اشکانیون
اشکانیون یا پارت‌های شاهنشاهی اتا باستانی حکومت بینه که ۴۷۱ سال آسیایِ غرب ره داشتنه. وشون اتا ایرانی‌تبار سلسله بینه که پارت منطقه جه هرستا بینه. 
سده سوم پیش از میلاد، وشون شه هتاز-بتاز ره آغاز هاکردنه: اَرشَک اتا قبیله پَرنی نوم ره رهبری کرده که داهان دله دَوینه و مازرون دریایِ شرق (اونجه که اسا ترکمنستون بنه شنه) دئینه. ارشک شه قبیله همراهی پارت ره حمله هاکرده و بئیته که اسا خراسون منطقه وَری کفنه. اونجه پارتی‌ها جه یک‌پشت بَینه که یونانی‌هایِ فرمونروایی ره بنه هِکشن و ارشک شه‌خِد ره هخامنشیون ِزک‌زا معرفی هاکرده. اشکانیون و سلوکیون (یونانی دولت) هکش-دکش داشتنه تا این‌که گت مهرداد یکم (۱۷۱–۱۳۸ پ. م) موفق بیّه ماد و بین النهرین ره بَیره و وشون ِسامون زمونی که گت مهرداد دوم حکومت کرده، شه ویشترین گتی جه برسی‌یه و رود فرات تا هندوکش و قفقاز تا  پارس دریامونا ره شه درون گیته. اشکانیون ات‌که بگذشته په، شه نیشتگا ره غرب وَری دکش هاکردنه. وشون اوائل سلوکیون و سکاها جه جنگ داشتنه ولی دمبال‌ته، ارمنستون سلطنت و روم امپراتوری وشونِ رقیب بیینه.

اشکانیونِ ملک جه ابریشم جاده گذر کرده که چین و روم ره وصل داشته. اشکانیون فرهنگی که یونانی‌ها بیارد بینه جه تأثیر بیتنه و هلنیسم وشون ِبموندست آثار دله میّن هسته ولی اتی ایرانی فرهنگ ره هم از نو رشد هدانه. اشکانیونِ حاکم «شاهنشاه» یعنن «شاهونِ شاه» بی‌یه. ممکلت دله هر منطقه شه سر شاه داشته و پی‌یر-به-پسر حکومت وشون دله ارث رسی‌یه و این پچیکِ «شاه»ون اتا گت‌تر «شاهنشاه» ره برسمیت اشناسینه. اشکانیون گدر ایالاتِ قدرت زیاد بی‌یه و اشراف شه وسّه خله قِد داشتنه. اشکانیون دوره جه متن و کتابی باقی نموندسته و فقط سکه‌ها، کتیفه‌ئون و هنری آثار موندستگار بینه. وشونِ تاریخ ره غربی تاریخ‌نویسون ِآسنی جه اِشناسمبی.

منابع