ГӀободиясули тарих
МУХIАММАД ХIАЖИ АЛЬ ГIОБОДИ АД ДАГЪИСТАНИ
 
Сиражудин ХIайбулаев ва МухIаммад ХIасанов
(на аварском)
 АнцIила ункъабилеб къарнуялъул (нусил сонил) имам, хIакъав мужадид Сайид ГIободияв (р.гI.) гьавуна 1828 соналъ гIалимзабазул тахшагьар Хунзахъ районалъул ГIобода росулъ Къебеддибир абулев, сверухъе жиндир цIар рагIарав гIалимчиясул хъизаналда.
Гьединго, Къебеддибир вукIуна Хундерил тIалъиялъул росабазул цо чангоялъуб жиндица дибирлъиги гьабурав, кивехун кканиги гIадамаз жиндир ракI- ракIалъ адаб-хъатирги гьабулев, унго-унголъунги, диналъул киналго шурутIал жинца мухIканго цIунун, Аллагьасул ритIухъаб нух ккурав муъминчи. Гьебго жо тIалаб гьабулаан Къебеддибирас цойгидал диналъул вацаздасаги ва яцаздасаги...

Живго Къебеддибирил анкьумумулги гьебго даражаялъул бергьарал гIалимзаби рукIун руго, хундерил тIалъиялда гуребги, тIолабго Дагъистаналдаго жидер цIар рагIарал.

Васасда эбел-инсуца лъураб хIакъикъияб цIар букIана МухIамад абун. ХIежалдаса тIад вуссиндал, гьесда абизе жубана МухIамадхIажи абун. Ва амма заманалдасан росуцоязги, муридзабазги, жалго гIалимзабазги гьев рикIкIунев вукIана Аварагасул (с.т.гI.в.) суннат жиндица щулаго ккурав, бищунго гIажаибав Сайидлъун... Гьелъул кьучIчIалда тIолабго исламияб дунялалъего гьев лъугьана устар Сайид ГIободиявлъун.

Сайид ГIободиясул караматал манакъибазул бицунаго абичIого гIоларо, жеги эбелалъул чохьонив гьитIинаб лъимерлъун вугеб заманалдаго, загьирлъулел рукIанин гьев гьавизе вугев васасул гIаламатал тIокIлъабигун хаслъаби. МухIамадил эбелалда лъимаде йигониги лъалеб букIинчIо щибго захIмалъи чохьониб баччун бугеб лъимералъул. Гьелъ жиндирго росасда абулаан: «Къебеддибир, дида гьаб чохьониб баччун бугеб лъимералъул, гьабизе заман щолеб бугонигицин, тIотIол гIангицин бакIлъи лъалеб гьечIо. Дида гьадинаб жо бихьараб жо гуро. Гьаб цо эбелалъул чохьонибго гIаламатаб лъимер буго»,- абун.

Росас лъадуда абуна:

- Дида бицаниги, дуца гьелъул цIар лъиданиги бахъуге. БичIчIанагури? ХIалкIун балъго гьабе гьеб кинабго гIадамаздаса. Цо чиясда лъараб жо- росдадаго лъараб жо бугин. Дуда лъала гури дир умумул кинал гIалимзаби рукIаралали. Гьевги гьезул ирс босарав вас лъугьинев, Аллагьасул кумекалдалъун...Дир гьелда щибниги щаклъиго гьечIо. Воре сирруги цIуне, дуца сабруги гьабе...

... МухIамад гьавуна битIун итни сордоялъ. Эбел-эмен кутакалда рохана васасдаса. Гьеб сордоялъ гьезухъе ургъунго ячIун йикIарай Къебеддибирасул яцгIалалъ, вас чурун вацIадги гьавун, эбелалъухъе керен хахизе кьуна... Амма хIикматго гIажаибаб рижиялъ абуни эбелалъул керен хахизе хивалго гьабичIо....

Гьеб заманалда Къуръан цIалулев вукIарав Къебеддибирасда аскIоеги ун, яцгIалалъ абуна:

- Дур васас эбелалъул керен хахизе къасдго гьабулеб гьечIин, Къебеддибир, щибин жинца гьабун лъикI? - абун.

