କେଦାରେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର
କେଦାରେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ହେଉଛି ଏକ ଅଷ୍ଟଶମ୍ଭୁ ମନ୍ଦିର, ଯାହାକି ଭୁବନେଶ୍ୱରରେସ୍ଥିତ ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଦେଉଳରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ପୁଜାର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଇଥାଏ, ଯିଏକି କେଦାରେଶ୍ୱର ନାମରେ ସମ୍ବୋଧିତ ।  ଏହା ଭୁବନେଶ୍ୱରରୁ ପୁରୀ ଯିବା ପୁରୁଣା ରାସ୍ତାର ଡାହାଣ ପଟେ କେଦାରଗୌରୀ ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରର ୪୦ ମିଟର ଦକ୍ଷିଣରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ପରିସରରେ ଥିବା ଦଶଟି ସ୍ମାରକ ମଧ୍ୟରୁ ଏହା ଅନ୍ୟତମ । ଏହି ପରିସରର ଏହା ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଅଟେ । ଏହି ମନ୍ଦିରଟି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଛି । ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଦେବତା, ବାଲୁକାଶିଳାରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ବୃତ୍ତାକାର ଯୋନିପୀଠ । ଶିଳାଟିର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଲିଙ୍ଗ ନାହିଁ । ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଟି ୨.୫ ବର୍ଗମିଟର ସ୍ଥାନରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ, ଯାହାକି ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ୦.୮ ମିଟର ତଳେ ଅବସ୍ଥିତ । ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରର ଅଗଣାରେ ଏହା ଅବସ୍ଥିତ ।

କିମ୍ବଦନ୍ତୀ 
ବହୁକାଳ ପୂର୍ବେ କେଦାର (ପୁରୁଷ) ଏବଂ ଗୌରୀ (ମହିଳା) ନାମକ ଦୁଇ ଜଣ ଥିଲେ । ଦୁହେଁ ପରସ୍ପରକୁ ଭଲ ପାଇ ବିବାହ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତି ନେଲେ । ସମାଜ ଏହାକୁ ବିରୋଧ କରିବାରୁ ଦୁହେଁ ତାଙ୍କର ଗାଁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ । ଗ୍ରାମରୁ ବାହାରକୁ ଯିବାବେଳେ ଗୌରୀଙ୍କୁ ଭୋକ ଲାଗିଲା । କେଦାର ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଥିଲାବେଳେ, ଏକ ବାଘ ଆକ୍ରମଣର ଶିକାର ହୋଇ ପ୍ରାଣ ହରାଇଲେ । ପରେ ଗୌରୀ, ଏହି ଅଘଟଣ ବିଷୟରେ ଜାଣିପାରି ଏକ ପୋଖରୀରେ ଡେଇଁ ନିଜ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ । ତତ୍କାଳୀନ ଉତ୍କଳ ପ୍ରଦେଶର ରାଜା ଲଲାଟେନ୍ଦୁ କେଶରୀ ଏହି ବିଷୟରେ ଜାଣି କେଦାରେଶ୍ୱର ବା କେଦାରଗୌରୀ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ପ୍ରେମୀଯୁଗଳ ଭବିଷ୍ୟତର ବିପଦଆପଦରୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥାନ୍ତି । ପୋଖରୀଟିରେ କିଛି ଔଷଧୀୟ ଗୁଣ ରହିଥିବାର କୁହାଯାଇଥାଏ ।

ପାରିପାଶ୍ୱିକ ଅବସ୍ଥିତି 
ମନ୍ଦିରଟିର ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ୫୦୦ ମିଟର ଛାଡ଼ିକି ଦ୍ୱିତୀୟ କେଦାରେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ । ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ୦.୫୦ ମିଟର ଛାଡିକି କେଦାର କୁଣ୍ଡ, ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ୬ ମିଟର ଛାଡ଼ି ଗୌରୀ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ପରିସରର କାନ୍ଥ ୨୦ ମିଟର ଉତ୍ତରରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ସ୍ଥାପତ୍ୟର ବିଶେଷତା 
ପ୍ରକଳ୍ପରେ ମନ୍ଦିରର ବିମାନ ଏବଂ ଜଗମୋହନ ୨୦.୪୦ ମିଟର ଲମ୍ବା ଏବଂ ୯.୬୦ ମିଟର ଚଉଡ଼ା ଓ ଗଣ୍ଠିଆଲ ୦.୬୦ ମିଟର । ବିମାନଟି ୯.୬୦ ବର୍ଗମିଟରର, ଜଗମୋହନଟି ୧୦.୮୦ ମିଟର ଲମ୍ବା ଏବଂ ୯.୬୦ ମିଟର ଚଉଡ଼ା । ମନ୍ଦିରଟି ପଞ୍ଚରଥ ଅଟେ । ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତାରେ ବିମାନଟି ପଭାଗ ଏବଂ କଳସ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସରଳ ରେଖା ଭଳି ୧୩.୫୦ ମିଟର ଲମ୍ବର ଅବସ୍ଥାନ କରେ । ବାଡ଼ଟିର ପାଞ୍ଚ ଥର ବିଭକ୍ତିକରଣ ହୋଇ, ମନ୍ଦିରର ଏକ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ବାଡ଼ ୫.୪୦ ମିଟରର ରହିଛି ।  ପଭାଗର ତଳେ ପାଞ୍ଚଟି ଆଧାରଯୁକ୍ତ ଢଳାଇ ରହିଛି: ଖୁର, କୁମ୍ଭ, ପଟ୍ଟା, କାନି ଏବଂ ବସନ୍ତ ଯାହା ୧.୨୪ ମିଟର ମାପର ଅଟେ । ତଳ ଜଙ୍ଘ ୧.୧୮ ମିଟର, ବନ୍ଧନ ୦.୫୦ ମିଟର, ଉପର ଜଙ୍ଘ ୧.୧୮ ମିଟର ଆଉ ବାରଣ୍ଡା ୧.୩୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚତାର ଅଟେ ।

ଆଧାର 

 Lesser Known Monuments of Bhubaneswar by Dr. Sadasiba Pradhan ()

ବାହାର ଆଧାର 

 Virtual Lord Shiva Darshan and pilgrimage with videos and images
 Places of Worship in Orissa
 Temples of Orissa 
 North Indian Temple Structure - Nagara Style
 History of Kedar and Gouri
ଓଡ଼ିଶାର ଶିବ ମନ୍ଦିର
ଭୁବନେଶ୍ୱରର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର