Mexko
Mexco () (ica caztiahtlahtolli, México; ica yocatecatlahtolli, Meejiko; ica mixtecatlahtolli, Ñuu Koꞌyo; ica otontlahtolli, Mꞌonda; ica huaxtecatlahtolli, Labtóm; ica mazahuahtlahtolli, Bꞌonro) —hueya  itocah Centic Chantlalco tlen Mexco— (ica caztiahtlahtoltica, Estados Unidos Mexicanos) ce chantlalli pan Americah Mictlampa tlalli. Quihtōa itlanehnehuillo Mexco itequitlanauatil ce tlanauatihcayotl, centictlapehpenolpan, axcayotilli, huan moxelohtoc ica 31 tlatilantli (huanya altepenanyo itocah Altepetl Mexco).

Quipia itlalhui ce īxten tlen 1 964 375 km², yeca Mexco eli chantlalli tlen mahtlactli huan nahui hueyi pan nochi tlaltepactli huan tlen macuilli hueyi tlen Latinoamericah. Mopantia mictlampa ica Estados Unidos (3155 km) huan huitztlampa ica Cuauhtemallan (958 km) huan Beliz (276 km) inin nepan. Mexco iatentenno, tlen quitlamachihua 9330 km, mopantia cihuatlampa ica Pasifico Hueyiaxoxohuilli huan tlalocan ica Ayollohco Mexco huan Caribe Hueyatl.

Pampa oncac 130 miyonez macehualmeh pan xihuitl 2021, Mexco ya chantlalli tlen mahtlactli ica chanehqueh pan tlaltepactli. Nouhquia, tlen ce ica macehualtlacameh pan nochi Americah, no ica caztiahtlahtoanih pan nochi tlaltepactli. Quipiya 69 tecpantlahtolli: ce tlahtolli (caztiahtlahtolli) huallauh tlen Europah, huan 68 macehualtlahtolli: cequin inintocah mexcatl, yucatecatl, tzeltal, tzotzil, mixtecatl, tzapotecatl, otomitl, totonacatl, chol, mazatecatl huan huaxtecatl. Yeca nouhquiya eli hueyitlalli tlen chicome ica achiyoc tlahtolmeh tlen mozaniloah pan tlaltepactli.

Itztotecya macehualmeh pan Mexco Tlalli 21 000 xihuitla. Elqui nopa atoctli ne huitzlanpa altepetinih ininchan, queha olmecah, toltecatlacameh, mayapanecah huan tenochcah. Moquinon, caxtiltecahmeh ahcicoh quitlalcuihcuicoh naman ni Mexco Tlalli, huanya cequin altepetinih inintlapalehuiliz catli eliyayah tlaxcaltecahmeh, totonacatlacameh, teetzicohcah huan cequinoqueh. Quipehualtih nopa Hueyi teetlalcuihcuiliztli ne Hueyitlahtohcayotl Mexco ipan 1527 huan mochiuhqui Virreiyotl Yancuic España pan 1535.

Nimantzin, yancuic caxtiltehuahmeh nouhquiya quintlalcuihcuiqueh michhuahmeh, navahotlacameh, tacalohtlacameh, chichimecah, etc. Ipan 1821, Yancuic España moxexelohqui tlen España, ica itocah Tlen Ce Mexica Hueyitlahtohcayotl, zanpampa cequinoc tlalmeh queha Filipinas, Palaos, Cuba huan Puerto Rico ayicanah moxexelohqueh. Zatepan, yancuic huexteyohualli ica sencah ialtepenanyo motocaxtihqui Mexco. Ipan tlahco , Mexco moxelohqui inintzalan lipelalhua huan conzelhuatolhua. Nouhquiya, Mexco quīxpolohqui ce tlahco itlalhui ipampa netehuilli ica Estados Unidos. Teipan, panoc ce yancuic tlapatlaliztli, nopa Tlen Ome Mexica Hueyitlahtohcayotl, iuhcatzan huetzqui pan xihuitl 1867. Ipan 1910, peuhqui Mexica Teheahcomanaliztli. Ipan xihuitl 1993, Mexco tlalli nopa Ihtonqui Tianquizcayotl Centlaliliztli tlen Americah Mictlanpa ica Canada huan Estados Unidos tlalli.

