Sudan
D Republik Sudan (arabisch جمهورية السودان , Dschumhūriyyat as-Sūdān) isch ä Staat in Nordost-Afrika mit Zuegang zum Rote Meer. Bis zue dr Abspaltig vum Sidsudan am 9. Juli 2011 isch er mit 2,6 Millione Quadratkilometer s'gröscht Land vu Afrika gsi. 

An sine neije Grenze liige im Norde an Ägypte und Libye, im Weschte an Tschad und die Zentralafrikanisch Republik, im Süde dr Südsudan,  im Oschte an Äthiopie und Eritrea. Mit erä Flechi vo knapp 1,9 Millione Quadratkilometer isch s Land öbbe fimfmol so grooss wie Dütschland.

Im Jänner 2011 isch e Abstimmig iber d'Unabhägigkeit vum eher chrischtlich-animistisch prägte Side vum muslimisch-arabisch prägte Norde erfolgt. Sälli Abstimmig het mit fascht 99% vu dr Stimme e Zuestimmig fier d'Deilig vum Land ergä.

Dr Sidsudan het sich no am 9. Juli 2011 fir unabhängig erchlärt. D'Grenze zwische beide neje Staate isch aber in ere eelriiche Gegend strittig, so dass e sällewäg e Chrieg befürchtet wird.

Geografii 
E Dail vum ehemolige Gsamtstaat Sudan isch Deil vu dr Großlandschaft Sudan un dr Sahelzone. Syy Relief wird vu dr Beckelandschaft vum Nil un däm syne Randgebirge bstimmt. Im Nordoschte lyt s Bärgland vum Dschibal al-Bahr al-ahmar am Rote Meer, wu bis uf e Hechi vu 2.259 m uffe goht. Im sidlige Gränzberaich zue Uganda lyt im Immatong-Gebirg dr Bärg Kinyeti, wu mit 3.187 Meter dr hegscht Bärg vum Land isch. Dr sidweschtli Beckerand bilde d Nordäquatorialschwelle un di Zentralafrikanisch Schwelle, wu au d Wasserscheide zwisch em Nil- un em Kongosyschtem sin. Im Weschte lyt e Basaltgebirg uf em Marra-Plato, dr hegscht Bärg dert isch mit 3.088 Meter dr Marra. Im Zäntrum lige d Nuba-Bärg, wu zwische 500 Meter un 1.325 Meter hoch sin. Im Norde goht s Land uf bode Syte vum Nil in d Sahara iber, dr Dail weschtli vum Nil nännt mer Libyschi Wieschti, dr Dail eschtli Nubischi Wieschti. In dr Region um Khartum, wu dr Wyss Nil un dr Blau Nil zum eigetlige Nil zämmefließe, braite sich wyti, flachi Laimebene uus. Dr Sidsudan isch in dr Hauptsach bregt vu Iberschwämmigs- un Sumpflandschafte, di grescht Sumpflandlandschaft isch doderby dr Sudd.

Klima 
Dr Sudan lit ummitelbar südlich vum nördliche Wendekreis un demit in dr eher druchene Regione vu dr Trope. Dr Norde het e Wüschteklima. S'Klima isch je witter sidlich, desto fichter. In dr Rägezyt vu April bis Novämber verdaile sich d Niderschlagsmängine vu 1.000 Millimeter im Side uf unter 100 Millimeter im Norde. Di mittlere Monetstämperature lige zwische 24 Grad Celsius un 32 Grad Celsius. D Tämperature chenne doderby wäg em Wieschteklima im Norde uf 41 Grad Celsius am Dag styyge un bis uf 4 Grad Celsius in dr Nacht abgheie.

Flora un Fauna 
D Vegetation goht vu gringlächtem Bflanzewugs in dr nerdlige Wieschte un Halbwieschte iber Dorneheckesavanne in dr Sahelzone bis zue Druche- un Fyychtsavanne mit Hochgras im Side. Im Sumpfbiet vum Sudd an dr Grenze zum Südsudan dominiere Schilfgreser, Papyrus un Wasserhyazinthe, wu dur ihre schnäll Wagstum d Schiffbarkeit yyschränke.

