Colmar
Kolmer oder Colmer (IPA: ; vo Latiin: columbarium (Düüwehüs)), (amtl. Colmar) leijt ém zentrale Elsass, ém Norde vum südlich Département Haut-Rhin (Owerèlsass), wo es als Sitz von dr Präfektür d Häuptstadt devu isch. Kolmer hat e pittoresques Stadtbild, sehr bekànnt isch d "Rue des Marchands". Zamme mit Strossburi und Milhüüsa ghéért Kolmer züe de drei grééschti Städt im Elsass.

Géografi

Lag 
Kolmer légt am Füeß vu der Vogése un ésch d dréttgréschte Stadt vum Èlsass un noch Méhlhüse d zwàitgréschte vum Département. D Entfèrnung vu Stroßburg ésch 75 Kilométer, vu Basel 65 un vu der Grànze zum Ditschland 20 Kilométer. D große Flughàfe vu Europa sén oi nét allzüe wit ewèg (Flughafe Basel-Milhüüsa).

Durch d Néchi vu der Vogése kat me oi d nèchste Wéntersportstatione énnerhalb vu 30 Minute erràiche. D Alpe én der Schwiz sén rund drèi Stunde vu der Stadt ewèg.

Kolmer légt oi én der Néchi vu méhrere Gwàsser. D wéchtigste sén d Laich un der Kanal Logelbach. Èstlig vu Kolmer fließt d'Éll dure.

Nochbergmàinde

Klima 
Obwohl Kolmer métte én ere sémi-kontinentale Région légt wie s ràstlig Èlsass, d Lorraine un Franche-Comté, ésch es noch Marseille d zwàitdruckeste Stadt vu Frankrich; d Néderschlagsmànge ésch verglichbar mét sàller én Clermont-Ferrant én der Auvergne. Bro Johr ghèie durchschnéttlig 530 Milliméter Néderschlag. (Amèrkung: ém Internet féndet mer vilmol Quèlle, wu e gréßere Mànge agàn. Sàlle Zahle kumme vu Météo-France un sén àigentlig én Colmar-Meyenem gmàsse wore, wu ca. 20 Kilométer vu der Stadt ewèg ésch un nét ém Flachland am Füeß vu de Vogése légt).

S druckene Klima légt am Féhn: Wil Kolmer diràkt am Füeß vu de héchste Gépfel vu der Vogése légt, wàre d Wulke vu de Kàmm vu de Bàrg ufghalte un e Großdàil vu éhrem Wasser ghèit uf d Lorraine, wàhrend Kolmer rélativ drucke blibt. Eso ghèit én Épinal éwer e Méter Néderschlag bro Johr un 1,6 Méter ém Col de la Schlucht.

Bsundere météorologische Eràignis 
Ém Dézàmber 1999 hat e Sturm ganz Wèsteuropa durchfàgt. Én Kolmer sén am 26. Dézàmber Wéngschwéndigkàite vu 165 km/h gmàsse wore.

Én der èrschte Hàlfte vum Augüst 2003 hat d Hétzewàlle oi Kolmer bedroffe. D maximale Tèmperatur hat mét 40,9 Grad e Wèrt erràicht, wu do vorhàr noch nie gmàsse wore ésch.

Am 4. Mèrz 2006 sén énnerhalb vu eme àinzige Dag ém ganze Département 40 Zèntiméter Nèischnée ghèit. Das ésch zlètscht fast zwanzig Johr dervor bassiert gsé.

Gschécht

Urspréng bis zur Réformation 
Kolmer wérd zum èrschte Mol ém Johr 823 erwàhnt, wu's der Louis le Pieux Columbarium der Abtèi vu Ménschter gschànkt hat. D Urkunde ésch am 12. Jüni én Frankfurt am Main unterzàichnet wore. Der Name vum haiptsàchlig bürlig bsédelte Ort làitet séch vum latinische Wort fér Dubeschlag ab. Ca. 965 ésch der Owerhof ans Kluniazànskloster Payere VD (Schwiz) éwergange, der Néderhof an der Bischof vu Konschtanz. „Columbarium“ hat séch én der Folgezit witer entwéckelt un schu ém Johr 1000 e Kérech gha; ém 12. Johrhundert hat der Ort vum Friedrich von Hohenstaufen d Ràcht vu-ne-re Riichsstadt bikumme; e èrschte urkundlige Bezàichnung als Stadt ésch üs em Johr 1226 z fénde, 1295 wérd oi e Rothüs boie. Vu Kolmer ésch oi der àinzig Èlsàssisch Bapscht gsé, der Leo IX., wu do 1002 uf d Wàlt kumme ésch.

1292 hat z Kolmer e Ufstand gége der Adolf von Nassau stattgfunde un ésch nédergschlage wore.

Ém Johr 1337 ésch zum èrschte Mol vum Hafe Ladhof d'Réd. Vu do üs sén Gieter uf Stroßburg un spéter oi uf Amschterdam verschéfft wore un zwàimol bro Johr sén Schéff züe der Frankfurter Màss gfahre.

Sit 1376 dèrfe z Kolmer Ménze gschlage wàre.

Ém Johr 1418 hat séch d'Pèst én Kolmer üsbràitet. Es hat schu 1349 e Épidémi gé gha, wu d'Ursach vu vile Massaker an der sit em 13. Johrhundert asàssige Jude gsé ésch. Sàlle Jude sén ém Johr 1512 üs Kolmer verdrébe wore.

Réformation 
S 15. un s 16. Johrhundert sén e Blietezit én der Gschécht vu der Stadt gsé. Do sén vile vu der schénste Geboide vu Kolmer entstande. Glichzitig hat's awer oi zwésche 1522 un 1525 Unrüe gé, begénschtigt oi durch d Druckerèi Farckall, wu Bropaganda fér em Martin Luther sine Schréfte bedrébe hat. Vum Burekrieg ésch Kolmer aber nét bedroffe gsé. Nochdàm ém Johr 1575 d Réformation ribungslos igfiehrt wore ésch, hat der Drissigjéhrig Krieg e schwére Verwiestung vu der Stadt zum Ergébnis gha. Wàhrend em Krieg, ém Johr 1627, ésch d'Réformation ruckgàngig gmacht, under der schwédische Bsatzung awer wéder igfiehrt wore. Ém Johr 1680, wu zwài Dréttel vu de Iwohner évangélisch gsé sén, hat me d lutheranische un d katholische Kérech enand glichgstèllt. E jüdische Synagog dergége hat's èrscht 1843 gé.

1673 ésch Kolmer ém Verlauf vum franzésche Krieg gége Holland vu de Druppe vum Kénig Louis XVI. bsètzt wore. Noch em Krieg ésch se drotz Versüech, unabhàngig z wàre, Bsétz vum Kénig Louis XIV. gsé un 1678 ém Verdrag vu Nimègue e Kénigsstadt wore.

Industrialisierung, Ufklàrung un Révolution 
1775 ésch e èrscht Zàiche vu Industrialisierung z beobachte. D Fabrik Haussmann z Logelbach stèllt druckte Stoff hér. Oi e Azeiche vu der Ufklàrung hat's gé, wu 1785 én der Litérarische Tabakstube (Tabagie littéraire) éwer d uffklàrerische Idée diskutiert wore sén. Ab 1790 ésch Kolmer d'Haiptstadt vum Département Haut-Rhin gsé. Éwer d Révolution ésch ab 1791 én der Société des Amis de la Liberté et de l'Egalité diskutiert wore. Zwài Johr spéter ésch üs em Strofgrécht e Révolutionsgrécht wore un drizà Pèrsone sén hégréchtet wore.

1800 ésch Kolmer zur Haiptstadt vu der Bràfèktur Haut-Rhin wore. D Gréndung vum Brüefungsgrécht (spéter Kàiserligs Grécht) ém Johr 1804 hat d Stadt oi züe me Zàndrum fér Ràcht gmacht.

Bal dodruf hat séch d Industrialisierung verstàrkt, un zwar mét de Tèxtilfabrike Herzog (1818) un Kiener (1828). 1841 ésch oi d Isebahnstrècke vu Basel éwer Kolmer uf Stroßburg fèrig gsé. Der Bahnhof ésch ém Johr dernoch fèrig. 1869 hat's oi e Lénie uf Ménschter gé.

D lètschte Épidémi ésch d'Cholera gsé, wu 1854 üsbroche ésch un 349 Mànschelàbe gfordert hat.

Mét em Fréde vu Frankfurt hat Frankrich Kolmer am 10. Mài 1870 zàmme mét em ràstlige Èlsass mieße ans Ditschland abdràtte. Das hat under anderem zur Folg gha, dass der franzésch Maire 1877 durch e ditsche ersètzt wore ésch; s Ditsch ésch ab 1883 d àinzige Amtssproch gsé.

Èrschte Wàldkrieg 
Nochdàm 1914 d Jàgerpatrouille versüecht hat d Stadt under franzésche Hèrrschaft z brénge un 1917 d Franzose Agréff uf d Stadt gstartet hàn (under anderem mét eme Kampf zwésche der franzésche un der ditsche Luftwaffe un vier Dote), hàn d franzésche Soldate Kolmer am 18. Novàmber 1918 bsètzt.

