ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ
ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਜਾਂ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਇੱਕ ਕਢਾਈ ਵਾਲਾ ਦਸਤਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਚੰਬਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਰੰਗ ਸਕੀਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪੈਟਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੀ ਇੱਕ ਆਮ ਵਸਤੂ ਹੈ।

ਇਸ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬੌਧਿਕ ਸੰਪੱਤੀ ਅਧਿਕਾਰ (TRIPS) ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 22 ਜਨਵਰੀ 2007 ਨੂੰ, ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ GI ਐਕਟ 1999 ਦੇ ਤਹਿਤ "ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ" ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਪੇਟੈਂਟ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲਰ ਜਨਰਲ ਦੁਆਰਾ ਕਲਾਸ 24 ਦੇ ਤਹਿਤ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਸਮਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਨੰਬਰ 79 ਦੁਆਰਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਇਤਿਹਾਸ 

ਇਸ ਰੁਮਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਰੂਪ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਐਲਬਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੁਮਾਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਾ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1883 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੁੱਧ ਦਾ ਇੱਕ ਕਢਾਈ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਚੰਬਾ (ਹੁਣ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਆਸਤ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਜਾਂ ਦਾਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਰੁਮਾਲਾਂ ਜਾਂ ਰੁਮਾਲਾਂ ਦੀ ਕਢਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਰੁਮਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਰੀਕ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਰਗ ਅਤੇ ਆਇਤਾਕਾਰ ਦੇ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕਲ ਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਮਲਮਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਉਤਪਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸਿਆਲਕੋਟ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ), ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਬਣੇ ਅਣਵੰਡੇ ਧਾਗੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਜਾਵਟੀ ਨਮੂਨੇ ਬਣਾਏ। ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਕਢਾਈ ਤਕਨੀਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੋਹਾਰਾ ਟੈਂਕਾ ਜਾਂ ਡਬਲ ਸਾਟਿਨ ਸਿਲਾਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਚਿਹਰਿਆਂ 'ਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸਮਾਨ ਨਮੂਨੇ ਬਣਾਏ, ਜੋ ਕਿ 10 ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਦੇਖਣ 'ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਸਨ। ਫੁੱਟ ਅਤੇ ਹੋਰ. ਦੋਹਾਰਾ ਟੈਂਕਾ ਵਿਧੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਸੋਹਲੀ ਅਤੇ ਚੰਬਾ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਚੰਬਾ ਦੀ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਗਲ ਕਲਾ ਤੋਂ ਥੀਮ ਅਪਣਾ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਹ ਕਲਾ ਰੂਪ 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਵਧਿਆ-ਫੁੱਲਿਆ। ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਹਰ ਕਲਾਕਾਰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਚੰਬਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਉਮੇਦ ਸਿੰਘ (1748-68) ਨੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਰੀਕ ਚਾਰਕੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਢਾਈ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਫੈਬਰਿਕ 'ਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਉਲੀਕੀ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਾਸ-ਲੀਲਾ ਦੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਥੀਮ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕਢਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਖੇਡ ਸ਼ਿਕਾਰ; ਥੀਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤਾ ਗੋਵਿੰਦਾ, ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਰਾਧਾ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ - ਪਾਰਵਤੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਚੰਬੇ ਦੇ ਰੰਗ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫਰੈਸਕੋ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲੀ। ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਕਢਾਈ ਕੀਤੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਸਿੱਖ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।

ਭਾਰਤੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਕਲਾ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਕਾਰਨ ਕਈ ਸਸਤੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟੇਬਲ ਕਲੌਥ, ਕੁਸ਼ਨ ਕਵਰ, ਕਪੜੇ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਸਤੇ ਸਮਾਨ ਕੰਮ ਨਾਲ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਗੜ ਗਿਆ।

ਇਸ ਕਲਾ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ, 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਊਸ਼ਾ ਭਗਤ (ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ) ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ 'ਤੇ, ਡੀ.ਸੀ.ਸੀ. ਨੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਇਸ ਕਲਾ ਦੇ ਅਸਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ, ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਕਲਾ ਦਾ ਕੰਮ. ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 16 ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਲਲਿਤਾ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਕੋਰਸਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਕੇ ਕਲਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। "2018" ਪੁਰਸਕਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ 
"ਸੂਈ ਦੇ ਅਜੂਬੇ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਹੁਣ ਵਰਗ ਅਤੇ ਆਇਤਾਕਾਰ ਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜੇ ਵੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਮਲਮਲ, ਮਲਮਲ, ਖੱਦਰ (ਇੱਕ ਮੋਟਾ ਫੈਬਰਿਕ), ਵਧੀਆ ਚਾਰਕੋਲ ਜਾਂ ਬੁਰਸ਼, ਅਤੇ ਗੰਢਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਧਾਗੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਢਾਈ ਲਈ ਡਬਲ ਸਾਟਿਨ ਸਿਲਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੁਮਾਲ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਚਿਹਰਿਆਂ 'ਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸਿਲਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਢਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫੈਬਰਿਕ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 2 ਤੋਂ 4 ਇੰਚ ਦੀ ਬਾਰਡਰ ਨਾਲ ਸਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 

 ਖਾਦੀ
 ਖਾਦੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਮ ਉਦਯੋਗ ਕਮਿਸ਼ਨ ( ਖਾਦੀ ਗ੍ਰਾਮੋਦਯੋਗ )

ਹਵਾਲੇ 
ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