ਗੰਗੋਤਰੀ
ਗੰਗੋਤਰੀ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦਾ ਉਦਗਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਗੰਗਾਜੀ ਦਾ ਮੰਦਿਰ, ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 3042 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਦਾ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਅਤਿਅੰਤ ਆਕਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਉੱਤਰਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ 100 ਕਿਮੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਮਾਈ ਦੇ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਗੋਰਖਾ ਕਮਾਂਡਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਥਾਪਾ ਦੁਆਰਾ 18 ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਵਰਤਮਾਨ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਘਰਾਨੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਮਈ ਵਲੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਤਿਤ ਪਾਵਨੀ ਗੰਗਾ ਮਾਈ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਯਮੁਨੋਤਰੀ ਦੀ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਗੋਤਰੀ ਦਾ ਪਤਿਤ ਪਾਵਨ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਅਕਸ਼ਯ ਤ੍ਰਤੀਆ ਦੇ ਪਾਵਨ ਪਰਵ ਉੱਤੇ ਖੁਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਵਾਲੀ ਦੇ ਦਿਨ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਕਪਾਟ ਬੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਦਰਭ

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜਾ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪਵਿਤਰ ਸ਼ਿਲਾਖੰਡ ਉੱਤੇ ਬੈਠਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਪਵਿਤਰ ਸ਼ਿਲਾਖੰਡ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ 18 ਵੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਛੋਹ ਕੀਤਾ। ਅਜਿਹੀ ਵੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਆਪਣੇ ਪਰਿਜਨਾਂ ਦੀ ਆਤਮਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਨਿਮਿਤ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਆਕੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਦੇਵ ਯੱਗ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਵਿਤਰ ਅਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਠ ਮੰਦਿਰ ਸਫੇਦ ਗਰੇਨਾਈਟ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ 20 ਫੀਟ ਉੱਚੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਮੋਹਿਤ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। 
ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੈਸਰਗਿਕ ਚੱਟਾਨ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਜਲਮਗਨ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆੱਖਾਣਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਜਟਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਕਰ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਘੁੰਘਰਾਲੀਆਂ ਜਟਾਂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੀਤਕਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪੱਧਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜਿਆਦਾ ਹੇਠਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਦ ਉਸ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਉਕਤ ਪਵਿਤਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਤਹਾਸ

ਗੰਗੋਤਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੌਲੀ - ਹੌਲੀ ਉਸ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਇਰਦ - ਗਿਰਦ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦਾ ਇਤਹਾਸ 700 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਅਨਜਾਨੇ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਆਤਮਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸ਼ਰੋਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਪੈਦਲ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਇਸ ਦੀ ਚੜਾਈ ਦੁਰਗਮ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਸਾਲ 1980 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਗੰਗੋਤਰੀ ਦੀ ਸੜਕ ਬਣੀ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਦਰੁਤ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 
ਗੰਗੋਤਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਇਤਹਾਸ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਮੰਦਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੰਗਾ ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇੱਕ ਰੰਗ ਮੰਚ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਯਾਤਰਾ ਮੌਸਮ ਦੇ ਤਿੰਨ - ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਦੇਵੀ -ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੰਦਿਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਆਮ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਧਰਾਲੀ ਅਤੇ ਮੁਖਬਾ ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ ਮੌਸਮ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਗੜਵਾਲ ਦੇ ਗੁਰਖਾ ਸੇਨਾਪਤੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਥਾਪਿਆ ਨੇ 18ਵੀਆਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗੰਗੋਤਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਭਾਗੀਰਥ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਸੇਨਾਪਤੀ ਥਾਪਿਆ ਨੇ ਮੁਖਬਾ ਗੰਗੋਤਰੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਲੋਂ ਪੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਟਕਨੌਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਹੀ ਗੰਗੋਤਰੀ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮਾਧੋ ਸਿੰਘ ਦੂਸਰਾ ਨੇ 20ਵੀਆਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਮਰੰਮਤ ਕਰਵਾਈ। 
ਈ . ਟੀ . ਏਟਕਿੰਸ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਹਿਮਾਲਇਨ ਗਜੇਟਿਅਰ (ਵੋਲਿਉਮ।II ਭਾਗ।, ਸਾਲ 1882) ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਟਕਨੌਰ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਗੰਗੋਤਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਇਕਾਈ ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਪਰਗਨੇ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਸੀ। ਉਹ ਉਸੀ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਹੈ। ਏਟਕਿੰਸ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹੈ ਕਿ ਮੰਦਿਰ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਬਾਹਮਣ (ਪੁਜਾਰੀ) ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਘਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਛਾਂਦਾਰ ਢਾਂਚਾ ਸੀ।

ਮਕਾਮੀ ਲੋਕ

 ਵੇਸ਼ - ਸ਼ਿੰਗਾਰ - ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ ਹਲਕੇ ਊਨੀ ਬਸਤਰ ਅਤੇ ਸਿਤੰਬਰ ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਭਾਰੀ ਊਨੀ ਬਸਤਰ
 ਤੀਰਥ - ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਮਾਂ - ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ
 ਭਾਸ਼ਾ - ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ। 
 ਘਰ - ਗੰਗੋਤਰੀ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਰਸਤਾ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਏਮਵੀਏਨ ਪਾਂਧੀ ਅਰਾਮ ਘਰ, ਨਿਜੀ ਅਰਾਮ ਘਰ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ

ਹਿੰਦੂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ
ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ-ਅਸਥਾਨ
ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਹਿਰ