ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲਾ
ਮਰਾਸੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਹੇਠ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਰਾਸੀ ਇਕ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਰਸੀਆ ਕਬੀਲਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ
ਹਾਜ਼ਰ ਜਵਾਬੀ, ਸ਼ਬਦ ਕਲਾ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਯਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।ਮਰਾਸੀ ਇਕੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਬੀਲਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਚਤੁਰਾਈ  ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੁੱਧੀ ਬਲ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰ ਜਵਾਬੀ ਅਤੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਮਿਜ਼ਾਜ ਕਰਕੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਤੀਫੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਕੇਦਰੀ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਗਾਉਣ ਕਲਾ, ਨਕਲ ਕਲਾ ਅਤੇ ਭੰਡਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸਾ 
ਮਰਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਦੇ ‘ਮਿਰਾਸ’ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ ‘ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ। ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ‘ਸੰਕਲਪ’ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ‘ਮਰਾਸੀ` ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕਿੱਤਾਗਤ ਅਤੇ ਜਾਤੀਗਤ ਭਾਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਨੂੰ ਇਕ ਜਾਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਆਖਿਆ 1865 ਦੀ ਗੁਜਰਾਤ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ।। ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਭੱਟਾਂ ਜਾਂ ਮਰਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆ ਹਨ

(1)ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾ ਦੀਆਂ ਜਨਮ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਮੌਤ ਸੰਬੰਧੀ ਰਸਮਾਂ-ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨਾ

(2)ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ ਕੁਰਸੀਨਾਮੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ

      ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਝਗੜੇ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਹਿੱਤ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਮੱਦਦ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ| ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰਦਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨੌਕਰਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਥਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਜਮਾਨਾਂ ਦਾ ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗ਼ਮੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਰ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਲੈਣਾ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਵਿਆਹਤਾਂ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਛੱਡਣ ਵਿਆਹ ਕੇ ਲਿਆਦੀ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਪੇਕੇ ਘਰ ਛੱਡਣਾ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੀ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਸੀ।

        ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਪੂਰਬਲੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਲਈ ਮਿਰਚ ਮਸਾਲਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧੀ ਗੰਢ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ, ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧੀ ਘਰ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸੁਨੇਹੇ ਦੇਣਾ ਆਦਿ ਕਾਰਜ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਰਗਤ 'ਤੇ ਜਾਂ ਅਫ਼ਸੋਸ ਲਈ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਰਾਸੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਕੁਤਾਹੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੰਬੰਧਤ ਪਿੰਡ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਯੋਗ ਮੀਰਾਸੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਇਵਜ ਵਿਚ ਮਰਾਸੀ ਮੰਗਣੀ ਤੋਂ ਲੈ ਤੋਂ ਵਿਆਹ ਦੇ 10 12 ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੋਕਿਆਂ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਅੱਠ ਆਨੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੋ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਅਤੇ ਮਰਗਤ ਵੇਲੇ ਲਾਗ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਿਤਰ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਲੱਤਾ ਆਦਿ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਬਰਾਤ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਲਾੜਾ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਸੇ ਵੰਡਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਬੰਧਤ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕ ਆਨੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਮਾਇਆ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਜਜ਼ਮਾਨ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਦਾ ਚੰਗਾ ਗੁੱਡਾ ਬੰਨਦੇ ਸਨ । ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਸਮੇਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਮਰਾਸੀਆਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਭੋਗ ਸਮੇਂ ਉਗਰਾਹੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੰਦ  ਵੀ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ।

     ਇਬਟਸਨ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਡੂਮ ਹਿੰਦੂ’ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਹਨ ਜਦਕਿ ਮਰਾਸੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਜਾਤੀਗਤ ਨਾਂ ਅਰਬੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੂਮ ਅਤੇ ਮਰਾਸੀ ਆਖ ਕੇ ਸੱਦਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ

ਇਹ ਲੋਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਨਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਨਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿੱਤਾਗਤ ਮਹੱਤਤਾ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ

ਹੈ ਕਿ ‘ਮਰਾਸੀ’ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਾਕਾਰ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ‘ਡੂੰਮਾਂ’ ਨਾਲੋ ਸਮਾਜਿਕਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਉੱਚਾ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਹਾਰਕ ਤੌਰ `ਤੇ ‘ਮਰਾਸੀ’ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭੱਟ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਉਪਾਧੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

           ਇਬਟਸਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੱਟ ਲੋਕ ਵੀ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਮੰਤਵ ਹਿੱਤ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਤੱਕਕਿ ਬਹੁਤੇ ਜੱਟ ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਂਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਾਂਝ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ । ਇਬਟਸਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਂਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਨਿਮਨ ਕਿਸਾਨੀ ਨਾਲਵੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੇਕੇ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਭੱਟ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਇਹ ਗੱਲ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ 'ਮਰਾਸੀ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਵਿਰਾਸਤੀ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਮਰਾਸੀ, ਜੋਗੀ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਥੰਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬਾ ਬਹੁਤਾ ਉੱਚਾ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਇਹ ਲੋਕ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾ 'ਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਕੁਰਸੀਨਾਮੇ ਸਾਂਭਣ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ । ‘ਰਾਜਪੂਤ’ ਮੂਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ ਮਰਸੀ ਲੋਕ ਖੇਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਸੀਆਕ੍ਰਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਰਾਸੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਸੇਵਾ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਪਾਣੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਖ਼ਤ ਮਨਾਹੀਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਮਰਾਸੀ ਅਤੇ ਡੂੰਮ ਕਬੀਲੇ ਨੂੰ ਰੱਲਗੱਡ ਕਰਕੇ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਸਰਾਸਰ ਗਲਤ ਹੈ। ਮਰਾਸੀ ਡੂੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾ ਨਿਭਾਉਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੀਣਾ ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਰੋਹਤਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਡੂੰਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਨ੍ਰਿਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨਾਲ ਤਬਲੇ ਜਾਂ ਸਾਰੰਗੀ 'ਤੇ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਗੁੜਗਾਉਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੋਕ ਹੋਰ ਜਾਤਾਂ ਤੇ ਖੈਰਾਤ ਲੈ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ । ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਨ ਵਿਖੇ ਡੂੰਮ  ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ 'ਲੰਗਾ` ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਸਾਜਾਂ  ਤੋਂ ਪੀਰਾਂ ਫਕੀਰਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿੱਚ ਬਲੋਚੀ ਭਜਨ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੁਰਸੀਨਾਮੇ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਜੋਸ਼ੀਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹਾਕਮਾਂ ਸੰਗ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ । ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਝੋਟੇ ਪਾਲਣ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ । ਇਹ ਪਸ਼ੂ ਚੰਗੀ ਨਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਚੰਗੀ ਨਸਲ ਦੇ ਪਸੂ ਪਾਲਣ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਮੂਲ 

ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ‘ਅਰਬ ਦੇਸ਼’ ਨਾਲ

ਜੋੜਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੰਦ ਕਥਾ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੈ:

            ਇਕ ਵਾਰ ਇਕ ਪੈਗੰਬਰ ਨੇ ਮਦੀਨੇ ਦੇ ਇਕ ‘ਕੱਸਾ’ ਨਾਮਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕੋੜੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ । ਪੈਗੰਬਰ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਗਹਿਰਾ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਇਹ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ‘ਕੱਸਾ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਬਣਦਾ ਦੰਡ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕੱਸਾ ਨੇ ਫਕੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਨੰਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜਦ ਪੈਗੰਬਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਨੰਗੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕੱਸਾ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਬਦਲਾ ਲਏ ਫ਼ਕੀਰ ਦੀ ਪਿੱਠ ਚੁੰਮ ਲਈ । ਫ਼ਕੀਰ ਨੇ ਕੱਸਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਫ਼ਕੀਰ ਦੀ ਨੇਕੀ ਦੀ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਜਾਨਸੀਨਾਂ(ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ) ਨੇ ਰਾਜੇ ਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਪੁਰਖਾ ਮੀਰ ‘ਪਰਸੀਆ'  ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜਘਰਾਣੇ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ‘ਬਸਲਾ’ ਅਤੇ ‘ਕੁਰੇਸ਼ੀ’ ‘ਖਵਾਜ਼ਾ ਮੁਈਨ ਉਦ ਦੀਨ ਚਿਸ਼ਤੀ' ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਏਸੇ ਉਪਰੰਤ ਸੇਖਾਂ ਅਤੇ ਸਯਦਾਂ ਦੇ ਮਰਾਸੀ ਬਣ ਗਏ ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਸਲਾ ਪੋਸਲਾ ਵਿਖੇ ਨਿਮਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਕਬੀ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ ਹਿੰਦੂਆਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਢਾਡੀਆ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਹਤਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਮੀਰਾਸੀ ਕੁਰੇਸੀ ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੇਸਲਾ ਅਤੇ ਰਬਾਬੀ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਮੀਰ ਦੇ ਜਾਨਸੀਨ ਹਨ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੂਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੂਲ ਬਾਸਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਅਕੱਸਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਹਿਦ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹਨ। ਵਾਹਿਦ ਰਾਜੇ ਉਮਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਆਕਾਰ ਅਬਦੁਲਾ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਸੀ । ਉਸਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ `ਦੁੱਧ ਦੀ ਸੇਵਾ' ਨੇ ਅਬਦੁਲਾ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਬਦੁਲਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੁਰਸੀਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ ਪਰ ਸਮੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪੇਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼  ਕੁਰਸੀਨਾਮੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਮਰਾਸੀਆਂ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਸਿੱਧ ਕਥਾ 

