Crans-Montana
Crans-Montana (französischi Ussprooch: ) isch e Munizipalgmeind im Kanton Wallis, wo am 1. Jänner 2017 us de früenere Gmeinde Chermignon, Montana, Mollens und Randogne entstande isch. Die Dörfer mid zäme öppe 10'000 Iiwooner (oni Turischte und Zweitwonigspsitzer) ligge im Bezirk Siders und a dr Sprochgränze zwüschem Dütschwallis und em französischsprochige Underwallis. Me redt dört mehrheitlich s regionale Französisch vom Wallis, wäge de vilne Turischde aber au no anderi Sproche.

D Ferieregion Crans Montana (oder neu au Crans Montana Aminona), wo nöd deckigsgliich mit de Gmeind Crans-Montana isch, könnt me i dr ganze Wält wäg em Sport im Summer und im Winter.

Geografii 
Mid de alte Gmeindpiet vo de vier ehemolige Gmeinde zämegno hed Crans-Montana e Flechi vo fasch 60 Kwadratkilometer. Das grosse Areal am Nordhang vom middlere Roonetal goot i der Süd-Nord-Richtig über drizää Kilometer vo ganz unde bi de Räbbärge weschtlig vo Siders bis ufe zu de Schneebärge bim grosse Wildstrubelgletscher, wo uf französisch Glacier de la Plaine morte heisst. Dä Gletscher ghört aber fasch ganz zu dr Gmeind Lengg im Kanton Bärn, wie sech nach emene länge Rächtsstryt zwüsche de Kantön Wallis und Bärn i de 1990er Johre mid emene Bundesgrichtsentscheid ändgültig usegstellt het.

Bi dere Bärgchetti fönd im Weschte d Bärner Alpe aa, wo d Wasserscheidi zwüsche dr Roone un dr Aare bilde. Dr Bode vo de Bärge, wo d Geologe zu dr Wildschtrubel-Gruppe zelle, isch us verschidene Sorte vo Chalchgschtei, Jurachalch, Chriide und deils ganz brüchigem Schiifergschtei zämegsezt. A de höche Felswänd ob Montana zeige sech die gfaltete Chalchschteischichte ganz dütlech, und me gseet dütlech, was bassiert isch, wo d Alpe entstande sind. D Erosioon cha a mänger Stell d Schteine so leicht agriife, ass vili Bärghäng grad wie höchi Schutthüüfe uusgsee und me a deilne Stelle d Spuure vo mächtige Bärgstürz findt.

Näbem Gmeindbann vo Crans-Montana ligge ringsume d Walliser Gmeinde Siders im Tal unde und Leis (uf französisch Lens) und Icogne am Bärg im Weschte, s bärnische Lengg im Norde, denn näbe der Gränze oben uf de Bärge d Piet vo vier Dütschwalliser Gmeinde im Bezirk Leuk, nämli Leiggerbad, Ìnnu, Faru und Salgesch, und de no underhalb vo Mollens die chliine Gmeinde Miège und Venthône.

Di alte Dörfer vo Chermignon, Montana, Mollens und Randogne hend ire Platz weni über 1000 Meter höch am Bärghang; nume Chermignon bestoot scho sid langem us zwei trennte Dörfer, wo nume ei Kilometer usenand sind, aber zweihundert Meter Höhenunderschid hend: Ober-Chermignon (französisch: Chermignon d'en-Haut) und Under-Chermignon (Chermignon d'en-Bas). Alli die Hüüsergruppe sind uf Terasse baut, wo dr Bärg e chly weniger steil isch und wo me Ächer und Gärte rund um d Dörfer hed chönne zwägmache. Wiiter unde am steile und warme bärghang isch s grosse Wiigebiet vom middlere Wallis. Zu Crans-Montana ghöre do dervo d Räbbuuredörfer Darnona, Loc, Corin und Ollon, wo im lokale Dialäkt Ulun heisst. Ufem Piet vom ehemolige Montana liit au no s Dörfli Diogne, wo sech im Joor 1666 mid dr Gmeind Montana zämegschlosse hed, bi Randogne dr Wiiler Bluche und südlig vo Mollens s Dörfli Lacques mit dr alte Pfarrchille vom Sankt Mauritius. Ganz im Oschte, ännet em grosse Wald Tsaramelly, liit dr Wiiler Cordona mid der Hüsergruppe Raspille a der Bezirksgränze zum Oberwallis.

