Huaxyacac
Huaxyacac nozo Tlahtohcayotl Huaxyacac  (Caxtillantlahtolli: Estado de Oaxaca, Tzapotecatlahtolli: La'a, Mixtecatlahtolli: Ñuu Nunduva). In tlahtocayotl ipan Mexico ca. Huaxyacac Juárez itecuacan.

Cuaxochtia canahpa mictlampa ica Puebla huan Veracruz, canahpa huitztlampa no Pacífico ailhuicatl, canahpa iquizayampa no Chiyapan huan canahpa icalaquitlampa no Guerrero.

Tlaltocayotl 

In tocayotl itech Huaxyacac, ce nahuatlahtolli. Nahualtlahtoltica huaxin huan yacatl, quitoznehqui caxtillantlahtolcopa La punta de los guajes ihuan ihcuiloa noyuhqui Oaxaca huan Estado Libre y Soberano de Oaxaca.

Huehcapatlahtoliztli
Inīn 1200 xiuhpan īcāmpa, ōtlācat inic cē āltepētōltēcayōtl īpan Ānāhuac oleica ic olmēcah ātēnco Āyōllōlco Huēyātl, ātōyātl, yehhuāntin ōtlachīuhqueh tzacualtin īpan tepētl īca teōtic īhuān ilhuicanemilitic. Occequīntīn tlatlālpan ic Huāxyacac Ixtlāhuac otlācat in āltepētōltēcayōtl nōtōcah Tzapotēcapan īhuān Mixtēcapan. Tzapotēcah ōtlachīuhcoh āltepētl motōcāyotia Ātzompan, Labityehco, Zaachila. Mixtēcah tlātlahcuiloh, calchīhuanimeh īhuān yāōquizqueh, yehhuāntin ōnec ica tzapotēcah.

Tlaltipacmatiliztli
Cuaxochtia canahpa mictlampa ica Puebla huan Veracruz, canahpa huitztlampa no Pacífico ailhuicatl, canahpa iquizayampa no Chiyapan huan canahpa icalaquitlampa no Guerrero.

Teyacanaliztli
Huaxyacac quipiya caltetlahtlaniliztli motech teyacanaliztli ipan itecuacan in Huaxyacac altepetl, tlahtocac tequitini in tlacatzin  in tetlanahuatiani.

Huaxyacac ixeliuhca 
 Onohuayān Costa
 Pochotlah (14)
 Xoquillān  (Escuhué, 12)
 Xamiltepēc (Casandó, 24)
 Onohuayān Tepētlah Huitztlāmpa
 Poctlān (Ñuhunuma, 10)
 Sola de Vega (16)
 Miahuatlān (Guiesdó, 32)
 Yauhtepēc (Latzetzina, 12)
 Onohuayān Istmo
 Tēcuāntepēc (Guisí nōzo Guidgeguí, 19)
 Xōchitlān (Galahuiguichi, 22)
 Onohuayān Tepētlah Ayamictlāmpa
 Mixe (Muycuxma, 17)
 Villa Alta (Luchiguiza, 25)
 Ixtlán de Juárez (Ladgetsi, 26)
 Onohuayān Cuenca del Papaloapan
 Tuxtepec (Gueumaló o Nachinxé, 14)
 Choapan (Guimbetsi, 6)
 Onohuayān Cañada
 Teotitlán (25)
 Cuicatlán (Yabahaco, 20)
 Onohuayān Mixtlān
 Nochixtlán (Nuanduco, 32)
 Tlaxiaco (Ndijiñu, 35)
 Juxtlahuaca (Yosocui, 7)
 Silacayoapan (19)
 Huajuapan (Ñudee, 28)
 Coixtlahuaca (Yodoco, 13)
 Teposcolula (Yocundá, 21)
 Onohuayān Valles Centrales
 Etla (Lobana, 23)
 Zaachila (Zaadxil, 6)
 Zimatlán (Guidgibui, 13)
 Ejutla (Lubisá, 13)
 Ocotlán (Lachiró, 20)
 Tlacolula (Guichiguiba, 25)
 Centro (Galahui, 21)

Tequitiliztli
Huāxyacac cē tequiyōtl īpan Mēxihco ītech temocpan Yancuic León īhuān Altepetl Mexihco. Mēxihcatl tequiyōtl tequipanoa īhuīc tlaquixtilli chapopohtli īcan inic cē pixcaliztli, nōiuhqui inic ōme tequipanolli in ahuicyaliztli īca in ahuicyanimeh mochi xiuhpan āltepēmeh quēmeh āltepēmeh īca ānāhuaxaltentli, caxtillāntēhuaque āltepēmeh, huēhuehtzacualtipac āltepēmeh, chīhualoyāltepēmeh, yeliliztli iuhcanqueh īhuān momotlaliztli. Huāxyacac piya cē ācalquīxōhuayān ītequipanoliz in ōmpa Tzacuapānyan Escondido, Tzacuapānyan Angel, Salina Cruz, īhuān occequīntīn.

