ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਨਾਇਰ
ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਨਾਇਰ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ 'ਨੇਅਰ' (1914 – 2001), ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਾਕਟਰ, ਅਨੁਭਵੀ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ, ਡਾਕਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਦਾ ਭਰਾ, ਪਿਆਰੇਲਾਲ ਨਈਅਰ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ ਸੀ ਉਸਨੇ ਖੁਦ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਾਇਰੇ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

ਜੀਵਨੀ

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਉਸਦਾ ਜਨਮ 26 ਦਸੰਬਰ 1914 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ ਕੁੰਜਾਹ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਹੀਂ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਖਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਲੇਡੀ ਹਾਰਡਿੰਗ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਆਈ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਐਮਬੀਬੀਐਸ ਅਤੇ ਐਮਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਗਾਂਧੀਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹੀ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ 
1939 ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਸੇਵਾਗ੍ਰਾਮ ਆਈ, ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਗਾਂਧੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਵਰਧਾ ਵਿੱਚ ਹੈਜ਼ਾ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੈਡੀਕਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕੋਪ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਨਜਿੱਠਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬੀ ਸੀ ਰਾਏ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਡਾਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। 1942 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ, ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ, ਜਿਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਾਲ ਉਸਨੂੰ ਪੂਨਾ ਦੇ ਆਗਾ ਖਾਨ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1944 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸੇਵਾਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਇਸਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਵਰਧਾ ਵਿੱਚ ਬਿਰਲਾ ਦੁਆਰਾ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਗੈਸਟ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1945 ਵਿੱਚ ਇਹ ਛੋਟਾ ਕਲੀਨਿਕ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਸਤੂਰਬਾ ਹਸਪਤਾਲ (ਹੁਣ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ) ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਕਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਥੂਰਾਮ ਗੋਡਸੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਨਈਅਰ ਨੇ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 1948 ਵਿੱਚ ਉਹ 1944 ਵਿੱਚ ਪੰਚਗਨੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਨੱਥੂਰਾਮ ਗੋਡਸੇ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਉੱਤੇ ਛੁਰੇ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਨਈਅਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।

ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ 
ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 1948 ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਨਈਅਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਜੌਨਸ ਹੌਪਕਿੰਸ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਤੋਂ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਵਿੱਚ ਦੋ ਡਿਗਰੀਆਂ ਲਈਆਂ। 1950 ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਪਦਿਕ ਸੈਨੇਟੋਰੀਅਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਥੀ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਕਮਲਾਦੇਵੀ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਕਾਰੀ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਨਈਅਰ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਪਰੋਸੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ।

ਸਿਆਸੀ ਕੈਰੀਅਰ 
1952 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ। 1952 ਤੋਂ 1955 ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1955 ਤੋਂ 1956 ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ) ਦੀ ਸਪੀਕਰ ਸੀ। 1957 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਝਾਂਸੀ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ, ਅਤੇ 1971 ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1962 ਤੋਂ 1967 ਤੱਕ ਮੁੜ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ ਰਹੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਈ ਅਤੇ (ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ 1977 ਵਿੱਚ ਝਾਂਸੀ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ 1969 ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਰਹੀ।

ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ 
ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਅਣਵਿਆਹੀ ਰਹੀ। 3 ਜਨਵਰੀ 2001 ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਵਿਰਾਸਤ 
ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਨਾਇਰ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪਰਹੇਜ਼ ਦੇ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਨਾਹੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬਾਰੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗਰੀਬ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਕਾਰਨ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੱਟੜ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰੀਬ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਖਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ, ਸਿੱਖਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਸਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕੁਆਰੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਲਈ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਗਾਂਧੀ ਵਾਂਗ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੀ ਸੀ ਕਿ ਗੰਦੇ ਕੰਮ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਲਈ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਨਾਰੀ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ ਜਾਂ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੀ ਚੀਕਣੀ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਮਾਫ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੱਧਰ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

 ਬਾਪੂ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ (1944)
 ਕਸਤੂਰਬਾ, ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਪਤਨੀ (1948)
 ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ: ਏ ਪਰਸਨਲ ਰੀਮਿਨਿਸੈਂਸ (1960)
 ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ (1963)
 ਮਨਾਹੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ (1977)
 ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ: ਕੰਮ 'ਤੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ (Vol. IV) (1951)
 ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ: ਭਾਰਤ ਜਾਗ੍ਰਿਤ, (Vol. ਵੀ)
 ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ: ਲੂਣ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ - ਵਾਟਰਸ਼ੈੱਡ, (ਖੰਡ. VI)
 ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ: ਸਵਰਾਜ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, (ਖੰਡ. VII)
 ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ: ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਲੜਾਈ, (ਖੰਡ. VIII) (ਸੀ. 1990)
 ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ: ਦ ਲਾਸਟ ਫੇਜ (ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਪਿਆਰੇਲਾਲ ਲਈ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਭਾਗ, ਨਵਜੀਵਨ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਹਾਊਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। )

ਹਵਾਲੇ 

ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਔਰਤਾਂ
ਮੌਤ 2001
ਜਨਮ 1914