ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਹਨ: ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ ਦੇਸੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ (ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਸੰਗੀਤ)। ਉਹ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ, ਵਾਢੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤਿਹਾਸ 
ਹਰਿਆਣਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਚਰਖੀ ਦਾਦਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨੰਦਯਮ, ਸਾਰੰਗਪੁਰ, ਬਿਲਾਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਿੰਦਾਬਾਨਾ, ਟੋਡੀ, ਆਸਵੇਰੀ, ਜੈਸਰੀ, ਮਲਕੋਸ਼ਨਾ, ਹਿੰਡੋਲਾ, ਭੈਰਵੀ ਅਤੇ ਗੋਪੀ ਕਲਿਆਣਾ ਨਾਮ ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡ ਹਨ।

ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ 
ਹਰਿਆਣਾ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੂਪ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਹਰਿਆਣਾ ਨੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਅਲਹਾ ਅਤੇ ਉਦਾਲ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਬਾਰੇ ਅਲਹਾ -ਖੰਡ (1663-1202 ਈ.) ਗਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਿਤੌੜ ਦੇ ਮਹਾਰਾਣਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ II ਦਾ ਜੈਮਲ ਫੱਤਾ (ਮਹਾਰਾਣਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਹਾਦਰ ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ। ), ਬ੍ਰਹਮਾ, ਤੀਜ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਗੀਤ, ਹੋਲੀ ਦੇ ਫੱਗਣ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਫੱਗ ਗੀਤ ਅਤੇ ਹੋਲੀ ਦੇ ਗੀਤ।

ਫਰਕ 
ਮੇਵਾਤੀ ਘਰਾਣਾ ਮੇਵਾਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਅਪ੍ਰੈਂਟਿਸਸ਼ਿਪ ਕਬੀਲਾ ਹੈ। ਪੰਡਿਤ ਜਸਰਾਜ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਵੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ, ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਭਰਾਵਾਂ ਯੂ. ਘੱਗੇ ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਯੂ. 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੋਧਪੁਰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਭੋਪਾਲ ਦਾ ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ।  ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ  ਜੋਧਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਘੱਟ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ)।  ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਸੁਹਜ, ਸ਼ੈਲੀ, ਅਭਿਆਸਾਂ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਘਰਾਣਾ ਗਵਾਲੀਅਰ ਅਤੇ ਕੱਵਾਲ ਬਚਨ (ਦਿੱਲੀ) ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਿਆ। ਘਰਾਣੇ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਜਸਰਾਜ ਨੇ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਬਣਾਇਆ।

ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ ਦੇਸੀ/ਦੇਸ਼ੀ ਸੰਗੀਤ 
ਹਰਿਆਣਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਦੇਸੀ (ਦੇਸੀ) ਰੂਪ ਰਾਗ ਭੈਰਵੀ, ਰਾਗ ਭੈਰਵ, ਰਾਗ ਕਾਫੀ, ਰਾਗ ਜੈਜੈਵੰਤੀ, ਰਾਗ ਝਿੰਝੋਟੀ ਅਤੇ ਰਾਗ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਗੀਤ, ਬਾਲ ਗੀਤ, ਰਸਮੀ ਗੀਤ (ਵਿਆਹ) ਗਾਉਣ ਲਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।, ਆਦਿ) ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੂਰਨ ਭਗਤ। ਅਹੀਰ ਵੀ ਸੱਤ ਅਰਧ-ਧੁਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੁਰੀਲੇ ਰਾਗ ਪੀਲੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਕਿੱਸਾ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਹਾਲਦੇ ਸੁਲਤਾਨ, ਸਤੀ ਮਨੋਰਮਾ, ਜੈ ਸਿੰਘ ਕੀ ਮੌਤ, ਸਰਾਂ ਦੇ, ਆਦਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਰਾਸ ਲੀਲਾ ਅਤੇ "ਰਾਗਿਨੀ" ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹਨ। ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਰਾਗਿਨੀ ਰੂਪ ਲਖਮੀ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਾਇਕੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਤ ਜਾਂ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਕਿਆਂ ਲਈ ਮੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਥੀਮਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹਾਸੇ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਵੀ ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਊਰਜਾਵਾਨ ਹਰਕਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਚ ਰੂਪ ਹਨ ਖੋਰੀਆ, ਚੌਪਈਆ, ਲੂਰ, ਬੀਨ, ਘੁਮਾਰ, ਧਮਾਲ, ਫਾਗ, ਸਾਵਨ ਅਤੇ ਗੁੱਗਾ। ਲੂਰ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਬਾਂਗਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਅਤੇ ਬਿਜਾਈ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੌਰਾਨ ਫੱਗਣ (ਬਸੰਤ) ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਹਰਿਆਣਵੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੋਰੰਜਕ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਮੌਸਮੀ, ਪਿਆਰ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫੱਗਣ ( ਉਪਨਾਮੀ ਰੁੱਤ/ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਗੀਤ), ਕੱਤਕ (ਉਪਨਾਮੀ ਰੁੱਤ/ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਗੀਤ), ਸਨਮਾਨ (ਉਪਨਾਮੀ ਰੁੱਤ/ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਗੀਤ।, ਬੰਦੇ-ਬੰਦੀ (ਪੁਰਸ਼-ਔਰਤ ਜੋੜੀ ਗੀਤ),  (ਔਰਤਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੀਤ)। ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਗਤੀ ਮੰਗਲ ਗੀਤ (ਸ਼ੁਭ ਗੀਤ) ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਜਨ, ਭੱਟ (ਵਿਆਹ ਦਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਦੁਆਰਾ ਲਾੜੀ ਜਾਂ ਲਾੜੀ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਸਗਾਈ, ਬਾਨ (ਹਿੰਦੂ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ), ਕੂਆਂ। ਪੂਜਨ (ਇੱਕ ਰੀਤ ਜੋ ਕਿ ਖੂਹ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮਰਦ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ), ਸੰਝੀ ਅਤੇ ਹੋਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ।

ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਤਰ-ਜਾਤੀ ਗੀਤ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਤੀ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ, ਜਾਤਾਂ, ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਗੀਤ ਬੋਲੀ, ਸ਼ੈਲੀ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਤਰਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੋਦ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਵੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।  ਇਸ ਤਰਲ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹਰਿਆਣਵੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ।

ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ 
ਹਰਿਆਣੇ ਦਾ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਭੱਟਾਂ, ਸੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਬਾਜੇ ਭਗਤ , ਦਯਾਚੰਦ ਮਾਇਨਾ, ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ।

ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ 
ਸਾਰੰਗੀ, ਹਰਮੋਨੀਅਮ, ਚਿਮਟਾ, ਢੱਡ, ਢੋਲਕ, ਮੰਜੀਰਾ, ਖਰਟਾਲ, ਡਮਰੂ, ਦੁੱਗੀ, ਦਾਫ, ਬੰਸੂਰੀ, ਬੀਨ, ਘੁੰਗਰੂ, ਢੱਕ, ਘਰਾ ( ਘੜੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਰਬੜ ਦਾ ਢੱਕਣ ਲਗਾ ਕੇ ) ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੰਗੀਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ) ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਾ ।

ਹੋਰ ਯੰਤਰ ਹਨ:

 ਬਾਂਸੁਰੀ : ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਲਾ ਹਵਾ ਦਾ ਸਾਧਨ
 ਬੀਨ - ਦੋ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਪਾਈਪਾਂ ਇੱਕ ਲੌਕੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ
 ਇਕਤਾਰਾ - ਇੱਕ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼, ਇੱਕ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਲੌਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਂਸ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਕਟਾਰਾ ਦਾ ਦੋ-ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੋਤਾਰਾ ਹੈ।
 ਸਾਰੰਗੀ - ਇੱਕ ਧਨੁਸ਼ ਸਾਜ਼, ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
 ਸ਼ੰਖ - ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹਵਾ ਦਾ ਸਾਧਨ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ
 ਸ਼ਹਿਨਾਈ - ਹਵਾ ਦਾ ਸਾਧਨ

ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਗੀਤ

Cassette tape period

CD/DVD period

Post Internet Era

ਗੈਲਰੀ

ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 

 ਹਰਿਆਣਵੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
 ਹਰਿਆਣਵੀ ਲੋਕ ਨਾਚ
 ਹਰਿਆਣਵੀ ਭਾਸ਼ਾ
 ਹਰਿਆਣਵੀ ਸੰਗ

ਹਵਾਲੇ

ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ 

ਤਰਜਮੇ ਨੂੰ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