Għonnella
L- għonnella [oˤːnˈnɛl.lə] (pl. ekonienel [eˤːˈnɛːnəl] ), kultant imsejħa Faldetta, hija forma ta' libsa tar-ras u xall tan-nisa, jew mantell bil-barnuż, unika għall-gżejjer tal-Mediterran ta' Malta u Għawdex. Huwa maħsub li xi darba kien hemm verżjoni blu differenti minn tas-soltu fix-Xlokk ta’ Malta, u kienet imsejħa xurqana.  Oħra fil-Għargħur kienet imsejħa stamijna.

Ġeneralment din kienet tkun magħmula minn qoton jew xi ftit ħarir, u ġeneralment sewda jew forsi xi kulur skur ieħor, għalkemm mis-seklu sittax 'il quddiem, in-nisa nobbli u n-nisa minn djar aktar sinjuri spiss kienu jilbsu enemienel abjad jew ikkulurit jgħajjat. L-għonnella tgħatti r-ras imma ma nhux il-wiċċ. Il-partijiet ta’ fuq tal- għonnella huma mimdudin b’mod pjuttost iebes, u tingħata qafas wiesa’ u tond, iffurmat permezz ta’ bord, qasab, jew xi drabi għadam tal-balieni.

Fi ġranet aktar friski, min jilbisha jista’ jkebbeb l-għonnella madwar il-wiċċ b'mod aktar strett, b'aġġustament żgħir. Il-parti t'isfel tal-għonnella tista' tintlibes laxka madwar il-sider u ġenbejn min jilbisha, jew imgeżwer aktar sewwa fil-każ ta' temp kiesaħ. Waqt il-mixi, min jilbisha kien iżomm naħa jew iż-żewġ naħat tal-għonnella maqbuda f’idu l-leminija.

Oriġini 

L-oriġini tal-għonnella mhumx ċari xejn. Ġiet deskritta bħala "ilbies tal-Punent, li jintlibes b'mod tal-Lvant."  L-istoriċi Maltin Ciantar u Abela kienu tal-fehma li l-għonnella evolviet minn libsa tradizzjonali Sqallija:

Skont leġġenda Malti, l-għonnella ġiet introdotta f’Malta għall-ewwel darba fl-1224 E.K. bħala sinjal iswed u ovvju ta’ luttu min-nisa ta’ Celano fir-reġjun tal -Abruzzi fl- Italja,  li kien jitqal li tkeċċew – l-ewwel lejn Sqallija, u mbagħad għal gżira ta' Malta - mill-Gvernatur Sqalli Enrico de Morra, li jaġixxi fuq l-ordnijiet tal -Imperatur tas-Santu Ruman Frederik it-tieni, wara qtil ta' żewġhom f'numri kbar. Hemm xi evidenza storika ta’ dan il-ġrajja mniżżla fil-kronaki ta’ Riccardo di San Germano:"Henricus de Morra iussu imperiali Celanenses reuocat ubique dispersos, ut ad propria redeant, et redeuntes capit et in Siciliam mittit, quos apud Maltam dirigit Imperator." Leġġenda alternattiva, li taħseb fuq ix-xebh bejn il- Faldetta u drawwa ta’ soru tradizzjonali Maltija, tissuġġerixxi li n-nisa ta’ Malta adottaw dan il-kostum fl-1798, biex iwarrbu ċertu avvanzi u kliem mhux mixtieqa tat-truppi ta’ Napuljun Bonaparte . Madankollu, din it-teorija ġiet miċħuda bħala gideb u storja f’kitba ta’ National Geographic dwar Malta (1935). 

Skont leġġenda oħra, l- għonnella żviluppat minħabba r-rekwiżit Canoniku strett (qabel il-Konċilju Vatikan II ) li n-nisa jgħattu rashom qabel jidħlu fi knisja Kattolika . Jingħad li tfajliet ifqar tal-pajjiż, li ma setgħux jaffordjaw mantell jew xall, issodisfaw ir-rekwiżit tal-velu billi poġġew dublett żejda fuq rashom, li gradwalment evolviet fil- għonnella . Oħrajn jispekulaw li hija modifika vernakulari tal- velu tal-Lvant, anke varjazzjoni lokali tal- mantilja Spanjola.  Abbażi ta' dan l-angolu relatat ma' Spanja Moorish, il-folklor saħansitra jissuġġerixxi li xi wħud ħasbu oriġini Moorish għall-inqas parzjali meta Malta kienet okkupata mill- Aghlabids Musulmani, bħal relazzjoni mal- khimar (tip maħlul ta' hijab ).

Hemm referenzi għall- għonnella fir-reġistri bikrija tal-Kavallieri ta’ San Ġwann ( Ordni ta’ Malta ), u fil-kotba tal-ivvjaġġar tas-seklu tmintax. Louis De Boiseglin, storiku tal- Kavallieri ta’ Malta kiteb hekk:“In-nisa Maltin huma żgħar, u għandhom idejn u saqajn sbieħ. Għandhom għajnejn suwed fini, għalkemm xi drabi jidhru jbegħdu, minħabba li dejjem iħarsu 'l barra mill-istess għajn; nofs il-wiċċ ikun miksi b’xorta ta’ velu magħmul mill-ħarir imsejjaħ Faldetta, li jduru fuqu bil-grazzja kbira, u jirranġaw b’ħafna eleganti. In-nisa anke ta 'l-ogħla grad, b'differenza mill-irġiel tagħhom, kontinwament jippreservaw il-kostum tagħhom; u kull waħda li għandha tadotta l-moda Franċiża tagħmel lilha nnifisha ħafna redikoli. Huma jħobbu ħafna l-ornamenti tad-deheb u tal-fidda, u mhux rari li tara anki l-bdiewa mgħobbija bi trinkets ta 'dawk il-metalli." L-illustratur u vjaġġatur Victorian, William Henry Bartlett, kien intrigat b’mod ċar mill- Faldetta, u ddeskrivieha kif ġej fl-1851:“Imiss, tgerbeb ħafif mit-taraġ ta’ wara, hemm mara Maltija, imgeżwer bil-mantilja eleganti tagħha tal-ħarir iswed, kostum li jista’ jingħad li jagħmel anke l-ikrah attraenti, filwaqt li l-ġust isiru pożittivament irresistibbli: hekk gravi, u għadhom daqshekk pikkanti, hekk soru simili, u għadhom hekk coquettish, huma jingħalaq rustling tagħha, tastefully miġbuda tond ir-ras, sabiex tarmi espressjoni addizzjonali fil-għajn skura fil-fond, u biex ittaffi idejn abjad-inggwanti, u taper sieq Andalusija ."

L-Għibien tal-Għonnella 
Għal sekli sħaħ, l-għonnella kienet tidher kullimkien madwar Malta, milbusa prattikament min-nisa adulti kollha Maltin. 

Kienet tant popolari li kien hemm numru ta’ ħajjata li l-uniku xogħol tagħhom kien li jiddisinjaw, jaqtgħu u jħetu miknienel .

Madankollu, malajr waqgħet ma tintużax fl-1940 u l-1950, wara t-Tieni Gwerra Dinjija .  Sas-snin sebgħin, rari dehret,  ħlief fost il-membri anzjani tal-moviment missjunarju lajk Malti, is- Societas Doctrinæ Christianæ (MUSEUM) . L- għonnella spiċċat għal kollox sal-aħħar tas-seklu 20; waħda mill-aħħar nisa magħrufa li libsuha kienet Ċensa Vella mir -Rabat Għawdex, li libset il-libsa sal-bidu tal-1991. 

Il-libsa bil-barnuża kienet tokkupa ħafna spazju relattiv, u għal din ir-raġuni ma sarx prattiku li jintlibes fuq il-karozzi tal-linja pubbliċi Maltin . 

Raġuni potenzjali oħra kienet il-liberalizzazzjoni massiva tal-pajjiż, u għalhekk l-għonella kienet imfixkla għax ċerti poġġewha bħala oppressjoni lejn in-nisa.

Aktar qari 

 
 Terminology

Referenzi