Dieth-Schreibung
Dää Wikipedia-Ardigel isch gschriibe in Dieth-Schryybig (no de zwood Ùflaag) im Dialägd vù Obfige bi Fryybrg (Ùnders Marggreeflerisch). E Dail isch gschriibe ùf Bärndütsch no dr èèrschd Ùflaag

D Dieth-Schryybig oder schwyzertütschi Dialäktschrift isch e Laidfaade, wù mer di alemannische Dialägd chaa mid verschrifde. D Dieth-Schryybig isch fir Schwyzer Dialägd gmachd woore ùn isch mid dr Joore an verschiideni (v. a. Schwyzer) Dialägd aabasd woore.

D Byyschbiil in däm Ardigel sin us verschiidene alemanische Dialägd gweeld: Baaseldytsch, Züritüütsch, Bäärndütsch, Brienzerisch, Elsäserdydsch, Nèèrdligs Maarggreeflerisch, Ghaiserschdielerisch, Seislertütsch, Wallisertytsch, Tavaasertüütsch, Flumserisch, Thurgauerisch, Ürnerisch ùn Schweebisch.

Gschiichd 
Ane 1938 isch di èèrschd Ùflaag vùm Hefd Schwyzertütschi Dialäktschrift uusechùù. Gschriibe hed s dr Eugen Dieth, wù sälemools dr Voorsiz ghaa hed in dr Schriftkommission der Neuen Helvetischen Gesellschaft (Gruppe Zürich). In dääre Khùmision hän Lyd vù dr Hoochschuele, Lèèrer, Dichder, Buechhändler ùn Lyd vù Verlääg e Wääg iberlaid, wie mer Schwyzer Dialägd chaa schryybe. Die Froog isch in dr Schwyz uusgange vùm Emil Baer ùn syyre Schwyzer Schpraach-Biwegig, wù in dr 30er Joor hed wele ne aigeni Schwyzerdydschi Schrifdschbrooch schafe, wù fir ali Schwyzer hed sole glyych syy. Doodergeege hed die Khùmision dää Laidfaade gsezd, wù mer ali Schwyzer Dialägd mid hed sole chene schryybe.

Mid dr Joore isch d Dieth-Schryybig ùf vyyl Schwyzer Dialägd iberdraid woore, z. B. fir Züri (Weber/Bächtold 1948/1987), fir Fryybùrg i. Ü. (Schmutz/Haas 2000), fir Lùzärn (Fischer 1960), fir Baasel (Suter 1976/1992).

Ane 1986 hed dr Christian Schmid-Cadalbert e Nèiùflaag vù dr Schwyzertütsche Dialäktschrift uusebroochd ùn s Syschdeem zem Dail veraifachd, e Dail Fääler ùn Inkhonsegwänze gändered ùn v. a. die Aawyysige ewäggloo, wù sich nid dùùrgsezd hän in dääne fùfzg Joor, syder as di èèrschd Ùflaag uusechùù isch.

Dieth 1938 het bi vìlne regelige o nen ǜbergangsbeʃtìmmig aaggää fǜr die, wo nìd z feʃt vom gwanete tütʃe ʃrìftbìḷd hei wöḷḷen abwyche. I de meiʃte fäḷ, wo der Schmid-Cadalbert 1986 vo Dieth 1938 abwycht, lìgts dran, das er nùme no die ǜbergangsregeligen aagìt.

Userhalb vù dr Schwyz isch d Dieth-Schryybig sälde bruuchd woore, z. B. fir s Wèèrderbuech vù Wäär ùn fir s Wèèrderbuech vù Obfige.

Reegle 
D Grùndziig vù dr Dieth-Schryybig sin:

Schryyb wie de schwäzesch! (Ooni ùf di hoochdydsch Räächdschryybig z luege)

 Zwische lange ùn chùùrze Sälbschdlud wird ùnderschiide.
 Zwische gschlosene ùn ùfige Sälbschdlud wird ùnderschiide.
 Zwische schwache ùn schdaarge Midlud (Lenes ùn Fortes) wird ùnderschiide.

Sälbschdlud 
1. Zwische lange ùn chùùrze Sälbschdlud wird ùnderschiide.

Chùùrzi Sälbschdlud wääre aifach gschriibe.

Langi Sälbschdlud wääre dobled gschriibe.

Wichdig isch, as mer aliwyyl ùnderschaide dued zwische lange ùn chùùrze Sälbschdlud.

S h wird nie bruuchd zùm d Lengi vùm e Sälbschdlud aazzaige:

Mer schrybd also imer:

Züritüütsch gaa, baseldydsch goo, elsäserdydsch gee dt. 'gehen'

Au ne ie dèrf mer nid schryybe fir e lang i wie in dt. 'blieb', mer schrybd aliwyyl blyybe (oder bliibe), nie bliebe. Des ie wird nùr bruuchd fir dr Dobelsälbschdlud i-e (=iä) , z. B. in Lied dt. 'Lied'.

2. Zwische gschlosene ùn ùfige Sälbschdlud wird ùnderschiide.

Ùfigi Sälbschdlud schrybd mer mid eme Accent grave.

Gschloseni Sälbschdlud schrybd mer ooni Accent.

Wichdig isch, as mer zwische dr ùfige ùn gschlosene Sälbschdlud ùnderschaide dued, wän si baide voorcheme ùn au in dr Schbrooch fonoloogisch relewand sin, d. h. wän zwai Wèèrder ebis Ùnderschiidligs bedyde, wämer s aimool mid eme ùfige oder e andermool mid eme gschlosene Sälbschdlud said:

Obfige blyybe dt. 'bleiben', bliibe dt. 'geblieben'

Bärndütsch Züüg dt. 'Zeug', Zǜǜg dt. 'Züge'

S ä schdood fir e iiberùfig e, d. h. dää Lud, wù in vyyle Dialägd in dr weschdlige Schwyz, im Elsis ùn im e schmaale Schdraife am Ryy z Ooberbaade in Wèèrder wie Gäld dt. 'Geld', lääbe dt. 'leben' gsaid wird.

Schmid-Cadalbert 1986 ʃlaat è, èè voor ʃtat ë, ëë.

D Inkhonsegwänz bim i hed dr Schmid-Cadalbert mid zwai verschiidene Meeglikhaide ùfgleesd:

ä ùn a wääre in dr elsäsische Schryybdradizioon vyylmool a ùn à gschriibe (zem Dail au ùmgchèèrd!):

Dobelsälbschdlud 

D Dobelsälbschdlud schryb mer esoo, wie mer said:

ei, ëi, äi, ai

ie, ue, üe

au, ou

öi, öü, äü

ui, üö, öe, eä

Wän dr èèrschd Dail lenger isch: aai, ääi, aau.

Ùnbedoondi Sälbschdlud 
E ùnbedoonde Sälbschdlud schrybd mer normaalerwyys as e. Nùr wän er e anderi Faarb hed, schrybd mer en anschderschd.

Baaseldytsch mache dt. 'machen', Wallisertitsch machu, flums. machä

Midlud 
3. Zwische schwache ùn schdaarge Midlud (Lenes ùn Fortes) wird ùnderschiide.

Wel s in dr Schwyz gängig isch, d Affrikata [kx] mid eme aifache k bzw. ck z schryybe, wird in dr Dieth-Schryybig dr Buechschdaab k wäge däm nid fir d Fortis [k] bruuchd, sùndere eebe fir die Affrikata [kx]. Fir dr Lud [k] schrybd mer derno gg, d. h. mer schrybd Sack ùn said [z̥akx], mer schrybd Brùgg ùn said [b̥rʊk]. Des isch vilichd nid khonsegwänd in dr Dieth-Schryybig, graad des isch aber e Schryybdradizioon in dr Schwyz, wù mer in däm Phùnggd nid hed wele ändre.

Wù im Hoochdydsch e v gschriibe wird, schryb mer au in dr Dieth-Schryybig v, wän s as f gsaid wird. Wämer w said, no schryb mer w:

Voogel dt. 'Vogel', aber Waase dt. 'Vase'.

Dr Schmid-Cadalbert hed s Dieth-Syschdeem e weng veraifachd.

In dr Haubdsach hed er d Schryybig vù dr s- ùn sch-Lud schdaarg veraifachd. Schdad dääne Sonderzaiche, wù dr Dieth voorgschriibe ghaa hed, hed er voorgschlaa bim s nùme s oder ss z schryybe ùn nid ß.

Bi ʃ/ʃʃ u ch/cch füert er nùme no em Dieth syni ǜbergangsreglen aa, das me nämlech wi ìm ʃrìftdütschen i aḷḷne fäḷ sch u ch söḷ ʃrybe, usgnoo sp u st ìm wortaalut.

Am Woordänd hed dr Dieth 1938 voorgschriibe ghaa, as ali Midlud aifach gschriibe wääre. Wel sich des nid dùùrgszed ghaa hed, hed dr Schmid-Cadalbert wider dobledi voorgschlaa:

Verschlùslud 

Usenader halde mues mer p, t ùn gg vù ghuuchde ph, th, kh (z. B. wie in hoochdydsch 'Tee' (gschbroche: Thee!):

Baaseldytsch Thee

Baaseldytsch Phäggli

Baaseldytsch Khind

Zwǜʃʃe zwo chùrze wokaale wärde t u p verdoplet. Dieth 1938 wyst ùssertdäm druf hii, das bi vǜrklech länger usʃpraach o nach emne länge wokaaḷ söḷ verdoplet wärde:

Aatte, Muetter

Am wortändi wärde t u p nach Dieth 1938 nìd vertoplet. Bsp.: Gʃtrǜp, drìt. Aḷs ǜbergangsregelig laat er aber e verdoppelig wi ìr ʃrìftʃpraach zue, aḷso: Gstrǜpp, drìtt. Schmid-Cadalbert 1986 füert nùme no die ǜbergangsregelig aa.

Ryyblud 

S Brobleem bi Schmid-Cadalbert 1986 isch, as es nid immer lyychd isch, ali Sälbschdlud mid ere Tilde z schryybe in Word, z. B. e ùfigs nasalierds ǜ̃.

