ਸੇਮੁਅਲ ਟੇਲਰ ਕੋਲਰਿਜ
ਸੇਮੁਅਲ ਟੇਲਰ ਕੋਲਰਿਜ              

ਸੇਮੁਅਲ ਟੇਲਰ ਕੋਲਰਿਜ ਦਾ ਜਨਮ 1772 ਈਸਵੀਂ ਵਿਚ ਓਟਰੀ ਸੇਂਟ ਮੇਰੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਕੋਲਰਿਜ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਫੀ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਈਮਨਜ ਦੀ ਨਜਰ ਵਿਚ ਕੋਲਰਿਜ ਦੀ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ Biographia Literaria ਅੰਗਰੇਜੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀਨ ਕਿਰਤ ਹੈ। ਕੋਲਰਿਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 1798 ਈਸਵੀਂ ਵਿਚ ਲਿਰਿਕਲ ਬੈਲੇਡਸ ਨਾਮ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। 1817 ਵਿਚ ਕੋਲਰਿਜ ਦਾ ਬਾਇਓਗਰਾਫੀਆ ਲਿਟਰੇਰੀਆ ਛਪਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਕਾਫੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਲਿਰਿਕਲ ਬੈਲੇਡਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਕੋਲਰਿਜ  ਨੇ ਕਾਵਿ ਆਲੋਚਨਾ ਬਾਰੇ ਜੋ ਸਮੱਗਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਸੇ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਮਗਰੋਂ ਬਾਇਓਗਰਾਫੀਆ ਲਿਟਰੇਰੀਆ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤਾ ਬਦਲ ਕੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅੰਗਰੇਜੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।                         

  ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਿਚੋ ਕੋਲਰਿਜ ਪਹਿਲਾ ਆਲੋਚਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਠੋਕ ਵਜਾ ਕੇ ਆਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਆਧਾਰ ਇਹੋ ਧਾਰਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਤੇ ਤੱਤ ਚਿੰਤਨ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰਾਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੋਲਰਿਜ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਘੇਰਾ ਦਿਲ ਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਦਿਲ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਉਮੵਲ ਉਮੵਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਕੋਲਰਿਜ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਬੰਦਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਨਹੀ ਬਣ ਸਕਦਾ, ਜੇ ਉਹ ਇਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਵਿਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਮਨੋਵੇਗ, ਵਿਚਾਰ, ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਹਿਕ ਦਾ ਖਿੰਡਣ ਹੀ ਹੈ। ਕੋਲਰਿਜ ਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਅਸਰ ਸੀ। ਪਹਿਲਾ ਅਸਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਅਤਿਅੰਤ ਵਿਆਪਕ ਅਰਥ ਦਿਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਾ ਇਕ ਅਤਿਅੰਤ ਵਿਆਪਕ ਧਾਰਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਨਵੀ ਕਿਰਤਾਂ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਉਸ ਦੀ ਨਜਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਿਸ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਤੱਤ ਜੁੜਿਆ  ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਲਾ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਲਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਰਫ ਕਾਵਿ ਤੇ ਨਾਟਕ ਕਲਾ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋ ਇਤਿਹਾਸ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸਾਇੰਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।  ਕਾਵਿ, ਸੰਗੀਤ, ਚਿਤਰਕਲਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਇੰਸ ਵਿਚ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਪਾਣ ਚੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਲਰਿਜ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਲਾ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।                                ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦਾ ਕੋਲਰਿਜ ਉਤੇ ਦੂਜਾ ਅਸਰ ਇਹ ਪਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਪੂਰੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਆਖੀ। ਉਸ ਦੀ ਨਜਰ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲੋਂ ਕਾਵਿ ਇਕ ਜਿਆਦਾ ਵਿਆਪਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦਿਆ ਹੋਇਆ ਕੋਲਰਿਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਆਨ, ਵਿਚਾਰ, ਭਾਵਾਂ ਅਵੇਗਾਂ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਖਿੜਦਾ ਹੋਇਆ ਫੁੱਲ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਕਾਵਿ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ। ਕਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਪੰਚ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਦੀ ਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਇੰਨੀ ਖੂਬੀ ਨਾਲ ਸੁਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਤੱਤ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾ ਇਕ ਕਲਾਤਮਕ ਸੰਪੂਰਣ ਇਕਾਈ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਇਕ ਵਿਆਪਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ।                         ਕੋਲਰਿਜ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਮਿਲਣ  ਵਾਲਾ ਆਨੰਦ ਇਸ ਲਈ ਫੌਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਸਭ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਨਿਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਲਫਜਾਂ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਸਲੋਂ ਖਾਲਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਇਕ ਖਾਸ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਗਿਆਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਫੌਰੀ ਉਦੇਸ਼ ਆਨੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਨਹੀ। ਹੋਰ ਸਾਹਿਤਿਕ ਕਿਰਤਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਭਿੰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਣ ਕਿਰਤ ਵਿਚੋ ਉਹੋ ਸੁਹਜ ਸੁਆਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸੁਆਦ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇ।                                  

  ਕਾਵਿ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਤੇਜਨਾ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜਗਾਈ ਜਾ ਸਕੇ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਤਤਕਾਲੀ ਆਨੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਅੰਸ ਤੋਂ ਏਨਾ ਸੁਆਦ ਮਿਲੇ ਕਿ ਉਹ ਸਮੁੱਚ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਵਡੇਰੀ ਪੂੰਜੀ ਨਾਲ ਢੁੱਕਦਾ ਹੋਵੇ।           ਇਹ ਆਨੰਦ ਸੌਂਦਰਯ ਵਿਚੋ ਆਪ ਹੀ ਫੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਹਰ ਸ਼ਖਸ ਨਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਤਾਂ ਓਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਕੋਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਵੁਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਪਾਰਖੂ ਹੈ। ਕੋਲਰਿਜ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅਨੇਕਤਾ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਲਿਆ ਕੇ ਸੌਂਦਰਯ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਵੱਖ ਵੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਸੌਂਦਰਯ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ  ਕੋਲਰਿਜ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸੱਚ ਦੇ ਕਿਸੇ ਆਧਾਰ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਨਵੇਂ ਪ੍ਤਿਰੂਪ ਘੜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਵ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਵਾਰ ਕੇ ਅਪੂਰਵ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਲਪਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਫਰੋਲਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਤੱਖ, ਭੂਤ ਨੂੰ ਫਰੋਲਣ ਵਾਲੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਫਰੋਲਣ ਵਾਲੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਜਾਨਵਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਫਰਕ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਬੁਰਸ਼ ਨਾਲ ਮਨ ਚਾਹਿਆ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਲਰਿਜ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਪਨਾ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਦੁਜੈਲੀ ਕਲਪਨਾ। ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਵਰਿਤਿਆਤਮਕ ਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਸਾਹਿਤ ਜਾਂ ਕਾਵਿ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਿਰਜਣਿਤਮਕ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਹੀ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਕਵੀ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਤੱਥਾਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਕ  ਲਿਬਾਸ ਪਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਦੇਖਣਾ ਆਮ ਬੰਦੇ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਕਲਪਨਾ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਕਲਪਨਾ ਕਵੀ ਦੀ ਮਰਜੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਕਲਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕੋਲਰਿਜ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਹੂਬਹੂ ਅਨੁਕਰਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਾਕਾਰ ਮੂਲ ਵਸਤ ਦਾ ਅਨੁਕਰਨ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਨਹੀਂ।ਉਹ ਉਸ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਦਾ ਹੈ।ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸੋਨ ਸੁਨਹਿਰੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ, ਉਸ ਵਿਚ ਜਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹੂਬਹੂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਨਹੀ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਚਾਈ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਕਲਾ ਜਾਂ ਕਾਵਿ ਕਿਸੇ ਇਕ ਸ਼ਖਸ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਰਗ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਪ੍ਦਾ ਵਾਲੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ  ਕਲਾ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਉਸ ਦੀ ਸਰਬਵਿਆਪਕਤਾ ਹੈ।                 

 ਕੋਲਰਿਜ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਅਸਲੀ ਤੇ ਨਕਲੀ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਸਤੂ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਆ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਇੰਨਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇ ਕਿ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਵੀ ਅਸਲੀ ਨਾ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਨਕਲੀ ਵਸਤੂ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਵੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤਕ ਤਰਕ ਨਾਲ ਇਉਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ ਕਿ ਉਹ ਨਕਲੀ ਦੀ ਥਾਂ ਅਸਲੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ।                

 ਸੱਚੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕੋਲਰਿਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹਰ ਰੋਜ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਨਿੱਖਰਦੀ ਜਿਹੜੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਮਨਅੰਤਰ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਛੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਵ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਨਿੱਤ ਨਵੀਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਕਵਿਤਾ ਸਿਰਜ ਕੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਖਾਹਿਸ਼ ਦੀ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ,  ਸਗੋ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਕ ਛੋਹ ਦੇ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਤਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕੋਲਰਿਜ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਛੰਦ ਆਮ ਭਾਵਾਂ ਤੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆਂ ਸੰਚਾਰ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਵੀ ਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਭਾਵ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਰਵਾਨੀ ਉਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਇਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅੰਗ ਸੰਤੁਲਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੋਲਰਿਜ ਨੇ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਾਵਿ ਦਾ ਅੰਗ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਵਰਡਜਵਰਥ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਉਤੇ ਕੋਲਰਿਜ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਰਾਇ ਵਿਚ ਗੱਦ ਤੇ ਛੰਦਬੱਧ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਕੋਈ ਫਰਕ ਹੈ, ਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਕੋਲਰਿਜ ਨੇ ਆਪਣੇ  ਗੂੜੇ ਯਾਰ ਵਰਡਜਵਰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਛੰਦ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਕੋਲਰਿਜ ਅਨੁਸਾਰ ਗੱਦ ਤੇ ਪਦ ਵਿਚਲੀ ਇਕੋ ਇਕ ਭੇਦਕ ਲਕੀਰ ਵੀ ਛੰਦ ਹੀ ਹੈ, ਵਰਨਾ ਗੱਦ ਤੇ ਪੱਦ ਵਿਚ ਫਰਕ ਹੀ ਕੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਜਰੀਆ ਦੋਹਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਲਫਜ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਦ ਤੇ ਗੱਦ ਦਾ ਫਰਕ ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਹੈ ਕਿ ਪਦ ਵਿਚ ਛੰਦ, ਤੁਕਾਂ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਗੱਦ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਕੋਰਲਿਜ ਅੰਗਰੇਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਲੋਚਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜੀ   ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇਮਾਂ ਦੀ ਸਖਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਦਿਰੜ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅੰਗਰੇਜੀ ਦੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਪੱਖ ਜਾਂ ਕਲਾ ਪੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿਤੀ।  ਡਰਾਇਡਨ ਤੇ ਜਾੱਨਸਨ ਆਦਿ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪ ਵਿਧੀ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੀ ਮੰਨੀ। ਕੋਰਲਿਜ ਨੇ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਜਿਆਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਤੇ ਸੁਦਿਰੜ ਆਧਾਰ ਦਿਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਸ਼ਿਸ਼, ਸੌਦਰਯ ਤੇ ਅਸਰਦਾਇਕਤਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਸਿਧਾਂਤ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮ ਦਾ  ਮਿਲਗੋਭਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਆਨੰਦ ਖਾਲਸ ਸੁਹਜ ਸੁਆਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਆਨੰਦ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਾਸ਼ਵਿਕ ਆਨੰਦ ਨਾਲੋ ਭਿੰਨ ਤੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਇਤਹਾਸ ਤੋ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸੁਆਦ  ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਤੇ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਭੇਦਕ ਰੇਖਾ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਵਿਚੋ ਸ਼ੁੱਧ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਇੰਸ ਵਿਚੋ ਸੱਤ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਵਿ ਆਨੰਦ ਤਤਕਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੌਦਰਯ ਦੇ ਜਰੀਏ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਕੋਰਲਿਜ ਸੌਦਰਯ ਤੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਵਿਵੇਚਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਕਾਇਮ  ਹੋਏ ਸਾਂਝੇ ਧਰਾਤਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਰਲਿਜ ਨੇ ਕਲਪਨਾ ਕਾਵਿ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਨਵੀਆਂ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੱਛਮੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਮੁੱਲਵਾਨ ਹਨ।