Forti l-Aħmar
Il-Forti l-Aħmar jew Lal Qila (bil-Ħindustani: [laːl qiːlaː]) huwa forti storiku fiċ-ċentru storiku ta' Delhi, l-Indja, li storikament intuża bħala r-residenza prinċipali tal-imperaturi Mugal. L-Imperatur Shah Jahan ikkummissjona l-kostruzzjoni tal-Forti l-Aħmar fit-12 ta' Mejju 1638, meta ddeċieda li jittrasferixxi l-belt kapitali tiegħu minn Agra għal Delhi. Id-disinn tiegħu, li oriġinarjament kien aħmar u abjad, ġie akkreditat lill-arkitett Ustad Ahmad Lahori, li bena wkoll it-Taj Mahal. Il-forti jirrappreżenta l-quċċata tal-arkitettura Mugal taħt Shah Jahan u jżewweġ flimkien l-arkitettura tal-palazzi Persjani mat-tradizzjonijiet Indjani.

L-opri tal-arti u l-ġojjelli li kien hemm fil-forti nsterqu waqt l-invażjoni tal-Imperu Mugal min-naħa ta' Nader Shah fl-1739. Il-biċċa l-kbira tal-istrutturi tal-irħam tal-forti sussegwentement twaqqgħu mill-Brittaniċi wara r-Ribelljoni Indjana tal-1857. Il-ħitan difensivi tal-forti b'mod ġenerali ma ġarrbux ħsarat, u l-fortizza sussegwentement intużat bħala gwarniġjon.

Fil-15 ta' Awwissu 1947, l-ewwel Prim Ministru tal-Indja, Jawaharlal Nehru, olza l-bandiera Indjana fuq id-Daħla ta' Lahori. Kull sena, f'Jum l-Indipendenza tal-Indja (il-15 ta'  Awwissu), il-Prim Ministru jolza l-bandiera Indjana fid-daħla prinċipali tal-forti u jagħti diskors mill-fortifikazzjonijiet tiegħu li jixxandar fuq livell nazzjonali.

Il-Forti l-Aħmar tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2007 bħala parti mill-Kumpless tal-Forti l-Aħmar.

Etimoloġija 
L-isem Forti l-Aħmar huwa traduzzjoni ta' Lāl Qila bil-Ħindustani (bil-Ħindi: लाल क़िला, bl-Urdu: لال قلعہ), li oriġina mill-ħitan tal-blat tar-ramel aħmar tiegħu. Lal oriġina mill-Ħindustani li jfisser "Aħmar" u Qalàh oriġina mit-terminu Għarbi li jfisser "Forti". Bħala r-residenza tal-familja imperjali, il-forti oriġinarjament kien magħruf bħala l-"Forti Mbierek" (Qila-i-Mubārak). Il-Forti ta' Agra huwa magħruf bħala Lāl Qila wkoll.

Storja 

L-Imperatur Shah Jahan ikkummissjona l-kostruzzjoni tal-Forti l-Aħmar fit-12 ta' Mejju 1638, meta ddeċieda li jittrasferixxi l-belt kapitali tiegħu minn Agra għal Delhi. Oriġinarjament il-forti kien aħmar u abjad, il-kuluri ppreferuti ta' Shah Jahan, u d-disinn tiegħu ġie akkreditat lill-arkitett Ustad Ahmad Lahori, li bena wkoll it-Taj Mahal. Il-forti jinsab tul ix-xmara Yamuna, li kienet talimenta l-ħniedaq madwar il-biċċa l-kbira tal-ħitan tal-forti. Il-kostruzzjoni bdiet fix-xahar Iżlamiku sagru ta' Muharram, fit-13 ta' Mejju 1638. Taħt is-superviżjoni ta' Shah Jahan, tlesta fis-6 ta' April 1648. Għad-differenza ta' fortijiet Mugal oħra, il-ħitan tal-perimetru tal-Forti l-Aħmar huma asimetriċi sabiex iħaddnu l-Forti iktar antik ta' Salimgarh. Il-fortizza-palazz kien punt ewlieni tal-belt ta' Shahjahanabad, li hija ċ-ċentru storiku attwali tal-belt ta' Delhi. Is-suċċessur ta' Shah Jahan, Aurangzeb, żied il-Moti Masjid (il-Moskea tal-Ġawhar) mal-kwartieri privati tal-imperatur, u bena strutturi difensivi quddiem iż-żewġ daħliet prinċipali sabiex id-daħla għall-palazz tkun iktar milqugħa.