Nationalpark 
Im Sudan ischliesslich Südsudan het es 2006 zeh Nationalpark gä. S Schutzbietssyschtem umfasst doderby aber au Naturschutz- un Vogelschutzbiet. Dr Bärg Barkal mit dr historische Stadt Sanam ghere zum Wälterb vu dr UNESCO un baidi zämme bilde di antik Hauptstadt Napata vum Chenigryych vu Kusch.

Bevelkerig

Demografii 

Zue dr Bevelkerig vum Sudan git s unterschidligi Aagabe. Si gehn vu ca. 36 Millione (Berächnig 2006, World Gazetter), iber rund 38 Millione (Schetzig 2006, Uuswärtigs Amt) bis knapp iber 41 Millione, Berächnig Juli 2006, CIA World Fact Book 2006). 
Devu entfalle ca. 28 Millione Lit uf dr Nordsudan un 8 bis 10 Millione uf dr Südsudan.
38,9 Brozänt vu dr Sudanese hän 2003 in Stedt gläbt; S Balligsbiet isch Khartum. 39,5 Brozänt vu dr Yywohner sin im glyyche Johr jinger wie 15 Johr gsi. D Bevelkerig wwagst alljohr um 2,55 Brozänt (Stand: 2006).

Bevelkerigsentwicklung (incl. Südsudan):

S Durschnittsalter vu dr Bevelkerig lyt bi 18,3 Johr (Stand: 2006). D Läbeserwartig lyt bi 58,92 Johr, bi Manne 57,69 Johr un bi Fraue 60,21 Johr (Stand 2006).

Ethnie 
Im ehemolige Staatsgebiet sin 52 Brozänt vu dr Bevelkerig sin Schwarzafrikaner gsi, 36 Brozänt arabischer Abstammig (Sudanaraber), 9 Brozänt ghere zue kuschitische Velker (v. a. zue dr Bedscha), 2 Brozänt sin Uusländer (zmaischt Flichtling us dr verschidne Chrieg z Afrika) un 1 Brozänt zue andere.
Mit dr Unabhängigkeit hän sich die Ethnie entmischt. Mit dr Abspaltig vum Südsudan mit ere iber 90% schwarzafrikanische Bevölkerig stelle Sudanaraber jetz e knappi Mehrheit vu dr Iwohner.

Sproche 
Vor dr Abspaltig vum Süde het guet d Helfti vu dr Sudanese Arabisch (Sudanesisch-Arabisch) gschwätzt, vor allem im Norde (dodervu 42 Brozänt as Muetersproch). Di ander Helfti schwätzt Afrikanischi Sproche, dodrunter Nuer-Dinka (12 Brozänt Dinka, 6  Brozänt Nuer; vor allem im Side), Nubisch (9  Brozänt; am mittlere Nil), Bedscha (8  Brozänt; im Nordoschte), Azande (5  Brozänt; im Sidweschte), Bari (3  Brozänt; im Sidoschte). E chlaini Bevelkerigsgruppe schwätzt Ndogo. Änglisch isch as zwoto Amtssproch verbraitet, im Südsudan alleinigi Amtssproch.

Religion 
Dr Islam isch im Sudan Staatsreligion. 70 Brozänt vu dr Bevelkerig sin sunnitischi Muslim, 25 Brozänt Animischte un 5 Brozänt Chrischte. D Nitmuslime läbe in dr Hauptsach im Side vum Land un z Khartum. Mit em Iberdritt zum Islam oder Chrischtetum isch au ne soziale Ufstiig verbunde. Di sälbscht yygschetzt Zueschryybig zuen ere Religion entspricht sällewääg im Side aun ere gsellschaftligen Yyornig us afrikanische Religione sin in unterschidligem Maß Vorstellige in di bode abrahamitische Religionen yygflossen un hän byydrait zue ihre vylfätlige Glaubesforme.

