Samoa
Is-Samoa hi nazzjon fl-Oċean Paċifiku. Il-belt kapitali hi Apia.
Is-Samoa (bl-Ingliż: Samoa; bis-Samoan: Sāmoa), uffiċjalment l-Istat Indipendenti tas-Samoa (bl-Ingliż: l-Istat Indipendenti tas-Samoa; is-Samoan: Malo Sa'oloto Tuto'atasi jew Sāmoa), huwa pajjiż gżira tal-Oċeanja integrat fil-Polineżja . Il-belt kapitali u l-aktar popolata tagħha hija Apia, fuq il-gżira ta' Upolu.

Magħruf qabel bħala Samoa Ġermaniża mill-1910 sal-1914 u Samoa tal-Punent mill-1914 sal-1997, huwa pajjiż li jinkludi l-parti tal-punent tal-arċipelagu Samoan fin-Nofsinhar tal-Paċifiku. Kisbet l-indipendenza minn New Zealand fl-1962. Iż-żewġ gżejjer ewlenin tal-pajjiż huma Upolu u Savai'i.

Is-Samoa ddaħħlet fin-NU fil-15 ta' Diċembru 1976. L-arċipelagu kollu tas-Samoan, inkluż is-Samoa Amerikana, kien magħruf bħala l-“Gżejjer tan-Navigatur” minn esploraturi Ewropej tas-seklu 19 minħabba l-ħila tas-Samoan fin-navigazzjoni. Minħabba ż-żona tal-ħin tagħha, Samoa bħalissa hija l-ewwel pajjiż li ndaqq fis-Sena l-Ġdida flimkien ma' Kiribati.

Data 
Motto: Faavae i le Atua Samoa (Samoan: "Samoa tistrieħ fuq Alla"); Innu: The Banner of Freedom (Ingliż: "Il-bandiera tal-libertà"); Kapital (u l-aktar belt popolata): Apia 13°50′00″S 171°50′00″W; Lingwi Uffiċjali: Samoan u Ingliż; Ġentili: Samoan, -a; Forma ta' Gvern: monarkija elettiva parlamentari unitarja; Kap tal-Istat: Sualauvi II; Prim Ministru tas-Samoa: Naomi Mata'afa; Korp Leġiżlattiv: Assemblea Leġiżlattiva tas-Samoa; Indipendenza; Iddikjarata minn New Zealand fl-1 ta' Jannar 1962; Żona (165 pożizzjoni): 2,831 km²; Ilma (%): 0.3%; Kosta: 403 km; L-Ogħla Punt: Mauga Silisili; Popolazzjoni stmata (189 pożizzjoni) (2016): 195,843 abitant; Ċensiment (2011): 187,820 abitant; Densità (stmata): 69.18 ab./km²; PGD ​​(PPP) (181 post) (2018): US$ 1,188 miljun; Per capita: US $ 5,962; PGD ​​(nominali) (180 post) (2018): US$ 881 miljun; Per capita: US $ 4,420; HDI (2021): Tnaqqis 0.707 3​ (111th) – Għoli; Munita: Tālā (WS$, WST); Żona tal-Ħin: UTC+13; Kodiċi ISO: 882 / WSM / WS; Dominju tal-Internet: .ws; Kodiċi tat-telefon: +685; Prefiss tar-radju: 5WA-5WZ; Kodiċi IOC: SAM ; Membru: NU. Commonwhealt, PIF.

Etimoloġija 
L-oriġini eżatta tal-isem hija inċerta, b'diversi verżjonijiet.

Skond wieħed minnhom, Samoa hija verżjoni qasira ta 'Sa-IA-Moa, li tittraduċi mill-lingwa Samoan bħala "sagru għal Moa". Din il-verżjoni hija relatata ma 'leġġenda Polinesjana, li fiha l-alla tal-univers Tangaloa kellu tifel jismu Moa u tifla jisimha Lou. Meta Lou jiżżewweġ, għandu tifel jismu Lu, jismu wkoll Lou. Lejl wieħed, waqt li kienu jorqdu, Tangaloa semgħet lin-neputi tagħha jkanta l-kliem “Moa-Lu, Moa-Lu”. Wara xi żmien, biddel il-proċedura tiegħu u beda jkanta “Lu-Moa, Lu-Moa”, jiġifieri, poġġa ismu qabel dak ta' ziju Moa. Tagaloa sema' dan, u rrabja ħafna, billi ħaseb li neputi kien arroganti ħafna. Huwa talab lil Lu biex tobrox dahru. Meta Lu beda jagħmel hekk, Tagaloa ħa lit-tifel u beda jsawwtu. Mwerwra, Lu ħarab u mar jgħix fid-Dinja. Tagaloa wissieh ukoll li għandu jonora lil zijuh Moa. Lu, darba fid-Dinja, ftakar fil-mandat tan-nannu tiegħu u ddeċieda li jsemmi d-dar il-ġdida tiegħu "Sa-IA-Moa". Maż-żmien dan l-isem sar Samoa.

