Università d'Oxford
L'Università d'Oxford a l'é stàita fondà dël 1167 a Oxford.
A l'é la pì veja dl'Anghiltèra e un-a dle pì famose d'Euròpa ansema a l'Università ëd Cambridge.
An efet, dle vòte as deuvra l'espression Oxbridge për fé riferiment sia a l'università d'Oxford che a l'università 'd Cambridge e tra le doe università a-i é na tradission ëd competission da già ch'a son j'università pì veje e prestigiose dël Regn Unì.

L'Università d'Oxford a l'era modlà an sl'Università 'd Paris e, parèj ëd costa-sì, a l'avìa 'l but ëd pronté a le profession coltivà e a la cariera eclesiàstica.

Stòria 
La data 'd fondassion ëd l'università a l'é pa sicura e miraco a l'é realisasse an vàire ocasion, ma 'd sicura ant la cita sità d'Oxford, a nòrd-òvest ëd Londra, a-i é 'n sénter dë studi dal 1096 e l'ancontresse djë student a Oxford]] a l'é testimonià da 'd papé ch'a peulo daitesse antra 'l 1133 e ël 1184.
Quandi Enrich II d'Anghiltèra a l'ha antërdì a jë student anglèis dë studié a l'università 'd Paris dël 1167, Oxford a l'ha tacà a chërsè an pressa. La fondassion ëd la prima residensa për jë student, che pì tard a l'han pijà 'l nòm ëd colleges, a l'é fasse an costa época o ant j'ani che a son ruvà dòp.
Ant un papé dël 1200 anviron as parla dluniversitas magistrorum et scolarium Oxonie.
Dòp l'amassidi 'd doi student ancolpà 'd vàire crìmen, l'università a l'é stàita serà e përparèj a l'é dasse l'andi a la fondassion ëd l'università ëd Cambridge.

Ai 20 ëd giugn dël 1214 l'università d'Oxford a l'é arnàita e a l'ha avù n'arconossiment formal, con në statut prontà da Nicholas de Romanis, un legà papal. Lë statù ëd l'università d'Oxford a l'é peui stàit confermà da l'''Act for the Incorporation of Both Universities dël 1571, anté che 'l tìtol ofissial ëd l'università a l'é The Chancellor, Masters and Scholars of the University of Oxford.

L'arforma dlë statù dl'università d'Oxford a l'é avnùita ant ël 1854, possà da j'andicassion formolà da na comission real (1852-1853).

 Ij colege e l'organisassion 
La caraterìstica prinsipal dl'organisassion universitaria d'Oxford e 'd Cambridge a l'é ancor dël di d'ancheuj sò sistema ëd colleges.
Da na mira stòrica a l'é nen na soa particolarità, përchè a esistìo an tute j'università dl'età ëd mes e soa organisassion a peul spieghesse con la rason che l'università a l'é nàita da l'union ëd vàire institut indipendent ëd la sità d'Oxford.
Ël prim colege a l'é stàit fondà a Oxford con na donassion testamentaria ëd Gulielm ëd Durham, mòrt dël 1249.

Le fonsion prinsipaj dl'università a son realisà da dipartiment, facoltà, biblioteche, laboratòri sientìfich, 39 colege e 5 salon permanent privà. 
Tuti ij professor e jë student a son obligà a fé part d'un colege. Costi colege a son pa mach ca 'd residensa, ma a l'han na gran importansa për l'amaestrament dij dotorà ëd prim e dë sgond livel. A-i é 'd colege ch'a pijo nomach dotorà dë sgond livel; ël colege ëd Santa Hilda a aceta mach le fomne antramentre che vàire colege religios a aceto mach d'òmo.

Ij colege a son:
All Souls College, fondà dël 1438
Balliol College, fordà dël 1263
Brasenose College fondà dël 1509
Christ Church, fondà dël 1524
Corpus Christi College, fondà dël 1517
Exeter College, fondà dël 1314
Green Templeton College, fondà dël 2008
Harris Manchester College, fondà dël 1786
Hertford College, fondà dël 1282
Jesus College, fondà dël 1571
Keble College, fondà dël 1870
Kellogg College, fondà dël 1990
Lady Margaret Hall, fondà dël 1878
Linacre College, fondà dël 1962
Lincoln College, fondà dël 1427
Magdalen College, fondà dël 1448
Mansfield College, fondà dël 1886
Merton College, fondà dël 1264
New College, fondà dël 1379
Nuffield College, fondà dël 1937
Oriel College, fondà dël 1324
Pembroke College, fondà dël 1624
The Queen's College, fondà dël 1341
Reuben College, fondà dël 2019
Somerville College, fondà dël 1879
St Anne's College, fondà dël 1879
St Antony's College, fondà dël 1950
St Catherine's College, fondà dël 1963
St Cross College, fondà dël 1965
St Edmund Hall, fondà dël 1225
St Hilda's College, fondà dël 1893
St Hugh's College, fondà dël 1886
St John's College, fondà dël 1555
St Peter's College, fondà dël 1961
Trinity College, fondà dël 1555
University College, fondà dël 1249
Wadham College, fondà dël 1610
Wolfson College, fondà dël 1966
Worcester College, fondà dël 1714
Le Permanent Private Halls a son:
Blackfriars, fondà dël 1221
Campion Hall, fondà dël 1896
Regent's Park, fondà dël 1927
St Stephen's House, fondà dël 1876
Wycliffe Hall, fondà dël 1877
Brasenose College ant j'agn 1670

Sota la mira ëd l'aministrassion l'università d'Oxford a l'é organisà an facoltà e dipartiment come squasi tute j'università dël mond. Ij dipartiment a l'han un ròl amportant ant jë studi 'd dotorà e a son sempre pì amportanti ant l'amaestrament ëd prim livel con l'organisassion ëd cors e d'esam. A son ëdcò sénter dedicà a l'arserca. 

