ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ
ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ (1082 - 1646) ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਰਾਜਾਵਾਂ ਨੇ 564 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਰਸਮੀ ਨਾਮ ਕਰਣਾਟਕ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਜ ਦੀ 1565 ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਜੈਨਗਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਦ ਕਸ਼ੀਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਤੇ 80 ਸਾਲ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹਰਿਹਰ ਅਤੇ ਬੁੱਕਾ ਨਾਮਕ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀਆਂ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਦਵੰਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹਮਨੀ ਸਲਤਨਤ ਸੀ।

ਉਤਪੱਤੀ

ਇਸ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾਦੰਤਕਥਾਵਾਂਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗਮ ਦੇ ਪੁੱਤ ਹਰਿਹਰ ਅਤੇ ਬੁੱਕਾ ਨੇ ਹੰਪੀ ਹਸਤੀਨਾਵਤੀ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਾਈ। ਅਤੇ ਵਿਜੈਨਗਰ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਵਿਜੈਨਗਰ ਰੱਖਿਆ। 
ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਪਰਵੇਸ਼ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਿਲਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਅਲਾਉਦੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਹਰਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਕਰ ਲੈਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਿਹਾ। ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨਾਂ ਤੁਗਲਕ ਨੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਉਦਿਏਸ਼ਿਅ ਵਲੋਂ ਕੰਪਿਲੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੰਪਿਲੀ ਦੇ ਦੋ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀਆਂ ਹਰਿਹਰ ਅਤੇ ਬੁੱਕਾ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਆਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਫਤਹਿ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਇਸ ਉਦਿਏਸ਼ਿਅ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਜਯਾਰੰਣਿਏ ਨਾਮਕ ਸੰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਫੇਰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨਾਂ ਤੁਗਲਕ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਸਥਾਰ
ਵਿਜੈਨਗਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰਿਹਰ ਅਤੇ ਬੁੱਕੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਈ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਸਨ। ਵਾਰੰਗਲ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਕਾਪਾਇਆ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਪ੍ਰੋਲਏ ਵੇਮ ਅਤੇ ਵੀਰ ਬੱਲਾਲ ਤੀਸਰੀ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਦੇਵਗਿਰਿ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਕੁਤਲੁਗ ਖਾਂ ਵੀ ਵਿਜੈਨਗਰ ਦੇ ਆਜਾਦ ਅਸਤੀਤਵ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਰਿਹਰ ਨੇ ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ ਬਦਾਮ ਰੰਗਾ, ਉਦਇਗਿਰਿ ਅਤੇ ਗੁਟੀ ਦੇ ਦੁਰਗੋਂ ਨੂੰ ਸੁਦ੍ਰੜ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਖ਼ਤਾਵਰੀ ਆਈ। ਹੋਇਸਲ ਸਾੰਮ੍ਰਿਾਟ ਵੀਰ ਬੱਲਾਲ ਮਦੁਰੈ ਦੇ ਫਤਹਿ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਦਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਚੁੱਕਕੇ ਹਰਿਹਰ ਨੇ ਹੋਇਸਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪੂਰਵੀ ਬਾਗ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੀਰ ਬੱਲਾਲ ਤੀਸਰੀ ਮਦੁਰਾ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੁਆਰਾ 1342 ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਬੱਲਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਨਾਲਾਇਕ ਸਨ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਭੁਨਾਤੇ ਹੋਏ ਹਰਿਹਰ ਨੇ ਹੋਇਸਲ ਸਾਮਰਾਜ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ਹਰਿਹਰ ਨੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਮਦੁਰਾ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਸੁਦ੍ਰੜ ਕਰ ਲਈ। 
ਹਰਿਹਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬੁੱਕਾ ਸਮਰਾਟ ਬਣਾ ਹੰਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਉਪਾਧਿ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਤਮਿਲਨਾਡੁ ਦਾ ਰਾਜ ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਲਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵਿਜੈਨਗਰ ਅਤੇ ਬਹਮਨੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਮਾਨ ਲਈ ਗਈ। ਬੁੱਕੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤ ਹਰਿਹਰ ਦੂਸਰਾ ਸੱਤਾਸੀਨ ਹੋਇਆ। ਹਰਿਹਰ ਦੂਸਰਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਜੋਧਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਵਲੋਂ ਕਨਾਰਾ, ਮੈਸੂਰ, ਤਰਿਚਨਾਪੱਲੀ, ਕਾਞਚੀ, ਚਿੰਗਲਪੁਟ ਆਦਿ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੋਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।

ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

ਸੰਗਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ
 ਹਰਿਹਰ ਰਾਏ 1 1336 - 1356
 ਬੁੱਕ ਰਾਏ 1 1356 - 1377
 ਹਰਿਹਰ ਰਾਏ 2 1377 - 1404
 ਵਿਰੁਪਕਸ਼ ਰਾਏ 1404 - 1405
 ਬੁੱਕ ਰਾਏ 2 1405 - 1406
 ਦੇਵ ਰਾਏ 1 1406 - 1422
 ਰਾਮਚੰਦਰ ਰਾਏ 1422
 ਵੀਰ ਫਤਹਿ ਬੁੱਕ ਰਾਏ 1422 - 1424
 ਦੇਵ ਰਾਏ 2 1424 - 1446
 ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਰਾਏ 1446 - 1465
 ਵਿਰੁਪਕਸ਼ ਰਾਏ 2 1465 - 1485
 ਪ੍ਰੌਢ ਰਾਏ 1485

ਸਲੁਵ ਖ਼ਾਨਦਾਨ

 ਸਲੁਵ ਨਰਸਿੰਹ ਦੇਵ ਰਾਏ 1485 - 1491
 ਥਿੰਮ ਰਾਜਾ 1491
 ਨਰਸਿੰਹ ਰਾਏ 2 1491 - 1505

ਤੁਲੁਵ ਖ਼ਾਨਦਾਨ
 ਤੁਲੁਵ ਨਰਸ ਨਾਇਕ 1491 - 1503
 ਵੀਰਨਰਸਿੰਹ ਰਾਏ 1503 - 1509
 ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇਵ ਰਾਏ 1509 - 1529
 ਅਚਿਉਤ ਦੇਵ ਰਾਏ 1529 - 1542
 ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਰਾਏ 1542 - 1570

ਅਰਵਿਦੁ ਖ਼ਾਨਦਾਨ
 ਅਲਿਅ ਰਾਮ ਰਾਏ 1542 - 1565
 ਤੀਰੁਮਲ ਦੇਵ ਰਾਏ 1565 - 1572
 ਸ਼ਰੀਰੰਗ 1 1572 - 1586
 ਵੇਂਕਟ 2 1586 - 1614
 ਸ਼ਰੀਰੰਗ 2 1614 - 1614
 ਰਾਮਦੇਵ ਅਰਵਿਦੁ 1617 - 1632
 ਵੇਂਕਟ 3 1632 - 1642
 ਸ਼ਰੀਰੰਗ 3 1642 - 1646

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ
ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