ਮੀਰਾਸੀਆਂ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ

ਇਸ ਘਟਨਾ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਕਥਿੱਤ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ:

         ਜਦੋਂ ਅਲੀ ਬੀਬੀ ਫ਼ਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਹਾਉਣ ਲਈ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘਰ ਬਰਾਤ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਇਕ ਸਮਾਗਮ ਹੋਇਆ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਰਿਵਾਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਘਰ ਦੁਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਸ਼ਗਨ ਵਜੇ 'ਦੁੱਧ' ਛੁਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਕਿਸੇ ਅਣਪਛਾਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਦੁੱਧ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਹਜ਼ਰਤ ਅਲੀ ਅਤੇ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਾਹਿਦ ਨੇ ਇਹ ਕਟੋਰਾ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਹਜ਼ਰਤ ਅਲੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਛੁਹਾ ਦਿੱਤਾ । ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਰਤ ਅਲੀ ਨੇ ਇਹ ਦੁੱਧ ਪੀ ਲਿਆ ਤਾਂ ਵਾਹਿਦ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਿਸਦੇ ਇਵਜਾਨੇ ਵਜੇ ਹਜ਼ਰਤ ਅਲੀ ਨੇ ਖਾਲੀ ਕਟਰੇ ਵਿਚ ‘ਦੋ ਲਾਲ’ ਧਰ ਦਿੱਤੇ । ਪਰ ਵਾਹਿਦ ਇਸ ਭੇਟ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੀਮਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਹਜ਼ਰਤ ਅਲੀ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਵਿਰਾਸਤੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ, ਨੇ ਵਾਹਿਦ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਕਲਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ਜ਼ ‘ਮਰਾਸੀ` ਅਖਵਾਏ।

    ਹੋਇਆ ਹੁਕਮ ਖੁਦਾਈ ਦਾ ਵਹੀ ਜੋ ਆਇਆ ਪਾਸ

     ਮਿਲਿਆ ਕਟੋਰਾ ਵਾਹਿਦ ਕੋ ਜਿਨਕਾ ਬਾਪ ਅਬਾਸ

     ਪੜ੍ਹੇ ਕਲਮਾ ਆਖੇ ਮੋਮਨ ਇਨ ਜੋ ਆਇਆ ਰਾਸ   

    ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਇਆ ਸ਼ਾਹ ਕੋ ਜਿਥੋਂ ਮਿਲੀ ਮੀਰਾਸ (4)

         ਕੁਝ ਮਰਾਸੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਕਾਲਕ ਦਾਸ` ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ । ਕਾਲਕ ਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ‘ਕੋਹੜ` ਚੂਸਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਰ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਲੋਕ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵ ਰੱਖਣਗੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬੋਲ ਸੱਚ ਹੋਣਗੇ । ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਚਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੀਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਵਰਗ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ।

(1) ਪੀਰਾਈਂ

(2) ਡੂਮ ਮਰਾਸੀ

(3) ਕਲਾਵੰਤ

(4) ਸਰੋਦੀ

(5) ਢਾਡੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਰਾਵਾ' ਅਤੇ 'ਸ਼ਾਈਖਾਨਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ          ਹੈ|

(6) ਭੰਡ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ‘ਪੀਰਾਹੀਂ` ਮਰਾਸੀ ਲਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੀਰ ਅਤੇ ਸਖੀ ਸਰਵਰ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੀਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਦਾਨ-ਦਖਸ਼ਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੜਕੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸੰਬੰਧੀ ਆਸੀਸ ਵੀ

ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਾਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਕ ਢੋਲਕ ਵਰਗਾ ਸਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੰਨਤ ਵਜੋਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਖੰਬੜੀ ਜਾਂ ਧਾਗਾ ਬੰਨ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਡੂਮ ਮੀਰਾਸੀ ਵੀ ਢੋਲਕੀ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ

ਇਹ ਲੋਕ “ਵਿਆਹ’ ਅਤੇ ‘ਮਰਗਤਾ’ ’ਤੇ ਭੁੰਜੇ ਬਹਿ ਕੇ ਦਾਨ-ਦਖਸ਼ਣਾ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ‘ਗੁਪਤ ਸੁਨੇਹੇ ਦੇਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਲਾਵੰਤ ਮੀਰਾਸੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਮੀਰਾਸੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ‘ਪ੍ਰਵੀਨ ਰਬਾਬੀ' ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਜ਼ੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਢਾਡੀ ਲੋਕ ਅਤੇ ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਕਬੀਲੇ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੰਡ ਲੋਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਕਲਚੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ|

ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਸਰੂਪ 
ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬੜੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ| ਇਸ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ| ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲਾ ਇੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰਤਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ|  ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਤਰੀਕਰਨ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ|

ਰਾਏ ਮਰਾਸੀ 

ਰਾਏ ਮਰਾਸੀਆਂ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਰਾਏ ਭੱਟਾਂ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ। ਰਾਏ ਮੀਰਾਸੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ-ਦਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਕ ਰੀਤ ਵੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਕਵੀ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਬਿੱਤ ਜੋੜਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਹਾਰਤ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਮੀਰਾਸੀ ਆਪਣਾ ਅਤੀਤ ਹਿੰਦੂ ਭੱਟਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ,ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਲੋਕ ਕਬਿੱਤ ਲਿਖਦੇ ਅਤੇ ਗਾਉਂਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਉੱਚੇ ਰਾਜ ਘਰਾਣਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਗਿਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਗਿਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਬੀਲੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ । ਇਹ ਲੋਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮ

ਸਮੇਂ ਕੁਰਸੀਨਾਮੇ ਦੁਹਰਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਕਈ ਥਾਵਾਂ `ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬੋਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਰਾਏ' ਸਦਵਾ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ|

ਮੀਰ ਮਰਾਸੀ 
‘ਮੀਰ’ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਕ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਹ

ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਜ਼ਜਮਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਇਕ ਲੰਮੀ ਡਾਂਗ 'ਤੇ ਝੰਡਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪੀਰ ਲੱਖਦਾਤਾ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿੱਚ ਟਾਹਰਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਲੋਕ ਬੜੀ ਸੋਜ਼ਮਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੀਰ ਮੀਰਾਸੀ ਬੜੇ ਚੁਸਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾਦਿਲ ਲੋਕ ਹਨ|

ਢਾਡੀ ਮਰਾਸੀ 
ਢਾਡੀ ਮਰਾਸੀ ਢੱਡ ਸਾਰੰਗੀ ਨਾਲ ਬੀਰ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਅੰਤਰ ਵਿਆਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਨੱਚਣ ਪ੍ਰਤੀ ਮਨਾਹੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਹੈ । ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ

ਲੋਕ ਉੱਚੇ ਰੁਤਬੇ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਮਾਣਦੇ ਰਹੇ ਹਨ । ਇਹ ਲੋਕ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ‘ਪੁਰਖੀ ਲਾਗ` ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਮਰਾਸੀ

ਕਈ ਜੱਟ ਅਤੇ ਜਾਟ ਗੋਤਰਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਲਾਗੀ ਹਨ । ਇਹ ਲੋਕ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ, ਬੀਬੀ ਫਾਤਿਮਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਸਨ ਅਤੇ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਆਜਾਂ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ

ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਗਾਉਣ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਰਿਆਂ ਗੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਗੋਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧੀ ਮਨਾਹੀਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਜ਼ਾਹੀਆ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ‘ਗੁੱਡਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਖਿੱਲੀ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ

ਸੰਬੰਧਤ ਜਜ਼ਮਾਨ ਦਾ ਲੀਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁੱਡਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸਦਾ ਬਕਾਇਦਾ ਕੁਰਸੀਨਾਮਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਭੰਡੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮੌਕੇ ਉਸਦੀ ਸਾਰੀ ਕੁਲ ਦੇ ਪੋਤੜੇ ਫਰੋਲ ਫਰੋਲ ਕੇ ਪੁੱਛ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਮਾਨ ਦਾ ਏਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਰਾਸੀ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ|

ਕਲਾਵੰਤ ਮਰਾਸੀ 
ਕਲਾਵੰਤ ਸ਼ਬਦ ਕਲਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆਂ ਹੈ|ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ 'ਤਾਨਸੈਨ' ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ| ਇਹ ਲੋਕ ਰਾਗ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ| ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਮਰਾਸੀ ਵੀ ਸਦਵਾਉਂਦੇ ਹਨ| ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੋਕ  ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ|

ਕਰਹਲਾ ਜਾਂ ਖਰਿਆਲਾ ਮਰਾਸੀ 
‘ਕਰਹਲਾ’ ਜਾਂ ‘ਖਰਿਆਲਾ' ਮਰਾਸੀ ਅਸਲ ਮਰਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਇਕ ਦਰਜਾ ਨੀਵੇਂ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ

ਨੇ ਦੂਜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਮਰਾਸੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦੇ। ਇਹ ਲੋਕ ‘ਕਥਾ ਵਾਚਕ' ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤਬਲਾ ਸਾਰੰਗੀ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨ ਸਾਜ਼ਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੀ ਕਰੇਵੇ ਦੀ ਰਸਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਹੋਰ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਮਸਜ਼ਿਦਾਂ ਦੇ ਇਮਾਮ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਖ਼ੈਰਾਤ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆਪਣਾ

ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਡੂੰਮ, ਢਾਡੀ ਅਤੇ ਭੰਡ ਇਕੋ ਕੋਟੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਸੁਨਿਆਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ।

ਕੁਮਾਚੀ ਮਰਾਸੀ 
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਣਦੇ ਹਨ । ਇਬਟਸਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਮੂਲ ਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲੋਕ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਗਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਰ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ‘ਲਾਗ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਹੋਣ ਵਾਲੇ’ ਬੱਚੇ ਲਈ ਵੀ ਲਾਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ‘ਲਾਗ’ ਨਕਦੀ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਟਾ, ਦਾਲ ਅਤੇ ਘੀਉ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

ਮੀਰ ਮੰਗ 
ਮਰਾਸੀਆਂ ਦੇ ਮਰਾਸੀ ‘ਮੀਰ ਮੰਗ’ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੀ ਕੁਰਸੀਨਾਮੇ ਸਮਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਲੋਕ ਇਸ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ। ‘ਡੂੰਮ’ ਅਤੇ ‘ਕਨੂੰਆਂ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ|

ਮੁਤਰਿਬ,ਨਕਾਲ ਅਤੇ ਕਵਾਲ 
ਮੂਤਰਿਬ, ਨਕਾਲ ਅਤੇ ਕਵਾਲ : ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨੇ ਦੀ ਕੁਲ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਰਬਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਵੀਨ ਸਾਜ਼ਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਇਹ ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ

ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਭੇਟਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਚਲਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਸਾਥੀ

ਅਤੇ ਰਬਾਬੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਕੁਲ ਵਿਚੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਦਰਜਾ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵਾ

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ‘ਰਬਾਬੀ ਮੀਰ’ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਦਿ ਪੁਰਖਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਸੁਜਾਤੀ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਖੇਤਰੀ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ|

ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੋਤਰ 
ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੋਤਰ :  ਕਿੱਤਾਗਤ ਵੰਡ ਅਤੇ ਜ਼ਜਮਾਨੀ ਰੁਤਬੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੋਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ :

- ਬਰਾਲ,ਗੌਰੀ, ਕਾਕ ਅਤੇ ਪਾਹਲੀ-ਲੋਕ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ

- ਢੇਰ ਅਤੇ ਤਨੋਰ ਲੋਕ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ

- ਕਲਾਲ, ਲੱਲਾ, ਮੋਂਗਾ ਅਤੇ ਸੰਪ ਲੋਕ ਜੱਟਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ

- ਚੰਗੜ ਲੋਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ

-  ਬਰਵੇ ਲੋਕ ਮਹਾਜਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ

- ਸ਼ੋਹਲ ਲੋਕ ਖਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ

           ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੰਚਰ, ਬਾਬਰ, ਢਾਡੀ, ਦੋਤ, ਹਲਵਾ, ਖਿਰਵਰ, ਮੋਮੀਆਂ ਅਤੇ ਪੋਹਲਾ ਲੋਕ ਮੁਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ । ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ‘ਖੋਖਰ ਅਤੇ ਮੋਖਰ’ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਦਿ ਪੁਰਖਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ । ‘ਖੋਖਰ’ ਦਾ ਕਬੀਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਰਾਜਪੂਤਾਂ’ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਰ ਦਾ ਕਬੀਲਾ ‘ਘੁੰਮਣ’ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਮੀਰਾਸ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੋਤਰ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ।

ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਲੋਕ ਜੀਵਨ 
ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਲੋਕ ਜੀਵਨ : ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲਾ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਮਰਾਸੀ ਇਕ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਅਤੇ

ਕਲਾਕਾਰ ਕਬੀਲਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਕਬੀਲੇ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਕ ਬਲ ਅਤੇ ਕਲਾ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ

ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਬਲ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਚਤੁਰਾਈ ਕਰਕੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰ ਜਵਾਬੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਸੰਬੰਧੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਚ ਕਈ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਖਾਉਤ ਹੈ :

        ਜੁੱਤੀ ਸੋਟੀ ਬਿਨਾਂ ਤੁਰੀਏ ਨਾ ਰਾਤ ਨੂੰ

        ਟਿੱਚਰ ਨਾ ਕਰੀਏ ਮਰਾਸੀ ਦੀ ਜਾਤ ਨੂੰ

ਜੇਕਰ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਿੱਥ ਕਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਲੋਕ ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਠਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਆਏ । ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਨੇੜਤਾ ਹਾਸਲ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਮਰਾਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੇ ਸਾਈਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ,ਮਰਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਦੇ ਸਨ। ਮਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਸਿਰਫ ਵਿਰਾਸਤੀ ਕੁਰਸੀਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਰਟਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ,ਇਸ ਕੰਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ

ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨਿੱਕੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮ ਤਾਂ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੜ੍ਹੀ-ਸਿਆਪੇ ਤੱਕ

ਪੂਰ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਮਰਾਸੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜਨਮ, ਮਰਨ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਖ਼ਾਸ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਗੁਣਗਾਣ ਕਰਨ, ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਮਿਲਣੀ ਕਰਾਉਣ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਈ ਮੌਤ ਦਾ ਸਿਆਪਾ ਕਰਨ ਤੱਕ ਇਕ ਲੰਮੀ ਸਮਾਜਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ । ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨੇੜਤਾ ਕਾਰਨ ਇਹ 'ਮੀਰਜ਼ਾਦੇ` ਦਾ

ਰੁਤਬਾ ਮਾਣਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਆਪਣੀ ‘ਕਲਾ ਅਤੇ ਕਿਰਤ' ਰਾਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸਾਈਆਂ ਅਤੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਦੀ

ਤਾਅਬੇਦਾਰੀ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਝਗੜਿਆਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ

ਵੱਲ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਜਨ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਕਾਲੀ ਜੰਗਲੀ ਲੋਕ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਜੀਵਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਘੁਮੰਤੂ ਅਤੇ ਰਮਤਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਮਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਹਿੰਦੂ ਭੱਟਾਂ

ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਬਹੁਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇਹੋ ਰਾਇ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਭੱਟ ਲੋਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ-ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮੀਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਰਮ ਵੱਲ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਦੀ ਮੀਰਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੰਬੰਧਤ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਕਬੂਲੇ ਹਨ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ

ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਕੁਦਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਮਿਲਗੋਭਾ ਹੈ । ਇਹ ਵੀ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗਲਾਂ-ਬੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰੋਹੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵਸ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਿਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਰਜਵਾੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਵਧਣ ਲੱਗੀ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ

ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੂਝ ਸਦਕਾ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਕੁਰਸੀਨਾਮੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਂਭ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੁਰਸੀਨਾਮਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਲਾਮਈ, ਸੰਗੀਤਕ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਹੀਆ ਅੰਦਾਜ਼ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕ ਅਟੁੱਟ

ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਸਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਇਸ ਕਦਰ ਤੱਕ ਵੱਧਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਇਕ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਬਣ ਗਏ । ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ

ਲੋਕ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ਼ਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਲਾਗ ਆਦਿ ਨਾ ਮਿਲਣ ਜਾਂ ਤਿਰਸਕਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ‘ਗੁੰਡਾ’ ਬੰਨ ਕੇ ਭੰਡੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਗੁੱਡਾ ਏਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਹੀਆ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸੰਬੰਧਤ ਜਜਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਰਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੰਜੂਸ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਦਾ ਗੁੱਡਾ ਇਸ ਢੰਗ