L-istruttura amministrattiva u fiskali tad-dinastija Mugal qabdet it-triq tan-niżla wara Aurangzeb, u fis-seklu 18 il-palazz ġie mitluq. Fl-1712 Jahandar Shah sar l-ewwel imperatur Mugal. Fi żmien sena ta' tmexxija, Shah inqatel u ġie sostitwit b'Farrukhsiyar. Fl-1739, l-imperatur Persjan Nadir Shah rebaħ faċilment kontra l-armata qawwija tal-Mugal ta' madwar 200,000 suldat, u seraq ir-rikkezzi tal-Forti l-Aħmar, inkluż it-Tron tal-Paguni. Nadir Shah reġa' lura l-Persja wara tliet xhur, u ħalla warajh belt meqruda u imperu Mugal imdgħajjef għal Muhammad Shah. Id-dgħufija interna tal-Imperu Mugal wasslet biex il-Mugal ikunu l-mexxejja titulari biss ta' Delhi, u permezz ta' trattat tal-1752, il-Maratas saru l-protetturi tat-tron f'Delhi. Ir-rebħa tal-Marata fl-1758 f'Sirhind bl-għajnuna tas-Sikh u t-telfa suċċessiva li ġarrbu f'Panipat poġġiethom f'iktar kunflitt ma' Ahmad Shah Durrani.

Fl-1760, il-Marata neħħew u dewbu s-saqaf tal-fidda tad-Diwan-i-Khas sabiex jiġbru l-fondi għad-difiża ta' Delhi mill-armati ta' Ahmed Shah Durrani. Fl-1761, wara li l-Marata tilfu t-tielet battalja ta' Panipat, Delhi ġiet attakkata minn Ahmed Shah Durrani. Għaxar snin wara, il-Marata aġixxew bħala merċenarji f'isem l-imperatur eżiljat Shah Alam, u reġgħu ħatfu lil Delhi mill-Afgani Rohilla. Mahadji Scindia, il-kmandant tal-armata Marata baxxa rasu quddiem l-imperatur Mugal Shah Alam biex juri s-sottomissjoni tiegħu lejh. B'hekk, Shah Alam reġa' tela' fuq it-tron.

Fl-1764, il-mexxej Jat ta' Bharatpur, il-Maharaja Jawahar Singh (iben il-Maharaja Suraj Mal) attakka lil Delhi u ħataf il-Forti l-Aħmar ta' Delhi fil-5 ta' Frar 1765. Jumejn wara, wara li ngħata ġieħ mill-Mugal, l-armati tagħhom tneħħew mill-forti u l-Jat ħatfu t-tron mingħand il-Mugal, magħruf bħala l-mimmi ta' għajnejn il-Mugal, u ħadu l-bibien tal-Forti l-Aħmar bħala mafkar. It-tron għadu sal-lum il-ġurnata jsebbaħ il-ġmiel tal-palazzi ta' Deeg. Il-bibien jinsabu fil-Forti ta' Lohagarh f'Bharatpur.

Fl-1783, is-Sikh Misl Karor Singhia, immexxi minn Baghel Singh, ħakem lil Delhi u ħa l-Forti l-Aħmar. Baghel Singh, Jassa Singh Ahluwalia u Jassa Singh Ramgarhia bnew alleanza b'qawwa ta' 40,000 ruħ u serqu r-rikkezzi tal-inħawi minn Awadh sa Jodhpur. Wara n-negozjati li saru, Baghel Singh u l-qawwiet tiegħu qablu li jitilqu minn Delhi u b'hekk reġa' tela' fil-poter l-Imperatur Mugal Shah Alam II. Il-kundizzjoni biex jirtiraw kienet tinkludi l-kostruzzjoni ta' seba' Gurudwara tas-Sikh f'Delhi, inkluż il-Gurudwara ta' Sis Ganj f'Chandni Chowk.

Fl-1788, gwarniġjon tal-Marata okkupa l-Forti l-Aħmar u lil Delhi u fl-istess ħin ipprovda protezzjoni lill-Imperatur Mugal. Mahadji Scindia ffirma trattat mas-Sikh u fih ġew imwissija biex ma jidħlux f'Delhi u biex ma jistaqsux għal ġieħ mingħand ir-Rakhi. Il-forti safa taħt il-kontroll tal-Kumpanija tal-Lvant tal-Indja wara t-Tieni Gwerra bejn il-Brittaniċi u l-Marata fl-1803.

