Marte
Marte jè 'o quarto chianeta do sestemma sulare cunsideranno 'o scrastiamento do Sole; jè vesibbele â uocchio annuro e jè ll'urdemo de chianite 'e tipo terriestre aroppo 'a Mercurio, Venere e 'a Terra. Annumenato 'o Chianeta russo pe mmiezzo do culore d"a scorza soja causato â ll'ossido 'e fierro ca 'a cummoglia, Marte piglia 'o nomme 'e nu Dio da mitologgia romana e 'o simbulo astronomeco suojo rappresenta 'o scuto e 'a lanza do ddio ().

Mpurzine si tene nu crimma 'e scorza vascio (ntr'â 'e −120 °C e 'e −14 °C), 'o chianeta jè chillo ca assumeglia 'e cchiù â Terra ntra chille do sestemma sulare. 'A grannezza suoja stà â mità ntra chella da Terra e 'a Luna, e tene na renza 'e ll'asse e nu juorno luongo quase quanno 'a chillo terriestre. 'A scorza suoja tene vurcane, chiane, chiatre e solagne ca fanno penzà ca teneva na idrosfera meliune 'e anne ffa. 'A supraffigia do chianeta pare tené na meta 'e cratiere, pe bbia do defauto 'e agiente 'e smangiatura (cummo attivetà geologgeca, atemosfereca e idrosfereca) e 'o defauto 'e attivetà [[tettoneca de placche]] capace 'e furmà e 'e mudellà 'e strutture tettonecheTeresa Wong, 2 'e Julio 2015, Towards scaling laws for subduction initiation on terrestrial planets: constraints from two-dimensional steady-state convection simulations, Progress in Earth and Planetary Science, vol. 2, n. 1.. 'A vascia denzetà 'e ll'atemosfera nun jè capace 'e struiere na gruossa parte de meteoriti, ca addonche appassano 'o turrieno cchiù spisso da Terra. Ntr'ê furmazziune geologgece se ponno allecurdà ll'Olympus Mons o monte Olimpo, 'o vurcano cchiù grusso do sestemma sulare sano e auto 27 km; 'e Valles Marineris, nu luongo zafunno assaje cchiù gruosso 'e chille terriestre e nu granne craterio nt'ô emisfero 'e vascio ca cummoglia 'a parte do 40% 'e tutta supraffigia marziana.

Si bene veruto â uocchio annuro Marte sbaria assaje 'e culore, se penzava pe mmiezzo do rrovagno 'e chiante 'e staggione, ca cagnano siconn'ê periude 'e ll'anno. 'E sturie benute aroppo mperrò remmostrajeno ca nun jerano mare, ncarzie o sciumme e ca nu tene mango n'atemosfera denza. 'O nzaio fenale arrevaje da messione Mariner 4, ca nt'ô 1965 scannagliajeno 'o turreno, mustranno nu chianeta desierto e ncuorio, cu gruosse trupee 'e arena. Ate messiune anna truato 'o rovagno 'e acqua 'e masco. Ntuorn'ô chianeta runniano ruje satiellete natorale, Fobos e Deimos, peccerille e cu na mbriana scuonceca.

 Asservazzione 

Â uocchio annuro Marte pare 'e nu culore iallenizzo, purtuàllo o russigno e ppe' lommenosetà jè chillo ca cagna 'e cchiù nt'â ll'orbeta suoja ntr'â tutte 'e chianite â fora: 'a magnetudine paruta suoja jè ntr'â na spagliocca 'e +1,8 nfin'â nu massemo 'e −2,91 à ll'apposizzione perieleca (canasciuta cummo granne apposizzione). Ppe mmiezzo 'e ll'eccentrecetà orbitale 'o scastamiemto cagna â ognedune apposezzione producenno piccirille e granne apposezziune, cu nu diametro paruto ntr'â 3,5 e 25,1 sicunne 'e arco. 'O 27 'e Aùsto 2003 ê 9:51:13 UT Marte steva abbecino â Terra cummo maje rint'â quase 60 000 anne: 55 758 006 km (zoè 0,372 719 UA). Zò fuje possebbele pecché Marte steva â nu ghiuorno â ll'apposezzione e â treje juorne â 'o perielio suojo, nu fatto ca 'o facette vesebbele assaje ro chianeta. Tuttabota stu abbecenamiento jè sulo 'e poco cchiù auto 'e ll'ate. Verborazia 'o 22 'e Aùsto 1924 'o scrastamiento zico fuje 'e 0,372 846 UA e se penza ca 'o 24 'e Aùsto 2208 sarrà 'e 0,372 79 UA. 'O abbecenamiento cchiù auto 'e sti mille anne sarrà mmece ô 8 'e Settiembre 2729, quanno Marte sarrà â 0,372 004 UA da Terra.

Cu ll'asservazzione ô occhiaro se ponno veré cierte minute da scorza, ca facettero chiaità â ll'astruonome do sirecesemo ô vintesemo seculo ncopp'â ll'asistenza 'e nu populo ncopp'ô chianeta. Avasta nu obbiettivo 'e 70-80 millimetre ppe veré nguacchie ascure e chiare ncopp'â scorza e 'e chiatre pulare; ggià cu nu 100 millimetre se pò canoscere 'o Syrtis Major Planum. Facennose ajutà â filtre culurate se pò mpurre canoscere 'e limmete ntr'â 'e reggiune 'e natora geologgeca devierza. Cu nu obiettivo 'e 250 mm e cunnizziune 'e vesebbeletà bbone songo visebbele 'e carattere prencepale da supraffigga, 'e rrellieve e 'e ncarze. 'A vesione 'e sti minute pò jessere cummigliata 'a 'ufe 'e arena ncopp'â Marte ca ponno cummeglià purzine tutto chianeta. Quanno se abbecena â ll'apposezzione accumencia nu periudo 'e moto â cemmerza paruta, arò, peglianno sulo 'o cielo da terra, 'o chianeta pare fà nu muvimiento â cemmerza 'e chillo nurmale (addonche â ll'Uorto â ll'Occaso mmece ca â ll'Occaso â ll'Uorto) cu na orbeta ca pare ffà na cavezza (nt'â lengua ngrese "loop"); 'o muvemiento â cemmerza 'e Marte mperrò jè 'e 72 juorne.

 Storia 'e ll'asservazziune 

Aroppo â Venere e Giove, Marte jè 'o chianeta cchiù facele â veré da Terra pe mmiezzo da lummenosetà relativa e do particulare culore russo. Perzò ggià 'e popule 'e cultura grieca-romana 'o nchippavano â mmaggene 'e Ares/Marte, dio da uerra. Ntr'â 'e primme ca accumenciaje â chiaità 'e ll'asservazziune 'e Marte se pò allecurdà Aristotele, ca s'addunaje ca passava â reto â Luna penzanno 'e avé nu nzaio 'e nu annevierzo geocentreco. Ô 13 'e Attrufe 1590 Michael Maestlin asservaje 'o sulo guattamiento saputo 'e Marte â Venere nt'â cità germanese 'e Heidelberg. Ô 1609 Galileo fuje 'o primmo cristiano â appizzà nu ucchialone â Marte. Fu je sulo â fine do XIX seculo ca asservazziune e 'a migliurìa da tecneca ca facettero avé na vesione abbastante chiara e mnprecisa ppe canoscere cummo jè fatto 'o vero 'a superfiggia marziana. Ô 5 'e Settiembre 1877 nce fuje na apposizzione perieleca e rint'â chill'anno ô astronomo taliano Giovanni Schiaparelli, nt'â chillo mumiento Milano, pegliaje nu ucchialone 'e 22 cm ppe disegnà 'a primma mappa minuta 'e Marte d. Nt'â mappa nc'erano chille ca fujeno annumenate "nCarze", ca aroppo se venette â sapé jessere sulo llesejune, sicommo 'a supraffigia do chianeta teneva na meta 'e luonghe riche annumenalle cummo â 'e sciumme da Terra.