Occequīntīn mēxihcah huēyi tequipanoltin in tlalpixcayōtl īhuīpan cintli, tlālcacahuatl, cafetzin, ācintli, āhuacatl, chayohtli, chīlli, naranjaxocotl, maniltzapotl, nohpalli, ochonetli, xonacatl, limonxocotl, nōhuān pitzopixcayōtl, tōtōlpixcayōtl, ichcapixcayōtl, cahuayōpixcayōtl, cuacuepixcayōtl, tentzonpixcayōtl, pipiyolpixcayōtl, īnōmpan coyonimatiliztli tlaquixtilli iztac teōcuitlatl, cōztic teōcuitlatl, chīltic tepoztli, tlīltepoztli, āmochitl, temētztli, īhuān mēxihcāltepēmeh in ōmpa calīxcuātl īca Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl.

Chanehmatiliztli 
Ce tlacaliztli itechcopa 3,540,684 chanehqueh (Censo INEGI xihuitl 2020), ica 1,4% ipan altepecalpolli, inic ce densidad 16,54 hab/km². Inin nochintin chanehqueh, 5.952 cihuameh ca (76,33%) huan 6.440 tlacameh cah (51,97%). Ce 23,67% (2.933 chaneh.) In tlacamilqueh, 76,33% (9.459 chaneh.) in altepetlacameh ipan mochi altepeticpac 1.576.259 chanehqueh.

Tlamachtiliztli

Huaxyacac tlahtohcayotl quipiya ipan ahcopa tlamachtiloyan, canahpa hueyi tepochcalli tlen itocah Benemérita Universidad Autónoma Benito Juárez de Oaxaca, Universidad Tecnológica de Oaxaca, Instituto Tecnológico de Oaxaca, Escuela de Bellas Artes de Oaxaca huan Universidad Iberoamericana, ce pani tlamachtiloyan itech Huexyacac altepeticpac.

In tlahtohcayotl nican quipiya ipan temachtiliztli coconeh xochitlah, inic ce tlamachtiliyan, inic ome tlamachtiloyan, bachillerato, tepochcaltlamachtiloyan huan Hueyi tepochcalli, noyuhqui in Escuela Secundaria, noyuhqui quipiya in conemeh; pipilton huan cihuapiltin temachtiah ica 80,02 % chanehqueh.

Tequichihualiztli 
Huāxyacac cē tlācatiyān ican mochi tlacuicuiliztli ipan Centlalticpac quito Tlaquitcayotl īpan Tlachihuatlacayotl icampa UNESCO; ixquichi tlamatocac toltecayōtl, yolizyoliztli ipan ahmo tlamatocac toltecayotl quemeh tlacualcayotl, macehualmihtotiztli, macehuallahtolloliztli.

Īpan inon tlālpan ihuicpa huehueyi tlahcuilomeh quemen Francisco Toledo, Rufino Tamayo, Rodolfo Nieto, Rodolfo Morales occequin. Inin xiuhpan 2001, zanno ihcuac tlahchilohuaya ompa Huāxyacac in iteuhcayo Miguel Cabrera. Occepa xihuitl Sergio Hernández ce tlacuiloh cenca tenyo ipan Cemanahuac ipampa itlapal huaxyacatl ixiptli.

Īpan Huāxyacac, teōnantzin Natalia Toledo īhuān Andrés Henestrosa ōāmatlacuiloh āmoxtli īca Caxtillāntlahtōlli. 

In mexicatl calmanayotl cenca cualli cah, Ipan huehuehaltepetl quemeh olmecatoltecayotl, mayatoltecayotl, tzapotecatoltecayotl, teotihuahcatoltecayotl, mexihcatoltecayotl, occequin.

Tlacualiztli 
Mazqui in mācēhuallacualli inic cē catca, īpēhualiz īhuīc āxcān huaxyacatl tlacualli ōquichīuh caxtillāntepēhuacāuhpan. In mācēhuallacualli cintli, chīlli, etl, ayohtli, āhuacatl, camohtli, tlālcamohtli, xītomatl, mīltomatl, tlālcacahuatl, nohpalli, huauhtli, huehxōlōnacatl, canauhtetl, tōtōltetl, xomilin, chapōlin, chīlocuilin, meocuilin, āzcamōlli, epazōtl, tzapotl, tlīltzapotl, nōchtli, capōlin. Neneuhqui, miaquīntīn tlacualcāyōtl motēquitiltīlia āxcān son herencia de los āchcāuhtīca nextamalōliztli ic cintli, in tlacualli tlamatiliztli īpan tlecuitl, la molienda en molcaxitl īhuān metlatl. Īca caxtiltēcah ōacicoh pitzonacatl, cuacuauhnacatl, tōtōlnacatl; caxtillān chīlli, pitzocuitlaxcotli, chiancacatl, chichihualatl, tlatezauhtli, xocoqui, in tlauhtli, caxtillān tlaxcalli, xocomecatl īca tlapaloctli, naranjaxocotl manzana, granadaxocotl, chiyacuilotl, limonxocotl occequīntīn. 

