин «Мехах схьаэцар» фильмехь 
 2005 — Барковский Сергей «Брежнев» телесериалехь
 2009 — Агапов Иван «КӀеда-мерза май» фильмехь 
 2011 — Юматов Владимир «Ельцин. Кхо де августехь» фильмехь
 2012 — Шпилевский Михаил « Беттан важа агӀо» фильмехь  (режиссёр — Котт Александр)
 2015 — Лаптев Владимир «Нестеровн лол» телесериалехь 
 2015 — Мякушко Александр «Ахча» телесериалехь

Билгалдахарш 
Комментареш

Хьосташ

Литература 
 А. В. Тор… Пустыня Горби…. — 14.08.1998.
 Коктейль Полторанина: Тайны ельцинского закулисья. М.: «Алгоритм», 2013. — 224 с. — («Наследие царя Бориса»). — ISBN 978-5-4438-0357-9
 Боффа, Дж. «От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964—1994» Глава VII — «Горбачёв» Пер. с ит. Хаустовой Л. Я. — М.: Междунар. отношения, 1996. — 320 с.
 Брейтвейт Р., Мэтлок Д., Тэлботт С. Горбачёв: Крах советской империи / Пер. с англ. — М.: Алгоритм, 2012. — 400 с. — (Вожди Советского Союза). — 3000 экз., ISBN 978-5-4438-0147-6
 Грачев А. С. Горбачёв, М., Вагриус, 2001, ISBN 5-264-00573-7
 Деркач О. А., Быков В. В. Горбачёв. Переписка переживших перестройку, М., Проза и К, 2009, ISBN 978-5-91631-021-4
 Иванян Э. А. Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII—XX века. — Москва: Международные отношения, 2001. — 696 с. — ISBN 5-7133-1045-0.
 Илюхин В. И. Обвиняется президент. Прокурорское расследование (Как страну развалили, или почему возникло в отношении М. С. Горбачёва уголовное дело по статье 64 УК РСФСР — Измена Родине)]. — М., Палея, 1992, 56 с., 100 000 экз. Казначеев В. А. Последний генсек.'' — Ставрополь : Кн. изд-во, 1996. —  58,[2 с.; ISBN 5-7644-0884-9
  Переиздание: 
 
 Платонов С. В. Горбачёвы: Чета президентов. — М.: Эксмо, Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Семейные кланы). — 3000 экз., ISBN 978-5-699-55008-1

Хьажоргаш 

 
 Интервью с М. Горбачёвым на радиостанции «Эхо Москвы»
 
 
 
 
 Своё дело делать честно — главная перестройка. Яркие цитаты Горбачева
 «Страна давно тяжело больна» (подборка интервью Горбачева Радио Свобода)
 
 ЦРУ рассекретило документы о Горбачеве
 Горбачев заявил, что у него нет сожалений об уходе с поста генсека
 Михаил Горбачев: меня ругают за гласность, но без нее ничего в стране не изменилось бы

Перестройка
ССКП ЦК инарлин секретараш
ССРС Лакхара Кхеташонан Президиуман Председателаш
Нобелан машаран совгӀатан лауреаташ
ССРС Нобелан совгӀатан лауреаташ
Харви совгӀатан лауреаташ
ССРС президент
ССКП ЦК Политбюрон декъахо
ССКП ЦК Политбюрон декъахошка кандидаташ
ССРС юристаш

Августан путч
Берлинан сийлахь гражданаш
Российн социал-демократаш
РСФСР 10-гӀа кхайкхаман Лакхара Кхеташонан депутаташ
ССКП Ставрополан мехкан комитетан хьалхара секретараш
ССКП йукъара ССРС халкъан депутаташ
СДПР декъашхой
ССРС мемуархой
РИА Сийлахь декъахой
Вестфалан Вильгельман цӀарах йолу университетан сийлахь доктораш
Ставрополан мехкан кхеташонан депутаташ
РСФСР гуонашкара ССРС Лакхара Кхеташонан Союзан Кхеташонан депутаташ
ССРС Лакхара Кхеташонан Союзан Кхеташонан 11-гӀа кхайкхаман депутаташ
ССРС 10 кхайкхаман Лакхара Советан депутаташ
ССРС 9 кхайкхаман Лакхара Советан депутаташ
ССРС 8 кхайкхаман Лакхара Советан депутаташ
ССРС Лакхара Кхеташонан председателаш
Мадридан автономин университетан сийлахь докторш
ССКП XXII гуламан векалш
ССКП XXIV гуламан векалш
ССКП XXV гуламан векалш
ССКП XXVI гуламан векалш
ССКП XXVII гуламан векалш
ССКП XXVIII гуламан векалш
Керла газет
Руман клубан декъашхой
ССРС Лакхара Кхеташонан Союзан Кхеташонан 11-гӀа кхайкхаман депутаташ
ССКП Ставрополан гӀалин комитетан хьалхара секретараш
ССКП ЦК Российн бюрон декъашхой
ССКП Ставрополанан мехкан комитетан шолгӀа секретараш
Дуьненан Патриархатан архонташ
Ӏалам лардаран гӀуллакххой
ССРС Союзан Кхеташонан Лакхара Кхеташонан законашкхоллар кховдоран комиссин председателаш
ССРС Союзан Кхеташонан Лакхара Кхеташонан кегийрхойн гӀуллакхийн комиссин председателаш
XX бӀешеран политикаш
Российн дукха баьхнарш