Futurism
Ël Futurism a l’é stàit na corent artìstica italian-a dël sécol ch’a fa vint. Ant ël medésim temp, d'àutri moviment artìstich influensà dal Futurism as son dësvlupasse an d'àutri pais.

Ël Futurism a nass ant un perìod (inissi Neuv-sent) ëd grand'evolussion andova tut ël mond dl'art e dla coltura a l’era cissà da assè d'element determinant: le guère, la trasformassion sossial dij pòpoj, ij grand cambiament polìtich, le neuve dëscuerte tecnològiche e dla comunicassion ‘me ël telégraf sensa fij, la radio, j'avion, le prime màchine da filmé.
Tuti element ch'a l'han cambià completament la përcession dle distanse e dël temp, "an avzinand" antra 'd lor ij continent. Ël sécol ch’a fa vint a l’era sbardlà da un vent neuv, che mnava andrinta l'esse uman na realtà neuva: l'andi.

Manifest e prim Futurism

Ël Manifest ëd fondassion del moviment futurista a l’é stàit publicà dal poeta e editor Filippo Tommaso Marinetti per la prima vira dël 5 fërvé 1909 ant le Crònache literarie del cotidian bolognèis La gazzetta dell'Emilia, peui, dël 9 fervé 1909 ant L'Arena di Verona.
Ël Manifest futurista a l’é stàit torna publicà doe sman-e apress, dël 20 fërvé 1909, ant ël giornal ëd Paris, Le Figaro, avenda an sta manera na nòmina prestigiosa a lë strangé.

A Milan ij pitor divisionista Umberto Boccioni, Carlo Carrà, Giacomo Balla, Gino Severini e Luigi Russolo, a sot-signo ël Manifest técnich dla pitùra futurista, ch’a dà le régole: abolission ant ël figurà dla prospetiva tradissional (già prima abolìa da Picasso), an favor ëd na vision simultania për esprime ël dinamism dj'oget. Apress dël 1910 j'artista Boccioni, Carrà e Russolo, a presento a Milan le prime euvre futuriste a lEsposission d'art lìbera'' ant la fàbrica Ricordi.

Sgond Futurism

Lë sgond Futurism a l'é an sostansa spartì an doe fas, la prima a va dal 1918, doe agn apress la mort d'Umberto Boccioni, al 1928 e a l’é caraterisà da na fòrta liura con la coltura pòst-cubista e costrutivista, la sgonda nopà a va dal 1929 al 1938 e a l’é motobin lijà a j'idèje del surealism. A fan part ëd costa idèja, ch’a finiss an passand a l'ansidit Ters Futurism e che a pòrta edcò a la fin del Futurism medésim, vàire pitòr dont: Fillia (Luigi Colombo), Enrico Prampolini, Nicolay Diulgheroff, ma ëdcò Mario Sironi, Ardengo Soffici e Ottone Rosai. 
Ël Futurism a l’ha daìt ël mej ant l’espression artìstica lijà a la pitura, al mosàich e a la scoltura, antant che j'euvre literarie e teatraj, ma edcò architetòniche, a l'han pa avù l'istessa imedià fòrsa d’espression.

Mosàich

La técnica dël mosàich, basà an sl'usagi ëd téssere ëd siràmica e ëd véder, a l’é prestasse motobin a manifesté le fasson e ël dinamism dl'art futurista.

Scoltura 

Ël futurista pì ativ ant ël camp dla scoltura a l’é stàit Umberto Boccioni.

Futurista italian
 

Futurista russ 

Velimir Chlebnikov 
Vladimir Majakovskij 

Futurista ungherèis
 
Hugo Scheiber 
Béla Kádár 

Euvre prinsipajPitùraUmberto Boccioni, Tre donne (1909-1910); 
Umberto Boccioni, La città che sale (1910-1911); 
Carlo Carrà, Notturno a Piazza Beccaria (1910); 
Umberto Boccioni, La risata (1911); 
Umberto Boccioni, Stati d'animo, gli addii (1911); 
Carlo Carrà, I funerali dell'anarchico Galli (1911); 
Umberto Boccioni, Materia (1912); 
Giacomo Balla, Ragazza che corre al balcone (1912); 
Giacomo Balla, Dinamismo di un cane al guinzaglio (1912); 
Umberto Boccioni, Elasticità (1912); 
Gino Severini, La chahuteause (1912); 
Luigi Russolo, Dinamismo di un'automobile (1912-1913); 
Carlo Carrà, Cavaliere rosso (1913); 
Giacomo Balla, Automobile + velocità + luce (1913). 
Gino Severini, Ballerina in blu (1913); Scoltura'''
 
Umberto Boccioni, Forme uniche della continuità nello spazio (1913); 
Giacomo Balla, Il pugno di Boccioni 
Roberto Melli, Signora dal cappello nero (1913);

Art a contnù polìtich
Art figurativa e architetura