Маркс, Карл
Карл Генрих Маркс (; 1818-æм азы 5 майы Триры — 1883-æм азы 14 мартъийы Лондоны) — гермайнаг философ, социолог, экономист, фыссæг, поэт, политикон журналист, æхсæнадон архайæг. Йæ бакуысттæ систы коммунистон æмæ социалон змæлды æмæ идеологийы бындуртæ, схуынгæйæ куыд «марксизм». Ахæм куыстты автор, куыд «Коммунистон партийы манифест» (мыхуыр уыди 1848-æм азы) «Капитал» (1867-æм азы). Йæ кæцыдæр куысттæ ма сты йе ’мвæнд Фридрих Энгельсимæ фыст.

Цардафыст 
Карл Маркс райгуырдис Триры, æмæ уыди æртыккæгæм сывæллон дзуттаг авдакат Генрих Марксы бинонты. Йæ мад — Генриеттæ, уыдис Неймегенæй, раввинты мыггагæй.

1817-æм азы, Карлы фыд Генрих йæхи саргъуыдта (протестантад райста), цæмæй тæрхондоны уынаффæгæнæгы хæсад ма фесафа. Йæ ус æмæ йæ сывæлæттæ та аргъуыд æрцыдысты 1824—1825 æзты.

1830—1835 æзты Карл æрвылдзыд кодта Фридрих-Вильгельмы номыл гимназимæ Триры, кæцыйы каст фæци 17-азыкконæй.

Гимназион уацмысы «Лæппулæджы хъуыдытæ, професси æвзаргæйæ» 1835-æм азы, Маркс фыста: «Адæймаг æрмæст йæхи уды фаг куы куса æмæ куы фæллой кæна, уæд гæнæн ис æмæ суайа зындгонд ахуыргонд, кæнæ номдзыд куырыхонлæг, замманайы поэт, фæлæ никуы суыдзæн æцæг хæдæххæст æмæ разагъды адæймаг».

Карл гимнази куы фæци, уæд бахауд нырма Бонны университетмæ, кæцыйы дыууæ семестры йеддæмæ нæ фæцахуыр кодта, стæй та Берлины университеты, кæцыйы ахуыр кодта юридикон зонæдтæ, истори, аивæдты истори æмæ философи.

Сæйраг идейæтæ 
Марксы бакуысттæ философийы сформæ кодтой диалектикон æмæ историкон материализм, экономикæйы — æфтаугæ аргъы теори, политикæйы — къласон тохы теори.

«Фейербахыл тезисты» Маркс ралæууыд æнæхъæн развæды материализм æмæ идеализмы критикæимæ. Фыццагы фæнысан кодта йæ пассивон-фæлгæсæн характер, дыккагы та критикæ кæны адæймаджы архайд айдагъ йæ монон уагæй кæй æмбарынц. Се дыууæйы ныхмæ дæр Маркс æвæры практикæйы, кæцымæ кæсы куыд предметон æмæ материалон архайдмæ. Уый нымайы æхсæнадон цард «уæвгæйæ практиконыл». Æурдыгæй, философимæ Марксæй бахæсстæуы нæуæг предметон облæст — адæмы рацарæзтон архайды сферæ. Уый æмбарын кæны идеалон, куыд материалоны рæдæмæн гоймаджы сæры. Маркс куыд æнхъæлы, афтæ, хъуыдытæ æмæ идеатæ сты индивид æмæ ’хсæнады лæдæрæны мидæг, хæссынц æрмæстдæр зæххон равзæрд æмæ цын ис бæрзондорганизацигонд материйы миниуæг. Маркс йæ хъус дары зонады сæрмагонд хаймæ, куыд сæйраг ахадæн тыхмæ, социалистон скондады. Уый æвдыстæуы сæрибар кооперативон фæллойы системæйы хуызы.

Гегелы ныхæстæ æрхæссгæ, йæ хъуыдыйы метод Маркс æмбарын кæны куыд диалектикон. Йе ’хсæнады философийы, кæцы фæлгæстæуы йæхи историкон райтынгады, Маркс æвдисы адæймагы, куыд йæхицæй иппæрдæй æмæ аиртæстæй, æмæ фылдæр хъусдард зилы йе ссæрибаркæнынырдæм. Уыцафон ма дзы адæймаг æмбæрстæуы, куыд цæмæйфæндыдæр сæрибар удгоймаг нæ, фæлæ куыд «æхсæнæдон ахастты æмдзыгуыр».

Карл Маркс сси историйы материалистон æмбарынады бындурæвæрæг, æмæ йæ нымадта «материалон скондады» сæйраг змæлдыхыл, кæцыйы хоны термин «базис». Историйы материалистон æмбарынады мидис Маркс хатын кодта, ома, дам: «Материалон царды скондады фæрæз, æнæзæгъгæйæ бадзырд æвæры царды социалон, политикон æмæ монон процесстыл. Адæмы ’мбарынад н’ амоны адæмы уæвынады, фæлæ сæрмæбынæй, се ’хсæнадон уæвынад цын амоны се ’мбарынады дæр».

Фиппаинæгтæ 

Германы философтæ
Германы экономисттæ
Германы революционертæ
Марксисттæ
Комунисттæ
Триры чи райгуырдис, уыдон
Лондоны чи амардис, уыдон