Iuhcatzan tlatquiliztli huan icnoyotl tlahuel moxelohtoc, Mexco ce achiyoc cualli huexteyohualli pan Izpanoamericah. Nouhquiya, Mexco Tlalli eli tlen mahtlactli huan eyi tlahtohcayotl ica hueyi PIB pan nochi tlaltepactli, zan Italiaican. Quipiya ce hueyi IDH tlen 0.779.

Tlaltocayotl 

Zan niman moxexelohqui tlen España, chantlalli peuhqui motocaxtia «Mexico», cencah inintocah ialtepenanyo huan Excan Tlahtoloyan ihueyaltepeuh. Miac macehualmeh quineltocah huallauh tlen «Mexitl» zo «Mexihtli» (ceyoc Huitzilopochtli itocah) pampa tiopixquetl Bernardino de Sahagún () quīhcuilohqi ne tocaitl huallauh tlen «Mexih» (tlen metl huan cihtli) ica tzontlanquetl -co.

Francisco Javier Clavijero quīhtoh nopa tlaltokayotl monequi tlahtolcuapaz “campa nemi Mexih” zo “kampa nemi Huitzilopochtli”. Quipiuihqui pan yané amochtli ce tlahtoltlahcuilolli tlen quīhtoa huaczan ya quineltocac itlaltocax quihtoznequiaya “ipan metl ixix”, zanpampa quemman yahaya momachtihqui mexihcatlacameh inemilizcayo, momacac cuentah Mexihco quena huallauh tlen Huitzilopochtli.

Monextihqui 6 tlen nouiempleh pan xihuitl 1813, quemman Anahuaccencotilli quiquixtihqui ne Amatl tlen Americah Mictlanpa Itlacaxoxouhcayo, tlen ce tlatocaxtiliztli tlen motequihuihqui pala quitocaxtiz ni huexteyowalli. Inin cencah itocah Yancuic España zanquemman Caxtiltlahtohvayotl huey yamatlamoyahual Tlanehnehuillotl tlen Cádiz quimachiyotihqui nochi España itlalhui pan Americah Mictlanpa (Hueyitlahtohcayotl Cuahtemallan, Coba, Flolita, Poeltollico huan Zanto Tomincoh —naman Tomincoh Axcayotl—). Satepan, ne Decreto Constitucional para la Libertad de la América Mexicana, amatlamoyahualli pan xihuitl 1814, quipatlax necé itlaltocax ica Mexihco. Neya, ica caztiah, México nouhquia motequihuihqui quencé chaneh itocah.

Nochin amatinih achtopa tlacaxoxouhcayotl (Yohuallan Tequichihualli huan Córdoba Centlaliliztli) quitequihuihqueh ome tlaltocaitl (Americah Mictlanpa huan Mexica Americah), zanpampa quipihuihqueh ceyoc yancuic, tlen quimachiyotihqueh quencé huexteyohualli itocah: Mexica Hueyitlahtohcayotl. Nopa tlaltocaitl motequihuihqui pan Amatl tlen Mexica Hueyitlahtohcayotl Itlacaxoxouhcayo, amatlamoyahualli pan 28 tlen ceptiempleh pan xihuitl 1821, quemman Mexco quitlanqui itlacaxoxouhcayo.

Naman, ica nahuatl tlen Huaxtlan, ni huexteyohualli itocah Mexco Tlalli, iuhcatzan Tlanehnehuillotl tlen 1857 quimachiyotihqui itocah Mexica Lepoplicah, zanpampa nouhquiya motequihuihqui Estados Unidos Mexicanos. Ipan Tlanehnehuillotl tlen Centicmacehualmeh, amatlamoyahualli pan xihuitl 1917, momachiyotiah Mexica Centic Huexteyohualco, zanmohtoa nahuatlahtoanih zan quitocaxtiah Mexco. Inin tlamanextilli tlen tlalocotzolli (ce tlahtolli tlen quīxpolohqui ce achi itencaquiliz) huallauh tlen «Mexihco». Nopa itlaltocax zan motequihuia ica necé huey altepetl tlen huahcapayotl, mazque ica tlahco nahuatl nocca motequihuia Mexico.

