Teorìa dla relatività limità
La teorìa dla relatività limità, smonùa da Einstein dël 1905, a l'é basà ansima a doi postulà, dont a derivo tute soe conclusion.

Ij postulà

Ël prim postulà 
Fin dai temp ëd Galilei as savìa che le laj dla mecànica a j'ero j'istesse an tuti ij sistema inersiaj.
Einstein a l'ha slargà ës prinsipi d'invariansa a tuta la fìsica, nen mach a la mecànica, comprendend an particolar l'eletromagnetism.
Ël prim postulà a fortiss donca che
Le laj dla fìsica a son j'istesse an tuti ij sistema inersiaj. A-i é gnun sistema inersial privilegià.

Ël second postulà 
Prima ëd l'advent ëd la relatività limità, na chestion problemàtica a l'era rëspet a che sistema d'arferiment a fussa mzurà l'andi dla lus
.
Einsten a l'ha donca proponù un second postulà:
L'andi dla lus a l'é ël midem an tuti ij sistema d'arferiment inersiaj.

J'equassion ëd trasformassion 
Ch'as consìdero doi osservator S e S'  dont j'ass d'arferiment a son paralej antra 'd lor e j'ass x e x a coincido.
Butoma che S a bogia, rëspet a S, con n'andi v vers drita arlongh a l'ass dj'assisse e orìgin coincidente ai temp t=t'=0.
Ch'as consìdera n'eveniment che a ancàpita a le coordinà spassiaj e temporaj (x,y,z,t) për S e (x',y',z',t') për S.

Le relassion antra costi valor a son ësmonùe da j'equassion ëd trasformassion ëd Lorentz.

 La dilatassion dij temp 
Butoma d'osservé doi eveniment che ant ël sistema d'arferiment S''' a ancàpito ant l'istess pòst.
Denotoma con Δt e Δt' j'antërvaj ëd temp antra ij doi eveniment ant ij sistema rispetiv S e S.
La relassion antra 'd lor a resta:
.
Ël fàit che Δt>Δt' a l'é ciamà dilatassion dij temp e soens as esprim an disend che le mostre ch'a bogio a ralento.

 La contrassion dle longheur 
Consideroma adess na sbara paralela a j'ass dj'assisse e fërma ant l'arferiment S.
Denotoma con Δx e Δx' le longheur ëmzurà, ëd fasson rispetiva, da S e S.
La relassion antra 'd lor a resta:
.
Ël fàit che Δx<Δx' a l'é ciamà contrassion dle longheur.

 Relatività limità e mecànica newtonian-a 
La teorìa dla relatività limità a l'ha passà tante verìfiche sperimentaj.
Ël fonsionament dj'acelerator ëd partissele, dij reator nuclear, dle bombe atòmiche a l'é basà an sla relatività limità.
Tutun, vàire conclusion ëd la relatività limità a smijo nen rasonèivoj al lum ëd l'esperiensa ëd mincadì.
An efet, le base ëd l'esperiensa comun-a a son motobin cite, limità a d'andi v motobin pì cit che l'andi dla lus c''.
La mecànica newtonian-a a arzulta un cas particolar ëd la relatività limità për andi cit.

Fìsica