Sabratha
Sabratha (bl-Għarbi: صبراتة, b'ittri Rumani: Ṣabrāta; kif ukoll Sabratah, Siburata), fid-Distrett ta' Zawiya tal-Libja, kienet l-iżjed belt fil-Punent mit-"tliet bliet" antiki tat-Tripolis Rumana, flimkien ma' Oea u Leptis Magna. Mill-2001 sal-2007 kienet il-belt kapitali tal-eks Distrett ta' Sabratha wa Sorman. Tinsab tul il-kosta Mediterranja madwar 70 kilometru (43 mil) fil-Punent ta' Tripli moderna. Is-sit arkeoloġiku eżistenti tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1982.

Sabratha antika 

Il-port ta' Sabratha x'aktarx li ġie stabbilit għall-ħabta tal-500 Q.K., bħala ċ-ċentru kummerċjali Feniċju ta' Tsabratan (bil-Puniku: ‬𐤑𐤁‬‬𐤓𐤕‬𐤍, ṣbrtn, jew ‬𐤑𐤁‬‬𐤓𐤕𐤏‬𐤍, ṣbrtʿn). Milli jidher dan kien isem Berberu, li jagħti x'jifhem li kien jeżisti xi insedjament nattiv qabel il-belt. Il-port serva bħala ċentru Feniċju għall-prodotti tal-periferija Afrikana. Il-Griegi sejħulha Sabrata (bil-Grieg Antik: Σαβράτα), Sabaratha (bil-Grieg Antik: Σαβαραθά), Sabratha (bil-Grieg Antik: Σαβράθα) kif ukoll Abrotonon (bil-Grieg Antik: Ἀβρότονον). Wara l-waqgħa tal-Feniċja, Sabratha sfat taħt l-influwenza ta' Kartaġni.

Wara l-Gwerer Puniċi, Sabratha saret parti mir-Renju Numidjan b'għomru qasir ta' Massinissa qabel ma dan ġie anness mar-Repubblika Rumana bħala l-provinċja ta' Africa Nova fis-seklu 1 Q.K. Sussegwentement ġiet Rumanizzata u rikostruwita fis-sekli 2 u 3 W.K. L-Imperatur Septimius Severus twieled fil-qrib, f'Leptis Magna, u Sabratha laħqet l-quċċata tagħha taħt it-tmexxeja tas-Severani, meta kważi rdoppjat bħala daqs. Il-belt ġarrbet ħsarat estensivi minħabba terremoti li heżżew l-art matul is-seklu 4, b'mod partikolari t-terremot tat-365. Il-belt sfat taħt il-kontroll tar-renju tal-Vandali fis-seklu 5, u partijiet kbar mill-belt ġew abbandunati. Reġgħet ingħatat ftit ħajjja taħt it-tmexxija Biżantina, meta nbnew diversi knejjes u ħajt difensiv (għalkemm madwar parti żgħira mill-belt). Il-belt kienet ukoll is-sede ta' veskovat. Fi żmien mitt sena mill-invażjoni Musulmana tal-Magreb, il-kummerċ kien għadda għand portijiet oħra u Sabratha ċkienet għad-daqs ta' villaġġ.

Sit arkeoloġiku 

F'Sabratha saru diversi kampanji ta' skavi mill-1921, l-iktar minn arkeologi Taljani. Ġiet skavata wkoll minn tim Brittaniku mmexxi minn Dame Kathleen Kenyon u John Ward-Perkins bejn l-1948 u l-1951. Apparti t-Teatru ta' Sabratha li għad għandu l-isfond arkitettoniku fuq tliet sulari, f'Sabratha hemm tempji ddedikati lil Liber Pater, Serapis u Isis. Hemm bażilika Kristjana ta' żmien Ġustinjanu kif ukoll fdalijiet ta' wħud mill-artijiet bil-mużajk li kienu jżejnu l-binjiet tal-elit tat-Tramuntana tal-Afrika Rumana (pereżempju, fil-Villa ta' Sileen, qrib Homs). Madankollu, dawn huma ppreservati l-iktar fil-mudelli kkuluriti fil-banjijiet fuq in-naħa tal-baħar (jew il-Forum), direttament faċċata tal-kosta, u fl-artijiet bojod u suwed tal-banjijiet tat-teatru. Qrib is-sit arkeoloġiku hemm mużew li fih uħud mit-teżori ta' Sabratha, għalkemm hemm fdalijiet oħra li jistgħu jiġu ammirati fil-Mużew Nazzjonali f'Tripli.

