Kambodja
Il-Kambodja, uffiċjalment magħrufa bħala r-Renju tal-Kambodja, huwa pajjiż li jinsab fil-parti tan-Nofsinhar tal-Peniżola tal-Indoċina fix-Xlokk tal-Asja. Art tat-total tagħha huwa 181,035 kilometru kwadru (69,898 sq mi), u għandha fruntieri mat-Tajlandja għall-Majjistral, Laos għall-Grigal, il-Vjetnam lejn il-lvant u l-Golf tat-Tajlandja lejn il-Lbiċ.

Storja

Awtorità Interim tan-Nazzjonijiet Uniti fil-Kambodja (28 ta' Frar, 1992 sal-24 ta' Settembru, 1993) 
L-Awtorità Transitorja tan-Nazzjonijiet Uniti fil-Kambodja (អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា) (magħrufa wkoll bħala UNTAC) kienet missjoni multinazzjonali għaż-żamma tal-paċi skjerata fil-Kambodja bejn Marzu 1992 u Settembru 1993.

Kapitali: Phnom Penh; Entità: Protettorat tan-Nazzjonijiet Uniti; Lingwa Uffiċjali: Khmer; Żona: 181,035 km²; Popolazzjoni (1990): 9,532,000 abitant, Densità 52.65 abitant/km²; Munita: Riel tal-Kambodja; Storja: 28 ta' Frar, 1992-Riżoluzzjoni 745 tal-Kunsill tas-Sigurtà tan-NU, 23 ta' Mejju, 1993-Elezzjonijiet, 24 ta' Settembru, 1993-Restawrazzjoni tal-Monarkija; Forma ta' Gvern: Protettorat; Rappreżentant Speċjali tas-Segretarju Ġenerali: Yasushi Akashi.

Storja 
L-UNTAC inħolqot bl-approvazzjoni tar-riżoluzzjoni 745 tal-Kunsill tas-Sigurtà tan-Nazzjonijiet Uniti tat-28 ta' Frar 1992. Il-mandat tal-missjoni stabbilixxa firxa wiesgħa ta’ responsabbiltajiet: l-amministrazzjoni ċivili tal-pajjiż, it-tħejjija ta’ elezzjonijiet ġenerali ħielsa, iż-żamma tal-ordni pubblika, il-garanzija tad-drittijiet tal-bniedem, il-faċilitazzjoni tar-ritorn tar-refuġjati jew it-titjib tal-infrastrutturi bażiċi. Il-Missjoni Avvanzata tan-Nazzjonijiet Uniti fil-Kambodja (UNAMIC), stabbilita f'Ottubru 1991, ġiet assorbita fl-UNTAC.

Il-ħolqien tal-UNTAC kien konsegwenza diretta tal-ftehimiet ta' paċi ffirmati f'Pariġi f'Ottubru 1991 biex tintlaħaq soluzzjoni paċifika għall-kunflitt fil-Kambodja. Il-Kunsill Nazzjonali Suprem tal-Kambodja, l-ogħla korp tal-Kambodja, iddelega lill-UNTAC is-setgħat biex jintlaħaq il-ftehim ta' paċi fil-pajjiż.

L-UNTAC kienet magħmula minn xi 22,000 suldat, inkluż persunal militari u ċivili. Huwa sofra 78 diżgrazzja fix-xhur li damet il-missjoni. Il-kwartieri ġenerali ġie stabbilit f'Pnom Penh. In-nefqa totali tal-UNAMIC u l-HANUTA kienet tammonta għal 1,620 miljun dollaru.

Stat tal-Kambodja 1 ta' Jista, 1989-15 ta' Marzu, 1993 

Fid-29 u t-30 ta 'April, 1989, l-Assemblea Nazzjonali tal-PRK, ippreseduta minn Hun Sen, kellha laqgħa biex tagħmel xi bidliet kostituzzjonali, għall-ewwel fil-biċċa l-kbira kożmetiċi. L-isem "Repubblika Popolari ta' Kampuchea" inbidel uffiċjalment għal Stat tal-Kambodja (SOC), isem li qabel kien intuża eżatt wara l-kolp ta' stat tal-1970, u reġa' daħħal il-kulur blu għall-bandiera tal-Kambodja u simboli oħra tal-stat, għalkemm l-istemma baqgħet fil-biċċa l-kbira l-istess. Inbidlu wkoll l-innu nazzjonali u s-simboli militari. Il-forzi armati FARPK ngħataw l-isem ta' "Forzi Armati tal-Poplu tal-Kambodja" (FAPC). Il-piena kapitali ġiet uffiċjalment abolita u l-Buddiżmu, li kien reġa' ddaħħal parzjalment mill-RPK fl-1979, reġa' ġie introdott mill-ġdid bħala reliġjon nazzjonali, fejn ir-restrizzjoni fuq l-ordinazzjoni ta' rġiel taħt il-50 sena tneħħiet u l-kant tradizzjonali Buddist reġa' beda fil-midja. Wara n-normalizzazzjoni sħiħa tal-ħajja reliġjuża tradizzjonali, il-Buddiżmu sar popolari ħafna fil-Kambodja, u esperjenza qawmien mill-ġdid mifrux.

Bil-ħsieb li jilliberalizza l-ekonomija tal-Kambodja, għaddew ukoll sett ta' liġijiet dwar "Proprjetà Personali" u "Orjentazzjoni tas-Suq Ħieles". Il-Kostituzzjoni l-ġdida ddikjarat lill-Kambodja bħala stat newtrali u mhux allinjat. Il-partit fil-gvern ħabbar ukoll li se jkun hemm negozjati mal-gruppi tal-oppożizzjoni.

L-stat tal-Kambodja għex żmien ta' tranżizzjonijiet drammatiċi miġjuba mill-kollass tal-komuniżmu fl-Unjoni Sovjetika u l-Ewropa tal-Lvant. Kien hemm tnaqqis fl-għajnuna Sovjetika lill-Vjetnam li laħqet il-qofol tagħha fl-irtirar tal-forzi okkupanti Vjetnamiżi. L-aħħar truppi Vjetnamiżi ntqal li telqu mill-Kambodja fis-26 ta' Settembru 1989, iżda probabbilment mhux qabel l-1990. Ħafna nies ċivili Vjetnamiżi wkoll irritornaw lejn il-Vjetnam fix-xhur ta' wara, mingħajr fiduċja fil-kapaċità tal-avatar il-ġdid tal-RPK biex jikkontrolla s-sitwazzjoni wara li l-militar Vjetnamiż kien telaq.

Minkejja l-bidliet pjuttost radikali mħabbra minn Hun Sen, L-Istat tal-Kambodja baqa’ sod dwar il-kwistjoni ta' ħakma ta' partit wieħed. L-istruttura tat-tmexxija u l-eżekuttiv baqgħu l-istess bħal taħt l-RPK, bil-partit ikollu kontroll sod fuq l-istat. Konsegwentement, l-istat tal-Kambodja ma setax jirrestawra t-tradizzjoni monarkika tal-Kambodja. Għalkemm l-istat tal-Kambodja rrestawra l-prominenza tas-simboli monarkiċi, bħall-palazz kbir f'Pnom Penh, dak kien sa fejn seta 'jmur għalissa, speċjalment peress li Norodom Sihanouk kien sar assoċjat bis-sħiħ mas-CGDK, il-koalizzjoni tal-oppożizzjoni kontra l-PRK li kienet tinkludi l-Khmer Rouge. Madankollu, f'nofs l-1991, ċeda għal serje ta' pressjonijiet kemm ġewwa kif ukoll barra mill-pajjiż, il-gvern tal-stat tal-Kambodja ffirma ftehim li jirrikonoxxi lill-Prinċep Norodom Sihanouk bħala kap tal-istat. Fl-aħħar tal-1991, Sihanouk għamel żjara uffiċjali fl-stat tal-Kambodja, u kemm Hun Sen kif ukoll Chea Sim ħadu rwoli prominenti fiċ-ċerimonja ta 'merħba.

Anke hekk, dehru xquq fl-istruttura monolitika li l-istat tal-Kambodja kien qed jipprova jippreserva. L-idealiżmu rivoluzzjonarju ġie mibdul b’ċiniżmu prattiku, u għalhekk il-korruzzjoni żdiedet. Ir-riżorsi tal-istat tal-Kambodja nbiegħu mingħajr ma kienu ta' benefiċċju għall-istat, u individwi ċivili u militari ta' grad għoli f'pożizzjonijiet ewlenin ta' awtorità arrikkixxu lilhom infushom billi daħħlu fil-but kwalunkwe benefiċċji li setgħu jiksbu. Ir-riżultat ta' dan il-kollass morali kien li studenti rvellew fit-toroq ta' Phnom Penh f’Diċembru 1991. Il-pulizija fetħu n-nar u tmien persuni nqatlu fil-ġlied.

Il-kundizzjonijiet għaċ-Ċiniżi etniċi tjiebu ħafna wara l-1989. Ir-restrizzjonijiet imposti mill-PRK preċedenti sparixxew gradwalment. L-Stat tal-Kambodja ppermetta liċ-Ċiniżi etniċi josservaw id-drawwiet reliġjużi partikolari tagħhom, u reġgħu nfetħu l-iskejjel tal-lingwa Ċiniża. Fl-1991, sentejn wara t-twaqqif tal-istat tal-Kambodja, is-Sena l-Ġdida Ċiniża ġiet iċċelebrata uffiċjalment fil-Kambodja għall-ewwel darba mill-1975.

Innu: "Innu Nazzjonali tar-Repubblika Popolari tal-Kampuchea" (1989-1990), "Renju Majestiku" (de facto mill-1990–1993); Kapitali: Phnom Penh; Entità. Stat b'rikonoxximent limitat; Lingwa Uffiċjali: Khmer, Franċiż; Żona: 181,040 km²; Munita: Riel tal-Kambodja; Perjodu storiku: Gwerra Bierda, 1 ta' Mejju, 1989-Kostituzzjoni Transitorja Adottata, 26 ta' Settembru, 1989-Irtirar tal-Vjetnam, 23 ta' Settembru, 1991-Ftehim ta' Paċi ta' Pariġi, 15 ta' Marzu, 1993-UNTAC Imwaqqfa, 24 ta' Settembru tal-1993-Monarkija Rrestawrata; Forma ta' Gvern: Repubblika Soċjalista Unitaria Marxista-Leninista ta' Partit Wieħed (1989-1991), Repubblika Parlamentari Unitarja (1991-1993); Segretarju Ġenerali: Heng Samrin (1989-1991); Kap tal-Istat: Heng Samrin (1989-1992), Chea Sim (1992-1993), Norodom Sihanouk (1993); Prim Ministru: Hun Sen (1989-1993); Leġiżlatura: Assemblea Nazzjonali tal-Kambodja; Prefiss tat-telefon +855.

