ਕੱਛ ਜ਼ਿਲਾ
ਕੱਛ ਗੁਜਰਾਤ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ।  ਗੁਜਰਾਤ ਯਾਤਰਾ ਕੱਛ ਜਿਲ੍ਹੇ  ਦੇ ਭ੍ਰਮਣੋ  ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।  ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਨੂੰ ਲੁਭਾਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਹੈ ।  ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖਆਲਾ ਹੈ ਭੁਜ ।  ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਨੂੰ ਬੜਾਵਾ ਦੇਣ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ਕੱਛ ਵੱਡਾ ਉਤਸਵ ਆਜੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  45652 ਵਰਗ ਕਿਮੀ .   ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਗੁਜਰਾਤ  ਦੇ ਇਸ ਸਭਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਰੇਤੀਲਾ ਅਤੇ ਦਲਦਲੀ ਹੈ ।  ਜਖਾਊ ,  ਕਾਂਡਲਾ ਅਤੇ ਮੁਂਦਰਾ ਇੱਥੇ  ਦੇ ਮੁਖਯ  ਬੰਦਰਗਾਹ ਹਨ ।  ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ,  ਮੰਦਿਰ  ,  ਮਸਜਦ ,  ਹਿੱਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਆਦਿ ਸੈਰ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖਿੱਚ

ਧੋਲਾਵੀਰਾ
ਇਹ ਪੁਰਾਸਾਰੀ ਥਾਂ ਹਡੱਪਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ।  ਜਿਲਾ ਮੁੱਖਆਲਾ ਭੁਜ ਵਲੋਂ ਕਰੀਬ 250 ਕਿਮੀ .  ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਧੋਲਾਵੀਰਾ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਜਮਾਣ ਵਿੱਚ ਹਡੱਪਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਇੱਥੇ ਫਲੀ - ਫੂਲੀ ਸੀ ।  ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ 2900 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਲੋਂ 2500 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।  ਸਿੱਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ  ਦੇ ਅਨੇਕ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤਤਵ ਵਿਭਾਗ ਇਸਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

ਕੱਛ ਮਾਂਡਵੀ ਵਿੱਚ
ਭੁਜ ਵਲੋਂ ਕਰੀਬ 60 ਕਿਮੀ .  ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਇਹ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ  ਦੇ ਸਭਤੋਂ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬੀਚਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਦੂਰ - ਦੂਰ ਫੈਲੇ ਨੀਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦੀ ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਟਲਹਨਾ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਨੂੰ ਖੂਬ ਭਾਤਾ ਹੈ ।  ਨਾਲ ਦੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ  ਦੇ ਜਲਪਕਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ਪ੍ਰਭਾਤ ਅਤੇ ਆਥਣ ਦਾ ਨਜਾਰਾ ਇੱਥੋਂ ਬਹੁਤ ਆਕਰਸ਼ਕ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹਨ ।

ਕੰਠਕੋਟ ਕਿਲਾ
ਇੱਕ ਵੱਖ - ਥਲਗ ਪਹਾੜੀ  ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਉਸਾਰੀ 8ਵੀਆਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ।  ਵੱਖ - ਵੱਖ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੋਲੰਕੀ ,  ਚਾਵਡਾ ਅਤੇ ਵਘੇਲ ਵਸ਼ੋਂ ਦਾ ਕਾਬੂ ਰਿਹਾ ।  1816 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ।  ਕਿਲੇ  ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਕੰਥਡਨਾਥ ਮੰਦਿਰ  ,  ਜੈਨ ਮੰਦਿਰ  ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਮੰਦਿਰ  ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

ਨਰਾਇਣ ਸਰੋਵਰ ਮੰਦਿਰ 
ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ  ਦੇ ਸਰੋਵਰ  ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਚਰਚਿਤ ਇਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪਵਿਤਰ ਝੀਲਾਂ ਹਨ ।  ਨਰਾਇਣ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰਹਿੰਦੁਵਾਂਦੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਪਵਿਤਰ ਤੀਰਥਸਥਲੋਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਤਾਲਾਬੋਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ  ਦੇ ਸਭਤੋਂ ਪਵਿਤਰ ਤਾਲਾਬੋਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਸ਼੍ਰੀ ਤਰਿਕਮਰਾਇਜੀ ,  ਲਕਸ਼ਮੀਨਰਾਇਣ ,  ਗੋਵਰਧਨਨਾਥਜੀ ,  ਦਵਾਰਕਾਨਾਥ ,  ਆਦਿਨਾਰਾਇਣ ,  ਰਣਛੋਡਰਾਇਜੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀਜੀ  ਦੇ ਮੰਦਿਰ  ਆਕਰਸ਼ਕ ਮੰਦਿਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ਇਸ ਮੰਦਿਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਸ਼ਲਜੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ ।

