ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ
ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ( Persian   ; ਮਰ ਗਿਆ  25 ਜੂਨ 1599) ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਪਰਵਿਜ਼ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।

ਪਰਿਵਾਰ 
ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਤੁਰਕੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹੇਰਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਤ ਮੁਸਲਿਮ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਕੋਕਾ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਅਕਬਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਸਮਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ, ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਅਕਸਰ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਧੀ ਖਾਸ ਮਹਿਲ ਦਾ ਵੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ, ਉੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਔਰਤ ਸੀ, ਜੋ ਮਹਿਲ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸੀ।

ਵਿਆਹ 
ਸਲੀਮ ਨੇ 1586 ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ "ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ" ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ("ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਪੈਰਾਗਨ") ਜਾਂ ("ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਮਾਲਕਣ") ਜੋ ਕਿ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਸਟਾਈਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1589 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਲਤਾਨ ਪਰਵਿਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ

1596 ਵਿੱਚ ਸਲੀਮ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਧੀ ਖਾਸ ਮਹਿਲ ਨਾਲ ਹਿੰਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨਨ ਕੀਤਾ। ਅਕਬਰ ਇਸ ਅਣਉਚਿਤਤਾ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਲੀਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਆਹਾਂ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਲੀਮ ਦੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

ਮੌਤ ਅਤੇ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦਾ ਸਥਾਨ 

ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਦੀ ਮੌਤ  25 ਜੂਨ 1599 ਲਾਹੌਰ, ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਜਾਂ ਤਾਂ 1599 ਈਸਵੀ ਜਾਂ 1615 ਸੀਈ

ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਾਂਸਿੰਗ ਕੁੜੀ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਕਬਰ ਹੈ। ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਬਰ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰ ਅਨਾਰਕਲੀ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦਾ ਅਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਫੜਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸਲੀਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਨਾਰਕਲੀ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਬਰ ਦੀ ਰਖੇਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਨਾਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੂੰ ਇਕ ਕੰਧ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਦਫਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸਲੀਮ ਸਿੰਘਾਸਣ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ "ਜਹਾਂਗੀਰ" ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਸ ਕੰਧ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮਕਬਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਬਦੁੱਲਾ ਚਗਤਾਈ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਮਕਬਰਾ ਅਨਾਰਕਲੀ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਲਈ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸੀਮਤ ਹੈ।

ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਸੀਨੋਟਾਫ ਵਿੱਚ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ 99 ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ "ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ 99 ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੀਨੋਟਾਫ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੋਹੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ: "ਆਹ! ਕੀ ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨ।"

ਮੁੱਦੇ 
ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਸਨ :

 ਪਰਵਿਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ (10 ਨਵੰਬਰ 1589, ਕਾਬੁਲ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ - 28 ਅਕਤੂਬਰ 1626, ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ, ਬਾਗ ਸੁਲਤਾਨ ਪਰਵਿਜ਼, ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ)
 ਇੱਕ ਧੀ (ਜਨਮ 21 ਜਨਵਰੀ 1591)।
 ਇੱਕ ਧੀ (ਜਨਮ 12 ਨਵੰਬਰ 1594)।

ਹਵਾਲੇ 

16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ
ਤਰਜਮੇ ਨੂੰ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