Madankollu, fost in-nies tal-lokal hemm verżjoni aktar popolari. Is-Samoans jindikaw li "Moa" tfisser "ċentru" jew "tiġieġ" (għalkemm fil-Gżejjer Manu'a, il-kelma mhix użata f'dan il-kuntest, fejn il-kelma għal "tiġieġ" hija "Manu"). Għalhekk, l-isem tal-pajjiż jista 'jiġi tradott mil-lingwa Samoan bħala "ċentru sagru tal-univers" jew bħala "post ta' Moa" (Moa - għasfur lokali li jidher qisu tiġieġ).

Barra minn hekk "Moa" huwa kunjom, li huma detenturi tat-titolu rjali Tuimana.

Storja 
L-istorja tas-Samoa bdiet meta l-immigranti mill-Gżejjer Lau fil-Lvant tal-Fiġi waslu fil-Gżejjer Samoan madwar 3,500 sena ilu, u minn hemm stabbilixxew fil-bqija tal-Polineżja. Il-kuntatt mal-Ewropej beda fis-snin bikrija tas-seklu 18, iżda ma intensifikax sal-wasla tan-negozjanti u missjunarji Brittaniċi madwar l-1830.

Perjodu kolonjali 
Matul is-seklu 19, ir-Renju Unit, il-Ġermanja u l-Istati Uniti għamlu talba għal partijiet tar-Renju tas-Samoa, u stabbilixxew postijiet tal-kummerċ.

Ir-Re Malietoa Laupepa miet fl-1898 u warajh Malietoa Tooa Mataafa. Il-konsli tal-Istati Uniti u r-Renju Unit approvaw lil Malietoa Tanu, iben Laupepa, bħala l-monarka l-ġdid. Vapuri tal-gwerra Amerikani u Ingliżi, inkluża l-USS Philadelphia, ibbumbardjaw lil Apia fil-15 ta’ Marzu, 1899.

Fil-Konvenzjoni Tripartita tas-Samoa, kummissjoni konġunta ta' tliet membri, Bartlett Tripp għall-Istati Uniti, C.N.E. Eliot, C.B. għar-Renju Unit, u Freiherr Speck von Sternberg għall-Imperu Ġermaniż, qablu li jaqsmu l-gżejjer. Il-Ġermanja rċeviet il-parti tal-punent (aktar tard magħrufa bħala Samoa tal-Punent, illum Samoa biss), li kien fiha Upolu u Savaii u gżejjer oħra li jmissu magħhom. Dawn il-gżejjer bdew jissejħu Samoa Ġermaniża. L-Stati Uniti aċċettati Tutuila u Manu'a, li llum jiffurmaw it-territorju tas-Samoa Amerikana. Ir-Renju Unit ċeda t-talbiet tiegħu fis-Samoa, bi skambju li l-Ġermaniżi ċedew il-protettorati tagħhom fit-Tramuntana tal-Gżejjer Solomon. Il-monarkija kienet mifruda mill-istat.

Mill-1908, bit-twaqqif tal-moviment Mau ("Opinjoni"), is-Samoans tal-Punent bdew jitolbu l-indipendenza. Ftit wara li faqqgħet l-Ewwel Gwerra Dinjija, f'Awwissu 1914, New Zealand bagħtet forza spedizzjonarja biex tieħu u tokkupa s-Samoa Ġermaniża. Għalkemm l-Imperu Ġermaniż irrifjuta li jgħaddi uffiċjalment il-gżejjer, ma kien hemm l-ebda reżistenza u l-okkupazzjoni seħħet mingħajr ebda ġlied. New Zealand kompliet l-okkupazzjoni tagħha tas-Samoa tal-Punent matul l-Ewwel Gwerra Dinjija. Fl-1919, taħt it-Trattat ta’ Versailles, il-Ġermanja abbandunat it-talbiet tagħha għall-gżejjer.

Indipendenza 
New Zealand amministrat Samoa tal-Punent taħt mandat tal-Lega tan-Nazzjonijiet u mbagħad taħt trusteeship tan-NU sakemm il-pajjiż kiseb l-indipendenza fl-1 ta' Jannar 1962, taħt l-isem ta' Samoa tal-Punent. Is-Samoa kienet l-ewwel nazzjon Polinesjan li rrestawra l-indipendenza fis-seklu 20.