Quemman caxtiltecahmeh ahcicoh Anahuac Tlalli, motequihuihqueh mexicano pala quitocaxtizeh mexihcatlacatl huan itlahtol. Naman yeca motequihuia «mexicanoh» ica nahuatl, zanqueh pala quintocaxtiz mexco ewanih huan nahuatlahtolli. Meuhcatzan «mexicatl», ihuical qyen «mexco euquetl» zo «mexcotlacatl», zan motequihuia pala quintocaxtiz Mexco chanehqueh, huan «mexcatl», ihuical quen «mexicatlahtolli», motequihuia pala quitocaxtiz ne nahuatl.

Nemilizcayotl 

Macehualmeh zanquemman oncahtihuallauqueh naman ni Mexco Tlalli 30 000 xihuihtla. Ipan 9000 , mochiuhqui teheyolehualiztli ica tlapixcaliztli tlen ayohtli, etl, chilli huan huaxin pan Teohuahcan huan Tepeyoh Tamaolipan. Quenhuac tlapixcaliztli tlen cintli mochiuhqui pan 5000 , yeca macehualmeh peuhqueh hualmotlaliah pan Mesoamericah. Oncav eyi hueyi tlallamiquiliztli: Oasisamericah, Aridoamericah huan Mesoamericah.

Mezoamericah

Olmecah 

Zanmohtoa Mesoamericah itlallamiquiliz nesqui pan 2500 , quemman macehualmeh tlen huahcapayotl achtopa zoquichiuhqueh huan tlapixcaqueh pan ininchinanco. Ipan 1400 , nesqui ne olmecatlallamiquiliztli, Mesoamericah altepetinih inintzintlan. Inohqueh ixolal tenyoh elqueh La Venta huan Eyi Tzapotl. Nepa quichiuhqueh pixcaliztli, centipan tlen cintli huan ichcapixcayotl.

Achiyoc zozoltic olmecachinanco motocaxtia San Lorenzo Tenochtitlan. Elqui tepantilo pan xihuitl 1150  ica naman Tecciztepec altepetlalli, ompa Coatzacualco atlauhtenpa, pan tlatilantli Chalchiuehcan. Olmecah nicanin tlacemoyauhqueh, quemman mochiuhqueh nelmiac tecuacuilmeh huan caltinih, achiyoc queha ceyoc cahuitl. Zanmohtoa, pan xihuitl 900 , ceccoyoc ehuanih matlaciuhqueh Xan Lolenzo Tenochtitlan, huan melahua quinecqueh quinixpoloceh nochin tecuacuilmeh; cequin tlalpacholoqueh, cequinoc mohuicaqueh campa La Venta.

Quil altepetl La Venta elqui olmecatlahtohcayotl ialtepenanyo. Nouhquia, inin tlen ce altepetl tlen momattoc eltoya pan Mexco tlen huahcapayotl. Neca eltoqueh ne achiyoc zozoltic tzacualmeh tlen nochi Mesoamericah, no moahcic huextic olmecatzontecon, mochiuhqui ica tliltepetetl, huan hueyicpalli. Quil melahua elqui ce tlamantli malhuilli.  

Olmecatlahtohcayotl ihuexcayo tzontlanqui ica Eyi Tzapotl. Tlahuel momattoc pampa oncac achiyoc cahuitl, zanpampa nexé olmecatlallamiquiliz tlen yané altepetl ayoccanah eliaya hueyi queha achtopa.  

Zaniuhqui panoc ce hueyi chalantli ica cequinoc altepetinih huan olmecah. Hueliz mopazolqueh ica axzancé canahya: cequin onyahqueh Mayapan, mazque cequinoc onyahqueh Cuicuiloo, zanqueh altepetl poliuhqui ipampa Xictepetl; yeca zampayano onyahqueh Mexco, Huaxyacac huan Chiyapan.

Teotihuaqueh 
Neya Mesoamericah quiahxilihqui itlallamiquiliz ihuexcayo.

