ਦੂਸਰਾ ਐਂਗਲੋ-ਅਫਗਾਨ ਯੁੱਧ
ਦੂਸਰਾ ਆਂਗਲ-ਅਫਗਾਨ ਯੁੱਧ, 1878-1880 ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਰੀਟੇਨ ਦੁਆਰਾ ਫੌਜੀ ਹਮਲਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1841 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੁਲਾਹ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਬਰੀਟੀਸ਼ (ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ) ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੁਆਰਾ ਅਫਗਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਮਲਾ ਆਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਬਰੀਟਿਸ਼-ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫੌਜੀ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਭਾਰਤ ਪਰਤ ਆਏ।

ਭੂਮਿਕਾ
ਆਪਣੇ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਬਰੀਟਿਸ਼ ਹਮਲੇ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰੂਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ ਮੰਡਲ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਭੇਜਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਅਮੀਰ ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਬਰੀਟੇਨ ਰੂਸ ਦੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਰਫ ਰੂਸ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਕਦਮ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣ ਲਗਾ। ਉਸਨੇ ਵੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਥਾਈ ਦੂਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਭੇਜਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਆਮਾਦਾ ਬਰੀਟਿਸ਼ ਦਲ ਨੂੰ ਖੈਬਰ ਦੱਰੇ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਬਰੀਟੇਨ ਨੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ।

ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਰੀਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਜਿੱਤ ਗਈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਅਫਗਾਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਰੂਸ ਤੋਂ ਮਦਦ ਦੀ ਗੁਹਾਰ ਲਗਾਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੀ ਤਰਫ (ਭਾਰਤੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਦੂਰ) ਮਜ਼ਾਰ-ਏ-ਸ਼ਰੀਫ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਫਰਵਰੀ 1879 ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਬੇਟੇ ਯਾਕੁਬ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਬਰੀਟੇਨ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਹਮਲੇ ਨਾ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਇਆ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਰੀਟਿਸ਼ ਫੌਜ-ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ- ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਰ ਸਿਤੰਬਰ 1879 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਫਗਾਨ ਬਾਗ਼ੀ ਦਲ ਨੇ ਉੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਰ ਪਿਅਰੇ ਕੇਵੇਗਨੇਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਬਰੀਟੇਨ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਅਕਤੂਬਰ 1879 ਵਿੱਚ ਕਾਬਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜ ਹਾਰ ਗਈ।

ਦੂਜੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮਇਵੰਦ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬਰੀਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉੱਥੇ ਰੁਕਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਰਿਹਾ। ਅਫਗਾਨ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾਅਧਿਕਾਰ ਸੁਨਿਸਚਿਤ ਕਰਕੇ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਭਾਰਤ ਪਰਤ ਆਏ।

ਹਵਾਲੇ

ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