ਰੁਦ੍ਰ ਅਵਤਾਰ
ਰੁਦਰ ਅਵਤਾਰ (ਗੁਰਮੁਖੀ: रुद्र दृश्य) ਅਥ ਰੁਦਰ ਅਵਤਾਰ ਕਥਨ (ਐਨ) ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇੱਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੈ । ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. ਇਹ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ-ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਗੁਰਮਤਿ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੁੱਧਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਬੇਕ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਬਿਬੇਕ ਬੁਧੀ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ, (ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ), ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ।

ਇਹ ਰਚਨਾ ਗਿਆਨ (ਸਿਆਣਪ) ਅਤੇ ਧਿਆਨ (ਧਿਆਨ) ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ।

ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੋ ਰੂਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੁਦਰ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਮਨੋਨੀਤ ਕੀਤਾ: ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ - ਹਿੰਦੂ ਭਿਕਸ਼ੂ ਅਤੇ ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ - ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ 23ਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ।

ਇਤਿਹਾਸ 
ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ 1698 ਈਸਵੀ ( ਵਿਕਰਮ ਸੰਵਤ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ 1755) ਵਿੱਚ।

ਇਹ ਪਾਠ ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੂਬਰਿਕਸ ਅਨੁਸਾਰ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ।

ਇਹ ਰਚਨਾ ਹਰ ਮੁਢਲੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਭਾਵ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਮੋਤੀਬਾਗ, ਸੰਗਰੂਰ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਦੀਆਂ।

ਰਚਨਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਚੰਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਨ। 849 ਚੰਡਾਂ ਨੇ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ 359 ਚੰਦਾਂ ਨੇ ਪਾਰਸ ਨਾਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

"ਚੰਡੀ ਚਰਿਤਰ" ਅਤੇ "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰ" ਦੇ ਉਲਟ, "ਰੁਦਰ ਅਵਤਾਰ" ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਰੋਤ 36 ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਦਰ 
ਰੁਦ੍ਰ ਗਿਆਨ ਸਤਿਗੁਰ ਕੇ ਕਬਿ ਜਨ ਭਲ੍ਯ੍ਯ ਉਨਹ ਜਾਵੈ ॥ ਰੁਦ੍ਰ ਧਿਆਨ ਗਿਅਨ ਸਤਿਗੁਰ ਕੇ ਕਬਿ ਜਨ ਭਲ੍ਯ ਉਨਹ ਜੋ ਗਾਵੈ ॥ ਰੂਦਰ ਦੇ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਕਵੀ ਭਾਈ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। (ਭਟ ਭਲਯ, ਅੰਗ ੧੩੯੬, ਸਤਰ ੭, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ)ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਰੁਦਰ ਧਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਜੀਵ ਦੀ ਸੁਰਤ / ਧਿਆਨ (ਧਿਆਨ) ਨੂੰ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੇਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ (ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ) ਵੱਲ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੱਲ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਧਿਆਨ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਡਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਧੂਰਾ ਹੈ (ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਧਾ ਜਾਂ ਦਾਲ )। ਇਹ ਤਣਾਅ, ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪੂਰਨ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੈ), ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਸਰੋਤ (ਸਵੈ) ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਇਕ-ਚਿੱਤਤਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਰੁਦਰ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਸਵੈ-ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ)। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਹੀ ਰੁਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

"ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ" ਵਿੱਚ, ਰੁਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਆਮ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ ਰੁਦਰ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਦੇਵ ਇੱਕ ਯੋਗੀ ਸੀ ਜੋ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜਾਂ ਰੁਦਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਬਦ ਮਹਾਦੇਵ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨਿਰੰਕਾਰ (ਨਿਰਾਕਾਰ) ਹੈ। ਚੋਪਈ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ:  ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ/ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਹਵਾਲੇ 

ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ
ਤਰਜਮੇ ਨੂੰ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