Maria Montessori
Educatris.

Biografìa 
Maria Montessori a l'era nà a Chiaravalle ai 31 d'ost dël 1870 da pare e mare ëd modeste condission conòmiche.
Da cita a l'ha tramudà con la famija a Roma.
A l'ha frequentà la scòla técnica e tòst a l'ha mostrà sò anteresse për la matemàtica e le siense naturaj.

Finì jë studi scondari, a l'é anscrivusse a la facoltà 'd medzin-a ëd l'Università ëd Roma, bele che con dj'arzistense da part dla famija e dl'ambient universitari.
A l'é laureasse dël 1896.

L'angagg educativ 
Dël 1897 a l'é vnùita assistent ant la clìnica nevro-psichiàtrica dl'Università 'd Roma e ambelessì a l'ha ancaminà a ocupesse dl'arcuperassion dle masnà anormaj an giutand con djë studi e dj'esperiense a sërché le càuse dl'anormalità psìchica e a pronté dij métod për l'assistensa e l'arcuperassion a la vita normal.

Ël ministr ëd l'anstrussion pùblica, Guido Baccelli, a l'ha ancariala d'organisé un cors për la rieducassion dle masnà frenasténiche.
Dël 1900, sota soa diression, a l'han anstituì a Roma na scòla magistral ortofrénica con, gionzùa, na class ësperimental për ij cit anormaj.

Apress avèj aprofondì ij sò studi filosòfich, scientìfich e antropològich, Montessori a l'ha otnù dël 1903 ël lìber ansegnament an antropologìa.

Maria Montessori a l'ha antravëdù che ij mètod e ij materiaj dovrà con le masnà anormaj a podìo esse aplicà con avantage ëdcò ai normaj e che l'educassion a dovìa basesse an sël dësvlup fìsich, psìchich e anteletual dël fanciòt.
Sòn a l'ha mnala a definì sò métod dl'educassion anfantil.
Ai 6 ëd gené dël 1907 a l'é duvertasse a Roma, ant la borgià popolar ëd San Lorens, la prima Ca dle masnà.
Pr'ëspantié soe idèje e soe esperiense educative, dël 1913 a l'ha dàit l'andi a na longa serie ëd cors antërnassionaj për la formassion dj'ansegnant.

Ël fassism e l'esili 
Con l'advent dël fassism e la conseguenta egemonìa pedagògica dl'idealism gentilian contrari a la pedagogìa sientìfica, Montessori a l'é trovasse viaman pì isolà e butà da part dal mond polìtich e scolàstich ufissial.
Ij sò ideaj umanitari e passifista a podìo nen convive con l'educassion paramilitar, autoritaria e nassionalista amponùa dal regim fassista a la scòla.
Dël 1934 a l'é partìa an esili volontari, a l'ancamin an Ëspagna, peui an Anghiltèra e, ant j'agn dla sconda guèra mondial, an India anté che con sò fieul Mario a l'ha creà vàire anstitussion educative e a l'ha tnù dij cors për la preparassion dj'ansegnant.

L'artorn an Euròpa 
Dël 1947 Montessori a l'é rintrà an Euròpa, bele che dël 1949 a l'ha ancor passà un perìod an India.

A l'é mòrta a l'amprovista ai 6 ëd maj 1952 a Noordwiyk an See, andoa a andasìa soens për arposesse dij curt perìod.

Sò pensé 
Maria Montessori a l'era médich, e a l'é partìa da jë studi ëd biologìa, dë psicologìa e dë psichiatrìa për rivé al problema pedagògich, educativ, scolàstich, metodològich e didàtich.
Con chila, l'educassion anfantil a l'é intrà an na neuva dimension, con na caria ideal, umanitaria e religiosa ch'a l'ha për but la creassion d'un mond mej, fondà an sël rispet ressìproch, an sla comprension e la solidarità antra j'òm.
Tut sòn, a travers ël dësvlup ëd l'ategiament sientìfich e ant l'amplicassion dla siensa e dij sò métod ant ël fenòmeno educativ.

