Jane Goodall
D Jane Goodall [] (* 3. April 1934 z London) isch e britischi Verhaltesforscheri. Mer chännt si fir ihri Forschige zum Verhalte vu Schimpanse im Gombe-Stream-Nationalpark z Tansania, wu si anne 1960 aagfange het. Go fir dr Erhalt vu dr Habitat vu dr Primate un dodermit fir dr Schutz vu ihre Arte z wärbe, het si s Jane-Goodall-Inschtitut grindet, wu versuecht dur effetligi Bildig un rächtlichi Verdrättig s Verständnis fir d Primate greßer z mache, d Zämenarbet mit lokale Gmaine will sterke un jungi Lyt fir die Ufgob gwinnt un uusbildet.

Bedytig 
D Goodall isch näb dr Dian Fossey (Gorilla) un dr Birutė Galdikas (Orang-Utan) aini vu dr drei Fraue, wu aagregt dur dr Paläoanthropolog Louis Leakey aafangs 1960er-Johr Langzytuntersuechige iber Mänscheaffe aagfange hän. Dr Leakey un di drei Forscherne hän vermuetet, ass mer vum Bschaue vum Verhalte Ruckschliss uf d Evolution vum Verhalte im Verlauf vu dr Stammesgschicht vum Mänsch cha zie.

Lääbe un Foorschig 

D Goodall sich as Valerie Jane Morris-Goodall uf d Wält chuu. Ihre Vater Mortimer Morris-Goodall isch Automobilrännfahrer un Motorsportfunktioneer gsii, ihri Mueter Margaret Myfanwe Joseph het unter em Name Vanne Morris-Goodall Gschichte gschribe.

No dr Schuel isch d Goodall zeerscht uf e Schuel fir Sekreteerne gange. Anne 1957 het si aber ihre lange ghegte Draum wirkli gmacht un isch uf Afrika gange. En ehmolige Schuelkamrad het si uf Kenia yyglade. Si het im Kenya National Museum e Stell kriegt un isch eso in Kontakt zum Diräkter vum Museum, em Louis Leakey, chuu. Anne 1962 isch dr niderländisch Baron Hugo van Lawick vu dr National Geographic Society fir enn Filmbydrag uf Kenia gschickt wore. Am 28. Merz 1964 hän dr van Lawick un d Goodall ghyrote. Si het dr Doppelname Jane Van Lawick-Goodall aagnuu. Im Johr 1967 het si ihre Suhn Hugo Eric Louis uf d Wält brocht.

Drotz ass d Goodall vorhär nit studiert ghaa het un wäge däm dr Bachelor-Grad nit ghaa het, wu s zmindescht bruucht ghaa het, het si si scho ab 1962 an dr University of Cambridge zur Promotion in Ethology derfe yyschrybe, wel mer ihri bsundere un wichtige Verhaltesbeobachtig anerkännt het. Si het d Promotion anne 1965 mit Erfolg abgschlosse. Anne 1965 isch si in Miss Goodall and the Wild Chimpanzees (em eerschte vu National Geographic je produzierte Film), wu ihre Mann Hugo van Lawick mit ere drillt het, zum erschte Mol im Färnseh ufdrätte. S alt Filmmaterial isch anne 2017 wider brucht wore go drus e Film mache. Dr Dokumentationsfilm Jane vum Reschisseer Brett Morgan un mit dr Musik vum Philip Glass isch 2018 in d Kinos chuu. 

Vyl, was mer iber Schimpanse waißt, goht zrug uf d Arbete vu dr Jane Goodall. Si het uusegfunde, ass Schimpanse Wärchzyyg bruuche: Zum Byschpel bräche Schimpanse Näscht ab un angle mit ene Termite us dr Lecher vu dr Böue, oder si bruuche Stai as Hammer un Amboss go Nus ufmache. Derzue het d Goodall uusegfunde, ass Schimpanse au Flaisch frässe, ass si zäme go andere Affenarte jage gehn un ass si in Gruppe anderi Schimpansegruppe aagryfe.

Anne 1971 isch as erscht greßer Wärch In the Shadow of Man erschine, wu si detailrych d Individualitet un di persenlige Drame vu dr Schimpanse din gschilderet het, wu si zuegluegt ghaa het. D Goodall isch aini vu dr erschte Forscherne, wu dr Dier, wu si studiert het, Näme gee het un kaini Nummere. Des isch dodmol in dr Wisseschaft stark kritisiert wore, wel mer dänkt het, ass doderdur di wisseschaftlig Objektivitet verlore gieng, aber au wel d Jane Goodall vorhär „nume“ as Sekreteeri un Bedienig gschafft un nit studiert ghaa het. In dr Zwischezyt hän s ere vyl Wisseschaftlerne un Wisseschaftler noogmacht.

