ਕਲਾਸਿਕ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼


ਕਲਾਸਿਕ ਦੇ ਪੈੈੈੈੈਮਾਨਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼

ਟੀ. ਐੱਸ. ਈਲੀਅਟ ਦਾ ਚਿੰਤਨ

ਅਨੁਵਾਦਕ : ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ 
ਥਾਮਸ ਸਟਰਨਜ਼ ਈਲੀਅਟ (Thomas Stearns Eliot) ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ , ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ ਸੀ । ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸੇਂਟ ਲੂਈਸ ਵਿਚ 22 ਸਤੰਬਰ 1888 ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ 4 ਜਨਵਰੀ 1965 ਵਿਚ ਕੇਨਸਿੰਗਟਨ ( ਇੰਗਲੈਂਡ) ਵਿਖੇ ਹੋਈ । ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਚੋਣਵੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ , ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ' ਪਰੂਫਕੋ ' (1917) , ' ਦ ਵੇਸਟ ਲੈੈਂਡ ' ( 1922) , ' ਦ ਹੌੌੌਲੋ ਮੈੱਨ ' ( 1925) , ' ਜਰਨੀ ਆਫ਼ ਦ ਮੈਗੀ ' (1927) , ' ਐਸ਼ - ਵੈਨਸਡੇ ' ( 1930 ) , ' ਲਿਟਲ ਗਿਡਿੰਗ ' ( 1942 ) , ' ਫੌਰ ਕੁੁੁਆਟਰਜ਼ ' ( 1943 ) ; ਨਾਟਕ ਵਿਚ ' ਮਰਡਰ ਇਨ ਦ ਕੈਥੇਡਿ੍ਲ ' ( 1935 ) , ' ਦ ਫੈਮਲੀ ਰੀਯੂਨੀਅਨ ' ( 1939 ) , ' ਦ ਕੌੌੌੌੌੌਕਟੇਲ ਪਾਰਟੀ ' ( 1950 ) , ' ਦ ਕੌਨਫੀਡੈਂਸੀ਼ਅਲ ਕਲਰਕ ' ( 1954 ) , ' ਦ ਐਲਡਰ ਸਟੇਟਸਮੈਨ ' ( 1959 ) ; ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ' ਦ ਸੇਕਰਡ ਵੁੱਡ ' , ' ਦ ਯੂਜ਼ ਆਫ ਪੋਇਟਰੀ ਐਂਡ ਦ ਯੂਜ਼ ਆਫ ਕਿ੍ਟੀਸਿਜ਼ਮ ' , ' ਐੱਸੇਅ ਔਨ ਐਲਿਜ਼ਾਬੀਅਥਨ ਡਰਾਮਾ ' , ' ਔਨ ਪੋਟਿਟਰੀ ਐਂਡ ਪੋਇਟਸ ' ; ਸਮਾਜਿਕ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ' ਦ ਆਈਡੀਆ ਔਫ ਕਿ੍ਸਚੀਅਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ' , ' ਨੋਟਸ ਟੂਵਰਡਜ਼ ਦ ਡੈਫੀਨਿਸ਼ਨ ਔਫ ਕਲਚਰ ' , ' ਕਿ੍ਸਚੈਨਿਟੀ ਐਂਡ ਕਲਚਰ '। ਈਲੀਅਟ ਨੂੰ 1948 ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।

ਸਾਡਾ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਲੇਖ ਟੀ.ਐੱਸ. ਈਲੀਅਟ ਦੁਆਰਾ 1944 ਵਿਚ ਵਰਜਿਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਗਏੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ' ਕਲਾਸਿਕ ਕੀ ਹੈ ? ' ਦੇੇ ਵਿਸੇ਼ ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ' ਔਨ ਪੋਇਟਰੀ ਐਂਡ ਪੋਇਟਸ ' ਵਿਚ 1957 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਉਹਨਾਂ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨੀ ਹੈ , ਜਿਹੜੇ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਕਲਾਸਿਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।ਈਲੀਅਟ ਇਹਨਾਂ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਵਰਜਿਲ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਨੀਅਡ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਈਲੀਅਟ ਕਲਾਸਿਕ ਲੲੀ ਪੌ੍ਢਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਲਾਸਿਕ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪਕ ਕਲਾਸਿਕ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕਲਾਸਿਕ। ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪਕ ਕਲਾਸਿਕ ਤੋਂ ਉਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ; ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਜਿਹੜੀ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ , ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਪੋ੍ਢ / ਪਰਿਪੱਕ ਜਾਂ ਕਲਾਸਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਲਾਸਿਕ ਤੋਂ ਉਹ ਇਹ ਅਰਥ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ , ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਕੁਝ ਪੌ੍ਢ / ਪਰਿਪੱਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ , ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕਲਾਸਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਕਲਾਸਿਕ ਰਚਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਮਹਾਨ ਜਾਂ ਹੀਣਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ / ਲੇਖ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪਕ ਕਲਾਸਿਕ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਵਰਜਿਲ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਨੀਅਡ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਲਾਸਿਕ ਦੇ ਕੁਝ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪੌ੍ਢਤਾ , ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਪੌ੍ਢਤਾ , ਭਾਸਾਈ ਪੌ੍ਢਤਾ , ਸਰਵਸਾਂਝੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਅਤੇ ਦਿ੍ਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪੌ੍ਢਤਾ ਵਿਚ ਈਲੀਅਟ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਇਸ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖਕ ਦੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਪੌ੍ਢਤਾ ਵਿਚ ਪੂਰਵਵਰਤੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਸਾਜ਼ਗਾਰ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੌ੍ਢ ਰਚਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਮਰੱਥਾ ਉਹਨਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖ਼ਰ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖ਼ਰ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਸ ਲੇਖਕ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਤਿ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਮਝ , ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਪ੍ਰਤਿ ਕੋਈ ਆਸ ਦਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਕਲਾਸਿਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਲੇਖਕ ਵਿਚ ਬੌਧਿਕ ਪੌ੍ਢਤਾ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ - ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਮਝ ਦਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੌਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਜੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਹੋਣਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਤੈਅ ਕਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਈਲੀਅਟ ਦੀਆਂ ਇਹ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਕਲਾਸਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਦੇ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ; ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਤਿ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਮਝ ਦਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਤਵਾਜ਼ਨ ਹੀ ਇੱਕ ਕਲਾਸਿਕ ਰਚਨਾ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

' ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਪੌ੍ਢਤਾ ' ਵਿਚ ਈਲੀਅਟ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਆਚਾਰ - ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਪੌ੍ਢਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਪੱਛੜੇਪਣ /  ਦਿਹਾਤੀਪਣ ਅਤੇ ਸੰਕੀਰਣਤਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਰਜਿਲ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ' ਅਨੀਅਡ ' ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਦੂਰ - ਦਿ੍ਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਲਾਸਿਕ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਉਸਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਚਾਰ - ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਵਿਧਾਨ ਪੇਸ਼ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ , ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਸਕੇ ਕਿ ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਚੰਗੇ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

' ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੌ੍ਢਤਾ ' ਤੋਂ ਈਲੀਅਟ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਲੇਖਕ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾਈ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾ। ਲੇਖਕ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਈਲੀਅਟ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਮੁੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਡੂੰਘੇਰੀ ਸਮਝ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਦ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚਲੇ ਗਿਆਨ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾਈ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾ ਵਿਚ ਵਰਤਣ ਦਾ ਮਸਲਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਤਦ ਹੀ ਕਲਾਸਿਕ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੇਖਕ ਕਿਸੇ ਵਿਧਾ ਦੇ ਵਿਧਾਗਤ ਦਾਇਰਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਗਟਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਈਲੀਅਟ ਕਲਾਸਿਕ ਦਾ ਅਗਲਾ ਤੱਤ ' ਸਮਾਨਯ ਸ਼ੈਲੀ ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਨਯ ਸ਼ੈਲੀ ਬਾਰੇ ਉਸਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਦੀ ਪਿੱਠ - ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਲੇਖਕ ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ਼ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸੋਧ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਲੇਖਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਪਣੀ ਪੂਰਵ - ਵਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ਼ - ਨਾਲ਼ ਵੱਖਰਤਾ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨਿਰੋਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਵਾਦਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਹੀ ਲੇਖਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਕਲਾਸਿਕ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਈਲੀਅਟ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮੁਕੰਮਲ ਕਲਾਸਿਕ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਤਦ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੇਕਰ ਲੇਖਕ ਦੀ ' ਦਿ੍ਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕਤਾ ' ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਵੇ। ਦਿ੍ਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਹੋਣ ਨਾਲ਼ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹ ਦੇ ਹਰੇਕ ਵਰਗ ਦੀ ਹਰ ਇੱਕ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਨਜ਼ਰੀਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਹਰ ਵਰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਚਰਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਰਗ ਪ੍ਰਤੀ ਇਕਪਾਸੜ ਜਾਂ ਲਘੂਕਾਲੀ ਸਮਝ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਈਲੀਅਟ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਬੰਧੇਜ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦੀ ਦਿ੍ਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸੰਕੀਰਣ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਈਲੀਅਟ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਤੱਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਲਾਸਿਕ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਬਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪੱਛੜਿਆਪਣ / ਖੇਤਰੀਪਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੱਛੜੇਪਣ / ਖੇਤਰੀਪਣ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਦਿ੍ਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਇਕਪਾਸੜ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ ਹਨ। ਕੲੀ ਵਾਰ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਸੀਮਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਿ੍ਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ - ਦਿ੍ਸ਼ਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਾਈ ਖਿੱਤੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ , ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਲੇਖਕ ਸਬੱਬੀਂ / ਸੰਦਰਭਗਤ ਨੂੰ ਮੂਲਭੂਤ / ਲਾਜ਼ਮੀ / ਅਨਿਵਾਰੀ ਨਾਲ਼ ਅਤੇ ਛਿਣਭੰਗਰ/ ਅਲਪਕਾਲੀ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਨਾਲ਼ ਰਲਗੱਡ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਕੀਰਣ ਦਿ੍ਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਸ਼ਗਤ ਹੁੰਂਦੇ ਹਨ , ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਲਕ੍ਮ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਹੰਢਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕੀਰਣਤਾ ਲੇਖਕ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚੋਂ ਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ , ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਨਿੱਜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੀ. ਐੱਸ. ਈਲੀਅਟ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਕਲਾਸਿਕ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ' ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪੌ੍ਢਤਾ ' , ' ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਪੌ੍ਢਤਾ ' , ' ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੌ੍ਢਤਾ ' , ' ਸਰਵਸਾਂਝੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ' ਅਤੇ ' ਦਿ੍ਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ' ਅਜਿਹੇ ਤੱਤ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਕਲਾਸਿਕ ਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

 ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਛਮੀ ਕਾਵਿ - ਸਿਧਾਂਤ ( ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਛਮੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਜਾਣ - ਪਛਾਣ ) ਸੰਪਾਦਕ : ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ , ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ।