କାର୍ବନ ମୋନୋକ୍ସାଇଡ ବିଷକ୍ରିୟା
କାର୍ବନ ମୋନୋକ୍ସାଇଡ ବିଷକ୍ରିୟା (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ Carbon monoxide poisoning) ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ୱାସରେ (breathing) କାର୍ବନ ମୋନୋକ୍ସାଇଡ (carbon monoxide) ବାଷ୍ପ ନେଲେ ସଂଘଟିତ ହୁଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଶର୍ଦ୍ଦି (flu) ହେବା ଭଳି ଲକ୍ଷଣମାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ ଓ ମୁଣ୍ଡ ବିନ୍ଧା, ମୁଣ୍ଡବୁଲା (dizziness), ଦୂର୍ବଳତା, ବାନ୍ତି, ଛାତି ଯନ୍ତ୍ରଣା (chest pain), ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ (confusion) ଇତ୍ୟାଦି ଲକ୍ଷଣମାନ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ । ମାତ୍ରାଧିକ ବାଷ୍ପ ହେଲେ ଚେତନା ହାନୀ (Loss of consciousness), ଆରିଦମିଆ (arrhythmias), ଅପସ୍ମାର ବାତ (seizures) ଓ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇପାରେ । ଏହା ଯୋଗୁ ଚର୍ମ କ୍ୱଚିତ ଚେରି ଲାଲ ବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କରେ । ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଜଟିଳତାରେ ଥକ୍କାଣ, ସ୍ମରଣ ସମସ୍ୟା ଓ ଚଳପ୍ରଚଳ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ । ରୋଗୀ ଧୂମ୍ର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ (exposed to smoke) ଆସୁଥିଲେ ସ୍ୟାନାଇଡ ବିଷକ୍ରିୟା (cyanide toxicity) ସମ୍ଭାବନା ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ ।

ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଉପାୟରେ ଏହି ବିଷକ୍ରିୟା ହୁଏ; ଦୁର୍ଘଟଣା ଓ ଆତ୍ମହତ୍ୟା (attempt to end one's life) । କାର୍ବନ ମୋନୋକ୍ସାଇଡ ଏକ ରଙ୍ଗ‌ହୀନ ଓ ଗନ୍ଧ‌ହୀନ ବାଷ୍ପ ଯାହା ପ୍ରଥମେ ଅଣଉତ୍ତେଜକ ଥାଏ । ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କର (organic matter) ଅସମ୍ପୁର୍ଣ୍ଣ ଦ‌ହନ (incomplete burning) ଫଳରେ ଏହି ବାଷ୍ପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ମୋଟୋର ଗାଡ଼ି (motor vehicles), ହିଟର ଓ କାର୍ବନ ଜାତୀୟ ଜାଳେଣି (carbon-based fuel) ବ୍ୟବ‌ହାର କରୁଥିବା ଯନ୍ତ୍ରରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।   ମେଥିଲିନ କ୍ଲୋରାଇଡ (methylene chloride) ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ହୁଏ । ରକ୍ତରେ ଥିବା ହେମୋଗ୍ଲୋବିନ (hemoglobin) ସ‌ହିତ କାର୍ବନ ମୋନୋକ୍ସାଇଡ ମିଶି କାର୍ବୋକ୍ସିହେମୋଗ୍ଲୋବିନ (carboxyhemoglobin ବା HbCO) ନାମକ ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ ହେବା ଫଳରେ ରକ୍ତର ଅମ୍ଳଜାନ (oxygen) ବ‌ହନ କରିବା ଶକ୍ତି ଲୋପ ପାଇଯାଏ ।  ଅଧିକନ୍ତୁ ମାୟୋଗ୍ଲୋବିନ (myoglobin), ମାଇଟିକଣ୍ଡ୍ରିଆଲ ସାଇଟୋକ୍ରୋମ ଅକ୍ସିଡେଜ (mitochondrial cytochrome oxidase) ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି ।  କାର୍ବୋକ୍ସିହେମୋଗ୍ଲୋବିନ ସ୍ତର ଅଣଧୂମ୍ରପାୟୀଙ୍କର ୩% ଓ ଧୂମ୍ରପାୟୀଙ୍କର ୧୦%ରୁ ଅଧିକ ହେଲେ ଏହି ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ ।