Vu 1970 bis 1975 isch d Goodall Gaschtbrofässeri fir Psychiatry un Humanbiology an dr Stanford University gsi, ab 1973 Gaschtbrofässeri fir Zoology an dr Universitet vu Dar es Salaam. No dr Schaidig 1974 vu ihrem erschte Mann van Lawick het si anne 1975 dr tansanisch Barlemäntsabgordnet un Diräkter vu dr Nationalpark vu Tansania Derek Bryceson ghyrote. Mit syre Hilf het si dr Bstand vu Gombe as Nationalpark gsicheret. Dr Bryceson isch 1980 an Chräbs gstorbe. D Zyt dodernoo het d Goodall im e Dokumäntarfilm as di schwirigscht Zyt in ihrem Lääbe gnännt.

Anne 1986 het d Goodall noch ere Kumferänz iber dr ethisch Umgang mit Dier z Chicago d Richtig vu ihre Arbete gänderet. Si het si jetz dr Bildig vu me braite Publikum verschribe go d Habitat vu dr Schimpanse besser schitze z chenne. Si het aagfange mit dr dertige Regierige zämeschaffe go ne ekologisch verdräglige Turismus ufbue. Si git au Unterricht in Ekology, schafft mit lokale Verwaltige un Forschigsinschtitutione zäme un het e Schutzprogramm fir verwaisti Schimpanse ufglait.

Im Johr 1990 het si Through a Window vereffetligt, wu si din gschribe het, ass mir e ethisch verantwortbare Wä finde mien mit Dier umzgoh, wel mer all mee uusefindet iber di gaischtig un sozial Komplexitet vun ene. Si het dodermit d Haltig vu Dier as Huusdier, as Nutzdier fir Flaisch un au as Versuechsdier gmaint.

Anne 1991 het d Goodall mit Chinder z Tansania d Aktion Roots & Shoots („Wurzle un Spross“) grindet, wu in dr Zwischezyt in iber 40 Länder ufgriffe woren isch. In dr verschidene Roots & Shoots-Gruppe solle vor allem Chinder un Jugedligi aigeni Idee un chlaineri Projäkt im Natur- un Umwältschutz entwickle.

D Goodall setzt si au im Rame vum Great Ape Project fir bstimmti Rächt vu dr große Mänschenaffe yy.. Syter anne 2002 isch si Friidesbotschafteri vu dr UNO.

