Ġebla ta' Rosetta
Il-Ġebla ta' Rosetta (jew Ġebla ta' Rożetta) hija stele tal-granodijorit imnaqqxa bi tliet verżjonijiet ta' digriet maħruġ f'Memphis, l-Eġittu, fis-sena 196 Q.K. matul id-dinastija Tolemajka f'isem ir-Re Tolomew V Epifani. It-testi ta' fuq u tan-nofs huma bl-Eġizzjan Antik bil-kitba ġeroglifika u bil-kitba demotika rispettivament, filwaqt li t-test ta' taħt huwa bil-Grieg Antik. Id-digriet fih differenzi żgħar bejn it-tliet verżjonijiet, u dan wassal biex il-Ġebla ta' Rosetta kienet il-muftieħ biex jiġu ddeċifrati l-kitbiet Eġizzjani.

Il-ġebla ġiet imnaqqxa matul il-perjodu Ellenistiku u jingħad li oriġinarjament postha kien f'tempju, possibbilment f'Sajis. X'aktarx ġiet imċaqilqa lejn l-aħħar tal-antikità jew matul il-perjodu ta' Mameluk, u eventwalment intużat bħala materjal tal-kostruzzjoni biex inbena l-Forti Julien qrib il-belt ta' Raxid (Rosetta) fid-Delta tan-Nil. Ġiet skoperta hemmhekk f'Lulju 1799 mill-uffiċjal Franċiż Pierre-François Bouchard matul il-kampanja ta' Napuljun fl-Eġittu. Kienet l-ewwel test bilingwi bl-Eġizzjan Antik li nstab fi żminijiet moderni, u qanqlet interess pubbliku mifrux minħabba l-potenzjal tagħha li twassal biex tiġi ddeċifrata l-kitba ġeroglifika li qabel ma setgħetx tiġi tradotta. F'qasir żmien bdew jiċċirkolaw kopji litografiċi u forom bil-ġibs fost il-mużewijiet u l-istudjużi Ewropej. Meta l-Brittaniċi rebħu kontra l-Franċiżi, ħadu l-ġebla Londra fil-qafas tal-Kapitolazzjoni ta' Lixandra fl-1801. Ilha tintwera pubblikament fil-British Museum kważi kontinwament mill-1802 u hi l-iktar oġġett li jiġbed nies hemmhekk.

Id-digriet kien diġà beda jiġi studjat meta fl-1803 ġiet ippubblikata l-ewwel traduzzjoni kompluta tat-test Grieg. Jean-François Champollion ħabbar it-trażlitterazzjoni tal-kitbiet Eġizzjani f'Pariġi fl-1822; iżda għadda ferm iktar żmien qabel ma l-istudjużi kienu kapaċi jaqraw b'mod kunfidenti l-kitbiet u l-letteratura bl-Eġizzjan Antik. Saru avvanzi kbar fid-dekodifikazzjoni meta ġie rrikonoxxut li l-ġebla kien fiha tliet verżjonijiet tal-istess test (fl-1799); li t-test demotiku kien juża karattri fonetiċi biex jispelli ismijiet barranin (fl-1802); li t-test ġeroglifiku kien jagħmel l-istess ħaġa u kellu elementi li jixbħu ħafna lit-test demotiku (fl-1814); u li l-karattri fonetiċi kienu jintużaw ukoll biex jispellu l-kelmiet Eġizzjani nattivi (1822-1824).

Iktar tard ġew skoperti tliet kopji frammentarji oħra tal-istess digriet, u issa huma magħrufa diversi kitbiet bilingwi jew trilingwi Eġizzjani simili, fosthom tliet digrieti Tolemajċi li nkitbu kemxejn qabel: id-Digriet ta' Lixandra fis-sena 243 Q.K., id-Digriet ta' Kanopu fis-sena 283 Q.K., u d-Digriet ta' Tolomew IV maħruġ f'Memphis, madwar is-sena 218 Q.K. Il-Ġebla ta' Rosetta ma għadhiex unika, imma kienet il-muftieħ essenzjali għall-fehim modern tal-letteratura u taċ-ċivilizzazzjoni Eġizzjana Antika. It-terminu ‘Ġebla ta' Rosetta' issa jintuża biex jirreferi għall-ħjiel essenzjali f'qasam ġdid ta' għarfien.