Zwàite Wàltkrieg 
Am èrschte Sèptàmber 1939 hat Frankrich der Krieg adràtte. Ém Jüni 1940 hàn d Ditsche s Èlsass annèktiert un d Bevèlkerung brutal „entwèlscht“, d. h. „gèrmanisiert“. Zwài Johr spéter hàn d junge Lit schu mieße der Hitlerjugend bidràtte. Ab em Novàmber 1940 hàn d Èlsàsser zwar e Wéderstandsnètz gha, wu gfléchtete Kriegsgfangene uf d andere Site vu der Vogése brocht hat, sàll han d Ditsche awer ém Aigüst 1942 üssegfunde un mét der Fèstnahm vu der Afiehrer beàndet. Én der Waffe-SS sén 40.000 vu der 130.000 Soldate umkumme. Am 2. Fébruar 1945 ésch Kolmer befràit wore. Ém Johr 1946 hat Colmer s Kriegsverdienschtkriz 1939-46 bikumme.

1945 bis héte 
1958 ésch ém Norde vu Comer e Industrigebiet aglègt wore. Oi én Réchtung Wèste hat séch d Stadt vergréßert.

1964 ésch der Flugblatz Kolmar-Housse ufgmacht wore. Fér d internationale Zàmmearwet ésch d Interàssegmàinschaft Méttelèlsass-Brisgai entstande.

E Großdàil vu der Altstadt vu Kolmer stéht sit 1972 under Dànkmolschutz. D Restaurierung vu der Martinskérech hat agfange un bis 1985 durt. D Stroße vu der Altstadt un d Kérech Saint-Matthieu sén 1997 restauriert wore.

Sit 1983 ésch Isestadt ém Burgeland (Éstrich) e Partnerstadt vu Kolmer. Ém Johr vum 100-Johr-Jubilàum vu der Frèihàitsstatue (wu vum Bartholdi vu Kolmer konschtruiert wore ésch) hat sàll oi e Partnerschaft mét Princeton én der USA gschlosse. E witere Partnerschaft gét's sit 1993 mét Győr én Ungarn.

1996 ésch s Espace d'art contemporain André Malraux (Muséum fér zitgnèssische Kunscht) ufgmacht wore.

Beriahmta Colmerer 
 Colmerer Dominikanerchronist (1221 bis um 1305)
 Gaspard Isenmann (ca. 1430 bis 1480), ditscher Mohler
 Martin Schongauer (ca. 1450 bis 1491), ditscher Mohler un Kupferstacher
 Jörg Wickram (um 1505 bis 1562), ditscher Schrìftsteller
 Antoine Xavier Natal (1733 bis 1801), frànzeescher Generàlfaldmarschall
 Gottlieb Konrad Pfeffel (1736 bis 1809), ditscher Schrìftsteller, Militärwìssaschàftler un Pädagog
 Jean-François Reubell (1747 bis 1807), frànzeescher Revolutionàr, Mìtglìed vum Direktorium
 Jean-Ulrich Metzger (1752 bis 1836), frànzeescher Politiker
 Joseph Thadée Nicolas Fitremann (1770 bis 1832), Oberscht
 Jean-Jacques Karpff, Casimir g'nennt (1770 bis1829), frànzeescher Mohler
 Jean Rapp (1771 bis 1821), frànzeecher Generàlleutnant un Gràf
 Jean-Jacques Kessel (1772 bis 1847), frànzeecher Generàl
 Johann Georg Haffner (1777 bis 1830), ditsch-frànzeescher Dokter
 Johan Stephan Decker (1784 bis 1844), frànzeescher Mohler
 Armand Joseph Bruat (1796 bis 1855), frànzeescher Admiral
 Georges-Charles de Heeckeren d’Anthès (1812 bis 1895), frànzeescher Politiker
 Auguste Nefftzer (1820 bis 1876), frànzeescher Journalischt
 Frédéric Auguste Bartholdi (1834 bis 1904), frànzeescher Bìldhàuier, Schäpfer vu dr Freiheit Stàtüta z New York un vum Beferter Leeb