ਭਦਰੇਸ਼ਵਰ ਜੈਨ  ਮੰਦਿਰ 
ਭਦਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੈਨ  ਮੰਦਿਰ ਜੈਨ  ਧਰਮ  ਦੇ ਅਨੁਯਾਾਇਯੋਂ ਲਈ ਅਤਿ ਪਵਿਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਭਦਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ 449 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਰਾਜਾ ਸਿੱਧਸੇਨ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ ।  ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਸੋਲੰਕੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਜੋ ਜੈਨ  ਮਤਾਵਲੰਬੀ ਸਨ ।  ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲਕੇ ਭਦਰੇਸ਼ਵਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ।

ਕਾਂਡਲਾ ਬੰਦਰਗਾਹ
ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇਸ਼  ਦੇ 11 ਸਭਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੈ ।  ਇਹ ਬੰਦਰਗਾਹ ਕਾਂਡਲਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਬਣਾ ਹੈ ।  ਇਸ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਵ ਸ਼੍ਰੀ ਖੇਨਗਰਜੀ ਤੀਸਰੀ ਅਤੇ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਸਰਕਾਰ  ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਵਲੋਂ 19ਵੀਆਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ।

ਮਾਂਡਵੀ ਬੰਦਰਗਾਹ
ਇਸ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਣ ਦਾ ਪੁੰਨ ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼੍ਰੀ ਖੇਨਗਰਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਲੇਖਕ ਮਿਲਬਰਨ ਨੇ ਮਾਂਡਵੀ ਨੂੰ ਕੱਛ  ਦੇ ਸਭਤੋਂ ਮਹਾਨ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ।  ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ  ਦੇ ਜਹਾਜਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

ਮੁੰਦਰਾ ਬੰਦਰਗਾਹ
ਇਹ ਬੰਦਰਗਾਹ ਮੁਂਦ੍ਰਾ  ਸ਼ਹਿਰ ਵਲੋਂ ਕਰੀਬ 10 ਕਿਮੀ .  ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੈ ।  ਓਲਡ ਪੋਰਟ ਅਤੇ ਅਦਨੀ ਪੋਰਟ ਇੱਥੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸੱਕਦੇ ਹਨ ।  ਇਹ ਬੰਦਰਗਾਹ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਵਿਅਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪਾਣੀ  ਦੇ ਜਹਾਜਾਂ ਦਾ ਇੱਥੋਂ ਆਣਾ - ਜਾਣਾ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।  ਦੂੱਜੇ ਰਾਜਾਂ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ।

ਜਖਊ ਬੰਦਰਗਾਹ
ਇਹ ਬੰਦਰਗਾਹ ਕੱਛ ਜਿਲ੍ਹੇ  ਦੇ ਸਭਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੈ ।  ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਮੱਛੀ ਪਕਡਨੇ  ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਲੋਂ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਕੱਛ ਜਿਲ੍ਹੇ  ਦੇ ਇਸ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਤਟਰਕਸ਼ਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਬੀਏਸਫ ਦਾ ਜਲਵਿਭਾਗ ਹੈ ।

ਆਉਣ ਜਾਣ

ਹਵਾ ਰਸਤਾ
ਭੁਜ ਵਿਮਾਨਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਕਾਂਦਲਾ ਵਿਮਾਨਕਸ਼ੇਤਰ ਕੱਛ ਜਿਲ੍ਹੇ  ਦੇ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਏਅਰਪੋਰਟ ਹਨ ।  ਮੁਂਬਈ ਵਲੋਂ ਇੱਥੇ ਲਈ ਨੇਮੀ ਫਲਾਇਟਸ ਹਨ ।

ਰੇਲ ਰਸਤਾ
ਗਾਂਧੀਧਾਮ ਅਤੇ ਭੁਜ ਵਿੱਚ ਜਿਲ੍ਹੇ  ਦੇ ਨਜਦੀਕੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਨ ।  ਇਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੱਛ ਨੂੰ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਅਨੇਕ ਹਿੱਸੀਆਂ ਵਲੋਂ ਜੋਡ਼ਦੇ ਹਨ ।

ਸੜਕ ਰਸਤਾ
ਕੱਛ ਸੜਕ ਰਸਤਾ ਦੁਆਰਾ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ  ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਲੋਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ।  ਰਾਜ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਡੀਲਕਸ ਬਸਾਂ ਗੁਜਰਾਤ  ਦੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਲੋਂ ਕੱਛ ਲਈ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