ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ
ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ, ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਪੂਰਥਲਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਸੀ। ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ  ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ   1901 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 314,341 ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਸਬੇ ਅਤੇ 167 ਪਿੰਡ ਸਨ। 1930 ਵਿੱਚ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਏਜੰਸੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।

ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ ਆਪਣੀ ਫਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਜਾ ਲਈ ਮੂਰਿਸ਼ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ।

ਮੂਲ 
ਕਪੂਰਥਲਾ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਗਜ ਨੇ ਗਜਨੀ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰੋਮਨ - ਖੁਰਾਸਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਲੀਬਹਾਨ ਨੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 78 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਜੈਸਲਮੇਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤ ਕਬੀਲੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਲਜੀ ਦੀ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭੱਟੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਜਾਟਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੱਟ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦਿਲਾਵਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਹਲੂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਸੌਂਪੀ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਧੂ (ਜਾਂ ਸਾਧੋ) ਸਿੰਘ ਆਹਲੂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਲਾਲ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਜੋ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਾਦਾ ਸੀ) ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਲੈਪਲ ਗ੍ਰਿਫਿਨ (1873) ਨੇ ਇਸ ਖਾਤੇ ਨੂੰ ਜਾਅਲੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਵਾਰੀਖ ਰਾਜ ਖਾਲਸਾ (1894) ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਾਲ ਜਾਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਪਣਾ ਲਈ ਸੀ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਦੂਜੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। 1846 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਹਾਕਮ ਪਰਿਵਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।

ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ

ਸਰਦਾਰਾਂ 

 ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ (1777 – 20 ਅਕਤੂਬਰ 1783) (ਜਨ. 1718 – ਮਰ. 1783)
 ਬਾਘ ਸਿੰਘ (20 ਅਕਤੂਬਰ 1783 – 10 ਜੁਲਾਈ 1801) (ਜਨਮ 1747 – 1801)

ਰਾਜਸ 

 ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (10 ਜੁਲਾਈ 1801 – 20 ਅਕਤੂਬਰ 1837) (ਜਨਮ 1784 – ਮਰ. 1837)
 ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ (20 ਅਕਤੂਬਰ 1837 – 13 ਸਤੰਬਰ 1852) (ਜਨਮ 1817 – ਮੌਤ 1852)
 ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ (13 ਸਤੰਬਰ 1852 – 12 ਮਾਰਚ 1861) (ਜਨਮ 1831 – ਮੌਤ 1870)

ਰਾਜਾ—ਇ ਰਾਜਗਣ 

 ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ (12 ਮਾਰਚ 1861 – 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1870) (ਜਨਮ 1831 – ਮੌਤ 1870)
 ਖੜਕ ਸਿੰਘ (2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1870 – 3 ਸਤੰਬਰ 1877) (ਜਨਮ 1850 – 1877)
 ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ (3 ਸਤੰਬਰ 1877 – 12 ਦਸੰਬਰ 1911) (ਜਨਮ 1872 – 1949)

ਮਹਾਰਾਜੇ 

 ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ (12 ਦਸੰਬਰ 1911 – 15 ਅਗਸਤ 1947) (ਜਨਮ 1872 – 1949)
 ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ
 ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸੁਖਜੀਤ ਸਿੰਘ ਐਮ.ਵੀ.ਸੀ

ਤਾਜ ਰਾਜਕੁਮਾਰ 

 ਟਿੱਕਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤਰੂਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਨੋਟਸ

ਹਵਾਲੇ

ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 

 
 Kapurthala www.sikh-heritage.co.uk