D Scharia-Gsetz, wu im Sudan gälte, sin Dail vun eme staatlige Islamisierigsbrozäss, wu d Muslimbrieder unter em Hasan at-Turabi zuestimme. D Aahänger vum ehmolge Mahdi sin bolitisch in dr Hintergrund grote. Unter dr muslimische Bevelkerig hän sich verschideni Sufi-Orde (Tariqa) wyt uusbraitet. Doderzue zelle Qadiriyya, di im 19. Johrhundert yygfierte Bruederschafte vu dr Sammaniya un vor allem vu dr Khatmiyya. Gege dr offiziäll Islam bhaupte sich in dr draditionäll liberale sudanesische Gsellschaft volksislamischi Ritual wie dr Zar-Kult.

D Christe sin in dr Mehrhait Aahänger vu dr remisch-katholische Chilche im Sudan, wu im Side um 1900 in dr Region um Wau glyychzytig mit dr britische Anglikaner um Bor aafange hän missioniere. Di amerikanisch Presbyterian Church het bi dr Nuer am Obere Niol missioniert. Syt em Ädn vum Burgerchrieg braite sich im Side allmeh amerikanisch-evangelikali Gruppierigen uus. S git au Kopte im Norde, wu zmaischt vu Ägypte stamme.

Im afrikanische Verglyych sin im Sidsudan draditionälli Religione wie die vu dr Dinka no iberdurschnittli verbraitet.

Gschicht 

D Gschicht vum Sudan losst sich bis in d Paharonezyt zruckverfolge. Fir s alt Ägypte isch Nubie as Liferant vu Gold un Sklave wichtig gsi. Aafangs vu dr 12. Dynaschtii (1991–1785 v. Chr.) isch s an s ägyptisch Chärnland aagschlosse wore. As Folg vu dr Uflesig vum Neie Ryych ab em 12. Johrhundert v. Chr. isch z Nubie im 9. Johrhundert v. Chr. dr Staat Kusch entstande, wu bis in s 4. Johrhundert n. Chr. bstanden isch. In dr Johr 712–664 v. Chr. het Kusch mit dr „kuschitische Dynaschtii“ iber ganz Ägypte gherrscht.

Zytglyych mit dr Chrischtianisierig vu dr Region hän sich bis zum segste Johrhundert n. Chr. di drei nubische Chenigryych Nobatia, Makuria un Alodia uusebildet. Anne 651 het Ägypte, wu mittlerwyyli vu dr islamische Araber beherrscht woren isch, mit Nubie ne Fridesverdrag gschlosse. Är het bis zum 14. Johrhundert relativ stabili Beziehige begrindet. Im Zäntralsudan sin d Sultanat Darfur un Sannar entstande, wu bis in s 18. Johrhundert Bedytig gha hän. Zwisch em 14. un 16. Johrhundert isch dr Sudan mit Uusnahm vum Side islamisiert wore.

Im frieje 19. Johrhundert hän di osmanische Vizechenig vu Ägypte aagafnge mit dr Eroberig vum Sudan. Gege di ägyptisch Bsetzig het vu 1881 bis 1899 unter em islamisch-bolitische Fierer Muhammad Ahmad, em sälbschternännte Mahdi, dr Mahdi-Ufstand stattgfunde. Dää giltet as dr erscht erfolgryych Ufstand vun eme afrikanische Land gege dr Kolonialismus un het am Änd vum 19. Johrhundert zue dr Bildig vun eme aigene Staat gfiert. S sognännt Kalifat vu Omdurman het s 15 Johr gee un isch anne 1898 dur e anglo-ägyptischi Strytmacht in dr Schlacht vu Omdurman zerstert wore. No dr Ruckeroberig vum Sudan isch anne 1899 e britisch-ägyptisch Kondominium yygrichtet wore. Faktisch isch dr Sudan bis 1953 britischi Kolonii blibe.