Ftehim ta' paċi 
In-negozjati ta' paċi bejn ir-reġim appoġġjat mill-Vjetnam fil-Kambodja u l-gruppi armati tal-oppożizzjoni tiegħu kienu bdew formalment u informalment wara nofs is-snin 80. In-negozjati kienu estremament diffiċli, minħabba li l-Khmer Rouge insistew iebsa fuq iż-żarmar tal-amministrazzjoni tal-PRK/SOC qabel ma seta' jintlaħaq ftehim, filwaqt li l-RPK ħarġet biex teskludi kwalunkwe gvern futur tal-Khmer Rouge. Fl-aħħar mill-aħħar, ikunu avvenimenti storiċi esterni, fil-forma tal-Waqgħa tal-Komuniżmu u l-kollass konsegwenti tal-appoġġ Sovjetiku għall-Vjetnam u l-PRK, li jġibu lill-PRK/SOC fuq il-mejda tan-negozjati.

Sforzi bl-addoċċ lejn il-konċiljazzjoni fil-Kambodja laħqu l-qofol tagħhom fil-Ftehim ta' Pariġi tal-1991, li fihom elezzjonijiet ħielsa u ġusti sponsorjati min-Nazzjonijiet Uniti kienu skedati għall-1993. Bħala riżultat, l-Awtorità Transitorja tan-Nazzjonijiet Uniti fil-Kambodja (UNTAC) ġiet stabbilita fl-aħħar ta' Frar 1992 biex tissorvelja l-waqfien mill-ġlied u l-elezzjoni ġenerali.

Repubblika tal-Poplu ta 'Kampuchea (7 ta' Jannar, 1979-1 ta' Mejju, 1989) 

Ir-Repubblika tal-Poplu ta 'Kampuchea (Khmer: សាធារណរដ្ឋ ប្រជា មា និ និ តុ កម្ពុជា តុ និ និ តុ តុ តុ តុ និ និ និ និ និ និ និ និ និ និ និ និ តុ និ និ និ តុ តុ តុ និ និ តុ តុ និ និ តុ តុ តុ តុ តុ តុ តុ និ និ តុ តុ តុ តុ តុ តុ; ŭchéa).
Dan l-istat sofra rikonoxximent diplomatiku limitat ħafna, u falla fit-tentattiv biex il-Kambodja terġa’ tikseb rappreżentanza fil-kwartieri ġenerali tan-NU. Għalhekk, ir-Repubblika Popolari tal-Kambodja kienet il-Gvern de facto, mhux de jure, tal-Kambodja bejn l-1979 u l-1992.

Motto: ឯករាជ្យ សន្តិភាព សេរីភាព សុភមង្គល (ekreachy santiphap seripheap sophomongkol) (Khmer: "Indipendenza, Paċi, Libertà, Ferħ"); Innu: ចម្រៀងនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតានិតកជពពមុd saharonh brachameanit kampouchea) "Innu Nazzjonali tar-Repubblika Popolari tal-Kampuchea"; Kapitali: Phnom Penh; Entità: Okkupazzjoni militari u stat klijent tal-Vjetnam (1979-1989), Stat b'rikonoxximent limitat (1979-1989); Lingwa Uffiċjali: Khmer; Żona: 181,040 km²; Żona (1980): 181,035 km²; Popolazzjoni (1980) stmata: 5,500,000 abitant; Reliġjon: Ateiżmu tal-Istat; Munita: Riel tal-Kambodja u Đồng Vjetnamiż (1979-1980); Perjodu storiku: Gwerra Bierda, 7 ta' Jannar 1979-Waqgħa tal-Khmer Rouge, 13 ta' Jannar 1979-Proklamazzjoni, 27 ta' Ġunju 1981-Kostituzzjoni adottata, 1985-Pjan K5, 1 ta' Mejju, 1989-Transizzjoni; Forma ta' Gvern: Repubblika Soċjalista Unitaria Marxista-Leninista ta' Partit Wieħed; Segretarju Ġenerali: Pen Sovan (1979-1981), Heng Samrin (1981-1989); Kap tal-Stat: Heng Samrin (1979-1989); Kap tal-Gvern: Pen Sovan (1979-1981), Chan Sy (1981-1984), Hun Sen (1981-1989).

Kampuchea Demokratika (17 ta' April, 1975-7 ta' Jannar, 1979) 

Kampuchea Demokratika (Kambodjana: កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ, Kampuchea prâcheathippadey) kienet l-isem uffiċjali ta' Kampuchea prâcheathippadey taħt l-isem uffiċjali ta' Kampuchea tal-Partit tal-Gerilleri tal-Kambodja tal-Guerrilla tal-Armata tal-Kambodja tal-gwerrilleri tiegħu uchea—li ħakmet il-pajjiż bejn l-1975 u l-1979, wara l-gwerra ċivili tal-Kambodja (1970-1975). Dan il-perjodu ra l-mewt ta 'madwar 1.8 miljun Kambodjani permezz ta' eżekuzzjonijiet politiċi, ġuħ, u xogħol furzat, li jammontaw għall-għajbien ta '30-35% tal-popolazzjoni nazzjonali.

Skont statistika ta' K.D. Jackson, fis-17 ta' April, 1975, is-sena li l-Khmer Rouge ħadu Phnom Penh, kien hemm popolazzjoni ta' 7.3 miljun fil-Kambodja. Meta l-Vjetnam beda l-invażjoni f'Diċembru 1978, il-pajjiż kellu popolazzjoni ta' 5.7 miljun, tnaqqis drammatiku minn 1.6 miljun f'inqas minn erba' snin. es”, li fosthom kien hemm tfal, anzjani u anke nies tal-istess Partit. Peress li ħafna mill-vittmi kienu jappartjenu għall-grupp etniku Khmer, il-ġurnalist soċjalista Jean Lacouture sejjaħ dan il-proċess bħala “awtoġenoċidju”.

Kapitali: Phnom Penh; Lingwa Uffiċjali: Khmer; Żona: 181,040 km²; Popolazzjoni stmata (1975): 7,551,987 abitant, Popolazzjoni stmata (1978): 5,795,102 abitant. Reliġjon Statali Ateiżmu
Munita Xejn; sistema ta' tpartit Perjodu storiku Gwerra Bierda, Phnom Penh, 17 ta' April, 1975-7 ta' Jannar 1979-Ġenoċidju tal-Kambodja, 15 ta' Jannar, 1976 Proklamazzjoni, 25 ta' Diċembru, 1978-7 ta' Jannar, 1979-Gwerra tal-Kambodja-Vjetnamiż, 7 ta' Jannar, 1979-Ħafa tat-22 ta' Ġunju Khmer Rouge, tal-1982-Xoljiment uffi/jali; Forma ta' Gvern: Monarkija kostituzzjonali unitarja Marxista-Leninista ta' partit wieħed taħt dittatorjat totalitarju (1975-1976), Repubblika soċjalista unitarja Marxista-Leninista ta' partit wieħed taħt dittatorjat totalitarju (1976-1979); Leġiżlatura: Assemblea Rappreżentanti Popolari.

Repubblika Khmer (9 ta' Ottubru, 1970-17 ta' April, 1975) 

Ir-Repubblika tal-Kmer (Kambodjana: សាធារណរដ្ឋខ្មែរ; Sathéaranakrâth Khmer) kienet stadju fl-istorja tal-Kambodja li tirreferi għat-twaqqigħ tal-gvern immexxi mill-Prinċep Norodom Sihanouk bħala l-Kap tal-Ġeneral tal-Kambodja Sihanouk bħala l-Prim tal-Kambodja Sihanouk bħala l-Kap tal-Ġeneral tal-Kambodja. il-forma politika l-ġdida li sejjaħ ir-Repubblika Khmer (République khmère bil-Franċiż). Dan l-istat il-ġdid allinja ruħu f'isem l-Stati Uniti u l-Vjetnam t'Isfel kontra l-Vjetnam ta' Fuq u l-Viet Cong, ċeda t-territorju tiegħu għal bażijiet militari Amerikani għal dak il-għan, u ffaċċja l-gwerillieri Khmer Rouge mmexxija minn Pol Pot. It-tnaqqis tal-poter tal-Istati Uniti fil-Gwerra tal-Vjetnam u l-Ftehim ta' Paċi ta' Pariġi dgħajjef il-gvern ta' Lon Nol, li l-stat tiegħu waqa' fis-17 ta' April, 1975 bir-rebħa tal-Khmer Rouge, li waqqaf il-Kampuchea Demokratika. Il-kolp ta' stat ta' Lon Nol kontra l-Prinċep Norodom Sihanouk huwa r-raġuni ewlenija għad-dħul dirett tal-Kambodja fil-Gwerra tal-Vjetnam. F’dan il-perjodu, l-Stati Uniti, bl-awtorizzazzjoni tal-President Richard Nixon, wettqu programm intens ta' bumbardamenti fil-Grigal tal-pajjiż li kkawża numru kbir ta' vittmi ċivili u m’għamlu xejn ħlief li jsaħħaħ il-gwerillieri tal-Khmer Rouge. Lon Nol ġie evakwat mill-Amerikani fil-bidu ta’ April 1975 u miet f’Kalifornja fl-1985.

Motto: សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព វឌ្ឍនភាព នាព នាតរភាព វឌ្ឍនភាព និពសិិសិិិ ល
(seripheap sampheap pheatarpheap vodthonpheap ning sophomongkol)
"Libertà, ugwaljanza, fraternità, progress u hena"; Innu: ដំណើរសាធារណរដ្ឋខ្មែរ
(Damnoer Satharonarodth Khmer) "Marċ tar-Repubblika Khmer"; Kapitali: Phnom Penh; Lingwa Uffiċjali: Khmer, Franċiż; Żona: 181,035 km²; Popolazzjoni (1974): 7,500,000 abitant, Densità: 41.43 abitant/km²; Popolazzjoni (1970): 7,100,000 abitant, Popolazzjoni (1975): 7,551,987 abitant; Reliġjon: Buddhism; Munita: Riel tal-Kambodja; Perjodu storiku: Gwerra Bierda: 17 ta' Marzu tal-1970-Coup d'état, 9 ta' Ottubru, 1970-Proklamazzjoni, 23 ta' Mejju, 1971-Kostituzzjoni adottata, 17 ta' April, 1975- Waqgħa ta' Phnom Penh; Forma ta' Gvern: Repubblika kostituzzjonali semi-presidenzjali unitarja taħt dittatorjat militari; Leġiżlatura: Parlament tar-Repubblika.