Schiaparelli tuttavòta traruceddete nt'â lengua ngrese 'o termene "ncarzo" cu canal, zoè "lagne", e nun channel, purtaje 'e scenziate 'e tutto munno â crerere ca ncopp'â Marte nce stevano furmaliette, pe ntramente 'o scenziato chiataje sulo 'e gruosse surche ncopp'â supraffigia. Mprurenzato 'a stu fatto, ll' astronomo merecano Percival Lowell funnaje nu asservatorio, ll'asservatorio Lowell, ca teneva nu occhiaro 'e 300 e 450 mm ca benette ausato nt'â ll'apposizzione dô 1894 e chille aroppo. Pubbrecaje na morra 'e libbre ncopp'â Marte e ll'ideie ncopp'â ll'asistenza 'e bbita ncopp'ô chianeta e 'e ncarze artificiale avettero na gruossa mprurenza ncopp'â penione pubbreca. Ntr'â ll'astronome ca verettero 'e "furmaliette" 'e Marte se ponno sllercurdà mpurre Henri Joseph Perrotin e Louis Thollon 'e Nizza. Nascette rint'ô stisso periudo 'a mmaggene 'e nu munno viecchio, ô cuntrario da Terra 'e mmiezza aità, arò 'a seccagna e 'o tiempo ncuorio custregnettero 'o populo 'e Marte â fravecà gruoose furmaliette: nutopos ca avette nu gruosso socciesso nt'â fantascenza.

Pe nu luongo tiempo se penzava ca Marte jera nu chianeta tutto cummegliato e chiante e 'e mare: 'e cagnamiente 'e staggione 'e Marte sciuglievano 'e chiatre â sstaggione e criavano gruosse nghuacchie ascure ncopp'â scorza do chianeta. Tuttavota tutto chello ca se vereva 'o occhiaro nun putette seggellà ste ideie: cu 'a migliurìa da qualetà de acchiale ncera nu avascamiento de ncarze, e ô 1909 Camille Flammarion, cu nu ucchialone 'e 840 mm, verette disegne ma nisciuno furmalietto. 'E staggiune 'e Marte sosciajeno, abbenché nun ce stevano nzaie, nu sacco 'e teorie ncopp'ô ecosestemma 'e Marte nfin'â ll'anne sissanta dô XX seculo. Sempe pe sti teorie fujeno presentate pure scenarie minute ncopp'ô metabolismo e 'e cicle chimmeche suoje. 'E migliure facettero scuprì ruje satiellete natorale, Fobos e Deimos, forze asteroide acchiappate â tumità do chianeta. 'A asistenza 'e sti satiellete fuje penzata â paricchio tiempo, tanto ca cchiù 'e nu seculo e mmiezzo primma Jonathan Swift nzertaje cocca ntimia nt'ô libbro Gulliver. Tutte ll'aspiettele do pubbreco fujeno ncannate quanno, ô 1965, 'a sonda Mariner 4 passaje p'â primma bota 'o chianeta sanza addunà niente . 'O primmo sbarcaggio 'e sonde spazziale nce fuje sulo unnece anne aroppo, cu 'e mmessiune Viking I e II, ma nun addunajeno manco lloro 'a bbita. Aroppo ô vintesemo seculo Marte fuje n'ata vota 'a meta 'e na morra 'e sonde, mmerecane e europee, ca purtajeno â na gruossa migliurìa de canoscenze ncopp'â natora do chianeta; grazzie â mmessione Mars Global Surveyor, fernuta nt'ô 2006, se putette avé mappe assaje menute 'e 'a supraffigia sana 'e Marte. Ô 2005 'a mmenestrazzione mmerecana cummissiunaje â NASA 'e sturie pe na possebbele messione 'e uommene nfin'ô chianeta.

 Esplorazziune 'e Marte 

Nce fujeno na meta 'e messiune ppe Marte faciute â ll'Aunione Sovieteca, 'e State Aunite d'Amereca, ll'Europa e 'o Giappone ppe sturià 'a geologgia, ll'atemosfera e 'a supraffigia. 'A mmità 'e ste messiune tuttavota fujeno nsocciesse 'e perdete e na morra 'e ncunveniente tecnecheì. 'E possebbeletà 'e truà 'a bbita ncopp'â stu chianeta, accussì cummo jè mmò, songo vasce assaje; tuttavota, si maje fusse segellata 'o rrafagno 'e acqua nt'â ttiempe luntane, 'a probabbeletà 'e truarla sagliessero assaje. 'E messiune spazziale songo vinculate â fenestre 'e lanzo 'e ruje e 'e ttreje mise ogne 780 juorne, zoè 'o periudo sinoddeco.

 Messiune passate 

'O primmo socciesso s'avette int'ô 1964 cu 'o trasèto dô Mariner 4 rda NASA. 'A primma asservazzione abbecenata 'e Marte addeventaje 'o mutivo 'e nu sacco 'e allaie: simbé â nu lato ll'aentusesmo gruosso do succiesso eva purtà ll'ecunumia e 'a politeca pe ate messiune, â ll'ato lato 'e risurdate devierze 'e ll'aspiette 'e nu chianta ricco 'e bbita e chiante, purtattero â avascià 'e sorde rate pe ll'esplorazzione do chianeta, agghiurnanno 'e messiune ggià penzate. 'O primmo sbarcaccio mmece nce fuje ô 1971 grazzie â 'e suvieteche Mars 2 e 3 ca mperrò perdettero 'e cuntatte cu 'a Terra poche minutele aroppo. Aroppo fuje lanzato da NASA 'o prugramma Viking dô 1975, cu ruje satiellete cu nu modulo 'e sbarcaggio ca tuccajeno 'a supraffigia nt'ô 1976. 'O Viking 1 rimanette ppe seje anne, tramente 'o  Viking 2 ppe treje. Grazzie â llòro se putettero avé 'e primme futugrafie â cculure da supraffigia 'e Marte 'e qualetà accussì auta â jessere ancora ausate.

Nt'ô 1988 'e module sovieteche do Prugramma Phobos (Phobos 1 e Phobos 2) fujeno mannate pp'ô sturio 'e Marte e de dduje lune de soje; 'o signale 'e Phobos 1 se perdette pe tramente ca jera 'e tranzeto e Phobos 2 ngarraje â mannà futugrafie do chianeta e 'e Fobos, mperrò se ntufaje primma 'e lebberà 'e ruje sonde ncopp'â luna. Aropp'â rocoliata dint'ô 1992 do Mars Observer, 'a NASA mannaje ô 1996 'e Mars Global Surveyor; 'a messione fuje nu socciesso e fernette ô 2001. 'E cuntatte se nfucetijeno nt'ô Noviembro dô 2006 aroppo riece anne. Nu mese aroppo ô lanzo do Surveyor, 'a NASA lanzaje 'o Mars Pathfinder cu 'o robot Sojourner, ca sbarcaje nt'ô Ares Vallis; mpurre sta messione fuje nu socciesso e addeventaje annumenate ppe 'e mmaggene ca mannaje ncopp'â Terra. Ô 2001 'a NASA mannaje 'o satiellete Mars Odyssey ca, cu nu spettrometro â ragge gamma, truaje gruosse tummule 'e idrogeno rint'â regolite marziana. Se penza ca ll'idrogeno steva rint'â gruosse deposète 'e chiatre. 'A messione da sonda fernette int'ô Settiembre 2010 e aroppo se ausaje cummo satiellete 'e nchippo rint'ê cummunecazzione ntr'â 'e messiune ncopp'â supraffigia do chianete e 'e cintre 'e cuntruollo â terra.

