Tétouan
Tétouan (bl-Għarbi: تطوان, b'ittri Rumani: tiṭwān, bil-Berberu: ⵜⵉⵟⵟⴰⵡⴰⵏ, b'ittri Rumani: tiṭṭawan; bl-Ispanjol: Tetuán), magħrufa wkoll bħala Tettawen, hija belt fit-Tramuntana tal-Marokk. Tinsab fil-Wied ta' Martil u hija wieħed miż-żewġ portijiet ewlenin tal-Marokk fil-Baħar Mediterran, ftit mili lejn in-Nofsinhar tal-Istrett ta' Ġibiltà, u madwar 60 kilometru (37 mil) Xlokk il-Lvant ta' Tangier. Fiċ-ċensiment Marokkin tal-2014, il-belt irreġistrat popolazzjoni ta' 380,787 abitant. Hija parti mid-diviżjoni amministrattiva ta' Tangier-Tétouan-Al Hoceima.

Il-belt għaddiet minn bosta ċikli ta' żvilupp tul iktar minn 2,000 sena. L-ewwel insedjamenti, skoperti ftit mili 'il barra mil-limiti tal-belt moderna, kienu tal-Berberi tal-Mawritanja u jmorru lura għas-seklu 3 Q.K. Seklu wara, il-Feniċi għamlu kummerċ hemmhekk u warajhom is-sit — issa magħruf bħala r-raħal antik ta' Tamuda — sar kolonja Rumana taħt l-Imperatur Awgustu.

Lejn l-aħħar tas-seklu 13, il-Berberi Marinidi bnew kasbah u moskea fejn issa hemm il-belt antika jew iċ-ċentru storiku. Ftit wara, fl-1305, l-iskala tal-insedjament tkabbret mis-sultan Abu Thabit Amir, li ffortifika s-sit. Għall-ħabta tal-bidu tas-seklu 15, il-Kastiljani qerdu l-insedjament bi tpattija għall-piraterija.

L-istorja moderna tal-belt tibda għall-ħabta tal-aħħar tas-seklu 15. Il-belt ġiet rikostruwita u ffortifikata minn Ali al-Mandri, li emigra mill-belt Nasrida ta' Granada fid-deċennju qabel ma spiċċat f'idejn il-Monarki Kattoliċi Ferdinandu II ta' Aragona u Isabella I ta' Kastilja meta ntemmet il-Gwerra ta' Granada fl-1492. Eluf ta' Musulmani u Lhud mill-Andalusija insedjaw it-Tramuntana tal-Marokk u l-fdalijiet tal-belt ta' Tétouan. Il-belt gawdiet perjodu ta' prosperità, rikostruzzjoni u tkabbir f'diversi oqsma u saret ċentru ta' lqugħ tan-nies mill-Andalusija. Spiss tiġi kkollegata ma' Granada u hija mlaqqma "Bint Granada"; xi familji għadhom iżommu ċ-ċwievet tad-djar antiki tagħhom fi Granada. Il-belt hija mlaqqma wkoll "Pequeña Jerusalén" (Ġerusalemm Żgħira) mil-Lhud Sefardiċi. Il-maġġoranza l-kbira tal-popolazzjoni huma Musulmani u jeżistu wkoll komunitajiet żgħar ta' Kristjani u ta' Lhud, għalkemm il-preżenza tagħhom naqset ferm fl-aħħar deċennji.

Fl-1913, Tétouan saret il-belt kapitali tal-Protettorat Spanjol tal-Marokk, li kien iggvernat minn Khalifa (prinċep Marokkin li kien il-Viċirè tas-Sultan), u mill-"Alto Comisario" (Kummissarju Għoli) Spanjol akkredit lilu. Baqgħet belt kapitali sal-1956, meta l-Marokk reġa' kiseb l-indipendenza sħiħa.

Tétouan hija ċentru multikulturali rinomat. Il-medina ta' Tétouan tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997. Kienet parti wkoll min-Network tal-Bliet Kreattivi tal-UNESCO fil-qasam tal-Artiġjanat u l-Arti Folkloristika mill-2017.