Montessori a l'era partìa da 'd posission ëd tipo naturalìstich e positivìstich.
Pì tard, a l'é avzinasse al catolicésim e a l'ha dàit an manera s-cëtta n'ampostassion religiosa a soa atività e a sò message educativ.
An efet, soa esperiensa educativa original a l'ha pijà l'andi cand a l'é butasse a critiché e a arfudé ël sientism pedagògich dël positivism ëd l'Eut-sent.
J'esponent ëd cost filon filosòfich-sientìfich, ch'a l'era già entrà an na crisi ireversìbil ant ij darié agn dël sécol ch'a fa XIX, a chërdìo d'amposté na pedagogìa e un métod educativ sientìfich për mojen dle técniche dl'arserca antropométrica e psicométrica fàite an sj'anlev.
Al pòst dij precet pedagògich dij positivista, Montessori a vorìa ch'as prontèissa na pedagogìa con ël but ëd modifiché e amelioré l'assion educativa con métod e mojen tirà fòra da l'esperiensa con le masnà e an sle masnà an condission ëd vita real.

L'àuto-educassion 
An pogiandse da na part an sël romanticism pedagògich ëd Pestalozzi, ch'a l'avìa antravëddù le potensialità anterior dla masnà, e da l'àutra a la pedagogìa sperimental anandià da Wilhelm Wundt e da Alfred Binet, a l'é rivà a definì ël concet d'àuto-educassion.
La pedagogìa, ël métod didàtich, l'ansegnant, l'anstitussion scolàstica a devo pì che àutr giuté ël cit a trové ij mojen giust e a dovré soe arsorse potensiaj për esprimse e dësvlupesse.

Për giuté la masnà an cost process ëd chërsùa lìbera e armoniosa, a l'é prioritaria la conossensa sperimental dle bon-e condission e dle vàire fas dël dësvlup fìsich e psìchich.
A travers l'esperiensa fàita con ij cit frenasténich, Montessori a l'ha antuì la possibilità ëd n'arforma educativa, an aplicand ai fanciòt normaj ël midem métod psicològich già ideà da Itard e Séguin për j'idiòta e ij minorà sensoriaj: l'educassion sensorial, praticà con dël material didàtich prontà an manera sientìfica e sperimental, a l'avrìa podù trasformé le masnà normaj an giutandje a dventé òm mej ëd lòn ch'as sarìa otnusse con ij métod didàtich tradissionaj.

Le Ca dle masnà 
L'ambient andoa la masnà a l'é educà a l'ha na granda amportansa për cost but.
Për sòn, ant le Ca dle masnà l'ambient a l'é struturà an manera da përmëtte a j'anlev ëd bogé e d'agì ëd fasson lìbera, gavand tuta costrission e antërvension ëstangera e përturbatris.
La caraterìstica fondamental ëd coste neuve anstitussion anfantij, anspirà ai prinsipi dla pedagogìa sientìtica, a l'é che tut a l'é pensà e costruì a mzura dij cit.
Le cadreghe, le tàule, j'armari, le stagere, j'utiss a son tuti a portà 'd man dle masnà e për lor a l'é belfé dovreje, për përmëtte a jë scolé ëd bogé e fé an tut còmod, sensa l'antërvension continua dij grand.
Ël ròl dl'ansegnant a l'é pì nen col ëd guida tut-presenta, ma ëd diretor dj'atività dij sìngoj e sossiaj.
Pì che dé dj'órdin e comandé, l'ansegnant a smon ëd consèj, a giuta, a cissa, evitand ëdcò ij tradissionaj premi e castigh.
Ël banch, ch'a ten përzoné e ferm ël cit an obligandlo a fé 'd travaj e d'esercissi comandà, a l'é abolì.