Deskrizzjoni 
Il-Ġebla ta' Rosetta hija elenkata bħala “ġebla tal-granodijorit iswed, bi tliet kitbiet imnaqqxin ... li nstabet f'Rosetta” f'katalogu kontemporanju tal-artefatti li ġew skoperti waqt spedizzjoni Franċiża u li ġew ċeduti lit-truppi Brittaniċi fl-1801. Xi żmien wara li waslet Londra, il-kitbiet ġew ikkuluriti bil-ġibs abjad biex ikunu jistgħu jinqraw iktar faċilment, u l-kumplament ta' wiċċ il-ġebla nkesa b'saff xama' tal-karnawba bl-għan li ma ssirx ħsara meta s-swaba' tal-viżitaturi jmissu mal-ġebla. Dan wassal biex kulur il-ġebla jidher iktar skur u inizjalment, bi żball, ġiet identifikata bħala ġebla tal-bażalt iswed. Ix-xama' tneħħiet meta l-ġebla ġiet imnaddfa fl-1999, u b'hekk reġgħu feġġew il-kulur griż skur oriġinali tagħha, il-leqqa tal-istruttura kristallina tagħha, u vina roża li hemm tul ir-rokna ta' fuq tagħha fuq in-naħa tax-xellug. Wara li saru paraguni mal-kollezzjoni Klemm ta' kampjuni ta' ġebel mill-Eġittu, ħareġ fid-dieher li l-Ġebla ta' Rosetta tixbaħ ħafna l-ġebel minn barriera żgħira tal-granodijorit f'Gebel Tingar fuq ix-xatt tal-Punent tan-Nil, li tinsab lejn il-Punent tal-gżira Elefantina fir-reġjun ta' Aswan; il-vina roża hija tipika tal-granodijorit minn dan ir-reġjun.

Il-Ġebla ta' Rosetta twila 1,123 mm fl-ogħla punt tagħha, wiesgħa 757 mm, u ħoxna 284 mm. Tiżen bejn wieħed u ieħor 760 kg. Fiha tliet kitbiet imnaqqxin fuqha: il-ġeroglifiċi Eġizzjani Antiki fuq nett, taħtha l-kitba demotika Eġizzjana, u taħt nett il-kitba bil-Grieg Antik. Il-wiċċ ta' quddiem huwa llostrat u l-kitbiet ġew imnaqqxin kemm kemm fuqu; il-ġnub tal-ġebla huma llixxati, iżda l-wara tal-ġebla ġiet maħduma fuq fuq biss, x'aktarx għaliex din ma kinitx tidher meta l-ġebla kienet tkun wieqfa f'postha.

Stele oriġinali 

Il-Ġebla ta' Rożetta hija framment ta' stele ikbar. Minkejja dan, ma nstab l-ebda framment ieħor f'tiftixiet li saru iktar 'il quddiem fis-sit fejn instabet il-ġebla. Minħabba li hija framment imkisser, l-ebda waħda mill-kitbiet imnaqqxin fuqha ma huma kompluti. Il-kitba ta' fuq nett bil-ġeroglifiċi Eġizzjani hija l-iktar waħda li ġarrbet ħsara. Jidhru biss l-aħħar 14-il linja mit-test ġeroglifiku; kollha kemm huma mkissrin fuq in-naħa tal-lemin, u 12 minnhom huma mkissrin ukoll fuq in-naħa tax-xellug. Il-kitba tan-nofs bit-test demotiku hija l-iktar waħda li baqgħet tajba; fiha 32 linja u 14 minnhom ġarrbu kemxejn ħsara fuq in-naħa tal-lemin. Il-kitba ta' taħt nett bit-test bil-Grieg Antik fiha 54 linja u 27 minnhom baqgħu sħaħ; il-kumplament isiru iktar u iktar frammentarji minħabba li lejn 'l isfel tal-ġebla, fuq in-naħa tal-lemin, il-ġebla nkisret dijagonalment.

It-tul kollu tat-test ġeroglifiku u d-daqs totali tal-istele oriġinali, li l-Ġebla ta' Rosetta hija biss framment minnha, jistgħu jiġu stmati abbażi ta' steli komparabbli li nstabu, inkluż kopji oħra tal-istess tip. Id-digriet ta' Kanopu, li tfassal kemxejn qabel u nħareġ fis-sena 238 Q.K. matul ir-renju ta' Tolomew III, twil 2,190 mm u wiesa' 820 mm, filwaqt li fih 36 linja ta' test ġeroglifiku, 73 linja ta' test demotiku, u 74 linja ta' test bil-Grieg Antik. It-testi huma twal kważi ndaqs. Minn komparazzjonijiet bħal dawn, jista' jiġi stmat li 14-il linja jew 15-il linja ta' test ġeroglifiku huma neqsin mill-kitba ta' fuq nett tal-Ġebla ta' Rosetta, u li kieku jammontaw għal 300 mm ieħor. Apparti l-kitbiet, x'aktarx li fuqhom kien ikun hemm xbieha ta' re li jkun qed jiġi ppreżentat lill-allat, u fuqha sfera bil-ġwienaħ bħalma hemm fuq l-Istele ta' Kanopu. Dawn il-paralleli, u s-simbolu ġeroglifiku O26 mil-lista ta' ġeroglifiċi skont il-klassifikazzjoni ta' Gardiner li jirrappreżenta ‘stele' fuq il-ġebla stess, jissuġġerixxu li oriġinarjament il-parti ta' fuq tal-istele kienet tkun ġejja għat-tond. Huwa stmat li l-istele oriġinali kien ikollha tul ta' madwar 1490 mm.