Ô 2003 ll'ESA lanzaje 'o Mars Express Orbiter nzemmora 'o modulo 'e sbarcaggio Beagle 2, ca fuje addecchiarato perduto nt'ô Frevaro 2004. 'A chiorma do Planetary Fourier Spectrometer, alluggiata rint'ô satiellete, addunaje 'o rrafagno 'e metano. Nt'ô giùgno 2006 ll'ESA annunziaje 'o smecciamiento 'e aurore. 'O 12 'e aùsto 2005 fuje 'a bbota 'e Mars Reconnaissance Orbiter da NASA, ca appassaje â meta ô 10 ì'e marzo 2006 ppe na messione 'e ruje anne. Ntra 'e busse nce steva 'a ffà na mappa do turrieno 'e Marte e de cunnizziune atemosfereche ppe truà nu loco ppe sbarcà nt'ê messiune aroppo. 'O Mars Reconnaissance Orbiter scattaje 'e primme mmaggene 'e vvalanghe nt'ô polo 'e coppa do chianeta ô 3 'e Marzo 2008. 'O Phoenix Mars Lander, lanzato ô 4 'e aùsto 2007, appassaje 'o polo 'e coppa ô 25 'e majo 2008. 'O modulo teneva nu vrazzo meccaneco cu nu raio 'e azzione 'e 2,5 metre ppe forà ppe nu metro 'o turreno, na telecamera piccirlla ca 'o 15 'e giùgno 2008 scuprette na sustanza ca ô juorno 20 do stisso mise s'addunaje jessere acqua. 'A messione fernette ô 10 'e Noviembro cu 'o perdemiento 'e tutte cuntatte quanne accumenciaje 'a vernata marziana. N'avette socciesso mmece 'a messione Fobos-Grunt pp'â luna Fobos, lanzata nt'ô nuvembre dô 2011 e caruta nterra 'o Jennaro aroppo, aroppo ca cierte prubbreme tecnece aroppo 'o trazeto int'â ll'orbeta terriestre vascia nun facettero ngarrà 'o gammeno. Ntr'ô 2007 eô 2011, ll'ESA e ' Russia purtajeno a na fintaria do viaggio 'e ll'uommene ppe' Marte e rituorno, pe 'o pruggetto Mars-500.

 Messiune 'e mmò 

'E ruje rover gemielle Spirit (MER-A) e Opportunity (MER-B), lanzate da NASA, tuccajeno 'o turreno marziano ô Jennaro 2004. Ntr'â 'e scupierte cchiù mpurtante nce fuje 'o nzaio do rafagno 'e acqua ô stato liqueto intô passato, grazzie â truata 'e asteme int'ê ruje loche 'e sbarcaggio. 'E riavule 'e arena e 'e gruosse curriente alluongajeno 'a bbita de rover grazzie â pulizzia de panielle sulare. 'O 22 'e Marzo 2010 se perdettero 'e cuntatte cu 'o Spirit, pe tramente Opportunity nce sta ancora. 'O 6 Austo 2012 sbarcaje ncopp'â Marte 'e rover Curiosity, 'o cchiù gruosso e 'o cchiù cumprecato fravecato da NASA, cu 'o busso 'e capì 'a capacetà do chianeta 'e uspità 'a bbita. 'A sonda truaje acqua, zurfo e sustante clorurate int'ê primme campiune 'e turrieno marziano cummo nzaio 'e na chimeca cumpressa. 'A NASA ricette ca 'o risurdato seggellaje ca 'e strumiente da sonda fatecavano buono, e ca fujeno truate nnizzie 'e cumpuoste urganece, ma ca jè capace ca fujeno purtate ncopp'â Marte stisso da Curiosity.

'A Mars Orbiter Mission, annumenata pure Mangalyaan, fuje 'a primma messione ppe esplurà Marte 'e ll'Indian Space Research Organisation (ISRO). 'O vettore fuje lanzato ô 5 'e Noviembro 2013 pe puté trasere int'â ll'orbeta marziana ô 24 'e Settiembre 2014. 'A messione fuje penzata pe fravecà 'e tecneche pe prugettà, prugrammà e cuntrullà na messione interplanetaria. Ll'aggenzzia spazziale nniana fuje addonche 'a quarta â appassà â Marte, aroppo â russa RKA, 'a mmerecana NASA e ll'europea ESA. 'A sonda MAVEN fuje lanzata ô 18 'e Noviembro 2013 cu nu razzo vettore Atlas V da Cape Canaveral Air Force Station, pe se puté mpizzà nt'â ll'orbeta ellitteca ntuorno â Marte ô 22 ' e Settiembre dô 2014, cu n'autezza 'e nuanta meglio (145 km) e  meglia (6228 km) dâ scorza. Ô 14 'e Marzo 2016 ll'ESA lanzaje 'o Trace Gas Orbiter (TGO) e 'o Lander Schiaparelli, parte da messione ExoMars, nu pruggetto arò ll'Italia fuje 'o primmo â caccià 'e sorde. 'O Lander Schiaparelli cercaje, sanza ngarrà, 'e sbarcà ô 16 'e Attrufo 'e chill'anno.

 Messiune â fà 
'A fenestra 'e lanzo dô 2018 ntrojeta sulo 'a messione mmerecana InSight cu nu lander e ruje CubeSat, sulo fly-by, pe ffà nu sturio accuoveto da parte 'e rinto do chianeta. Nt'â fenestra aroppo, â mmità dô 2020, se nzonna nu nummero cchiù auto 'e messiune, 'e na meta 'e aggenzie pubbreche e private. Nt'ô chiano 'e ExoMars sarrà mannato nu rover ncopp'â supraffigia suoja: isso sarrà 'o primmo rover ca pò forà 'o turreno nfin'â ruje metre 'e prufonnetà pe veré si nce stà 'o vero 'a bbita ncopp'ô chianet. 'E campiune sarrìano analessate da Urey, nu relevatore 'e materia organeca e ossidante fenanziato da NASA capace 'e truà astieme 'e molecole organeche e veré si nce stà bita e cosa 'a facette sbanì. 'A messione Exomars tene ntr'â 'e busse suoje 'e fravecà 'e tecneche pe esplorà 'o chianeta pe na "Mars Sample Return", zoè na messione 'e jire e 'e tunrà ncopp'â Terra. 'A NASA ntrojeta 'e mannà Mars 2020, nu rover gemiello 'e Curiosity ma cu strumiente scentifeche devierze, pe capì si se pò abbetà ncopp'â Marte, cummo jè 'o tiempo e preparà messiune cu cristiane, pruanno mpure 'a fravecazzione 'e ossigeno in situ. 'O NICT 'e Tokyo, National Institute of Information and Communications Technology, nzemmora â ll'Università 'e Tokyo penzaje 'o Mars Terahertz Microsatellite, nu microsatiellete ppe 'o sturio 'e ll'isotope 'e ossigeno nt'â atemosfera marziana, ca sarrìa lanzato cummo payload sicunnario 'e na messione ca s'adda chiarì. Mpure Mars Hope adda sturìa lì'atemosfera, zoè na sonda 'e ll'Emirate Arabe Aunite ca sarrìa lanzata dô centro spazziale 'e Tanegashima. Ll'aggenzzia spazziale cinese mannarà na sonda cchiù cumprecata cu orbiter, lander, rover e nu radar 'e prufonnetà ppe fravecà na mappa da scorza marziana nfin'â na prufonnetà 'e quattruciente mietre.

Dint'â fenestra aroppo, nt'ô 2022, ll'Indian Space Research Organisation, aropp'ô socciesso 'e Mars Orbiter Mission ntrojeta na siconna messione, Mars Orbiter Mission 2 cu orbiter, lander e rover, pe capì ancor'e cchiù cummo jè fatta 'a scorza marziana. Sempe int'ô 2022, 'a suggità SpaceX vole mannà na naveciella pe fravecà in situ tutto chello ca pò servì â na messione cu crestiane nt'ô 2024. LL'esplorazzione cu chiorme 'e crestiane 'e Marte jè nu busso luntano ppe 'e State Aunite pe trammeto do Vision for Space Exploration cummunecato nt'ô 2004 â George W. Bush e ca aroppo avette 'a asola 'e Barack Obama e Donald Trump. Nu pattamiento ntr'â NASA e Lockheed Martin purtaje â accumenzaglia do pruggetto Orion, cu na messione pp'ô  pp'â Luna pe ppo' appassà â Marte. Ô 2028 'a NASA tene 'o busso 'e mannà crestiane ncopp'â Marte cu 'a messione spazziale Mars Base Camp (MBC). Ll'ESA mmece ntrojeta 'e mannà ncopp'â Marte ntr'â 'o 2030 e ô 2035..

 Furmazzione 
Marte nse furmaje 4,6 meliarde 'e anne fa, cu na storia spiccicata â ll'ati ttreje chianite terriestre, e zoè aroppo ca 'a nebbelosa sulare se addenzaje, specie ppe silicate. Pe mmiezzo do scrastamiento dô Sole cchiù aùto 'e chillo da Terra, nt'â accumenzaglia da furmazzione 'e ll'orbeta 'e Marte steva na cuncentrazzione chchiù aùta 'e elemiente cu nu vascio punto ' vollezzione, cummo 'o cloro, 'o fosfuro e 'o zurfo, forze luate do vviento sulare. 'A storia do chianeta pò jessere spartuta nt'â quattre [[Scala de tiempe geologgeche 'e Marte|ere geologgeche]].

Noachiano 
Nt'â primma era, ntr'â ì'e 4,1 e ì'e 3,7 meliarde 'e anne, 'o chianeta fuje suggetto â nu bumbardamiento, ca cugliette mpure 'a Terra. ' 60% da supraffigia tene asteme 'e chille tiempe, specie pe 'e cateroe 'e mpatto. 'O cchiù gruosso sta nt'ô llato 'e coppa e tene nu diametro 'e 10000 km, quase 'a mmità da circunferenza da Terra. 

'A penzata cchiù possibbele ncopp'â furmazzione 'e stu craterio jè 'o mpatto cu nu planetoide gruosso quanno â Prutone, ca lasciaje na prufonna astema ncopp'ô chianeta, 'o bacino 'e coppa, ca jè gruosso 'o 40% do chianeta, ranno na dicotomia ca nu tene iguale nt'ô sestemma sulare sano. N'ata furmazzione 'e sti tiempe jè 'a riggione 'e Tharsis, ca tene nu gruosso nummero 'e vurcane ca fuje cummigliata, â fine 'e ll'ebbreca, â na meta 'e acqua, ca â chille tiempe heva jessere assaje. Tutte sti fatte ammacare favrecaje 'e cunnizziune ppe 'a bita microbiologgeca.

Esperiano 

Nt'â nu poco 'ìe cchiù 'e nu mmeliardo e mmiezzo 'e anne, Marte trasette nt'â na fase 'e fometo e 'e ummeretà do Noachiano a chella 'e nu chianeta friddo e ncuorio ca nun jè ancora fernuta; sta fase 'e tranzeto nce fuje nt'ô Esperiano, nu periudo 'e ntuosta attività vurcaneca e cu terribillie ca scafutaje gruosse ncarze ncopp'â supraffigia sana sana. Nt'â st'ebbreca se furmajeno mpure 'e gruosse chianure 'e basalto e ll'Olympus Mons, 'o vurcano cchiù auto 'e tutto 'o sestemma sulare. Tutte sti scuoppie purtajeno â scorza nu gruosso tummolo 'e anidride zurforusa e acito solfidreco, cagnanno 'e gruosse mmare 'e acqua liqueta int'â piccirille vacine 'e acqua acita ppe mmiezzo 'e ll'acito zurforeco ca nse furmajee.

Amazzoniano 
lL'Amazzoniano, â ttreje mmeliarde 'e anne nfin'â mmò, jè n'ebbreca puverilla 'e bumbardamiente meteoritece e 'a cunnizziune 'e tiempo friddo e ncuorio spiccicate â chelle 'e mmò. Nt'â stu periudo 'e tiempo nse furmaje ll'Amazonis Planitia, na gruossa chianura cu poche craterie. Grazzie â tutta st'azzione geologgeca stabbele e ll'avasciamiento 'e ll'affiette caotece do sestemma sulare, 'o sturio 'e ste furmazziune jè possibbele applicanno 'e pprincipie cummo 'a legge da sovrapposizzione]] o ' nnumeramiento de cratiere 'e n'area ppe capì l'aità da zzona.

 Orbeta 

Marte runnia ntuorno 'o Sole a nu scrastamiento 2,28 × 108 km (1,52 UA) e 'o periudo 'e revotazione jè 'e 687 juorne (n'anno, 320 juorne e 18,3 ore terriestre). 'o Juorno 'e Marte jè nu poco cchiù luongo 'e chillo da Terra: 24 ore, 37 mminutele e 23 sicunne. 'A renza 'e ll'asse marzana jè 'e 25,19°, mpurre chesta spiccicata a chella terriestre. Pe mmiezzo 'e chisto 'e staggiune se assumegliano, cu ll'accezione ca chelle 'e Marte so longe 'o ruppio e 'o chiano 'e ll'orbeta jè ddevierzo 'e cchiù o meno 1,85° a chello 'e ll'eclitteca.

Pe mmiezzo da eccentrecetà 'el l'orbeta suoja, 'e 0,093, 'o scrastamiento dâ Terra nt'â ll'apposizzione pò cagnà â 100 e 56 meliune 'e chilometre; sulo Mercurio tene n'eccentrecetà cchiù auta nt'ô sestemma sulare. Tuttavota, na vota Marte teneva n'orbeta assaje cchiù â cateniello: 1,35 meliune 'e anne fa ll'eccentrecetà jera ì'e 0,002, ca jè assaje cchiù vascia 'e chella 'e mmò do chianeta Terra. Marte tene nu ciclo 'e eccentrecetà 'e 96 000 'e anne terrieste respietto 'e 100 000 da Terra; nt'â ll'uteme 35 000 anne tuttavota ll'orbeta marziana jè addeventata sempe cchiù accentreca ppe miezzo de mprurenze 'e ll'ati chianite e 'o punto 'e abbecenanza cchiù auta ntr'â 'a Terra e Marte s'avascerà sempe 'e cchiù nt'ê 25 000 anne appriesso.

 Fisecetà 
 Â rinto 

'A sscorza, 'o fferraiuolo e 'o nnucleo 'e Marte nse furmajeno aropp'â cinquanta mmeliune 'e anne â quanno nascette 'o sestemma sulare e remanettero attive ppe 'o primmo meliardo. 'O ferraiuolo fuje 'a riggione 'e preta 'e rinto ca purtava 'o calore ienerato int'â furmazzione do nucleo. Se penza ca 'a scorza fuje criata da mmescaglia da parte 'e coppa do ferraiuolo cagnanno nt'ô tiempo pe bbia 'e mpatte cu uggiette â fora, vurcane, muvemiente benute aroppo stisse rd{v}}o ferraiuolo e ì'a smangiatura. Grazzie â ll'asservazziune 'el l'orbeta suoja ppe trammeto do spettrometro TES  do Mars Global Surveyor e ll'analese de meteorite se pò sapé ca Marte tene na supraffigia cu na meta 'e basalto. Cierte zzone mperrò teneno cchiù silicio ca pò jessere spiccicata â ll'andesite ncopp'â Terra. Na gruossa parte da supraffigia jè cummigliata ra ossido fierreco ca je rà 'o culore russulillo. 'A scorza tene na duppiezza 'e 50 km cu cierte zzone 'e 125 km. Ppe ffà nu cunfrunto 'e chella terriestra, ca tene na duppiezza 'e 40 km, se pò ricere ca 'a scorza marziana jè ttreje bote cchiù spissa, cunzideranno 'a grannezza ruje bote cchiù gruossa. 'O ferraiuolo, cchù denzo 'e chello terriestre 'e cchiù 'e ruje bote, jè fatto 'e silicate, e simbé non jè attivo, jè ncap'â tutte fenomene vurcanece do chianeta. Fuje possibbele canoscere cummo jè fatto 'o ferraiuolo nfin'â na pressione 'e GPa e 'o modiello 'e Dreibus e Wänke ffà capì ca 'a cumposizzione tene olivina, clinopirosseno, ortopirosseno e granato.