Ehrige 

 1972: Mitglid vu dr American Academy of Arts and Sciences
 1980: Orde vu dr Guldine Arche, vergee dur dr Prinz Bernhard vu dr Niderlande
 1980: World Wildlife Award for Conservation
 1984: J. Paul Getty Wildlife Conservation Prize
 1985: Living Legacy Award from the International Women's League
 1985: Award for Humane Excellence vu dr American Society for the Prevention of Cruelty to Animals
 1987: Gregor-Mendel-Medallie vu dr Dytsche Akademy vu dr Naturforscher Leopoldina
 1987: Ian Biggs' Prize
 1987: Golden Plate Award vu dr Academy of Achievement
 1988: Mitglid vu dr American Philosophical Society
 1989: Encyclopædia Britannica Award for Excellence on the Dissemination of Learning for the Benefit of Mankind
 1989: Anthropologist of the Year Award
 1990: The AMES Award vu dr American Anthropological Association
 1990: Whooping Crane Conservation Award, Conoco, Inc.]
 1990: Gold Medal vu dr Society of Women Geographers
 1990: Inamori Foundation Award
 1990: Washoe Award
 1990: The Kyoto Prize in Basic Science
 1990: Wahl in di Dytsch Akademy vu dr Naturforscher Leopoldina
 1991: The Edinburgh Medal
 1993: Rainforest Alliance Champion Award
 1994: Chester Zoo Diamond Jubilee Medal
 1995: Commander vum Order of the British Empire
 1995: The National Geographic Society Hubbard Medal for Distinction in Exploration, Discovery, and Research
 1995: Lifetime Achievement Award, In Defense of Animals
 1995: The Moody Gardens Environmental Award
 1995: Honorary Wardenship of Uganda National Parks
 1996: The Zoological Society of London Silver Medal
 1996: The Tanzanian Kilimanjaro Medal
 1996: The Primate Society of Great Britain Conservation Award
 1996: The Caring Institute Award
 1996: The Polar Bear Award
 1996: William Procter Prize for Scientific Achievement
 1997: Global 500 Award
 1997: John & Alice Tyler Prize for Environmental Achievement
 1997: David S. Ingells, Jr. Award for Excellence
 1997: Common Wealth Award for Public Service
 1997: The Field Museum's Award of Merit
 1997: Tyler Prize for Environmental Achievement
 1997: Royal Geographical Society / Discovery Channel Europe Award for A Lifetime of Discovery
 1998: Disney's Animal Kingdom Eco Hero Award
 1998: National Science Board Public Service Award
 1998: The Orion Society's John Hay Award
 1999: International Peace Award
 1999: Community of Christ International Peace Award
 1999: International Award of Excellence in Conservation vum Botanical Research Institute of Texas
 2001: Graham J. Norton Award for Achievement in Increasing Community Livability
 2001: Rungius Award of the National Museum of Wildlife Art, USA
 2001: Roger Tory Peterson Memorial Medal, Harvard Museum of Natural History
 2001: Master Peace Award
 2001: Gandhi/King Award for Non-Violence
 2002: Konrad-Lorenz-Bryys
 2002: The Huxley Memorial Medal vum Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland
 2002: Messenger of Peace Appointment dur di Verainte Natione
 2003: Benjamin Franklin Medal in Life Science
 2003: Harvard Medical School's Center for Health and the Global Environment Award
 2003: Prinz-vu-Aschturie-Bryys
 2003: Chicago Academy of Sciences' Honorary Environmental Leader Award
 2004: Dame Commander (DBE) im Order of the British Empire
 2004: Nierenberg Prize for Science in the Public Interest
 2004: Will Rogers Spirit Award
 2004: Life Time Achievement Award vum International Fund for Animal Welfare
 2004: Ehredoktor vum Haverford College
 2005: Ehrelegion, Officier
 2007: Ehredoktor vu dr Uppsala universitet
 2007: Ehredoktor vu dr University of Liverpool
 2008: Ehredoktor vu dr University of Toronto
 2009: Ehredoktor vu dr Universidad Nacional de Córdoba
 2009: Ehredoktor vu dr Universidad Pablo de Olavide
 2010: Bambi in dr Kategory Unseri Ärd
 2011: Ehredoktor vu dr American University of Paris
 2011: Grande Ufficiale vum Ordine al Merito della Repubblica Italiana 
 2011: Hamburg-Botschafteri
 2012: Ehrerotsmitglid im World Future Council
 2012: Ehredoktor vu dr Tsing-Hua-Nationaluniversitet (NTHU, Taiwan)
 2013: Grand Marshall vu dr Tournament of Roses Parade
 2014: President's Medal vu dr British Academy
 2015: My-way-Bryys
 2017: International Cosmos Prize
 2017 isch noch ere dr Aschteroid (7175) Janegoodall gnännt wore.

Schrifte

Biecher 
 My Friends the Wild Chimpanzees National Geographic Society, Washington D. C. 1969
 mit em H. van Lawick: Innocent Killers.. Collins, London 1971
 In the shadow of man. William Collins Sons & Co., London 1971, ISBN 0002113570. (dytsch: Wilde Schimpansen. Verhaltensforschung am Gombe-Strom. Aus dem Englischen von Mark W. Rien. Rowohlt, Reinbek 1991, ISBN 3-499-18838-4.)
 The Chimpanzees of Gombe. Patterns of Behaviour. Belknap Harvard University Press, Cambridge/Massachusetts 1986, ISBN 0674116496.
 Through a Window. 30 years observing the Gombe chimpanzees. Weidenfeld & Nicolson, London 1990 (dytsch: Ein Herz für Schimpansen. Meine 30 Jahre am Gombe-Strom. Rowohlt, Reinbek 1996, ISBN 3-499-19964-5.)
 mit em Dale Peterson: Visions of Caliban. Houghton Mifflin, Boston 1991
 mit em Michael Nichols: Brutal Kinship. Aperture Foundation, New York 1999
 Reason For Hope. A Spiritual Journey. New York: Warner Books, Inc. 1999
 mit em Phillip Berman: Grund zur Hoffnung. Autobiografie. Riemann 1999, ISBN 978-3-570-50007-1. (dytsch: Mein Leben für Tiere und Natur: 50 Jahre in Gombe. Bassermann Verlag 2010, ISBN 3-809-48045-2.)
 40 Years At Gombe. Stewart, Tabori and Chang, New York 2000
 Africa In My Blood. Edited by Dale Peterson. Houghton Mifflin Company, New York 2000
 Beyond Innocence: An Autobiography in Letters, the later years. Edited by Dale Peterson. Houghton Mifflin Company, New York 2001
 mit em Marc Bekoff: The Ten Trusts: What We Must Do To Care for the Animals We Love. Harper San Francisco 2002
 mit em Gary McAvoy un em Gail Hudson: Harvest for Hope. A Guide to Mindful Eating. Grand Central Publishing, 2005, ISBN 978-0-446-53362-1.
 Hope for Animals and Their World: How Endangered Species Are Being Rescued from the Brink. Grand Central Publishing, 2009, ISBN 0-446-58177-1.
 mit em Gail Hudson: Seeds of Hope: Wisdom and Wonder from the World of Plants. Grand Central Publishing, 2014, ISBN 1-455-51322-9.

