ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ
ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ( ਤਿਰੁਮਲੰਬਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) (ਮੌਤ 1553) ਸਮਰਾਟ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ( ਪੱਟਾ ਮਹਿਸ਼ੀ ) ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਜੇਨਗਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਮਰਾਜ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਪਤਨੀ ਵੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸ-ਸਪੱਸ਼ਟ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੀ ਮਾਂ, ਜਿਸਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਜਨਮ ਦੁਆਰਾ, ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਉਪ-ਰਾਜ ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਪੱਟਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਵੀਰੱਪਾ ਗੌੜਾ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਵਿਆਹ 
ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਰਾਜਾ ਵੀਰੱਪਾ ਗੌੜਾ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਪੱਟਨਾ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵ ਰਾਏ ਨੇ 1512 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹੀ ਉਮਮਤੂਰ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀਰੱਪਾ ਗੌੜਾ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਪੱਟਣਾ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਨਾਲ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 1498 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 1509 ਵਿੱਚ ਵਿਜੇਨਗਰ ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮੁੱਖ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਕਲਿੰਗਾ ਯੁੱਧ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ।

ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਦਾਨੀ ਵੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਦੇਵਰਾਏ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ।

ਨੰਦੀ ਥੰਮਨਾ (ਮੁੱਕੂ ਤਿੰਮਨਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ), ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੇਲਗੂ ਕਵੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਟਦਿਗਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ਾ ਸੀ। ਅੱਲਾਸਾਨੀ ਪੇਦਾਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੱਕੂ ਟਿੰਮਨਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਕ੍ਰਿਤ ਪਾਰਿਜਾਤਪਹਾਰਣਾ (ਜੋ ਤੇਲਗੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ) ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਅਤੇ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਤਿਰੁਮਾਲਾ -ਦੇਵੀ ਪਟਨਾ ਦੇ ਉਪਨਗਰ (ਹੋਸਪੇਟ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਸਨਾਕੀ ਵੀਰਭੱਦਰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ) ਤਿਰੂਮਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਦੇਵਰਾਏ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਗਲਪੁਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨਾਗਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮੁੱਦੇ 
ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ: ਇੱਕ ਧੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ। ਧੀ, ਤਿਰੁਮਾਲੰਬਾ ਨੇ ਅਰਾਵਤੀ ਰੰਗਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮਰਯਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਲੀਆ ਰਾਮਾ ਰਾਏ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਤਿਰੁਮਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵਾਰਸ-ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਾ ਜਨਮ 1518 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਅਤੇ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੇ 16 ਅਕਤੂਬਰ 1518 ਨੂੰ ਤਿਰੂਮਲਾ ਦੇ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ. ਉਸਦੇ ਵਾਰਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੰਜ ਸਾਲ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਨਾਖੁਸ਼ ਸਨ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਅਚਯੁਤ ਦੇਵਾ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਰਾਮਚੰਦਰ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਅਠਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ।

ਡੋਗਰ ਮਹਾਰਾਣੀ 
ਦਾਜ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ 'ਜਵਾਈ ਰਾਜਨ' ਵਜੋਂ ਤਾਜ ਪਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ।

ਪਰਉਪਕਾਰ 
ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਔਰਤ, ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 1514 ਵਿੱਚ, ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਿਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਿੰਗਾ ਚੱਕਰਪਦਕਮ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੀਰਾਤੀਕੁਲਤੂਰ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੰਜ ਤਿਰੁਪੋਨਕਮ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ 

 ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬੀ ਐਸ ਰੰਗਾ ਦੀ ਫਿਲਮ ਤੇਨਾਲੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (1956) ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੰਧਿਆ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
 ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ SAB ਟੀਵੀ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਤੇਨਾਲੀ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ 

16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਤਰਜਮੇ ਨੂੰ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