Kolt ta' stat u Formazzjoni 
F'Marzu 1970, hekk kif il-Prinċep Norodom Sihanouk kien qed jibda mawra fl-Ewropa, l-USSR u ċ-Ċina, folla attakkat l-ambaxxata tal-Vjetnam ta' Fuq f'Pnom Penh. L-att kien ippjanat mill-prinċep innifsu biss bil-għan li jagħmel pressjoni fuq Moska u Beijing, iżda l-avveniment ħareġ minn idejn il-gvern u d-dimostranti okkupaw u saqqu l-ambaxxata, ​​talbu lill-Vjetnamiż biex jirtiraw immedjatament mit-territorju tal-Kambodja. Minflok reġa’ lura lejn il-pajjiż biex jittratta l-kriżi, il-prinċep kompla mawra tiegħu fil-pajjiżi komunisti.

Fis-16 ta' Marzu, is-Segretarju tal-Stat tal-Kambodja u l-Kap tal-Pulizija Mannorine kellu jidher quddiem il-Kungress Nazzjonali biex iwieġeb għal każijiet ta’ korruzzjoni taħt il-gvern ta' Norodom Sihanouk. Imħasseb li l-Prim Ministru Lon Nol jista' jipprova jagħmel kolp ta' stat kontra l-prinċep, Mannorine ipprova jneħħi lil Lon Nol, iżda malajr ġie megħlub mill-armata leali lejn Lon Nol. Sirik Matak, deputat tal-istat, imbagħad ta parir biex ineħħi lil Norodom Sihanouk mill-gvern.

L-għada, l-armata ħadet il-kontroll tal-kapitali u sar dibattitu ġewwa l-Assemblea Nazzjonali. Kienet tnaddaf mill-elementi tax-xellug fis-sittinijiet minn Norodom Sihanouk innifsu u għalhekk kienet magħmula esklussivament minn nies tal-lemin. Membru wieħed biss tal-Assemblea ipprotesta qabel il-proċess, iżda ma nstemax u ttieħed vot unanimu li invoka l-artikolu 122 tal-Kostituzzjoni biex jitneħħew is-setgħat ta' Norodom Sihanouk. Imbagħad Lon Nol ħa l-poteri tal-Istat skond loġika ta 'Stat ta' emerġenza politika, iżda ġeneralment ħalla l-istruttura tal-gvern u l-pożizzjonijiet bħal fi żmien il-prinċep. B'dan il-mod twaqqfet ir-"Repubblika Khmer".

Gwerra ċivili 

Il-gwerra ċivili mbagħad ġiet iġġenerata fit-territorju tal-Kambodja, konnessa mal-avvenimenti tal-Gwerra tal-Vjetnam. Malajr ħafna l-gvern ta 'Lon Nol wera d-dgħufija istituzzjonali tiegħu, l-akkużi ta' korruzzjoni amministrattiva, u l-popolarità baxxa tiegħu fost l-iktar popolazzjoni umli, li rawha bħala l-villain li kien ażżard li javża t-tron tar-re (għalkemm Norodom Sihanouk kien abdika, quddiem il-poplu huwa kompla jiġi meqjum bħala tali). Dan wassal biex id-dittatur ifittex l-għajnuna minn qawwa tal-Punent: l-Istati Uniti, li tatu appoġġ militari sħiħ u installat bażijiet militari fil-Kambodja. Il-gwerra ċivili tant laħqet estrem li l-kapital kellha tiġi fornuta mill-istess forza tal-ajru tal-Stati Uniti. Il-gwerillieri bdew ikollhom suċċessi sinifikanti mill-1973 u fl-1975 Phnom Penh inqabad.

President 
 Cheng Heng (1970-1972)
 Lon Nol (1972-1975)
 Saukam Khoya​ (1975)
 Sak Sutsakhanb​ (1975)

Prim Ministru 
 Lon Nol (1970-1971)
 Sisowath S. Matak (1971-1972)
 Son Ngoc Thanh (1972)
 Hang Thun Hak (1972-1973)
 In Tam (1973)
 Long Boret (1973-1975)

Renju tal-Kambodja (9 ta' Novembru, 1953-9 ta' Ottubru, 1970) 

Ir-Renju tal-Kambodja, magħruf ukoll aktar tard bħala l-Ewwel Renju tal-Kambodja jew l-ewwel amministrazzjoni ta' Sihanouk, huwa l-isem mogħti lil dan il-pajjiż wara t-tmiem tal-protettorat Franċiż (għalkemm jista' jiġi ttardjat mid-dikjarazzjoni tal-indipendenza tal-1945 jew il-promulgazzjoni tal-kostituzzjoni tal-1946) sat-twaqqif tar-Repubblika Khmer. Dan ir-renju kien immexxi minn Norodom Sihanouk mill-1953 sal-1970 u kellu rwol ewlieni fl-istorja tal-Kambodja. Dan il-perjodu ra l-lok tal-Partit Komunista Khmer, li l-membri tiegħu dalwaqt se jkunu magħrufa bħala l-Khmer Rouge.

L-ewwel gvern ta' Sihanouk, mill-1955 sal-1970, kien mument partikolarment sinifikanti fl-istorja tal-Kambodja. Norodom Sihanouk baqa’ wieħed mill-aktar figuri kontroversjali fix-Xlokk tal-Asja bi storja mqallba u spiss traġika wara t-Tieni Gwerra Dinjija. L-ammiraturi tiegħu elenkawh bħala wieħed mill-missirijiet il-kbar tan-nazzjon tal-Kambodja, u jiċċelebraw il-politika soda tiegħu ta' newtralità fil-kunflitt li faqqa' fi stati ġirien, hekk kif il-Kambodja baqgħet 'il bogħod mill-Gwerra mdemmija tal-Vjetnam għal aktar minn ħmistax-il sena. Oħrajn, iżda, jarawh bħala l-ħati prinċipali tal-faqar ta' art twelidu u n-newtralità tagħha, meqjusa wkoll bħala sempliċi attta'ta’ dupliċità, u t-trattament brutali li dejjem għażel in-naħa l-aktar b’saħħitha, li wassal għall-għatba tal-Gwerra Ċivili tal-Kambodja.

Perjodu demokratiku: 1947-1955 
Norodom Sihanouk sar Re tal-Kambodja matul l-okkupazzjoni Ġappuniża tal-Indokina fl-1941, u ħa rwol attiv ta' tmexxija. Wara t-telfa Ġappuniża fit-Tieni Gwerra Dinjija, il-Kambodja ġiet vakanti, iżda l-Franċiżi naqsu milli jerġgħu jistabbilixxu kompletament il-kontroll fuq ir-reġjun, u b'hekk qanqal il-Gwerra tal-Indokina. Grupp favur l-indipendenza, il-Khmer Issarak, iddikjara l-indipendenza tal-pajjiż f'Marzu 1945. Madankollu, fil-Kambodja, li għadha taħt il-ħakma Franċiża, saru elezzjonijiet ġenerali ħielsa għal Assemblea Kostitwenti fl-1946, l-ewwel fl-istorja tal-Kambodja. ty tas-sebgħa u sittin deputat.4 Il-partit ewlieni tal-oppożizzjoni kien il-Partit Liberali, li kien impenjat li jżomm il-protettorat u kien monarkista sod, anke kien immexxi minn membri tal-Familja Rjali, li għall-ewwel qalilha l-appoġġ ta’ Sihanouk.

L-Assemblea fasslet kostituzzjoni li tifforma monarkija parlamentari, ibbażata fuq il-mudell parlamentari Franċiż, b'Re bħala kap ċerimonjali tal-istat u Prim Ministru bħala kap tal-gvern elett. Il-kostituzzjoni daħlet fis-seħħ fis-6 ta' Mejju 1947. Xahrejn wara, Youtevong miet, għalkemm il-partit tiegħu baqa’ fil-poter, l-aktar minħabba l-popolarità immensa tal-prinċep mibki.6 Għalhekk, il-Partit Demokratiku rebaħ rebħa elettorali kbira oħra fl-ewwel elezzjonijiet taħt il-kostituzzjoni l-ġdida, li saret dik l-istess sena. u ddikjarat li Franza se tibqa' “assolutament newtrali” fir-rigward tar-riżultati elettorali, u talbet lill-politiċi biex iwettqu l-kampanji tagħhom b’“kawtela kbira” sabiex jiżguraw elezzjonijiet paċifiċi. Ma naqasx milli fakkar lill-kandidati kollha li kienet l-"awtorità rjali" hemmhekk (b'referenza għall-gvern kolonjali), u pprova jbeżża' lill-popolazzjoni billi qalilhom dwar il-ġirien tagħhom "infinitament aktar b'saħħithom u dinamiċi" (il-Vjetnam u t-Tajlandja) li minnhom Franza kienet ipproteġiet l-integrità tal-Kambodja matul il-protettorat. F’ittra uffiċjali, Aguilón allegatament esprima t-tħassib tiegħu li d-dibattiti politiċi jwasslu għal offerta nazzjonalista li Franza jkollha tħallas il-prezz tagħha.

Il-gvern Demokratiku kien ġeneralment ffastidjat kemm minn Sihanouk kif ukoll mill-Familja Rjali u mill-awtoritajiet kolonjali Franċiżi. Għalhekk, il-gvern tiegħu kien ikkaratterizzat minn suċċessjoni ta' Prim Ministri b'kabinetti fraġli li xolt wara ftit xhur. Fit-12 ta’ Frar, 1949, Yem Sambaur in[atar Prim Ministru.Matul dik is-sena, ifforma gvern ta' g[aqda nazzjonali li kien jinkludi l-Liberali g[all-ewwel darba. Madankollu, fit-18 ta’ Settembru kien imkeċċi f’nofs skandli ta’ korruzzjoni, għalkemm Sihanouk pperpetwa ftit jiem ftit jiem, u rrestawraha fil-poter bl-oppożizzjoni għall-Assemblea Nazzjonali. Bħala alleat ta' Si Hanouk innifsu nħatar Prim Ministru interim. Għalkemm il-Partit Demokratiku reġa' rebaħ fl-elezzjonijiet tal-1951, it-turning waqgħet, u dan juri skuntentizza dejjem tikber u nuqqas ta' fidi fil-parlament elett. F’Ġunju tal-1952, il-gvern reġa' ġie mneħħi minn Sihanouk u l-Assemblea Nazzjonali xolta b’digriet irjali.10

Bejn l-1953 u l-1954 saret il-Konferenza ta' Ġinevra, li temmet il-Gwerra tal-Indokina. Fl-aħħarnett, ġew iffirmati l-Ftehim ta' Ġinevra, li fihom Franza għarfet lill-Kambodja, lil Laos u liż-żewġ Vjetnami bħala stati indipendenti. Parti mill-ftehimiet stabbilixxew li l-elezzjonijiet għandhom jerġgħu jsiru fil-Kambodja qabel Ottubru 1955. 10 F'dik l-istess sena, Sihanouk abdika mill-Kuruna u taha lil missieru, Norodom Suramarit. Ir-raġuni kienet li jeħles mill-prerogattivi kostituzzjonali li jillimitaw il-poter tar-Re u li jkun jista’ jippreżenta ruħu bħala kandidat fl-elezzjonijiet. F'Marzu, twaqqaf is-Sangkum, moviment politiku (Sihanouk insista li ma jissejjaħx partit) li jinkludi firxa wiesgħa ta' ideoloġiji, li jiddefinixxi lilu nnifsu bħala partit ta' “Soċjaliżmu Rjali-Buddhist”.11 12 F'Mejju, is-Sangkum beda jikseb saħħa wara li l-partit tat-Tiġdid tal-Khmer ta' Lon Nol xolt ruħu biex jingħaqad mas-Sangkum. Partiti monarkisti oħra, il-Partit Popolari ta' Sam Nhean u l-Grigal Rebbieħ ta' Dap Chhuon, segwew l-istess. Il-kampanja kienet mifnija b'episodji ta' vjolenza kontinwa mill-istat, li rat lis-Sangkum jirbaħ fuq il-Partit Demokratiku, ħataf is-siġġijiet kollha tiegħu, u jtemm l-elezzjonijiet ħielsa fil-Kambodja sal-1993.

Reġim Sangkum: 1955-1967 
Minkejja ismu, is-“Soċjaliżmu Real-Buddhist” ta' Sihanouk (imsejjaħ ukoll “Soċjaliżmu Khmer”) ma tantx kellu x’jaqsam mas-soċjaliżmu veru, u lanqas ma' xi varjanti tiegħu bħall-Marxiżmu jew is-“soċjaliżmu tal-welfare” Anglo-Sassonu. Neqsin minn filosofija politika konsistenti, huwa għaqqad slogans psewdo-soċjalisti ma' valuri soċjali konservattivi, monarkisti, nazzjonalisti, u tagħlim Buddist Theravada. It-talba tal-moviment kienet li kienu "Soċjalisti għall-benesseri tan-nies u royalists għall-prestiġju u l-koeżjoni tan-nazzjon." Il-metodu ta' Sihanouk li b'mod alternattiv jikkritika lill-avversarji tiegħu f'diversi fora pubbliċi u mbagħad joffrilhom pożizzjonijiet fi ħdan is-Sangkum kien immirat biex ineħħi d-dissens u sussegwentement jintegra l-fehmiet tal-oppożizzjoni fir-reġim tiegħu. Sihanouk ipprova jibni dehra tal-Kambodja bħala “Il-Camelot tax-Xlokk tal-Asja”, oasi ta' paċi u ordni soċjali f’nofs il-kunflitt li affettwa l-bqija tar-reġjun.15 Internazzjonalment, adotta politika ta' newtralità uffiċjali.

Matul il-perjodu ta' tmexxija ta' Sihanouk, is-Sangkum irnexxielu jassorbi ħafna mill-elementi tal-lemin u ċentristi tal-politika Kambodjana, kif ukoll elementi favur Sihanouk tal-komunisti tax-xellug u moderati: elementi ta' linja iebsa biss tal-Partit Komunista Kampuchean irrifjutaw li jikkollaboraw ma' Sihanouk. Bosta komunisti prominenti, bħal Hu Nim u Khieu Samphan, aċċettaw karigi mas-Sangkum f'tentattiv biex jaħdmu fi ħdan is-sistema. Samphan, li fil-fatt kien se jservi aktar tard bħala kap ta' stat matul ir-reġim totalitarju Maoista ta' Pol Pot, kien mistieden fil-bidu tas-snin sittin mill-gvern Sihanoukist biex jimplimenta serje ta' pjanijiet soċjali u ekonomiċi bbażati fuq id-Demokratiċi7. tic Partit, ir-rappreżentanti tal-moderati, u r-repubblikani progressivi fl-ambjent politiku tal-Kambodja, ġew effettivament inkorporati fis-Sangkum fl-1957,18 ħafna repubblikani moderati sempliċiment evitaw il-politika sal-immedjat wara l-kolp ta' stat tal-1970.

L-uniku element notevoli li baqa' barra mis-Sangkum, minbarra dawk komunisti, kien in-nazzjonalista tal-lemin u anti-monarkiku Son Ngoc Thanh, li l-irregolari Khmer Serai tiegħu żammew ir-reżistenza armata b’fondi mit-Tajlandja. Sihanouk kien imarka lill-avversarji tiegħu fuq il-lemin bħala "Khmer Bleu" biex jiddistingwihom mill-avversarji tiegħu fuq ix-xellug. Madankollu, jidher li fl-aħħar tas-snin ħamsin u fil-bidu tas-sittinijiet kien hemm relattivament ftit repressjoni vjolenti tal-oppożizzjoni għas-Sangkum (għalkemm kien hemm intimidazzjoni ripetuta mill-partit tax-xellug Pracheachon tal-istat politiku tax-xellug tal-partit tax-xellug akkużat li kien pro-Viet akkużat b’esperjenza komparattiva ta' stabbiltà pro-Vietna). y lill-gvern qabel u wara (il-perjodu kolonjali taħt il-gwerra tal-indipendenza u r-Repubblika Khmer taħt stat permanenti ta' gwerra ċivili).20 L-unika eċċezzjoni kienet għal darb'oħra l-Khmer Serei, li ġew ittrattati bl-aħrax: Preap En, attivist Khmer Serai li pprova jinnegozja ma' Sihanouk fl-1963, ġie arrestat u l-eżekuzzjoni sussegwenti tiegħu fil-pajjiż taċ-ċinema murija kollha. L-istess trattament ingħata lil grupp ieħor ta' mexxejja Khmer Serei suspettati, Chau Bory (li qabel kien implikat fil-plott ta' Bangkok), Chau Mathura u Sau Ngoy, fl-1967.

Gwerra Ċivili: 1967-1970 
F'nofs is-sittinijiet, il-politika barranija riskjuża ta' Sihanouk u l-iżbilanċ sussegwenti fl-ekonomija kellhom impatt fuq l-immaġni tal-gvern. Fl-1966, Sihanouk laħaq ftehim mar-reġimi Ċiniżi u tal-Vjetnam ta' Fuq biex iħallu truppi Vjetnamiżi ta' Fuq jidħlu fil-fruntiera tal-Majjistral tal-pajjiż. Ittollera wkoll il-preżenza ta' bastimenti tal-gwerra komunisti fil-port ta' Sihanoukville biex iwasslu l-armi u l-provvisti lil dawk it-truppi u jibagħtuhom fil-Vjetnam t'Isfel.Dawn l-atti għamlu dubjuża n-newtralità tal-Kambodja, teoretikament garantita quddiem in-Nazzjonijiet Uniti. Ir-raġunijiet għal din id-dawra lejn il-Blokk tal-Lvant huma li Sihanouk emmen bis-sħiħ fit-telfa inevitabbli tal-Stati Uniti fil-Vjetnam, u ried jiżgura s-sopravivenza tal-gvern tiegħu f'reġjun iddominat mill-komunisti, u stqarr: "L-interessi tagħna jinsabu fil-ħidma man-naħa li dalwaqt se tiddomina l-Asja, nilħqu ftehim mal-komunisti qabel ir-rebħa... niżguraw l-aħjar kundizzjonijiet possibbli."

Fil- 11 ta' Marzu, 1967, meta l- Prinċep Sihanouk kien qed iżur Franza, faqqgħet ribelljoni fl- inħawi qrib Samlaut fil- provinċja ta' Battambang, fejn raħħala rrabjati attakkaw brigata ta' kolletturi tat- taxxa. Bil-kuraġġ tal-kwadri tal-mexxejja lokali tal-Partit Komunista tal-Kampuchea (CPK), l-insurrezzjoni kisbet saħħa fir-reġjun. Lon Nol, li jaġixxi fl-assenza tal-prinċep iżda bil-permess tiegħu, wieġeb billi ddigrieta l-liġi marzjali; mijiet ta’ bdiewa nqatlu u rħula ġew meqruda waqt ir-repressjoni. Meta Norodom irritorna f'Marzu, abbanduna l-pożizzjoni ċentrista tiegħu u ordna personalment l-arrest tal-mexxejja "kontro-gvern" Khieu Samphan, Hou Yuon u Hu Nim u dawk kollha li ħarbu lejn il-Grigal. F'dik is-sena l-PCK ta lok għall-Khmer Rouge, immexxi minn Pol Pot, Ieng Sary u Son Sen – il-mexxej Maoist tal-“maquisards”–; Il-gwerillieri ngħataw l-isem tal-grupp etniku Khmer li huwa predominanti fil-Kambodja. Fis-17 ta' Jannar, 1968, tnediet l-ewwel offensiva ta’ gwerillieri, b’mhux aktar minn 4,000 jew 5,000 suldat f'parti tajba mit-territorju nazzjonali; maż-żmien in-numru ta' gwerilli kiber għal 70 000. Fil-11 ta' Mejju 1969, il-Prinċep Norodom Sihanuk laqa’ r-restawr normali tar-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Stati Uniti u ħoloq Gvern ġdid ta' Salvazzjoni Nazzjonali b’Lon Nol bħala Prim Ministru; Huwa qal: "Aħna karta tal-logħob ġdida, kontra l-komunisti Asjatiċi li jattakkaw il-pajjiż qabel it-tmiem tal-Gwerra tal-Vjetnam."

Deposizzjoni Sihanouk 
Fost l-instabilità politika dejjem tikber, waqt li kien qed iżur barra, Sihanouk fl-aħħar ġie maħlul minn kolp ta' stat militari mmexxi minn Lon Nol fit-18 ta' Marzu. Il-kolp ta' stat tmexxa wkoll mill-lemin In Tam u l-Prinċep Sisowath Sirik Matak. Lon Nol ħarġet il-liġi lis-Sangkum u, fid-9 ta' Ottubru ta' dik l-istess sena, iddikjara lill-Kambodja bħala repubblika. Fit-18 ta’ Frar, 1971, ftit qabel sena wara l-kolp ta' stat, is-Sangkum xolt ruħha.

Id-dikjarazzjoni tar-Repubblika Khmer, madankollu, żiedet l-instabbiltà, hekk kif Sihanouk kiseb appoġġ minn gruppi monarkiċi tal-lemin estrem, kif ukoll allinjament sussegwenti mal-xellug estrem, li unifikat gwerillieri kontra l-gvern u rnexxielu jiddepożita r-repubblika fraġli fis-17 ta' April, 1975, ħataf Phnom Penh u reġa' daħħal lil Sihanouk bħala kap ta' stat.

Indokina Franċiża (1887-1954) 

Indokina Franċiża (Franċiż: Indochine française; Vjetnamiż: Đông Dương thuộc Pháp; Kambodja: សហភាពឥណ្ឌូចិន; Laostjan: ຝຝ໺ັ໺ັ໺ັ໺ັ໺ຝຼ໺ພ໙c ាពឥណ្ឌូចិន Franċiż ອິນດູຈີນ) kien territorju kolonjali Franċiż li jinsab fir-reġjun Asjatiku ta 'l-Indokina u l-parti tat-Tramuntana tal-Peniżola ta' Leizhou. Kienet magħrufa uffiċjalment bħala l-Unjoni Indochina (Franċiż: Union indochinoise; Vjetnamiż: Liên bang Đông Dương) mill-1887. Mill-1947, irċeviet l-isem tal-Federazzjoni Indochina (Franċiż: Fédération indochinoise) bħala parti mill-Unjoni Franċiża.

Din il-federazzjoni tat-territorji tal-Imperu kolonjali Franċiż ġiet iffurmata fl-1887 mill-grupp tat-tliet reġjuni Vjetnamiżi (Cochinchina, Tonkin u Annam) mal-Kambodja. Il-Laos daħal taħt il-kontroll Franċiż fl-1893 u sar parti mill-Indokina fl-1899. Eventwalment, iċ-Ċiniżi kirjaw it-territorju ta 'Guangzhouwan, parti minn Zhanjiang tal-lum, li ġie miżjud fl-1898 bħala dipendenza. Fl-1902 il-kapitali kolonjali ġiet imċaqalqa minn Saigon (f'Cochinchina) għal Hanoi (f'Tonkin) u għal darb'oħra għal Da Lat (Annam) fl-1939. Fl-1945 ġiet imċaqlaq lura għal Hanoi.

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija l-kolonja kienet amministrata minn Vichy Franza u baqgħet taħt okkupazzjoni Ġappuniża sal-1945. Fit-22 ta' Ottubru u fid-9 ta' Novembru, 1953, ir-Renju tal-Laos u r-Renju tal-Kambodja pproklamaw l-indipendenza rispettiva tagħhom. Wara l-ftehimiet milħuqa waqt il-Konferenza ta’ Ġinevra, il-Viet Minh afferma mill-ġdid il-ħakma tiegħu fuq il-Vjetnam ta’ Fuq, filwaqt li l-gvern ta’ Bảo Đại kompla l-attivitajiet u l-poter tiegħu fil-Vjetnam t’Isfel; il-Franċiż evakwat il-Vjetnam u l-Indokina Franċiża waslet fi tmiemha.

Il-Ftehim ta' Ġinevra spjegaw it-tmiem tal-poter kolonjali Franċiż fil-peniżola ta’ Indochina u wkoll il-bidu tat-tmiem tal-imperu kolonjali tagħha.

Protettorat Franċiż tal-Kambodja (1863-1945, 1945-1953) 

Il-Protettorat Franċiż tal-Kambodja (Kambodja: ប្រទេសកម្ពុជាក្រោមអាណាព្រទេសកម្ពុជាក្រោមអាណាព្ណាព្យាព្យាព្យាា្យាា្យាាលយាល Franċiż; : Protectorat français du Cambodge), tirreferi għar-Renju tal-Kambodja meta kien protettorat Franċiż fi ħdan l-Indokina Franċiża, ġabra ta 'protettorati tax-Xlokk tal-Asja fi ħdan l-Imperu kolonjali Franċiż. Il-protettorat ġie stabbilit fl-1867 meta r-Re tal-Kambodja Leggio Norodom talab it-twaqqif ta’ protettorat Franċiż fuq pajjiżu, sadanittant, Siam (illum it-Tajlandja) irrinunzja s-sovranità fuq il-Kambodja u rrikonoxxa uffiċjalment il-protettorat Franċiż fuqu. Il-Kambodja ġiet integrata fl-unjoni tal-Indokina Franċiża fl-1887 flimkien mal-kolonji u protettorati Franċiżi fil-Vjetnam (Cochinchina, Annam, u Tonkin). Fl-1946, il-Kambodja ngħatat awto-gvern fi ħdan l-Unjoni Franċiża, u l-istatus ta' protettorat tagħha ġie abolit fl-1949. Il-Kambodja sussegwentement kisbet l-indipendenza tagħha, u Jum l-Indipendenza ġie ċċelebrat fid-9 ta' Novembru, 1953.

Kapitali: Udong (1863-1865), Phnom Penh (1865-1953); Entità: Protettorat ta' Franza (1863-1953), Territorju tal-Indokina Franċiża (1887-1953); Lingwa Uffiċjali: Khmer, Franċiż; Lingwi Oħra: Vjetnamiż; Popolazzjoni (1931): 2,803,000 abitant; Reliġjon: Theravada, Kattoliċiżmu (It-tnejn Uffiċjali); Munita: Kambodja Tical (1863-1875), Kambodja Franc (1875-1885), Franċiż Indochina Piastre (1885-1953); Perjodu Storiku: Imperjaliżmu Ġdid, Ewwel Gwerra Dinjija, Perjodu ta' Interguerra, Tieni Gwerra Dinjija, Gwerra Bierda; 11 ta' Awwissu 1863-Twaqqif, 17 ta' Ottubru, 1887-Parti mill-Indokina Franċiża, 13 ta' Frar, 1904-1 Trattat Franco-Siamese, 23 ta' Marzu, 1907-2 Trattat Franco-Siamiż, Ottubru 1940-28 ta’ Jannar, 1941-Dipendenza ta' Marzu, 1941-5 ta' Ottubru, Franco-Siamese 1945-Restawr Franċiż, 6 ta' Mejju, 1947-Kostituzzjoni adottata, 9 ta' Novembru ,1953-Indipendenza; Forma ta' Gvern: Monarkija assoluta unitarja taħt amministrazzjoni kolonjali Franċiża (1863-1947), Monarkija kostituzzjonali parlamentari unitarja taħt amministrazzjoni kolonjali Franċiża (1947-1953) Taħt sistema ta' partiti dominanti (1946-1953); Monarka: Norodom (1863-1904), Sisowath (1904-1927), Sisowath Monivong (1927-1941), Norodom Sihanouk (1941-1953); Resident Anzjan: Ernest D. de Lagrée (1863-1866, l-ewwel), Jean Risterucci (1953, l-aħħar); Prim Ministru: Norodom Sihanouk (1945, l-ewwel), Penn Nouth (1953, l-aħħar); Leġiżlatura: Parlament (1947-1953); Kamra ta' Fuq: Kunsill tar-Renju (1947-1953); Kamra t'isfel: Assemblea Nazzjonali (1947-1953).

Bidu tal-okkupazzjoni Franċiża 

Matul is-seklu 19, ir-Renju tal-Kambodja kien ridott għal stat vassalli għar-Renju tas-Siam, li kien annessa l-provinċji tal-punent tiegħu, inkluż Angkor, filwaqt li l-influwenza dejjem tikber tad-dinastija Nguyen Vjetnamiża hedded il-parti tal-Lvant. mill-pajjiż. Wara l-istabbiliment Franċiż ta 'kolonja fil-Cochinchina (il-ġurnata tan-Nofsinhar tal-Vjetnam) fl-1867, ir-Re Norodom tal-Kambodja talab protettorat Franċiż fuq is-saltna tiegħu. Dak iż-żmien, Pierre-Paul de La Grandière, il-gvernatur kolonjali tal-Cochinchina, kien qed iwettaq pjanijiet biex jespandi l-ħakma Franċiża fuq il-Vjetnam kollu u qies lill-Kambodja bħala buffer bejn il-possedimenti Franċiżi fil-Vjetnam u s-Siam. Fil-11 ta' Awwissu, 1863, Norodom iffirma trattat li jirrikonoxxi protettorat Franċiż fuq is-saltna tiegħu. Taħt it-trattat, il-monarkija tal-Kambodja tħalla tibqa’, iżda l-poter waqa’ prinċipalment f’idejn ġenerali residenti li kien se joqgħod Phnom Penh. Franza tkun inkarigata wkoll mill-kummerċ u r-relazzjonijiet barranin tal-Kambodja u tipprovdi wkoll protezzjoni militari. Siam aktar tard irrikonoxxa l-protettorat wara li Franza ċediet il-provinċja tal-Kambodja ta' Battambang u rrikonoxxiet il-kontroll Tajlandiż ta' Angkor.

Gvern kolonjali Franċiż 
Is-sede tal-Gvernatur Ġenerali għall-Indokina Franċiża kollha kienet ibbażata f'Saigon sakemm il-kapitali ġiet imċaqalqa f'Hanoi fl-1902. Il-Kambodja, li hija protettorat kostitwenti tal-Indokina Franċiża, hija rregolata mir-Resident Supérieur (Resident-Ġenerali) għall-Kambodja, li kien maħtur direttament mill-Ministeru tal-Marina u l-Kolonji f'Pariġi. Ir-Residente Ġenerali kien assistit min-naħa tiegħu minn Residenti jew gvernaturi lokali, li kienu stazzjonati fiċ-ċentri provinċjali kollha, bħal Battambang, Pursat, Odong u Siem Reap. Phnom Penh, il-kapitali, kienet taħt l-amministrazzjoni diretta tar-Residenti Ġenerali.

Irvell tal-1885–1886 
L-ewwel deċennji tal-ħakma Franċiża fil-Kambodja inkludew bosta riformi fil-politika tal-Kambodja, bħat-tnaqqis tal-poter tal-monarka u l-abolizzjoni tal-iskjavitù. Fl-1884, il-Gvernatur tal-Cochinchina, Charles Anthoine François Thomson, ipprova jwaqqa' lill-monarka u jistabbilixxi kontroll sħiħ Franċiż fuq il-Kambodja billi bagħat forza żgħira fil-palazz irjali f'Pnom Penh. Il-mossa kienet biss parzjalment ta 'suċċess peress li l-kolonizzazzjoni sħiħa ġiet evitata mill-Gvernatur Ġenerali tal-Indokina Franċiża minħabba kunflitti possibbli mal-Kambodjani u l-poter tal-monarka tnaqqset għal dak ta' figurehead. Fl-1885, Si Votha, in-nofs ħu Norodom u kontestant għat-tron, mexxa ribelljoni biex jeħles min-Norodom appoġġjat mill-Franċiż wara li rritorna mill-eżilju fis-Siam. Ġabar l-appoġġ ta 'avversarji minn Norodom u l-Franċiż, Si Votha mexxa ribelljoni li kienet fil-biċċa l-kbira kkonċentrata fil-ġungla tal-Kambodja u l-belt ta' Kampot. Il-forzi Franċiżi aktar tard għenu lil Norodom jegħleb lil Si Votha taħt ftehimiet biex iddiżarma l-popolazzjoni tal-Kambodja u rrikonoxxew lill-ġenerali residenti bħala l-ogħla qawwa fil-protettorat.

