ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖੱਟਕ
ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖਾਨ ਖੱਟਕ (1613 – 25 ਫਰਵਰੀ 1689; ), ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਬਾਬਾ () ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ੳਹ  ਅਫਗਾਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਯੋਧਾ-ਕਵੀ, ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਦੇ ਖੱਟਕ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ। ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ਤਨਾਂ ਦੇ ਯੂਨੀਅਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ  ਪਸ਼ਤੂਨ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੁਆਰਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਪਹਿਲਾ ਅਫਗਾਨ ਸਿੱਖਿਅਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪਸ਼ਤੂਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਨੇ ਪਸ਼ਤੋ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਅਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ। ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਨੂੰ "ਪਸ਼ਤੋ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿਤਾ" ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਦਾ ਜੀਵਨ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੰਘ-ਸੰਚਾਲਤ ਕਬਾਇਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ਤੂਨ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫੌਜੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਜੋ "ਅਫਗਾਨ ਯੋਧੇ-ਕਵੀ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅਫਗਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਦਾ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਰਵੱਈਆ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੁੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਪੜਾਅ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਗੱਦ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਤੋਂ ਪਸ਼ਤੋ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਲਿਖੇ।

ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਦਾ ਜਨਮ ਪਸ਼ਤੂਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੱਟਕ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ 1613 ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਕੋੜਾ (ਹੁਣ ਨੌਸ਼ੇਰਾ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ) ਤੋਂ ਮਲਿਕ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਖੱਟਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ, ਮਲਿਕ ਅਕੋੜਾ, ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਲਾਲ-ਉਦ-ਦੀਨ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਖੱਟਕ ਸੀ। ਅਕੋਰੇ, ਟੋਰੀ (ਕਰਕ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਇਕ ਪਿੰਡ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਰਾਏ ਅਕੋੜਾ ਤੱਕ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਕੋੜੇ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਅਕੋੜੇ ਨੇ ਟਰੰਕ ਰਸਤਾ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਕੋੜ ਖੇਲ, ਅਕੋੜੇ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਬਣੇ ਇੱਕ ਕਬੀਲੇ, ਖੱਟਕ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਖੱਟਕ ਕਬੀਲੇ ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਰਕ, ਕੋਹਾਟ, ਨੌਸ਼ੇਰਾ, ਅਕੋੜਾ ਖੱਟਕ, ਚੇਰੈਟ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਮਰਦਾਨ ਅਤੇ ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ 

ਪਸ਼ਤੂਨ ਲੋਕ
ਅਫਗਾਨ ਕਵੀ