Fl-1943, matul it-Tieni Gwerra Dinjija, l-arkeologu Max Mallowan, ir-raġel tar-rumanziera Agatha Christie, kien ibbażat f'Sabratha bħala assistent tal-Uffiċjal Għoli tal-Affarijiet Ċivili tal-Provinċja tal-Punent ta' Tripolitanja. Il-kompitu prinċipali tiegħu kien li jissorvelja l-allokazzjoni tar-razzjonijiet tal-qmuħ, iżda fi kliem il-bijografu ta' Christie, dan kien "stazzjonament glorjuż", li matulu Mallowan għex f'villa Taljana b'terrazzin li jagħti fuq il-baħar u kien jiekol ħut frisk u żebbuġ.

Erożjoni u elementi 

Skont rapport ta' April 2016, minħabba l-kompożizzjoni ratba tal-ħamrija u n-natura tal-kosta ta' Sabratha, li hija magħmula l-iktar minn blat artab u ramel, il-fdalijiet ta' Sabratha jgħaddu minn perjodi perikolużi ta' erożjoni kostali. Il-banjijiet pubbliċi, il-binja bil-moli taż-żebbuġ u l-"port" jistgħu jitqiesu bħala l-iżjed li ġarrbu ħsarat peress li l-binjiet ikkrollaw minħabba maltempati u baħar qawwi. Peress li l-materjal tal-bini l-iktar komuni f'Sabratha, il-kalkarenit, huwa ferm suxxettibbli għall-erożjoni fiżika, kimika u bijoloġika minħabba l-elementi (b'mod partikolari r-raxx tal-baħar), il-konservazzjoni fit-tul tal-monumenti hija mhedda. Iż-żieda fil-livell tal-baħar ukoll tista' tikkomprometti l-integrità tas-sit.

Din l-erożjoni tal-kosta ta' Sabratha Antika tista' tiġi osservata kull sena b'differenzi sinifikanti fil-konfigurazzjoni tal-bajja u b'binjiet li dan l-aħħar tmermru u kkrollaw. Il-breakwaters stabbiliti qrib il-port u l-moli taż-żebbuġ mhumiex adegwati u huma żgħar wisq biex jipproteġu b'mod effiċjenti l-Belt Antika ta' Sabratha.

Sit ta' Wirt Dinji 
Is-Sit Arkeoloġiku ta' Sabratha ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1982.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

Sabratha moderna 
Fil-belt moderna ta' Sabratha hemm ukoll l-Università ta' Sabratha. Wefaq Sabratha huwa l-klabb tal-futbol tal-belt, u jilgħab fl-Istadium ta' Sabratha.

Kif innotat fid-dokumentarju tal-2021 The Beatles: Get Back, tar-reġista Peter Jackson, it-Teatru ta' Sabratha kien jitqies bħala wieħed mill-postijiet possibbli fejn The Beatles setgħu jagħmlu l-kunċert finali f'ħin reali tagħhom bħala grupp (minflok l-aħħar kunċert tagħhom għamluh fuq il-bejt tal-kwartieri ġenerali tal-Apple Corps).

Klima 
Sabratha għandha klima sħuna u semiarida skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen (BSh).

Gallerija

Panorama

Sit arkeoloġiku

Mużew

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Siti arkeoloġiċi
Libja
Imperu Ruman