Phonem und Allophon
Phonem un Allophon sin elementari Konzept in dr Sproochwüsseschaft. E Phonem isch e Luut wo inere bstimmte Sprooch vumene andre Luut unterschide wird, un wo also für de Sinn vumene Wort wichtig isch. Im Alemannische sin zum Byspil d Luut  un  verschidni Phonem. Un zwar macht es en Unterschid ob mer  oder  sait, wie Wörter wie „Macht“ un „Nacht“ zeige. Sonnigi Wortpaar wo sich numme durch ei Phonem unterscheide, sait mer „Minimalpaar“.

In dr IPA-Luutschrift markiert mer Phonem mit / /, un Allophon mit [ ].

En Allophon dergege, isch en Luut wo in dr Sprooch zwar vorchunt, aber:
Inere bstimmti luutlichi Umgebig uftritt. Zum Byspil gits im Alemannische de Luut  in Wörter wie „fümf“ oder „Gämf“. Un zwar wird de Luut  bilabial (= mit beidi Lippe) usgsproche, un de Luut  labiodental (=  mit de Lippe un de Zää). Wenn aber s Phonem , wo eigetli bilabial isch, voreme labiodentale Luut wie  chunt, wird es au labiodental usgsproche: . In däm Fall isch de Luut  de Allophon. Imene zweite Byspil hen d Wörter „um“ un „Umfäld“ beidi s Phonem , aber „um“ wird mit  usgsproche un „Umfäld“ mit . Mer sait also dass  un  d Allophon vum Phonem  sin.

Mer chönnt s Phonem  in „fümf“ also au problemlos als  statt  Usspräche ohne dass sich d Bedütig vum Wort dät verändre. Es wär allerdings schwieriger zum usspräche un het möglicherwys en uugwohnte Chlang.  In denne Byspil isch allerdings deno nümmi ganz sicher ob s Phonem jetz  oder  isch; wyl au plausibel isch dass sich  aa de labiodentale Luut  aapasst. Ob „Gämf“ phonemisch also  oder  isch, cha mer nit eidütig bstimme, wyl es in beidene Fäll  wird ussgsproche.

E Byspil ussem Hochdütsche isch de Unterschid vum „ch-Luut“ in „ich“ un „ach“. Un zwar wird de „ch-Luut“ nooch Vordervokal (Vokal wo im vordere Deil vum Mund artikuliert were) un Konsonante als  usgsproche (z. B. ich, Specht, Furcht) un sunscht als  (z. B. machen, Bauch). Es loot sich also gnau vorhersänne weller Allophon in wellem Wort uftritt. Mer cha de Allophon  au problemlos mit  ersetze, wie in de Ussprooch vum Hochdütsche vo vilene Schwiizer, un wird enewäg verstande.

Bimene Allophon sin sich d Sprecher vo dere Sprooch meischt gar nit bewusst, dass es de Luut in ihrer Sprooch git. So wisse Sprecher vum Alemannische meischt nit dass es de Luut  git, un Sprecher vum Änglische wisse in dr Regel nit dass s Phonem  in pot un spot nit glych isch. 

Luut wo inere bstimmte Sprooch verschidni Phonem sin, sin in andri Sprooche oft Allophon. So sin  un  im Alemannische verschidni Phonem, wie d Wörter „Sinn“ un „sing“ zeige. Im Zapotekische, enere Sprooch vo Mexiko, dergege isch  en Allophon vo . In dere Sprooch wird jeds  wo am Änd vumene Wort isch, als  usgsproche, wie im Wort yan (Hals), wo  wird usgsproche.

Andri Luut, wo in dr menschliche Sprooch mögli sin, chöme überhaupt nit vor. So gits im Alemannische de Luut  überhaupt nit. Nit als Phonem un au nit als Allophon. Im Walisische dergege isch de Luut en Phonem.

Lueg au:
Freii Variation:

Phonologi