Victor Hugo
Dzortut avosà tanme scritor e poeta an lenga fransèisa e òm polìtich an Fransa, Victor-Marie Hugo a l'é stàit ëdcò dissegnator.
A l'era nassù a Besançon ël 26 ëd fërvé dël 1802, tersa masnà dël capitani (peui general) Joseph Léopold Sigisbert Hugo e ëd soa fomna Sophie.
Soa biografìa a peul esse dividùa an set perìod.

L'anfansia (1802-1815) 
L'anfansia d'Hugo a l'é stàita assé giojosa.
Con so pare ant l'armada, da masnà a viagiava soèns.

A sinch agn a l'é andàit dapress a sò pare a Roma, Nàpoli, an sël Monsnis, a Avlin.
Dël 1811 an Ëspagna, cand sò pare a l'era cont dl'amper, goernador ëd Madrid, consejé dël re Giusep, cont ëd Cifuentes e marchèis ëd Siguenza.
Victor e sò frel Eugène a son ëstàit mandà al colege dij nòbij a Madrid, anté ch'as pensava ch'a l'avrìo gropà con l'aristocrassìa spagneula; ma costi-sì a-i consideravo d'anvasor.
Dla prima dël 1812 la situassion fransèisa a Madrid a l'era fasse dlicà e ël general Hugo a l'ha pensà bin ëd fé rintré soe fomna e le masnà a Paris.

Ant j'antërvaj antra costi viage, madamin Hugo a educava soe masnà a Paris, anté ch'a vivìo al nùmer 12 ëd passage dle Feuillantines; antra ij sò amis a-i era la cita Adèle Foucher.
A l'ancamin, a l'é stàita soa mare ch'a l'ha guidà le sèrnie literarie ëd Victor.

Ansema a sò pare, ël cit a l'é stàit ëdcò an Còrsica.

Drocà Napoleon, la posission dla famija Hugo a l'é dësblasse a l'amprovista.
Ël general, antërnà a Bloys, a l'é trovasse n'àutra fomna e madamin Hugo a l'ha dovù tramudé ant un cit alògg ëd contrà Bon-a-part.
Victor a l'é stàit mandà a la pension Cordier, an contrà Marguérite, për prontesse për l'École Polytechnique.

Ël giovo portent (1815-1822) 
Ij tre agn passà a la pension Cordier, le lession pijà a Louis-le-Grand, a son ëstàit amportant për chiel, dagià ch'a constituisso l'ùnica educassion sistemàtica e antrega ch'a l'ha arseivù.
A l'era fiamengh an matemàtica, superfissial ant jë studi clàssich e a lesìa con passion.
La passion për la literatura a l'é vnuje a quatòrdes agn e durant j'agn ëd la scòla a l'ha componù tuta sòrta ëd vers, òde, sàtire, acròstich, andvinaje, epopee e madrigaj.
A l'ha scrivù ëdcò na tragedia, Irtamène, a la fasson ëd Voltaire; na poesìa longa; un melodrama antitlà Inez de Castro; n'òpera còmica e na serie ëd tradussion dij clàssich.

Dël 1817 a l'ha otnù na mension d'onor da l'Academia Fransèisa për na poesìa an sël tema dla gòj ch'a-i ven da lë studi e da l'aplicassion; ancoragià da sòn a l'ha ancaminà a travajé a sò prim romanz Bug-Jargal.
Dël 1819 l'Academia dij gieugh floreaj a l'ha daje ël prim premi për na poesìa an sla restaurassion ëd la statua d'Enrich IV; as dis che a l'é an costa ocasion che Chateaubriand a l'ha dilo ël giovo portent.
D'àutra part, Chateaubriand a l'era sò model.

Antratant, so frel pì vej Abel a l'avìa ancaminà a fé seurte un giornal, durà pòch, Le conservateur littéraire.
Victor Hugo a l'ha contribuì a 's giornal con sò romanz Bug-Jargal e na gran quantità 'd pròse e 'd vers, ch'a valìo franch pòch.

La mòrt ëd soa mare dël giugn 1821 e sò arfud d'aceté 'd sòld da sò pare a l'han portalo a dovèj fé front a le dificoltà econòmiche: për n'ann antregh a l'ha vivù con 700 franch an na nìvola ëd contrà dël Dragon, n'esperiensa ch'a l'ha peui sfrutà ant ël përsonage ëd Marius dij Misérables.
Durant costi mèis a l'ha seghità a scrive con costansa e con cola fiusa an chiel-midem ch'a l'ha compagnalo për tuta soa vita.