Ël còrp prinsipal ëd l'università as ciama Congregation, e a l'é la ciambrea ëd tuti j'universitari ch'a mostro ant l'università. A l'achit ël còrp legislativ pì amportant a l'era 'l Convocation, anté che a intravo tuti ij dotorà ëd l'università e da costi-sì a surtìo ij doi diputà che l'università a l'ha avù fin-a al 1949. Ancheuj la Convocation a l'ha 'd fonsion motobin cite, coma cola 'd serne 'l canslé. L'òrgo esecutiv ëd l'università a l'é ël Hebdomadal Council, anté ch'a i son ël vice-canslé, ij dirigent ëd ij dipartiment e d'àutri mémber elegiù da la Congregation.

An pì a-i é 'dcò n'àutra veja organisassion, lAncient House of Congregation che a l'ha passà l'arfòrma dël sécol ch'a fa XIX e ancheuj as riuniss mach për dé 'd tìtoj.

L'ann académich a l'é spartì an tre part, minca part a l'é fàita da eut sman-e. La prima part as ciama Michaelmas, a ancamin-a 'l di 'd San Michel (ai 29 dë stèmber) e a va anans fin-a ai prim di dë dzèmber; la sgonda part as ciama Hilary e a va da gené a Pasqua; peui a-i é Trinity che a va da dòp Pasqua fin-a a giugn. Coste division a son motobin curte e jë student a son motobin carià 'd travàj.

 Acetassion 

L'acetassion a l'università d'Oxford as acòrda dòp la valutassion ëd j'atitùdin përsonàj e dij tìtoj académich.
L'acetassion ëd përson-e nen dotorà a l'é controlà dai colege che a l'han ël but ëd dé na possibilità mach a jë student pì an piòta. Për jë student ëd dotorà (che as ciamo graduate), l'acetassion a dipend nen dal colege ma dal dipartiment che a l'ha arseivù la domanda dël candidà. Dòp che a l'ha pass 'l prim selection round, le domande a son giudicà da minca colege. A-i é 'd dipartiment che a ciamo la presentassion ëd vàire artìcoj scrivù dai candidà tanme d'atestà che a l'han da mostré la conossensa académica dla lenga anglèisa (për ij candidà ch'a son pa britànich).

Oxford coma Cambridge, për tradission a l'é vardà coma università duverta mach ai rich ma al di d'ancheuj a l'é pì nen parèj. Na virà ij cost dij cors a l'ero esagerà dzoratut përchè a esistìo ancora nen ij fond për jë student pòver ma an piòta. 
Da quàich ani Oxford a sërca 'd tiré j'anlev ëd le scòle publiche e giumai l'acetassion (tanme a Cambridge) a dipend nomach da j'arzultà ëd minca student.
Apopré 'l 50% ëd jë student d'Oxford al di d'ancheuj a ven da le scòle pùbliche.

Jë student che a oten-o 'd bon arzultà ant ij prim esam a son arcompensà con dë scolarship o con exhibitions, valadì fond e dné. 

A l'é na tradission për tuti jë student, ant l'época dj'esam, butesse sla giaca 'n garòfo: ël garòfo a l'é bianch për ël prim esam, ross për l'ùltim e reusa për tuti j'esam ch'a-i son an mes.
Në student a peul nen catesse daspërchiel costi garòfo ma a venta ch'a sia n'àutr student a feje cadò. Scond ël Tractatus ëd Gerard ëd Kendal (sécol ch'a fa XVI) a sarìa mèj buté adòss coste fior ant ël midem di ëd minca esam.

Fin-a al 1866 a l'era necessari esse dla Cesa Anglican-a për arsèive la làurea a Oxford (BA degree) antramentre che ij mèmber d'àutre confession a podìo mach arsèive 'l Master (MA degree'').
Conòsse'l grech antich a l'é stàit necessari fin-a al 1920 e conòsse 'l latin fin-a al 1960. Le fomne a son ëstàite acetà dal 1920.

Student famos 

Ant l'università d'Oxford a son dotorasse 4 re anglèis e 5 re strangé, 47 vagneur dël premi Nobel, 25 prim ministr anglèis, 6 sant, 86 arsivësco e 18 cardinaj.

Istitussion e event gropà a l'università 

 Oxford University Student Union 
 Oxford Union Society 
 Oxford University Museum of Natural History (dit ëdcò The Oxford University Museum) 
 Pitt Rivers Museum 
 Ashmolean Museum 
 Taylor Institution 
 J'ansidite "feste dël Gaudy" 
 J'eut sman-e
 La corsa 'd barche interuniversitaria contra Cambridge 
 Oxford University Press 
 La Biblioteca Bodleian-a (Bodleian Library) 
 La cesa dl'Università, o St Mary the Virgin 
 Oxford University Parks

Anghiltèra
Oxford
Oxford