Lueg au 
 Orthal

Lideraduur 
 Eugen Dieth: Schwyzertütschi Dialäktschrift. Leitfaden einer einheitlichen Schreibweise für alle Dialekte. Nach den Beschlüssen der Schriftkommission der Neuen Helvetischen Gesellschaft (Gruppe Zürich). Orell Füssli, Zürich 1938. 36 S.
 Eugen Dieth: Schwyzertütschi Dialäktschrift. Dieth-Schreibung. Bearb. und hrsg. von Christian Schmid-Cadalbert. 2. Aufl. Sauerländer, Aarau 1986. 64 S. (Lebendige Mundart Bd. 1)

E Uuswaal vù Wèèrderbiecher ùn Gramadige us dr Schwyz, wù d Dieth-Schryybig bruuchd hän:

 Aschwanden, F. / Clauss, W.: Urner Mundartwörterbuch. 2. Aufl., Altdorf 1983 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 8)
 Bossard, H. / Dalcher, P.: Zuger Mundartbuch. Schweizer Spiegel Verlag, Zürich 1962 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 4)
 Bratschi, A. / Trüb, R.: Simmentaler Wortschatz. Thun 1991 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 12)
 Ettlin-Janka, Maria: Inschi Sprààch ds Obarsàxar Titsch. Obersaxer Wörtersammlung Stans 1995
 Fischer, Ludwig: Luzerndeutsche Grammatik. Zürich 1960 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 2)
 Gwerder; Alois: flätt – hüntsch – sauft. Mundart-Wörterbuch (Muotatal). Schwyz 2001
 Hüppi, Claudio: Soorser Wöörterbüechli Hitzkirch 1999
 Imfeld, Karl: Obwaldner Mundart-Wörterbuch. Brunner, Kriens 2000
 Langenegger, Wendel: Im Rintl dahoam: Rheintaler Wörterbuch (unter besonderer Berücksichtigung der Mundarten von Kriessern). Jona 2001
 Lorez-Brunold, C. / Lorez-Brunold, T.: Rheinwalder Mundartwörterbuch - der Wortschatz einer Bündner Walsermundart. Terra-Grischuna-Buchverl., Chur 1987 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 11)
 Meng, Heinrich: Mundartwörterbuch der Landschaft Baden im Aargau - nach Sachgruppen. Baden 1986
 Muster, H. P. / Bürkli Flaig B.: Baselbieter Wörterbuch. Christoph-Merian-Verl., Basel 2001 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 14)
 Niederberger, Ernst: Nidwaldner Mundart-Wörterbuch. 2. Aufl. Ed. Odermatt, Dallenwil 2001
 Richli, A. / Gallmann, H.: Schaffhauser Mundartwörterbuch. Schaffhausen 2003
 Ritschard, Gustav: Bödellitüütsch. Wörterbuch mit Bildern aus dem Volksleben. Volkssprache der Gemeinden Böningen, Interlaken, Matten Unterseen und Wilderswil. Unterseen 1983 (Buchreihe des Fördervereins für das Schweizerische Freilichtmuseum Ballenberg 2)
 Schmid, M. / Issler, G. / Lorez, Ch. / Lorez, T.: Davoserdeutsches Wörterbuch. Chur 1982 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 7)
 Schmutz, C. / Haas, W.: Senslerdeutsches Wörterbuch. Mundartwörterbuch des Sensebezirks im Kanton Freiburg mit Einschluss der Stadt Freiburg und der Pfarrei Gurmels. Unter Mithilfe von Ingrid Hove Seewer und Barbara Bättig. Paulusverl., Freiburg/Schweiz 2000 (Deutschfreiburger Beiträge zur Heimatkunde 65)
 Suter, Rudolf: Baseldeutsch-Grammatik. 3. Aufl., Christoph Merian Verlag, Basel 1992 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 6)
 Suter, Rudolf: Baseldeutsch-Wörterbuch. 1. Aufl., Christoph Merian Verlag, Basel 1984, 2. Aufl. 1995 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 9)
 Weber, Albert: Zürichdeutsche Grammatik. 3. Aufl., Zürich 1987 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 1)
 Weber, A. / Bächtold, J.: Zürichdeutsches Wörterbuch. 3. Aufl., Zürich 1983 (Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen 3)

Userhalb vù dr Schwyz gid im Momänd nùr drèi Wèèrderbiecher, wù d Dieth-Schryybig bruuchd hän:
 Fritz, Tiburt: Kleinwalsertaler Mundartwörterbuch. Der Wortschatz einer Vorarlberger Walsergemeinde. Gesammelt und bearbeitet von Tiburt Fritz, Werner Drechsel und Karl Kessler. Mittelberg 1995
 Schäuble, Bruno: Wäärerdütsch. Mundart in Wehr/Baden. Drey-Verl., Gutach 2002.
 Sutter, Jürgen: Opfinger Wörterbuch. Schillinger Verlag, Freiburg 2008

Sprochwüsseschaft
Alemannisch
Rächtschriibig