Ël perìod realista (1822-1827) 
Dël giugn 1822, Hugo a l'ha publicà sò prim volum ëd poesìe, antitlà Odes et poésies diverses.
Gavà chèich vers sentimental adressà a soa amìa dl'anfansia Adèle Foucher (Le vallon de Chérizy, À toi, Le regret), j'euvre arcujìe ant ës volum a j'ero lòn ch'a-i andasìa për tiré l'atension ëd la cort e sòn a l'é sucedù.
An quatr mèis a son ëstàite vendùe mila e sinchsent còpie e un-a ëd coste a l'é rivà ant le man ëd Luis XVIII e a l'é piasuje.
Hugo a l'é vnù poeta dla famija real.

Ai 14 d'otóber 1822, Victor Hugo e Adèle Foucher as son mariasse con na sirimònia a San Sulpissi.
Victor as concilia con sò pare, ma ël mariage a l'é stàit vastà da sò frel Eugène che a l'era ëdcò chiel an-namorà dla sposa: a l'ha pijaje na crisi e a l'é vnù fòl.
A l'é stàit peui arcovrà e a l'é mòrt an manicòmi dël 1837.
Për manten-e la famija, Hugo a l'ha scrivù ëd romanz (tanme Han d'Islande, 1823) e d'artìcoj.

Dël 1824 a l'ha fondà la Muse française.
Ij contributor a 's giornal a formavo ël Cenàcol, na sossietà literaria ch'as rancontrava ant ij locaj ëd Charles Nodier, librari dl'Arsenal, e dont mèmber ëd prim pian a j'ero Hugo, Alfred de Vigny, Charles Nodier, Alexandre Soumet, Émile Deschamps e Delphine Gay.
Ëd costi giovo scritor mach Nodier a l'era franch arvolussionari e romàntich, antant che Hugo a l'achit a l'era diciairasse conciliador antra classicism e romanticism.
A ancaminé dal 1825, Hugo a resta viaman ëd pì anfluensà da Nodier: ansema a chiel a l'ha visità la Svìssera; a l'é andàit a trové Lamartine a St-Pont; a l'ha lesù dle balade alman-e.
Dël 1826 a l'ha publicà Bug-Jargal e an na neuva edission dj'Odes surtìa ëd col'ann a l'ha giontaje le Ballades, anté ch'a së s-ciàira la transission dal classicism al romanticism.

Ël perìod romàntich (1827-1830) 
Për la fin dël 1826 j'anandiator dël moviment romàntich fransèis, Chateaubriand e Lamartine, a j'ero artirasse për desse a la polìtica e na sconda ondà ëd romanticism a l'era an camin ch'a pijava dzorvent an sla literatura fransèisa.
Hugo a l'ha tòst capì la fòrsa d'ës neuv moviment e a l'ha decidù ch'a dovìa cavalchelo.
Sò rompiment con la cort a l'é simbolisà da la publicassion dOde à la colonne, anté che Hugo a pija le part dij marëssal ëd Napoleon contra j'ofèise fàitje da l'ambassador austrìach.Cromwell, dël 1827, a resta ël prim drama stòrich romàntich.
A l'avìa gia butane giù na prima version për fërvé, ma ant ij mèis apress a l'é stàit ocupà a scrivne l'achit, ch'a resta na sòrt ëd diciarassion dij drit dël moviment romàntich.
La nos d'ës manifest a l'é l'atach contra la stagnassion dla literatura fransèisa, efet ëd le régole rèide ëd Boileau.
Costa avosà prefassion, publicà dl'otóber 1827, a l'ha falo dventé profeta e protagonìsta dla neuva scòla.

Lë sperimentalism a l'é a la rèis dj'euvre ëd cost perìod.
L'euvra teatral Marion Delorme (1829), n'arflession polìtica-stòrica, a l'é stàita proibìa da la censura.
Ai 25 ëd fërvé dël 1830, Hernani a l'é stàit butà an sena al Teatro fransèis, con tòta Mars ant ël ròl ëd Doña Sol.
L'euvra a l'ha pòrtaje 15000 franch e Hugo a l'ha tramudà con soa fomna e le masnà an na ca pì gròssa davzin ai Champs Élysées.

 La riussìa (1830-1845) 
Con l'advent ëd la monarchìa ëd luj la vita d'Hugo a intra ant un perìod ëd quìndes agn ëd sucess.