Oberhalb vo de alte Dorfchärne hets am Bärg obe, wo d Landschaft chli steiler isch, no bis hüt grossi Wälder. Si sind deilwys als Schutzwald mid em Bann beleit. Im Waldpiet heds vili grodeti Stelle, wi öpe bi Les Echerts, Dougy, Comogne, Les Barzettes, Les Marolires und Créhavouetta. Das sind früener alles Vorsäss gsi, wo d Puure im Früesummer mid em Vee higange sind. I dene Ortsdeil mid Näme wie Vermala, La Cocagne und Aminona sind im 20. Joorhundert Kuurhüser, Hotel, Säilbaanstazione und grosse Kwartier für Turischte entstande.

Wiiter obe ligge über dr Baumgränze d Alpe Pépinet, Colombire, Merdechon und Tièche. Uf Colombire zeigt s Alpmuseum vo Montana in ere alte Sennerei, wie früener d Wanderwirtschaft im Wallis gange isch. Der Sproochforscher Walter Gerster het bi de Psüech i de Dörfer für syni Arbet zu der Sproch vo Montana i de 1920er Johr no sälber erläbt, wie d Lüt s Land im Johreslauf früener jewyls prucht hend. Vom Februar bis zum April sind si vo Montana - das isch s hütig Dorf Montana-Village - is Dörfli Corin abe id Räbbärge go schaffe, vo Middi April bis zu der Allerhäilige sind si ires Dorf zrugg cho, vo Afangs Juni bis Ändi Juli isch en Deil vo jedere Familie mid em Vee i d Mäiesäss und denn uf d Alpweide ufe gange, und im Herbscht sind d Lüt wider uf Corin abe in Läset, und derwyl het me s Vee no uf die höchschte Alpe ufetribe. Afangs Dezämber isch alls wider im Dorf zäme gsi.

Im Nordoschte vom Gmeindpiet vo Crans-Montana findet me über em Wald bi Tschuggelroscht sogar en Alp mid ere düütsche Namenslandschaft: d Alp Nüschelet mid dr alte Sennerei Roti Hittu, wo vo dr Farneralp us pschtosse worden isch. D Sprochgränze chunt dört also chly is Gmeindpiet ine. Ganz z’oberscht über de Alpweide goot dr Gmeindbann im Norde bis zun ere Reie vo höche Bärge ufe, wo französischi und dütschi Näme hend, wil si a der Sprochgränze ligge, vo Weschte agfange: Pointe de la Plaine morte (2927 Meter), Tothore (2935), Mont Bonvin (2965), Les Faverges (2971), Schneehore (3178), Rothore (3103), Schwarzhore (3105 Meter) und Trubelstock (2999 Meter).

Vier Bärgbech flüsse vo de Höchine vo Crans-Montana is Roonetal abe. So lang as dr Wildstrubelgletscher no gnueg Iisch het, chunt e Deil vom Schmelzwasser no dur d Alp Tièche obenabe. Dä Bach heisst ganz obe sälber au Tièche. Bi de Hüser vo Raspille chunt er mid em Bach La Pauja zäme, wo vo der Farneralp chunt, und vo dört a heisst der Bach denn Raspille, und de isch vor allem wäge dr Sprochgränze am Rand vom alemannische Sprochruum, im Weschte vom Wallisertiitsch, bekannt. Vo dene Bech sind grossi Wasserleitige zu de Dörfer linggs und rächts wäggfüert, und die hend alli s Gletscherwasser zum Wässere vo de trochne Matte nötig. Nach Randogne lauft dr Bisse de Tsittoret,, wo acht Kilometer lang isch und scho im Middelalter bestande het, und nach Venthône dr Bisse neuf, wo uf emene länge Abschnidd au d Gmeindgränze bildet. Östlig vo dr Raspille hets zwei Kanäl zu de Fälder vo Salgesch un vo Faru, die Grossi Wasserleitu un d Suone vo Mengis.