 Marie-Antoinette Lix (1839 bis 1909), frànzeescha-polnischa Heldin
 Camille Sée (1847 bis 1919), frànzeescher Politiker
 Jean-Baptiste Lemire (1867 bis 1945), frànzeescher Komponist
 Rudolf Schwander (1868 bis 1950), ditscher Politiker
 Jean-Jacques Waltz, Hansi g’nennt (1873 bis 1951), Zeichner und Heimàtforscher
 Sophie Wolf (1880 bis 1938), Opernsangera
 Ernst Stadler (1883 bis 1914), elsassischer Lyriker
 Paul Coelestin Ettighoffer (1896 bis 1975), ditscher Schrìftsteller
 Kurt Ihlenfeld (1901 bis 1972), ditscher Schrìftsteller
 Hansjörg Schmitthenner (1908 bis 1993), ditscher Dràmàturg
 Michel Hausser (* 1927), Jazzvibraphonist
 André Weber (1928 bis 1996), frànzeescher Schàuispìeler
 Raymond Kaelbel (1932 bis 2007), frànzeescher Füeßbàllspìeler
 Guy Roux (* 1938), frànzeescher Füeßbàlltrainer
 Alfred Wahl (* 1938), Gschìchtswìssaschàftler un Füeßbàllsoziolog
 Bernard Friedrich (* 1939), frànzeescher Generàl
 Gérard Cardonne, frànzeescher Schrìftsteller
 Etienne-Marie Stirnemann, Missionnàr
 Pierre Moerlen (1952 bis 2005), Schlàgziiger un Komponist
 Brigitte Klinkert (* 1956), Politikerin
 Rodolphe Burger (* 1957), frànzeescher Müsiker un Sìnger
 Jean-Christian Bourcart (* 1960), Photogràf
 Pierre Hermé (* 1961), frànzeescher Pâtissier
 Thomas Bloch (* 1962), frànzeescher Müsiker
 Stéphane Lippert (* 1966), frànzeescher Journàlìscht
 Pascal Elbé (* 1967), frànzeescher Schàuispìeler un Drehbüechschriiwer
 Marc Keller (* 1968), frànzeescher Füeßbàllspìeler
 Laetitia Bleger (* 1981), Miss France ìm Johr 2004
 Amaury Bischoff (* 1987), portugesischer Fußballspìeler
 Ryad Boudebouz (* 1990), frànzeescher Füeßbàllspìeler

Wértschaft 
Kolmer ésch d Haiptstadt un dodermét oi der Atréb vu der wértschaftlige Entwécklung ém méttlere Èlsass. D wéchtigste Branche vu der Wértschaft sén:

 Élèctroméchanik
 élèctronische Gràt
 Pharmazeutische Brodukt
 Baumatérialie wie zum Bispil Béton

Industri 
Ischließlig Flughafe wàre én Kolmer 382 Hèktare fér d Industri gnutzt. D gréschte private Undernàmme üs der Industri sén Liebherr mét 1676 Agstèllte Ànd 2006 un Timken Europe mét éwer doisig.

Bis 2012 entstéhn vorüssséchtlig noch doisig nèie Stèlle. 500 dervu sén der Firma Liebherr z verdanke, wu der Boi vu eme Technologi- un Forschungspark blant. Sàll ésch àine vu de gréschte Invèstitione én der Industri vu Nordostfrankrich.

Én Kolmer ésch oi d’Handels- un Industrikammer vu Kolmer un vum Méttelèlsass (Chambre de commerce et d'industrie de Colmar et du Centre-Alsace) asàssig. Es gét e Hafe un e Jachthafe, der Flughafe Kolmer-Houssen un andere industriàlle Iréchtunge.

Gschàfter 
Es gét én Kolmer e séhr große Kètte vu Gschàfter: im Zàndrum vu der Stadt konzendriere séch drèihundert Boutique un Rèstaurants; vile nationale un internationale Firme sén azdràffe. Es gét én der ganze Agglomeration drèi Hypermàrkt, zàh Supermàrkt, verschédene Supérettes un Diefbrisgschàfter.

Kultur un Séhenswérdigkeite

Architèktür 
S àltist èffentlig Geboide vu der Stadt ésch s Kaifhüs, e éhemoliger Zoll. Er ésch 1370 zum èrschte Mol gnànnt wore un 1480 fèrig gsé. Er hat friejer e wéchtige Rolle gspélt én der Wértschaft vu der Stadt, wil er e Lager un Transitstèll vu Ware gsé ésch.

