Architetura
L'architetura a l'é sia 'l process sia 'l prodot dla pianificassion, dël proget e dla costrussion d'edifissi e d'àutre struture fìsiche. J'euvre architetòniche, ant la forma material dl'edifissi, a son soens considerà 'd sìmboj colturaj e d'euvre d'art. Ëd sivilisassion antiche a son soens identificà con lòn ch'a-i resta ëd sòj travaj architetònich, 'me pr'esempi le Piràmide Egissie o 'l Colossé ëd Roma.
"Architetura" a peul vorèj dì:
 Na paròla genérica për descrive j'edifissi e d'àutre struture fìsiche.
 L'art e la siensa 'd progeté e batì d'edifissi e d'àutri oget.
 Lë stil e le costume dla progetassion e dla costrussion dj'edifissi e dj'àutri oget.
 La pràtica dl'architet, anté che fé dl'architetura a pija 'l sust d'eufre n'euvra professional.
 L'atività 'd progetassion ëd n'architet dal macro-livel (urbanìstica, paisagìstica) al micro-livel (detaj architetònich e mobilia).
 Ël mòt a l'é dovrà 'dcò an informàtica për indiché la costrussion ëd qualsëssìa sòrt ëd sistema.

Për lòn ch'a rësguarda j'edifissi, l'architetura a comprend le fasson ëd progeté, dissegné e batì djë spassi con ëd giustificassion fonsionaj, técniche, sociaj, ambientaj e estétiche. Sòn a ciama d'esse adret a gestì e organisé ij materiaj, la tecnologìa, le lus e j'ombre. A fa part dl'architetura 'dcò la produssion dle schede dë spiegassion e dle stime 'd cost e l'aministrassion dla costrussion con sòj përmess da j'autorità. Sta documentassion prodovùa da l'architet a l'é fàita 'd sòlit da disegn, piante e specificassion técniche, ma a dev nen manchè la definission dij comportament struturaj dl'edifissi già batì o da batì.

Teorìa architetural

La pì veja euvra d'argoment architetural ch'an resta a l'é De Architectura dl'architet roman Vitruvi dël prim sécol dGC. Scond Vitruvi n'edifissi bin batì a dev sodisfé ij trè prinsipi ëd firmitas, utilitas et venustas, visadì, con na tradussion literal dal latin, solidità, utilità e delissia. An piemontèis as podrìa ëdcò disse:
Solidità: n'edifissi a dev esse arzistent a j'eveniment naturaj e a l'usagi uman.
Fonsion: a dev esse adat a lòn për ël qual l'é dovrà.
Blëssa: a dev esse piasos da na mira estética.
Conforma a Vitruvi l'architet a dev tende a sodisfé mincadun dij tre prinsipi mej ch'a peul.

Durant l'Età 'd mes l'architetura a l'é assimilà a j'artes mechanicae da 'd filòsof 'me Gian Scòt Eurigenia e Ugo ëd Sant Vitor. Durant ël perìod romànich e gòtich la figura pì vzin-a a cola dl'architet a l'era cola dël cap-mèistr, un magister operis che dòp d'agn d'esperiensa a soagnava la progetassion dl'edifissi tanme la gestion dël cantié.

Ant l'Arnassensa, Leon Battista Alberti a arpija e artìcola j'idèje 'd Vitruvi an sò tratà De Re Aedificatoria e a dis che la blëssa a l'é prima che tut na chestion ëd proporsion, combin che l'ornament a manten un ròl amportant. Scond Alberti, le nòrme 'd proporsion a l'ero j'istesse ch'a guernavo la figura uman-a, ël nùmer d'òr. L'aspet pì amportant dla blëssa a l'era donch la conformassion midema dl'oget, pitòst che 'n tòch tacà dzor soa surfassa e 'l piasì estétich a vnisìa 'dcò universal, ogetiv e mzuràbil con le proporsion dël nùmer d'òr, chitand d'esse sogetiv. J'umanista, con soa Sità ideal, a tento për la prima vira 'd vardé l'urbanìstica da na mira global. 

