Diciarassion ëd Civass
La Diciarassion dj'arpresentant dle popolassion alpin-e, pi bin cognossùa con ël nòm ëd Carta 'd Civass a l'é 'n document signà 'l 19 Dzèmber 1943 a Civass, durant un rëscontr biscos organisà da d'esponent ëd l'Arzistensa da le valade dj'Alp. A l'é stàit sernì 'l borgh piemontèis ëd Civass përchè a l'era a mità dla stra tra lor ch'a vnisìo da le valade vaudèise e lor ch'a vnisìo da la Valdosta.
Al rëscontr a l'han partissipà 'l nodar Émile Chanoux da la valdosta, che pòich mèis apress a murirà ampërzonà daj fassista, e Ernest Page, mentre Frederigh Chabod a l'avìa spedì 'n sò document e Lino Binel a l'avìa nen podù vnì përchè a l'era an përzon; an nòm ëd le valade vaudèise a l'ero present Osvàud Coïsson e Tavo Malan, vnù da la Tor ëd Pélis, e Giòrs Peyronel e Albert Rollier, un da l'Università 'd Milan e l'àutr dal Politécnich ëd Milan.

La Carta ëd Civass a smonìa la propòsta d'un sistema polìtich fedëral e republican fondà an sle region e an sij canton.

Ël test
Noitùit, popolassion ëd le Valade Alpin-e,

AN VERIFICAND

che ij vint agn ëd gram govern livlator e arsentrator ch'a treuvo 'l sunt ant la brutal e blagòira divisa «Roma Doma» a l'han avù për nòste Valade sti dolent e grev arzultà:

l'ABIM POLÌTICH, travers l'euvra 'd sòj agent polìtich e aministrativ (milissian, comissari, prefet, fedëraj, magìster), dij cit déspota ch'as ambatìo e a gnoravo tute le tradission locaj, e a l'han vorsù craséje;

la RUIN-A CONÒMICA, pr'ël dësbàucc ëd sòj ben bosché e agrari, për l'antërdission dl'emigrassion con l'ermética sarà dle frontere, për l'efetiv manch d'organisassion técnica e finansiaria dël travaj dij camp,  con dëlcò l'esibission dlë stat ch'a flon-a sò veuid agiut sentral, e për l'incompentensa 'd na moderna organisassion torìstica rispetosa dij leu. E sòn tut ansema a càusa ël dëspopolament alpengh;

ël DËSBLÉ DLA COLTURA LOCAL, për lë sgnaché dla lenga fondamental dël leu, belelà andoa ch'a-i é, ël brut e gògh straviré an italian dij nòm dle plachëtte locaj, ël saré dle scòle e dj'istitut autònom, ch'a son un ben coltural e 'n ben ch'a ven a taj 'cò për la migrassion an stat forest pr'un cert temp.

E donca dess i fortioma

che la libertà 'd lenga, tanme cola d'arligion, a l'é na condission fondamental për la tua dij trat ëd la përson-a uman-a;
che 'l fedëralism a l'é 'l quàder pi adat për garantì ës drit andividoal e coletiv e al arpresenta la solussion dij problema dle cite nassionalità e dij minor ëstrop étnich, e 'l definitiv smortament dël fenòmen stòrich dj'iredentism, për garantì la fërma e longa pas ant l'ëvnient asset europengh;

che 'n regim republican e democràtich fondà an sle region e ij canton a l'é la sola garansìa contra l'artorn ëd la ditatura, che a l'ha trovà ant lë Stat monàrchich e sentral italian col ëstrument, dëgià pront, për sò domini an sël pais;
che ant ës regim democràtich-fedëral ij drit ëd le class dij travajeur a l'han da esse protegiù con le giuste autonomìe ovriere ëd manera da coarté j'espluatassion capitaliste; fidej al pi bon spìrit dël «Risorgimento».

I diciaroma lòn dapress:

AUTONOMÌE POLÌTICHE E AMINISTRATIVE:

I speroma che l'ëvnient ëstat italian sarà fàit su da na mira conòmica e aministrativa scond dij prinsipi fedëraj, e da na mira polìtica conforma dij prinsipi democràtich. Ant ës quàder general a j'Alp a ventrà arcognòsse 'l drit d'esse na comun-a polìtica e aministrativa daspërchila al pian dij canton.

A j'Alp a venta assiguré semper un pòst ant le Ciambree legislative regionaj e nassionaj, col ch'a sia sò pèis ant ij nùmer dla popolassion.

L'esercissi dle fonsion polìtiche e aministrative locaj, comunaj e cantonaj, a sarà da afidé a 'd gent dël pòst ch'a sta 'd ca belelì 'd manera stàbil për almen un nùmer d'agn ch'a sarà calcolà da le ciambree locaj.

AUTONOMÌE COLTURAJ E SCOLAR:

Për sò pòst geogràfich tra varie colture, për rësguard ëd soe tradission e sòj trat étnich, e pr'ij vantagi ch'a ven-o da la cognossensa 'd varie lenghe, ai pe dj'Alp a dovrà esse rispetà an pien e garantìa na certa autonomìa coltural e lenghìstica, visadì:
ël drit ëd dovré la lenga local, belelà anté ch'a-i é, dacant cola italian-a an tùit ij contest, j'at e jë strument pùblich, e ant la stampa local.

ël drit ëd mostré la lenga local ant le scòle 'd tùit j'òrdo e tùit ij gré, con le garansìe dabzògn për fé che ij magìster a sìo adat al ròl. La didàtica an general a sarà controlà e dirigiùa da na ciambrea local.
Archeurv dlongh a dun-a 'd tùit ij nòm locaj.

AUTONOMÌE CONÒMICHE:

Për asié 'l dësvlup conòmich montagnard e donch loté 'l dëspopolament dle vaj dj'Alp, a venta avèj:
Un sistema 'd taje an sj'industrie ch'a stan ant ij canton alpin (industrie idroelétriche, torìstiche, ëd min-a o 'd trasformassion, evf.), ch'a manten na part dj'intrade ant le Valade dj'Alp, e a fa nen diferensa se st'industrie a saran o a saran nen coletivisà.
Un sistema 'd echilibrà ridussion dle taje ch'a cangia da 'n pòst a l'àutr conforma vàire ch'a l'é dru 'l seul e s'a travaja 'd camp, ëd bòsch o 'd nimaj.

N'arforma agraria rasonà e 'd bon sust ch'a prevëd:

l'unificassion dla propietà agraria 'd famija, ancheuj tròp fragmentà, con ël but d'otnì 'n pi bon amson da j'asiende, con dë scangg e 'd compens dij tòch ëd tèra e dovranda dle lèj adate e agiornà;

l'assistensa técnica e agraria fàita da 'd gent ch'a sta 'd ca belelì 'd manera stàbil e ch'a l'ha, pr'esempi, ël ròl ëd mostré ant le scòle dël pòst, dont na part a podran avèj l'adressa agraria;

Ël rinfòrs dla conomìa con l'agiut dj'autorità locaj, ch'a podran deurve 'd lìbere fondassion cooperative 'd produssion e d'arlan dij ben.

Ël rinfòrs ëd l'industria ch'a men-a a la formassion ëd na class ovriera agiornà e adreta. Për sossì as podran ëdcò fité 'l contròl o 'l govern dle dite con na natura local, doa a fa damanca, press l'aministrassion regional o cantonal, bele an cas d'organisassion coletivista.

La dipendensa dij travaj pùblich locaj da l'aministrassion cantonal e 'l contròl ëd chila-sì ansima tùit ij servissi e le concession con na natura pùblica.

Noi arpresentant dj'abitant ëd j'Alp i voroma voghe che 'l neuv Stat Italian a fortiss costi prinsipi, tanme i voroma ch'as fortisso ëdcò anvers coj italian ch'a son o ch'a podrìo trovésse sota dominassion foresta, e ancheuj ij crijoma con la sigura cossiensa 'd servì j'antëress e ij sust ëd tùit coj che a chërdo 'mé noi ant j'ideaj 'd libertà e 'd giustissia.
Civass, 19 Dzèmber 1943

Anliure esterne
Diciarassion ëd Civass

 Stòria dël Piemont