Au im Weschte vo Crans-Montana sind d Wasserleitige für d Matte und d Räbbärge wichtig. Usem Taal vom Bach Ertentse, wo aber nid zu Crans-Montana, sondern zu Icogne ghört, het sid em Middelalter der Kanal Bisse du Ro Wasser uf d Maiesäss vo Montana mid de Stauseee zum s Wasser iiteile higfüert. Dozmol und wärend der Chlyne Iischzyt und au no bis is 20. Joorhundert isch dr Gletscher ufem Bärg grösser gsi und über d Wasserscheidi uf d Walliser Siite überecho, und so isch s Schmelzwasser au i das riisige wüeschte Fels- und Gröllpiet, wo dr Name Plaine morte treit und em Gletscher der französisch Name gää het, zum Wiisshornsee und uf d Alp abecho. Sid em 1947i isch die Leitig abgstellt und s Wasser rünnt durne Dunnel im Bärg La Chaux nach Crans und Montana füre. Wiiter unde nimt die Grossi Suone vo Leis, uf französisch Grand bisse de Lens, wo im Joor 1450 baut worden isch, s Wasser under dr Rawil-Staumuur vom Tseuzier-See us em Fluss Lienne und got ume Bärg vo Leis ume bis nach Chermignon.

Ortsnamekund 
Di meischte Dörfer in dere Gägend hend Ortsnäme, wo uff Näme vo friemittelalterliche Persone zruggönn. Speziell isch in däm Fall, dass die Ortsname kei Suffix-Ändig hen, sundern ursprüngli wohl no en erschte Deil gha hen, wo hüt nümm bekannt isch, wie vilycht fundum ‚Buurehof‘ oder praedium ‚Guet‘ oder so öbis äänligs. De Typ vo Ortsname isch in de Romandie rächt wyt verbreitet. De Name vom waadtländische Ort Ollon zum Vergliich goot wohl au uff e germanischi Person zrugg, wo vilycht Uodilo, Odilo, Otilo oder Audilo gheisse het, ergänzt mit ere latinische Falländig. De Name hät deno ursprüngli wohl ‚Hof vum Odilo‘ oder so öbis bedütet.
 
Bim Name vo Chermignon (uf Französisch , im Patois Tsèrmegnôn ) isch d Härkunft äänlig. De Ortsname goot uff e röömischi Person Carminius zrugg. De Name het am Aafang vilycht *fundus Carminione ‚Buurehof vum Carminius‘ oder so öbis gheisse. Erwähnt isch der Name z'erscht in ere Urkunde us em Johr 1228, und scho nes Dokumänt vo 1243 underscheidet die beide Helftine Chermignon superior und Chermignon inferior (latinisch gschribe).

En ähnligi Härkunft isch wohl au bim Name vo Montana (französisch , patois Môntànna  oder ) aznää. Das chunt vermuetli vom Name vumene Röömer, wo Montanus oder Montana gheisse het. Mit eme Berg het de Name do dermit nüüt z tue, au wänn des au scho vermuetet worden isch. S Dorf Montana isch 1243 s erschte Mol erwähnt.

Bi Mollens (französisch ,  oder , patois Mòllèn ) het de Namensgeber warschynts Molonius gheisse, also öbe *praedium Molonium ‚Guet vum Molonius‘. Der Ortsname chunt als Molaen öpe um s Johr 1250 s erscht Mol vor, 1286 denn als Moleing, und uf Dütsch het me nem früener Molei gseit.

Bi Randogne, 1224 als Randonni s erscht Mol erwähnt, (französisch , patois Ràdògnë ) isch de Ursprung nit ganz eso klar. Er chönnti entweder uff e keltischs Wort randa oder randos zruggo, wo ‚Rand, Abhang‘ bedütet het. En andre Vorschlag, wo wohl warschynlicher isch, wär vum germanische Personename Rando, mit em Suffix -ōnĭu, wo Bsitz aadütet het. De Name het ursprüngli also vilycht *villa Randoni ‘de Buurehof vum Rando’ gheisse.

Als Name für d Fusionsgmeind het mer de Name vo de Ferieregion Crans-Montana gnoo, wo scho bekannt gsi isch. De zweiti Deil chunt natürli vum Dorf Montana. De Name Crans chunt als Ortsname in de Schwyz un z Frankriich viil vor, aber d Herkumft isch umstritte. Meischt gseet mer e Erklärig, wo de Name vum latiinische *crana ‚Grabe uff ere Matte‘ ableitet oder vo cran ‚Cherbe, Schlitz‘. Au in de Gegend vo Lens meint Cran oder Crans im örtliche Patois ‚Grabe uff ere Matte‘. Im Lexikon vo de Schwyzerische Gmeindnäme wird die Erklärig aber abgähnt, und statt möcht me de Name miteme keltische Personename erkläre, wo Carantus gluutet het un öbe ‚Fründ, Eltre‘ bedütet het.

