ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ
ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Insecticide) ਇੱਕ ਕੀੜੇਮਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ovicides ਅਤੇ larvicides ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੀੜੇ ਆਂਡੇ ਅਤੇ ਲਾਰਵਾਈ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਦਵਾਈ, ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਭੋਜਨ ਚੇਨ ਦੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: 
ਸਿਸਟਮਿਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਜਾਂ ਅਸਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੰਟੈਕਟ (ਸੰਪਰਕ) ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ, ਜੋ ਪੌਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਦਮ ਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਕਾਇਆ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ: 1. ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਕੋਟੀਨ, ਪਾਈਰੇਥ੍ਰਮ ਅਤੇ ਨੀਮ ਕੱਢੇ, ਪੌਦੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀੜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। 2. ਅਨਾਜਿਕ (ਗੈਰ- ਜੈਵਿਕ) ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ, ਜੋ ਕਿ ਧਾਤੂ ਹਨ। 3. ਜੈਵਿਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ, ਜੋ ਜੈਵਿਕ ਰਸਾਇਣਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹਨ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਸੰਪਰਕ ਦੁਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਇਹ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈ ਕੀਟਾਣੂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਦੀ ਜਾਂ ਅਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਸ਼ੁਦਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੱਛੀ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਤਰਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਆਕਰਸ਼ਕ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਆਕਰਸ਼ਕ ਤਸ਼ੱਦਦ ਵਾਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਕੀੜੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦੁਆਰਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰਾਲ਼ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਰਾਣੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਐਂਟੀ ਕਾਲੋਨੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ, ਗੈਰ-ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ (repellents) ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।

ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਰ 
ਸਿਸਟਮਿਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਪੂਰੇ ਪਲਾਂਟ ਵਿੱਚ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੌਦੇ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੀੜੇ ਪੌਦੇ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਨਿਕ ਪੌਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਪੌਦੇ-ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਦਾਰਥ (PIP) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਇੱਕ ਜੀਨ ਜੋ ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਬੈਕਟੀਸ ਥਰੂਰਿੰਗਜਿਸ ਬਾਇਓਕਾਈਡਲ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਲਈ ਕੋਡ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਲਾਂਟ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਖਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਕੀੜੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।

ਸੰਪਰਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਨਾਬਕਾਰੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਾਤ ਹਨ ਅਤੇ ਆਰਸਨੇਟ, ਤੌਹ ਅਤੇ ਫਲੋਰਿਨ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਘੱਟ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਲਫਰ. ਸੰਪਰਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਜੈਵਿਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਜੈਵਿਕ ਕੈਮੀਕ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਹਨ। ਜਾਂ ਉਹ ਪਾਇਰੇਥ੍ਰਮ, ਨੀਮ ਤੇਲ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੰਪਰਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਅਸਰਦਾਰਤਾ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਕਾਰਜ ਦੀ ਕੁਆਲਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਛੋਟੇ ਛੋਟੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਰੋਸੋਲ ਅਕਸਰ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੁਧਾਰਦੇ ਹਨ।

ਜੀਵ ਸੰਬੰਧੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ 
ਹੋਸਟ ਪਲਾਂਟ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੈਵਿਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਮਾਮਲਾ ਹੈ ਰੁੱਖ ਦੇ ਰੁਸੇਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਖਾਸ, conifer species ਦੁਆਰਾ oleoresin ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਅਤੇ ਫੰਗਲ ਪਾਥੋਜਨ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁਗੰਧ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਲ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਐਂਟੀ-ਭੋਜਨ ਹਨ।

ਪਲਾਂਟਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਅਤਰ ਵਪਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹਨ: ਪਾਇਰੇਥ੍ਰਾਮ, ਰੋਟੈਨਓਨ, ਨੀਮ ਤੇਲ ਅਤੇ ਕਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੇਲ।

ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ 
ਜੈਵਿਕ ਰਸਾਇਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਜ਼ੋਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਰਸਾਇਣਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ। ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸਮਰੂਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਦੇਸੀ ਹਨ।

ਓਰਗੈਨੋ-ਕਲੋਰਾਈਡਸ 
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਔਰਗਨੋਕਲੋਰਾਈਡ, ਡੀ.ਡੀ.ਟੀ (DDT), ਸਿਸ ਵਿਗਿਆਨੀ ਪਾਲ ਮੌਲਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਖੋਜ ਲਈ, ਉਸਨੂੰ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ ਮੈਡੀਸਨ ਲਈ 1950 ਦੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਡੀ.ਡੀ.ਟੀ. ਨੂੰ 1944 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕੀੜੇ ਦੇ ਨਾੜੀ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਡੀਅਮ ਚੈਨਲਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਕ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਾਧੇ ਨੇ ਡੀਡੀਟੀ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਲੋਰੀਨਿਡ ਹਾਈਡਰੋਕਾਰਬਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।

ਔਰਗਨੋਫੋਸਫੇਟਸ ਅਤੇ ਕਾਰਬਾਮੇਟਸ 
ਓਨਗੋਰਫੋਸਫੇਟਸ ਸੰਪਰਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਇਹ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀ ਦਿਮਾਗੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਔਰਗਨੋਫਸਫੇਟਜ਼ ਐਸੀਲੇਟਲੀਨਟੇਰੇਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੋਲਨੇਸਟੈਸਰਜ਼ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੇ ਹਨ, ਨਸਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀੜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਜਾਂ ਅਯੋਗ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਔਰਗੈਨੋਫੌਸਫੇਟ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਯੁੱਧਸ਼ੀਲ ਨਰਵੈਂਟ ਏਜੰਟ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੈਰੀਨ, ਟੈਬਲ, ਸੋਮਨ, ਅਤੇ ਵੀਐਕਸ) ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਔਰਗਨੋਫੋਸਫੇਟਸ ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਚਤ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੈਮੀਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਐਕਸਪੋਜਰਜ਼ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇਪਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਯੂ ਐਸ ਵਿੱਚ, ਅਮੇਰੋਫੋਫੋਟੇਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਅਤਿਰਿਕਤ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਘਟਿਆ ਹੈ।

ਕਾਰਬਾਮੇਟ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਓਰੋਗਨੋਫੋਸਫੇਟਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਤੰਤਰ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸਮਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਥੋੜਾ ਘੱਟ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੈ।

ਪਾਈਰੇਥਰੋਇਡਜ਼ 
ਪਾਈਰੇਥਰੋਇਡ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਪੈਰੇਥ੍ਰਿੰਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਬਾਇਪੈਸੈਸਾਈਸਾਈਡ, ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਪਾਈਰੇਥ੍ਰਮ ਦੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਿਕ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਗੈਰ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੋਡੀਅਮ ਚੈਨਲ ਮਾਡੁਲਟਰ ਹਨ ਅਤੇ ਔਰਗੇਨਾਫੋਫੇਟਸ ਅਤੇ ਕਾਰਬਾਮੈਟਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਗਰੁਪ ਵਿਚਲੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਅਕਸਰ ਘਰੇਲੂ ਕੀੜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਿਓਨਿਕੋਟਿਨਾਇਡਜ਼ 
ਨਿਓਨਿਕੋਟਿਨਾਈਡਜ਼ ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਨਾਇਕੋਟੀਨ (ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗੰਭੀਰ ਜੀਵਾਣੂ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾ ਖੇਤਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ) ਦੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਐਨਾਲੋਗਜ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਐਸੀਟਿਲਕੋਲੀਨ ਰੀਸੈਪਟਰ ਐਗੋਿਨਿਸਟ ਹਨ। ਉਹ ਤੇਜ਼ ਕਿਰਿਆ (ਮਿੰਟ ਘੰਟੇ) ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਸਿਸਟਮਿਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਹਨ। ਉਹ ਸਪਰੇਅ, ਡੈਵਨ, ਬੀਜ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਲਾਜ ਕੀਤੇ ਕੀੜੇ ਲੱਤ ਧਮਾਕੇ, ਤੇਜ਼ ਵਿੰਗ ਮੋਸ਼ਨ, ਸਟੈਟੇਟ ਕਢਵਾਉਣ (ਐਫੀਡਜ਼), ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਅੰਦੋਲਨ, ਅਧਰੰਗ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਮਦਾਕਾਲੋਪਰਿਡ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਹ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ 'ਤੇ ਕਥਿਤ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਲਈ ਜਾਂਚ ਅਧੀਨ ਹੈ।

ਰਿਆਨੋਡਜ਼ 
ਰਾਇਨਾਈਡਜ਼ ਸਿੰਥੇਟਿਕ ਐਨਾਲੌਗਜ ਹਨ ਜੋ ਕਿਰਨ ਦੇ ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਰਾਇਨੋਡਾਈਨ, ਰਿਆਨਿਆ ਸਪਾਂਸੋਸਾ (ਫਲੈਕਟੋਟਾਸੀਸੀਏ) ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਜਰੇ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੈਲਸੀਅਮ ਚੈਨਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਨਸ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਇਸ ਵੇਲੇ ਰਜਿਸਟਰ ਹੈ, ਰੇਨਯੋਪੀਪੀਰ (Rynaxypyr), ਜੈਨਰਿਕ ਨਾਮ ਕਲੋਰੈਂਟਨਿਲਿਪੀਰੋਲ।

ਇੰਨਸੇਕਟ ਗ੍ਰੋਥ (ਕੀਟ-ਵਾਧੇ) ਰੈਗੂਲੇਟਰਜ਼ (IGR) 
ਕੀਟ ਵਾਧੇ ਰੈਗੂਲੇਟਰ (ਆਈਜੀਆਰ) ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਕੀੜੇ ਦੇ ਹਾਰਮੋਨ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਰਸਾਇਣਾਂ, ਬੈਂਜੋਲੋਫੀਨਿਲ ਯੂਰੀਅਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੀਟਾਣੂ ਵਿੱਚ ਚਿਤਿਨ (ਐਕਸੋਸਕੇਲੇਟਨ) ਬਾਇਓਸਾਇੰਟੇਸਿਸ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਡਬਲੁਬੇਨਜ਼ੂਰੋਨ ਉਹ ਕਲਾਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਰੀਪਿਲਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਜੋ ਕਿ ਨਾਬਾਲਗ ਹਨ (ਬਾਲਵੋ ਹਾਰਮੋਨ ਐਨਾਲੋਗਜ) ਕੀੜੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੇਥੋਪਰੀਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੂਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜ਼ੋਖਿਮ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (ਡਬਲਿਊਐਚਓ) ਨੇ ਮਲੇਰੀਆ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚੁਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਰਤੋਂ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲਗ ਕੀਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੱਛਰ, ਕਈ ਫਲਾਈ ਸਪੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਫਲੀਸੀਆਂ। ਦੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਮਾਨ ਉਤਪਾਦ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਪ੍ਰੀਨ ਅਤੇ ਕੀਨੋਪਰੀਨ, ਕਾਕਰੋਚ ਅਤੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਮੱਖੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਥੋਪ੍ਰੀਨ ਨੂੰ 1975 ਵਿੱਚ ਈਪੀਏ ਵਿੱਚ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਕੋਈ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦਾਇਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਾਲੀਆ ਕਿਸਮ ਦਾ ਆਈਜੀਆਰ ਏਸੀਡੈਸੋਨ ਐਗੋਨਿਸਟ ਟੀਬੀਫਫੋਨੋਜ਼ਿਡ (ਐਮ ਆਈ ਐਮ ਆਈ ਸੀ) ਹੈ, ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਕੈਟਰਪਿਲਰਸ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਹੋਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਹੋਰ ਕੀੜੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਸਦੇ ਹਾਰਮੋਨਲ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ।

ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੁਕਸਾਨ

ਗੈਰ ਟੀਚਾ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਕੁਝ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਖਾਣੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਖਾਣੇ ਤੇ ਇੱਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦੇ ਗ੍ਰੇਨਲੇ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਖਾਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਡੀ.ਡੀ.ਟੀ (DDT) 
ਡੀ.ਡੀ.ਟੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜਾਂ ਘੱਟ ਅਸਰਦਾਰ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੀਡ ਅਤੇ ਆਰਸੈਨਿਕ ਅਧਾਰਤ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਡੀਡੀਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ 1940 ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸੀ।

ਪੋਲਿਨੇਟਰ ਗਿਰਾਵਟ 
ਕੀਟਾਣੂਨਾਸ਼ਕ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੋਲਿਨੇਟਰ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪੌਦੇ ਪਰਾਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲੋਨੀ ਢਹਿ ਢੇਰੀ (ਸੀ.ਸੀ.ਡੀ.) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਮਧੂ ਮੱਖੀ ਕਾਲੋਨੀ ਦਾ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਚਾਨਕ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੋਲਿਨਟੇਟਰਾਂ ਦਾ ਘਾਟਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕਮੀ। ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦੇ ਸਬ-ਥਲਿਲੀ ਖੁਰਾਕਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਮਦਾਕਾਲੋਪਰ੍ਰਿਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਓਨੀਕੋਿਟੋਨਾਈਡਜ਼) ਬੀ ਖਾਣ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਸੀ.ਸੀ.ਡੀ. ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਜੂਨ 2007 ਤੱਕ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ।

