Kunvent ta' Kristu f'Tomar
Il-Kunvent ta' Kristu f'Tomar (bil-Portugiż: Convento de Cristo/Mosteiro de Cristo em Tomar) huwa eks kunvent Kattoliku f'Tomar, il-Portugall. Oriġinarjament kienet fortizza tat-Templari tas-seklu 12, iżda meta l-ordni ġiet xolta fis-seklu 14, il-membri tal-fergħa Portugiża saru l-Kavallieri tal-Ordni ta' Kristu, li iktar 'il quddiem appoġġaw l-iskoperti marittimi tal-Portugall tas-seklu 15. Il-kumpless tal-kunvent u tal-kastell huwa monument storiku u kulturali u tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1983.

Storja

Templari 
Il-kunvent ġie stabbilit mill-Ordni tal-Kavallieri Templari fl-1118. Il-kostruzzjoni tiegħu baqgħet għaddejja sal-aħħar tas-seklu 12 bil-kostruzzjoni tal-oratorju f'wieħed mill-angoli tal-kastell, li tlesta mill-Gran Mastru D. Gualdim Pais (għall-ħabta tal-1160). Lejn xi l-1190 ġie ċċirkondat iżda rreżista l-armati tal-kaliff Abu Yusuf al-Mansur li rnexxielu jaħkem il-fortizzi fin-Nofsinhar. Plakka twaħħlet ħdejn id-daħla tal-kastell biex jitfakkar dan l-avveniment.

Matul it-tieni kwart tas-seklu 13, il-kontroll ta' Tomar għadda għand it-Templari, u r-raħal sar is-sede tagħhom. Il-kastell sar parti integrali mis-sistema tad-difiża li ħolqu t-Templari biex isaħħu l-fruntiera tar-Renju Kristjan żagħżugħ kontra l-Għarab Iberiċi, li dak iż-żmien kienu qed jokkupaw l-inħawi sa bejn wieħed u ieħor ix-xmara Tagus. Madankollu, wara x-xoljiment tal-Ordni tat-Templari, fl-14 ta' Marzu 1319, u fuq talba tar-Re Denis tal-Portugall, il-Papa Ġwanni XXII stabbilixxa l-Ordni ta' Kristu. Is-sede tal-eks Kavallieri Templari ġiet ikkonvertita fl-1357 fis-sede ta' din l-ordni l-ġdida.

Il-knisja t-tonda (rotunda) famuża tal-kastell ta' Tomar inbniet ukoll fit-tieni nofs tas-seklu 12. Il-knisja, bħal xi knejjes oħra tat-Templari madwar l-Ewropa, kienet immudellata fuq il-Koppla tal-Blata f'Ġerusalemm, li kien maħsub mill-ġellieda tal-Kruċjati li kienet fdal tat-Tempju ta' Salamun. Il-Knisja tas-Sepolkru Mqaddes ta' Ġerusalemm jaf ukoll serviet bħala mudell.

Ordni ta' Kristu 

Wara x-xoljiment tal-Ordni tat-Templari, fl-14 ta' Marzu 1319 (fuq talba tar-Re Denis tal-Portugall), il-Papa Ġwanni XXII stabbilixxa l-Ordni ta' Kristu. L-Ordni tat-Templari kienu ġew mgħakksa fil-biċċa l-kbira tal-Ewropa mill-1312 sal-1314, iżda fil-Portugall, il-membri, l-assi u parti mis-sħubijiet tagħha ġew ittrasferiti lejn l-Ordni ta' Kristu. Is-sede tal-eks Kavallieri Templari ġiet ikkonvertita fl-1357 fis-sede tal-ordni l-ġdida. B'hekk, għall-ħabta tal-ewwel nofs tas-seklu 15, tlesta x-xogħol biex l-oratorju tat-Templari jiġi adattat u jiddaħħal kor miftuħ fin-niċċa tal-Punent, bejn wieħed u ieħor lejn nofs l-għoli tal-ħajt. Li fadal minn dan l-adattament hu l-qafas tal-kolonnata bi ħnejja interna. Fl-istess żmien inbena l-palazz prinċipali.

Matul l-apprendistat tal-Prinċep Enriku n-Navigatur li mbagħad sar il-mexxej (1417-1450), l-Ordni ta' Kristu bdiet il-kostruzzjoni ta' żewġ kjostri taħt it-tmexxija tal-arkitett Fernão Gonçalves: il-Claustro do Cemitério (il-Kjostru taċ-Ċimiterju) u l-Claustro das Lavagens (il-Kjostru tal-Ħasil). Qabel dawn ix-xogħlijiet kbar, Enriku beda jaħdem fuq il-kostruzzjoni tal-Kappella ta' San Ġorġ għall-ħabta tal-1426 u kien responsabbli għat-titjib urban fir-raħal ta' Tomar.

Fl-1484, ir-Re D. Manwel (li sar il-Gran Mastru tal-Ordni fl-1484 u r-Re tal-Portugall fl-1495) ordna l-kostruzzjoni ta' sagristija (illum is-Sala tal-Passaġġ), li kkollegat il-kor mal-Kappella ta' San Ġorġ, u l-kor mal-ħajt tal-fortizza. Sal-aħħar tas-seklu, il-Ġeneral Kap tal-kunvent iddeċieda li jkabbar il-kunvent (għall-ħabta tal-1492), u ntefqu 3,500 reis fuq ix-xogħlijiet pubbliċi fl-1499: id-dar tal-patri superjuri, l-artal prinċipali, l-impjant tal-ħadid għan-niċċa, il-pitturi u l-iskulturi, u l-kor kollha tkabbru jew ġew immudellati mill-ġdid.

Wara laqgħa ġdida tal-Ġeneral Kap biex tiġi rriformata l-Ordni, fuq ordni tar-re fl-1503, il-Vila de Dentro ġiet esproprjata fi ħdan il-ħitan u ġiet magħluqa bid-Daħla tax-Xemx u bid-Daħla ta' Almedina. Fil-11 ta' Ottubru 1504, Francisco Lopes ġie nnominat bħala l-arkitett ewlieni tal-proġett mir-Re Ġwanni III, u ngħata 8,000 reis kull sena u 120 reis għall-ikel. Sal-1506, D. Manuel iddeċieda li jordna l-kostruzzjoni tan-navata tal-knisja.

Is-suċċessur ta' Manwel I, ir-Re Ġwanni III, ordna d-demilitarizzazzjoni tal-ordni, u b'hekk saret ordni iktar reliġjuża msejsa fuq l-istess prinċipji ta' Bernard ta' Clairvaux. Huwa ordna wkoll il-kostruzzjoni ta' kjostru ġdid fl-1557, li huwa wieħed mill-aqwa eżempji tal-arkitettura Rinaxximentali fil-Portugall.

Fl-1581, wara kriżi tas-suċċessjoni, in-Nobbiltà Portugiża nġabret fil-Kunvent ta' Kristu f'Tomar u uffiċjalment irrikonoxxiet lil Filippu II ta' Spanja (Filippu I tal-Portugall) bħala r-re. Dan kien il-bidu tal-Unjoni Iberika (1581-1640), li matulha l-Kuruni tal-Portugall u ta' Spanja ġew magħqudin f'unjoni dinastika. L-akkwedott tal-Kunvent ta' Kristu nbena matul dan il-perjodu u tlesta fl-1614.

Arkitettura 

Il-kastell u l-Kunvent ta' Kristu huma eżempji tal-istil arkitettoniku Rumanesk, Gotiku, Manwelin u Rinaxximentali.

Kastell 
Il-kastell ta' Tomar inbena għall-ħabta tal-1160 f'pożizzjoni strateġika, fuq għolja u qrib ix-xmara Nabão. Għandu ħajt difensiv fuq barra u ċittadella (alcáçova) b'fortizza fuq ġewwa. Il-fortizza, torri ċentrali b'funzjonijiet residenzjali u difensivi, ġiet introdotta fil-Portugall mit-Templari u hija waħda mill-eqdem fil-pajjiż. Xi ħaġa innovattiva oħra introdotta fil-Portugall mit-Templari (abbażi ta' deċennji ta' esperjenza fin-Normandija u fil-Brittanja u fi nħawi oħra) huma t-torrijiet tondi fil-ħitan ta' barra, li huma iktar reżistenti għall-attakki mit-torrijiet kwadri. Meta r-raħal ġie stabbilit, il-biċċa l-kbira tar-residenti kienu jgħixu f'abitazzjonijiet li kienu jinsabu fi ħdan il-ħitan protettivi ta' barra tal-kastell.