Bi Crans-Montana het der Fluername Crans ursprüngli die Ebeni gmeint, wo vo de Yyheimische als Les Prés de Crans, La Prairie de Crans ‚d Matte vo Crans‘ oder eifach Les Crans bezeichnet worde isch. Dört sind im 20. Johrhundert di grosse Golfplätz vo Crans-Montana agleit worde. Mit em Uffcho vum Tourismus het en Hotelier s grosse Grand-Hôtel du Parc à Crans-Montana-Lens ygrichtet. Mit de Zyt isch s Feriedorf als Crans-sur-Sierre, also ‚Crans ob Siders‘ bekannt worde.

E Serii vo Mundartusdrück isch i de Fluernäme vom ganze wiite Gmeindbann erhalte blibe. I dere wälsche Namenslandschaft sind Erinnerige a die alti Wirtschaftsform z finde, also Bezäichnige für grodeti Gebiet, für Räbbärge und Wälder, für Matte und Alpweide und für d Bärgforme. Es baar Näme, wo vo der regionale Sproch, em Patois, chöme:
Zour: für es Waldgebiet, e Wortform, wo vom latynische joria abgleitet isch.
Conzor: es Fäld i dr Nöchi vom ene Wald.
Merdechon, en Alp vo Mollens; das Wort chunt vom galloromanische merdantione, wo es füechts Gebiet bezeichnet.
Cry d'Err: cry isch e regionali Form vom alte romanische Usdruck crête, won e Bärghöchi bezeichnet und au is Alemannische übergangen isch, wo me emene scharfe Bärgrügge en Kreete seit. S Wort err chunt vo der alte Form ar, en ere Variante füre Name alpe.
L'Arnouva, es Mäiesäss vo Montana: bildet us ar und neuve, das heisst also die neui Alp.
Arpochey, e chlyni Alpweid zwüsche zwei Bärge: zämgegsetzt us ar und pochet, wo me bis jetz nid gnau cha erkläre.
Chetzeron, e Bärgvorsprung unden a Cry d'Err: warschynlech e verchürzte Name vo crète ronde.
Bella Lui, e markante Bärg über de Alpe vo Montana: eventuell vo bel, wo Bärg chönnt bedüte, und vom Patois-Wort lui für ne Abhang mit Runse und Gräbe.
Tsa Bonna: s Walliser Patois-Wort tsa bezeichnet Bärgweide, wo bsunders höch ligge; i däm Fall isch s es Weidgebiet grad unden a Bella Lui.
Les Outannes, es Alpgebiet z oberscht im Tal vom Bach Tièche: das Wort chunt im frankoprovenzalische Alperuum a vilne Orte vor für höchi Weide, wo s Vee im Augschte ufegoot; es isch vom Monetsname abgleitet.
Raspille, es Rodigsgebiet im Bärgwald, und den au der Name vom Gränzbach, wo dört duro goot: abgleitet vom spotlatynische raspa, au verwandt mid em alemannische Wort raschpe.

Sprooch 

D Region vo Crans-Montana liit zäme mit Miège, Veyras und Siders und mit de grosse Täler Ering und Eifisch am Rand vom französischsproochige Ruum, näbem Oberwallis, wo me s Wallisertiitsch redt. Früener isch im wälsche Wallis en psundere Patois, wo zu der frankoprovenzalische Sproochregion ghört, d Umgangssprooch gsi. Der Walliser Patois könne hüt nümme vil Lüt, und z Crans-Montana tuet ne fasch niemer me rede. Am läbigschte isch de Patois schynts no z Chermignon. In de 1920er Joor isch der Patois in de Schuele vo der Gägend verbote gsi, au wääred de Pause, wie der Walter Gerster bi sine Forschige gmerkt het. Denn hend z Montana no die meischte Lüt der Patois gradt, i de andere Dörfer aber nume no wenig. Bi nere Untersuechig füre Atlas vo de Schwyz vo 1967 het me festgstellt, ass de Patois z Mollens un z Montana nume no di gwöönlechi Sprooch vo de Manne über 50 oder 60 Joor gsi isch, und z Randogne und z Chermignon immerhin no vo de Manne über 40 Joor. Bis 1964 sölle d Gmeindsversammlige z Chermignon no im Patois abghalte worde sy.

