Базанова, Юлия Ивановна
Базанова Юлия Ивановна (йинчу хенахь Лявдонская) (1852—1924) — 1-ра гильдин совдегар, диканаш дийриг, Иркутскан а, Москохан а сийлахь гражданка.

Биографи 

Йина Сибрехахь къечу эпсаран Лявдонскийн доьзалехь. Кхийна дедас, хӀунда аьлча да-нана хьалха делира, ткъа Малхбален Сибрехан маьхкарийн институт чекхйаьккхинчул тӀаьхьа маре йахара Базанов Петр Ивановиче, меттигерчу совдегаран а, дешипромышленникан, бакъволу статски хьехамчин  кӀанте. Марда гӀараваьлла вара шен диканаш дарца. Юлия Ивановнин майра хьалха велира, дукха бахам а буьтуш, уьш йоьӀца Варварица бехира «майрачун доьзалан куьйга кӀела».

1893 шарахь шен марда (И. И. Базанов) веллачул тӀаьхьа Юлия Ивановнин, дисира БазановгӀеран доьзалан доккхаха долу дакъа (8 миллион сом), кхин дӀадаьхьира доьзалан диканаш даран гӀуллакх. Ю. И. Базанован цӀарца уьйр йолуш йу Иркутскан дукхаха йолу кхолламийн истори. Царна йукъахь лецначеран берийн цӀа, берийн беш, Базанован кхиоран цӀа, хьехархойн семинари, берийн Ивано-Матренински дарбанан цӀа, Иркутскера бактериологин станци.Ивано-Матренински дарбанан цӀийнаха лаьцна оцу заманарчара йаздора: «…иштта дарбанан цӀенош, хӀинцца дӀадиллина Ивано-Матренински дарбанан цӀа саннарш, кӀезиг ду Европехь а. Берлинан дарбанан цӀа а, Москохара сий. Ольгин дарбанан цӀа а гинчара олу дукхаха йолу агӀонаш иркутскан дарбанан цӀийнан дуккха а гӀоле йу олий». Башха Ӏуналла дора цуо БазановгӀеран бераш тӀеоьцийлина. Цуо тӀеоьцура уггаре кегийнарш: хӀинцца дина бераш, декха бераш. Цунах тераниг йерриг Малхбален Сибрехахь а дацара. 1877 шарахь, дӀадиллина кхо шо даьлча, цига дӀаэцнера 115 кӀант а, 138 йоӀ а, ткъа 1880-гӀа шерашна йукъахь — эзар гергга бер кхоьссира цига.

1890-гӀа шераш дуьйлалуш шен йоьӀца кхелхира гуттаренна йаха Москоха. Москоъхахь БазановгӀар бехира Мохови урамера шайн цӀа чохь (1892—1906). Москохахь уггаре ладаме диканаш даран акт хилира 1896 шарахь Мехкарийн аренехь Москохан университетан Клиникин гӀалахь Лерган, меран, легашан клиника йиллар. Клиника йан а, чура белхан кечйан а Базановас делира миллион сом, дозанал арахьара ийцира оцу хенахь уггаре керла медицинин аппаратура. дӀайиллинчул тӀаьхьа Базановас делира кхин а 75 эзар сом, клиникин тӀеоьшу гӀишлош йан. Клиника кхио, иза лело, Ӏилманан журнал арахеца, кхечу хьашташна, кхин тӀе 515 эзар сом ахча делира. Дерриг а, лергийн, мерийн, легашан цамгарийн Ӏилманан-практикин центран Базановас дайира цхьа миллион ах миллион сом. Клиника совгӀатна йелира Москохан императоран Университетан. Москохан ГӀалин Думо, динчу гӀуллакхан мах хадош Базанова Юлиян цӀе тиллира клиникина. Москохан университетан Кхеташонан лаамца клиникин холлехь иза йиллинчунна хӀоттийра мармаран хӀоллам, иза бира скульпторо Р. Р. Баха, тӀе у туьйхира: «Базанова Юлия Ивановнин кӀела диллина хӀума а доцуш, уггаре ширачу оьрсийн университетан деллачу совгӀатна кӀорггера реза хиларца а, тӀаьхьенна гуш долу масала хилийта а. Императоран Москохан университетан Кхеташо. 1896 шеран 8 майхь». Императоро Николай II-гӀачо Доккха баркалла элира цунна, совгӀатна шен куьг йаздина доккха сурт делира. Цул сов 1897 цунна йелира Аннин асин тӀехь «Даггара гӀуллакна» цӀе йолу дешин мидал.

Клиника йарал сов, Ю. И. Базановас дакъалецира Н. А. Алексеевн цӀарах Психиатрин дарбанан цӀа деш. Л. Н. Толстойс дехарца гӀодира кавказан духобораш океанал дехьабохуш, оцу гӀуллакхна дайира 7 миллион сом гергга.

Таро йоцучу студентийн пособин йукъаралла сийлахь декъахо (1887 шарахь дуьйна), Москохан университетан йукъара дахаран меттиган Ӏуьналлин кхеташонан декъахо. Даккхий ахчанаш лора Москохан университетан тайп-тайпана хьашташна: дакъа лора дика даран стипендешна, льготин квартираш латтайора студентийн йукъара дахаран меттигехь, сагӀа лора Ӏаламдовзар дезархойн йукъараллин зоологин декъан. Бух биллира студентийн медицинин Воронцовскийн цӀарах йолчу библиотекин. Ю. И. Базановас а, цуьнан йоӀа В. А. Базанова-Кельхан а ахчанех университетехь хӀиттийра дуьххьарлера студентийн йорах йина а, маьхаза делкъенан столовеш.

Базанова Юлиян диканаш дагалоьцура «Восточни обозренин» редакторо И. И. Поповс: «цуо дӀасадийкъира шен дерриг миллионаш, цуьнан 300 эз. сом бен ца дисира, церан процентех цуо дӀалора ах йукъараллин гӀуллакхашна. Даиман а Ӏаьржа коч йоьхна, дика лекха, куц долуш, озаелла а, дика лаьтташ а йолу Юлия Ивановна, цунна декхарийла йара Москох а, Сибрех а, университет а, сибрехан йукъаралла а, лелара эсала, иэхь хеташ, ца дезара шен куьйган барт алар». ГӀалин социалан а, оьздангаллин а дахаран даккхий саӀанаш дарна 1909 шарахь Ю. И. Базановина йелира «Иркутск гӀалин сийлахь гражданка» цӀе. Цуьнан суьрто хазйинера иркутскан гӀалин думин чоь.

1905 шарахь Ленин маьӀда доккхийлехь, уьш Базановин а, цуьнан йоьӀан а долахь йара, гӀаттам хилира, цуо капиталан хьал дохийра. МаьӀда доккхийлаш йоьхкира ингалсан компанин. 1906 шарахь Базанова Юлийн дийзира шен Мохови урамера цӀа а доьхкина, мехах квартире йаха. Шен иэшам а беш, иза шен ницкъ мм-кхоччу гӀолоцуш йара ша йолийначу проекташна.

Базанова Юлия йелира 1924 шарахь, дӀайоьллина Введенски кешнашкахь КельхгӀеран фамилин кашковхь йоьӀан хьалхарчу майрин уллехь (8 дакъа).

2017-гӀа шарахь цуьнан тӀаьхьенан кхоалгӀа чкъоьран векалийн доьзалехь карийна Юлия Ивановнин архив, материалаш, царех долу кехаташ йукъадахара цунах а, цуьнан диканех а лаьцна йолчу биографин фильман.

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш 
 
 
 
 

Хьуьнарчаш абатца
Российн имперера диканаш дийриш
Таро йоцучу студенташна пособин йукъараллин сийлахь декъахой
ДӀабоьхкинарш Введенски кешнашкахь