Riorganizzazzjoni amministrattiva 

Fl-1896, Franza u l-Imperu Brittaniku ffirmaw ftehim li jirrikonoxxi l-isfera ta 'influwenza ta' xulxin fuq l-Indokina, speċjalment is-Siam. Taħt dan il-ftehim, Siam kellu jċedi l-provinċja ta’ Battambang lill-Kambodja issa kkontrollata minn Franza. Il-ftehim irrikonoxxa l-kontroll Franċiż fuq il-Vjetnam (inkluż il-kolonja Cochinchina u l-protettoratita'ta’ Annam u Tonkin), il-Kambodja, u l-Laos, li ġie miżjud fl-1893 wara r-rebħa Franċiża fil-Gwerra Franko-Siamese u l-influwenza Franċiża. fuq il-Lvant tas-Siam. Sussegwentement, il-gvern Franċiż poġġa karigi amministrattivi ġodda fil-kolonja u beda jiżviluppaha ekonomikament, filwaqt li introduċa wkoll il-lingwa u l-kultura Franċiża lill-abitanti taż-żona bħala parti minn programm ta' assimilazzjoni. Fl-1897, il-gvernant ġenerali residenti lmenta ma’ Pariġi li r-Re attwali tal-Kambodja, Norodom ma kienx għadu f’loku biex imexxi, u talab permessi ta’ rjali, joħroġ uffiċjali u jassumi s-setgħa li jiġbor r-rojali jeleġġu prinċpijiet tal-kuruna. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, Norodom u s-rejiet futuri tal-Kambodja kienu figureheads u sempliċiment patruni tar-reliġjon Buddista fil-Kambodja, għalkemm kienu għadhom meqjusa bħala god-rejiet mill-popolazzjoni tal-bdiewa. Is-setgħat l-oħra kollha kienu f'idejn ir-Residente Ġenerali u l-burokrazija kolonjali. Madankollu, din il-burokrazija kienet magħmula prinċipalment minn impjegati taċ-ċivil Franċiżi, u l-uniċi Asjatiċi li kellhom il-permess li jipparteċipaw fil-gvern kienu Vjetnamiżi etniċi, li kienu meqjusa bħala l-Asjatiċi dominanti fl-Unjoni Indochina.

Fl-1904, ir-Re Norodom miet u minflok għaddew it-tron lil ulied Norodom, il-Franċiżi għaddew is-suċċessjoni lil ħu Norodom Sisowath, li l-fergħa tiegħu tal-familja rjali kienet aktar sottomessa u inqas nazzjonalista għall-ħakma Franċiża minn dik ta’ Norodom. Bl-istess mod, Norodom kien meqjus bħala responsabbli għar-ribelli kostanti tal-Kambodja kontra l-ħakma Franċiża. Raġuni oħra kienet li l-iben favorit ta' Norodom, li ried jirnexxi bħala re, kien, f’wieħed mill-vjaġġi tiegħu lejn l-Ewropa, qajjem l-opinjoni pubblika dwar il-brutitajiet kolonjali Franċiżi fil-Kambodja okkupata. Aktar tard, Franza espandiet il-kontroll tagħha fuq il-Kambodja filwaqt li espandiet it-territorju tal-protettorat fl-1902 u fl-1904 permezz ta' trattati mas-Siam, li żiedu l-Provinċja ta' Preah Vihear u l-Provinċja ta' Champasak) mal-Kambodja u taw lil Franza kontroll sħiħ tax-Xmara Bassac rispettivament. Qabel it-talba storika tal-Kambodja għall-Provinċja ta 'Stung Treng, seħħ skambju fl-1904 li l-Kambodja ċediet Champasak filwaqt li kisbet Stung Treng minn Laos Franċiż. Tilwimiet territorjali sussegwenti bejn Franza u Siam fuq Battambang u Siem Reap Provinċja wasslu lill-Franċiżi għall-annessjoni aċċidentali tal-Provinċja ta 'Trat fl-1904, kemm Franza u Siam qablu li jagħmlu skambju territorjali fuq il-bażi tat-trattat Franco-Siamese ta' 1907. Minn dan, il-Franċiżi kisbu Battambang u Siem Reap, oriġinarjament territorju tal-provinċji tal-Kambodja 18 seklu. L-akkwist ta’ dawn il-provinċji jkun l-aħħar fażi tal-espansjoni territorjali Franċiża fl-Indokina peress li aktar tard is-Siam se jikkoopera mal-Ingliżi fir-reġjun, li beżgħu li l-espansjoni u l-kontroll Franċiżi mhux ikkontrollati tas-Siam se jfixklu l-bilanċ tal-poter fl-Indokina.

Ekonomija fi żmien il-kolonjaliżmu Franċiż 
Oriġinarjament iservi bħala territorju ta 'bafer għal Franza bejn il-kolonji Vjetnamiżi l-aktar importanti tagħha u s-Siam, il-Kambodja inizjalment ma kinitx meqjusa bħala żona ta' importanza ekonomika. Il-baġit tal-gvern kolonjali oriġinarjament kien jiddependi primarjament fuq il-ġbir tat-taxxa tal-Kambodja bħala s-sors ewlieni tad-dħul tiegħu, bil-Kambodjani jħallsu l-ogħla taxxi per capita fost il-kolonji Franċiżi fl-Indokina. Amministrazzjoni fqira u kultant instabbli fis-snin bikrija tal-ħakma Franċiża fil-Kambodja fissret li l-infrastruttura u l-urbanizzazzjoni kibru b'rata ħafna aktar bil-mod milli fil-Vjetnam u l-istrutturi soċjali tradizzjonali fl-irħula xorta baqgħu. Madankollu, meta l-gvern Franċiż iddritta wara l-Gwerra Franko-Siamese, l-iżvilupp beda bil-mod fil-Kambodja, fejn uċuħ tar-ross u tal-bżar ippermettew li l-ekonomija tikber. Hekk kif l-industrija tal-karozzi Franċiża kibret, pjantaġġuni tal-gomma bħal dawk diġà f'Cochinchina u Annam inbnew u mmexxija minn investituri Franċiżi. Id-diversifikazzjoni ekonomika kompliet matul is-snin 20, meta tkabbru wkoll l-uċuħ tar-raba' tal-qamħ u l-qoton. Minkejja l-espansjoni ekonomika u l-investiment, il-Kambodjani komplew iħallsu taxxi għoljin, u fl-1916 faqqgħu protesti li jitolbu tnaqqis fit-taxxa.

Ġew żviluppati wkoll infrastruttura u xogħlijiet pubbliċi taħt il-ħakma Franċiża, u nbnew toroq u ferroviji fit-territorju tal-Kambodja. B'mod partikolari, ferrovija għaqqad Phnom Penh ma' Battambang fuq il-fruntiera Tajlandiża.

L-industrija ġiet żviluppata aktar tard, iżda kienet iddisinjata primarjament biex tipproċessa materja prima għall-użu lokali jew għall-esportazzjoni. Bħal fil-qrib tal-Burma Brittanika u l-Malaja Brittanika, il-barranin iddominaw il-forza tax-xogħol fl-ekonomija minħabba d-diskriminazzjoni Franċiża kontra l-Kambodjani talli kellhom pożizzjonijiet ekonomiċi importanti. Ħafna Vjetnamiżi ġew reklutati biex jaħdmu fuq pjantaġġuni tal-gomma, u aktar tard immigranti kellhom rwoli ewlenin fl-ekonomija kolonjali bħala sajjieda u negozjanti. Il-Kambodjani Ċiniżi komplew ikunu involuti ħafna fil-kummerċ, iżda ngħataw pożizzjonijiet ogħla lill-Franċiżi.

Żieda tan-nazzjonaliżmu Khmer 
B'differenza mill-Vjetnam, in-nazzjonaliżmu tal-Kambodja baqa' relattivament kwiet matul ħafna mill-ħakma Franċiża prinċipalment minħabba inqas influwenza edukattiva, li għenet li r-rati tal-litteriżmu jibqgħu baxxi u pprevjeniet movimenti nazzjonalisti bħal dawk li jseħħu fil-Vjetnam. Madankollu, fost l-elite tal-Kambodja edukata mill-Franċiż, l-ideat tal-Punent ta’ demokrazija u awto-tmexxija, kif ukoll ir-restawr Franċiż ta’ monumenti bħal Angkor Wat, ħolqu sens ta’ kburija u għarfien tal-istat li darba kien qawwi tal-Kambodja fil-passat. Fl-edukazzjoni, kien hemm ukoll riżentiment dejjem jikber fost l-istudenti Kambodjani mill-minoranza Vjetnamiżi li għandhom status aktar iffavorit. Fl-1936, Son Ngoc Than u Pach Choeun bdew jippubblikaw Nagaravatta (Notre cité) bħala gazzetta Franċiża anti-kolonjali u xi drabi kontra l-Vjetnam. Movimenti minuri ta’ indipendenza, speċjalment il-Khmer Issarak, bdew jiżviluppaw fl-1940 fost il-Kambodjani fit-Tajlandja, li beżgħu li l-azzjonijiet tagħhom kienu jwasslu għal kastig li kieku ħadmu f’pajjiżhom.

Kampanja ta' indipendenza 
F'Ġunju 1952, Sihanouk ħabbar it-tkeċċija tal-kabinett tiegħu, issospenda l-kostituzzjoni, u ħa f'idejh il-gvern bħala Prim Ministru. Imbagħad, mingħajr sanzjoni kostituzzjonali ċara, huwa xolta l-Assemblea Nazzjonali u pproklama l-liġi marzjali f'Jannar 1953. Sihanouk eżerċita tmexxija diretta għal kważi tliet snin, minn Ġunju 1952 sa Frar 1955. Wara x-xoljiment tal-assemblea, ħoloq Kunsill Konsultattiv biex jissostitwixxi l-leġiżlatura u ħatar lil missieru, Noro bħala regentamarit.

F'Marzu 1953 Sihanouk mar Franza. Milli jidher, kien qed jivvjaġġa għal saħħtu; fil-fatt, kien qed jagħmel kampanja intensiva biex jipperswadi lill-gvern Franċiż biex jagħti l-indipendenza sħiħa. Il-klima ta' opinjoni fil-Kambodja dak iż-żmien kienet tali li jekk ma kisbitx l-indipendenza sħiħa malajr, in-nies x'aktarx li jduru lejn Son Ngoc Thanh u l-Khmer Issarak, li kienu impenjati bis-sħiħ biex jilħqu dak l-għan. F'laqgħat mal-president Franċiż u uffiċjali għolja oħra, ġie ssuġġerit li Sihanouk kien eċċessivament "allarmista" dwar il-kundizzjonijiet politiċi interni. Il-Franċiżi għamlu wkoll it-theddida mgħottija li jekk baqa’ ma jikkooperax jistgħu jieħdu posthom. Il-vjaġġ deher li kien falliment, iżda fi triqtu lejn id-dar mill-Istati Uniti, il-Kanada u l-Ġappun, Sihanouk ippubbliċizza l-qagħda tal-Kambodja fil-midja.

Biex tkompli dramatizza l-"kruċjata rjali għall-indipendenza" tiegħu, Sihanouk, iddikjara li mhux se jirritorna sakemm il-Franċiżi jiggarantixxu li tingħata l-indipendenza sħiħa. Imbagħad telaq minn Phnom Penh f'Ġunju biex imur fl-eżilju hu stess fit-Tajlandja. Mhux milqugħ f'Bangkok, mar joqgħod fil-villa rjali tiegħu ħdejn il-fdalijiet ta' Angkor fil-Provinċja ta' Siemreab. Siemreab, parti miż-żona militari awtonoma stabbilita fl-1949, kienet ikkmandata mill-Lt. Kurunell Lon Nol, li qabel kien politiku tal-lemin li kien qed isir prominenti, u maż-żmien kien ikun l-alleat indispensabbli ta' Sihanouk fi ħdan il-militar. Mill-bażi tagħhom f'Siemreab, ir-re u Lon Nol kkontemplaw pjanijiet biex jirreżistu jekk il-Franċiżi ma jikkonformawx mat-termini tagħhom.

Sihanouk kien qed jieħu xutt mill-bogħod, għax il-Franċiżi setgħu faċilment ħadu posthom b’monarka aktar doċili; madankollu, is-sitwazzjoni militari kienet qed tmur għall-agħar fl-Indokina kollha, u l-gvern Franċiż, fit-3 ta’ Lulju, 1953, iddikjara li lest jagħti indipendenza sħiħa lit-tliet stati tal-Kambodja, il-Vjetnam u l-Laos. Sihanouk insista fuq it-termini tiegħu stess, li kienu jinkludu kontroll sħiħ tad-difiża nazzjonali, il-pulizija, il-qrati, u l-affarijiet finanzjarji. Il-Franċiżi ċedew: il-pulizija u l-ġudikatura ġew trasferiti għall-kontroll tal-Kambodja fl-aħħar ta 'Awwissu, u f'Ottubru l-pajjiż assuma l-kmand sħiħ tal-forzi militari tiegħu. Ir-Re Sihanouk, issa eroj f'għajnejn il-poplu tiegħu, reġa' lura Phnom Penh bi trijonf u Jum l-Indipendenza ġie ċċelebrat fid-9 ta' Novembru 1953. Il-kontroll ta' kwistjonijiet residwi li jaffettwaw is-sovranità, bħal kwistjonijiet finanzjarji u baġitarji, għadda lill-istat il-ġdid tal-Kambodja fl-1954.

Renju Kampuchean (9 ta' Marzu sas-16 ta' Ottubru, 1945) 
Ir-Renju tal-Kampuchea kien stat b'rikonoxximent limitat, oriġinarjament imwaqqaf bħala stat satellita tal-Imperu tal-Ġappun, kien jeżisti mid-9 ta' Marzu sas-16 ta' Ottubru, 1945 fit-territorju tal-Kambodja tal-lum.

Taħriġ taħt il-patroċinju Ġappuniż 
Fid-9 ta’ Marzu, 1945, matul l-aħħar stadji tat-Tieni Gwerra Dinjija, l-Imperu kolonjali Ġappuniż waqqa’ l-ħakma Franċiża fl-Indokina. L-amministraturi kolonjali Franċiżi ġew meħlusa mill-pożizzjonijiet tagħhom u l-forzi militari Franċiżi ġew ordnati jiddiżarmaw. Il-Ġappuniżi ttamaw li jqajmu l-appoġġ dgħajjef tal-popolazzjonijiet lokali għall-isforz tal-gwerra ta' Tokyo billi jħeġġu lill-mexxejja indiġeni jipproklamaw l-indipendenza Fit-13 ta' Marzu, ir-Re żagħżugħ Norodom Sihanouk ipproklama renju indipendenti tal-Kampuchea (filwaqt li biddel l-isem Franċiż uffiċjali tal-pajjiż mill-Kambodja għal Khmer Kampuchea) wara talba formali mill-Ġappuniż. Ftit wara, il-gvern Ġappuniż nominalment irratifika l-indipendenza tal-Kambodja u stabbilixxa konsulat f'Pnom Penh, il-kapitali tal-pajjiż il-ġdid.Digriet ta' Sihanouk ħassar it-trattati preċedenti bejn Franza u l-Kambodja u wiegħed il-kooperazzjoni u l-alleanza tal-pajjiż indipendenti ġdid tiegħu mal-Ġappun. Il-gvern il-ġdid temm ir-rumanizzazzjoni tal-lingwa Khmer li l-amministrazzjoni kolonjali Franċiża kienet bdiet timponi u reġa' daħħal uffiċjalment l-iskrittura Khmer. Din il-mossa mill-awtorità tal-gvern ta' ħajja qasira tkun popolari u dejjiema, peress li l-ebda gvern tal-Kambodja ma pprova jerġa' jimmanizza l-lingwa Khmer minn dakinhar. Bidliet oħra kienu jinkludu l-introduzzjoni mill-ġdid tal-kalendarju Lunar Buddist.

Norodom Sihanouk inizjalment serva wkoll bħala Prim Ministru mit-18 ta' Marzu 1945. Madankollu, Son Ngoc Thanh, ieħor mill-irġiel wara Nagaravatta li kien ħarab lejn il-Ġappun wara d-dimostrazzjonijiet kontra l-Franċiżi tal-1942, kien irritorna f'April 1945 biex iservi bħala ministru għall-affarijiet barranin. Son Ngoc Thanh kien se jieħu f'idejh il-kariga ta' Prim Ministru wara l-konsenja tal-Ġappun, u jservi sas-restawr Franċiż f'Ottubru 1945.

Kollass u reinkorporazzjoni fi Franza 
L-okkupazzjoni Ġappuniża tal-Kambodja spiċċat bil-konsenja uffiċjali tal-Ġappun f'Awwissu 1945. Wara li unitajiet militari Alleati daħlu fil-Kambodja, il-forzi militari Ġappuniżi preżenti fil-pajjiż ġew diżarmati u ripatrijati. Il-Franċiżi setgħu jerġgħu jistabbilixxu amministrazzjoni kolonjali f'Pnom Penh f'Ottubru tal-istess sena. Wara li arrestaw lil Son Ngoc Thanh talli kkollabora mal-Ġappuniżi fit-12 ta’ Ottubru, l-awtoritajiet kolonjali Franċiżi eżiljawh fi Franza, fejn kien qed jgħix taħt arrest domiċiljari. Uħud mill-partitarji tiegħu ħabu u ħarbu fil-Majjistral tal-Kambodja kkontrollata mit-Tajlandja, fejn eventwalment kienu se jingħaqdu fi grupp favur l-indipendenza, il-Khmer Issarak. Dan il-moviment nazzjonalista politikament eteroġenu kontra l-Franċiż organizzat bl-appoġġ tat-Tajlandja, iżda aktar tard kien jinqasam f'fazzjonijiet.

Perjodu Nofsani wara Angkor (1431-1863) 

L-Età Skur tal-Kambodja, magħrufa wkoll bħala l-perjodu tan-nofs jew ta’ wara Angkor, huwa perjodu fl-istorja tal-Kambodja li jvarja mill-1431 sal-1863, ikkaratterizzat min-nuqqas ta’ informazzjoni dwar dak li ġara.

F'dan il-perjodu l-Kambodja saret dipendenza tat-Tajlandja u l-Vjetnam u spiċċat meta waslu l-Franċiżi u imponew monarkija pupazzi mar-Re Norodom I.

Storja 
M'hemmx ħafna preċedenti. L-aktar rilevanti hija li t-Tajlandiżi fittxew li jespandu t-territorji tagħhom bħala parti mill-kampanji territorjali tagħhom. Barra minn hekk, biex ikun jista 'jkollhom territorji akbar kultivabbli. Il-ħaġa ċerta hija li l-perjodu kien belliġeranti ħafna minn inizjattiva Tajlandiża (Siamese).

Il-perjodu beda wara l-invażjoni ta' Angkor. L-għarfien tal-kitba intilef għal kollox, minħabba l-varjant deformat (Tajlandiż) użat mill-kolonizzaturi. It-tempji ma ġewx abbandunati, iżda l-impjiegi kienu (li huwa evidenzjat fin-nuqqas ta' xogħol ikkawżat mit-Tajlandiż (Siamese)), li ġiegħel lis-settlers jimxu lejn belt oħra, f'dan il-każ Phnom Penh. L-offensivi żdiedu.

L-Età mudlama tal-Kambodja hija maqsuma fi 3 perjodi: l-Età mudlama l-Kbira, fejn il-Kapitali ġiet imċaqalqa għal Luang Prabang (1354-1560), peress li hija l-kapitali tal-Laos, il-Medju Evu tal-Kambodja, mill-1560 sal-1830s, u l-Età Kolonjali, li damet minn dak id-deċennju sat-186 impożizzjoni tar-Renju Franċiż.

Età mudlama kbira 
Tibda bl-invażjoni tat-Tajlandja lejn il-belt ta 'Angkor, u teqredha fis-sena 1430 bejn wieħed u ieħor. Imbagħad il-Laos u t-Tajlandja (Li dak iż-żmien kienu Lan Xang u Dai Viet rispettivament) qasmuha. Il-Laos kienet l-aktar dominanti, peress li l-kapitali tal-pajjiż kienet dik tal-Laos, u l-popolazzjoni kienet marġinalizzata (b'mod ġenerali).

Kambodja Medju Evu 

Fl-1560, il-kapitali ta' Lan Xang ġiet trasferita lejn Vientiane, u din kienet il-kapitali tal-Laos tal-lum. Il-Kambodja rnexxielhom jistabbilixxu ruħhom f'Pnom Penh, u jiffurmaw provinċja. Din il-bidla fil-ħajja hija influwenzata mill-irkupru minimu tal-kitba. Kien perjodu twil ħafna, u l-Kambodja kienet qed tikseb aktar u aktar awtonomija.

Kapitali: Srey Sorchhor (1431–1434), Chaktomuk (1434–1525), Longvek (1525–1603), Lvea Aem (1603–1620), Oudong (1620–1863); Lingwa Primarja: Khmer; Reliġjon: Buddhism.

Stadju kolonjali 

Huwa l-istadju li fih il-Kambodja ġiet akkwistata minn Franza Kolonjali. Il-kitba ġiet irkuprata u formalment l-istruttura tal-Istat, għalkemm Franza ddeċidiet lill-Kambodja bħala pupazz.

