ଜୋଗ ଜଳପ୍ରପାତ
ଜୋଗ ଜଳପ୍ରପାତ (ଗେର୍ସୋପ୍ପା ଜଳପ୍ରପାତ ବା ଜୋଗ୍ ଜଳପ୍ରପାତ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ) ଭାରତର କର୍ଣ୍ଣାଟକ ରାଜ୍ୟର ଶିବମୋଗା ଜିଲ୍ଲାର ସାଗର ତାଲୁକରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଭାରତର ଉଚ୍ଚତମ ଜଳପ୍ରପାତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ । .  ଏହି ପ୍ରପାତର ଜଳଧାରା ବିଭକ୍ତ; ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବା ଅଧିକ ଜଳ ପ୍ରବାହ ଘଟିଲେ ଏହା ଏକ ବୁଡ଼ ବା ଲମ୍ଫ ଜଳପ୍ରପାତ (ଈଂରାଜୀରେ Plunge Waterfall) ଆକାରରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ । ବିଶ୍ୱର ଜଳପ୍ରପାତଙ୍କ ତାଲିକାରେ ୧୩ଶ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଏହି ଜଳପ୍ରପାତ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳ । ଜୋଗ ଜଳପ୍ରପାତକୁ ଗୋର୍ସୋପ୍ପା ଜଳପ୍ରପାତ ବା ଜୋଗଦା ଗୁଣ୍ଡି ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଥାଏ ।

ବିବରଣୀ
ଶରାବତୀ ନଦୀର ଜଳଧାରା ୨୫୩ ମିଟର୍ (୮୩୦ ଫୁଟ୍) ତଳକୁ ଲମ୍ଫ ପ୍ରଦାନ କରି ଜୋଗ ଜଳପ୍ରପାତର ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ନୋଃକାଲିକାଇ ଜଳପ୍ରପାତ ପରେ ଜୋଗ ଭାରତର ଦ୍ୱିତୀୟ ଉଚ୍ଚତମ ଲମ୍ଫ ଜଳପ୍ରପାତ । ମେଘାଳୟର ନୋଃକାଲିକାଇ ଜଳପ୍ରପାତ ୩୩୫ ମିଟର୍ (୧୧୦୦ ଫୁଟ୍) ଭାରତର ଉଚ୍ଚତମ ଲମ୍ଫ ଜଳପ୍ରପାତ ।

ନୋନାବୁର ନିକଟସ୍ଥ ଅମ୍ବୁତୀର୍ଥ ନାମକ ସ୍ଥାନରୁ ସୃଷ୍ଟ ଶରାବତୀ ନଦୀ ତୀର୍ଥହଲ୍ଲି ତାଲୁକ ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ତାହା ପରେ ଫାଟ୍ଟେ ପେଟ୍ଟା ନିକଟରେ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । ପଟ୍ଟାଗୁପ୍ପେର ଓ ୟେନ୍ନେ ହୋଳେର ତଳ ପଟକୁ ଉପନଦୀ ହରିଦ୍ରାବତୀ ଏହା ସହ ମିଳିତ ହୁଏ । ତାହା ପରେ ଶରାବତୀ ନଦୀ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖୀ ହୋଇ ଗେରୁ-ସାପ୍ପେ ନାମକ ଏକ ଗ୍ରାମର ସୀମା ପାଖ ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏହି ପ୍ରପାତ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଓ ଉତ୍ତର କର୍ଣ୍ଣାଟକର ହାନ୍ନୋୱାର୍ ନିକଟରେ ଆରବ ସାଗର ସହିତ ସମ୍ମିଳିତ ହୁଏ ।