ਨਾਲ ਬੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਵਿਰਾਸਤੀ ਕੰਗਾਲ' ਸਿੰਧ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗਾ ‘ਲਾਗ’ ਅਤੇ ‘ਰਸਦ’ ਆਦਿ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਜਜਮਾਨਾਂ ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀ ਦਾ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਅਤੇ ਸੋਜ਼ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗਾ ਕੇ ਗੁਣਗਾਣ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਇਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਜਸਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਸੋਭਾ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਨਿੱਤ

ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਕਿਸਾਨਾਂਅਤੇ ਰਜਵਾੜਿਆਂ ਦੇ ਮਸੀਨਾਂ ਤੋਂ ਸਸਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਰਾਸੀ

ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਪੇਸ਼ੇ 'ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸੱਟ ਵੱਜੀ ਹੈ। ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਗਏ, ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ

ਦੂਸਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਲੰਮਾ ਦੌਰ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਾਜਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਤਹਿਤ

ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਕਬੀਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ,ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਮੰਡੀ ਦੀ ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਹਾਸੀਏ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ।

           ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਧਨ-ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਹ ਕਬੀਲੇ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਬੀਲੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਾਨੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਾਜ਼ੀਗਰ, ਬੋਰੀਏ, ਸਾਂਸੀ, ਸਿਕਲੀਗਰ, ਗੁਜਰ, ਗਾਡੀਲੁਹਾਰ,

ਬਰੜ, ਢੋਅ, ਓਡ ਅਤੇ ਰਾਏ ਸਿੱਖ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ| ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਦਲਦੇ ਆਰਥਿਕ ਆਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ  ਹੈ ਵਿਘਟਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਲੋਬਲ ਯੁਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ-ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਇਹ ਕਬੀਲੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖੋਂ  ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਜਨਮ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਲਾਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੁਰਸੀਨਾਮੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਣ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਬਖਸਿਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ 'ਮੀਰੀ'ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਰਥਿਕ ਵਸੀਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਰਾਸੀ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਮੌਕਾ ਖੁੰਜਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦੇ। ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਵਿਚ ਮਰਾਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ

ਦੇ ਬੱਚੇ, ਬੁੱਢੇ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਮਰਾਸ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੀਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ।ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ 'ਪਿੱਟ ਸਿਆਪਾ' ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤੀ, ਮਰਾਸੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਬੀਨ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਧਰਮ ਸੀ। ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਸੁਜਾਤੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੁਝ ਮਨਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਇਕ ਆਪਣੀ ਹੀ ‘ਭਾਸ਼ਾ’ ਅਤੇ ‘ਗੁਪਤ ਭਾਸ਼ਾ' ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਾਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ `ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਰਮ ਦਾ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਰਾਸੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਗੋਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ਤਾ-ਨਾਤਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ । ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ

ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਮਰਾਸੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਸਤਰੀਕਰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਾਸੀਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਆਂਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਰਾਸੀਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਰਾਸੀ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਮੀਰ ਮਲੰਗ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

       ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਆਗਮਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਰਬਾਬੀ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਅਹਿਦ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਢਾਡੀਆਂ ‘ਮੀਰ ਅਬਦੁੱਲਾ’ ਅਤੇ ‘ਮੀਰ ਨੱਥਾ’ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰੀ ਢਾਡੀਆਂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਰੁਤਬਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਉੱਘੇ ਢਾਡੀ ‘ਮੀਰ ਛਬੀਲਾ` ਅਤੇ ‘ਮੁਸਕੀ` ਨੂੰ ਦਰਬਾਰੀ ਢਾਡੀ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਦੇ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਢਾਡੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਵੀ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ।

            ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਮਤ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਵੀ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਤੇ ਘਰਾਣਾ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਚਲਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਘਰਾਣਾ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਗਾਇਕ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਧਰੂ ਧਾਰੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ, ਮੁਹੰਮਦ ਸਦੀਕ ਅਤੇ ਸਰਦੂਲ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਲੋਹਾ ਮੰਨਵਾਇਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਥਿਤੀ ਬੜੀ ਉਲਟ ਅਤੇ ਤਰਸਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲਾ ਸਮਾਜ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਹਾਸੀਏ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਹ ਕਬੀਲਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਤਰੀਕੇ ਵਿਕਸਤ

ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੇਵੱਸ ਅਤੇ ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਮਰਾਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਧੰਦਾ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਮਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਧੰਦੇ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਅਨਪੜ੍ਹ ਅਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹਨ। ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਆਗਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ‘ਮੀਰਜ਼ਾਦੀ' ਖੁੱਸਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲੋਕ ਯਤੀਮਾਂ ਵਰਗੀ ਹੋਣੀ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਕਈ ਲੋਕ ਅੱਜ

ਵੀ ਮਰਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਲੋਕ ‘ਮਰਾਸ’ ਵਿਚ ਬਹੁਤੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਸੰਕੇਤਕ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਲਾਗ ਦੇ ਕੇ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਹੁਣ ਸੀਮਤ ਦਾਇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ । ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਕਈ ਲੋਕ ਭੰਡ ਅਤੇ ਨਕਲੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰ ਕੇ ਲਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਵਿਚ ਔਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ । ਇਸ ਕਬੀਲੇ

ਦੀ ਔਰਤ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਪੱਖੋਂ ਜ਼ਲਾਲਤ ਹੰਢਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਬੀਲੇ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਖਿਆ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਲੜੀ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਦਮ ਤੋੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸਵਾਰੀਆਂ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਨਵੀਂ ਸਿਰਜੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਅਜਨਬੀਆਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ।

        ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਜਿੱਥੇ ਪੂਰੀ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਖਾਮੋਸੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਏ ਹਨ। ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਗੰਭੀਰ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਸਾਜਿੰਦਗੀ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਹਾਸੀਏ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਵੀ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਬਦ ਤੋਂ ਬਦਤਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

          ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਿਮਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਧੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਸ਼ੂ ਪਠੋਰਾ ਪਾਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬੀਤੇ ਦੀ ਕਥਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਥਿਤੀ ਹਰ ਪਾਸਿਓ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਹੋਣਹਾਰ ਗਮੰਤਰੀ ਨਕਲੀਏ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿੰਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਕਬੀਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਪੁੱਛ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਕਬੀਲੇ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰਥਕ ਯਤਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਅਜੇ ਸਮਾਂ ਲੱਗੇਗਾ।

ਨਿਆਂ ਪ੍ਣਾਲੀ 
ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ : ਮਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਇਕ ਪੰਚਾਇਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ 'ਤੇ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਨੂੰ ‘ਰਾਣਾ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਚਾਰ ‘ਰਾਓ’ ਮਰਾਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕੋਤਵਾਲ' ਅਤੇ ‘ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ’ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੀਰਾਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਇਕ ਆਪਣੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਮਹਾਪੰਚਾਇਤ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਹੈ । ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਝਗੜਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਰਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਝਗੜੇ ਵਾਲੀ ਧਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗਲਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਕੋਤਵਾਲ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਰਾਣਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਕੋਈ ਵੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਲਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਜ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜ਼ੁਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛੋਟਾ-ਮੋਟਾ ਝਗੜਾ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ ਨਿਪਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਭਾਰੀ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਮਾਣ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੋਵੇ, ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕਬੀਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਜ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਸਰ ਅੱਗੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ‘ਖਪ’ ਅਤੇ ‘ਚੌਂਤਰਾ' ਆਖ ਕੇ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਮਰਾਸੀ ਲੋਕ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ, ਸਖੀ ਸਰਵਰ, ਦੇਵੀ ਬਾਕਬਨੀ, ਪੀਰ ਮੁਰਤਜ਼ਾ, ਹਦਾਇਤ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ, ਸ਼ਾਹ ਮਾਸਾ ਵਲੀ, ਸਾਹ ਬਰਾਵਲ ਹੱਕ, ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਅਤੇ ਲੱਖਦਾਤਾ ਪੀਰ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਰਾਸੀ ਮੋਹ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ:

              ਅੱਲਾ ਸੱਚ

ਨਬੀ ਬਰ ਹੱਕ

ਦੀਦਾਰ ਅੱਲਾ ਦਾ

ਹਜ਼ਰਤ ਦੀ

ਹਵਾਲੇ 
ਡਾ. ਮੋਹਨ ਤਿਆਗੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਕਬੀਲੇ(ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ),ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਇੰਡੀਆ,2014|

ISBN 978-81-237-7098-7