ਉਦਾ ਦੇਵੀ
ਉਦਾ ਦੇਵੀ (ਹਿੰਦੀ: ऊदा देवी) 1857 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਧਰੋਹ ਦੀ ਇਕ ਯੋਧਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ।

ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਸਲ 'ਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਉਦਾ ਦੇਵੀ ਵਰਗੇ ਦਲਿਤ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧੀ ਲੜਾਕੂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਲਿਤ ਔਰਤ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ 1857 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਯੋਧਾ ਜਾਂ “ਦਲਿਤ ਵੀਰੰਗਨਾਸ” ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਮੱਕਾ ਪਾਸੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਹਜ਼ਰਤ ਮਹਿਲ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ। 

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਉਦਾ ਦੇਵੀ ਉਸ ਜ਼ਿਲੇ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਬੇਗਮ ਹਜ਼ਰਤ ਮਹਿਲ ਕੋਲ ਲੜਨ ਲਈ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਚੱਲਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਹੋਰ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਬੇਗਮ ਨੇ ਉਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਔਰਤ ਬਟਾਲੀਅਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅਵਧ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਦਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੋਵੇਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਅੰਤਮ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।

ਸਿਕੰਦਰ ਬਾਗ ਦੀ ਲੜਾਈ 
ਉਦਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1857 ਵਿਚ ਸਿਕੰਦਰ ਬਾਗ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਵਿਚ ਬੁਲੇਟ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਲੁਕਵੇਂ ਵਿਰੋਧੀ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਜਤਾਉਂਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ੀ ਨੂੰ ਨਕਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਮਰ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ। ਜਾਂਚ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਉਸ ਬਾਗੀ ਦਾ ਉਦਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਲੀਅਮ ਫੋਰਬਸ-ਮਿਸ਼ੇਲ, ਮਹਾਨ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਉਦਾ ਦੇਵੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ: “ਉਹ ਭਾਰੀ ਜੋੜੀ ਵਾਲੀ ਕੈਵੈਲਰੀ ਪਿਸਤੌਲ ਦੀ ਇਕ ਜੋੜੀ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪੇਟੀ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਥੈਲਾ ਅਜੇ ਵੀ  ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਦਾ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਧਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਬਸੇਰੇ ਤੋਂ, ਜੋ ਕਿ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।"

ਪੀਲੀਭੀਤ ਦੇ ਪਾਸੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਹਰ ਸਾਲ 16 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਉਦਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ 

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