Тартун университет
Тартун университет (Дерптан,  (1802—1893), Юрьевн (1893—1918);  (1918 шарахь дуьйна)) — ширачех лакхара дешаран меттиг Тартухь (Эстони). Университет йукъайоьду Европин Утрехтан маша а, Коимбран тоба а университетийн ассоциацин.

Истори

Шведийн мур 
1632 шарахь шведийн паччахьо Густав II-гӀачо Адольфа Ливони махкахь кхоьллина Academia Gustaviana. Иза хилира Швецехь (Уппсалан университетал тӀаьхьа) шолгӀа университет — Universitas Gustaviana. Академин дуьххьарлера ректор, паччахьа Густав II-гӀачо Адольфа, хӀоттийра шен хьехархо а, устаз а волу, Ливонин, Ингрин, Карелин инарла-губернатор Шютте Юхан. XVIII бӀешарахь, Эстлянди Россех тоьхча, дӀаелира.

Российн мур 

Остзейн олаллин озабезам беш волу Императора Павел I-чо, университетан проект меттаха йаьккхира оцу мехкана. Билгалъяьккхинчу шина гӀалех — Митавех а, Дерптах а — хаьржира тӀаьхьарниг: Дерпт, билгалйоккхура элийн комиссис докладехь, «лаьтта кхаа губернин юккъехь — Лифляндин, Курляндин, Эстляндин; лаьтта екъачу меттигехь, ткъа Митавин гуонаха уьшалаш ду; леладо оьрсийн нахарташ а, ассигнацеш а, цул совюург йораха а ю». Император Александр I-чуьн паччахьаллехь Доьшийла кхуллу комиссис Дерптехь университет йилларан болх чекхбаьккхира, цуьнан план тӀеэцна яра Павел I-чо  шарахь.

Императоран Дерптан университет даздарца дӀайиллира  а,  а шарахь, ткъа лекцеш йолаелира  шарахь.  шарахь Александр I-чо куьг яздира «Дерптера императоран университетан сацаман акт», цуьнца хӀазнан тӀедиллира университетан оьшург латтор, ткъа куьйгалла дӀаделира Халкъан серлонан министралле. И де хӀора шарахь даздо университет йиллина де санна.

Дерптан университетан устав чӀагӀдира Александр I-чо  шарахь.

Остзейн баронаша проект йина дешаран меттиг, российн университетан системехь, хилира «башха». Дерптан университет хьехархойн а, дешархойн а хӀоттамца немцойн яра, хьехам бора немцойн маттахь. XIX бӀешо чекхдолуш Балтикайистан бахархойн ладаме декъан йукъахь, дукхаха берш дешна чкъор, оьрсийн мотт баьржира, балтикайистан немцой факт йолуш ши мотт буьйцуш хилла. Александр III-гӀачо лело оьрсашкахьара политикин хьолехь Дерптан университетехь хьеха долийра оьрсийн маттахь.

1893 шарахь юьззина оьрсийн матте ерзийра Дерптан университет, цуьнан цӀе хийцира Юрьевн университет аьлла, Дерптан шира оьрсийн цӀерах — Юрьевх.

Эстонин мур 
1918 шарахь германин интервенцин кхерам бахьнехь хьехархойн а, студентийн а дакъа кхалхийра Воронеже, цигахь кхоьллира Воронежан пачхьалкхан университет Императоран Юрьевн университетан бух тӀехь.

1919 шарахь университетан курсаш еша йолийра эстонин маттахь.

Структура 
Университетан структурин йукъайоьду институташка а, колледжашка а екъна 4 факультет. Декъадаларан доккъаха долу дакъа лаьтта Тартухь, амма университетан кхин а кампусаш ю Нарвехь, Вильяндехь, Пярнухь. Цул сов, Таллиннехь ю университетан вакилат, Бакъонан ишколан офис, Эстонин хӀордан институт.

Билгалдахарш

Литература 
 Обзор деятельности Императорского Дерптского Университета: на память о 1802—1865 годах. — Дерпт: К. Маттисен, 1866.
  Послание обратное сиречь ответ Российских студентов Императорского Дерптского Университета ординарному профессору Российского языка и словесности Александру Феодоровичу Воейкову  // Русский архив, 1892. — Кн. 1. — Вып. 2. — С. 259—261.
 Gustavs Šaurums «Tērbatas ŪNIVERSITĀTE 1632—1932». — Rīga.: Autora apgādībā, grāmatu spiestuves koop. «Grāmatrūpnieks», 1932.
 Петухов Е. В. Императорский Юрьевский, бывший Дерптский Университет за сто лет его существования (1802—1902). — Юрьев, 1902. — 605 с.
 Тюрьморезов А. П. Настольная справочная книга учащихся в высших учебных заведениях и путеводитель по г. Юрьеву. 
 Устав Императорскаго Дерптскаго университета.: Statut der Kaiserlichen Universität Dorpat.: [Утв. 4 июня 1820 г.]. — Dorpat, 1820. — 137, [9] с.
 Постановления для Императорскаго Дерптскаго университета, относительно до надзирания училищ его округа. [Утв. 21 марта 1804 г.]. — [СПб.]: [Сенат. тип.], [1804]. — [8] с. 
 Устав Ссудо-сберегательной кассы служащих в Императорском Юрьевском Университете: утв. 31 авг. 1893 г. — Юрьев: Тип. К. Матисена, 1893. — 16 с. 
 Устав Общества для пособия нуждающимся студентам Императорскаго Юрьевскаго Университета: утв. 24 марта 1894 г. — [Юрьев], [18--?]. — 8 c. 
 Устав Учено-Литературнаго Общества при Императорском Юрьевском Университете: утв. 4 марта 1897 г. — Юрьев: Тип. К. Матисена, [18--?]. — 8 c. 
 Устав Общества Бывших Студентов-Эстов. — Юрьев: Тип. «Постимес», [1910]. — 8 с. 
 Устав Общества студентов-медиков при Юрьевском университете: Утверждён 12 февраля 1903 года. — Юрьев: Тип. Я. Мялло, 1915. — 8 с.

Хьажоргаш 

 Официальный сайт 
 Кафедра русской литературы Тартуского университета 
 Тартуский университет

 
Ригин дешаран гуо
Классикин университеташ