Matul it-Tieni Gwerra bejn il-Brittaniċi u l-Marata, il-qawwiet tal-Kumpanija tal-Lvant tal-Indja rebħu kontra l-qawwiet tal-Marata ta' Daulat Rao Scindia fil-Battalja ta' Delhi; b'hekk intemm il-kontroll tal-Marata fuq il-belt u ntemm il-kontroll li kellhom fuq il-Forti l-Aħmar. Wara l-battalja, il-Kumpanija Brittanika tal-Lvant tal-Indja  ħadet f'idejha l-amministrazzjoni tat-territorji tal-Mugal u stabbiliet Resident fil-Forti l-Aħmar. L-aħħar imperatur tal-Mugal li okkupa l-forti, Bahadur Shah II, sar simbolu tar-ribelljoni tal-1857 kontra l-Kumpanija Brittanika tal-Lvant tal-Indja li fihom ħadu sehem ir-residenti ta' Shahjahanabad.

Minkejja l-pożizzjoni tiegħu bħala s-sede tal-qawwa tal-Mugal u l-kapaċitajiet difensivi tiegħu, il-Forti l-Aħmar ma kienx sit li fih saret xi battalja matul ir-ribelljoni tal-1857 kontra l-Brittaniċi. Wara li r-ribelljoni ma rnexxietx, Bahadur Shah II telaq mill-forti fis-17 ta' Settembru u nżamm arrestat mill-forzi Brittaniċi. Bahadur Shah Zafar II irritorna lejn il-Forti l-Aħmar bħala priġunier tal-Brittaniċi, għadda ġuri fl-1858 u ġie eżiljat lejn Rangoon fis-7 ta' Ottubru ta' dik is-sena. Wara li ntemmet ir-ribelljoni, il-Brittaniċi serqu r-rikkezzi tal-Forti l-Aħmar qabel ma ordnaw it-twaqqigħ sistemiku tiegħu. 80 % tal-binjiet tal-forti twaqqgħu bis-saħħa ta' dan l-isforz, inkluż il-ħajt diviżorju tal-ġebel li kien jikkollega l-paviljuni tul il-faċċata tal-forti li kienet tħares lejn ix-xmara, li twaqqgħet ukoll. L-għamara kollha tneħħiet jew inqerdet; l-appartamenti tal-ħarem, il-kwartieri tal-qaddejja u l-ġonna ġġarrfu, u minflokhom inbniet linja ta' barrakki tal-ġebel. L-unika binjiet li ħelsuha mill-qerda totali kienu l-binjiet tal-irħam fuq in-naħa tal-Lvant taż-żona imperjali, għalkemm ġarrbu xi ħsarat mill-isforzi tat-twaqqigħ. Filwaqt li l-ħitan difensivi u t-torrijiet ma tantx ġarrbu wisq ħsara, iktar minn żewġ terzi tal-istrutturi ta' ġewwa twaqqgħu.

Lord Curzon, il-Viċire tal-Indja mill-1899 sal-1905, ordna t-tiswija tal-forti, inkluż ir-rikostruzzjoni tal-ħitan u r-restawr tal-ġonna flimkien mas-sistema kollha tat-tisqija. 

Il-biċċa l-kbira tal-ġojjelli u tal-opri tal-arti li kienu jinsabu fil-Forti l-Aħmar insterqu waqt l-invażjoni ta' Nadir Shah tal-1747 u mill-ġdid wara r-Ribelljoni Indjana tal-1857 kontra l-Brittaniċi. Eventwalment inbigħu lil kollezzjonisti privati jew lill-Mużew Brittaniku, lil-Librerija Brittanika u lill-Mużew ta' Vitorja u Albert. Pereżempju, il-kalċi tal-inbid tal-ġada ta' Shah Jahan u l-kuruna ta' Bahadur Shah II it-tnejn li huma jinsab f'Londra attwalment. Id-diversi talbiet ta' troddija lura sa issa ġew irrifjutati mill-gvern Brittaniku. 