'O nucelo 'e Marte jè fatto 'e fierro e nichel, cchiù nu 16% 'e zurfo cu nu raio 'e 1800 km. Se penza ca 'o nucleo jè tuosto, ma nt'â nu stato nculluso; ppe bbia 'e stu stato vescagliuso Marte nun tene nu gruosso campo magneteco, massemo 1500 nanoTesla né attività vurcaneca particulare. Sti fatte crejano nu defauto 'e protezzione do turreno ê partecielle cosmmeche â auta energgia; tuttavota 'o scrastamiento cchiù auto dô Sole fà spizzà 'a viulenza de cunsaquenze de raie. Mpurzine si Marte nu tene nu campo magneteco ntrinseco, 'o sturio do paleomagnetismo truaje 'e nzaie ca ncera na polaretà ntuorno 'e ruje pole grazzie 'o truaimento 'e prete magnetezzate: 'e pprete ca nse formajeno primma da nasceta da magnetosfera songo magnetezzate, ô cuntrario 'e chelle benute aroppo.

 Idrologgia 

'O rrovagno 'e acqua ô stato liqueto nt'â supraffigia jè mpossibbele ncopp'â Marte ppe bbia da pressione atemosfereca truoppo vascia, cu 'o nzarvamiento nt'ê zzone avasciate e pe poco tiempo. 'E masche tuttavòta songo agonnante: 'e pole marziane songo cummegliate sane sane 'e chiatre e 'o permafrost jè 'e na latitudine 'e 60º. 'A NASA, nt'ô mmarzo do 2007 nunziaje ca si se scuoglie 'e chiatre sane, 'o chianeta sano sarrìa cummegliato 'e nu mare 'e unnece mietre. Se penza ca nu tummolo 'e acqua stanno nt'â spissa criosfera marziana. 'A furmazzione da Valles Marineris e de ncarzie suoje remmostrano ca nt'â accumenzaglia da storia 'e Marte nce steva na gruossa nquantetà 'e acqua liqueta. Nu fatto ca mmette nvero se pò truà nt'â Cerberus Fossae, nu surco nt'â scorza 'e cinche meliune 'e anne, arù bene 'o mare 'e chiatro vesebbele ncopp'â Elysium Planitia cu mmiezzo 'o Cerberus Palus. Tuttavota se pò penzà ca 'a morfologgia 'e sti turriene troua causa nt'â sstagnarola 'e curriente 'e lava e nun â ll'acqua. 'A natura do turreno e 'a lagnosia termeca spiccicata â chella de chianure 'e Gusev, nzemmora ô rrovagno 'e furmazziune cu 'a nfanzia 'e cuppette e 'a summeglianza 'e vurcane, pare ca mettene nvero sta idea. 'A stechiometria mulare frazzionaria 'e ll'acqua nt'â chelle aree jè sulo do 4%, ammacare pe bbia 'e mminarale idrate e nu ppe 'o chiatro suprafficiale.

Grazzie â 'e ffutugrafie â auta resoluzzione do Mars Global Surveyor se nzajaje 'o rrafagno 'e cumprecate rezze natorale 'e drennaggio, cu curze prencepale e cuncurze. Se ponno spisso veré elemiente morfologgece ntreppecabbele cummo conoide 'e deiezione e Delta 'e sciummo, ca fanno penzà a n'aggente liqueto spiccicato â ll'acqua e nun teneno luntanante gnefecante respietto â 'e sciumme terriestre. 'A messione do rover Mars Science Laboratory (mpurre annumenato Curiosity) facette alleggestrà pp'â primma bota mmaggene â bbeceno 'e cuonche marziane reggenate â curze 'e acqua, cu carattere sedimientologgece tale e quale â chille nt'â Terra. 'O Mars Global Surveyor tuttavòta futugafaje cocca centinaja 'e asempie assumegliante â ncarzie 'e trasoramiento addu 'e craterie e 'e canyon. Sti scasamiente (gully) se ponno truà cchiù nt'ê aute do lato 'e vascio e tutte quanne tenenu na renza 'e 30º a respietto 'o polo 'e bascio. Nun fujeno truate nmagnature o cratiere, lascianno penzà â na furmazzione 'e frisco.

Nu asempio 'e stu fenomeno 'e trasorazzione do turreno se pò veré nt'â na pennechella cu gully allepreso nt'â ruje mumiente: nt'ô siconno nce steva nu elemiento 'e culore chiaro ca jè nu novo deposeto 'e stierre. Michael Meyer, ì'o responsabbele do Prugramma 'e Esplorazzione Marziana da NASA, rrechiaraje ca sultanto nu frusso 'e mmateriale cu tanta acqua ô stato liqueto pò ffà nu stierro cu chella nfanzia e chillu culore. Tuttavota nun jè possebbele scudere ca ll'acqua bene â cchiogge o â ll'ate jonte ca nun stanno nt'ô turrieno. 'A ll'ate scenarie fujeno chiaitate, nzemmora 'a possebbeletà ca 'e stierre beneno de chiatre 'e anidride carobneca o da 'o muvemiento de ppovere ncopp'â supraffigia. 'A ll'ati nzaie 'e ll'asistenza 'e acqua rint'ô stato liqueto ncopp'â Marte beneno da scuperta 'e particulare minalare cumm'â ematite e 'a goethite ca cierte bote se formano sulo quanno nce stà acqua. 'E filo, nt'ê stisse tiempe da scupierta 'e nove nzaie 'e ll'asistenza 'e ll'acqua, beneno rebattute penzate sciuvé grazzie â 'e sturie ì'e mmaggene â auta resoluzzione (30 cm) mannate do Mars Reconnaissance Orbiter (MRO). 'O 1º 'e Aùsto 2008 'a sonda Phoenix truaje acqua annevata, scavanno 'e cocco centimetro 'a supraffigia 'e Marte, ma 'o chiatro jè sobbremato nt'â sol sanza nisciuna smangiatura.

Acqua liqueta
Nt'â esplorazzione muderna 'a Nasa se cuncentraje nt'â rrecerca 'e acqua ncopp'ô chianeta cummo elemiento base pp'a nasceta da bbita. Nt'ê ll'anne passate fujeno addunate 'e signe 'e nu rovagno 'e acqua e ncarzie spiccicate â 'e sciumme ncopp'â Terra. Mpurre mmò nce songo na meta 'e allaie ncopp'â riggene 'e ll'acqua liqueta ca na bota steva ncopp'ô chianeta; l'acqua, nt'â forma 'e chiatro, jè sulo na piccirella parte de calotte pulare, pe tramente 'o riesto jè anidride carboneca. 'A ll'ata acqua se pò truà nt'ô turreno do chianeta, ma nun se sape quanno ce ne sta. 'O rovagno 'e acqua abascio 'o turreno do polo sud 'e Marte fuje scanagliata da sonda europea Mars Express ô Jennaro 2004; rint'ô 2005 'o radar MARSIS truaje nu stierro 'e chiatro spisso cchiù 'e nu chilometro ntr'â 'e 1,5 e i 2,5 km d'e pruffonetà, adduù stà 'a regione Chryse Planitia. Ô Julio 2008 nunziaje 'e nzaie do rovagno 'e acqua ncopp'â Marte. Ô Settiembre 2015, ncopp'â n'articulo 'e Nature Geoscience fuje nunziata 'a scupierta 'e acqua liqueta ncopp'ô chianeta, segellanno 'a penzate 'e nu gruosso nummero 'e sturiuse, chiù nparticulare 'e piccirille frusse 'e acqua salata ca nasceno regolatamente. Ô 28 'e Settiembre 2015, 'a NASA cummunecaje 'e avé 'e nzaie ca ncopp'â scorza 'e Marte nce sta acqua salata liqueta nt'â forma 'e lava, simbé nun ce steva n'asservazzione vera. Mmece ll'analese radar fatte ntra 'o 2012 ô 2015 da Mars Express relevajeno sanza suspice na mosta 'e acqua salata liqueta abascio â scalotta pulare 'e vascio.