Huāxyacac tlācatiyān ica ixachi tlacualli in ōmpa Centlalticpactli quemeh tamalli, ātōlli, tlaxcalli, xocolātl, tlaxcalpōchōlli, octli, pozolli, tzopitl, chīlquilitl, texhuino, octli, tlatetzauhtli, neuctli, Tequillān metzcalli.

Macehualiztli

Huaxyacac ce tlahtohcayotl ican mochi tlacuicuiliztli ipan tlalticpac quihto Tlatquicayotl īpan Tlachīuhcāyōtl ipan Mexico; ixquich tlamatocac tōltēcayōtl in ōmpa Mexihco huitztlāmpa, yōliztli īpan ahmo tlamatocac tlachīhualiztli iuhqui tlacuālcāyōtl, mācēhualmihtotiztli, mācēhuallahtolloliztli.

In mitohtli, cē mihtotli īpan Huāxyacac, tlācah īhuān cihuah mihtōtia tlanāhuahquez zan cen cuīcayōtl īca mecahuehuetl, panhuahuetl īhuān tlapitzalli.

In yohuālmitohtli "Guelaguetza", tepeilhuitl īpan huēyāithualli Huāxyacac Lunes itepe.

Tlaixcopinaliztli 
Auh 1930 xiuhpan otlachiuhqueh inic ce peliculas icampa tlatozcatl Hollywood, California tlein otlaquiti nochi huel huaxyacatl īxiptlayōllācatl. In xihuitl 1930 otlachiuh in cine mach tlacaqui, cenca tenyoh in cemanahuac ipan nochi tlacatiyan caxtillāntahtoltica ica peliculas iuhqui Santa) xiuhpan 1931 nozo itechpahuic Lupita Tovar.

Cah huēyi mēxihcah īxiptlayōliztli quēmeh Espiral auh Y Tu Mamá También auh huēhueh quēmeh Morelos.

Tonalizcayotl

Tlatzohtzonaliztli 
Miaquīntīn cuīcayōtl neneuhcāyōtl cah inīn tlācatiyān iuhquin rock, pop nozo tlātlamantic. Huēyi tlacuīcaliztli cateh Lorena y Los Alebrijes, Noesis, Etnia.

Cah cuīcacan quēmeh Auditorio Guelaguetza, Estadio Benito Juárez auh Teatro Juárez Āltepētl Huāxyacac auh Teatro Macedonio Alcalá īhuan Estadio Lic. Eduardo Vasconcelos, īyān huēyi chōntallācatiyān cuīcatiani ōcuīcahuac iniuhquin Lila Downs, Chayanne, Dj Tiesto, Zoé nozo Mœnia.

Cualtzin tlatzotzonaliztli 
 Macedonio Alcalá
 Máximo Ramón Ortíz
 Álvaro Carrillo

Hueyi tlacuicaliztli 
 Lorena y Los Alebrijes
 Noesis
 Pasatono

Hueyi cuicatianimeh 

 Lila Downs
 Susana Harp
 GEO Meneses
 Alejandra Robles
 Lorena Vera

 Martha Toledo
 Elmar Mendoza
 Víctor Martínez
 Chuy Rasgado
 Ana Díaz

Huehuehtequiyotl itech tlacatlalticpac

Momotlaliztli

In momotlaliztli īpan Huaxyacac cah ipampa neicxitapayolhuiliztli, chiquiuhtapayolhuiliztli, omalacapainaliztli, tenis, mapatoltiliztli, ihuan momotlacayotl itech tepozcuaitl. 

Huāxyacac oquipiya cemanahuac tlamahuichihuanih ipan momotlaliztli quemeh: xopatiliztli, padel, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, acalpamitl, taekwondo, tenis, atletismo, triatlón, aquizaliztli, windsurf, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan, Fórmula 1 ihuan quiquiuhpatoltiliztli.

No xiquitta
 Mexihco

Toquiliztequitl

Tlahtolcaquiliztiloni

Occe necuazaloliztli 

Hueyac tlahcuilolli
Huaxyacac