F'Lulju 1997 il-Kostituzzjoni ġiet emendata biex jinbidel l-isem tal-pajjiż minn "Samoa tal-Punent" għal "Samoa". Is-Samoa kienet magħrufa sempliċement bħala Samoa fin-NU minn mindu ngħaqad mal-organizzazzjoni fl-1976. It-territorju ġar tal-Istati Uniti tas-Samoa Amerikana pprotesta kontra l-bidla, u ħass li din it-tibdil tal-isem naqqset l-identità Samoana tagħha stess. Iċ-ċittadini tas-Samoa Amerikana għadhom jużaw it-termini "Western Samoan" u "Western Samoans".

seklu XXI 

Fl-2002 Helen Clark, dak iż-żmien il-Prim Ministru ta' New Zealand, formalment skużat ruħha għal żewġ inċidenti waqt l-amministrazzjoni ta' dan il-pajjiż: minn naħa, in-nuqqas ta' kwarantina ta' bastiment li ttrażmetti l-influwenza fl-1919, li wassal għal epidemija li qerdet parti mill-popolazzjoni Samoana, u, min-naħa l-oħra, l-isparatura ta' mexxejja tal-moviment paċifista Mau waqt purċissjoni ċerimonjali fl-1926.

Ir-Re Malietoa Tanumafili II miet fit-12 ta' Mejju 2007 fl-età ta' 94 sena, wara li żamm il-Kap tal-Istat mill-mewt tat-tieni “kap kbir” fl-1963. Is-suċċessur tiegħu ġie maħtur mill-Parlament għal terminu  ta' 5 snin it-titolu O le Ao o le Malo, iżda billi llimita l-mandati tal-Kap tal-Istat għal 5 snin, minn dakinhar, is-Samoa saret, de facto, repubblika.
 
Fis ta' Settembru 2009 is-Samoa bidlet id-direzzjoni tat-traffiku lejn ix-xellug għal raġunijiet ekonomiċi, peress li tagħmel dan tnaqqas l-ispiża tal-importazzjoni ta' karozzi orħos (drive-lemin) minn pajjiżi fil-qrib bħall-Awstralja, New Zealand jew il-Ġappun. , pajjiżi li tagħhom sens ta' ċirkolazzjoni jinsab fuq ix-xellug u fejn, bl-eċċezzjoni tal-Ġappun, joqogħdu komunitajiet importanti ta' Samoans.

Fid-29 ta’ Diċembru 2011 is-Samoa bidlet il-kalendarju tagħha jum ‘il quddiem, li għalih il-pajjiż mexa lejn il-punent tal-Linja tad-Data Internazzjonali, u b’hekk biddel iż-żona tal-ħin tagħha. Iż-żona tal-ħin preċedenti kienet ġiet miftiehma fl-4 ta' Lulju 1892, biex taħdem f' linja ma' negozjanti Amerikani bbażati f'Kalifornja. Din il-bidla saret biex tgħin lill-pajjiż jagħti spinta lill-ekonomija tiegħu, bil-għan li jsir negozju maċ-Ċina, l-Awstralja u New Zealand. Samoa qabel kienu 21 siegħa wara Sydney, iżda dan il-bidu jfisser li huma tliet sigħat quddiem. Dan ifisser li fis-Samoa ma kinitx teżisti fit-30 ta’ Diċembru 2011 u daħlet direttament fil-31 ta' Diċembru, biex minn dakinhar 'l quddiem is-Samoa marret milli tkun waħda mill-aħħar Stati li daħlet f’ġurnata waħda, biex saret waħda mill-ewwel . Fl-aħħar nett, u minħabba dan, is-Samoa kienet ukoll l-ewwel pajjiż li daħlet fl-2012. Tokelau iddeċidiet ukoll li ssegwi l-pass tas-Samoa fir-rigward taż-żona tal-ħin tagħha.

Gvern u politika 
Is-Samoa tifforma repubblika parlamentari elettiva u indipendenti. Il-Kostituzzjoni tal-1960, li daħlet fis-seħħ formalment wara l-indipendenza tal-pajjiż, hija bbażata fuq id-demokrazija parlamentari tar-Renju Unit, modifikata biex tqis id-dwana tas-Samoa. Iż-żewġ kapijiet kbar tas-Samoan sa mill-indipendenza ġew maħtura b'mod konġunt mill-pożizzjoni ta' kap tal-stat. Il-kap tal-istat preċedenti, Malietoa Tanumafili II, li miet fl-2007, żamm din il-kariga mill-mewt tat-tieni kap kbir fl-1963. Is-suċċessur tiegħu Tuiatua Tupua Tamasese Efi inħatar mil-leġiżlatura għal terminu ta’ ħames snin, li kellu t-titlu ta' Jew le Ao jew le Malo u t-trattament tal-"Altezza", iżda billi llimita l-mandati tal-Kap tal-Istat għal ħames snin eliġibbli mill-ġdid, is-Samoa għalhekk saret repubblika de facto, iżda mhux de iure.

