ଖଗେଶ୍ୱର ମହାପାତ୍ର
ଖଗେଶ୍ୱର ମହାପାତ୍ର (୨୭ ନଭେମ୍ବର ୧୯୩୩ - ୧୯ ଜୁଲାଇ ୨୦୧୭), ଜଣେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟିକ, ସମାଲୋଚକ, ଭାଷାତତ୍ତ୍ୱବିତ ଏବଂ ଆଦିବାସୀ ସଂସ୍କୃତିର ଗବେଷକ ଥିଲେ ।
ପ୍ରବନ୍ଧ ଓ ସମାଲୋଚନା କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେ ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀଦ୍ୱାରା ପୁରସ୍କୃତ ହୋଇଥିଲେ ।

ଜୀବନୀ 
ଖଗେଶ୍ୱର ୧୯୩୩ ମସିହା ନଭେମ୍ବର ୨୭ ତାରିଖରେ ଯାଜପୁର ଜିଲାର ବଲଦା ନିକଟସ୍ଥ ଖୋସଲପୁରଠାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସେ ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ହାସଲ କରିଥିଲେ ଓ ବିଶ୍ୱଭାରତୀ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ପିଏଚଡ଼ି ହାସଲ କରିଥିଲେ ।
ଉଭୟ ସ୍ନାତକ ଓ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ଶ୍ରେଣୀରେ ସେ ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା-ସାହିତ୍ୟରେ ପ୍ରଥମସ୍ଥାନ ଅଧିକାରକରି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପଦକ ଲାଭ କରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ଶିକ୍ଷାବିଭାଗରେ ସେ ନିଜ ଚାକିରି ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ପରେ ସେ ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, ବିଶ୍ୱଭାରତୀ ଓ ଦିଲ୍ଲୀ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଅଧ୍ୟାପନା କରିଥିଲେ । ବିଶ୍ୱଭାରତୀ ଶାନ୍ତିନିକେତନରେ ସେ ଅଧ୍ୟାପନା କରିବା ସହ, ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ବିଭାଗ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ମୁଣ୍ଡା, କିଶାନ ପ୍ରଭୃତି ଭାଷା ଉପରେ ସେ ଗବେଷଣା କରି ରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜ୍ୟ ବାହାରେ ବିଭିନ୍ନ କର୍ମଶାଳା, ଆଲୋଚନାଚକ୍ରରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଉଦ୍ୟମରେ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ଜୀବନଧାରା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ପ୍ରାମାଣିକ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର "ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଜ୍ୟୋତିଧାରା" ଓ "ବଣମଲ୍ଲୀର ମହକ" ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ପୁସ୍ତକ ‘ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଇତିବୃତି’ ତାଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ ସଂକଳିତ ହୋଇଥିଲା । ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ବିଭିନ୍ନ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଗୁଣାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟବୃଦ୍ଧି ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରକଳ୍ପରେ ସେ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା କରିଥିଲେ । ଭୁବନେଶ୍ୱରସ୍ଥିତ ଜନଜାତି ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଓ ଆଦିବାସୀ ଗବେଷଣା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାରେ ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ରହିଥିଲା ।

୨୦୧୭ ମସିହା ଜୁଲାଇ ୧୯ତାରିଖରେ ଖଗେଶ୍ୱର ମହାପାତ୍ରଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା ।

ରଚନାବଳୀ

ସମାଲୋଚନା ଓ ଗବେଷଣାତ୍ମକ 
 ସମାଲୋଚନାର ଦିଗ ଦିଗନ୍ତ
 ଓଡ଼ିଆ ଲିପି ଓ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା
 ଚର୍ଯ୍ୟାଗୀତିକା
 କାବ୍ୟିକ ଭାଷା
 ପ୍ରତ୍ନ-ଓଡ଼ିଆ
 ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳ ଓଡ଼ିଆ

ଅନୁବାଦ  
 ରାଗ ଦରବାରୀ(ହିନ୍ଦୀ)
 ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସ (ଇଂରାଜୀ)
 ଚିତ୍ରପ୍ରିୟା (ତାମିଲ)
 ଗ୍ରାମାୟାନ (ମାଲୟାଲାମ)
 ନୀଳକଣ୍ଠ ପାକ ସିର ସନ୍ଧାନେ (ବଙ୍ଗଳା)
 ତୁକାରାମ (ମରାଠୀ)

ସମ୍ପାଦିତ 
 ପ୍ରେମଲତା
 ଗୀତାଞ୍ଜଳି

ପୁରସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ 
 ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର- ୧୯୮୫ (ସମାଲୋଚନାର ଦିଗ ଦିଗନ୍ତ ପାଇଁ)
 ଗୋକର୍ଣ୍ଣିକା ପୁରସ୍କାର, ୧୯୮୮ 
 ଗୋପୀନାଥ ନନ୍ଦ ପ୍ରବନ୍ଧ ଓ ସମାଲୋଚନା ସମ୍ମାନ, ୨୦୦୯ (ଉତ୍କଳ ସାହିତ୍ୟ ସମାଜ ପ୍ରଦତ୍ତ)
 ଝଙ୍କାର ପୁରସ୍କାର, ୧୯୮୨ (ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଚାର ସମିତି ପ୍ରଦତ୍ତ)

ଆଧାର 

୧୯୩୩ ଜନ୍ମ
୨୦୧୭ ମୃତ୍ୟୁ
ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ସମ୍ମାନିତ
ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲାର ଲୋକ
ଓଡ଼ିଆ ଲେଖକ