Il-Kambodja Dark Age intemmet bit-teħid Franċiż tal-Kambodja u l-konverżjoni tagħha għall-Protettorat Franċiż tal-Kambodja. L-aktar figura notevoli hija Norodom I, imposta mill-Franċiżi fl-1863.

Imperu Khmer (802-1431) 

L-Imperu Khmer (Kambodja: ចក្រភពខ្មែរ) jew Imperu Angkor kien renju qawwi li t-territorju ewlieni tiegħu kien jikkorrispondi għal dak li llum huwa r-Renju tal-Kambodja fix-Xlokk tal-Asja, iżda li kien jinkludi wkoll it-territorji tal-pajjiżi moderni tat-Tajlandja, il-Laos, il-Malaja, il-Kambodja, il-Vietnam u l-parti tal-Kambodja. L-imperu ħareġ mid-diviżjoni tar-renji ta' Chenlá u Funán u kellu bħala ċ-ċentru tiegħu l-Belt Sagra ta' Angkor, illum il-belt ta' Siem Reap, fit-tramuntana tal-Lag Sap. Is-sbuħija tagħha u l-ġid arkeoloġiku u kulturali enormi huma l-ispirazzjoni nazzjonali tad-dixxendenti diretti tagħha, ħafna minnhom Khmer preżenti fuq kollox fil-Kambodja, iżda sa ċertu punt fil-pajjiżi tal-madwar ukoll.

L-akbar wirt tiegħu huwa Angkor, fil-Kambodja tal-lum, li kienet il-belt kapitali matul iż-żenith tal-imperu. Il-monumenti majestużi ta' Angkor, bħal Angkor Wat u Bayon, jixhdu l-qawwa u l-ġid enormi tal-imperu Khmer, l-arti u l-kultura impressjonanti tiegħu, it-teknika arkitettonika, il-kisbiet estetiċi, u l-varjetà ta’ sistemi ta’ twemmin li ppermettiet maż-żmien. Ix-xbihat bis-satellita wriet li Angkor, matul l-aqwa żmien tiegħu fis-sekli 11 u 13, kien l-akbar ċentru urban preindustrijali fid-dinja.

Il-bidu tal-era tal-imperu Khmer huwa konvenzjonalment datat sa 802 meta r-Re Jayavarman II iddikjara lilu nnifsu chakravartin ("sultan tad-dinja" jew "sultan tar-rejiet") f'Phnom Kulen. L-imperu spiċċa bil-waqgħa ta' Angkor fl-1431.

Soċjetà u l-politika 
Minkejja l-influwenza sinifikanti tal-Induiżmu, is-soċjetà Khmer ma kinitx maqsuma f'kasti skond ir-riċerka. Il-Khmers jiltaqgħu fi professjoni jew funzjonijiet li għandhom jitwettqu, mingħajr ma jkunu ereditarji, peress li l-pożizzjonijiet politiċi u militari kienu magħżula mir-re.

L-unika kasta stabbilita kienet dik tal-Bramini ta’ nisel Indjan, li kienu inkarigati mit-twettiq tar-riti sagri, u li organizzaw lilhom infushom fi clans skont il-linja materna u miżżewġin membri tal-aristokrazija tal-gwerriera.

Is-sultan kien is-sovran ta’ kollox fuq l-art u r-rappreżentazzjoni ta’ Shiva, biss jekk kien approvat mill-qassisin. Kien il-bażi tas-sistema soċjali organizzata, u kien maħsub li l-qawwa tiegħu kienet assoluta bil-kmand divin, u seta’ jordna dak li ried. Kien hemm ħames konsorti rjali: l-ewwel mara, omm l-werriet u sieħba tar-riti, u erba’ nisa oħra li jissimbolizzaw l-erba’ punti kardinali li permezz tagħhom kien estiż l-imperu.

L-uffiċjali u l-prinċpijiet kienu parti mill-aristokrazija tal-gwerriera, u l-unur u d-dmir tagħhom żdiedu bil-prestazzjoni tagħhom fil-battalja. Kienu ammirati ħafna fi ħdan l-imperu, għalkemm ir-re seta’ jneħħihom mill-kariga jekk ried mingħajr ebda impediment. Dawk inkarigati mill-ġbir tat-taxxi u l-ġestjoni tat-territorju kienu diversi uffiċjali ta’ gradi differenti. Parasols, fly-swatters u fannijiet jirrappreżentaw l-istatus soċjali u politiku ta 'persuna.

Fl-aħħarnett, kien hemm il-khnum, li kienu nies imġiegħla jipprovdu servizz, iżda, fl-istess ħin, ma kinux skjavi. Kienu sfurzati li jwettqu ċertu servizz jew jagħtu ċertu ammont ta 'prodotti lit-tempju, għalhekk mhux meqjus bħala piż, iżda pjuttost bħala tweġiba għal favuri u devozzjoni lejn il-ħlejjaq supremi.

L-iskjavi kienu priġunieri tal-gwerra, xi kredituri, u selvaġġi maqbudin. Huma għamlu l-irfigħ kollu u ġew trattati b'disprezz. Uliedhom kienu għadhom skjavi u ma kellhom ebda ċans li jkunu ħielsa.

Sadanittant, b’differenza minn tant kulturi oħra dakinhar, in-nisa kienu jgawdu ħafna rispett u konsiderazzjoni, u kienu responsabbli min-negozju, flimkien maċ-Ċiniżi.

Reliġjon 
Għalkemm l-Imperu twaqqaf taħt il-patroċinju tal-Induiżmu u kien se jkompli jkun preżenti fil-kultura sa żminijiet kontemporanji, l-Imperu Khmer dalwaqt jara reliġjon ġdida tasal, din id-darba mis-Sri Lanka, il-Buddiżmu Theravada tiegħu matul is-seklu 13. Ir-Re Jayavarman VII kien maħkum mit-tagħlim li ġie trażmess lilu mill-patrijiet li kienu jżuru dak il-pajjiż dwar il-Buddha u mingħajr aktar dewmien ikkonverta għar-reliġjon il-ġdida. Ftit ftit is-suġġetti kollha kienu jimxu warajh, iżda l-elementi Hindu qatt ma kienu jisparixxu, u joħolqu sinkretiżmu reliġjuż partikolari li huwa faċli li wieħed josserva llum fil-Kmer modern. Matul ir-renju ta 'Jayavarman VII fl-aħħar tas-seklu 13, kien hemm dħul mill-ġdid qasir tal-kult Hindu bħala r-reliġjon tal-stat.

Arti u arkitettura 
L-aqwa żmien kbir tal-Imperu Khmer ikun taħt ir-renju ta' Jayavarman II (802-850). Jayavarman ipproklama lilu nnifsu sultan-alla meta tela' fuq it-tron bis-setgħa mogħtija minn Shivá. Minn dakinhar, s-rejiet Khmer talbu lealtà mis-suġġetti tagħhom, billi jibnu tempji u palazzi kbar. L-inġiniera fasslu sistema innovattiva ta 'irrigazzjoni sabiex jagħmlu l-uċuħ tar-raba' aktar produttivi, li ppermettiethom jiġġeneraw surplus għall-qassisin tal-belt-tempji.

Kultura u stil ta' ħajja 
Il-mod ta' l-ilbies tal-Kmer kien kważi l-istess għall-klassijiet soċjali kollha. Kien jikkonsisti f’sarong għall-irġiel u sampot għan-nisa. Sampot kien drapp qasir imgeżwer mal-qadd bit-truf jgħaddu minn bejn is-saqajn. U s-sarong kien drapp tul l-għaksa li kien jinżamm fuq quddiem u wara. Is-settijiet ta 'bordijiet u jingħalaq, il-kwalità tal-materjal, l-ornamenti u l-mod kif jiddendlu għamlu d-differenza bejn il-klassijiet. Id-drapp tal-bodhisattva kien tul l-għaksa.

Royalty u l-klassijiet superjuri użaw ħarir, li kien importat miċ-Ċina u r-renji Tajlandiżi. Dehbijiet kienu permessi biss għan-nobbli u s-sovran. L-ilbies tal-bqija tal-belt kien minsuġ bil-qoton jew il-kapok bl-idejn, peress li l-winer ma kienx magħruf. Il-ħwejjeġ setgħu jiġu miżbugħin bil-kuluri iswed, meħuda mis-siġra tal-ħobż (Artocarpus altilis); aħmar, mis-sustanza li ddawwar iż-żerriegħa tal-achiote (Bixa orellana) u l-Acacia; isfar, minn Gardenia, Mangrove u żagħfran (Crocus sativus); blu, li nkiseb minn indigo; il-vermilju ġie miġjub miċ-Ċina u ż-żebgħa ħamra mill-melybugs (Dactylopius coccus).

Armata 

Il-gwerra u l-espansjoni tat-territorju tagħha kienet dmir fundamentali għal kull re. L-armata, immexxija mir-re u l-prinċpijiet, kienet magħmula minn kontinġenti reklutati minn levies obbligatorji, truppi merċenarji (Siamese, Chams, Vjetnamiżi) u skjavi. L-armata kienet maqsuma f'erba 'korpijiet, l-istess bħall-Indjani, jissostitwixxu biss il-karrijiet tal-gwerra bil-forza navali, peress li l-karrijiet ma kinux adattati għall-ħelsien muntanjuż u l-veġetazzjoni tal-ġungla tat-territorji Khmer.

Dawn il-korpi kienu:

Infanterija, armata bil-pruwa, vleġeġ, lanza, tarka, u, f'xi każijiet, elmu u breastplate.
Kavalleria, bilqiegħda fuq kutra u jmexxi ż-żiemel bil-bit u r-riedni.
Iljunfanti tal-gwerra, kull wieħed immexxi minn mahout, kienu protetti minn gruppi ta 'infanterija u sa tliet archeri jistgħu jitqiegħdu fuqhom.
Flotta.

Fdalijiet 
Fost l-aktar xogħlijiet importanti li baqgħu ħajjin tal-Imperu Khmer hemm l-uċuħ tal-alla-king Jayavarman VII (1181-1218), ir-re li keċċa lill-invażuri Cham u bena mill-ġdid Angkor. Kien ukoll l-ewwel re Buddist Khmer.

Angkor Wat, il-kumpless reliġjuż tal-belt sagra, ġie skopert mill-ġdid għall-Punent fl-1861 min-naturalista Franċiż Henri Mouhot; għalkemm hemm evidenza ta’ missjunarji Portugiżi u Spanjoli li żaruha diversi sekli qabel. Hija taħlita ta 'tempji u palazzi fejn għexu u ġew midfuna r-rejiet, mibdija mir-Re Suryavarman II mis-sena 1113.

 
Monarkiji kostituzzjonali
Pajjiżi tal-Asja