La nossion dë stil ant j'art as dësvlupa nen fin-a 'l sécol XVI, con jë scrit ëd Vasari: dël sécol XVIII soa euvra "Le Vite" con tute le vite dij pì avosà pitor, scultor e architet toscan ëd sò temp a l'é stàita scrivùa an italian e peui voltà an fransèis, spagneul e anglèis.

Dël sécol ch'a fa XVII l'architetura a l'é spantià a la progetassion dij paisage, 'me ij parch e ij giardin dij palass reaj e dle ca pì sgnore.

Dël sécol XIX ël mësté dl'architet a së slontan-a viaman da col dl'angigné; an chèiche università europenghe as fondran dle facoltà d'angegnerìa mentre j'architet a saran formà mach pì ant j'academie 'd bele art, anté che l'architetura a vnirà n'esercissi artìstich sémper pì elaborà e a restrà assè leugna da chestion pràtiche e fonsionaj.

John Ruskin an sò lìber Seven Lamps of Architecture dël 1849, a da na definission assè strèita d'architetura: "l'art ch'a sistema e a archinca j'edifissi drissà da j'òm", e a fortiss che l'architetura a-i é andoa a-i è na muradura, na modlura, na gravura, në sternì ch'a son ëstàit realisà con la gòj e la sodisfassion dël costrutor e nen mach con la pressa 'd fè tant, ch'a l'era na costuma comun-a dòp la prima rivolussion industrial. Sta gòj e sta sodisfassion, scond Ruskin, as leso ant j'ornament.

L'architet dij gratacej Louis Sullivan, arpresentant ëd la Scòla ëd Chicago, a l'ha fortì n'amportant precet për ël disegn architetural: "la forma a-i va dapress a la fonsion". Ës precet a l'é stàit acujì sia con entusiasm sia con seticism. Dòp la prima guèra mondial a sarà peui praticà e estremisà për fornì an pressa 'd cà popolar a le masse proletarie an na situassion ëd conflit fra le class sossiaj sgnore e cole pòvre. A nassërà pròpi na corent ciamà architetura rassionalista che a l'avrà 'l but d'esclude dal travaj dl'architet lë studi decorativ, favorend l'architetura ëd servissi anté ch'as treuva mach lòn ch'a serv a la gent.

L'avosà architet dël sécol ch'a fà XX Le Corbusier a scriv sla diferensa fra j'ideaj d'architetura e sempia edilissia: "I deuvre pera, bòsch e ciman, e con ste rumente i batisse 'd palass. Sòn a l'é edilissia, L'inconsapeivolëssa a travaja. Ma a l'improvisa im toche 'l cheur, im feve 'd bin. Mi i son content e i diso: sòn l'é architetura" La definission ëd Le Corbusier a veul ambrassé 'dcò l'architetura vernacolar, ëdcò ciamà "architetura sensa architet".

Ël contemporani 'd Le Corbusier Ludwig Mies van der Rohe a dis: "L'architetura a taca cand i bute con atension doi mon ansema. Lì a ancamin-a". Nikolaus Prevsner dël 1943 a fortìa: "N'antërpòs për bici a l'é na strutura, la Catedral ëd Lincoln a l'é n'euvra d'architetura."
Fra le filosofìe ch'a l'han anfluensà j'architet modern e sò apròcc a la progetassion architetural a-i son ël rassionalism, l'empirism, lë struturalism, ël pòst-struturalism e la fenomenologìa.

Ant ël tard sécol XX a l'é dësvlupasse 'n quart concet oltra ij tre che con soe trasformassion a son nassù con Vitruvi e a son rivà fin-a a noi: la considerassion për la sostnibilità. Ant la sossietà dël dì d'ancheuj a l'é vnù motobin pì amportant consideré l'ambient mentre as batiss, e donch studié 'l sicl ëd produssion dij materiaj, sò impat ecològich, sò contest urban o natural e sòj bzògn ëd fornidure e d'ampiant (l'eva, la càud, la frèid, lë mnis, la lus).

Arferiment 

Architetura