افغانیستان
افغانیستان (پشتوجا: افغانستان) یادا رسمی آدی ایله افغانیستان ایسلام امیرلیگی اورتا آسیا‌نؽن گونئینده(جنۇبۇن‌دا) دنیزه چیخیشی اولمایان بیر دؤولت دیر. بۇ اؤلکه گونئی(جنۇب) و دوْغۇدان(شرق‌دن) پاکیستان، باتی‌دان(غرب‌دن) ایران، قوزئی‌دن(شیمال‌دان) تورکمنیستان، اؤزبکیستان و تاجیکیستان و قوزئی-دوْغودان(شیمال-شرق‌دن) ایسه چین ایله قوْنشۇدۇر. بۇ اؤلکه‌نین باشکند و اَن بؤیوک شهری کابول شهریدیر. اؤلکه، بئین‌الخالق سوویه‌ده افغانیستان ایسلام جومهوریتی اوْلاراق تانؽنؽر. ۲۰۲۱ طالیبان هوجومو نتیجه‌سینده طالیبان اؤلکه‌نی ایداره ائتمکده‌دیر.

باتؽ(غرب) و دوْغو(شرق) آراسیٛنداکیٛ یول‌لاریٛن کسیشمه نؤقطه‌سینده یئرلَشن افغانیستان، ائتنیک قۇرۇپ و مدنیتلر ایله دوْلودور. تیجارتین مرکز نؤقطه‌لریندن بیری اوْلان افغانیستان، بۇ استراتئژی مؤوقعی سببی ایله تاریخ بویۇنجا فارسلار، یونان‌لار، عربلر، تورکلر، موغول‌لار، اینگیلیس‌لر و روسلار کیمی مۆختلیف خالق‌لاریٛن ایستیلاسیٛنا اۇغرامیٛشدیٛر.

تاریخی

اهالی‌سی 
باشکند(پایتخت) کابول اؤلکه‌نین ان بؤیۆک شهریدیر، دیگر اهمیت‌لی شهرلر غرب‌ده هئرات، جنۇب‌دا قندهار و شیمال‌دا مزار شریف‌دیر. یئرلی ومیللی سویداینتئقراسیانیٛن زیفا اولدۇغۇ افغانیٛستان‌دا جوْغرافی مانئلردنالا و ایجتیماعی حیات‌دا دا بیر سیٛرا اهمیت‌لی مۆشکۆل‌لر قالماق‌دادیٛر. احالی‌نین ساوادلیٛ‌لیٛق درجه‌سی تخمیناً ۳۶٪ -دؽر، ادام باشیٛنا دۆشناۆمۇمداخیلی گلیر باخیٛمیٛن‌دان دا دۆنیانیٛن ان یوخسۇل اؤلکه‌لری آراسیٛندادیٛر. افغانیٛستان ایسلام جۆمهۆریتی‌نین مرکزی ستاتیستیکا تشکیلاتؽ‌نؽن معلۇمات‌لارؽنا اساساً ۲۰۱۱ – جی ایلین اولین اؤلکه اهالی‌سی‌نین ساییٛنیٛن ۲۴. ۴۸۵. ۶ مین نفراولدۇغۇ احتیمال ائدیلیر. <رئف>یسلامیج رئپۇبلیجاوف افغانیستان جئنترال ستاتیستیجساورگانیزاتیون - '

قومیت ترکیبی 
افغانیٛستان چوخ قومیتلی اؤلکه‌دیر. بۇنۇن‌لا برابر هئچ بیر قؤومیت قۇرۇپۇ اکثریتی و یا چوخلۇغۇ (یاریٛدان چوخ) تشکیل ائتمیر، اؤلکه‌ده یالنیٛز قارشیٛ‌لیٛق‌لیٛ نیسبت‌ده اۆستۆنلۆیه صاحیب بئش بؤیۆک قؤومیت قۇرۇپ واردیٛر (پوشتونلار، تاجیکلر، اؤزبکلر، هزارلر و تورکمن تورکجه‌سیلر) و اونلاریٛن هربیرینین سایؽ ۱ میلیوندان آرتیٛق‌دیٛر. اساساً افغانیٛستان‌دا تۆرک دیل‌لی و فارس دیل‌لی خالق‌لار یاشایؽر.

دین 
افغانیستان اراضی‌سینده، ایسلام ۸۰۰ میلادی ایل‌لرین سونۇن‌دا باشلامیٛش‌دیٛر. حال-حاضؽردا اؤلکه اهالی‌سی‌نین اکثریتی مۆسلمان‌لاردیٛر. افغانیستان‌دا مۆسلمان اهالی‌نین ۸۰–۹۰٪-نؽ تشکیل ائدن سۆننۆلۆیۆن حنفی مذهبی داها چوخ یایؽل‌میٛش‌دیٛر. سۆننۆلر اساساً افغان‌لاریٛن بؤیۆک بیر حیصّه‌سی‌دیرلر، تاجیک‌لر، اؤزبک‌لر، تۆرکمن‌لر، بلۇچ‌لار

افقانیستان‌دا بیر سیٛرا سۆننۆ جریانلارؽ فعالیت گؤستریر - قدیری، نقشبندی، قلندری. اهالی‌نین چوخ آز حیصّه‌سی (۰٬۵٪) احمدیه طریقتینه منسۇب‌دۇر. اؤلکه‌ده اهمیت‌لی سایدا شیعه‌لر وار. بۇنلار خزر-بربرلر، ائلجه‌ده تئیمۇرلار، قیٛزیٛل‌باش‌لار و افغان-دزادزلار، سیاسته نیسبتناً قارؽش‌مؽش افغان-فارس قۇرۇپۇ و فارس‌لاردیٛر. شیعه‌لره هم ده کابۇل، هرات، غزنه اراضی‌سینده ده راست گلمک اولار. بدخشان خالقیٛ وتاجیک‌لری بیر حیصه‌سی ایسماعیلیه طریقتینه عیبادت ائدیرلر (ایسماعیلی‌لر اؤلکه اهالی‌سی‌نین تقریباً ۳٪-نی تشکیل ائدیرلر). بۇندان باشقا، افغانیٛستان‌دا هیندۇ-ایستلر (۲۰مین نفر)، ائلجه‌ده سیخ‌لر، زرتۆشتۆلر) یاشایؽر.

ایقتصادی گؤستریجیلر 
 ایقتصادیاتا عۆمۇمی باخیٛش: افغانیٛستان دنیزه ساحیلی اومایان اؤلکه‌دیر، ایقتصادیاتیٛ اکینچی‌لیگه وحئیوان‌دارلیٛغا (قویۇن و کئچی یئتیش‌دیرمه‌یه) اساس‌لانیٛر.
 ایش قۆووَسی: ۱۵-میلیون (۲۰۰۴-جی ایل معلۇمات‌لاریٛ)
 سئکتورلارا گؤره ایش قۆووسی:اکینچی‌لیک ۸۰٪، صنایع ۱۰٪، خیدمت ۱۰٪ (۲۰۰۴ ملۇماتلاریٛ)
 صنایع: کیچیک میقیاس‌دا پالتار، صابۇن، موبل، ایاق قابیٛ، گۆبره، سیمان، آلایشی خالچالار، طبیعی گاز، یاغ، کؤمۆر، میس سئخلری.
 ائلئکتریک استهصالیٛ: ۹۰۵ میلیون kWh (۲۰۰۳/تخمینی)
 ائلئکتریک استهصالیٛ: ۱٬۰۴۲ میلیارد kWh (۲۰۰۳/تخمینی)
 ائلئکتریک ایخراجاتیٛ: ۰ kWh (۲۰۰۱/تخمینی)
 ائلئکتریک ایدخالاتیٛ: ۲۰۰ میلیون kWh (۲۰۰۳)
 اکینچیلیک وحئیواندارلیٛق محصوللاریٛ: خاشخاش، بۇغدا، مئیوه لر، فیٛندیٛق، یۇن، دری
 ایخراجات مبلغی: ۴۷۱ میلیون دوللار (۲۰۰۵-جی ایل ملۇماتلاریٛ)
 ایخراجات محصوللاریٛ: خاشخاش، مئیوه و فیٛندیٛق، آلایشی خالچالار، یۇن، پامبیٛق، دری، قیمتلی داش و لعل-جواهیراتلار.
 ایخراجات اورتاقلاریٛ: پاکیستان، ایران، آلمان، هیندوستان، بؤیۆک بریتانیا، بلژیک، لۆکسئمبۇرق، چک رئسپۇبلیکاسیٛ
 ایدخالات مبلغی: $۳٬۸۷ میلیارد (۲۰۰۵-جی ایل ملۇماتلاریٛ)
 ایدخالات محصوللاریٛ: خاریجی اینوئستیسیا، یئینتی و نئفت محصوللاریٛ، ایستئحلاک ماللاریٛ
 ایدخالات اورتاقلاریٛ: پاکیستان، ایران، یاپونیا، سینگاپۇر، هیندوستان، جنۇبی کورئیا، آلمان
 خاریجی بورج مبلغی: ۸ میلیارد دوللار (۲۰۰۴-جۆایل ملۇماتلاریٛ)
 پۇل واحیدی:افغانی (ƏHVƏ)
 پۇل واحیدی کودۇ: ƏHVƏ
 مالی ایلی: ۲۱ مارس – ۲۰ مارس

نقلیات یوللاریٛ 
 دمیر یوللاریٛ: km ۲۴٬۶
 اوتوموبیل یوللاریٛ: ۲۱۰۰۰ km

گؤرونتولر

قایناقلار 

آسیا اؤلکه‌لری
اسلامی اؤلکه‌لر
فارس دیللی اؤلکه‌لر
اورتا آسیا اؤلکه‌لری
ایسلام جومهوریت‌لری
دنیزه چیخیشی اولمایان اؤلکه‌لر
آز توسعه ائتمیش اؤلکه‌لر
Afghanistan
ایران یایلاسی
Islamic republics
ایسلام ایش‌بیرلیگی تشکیلاتی اؤلکه‌لری
Member states of the South Asian Association for Regional Cooperation
بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر
پشتوجا دانیشان اؤلکه‌لر
فارس‌جا دانیشان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
Iranian countries and territories
گونئی آسیا اؤلکه‌لری
۱۷۰۹ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
۱۷۴۷ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
Territories under military occupation
1709 establishments in Asia