Il-Kostituzzjoni attwali tas-Samoa daħlet fis-seħħ fiż-żmien tal-indipendenza: 1 ta' Jannar 1962. Kienet imfassla b'Konvenzjoni Kostituzzjonali f'Ottubru 1960 u approvata f'referendum ta' Mejju 1961.

Il-Magna Carta tas-Samoan tistabbilixxi mudell ta' demokrazija parlamentari li fiha l-kap tal-istat jiġi elett mill-Assemblea Leġiżlattiva għal perjodu ta' elezzjoni mill-ġdid ta' ħames snin, bl-eċċezzjoni ta' dawk li kienu kap tal-istat fiż-żmien tal-indipendenza li ġew iddikjarati. kapijiet ta' stat.għal għomru, bis-saħħa ta' ftehim bejn il-matai tas-Samoan. Il-Parlament jismu “Fono” u huwa magħmul minn 49 deputat eletti b'vot universali għal ħames snin. Id-dritt li tkun kandidat u elett għal 47 mid-49 jeħtieġ li jkunu kapijiet tal-klann (matai) u t-2 l-oħra jridu jkunu mhux Samojani. Il-fergħa eżekuttiva hija ffurmata minn Prim Ministru elett mill-Fono. Il-ministri jridu jkunu wkoll membri tal-assemblea leġiżlattiva. Is-Samoa għandha ambaxxati fi New Zealand, l-Awstralja, l-Stati Uniti, il-Ġappun, iċ-Ċina u l-Belġju.

Reliġjon 
Skont iċ-ċensiment tal-2001, kważi l-popolazzjoni kollha hija Kristjana. Il-knejjes bl-aktar segwaċi fis-Samoa huma: il-Knisja Kristjana Kongregazzjonali tas-Samoa (35.5% tal-popolazzjoni), il-Knisja Kattolika (19.6%), il-Knisja Metodista (15%), il-Knisja tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem (12.7%). %), Samoan Assembly of God (10.6%) u l-Knisja Adventista tas-Seba’ Jum (3.5%). 1.3% ieħor huwa segwaċi tal-Bahaism, filwaqt li l-bqija 0.8% ma speċifikawx ir-reliġjon tagħhom.

Is-Samoa huwa pajjiż fil-biċċa l-kbira Nisrani, iżda l-persentaġġ tiegħu jonqos kull sena minn 80.2% fl-2002 għal 71.2% fl-2015.

Hemm persentaġġ ta’ 20% Kattoliċi, iżda kiber, peress li fl-2002 kienu 14.2%, imbagħad fl-2003 niżel għal 13.8%, u fl-2007 irkupra għal 15%.

Hemm madwar 800 sa 900 persuna Iżlamika fil-pajjiż, li jiffurmaw inqas minn 0.02% tal-popolazzjoni. Barra minn hekk, hemm persentaġġ kbir ta' irreliġjużi: 18.2% fl-2010, 20% fl-2016 u 22% fl-2017.

Hemm 1,232 Buddist fil-pajjiż u 1,245 Hindu.

Diviżjoni territorjali 
Fuq il-Gżira Upolu (Tinkludi gżejjer minuri):
1. Tuamasaga
2. Aiga-i-le-Tai
3. A'ana
4. Atua
5. Va'a-o-Fonoti
Fuq il-Gżira Savai'i:
6. Fa'asaleleaga
7. Gaga'emauga
8. Gaga'ifomauga
9. Vaisigano
10. Satupa'itea
11. Palauli

Ġeografija 
Is-Samoa tinsab fil-punent tal-Linja tad-Data Internazzjonali u fin-nofsinhar tal-ekwatur, bejn wieħed u ieħor nofs triq bejn il-Hawaii u New Zealand, fil-Polineżja. Il-gżejjer huma ta 'oriġini vulkanika, u jokkupaw żona ta' 2831 km².1 96% tat-territorju huwa magħmul miż-żewġ gżejjer kbar ta 'Upolu u Savai'i, u l-bqija huwa mqassam fost tmien gżejjer żgħar: Manono, Apolima, Nu 'utele, Nu'ulua, Namua, Fanuatapu, Nu'usafe'e u Nu'ulopa Island. Upolu hija dar għal kważi tliet kwarti tal-popolazzjoni tal-pajjiż; il-kapitali tagħha hija Apia. L-ogħla summit jinsab f'Savai'i, u jissejjaħ Mount Silisili b'1858 metru.

Il-Koordinati Ġeografiċi Tagħha: 13°35′S 172°20′W

Klima 
Il-klima tas-Samoa hija tropikali, b'temperatura medja annwali ta' 26.5 °C, u staġun tax-xita li jdum minn Novembru sa April.

Samoa
Pajjiżi gżejjer
Pajjiżi tal-Oċeanja
Commonwealth tan-Nazzjonijiet