جدیدچیلیک
جدیدچیلیک ( - یئنی معنی‌سینده، تاتار تورکجه‌سی: Cäditçelek) اون دوققوزونجی ایله ایگیرمینجی یۆز ایللر آراسیندا تۆرکوستان، قافقاز، قیریم، ایتیل چایی‌نین حوضه‌سی و سیبری موسلمانلاری آراسیندا یاییلان ایجتیماعی-سیاسی حرکت دیر. جدیدچیلیک ۱۹۸۰ ایللرینده قیریمدا ایسماعیل بیگ قاسپیرینسکی چالیشمالاری ایله وجودا گلیب، روسیه ایمپیراطورلوغوندا یاشایان موسلمانلار آراسیندا چوخ تئز یاییلدی. ایلک آتدیملاریندا بو سیاسی مکتب، تۆرکجه‌نی آرتیراق روس دیلی یئرینه ایشلتمک و یئنی بیلیملری اؤرگشمک کیمی، مدنی حرکتلرله ایشه باشلادی. جدیدچیلیک دۆشونجه‌لری، اصول جدیدله علاقه‌لی مقاله‌لرده، ترجیمان مجله‌سینده یاییلاردی.

جدیدچی مطبوعات 
جدیدچیلرین ایلک مجله‌سی تانینان ترجیماندان سونرا، اورتا آسیا، قافقازلاردا و ایتیل چایی حوضه‌سینده چوخلو مجله یایینا باشلادی. تاشکندده ۱۹۰۵ ایله ۱۹۰۶-جی ایللر آراسیندا ترقّی (یازاری: ایسماعیل آبیلی) و خورشید (یازاری: منوّر قاری)، ۱۹۰۷ ایله ۱۹۰۸-جی ایللر آراسیندا شؤهرت (یازاری: عبد الله اولانی)، آسیا (یازاری: احمدجان بک‌تمیروْو) و توجّار (یازاری: سعیدکریم‌بای سعیدعظیم‌بای اوغلو)، بوخارادا ۱۹۱۲-جی ایلده بوخارای شریف (یازاری: میرزا جلال یوسف‌زاده) و توران (یازاری: قیاس مقسوم حسینی)، ۱۹۱۳-جو ایلده سمرقندده سمرقند (یازاری: محمودخواجه بهبودی)، تاشکندده صدای تورکوستان (یازاری: عبیدالله خواجه‌اسدالله خواجه‌یئو) و قوقاندا صدای فرغانه (یازاری: عابیدجان محمودوْو) یایینا باشلانان مجله‌لردن ایدیلر.

اورتا آسیاداکی ایلک جدیدچیلر 
اورتا آسیادا بؤیوک یازیچی‌لار، سیاستچی‌لر و شاعیرلر جدیدچیلیکدن حیمایت ائدیب قورولوشونا چالیشیبلار. بو بؤیوک خیلین آدلینلارینین آدلاری اشاغی‌دا گلیب‌دیر:
محمد خواجه بهبودی
عبد القادیر شکوری
عجزی (سعید احمد حسن خواجه اوغلو صیدّیقی)
منوّر قاری عبد الرشید خانوْو
عبد الله اولانی
عبید الله خواجه اسد الله خواجه‌یئو
تاش‌بالتابک ناربوته بکوْو
عبد الرؤوف فیطرت
فیض الله خواجه‌یئو
عوثمان خواجه بولات خواجه‌یئو
عبد الواحید بورهانوْو
صدر الدین عئینی
عبد القادیر محی الدینوْو
عابیدجان محمودوْو
حمزه حکیم‌زاده نیازی
چوْلپان (عبد الحمید سولیمان اوغلو)
ایسحاق خان عیبرت
محمد شریف صوفی‌زاده
پهلوان‌نیاز حاجی یوسوفوْو
بابا آخوند سلیموْو

ایستالین گۆجلنمه‌سیندن سونرا جدیدچیلیک 
ولادیمیر لنینین، ۱۹۲۴-جو میلادی ایلده، اؤلوموندن سونرا، جوزف ایستالین گۆجلنمه‌یه باشلادی. کومونیست حیزبینین ۱۹۲۶-جی میلادی ایلدن باشلایان سیاستلری میدانی جدیدچیلره دار ائدیب، جدیدچی‌لرین چوخو اعدام اولدولار. اعدام اولان جدیدچی‌لرین ان آدلینلاری چوْلپان و عبد الرؤوف فیطرت ایدی‌لر. بو ایکی یازیچی شوروینین داغیلماسیندان سونرا اؤزبکیستانین میلّی قهرمانلاری آدلاندیلار.

قایناقلار 

سیاسی مکتبلر
جدیدچیلیک