ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ
ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ ਜੋ 320 ਸਾਲਾਂ (1206-1526) ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਘੁਰਿਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰਾਜ ਕੀਤਾ: ਮਾਮਲੂਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ (1206-1290), ਖ਼ਿਲਜੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ (1290-1320), ਤੁਗ਼ਲਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ (1320-1414), ਸੱਯਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ (1414–1451), ਅਤੇ ਲੋਧੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ (1451–1526)। ਇਸ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ।

ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਘੁਰਿਦ ਦੇ ਵਿਜੇਤਾ ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1192 ਵਿੱਚ ਤਰਾਇਨ ਨੇੜੇ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤ ਸੰਘ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਲਟਾ ਦੁੱਖ ਝੱਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਘੁਰਿਦ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ, ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਦੇ ਤੁਰਕੀ ਗੁਲਾਮ-ਜਨਰਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕਈ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯਿਲਦੀਜ਼, ਐਬਕ ਅਤੇ ਕੁਬਾਚਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੁਰੀਦ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਸੀ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖ਼ਿਲਜੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਮਲੂਕਾਂ ਦਾ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਹਿੰਦ-ਮੁਸਲਿਮ ਰਈਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਕੀਤਾ। ਖ਼ਿਲਜੀ ਅਤੇ ਤੁਗ਼ਲਕ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਮੁਸਲਿਮ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਦੇਖੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੁਗ਼ਲਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਲਤਨਤ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੂ ਮੁੜ ਜਿੱਤਾਂ, ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਸਲਤਨਤ ਵਰਗੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਸਲਤਨਤਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਕਾਰਨ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ। 1526 ਵਿੱਚ, ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਸਲਾਮੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨੈਟਵਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਨੇੜਿਓਂ ਖਿੱਚਿਆ।(ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਠੋਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਡੋ-ਇਸਲਾਮਿਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ), ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ (ਚਗਤਾਈ ਖਾਨਤੇ ਤੋਂ) ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ, ਜਿਸ ਨੇ 1236 ਤੋਂ 1240 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਦੇਣ ਲਈ। ਬਖਤਿਆਰ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬੇਅਦਬੀ ਹੋਈ (ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪਤਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣਾ), ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ। ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ 'ਤੇ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ, ਰਹੱਸਵਾਦੀਆਂ, ਵਪਾਰੀਆਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੇ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

ਇਤਿਹਾਸ

ਪਿਛੋਕੜ 
962 ਈਸਵੀ ਤੱਕ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਛਾਪਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਜ਼ਨੀ ਦਾ ਮਹਿਮੂਦ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਮਾਮਲੂਕ ਫੌਜੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ 997 ਅਤੇ 1030 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 17 ਵਾਰ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਲੁੱਟਿਆ। ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਮਹਿਮੂਦ ਨੇ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ 'ਤੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ, ਸਿਰਫ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ।

ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਮਹਿਮੂਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਛਾਪਿਆਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਾਈ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਜਾਂ ਵਿਸਤਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਘੁਰਿਦ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਈਜ਼ ਅਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੋਰ ਦੇ ਮੁਹੰਮਦ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੇ 1173 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਆਸਤ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਘੋਰ ਦੇ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਨਾਮਕ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗੋਰੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਦਾਅਵਿਆਂ ਕਾਰਨ 1192 ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਗ਼ੌਰੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ 1206 ਵਿਚ ਇਸਮਾਈਲੀ ਸ਼ੀਆ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਕੁਝ ਖਾਤਿਆਂ ਵਿਚ ਖੋਖਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗ਼ੌਰੀ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ (ਜਾਂ ਮਮਲੂਕ, ਅਰਬੀ: مملوك), ਤੁਰਕੀ ਕੁਤਬ ਅਲ-ਦੀਨ ਐਬਕ, ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬਣ ਕੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਿਆ।

ਰਾਜਵੰਸ਼

ਮਮਲੂਕ ਵੰਸ਼ 

ਕੁਤੁਬ ਅਲ-ਦੀਨ ਐਬਕ, ਮੁਈਜ਼ ਅਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੋਰ ਦੇ ਮੁਹੰਮਦ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਗੁਲਾਮ, ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਐਬਕ ਕੁਮਨ-ਕਿਪਚਕ (ਤੁਰਕ) ਮੂਲ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਦੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਮਲੂਕ (ਗੁਲਾਮ ਮੂਲ) ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਇਰਾਕ ਦੇ ਮਾਮਲੂਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਜਾਂ ਮਿਸਰ ਦੇ ਮਾਮਲੂਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਬਕ ਨੇ 1206 ਤੋਂ 1210 ਤੱਕ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਸਮਕਾਲੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਬਕ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਉਦਾਰਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਲਖਬਖਸ਼ (ਲੱਖਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਐਬਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਰਾਮਸ਼ਾਹ ਨੇ 1210 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ 1211 ਵਿੱਚ ਐਬਕ ਦੇ ਜਵਾਈ, ਸ਼ਮਸ ਉਦ-ਦੀਨ ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਿਮ ਅਮੀਰਾਂ (ਰਈਸ) ਨੇ ਉਸਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੁਤੁਬ ਅਲ-ਦੀਨ ਐਬਕ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਸਨ। ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਬਾਚਾ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਤੋਂ ਰਣਥੰਬੋਰ ਅਤੇ ਸਿਵਾਲਿਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਤਾਜ ਅਲ-ਦੀਨ ਯਿਲਦੀਜ਼ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਈਜ਼ ਅਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ 1236 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ, ਮੁਸਲਿਮ ਕੁਲੀਨਤਾ, ਕਤਲੇਆਮ, ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਸੱਤਾ ਰੁਕਨ-ਉਦ-ਦੀਨ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਤੋਂ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਕੋਲ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਗਿਆਸ-ਉਦ-ਦੀਨ ਬਲਬਨ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਜਿਸਨੇ 1266 ਤੋਂ 1287 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 17 ਸਾਲਾ ਮੁਈਜ਼-ਉਦ-ਦੀਨ ਕਾਇਕਾਬਾਦ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਲਾਲ-ਉਦ-ਦੀਨ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਿਲਜੀ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਖ਼ਿਲਜੀ ਨੇ ਕਾਇਕਾਬਾਦ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲੂਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਖ਼ਿਲਜੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ।

ਕੁਤੁਬ-ਉਲ-ਦੀਨ ਐਬਕ ਨੇ ਕੁਤੁਬ ਮੀਨਾਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਜਵਾਈ ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਨੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਕੁਵਤ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ (ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਤਾਕਤ) ਮਸਜਿਦ ਐਬਕ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਕੁਤੁਬ ਮੀਨਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਜਾਂ ਕੁਤੁਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਲਾ-ਉਦ-ਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ (ਖ਼ਿਲਜੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸ਼ਾਸਕ) ਦੁਆਰਾ। ਮਾਮਲੂਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਈਸ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਮੰਗੋਲ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ।

ਖ਼ਿਲਜੀ ਵੰਸ਼ 

ਖ਼ਿਲਜੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਤੁਰਕੋ-ਅਫ਼ਗਾਨ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। "ਖ਼ਿਲਜੀ" ਨਾਮ ਇੱਕ ਅਫਗਾਨ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕਲਾਤੀ ਖ਼ਿਲਜੀ ("ਗਿਲਜੀ ਦਾ ਕਿਲਾ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਫਗਾਨ ਆਦਤਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਫਗਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੂੰ "ਤੁਰਕੋ-ਅਫ਼ਗਾਨ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵੰਸ਼ ਵੀ ਸੀ, ਝਟਿਆਪਾਲੀ (ਦੇਵਗਿਰੀ ਦੇ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀ ਧੀ), ਅਲਾਉਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਹਾਬੁਦੀਨ ਉਮਰ ਦੀ ਮਾਂ।

ਖ਼ਿਲਜੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਕ ਜਲਾਲ ਉਦ-ਦੀਨ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਿਲਜੀ ਸੀ। ਉਹ ਖ਼ਿਲਜੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅਜਾਰੇਦਾਰੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਰਤੀ-ਮੁਸਲਿਮ ਰਈਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ। ਖ਼ਿਲਜੀ ਅਤੇ ਇੰਡੋ-ਮੁਸਲਿਮ ਧੜੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੁਈਜ਼-ਉਦ-ਦੀਨ ਕਾਇਕਾਬਾਦ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਾਲ-ਅਦ-ਦੀਨ ਨੇ ਫੌਜੀ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟ ਕੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 70 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ, ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਦਿਆਲੂ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਲਾਲ ਉਦ-ਦੀਨ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਜੂਨਾ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦੁਆਰਾ 1296 ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 6 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਲਾਉਦ-ਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਅਲਾ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੇ ਕਾਰਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਨੇ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਲੁੱਟ ਲਈ ਮਾਲਵਾ (1292) ਅਤੇ ਦੇਵਗਿਰੀ (1294) ਉੱਤੇ ਦੋ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ। ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਇਹਨਾਂ ਧਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਗੁਜਰਾਤ, ਰਣਥੰਬੌਰ, ਚਿਤੌੜ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਜਿੱਤਾਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਮੰਗੋਲ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ ਦੇ ਛਾਪਿਆਂ ਕਾਰਨ ਘਟੀਆਂ ਸਨ। ਮੰਗੋਲ ਲੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਲਾਉਦ-ਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ ਨੇ ਮਲਿਕ ਕਾਫੂਰ ਅਤੇ ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ ਵਰਗੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜੰਗੀ ਲੁੱਟ (ਅਨਵਾਤਨ) ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰਾਇਆ। ਉਸਦੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨੇ ਜੰਗੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਘਨੀਮਾ (ਅਰਬੀ: الْغَنيمَة, ਜੰਗ ਦੀ ਲੁੱਟ 'ਤੇ ਟੈਕਸ) ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਖ਼ਿਲਜੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਲੁੱਟਾਂ-ਖੋਹਾਂ ਵਿਚ ਵਾਰੰਗਲ ਦੀ ਲੁੱਟ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੋਹ-ਏ-ਨੂਰ ਹੀਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

ਅਲਾ-ਉਦ-ਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ ਨੇ ਟੈਕਸ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਟੈਕਸ 20% ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 50% (ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਾਨਯੋਗ), ਸਥਾਨਕ ਮੁਖੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਟੈਕਸਾਂ 'ਤੇ ਅਦਾਇਗੀਆਂ ਅਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਆਹ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਨੇਕ ਪਰਿਵਾਰ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਟੌਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਟੈਕਸ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਖਰਚਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨੇ ਉਸਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਫੌਜ ਦੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ; ਉਸਨੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਪਜਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤਾਂ 'ਤੇ ਕੀਮਤ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਵੇਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। "ਸ਼ਹਾਣਾ-ਇ-ਮੰਡੀ" ਨਾਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਮੁਸਲਿਮ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ ਖਰੀਦਣ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵੇਚਣ ਲਈ ਇਹਨਾਂ "ਮੰਡੀਆਂ" ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰਮਿਟ ਅਤੇ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਖਰੀਦ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ "ਮੰਡੀ" ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅਨਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਟੈਕਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਏ ਅਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਇਹਨਾਂ ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੇ ਫੌਜ ਲਈ ਕਾਫੀ ਭੋਜਨ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਲਾਉਦ-ਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਲਾ-ਉਦ-ਦੀਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਸੀ, ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਨੌਕਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ। 1298 ਵਿੱਚ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ 15,000 ਤੋਂ 30,000 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੰਗੋਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਬਗਾਵਤ ਕਾਰਨ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ ਸੀ।

1316 ਵਿੱਚ ਅਲਾ-ਉਦ-ਦੀਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦਾ ਖੁਸਰਾ ਜਰਨੈਲ ਮਲਿਕ ਕਾਫੂਰ, ਜੋ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ਤੂਨਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਾਲ ਅਲ-ਦੀਨ ਗੁਰਗ ਵਰਗੇ ਗੈਰ-ਖਾਲਾਜ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤੇ ਖਾਲਜ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਸੱਤਾ ਲੈਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਵੇਂ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਕਾਫੂਰ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਕੁਤੁਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਬਾਰਕ ਸ਼ਾਹ ਖ਼ਿਲਜੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਮੂਲ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗ਼ੁਲਾਮ-ਜਨਰਲ ਖੁਸਰੋ ਖ਼ਾਨ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰਈਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹਿੰਦੂ ਬਾਰਾਦੂ ਫੌਜੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ। ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ ਦਾ ਰਾਜ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਚੱਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਗਾਜ਼ੀ ਮਲਿਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗਿਆਥ ਅਲ-ਦੀਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਖੋਖਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ 1320 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਜੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੁਗ਼ਲਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ।

ਤੁਗ਼ਲਕ ਵੰਸ਼ 

ਤੁਗ਼ਲਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ 1320 ਤੋਂ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਾਸਕ ਗਾਜ਼ੀ ਮਲਿਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਗ਼ਿਆਸੁੱਦੀਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਭਰਪੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਗ਼ਲਕ ਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ "ਨਿਮਰ ਮੂਲ" ਦਾ ਸੀ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਤੁਰਕੋ-ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗ਼ਿਆਸੁੱਦੀਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੁਗ਼ਲਕਾਬਾਦ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਨਸੈਂਟ ਸਮਿਥ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੌਨਾ ਖਾਨ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਫਿਰ 1325 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ। ਜੌਨਾ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ 26 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ, ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।

ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੁਰਾਨ, ਫਿਕਹ, ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰਾਂ (ਮੰਤਰੀਆਂ) 'ਤੇ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਸ਼ੱਕੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ ਫੈਸਲੇ ਲਏ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੇ ਫੇਸ ਵੈਲਯੂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੇਸ ਧਾਤੂਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਕੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ - ਇੱਕ ਫੈਸਲਾ ਜੋ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਆਮ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਸ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਨਕਲੀ ਸਿੱਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਅਤੇ ਜਜ਼ੀਆ ਅਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।

ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਨੇ ਅਜੋਕੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ (ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਦੌਲਤਾਬਾਦ) ਦੇ ਦੇਵਗਿਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ, ਸਈਅਦ, ਸ਼ੇਖਾਂ ਅਤੇ 'ਉਲੇਮਾ' ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਦੌਲਤਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਮੁੱਚੀ ਮੁਸਲਿਮ ਕੁਲੀਨ ਨੂੰ ਦੌਲਤਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਜਿੱਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਇਸਲਾਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਗੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਸੂਫ਼ੀ ਦੱਖਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਤੁਗ਼ਲਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਦੌਲਤਾਬਾਦ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ। ਫਰਿਸ਼ਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਮੰਗੋਲ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚੇ, ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਕੁਲੀਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੌਲਤਾਬਾਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਰਿਹਾ। ਕੁਲੀਨਾਂ ਨੂੰ ਦੌਲਤਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਸੁਲਤਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਦੂਸਰਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਮੁਸਲਿਮ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੌਲਤਾਬਾਦ ਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਜੇਨਗਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬਾਹਮਣੀ ਰਾਜ ਦਾ ਉਭਾਰ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਡੇਕਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਦੇ ਸਾਹਸ ਨੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸਵੈੰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਥਾਊਜ਼ੈਂਡ ਪਿਲਰ ਮੰਦਿਰ।

ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ 1327 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਜਾਰੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਹੁੰਚ ਸੁੰਗੜ ਗਈ। ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ। 1330 ਵਿੱਚ, ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਨੇ ਚੀਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭੇਜਣਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਕਾਂਗੜਾ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਗਏ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, 1329 ਤੋਂ 1332 ਤੱਕ ਬੇਸ ਧਾਤੂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਵਰਗੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰਾਜ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਢਹਿ ਗਿਆ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਲ, ਵਿਆਪਕ ਗਰੀਬੀ, ਅਤੇ ਬਗਾਵਤ ਵਧ ਗਈ। 1338 ਵਿੱਚ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਿਉਂਦਾ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ। 1339 ਤੱਕ, ਸਥਾਨਕ ਮੁਸਲਿਮ ਗਵਰਨਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਕੋਲ ਸੁੰਗੜਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਾਲਫੋਰਡ ਨੇ ਬੇਸ ਮੈਟਲ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਕਾਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 1347 ਤੱਕ, ਬਾਹਮਣੀ ਸਲਤਨਤ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਦੀ ਮੌਤ 1351 ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ (1351-1388), ਜਿਸਨੇ 1359 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਨਾਲ 11 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਹੱਦ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬੰਗਾਲ ਡਿੱਗਿਆ ਨਹੀਂ। ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 37 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਿੰਚਾਈ ਨਹਿਰ ਚਾਲੂ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਸੁਲਤਾਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇੱਕ ਯਾਦ ਛੱਡੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੰਗ ਕੱਟਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਪਾੜਨੀਆਂ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਵੇਖਣਾ, ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣਾ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪਿਘਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀਸਾ ਪਾਉਣਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣਾ, ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਖਾਂ ਮਾਰਨਾ ਆਦਿ। ਹੋਰ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਰਫਾਵਿਜ਼ ਸ਼ੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਮਾਹਦੀ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਟੈਕਸਾਂ ਅਤੇ ਜਜ਼ੀਆ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਜ਼ੀਆ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।  ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ। ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਅਤਿਅੰਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਸਮਾਜ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਪੱਖਪਾਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ।

ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਘਨ ਪਿਆ। ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 1394 ਤੋਂ 1397 ਤੱਕ ਸੁਲਤਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ: ਨਸੀਰ ਉਦ-ਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ ਦਾ ਪੋਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਸੀਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੁਸਰਤ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ ਸੀ। ਫਿਰੋਜ਼ਾਬਾਦ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸੀ। ਦੋ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ 1398 ਵਿੱਚ ਤੈਮੂਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਤੈਮੂਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਟੇਮਰਲੇਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਮੂਰਦ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਤੁਰਕੀਕ੍ਰਿਤ ਮੰਗੋਲ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ, ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਲੁੱਟਦੇ ਅਤੇ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਤੈਮੂਰ ਦੁਆਰਾ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 100,000 ਤੋਂ 200,000 ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਸੀ। ਤੈਮੂਰ ਦਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ, ਫਿਰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਤੈਮੂਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਇੱਕ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ, ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਕਾਰੀਗਰਾਂ) ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਲੁੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਰਕੰਦ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਰਾਜਕਤਾ, ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਅਤੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਨਾਸਿਰ ਉਦ-ਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ, ਜੋ ਤੈਮੂਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਗੁਜਰਾਤ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੜਿਆਂ ਦੀ ਕਠਪੁਤਲੀ ਵਜੋਂ ਤੁਗ਼ਲਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।