ପଥୁରିଆ ଶଯ୍ୟାରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ଶରାବତୀ ନଦୀର ଅଂଶ ପ୍ରାୟ ୨୫୦ ୟାର୍ଡ୍ (୨୩୦ ମିଟର୍) । ପ୍ରପାତ ନିକଟରେ ନଦୀଟି ଚାରୋଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଜଳଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରାୟ ୨୯୦ ମିଟର୍ ଉଚ୍ଚତାରୁ ଲମ୍ଫ ପ୍ରଦାନ କରେ । ଜୋଗ ଜଳପ୍ରପାତର ଚାରୋଟି ଜଳଧାରାଙ୍କୁ ରାଜା, ରୋରର୍, ରକେଟ୍ ଓ ରାଣୀ ବୋଲି ନାମିତ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରଥମରେ ଥିବା ଓ ୨୩୦ ମି. (୮୩୦ ଫୁଟ୍) ଉଚ୍ଚତାରୁ ଲମ୍ଫ ପ୍ରଦାନ କରିଥିବା ଅବିଖଣ୍ଡିତ ଧାରାଟି ରାଜା ନାମରେ ପରିଚିତ । ରୋରର୍ ନାମକ ଜଳଧାରା ପ୍ରଥମେ ଏକ ଗହ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ପରେ ରାଜାର ମଝାମଝି ଉଚ୍ଚତାରେ ବାହାରି ୪୫ ଡିଗ୍ରୀ କୋଣରେ ରାଜା ଧାରା ସହିତ ମିଳିତ ହୁଏ । ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଝରଣା ପରି ଜଳଧାରା ମିଶି ରକେଟ୍ ଧାରାର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ଚତୁର୍ଥ ଜଳଧାରା ତିନୋଟିଙ୍କଠାରୁ ଟିକିଏ ଦୂରରେ ଏକାକୀ ବହିଯାଇଛି ଯାହାକୁ ରାଣୀ ଜଳଧାରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । କର୍ଣ୍ଣାଟକ ରାଜ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବିଭାଗ ତରଫରୁ ଜଳପ୍ରପାତର ସମ୍ମୁଖରେ ରହିଥିବା ପାହାଡ଼ରୁ ଓହ୍ଲାଇ ଜଳପ୍ରପାତ ତଳକୁ ଯିବାପାଇଁ ପ୍ରାୟ ୧୪୦୦ଟି ପାହାଚ ତିଆରି କରାଯାଇଛି । ସମ୍ମୁଖର ପାହାଡ଼ ଉପରୁ ଜୋଗ ଜଳପ୍ରପାତର ସୁନ୍ଦର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିହେବ ।

ଜ୍ୟୋତି ରାଜ ନାମକ ଜଣେ ପାହାଡ଼ ଆରୋହଣକାରୀ ଜୋଗ ଜଳପ୍ରପାତର ପାହାଡ଼ ଚଢ଼ି କୀର୍ତ୍ତିମାନ ହାସଲ କରିଥିଲେ ।

ନାମକରଣ
କନ୍ନଡ଼ ଭାଷାରେ ଜଳପ୍ରପାତକୁ ଜୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଶୈୟାଦ୍ରି ପର୍ବତର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳର (ଯଥା: ୟେଲ୍ଲାପୁର ଅଞ୍ଚଳ) ଲୋକେ ଜଳପ୍ରପାତକୁ କେବଳ ଜୋଗ ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି । କନ୍ନଡ଼ ଶବ୍ଦ ଜାୱୁଗୁର ଅର୍ଥ ହେଲା ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ସ୍ଥାନ ବା ଆର୍ଦ୍ର ଭୂମି ଏବଂ ଏହି ଶବ୍ଦରୁ ହିଁ ଜୋଗ ଶବ୍ଦର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଇପାରେ ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।

ମହତ୍ତ୍ୱ
ଜୋଗ ଜଳପ୍ରପାତ ନିକଟରେ ଶରାବତୀ ନଦୀ ଶଯ୍ୟାରେ ଲିଙ୍ଗନମକ୍କି ନଦୀବନ୍ଧ (ଡ୍ୟାମ୍) ରହିଛି । ୧୯୪୮ ମସିହାରୁ ୧୨୦ ମେଗାୱାଟ୍ କ୍ଷମତାସମ୍ପନ୍ନ ଏହି ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି ଓ ସ୍ଥାପନା ସମୟରେ ଏହା ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟତମ ଥିଲା । ତେବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହା କର୍ଣ୍ଣାଟକର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନରେ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଭୂମିକା ମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ । ମହୀଶୂର ରାଜ୍ୟର ରାଜାଙ୍କ ନାମାନୁସାରେ ଏହି ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପକୁ ପ୍ରଥମେ “କୃଷ୍ଣ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଜଳ-ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପ” ବୋଲି ନାମ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ପରେ ଏହାର ନାମ ବଦଳାଯାଇ “ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଜଳ-ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପ” ରଖାଗଲା । ୧୯୬୦ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ହିରେଭାସ୍କର ବନ୍ଧରୁ ମିଳୁଥିବା ପାଣିର ବ୍ୟବହାର କରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରୁଥିଲା । ୧୯୬୦ ପରେ ଶ୍ରୀ ମୋକ୍ଷଗୁଣ୍ଡମ୍ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରାୟଙ୍କ ଯୋଜନା ଅନୁସାରେ ଲିଙ୍ଗନମକ୍କି ବନ୍ଧକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଗଲା । ଅଧିକ ତଥ୍ୟ Jogfalls official website ୱେବ୍‍ସାଇଟରେ ମିଳିପାରିବ ।