Tzapotecah

Toltecatlacameh

Mayapanecah

Mixtecah

Chichimecah

Michhuahquemeh

Tenochcah

Teetlalcuihcuiliztli

Tlaxcaltecahmeh

Virreiyotl Yancuic España

Hapspolco Hueyicahuitl

Polpon Hueyicahuitl

Tlacaxoxouhcayotl

Tlen Ce Hueyitlahtohcayotl

Mexihcoaxcayotl

Netehuilli ica Estadosonidos

Tlen Ome Hueyitlahtohcayotl

Porfirio Díaz Itlayecanaliz

Mexica Tlahuilantiliztli

Mexihco naman 
Ce yaoyotl tlen nalcotlafico pan tlanae atihcayotl Felipe Calderón.

Tlalticpacyohcayotl
Mexco tlalli cah ipan America hueyteyohualco. Tlan titlachiya cah mictlampa iva Estados Onidos, huitztlampa ica Hueyiatl Pasifico, noyuhqui Cuauhtemallan huan Pelize huey teyohualli, neci tlalocan ica Mexco ayollohco oncah nehmatli huan hueyiatl Pasifico mocahua ica tlalocan opochtli zo cihuatlampa.

Yoliztli 
Mexco tlalli iyoliz cah hueyi, quipiya oczequi climaz, xexeloc in Tropico de Cancer itlal. Nican quipiya hueyi tepehuahcan, tlalcoauhtitlan, huactof atlalli mohihtohua zacatlan, quipiya hueyiatl.

Nican Mexco quipiya toctli diferentes, cuetlaxochitl, cuapelechxochitl, pochotl, teonochtli, nehpalli, chacha, mexcalli, mizquitl, ocotl, ahuatl huan occequi.

Tlapiyaliztli 
Nouhquiya xiquitta Mexco tlalli quipiya ne totomeh quecholtototl, chahma, cuauhtli, quetzaltototl, nohihqui quipiya miequin tlapiyalmeh, in chichinih tlacamichin, tecomahtli, tlacaxolotl, mazatl, temazatl, miztli, tecuani, calolo, hueyimichin, amiztli, coatochin, zacatochin huan cequinoc.

Ohpanyantli

Tlanahuatihcayotl 
Ne Mexco tlalli se república, representativa, democrática, federal huan laica; tlachihualoc pan Estados libres y soberanos (huan inonqueh xexeloc altepetalli) ipan nochimeh xolal, ne Mexcoaltepetl in cuaitl altepeticpac itech hueyitlalli.

Ne tlacatzin Andrés Manuel López Obrador, hueyi tlanahuatiquetl itech Mexco tlalli, itoca icaneh ce poder ejecutivo mazqui pan tlanahuatilamochtli.

Mexco ixehxelohtoc

Ixpantlali tlanahuatihcayotl 
Mexco quipiya 100 tetitlaniliztli.

Tomincayotl

Tequitlanahuatilli

Icnoyotl

Tzoncotonmeh

Techpohuilizmeh

Chanehmatiliztli
Yin tlacayotl pan Mexco tlalli tlen 126,014,024 chanehmeh (Cenzo INEGI xihuitl 2020), ica 1,4% pan altepeticpac, ni ce dencidad 16,54 hab/km². NI nochimeh chanehmeh, 65 millones cihuameh ca (51.2%) huan 61 millones tlacameh cah (48.8%). Ce 23,67% (2.933 chaneh.) In miltlacameh, 76,33% (9.459 chaneh.) altepetlacameh pan nochi altepeticpac 1.576.259 chanehmeh.

Macehualtlacameh

Nehnemiliztli 
Mexihco ehuanih nemih pan cequinoc huexteyohualli huan huahcaehuanih nemih pan Mexco pan xihuitl 2020.

  Estados Unidos ica 36,255,589 mexicameh
  ica 96,055 mexicameh
  ica 53,811 mexicameh
  ica 21,853 mexicameh
  Cuauhtemallan ica 15,012 mexicameh
  ica 13,247 mexicameh
  ica 11,800 mexicameh
  Chile ica 10,380 mexicameh
  ica 8,655 mexicameh
  ica 7,239 mexicameh

  797,266 estadosonidos ehuanih
  56,810 cuahtemaltecah
  52,948 venesuela ewanih
  36,234 colompia ehuanih
  35,361 hondoras ehuanih
  25,976 coba ehuanih
  20,763 caxtiltecahmeh
  19,736 cozcatecah
  18,693 alhentina ehuanih
  12,439 canata ehuanih

Teoyotl 
Mexco tlalli quipiya cequinoc teoyotl, ni Teocalli Católica huehueyac ica 82% tlen Cristianismo, oncah quipiya cequinoc neltoquiliztli, quence Testigos de Jehová, Evangélicos, Pentecostales, Teocalli Ortodoxa, Mormones cequin.