Knisja 

Il-knisja t-tonda Rumaneska hija knisja Kattolika tal-kastell (charola, rotunda) li nbniet fit-tieni nofs tas-seklu 12 mill-Kavallieri Templari. Minn barra, il-knisja hija struttura poligonali b'sittax-il naħa, b'riffieda b'saħħithom, bi twieqi tondi u b'kampnar. Fuq ġewwa, il-knisja t-tonda għandha struttura ottagonali ċentrali, ikkollegata b'arkati ma' gallerija madwarha (ambulatorju). L-għamla ġenerali tal-knisja hija mmudellata fuq strutturi tondi simili f'Ġerusalemm: il-Moskea ta' Omar u l-Knisja tas-Sepolkru Mqaddes.

Il-kapitelli tal-kolonni huma Rumaneski (tal-aħħar tas-seklu 12) u fihom motivi veġetali u tal-annimali, kif ukoll ix-xena ta' Danjel mal-Iljuni. L-istil tal-kapitelli juri l-influwenza tal-artisti li ħadmu fuq il-Katidral ta' Coimbra, li kien qed jinbena fl-istess żmien bħall-knisja t-tonda.

Fuq ġewwa, il-knisja t-tonda hija mżejna minn fuq s'isfel bi skulturi u b'pitturi Gotiċi/Manwelini Aħħarin, li ġew miżjuda matul rinnovazzjoni sponsorjata mir-Re Manwel I li bdiet fl-1499. Il-pilastri tal-ottagonu ċentrali u l-ħitan tal-ambulatorju għandhom statwi polikromatiċi ta' qaddisin u ta' anġli taħt baldakkini Gotiċi eżuberanti, filwaqt li l-ħitan u s-soqfa tal-ambulatorju huma mpittrin b'mudelli Gotiċi u b'panewijiet b'xeni mill-ħajja ta' Kristu. Il-pitturi ġew attribwiti lill-istudjo tal-pittur tal-qortiu ta' Manwel I, il-Portugiż Jorge Afonso, filwaqt li t-tiżjin bl-iskulturi ġie attribwit lill-iskultur Fjamming Olivier de Gand u lill-Ispanjol Hernán Muñoz. Panew mill-aqwa li juri l-martirju ta' San Bastjan, magħmul mill-pittur Portugiż Gregório Lopes, ġie mpitter għall-Knisja t-Tonda u issa jinsab fil-Mużew Nazzjonali tal-Arti Antika f'Liżbona.

Navata Manwelina 

Matul l-amministrazzjoni tal-Prinċep Enriku n-Navigatur (l-ewwel nofs tas-seklu 15), ġiet miżjuda navata Gotika fil-knisja t-tonda tal-Kunvent, u b'hekk il-knisja t-tonda ġiet ikkonvertita f'apsida. Mill-1510 'il quddiem, ir-Re Manwel I ordna l-kostruzzjoni mill-ġdid tan-navata bl-istil ta' dak iż-żmien, jiġifieri taħlita ta' Gotiku Aħħari u Rinaxximent li l-istoriċi tal-arti spiss isejħula l-istil Manwelin. L-arkitetti involuti kienu l-Portugiż Diogo de Arruda u l-Ispanjol Juan de Castillo (João de Castilho).

