ପଶୁପତି
ପଶୁପତି (Sanskrit Paśupati; Devanagari पशुपति ) ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ଦେବତା ଓ ପଶୁମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ରୂପେ ଶିବଙ୍କ ଅବତାର । ଭାରତ ଓ ନେପାଳରେ ପଶୁପତି ପୂଜା ପାଆନ୍ତି । ନେପାଳର ଜାତୀୟ ଦେବତା ପଶୁପତି ।

ଇତିହାସ

ଭାରତୀୟ ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତାରୁ Indus Valley civilization, ୩୩୦୦ ବିସିଇରୁ ୧୩୦୦ ବିସିଇ) ପଶୁପତି ଆସିଥିବା ଦାବି କରାଯାଏ । ପଶୁପତିଙ୍କ ମୋହର (Pashupati seal)ରେ ଥିବା ଶିବ ଚିତ୍ର ଏହାକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁଛି ।

ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି 
ପଶୁପତି ବା ପଶୁପତିନାଥ ଅର୍ଥ ପଶୁମାନଙ୍କର ଭଗବାନ । ଏହା ବେଦ ସମୟରୁ ରୁଦ୍ର ନାମର ବିବରଣ ଥିଲା । ଏହା ଅଧୁନା ଶିବଙ୍କୁ ବୁଝାଏ ।

ଦେବତା
ହିନ୍ଦୁ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି (Hindu Trinity) ମଧ୍ୟରୁ ଶିବଙ୍କ ଏକ ଅବତାର ହେଉଛି ପଶୁପତିନାଥ  । ଶକ୍ତିଙ୍କର ସେ ଅର୍ଦ୍ଧାଙ୍ଗ ।  
ପଶୁପତିନାଥଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ମୁଖ ଶିବଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ଅବତାରକୁ ସୂଚାଏ; ସଦ୍ୟୋଜାତ ([[:en:Sadyojata|]) ବା ବରୁଣ, ବାମଦେବ (Vamdeva)  ବା ଉମା ମହେଶ୍ୱର, ତତପୁରୁଷ (:en:Tatpurusha), ଅଘୋରୀ (Aghor)  ଓ ଇଶାନା (:en:Ishana)  । ସେହି ମୁଖଗୁଡ଼ିକ  ପୂର୍ବ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଶୀର୍ଷ ଦିଗକୁ ଥାଏ ଯାହା ଭୂମି, ଜଳ, ବାୟୁ, ଆଲୋକ ଓ ଆକାଶକୁ ସୂଚାଏ ।

ଦେଶ ଅନୁସାରେ

ନେପାଳ

ଧର୍ମ ନିରପେକ୍ଷ ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନେପାଳର ଜନ ସାଧାରଣ ମୂଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୁ ଅଟନ୍ତି । ପଶୁପତିନାଥ ଜାତୀୟ ଦେବତା ରୂପରେ ପୂଜା ପାଆନ୍ତି ।  
ବାଗମତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଥିବା ପଶୁପତିନାଥ ମନ୍ଦିରକୁ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ । ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ନେପାଳର କାଠମାଣ୍ଡୁ ଉପତ୍ୟକାର (Kathmandu Valley) ଶୋଭାରେ ବିମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ହରିଣ ରୂପରେ ସେଠାରେ ଶିବ ବାସ କରୁଥିଲେ ।

ଭାରତ
ଭାରତର ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ପ୍ରଦେଶରେ ଥିବା ମନ୍ଦସୌରର ଶିବନ ନଦୀ ତୀରରେ ଏକ ପଶୁପତିନାଥ ମନ୍ଦିର ଅଛି । ମୂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଶିବ ଏଠାରେ ପଶୁପତିନାଥ ରୂପରେ ପୂଜା ପାଉଛନ୍ତି । ଶିବ ଲିଙ୍ଗର ଆଠ ମୁଖ ଥିବା ଏକ ଅନୁପମ ଆକର୍ଷଣ ଏଠାରେ ଅଛି । ମନ୍ଦିରର ଚାରି ଦିଗକୁ ଚାରଟି କବାଟ ଅଛି ।

ପଶୁପତି ଶୈବ
ପଶୁପତି ଶୈବ (:en:Pashupata Shaivism) ନାମକ ଏକ ପୁରୁଣା ଗୋଷ୍ଠୀ ଏଠାରେ ରହନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ପଶୁପତି ନାମରୁ ତାଙ୍କ ନାମ ଆହରଣ କରିଛନ୍ତି । ସେହି ଗୋଷ୍ଠୀ ପଶୁପତିନାଥଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ଓ ରଚନାର ଆଧିପତ୍ୟ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି ।

ଏହା ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ
 Potnia Theron
 Religion of the Indus Valley Civilization

ଆଧାର

ଉତ୍ସ

 Includes Śivasahasranāmakoṣa, a dictionary of names. This work compares eight versions of the Śivasahasranāmāstotra. The preface and introduction (in English) by Ram Karan Sharma provide an analysis of how the eight versions compare with one another. The text of the eight versions is given in Sanskrit.

 
ନେପାଳର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର