Repubblika Ċentru-Afrikana
Ir-Repubblika Ċentru-Afrikana (RĊA; Franċiż:République centrafricaine) hi pajjiż interkjuż fl-Afrika Ċentrali. Il-fruntieri tiegħa huma ċ-Ċad fit-tramuntana, is-Sudan fil-grigal, is-Sudan t'Isfel fil-lvant, ir-Repubblika Demokratika tal-Kongo u r-Repubblika tal-Kongo fin-nofsinhar, u l-Kamerun fil-punent. L-art tar-RĊA tkopri madwar 240,000 mil kwadru, u fl-2008 kellha popolazzjoni stmata ta' madwar 4,400,000 ruħ. Bangui hija l-belt kapitali tal-pajjiż.

Ir-Repubblika Ċentru-Afrikana (CAR) hija pajjiż mingħajr kosta fl-Afrika Ċentrali. Hija tmiss maċ-Ċad fit-tramuntana, is-Sudan fil-grigal, is-Sudan t'Isfel fix-Xlokk, ir-Repubblika Demokratika tal-Kongo fin-nofsinhar, ir-Repubblika tal-Kongo fil-Lbiċ, u l-Kamerun fil-punent.

Ir-Repubblika Ċentru-Afrikana tkopri żona ta 'art ta' madwar 620,000 kilometru kwadru (240,000 mil kwadru). Mill-2021, kellha popolazzjoni stmata ta 'madwar 5.5 miljun. Mill-2023, ir-Repubblika Ċentru-Afrikana hija x-xena ta’ gwerra ċivili, li kompliet mill-2012.

Il-biċċa l-kbira tar-Repubblika Ċentru-Afrikana tikkonsisti minn savanna Sudano-Ginea, iżda l-pajjiż jinkludi wkoll żona Sahelo-Sudanjana fit-tramuntana u żona tal-foresti ekwatorjali fin-nofsinhar. Żewġ terzi tal-pajjiż jinsab fi ħdan il-Baċir tax-Xmara Ubangi (li joħroġ fil-Kongo), filwaqt li t-terz li jifdal jinsab fil-Baċir ta 'Chari, li joħroġ fil-Lag Ċad.

Dak li llum hija r-Repubblika Ċentrali Afrikana ilha abitata mill-inqas minn 8000 QK. Il-fruntieri tal-pajjiż ġew stabbiliti minn Franza, li ħakmet il-pajjiż bħala kolonja li bdiet fl-aħħar tas-seklu 19. Wara li kisbet l-indipendenza minn Franza fl-1960, ir-Repubblika Ċentru-Afrikana kienet immexxija minn sensiela ta’ mexxejja awtokratiċi, inkluż attentat fallut ta’ monarkija.

Fis-snin 90, is-sejħiet għad-demokrazija wasslu għall-ewwel elezzjonijiet demokratiċi multipartiti fl-1993. Ange-Félix Patassé sar president, iżda aktar tard tkeċċa mill-Ġeneral François Bozizé fil-kolp ta’ stat tal-2003. Il-Gwerra ta’ Bush fir-Repubblika Ċentru-Afrikana bdiet fl-2004, u minkejja trattat ta’ paċi fl-2007 u ieħor fl-2011, il-gwerra ċivili reġgħet bdiet fl-2012. Il-gwerra ċivili kompliet ir-rekord fqir tad-drittijiet tal-bniedem tal-pajjiż: kienet ikkaratterizzata minn abbużi mifruxa u li qed jikbru minn diversi gruppi armati parteċipanti, inklużi priġunerija arbitrarja, tortura, u restrizzjonijiet fuq il-libertà tal-istampa u l-moviment.

Minkejja (jew possibilment minħabba) id-depożiti minerali sinifikanti tagħha u riżorsi oħra, bħal riżervi ta’ uranju, żejt mhux raffinat, deheb, djamanti, kobalt, injam, u enerġija idroelettrika, [11] kif ukoll ammonti sinifikanti ta’ art li tinħarat, iċ-Ċentru Ċentrali Ir-Repubblika Afrikana hija fost l-għaxar pajjiżi l-ifqar fid-dinja, bl-inqas PGD per capita fil-parità tas-saħħa tal-akkwist fid-dinja mill-2017. Mill-2021, skont l-Indiċi tal-Iżvilupp Uman (HDI), il-pajjiż li kellha ir-raba’ l-inqas livell ta’ żvilupp uman, li jikklassifika 188 minn 191 pajjiż. Il-pajjiż kellu l-inqas Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem (IHDI) aġġustat għall-inugwaljanza, li kklassifika 156 minn 156 pajjiż. [13] Ir-Repubblika Ċentru-Afrikana hija wkoll stmata li hija l-pajjiż l-aktar ħżiena għas-saħħa [14] kif ukoll l-agħar pajjiż li jkun żagħżugħ. [ħmistax]

Ir-Repubblika Ċentru-Afrikana hija membru tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Unjoni Afrikana, il-Komunità Ekonomika tal-Istati tal-Afrika Ċentrali, l-Organizzazzjoni Internazzjonali tal-Francofonija, u l-Moviment Mhux Allinjat.

Etimoloġija 
L-isem tar-Repubblika Ċentru-Afrikana huwa derivat mill-post ġeografiku tal-pajjiż fir-reġjun ċentrali tal-Afrika u l-forma repubblikana ta 'gvern tagħha. Mill-1976 sal-1979, il-pajjiż kien magħruf bħala l-Imperu tal-Afrika Ċentrali.

Matul l-era kolonjali, l-isem tal-pajjiż kien Ubangi-Shari (bil-Franċiż: Oubangui-Chari), isem derivat mix-Xmara Ubangi u x-Xmara Chari. Barthélemy Boganda, l-ewwel Prim Ministru tal-pajjiż, iffavorixxa l-isem "Repubblika Ċentru-Afrikana" fuq Ubangi-Shari, allegatament għaliex ippreveda għaqda akbar ta 'pajjiżi fl-Afrika Ċentrali.

Kolonia ta' Ubangi-Shari (Ubangi-Shari-Afrique-Équatoriale française, 1884-1903-1960) 
Ubangi-Shari (bil-Franċiż: Oubangui-Chari) kienet kolonja Franċiża fl-Afrika ċentrali, parti mill-Afrika Ekwatorjali Franċiża.

Hija ħadet isimha mix-xmajjar Ubangi u Chari li tulhom ġiet stabbilita. Ġie stabbilit fid-29 ta 'Diċembru, 1903, mit-territorji ta' Ubangi ta 'Fuq (Haut-Oubangui) u ta' Fuq Shari (Haut-Chari) tal-Kongo Franċiż; semmiet mill-ġdid ir-Repubblika Ċentru-Afrikana (CAR) fl-1 ta’ Diċembru, 1958; u rċieva l-indipendenza fit-13 ta’ Awwissu, 1960.

Storja 
L-attività Franċiża fiż-żona bdiet fl-1889 bit-twaqqif ta 'l-imbiegħed ta' Bangi fil-kap tat-tbaħħir fuq l-Ubangi.

Upper Ubangi ġie stabbilit bħala parti mill-Kongo Franċiż fid-9 ta’ Diċembru 1891. Minkejja konvenzjoni bejn Franza u l-Istat Ħieles tal-Kongo li stabbilixxiet fruntiera madwar ir-4 parallel, iż-żona ġiet ikkontestata mill-1892 sal-1895 mal-Istat Ħieles tal-Kongo, li sostniet il- reġjun. bħala t-territorju tagħha ta' Ubangi-Bomu (Oubangui-Bomou). Upper Ubangi kienet kolonja separata mit-13 ta' Lulju, 1894, sal-10 ta' Diċembru, 1899, f'liema żmien ġiet inkorporata fil-Kongo Franċiż. Ir-reġjun ta 'Shari ta' Fuq ġie stabbilit bħala parti mill-Kongo Franċiż fil-5 ta 'Settembru, 1900. Fl-istess sena, il-Kumpanija tas-Sultanati ta' Upper Ubangi ħadet aktar minn 140,000 km 2 ta 'Upper Ubangi bħala konċessjoni.

It-territorji ġew magħqudin bħala l-kolonja separata ta 'Ubangi-Shari fid-29 ta' Diċembru 1903, wara t-telfa Franċiża ta 'Abbas II tal-Eġittu, li kien talab iż-żona. Fil-11 ta 'Frar, 1906, din il-kolonja ingħaqdet mal-insedjamenti Franċiżi madwar il-Lag Ċad u saret it-territorju Ubangi-Shari ta' Ubangi-Shari-Chad (Oubangui-Chari Tchad). Fl-1909, huwa rċieva l-amministrazzjoni fuq is-sultanati ta 'Zemio u Rafai tal-Kongo Belġjan.

Fil-15 ta 'Jannar, 1910, din l-amministrazzjoni ingħaqdet mal-Kongo Nofsani Franċiż u l-Gabon bħala ż-żona Ubangi-Shari tal-Afrika Ekwatorjali Franċiża (FEA). Fit-12 ta’ April, 1916, reġgħet saret il-kolonja separata ta’ Ubangi-Shari, iżda fl-1920 tilfet it-territorju madwar il-Lag Ċad u fit-30 ta’ Ġunju 1934 reġgħet ġiet inkorporata f’FEA. Bħala parti mill-FEA, ġiet iddikjarata territorju barra l-pajjiż fil-31 ta’ Diċembru, 1937.

Bejn l-1915 u l-1931, il-bolol ġew stampati żżejjed għall-użu f'Ubangi-Shari, u mbagħad stampati apposta għall-kolonja.

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, baqgħet leali lejn Vichy Franza mis-16 ta’ Ġunju sad-29 ta’ Awwissu 1940, qabel ma ttieħdet mill-Franċiż Ħieles. Ingħatat awtonomija bħala r-Repubblika Ċentrali Afrikana fl-1 ta’ Diċembru 1958 u l-indipendenza taħt l-istess isem fit-13 ta’ Awwissu, 1960.

Stat tal-Federazzjoni tal-kolonji Franċiżi (1910–1934), Kolonja Franċiża (1934–1958); Kapitali Brazzaville; Lingwi uffiċjali Franċiż; Reliġjon Kattoliċiżmu u oħrajn 
Gvernatur Ġenerali
• 1908–17
Marzjali Henri Merlin
• 1951-1957
Pablo Luis Gabriel Chauvet
kummissarju għoli
• 1957-1958
Pablo Luis Gabriel Chauvet
• 1958
pierre messmer
Storja
• Stabbilit
15 ta’ Jannar, 1910
• B'diżabilità
Settembru 1958
Munita Franc: Afrikan Ekwatorjali Franċiż, Frank CFA
Preċedut mis-Suċċessur Ubangi Shari, Ċad Franċiż, Kongo Franċiż, Repubblika Ċentru-Afrikana, Iċ-Ċad, Gabon, Repubblika tal-Kongo
 
illum parti mir-Repubblika Ċentru-Afrikana
Iċ-Ċad
Repubblika tal-Kongo
Gabon

Stat kolonja ta' Franza; Kapital: Abiras (1903-1906), Pussess (1906), Bangui (1906-1958); Lingwa uffiċjali Franċiż, komunement mitkellma, sango;
Stabbiliment
• Stabbilit
29 ta' Diċembru 1903
• Afrika Ekwatorjali Franċiża
15 ta' Jannar, 1910
• Kolonja Franċiża
12 ta' April, 1916
• Afrika Ekwatorjali Franċiża
30 ta' Ġunju 1934
• It-territorju barrani
31 ta' Diċembru 1937
• Awtonomija bħala CAR
1 ta' Diċembru 1958
• Indipendenza
13 ta' Awwissu 1960
Badge ikrah frank, Frank CFA; Preċedut mis-Suċċessur, Kongo Franċiż, Repubblika Ċentru-Afrikana; Innu "La Marseillaise"