Fl-1911 saret iż-żjara tar-Re Ġorġ V u tar-Reġina Marija għad-Delhi Durbar. Bħala tħejjija għaż-żjara tagħhom, xi binjiet ġew irrestawrati. Il-Mużew Arkeoloġiku tal-Forti l-Aħmar ġie ttrasferit mis-sala tat-tnabar għall-Mumtaz Mahal.

Il-proċessi tal-INA, magħrufa wkoll bħala l-proċessi tal-Forti l-Aħmar, jirreferu għall-qrati marzjali ta' għadd ta' uffiċjali tal-Armata Nazzjonali Indjana. L-ewwel proċess sar bejn Novembru u Diċembru tal-1945 fil-Forti l-Aħmar.

Fil-15 ta' Awwissu 1947, l-ewwel Prim Ministru tal-Indja, Jawaharlal Nehru, olza l-bandiera nazzjonali Indjana fuq id-Daħla ta' Lahore.

Wara l-Indipendenza Indjana, fis-sit saru ftit bidliet, u l-Forti l-Aħmar baqa' jintuża bħala sit militari. Parti sinifikanti mill-forti baqa' taħt il-kontroll tal-Armata Indjana sat-22 ta' Diċembru 2003, meta mbagħad ingħata lill-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja għar-restawr. Fl-2009 tħabbar il-Pjan Komprensiv ta' Konservazzjoni u ta' Ġestjoni (CCMP), imħejji mill-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja skont id-direzzjonijiet tal-Qorti Suprema biex il-forti jerġa' jingħata l-ħajja.

Sejbiet arkeoloġiċi 
Mill-iskavi arkeoloġiċi li saru fil-Forti l-Aħmar ġew żvelati diversi artefatti tal-kultura tal-fuħħar ta' lewn okra mill-2600 Q.K. sal-1200 Q.K.

Era moderna 

Il-Forti l-Aħmar, l-ikbar monument f'Delhi, huwa wieħed mill-iżjed destinazzjonijiet turistiċi popolari u jattira eluf ta' viżitaturi kull sena. Huwa monument ta' importanza nazzjonali wkoll; kull sena nhar Jum l-Indipendenza tal-Indja (il-15 ta'  Awwissu), il-Prim Ministru tal-Indja jolza l-bandiera tal-pajjiż fil-Forti l-Aħmar u jagħti diskors mill-fortifikazzjonijiet tiegħu li jixxandar fuq livell nazzjonali. Il-forti jidher ukoll fuq in-naħa ta' wara tal-karta tal-flus ta' ₹500 tas-serje l-ġdida ta' Mahatma Gandhi tar-rupee tal-Indja.

Il-karatteristiċi arkitettoniċi ewlenin jinsabu f'kundizzjonijiet differenti; il-karatteristiċi estensivi tal-ilma huma xotti. Xi binjiet jinsabu f'kundizzjoni pjuttost tajba, b'elementi dekorattivi mhux mittiefsa; f'binjiet oħra, il-fjuri magħmulin bil-ħaġar prezzjuż ingastat fl-irħam insterqu mill-ħallelin. Is-sala tat-te, għalkemm mhux fil-qagħda storika tagħha, tintuża bħala ristorant li għadu operattiv. Il-moskea u l-ħammam jew il-banjijiet pubbliċi mhumiex miftuħa għall-pubbliku, għalkemm il-viżitaturi jistgħu jittawlu mit-twieqi tal-ħġieġ jew mix-xogħol bl-irħam. Il-mogħdijiet għall-mixi ma jinsabux f'kundizzjoni tajba, u fid-daħla u ġewwa l-park hemm tojlits pubbliċi. Id-Daħla ta' Lahore tagħti għal qisu suq b'għadd ta' ħwienet tal-ġojjellerija u tal-artiġjanat. Hemm ukoll mużew tal-"pitturi tad-demm", fejn jintwerew id-diversi martri żgħażagħ Indjani tas-seklu 20 u l-ġrajjiet tagħhom, mużew arkeoloġiku u mużew ta' mafkar tal-gwerra tal-Indja.

Avvenimenti ewlenin 

Fil-Forti l-Aħmar kien seħħ attakk terroristiku fit-22 ta' Diċembru 2000, li twettaq minn sitt membri tal-Lashkar-e-Taiba. Żewġ suldati u persuna ċivili nqatlu f'dak li ġie deskritt mill-mezzi tax-xandir bħala tentattiv ta' tfixkil tat-taħditiet għall-paċi bejn l-Indja u l-Pakistan.