 Supraffigia 'e Marte 

'A topografia 'e Marte tene na dicotomia ntr'â 'e ruje emisfiere: â nord 'a line nce stanno gruosse chianure cummegliate â culate 'e lave, pe tramente ô sudd nce stanne granne aute cu migliara 'e cratiere. Na teoria pruposta rint'ô 1980 e convalorata 'a nzaie scentifcehe nt'ô 2008, scurpa sta situazzione truanno 'a reggene nt'â ns tuzzata do chianeta cu n'uggetto gruosso quanno â Prutone, abbenuta quattre meliarde 'e anne fa. Si sta teoria bene seggellata, ll'emisfero 'e coppa marziano, ca jè 'o 40% do chianeta, addeventarrìa 'o sitio 'e mpatto cchiù gruosso do Sestemma Sulare cu 10 600 km 'e longaìrìa e 'e 8500 km 'e ruppiezza, soperchianno 'o primmato do Vacino Polo Sud-Aitken. 'A supraffigia Marte nu pare jessere muvemientata 'a ll'energia 'e chella terriestre. Nfrutto, Marte nu tene na cruosta spartuta nt'â pplacche, e addonche 'a tettoneca â zolle do mudiello terrestre nu pò jessere applecata â stu chianeta. Ll'attivetà vurcaneca fuje assaje ntensa, cummo remmostra 'o rovagno 'e mpurtante vurcane. 'O cchiù gruosso jè ll'Olympus Mons, ca, cu na base 'e sejeciento km e n'autezza 'e 24 km a respietto de chianure ntuorno, jè porzì 'o cchiù gruosso do sestemma sulare. Isso assumeglia assaje ê vurcane â scuto 'e ll'Hawaii, ca se furmajeno â asciuta 'e luonghe tiempe 'e lava assaje fluida. Uno de ppecché do rovagno 'e sti gruosse vurcane jè ca 'a scorza marziana nun tene 'a mobbeletà de placche tettoneche. Chisto vordì ca 'e punte caure arà saglie ncoppo 'o magma vattono sempe 'e stesse zzone do chianeta, sanza 'e se movere ppe meliune 'e anne. 'A vascia forza 'e appussatezza ajutaje 'a llava, ca ncopp'â Marte tene na pesantezza nu poco cchiù auta 'e chella 'e ll'acqua ncopp'â Terra. Stu fatto renne possibbele na cchiù facele sagliuta do turreno e na cchù gruossa spannuta ncopp'â supraffigia.

Nu gruosso canyon, luongo 50 km, lasco cinquciento km e prufonno cinche o seje spacca 'o chianeta ncopp'ô equatore e jè annumenato Valles Marineris, e jè 'a sula struttura nu poco spiccicata â chelle verute nt'ô XIX seculo e aroppo iurecate uno 'e cchiù gruosse sgarre da muderna astronomia. 'O rrovagno suojo jè na vera martina pp'â supraffigia marziana, e, cunzideranno 'a grannizza suoja, nun jè chiaro cosa ll'ave criata: 'e seguro nun fuje 'a smangiatura 'e agiente atemosferece o 'e acqua. 'A struttura 'e stu canyon jè accussì gruossa ca fà peccirilo 'o Grand Canyon mmerecano. 'O stisso canyon ncopp'â Terra sarrìa accussì luongo â partere â Londra ppe appassà [[Città do Capo, cu na prufonnetà 'e 10 km. Stu fatto fà capì cummo stu canyon tene na gruossa mpurtanza pe Marte, e cummo isso nu pò jessere paravunato 'a chille da Terra. N'atu mpurtante canyon jè 'a Ma'adim Vallis, annumenato r'ô termene abbrajeco ppe chiammà 'o chianeta. 'A lungarìa soja jè 'e 700 km, llasco 20 km e appassà na prufonnetà 'e 2 km. Nt'â l'ebbreca Noachiana 'a Ma'adim Vallis pareva nu gruosso vacino 'e drennaggio 'e treje meliune 'e chilometre quatrate.

Marte tene 'a parte 'e 43 000 cratiere 'e mpatte cu nu diametro cchiù auto 'e 5 km; 'o cchiù gruosso jè 'o Bacino Hellas, na struttura cu albedo chiara vesebbele mpure da Terra. Marte, ppe bbia da ggrannizza suoja, tene na prubbabbeletà cchiù vasca 'e chella da Terra 'e nu sbuoglio cu nu uggietto â fora, tuttavota 'o chianeta sta cchiù abbeceno â cinghia 'e asteroide e nce sta mpurzì 'a possubbeletà 'e ncuntrà uggiette attrappuliate nt'â ll'orbeta 'e Giove. 'E filo ll'atemosfera marziana rà na specie 'e prutezzione ê cuorpe cchiù piccirille: si paravonata 'a chella da Luna, 'a supraffigia 'e Marte tene meno craterie.

'O Thermal Emission Imaging System (THEMIS) muntato ncopp'â Mars Odyssey turaje siette possebbele trazute 'e caracuonchele 'e lato do vurcano Arsia Mons. Ogneduno caracuoncolo tene 'o nomme 'e cristiane amate 'e chi 'e scuprette. 'A ggrannizza 'e sti trasute songo ntr'â 'e 100 e 'e 252 mietre 'e allargezza e se penza ca 'a prufonnetà lloro pò jessere ntr'ê 73 e 'e 96 mietre. Nsarvamiento ô caracuoncolo "Dena", tutte sti caracuonchele nun lassano trasere 'a lluce, rennenno mpossebbele capì 'a ggrannizza 'e rinto. 'O 19 'e Frevaro 2008 'o Mars Reconnaissance Orbiter alleggestraje nu mpurtante fenomeno geologgeco:'e mmaggene alleggrestrajeno na frantummaglia ca se penza jessere 'e chiatre, povere e gruosse piezze 'e preta ca nse scantonajeno 'a na scuoglièra auta 'a parte 'e setteciento mietre. Nzaie 'e sta valanga nse ponno truà mpurre nt'ê tummule 'e povera ncopp'â 'e stisse scuglière.

Nuomme 

'E nuomme 'e Marte teneno â mmente 'e primme chiante criate de primme sturuiuse do chianeta. Johann Heinrich Mädler e Wilhelm Beer fujeno 'e primme â s'addunà ca 'o gruosso da supraffigia 'e marte nu pò maje cagnà e fujeno capace 'e truà 'o tiempo 'e revotazzione. Int'ô 1840 Mädler disegnaje 'a primma mappa do chianeta tenenno â mmente cchiù 'e riece anne 'e sturie. 'E ruje scenziate nun signarono nu nuomme 'e carattere uno a uno, ma 'e rettero na lettra. Ntr'â 'e primme chiante arò nce stevano 'e nuomme da supraffigia do chianeta se pò alleurdà chella do 1877 fravecat'â Giovanni Schiaparelli, ca truaje e rescrevette 'e prencepale cunfurmazziune e peglianno 'e nuomme â cierte tiermene 'e antiche (Ausonia), ddeje, loche geografeche (Syrtis Major, Benacus Lacus), enteche metologgece (Cerberus, Gorgonium Sinus), e zetara. Aropp'â chesta nce funeno 'a ll'ati chiante, cumm'â chelle 'e Lowell (1894), Antoniadi (1909), De Mottoni (1957).

'A supraffigia 'e Marte jè classefecata ppe comme se sbaria ll'albedo. 'E cchiane cchiù chiare, cummegliate â povere e arene 'e ossedo 'e fierro, songo annemunate comm'â gruosse aree geografeche cumme verborazìa ll'Arabia Terra o ll'Amazonis Planitia. 'E furmazziune cchiù ascure mmece, ca na bota se penzava jessere mmare, teneno 'e nuomme cumm'â Mare Erythraeum, Mare Sirenum e Aurorae Sinus. 'A struttura cchiù ascura ca se pò veré da Terra jè Syrtis Major. Aroppo, ll'IAU nzertaje 'a cartografia 'e Marte ppe puté canoscere 'e loche marziane, spartenno 'a supraffigia â sciaveca, ns rezza ca nse pò rappresentà 1:5.000.000 e ca refinisce trienta maglie.