Chinderbiecher 
 mit em H. van Lawick: Grub: The Bush Baby. Houghton Mifflin, Boston 1972
 My Life with the Chimpanzees. Byron Preiss Visual Publications Inc., New York 1988
 The Chimpanzee Family Book. Picture Book Studio, London 1989
 Jane Goodall's Animal World: Chimps. Macmillan, New York 1989
 Animal Family Series: Chimpanzee Family; Lion Family; Elephant Family; Zebra Family; Giraffe Family; Baboon Family; Hyena Family; Wildebeest Family. Madison Marketing Ltd., Toronto 1989
 With Love. North-South Books, New York / London 1994
 Dr. White. North-South Books, New York 1999
 The Eagle & the Wren. North-South Books, New York 2000
 Chimpanzees I Love: Saving Their World and Ours. Scholastic Press, New York 2001
 mit em Alan Marks: Rickie and Henri: A True Story. Penguin Young Readers Group 2004

Literatur 
 Meg Greene: Jane Goodall. A Biography. Greenwood 2005, ISBN 978-1591026112.
 Dale Peterson: Jane Goodall. The Woman who Redefined Man. Houghton Mifflin Company, Boston/New York 2006, ISBN 978-0395854051.
 Volker Schütz, Gerda Melchior: Jane’s Journey. Die Lebensreise der Jane Goodall. hansanord, Feldafing 2010, ISBN 978-3-940873-07-1.

Filme 
 Jane’s Journey – Die Lebensreise der Jane Goodall. Dokumentarfilm, Tansania, Dytschland, 2010, 103 Min., Buech un Reschy: Lorenz Knauer, Produktion: Neos Film, CC Medienproduktion, Sphinx Media, Animal Planet, SWR, arte, Cinepostproduction, Licht & Ton, dytsche Kinostart: 2. Septämber 2010, dytschi Erschtsändig: 29. April 2012 bi arte.
 Fast Menschlich: Jane Goodall und ihre Schimpansen. (OT: Almost human with Jane Goodall.) Dokumentarfilm, USA, Großbritannie, 2007, 44:30 Min., Buech: Cindy Frei, Kamera: Bill Wallauer, Gil Domb, Produktion: Creative Differences, Discovery Channel, Erschtsändig: 28. Oktober 2007 (USA).
 Jane Goodall. Wiedersehen in Gombe. (OT: Jane Goodall’s Return to Gombe.) Dokumentarfilm, USA, Großbritannien, 2004, 49 Min., Buech un Reschy: Mark Bristow, Produktion: Tigress Productions, Erschtsändig: 4. November 2004 (USA).
 Jane Goodall – Leben und Legende. (OT: The life and legend of Jane Goodall.) Dokumentarfilm, USA, Großbritannie, 1994, 23 Min., Buech: Patrick Prentice, Lynn McDevitt, Kamera: John Davey, Gary Steele, Produktion: National Geographic Society.

Interview 
  – A discussion about private experimentation
 Jane Goodall’s interview with Rev. Alan Jones
 Jane Goodall Interview on The Hour with George Stroumboulopoulos (kanadischi Färnsehserie)
 Jane Goodall interviewed by Alyssa McDonald. In: New Statesman. Juli 2010

Weblink 

 
 Jane-Goodall-Institut Deutschland
 Jane-Goodall-Institut Österreich
 Jane-Goodall-Institut Schweiz
 Der gute Geist von Gombe. In: National Geographic. 2010, Heft 10, Reportage

Fueßnote 

Zoolog
Brit
Frau
Läbigi Person