Munot
Dè Munot isch è Rondellfeschtig im Zèntrum vo dè schwyzer Stadt Schaffuusè uff èm Ämmersbärg un gildèt als Wòrzeichè vo dè Stadt. Sy isch im 16. Johrhundert us Quader- un Bruchschtai us èm Malm baut worrè, wo i dè Region abbaut worrè isch; churz nõch dè Fèrtigschtellig hèt s diè èrschtè Zwiifel gää, ob d Aalaag im Stand vo dè Milidärtechnig entschprochè hèt. Dè Munot hèt nu eimòl für d Defensivè diènt: im Johr 1799 wôrend èm Rückzug vo dè französischè Truppè vor dè Öschtrycher.

Hischtörli 
Wiè bi andrè Feschtungè, wo-nè exponyrti Laag hèn, wörd d Idee am Läbbè ghaaltè, dass a dè Stell vum hütigè Munot annedubaki d Römer èn Wachturm als Bschtanddeil vo irer Nordgränz am Rhy nõch baut haa söllèd. Belait isch einèwäg è Feschtig, wo ab 1098 a sèbbèrè Stell vum sog. «Annot» odder «Unot» (mhd. für „Ooni Not“) gschtandè isch. Sèlli Feschtig isch aafänglich im Bsitz von èm Adligè (vomuètlich von èm Vogt) gsi isch. Anno 1561 isch dè aalte Zwingolf, diè vorglagèrti Weerblattform, gschliffè worrè.

Diè hütigi Aalaag isch zwǜschè 1536 un 1546 unter m Stadtbaumeischter Heinrich Schwarz (1526–1593) woll nõch Kenntnis vum Dürer sim Wärch wiè nè Rondellfeschtig baut worrè. Deilwyys isch d Rondellfeschtig au in Fronbüèz baut worrè, sy rebräsentyrt mit irèm Bärgfryyd eins vo dè wènnigè Byschpill von èm Übbergang von èrè Burg zuè nèrè modèrnè Feschtig. Dè Munot isch Deil vo dè Schaffuuser Stadtfeschtig gsi. Dè Bau hèt d Stadt 47'528 Guldè koschtet, wa uugfäär dè Köschtè vo öppè 800 Stadthüüser entschprochè hèt.

Anno 1646 hèt mò im Volauf vum Dryssigjöhrigè Chrièg erwogè, d Schanzè un è Vorwärch z bauè. Dè Werdmüller Hans-Georg hèt èn Blaan zeichnèt, abber diè dõdruus berèchnètè Köschtè vo 165'627 Guldè hèt mò abber schlièsslich yschparè chönnè, well dè Weschtfälische Friddè vo 1648 dè Dryssgjöhrige Chrièg zuè nèm Änd brocht hèt.

Belagerig 1799 
Am 1. Oktober 1798 isch d Stadt un dè Munot vo dè Franzosè bsetzt worrè, nõchdèm schu am 15. Juni dè Balthasar Alexis Henri Antoine vo Schauèburg un dè Jean-Jacques Rapinat i dè Stadt ufftaucht sin. Am 15. Novembèr 1798 isch au nò dè André Masséna uff Schaffuusè chò un hèt Quartyr d Franzosè gforderèt, wo bi dè Schlacht bi Oschtrach un dè Schlacht bi Stockach vowundèt worrè sin. Dè General Jean-Baptiste Jourdan hèt è Munitionsdepot aalegè lõ, dè Munot isch mit Gschütz vosää worrè.

Am 13. April 1799 hèt dè General Maximilian Baillet vo Latour un dè Major Michel vo Kynmayer 6000 Mannè bi Härblingè un Büsingè positionyrt. Diè Gschütz hèt mò bi Buèchthalè uff dè Windegg boschtyrt. Nõchdem d Uffforderig, d Stadt un d Feschtig z übbergää, unbeantwortet blibbè isch, hèt mò gegè 3 am Mitdag mit èm Schièssè aagfangè. D Bsatzig vum Munot hèt retour gschossè, doch nõch èm Sturm uff d Stadt am füffi õbends hèn sy d Gschütz i dè Grabbè gschupft, wo d Öschtrycher d Gschütz widder uffglèsè hèn. Um d Vofolger abzhaaltè, hèn d Franzosè d Gruèbèmaa-Brugg aazündet.

Inschtandsetzig 
Nõch èm Änd vo dè einzigè Belagerig vo dè Feschtig hèt sy durch dè Beschuss großi Schäddè abchriègt un hèt jeddi milidärischi Bedütig volorè. Anno 1804 hèt dè Stadtrõt d Abnaam vo Sandschtaiblattè vo dè Zinne obbè abbè gnemmigt. Rägèwasser isch i s Gwölbe mit dè Zyt ydrungè. D Muèrè hèt als Staibruch für diè wachsèndi Stadt Schaffuusè diènt.

Ab 1826 hèt sich dè Johann Jakob Beck, wo Zeichèleerer a dè Kantonsschuèl gsi isch, für dè Erhaalt vum Munot ygsetzt. Bis 1839 isch dè Munot uff sini Initiativè hy reschtauryrt un vor èm Iischturz bewaart worrè. Am 30. Oktobèr 1839 isch dè renovyrte Munot mit èm grossè Fäscht, dè Munotfièr, widder ygweyyt worrè. A sèllèm Daag isch au dè Munotvorein gründèt worrè. Sin ärschtè Bräsidènt un "Munotvatter" isch dè Johann Jakob Beck gsi.

Dè Munot i dè Chunscht 
 William Turner: Skizzèbuèch i dè Tate Gallery London
 D Burgszenè vum Schwyzer Kultfilm The Ring Thing isch im Munot dreyt worrè

Luèg au 
Witteri Bauwärch, wo vo dè ehemòligè mittelaalterlichè Stadtfeschtig vo Schaffuusè erhaaltè blibbè sin, setzèd sich wiè folgt zämmè:
 Schwõbèdor
 Obberdorturm
 Dièbsturm

Literadur 
 
 Reinhard Frauenfelder: Die Kunstdenkmäler des Kantons Schaffhausen, Band 1: Die Stadt Schaffhausen. Birkhüser, Basel, 1951.
 Hartwig Neumann: Festungsbaukunst und Festungsbautechnik. Koblènz 1988.
 
 Karl Schmuki: Der Munot, das Schaffhauser Wahrzeichen, im Lichte von Reisebeschreibungen des 18. und 19. Jahrhunderts. I dè: Schriften des Vereins für Geschichte des Bodensees und seiner Umgebung. 108. Jg., 1990, S. 197–212 (Digitalisat).
 
 
 Hans Ulrich Wipf, Werner Meyer: Der Munot in Schaffhausen (= Schweizerische Kunstführer. Nr. 946, Seriè 95). Hrsg. vo dè Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bèrn 2014, ISBN 978-3-03797-156-7.

Weblinggs 

 Offizièlli Websitè vum Munotvorein
 Französischschprõchigi, abber rychlich bebilderti Sitè
 Stadtarchiv Schaffuusè: Historischi Uffnaamè vum Munot
 MS Munot
 Websitè übber dé Munotwächter un d Feschtig selber

Einzelnõchwyys 

Munot