Dël 1830, ij rapòrt d'Hugo con soa fomna a l'han ancaminà a andé pes e soa fomna a l'ha avù na relassion con lë scritor, e amis d'Hugo, Sainte-Beauve; a l'ha ëdcò ancaminà la redassion ëd Notre-Dame de Paris, publicà ant l'avril dl'ann apress otnend na gròssa popolarità an d'ambient anté ch'as lesìo pa 'd poesìe e ij drama controvers a j'ero nen apressià.
Dlë dzèmber a arsèiv l'amirassion dj'anteletuaj për Feuilles d'automne.

Tut a j'andasìa bin: soe quatr masnà Léopoldine, Charles, François-Victor e Adèle a chërsìo bin; a l'era assè an oposission a Luis-Filip da esse considerà un màrtir sensa ess-lo për da bon; a l'ha tramudà an n'àutr alògg an piassa dij Vosges, anté che peui a l'avrìo fàit ël Musé Victor Hugo.
Ëd novèmber 1832 a l'ha butà an sena Le roi s'amuse, censurà da la sconda sèira.
Ai 2 ëd fërvé 1833 a l'ha arpresentà Lucrèce Borgia dnans a 'n pùblich antusiàstich: a antërpreté la part ëd la prinsipëssa Negroni a-i era Juliette Gauvin, conossùa 'me Juliette Drouet, ch'a l'é vnùita la morosa d'Hugo për pì che sinquant'agn.Lucrèce Borgia a l'é stàit ël penùltim sucess d'Hugo a teatro: dël 1833 Marie Tudor e Angelo a son ëstàit doi faliment; për un moment ël trionf ëd Ruy Blas ant ël 1838 a l'ha arciamà ij temp d'''Hernani, ma la fin dël drama romàntich a l'é rivaje con la derota completa dij Burgaves ant ël 1843.
Tutun an costi agn soa riputassion tanme grand poeta lìrich a l'é fissasse ëd fasson gorëgna.
Apress le Feuilles d'automne a son rivaje Les chants du crépuscule dël 1835, Les voix intérieures dël 1837 e Les rayons et les ombres ant ël 1840.

Dël 1839 Hugo a l'é candidasse për l'elession a l'Academia fransèisa, ma a sò pòst a l'han elegiù Dupaty.
A në scond tentativ a l'é stàit batù da Molé.
Na tersa vira, dël 1840, a l'é stàit elegiù Flourens.
A l'é mach al quart tentativ, dël 1841, ch'a l'ha fàila.
An costi agn ëd popolarità ël temperament egoista d'Hugo a l'é dventa pes e si prima a l'avìa dle costume rigorose, adess a-j piasìa passess-la bin, lòn che soèns a scandalisava la gent.
Ant ël 1843 a-j son rivaje doi colp dur: ël faliment dij Burgraves a l'é stàit complet e crasant e, dl'otonn, soa fija Léopoldine a l'é nià ant la Sen-a.

Ël cìflis dij Burgraves a l'é considerà tanme ël moment anté che Hugo a l'ha bandonà la poesìa.
An efet, chiel a l'era giumaj tirà da la cariera polìtica e da la vita 'd mond.
Dël 1845 a l'é stàit creà pari ëd Fransa.

 La polìtica e l'esili (1845-1870) 
Hugo a l'era nen bon an polìtica.
Ant la ca dij pari a dovrava tanta retòrica ch'a l'era malfé pijelo an sël serio.
Apress l'arvolussion dël 1848 a l'é presentasse për la pressidensa dla repùblica, ma a l'ha pijà mach pòchi vot.

Rivà al podèj Napoleon III, Hugo as opon an manera ciàira e decisa con na serie ëd dëscors.
Ai 14 dë dzèmber 1851 a l'é forsà a andé an esili e a scapa a Brussel travestì da ovrié.
Dl'ost 1852 a l'ha tramudà a Jersey e dël 1855 a l'é trasferisse a Guernsey andoa a l'ha catà ca Hauteville për abiteje.

Leugn da la Fransa a l'ha publicà vàire scrit an sla situassion polìtica fransèisa, a l'ha pijà 'd bala l'amperador an Napoléon le petit (1852) e a l'ha giutà esilià e republican an finansiandje.

Dël 1853 a l'ha publicà Les châtiments.
Les contemplations, dël 1856, a conten-o miraco la part pì durèivola dij sò vers lìrich.
Doi agn apress a l'ha componù la prima session ëd la Légende des siècles.
Dël 1862 a l'é publicà ël romanz Les misérables, arseivù an manera trionfal.
A-j son ëvnùje apress Les travailleurs de la mer dël 1866 e L'homme qui rit ant ël 1869.

Ant ij darié agn ëd sò esili soa famija a l'é dësblasse: soa fomna a l'ha tramudà a Brussel anté ch'a l'é mòrta dël 1868 e tre agn apress a l'é mórt só fieul Charles.
Soa fija Adèle a l'é scapà con n'ufissial anglèis; mach Juliette Drouet a l'é restaje fidela.

 Ij darié agn (1870-1885) 
Drocà Napoleon III e stabilìa la repùblica, dlë stèmber 1870 Hugo a l'é rintrà a Paris, arseivù an trionf, e a l'é dventà cantor e profeta dla tersa repùblica.
Sò artorn a la vita polìtica a l'ha nen durà vàire.
A l'é stàit elegiù a la Ciambrea nassional ma a l'ha tòst dàit soe dimission.

Durant la Comun-a a l'ha tramudà a Brussel; a l'era ufrisse d'ospité ij comunard esilià, ma për sòn ël goern belgi a l'ha taparalo via.
Rintrà a Paris a l'é stàit elegiù al Senà, ma a l'era nen ativ ant ij debà.
Tutun findi a soa mòrt a l'ha partissipà a le ciambree dël Senà, angagiand-se tra l'àutr për ël condon ai comunard, e dl'Academia fransèisa.

Dël 1883 a l'é mòrtie Juliette Drouet.
Victor Hugo a l'é mòrt, motobin rich, a Paris ël 22 ëd magg dël 1885.
Conforma a soe volontà, sò còrp a l'é stàit butà an na cassia da pòver.
Për na neuit a l'han piassalo sota l'arch ëd trionf e peui a l'han sotralo al Panthéon.

 La crìtica 
L'idolatrìa ch'a l'avìo për chiel vàire dij sò amirator a l'ha provocà na reassion inevitàbila.
Possà da costa reassion, soe qualità grame - dzortut sò caràter - a l'han butà an ombra sò talent armarchèivol.
Tutun a l'é possìbil fé në stim pì echilibrà.

Da na mira stòrica Victor Hugo a l'é 'd sigura un-a dle përsonalità pì grande dla literatura an lenga fransèisa.
Soa anfluensa a l'é stàita motobin ancreusa e spantià: ant ij sò travaj as treuvo j'ambrion ëd tanti moviment ch'a-i son ëvnuje apress, tanme ij parnassian, ij simbolista, ij decadent.
D'autor motobin diferent, tanme Baudelaire, Verlaine o fin-a Rimbaud a-j devo cheicòs.
L'anfluensa literaria d'Hugo a l'ha rësguardà dzortut la técnica.

Hugo a l'era franch nen l'arvolussionari ch'a disìa d'esse, ma a l'ha torna antroduvù ij méter e la cadensa dël sécol ch'a fa XVI e a l'ha rompù con jë schema rèid ëd Boileau.
D'àutra part, ij sò romanz a son pa al livel ëd coj ëd Balzac o ëd Sand.
Tutun a l'é stàit mèistr dël lengage e na gran figura literaria, ël pì grand poeta an lenga fransèisa dël sécol ch'a fa XIX.

