Palatalisierung
Palatalisiärung isch e Begriff uss de Sproochwüsseschaft wo verschidni Sache mit chönne gmeint sy. Allgemein verstoht mer e bstimmti Ussprooch vom e Lüt wo d Zung in Richtung Palatum (dr hert Güüme) goht. De Begriff meint aber je nooch Thema völlig verschidnigi Sache.

Diachronisch (Sproochgschichtlich) meint mer demit e Veränderig vumene Luut, wänn - im Verglich zum ürspringlige Lüt - de Artikulationsort meh in Richtung herte Güüme goot. E Byspil isch d Entwigglig vum Wort „spitz“, wo s // friener alveolar gsi isch, un sich de mee in Richtung Harte Gaume entwigglet het: „schpitz“. Mit „palatalisierte Luut“ sin meischt kei echti palatali Konsonante gmeint, meischt sin die Luut änder post-aveolar oder öbis äänligs. Wenn de Begriff uff Vokal aagwändet wird, meint mer dass en Vokal wo hinte im Mund artikuliert worde isch (Hintervokal), sich zumene Vordervokal entwigglet het.
Als phonetische Begriff meint mer mit Palatalisierig e Sekundärartikulation. Jede Konsonant het en Artikulationsort, also e Deil vum Mund wo de Luut ussgsproche wird. En palatalisierte Konsonant wird nit numme aa däm Ort ussgsproche, sundern d Zung duet sich au gege de Harte Gaume bewege. In Europa chunt des vorallem bi de slawische Sprooche un im Irisch- un Schottisch-Gälische vor. Im Internationale Phonetische Alphabet wird des mit eme  kennzeichnet: z. B.  für e palatalisierts []. Im Irische zum Byspil unterscheide sich d Wörter bó, wo „Chue“ heisst, un beó, wo „lebändig“ heisst, durch d Palatalisierig. Bi bó wird s // numme mit de beide Lippe (=bilabial) ussgsproche: . Bi beó dergege, wird glychzitig de Zungerugge em Harte Gaume aagnöcheret: .

Palatalisierig vo Vokal (diachronisch)

Biispiil üs dr eltere Sprochgschicht 

Ins Altalemannisch un Althochditsch isch üs em Germanische s Wort fir "Gascht" iigange; zerscht hets no "gast" gheiße, dr Plural isch "gasti" gsii. Zwische 750 un 900 het d Umwandlung vum Stammvokal in "gasti" zu e stattgfunde; s a isch in dr Üssproch an i abasst wore, Ergäbnis: "gesti" (Gescht).

Ass des het kenne bassiäre, wird fir e Spotfolg vu dr Initialbetonung im Germanische ghalte: Im Indogermanische hets e freie Wortakzänt gää, des heißt, jedi Silbe het kenne d Haüptbetonung drage. Im Germanische isch d Betonung sträng uf d erscht Silbe gange. Diä Umwandlung vum a zum e isch e Palatalisiärung.

D Umlüttig vum germanische a zu e im Altalemannische/Althochditsche heißt mer aü Primärumlüt.

Biispiil fir Palatalisärung vum a (Primärumlüt):
faran - ferit (fahre/ dr fahrt)
gast - gesti (Gascht/Gescht)
lang - lengiro (lang/lenger)

D Palatalisiärung vum u im Alemannische 

D Palatalisiärung vum u kunnt im Alemannische vor:
Im Oberrhiinalemannische (fascht im ganze Elsiss un im e Deil vum Briisgaü un vu dr Ortenau)
Im alemannische Deil vum Wallis un in dr alemannische Nochberschaft (Kanton Uri, Südoschte vum Bärnbiät, deilwiis in d Walsersiidlunge z Italiä. 
Ime Deil vum Allgai