କାର୍ବନ ମୋନୋକ୍ସାଇଡ ଅନ୍ୱେଷକ ଯନ୍ତ୍ର (Carbon monoxide detectors,  ଗ୍ୟାସ ଯନ୍ତ୍ରପାତିର  (gas appliances) ନିର୍ଗମନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଚିମନି ପରିଷ୍କାର ରଖିବା ଓ ଗାଡ଼ିମାନଙ୍କର ନିଷ୍କାସନ ପ୍ରଣାଳୀ (exhaust system)s ଭଲ ଅବସ୍ଥାରେ ରଖିବାଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଷକ୍ରିୟା ପ୍ରତିଷେଧ ହୋଇପାରିବ ।  ରୋଗୀଙ୍କୁ ୧୦୦% ଅମ୍ଳଜାନ (100% oxygen) ଓ ସାହାଯ୍ୟକାରୀ ଯତ୍ନ ଦିଆଯାଏ । ଲକ୍ଷଣ ନରହିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିକିତ୍ସା ଚାଲୁରହେ ଓ କାର୍ବୋକ୍ସିହେମୋଗ୍ଲୋବିନ ସ୍ତର ବିପଦ ସ୍ତରଠାରୁ କମ ରଖିବାକୁ (<୧୦%) ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ । ସାଂଘାତିକ କେଶ୍‌ରେ ହାଇପରବାରିକ ଅମ୍ଳଜାନ ଥେରାପି (hyperbaric oxygen therapy) ଦିଆଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଅମ୍ଳଜାନଠାରୁ ଏହାର ଉପକାରୀତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ ।  ଏହି ରୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୃତ୍ୟୁ ସଙ୍କଟ ପ୍ରାୟ ୧-୩୦% ରହେ ।
 

ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାରେ କାର୍ବନ ମୋନୋକ୍ସାଇଡ ବିଷକ୍ରିୟା ଅତି ସାଧାରଣ ଓ ଏହା ଯୋଗୁ ବାର୍ଷିକ ୨୦,୦୦୦ ରୋଗୀ ଆଶୁ ଚିକିତ୍ସାକୁ ଆସନ୍ତି ।  ଅନେକ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ଏହା ଏକ ଘାତକ ବିଷକ୍ରିୟା । 
ଅଣଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡ କାର୍ବନ ମୋନୋକ୍ସାଇଡ ବିଷକ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାରେ ବାର୍ଷିକ ୪୦୦ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ । ବିଦ୍ୟୁତ ଶକ୍ତି ଅଭାବରୁ (power outage) ବ‌ହନୀୟ ବା ପୋଟେବ୍ଲ ଜେନେରେଟର (portable generators) ବ୍ୟବ‌ହାର ଯୋଗୁ ଶୀତଦିନେ ଏହି ବିଷକ୍ରିୟା ଅଧିକ ହୁଏ । ପୁରାତନ ଇତିହାସ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବାଷ୍ଟ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଥିଲା । ସନ ୧୮୭୫ରେ ହେମୋଗ୍ଲୋବିନ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ବିଷୟ ଜଣାପଡ଼ିଥିଲା ।

ଆଧାର

ବାହ୍ୟ ଲିଙ୍କ 

Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Carbon Monoxide – NIOSH Workplace Safety and Health Topic
International Programme on Chemical Safety (1999). Carbon Monoxide, Environmental Health Criteria 213, Geneva: WHO
 
ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ
ଟାଇଗର ପ୍ରକଳ୍ପ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୮ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଗଢ଼ା ଯାଇଥିବା ପ୍ରସଙ୍ଗ