F'April 2018, il-Grupp ta' Dalmia Bharat adotta l-Forti l-Aħmar għall-manutenzjoni, għall-iżvilupp u għall-operazzjonijiet, b'kuntratt ta' valur ta' ₹25 crores għal perjodu ta' ħames snin, fil-qafas tal-iskema tal-gvern "Adotta l-Wirt". Memorandum ta' Fehim ġie ffirmat mal-Ministeri għat-Turiżmu u għall-Kultura, u l-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja (A.S.I.). L-adozzjoni tal-forti minn grupp privat ma ntlaqax bl-istess mod mill-membri tal-pubbliku u kien hemm ikkritika din il-mossa, fosthom l-istoriċi u l-partiti politiċi fl-oppożizzjoni. Wasslet ukoll għall-hashtag  #IndiaOnSale (l-Indja għall-bejgħ) fuq Twitter. F'Mejju 2018, il-Kungress Indjan tal-Istorja appella biex il-patt jiġi sospiż sakemm isir "rieżami imparzjali" tal-patt "mill-Bord Ċentrali ta' Konsulenza dwar l-Arkeoloġija jew minn xi korp rikonoxxut ieħor ta' esperti".

Sigurtà 
Sabiex jiġu evitati attakki terroristiċi oħra, is-sigurtà tkun ferm rigoruża madwar il-Forti l-Aħmar speċjalment lejliet Jum l-Indipendenza tal-Indja. Il-Pulizija ta' Delhi u l-persunal paramilitari joqogħdu b'seba' għajnejn fil-viċinati madwar il-forti, u jiġu skjerati tiraturi magħżula tal-Gwardja tas-Sigurtà Nazzjonali fil-punti l-iktar għoljin qrib il-forti. L-ispazju tal-ajru madwar il-forti jiġi ddeżinjat bħala żona li fuqha ma jistgħux isiru titjiriet matul iċ-ċelebrazzjonijiet sabiex jiġu evitati attakki mill-ajru, u jeżistu postijiet sikuri fil-qrib tal-forti li fihom il-Prim Ministru u mexxejja Indjani oħra jkunu jistgħu jirtiraw għall-kenn f'każ ta' attakk.

Arkitettura 

Il-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tiddeskrivi l-Forti l-Aħmar bħala rappreżentazzjoni tal-"qofol tal-kreattività tal-Mugal". Il-forti huwa sinteżi tal-istruttura tal-palazzi Iżlamiċi flimkien ma' tradizzjonijiet lokali, u b'hekk iħaddan fih taħlita ta' "arkitettura Persjana, Timurida u Induista". Il-forti ntuża bħala ispirazzjoni għal binjiet u għal ġonna li nbnew warajh madwar is-subkontinent Indjan.

Il-Forti l-Aħmar għandu erja ta' 254.67 akru (103.06 ettari) u huwa inkorporat f'2.41 kilometri (1.50 mil) ta' ħitan difensivi, miżgħuda turretti u bastjuni b'għoli li jvarja minn 18-il metru (59 pied) fuq in-naħa tax-xmara sa 33 metru (108 piedi) fuq in-naħa tal-belt. Il-forti huwa ottagonali, b'assi mit-Tramuntana għan-Nofsinhar li hija itwal mill-assi mil-Lvant għall-Punent. L-irħam, id-dekorazzjonijiet ingastati tal-fjuri u l-koppli doppji tal-forti jirrappreżentaw l-arkitettura tal-Mugal.

Joħroġ fid-dieher ukoll il-livell għoli ta' tiżjin, u saħansitra jingħad li d-djamant ta' Kohinoor kien jagħmel parti mit-tiżjin tal-forti. L-opri tal-arti tal-forti huma sinteżi tal-arti Persjana, Ewropea u Indjana, u flimkien jirriżultaw fi stil Shahjahani uniku bħala għamla, espressjoni u lewn. Il-Forti l-Aħmar huwa wieħed mill-kumplessi ta' binjiet fl-Indja li jirrappreżentaw perjodu twil ta' storja u ta' arti. Anke qabel l-1913 meta ġie meqjus bħala monument ta' importanza nazzjonali, kienu saru sforzi biex jiġi ppreservat għall-ġenerazzjonijiet futuri.

