ਦਰਵੇਸ਼
ਦਰਵੇਸ਼ ( , ਦਰਵੇਸ਼ )  ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਫੀ ਭਾਈਚਾਰੇ (ਤਰੀਕਾਹ ) ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੋ  ਸਕਦਾ ਹੈ,    ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੌੜੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫ਼ਕੀਰ, ਜਿਸਨੇ ਪਦਾਰਥਕ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਹੋਵੇ।    ਬਾਅਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ (derviş) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਮਾਜ਼ੀਗ (ਅਦਰਵੇਸ਼ ) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ਫਕੀਰ ਦੇ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।   ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੁੱਲਾਂ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰੱਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਹਉਮੈ (ਨਫਸ ) ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੂਫੀ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਦਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਅਨੰਦਮਈ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਿਕਰ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਭਿਆਸ ਸਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਰੂਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀਵਾਦ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਚਮਤਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਦਰਵੇਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਹਿਰੀਕਾਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਵਜੋਂ, ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਿਓਤਪਤੀ 
ਫਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ਦਰਵੇਸ਼ (  ) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੂਲ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਈਰਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੱਧ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦ੍ਰਿਓਸ਼  ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਅਵੇਸਤਾਨ ਵਿੱਚ    "ਲੋੜਵੰਦ, ਤਲਬਗਾਰ " ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ਫਕੀਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ,   ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰ ਕੰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸ 
ਦਰਵੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਰੱਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।  ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਤਪੱਸਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਨਿਮਰਤਾ ਸਿੱਖਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਗਰਾਹਿਆ ਪੈਸਾ ਹੋਰ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਦੂਸਰੇ ਸਾਂਝੇ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮਿਸਰੀ ਕ਼ਾਦਰੀਆ - ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਕਾਦਿਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਮਛੇਰੇ ਹਨ।

ਕੁਝ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਲੇਖਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸਾਦੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਦਰਵੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਲਿਖਿਆ, ਆਪਣੇ ਗੁਲਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਰੂਮੀ ਆਪਣੀ ਮਸਨਵੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 1 ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਘੁੰਮਦੇ ਦਰਵੇਸ਼ 

ਘੁੰਮਣ ਵਾਲ਼ਾ ਨਾਚ ਜਾਂ ਸੂਫ਼ੀ ਘੁੰਮੇਰ ਜੋ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਮੇਵਲੇਵੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਆਚਰਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਹੋਰ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਵਿੱਚ  ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ  ਹੈ। ਸਮਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੂਫੀ ਆਚਰਣ-ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੰਦ ( ਮਜਦਬ, ਫ਼ਨਾ ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਵਲੇਵੀ ਨਾਮ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵੀ ਰੂਮੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਦਰਵੇਸ਼ ਸੀ। ਇਹ ਅਭਿਆਸ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਨੋਰੰਜਨ ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ 

ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਮਾਮ ਅਲੀ ਨਾਲ਼ ਜਾ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉੱਪ-ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਦਰਵੇਸ਼ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿੰਗ, ਤੁਰਕੀ, ਅਨਾਤੋਲੀਆ, ਬਾਲਕਨ, ਕਾਕੇਸ਼ਸ , ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ, ਈਰਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਭਾਰਤ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਿਕਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਏ।

ਹੋਰ ਦਰਵੇਸ਼ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਤਾਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਜੈਨੀਸਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੇਨੁਸੀ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਹਨ। ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰੇ  ਅਤੇ ਉਪ-ਸਮੂਹ ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਢੋਲ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਨ, ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਹਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਆਪਣਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਤੇ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਵੇਸ਼ਵਾਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਰਹੱਸਵਾਦ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਵਾਦ ' ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ।

ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਸਤੇਮਾਲ

ਮਾਹਦੀ 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਛਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਦਰਵੇਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੀ ਖੁਲ੍ਹੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ਼  ਸੁਡਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਹਦੀ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਫੌਜੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, "ਦਰਵੇਸ਼" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਇਸਲਾਮਿਕ ਹਸਤੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਫੌਜੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਮ (ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਅਪਮਾਨਜਨਕ) ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ "ਦਰਵੇਸ਼" ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਮਹਾਦੀ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਮੁਹੰਮਦ ਅਹਿਮਦ ਅਲ-ਮਾਹਦੀ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੋ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਆਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੈਗੰਬਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਢਲੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਅਨਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ 'ਦਰਵੇਸ਼' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਨਸਾਰ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਬ੍ਰਿਟੇਨਾਂ ਨੇ ਮਾਹਦੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਹਲਕੇ ਢੰਗ ਨਾਲ਼  ਹਥਿਆਰਬੰਦ 'ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ' ਦੀ ਨਿਡਰਤਾ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਨਸਾਰ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਮਾਹਦੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਗ਼ਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸੁਡਾਨ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਡਰਾਇੰਗ "ਟੋਸਕੀ ਵਿਖੇ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹਾਰ" (ਦੇਖੋ ਸੁਡਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (1884-1898)# ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਵਾਬ )।

ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ 
ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੁਰਕੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਸਾ ਸੇਲਿਮੋਵਿਕ ਦੀ ਲਿਖੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਕਾਜ਼ਾਨ ਦੀ ਦਰਵੇਸ਼ ਨੇ ਇੱਕ ਦਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਵਿਆਪਕ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।   ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਰੌਬਰਟ ਇਰਵਿਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ਇੱਕ ਦਰਵੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ: ਸੂਫੀ, ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੱਠ ਦਾ ਦਹਾਕਾ ।  ਮਜਦੇਦੀਨ ਅਲੀ ਬਾਗੇਰ ਨੇਮਤੋਲਾਹੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਫੀਵਾਦ ਹੋਣ ਦਾ ਧੁਰਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਲ ਹੈ।

ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ 
ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੂਫੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੇਵਬੰਦੀਆਂ, ਸਲਾਫੀਆਂ  ਵਰਗੇ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।

ਗੈਲਰੀ

ਹਵਾਲੇ 

ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