ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ
ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ (ਉਚਾਰਨ ; । IAST: ਵੈਂਡਵਾਨਾ),ਨੂੰ ਵਰਿੰਦਾਬਨ ਅਤੇ ਬਰਿੰਦਾਬਨ  ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਥੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਜ ਭੂਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਿਨ ਬਿਤਾਏ ਸਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਗਰਾ-ਦਿੱਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਐਨਐਚ -44 ਦੇ ਉਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਰਾਧਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰ ਹਨ।

ਵਿਉਂਤਪੱਤੀ 
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਮ, वन्दावन (ਵੇਂਦਵਾਨਾ), ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ (ਪਵਿੱਤਰ ਤੁਲਸੀ) ਅਤੇ ਵਾਨਾ (ਇੱਕ ਗਰੋਵ ਜਾਂ ਜੰਗਲ) ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ।

ਭੂਗੋਲ 
ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ 27.58° ਉੱਤਰ 77.7° ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।  ਇਸ ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 170 ਮੀਟਰ (557 ਫੁੱਟ) ਹੈ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ 125 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਜਨ-ਅੰਕੜੇ 
2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 63,005 ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 34,769 ਮਰਦ ਅਤੇ 28,236 ਔਰਤਾਂ ਸਨ। 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਬਾਦੀ 7,818 ਸੀ। ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 42,917 ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 68.11% ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ 73.7% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ 61.2% ਸੀ। ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਪ੍ਰਤੀ ੧੦੦੦ ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ ੮੧੨ ਔਰਤਾਂ ਹੈ। ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 6,294 ਅਤੇ 18 ਸੀ। ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ 2011 ਵਿੱਚ 11,637 ਘਰ ਸਨ। ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਬ੍ਰਜ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ 

ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਵਰਧਨ, ਗੋਕੁਲ, ਨੰਦਗਾਂਵ, ਬਰਸਾਨਾ, ਮਥੁਰਾ ਅਤੇ ਭੰਡਿਰਵਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨ ਰਾਧਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਜ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਆਮ ਨਮਸਕਾਰ ਜਾਂ ਵਧਾਈਆਂ ਰਾਧੇ ਰਾਧੇ ਹਨ ਜੋ ਦੇਵੀ ਰਾਧਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਇਤਿਹਾਸ 

ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸਮਰਾਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਧੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 16 ਵੀਂ ਅਤੇ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ।

ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਵਲਭਚਾਰੀਆ, ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 84 ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ੮੪ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਤੀਮਾਰਗ ਬੈਥਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁਸ਼ਤੀਮਾਰਗ ਦੇ ਗਠਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।

ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦਾ ਸਾਰ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਚੈਤੰਨਿਆ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਲ 1515 ਵਿੱਚ, ਚੈਤੰਨਿਆ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਆਚੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੀ।

ਪਿਛਲੇ 250 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨਕ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਡਿਵੈਲਪਰਾਂ ਦੁਆਰਾ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਢੱਕਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਬਾਕੀ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੋਰ, ਗਾਵਾਂ, ਬਾਂਦਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੰਦਰ 
ਰਾਧਾਰਾਣੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ (ਮੰਦਰਾਂ) ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਾਧਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਭਗ 5000 ਮੰਦਰ ਹਨ। ਤੀਰਥ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਇਹ ਹਨ :

 ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮੰਦਰ

 ਸ੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਰਮਨ ਮੰਦਰ,

 ਬਾਂਕੇ ਬਿਹਾਰੀ ਮੰਦਰ,

 ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਮੰਦਰ

 ਪ੍ਰੇਮ ਮੰਦਰ

 ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਮੰਦਰ

 ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਚੰਦਰੋਦਿਆ ਮੰਦਰ

 ਰਾਧਾ ਵੱਲਭ ਮੰਦਰ

ਗੈਲਰੀ

ਹਵਾਲੇ 

Articles with hAudio microformats
ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ-ਅਸਥਾਨ
ਹਿੰਦੂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ
ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਹਿਰ
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