ମେଲାଟୋନିନ
ମେଲାଟୋନିନ (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ Melatonin) ଏକ ଅନ୍ତଃସ୍ରାବ ବା ହରମୋନ (hormone) ଯାହା ନିଦ୍ରା-ଜାଗ୍ରତ ଚକ୍ରକୁ (sleep-wake cycles) ନିୟନ୍ତଣ କରେ । ପାଇନିଆଲ ଗ୍ରନ୍ଥି (pineal gland) ନାମକ ଏକ ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ ଏହା ନିର୍ଗତ ହୁଏ । ଜେଟ ଲାଗ (jet lag) ବା ସିଫ୍ଟ (shift work) କାମ ଭଳି କାମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ନିଦ୍ରାହୀନତା (trouble sleeping) ନିମନ୍ତେ ସ୍ୱଳ୍ପକାଳୀନ ଚିକିତ୍ସାରେ ପରିପୂରକ ଭାବରେ ବ୍ୟବ‌ହୃତ ହୁଏ । ଏହାର ଉପକାରୀତା ବିଷୟ କିନ୍ତୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ ।  ଗୋଟିଏ ଅନୁଶୀଳନରେ ନିଦ୍ରା ୬ ମିନିଟ ପୂର୍ବରୁ ହେଲା କିନ୍ତୁ ନିଦ୍ରା ସମୟର କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ । ରାମେଲଟିଅନ (ramelteon) ଔଷଧ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭଳି କାମ କରେ । ଏହା ପାଟିରେ ଦିଆଯାଏ । 

ସ୍ୱଳ୍ପ ମାତ୍ରାରେମେଲାଟୋନିନର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଅତି କମ୍ ହୁଏ । ଏହାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ନିଦ୍ରାଭାବ, ମୁଣ୍ଡବଥା, ଅଇ ଓ ଅସାଧାରଣ ସ୍ୱପ୍ନ (dreams) ହୋଇପାରେ । ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଓ ସ୍ତନ୍ୟପାନ (breastfeeding) ସମୟରେ ଏହା ନଦେବାକୁ କୁହାଯାଏ । ଯକୃତ ସମସ୍ୟା (liver problems) ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ ।
 

ପଶୁମାନଙ୍କ ଦେହରେ ମେଲାଟୋନିନ ହରମୋନ‌ଦ୍ୱାରା ରକ୍ତଚାପ (blood pressure) ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସିରକାଡିଆନ ରିଦ୍ମରେ (circadian rhythm) ଥିବା ନିଦ୍ରା-ଜାଗ୍ରତ ଚକ୍ର ଓ ଋତୁ ପ୍ରଜନନ (reproduction) ସମ୍ଭବ ହୁଏ । ଏହି ଔଷଧ ମେଲାଟୋନିନ ରିସେପ୍ଟରକୁ ସକ୍ରିୟ କରିବାଦ୍ୱାରା ଓ ଆଣ୍ଟିଅକ୍ସିଡାଣ୍ଟ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ । ଚାରାରେ (plants) ଏହା ଅକ୍ସିଡେଟିଭ ଚାପକୁ (oxidative stress) ପ୍ରତିରୋଧ କରେ । ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମେଲାଟୋନିନ ଥାଏ ।
 

ସନ ୧୯୫୮ରେ ମେଲାଟୋନିନ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା । କାନାଡ଼ା ଓ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାର ଦୋକାନରେ (over the counter) ଏହା ମିଳେ । ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ (United Kingdom) ଏହା ପ୍ରେସକ୍ରିପସନରେ ମିଳେ । ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାରେ ଏହି ଔଷଧ ବାବଦ ଏକ ମାସରେ ପ୍ରାୟ ୧-୪ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାର ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ । ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ (United Kingdom) ଏନଏଚଏସକୁ (NHS) ଏହାର ଏକ ମାସର ଡୋଜ ପିଛା ପ୍ରାୟ ୧୫ ପାଉଣ୍ଡ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବାକୁ ପଡ଼େ । ଏହା ଏଫଡିଏ (FDA-approved) ସ୍ୱୀକୃତି ପ୍ରାପ୍ତ ନୁହେଁ ।  ୟୁରୋପ ଓ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆରେ ୫୪ ବର୍ଷ ବୟସରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଲୋକଙ୍କର ନିଦ୍ରା ସମସ୍ୟା ନିମନ୍ତେ ଏହା ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ଅଛି ।

ଆଧାର

ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