Biblijografija 

 Adkins, Lesley; Adkins, R. A. (2000). The Keys of Egypt: the obsession to decipher Egyptian hieroglyphs. HarperCollins. ISBN 978-0-06-019439-0.

 Allen, Don Cameron (1960). "The Predecessors of Champollion". Proceedings of the American Philosophical Society. 144 (5): 527–547.

 Andrews, Carol (1985). The Rosetta Stone. British Museum Press. ISBN 978-0-87226-034-4.

 Assmann, Jan; Jenkins, Andrew (2003). The Mind of Egypt: history and meaning in the time of the Pharaohs. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01211-0. Retrieved 21 July 2010.

 "Antiquities Wish List". Al-Ahram Weekly. 20 July 2005. Archived from the original on 16 September 2010. Retrieved 18 July 2010.

 Bagnall, R. S.; Derow, P. (2004). The Hellenistic Period: historical sources in translation. Blackwell. ISBN 1-4051-0133-4. Retrieved 18 July 2010.

 Bailey, Martin (21 January 2003). "Shifting the Blame". Forbes.com.

 Bevan, E. R. (1927). The House of Ptolemy. Methuen.

 Bierbrier, M. L. (1999). "The acquisition by the British Museum of antiquities discovered during the French invasion of Egypt". In Davies, W. V (ed.). Studies in Egyptian Antiquities. (British Museum Publications).

 Brown, V. M.; Harrell, J. A. (1998). "Aswan Granite and Granodiorite". Göttinger Miszellen. 164: 133–137.

 Budge, E. A. Wallis (1894). The Mummy: chapters on Egyptian funereal archaeology. Cambridge University Press. Retrieved 19 July 2010.

 Budge, E. A. Wallis (1904). The Decrees of Memphis and Canopus. Kegan Paul. Retrieved 10 December 2018.

 Budge, E. A. Wallis (1913). The Rosetta Stone. British Museum. Retrieved 12 June 2010.

 Burleigh, Nina (2007). Mirage: Napoleon's scientists and the unveiling of Egypt. HarperCollins. ISBN 978-0-06-059767-2.

 Clarysse, G. W.; Van der Veken, G. (1983). The Eponymous Priests of Ptolemaic Egypt (P. L. Bat. 24): Chronological lists of the priests of Alexandria and Ptolemais with a study of the demotic transcriptions of their names. Assistance by S. P. Vleeming. Leiden: Brill. ISBN 90-04-06879-1.

 Clarysse, G. W. (1999). "Ptolémées et temples". In Valbelle, Dominique (ed.). Le Décret de Memphis: colloque de la Fondation Singer-Polignac a l'occasion de la celebration du bicentenaire de la découverte de la Pierre de Rosette. Paris.

 Clayton, Peter A. (2006). Chronicles of the Pharaohs: the reign-by-reign record of the rulers and dynasties of Ancient Egypt. Thames & Hudson. ISBN 0-500-28628-0.

 Cooper, Keith (14 April 2010). "New Rosetta Stone for GRBs as supernovae". Astronomy Now Online.

 Dewachter, M. (1990). Champollion: un scribe pour l'Égypte. Coll. « Découvertes Gallimard » (nº 96) (bil-Franċiż). Pariġi: Éditions Gallimard. ISBN 978-2-07-053103-5.

 Downs, Jonathan (2008). Discovery at Rosetta: the ancient stone that unlocked the mysteries of Ancient Egypt. Skyhorse Publishing. ISBN 978-1-60239-271-7.

 Edwardes, Charlotte; Milner, Catherine (20 July 2003). "Egypt demands return of the Rosetta Stone". The Daily Telegraph.

 El-Aref, Nevine (30 November 2005). "The Rose of the Nile". Al-Ahram Weekly.

 El Daly, Okasha (2005). Egyptology: the missing millennium: Ancient Egypt in medieval Arabic writings. UCL Press. ISBN 1-84472-063-2.

 Gillispie, C. C.; Dewachter, M. (1987). Monuments of Egypt: the Napoleonic edition. Princeton University Press. pp. 1–38.

 "Horwennefer". Egyptian Royal Genealogy.