Sprochbiispiil (Palatalisiärunge fätt druckt):
Unterelsiss: "Heschs gedüscht un verpfüscht mit dim Düsch, Güscht!" (Dr René Egles im Liäd "Güscht")
Kaiserstuehl: "Widüdhüd?" (Witt du d Huut?) - sait mer, wänn Hüt uf dr kochte Milch isch.
Oberallgai:  "Dur Oberschdorf fahred alle Ürläubar (...) und gebed glei no a Geld üs! (...)  Nadirle gits do no a Hüfe meh an Pünkt (...)"
Pomatt (Italiä, zwische Wallis un Tessin): "der Möter hen t Wibie fam Dorf kholfä (...) for Büchwee" (wäge Büchweh), "met schinä Öigu" (mit sinene Aüge), "deschä Brüch hetmu ärhaltä (...)" (Dä Brüch het mer erhalte)

Palatalisiärung am Oberrhiin 

D Palatalisierung im Elsiss un im Badische isch vum Ernest Beyer, vum Grinder vum Elsässische Sprochatlas, grindlig erforscht wore. S git e Theorii, wu diä Palataisiärung uf romanische Sprochiifluss zruckfiährt - s Elsiss un s Wallis gränze an d Romania - aber dr Beyer goht drvu üs, ass do sprochinterni Entwicklunge dr Üsschlag gä hän.

D Palatalisiärung stoht noch em Beyer im e änge Zämmehang mit dr Entrundung - si hebe sich gegeseitig bedingt. D Tabälle zeigt Palatalisiärung un Entrundung am Oberrhin im Verglich zum alte Sprochzuestand, wu no in dr meischte hochalemannische Gebiät herrscht:

{| 
|-----
|alte Sprochstand||palatalisiärt||entrundet
|-----
|Huus||Hüüs||---
|----
|(Suu), Sau||Soi, Saü||---
|----
|Bue||Büe||---
|-----
|Hüüser||---||Hiiser
|----
|Füür||---||Fiir
|----
|Füeß||---||Fiäß
|----
|}
 
Diä Palatalisiärung vum mittelhochditsche bzw. mittelalemannische lange u het im Elsiss im 13. Johrhundert iigsetzt - zerscht vor Dental (z. B. s): Biispiil: 'gotshús' (1279) , 'ze üsgänder osterwochen' (Briisach, 1281), speter isch diä Palatalisiärung aü in andere Lütumgäbunge ufdrätte.

D Palataisiärung vum lange u in Werter wiä Huus, Muus, Buuch het noch em Beyer zerscht zum e zentralisiärte u gfiährt - des findet sich noch im Randgebiät vu dr Palatalisiärung am Oberrhiin, nämlig im e Deil vu dr Ortenau, vum Briisgaü un vum Markgräflerland, meischtens im Oschte (weschtlige Schwarzwald), un ime Deil vum Baselbiät. im Kerngebiät vu dr Palatasisiärung heißts Hüüs (Elsiss: Hüs), Müüs, Büch oder Büüch.

In Werter wiä Huet, Buech, luege isch iber s Kerngebiät vu dr Palatalisiärung nüs aü s Markgräflerland erfasst - wäge däm heißts derte Büech, Böech, Bööch oder ähnlig.

D Palatalisiärung isch in bstimmte Fäll aü im Kerngebiät nit iberal glich grote: so heißt au (auch) noch dr Kart 29 vum Beyer im Oberelsass bis um Colmar oi - des luegt aü noch e Stickli ins Südstick vum Markgräfler Land nii. Um Schlettstadt un im e Deil vum Briisgau un vu dr Ortenau heißts aü; ab Erstei noch Norde heißts öü oder öu.

D Tabälle zeigt Palatalisiärunge im Kaiserstiähler Dialäkt in drei Gmeine

D Palatalisiärung vum u am Kaiserstuehl

{| 
|-----
|Rothwiil||Bahlinge||Eistett
|-----
|Hüüs||Hüüs||Hüüs/Húús
|----
|Bue||Böe||Böe
|----
|Fraü||Fraü||Frau
|-----
|Soi||Soi||Söú
|----
|Nuudle||Nüüdle||Nüüdle
|----
|}

Literatür 

 Ernest Beyer: La palatalisation vocalique spontanée de l'Alsacien et du Badois. Strasbourg 1964

Quälle un Fueßnotte 

Phonologi