ਸੱਯਦ ਵੰਸ਼ 
ਸੱਯਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨੇ 1415 ਤੋਂ 1451 ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਲੇਖਕ ਯਾਹੀਆ ਸਰਹਿੰਦੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਖ਼ਰੀਖ਼-ਏ-ਮੁਬਾਰਕ ਸ਼ਾਹੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਮੋਢੀ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਧੀ ਫਾਤਿਮਾ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ, ਸੱਯਦ, ਜਾਂ ਇਸਲਾਮੀ ਪੈਗੰਬਰ, ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਤੋਂ ਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਯਾਹੀਆ ਸਰਹਿੰਦੀ ਨੇ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਸੱਯਦ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਉਚ ਸ਼ਰੀਫ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਤ ਸੱਯਦ ਜਲਾਲੂਦੀਨ ਬੁਖਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਆਮ ਮਾਨਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਉੱਤਮ ਚਰਿੱਤਰ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪੈਗੰਬਰ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਵਜੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ। ਰਿਚਰਡ ਐਮ. ਈਟਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਖਿਜ਼ਰ ਖਾਨ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਖੋਖਰ ਸਰਦਾਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਸਮਰਕੰਦ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਿਮੂਰਦ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸੰਪਰਕਾਂ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ। ਤਿਮੂਰੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਲੁੱਟ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੱਯਦ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਨੇਮੇਰੀ ਸ਼ਿਮਲ ਨੇ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੈਮੂਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਕੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਮੁਬਾਰਕ ਖਾਨ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਮੁਬਾਰਕ ਸ਼ਾਹ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਖਰ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਸ਼ਿਮਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੱਯਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ। ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸੁੰਨੀ ਸੰਪਰਦਾ ਪਤਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਬਦਲਵੇਂ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਪਰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੀਆ ਉੱਠਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੜ੍ਹਾਂ ਫੜ ਲਈਆਂ।

ਮਰਹੂਮ ਸੱਯਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸੁੰਗੜ ਗਈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਗਈ। ਆਖ਼ਰੀ ਸੱਯਦ ਸ਼ਾਸਕ, ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ (ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ "ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ" ਵਜੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ) ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਆਮ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਵਿਵੇਕਵਾਦ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ "ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਰਾਜ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪਾਲਮ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ", ਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (8.1 ਮੀਲ)। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਰਿਚਰਡ ਐਮ. ਈਟਨ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ "ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਾਕ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ"। ਸੱਯਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨੂੰ 1451 ਵਿੱਚ ਲੋਧੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ।

ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼ 

ਲੋਧੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਪਸ਼ਤੂਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ (ਅਫਗਾਨ)ਲੋਧੀ ਗੋਤ। ਬਹਿਲੋਲ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਨੇ ਲੋਧੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪਸ਼ਤੂਨ ਸੀ। ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੁਸਲਿਮ ਜੌਨਪੁਰ ਸਲਤਨਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਦੁਆਰਾ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਵਾਰਾਣਸੀ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੰਗਾਲ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ) ਤੱਕ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵਾਪਸ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ।

ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਿਜ਼ਾਮ ਖਾਨ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ, ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ 1489 ਤੋਂ 1517 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਬਾਰਬਕ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਜੌਨਪੁਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜਲਾਲ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਾਇਆ, ਫਿਰ ਬਿਹਾਰ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਗਵਰਨਰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਨੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆਗਰਾ ਵੀ ਚਲਾਇਆ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਹਿਰ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਅਰੰਭਕ ਦੌਰ ਦੇ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋ-ਇਸਲਾਮਿਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਨਾਲ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਗਰਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।

1517 ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਮੁਖੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਜਲਾਲ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਜੌਨਪੁਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਮੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਲਾਲ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਅਤੇ ਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ, ਮੁਗਲ ਬਾਬਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਰ ਨੇ 1526 ਵਿੱਚ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਲੋਧੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ।

ਹਵਾਲੇ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ
ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