ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ
ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ (1869 - 1944), ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ 11 ਅਪਰੈਲ 1869 ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਠਿਆਵਾੜ ਦੇ ਪੋਰਬੰਦਰ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਤੋਂ 6 ਮਹੀਨੇ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੋਕੁਲਦਾਸ ਮਕਨਜੀ ਸਧਾਰਨ ਵਪਾਰੀ ਸਨ। ਗੋਕੁਲਦਾਸ ਮਕਨਜੀ ਦੀ ਕਸਤੂਰਬਾ ਤੀਜੀ ਔਲਾਦ ਸੀ। ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਸੀ ਨਹੀਂ, ਵਿਆਹ ਵੀ ਅਲਪ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਕਸਤੂਰਬਾ ਵੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 6 ਸਾਲ ਦੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕੁੜਮਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਕੁਸ਼ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਕਸਤੂਰਬਾ ਬਿਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕਿਤੇ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਹਨਾਂ ਦਬਾਉਂਦੇ ਓਨਾ ਹੀ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੈਂਦੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁੰਦੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ।

ਜੀਵਨ

ਕਸਤੂਰਬਾ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1869 ਨੂੰ ਗੋਕੁਲਦਾਸ ਕਪਾਡੀਆ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜਕੁਨਵਰਬਾ ਕਪਾਡੀਆ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਗੁਜਰਾਤੀ ਹਿੰਦੂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੋਧ ਬਾਨੀਆ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਪੋਰਬੰਦਰ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਕਸਤੂਰਬਾ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਈ 1883 ਵਿੱਚ, 14 ਸਾਲਾ ਕਸਤੂਰਬਾ ਦਾ ਵਿਆਹ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਕੁੱਲ ਬਾਹਠ ਸਾਲ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣਾ, ਮਿਠਾਈਆਂ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣਾ ਸੀ।" ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ, ਅੱਲ੍ਹੜ ਉਮਰ ਦੀ ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲ (ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ) ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਬਿਤਾਉਣੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਣਾ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਮੋਹਨਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਵਹੁਟੀ ਲਈ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀਆਂ ਕਾਮਨਾਤਮਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, "ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਪੈਣ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਅਗਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਖਿਆਲ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।" ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਗਾਂਧੀ ਵੀ ਕਾਬਜ਼ ਅਤੇ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਉਹ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਪਤਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ (ਹਰੀਲਾਲ, ਮਨੀਲਾਲ, ਰਾਮਦਾਸ ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਸ) ਬਾਲਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਚ ਗਏ, ਕਸਤੂਰਬਾ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 1888 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਚਲੀ ਗਈ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੀ। 1896 ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਚਲੇ ਗਏ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 1906 ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ। ਕੁਝ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਸਤੂਰਬਾ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਨੇ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਹਿੰਦੂ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਸਤੂਰਬਾ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਕਸਤੂਰਬਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਲਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਸੀ।

ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਕਸਤੂਰਬਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਰਾਮਚੰਦਰ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਵਲ ਗਾਂਧੀ ਬਿਫਰ ਇੰਡੀਆ ਤੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; "ਉਹ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ -ਸਮੇਂ ਤੇ, ਵਿਛੜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਸਤੂਰਬਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਦਰ ਕੀਤੀ।"

ਹਵਾਲੇ 

ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਗੂ ਔਰਤਾਂ
ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ
19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