Россера тӀеман сийлаллин денош
Российн иэсан терхьаш а, кхин Ӏиданаш а хьажа Российн Ӏиданаш яззамехь.

Россера тӀеман сийлаллин денош (Оьрсийн герзан сийлаллин денош) — Российн исторехь ладаме роль ловзийна российн эскаран толамаш базбаран Российн иэсан денош .

Йуьхьанцара тӀеман сийлаллин денош хӀиттийра 1995 шеран февралехь Федералан законо «Россера тӀеман сийлаллин денойх (толаман денойх)». 2004 2020 шерашна йукъахь цунна хийцамаш бира, кхин тӀе шен законан цӀе а хийцира.

Российн иэсан терхьаш йукъадехира 2005 шарахь, базбо халкъан иэсехь бӀешерашкахь дагахь латтийта хьакъ долу пачхьалкхан а, йукъараллин а дахарера кхин а ладаме хиламаш.

И денош а, тӀеман сийлаллин денош а хӀиттийна Федералан «Россера тӀеман сийлаллин а, иэсан а денойх» цӀе йолчу законаца.

Законаца  тӀеман сийлаллин деношкахь даздаран белхаш дӀадахьа деза эскаршкахь, ткъа иэсан терхьашкахь — нахалахь белхаш дан деза. Дуьхьалонан министраллин тӀедиллина хӀора шеран 23 февралехь а, 9 майхь а Ӏиданан шатлакхаш кхийсар. Оцу белхашна ахча далар тӀедиллина федералан бюджетан.

Цул сов, законаца кхин а  тӀемлойн иэс бӀешерашкахь дагахь латтийтархьама цхьа могӀа кхин кепара белхаш дан деза: музейш йахкар, хӀолламаш богӀар, гайтамаш хӀиттор, МХГӀ нахала даккхар, нах бехачу меттигашна, урамашна, тӀемлойн дакъошна, кеманашна  церан цӀераш тахкар, турпалалла гайтина меттиг Ӏалашйеш лелор.

ТӀемлойн сийлаллин денош 
Российн Федерацехь хӀиттийна хӀара Россера тӀеман сийлаллин денош (хийцамашца 2020 шеран 31 июлехь):
 27 январь — Ленинград йуьззина мукъайаккхар фашистийн гуонах (1944 шо);
 2 февраль — Сталинградан тӀамехь советийн эскарша немцойн-фашистийн эскар хӀаллакдар (1943 шо);
 23 февраль — Даймехкан турслойн де;
 18 апрель — оьрсийн элин Невский Александран  тӀемлоша немцойн къонахашна  Чудски Ӏам тӀехь толам баьккхина де (Шенан тӀом, 1242 шо); ма-дарра  (юлийн рузманан терхьаш григорийн рузмане дехьа ца дахало дера , терахь хуьлу 5 апрель Григорийн рузманца);
 9 май — 1941—1945 шерашкара Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь советийн халкъан Толаман де (1945 шо);
 7 июль — Чесменан тӀамехь оьрсийн флото туркойн флотера толам баьккхина де (1770 шо);
 10 июль — баьччаллехь Петр Хьалхара волу оьрсийн эскаро Полтавин тӀамехь  шведашна тӀехь толам баккхар (1709 шо);ма-дарра ;
 9 август — Российн исторехь дуьххьара хӀордаца Гангут мерехь шведашкара толам  баьккхина де (1714 шо); ма-дарра ;
 23 август —Курскан тӀамехь советийн эскарша немцойн-фашистийн эскар хӀаллакдаран де (1943 шо);
 3 сентябрь — Дуьненан шолгӀа тӀом чекхбалар (1945 шо); ма-дарра 1945 шеран 2 сентябрехь;
 8 сентябрь — баьччаллехь М. И. Кутузов  волу оьрсийн эскаро французийн эскарна тӀехь  Бородинон тӀамехь толам баьккхина де русской (1812 шо); ма-дарра ;
 11 сентябрь — баьччаллехь Ф. Ф. Ушаков волу  оьрсийн эскадрин туркойн эскадрегара Тендрера толаман де; ма-дарра ;
 21 сентябрь — коьртехь сийлахь эла Донской Дмитрий волу оьрсийн полкийн монголийн-гӀезалойн эскаршна тӀехь  Куликовн тӀамехь толам баьккхина де (1380 шо); ма-дарра 
 9 октябрь — советийн эскарша Кавказера тӀамехьнемцойн-фашистийн эскар хӀаллакдина де (1943 шо);

Башхаллаш 
Россехь Григорийн рузма йукъайаккхале хиллачу хиламашца доьзна ТӀемлойн сийлаллин а, иэсийн а денош , в законехь хӀиттийна ширачу рузманца цуьнан иэсан де хуьлу 13 де, иза башхалла йу ширачу а, керлачу а рузманна йукъара XX—XXI бӀешерашкахь. Григорийн рузан йукъайолуш юлийн рузманна а, цунна а йукъара башхалла 10 де бен йацара, иза тӀаьхь-тӀаьхьа тӀекхийтира 13 дене кхаччалц. Иза бахьнехь законно хӀиттийна ТӀемлойн сийлаллин денош мела а къаьста и хиламаш хиллачу терхьехь.

Хьажа кхин а 
Российн кхоъ эскаран аре:
 Куликовн аре
 Бородинон аре
 Прохоровн аре

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 

 Когда праздновать годовщину Бородинской битвы?