Id-Daħliet ta' Lahore u ta' Delhi kienu jintużaw mill-pubbliku, u d-Daħla ta' Khizrabad kienet tintuża mill-imperatur. Id-Daħla ta' Lahore hija d-daħla prinċipali, u twassal għal żona msaqqfa bil-koppli qisha suq, li hija magħrufa bħala ċ-Chatta Chowk (suq imsaqqaf).

Strutturi ewlenin 

L-iżjed strutturi importanti li għadhom jeżistu huma l-ħitan u l-fortifikazzjonijiet, id-daħliet prinċipali, is-swali tal-udjenzi u l-appartamenti imperjali fuq ix-xatt tal-Lvant tax-xmara.

Daħla ta' Lahore 
Id-Daħla ta' Lahore hija d-daħla prinċipali tal-Forti l-Aħmar, u ngħatat dan l-isem minħabba li hija orjentata lejn il-belt ta' Lahore. Matul ir-renju ta' Aurangzeb, il-ġmiel tad-daħla ġie mmodifikat biż-żieda ta' barbikan, li Shah Jahan iddeskriva bħala "velu mixħut fuq wiċċ mara sabiħa". Kull Jum l-Indipendenza Indjana mill-1947 'l hawn, il-bandiera nazzjonali tiġi olzata u l-Prim Ministru jagħti diskors mill-fortifikazzjonijiet tal-forti.

Daħla ta' Delhi 
Id-Daħla ta' Delhi hija daħla pubblika fin-Nofsinhar u għandha konfigurazzjoni u dehra simili għad-Daħla ta' Lahore. Fiha hemm żewġ iljunfanti tal-ġebel ta' daqs reali fuq iż-żewġ naħat tad-daħla jħarsu lejn xulxin.

Chhatta Chowk 
Biswit id-Daħla ta' Lahore hemm iċ-Chhatta Chowk (jew is-Suq ta' Meena), fejn kienu jinbigħu l-ħarir, il-ġojjellerija u oġġetti oħra għar-residenti imperjali matul il-perjodu tal-Mugal. Dan is-suq fl-imgħoddi kien magħruf bħala l-Bazaar-i-Musaqqaf jew Chatta-bazaar (li t-tnejn ifissru "suq imsaqqaf"). Id-Daħla ta' Lahore, id-daħla prinċipali tal-Forti l-Aħmar, tagħti għal bitħa esterna fil-beraħ, li tiltaqa' mat-triq kbira mit-Tramuntana għan-Nofsinhar li oriġinarjament kienet tifred il-funzjonijiet militari tal-forti (lejn il-Punent) mill-palazzi (lejn il-Lvant). Fit-tarf tan-Nofsinhar tat-triq hemm id-Daħla ta' Delhi.

Naubat Khana 

Fil-ħajt tal-Lvant tal-bitħa esterna issa hemm il-binja waħedha ta' Naubat Khana (bil-Persjan: "Sala tal-Istennija"), li hija magħrufa wkoll bħala Nakkar Khana (is-sala tat-tnabar). Kuljum kienet tindaqq il-mużika fiha, f'ħinijiet skedati, u kulħadd ħlief il-klassi rjali, kien meħtieġ jieqaf u joqgħod attent sa meta tispiċċa. Ir-rejiet Mugal li ġew wara, Jahandar Shah (1712-1713) u Farrukhsiyar (1713-1719), jingħad li nqatlu hawnhekk. Il-Mużew ta' Mafkar tal-Gwerra tal-Indja jinsab fit-tieni sular tal-binja. L-arkata bil-volti taċ-Chhatta Chowk tintemm fiċ-ċentru tal-bitħa esterna, b'qies ta' 540 pied b'360 pied (160 metru b'110 metri). L-arkati laterali u t-tank ċentrali tneħħew wara r-ribelljoni tal-1857.

Diwan-i-Aam 

Il-bitħa interna prinċipali li fiha kienet tagħti n-Nakkar Khana kienet wiesgħa 540 pied (160 metru) u twila 420 pied (130 metru), u kienet imdawra b'galleriji bl-għassa. Fuq in-naħa l-iktar fil-bogħod, hemm id-Diwan-i-Aam, is-Sala tal-Udjenzi Pubbliċi. F'din il-binja kienu jsiru l-affarijiet uffiċjali tan-nies komuni li kienu jindirizzaw kwistjonijiet legali bħat-taxxi, kumplikazzjonijiet marbuta mal-wirt u l-awqaf.

Il-kolonni tas-sala u l-ħnejjiet qishom bil-pizzi ttundjati juru l-ħila eċċellenti ta' min bnihom, u oriġinarjament is-sala kienet imżejna bi stukko abjad ta' chunam. Fuq in-naħa ta' wara fil-parti olzata tal-binja, l-imperatur kien jilqa' lill-udjenza tiegħu fil-gallarija tal-irħam (jharokha).

Id-Diwan-i-Aam kienet tintuża wkoll għall-funzjonijiet statali. Il-bitħa (mardana) ta' warajha tagħti għall-appartamenti imperjali.

Mumtaz Mahal 
Iż-żewġ paviljuni l-iktar fin-Nofsinhar tal-palazz huma zenanas (kwartieri tan-nisa), u jikkonsistu mill-Mumtaz Mahal li nbena għal Arjumand Banu Begum (Mumtaz Mahal), il-mara tal-imperatur Mugal Shah Jahan u r-Rang Mahal kemxejn ikbar, li kien jilqa' lin-nisa rjali. Il-Mumtaz Mahal issa jospita l-Mużew Arkeoloġiku tal-Forti l-Aħmar.

Rang Mahal 
Ir-Rang Mahal kien jospita n-nisa leġittimi u illeġittimi tal-imperatur. L-isem ifisser "Palazz tal-Ilwien", peress li fl-imgħoddi kien miżbugħ b'kuluri jgħajtu u kien imżejjen b'mużajk magħmul minn mirja. Il-vaska ċentrali tal-irħam hija alimentata min-Nahr-i-Bihisht ("Xmara tal-Ġenna").

Khas Mahal 
Il-Khas Mahal kien l-appartament tal-imperatur. Kien imberred permezz tan-Nahr-i-Bihisht. Ikkollegat miegħu hemm il-Muthamman Burj, torri ottagonali fejn l-imperatur kien jitfaċċa quddiem niesu li kienu jistennewh bil-ħerqa fix-xatt tax-xmara. Din kienet prassi li kienet issir mill-biċċa l-kbira tar-rejiet ta' dak iż-żmien.

Diwan-i-Khas 

Id-Diwan-i-Khas (Sala tal-Udjenzi Privati) kienet binja għall-affarijiet uffiċjali u għat-talbiet tan-nobbli u tal-familja rjali. Daħla fuq in-naħa tat-Tramuntana tad-Diwan-i-Aam tagħti għall-iżjed bitħa fuq ġewwa tal-palazz (Jalau Khana) u għad-Diwan-i-Khas. Inbniet bl-irħam abjad, ingastat bil-ħaġar prezzjuż. I-saqaf li fl-imgħoddi kien tal-fidda ġie rrestawrat bl-injam. François Bernier iddeskriva li fis-seklu 17 kien ra t-Tron tal-Paguni fiha miżgħud ġojjelli. Fuq kull naħa tas-sala, fuq iż-żewġ arkati ta' barra, hemm kitba mnaqqxa tal-poeta Persjan Amir Khusrow:Li kieku l-ġenna teżisti fuq wiċċ din l-art,

Bla dubju, bla dubju, bla dubju, tinsab hawnhekk.

Ħammam 
Il-ħammam (bl-Għarbi: حمّام) kien banjijiet imperjali, li kienu jikkonsistu fi tliet kmamar imsaqqfa bl-art tal-irħam abjad bid-disinni. Fihom tliet appartamenti separati permezz ta' kurituri u msaqqfa bil-koppli. L-appartamenti huma mdawla b'panewijiet tal-ħġieġ ikkulurit fis-saqaf. Huwa maħsub li ż-żewġ kmamar fuq kull naħa tad-daħla attwali kienu jintużaw mit-tfal irjali biex jiffriskaw fil-banjijiet. L-appartament tal-Lvant, li fih tliet vaski tal-funtani, kien jintuża primarjament bħala kamra għat-tbiddil. 

Fiċ-ċentru ta' kull kamra kien hemm funtana, u waħda mill-kmamar kien fiha ġibjun tal-irħam mibni fil-ħajt. Skont leġġenda, fl-imgħoddi minnha kien joħroġ ilma jfuħ b'riħa ta' ward. L-appartament tal-Punent kien jintuża għall-banjijiet tal-ilma sħun jew tal-fwar, u l-arranġament tat-tisħin kien mibni fil-ħajt tal-Punent tiegħu.