Storja-Sistemi ta' konċessjoni u atroċitajiet 
Ubangi-Shari kellha sistema ta’ konċessjoni simili għal dik tal-Istat Ħieles tal-Kongo u atroċitajiet simili twettqu hemmhekk ukoll. Il-kittieb André Gide vvjaġġa lejn Ubangi-Shari u l-abitanti qalulhom dwar atroċitajiet li kienu jinkludu mutilazzjoni, qtugħ, eżekuzzjonijiet, ħruq tat-tfal, u raħħala marbuta bil-forza ma’ travi kbar u mġiegħla jimxu sakemm niżlu eżawriti u għatxan. [4] Il-ktieb ta’ Gide “Travels to the Congo”, ippubblikat fl-1927, jiddeskrivi l-kruhat tal-kumpaniji konċessjonarji fl-Afrika Ekwatorjali Franċiża. Il-ktieb kellu impatt kbir fuq il-moviment anti-kolonjalista fi Franza. [5] In-numru ta' vittmi taħt is-sistema ta' konċessjoni Franċiża f'Ubangi-Shari u f'partijiet oħra tal-Afrika Ekwatorjali Franċiża mhuwiex magħruf.

Sultanat ta' Dar al Kuti (دار الكوتي) (1830–1911) 
Dar al Kuti ('Dar al-Kuri' f'xi sorsi) kien stat Iżlamiku fil-parti ċentrali u tal-majjistral tar-Repubblika Ċentru-Afrikana tal-lum li kien jeżisti minn madwar 1830 sas-17 ta' Diċembru 1912. Minn madwar 1800 l-isem Dar al - Kuti kien mogħti medda tal-fruntiera lejn il-Lbiċ ta’ Wadai, sultanat fir-reġjun tal-Lag Ċad. It-terminu "dar" ifisser "abitazzjoni" bl-Għarbi, filwaqt li t-terminu "kuti" fil-lingwa lokali jindika foresta jew żona b'ħafna siġar.

L-oriġini u l-ħakma ta' Djougoultoum (c.1830-1870) 
Kemm Wadai kif ukoll il-ġar tal-punent tiegħu, is-Sultanat ta' Baguirmi (1522-1897), bagħtu spedizzjonijiet ta' skjavi fl-artijiet tas-Sara, poplu Nilotiku fin-Nofsinhar taċ-Ċad. Sal-bidu tas-seklu 19, dawn l-ispedizzjonijiet kienu laħqu dik li llum hija r-Repubblika Ċentru-Afrikana. Dak iż-żmien, il-ħakkiem ta’ Baguirmi kien Mbang Bourgomanda, li kellu żewġ subien, Abd el-Kader u Djougoultoum. Meta Abd el-Kader sar sultan fl-1826, fittex li jneħħi lil ħuh mill-poter, u Djougoultoum ħarab lejn Wadai.

Il-Kalak (sultan) ta' Wadai bagħat lil Djougoultoum f'Dar Runga, immexxi minn sultan li kien tributarju tiegħu. Dar Runga kienet fruntiera militari bejn ix-xmajjar Azoum u Aouk. Djougoultoum iżżewweġ lil Fatme, bint Boker, is-Sultan ta’ Dar Runga, u fl-1830 stabbilixxa ruħu f’reġjun tal-fruntiera li kien għadu aktar lejn in-nofsinhar, Bilad al-Kuti, żona ta’ rejds tal-iskjavi fin-nofsinhar tax-Xmara Aouk. Bilad al-Kuti, jew Dar al-Kuti, sar reġjun tributarju ta' Dar Runga, li mbagħad baqa' tributarju ta' Wadai.

