Gebel Barkal
Gebel Barkal (bl-Għarbi: جبل بركل, b'ittri Rumani: Jabal Barkal, spelluta wkoll Jebel Barkal jew Ġebel Barkal) huwa għolja tal-blat, madwar 400 kilometru fit-Tramuntana tal-belt kapitali Khartoum, qrib Karima fl-Istat tat-Tramuntana tas-Sudan, max-xmara Nil, fir-reġjun li xi kultant jissejjaħ Nubja. Gebel Barkal huwa għoli 104 metri, għandu quċċata ċatta, u beda jkollu importanza reliġjuża kemm għall-abitanti ta' Kux kif ukoll għall-abitanti tal-Eġittu Antik. Fl-2003, l-għolja, flimkien mas-sit arkeoloġiku estensiv eżatt taħtha (Napata tal-qedem), tniżżlu bħala l-qalba ta' Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Fl-inħawi ta' Gebel Barkal hemm ukoll il-Mużew ta' Gebel Barkal.

Storja 

L-iżjed okkupazzjoni bikrija ta' Gebel Barkal kienet dik tal-kultura ta' Kerma li kienet magħrufa wkoll bħala Kux, iżda din l-okkupazzjoni sa issa hija magħrufa biss permezz ta' bċejjeċ tal-fuħħar sparpaljati biss.

Għall-ħabta tal-1450 Q.K., il-Faragħun Eġizzjan Thutmose III ħakem Gebel Barkal u bena insedjament iffortifikat (menenu Eġizzjan) hemmhekk bħala l-limitu tan-Nofsinhar tal-imperu Eġizzjan. Il-belt u r-reġjun tal-madwar bdew jissejħu Napata, u l-okkupazzjoni Eġizzjana ta' Gebel Barkal kienet estiża sal-biċċa l-kbira tar-Renju l-Ġdid tal-Eġittu. L-Eġizzjani bnew kumpless ta' tempji fis-sit, iċċentrat fuq Tempju ta' Amun ta' Napata — forma lokali b'ras ta' muntun tad-divinità prinċipali tal-belt kapitali Eġizzjana ta' Tebe, l-Eġittu. Fl-aħħar snin tar-Renju l-Ġdid u wara l-waqgħa tiegħu fl-1169 Q.K., ma tantx kien hemm kostruzzjoni f'Gebel Barkal. Apparti t-tempji, ma nstabet l-ebda traċċa ta' dan l-insedjament Eġizzjan fis-sit.

Gebel Barkal kienet il-belt kapitali tar-Renju ta' Kux meta reġa' kiseb il-poter fis-snin ta' wara t-800 Q.K. bħala d-Dinastija ta' Napata. Ir-rejiet Kuxiti li ħakmu u rrenjaw fl-Eġittu bħala l-25 Dinastija, fosthom Kashta, Piankhy (jew Piye), u Taharqa, kollha bnew, irrinnovaw u kabbru l-istrutturi monumentali fis-sit.

Wara l-ħakma Assirjana tal-Eġittu f'nofs is-seklu 7 Q.K., il-Kuxiti komplew jirrenjaw lil Kux u Gebel Barkal u l-belt ta' Meroë baqgħu l-iżjed ċentri urbani importanti ta' Kux. Il-palazzi u t-tempji ta' Gebel Barkal baqgħu jiġu rinnovati mis-seklu 7 sal-bidu tas-seklu 3 Q.K. Il-biċċa l-kbira tal-piramidi għad-difniet irjali tar-rejiet u tal-irġejjen ta' Kux f'dan iż-żmien inbnew fis-sit ta' Nuri, disa' kilometri lejn il-Grigal ta' Gebel Barkal.

Fil-270 Q.K., is-sit tad-difniet irjali Kuxiti ġie ttrasferit lejn Meroë, u dan inawgura l-perjodu Meroitiku tar-Renju ta' Kux. Gebel Barkal baqgħet belt importanti ta' Kux matul il-perjodu Meroitiku. Inbnew sensiela ta' palazzi u l-iktar wieħed notevoli kien dak li nbena mir-Re Natakamani. Barra minn hekk, inbnew ukoll tempji ġodda, filwaqt li t-tempji antiki ġew rinnovati. Matul is-seklu 1 Q.K. sas-seklu 1 W.K., inbnew tmien piramidi għad-difniet irjali f'Gebel Barkal (minflok f'Meroë), għal raġunijiet li għadhom mhux magħrufa, iżda x'aktarx bħala riflessjoni tal-prominenza ta' xi familja jew iktar mill-belt.

Wara l-waqgħa ta' Kux matul is-seklu 4 W.K., Gebel Barkal baqgħet tiġi okkupata fil-perjodu Medjevali (Kristjan) ta' Nubja, kif joħroġ fid-dieher mill-fdalijiet arkitettoniċi, mill-istrutturi funebri u mill-kitbiet funebri mnaqqxa fuqhom.

Tempji 

Il-fdalijiet madwar Gebel Barkal jinkludu mill-inqas 13-il tempju li nbnew, ġew rinnovati u tkabbru matul perjodu ta' iktar minn 1,500 sena. It-tempji ġew deskritti għall-ewwel darba minn sensiela ta' esploraturi Ewropej mill-bidu tas-snin 20 tas-seklu 19. It-tpinġijiet u d-deskrizzjonijiet tagħhom, b'mod partikolari dawk ta' Frédéric Cailliaud (1821), Louis Maurice Adolphe Linant de Bellefonds (1821), u Karl Richard Lepsius (1844), jirreġistraw dettalji arkitettoniċi sinifikanti li minn dak iż-żmien 'l hawn għebu. Fl-1862 ġew irkuprati ħames kitbiet imnaqqxa tat-Tielet Perjodu Intermedju minn uffiċjal Eġizzjan u dawn ġew ittrasportati lejn il-Mużew tal-Kajr. Madankollu, saru skavi arkeoloġiċi xjentifiċi fl-1916 minn spedizzjoni konġunta tal-Università ta' Harvard u l-Mużew tal-Belle Arti ta' Boston taħt it-tmexxija ta' George Reisner. Mis-snin 70 tas-seklu 20, l-esplorazzjonijiet komplew minn tim mill-Università La Sapienza ta' Ruma, taħt it-tmexxija ta' Sergio Donadoni, flimkien ma' tim ieħor mill-Mużew ta' Boston, fis-snin 80 tas-seklu 20, taħt it-tmexxija ta' Timothy Kendall.

Tempju ta' Amun u Tempju ta' Mut 
It-tempji l-kbar, bħat-Tempju ta' Amun, għadhom sal-lum jitqiesu bħala sagri għall-popolazzjoni lokali. Il-kompartimenti b'ħitan imnaqqxa u mpittra tat-Tempju ta' Mut għadhom ippreservati sew.

Tempju B700 

It-Tempju B700, li nbena minn Atlanersa u żżejjen minn Senkamanisken, issa nqered kważi għalkollox. Kien jingħata l-qoxra sagra ta' Amun mit-Tempju B500 fil-qrib f'ċerti okkażjonijiet ritwali, u jaf intuża matul l-inkurunazzjoni tar-rejiet tal-perjodu bikri ta' Napatan, f'nofs is-seklu 7 Q.K. It-tempju żżejjen minn Senkamanisken, li jidher qed isawwat l-għedewwa tiegħu b'għuda.

Il-ġeroglifiċi mnaqqxa fit-tempju jiddeskrivu r-rwol tad-divinità Amun fl-għażla ta' Sekamanisken bħala re:Meta kont għadek f'ġuf ommok, kont għidt li kellek tkun il-mexxej ta' Kemet ["l-Art Sewda", x'aktarx li tfisser l-Eġittu jew Kux]. Kont naf diġà meta kont għadek trid tiġi kkonċeput mis-semen u l-bajda tal-ġenituri tiegħek, li kellek issir mexxej. Rajt li tingħata l-Kuruna l-Kbira, li Ra wassallek mal-ewwel opportunità tajba. Għalkemm missier iwassal biex ibnu jkun eċċellenti, kont jien li għamiltek Re. Għaldaqstant min se jaqsam ir-renju miegħek? Għaliex jien il-Mulej tas-Smewwiet. Bħalma jien nagħti lil Ra, hekk hu jagħti lil uliedu, mid-divinitajiet għall-irġiel. Kont jien li tajtek il-karta rjali.... Ħadd iktar ma jista' jiddeċiedi min se jkun ir-re. Jien biss nagħti r-renju lil min irrid.

—  Kitba mnaqqxa ta' Amun, fil-freġju ta' Sekamanisken tat-Tempju B700.

Piramidi 

Gebel Barkal intużat bħala ċimiterju rjali matul ir-Renju Meroitiku. L-iżjed difniet bikrin imorru lura għas-seklu 3 Q.K.

 Difna 1, Re minn nofs is-seklu 1 Q.K;

 Difna 2, ir-Re Teriqas (għall-ħabta tad-29-25 Q.K.);
 Difna 4, ir-Reġina Amanirenas (is-seklu 1 Q.K.);
 Difna 6, ir-Reġina Nawidemak (is-seklu 1 Q.K.);
 Difna 7, ir-Re Sabrakamani (is-seklu 3 Q.K.);
 Difna 9, ir-Re jew ir-Reġina tal-bidu tas-seklu 2 W.K.;
 Difna 11, ir-Re Aktisanes (is-seklu 3 Q.K.);
 Difna 14, ir-Re Aryamani (is-seklu 3 Q.K.);
 Difna 15, ir-Re Kashmerj Imen (is-seklu 3 Q.K.).

Storja ta' Skavi fis-Sit 
Il-fdalijiet urbani ta' Napata għadhom ma ġewx skavati b'mod sinifikanti, iżda t-tumbati tar-radam jindikaw li fl-inħawi x'aktarx fil-qedem kien hemm insedjament kbir. Ma hemm l-ebda traċċa ta' insedjament pre-Eġizzjan, għalkemm dan jaf jinbidel iktar ma jsiru skavi fis-sit. L-iżjed binjiet bikrin li nstabu f'Napata jmorru lura għal nofs it-18-il Dinastija. L-ewwel arkeologu li ħadem fis-sit kien George A. Reisner, li ħadem hemmhekk fl-1916-1920 u skava għadd ta' binjiet. L-ewwel skavi tiegħu f'Napata żvelaw struttura Meroitika kbira (imsejħa "B100") li kienet tmur lura għas-seklu 1 W.K. Għall-ewwel, Reisner assuma li kienet "binja amministrattiva", għalkemm issa nafu li kienet palazz.

Artefatti fil-Mużewijiet

Sit ta' Wirt Dinji 
Gebel Barkal u s-Siti tar-Reġjun ta' Napata ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2003.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' ħames kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Siti arkeoloġiċi
Sudan
Eġittu l-Antik