I der Volchszälig vo 1990 hend z Chermignon no 200 Lüt (7,8 Prozänt) aagää, dass si im Alltag Patois rede, z Mollens no 19 Lüt (3,5 Prozänt), z Montana 54 Lüt (2,5 Prozänt) un z Randogne 33 Lüt (1,2 Prozänt). Bi de Zäälig vo 2000 sind s z Chermignon de no 61 Lüt gsi (2,3 Prozänt), z Mollens no 4 Lüt (0,5 Prozänt), z Montana 28 (1,2 Prozänt) un z Randogne 14 (0,5 Prozänt). Usser bi Chermignon, wo die absolute Zaale und d Prozäntsätz no zimli signifikant usgsee, sind die Zaale vo Patois-Sprächer us de Volchszäälige also eigetli ender scho im Rame vo de statistische Fälerquote. I de Feriestazione sind sowiso die meischte Bewooner erst i der jüngere Zyt us vilne Länder härecho, und der Bevölkerigsdeil vo de Iiheimische isch wäge däm immer wie chliner worde; und d Lüt i de Dörfer hend sech im Alltag mid de frömde Gescht und de Neuzuezüger immer mee uf Französisch und no in andere Sprooche verständiget. So hend im Joor 2000 i de domolige Gmeinde, wo hüt zu Crans-Montana ghöre, zämme 7214 Lüt (82,5 Prozänt) aagää, dass si täglech Französisch rede, 1415 (16,2 Prozänt) hend Dütsch aagää, 1327 (15,2 Prozänt) Änglisch und 1063 (12,5 Prozänt) Iteliänisch.

Zum Dialäkt vo Montana und de andere Ortschafte in dere Gägend, wie Chermignon und Mollens, isch 1927 en Untersuechig erschiine: „Die Mundart von Montana (Wallis) und ihre Stellung innerhalb der frankoprovenzalischen Mundarten des Mittelwallis“ vom Romanischt Walter Gerster (1899–1963). Nach Gspröch mid Lüt i de Dörfer am Bärg bi Montana het är d Eigeheite vo der ussproch und vom Wortschatz vo däm regionale Patois beschribe. Es het sech zeigt, dass me zwei Sprochpiet cha underscheide: Am Leiserbärg mit Lens, Icogne, Montana und Chermignon het der Gerster en anderi Ussproch gfunde als im Piet östlech dervo, wo sech als noble contrée de Sierre bezeichnet. Das het der Gerster uf die underschidlichi Gschicht vo dene beide Regione zrugggfüert, wo us ganz andere middelalterleche Herrschaftsverhältnis usegwachse sind.

In jüngerer Zyt gids au no Wörterbüecher und Gschichtesammlige im Patois vo de Gägend, so „Le patois de la Louable Contrée (Ancien Lens)“ vo 1982 vom René Duc, und vor allem au vom André Lagger. De hed zwei Wörterbüecher gschribe, im Joor 2002 „Chermignon, garde ton patois! Tsèrmegnon, ouârda lo patouè !“, das isch es Wörterbuech, wo glichzitig au Rootschleg, wie me dr Patois i de Schuele söll vermiddle, und e Gedichtsammlig het und 2012 „Patois de l'Ancien Lens“. Dernäbe hed dr André Lagger no en Huufe anderi Büecher über und in dr Sprooch vo sim Dorf gschribe, zum Byspil d Gedichtsammlig „Le Miroir - Lo Mériou“ (1999) oder „La vegne è lo vén“ (2005), wos um de Wortschatz und Tegscht vom Wyybau goot. De André Lagger duet syni Büecher sogar unter sym französische Name und sym frankoprovenzalische Name Andri Laguièr publiziere. 

Wie der Patois z Montana töönt hed, cha me im Audiovisuelle Sproochatlas vom Walliser Frankoprovenzalisch ALAVAL lose.