'A tumità ncopp'â Marte 
Marte tene na massa 'e 'a parte 'e ll'11% 'e chella terriestre, pe tramente 'o raio 'e ll'equatore jè 'e 3 392,8 km. Ncopp'â supraffigia 'e Marte 'a tummetà jè 0,376 bbote 'e chella terriestre. Verborazia, n'ommo 'e sittanta kg ca ammesura 'o pisemo ncopp'â Marte facennose ajutà â na valanza tarata siconn'â ll'appusatezza terriestre alleggestrarrìa nu pisemo 'e 26,3 kg.

Atemosfera 

Marte nun tene na magnetosfera ca ' cummoglia sano, e aropp'ê truate do magnetometro MAG/ER do Mars Global Surveyor e cunzideranno ca fuje scannagliato 'o defauto 'e magnetismo ncopp'ê ccraterie Argyre e Hellas Planitia, se penza ca jè sscumparuta 'a parte 'e quattre meliarde 'e anne; 'o vviento sulare coglie addonche 'a ionosfera. Stu fatto mantene l'atemosfera do chianeta muscarielle ppe mmiezzo da asciuta 'e atome da parte ê fora. Nu nzaio 'e stu fatto fuje ca 'o Mars Global Surveyor, nzemmora ô Mars Express, truajeno sti partecelle atemosferece ionezzate ca se ne jivano allascannose â reto 'o chianeta. 'A pressione atemosfereca media jè 'e 700 Pa, ma cagna 'a na zica 'e 30 Pa ncopp'â ll'Olympus Mons a cchiù ì'e 1155 nt'â ll'Hellas Planitia. Ppe ffà nu specchiale, Marte tene na pressione ca jè vascia quanno ll'1% 'e chella da Terra. lL'atemosfera marziana jè fatta 'e anidride carboneca (95%), azoto (2,7%), argon (1,6%), papone, ossigeno e monossido 'e carbonio.

Fuje segellato na bota pe tutte 'o rrovagno 'e metano nt'â ll'atemosfera marziana e nt'â ccierte zzone mpurre gruosse gruosse tummele; 'a cuncentrazzione media sta nt'ê 10 ppb ppe unetà 'e volume. Sicommo 'ô mmetano jè nu gas nstabbele ca bene spartuto nt'â radiazzione ultraviuletta nt'â nu tiempo 'e 340 anne nt'ê cunnizziune atemosfereche marziane, 'o rrovagno suojo gnefeca ca nce sta na jonte frisca 'e gas. Ntr'ê pussibbele mutive nce ponno jessere 'e vurcane, ì'e mpatte cu cumeta e 'o rrovagno 'e forme 'e bita microgeche nasciute pp'o mmetano. N'autro motivo pò jessere nu prucesso nun biologgeco pp'a serpentinite ca aggesce cu ll'acqua, anidride carboneca e ll'olivina, nu minarale assaje commune ncopp'â scroza 'e Marte.

Nt'â vernata 'o calore s'avascia accussì tanto ca ffà cundenzà 'o 25-30% 'e ll'atemosfera, ca creja chiatte strate 'e masco o 'e anidride carboneca soleta. Cu 'a staggione 'o chiatro sobbrema, causanno gruosse zumbate 'e pressione e ufère cu biente 'e 400 kh/h. Sti fenomene staggiunale carrejano na meta 'e povera e popone 'e acqua ca crejano gruosse rugne. Ste nugole fujeno futugrafate do rover Opportunity int'ô 2004.

Tiempo 

Ntr'â tutte chille chianite do sestemma sulare Marte je chillo cu 'o tiempo cchiù spiccicato â chello terriestre pe bbia da renza 'e ll'asse 'e revotazzione. 'E staggiune tuttavòta songo 'o roppio, sicommo 'o scrastamiento do Sole 'o fà avé na revotazione 'e quase ruje anne. 'o Calore cagna ntr'â 'e −140 °C nt'ê vvernate pulare nfin'â 20 °C nt'â staggione. Sti ntuoste cagnamiente 'e calore nce stanno pe mmiezzo ca Marte tene n'atemosfera spomigglia, e addonche na vascia pressione, ca nun 'o fà tené 'o calore nterra. N'ata luntananza jè ll'orbeta eccentreca: Marte sta abbecen'ô periastro quanno nce stà 'a staggione nt'â ll'emisfero 'e vascio e 'a vernata intâ chillo 'e coppa, e abbecen'â ll'afastro quanno jè â cemmerza. Perzò tene nu tiempo cu na escursione termeca cchiù àuta nt'ô lato 'e coppa â respietto 'e chello 'e vascio ca jè sempe cchiù jajo e freddeluso. 'O calore do lato 'e coppa rint'â staggione se ponno aizà purzì 'e 30°C cchiù 'e chelle 'e na staggione 'e chillo ncoppo.

'E trupeje 'e arena songo assaje mpurtante e nse possono truà nt'â na parte piccirella nfin'ô chianeta sanu sano. Nce stanno specie quanno Marte sta abbecen'ô Sole e fuje segellato ca aizano 'o calore atemosfereco do chianeta cu na speci'e affietto serra. 'A trupea 'e arena rint'ô 2018 sarrìa una 'e chelle cchiù sturiate cu ruje rover ncopp'ô turrieno marziano ppe mesorà 'nterra (Opportunity e Curiosity) e 'ttreje sonde nt'â ll'orbeta (2001 Mars Odyssey, Mars Reconnaissance Orbiter e MAVEN).. Tutt'e ruje 'e calotte pulare songo fatte 'e chiatre cummegliato 'a nu strato 'e nu mietro 'e anidride carboneca soleta ô lato 'e coppa, pe tramente 'o strato jè spisso uotto mmietre nt'ô llato 'e vascio. 'O chiatro sicco e 'o masco songo nzemmora ppecché 'o primmo cundenza cu nu calure cchiù vascio assaje e addonche aroppo a chello 'e ll'epoca quanno ffà frisco. Tutt'e ruje 'e pole tenento desegne â mbrana 'e spirale ppe mmiezzo 'e ll'azzione ntr'â 'o cauro do Sole e 'a sobbremazzione e cundensazione do chiatro. Mpurzì 'e grannizze lloro cagnano siconn'â staggione.

Satiellete natorale 

Marte tene ruje satiellete natorale: Fobos e Deimos. Tutt'e ruje fujeno scupierte â Asaph Hall nt'ô 1877. E nuomme de lloro, Paura e Terrore, allecuordano 'a metologgia grieca, addù Fobos e Deimos accumpagnajeno 'o pate Ares, Marte pp'e Rumane, nt'â uerra. Nun jè chiaro cummo e si Marte pejaje ste ruje lune. Tutt'e ruje teneno n'orbeta â cateniello, abbecen'â ll'equatore, na cosa ca succere arraro. Tuttavota 'a cumposizzione lloro face penzà ca tutt'e ruje songo uggiette cumm'â ll'asteroide.

