ਮਨਮੋਹਿਨੀ ਦੇਵੀ
ਮਹਾਰਾਣੀ ਖੁਮਨ ਚਾਨੂ ਮਨਮੋਹਿਨੀ ਦੇਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬੀਰਚੰਦਰ ਮਾਨਿਕਿਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀ ਤੀਜੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਸ਼ਾਹੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਵੈ-ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਜੀਵਨੀ 

ਉਹ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਨਿੰਗਥਮ ਚਾਨੂ ਭਾਨੂਮਤੀ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 13 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਮੱਠ ਚੌਮੁਹਨੀ ਵਿਖੇ ਜ਼ਮੀਨ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦਾ ਇਸਕੋਨ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ 'ਮੰਡਪ' ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਜਰਨਲ - ਮਈ 1890 ਦੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ "ਅਗਰਤਾਲਾ ਦੇ ਪੈਲੇਸ ਦਾ ਕੈਮਰਾ ਕਲੱਬ" ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ 

ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