Инсуца яцгIалалда абуна вас жиндида аскIове вачеян абун. Къебеддибирас васасул кваранаб гIинзуда жанибе как ахIана, квегIаб гIинзуда жанибе къамат гьабуна... Гьанже хахулин ас эбелалъул керенинги абун, вас яцгIалалъухъе тIадвуссинавун кьуна. ГIицIго гьелдаса хадуб жубана гIажаибаб лъимер гIорцIизегIан эбелалъул керен хахизе...

Инсуца хIакъикъги хъун, хирияв Бичас кьураб давла-васасда, дунялалда бищунго хирияб МухIамад аварагасулго (с.т.гI.в.) гIадаб, МухIамад абураб цIар лъуна.

Жеги щуго сон тIубачIев МухIамад инсул щакъи- къаламгун квал-квадизе жувайдал, Къебеддибирас васасда гьикъана: «Щиб дуе бокьун бугеб, дир вас?» абун.

Васас жаваб кьуна:

-Дие цIализе-хъвазе лъазе бокьун буго, дада,- абун.

Инсуда, гIемерав воххиялъ, магIу кквезе кIвечIо. Гьес гьитIинав МухIамад, кодовеги вачун, каранде къана, дир баракатав хазинаянги абун.

Къебеддибирас хIурупалги хъван, гьел васасда кодоре кьуна, батани лъазареянги абун...

-Дада! Дида гьал лъалаянги абун, васас хIарпал цIалана, тIаде валагьун эменгун...

Гьеб цIакъго гIажаибаб хIикмат жиндирго беразда бихьидал, Къебеддибирасда бичIчIана жиндирго гьитIинав вас МухIамад гIарипинав вугевлъи...

ГIажаибго тIад чIчIун, къаси-къадлъи гьечIого, кIудияв чияс гIадин, лъазабулеб букIана гьитIинав МухIамадица- Сайидас динияб гIелму... Щиб суал кIудияз гьесие кьуниги, гьеб параялдаго щолеб букIана чIванкъотIараб, мухIканаб ва кьучIчIаб жаваб гьитIинав МухIамадихъан гIадамазе. Сверухъе киналго рукIана гьеб гIаламаталда хIикмалъун, божизе кIоларого, гьеб кинабго жидерго беразда цебе щибаб къойилго кколеб бугониги...

МухIамадица цIакъго ццудунго тIокIкIинабуна жиндирго инсудасан босизе рес букIарабщинаб гIелму-лъай. Гьесда бичIчIана жиндие хадубккунисеб гIелмудал ралъдал гъварилъиги, паналъиги, пасихIлъиги ва камиллъиги щвезе рес букIин гIадатиял гIалимзабаздасан гуреб, гIицIго гIарипиназдасан щвезе кколеблъи ва щвезеги бугеблъи...

ВукIинисев КъутIбул Гъавсас лъазабуна эбел-инсуда:

-ГIицIго гIарипиназдасан буго бецIал ракIазе канлъи. Гьединлъидал, дица гIицIго гьездасан тIалаб гьабизеги буго диего хадубккунисеб исламияб гIелму,- абун.

Цо сордоялъ Сайид ГIободиясда макьилъ вихьана жиндирго росуцояв, цIар рагIарав гIалимчи ШагIбан-къади, жиндица магIарулазул ракIазде жанибе гIулумал чваххун тIурав. Гьесдаго цадахъ вукIана МухIамадун Гьухъалиги. ГьитIинав МухIамад ГIободиясе гьеб сордоялъ загьирлъана гьезда цадахъ хьвадулел рукIарал нуралги... Гьезда хьолбохъ эхетарал малаикзабицин загьирлъана гьитIинав, ва амма гIаламатго цIодорав Сайидасе...

ГьитIинав МухIамад гIажаиблъун хутIана, гьаб дир беразда цебе загьирго бихьулеб гIаламатго щибилан...

Сайидас гьезда гьикъана цо батIаго хIикмалъи гьабун:

-Я, дир хIурматиял гIуламаал! Гьаб дида бихьулеб хIикматго щиб кколеб?!- абун.

-Я, гьитIинав МухIамад, гIуламаазул бетIер! ГIарипиназул дуде балъгояб амру щвана, метер радал вахъун мун Гьухъаливе щвайилан! - абун загьир гьабуна макьилъ цере рачIараз Сайид ГIободиясе...

-Дуда Гьухъалиб батила гIадан гIажаиблъулеб хIикматго караматаб дурго гIелму... Ва гьенив дуда дандчIвала дурго вукIинисев мудасир МухIамадун Гьухъали. Гьеб киналъего дуе кумекги гьабила, гьеб гIелму жидее тIокIкIарал Муршидул Камилаз...

...Гьеб макьидаса ворчIидал, МухIамад, тагьажуд, суннат тIубан дугIаялде вуссана. Я, Аллагь, мун гурхIаян жиндаго къаси бихьараб гьеб гIажаибаб макьу таъвил гьабуна...

Сайид ГIободиясда бичIчIана гьеб хIикматаб макьу жиндида гьадинго бихьараб жо гуреблъи, гьединлъидал, гьитIинав Сайидасул ният ккола, радалго вахъун, хIикматал караматазул гIажаибаб магIдан Гьухъалиса МухIамадихъе гIелму камил гьабизе ине сапар бухьине.

I843 соналъ Гьухъалиса МухIамадхIажиясухъе (къ.с.) жиндиего исламияб гIелму тIалаб гьабизе унеб мехалда, Сайид ГI ободияс бан букIуна гIицIго анцIила щуго сон.

Живго Гьухъалиса МухIамадхIажи (къ.с.) вукIана Гьазигьумекиса Жамалудиница (къ.с.) жиндие устарлъиялъе ижаза кьурав машгьурав, гъваридаб гIелмуялъул гIалимчи, накъшубандияб тIарикъаталъул бергьарав устар.

Живго Жамалудин Гъумукъияс (къ.с.) жиндихъе зияраталъе, гIелмуялда хадур рачIунел цIакъго гIемерлъидал, абулаанила: «Дихъ бугеб гIадаб лъай Рочиса Мамадибирихъги ва Гьухъалиса МухIамадхIажиясухъги бугин, нужеца гьезул гIелмуялдаса пайда босе»,- ян абун.

Гьеле гьебго мурадалда Сайид ГIободиявги щола Гьухъаливе бакъанил гIужалъ ва рещтIине гьоболгицин цIехечIого, вачIинахъего мажгиталъуве уна, гIадамазул рахIат хвезабизе бокьичIого.

ЖамагIат какдаса хадуб, суннатги тIубан, истихар гьабулаго, тирщун тIадеги вахъун, хIакъав Муршидул Камил «МархIаба, дир вас!» - абун, икрам гьабун кIалъана Сайид ГIободиясда...

Гьев живго Гьухъалиса МухIамад вукIана гьитIинаб мехалдасаго варагI жиндир цIикIкIарав, камиллъиялъул ригьалде ваханиги, жиндица варагI балъго гьабурав.

Гьухъалиса МухIамад воххун, гьитIинав Сайидасул горбода къвалги бан, гьесда хурхун чIчIана, сверухъе кинабго жоги кIочон тун, халатккун жив балагьун чIчIун вукIарав жиндирго вас дандчIварав гIадин рази-ракиго...

Муршидул Камилас иллагьияб хIайранаб икрам гьабуна ГIободаса МухIамадие ва гьевги вачун жиндихъего рокъове ана тIарикъаталъул кIудияв устар....Гьеле гьев Аллагьасул кIудияв валиясул кумекалдалъун Сайид ГIободияс байбихьана балъгояб нуралияб гIелмуялда гъорлъе лъугьине, гьелъул кьалбалъе ваккизе, гьелъул хаслъаби тIатинаризе...

Сайид ГIободияс мутагIилзабазда гьоркьоб цохIониги къо бахъичIо, хасаб гьухъалисесул рияза гуреб гьесие къабуллъичIо.... Сайид ГIободияс байбихьана «Силкул гIайин» абулеб тIехьалдаса байбихьун «Сирру къадар» абулеб тIехьалде щун, жиндирго исламияб гIелму камил гьабизе...

РакI бухIун гьединаб хIалалда гьел тIахьазул пикрабазда вукIаго, саламги кьун тIаде щвана Илъяс ва Хизри аварагзаби.

Сайид ГIободиясул рекIел канлъи жидеда бихьидал, гьесул рекIел асарал гьезие загьирлъидал, кIиявго аварагас гьелда цIакъ гIажаиблъи гьабуна...

ГIарипиназда гьоркьов гьев Сайидасдаса ракI бацIадав гIуламаазул кьерда Муршидго вахъинарев гIадав гIаламатав инсан вукIана ГIободияв жеги гьитIинго. Гьеб бичIчIана бачIинахъего Илъяс ва Хизри аварагзабаздаги...

Сайид ГIободиясул чорхолъ бессун букIана жеги гьитIинго гIажаибго хIикматаб, рагьун гIадамазда жиб лъалареб сирру...

Халкъалъулго Хирияв МухIаммад аварагасул (с.т.гI.в.) цо хIадисалда абулеб буго: «Аллагьасдаса хIинкъи- киналго хIикматазул бетIер бугила, варагIги гIаламалъул хан бугила»,- абун.

Гьеле гьеб хIадисалда абухъего, кинабго рахъалъ Аллагьасдаса хIинкъиялъул нухал камилго тIуразарулев ва гIадамазда гьоркьов кутакалда гIамал берцинго хьвадулездасанги бищунго камилав инсан вукIанин абизе бегьула устар Сайид ГIободияв, жинда Аллагь разилъаяв. Гьев тIарикъаталъул гIаламатав устарасул чорхолъ цого заманалда данделъун рукIана, цоцазда хьухьаралгIанги камилго: гIелмуги; гIакълуги; гIамалги. Гьеле гьединав вукIиналъин Сайид ГIободиясул цIар ГIарабустаналдаго батIаго къадруялда рехсолебги букIараб, жеги лъимерлъиялъул ригьалдаго чIахIи-чIахIиял гIалимзабазгицин... Гьелъие мисалал абуни гIунги тIокI руго. Нилъеца гьезул жеги бицен гьабила гъоркьехун, Аллагьас хъван батани, хирияв цIалдохъан.

ТIарикъаталъул камилав устар ЧIикIаса Ханикал МухIамадхIажияс (къ.с.) абулеб букIун буго гьаб дуниял бугин цIакъго чорокаб жо: гьелъие гIоло гьабурабщинаб кинабго хIажатханаялъубе унин, нуж, бусурбаби, рукIунгейин гIицIго хIажатханаялъе хъулухъ гьабулеллъунилан абун.

Сайид ГIободияв вукIана жеги гьитIинго жинда эбел-эменги, гIалимзабиги ва гIакъилзабиги малъарарав гуревги, бищунго цIикIкIун Аллагьги малъарараб лъимер. Гьеле гьелъулъ букIана МухIамадхIажи ГIободиясул унго-унгояб сайидлъиги ва валилъиги.

ГIелму тIалаб гьабулев чи-Аллагь тIалаб гьабулев чи вуго,- ян гIадада абуларо хIадисалъ. Гьеле гьеб гIелму тIалаб гьабулезда гьоркьовгицин Сайид ГIободияв вукIана, КъилбацIва гIангицин, жив гIажаибго гвангъун сверухъе дунялалдаго вихьулев, хIикматго гIаламатияв ва гIадатияв инсан- гIелму-лъаялъул караматаб ралъад, Аварагасул (с.т.гI. в.) суннатал цIуниялъул рахъалъ авал-ахир бихьуларев океан... Гьеб кIодолъиялъул цо къатIрагIаги жиндир чорхолъ гьечIев чиясдаги гьеб, кигIан чIамун кIалдиб лъуниги, къулчIчIун эхебе инабизе кIвезе гьечIо.... КIудияб мегIералъе битIараб къимат, кIкIалал ахада хIарщулъ къан бугеб пахруяб чIчIимихалъ гуреб, гохI-щобалъгIаги кьезе тезе ккола, ритIухълъи балагьулеб бугони. Гьединаб буго ритIухълъиялъул къагIида жибго тIабигIаталдагицин... Ва амма, щаяли, гьеб гIадамазда гьоркьоб гIемерисебги мехалъ гIагсалда букIуна... Пикру гьабураб мехалда, гьеб унти цIакъго-цIакъ бахун бугин ккола, нилъер кинабго рахъ пасалъараб ва жагьиллъараб, ахирзаманалдеги... Аллагьас нилъ киналго ритIун ккезареги ва питна-жагьиллъиялдаса рикIкIадиселлъун ва рацIадаллъунги гьареги гьаб магIирукъалде сверараб дунялалъул заманияб кверкьутIа.... Амин!

... Цо къоялъ гIарипиназул бетIер, хъвадаризе лъугьиндал, килщаздаса нур баккун, загьирлъана гIаламат...

Кваранаб хьибилалда гьесда аскIов чIун вуго МухIаммад Авараг (с.т.гI.в.).

КвегIаб хьибилалдехун Ильяс авараг чIчIана, хIакълъун жив тIадегIанав Аллагь рехсейин абун, Сайидасда малъаризе лъугьана гьев...

Каранде данде витIун Хизри авараг чIчIана ва битIараб нухдасан кIалъайилан гьесие амру гьабуна...

Гьел аварагзабаздасан Сайид ГIободиясе загьирлъана цIакъго чIахIи-чIахIиял мугIжизатал...

Хирияб Къуръаналъул щибаб хIарпалъул жиб-жибалъул магIна, лъабкъоялда анцIгонигиялдеги бахараб даража ГIободиясеги загьир гьабун, хириял аварагзаби цереса тIерхьун ана...

Гьеб хIал баччун тамахлъун Сайид ГIободияв вукIаго, тIаде лъугьун вачIуна тIарикъаталъул устар Гьухъалиса МухIамад.

Дарсил хIалалги гьикъун, устарас хIукму тIалаб гьабуна, интихIам таъвил гьабун, кинабгоги гьикъана... Устарас жиндаго малъаралги, гьесул гъоркь хутIаралги, киналниги хIукмаби, мухIкан гьарун рицана, жиндирго мугIалимасе...

Сайид ГIободиясул гIаламатго хIикматал ва гIажаибго гъваридал жавабаз цIакъ кIудияб асар гьабуна Гьухъалиса МухIамадие (къ.с.).

Гьес Сайид ГIободиясда абуна:

-Гьанже, дир вас МухIамад, халват дуе рагьана ва мун гьениве вачине Аллагьасул рахъалдасан дихъе изнуги бачIана,- ян.

-Я, дир кIудияв эмен, гIарипиназул магIдан! Унго, бажариладай дихъа гьеб жавабчилъи тIаде босун?!

-Дуда расниги ургъел чIваге, дир вас МухIамад! Дуе кумек гьабизе Бухарияв вачIина. ГIабдулкъадир Гилани дур хьибилалда чIчIела...

ТIубараб лъабго соналъ Муршидун Камил Гьухъалиса МухIамадхIажиясда цеве цIалунги лъугIун, муршидлъиялъе ижаза щвараб мехалда, Сайид ГIободиясул гIумруялъул букIана гIицIго анцIила микьго сон. ГьитIинав чи вукIиналъухъ балагьичIого, Гьухъалиса тIарикъаталъул кIудияв устар МухIамадхIажияс (къ.с.) Сайид ГIободияв бергьарав гIалимчи лъугьиндал, гьесие кьола тIарикъаталъул устарлъи гьабизе ижаза.

ХIеж борхизе ине къватIиве вахъине ният ккедал, Гьухъалиса МухIамадхIажияс (къ.с.) Сайид ГIободияв витIула Сугъралъе ГIабдурахIманхIажиясухъе (къ.с.) хадубккунисеб гIелму камил гьабизелъун, гьесул киса-кибего цIар рагIараб мадрасаялде цIализе.

ГIицIго анцIила микьго сон!.. Гьеб хIикматаб гIелму... ТIарикъаталъул устарлъиялъе ижаза...

Жиндир дагьабниги бетIер хIалтIулев чиясе, гьеб гIажаибаб хIужаялъулъ, пикру гьабизе, кутакалда кIудияб гIаламат буго, дир диналъул вацалги ва яцалги... Гьабуларелги Аллагьас ригьинареги жагьиллъиялъул пакъираб макьил гъапуллъиялдаса...

Амин!