ਉਦਾਹਰਨਾਂ

ਓਰਗੈਨੋਕਲੋਰਾਈਡਸ 

 Aldrin (ਏਲ੍ਡ੍ਰਿਨ)
 Chlordane (ਕ੍ਲੋਰਡਾਨ)
 Chlordecone
 DDT (ਡੀ.ਡੀ.ਟੀ)
 Dieldrin
 Endosulfan (ਇੰਡੋਸੁਲਫ਼ਾਨ)
 Endrin
 Heptachlor
 Hexachlorobenzene
 Lindane (gamma-hexachlorocyclohexane)
 Methoxychlor
 Mirex
 Pentachlorophenol
 TDE

ਔਰਗੈਨੋਫਾਸਫੇਟ 

 Acephate (ਐਸੀਫੇਟ)
 Azinphos-methyl
 Bensulide
 Chlorethoxyfos
 Chlorpyrifos (ਕਲੋਰੋਪਾਈਰੀਫਾਸ)
 Chlorpyriphos-methyl
 Diazinon
 Dichlorvos (DDVP)
 Dicrotophos
 Dimethoate
 Disulfoton
 Ethoprop
 Fenamiphos
 Fenitrothion
 Fenthion
 Fosthiazate
 Malathion
 Methamidophos
 Methidathion
 Mevinphos
 Monocrotophos (ਮੋਨੋਕ੍ਰੋਟੋਫਾਸ)
 Naled
 Omethoate
 Oxydemeton-methyl
 Parathion
 Parathion-methyl
 Phorate (ਫ਼ੋਰਏਟ)
 Phosalone
 Phosmet
 Phostebupirim
 Phoxim
 Pirimiphos-methyl
 Profenofos
 Terbufos
 Tetrachlorvinphos
 Tribufos
 Trichlorfon

ਕਾਰਬਾਮੈਟ 

 Aldicarb
 Bendiocarb
 Carbofuran
 Carbaryl
 Dioxacarb
 Fenobucarb
 Fenoxycarb
 Isoprocarb
 Methomyl
 2-(1-Methylpropyl)phenyl methylcarbamate

ਪ੍ਰਿਥਰੋਈਡਸ 

 Allethrin
 Bifenthrin
 Cyhalothrin, Lambda-cyhalothrin
 Cypermethrin
 Cyfluthrin
 Deltamethrin
 Etofenprox
 Fenvalerate
 Permethrin
 Phenothrin
 Prallethrin
 Resmethrin
 Tetramethrin
 Tralomethrin
 Transfluthrin

ਨਿਓਨਿਕੋਟਿਨਿਡ 

 Acetamiprid
 Clothianidin
 Imidacloprid (ਇਮੀਡਾਕਲੋਪਰਿਡ/ਕੰਫ਼ੀਡੋਰ)
 Nithiazine
 Thiacloprid
 Thiamethoxam

ਰਿਆਨੋਡਸ 

 Chlorantraniliprole
 Cyantraniliprole
 Flubendiamide

ਇੰਨਸੇਕਟ ਗ੍ਰੋਥ (ਕੀਟ-ਵਾਧੇ) ਰੈਗੂਲੇਟਰਜ਼ਸ 

 Benzoylureas
 Diflubenzuron
 Flufenoxuron
 Cyromazine
 Methoprene
 Hydroprene
 Tebufenozide

ਪੌਦੇ ਜਾਂ ਰੋਗਾਣੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 

 Anabasine
 Anethole (mosquito larvae)
 Annonin
 Asimina (pawpaw tree seeds) for lice
 Azadirachtin
 Caffeine
 Carapa
 Cinnamaldehyde (very effective for killing mosquito larvae)
 Cinnamon leaf oil (very effective for killing mosquito larvae)

 Cinnamyl acetate (kills mosquito larvae)
 Citral
 Deguelin
 Derris
 Derris (rotenone)
 Desmodium caudatum (leaves and roots)
 Eugenol (mosquito larvae)
 Linalool
 Myristicin
 Neem (Azadirachtin)
 Nicotine
 Peganum harmala, seeds (smoke from), root
 Oregano oil kills beetles Rhizopertha dominica (bug found in stored cereal)

 Polyketide
 Pyrethrum
 Quassia (South American plant genus)
 Ryanodine
 Spinosad AKA Spinosyn A
 Spinosyn D
 Tetranortriterpenoid
 Thymol (controls varroa mites in bee colonies)

ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ 

 Bacillus sphaericus
 Bacillus thuringiensis
 Bacillus thuringiensis aizawi
 Bacillus thuringiensis israelensis
 Bacillus thuringiensis kurstaki
 Bacillus thuringiensis tenebrionis
 Nuclear Polyhedrosis virus
 Granulovirus
 Lecanicillium lecanii

ਹੋਰ 

 Diatomaceous earth
 Borate
 Borax
 Boric Acid
 Maltodextrin

ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 
 Integrated pest management
 Fogger
 Index of pesticide articles
 Endangered arthropod
 Pesticide application

ਹਵਾਲੇ 

ਖੇਤੀਬਾੜੀ
ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