Tlahtolmeh 

Ipan Mexco tlalli chanehqueh tlahtoah quence tlahtolmeh, caxtillahtlahtolli ce camanalli.

Tlamachtiliztli 
Pan inin huexteyohualli, oncah caltlamachtiloyan Escuela Primaria, Secundaria, Colegio de Bachilleres, secundaria huan Instituto Tecnológico huan universidades.

Chihualtlacayotl

Calmanaliztli

Cuicayotl

Tlahcuilohcayotl

Tlamachihchihualiztli

Ixcopincayotl

Tlacualiztli 
Mexco tlalli quipiya hueyi diversidad tlen tlacualiztli.

Patrimonio Cultural de la Humanidad

 1987 – Tlachihualiztli – Xolalpan Huaxyacac Juárez huan Monte Albán
 1987 – Tlachihualiztli – Teotihuahcan
 1987 – Tlachihualiztli – Xolalpan Altepetl Mexico huan chinamilpan Xochimilco
 1987 – Tlachihualiztli – Palenque
 1987 – Yoliztli – Reserva de la Biósfera de Sian Ka'an
 1987 – Tlachihualiztli – Xolalpan Cuetlaxcoapan
 1988 – Tlachihualiztli – Xolalpan Pachtitlan huan oztoyotl
 1988 – Tlachihualiztli – Chichén Itzá
 1991 – Tlachihualiztli – Xolalpan Morelia
 1992 – Tlachihualiztli – El Tajín
 1993 – Tlachihualiztli – Tlahcuilolli ipan San Francisco Tepehuahcan
 1993 – Tlachihualiztli – Xolalpan Zacatecah
 1993 – Yoliztli – Ichan hueyimichtin El Vizcaíno
 1994 – Tlachihualiztli – Achto teocalmecac macuilpohualxiuhpan XVI ipan Popocatepetl
 1996 – Tlachihualiztli – Uxmal
 1996 – Tlachihualiztli – Xolalpan Querétaro
 1997 – Tlachihualiztli – Hospicio Cabañas
 1998 – Tlachihualiztli – Paquimeh
 1998 – Tlachihualiztli – Xolalpan Tlacotalpan
 1999 – Tlachihualiztli – Xochicalco
 1999 – Tlachihualiztli – Xolalpan Campeche
 2002 – Yoliztli – Kalak'mul
 2003 – Tlachihualiztli – San Francisco teocalmecac ipan Sierra Gorda
 2003 – Tlachihualiztli – Miccailhuitl
 2004 – Tlachihualiztli – Tlaquitcalli Luis Barragán
 2005 – Yoliztli – Tlalhuactli huan teotlalli ipan California ayollohco
 2006 – Tlachihualiztli – Mexcalmillah ipan Tequillan
 2007 – Tlachihualiztli – Altepetl Tepochcalli UNAM

Momotlaliztli 
Pan huexteyohualli Mexco tlalli, mahuiltiah ica fotpol, taecuondo, peizpol, huan no iuhqui pazquepol. Nican tlen tlahuel mahuiltiah telpocameh fotpol huan ahacahica quichihuah nechicoliztli huan mahuiltiah huanya cequino  telpocameh.

Pan Mexco tlalli, mahuiltia Juegos Olímpicos tlen Altepetl Mexco 1968.

Nouhquiya xiquitta 
 Americah

Amoxtemoliztli 
 García Escamilla, Enrique, Historia de México en náhuatl y español,  , Altepetl Mexko, Plaza y Valdés Editores, xihuitl 1991.

Tlahtlaniliztli

Tlahtoltlahcuilolli

Ceyoc tlanechicoliztli 

Mexihco
Huehueyac tlahcuilolli
Chantlalli