Vipassanā
Vipassanā (Pāli) hoặc vipaśyanā (tiếng Phạn) nghĩa đen là "cái thấy đặc biệt", "đặc biệt (Vi), cái thấy (Passanā)", là một thuật ngữ Phật giáo thường được dịch là "cái nhìn sâu sắc". Kinh điển Pali mô tả nó là một trong hai phẩm chất của tâm được phát triển (bhāvanā) trong thiền Phật giáo, thứ còn lại là samatha (tâm tĩnh lặng). Nó thường được định nghĩa là một hình thức thiền nhằm tìm kiếm "cái nhìn sâu sắc vào bản chất thực sự của thực tại", được định nghĩa là anicca "vô thường", dukkha "khổ"," vô ngã ", ba dấu hiệu của sự tồn tại trong giáo phái Nguyên thủy truyền thống,   và như śūnyatā "tính không" và Phật tính trong các giáo phái Đại thừa. Trong tiếng Việt, còn được gọi là thiền tuệ hoặc thiền minh sát.

Thực hành Vipassanā trong truyền thống Theravada kết thúc vào thế kỷ thứ 10, nhưng được giới thiệu lại ở Toungoo và Konbaung Miến Điện vào thế kỷ 18, dựa trên các bài đọc hiện thời của kinh Satipaṭṭhāna, Visuddhimagga và các bản văn khác. Một truyền thống mới được phát triển vào thế kỷ 19 và 20, tập trung vào sự thấu hiểu trần trụi kết hợp với samatha. Vipassana trở nên quan trọng và mang tính trung tâm trong phong trào Vipassanā thế kỷ 20  do Ledi Sayadaw và U Vimala phát triển và được Mahasi Sayadaw, VR Dhiravamsa, và SN Goenka phổ biến.  

Trong Theravada hiện đại, sự kết hợp hay tách rời của vipassanā và samatha là một vấn đề tranh chấp. Trong khi các kinh điển Pali hầu như không đề cập đến vipassanā, mô tả nó như một phẩm chất tinh thần cùng với samatha phát triển song song và dẫn đến giải thoát, thì Abhidhamma Pitaka và các chú giải mô tả samatha và vipassanā là hai kỹ thuật thiền định riêng biệt. Phong trào Vipassanā ủng hộ vipassanā hơn samatha, nhưng các nhà phê bình chỉ ra rằng cả hai đều là những yếu tố cần thiết của việc đào tạo Phật giáo.

Từ nguyên 
Vipassanā là một từ tiếng Pali có nguồn gốc từ tiền tố cũ hơn "vi-" có nghĩa là "đặc biệt", và gốc động từ "-passanā" có nghĩa là "nhìn thấy". Nó thường được dịch là "hanh thông", "cái nhìn sâu sắc" hoặc "cái nhìn rõ ràng". Chữ "vi" trong vipassanā có nhiều nghĩa khả dĩ, nó có thể có nghĩa là '[thấy] thành', '[thấy] xuyên qua' hoặc '[thấy] theo một cách đặc biệt.' 

Từ đồng nghĩa với vipassanā là paccakkha "có thể cảm nhận được bằng các giác quan" (Pāli; tiếng Phạn: ), nghĩa đen là "trước mắt", đề cập đến nhận thức trực tiếp bằng kinh nghiệm. Do đó, loại thấy được biểu thị bằng vipassanā là loại nhận thức trực tiếp, trái ngược với kiến thức có được từ lý luận hoặc lập luận.

Trong tiếng Việt, vipassanā thỉnh thoảng còn được gọi là minh sát.

Trong tiếng Tây Tạng, vipaśyanā có tên là lhaktong (). Lhak có nghĩa là "cao hơn", "cao hơn", "lớn hơn"; tong là "xem, để xem". Vì vậy, cùng nhau, lhaktong có thể được dịch sang tiếng Anh là "tầm nhìn siêu việt", "tầm nhìn vĩ đại" hoặc "trí tuệ tối cao". Điều này có thể được hiểu là một "cách nhìn vượt trội", và cũng là "nhìn thấy đó là bản chất thiết yếu." Bản chất của nó là một sự minh mẫn — một trí óc sáng suốt.

Henepola Gunaratana đã định nghĩa vipassanā là "Nhìn vào một cái gì đó một cách rõ ràng và chính xác, thấy mỗi thành phần là khác biệt và riêng biệt, và xuyên suốt để nhận thức được thực tại cơ bản nhất của nó."

Nguồn gốc
Theo Thanissaro Bhikkhu, trong kinh pitaka, thuật ngữ "vipassanā" hầu như không được đề cập đến, trong khi mọi người thường đề cập đến jhana như là thực hành thiền định được thực hiện.  Khi vipassanā được đề cập, nó luôn song hành với samatha, như một cặp phẩm chất của tâm được phát triển. Theo Thanissaro Chemicals, " samatha, jhana, và vipassana đều là một phần của một con đường duy nhất."   Norman lưu ý rằng "cách của Đức Phật để giải thoát [...] là bằng các thực hành thiền định."  Theo Vetter và Bronkhorst, dhyāna cấu thành "thực hành giải thoát" ban đầu.   Vetter lập luận thêm rằng bát chánh đạo tạo thành một hệ thống các thực hành chuẩn bị cho chúng ta và dẫn đến việc thực hành dhyana. Vetter và Bronkhorst lưu ý thêm rằng dhyana không chỉ giới hạn ở định tâm duy nhất, dường như được mô tả trong thiền đầu tiên, mà phát triển thành tĩnh tâm và chánh niệm,    "sinh ra từ định. "  nhưng không còn bị hấp thụ vào sự tập trung, nhận biết một cách có ý thức về các đối tượng trong khi thờ ơ với nó,  " hướng các trạng thái của sự hấp thụ thiền định về phía nhận thức về các đối tượng. " 