 Euvre prinsipaj 
 Literatura 
 Irtamène (tragedia)
 Inez de Castro (melodrama)
 Odes et poésies diverses (poesìe, 1822)
 Han d'Islande (romanz, 1823)
 Nouvelles odes (1824)
 Bug-Jargal (romanz, 1826)
 Odes et ballades (1826)
 Cromwell (drama, 1827)
 Amy Robsart (1829)
Publicà con në stranòm, a l'é n'arfassiment ëd Kenilworth dë Scott.
A l'é stàit un faliment.
 Les orientales (poesìe, gené 1829)
 Les derniers jours d'un condamné (1829)
 Marion Delorme (1829)
 Hernani (1830)
Euvra teatral ch'a l'ha fàit ës-ciopé na vera bataja antra 'l mond literari tradissional e na neuva ondà dë scritor giovo.
 Notre-Dame de Paris (1831)
A l'é la stòria ëd na fomna motobin bela, disputà da 'n gheub e un prèive an-namorà.
 Feuilles d'automne (1831)
 Le roi s'amuse (1832)
 Lucrèce Borgia (1833)
 Marie Tudor (1833)
 Angelo (1833)
 Claude Gueux (1834)
La stòria ëd n'òm da la miseria a la ghijotin-a a dventa n'arflession an sna sossietà ch'a crea 'd përson-e arfudà e a traonda 'd vìtime nossente.
 Les chants du crépuscule (1835)
 Les voix intérieures (1837)
 Ruy Blas (1838)
 Les rayons et les ombres (1840)
 Le retour de l'empereur (arcòlta ëd poema, 1840)
 Les burgraves (1842)
 Napoléon le petit (1852)
Ambelessì Hugo a pija 'd bala ël colp dë stat dij 2 dë dzèmber 1851 ëd Luis-Napoleon Bon-a-part.
 Les chatîments (1853)
 Dieu (1855)
 Les contemplations (1856)
 Les misérables' (romanz, 1862)Les misérables a l'é la ciadeuvra d'Hugo, e a l'ha avù un sucess motobin grand.
As trata d'un romanz épich con ëd sene memoràbij (parèj dla descrission dla bataja ëd Waterloo) e moral, andoa educassion, giustissia sossial e carità a son ës-ciairà tanme j'ùnich mojen për l'emancipassion da l'ignoransa e d'la miseria.
Costi miseràbij a son le vìtime ëd n'ordinament sossial dësgiust.
Ël film realisà da Raymond Bernard dël 1933 a l'é vnù a esse n'euvra capital ant la stòria dël cine.

Jean Valjean, vej forsà, a treuva arpar dal vësco ëd Digne, Myriel, ma a-j pòrta via doe girìndole d'argent e a scapa.
Cand ch'a l'é arestà, ël vësco a testimònia për chiel.
Valjean a resta motobin tocà da tanta generosità e a cangia fasson ëd vive.
Ël temp a passa e Valjean giumaj a marcia drit, an dovrand ël nòm fàuss ëd Madeleine.
Fantine, na pòvra fomna ancantà e bandonà con soa fija Cosette, a l'é arestà e maltratà dal comissari Javert; Valjean as buta an mes e a la fa liberé.
Javert a l'ha na conferma che Valjean e Madeleine a son l'istessa përson-a.
Passaje dël temp, Champmathieu, un pòvr òm, a l'é pijà për Valjean, ch'a l'era ancor arsercà; apress na tormentà lòta anterior, Valjean a dësvèila soa identità an tribunal.
Lassà për un moment lìber, a vija Fantine ch'a sta për meuire e a-j fa sarament ëd cudì Cosette; peui a treuva sosta a Paris.
Cosette a va a servissi dal gram Thénardier.
Valjean, torna arestà da Javert, a scapa torna; ma tuti a chërdo ch'a sia mòrt nià.
A salva Cosette, portandla via da Thénardier, e a la buta a l'arpar.
Adess as fa ciamé Fauchelevent: a dventa amis d'un giovo republican, Marius, ch'a veul bin a Cosette.
Durant ij batibeuj dël 1832, Valjean a combat an sle baricade ansema a Marius e al dësbela Gavroche.
A-j dan an guerna Javert, pijà përzoné; con generosità a lo lassa andé lìber e peui a salva Marius ferì.
Chiel-sì, na vira varì, a maria Cosette.
Parèj Valjean a l'ha mantnù la promëssa fàita a Fantine: cand ch'a meuir, dacant a chiel a-i son, anvische, le girìndole dël vësco.
 Victor Hugo raconté par un témoin de sa vie (nòte autobiogràfiche dità a soa fomna, 1863)
 William Shakespeare (1864)
 Les travailleurs de la mer (1866)
 L'homme qui rit (1869)
 Actes et paroles (1872)
 L'année terrible (1872)
 Quatre-vingt-treize (1874)
 L'art d'être grand-père (1877)
 L'histoire d'un crime (1877)
 Discours pour Voltaire (1878)
 Le pape (1878)
 La pitié suprême (1879)
 Religions et religion (1880)
 Torquemada (1882)
 La légende des siècles (tersa serie, 1883)
 Combats politiques et humanitaires
Dij vàire travaj publicà dòp soa mòrt dai sò amis Paul Meurice e Auguste Vacquerie, ij pì anteressant a resto ël volum ëd nòte autobiogràfiche Choses vues e l'arcòlta ëd poesìe Toute la lyre''.
J'àutre colession pòstume a l'han mach fàit dla mal a la riputassion dël poeta.

Dissègn 
 Ruines de Gros-Nez (1854-1855)

Hugo, Victor
Hugo, Victor
Hugo, Victor
Hugo, Victor