Sid ere Zyt gids im Underwallis Vereine und Gmeinde, wo füre Walliser Patois tüend luege, und au z Crans-Montana cha me regelmässig dervo öpis läse und ghöre, zum Bischpiil i der Volchshochschuel vo der Gmeind, wo Kürs im Patois abietet, und i de Zytschrifte, wo d Gmeinde useggä. Der Kanton Wallis hed im Joor 2008, won er e neui Kommission für d Pfläg vom Walliser Patois igsetzt hed, d Vorriterrolle vo de Schuele vo Chermignon, Montana und Randogne als guets Bischpil globt. Und der Verein „Lè Réchètte dè Mountanna“, wo 1974 gründet worden isch, hed sech zum Ziil gsetzt, die lokale Traditione, d Volchstracht vo Montana und au der Patois z pfläge; s glyche macht der Verein Lè Partichiou z Chermignon sit 1956. Beedi tüend Lieder mid Tegscht im Dialäkt vorträge und Theaterstück im Patois uffüere. Der Schriftsteller André Lagger vo Chermignon, wo sech zäme mid Fachlüt us andere Gebiet vom Frankoprovenzalische für ne gmeinsami Schribwiis vo de regionale Patois tuet isetze, veröffentlichd sid 1992 i der Zytschrift „La Vie à Crans-Montana“ (‚s Läbe vo Crans-Montana‘) Gedicht i der Mundart vom Bärg. Är hed 17 Hüüser vo Crans-Montana un Lens als guet glungni Wärch usgwäält; es baar Biischpil sind:
 s Hotel du Parc vo 1892
 d Bärner Klinik vo 1899/1949
 s Gschäftshuus Le Farinet vo 1926
 s Schuelhuus International summer camp Montana vo 1927
 s Hotel Bella Lui vo 1928
 d Zentraalgarasch vo 1929
 di reformierti Chile vo 1959
 d Kandahar-Residänz z Aminona vo 1960
 s Woonhuus Albert dr Erschti vo 1964
 dr Woonblock in dr Form vom ene Riiseschalee Résidence Les Mischabels vo 1964
 de Woondurm z Super-Crans vo 1964
 s Hotel Crans Ambassador vo 1972

Im Vrlauf vom 20. Joorhundert hend sech d Feriesidlige und d Dörfer am Bärg so starch vergrösseret und entwiklet, dass si wäge de Bouforme, em unkontrollierte Wachse, de vil Hüüser mid Zwöitwonige und em Vrcheer, zäme mid em Gebiet vo Siders, als es Biischpil für di nöie Strukturprobleem im Alperuum gälte.

Lüt 
 Micheline Calmy-Rey (* 1945), Politikerin, Bundesrötin, vo Chermignon
 André Lagger (* 1945), Mundartschriftsteller und Patoisforscher, vo Ollon VS
 Susanne Ruoff (* 1958), Managerin, wohnt z Crans-Montana
 Roger Moore (1927–2017), Schauspiler, hät z Crans-Montana und z Monaco gwohnt
 Elizabeth von Arnim (1866–1941), Schriftstellere, het z Randogne gwohnt
 Jean Bonvin (1934–2017), Ökonom und Diplomat, vo Chermignon, Presidänt vom Verein Crans-Montana Classics
 Anne-Chantal Pitteloud (* 1970), Künschtleri, vo Chermignon
 René Rey (* 1928), Schiifahrer, vo Chermignon
 Alain Bagnoud (* 1959), Schriftsteller, vo Ollon VS
 Nicolas Féraud (* 1960), vo Randogne, sid 2017 Gmeindamme vo Crans-Montana
 Radovan Vitek (* 1971), vo Tschechie, Inweschtoor vo de Seilbaangsellschaft Crans-Montana-Aminona

Literatur 
 Marius Bagnoud, François Barra: Crans-sur-Sierre Montana-Vermala Suisse. Siders 1980.
 Olivier Conne: La Contrée de Sierre 1302–1914. Siders 1991.
 René Duc: Le Patois de la Louable Contrée (Ancien Lens [Lens – Chermignon – Montana – Icogne]). Chermignon 1982.
 Sylvie Doriot Galofaro: Un siècle de tourisme à Crans-Montana. Ayer 2005. ISBN 978-2-940327-12-6.
 Sylvie Doriot Galofaro: Histoire culturelle et représentations transversales de Crans-Montana (1896-2014). Paysages, arts visuels, architecture, littérature et cinéma. Lausanne 2015. 
 André Lagger: Patois de l'Ancien Lens / Patouè dou Gran Cômôn. Éditions À la Carte, Sierre 2010.
 Lucien Quaglia: Le Mont de Lens. Lens 1988.
 E. Reynard: Gestion patrimoniale et intégrée des ressources en eau dans les stations turistiques de montagne. Les cas de Crans-Montana-Aminona et Nendaz (Valais). Lausanne 2000.
 Walter Gerster: Die Mundart von Montana (Wallis) und ihre Stellung innerhalb der frankoprovenzalischen Mundarten des Mittelwallis. Aarau 1927.
 Mariano Bonriposi: Analyse systématique des usages de l'eau dans la région de Crans-Montana-Sierre (Suisse). Lausanne 2013. ISBN 978-2-940368-18-1.

Weblink 

 Website vo de Munizipalgmeind Crans-Montana
 
 
 
 
 

 Offizielli Tourismussite vo Crans Montana

Fuessnote 

Ort (Kanton Wallis)
Wintersportort i dr Schwiiz