Chá, fuq ix-Xmara Diangara, tributarju tal-Aouk, saret il-kapitali ta’ din il-provinċja l-ġdida u Djougoultoum inħatar minn Wadai bħala gvernatur ta’ Dar al-Kuti, li gawdiet grad għoli ta' indipendenza. Id-dati tar-renju tiegħu (1830-1870) aktarx mhumiex eżatti, iżda kien l-ewwel gvernatur ta' Dar al-Kuti. It-territorju tiegħu kien jinkludi erbatax-il belt (probabbilment biss l-insedjamenti l-aktar sinifikanti tiegħu) u seta' jiġi kopert f'jumejn mil-lvant għall-punent, li jindika li kien żgħir.

Il-gvern ta' Kobur (c.1870-1890) 
Fl-aħħar tas-snin 1860 jew kmieni fl-1870, negozjant u faqih rispettat jismu Kobur inħatar bħala l-gvernatur ta 'Dar al-Kuti (skont xi sorsi, kien iben Djougoultoum). Il-ġid u s-setgħa tiegħu probabbilment kienu ġejjin mill-kummerċ tal-avorju. Waqt li kien gvernatur, partijiet taż-żwiemel Wadai kienu jidhru f'Dar al-Kuti minn żmien għal żmien biex jiġbru ġieħ u jiġbru skjavi mir-reġjuni tal-popli Nduka u Banda, li kienu jduru mad-dominju ta' Kobur. Kobur kien attent li jżomm relazzjonijiet tajbin kemm mar-renji Musulmani akbar fit-tramuntana kif ukoll mal-ġirien tagħhom mhux Musulmani, in-Nduka. Dar al-Kuti kien involut fil-kummerċ tal-iskjavi fuq bażi limitata, iżda ma seħħew l-ebda rejds fuq skala kbira fi żmien Kobur.

L-akbar theddida għal Dar al-Kuti kienet maħluqa minn Rabih az-Zubayr, kmandant Sudaniż u kummerċjant tal-iskjavi li kien attiv fir-reġjuni ċentrali u tal-grigal tar-Repubblika Ċentru-Afrikana tal-lum, u qabad ħafna mill-poplu Banda. Fl-1874, il-Logotenenti ta’ Rabih ħadu l-kapitali ta’ Kobur Chá, u s-sena ta’ wara kien attakkat mill-Banda fuq il-ġenb l-ieħor tiegħu. Fl-1880, Rabih qabel li jwaqqaf l-attakki tiegħu fuq Dar al-Kuti bi skambju għal passaġġ ħieles minn art tiegħu biex jattakka lill-Banda.

Il-gvern ta' Muhammad al-Sanusi (1890-1911) 
Fl-1890, fittex protett aktar konformi, Rabih iddepożita lil Kobur u installa lin-neputi ta' Kobur Muhammad al-Sanussi bħala xejk kemm ta' Dar al-Kuti kif ukoll ta' Dar Runga, Al-Sanussi, imwieled madwar l-1850 f'Wadai, kien membru tal-ordni Sanusiyya. Bintu Khadija kienet miżżewġa lil iben Rabih Fadlallah. Fis-snin ta’ wara, Rabih kompla jikkonsolida u jespandi l-awtorità ta’ Sanussi. Kwalunkwe theddida potenzjali għall-ħakma tiegħu minn Kobur ġiet newtralizzata, u l-isfera ta 'influwenza ta' Dar al-Kuti espandiet biex tinkludi ħafna mir-Repubblika Ċentru-Afrikana moderna. Dar al-Kuti kien tributarju ta' Wadai qabel l-1890, u s-sinjuri preċedenti tagħha ma aċċettawx it-teħid ta' Rabih mingħajr reżistenza. F'Ottubru 1894 l-Un guid minn Wadai, Cherfeddine, attakka u qered Chá, il-kapitali, u ġiegħel lil Sanussi jżomm qorti tal-ivvjaġġar għal sentejn sakemm finalment waqqaf insedjament ġdid imsaħħaħ, jew tata, f'N'Délé.

