﻿ਹਦੀਸ
﻿ਹਦੀਸ (,  ਜਾਂ ) ਦਾ ਅਰਥ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਵਾਇਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਹਦੀਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀਆਂ ਆਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਦੀਸ ਲਫ਼ਜ਼ ਤਹਦੀਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ, ਤਹਦੀਸ ਦਾ ਅਰਥ ਖ਼ਬਰ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹਦੀਸ ਦੀ ਸ਼ਰਈ ਹੈਸੀਅਤ
ਕਿਤਾਬ-ਉਲ-ਲੱਲਾਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਸੂਲ ਅਲਲਹਐ ਦੀ ਸੁੰਨਤ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਰਚਸ਼ਮਾ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਾਸਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਰਆਨ-ਏ-ਕਰੀਮ ਦੀ ਤਸ਼ਰੀਹ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਤੌਜੀਹ ਅਤੇ ਇਜਮਾਲ ਦੀ ਤਫਸੀਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਅਸਲ ਬੁਨਿਆਦ, ਇਜਮਾ-ਏ-ਉਂਮਤ ਅਤੇ ਕਿਆਸ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਉਸੂਲਾਂ ਦਾ ਮਰੱਜਾ ਖ਼ੁਦ ਰਸੂਲ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਜ਼ਾਤ-ਏ-ਗਿਰਾਮੀ ਹੈ। ਸ਼ਮਸ ਅਲਾਇਮਹਔ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੀ ਤਿੰਨ ਹੁੱਜਤਾਂ (ਬੁਨਿਆਦਾਂ) ਹਨ, ਕਿਤਾਬ-ਉਲ-ਲੱਲਾਹ, ਸੁੰਨਤ ਅਤੇ ਇਜਮਾ, ਚੌਥੀ ਬੁਨਿਆਦ ਕਿਆਸ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਅਗਰ ਗ਼ੌਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲਗੇਗਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਮਾਮ ਉਸੂਲਾਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਸਿਰਫ਼ ਰਸੂਲ ਅੱਲ੍ਹਾ ਤੋਂ ਨਕਲ ਵਸਮਾਅ ਹੈ। ਕੁਰਆਨ-ਏ-ਕਰੀਮ ਵੀ ਰਸੂਲ ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੀ ਦੇ ਜ਼ਰੀਆ ਮਿਲਿਆ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਆਯਾਤ ਦੀ ਤੀਲਾਵਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਬਿਤਰ ਯੱਕਾ-ਏ-ਤਵਾਤਰ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਅੱਪੜਿਆ ਹੈ (ਸਿਧਾਂਤ ਅਲਸਰ ਖੱਸੀ: ੧/੨੭੯ ਅਤੇ ਇਜਮਾ-ਏ-ਉਂਮਤ ਅਤੇ ਕਿਆਸ ਵੀ ਤੁਸਾਂ ਦੇ ਇਰਸ਼ਾਦ ਹੀ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਪਾਤਰ ਹਨ ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਦੀਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰਸੂਲ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਜ਼ਾਤ-ਏ-ਗਿਰਾਮੀ ਠਹਰੀ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਬਾਦਤ ਵਾਤਾਅਤ ਦੇ ਮੁਆਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹਦੀਸ ਵ ਕਰਾਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਨਾ ਬੇ-ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਇਤਾਅਤ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਅਲਬਤਾ ਹੁੱਜਤ ਦੀਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੁਰਆਨ ਦੀ ਨਕਲ ਵਗ ਤਰੀਕ਼ਾ-ਏ-ਤਵਾਤਰ ਹੈ, ਜੋਹਰ ਤਰਾਹ ਦੇ ਸ਼ਕ ਵਸ਼ਬਾ ਤੋਂ ਬਾਲਾਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲਮ ਕਤਈ ਦੀ ਮੂਜਿਬ ਹੈ ਅਤੇ ਹਦੀਸ ਇਸ ਹੈਸੀਅਤ ਤੋਂ ਕਿ ਇਰਸ਼ਾਦ ਰਸੂਲ ਹੈ, ਹੁੱਜਤ ਕਤਈ ਹੈ; ਅਲਬਤਾ ਰਸੂਲ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਪਹੂੰਚਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਰਮਿਆਨੀ ਵਸਾਇਤ ਹੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਅਹਾਦੀਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਇਸ ਦਰਜਾ ਕਤਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਰਜਾ ਦੀ ਕਤਈਅਤ ਕੁਰਆਨ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ

ਇਸਲਾਮ