Etimoloġija 
L-isem Berberu jfisser litteralment "l-għajnejn" u figurattivament ifisser "il-fawwariet tal-ilma". Qabel ma ġiet stabbilita fl-aħħar tas-seklu 13, minflok kienu jeżistu fortifikazzjonijiet żgħar imsejħa Tittawin. L-isem attwali ssemma għall-ewwel darba fil-ġrajjiet Għarab tas-seklu 9, wara l-mewt ta' Idris II. L-isem uffiċjali tal-belt tal-Marinidi kien "Afrag" ("tinda (rjali)" bil-Berberu). Dokumenti mhux uffiċjali baqgħu jirreferu għaliha bħala Tétouan.

Skont Leo Africanus, l-isem ingħata wara li l-Gotiċi inkarigaw mara b'għajn waħda bil-governanza tar-raħal u l-abitanti kienu jsejħulha Tetteguin, li tfisser "għajn" bil-lingwa tagħhom.

Storja

Preżenza tal-Feniċi u tar-Rumani 
Ftit mili 'l barra mill-belt hemm ir-raħal antik ta' Tamuda. L-insedjamenti bikrin tal-Berberi tal-Mawritanja fil-periferiji tal-belt moderna jmorru lura għas-seklu 3 Q.K. Instabu artefatti kemm minn żmien il-Feniċi kif ukoll minn żmien ir-Rumani fis-sit ta' Tamuda. Tamuda saret kolonja Rumana taħt l-Imperatur Awgustu.

Rikostruzzjoni tal-belt-stat 

Fl-1286, il-Marinidi bnew kasbah u moskea hemmhekk. L-ewwel proġett tal-kostruzzjoni fuq skala kbira seħħ fl-1305 meta l-insedjament tkabbar mir-re Marinida Abu Thabit Amir. Huwa ffortifika l-belt u użaha bħala bażi għall-attakki fuq Ceuta, li reċentement kien taħt it-tmexxija ta' membru ribelluż tad-dinastija Marinida. Fl-1431, inqerdet mill-Kastiljani, minħabba li l-pirati użawha għall-attakki tagħhom. Il-Portugiżi diġà kienu qed jokkupaw lil Ceuta fil-qrib u fl-1436, il-kmandant Pedro de Menezes, l-Ewwel Konti ta' Vila Real bagħat kontinġent mill-gwarniġjon tiegħu taħt ibnu Duarte de Menezes biex jattakka lil Tétouan, li kienet qed tirkupra mill-qerda Kastiljana, sabiex jipprevjenu li ssir theddida għall-operazzjonijiet Portugiżi futuri.

Sa tmiem is-seklu 15, il-belt ġiet rikostruwita mir-refuġjati mir-Reconquista (ir-rikonkwista ta' Spanja, li tlestiet permezz tal-waqgħa ta' Granada fl-1492), meta l-Għarab Iberiċi tal-Andalusija, immexxija minn Ali al-Mandri, kaptan tat-truppi leali lejn Boabdil, l-aħħar re tar-Renju Nasridi ta' Granada, fittex ir-refuġju fil-belt irvinata. L-ewwel bnew is-swar u mbagħad melew il-konfini bid-djar. Dawn iċ-ċittadini tal-Andalusija daħlu f'kunflitt mat-tribù Berberu ta' Beni Hozmar li insedjaw l-artijiet ta' Jebala, u mbagħad staqsew lis-sultan Wattasid għall-protezzjoni. B'rispons għal dan, huwa bagħat 80 suldat (skont kronaka partikolari, 40 ċittadini nattiv ta' Fez u 40 Rifjan). Min-naħa l-oħra, iċ-ċittadini tal-Andalusija ħallsu ammont kbir ta' mitqal, sabiex b'hekk jiżguraw l-awtonomija tagħhom. Minnufih, iċ-ċittadini tal-Andalusija, megħjuna mit-tribujiet mill-muntanji fil-qrib, bdew jagħtu fastidju lill-proprjetajiet Spanjoli tul il-kosta Marokkina. Dawn l-attakki wasslu għall-qerda tal-port tal-belt mill-Ispanjoli fl-1565. Matul dan iż-żmien, il-belt kienet iggvernata mill-Andalusjan Abu Hassan al-Mandri u l-belt baqgħet awtonoma mis-sultani Saadi, u dawn tal-aħħar ippruvaw jasserixxu l-poter tagħhom.