ଜଳଧାରାର ପ୍ରଖରତାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ ପୂର୍ବରୁ ଲିଙ୍ଗନମକ୍କି ବନ୍ଧରେ ଅଧିକ ପାଣି ନଥାଏ ଓ ସେହି ସମୟରେ ଜୋଗ ଜଳପ୍ରପାତରେ ଚାରିଟି କ୍ଷୀଣ ଧାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବର୍ଷା ପାଣି ଯୋଗୁଁ ଜଳପ୍ରପାତର କାୟା ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ 
୧୯୪୩ ମସିହାର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ମହୀଶୂର ରାଜ୍ୟ ଏହି ଜଳ-ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପର ପରିକଳ୍ପନା ଓ ଯୋଜନା କରିଥିଲେ । ପ୍ରଥମେ ୩୫୮ ଲକ୍ଷ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା ବ୍ୟୟରେ ୬୪୦୦୦ ଅଶ୍ୱଶକ୍ତି (horsepower) କ୍ଷମତାସମ୍ପନ୍ନ ଜଳ-ବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥାପନା ହେଲା । ପରେ ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତାକୁ ବଢ଼ାଯାଇ ୬.୭ ମେଗାୱାଟ୍ କରାଗଲା ।

ପରିବହନ ଓ ଯାତାୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥା
 ନିକଟସ୍ଥ ରେଳ ଷ୍ଟେସନ୍ :
 ତଳଗୁପ୍ପା (୧୩ କିଲୋମିଟର୍) ଓ ସାଗର (୩୦ କିଲୋମିଟର୍)
 ହାନ୍ନୋୱାର୍ (୬୮ କିଲୋମିଟର୍), ଭଟ୍କଲ୍ (୯୦ କିଲୋମିଟର୍) – ଏହି ରେଳ ଷ୍ଟେସନ୍‍ଗୁଡ଼ିକ ମାଙ୍ଗାଲୋର୍-ମୁମ୍ବାଇ କୋଙ୍କଣ ରେଳପଥ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ । 
 ସଡ଼କପଥ : ସାଗର, ସିଦ୍ଧପୁରା ଓ ଜୋଗ ଜଳପ୍ରପାତ ବସ୍ ଷ୍ଟାଣ୍ଡ୍ ଇତ୍ୟାଦି ନିକଟସ୍ଥ ବସ୍ ଷ୍ଟାଣ୍ଡ୍ । ଶିମୋଗା ଜିଲ୍ଲାର ସାଗରରେ ବେସରକାରୀ ଗାଡ଼ି, ଟ୍ୟାକ୍ସି ଆଦିର ସୁବିଧା ଉପଲବ୍ଧ । ଜାତୀୟ ରାଜପଥ – ୬୬ରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯିବାବେଳେ ଭଟ୍କଲ୍‍ର ଶମଶୁଦ୍ଦିନ୍ ଛକରେ ଡାହାଣ ପଟକୁ ଓ ଜାତୀୟ ରାଜପଥରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯିବା ବେଳେ ହାନ୍ନୋୱର୍‍ର ନ୍ୟୁ କାମତ୍ ହୋଟେଲ୍ ନିକଟରେ ବାମ ପଟକୁ ବୁଲି ପଡ଼ିଥିବା ରାସ୍ତାରେ ଗଲେ ଜୋଗ ଜଳପ୍ରପାତ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚି ହେବ ।
 
 
 ନିକଟସ୍ଥ ବିମାନବନ୍ଦର :
 ଜାତୀୟ
 ହୁବଳି (HBX) : ୧୩୦ କିଲୋମିଟର୍
 ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ
 ବେଙ୍ଗଳୁର୍ (BLR) : ୩୪୦ କିଲୋମିଟର୍
 ମାଙ୍ଗାଲୋର୍ (IXE) : ୨୦୦ କିଲୋମିଟର୍
 ଗୋଆ (GOI) : ୨୪୬ କିଲୋମିଟର୍

ଚିତ୍ର ଗ୍ୟାଲେରି

ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ
ଶିବନସମୁଦ୍ର ଜଳପ୍ରପାତ
ହୋଗେନେକ୍କଲ୍ ଜଳପ୍ରପାତ
କର୍ଣ୍ଣାଟକ

ଆଧାର

ବାହ୍ୟ ଲିଂକ୍

 Jog Falls on jogfalls.in. Jog Management Authority. Retrieved November 16, 2018.

କର୍ଣ୍ଣାଟକ
ଭାରତର ଜଳପ୍ରପାତ