 Huttinger, Henry (28 July 2005). "Stolen Treasures: Zahi Hawass wants the Rosetta Stone back—among other things". Cairo Magazine.

 "International team accelerates investigation of immune-related genes". The National Institute of Allergy and Infectious Diseases. 6 September 2000.

 Iversen, Erik (1993) [First edition 1961]. The Myth of Egypt and Its Hieroglyphs in European Tradition. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-02124-9.

 Kitchen, Kenneth A. (1970). "Two Donation Stelae in the Brooklyn Museum". Journal of the American Research Center in Egypt. 8: 59–67.

 Meyerson, Daniel (2004). The Linguist and the Emperor: Napoleon and Champollion's quest to decipher the Rosetta Stone. Ballantine Books. ISBN 978-0-345-45067-8.

 Middleton, A.; Klemm, D. (2003). "The Geology of the Rosetta Stone". Journal of Egyptian Archaeology. 89 (1): 207–216.

 Miller, E.; et al. (2000). "The Examination and Conservation of the Rosetta Stone at the British Museum". In Roy, A.; Smith, P (eds.). Tradition and Innovation. (British Museum Publications). pp. 128–132.

 Nespoulous-Phalippou, Alexandra (2015). Ptolémée Épiphane, Aristonikos et les prêtres d'Égypte. Le Décret de Memphis (182 a.C.): édition commentée des stèles Caire RT 2/3/25/7 et JE 44901 (CENiM 12). Montpellier: Université Paul Valéry.

 Nicholson, P. T.; Shaw, I. (2000). Ancient Egyptian Materials and Technology. Cambridge University Press.

 Nishimura, Rick A.; Tajik, A. Jamil (23 April 1998). "Evaluation of diastolic filling of left ventricle in health and disease: Doppler echocardiography is the clinician's Rosetta Stone". Journal of the American College of Cardiology. 30 (1): 8–18.

 Oxford English Dictionary. 2nd ed. Oxford University Press. 1989. ISBN 978-0-19-861186-8.

 Parkinson, Richard B.; Diffie, W.; Simpson, R. S. (1999). Cracking Codes: the Rosetta Stone and decipherment. University of California Press. ISBN 978-0-520-22306-6. Retrieved 12 June 2010.

 Parkinson, Richard B. (2005). The Rosetta Stone. British Museum objects in focus. British Museum Press. ISBN 978-0-7141-5021-5.

 Quirke, Stephen; Andrews, Carol (1989). The Rosetta Stone. Abrams. ISBN 978-0-8109-1572-5.

 Ray, J. D. (2007). The Rosetta Stone and the Rebirth of Ancient Egypt. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-02493-9.

 Robinson, Andrew (2009). Lost Languages: the enigma of the world's undeciphered scripts. Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-51453-5.

 "The Rosetta Stone". The British Museum.

 "Rosetta Stone row 'would be solved by loan to Egypt'". BBC News. 8 December 2009.

 Shaw, Ian (2000). The Oxford history of Ancient Egypt. Oxford University Press. ISBN 0-19-280458-8.

 Simpson, Gordon G.; Dean, Caroline (12 April 2002). "Arabidopsis, the Rosetta Stone of Flowering Time?". Science. 296 (5566): 285–289. Bibcode:2002Sci...296..285S.

 Shaw, Ian; Nicholson, Paul (1995). The Dictionary of Ancient Egypt. Harry N. Abrams. ISBN 0-8109-9096-2.

 Simpson, R. S. (1996). Demotic Grammar in the Ptolemaic Sacerdotal Decrees. Griffith Institute. ISBN 978-0-900416-65-1.

 Simpson, R. S. (n.d.). "The Rosetta Stone: translation of the demotic text". The British Museum. Archived from the original on 6 July 2010. Retrieved 21 July 2010.

 Solé, Robert; Valbelle, Dominique (2002). The Rosetta Stone: the story of the decoding of hieroglyphics. Four Walls Eight Windows. ISBN 978-1-56858-226-9.

 Spencer, Neal; Thorne, C. (2003). Book of Egyptian Hieroglyphs. British Museum Press, Barnes & Noble. ISBN 978-0-7607-4199-3.

 Synopsis of the Contents of the British Museum. British Museum. 1847.

 Tyldesley, Joyce (2006). Chronicle of the Queens of Egypt. Thames & Hudson. ISBN 0-500-05145-3.

 Walker, Susan; Higgs, Peter, eds. (2001). Cleopatra of Egypt. British Museum Press. ISBN 0-7141-1943-1.

 Wilson, Robert Thomas (1803). History of the British Expedition to Egypt. 4th ed. Military Library.

Referenzi 

Lingwi
Arkeoloġija
Eġittu l-Antik