ਅਖ਼ਤਰ ਰਜ਼ਾ ਖ਼ਾਨ
ਮੁਹੰਮਦ ਅਖ਼ਤਰ ਰਜ਼ਾ ਖ਼ਾਨ ਅਜ਼ਹਰੀ (23 ਨਵੰਬਰ 1943 – 20 ਜੁਲਾਈ 2018), ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਾਜੁਸ਼ ਸ਼ਰੀਅਤ ਜਾਂ ਅਜ਼ਹਾਰੀ ਮੀਆਂ, ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਬਰੇਲਵੀ ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਦਵਾਨ, ਮੌਲਵੀ ਅਤੇ ਮੁਫਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਹਿਮਦ ਰਜ਼ਾ ਖਾਨ ਬਰੇਲਵੀ ਦਾ ਪੜਪੋਤਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਜੱਦੀਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਰੇਲਵੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੋਢੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਬਰੇਲਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਮੁਫਤੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਇਲ ਇਸਲਾਮਿਕ ਰਣਨੀਤਕ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 500 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ (2014-15 ਐਡੀਸ਼ਨ) ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 22ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਫਾਲੋਅਰਜ਼ ਸਨ।

ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ 
ਉਹ 23 ਨਵੰਬਰ 1943 ਨੂੰ ਬਰੇਲੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਹਿਮਦ ਰਜ਼ਾ ਖਾਨ ਬਰੇਲਵੀ ਦਾ ਪੜਪੋਤਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਮੁਜੱਦੀਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਰੇਲਵੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਬਾਨੀ ਸੀ।

ਉਹ ਦਰਗਾਹ ਆਲਾ ਹਜ਼ਰਤ ਦੇ ਮੰਜ਼ਰ-ਏ-ਇਸਲਾਮ ਮਦਰੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸਲਾਮੀਆ ਇੰਟਰ ਕਾਲਜ, ਬਰੇਲੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ 1963-66 ਤੱਕ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਅਲ-ਅਜ਼ਹਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ "ਫਖਰੇ ਅਜ਼ਹਰ" (ਅਜ਼ਹਰ ਦਾ ਮਾਣ) ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।

1967 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬਰੇਲੀ ਦੇ ਮੰਜ਼ਰ-ਏ-ਇਸਲਾਮ ਮਦਰੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਿਆ।

ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
ਉਸਨੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਨ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ, ਪਰ ਫਤਵਾ ਜਾਰੀ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਦਾਰ ਅਲ-ਇਫਤਾ ਵਿਖੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।

2000 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬਰੇਲੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਜਮੀਅਤੁਰ ਰਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗ੍ਰੈਂਡ ਮੁਫਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [7] ਉਹ ਰਾਇਲ ਇਸਲਾਮਿਕ ਰਣਨੀਤਕ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 500 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ (2014-15 ਐਡੀਸ਼ਨ) ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 22ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਫਾਲੋਅਰਜ਼ ਸਨ।

ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 20 ਜੁਲਾਈ 2018 ਨੂੰ 74 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਹਾਜ਼ਰੀ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ 22 ਜੁਲਾਈ 2018 ਨੂੰ ਇਸਲਾਮੀਆ ਇੰਟਰ ਕਾਲਜ, ਬਰੇਲੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਅਸਜਦ ਰਜ਼ਾ ਖਾਨ ਨੇ ਕੀਤੀ।

ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਰਗਾਹ ਆਲਾ ਹਜ਼ਰਤ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ, ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੀਮ ਨੂਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜ਼ਹਰੀ "ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 'ਤਾਜੂਸ਼ਰੀਆ' ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਕੱਲੇ ਮੌਲਵੀ ਸਨ" ਅਤੇ "ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੱਕਾ ਵਿੱਚ ਕਾਬਾ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 

 ਅਹਿਮਦ ਰਜ਼ਾ ਖਾਨ
 ਮੁਸਤਫਾ ਰਜ਼ਾ ਖਾਨ ਕਾਦਰੀ
 ਹਾਮਿਦ ਰਜ਼ਾ ਖਾਨ
 ਤੌਕੀਰ ਰਜ਼ਾ ਖਾਨ

ਹਵਾਲੇ 

ਮੌਤ 2018
ਜਨਮ 1943