Vu der Füeßgàngerzone én der Altstadt kat me méttelalterlige Geboide bewundere: d Stéftskérech Saint-Martin, wu spéter züe ere gothische Kérech umboie wore ésch un wu der Chor üs em 14. Johrhundert stammt, un d Dominikanerkérech (fèrig gstèllt 1346). Én der Franziskanerkérech Saint-Matthieu (boie am Ànd vum 13. Johrhundert) wàre héte vil klassische Konzèrt gspélt un s Festival International de Colmar. D’Maison Adolpe üs em 14. Johrhundert oder s Huselin zum Swan zàige, wie rich do d Architèktur ém Méttelalter gsé ésch. D Maison Pfister un d Maison des Têtes sén Boiwèrk üs der Renaissance. S èrscht ésch üs em Johr 1537 un s Symbol vu Kolmer; es ésch àins vu der schénste Hénterlasseschafte vu der Bourgeoisie. D Maison des Têtes hàißt eso, wil an éhrer Fassade 111 Kèpf un Maske z séh sén. Der Palais du Conseil Souverain mét der Fassade üs em Johr 1771 un s Ancien Hôpital (wu dèmnèchst d Stadtbibliothék izieht) vu 1744 sén ém klassizisdische Stil boie. Am Quai de la Poisonnerie légt s Klài-Vénédig, wu friejer e Zàndrum fér Féscherèi un der Handel mét Fésch gsé ésch.

Müsée 
 S Underlénde-Müséum (Musée Unterlinden) behèrbèrgt zahlriche Gmàlde üs der Rhigégend, der Isehàimer Altar vum Matthias Grünewald, volksdimlige un modèrne Kunscht. Es verdankt si Richdum sinem Sétz én eme friejere Kloster üs em 13. Johrhundert.
 S Bartholdi-Müséum (Musée Bartholdi) ésch ém Geburtshüs vum Frédéric Auguste Bartholdi asàssig. D Bsüecher kènne Statue, Büste, Zàichnige un Méwel vu éhm gséh un es ésch d gréschte Üssstellung éwer en.
 Ém Spélzigmüséum (Musée de Jouets) sén under anderem d Karosse vum Àschebrödel un e Isebahnnètz én der Lànge vu 1000 Méter z séh.
 S Natürgschéchtlig un Éthnografisch Müséum (Musée d'histoire naturelle et éthnographique) stèllt éwer 1500 Gstài, éthnografische, zoologische un ägyptologische Gégestànd üs; se kèmme oi üs andere Kontinànt. Zwài vu der zàh Üsstèllungsrim sén zitgnèssisch.
 D Zitgnèssische Galeri André Malraux (Musée d'art contemporain André Malraux) ésch én ere friejere Sürkrütfabrik un àins vu de bekannteste Müsée fér zitgnèssische Kunscht vum Èlsass.

Draditione 
Én Kolmer gét's e Hüfe Wiehnachtsmàrkt: uf der Place Jeanne d'Arc, uf em Dominikanerblatz, vor em Koifhüs un én Glài-Vénédig.

Am zwàite Wucheànd vum Sèptàmber féndet d Fête des bateliers (batelier = Fàhrmann) statt. Se erénnert dra, dass friejer d Gmieshàndler éhre Ware noch mét em Boot én d Stadt un uf der Màrkt brocht hàn, wu héte durch s Auto ersètzt wore ésch. Sit e baar Johr kènne Touriste un Ihàimische an dàm Wucheànd mét em Boot éwer d Laich fahre, derzüe gét's e Màrkt mét Ihàimische Brodukt un Bràsentatione.

Wie oi én andere Ort vum Èlsass wérd d Wi-Èrnte gfirt. Eso bikumme Bsüecher zwésche Abrél un Oktower d Glàgehàit, der Wi z brobiere un d ufgrègte Stémmung vu der Èrntefèst erlàbe.

Am Pfifferdaj oder uf Franzésch Fête des Ménétriers bràsentiere verglàidete Jugendlige s Làbe ém Méttelalter dar vu der Büre un der Firschte. D Kostim sén maßgschnàidert un vu brofèssionàlle Schnider agfèrigt. D Darstèllunge fénde am èrschte Sunndig vum Sèptàmber én Ribeauvillé statt.

Sunschtigs 
Z Malaysia git s au e Colmer git und zwar en Art e Imitatioon in dr Genting Mountains. Es heisst döt Tropical Colmar.

Weblink 

 Offizielle Website vo de Stadt Colmer
 Museen z Colmer
 Internationals Musigfestival z Colmer
 Fremdeverkehrsamt Colmer

Quèlle 
 Tourisme Alsace (lüeg Undersite)
 www.alsace-passion.com

Literatür 
 Annalen und Chronik von Kolmar (Useggä vo de Monumenta Germaniae, us em Latyn übersetzt vom H. Pabst). Berlin 1867, online
 Auguste Scherlen: Colmar – Dorf und Stadt. Colmar 1931.

Referanza 

 
Ort (Owerelsàss)