ਮੰਡੋਰ
ਮੰਡੌਰ ਇੱਕ ਉਪਨਗਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜੋਧਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ 
ਮੰਡੌਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਅਤੇ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਂਡਵਯਪੁਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੀਟ ਸੀ। ਗੁਰਜਾਰਾ-ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮੰਡੋਰ ਵਿਖੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਤੁਗਲਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਸਰਦਾਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਠੌਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਾਓ ਚੁੰਦਾ (ਆਰਸੀ 1383-1424) ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਬਣਾਇਆ। ਰਾਓ ਚੁੰਦਾ ਨੇ ਮੰਡੋਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦਾਜ ਵਿੱਚ ਮੰਡੋਰ ਦਾ ਕਿਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੇ 1459 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਰਾਓ ਜੋਧਾ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਨਵੇਂ-ਸਥਾਪਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਰਾਓ ਰਣਮਲ ਰਾਠੌਰ ਨੇ 1427 ਵਿਚ ਮੰਡੋਰ ਦੀ ਗੱਦੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਾਸਕ ਮੰਡੋਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਾਓ ਰਣਮਲ ਮਹਾਰਾਣਾ ਮੋਕਲ ( ਰਾਣਾ ਕੁੰਭਾ ਦੇ ਪਿਤਾ) ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਮੇਵਾੜ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। 1433 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣਾ ਮੋਕਲ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਣਮਲ ਰਾਣਾ ਕੁੰਭਾ ਦੇ ਪਾਸੇ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। 1438 ਵਿੱਚ, ਰਾਣਾ ਕੁੰਭਾ ਨੇ ਸੱਤਾ ਵੰਡ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਓ ਰਣਮਲ ਨੂੰ ਚਿਤੌੜ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੰਡੋਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਓ ਰਣਮਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਓ ਜੋਧਾ ਮਾਰਵਾੜ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਲਗਭਗ 700 ਘੋੜਸਵਾਰ ਰਾਓ ਜੋਧਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਿਤੌੜ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਚਿਤੌੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੱਰੇ 'ਤੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜੋਧਾ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਜੋਧਾ ਮੰਡੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਲੋਕ ਸਨ। ਜੋਧਾ ਨੇ ਜੋ ਵੀ ਫੌਜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਮੰਡੋਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲੂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਜੋਧਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਕਾਹੂਨੀ (ਅਜੋਕੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ) ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ। 15 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜੋਧਾ ਨੇ ਮੰਡੋਰ 'ਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਅਰਥ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜੋਧਾ ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਆਖ਼ਰਕਾਰ 1453 ਵਿੱਚ ਰਾਣਾ ਕੁੰਭਾ ਨੂੰ ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜੋਧਾ ਨੇ ਮੰਡੋਰ 'ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੋਧਾ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਾਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮੰਡੋਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਜੋਧਾ ਅਤੇ ਕੁੰਭਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਂਝੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ, ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਮਤਭੇਦ ਸੁਲਝਾ ਲਏ।

ਮੰਡੋਰ ਮਾਰਵਾੜ (ਜੋਧਪੁਰ ਰਾਜ) ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਰਾਓ ਜੋਧਾ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਮੇਹਰਾਨਗੜ੍ਹ ਬਣਾਇਆ।

ਮੰਡੋਰ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਜੋਂ ਰਿਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਤਖ਼ਤ ਸਿੰਘ ਤੱਕ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ-2 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਸਵੰਤ ਥੱਡਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਬਣ ਗਿਆ।

ਸਮਾਰਕ 

ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਕਈ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਹੁਣ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਮੰਡੋਰ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਇਸਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਆਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਹੁਣ ਖੰਡਰ, ਮੰਦਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਦੀਵਾਰ ਬਾਰੀਕ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਪੰਛੀਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਮਹਿਰਾਨਗੜ੍ਹ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਟਰੱਸਟ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ  ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ "ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਓ" ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਗੋਦ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਦੇ ਮਨਮੋਹਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਵਾਲਾ 'ਮੰਡੋਰ ਬਾਗ' ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੈ। ਬਗੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋਧਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਛੱਤਰੀਆਂ (ਸਿਨੋਟਾਫ਼) ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਛੱਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ 1793 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸੀ।

ਰਾਵਣ ਮੰਦਿਰ ਮੰਡੋਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਵਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੰਡੋਦਰੀ ਦਾ ਜੱਦੀ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਜਵਾਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੰਡੋਰ ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਇੱਕ 'ਹਾਲ ਆਫ਼ ਹੀਰੋਜ਼' ਅਤੇ 33 ਕਰੋੜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਕਈ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਹਾਲ ਆਫ਼ ਹੀਰੋਜ਼' ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚੋਂ 16 ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਹਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ "33 ਕਰੋੜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੰਦਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ 

ਜੋਧਪੁਰ