Minn barra, in-navata rettangolari hija miksija minn motivi Manwelini abbundanti, inkluż mostri Gotiċi, pinnakli Gotiċi u statwi u "ħbula" li jfakkru fiċ-ċimi li kienu jintużaw fil-bastimenti matul l-Era tal-Iskoperti, kif ukoll bis-Salib tal-Ordni ta' Kristu u l-emblema tar-Re Manwel I, l-isfera astronomika. It-Tieqa tal-Binja tal-Patri Superjuri (Janela do Capítulo), tieqa enormi viżibbli mill-Kjostru ta' Santa Barbara fil-faċċata tal-Punent tan-navata, fiha l-iżjed motivi Manwelini tipiċi: is-simboli tal-Ordni ta' Kristu u ta' Manwel I, u l-elaborazzjonijiet fantastiċi u bla preċedent ta' ħbula, qroll u motivi veġetali. Figura umana fuq in-naħa t'isfel tat-tieqa x'aktarx jirrappreżenta lid-disinjatur, Diogo de Arruda. Din it-tieqa tal-Kunvent tikkostitwixxi wieħed mill-kapulavuri tat-tiżjin Manwelin. Fuq in-naħa ta' fuq hemm tieqa ċirkolari żgħira u balavostri. Il-faċċata hija maqsuma b'żewġ settijiet ta' ċimi bl-għeqiedi. Ir-riffieda tondi fl-angoli huma mżejna b'takkalji ġganteski (b'allużjoni għall-investitura ta' Manwel I mill-Ordni tat-Takkalja mir-Re Ingliż Enriku VII).

Id-daħla tal-knisja hija magħmula minn portal laterali mill-aqwa, imżejjen ukoll b'motivi Manwelini abbundanti u bi statwi tal-Madonna bil-Bambin, kif ukoll bil-Profeti tat-Testment l-Antik. Dan il-portal ġie ddisinjat minn João de Castilho għall-ħabta tal-1530.

Fuq ġewwa, in-navata Manwelina hija kkollegata mal-knisja t-tonda Rumaneska bi ħnejja kbira. In-navata hija msaqqfa b'volti mrikkbin u għandha kor għoli li fl-imgħoddi kellu sedji Manwelini tal-kor, li b'xorti ħażina nqerdu mit-truppi invażuri ta' Napuljun fil-bidu tas-seklu 19. Taħt il-kor il-kbir hemm kamra li kienet tintuża bħala s-sagristija tal-knisja. It-tieqa tagħha hija t-tieqa l-kbira famuża li ġiet deskritta hawn fuq.

Kjostri 

Il-Kunvent ta' Kristu f'Tomar għandu total ta' tmien kjostri li nbnew fis-sekli 15 u 16. Xi eżempji huma:

 Claustro da Lavagem (il-Kjostru tal-Ħasil): kjostru Gotiku ta' żewġ sulari li nbena fl-1433 taħt Enriku n-Navigatur. L-ilbies tal-patrijiet kienu jinħaslu f'dan il-kjostru, li wassal biex jissemma hekk.
 Claustro do Cemitério (il-Kjostru taċ-Ċimiterju): inbena wkoll taħt Enriku n-Navigatur; dan il-kjostru Gotiku kien il-post fejn indifnu l-kavallieri u l-patrijiet tal-Ordni. Il-kolonni doppji eleganti tal-ħnejjiet għandhom kapitelli mill-isbaħ b'motivi veġetali, u l-ħitan tal-ambulatorju huma mżejna b'madum tas-seklu 16. F'qabar Manwelin (għall-ħabta tal-1523) ġie midfun Diogo da Gama, ħu n-navigatur Vasco da Gama.
 Claustro de Santa Bárbara (il-Kjostru ta' Santa Barbara): inbena fis-seklu 16; it-tieqa l-kbira famuża u l-faċċata tal-Punent tan-navata Manwelina tal-knisja huma viżibbli minn dan il-kjostru.
 Claustro de D. João III (il-Kjostru ta' Ġwanni III): inbeda taħt ir-Re Ġwanni III tal-Portugall u tlesta matul ir-renju ta' Filippu I tal-Portugall. L-ewwel arkitett kien Diogo de Torralva, li beda x-xogħol fl-1557; il-kjostru tlesta fl-1591 mill-arkitett ta' Filippu I, it-Taljan Filippo Terzi. Dan il-kjostru mill-isbaħ fih żewġ sulari u jikkollega d-dormitorju tal-patrijiet mal-knisja. Jitqies bħala wieħed mill-iżjed eżempji importanti tal-arkitettura tal-Manjeriżmu fil-Portugall. Iż-żewġ sulari huma kkollegati ma' xulxin b'erba' garigori elikojdali eleganti, wieħed f'kull rokna tal-kjostru.

Sit ta' Wirt Dinji 
Il-Kunvent ta' Kristu f'Tomar ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1983.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Monasteri
Portugall