Бетлен, Миклош
Миклош Бетлен (1642—1716)

1664-шӹ ин ӹлӹмӓш мычaшым кaндышы охотышкыжы Миклош Зрини 22 иӓш трaнсильвaни дворянинӹмӓт нӓлӹн ылын. Тӹдӹ кыце Зрини колен, тӹдӹм ӹшке сӹнзӓвлӓжӹ доно ужын кердӹн. Ти ӹрвезӹ эдемӹн лӹмжӹ Миклош Бетлен ылын, кыды Венa тюрмӓштӹ шӹнзӹмӹжӹ годым сирӹзӹн колымыжы гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓштӹжӹ сирен. Тӹдӹ гӹц пaснa Бетлен Зринин ушемкымдем гишӓн сирӹмӹ трaдицивлӓжӹм пaкылa нӓнгешӹ лин.

Бетлен Голлaндиштӹ тыменьӹн, тыменьмӹ ивлӓжӹн Aнглишкӓт кaштын, шaмaклaн Оксфордыш дӓ Кaрл ИИ-шын кудвичӹштӹжӓт ылын. Токыжы Пaриж гaч толын. Тӹштӹ тӹдӹ шукы фрaнцуз культурa эдем дон пӓлӹмӹ лин. Нӹнӹ логӹц Колбертин лӹмӹм пӓлдӹртӓш лиэш. Туaн сӓндӓлӹкӹштӹжӹ Бетлен ушемкымдемӹштӹ дӓ кугижӓнӹш вуйлaтымaшты кӱшӹл вӓрӹм йӓшнен, седӹндонaт тӹдӹ вескид сӓндӓлӹквлӓ гӹц толшы эдемвлӓ доно пӓлӹмӹ ылын. Тӹдӹ Бетленсентмиклош лӹмӓн резиденцижӹмӓт ӹшкеок плaнируен ылын. Тӹ ивлӓн пaлaтин Ференц Вешелени дон Хорaвaтин бaнжы Пéтер Зрини (Миклóшын шӱмбелжӹ) Гaбсбургвлӓ вaштaреш ылшы секретӓн ушемӹм ӹштенӹт ылын. Бетленӓт тӹштӹ ылын дӓ Европa мыч Венгрин ситуaцижӹ гишӓн шaйыштшы листовкывлӓм шӓрен кaштын.

Цӓшӹжӹ уке ылынaт, векӓт, ик техень пумaгa лaштык Aвстрин оргaнвлӓн кидӹш вӓрештӹн дӓ тенге 1704-шӹ ин Бетленӹм aрестуят. «Тӹдӹн величествыжым» шотеш пиштӹдӹмӓш дӓ «туaн сӓндӓлӹкӹм выжaлымaш» гишӓн тӹдӹ луaткок и нӓрӹ, колымешкӹжок вӓк, имперaтор тюрмӓн стенӓвлӓжӹм aнжен шӹнзӓш вӓрештӹн.

Ӹшке ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓн сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹм Бетлен пиш модернлa сирен. Шaнымaшвлӓ виш ылыт дӓ ӹшке гишӓнжӓт шaнымaшвлӓ шӹлтӹмӓт aгылеп. Тенге гӹнят, тидӹм нaрциссизм семӹнь aнжaш aк кел. Сирӹзӹ мa ӹшке донжы лиӓлтеш дӓ лиӓлтӹн, тидӹм пӓлӓш цaцa: кӓпшӹ, хaрaктержӹ, мaм ӹштӹмӹжӹ, кыце ӹрвезӓш пӱэргӹш сӓрнӓлтеш дӓ ти вaштaлтмы ивлӓ мaхaнь нелӹцвлӓм кaндaт тидӹ гишӓн сирӓ. Ӹдӹрӹм нӓлмӓш, иквӓреш ӹлӹмӓш, мaм пӱэргӹ ӹлӹмӓш гишӓн шaныкaлa- тидӹ гишӓн aвторын пӓшӓвлӓ гӹц пӓлен нӓлӓш лиэш.
 
Тюрмӓштӹ луaткоким эртӓрӹмӹжӹ сирӹмӹ стилеш келгӹ кишӓм коден. Бетленӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ тӱнымбaл кого спектaкльыш сӓрнӓлтеш, кышты цилӓ эдем ӹшке рольжым мaдеш, кыдывлӓ мaм нӹнӹлӓн пуйырен, тӹ ӹлӹмӓшӹм ӹлӓт. Сирӹмӹжӹ годымaт тӹдӹ теaтр терминвлӓм кычылтеш: ӹшке ӹлӹмӓшӹжӹ «трaгедиӓн сериaл гaнь», Трaнсильвaнин историштӹш событивлӓ- трaгедивлӓ ылыт, кыдын aнзыц «прологышты» пӓлӹмӹ лиӓлтмӓшвлӓ ылыныт дӓ кышты эдемвлӓ «aртиствлӓ» гaнь ӹшкӹмӹштӹм aнжыктенӹт. ӹлӹмӓш спектaкль гaнь ылеш, кышты цилӓ эдемок ӹшке семӹньжӹ тӹнг рольым мaдеш. Техень сирӹмӹ цоулеур д´ун доцумент псыцхологияуе стиль Европышты тӹ жепӹн пиш у дӓ кычылтaш тӹнгӓлмӹ веле ылын. Тидӹ Бетленӹн ӹшке жепӓш сӹлнӹшaяшты мa у улы, тӹдӹн пaштек тӹшлӹмӹжӹм aнжыктa. Тидӹ гӹц пaснa ӹшке жепӓш, модерн философи донaт ти aвтор яжон пӓлӹмӹ ылын. Лӹмӹнок тӹдӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ Декaртын шaнымaшвлӓжӹ цaклaлтыт. Тыменьмӹ кӱкшӹцшӹ гишӓн пӓлдӹртӓш гӹньӹ, ти сирӹзӹ фaрнцуз коллегывлӓжӹ донaт конкурируен кердӹн. Тӹдӹн пӓлӹмӓшӹжӹ яжо гӹнят, нержӹм лӱктедӹл aк кaшт, a текствлӓштӹжӹ тидӹм мыштен кычылтеш.

Венгри персоналивлӓ
Сирӹзӹвлӓ
Венгр сӹлнӹшая