ਅਲਫਰਿਡ ਨਾਰਥ ਵਾਈਟਹੈੱਡ
ਅਲਫਰਿਡ ਨਾਰਥ ਵਾਈਟਹੈੱਡ OM FRS FBA (15 ਫਰਵਰੀ 1861 – 30 ਦਸੰਬਰ 1947) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਰਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੱਜ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਈਕੋ-ਵਿਗਿਆਨ, ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਵਾਈਟਹੈੱਡ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਤਿੰਨ ਜਿਲਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਿਆ ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਾ (Principia Mathematica ) (1910-13) ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਰਟਰੈਂਡ ਰਸਲ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਿਆ ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਾ ਨੂੰ ਗਣਿਤਕ ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਡਰਨ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ 100 ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਗੈਰ-ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 23 ਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। 

1910 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਵਾਈਟਹੈੱਡ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੱਤ-ਮੀਮਾਂਸਾ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਤੱਤ-ਮੀਮਾਂਸਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਅੱਡਰੇ ਰਾਹ ਚੱਲ ਪਈ। ਵਾਈਟਹੈੱਡ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅਸਲੀਅਤ ਭੌਤਿਕੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੂਜੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਿਹਤਰੀਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜੀ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀਅਤ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਵਾਈਟਹੈਡ ਦੀਆਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ - ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਅਸਲੀਅਤ (Process and Reality) - ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ 

ਜਨਮ 1861
ਮੌਤ 1947
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