Noch em Sturz vum Chenig Faruk vu Ägypte anne 1952 un dr Zyt vu dr isch fir dr Sudan dr Wäg frei gsi in d Uaabhängigkeit. Am 1. Jänner 1956 isch noch ere Volksabstimmig d Republik Sudan uusgruefe wore. Us dr Barlemäntswahle isch d National Unionsbartei (Umma-Bartei, churz UP) as Sigeri fiirigange un ihre Vorsitzende Ismail al-Azhari isch dr erscht Minischterbresidänt vum Land wore. Wäg innerbarteilige Differänzen isch no im nämlige Johr syy Rival Abdullah Chalil neie Minischterbresidänt wore. 

Wäge dr Instabilitet vu dr Koalitionsregierig un wel aagäbli e ägyptischi Invasion dolt heb, het sich dr Chalil 1958 an dr Oberbefählshaber vu dr Strytchreft, dr General Ibrahim Abbud, gwändet mit dr Bitti z interveniere. Noch em Militerbutsch isch dr Abbud allmeh mit Revolte, Komplott un em Burgerchrieg im Sidsudan konfrontiert wore. Wel er mit däne Brobläm nit ferig woren isch, isch er no effetlige Brotescht anne 1964 zruckdrätte un het d Amtsgscheft an e Zivilregierig unter em Minischterbresidänt Sirr al-Chatim al-Chalifa ibergee. In dr Johr dernoo het s aber kai boltischi Stabilitet gee: 1965 isch dr Muhammad Ahmad Mahdschub Minischterbresidänt wore, 1966 dr Sadiq al-Mahdi, 1967 wider dr Muhammad Ahmad Mahdschub un 1969 dr Babikar Awadullah.

Die Situation het dr Oberscht Dschafar Muhammad an-Numairi 1969 zuen eme wytere Militerbutsch gnutzt. Em Numairi syy Bolitik het sich an syym ägyptische Vorbild Gamal Abdel Nasser orientiert, s sin sozialistischi un panarabischi Reforme durgfiert wore. Di Sudanesisch Sozialistisch Union (SSU) isch as ellainigi Bartei im Staat inschtalliert wore. Anne 1971 isch fir churzi Zyt dur e kommunistische Butsch entmachtet, derno aber wider yygsetzt wore. Dodruf isch er zum Bresidänt gwehlt wore, un s isch em 1972 glunge, dr Burgerchrieg zwische dr sudanesische Regierig un dr Rebällen im Sidsudan (Sudanesischi Volksbefreiigsarmee SPLA), wu scho 17 Johr gangen isch, mit em Addis-Abeba-Abchuu z beände. Anne 1981 het er aagfange d Regierig no islamistische Grundsätz uuszrichte. 1983 het er d Scharia im ganze Land yygfiert, au im jetz autonome Sidsudan. Är het di sidsudanesisch Regierig ufglest un dodermit s Addis-Abeba-Abchuu verletzt. Wäge däm isch dr Burgerchrieg wider uusbroche. Die bolitische Uarueje im Land het d Armee unter em General Swar ad-Dahab 1985 zum Aalass gnuu fir e wytere Militerbutsch, d Scharia isch aber in Chraft blibe. Bi dr Wahle 1986 isch wider dr Sadiq al-Mahdi zum Minischterbresidänt gwehlt wore.

Wel di boliotisch Instabilitet all greßer woren isch, isch anne 1989 wider zuen eme Militerbutsch chuu, unter em Generalleutnant Umar Hasan Ahmad al-Baschir, wu zue dr Bolitik vum Numairi zruckgchehrt isch. Au wänn er zyterhär as Vorsitzende vum „Nationale Kommandorot fir d Rettig vum Land“ s Land ohni Aafechtig beherrscht, het er vergebli versuecht, d Regierigsgwalt iber dr Side zruckzgwinne. Vu 1983 bis 2005 isch dr im Side ohni Unterbrächig im Burgerchrieg gsi. 