Fis-snin 90 Dar al-Kuti bdiet tiġi taħt pressjoni minn Franza. Diversi esploraturi daħlu f'din il-parti tal-Afrika, fittxew rotot biex jgħaqqdu l-baċini tax-xmara Ubangi u Shari. Bosta minnhom, fosthom Léon de Poumayrac u fr:Alfred Fourneau, waslu żoni qrib Dar al-Kuti, u fl-1891 Paul Crampel inqatel flimkien ma' sħabu minn Sanussi.

Fit-28 ta' Awwissu, 1897, Sanussi qabel li jitwaqqaf protettorat Franċiż fuq Dar al-Kuti permezz ta' trattat ta' kummerċ u alleanza ffirmat minn Mohammed el-Sanussi u Émile Gentil. It-trattat ġie rivedut darbtejn, fit-18 ta’ Frar, 1903, u fis-26 ta' Jannar, 1908, iżda Dar al-Kuti żamm l-indipendenza tiegħu sal-mewt ta' Sanussi fit-12 ta’ Jannar, 1911. Ħalla mill-inqas żewġ subien, Kamun, li ħadu t-tron, u Kangaya, kif ukoll it-tifla, Hadia, li kienet iżżewġet lil Fadlallah.

Annessjoni Franċiża 
Il-Franċiżi ddeċidew li wasal iż-żmien li jieħdu l-biċċa l-kbira ta’ Dar al-Kuti taħt kontroll dirett. Kamun ħarab lejn il-lvant lejn Ouanda Djallé u baqa’ jirreżisti l-forzi Franċiżi sas-17 ta’ Diċembru 1912, meta Ouanda Djallé waqa’ f’idejn il-Kaptan Souclier u Kamun mar fl-eżilju fis-Sudan. Wara l-assorbiment fit-territorju kolonjali Franċiż ta 'Ubangi-Shari, Dar al-Kuti saret diviżjoni amministrattiva (circonscription) u, bejn l-1937 u l-1946, dipartiment. Mill-1946, ir-reġjun kien magħruf bħala d-Distrett Awtonomu ta' N'Délé (1946-1961), il-Prefettura Awtonoma ta' N'Délé (1961-1964), u, wara l-1964, bħala l-Prefettura ta' Bamingui-Bangoran.

Fis-snin bikrija kienet dipendenti totalment fuq il-Kongo Franċiż sal-unjoni tagħha fl-Afrika Ekwatorjali Franċiża sa x-xoljiment u s-separazzjoni tagħha bħala kolonja awtonoma u mbagħad l-indipendenza fl-1960.

Kapital: Cha (1830–1894), N'Délé (1894–1911); Lingwi komuni Għarbi, lingwi oħra Nilo-Saħarjan; Reliġjon: Islam (uffiċjali), Reliġjon Afrikana tradizzjonali; Monarkija tal-Gvern
xejk, amir
• 1830–1870
djougoultoum
• 1870–1890
kobur
• 1890-1911
Muhammad al-Sanussi
Era Storika Perjodu Moderna Tard
• Stabbilit
1830
• Rabih az-Zubayr jiddepożita lil Kobur favur al-Sanussi
1890
• Imwaqqaf
1911
• Konsenja finali ta’ Kamun, iben Senussi
1912
Preċedut minn Succeeded by agħti runga Illum parti mir-Repubblika Ċentru-Afrikana, Afrika Ekwatorjali Franċiża, Iċ-Ċad

Repubblika Ċentru-Afrikana
Repubbliki
Pajjiżi interkjużi
Pajjiżi tal-Afrika