ਕੁਨਾਰ ਨਦੀ
ਕੁਨਾਰ ਨਦੀ ( Pashto, ਇਸ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਮਸਤੂਜ ( Pashto  سين)  ਚਿਤਰਾਲ ( Khowar   ;  ), ਜਾਂ ਕਾਮਾ ਨਦੀ ( Khowar )ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ  ਲੰਬੀ ਨਦੀ, ਪੂਰਬੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ( ਨੂਰਿਸਤਾਨ, ਕੁਨਾਰ, ਨੰਗਰਹਾਰ ) ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ( ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਫਗਾਨ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ ਦੇ ਚਿਤਰਾਲ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਬਰੋਗਿਲ ਦੱਰੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਕੁਸ਼ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲਣ ਦੁਆਰਾ ਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਨਾਰ ਨਦੀ ਕਾਬੁਲ ਨਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਰ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੂਲ ਅਤੇ ਵਹਾਅ ਦਾ ਕੋਰਸ 
ਇਹ ਨਦੀ ਚਿਤਰਾਲ, ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਦੂਰ ਉੱਤਰੀ ਗਲੇਸ਼ੀਏਟਿਡ ਹਿੰਦੂ ਕੁਸ਼ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮਸਤੂਜ ਕਸਬੇ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ "ਮਸਤੁਜ ਦਰਿਆ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੋਂ ਚਿਤਰਾਲ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰੀ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਲੋਟਕੋਹ ਨਦੀ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਸੰਗਮ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਕੁਨਾਰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ "ਚਿਤਰਾਲ ਦਰਿਆ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਦਾਬਾਦ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਗਾ ਸਰਾਏ, ਇਹ ਪੇਚ ਨਦੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕਾਬੁਲ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਨਦੀਆਂ ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੈਬਰ ਦੱਰੇ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਅਟਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਤਿਹਾਸ 
ਖੇਤਰ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਨਾਰ ਅਤੇ ਚਿਤਰਾਲ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਪਾਮੀਰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਰਸਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਾਹਰ ਕਾਇਆਕਰਾਂ, ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨੈਵੀਗੇਸ਼ਨਯੋਗ ਹੈ..., ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਘਾਟੀ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਵਪਾਰ ਜਾਂ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਨੈਵੀਗੇਬਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