Anne 2003 isch z Darfur im Weschte vum Sudan e Rebellion gege d Regierig z Khartum uusbroche. D Regierig het ere arabische Miliz, dr Dschanschawid, freii Hand gee un die het, usser d Rebälle z bekämpfe au d Zivilbevelkerig drangsaliert un Chriegsverbräche begange. Syt 2005 untersuecht dr International Strofgrichtshof (ICC) die Verbräche. 

2005 isch e Friidesabchuu unterzeichnet wore zwische dr Regierig z Khartum un dr Sudanesische Volksbefreiigsarmee (SPLA), dr wichtigschte sidsudanesische Rebällegruppe. S het em Sidsudan Autonomii gwehrt un siht e Referändum iber d Uaabhängigkeit vum Sidsudan fir 2011 vor, wu vum 9. bis zum 15. Jänner durgfiert woren isch. Bi däre Abstimmig hän sich rund 99 % vu dr Wehler fir d Uuabhängigkait gstimmt.

Bildig

Universitete 
Effetligi Universitete
 Al Fashir University, El Fasher
 Al-Neelain University, Khartoum and other locations
 Al Zaiem Alazhari University, Khartoum
 Blue Nile University, Ad-Damazeen
 Dalanj University, Dalang, Sudan|Dalang
 El Imam El Mahdi University, Kosti (city)|Kosti
 International University of Africa, Khartoum
 Karary University, Omdurman
 Nile Valley University, Khartoum
 Omdurman Islamic University, Omdurman
 Open University of Sudan, Khartoum
 Public Health Institute, Sudan|Public Health Institute, Khartoum
 Red Sea University, Port Sudan
 Sudan University of Science and Technology, Khartoum and other locations
 University of Bakht Al-Ruda, Al-Dewaym
 University of Dongola, Dongola
 University of Al Qadarif, Al Qadarif
 University of Gezira, Wad Medani
 University of Kassala, Kassala
 University of Khartoum, Khartoum 
 University of Kordofan, Al-Ubayyid
 University of Nyala, Nyala
 University of Shendi, Shendi
 University of the Holy Quran and Islamic Sciences, Omdurman
 University of West Kordofan, Al-Foula
 University of Zalingei, Zalingei

Privati Universitete
 Ahfad University for Women, Omdurman
 Bayan College for Science & Technology, Khartoum
 Canadian Sudanese College, Khartoum
 Future University (Sudan)|Future University of Sudan, Khartoum
 National College for Medical & Technical Studies, Khartoum
 National Ribat University, Khartoum
 Omdurman Ahlia University, Omdurman
 University of Medical Sciences and Technology, Khartoum
 University of Science and Technology - Omdurman, Omdurman 
 University of Sennar, Sennar
 Upper Nile University, Malakal

 Sunschtigi Universitete
 Wad Medani Ahlia College, Wad Medani

Verwaltigsgliderig 
Dr Sudan isch in 16 Bundesstaate (wilayat) underdailt. Witteri zehe, ehemoligi Bundesstaate, wo sit 2005 di autonome Region Südsudan bildet hän, sin am 9. Juli 2011 unabhängig worre.
Die noochfolgend Tabelle enthaldet au noch dr Südsudan.

Quälle

Weblink 

Regierig
 Websiite vo der Regierig vom Sudan (englisch)
 Botschaft vo der Republik Sudan Dütschland

Überblick
 Länder- und Reiseinformationen des Auswärtigen Amtes
 Martin Pabst: Der Sudan - Land der Gegensätze, in: Österreichische Militärische Zeitschrift, Ausgabe 1/2004

Nochrichte
 Sudan Tribune (englisch)
 Tagesschau-Dossier: Katastrophe in Sudan
 International Crisis Group zu Sudan (englisch)

Verzeichnis
 www.sudan.net
 www.globalsecurity.org
 The Library of Congress - Country Studies: Sudan (englisch)

Staat in Afrika
Land
Nordafrika
Mitgliid i der UNO