Fobos jè 'a cchiù gruossa de roje lune, mesoranno 26,6 km. Tene 'a 'nbriana 'e na preta scuonceca cu assaje cratiere, cu 'o cchiù gruosso ca se chiamma Stickney e ca cummoglia quase 'a mmità d{v}}a chiattezza soja. 'A supraffigia do satiellete jè cummegliata sana sana â regolite, ca refrette sul'o 6 % da luce rdo sole. 'A denzetà jè vascia assaje e allecorda 'e meteorite condrite cravunacea e ffà penzà ca 'a luna fuje pejata do campo 'e tumità 'e Marte. Ll'orbeta suoja ntuoro 'o chianeta russo jè 'e sett'ore 39 menutule, tene 'a forma 'e nu rutiello e jè luntana 'e 1º r'ô chianu 'e ll'equatore; tuttavoca, sicommo ca jè poco stabbele, pò fà penzà ca fuje pejato â pocu tiempo fa. Fobos tene nu periudo 'e orbeta cchiù vascio 'e chello 'e revotazzione 'e Marte; stu fatto o fà soriere â ll'Occaso e trasere â ll'Uorto nt'â sulo unnece aore. 'A renza cchiù luongo do satiellete tene 'a faccia sempe ppo chianeta matre, accussì comm'â Luna da Terra. Sicommo sta abascio 'a ll'autezza sincrona, Fobos s'adda abbecenà, nt'ê 50 meliune 'e anne c'anna abbenì, sempe 'e cchiù ô chianeta, nfin'â nzoperà 'o lemmeto 'e Roche e schiattarse.

Deimos mmece jè 'a luna cchiù peccerella e cchiù â fora, sicommo ca jè 'e 15 km. Tene na 'nbriana 'e n'ellisse, e, abbenché tene na piccirella forza 'e tumità, tene nu gruosso strato 'e regolite ncopp'â supraffigia, ca cummoglie nu poco 'e cratiere facennola paré cchiù rregulare 'e Fobos. Mpurzì cumm'â isso mperrò tene 'a stissa cumposizzione 'e ll'asteroide. Deimos stà â fora 'e ll'orbeta sincrona e se leva â ll'Uorto e nce mette cchiù 'e ruje juorne ppe trammuntà â ll'Occaso, simbé ll'orbeta soja jè 'e trienta aore e decedotto mmenutule. 'O scrastamiento â Marte jè 'e 23459 km. Cumm'â Fobos, tene sempe â stessa faccia nt'ô cielo 'e Marte. Nt'ê punte Lagrangiane 'e ll'orbeta 'e Marte nce stanne mpurzine cierte asteroide troiane. 'O primmo, 5261 Eureka, fuje truato nt'ô 1990. Annanzo nce fujeno (101429) o 1998 VF31, (121514) o 1999 UJ7 e 2007 NS2. Nsarvamiento â UJ7 ca sta nt'ô punto troiano L4, tutt'e ll'asteroide stanno nt'ô L5. 'E magnituddene parute de lloro stanno ntr'â 16,1 e ô 17,8, pe tramente 'o semiasse cchiù gruosso lloro jè 'e 1,526 UA. Nu sturio accuoveto da sfera 'e Hill marziana, nsarvamiento â parte ê rinto â ll'orbeta 'e Deimos ca jè nvesibbele â luce refressa â Marte, jè na smentuta ô rovagno ì'e ll'ati satiellete ca passano 'a magnitudine paruta 'e 23,5, zoè nu raio 'e 90 m ppe n'albeto 'e 0,07.

Astronomia ncopp'â Marte 

Grazzie 'o rovagno 'e na meta 'e satelliete, sonde e rover, se pò sturà ll'astronomia ncopp'â Marte. Si se fà nu assuocio cu 'a grannizza do nnevierzo, 'o scrastamiento ntr'â Terra e Marte jè piccirillo assaje; tuttavota se pò addunà 'e cierte luntananze nt'â ll'asservazzione astronomica do sestemma sulare cummo, verborazia, na nova pruspettiva da Terra e da Luna, de satiellete Fobos e Deimos e 'a ll'ati fenomene spiccicate 'a chille terriestre, cumm'ê ll'aurore e 'e meteore.

L'8 'e Majo 2003 ê 13:00 UTC 'o Mars Global Surveyor futugrafaje 'a Terra e 'a Luna nt'â cchillu mumiento abbecene assaje â ll'elongazzione angulare massema do Sole e â nu scrastamiento 'e 0,930 UA â Marte. 'E magnitudene parute fujeno −2,5 e +0,9. Sti magnitudene tuttavòta cagnano assaje ppe mmiezzo do scrastamiento e 'a pusizzione da Terra e da Luna. Â Marte se pò mporzì veré 'o Tranzeto da Terra â Marte|tranzeto da Terra annanz'ô Sole. 'O cchiù frisco fuje ll'11 'e Majo 1984, pe ttramento chillo annanzo se ntrojeta p'ô 10 'e Noviembro 2084. Fobos pare â Marte cu nu diametro angulare 'e nu tierzo a respietto 'e chello da Luna veruta da Terra, pe tramente Deimos pare na stella. Nu crestiano pò veré 'o tranzeto de ruje satiellete annanz'ô Sole mporzì sì ppe Fobos s'adda parlà 'e n'aggrisse da stella, pe tramente ca Deimos sarrìa cumm'â nu punto nt'ô cateniello do Sole.

Venere e Giove sarrìano nu poco cchiù lummenuse da Terra verute â Marte; Venere, simbé tene nu scrastamiento cchiù àuto e nu diametro angulare cchiù vascio 'e chillo da Terra, tene n'albedo cchiù àuta assaje, ppe mmiezzo da novolusetà soja. Simbé sanza mminute, accussì cummo veruto da Terra, trescarrìa nt'ô cielo marziano cu na magnitudine da parte 'e −3,2. Giove sarrìa nu poco cchiù lummenoso â respietto 'e cummo se vere da Terra, quanno sta int'â ll'apposizzione, sicommo ca tene nu scrastamiento cchiù vascio â Marte, e stralucesse 'e magnitudine −2,8.

Bita ncopp'â Marte

'O 16 'e Aùsto 1996 'a rrevista Science nunziaje ca truaje nzaje ca facettero penzà ca nce steva bita ncopp'â Marte nt'ô meteorite ALH 84001. Fatecajeno â truata 'e scenzate do Johnson Space Center (JSC) Dr. David McKay, Dr. Everett Gibson e Kathie Thomas-Keprta nzemmor'â na chiorma 'e ll'Stanford University dereggiuta do Prufessò Richard Zare. 'O meteorite fuje truato addu ll'Allan Hills (Antartide) e fuje uno de primme rurece meteoriete truate ncopp'â Terra ca teneno 'e carattere chimmece do turreno marziano. Aropp'â n'anàlese microbiologgeca, mineraloggeca, geochimmeca e chimeca se penzaje ca nt'â ll'ebbreca ntr'â 'e quattre e treje meliarde 'e anne primma, quanno chianeta jera cchiù ummeto e ngottato, ncopp'â Marte nce stevano bite spiccicate assaje 'e nanobattiere ca stevano ncopp'â Terra. 'E rresolte 'e stu sturio fujeno parate â cummuneta 'e scenziate ca truajeno na meta 'e allaje ncopp'ê resortate. 'O 17 'e Decembre 2014 'o rover marziano Curiosity seggellaje 'o rovagno 'e metano nt'â ll'atemosfera 'e Marte, cchiù 'e riece bote 'e valure standar, truanno asteme 'e mulecole organeche (cumm'ê cumpuoste 'e ll'idrogeno, ossigeno e carbonio). Simbé jè na mpurtante scupierta, s'adda agghiostà 'e pise si 'a jonte 'e sti elemeniente jè 'o vero biologgeca, pecché 'o mmetano pò nascere mpurzì 'a pruciesse geologgece.

Allaje mpopulare ncopp'â bita ncopp'â Marte 
Spisso, 'e furmazziune natorale ncopp'â su'raffiggia marziane fujeno ntreppecate cummo uggiette artificiale e nzaie 'e ll'asistenza 'e nu populo ntelligente. 'A Faccia ncopp'â Marte jè ll'asempio cchiù annummenato.

Nutarelle

Bibbliografia

Vvoce pariente 
 Asservazzione 'e Marte
 Orbete 'e Marte
 Satiellete 'e Marte
 Furmazzione 'e Marte
 Atemosfera 'e Marte
 Craterie 'e Marte
 Cartografia 'e Marte

Ate prugiette

Jonte â fore 
 
 
 
 

Marte
Chianite