ਤਰਾਇਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ
ਤਰਾਇਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ 1192 ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਤਰਾਇਣ (ਆਧੁਨਿਕ ਤਰਾਵੜੀ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਪਰਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ 110 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ।

ਪਿਛੋਕੜ 
ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ 1191 ਵਿੱਚ ਤਰਾਇਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੁਈਜ਼ ਅਲ-ਦੀਨ, ਜੋ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਗਜ਼ਨੀ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਰਾਇਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ 1192 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1191 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।

ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
16ਵੀਂ-17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲੇਖਕ ਫਰਿਸ਼ਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੜਾਈ, ਚੌਹਾਨ ਫੌਜ ਵਿੱਚ 3,000 ਹਾਥੀ, 300,000 ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤਿਕਥਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਇਜ਼ੁਦੀਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਪੇਸ਼ ਚੁਣੌਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੌਸ਼ਿਕ ਰਾਏ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 300,000 ਸ਼ਾਇਦ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੰਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।

ਹਮੀਰ ਮਹਾਕਾਵਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਰਾਸੋ ਵਰਗੇ ਭਾਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਾਹਮਨਾ ਫੌਜ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਕਈ ਮੋਰਚਿਆਂ 'ਤੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕੋਲ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਫੌਜ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਸੀ ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁਈਜ਼ੂਦੀਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਮਿਨਹਾਜ-ਏ-ਸਿਰਾਜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁਈਜ਼ ਅਲ-ਦੀਨ 120,000 ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਖਤਰਬੰਦ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਲਈ ਲਿਆਇਆ, ਉਸਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 40,000 ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁਲੀਨ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫੋਰਸ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕੌਸ਼ਿਕ ਰਾਏ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਦੀ ਫੌਜ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਤਮ ਸੀ।

ਜੰਗ 
ਲੜਾਈ ਉਸੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹੋਈ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਚਹਾਮਾਨਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਨ, ਗ਼ੌਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲੜਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗ਼ੌਰੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪੰਜ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਯੂਨਿਟਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।

ਮਿਨਹਾਜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁਈਜ਼ ਅਦ-ਦੀਨ ਨੇ 10,000 ਮਾਊਂਟ ਕੀਤੇ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹਲਕੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਚਹਮਨਾ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।  ਉਸਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਚਾਹਮਨਾ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਥਕਾ ਦੇਣ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਡਰਾਮਾ ਕਰਨ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ, ਮੁਈਜ਼ ਅਲ-ਦੀਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੰਜਵੀਂ ਯੂਨਿਟ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਹਮਨਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਭੱਜਣ ਵਾਲੀ ਘੁਰੀਦ ਯੂਨਿਟ ਨੂੰ ਚਾਰਜ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘੁਰਿਦ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ। ਫਿਰ ਘੂਰੀਆਂ ਨੇ 12,000 ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਟੁਕੜੀ ਭੇਜੀ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਗੀ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਕੀ ਘੁਰੀਦ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਚਹਾਮਣਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈਆਂ।

ਨਤੀਜੇ 
ਮਿਨਹਾਜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ("ਰਾਏ ਪਿਥੋਰਾ") ਆਪਣੇ ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ, ਅਤੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੂੰ ਸੁਰਸੁਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਰੋਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਨੂੰ ਚਹਾਮਾਣਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਜਮੇਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਲਈ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

ਗ਼ੌਰੀ ਦੀਆਂਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਚਹਮਾਨਾ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਗੋਵਿੰਦਰਾਜਾ ਚੌਥੇ ਨੂੰ ਅਜਮੇਰ ਦੀ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਹਰੀਰਾਜ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦਰਾਜਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੁਤਬ ਅਲ-ਦੀਨ ਐਬਕ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਗੌਰੀਆਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੰਦਾਵਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜੇ - ਗਦਾਵਾਲਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਜੈਚੰਦਰ - ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਤੱਕ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

ਹਵਾਲੇ 

ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਜੰਗਾਂ