ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)
ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ  ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਡੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 1947 ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿਚਕਾਰ 1962 ਤੋਂ  ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਹੈ।

ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਠਨ ਲਈ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ, 2019 ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਅਗਸਤ 2019 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਸਦਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਐਕਟ ਨੇ 31 ਅਕਤੂਬਰ 2019 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਏ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜ ਨੂੰ ਦੋ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਗਠਨ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਲੱਦਾਖ

ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ 
ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦੋ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ – ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰੋਤ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ "ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ" ("ਆਈਓਕੇ") ਜਾਂ "ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ" (IHK) ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।  ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਰੋਤ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਧੀਨ ਖੇਤਰ ਨੂੰ "ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ" ("POK") ਜਾਂ "ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ" ("PHK") ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।  "ਭਾਰਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ" ਅਤੇ "ਭਾਰਤੀ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ" ਅਕਸਰ ਨਿਰਪੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤਿਹਾਸ 
ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਾਜ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 370 ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਸੰਵਿਧਾਨ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਝੰਡਾ|ਝੰਡਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਸੀ।  ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਜਾਇਦਾਦ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। 

ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰ ਸਨ: ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ, ਮੁਸਲਿਮ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ, ਅਤੇ ਬੋਧੀ-ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਲੱਦਾਖ ।  ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਜਾਰੀ ਰਹੀ ਅਤੇ 1987 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਿਤ ਰਾਜ ਚੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਗਾਵਤ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।

ਭੂਗੋਲ

ਟੌਪੋਗ੍ਰਾਫੀ 

ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਕਈ ਘਾਟੀਆਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ, ਤਵੀ ਘਾਟੀ, ਚਨਾਬ ਘਾਟੀ, ਪੁੰਛ ਘਾਟੀ, ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਅਤੇ ਲਿਡਰ ਘਾਟੀ ।  ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ  ਹੈ ਚੌੜਾ ਅਤੇ    ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ. ਹਿਮਾਲਿਆ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਤਿੱਬਤੀ ਪਠਾਰ ਤੋਂ ਵੰਡਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਲੜੀ, ਜੋ ਵਾਦੀ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਘੇਰਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਦ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਘਾਟੀ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲੜੀ ਚਲਦੀ ਹੈ।  ਇਸ ਘਾਟੀ ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ  ਹੈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ, ਪਰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ  ਹੈ। ।  ਜੇਹਲਮ ਨਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦੀ ਹੈ।  ਦੱਖਣੀ ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਹਾੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ-ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਤੰਗ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪੱਟੀ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚਨਾਬ, ਤਵੀ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜਲਵਾਯੂ 
ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਠੰਡੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਉਪ-ਉਪਖੰਡੀ ਜਲਵਾਯੂ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਨਸੂਨ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਗਰਮੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੌਨਸੂਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਦੇ ਲੀਵਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਰਖਾ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਗੜਬੜੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਠੰਡੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਪਮਾਨ ਸਬ-ਜ਼ੀਰੋ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਾਟੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ।

ਆਵਾਜਾਈ

ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ 
ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ 'ਤੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਹਨ: ਜੰਮੂ ਵਿਖੇ ਜੰਮੂ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ੇਖ ਉਲ ਆਲਮ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ, ਜੋ ਕਿ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ, ਮੁੰਬਈ, ਬੰਗਲੌਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਉਡਾਣਾਂ ਹਨ।

ਰੇਲਵੇ 

ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਅਧੀਨ ਜੰਮੂ-ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਲਾਈਨ ਖੇਤਰ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਇਹ ਲਾਈਨ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦੋ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦੇਵੇਗੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਲਈ ਰੇਲ ਲਿੰਕ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗੀ।

ਰੋਡ 

ਜੰਮੂ-ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ, NH44 ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਦੋ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੜਕ ਦੁਆਰਾ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹਾਈਵੇਅ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 1, 144, 144A, 444, 501, 701 ਅਤੇ 701A ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੋਰ NH ਹਨ।



ਜਨਸੰਖਿਆ 

2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 12,267,013 ਹੈ। ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਪ੍ਰਤੀ 1000 ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ 889 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 924,485 (7.54%) ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਹੈ ਅਤੇ 1,275,106 (10.39%) ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁੱਜਰ, ਬਕਰਵਾਲ ਅਤੇ ਗੱਦੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ।

ਧਰਮ 
ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਹਿੰਦੂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। 

ਜੰਮੂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ (66%) ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਬਾਦੀ (30%) ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਜੰਮੂ ਦੇ ਰਾਜੌਰੀ (63%), ਪੁੰਛ (90%), ਡੋਡਾ (54%), ਕਿਸ਼ਤਵਾੜ (58%) ਅਤੇ ਰਾਮਬਨ (71%) ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਕਠੂਆ (88%) ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। %), ਸਾਂਬਾ (86%), ਜੰਮੂ (84%) ਅਤੇ ਊਧਮਪੁਰ (88%) ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ। ਰਿਆਸੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ 

ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ
ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