An cost ambient neuv, un pòst sentral a-l l'ha ël material didàtich, ciamà ëdcò ëd dësvlup përchè, an conformand-se ai process naturaj dl'evolussion anfantil, a agiss an sl'atività sensorial cissand ël dësvlup dl'anteligensa.
Maria Montessori a crìtica e a sorpassa ël métod ogetiv tradissional dla pedagogìa positivista ch'a dovrava ij materiaj tanme mojen për un but astrat ëd conossensa e d'arpresentassion concreta, ma a lassava da part la consentrassion psìchica dël cit an sij sìngoj element e qualità dj'oget.

L'andividualism dl'usage dël material a l'é sorpassà ant le Ca dle masnà da tuta na caterva d'atività sossiaj che a arpeto, sempe arportà a le dimension dij cit, j'ocupassion dla vita pràtica.

Montessori e ël freudism 
Bele an acetand l'ipòtesi freudian-a dël sub-cossient tanme element determinant për la formassion dla përsonalità e fator dl'atività dël sìngol, Maria Montessori a arfuda net tute le valense libìdiche e sessuaj atribuìe da Freud ai posson dël sub-cossient.
An pì, a arpròcia a Freud d'avèj considerà la vita psìchica anfantil mach an rapòrt a 'n but ëd soen dla masnà o dël grand.
Nopà, la liberassion dël cit da j'opression operà su chiel dal mond dij grand e ch'a son sorgiss ëd disadatament e nevròsi a son pa da consideresse da na mira psicanalìtica, ma coma n'angagg moral ëd tuti për dësvelé e arzòlve ij conflit che a livel incossient as dësrolo antra 'l mond dij cit e col dij grand.

L'ideal umanitari 
Ant la përsonalità dla masnà e an soa originalità anterior, Montessori a l'ha s-ciairà n'utiss për amelioré la sossietà uman-a, për conquisté a l'esercissi dla pas e dla toleransa për tuti j'òm.
Pròpe ant la natura e ant la richisia anterior dël cit a l'ha s-ciairà ël prinsipi dla redension.

Partìa da posission naturaliste e positiviste, bele sensa mai bandoné l'ideal sientìfich e sperimental ëd sò métod, a l'ha viaman sot-linià l'aspet filosòfich, moral e umanitari ëd soa pedagogìa, an butandje a la fin a sò cheur na fé sempia ma gorëgna ant ël mëssage cristian, coma a podìa esse capì da le masnà.

A pòrto sò nòm 
 Montessorism.

Euvre prinsipaj 
 La questione femminile e il congresso di Londra (1899)
 Il metodo della pedagogia scientifica applicato alle Case dei bambini (Sità 'd Castel, 1909)
 L'antropologia pedagogica (Milan, 1910)
 L'autoeducazione nelle scuole elementari (Roma, 1916)
 Manuale di pedagogia scientifica (Nàpoli, 1921)
 I bambini viventi nella Chiesa (Nàpoli, 1922)
 La vita in Cristo (Roma, 1931)
 La pace e l'educazione (Milan, 1933)
 Psico-aritmética (Barslon-a, 1934)
 Il bambino in famiglia, (Tòdi, 1936)
 Il segreto dell'infanzia (Belinson-a, 1938)
Ambelessì l'autris a arvéndica ij drit dl'anfansia dëdnans al mond dij grand: a l'é n'eror da na mira psicològica e educativa fé avèj a le masnà dj'ategiament, dle costume mentaj nen conform a soa natura, përchè a finisso pr'ësfaussé e antrapé ël dësvlup ëspòtich dle fòrse anterior.
 Educazione e pace (Milan, 1949)
 Formazione dell'uomo (Milan, 1949)
 La santa messa spiegata ai bambini (Milan, 1949)
 The absorbent mind (Madras, 1949)
Ambelessì Montessori a parla ëd ment surbenta e ëd périod sensitiv: la ment dël cit a deuvra dle sensibilità speciaj, o perìod sensitiv, tìpiche dij prim agn për mojen dle quaj, sensa mostré dë sfòrs antensional, a fàbrica sò mond anterior.
La psiche dla masnà a treuva parèj soe rèis ant ël sub-cossient ch'a na régola la vita e a anfluensa e a detèrmina la formassion dla përsonalità.

Montessori, Maria