Piraterija u l-Mazmorras 

Diġà saħansitra mis-snin 30 u 40 tas-seklu 16, fiż-żmien meta Spanja u l-Imperu Ottoman kienu qed jissieltu għall-kontroll tal-parti tal-Punent tal-Mediterran, il-piraterija kienet qed tinfirex u f'qasir żmien Tétouan saret wieħed miċ-ċentri prinċipali tal-piraterija fir-reġjun. Il-kursara ħaduha bħala tip ta' ritaljazzjoni kontra r-Reconquista Spanjola li wasslet għat-telf ta' djarhom f'al-Andalus, speċjalment minħabba l-fatt li ż-żmien inzerta ħabat mal-ewwel influss ta' Għarab Iberiċi lejn Tétouan minħabba l-konverżjonijiet sfurzati li kellhom jiffaċċjaw fi Spanja bejn l-1501 u l-1526. Il-kollaboraturi tagħhom kienu jinkludu r-rinnegati Ingliżi u Olandiżi li fil-biċċa l-kbira kienu Protestanti, għalkemm uħud kienu kkonvertew għall-Iżlam.

Filwaqt li l-port naturali ntuża bħala port li minnu ġew varati missjonijiet tal-piraterija, il-ħabsin li kienu jinqabdu kienu jittieħdu fil-ħabsijiet. Kien hemm kumplessi ta' ħabsijiet taħt l-art b'sensiela ta' għerien skavati konnessi msejħa Mazmorras. Il-ħabsin kienu jissograw jinbiegħu fis-suq tal-iskjavi jekk ma kienx jitħallas xi rahan. Dawn il-kumpless ta' taħt l-art ġew skoperti mill-ġdid fil-bidu tas-seklu 20. Kappella ta' 90 metru kwadru u ftit artali ġew żvelati wkoll. Is-sit sagru, imsejjaħ Nuestra Señora de los Dolores (id-Duluri), kien jintuża mill-ħabsin u minn redenturi bħall-qrabat tagħhom jew il-Franġiskani Spanjoli u l-Ġiżwiti Portugiżi li kienu jagħmlu żjarat frekwenti sabiex jinnegozjaw il-ħelsien tal-ħabsin Kristjani.

Miguel De Cervantes, li kien hu stess ħabsi f'Alġiers, l-Alġerija bejn l-1575 u l-1580, jirreferi għall-Mazmorras f'El juez de los divorcios (L-Imħallef tad-Divorzju), fejn il-protagonista jqabbel iż-żwieġ tiegħu mal-"perjodu ta' ħabs fl-għerien ta' Tétouan". Isemmihom ukoll f'Don Quixote, apparti li jitkellem dwar Tétouan f'El trato de Argel, f'La gran sultana u f'La ilustre fregona. Huwa maħsub li huwa kellu kuntatt ma' xi priġunieri li qalulu dwar il-ħruxija tal-ħabsijiet ta' Tétouan. Id-diplomatiku u l-esploratur Leo Africanus, waqt żjara tiegħu fil-belt, fil-ktieb tiegħu Description of Africa (Deskrizzjoni tal-Afrika) isemmi li kien hemm 3,000 ħabsi, għalkemm xi storiċi ma jaqblux ma' dik iċ-ċifra. Kien hemm ukoll ġrajjiet oħra mill-ħabsin stess bħal Germain Moüette, li tkellmet dwar il-kundizzjonijiet tal-waħx li kien jgħix fihom min kien jinżamm f'dawk il-mazmorras fl-aħħar tas-seklu 17. Il-piraterija kompliet u fl-1829, l-Imperu Awstrijaku bbumbardja l-belt bħala tpattija.

Il-ħabs ta' taħt l-art ġie esplorat fl-1922 minn Cesar Luis de Montalban, abbażi ta' rapport mill-arkeologu Manuel Gómez-Moreno Martínez. L-amministrazzjoni tal-Protettorat Spanjol imbagħad ikkummissjonat lill-arkitett Carlos Ovilo biex jistudja s-sit iżda saru jafu li l-ebda skavi ma setgħu jsiru mingħajr is-sogru ta' ħsarat għall-abitazzjonijiet ta' fuq is-sit. Minn dak iż-żmien, ma saru l-ebda skavi, għalkemm dan l-aħħar, xi riċerkaturi u assoċjazzjonijiet ċivili sejħu biex l-awtoritajiet jestendu l-esplorazzjoni u r-restawr qabel jinfetaħ għall-pubbliku.

Storja militari aħħarija 

Fis-seklu 17, il-belt kienet iggvernata mill-familja għanja al-Naksis. Fl-aħħar tas-seklu, il-belt ittieħdet mis-sultan Alawit Moulay Ismail, li ħabbat wiċċu ma' reżistenza kbira. Tétouan baqgħet fraġli, sa ma ttieħdet minn Ahmad al-Riffi, il-gvernatur Alawit ta' Tangier, u l-mexxej tal-armata tal-Berberi Jaysh al-Rifi li kien okkupa lil Tangier wara li l-Ingliżi kienu evakwaw mill-belt. Al-Riffi wassal għal perjodu ta' stabbiltà f'Tétouan, u bena bosta mill-attrazzjonijiet tal-belt, fosthom il-palazz Meshwar u l-moskea ta' Paxà, l-eqdem moskea f'Tétouan. Wara mewtu, il-belt reġgħet irribellat u ġiet ikkontrollata nominalment biss mill-gvern ċentrali.

Xi elementi ta' kostruzzjonijiet militari jistgħu jinstabu fil-fortifikazzjonijiet oriġinali bħat-tliet fortijiet, is-seba' daħliet, u s-swar esterni kbar madwar il-medina l-antika. Dawn għadhom jeżistu minkejja l-bidliet li seħħew minħabba t-tkabbir tal-belt matul iż-żmien.

Tétouan laqgħet għadd ta' immigranti Alġerini wara l-invażjoni Franċiża ta' Alġiers fl-1830. Skont Bouhlila, dawn introduċew il-baklava, il-kafè, u l-għaġina tat-tip warqa li issa tintuża fil-pastilla. Skont Gil Marks, kienu l-Lhud Sefardiċi li introduċew il-warqa Ottomana, li l-Marokkini sostitwew mal-ħelu Spanjol.

Gwerra bejn Spanja u l-Marokk u Protettorat Spanjol 

Fl-1844, il-Marokk tilef gwerra kontra l-Franċiżi u fl-1856, iffirma t-trattati Anglo-Marokkini ta' Ħbiberija mal-Brittaniċi. L-Ispanjoli ħarsu lejn it-telfa li ġarrab il-Marokk fl-1844 u t-trattati ffirmati fl-1865 bħala sinjal ta' dgħufija. Xprunata minn passjoni nazzjonali għall-konkwista Afrikana, Spanja ddikjarat gwerra kontra l-Marokk fl-1859 wara kunflitt dwar il-fruntieri ta' Ceuta.

Wara ftit xhur, Tétouan ittieħdet fl-4 ta' Frar 1860 taħt il-kmand tal-Ġeneral Leopoldo O'Donnell, li kien dixxendent ta' familja rjali Irlandiża antika, O'Donnell ta' Tyrconnell. Huwa sar id-Duka ereditarju ta' Tétouan, u iktar 'il quddiem sar il-Prim Ministru ta' Spanja. Madankollu, sentejn wara l-Ispanjoli evakwaw f'Mejju 1862.

Fl-1913 il-belt saret il-belt kapitali tal-Protettorat Spanjol tal-Marokk, li kien iggvernat mill-Khalifa (prinċep Marokkin li kien il-Viċirè tas-Sultan), u mill-"Alto Comisario" Spanjol akkreditat lilu, u baqgħet il-belt kapitali sal-1956.

Moviment nazzjonalista 

Tétouan kienet waħda mill-iżjed bliet Marokkini attivi fir-reżistenza kontra l-kolonjaliżmu. Il-moviment nazzjonalista f'Tétouan kien immexxi mill-mexxej kariżmatiku Abdelkhalek Torres u minn personalitajiet oħra bħal Abdessalam Bennuna u l-istoriku Mohammed Daoud. Il-moviment kien parti mill-movimenti nazzjonalisti pan-Għarab. Dawn stabbilew rabtiet sfiqa ma' mexxejja nazzjonalisti Għarab bħall-eks President Eġizzjan Gamal Abdel Nasser u l-intellettwali u l-prinċep Druze Shakib Arslan. Meta Arsalan ried iżur il-Marokk f'Awwissu 1930, huwa ma ngħatax permess mill-protettorat Franċiż u għalhekk minflok mar Tangier, li dak iż-żmien kellha status internazzjonali taħt il-poteri kolonjali barranin, u minn hemmhekk mar Tétouan, fejn iltaqa' mal-grupp. Bosta mill-membri iktar 'il quddiem ingħaqdu mal-Partit Nazzjonalista ta' Istiqlal. Oħrajn, bosta minnhom nisa, ingħaqdu ma' partiti nazzjonalisti oħra.

Preżenza tal-Lhud 

Tétouan fl-imgħoddi ospitat komunità sinifikanti ta' Lhud Sefardiċi li immigraw minn Spanja wara r-Reconquista u l-Inkwiżizzjoni Spanjola. Din il-komunità ta' Lhud Sefardiċi kienet titkellem tip ta' Spanjol Lhudi magħruf bħala Haketia. Skont il-Kungress Lhudi Dinji kien għad fadal 100 Lhudi Marokkin biss f'Tétouan sal-2015.

Fl-1790, kien hemm pogrom, li nbeda mis-Sultan Yazid. Il-mellah, fejn kienu jgħixu l-Lhud, insterqulu r-rikkezzi tiegħu u bosta nisa Lhud ġew stuprati. Dak iż-żmien kien hemm emigrazzjoni ta' Lhud  ta' Tétouan lejn il-Ġibiltà, fejn il-popolazzjoni Lhudija kbira għad għandha rabtiet mal-komunità f'Tétouan.

Fl-1807, is-Sultan Slimane ordna r-rilokazzjoni tal-mellah lejn in-Nofsinhar tal-medina sabiex jibni moskea minflok is-sit preċedenti fi ħdan il-medina.

Il-mellah ta' Tétouan insterqulu r-rikkezzi tiegħu fil-Gwerra Ispanika-Marokkina tal-1860, meta kien hemm bejn 16 u 18-il sinagoga. Dan ġie segwit minn appelli fl-istampa Lhudija Ewropea biex il-komunitajiet Lhud bħal dik f'Tétouan jiġu appoġġati, u dan wassal għal sforz internazzjonali msejjaħ "il-Fond ta' Soljev tal-Marokk". L-organizzazzjoni Lhudija internazzjonali bbażata f'Pariġi, Alliance Israélite Universelle, flimkien mar-Rabbi Isaac Ben Walid ta' Tétouan, imbagħad fetħu l-ewwel skola tal-Lhud f'Tétouan fl-1862.

Wara l-eżodu tal-Lhud mill-Marokk wara l-1948, kien fadal biss ftit Lhud f'Tétouan. Sal-1967, kien għad fadal 12-il Lhudi biss (López Álvarez, 2003). Matul dak il-perjodu, bosta emigraw lejn l-Amerka t'Isfel u ferm wara lejn Iżrael, Spanja, Franza u l-Kanada. Illum il-ġurnata, l-unika sinagoga li għad fadal hi s-Sinagoga tar-Rabbi Isaac Bengualid, li tintuża bħala mużew.

Storja moderna 
Tétouan kompliet titkabbar iktar meta saret il-belt kapitali tal-Protettorat Spanjol tal-Marokk bejn l-1913 u l-1956. L-amministrazzjoni Spanjola bniet diversi kwartieri ġodda 'l barra mis-swar tal-medina. Il-belt għaddiet minn trasformazzjoni urbana intensiva, fejn il-kwartieri u l-binjiet tagħha, imsejħa "Ensanche" (jiġifieri "estensjoni"), kisbu dehra simili ħafna għal dik ta' bliet Spanjoli oħra ta' dak iż-żmien. L-istruttura tagħha ġiet organizzata madwar pjazza ċirkolari kbira, issa msejħa "Plaza Mulay el Mehdi' (li qabel kienet Plaza Primo de Rivera). L-influwenza tal-protettorat baqgħet importanti anke wara l-indipendenza tal-pajjiż fl-1956.

F'Jannar 1984, u f'nofs is-Snin taċ-Ċomb taħt ir-renju tar-Re Hassan II (li miet fl-1999), faqqgħet rewwixta f'diversi bliet għal għadd ta' jiem minħabba ż-żieda fil-prezzijiet tal-prodotti bażiċi, wara l-implimentazzjoni tal-programm ta' aġġustament strutturali tal-Fond Monetarju Internazzjonali u tal-Bank Dinji. Ir-rewwixta ġiet imrażżna permezz ta' intervent militari. Għoxrin ruħ inqatlu f'Tétouan u bosta oħra ġew arrestati u ngħataw pieni ħorox.

Bosta nies fil-belt għadhom jitkellmu bl-Ispanjol. Fuq it-tabelli fit-toroq, l-ismijiet spiss jinkitbu kemm bl-Ispanjol kif ukoll bl-Għarbi, għalkemm bosta sinjali huma bl-Għarbi u bil-Franċiż, it-tieni lingwa tal-Marokk modern.

Sit ta' Wirt Dinji 
Il-Medina ta' Tétouan ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (v) "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

Ġeografija 

Il-belt tinsab madwar 60 kilometru fil-Lvant tal-belt ta' Tangier u 40 kilometru fin-Nofsinhar tal-Istrett ta' Ġibiltà. Lejn in-Nofsinhar u l-Punent tal-belt, hemm il-muntanji. Tétouan tinsab fin-nofs ta' sensiela ta' raba' bis-siġar tal-frott, pereżempju l-larinġ, il-lewż, ir-rummien, u bis-siġar taċ-ċipress. Il-muntanji Rif huma fil-qrib, peress li l-belt tinsab fil-Wied ta' Martil. Tinsab max-xaqliba tat-Tramuntana pittoreska ta' wied għammieli li minnu tnixxi x-xmara Martil, bil-port ta' Tétouan, Martil, fil-bokka tagħha. Fuq wara hemm mases kbar tal-blat, u s-swar tan-Nofsinhar tal-kampanja ta' Anjera, li fl-imgħoddi kienu parzjalment magħluqa għall-Ewropej; fuq in-naħa l-oħra tal-wied hemm l-għoljiet li jiffurmaw il-limiti tat-Tramuntana tal-muntanji Rif ferm iktar impenetrabbli.

Klima 
Tétouan għandha klima Mediterranja kklassifikata skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen bħala Csa. Minħabba li tinsab mal-Baħar Mediterran, it-temp ta' Tétouan ikun miti, kiesaħ u bix-xita matul ix-xitwa, u sħun u niexef matul is-sajf.

Attrazzjonijiet 

 Il-medina (iċ-ċentru storiku) ta' Tétouan hija Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Iċ-ċentru storiku huwa karatteristiku u tradizzjonali ħafna. Wieħed isib bosta djar bojod, speċjalment djar baxxi ftit sulari. L-artiġjanat huwa mifrux fil-belt, u wieħed isib nissieġa, ġojjelliera u ħaddiema tal-ġlud. Il-bejjiegħa fit-toroq sikwit jippruvaw ibigħu t-twapet lit-turisti wkoll. Tétouan hija parti min-Network tal-Bliet Kreattivi tal-UNESCO u fl-2017 ġiet iddikjarata bħala "Belt tal-Artiġjanat u tal-Arti Folkloristika".
 Il-Mużew Arkeoloġiku jinsab fiċ-ċentru tal-belt, mitt metru 'l bogħod mill-Palazz Irjali. Il-mużew fih artefatti minn perjodi differenti u mill-kulturi indiġeni, Feniċi, Rumani, Lhud u Għarab. Il-mużew inbena fl-1943.
 Il-Mużew tal-Arti Moderna jinsab quddiem il-ġnien ta' Riad Al Ochak.
 Il-mechouar tal-Palazz Irjali jinsab eżatt 'il barra mill-medina l-antika u qrib waħda mid-daħliet tagħha. Quddiemu hemm pjazza pubblika.
 Riad Al Ochak (li litteralment tfisser "Ġnien il-Maħbubin"), magħruf uffiċjalment bħala l-Ġnien ta' Moulay Rachid, huwa ġnien pubbliku ddisinjat bl-istil Għarbi Iberiku. Jinsab taħt l-għoljiet fit-triq lejn il-Wied ta' Martil.
 Il-kasbah fil-quċċata tal-Għolja ta' Dersa, bil-fdalijiet tal-eks barrakki tar-Regulares, tinsab maġenb ċimiterju ta' martri indiġeni.
 Tétouan għandha kosta kbira estiża mill-fruntiera ma' Ceuta sat-triq lejn Al Hoceima. Normalment iżuruha ħafna nies fis-sajf u tospita bosta bars, ristoranti, lukanti, klabbs tal-golf, kif ukoll marinas internazzjonali bħal Club Med, Sofitel, u Ritz-Carlton li jinsabu fil-Bajja ta' Tamuda bejn M'diq u Fnideq. L-eqreb bajja tinsab fil-belt popolari ta' Martil. Villaġġi oħra jinkludu Cabo Negro, Oued Lao, El Jebha.
 Tétouan hija mdawra minn żewġ għoljiet muntanjużi, Dersa u Ghorghiz. Hemm diversi postijiet naturali u l-attivitajiet tal-mixi huma popolari fl-inħawi.

Ġemellaġġ 

 Monastir, it-Tuneżija;
 Granada, Spanja;
 Santa Fe, l-Arġentina;
 Terrassa, Spanja.

Nies notevoli 

 Amina, bint al-Hajj ʿAbd al-Latif (1802-1812), ġurista u skriba Marokkina;
 Abdelkhalek Torres (1910-1970), mexxej nazzjonalist Marokkin;
 Abdessadeq Cheqara (1931-1998), mużiċist Marokkin;
 Ahmad ibn Ajiba (1747-1809), qaddis Sufist;
 Ahmed Chawki, kantant u kantawtur Marokkin;
 Ali al-Mandri (is-seklu 15), ir-rifundatur tal-belt;
 Btissam Sadini, karateka Marokkin;
 Fayçal Azizi, kantant u kantawtur Marokkin;
 Leopoldo O'Donnell, l-Ewwel Duka ta' Tétouan (1809-1867), statista Spanjol u dixxendent tal-familja rjali Irlandiża antika, O'Donnells ta' Tyrconnell;
 Mohamed Abarhoun, l-eks plejer internazzjonali tal-futbol;
 Mohammed al-Haik, poeta u mużiċist tas-seklu 18;
 Mohammed Daoud (1901-1984), storiku Marokkin;
 Mohammed Fadel Benyaich, kirurgu u tabib personali Marokkin tar-Re Hassan II;
 Mohamed Yalouh, inventur Marokkin;
 Omar Azziman (twieled fl-1947), konsulent irjali;
 RedOne (twieled fl-1972), produttur tal-mużika;
 Lolo Sainz (twieled fl-1940), plejer u kowċ Spanjol tal-basketball;
 Sayyida al Hurra (1485-1561), Reġina Pirata ta' Tétouan u r-Reġina tal-Marokk;
 Tuhami al-Wazzani (1903-1972), storiku Marokkin;
 Yosef Maimon (1741-1822), mexxej spiritwali Lhudi;
 Zakaria El Wardi, plejer tal-futbol Marokkin;
 Zouhair Feddal, plejer tal-futbol Marokkin.

Gallerija

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Bliet tal-Marokk