Mặc dù cả hai thuật ngữ đều xuất hiện trong Sutta Pitaka, Gombrich và Brooks cho rằng sự phân biệt như hai con đường riêng biệt bắt nguồn từ những cách giải thích sớm nhất của Sutta Pitaka,  không có trong bản thân kinh sách.  Henepola Gunaratana lưu ý rằng "nguồn cổ điển cho sự phân biệt giữa hai phương tiện của sự thanh thản và sự sáng suốt là Visuddhimagga." Theo Richard Gombrich, một sự phát triển diễn ra trong Phật giáo sơ khai dẫn đến sự thay đổi trong học thuyết, coi prajna là một phương tiện thay thế cho sự tỉnh thức, cùng với việc thực hành dhyana.  Các bài kinh chứa đựng dấu vết của các cuộc tranh luận cổ xưa giữa các trường phái Đại thừa và Nguyên thủy trong việc giải thích các giáo lý và phát triển tuệ giác. Từ những cuộc tranh luận này đã phát triển ý tưởng rằng sự thấu hiểu trần trụi đủ để đạt đến giải thoát, bằng cách phân biệt Ba dấu hiệu (phẩm chất) của sự tồn tại (con người) (Tilakkhana), đó là dukkha (đau khổ), anatta (vô ngã) và anicca (vô thường).

Theo học giả Nghiên cứu Phật giáo và Châu Á Robert Buswell Jr., vào thế kỷ thứ 10, vipassana không còn được thực hành trong truyền thống Nguyên thủy, do niềm tin rằng Phật giáo đã suy thoái, và sự giải thoát không thể đạt được cho đến khi Đức Di Lặc xuất hiện. Nó được Medawi (1728–1816) giới thiệu lại ở Myanmar (Miến Điện) vào thế kỷ 18, dẫn đến sự trỗi dậy của phong trào Vipassana trong thế kỷ 20, phát minh lại thiền vipassana và phát triển các kỹ thuật thiền đơn giản, về kinh Satipatthana, Visuddhimagga, và các bản kinh khác, nhấn mạnh đến tứ niệm xứ và sự sáng suốt trần trụi.  Cuối cùng, những kỹ thuật này nhằm vào mục đích nhập dòng, với ý tưởng rằng giai đoạn đầu tiên của con đường thức tỉnh bảo vệ sự phát triển trong tương lai của con người theo hướng tỉnh thức hoàn toàn, bất chấp thời đại chúng ta đang sống.

Theravāda

Mối quan hệ với samatha 
Trong khi Abhidhamma và các bản chú giải samatha hiện tại và vipassana là con đường riêng biệt,  trong vipassana kinh và samatha, kết hợp với sati (niệm), được sử dụng với nhau để khám phá "bản chất cơ bản của tâm trí và cơ thể. Trong truyền thống Theravada sau này, samatha được coi là sự chuẩn bị cho vipassanā, điều hòa tâm trí và củng cố sự tập trung để phát sinh tuệ giác, dẫn đến giác ngộ.

Đức Phật được cho là đã xác định hai phẩm chất tinh thần tối quan trọng phát sinh từ thực hành thiền định lành mạnh:

 Samatha, an trú tĩnh tại, làm ổn định, sáng tác, hợp nhất và tập trung tâm trí;
 Vipassanā, cái nhìn sâu sắc, cho phép người ta thấy, khám phá và phân biệt "sự hình thành" (các hiện tượng được điều kiện hóa dựa trên năm uẩn).

Đức Phật được cho là đã tôn vinh sự thanh thản và sáng suốt như những điều kiện để đạt được trạng thái Niết bàn vô điều kiện (Pāli; Skt: Nirvana). Ví dụ, trong Kimsuka Tree Sutta (SN 35.245), Đức Phật cung cấp một ẩn dụ phức tạp, trong đó sự thanh thản và sáng suốt là "cặp sứ giả nhanh chóng" đưa thông điệp về Niết bàn thông qua con đường bát chính đạo.

Trong Kinh Bốn cách để đạt tới A La Hán (AN 4.170), Thượng tọa Ānanda nói rằng mọi người đạt được quả vị A la hán bằng cách sử dụng sự an trú tĩnh tại và sự sáng suốt theo một trong ba cách:

 Họ phát triển sự an trú tĩnh tại và sau đó là sự sáng suốt (Pāli: samatha-pubbangamam vipassanam)
 Họ phát triển tuệ giác và sau đó an trụ an trú (Pāli: vipassana-pubbangamam samatham) 
 Họ phát triển sự an trú tĩnh tại và sự sáng suốt song song (Pāli: samatha-vipassanam yuganaddham), đạt được jhāna đầu tiên và sau đó nhìn thấy trong các uẩn liên quan ba dấu vết của sự hiện hữu trước khi tiếp tục đến jhāna thứ hai.

Chú thích

Tham khảo 

Thuật ngữ và khái niệm Phật giáo
Khái niệm triết học Phật giáo
Thực tế
Thiền