ਰਾਬਰਟ ਕਲਾਈਵ
ਰਾਬਰਟ ਕਲਾਈਵ, ਪਹਿਲਾ ਬੈਰਨ ਕਲਾਈਵ (29 ਸਤੰਬਰ 1725 – 22 ਨਵੰਬਰ 1774), ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਲਾਈਵ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਵਰਨਰ ਸੀ। ਕਲਾਈਵ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ (EIC) ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1744 ਵਿੱਚ ਈਆਈਸੀ ਲਈ ਇੱਕ ਲੇਖਕ (ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਫਤਰ ਕਲਰਕ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1757 ਵਿੱਚ ਪਲਾਸੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤ ਕੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਨਵਾਬ ਮੀਰ ਜਾਫ਼ਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦੇ ਬਦਲੇ, ਕਲਾਈਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ £30,000 (2021 ਵਿੱਚ £43,00,000 ਦੇ ਬਰਾਬਰ) ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ EIC ਦੁਆਰਾ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟੈਕਸ-ਖੇਤੀ ਲਈ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਿਆਇਤ ਜਦੋਂ ਕਲਾਈਵ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1767 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਕੋਲ £180,000 (2021 ਵਿੱਚ £2,57,00,000 ਦੇ ਬਰਾਬਰ) ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਡੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜੀ ਸੀ।

ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਮਹਾਰਤ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹੋਏ, ਕਲਾਈਵ ਨੇ 1751 ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ EIC ਨੂੰ ਕਠਪੁਤਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਸਿੱਧੇ ਰਾਜ ਦੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਈਆਈਸੀ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਣ (1755) ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕਲਾਈਵ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਰਾਜ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚੀ। ਵਾਪਸ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ 1760 ਤੋਂ 1765 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਦੌਲਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ (1762) ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਵਿਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਥਾਮਸ ਪੇਲਹੈਮ-ਹੋਲਜ਼, ਨਿਊਕੈਸਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਊਕ, ਅਤੇ ਹੈਨਰੀ ਹਰਬਰਟ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸੀਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ। , ਪੋਵਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਰਲ, ਸ਼੍ਰੇਅਸਬਰੀ, ਸ਼੍ਰੋਪਸ਼ਾਇਰ (1761–1774) ਵਿੱਚ ਵਿਗਜ਼ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਸ਼ੇਲ, ਕੌਰਨਵਾਲ (1754–1755) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ।

EIC ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਕਲਾਈਵ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਮੰਡਲ ਤੱਟ 'ਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਉੱਤੇ EIC ਨਿਯੰਤਰਣ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਏਜੰਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸਨੇ ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁਕੱਦਮਾ (1772 ਅਤੇ 1773) ਚਲਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਈ.ਆਈ.ਸੀ. ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕਲਾਈਵ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ 1770 ਦੇ ਮਹਾਨ ਬੰਗਾਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।

ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ 
ਰੌਬਰਟ ਕਲਾਈਵ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਸਤੰਬਰ 1725 ਨੂੰ ਰਿਚਰਡ ਕਲਾਈਵ ਅਤੇ ਰੇਬੇਕਾ (née ਗਾਸਕੇਲ) ਕਲਾਈਵ ਦੇ ਘਰ, ਸ਼੍ਰੋਪਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੀਟ ਡਰੇਟਨ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਕਲਾਈਵ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ, ਸਟਾਈਚ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਹੈਨਰੀ VII ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੀ: ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈਨਰੀ VIII ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਇੱਕ ਚਾਂਸਲਰ, ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਸੰਸਦ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਰਾਬਰਟ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਮਾਮੂਲੀ ਆਮਦਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕੀਤੀ, ਨੇ ਮੋਂਟਗੋਮੇਰੀਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਬਰਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭਰਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਕਲਾਈਵ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁੱਸਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਅਣਜਾਣ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਕਲਾਈਵ ਨੂੰ ਮੈਨਚੈਸਟਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਸੀ। ਸਾਈਟ ਹੁਣ ਹੋਪ ਹਸਪਤਾਲ ਹੈ। ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ ਰੌਬਰਟ ਹਾਰਵੇ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਦਮ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਾਈਵ ਦੇ ਪਿਤਾ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਭੈਣ ਦੇ ਪਤੀ ਡੈਨੀਅਲ ਬੇਲੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਲੜਕਾ "ਲੜਾਈ ਦਾ ਆਦੀ" ਸੀ। ਜਿਸ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਗਿਰੋਹ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਰੈਕੇਟ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮਾਰਕੀਟ ਡਰੇਟਨ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਸਹਿਯੋਗੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਕਲਾਈਵ ਨੇ ਵੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਾਰਕਿਟ ਡਰੇਟਨ ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਮੈਰੀਜ਼ ਪੈਰਿਸ਼ ਚਰਚ ਦੇ ਟਾਵਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਾਰਗੋਇਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਹੇਠਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ।

ਜਦੋਂ ਕਲਾਈਵ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਸੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਤੰਗ ਲੰਡਨ ਕੁਆਰਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਪਸ਼ਾਇਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਮਾਰਕੀਟ ਡਰੇਟਨ ਗ੍ਰਾਮਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਬੇਰਹਿਮ ਵਿਵਹਾਰ (ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ) ਨੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਮਰਚੈਂਟ ਟੇਲਰਜ਼ ਸਕੂਲ ਭੇਜਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਉਸਦਾ ਬੁਰਾ ਵਿਵਹਾਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰਟਫੋਰਡਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਇੱਕ ਟਰੇਡ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰਕਾਰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵਿਲੀਅਮ ਪਿਟ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲਚਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।

ਨੋਟ

ਹਵਾਲੇ

ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਰੋਤ
 
  Chaudhuri, Nirad C. Robert Clive of India: A Political and Psychological Essay (1975).
 Faught, C. Brad (2013). Clive: Founder of British India. (Washington, D.C.: Potomac Books, Inc.).
 
 Harvey, Robert A Few Bloody Noses: The American Revolutionary War. Constable & Robinson, 2004.
 Harvey, Robert. Clive: The life and Death of a British Emperor. Hodder and Stoughton, 1998.
 
 Michael Edwardes The Battle of Plassey and the Conquest of Bengal (London) 1963

ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ

 "Lord Clive," an essay by Thomas Babington Macaulay (January 1840)
ਜਨਮ 1725
ਮੌਤ 1774