Vals GR
Vals (, im Walsertiitsch Falsch ,  , uf Schwizertütsch au Wals) isch e Gmaind i dr Region Surselva vom Kanton Graubünde.

Sproochgeografii 
Vals isch es Biet, wo me Alemannisch redt, im ehemolige rätoromanische Sproochruum, sid im Middelalter Walser i das Taal cho sind. Im Taal, uf den Alpen und a de Bärge vo Vals bruucht me no hüt näbe de Walser Fluernääme vil alti romaneschi Ortsbezaichnige, wo vo der früenere rätoromanische Bevölkerig här chöme, öppe d Näme Vals, Camp, Zameia, Zorts, Tomül, Pradätsch, Kartütscha, Soladüra, Fanella, Bucarischuna, Lunschania, Munt, Travisasch, Montaschg, Mariaga, Val Buera, Calasa, Ampervreila, Zerfreila, Guraletsch, Valäta, Canal und Schambrina.

Im Lugnez uf der Nordsyte vo Vals wird die rätoromaneschi Sprooch gredt, im Rhywald im Süde isch au walserdütsches Gebiet, und Blenio im Weschte ghört zum Areal vo de lombardische Dialäkt.

Geografii 
S Gmaindbiet vo Vals lyt im Valser Taal, wo drin der Valser Rhy gäge Norde zum Glenner abe flüsst. Am Rhywaldhorn ganz im Südweschte vom Gmaindgebiet, em högschte Punkt vo dr Gmaind, isch under em Läntagletscher d Kwelle vom Valser Rhy, wo den durs Bärgtaal Länta ums Zervreilahorn ume zum Zerfreilasee flüsst. Früener isch do, wo jetz dr See lyt, s Bärgdörfli Zerfreila gsi. Usem Canaltaal chunt vom Güfergletscher und vom Canalgetscher dr Canalbach obenabe i dä Stausee ine.

Bim Loränzhorn foot s Sytetaal Peil mid em Peiler Bach a, wo usem Fanellgletscher chunt und bi Vals in Valser Rhy mündet. Öschtlech vo Vals sind no drü chlynere Sytetääler, s Tomültaal, s Träitobel und s Ronggtobel.

Die ehemoligi Gmeind Sankt Martin isch sid 2015 e Wyler vo Vals.

D Nochbergmainde vo Vals sind Lumnezia, Safietaal, Nufene, Rhywald und Blenio.

Vo Vals us goot e Fuesswääg und Soumpfad durs Peil übere Fallerbärg is Dorf Hinderrhii übere. Uf däm Wäg sind vermuetli d Walser vor öpe 700 Joor is Taal übere cho.

Alti Architektuur 
 d Chile Sankt Peter und Paul
 d Martinschile im Wiiler Sankt Martin
 Walserhüüser
 die elteri Hochi Brugg bim Heidboda
 d Wallfahrtschappele z Camp
 Chappele vom Sant Niklaus
 Chappele vom Johannes em Täufer z Soladüra
 Chappele vom Heilige Chrüüz z Valé
 Chappele vom Sant Jakob
 Sant Anne-Chappele z Frunt
 Chappele vom Sant Bartlome bi Zerfreila
 Chappele vom Brueder Chlaus unden am See
 Michels-Chappele z Peil

Modärni Architektuur 
 Staumuur vom Zerfreilasee
 s Chraftwärch
 s Thermaalbad vom Peter Zumthor
 s Hotäll Alpina
 die neui Hochi Brugg bim Heidboda

Literatur 
 Duri Blumenthal: Kulturführer Val Lumnezia und Vals. Fundaziun da cultura Val Lumnezia, 2000.
 Peter Zumthor Therme Vals. Züri 2007.
 Ruedi Vieli: Valserdeutsch. Chur 2009.

Weblink 

 Website vo dr Gmaind Vals
 .

Fuessnoote 

Ort (Kanton Graubünde)
Walser