Baoli 
Il-baoli jew bir imtarraġ huwa wieħed mill-ftit monumenti li ma tkissrux mill-Brittaniċi wara r-Ribelljoni Indjana tal-1857. Il-komportimenti fi ħdan il-baoli ġew ikkonvertiti f'ħabs. Matul il-Proċessi tal-Armata Nazzjonali Indjana, magħrufa bħala l-Proċess tal-Forti l-Aħmar) fl-1945-1946, kien jospita l-uffiċjali tal-Armata Nazzjonali: il-Ġeneral Shah Nawaz Khan, il-Kurunell Prem Kumar Sahgal u l-Kurunell Gurbaksh Singh Dhillon. Il-baoli tal-Forti l-Aħmar għandu disinn uniku b'żewġ settijiet ta' taraġ li jagħtu 'l isfel għall-bir.

Moti Masjid 
Fil-Punent tal-ħammam hemm il-Moti Masjid, il-Moskea tal-Ġawhar. Din inbniet ferm wara, fl-1659, bħala moskea privata għall-Imperatur Aurangzeb. Din hija moskea żgħir imsaqqfa bi tliet koppli u mnaqqxa bl-irħam abjad. Barra minn hekk, għandha ħajt diviżorju bi tliet ħnejjiet li jagħti għal bitħa.

Hira Mahal 
Il-Hira Mahal ("Palazz tad-Djamanti") huwa paviljun li jinsab fit-tarf tan-Nofsinhar tal-forti, mibni taħt Bahadur Shah II, li jinsab fit-tarf tal-ġnien ta' Hayat Baksh. Il-Moti Mahal fuq it-tarf tat-Tramuntana, binja tewmija tagħha, twaqqgħet matul (jew wara) ir-ribelljoni tal-1857. Ix-Shahi Burj kienet is-sala tal-istudju prinċipali tal-imperatur; l-isem ifisser "Torri tal-Imperatur", u oriġinarjament kellha chhatri fuq nett tagħha. It-torri ġarrab ħsarat kbar u ġie rikostruwit. Quddiemu hemm paviljun tal-irħam li ġie miżjud mill-Imperatur Aurangzeb.

Hayat Bakhsh Bagh 
Il-Hayat Bakhsh Bagh (bil-Persjan: حیات بخش باغ, litteralment "Ġnien li Jagħti l-Ħajja") jinsab fin-naħa tal-Grigal tal-kumpless. Fih ġibjun, issa qoxqox, u kanali li minnhom tnixxi n-Nahr-i-Bihisht. Fuq kull tarf tiegħu hemm paviljun tal-irħam abjad, imsejħa l-Paviljun ta' Sawan u ta' Bhadon għax-xhur tal-Induiżmu. Fiċ-ċentru tal-ġibjun hemm iż-Zafar Mahal tal-ġebel ramli aħmar, li ġie miżjud għall-ħabta tal-1842 minn Bahadur Shah Zafar, u ngħata ismu.

Fl-imgħoddi kienu jeżistu wkoll ġonna iżgħar (bħall-Mehtab Bagh jew il-Ġnien tad-Dawl tal-Qamar) fil-Punent tiegħu, iżda dawn tneħħew meta nbnew il-barrakki Brittaniċi. Hemm pjanijiet biex il-ġonna jinbnew mill-ġdid. Lil hinn minnhom, it-triq fit-Tramuntana tagħti għal pont bl-arkati u għall-Forti ta' Salimgarh.

Kwartier tal-Prinċpijiet 
Lejn it-Tramuntana tal-Hayat Bakhsh Bagh u tax-Shahi Burj hemm il-kwartier tal-prinċpijiet imperjali. Dan kien jintuża mill-membri tal-familja rjali tal-Mugal u fil-biċċa l-kbira twaqqa' mill-qawwiet Brittaniċi wara r-ribelljoni tal-1857. Wieħed mill-palazzi ġie kkonvertit f'sala tat-te għas-suldati.

Sit ta' Wirt Dinji 

Il-Kumpless tal-Forti l-Aħmar ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2007.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

Ara wkoll 

 Forti ta' Agra

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Fortizzi
Indja