ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରି ଗୁମ୍ଫା
ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରି ଗୁମ୍ଫା ଅଧା ପ୍ରକୃତିକ ଓ ଅଧା ମଣିଷଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଯାହାର ଐତିହାସିକ, ପୁରାତନ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଧାର୍ମିକ ଗୁରୁତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି । ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଭୁବନେଶ୍ୱରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଗୁମ୍ଫାଗୁଡିକ ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରିରେ ରହିଛି ଯାହା ହାତୀଗୁମ୍ଫାର ଶିଳାଲେଖରେ କୁମାରୀ ପର୍ବତ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣା ଓ ଏହି ଦୁଇ ପାହାଡ଼ ଉଭୟଙ୍କ ଆଡକୁ ମୁଁହାଇ ରାସ୍ତାର ଦୁଇ ପାଖରେ ଅଛନ୍ତି ।ଖଣ୍ଡଗିରିରେ ୧୫ଟି ଗୁମ୍ଫା ଥିବାବେଳେ ଉଦୟଗିରିରେ ୧୮ଟି ଗୁମ୍ଫା ରହିଛି । ହାତୀ ଗୁମ୍ଫା ନିକଟରେ ବାରଭୁଜା ଦେବୀଙ୍କର ଏକ ମନ୍ଦିର ଅଛି।

ଇତିହାସ 

ଏହି ସ୍ଥାନ ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଜୈନ ବିବରଣୀରୁ ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ, ଏହି ସ୍ଥାନରେ ମହାବୀର ଜୈନ ତାଙ୍କର ଧର୍ମପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ । ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଅଛି, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶା ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଐତିହାସିକ ଉପାଦାନ । ଏଠାରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଜୈନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସାଧୁ ମାଁନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । 

 
 ଉଦୟଗିରିଠାରେ ଥିବା ଗୁମ୍ଫାର ତାଲିକା–
 
 ୧−ରାଣୀ ଗୁମ୍ଫା
 ୨−ଛୋଟ ହାତୀ ଗୁମ୍ଫା
 ୩-ଅଲକାପୁରି ଗୁମ୍ଫା
 ୪-ଜୟ-ବିଜୟ ଗୁମ୍ଫା
 ୫-ଠାକୁରାଣୀ ଗୁମ୍ଫା
 ୬-ପାତାଳପୁରି ଗୁମ୍ଫା
 ୭-ଗଣେଶ ଗୁମ୍ଫା
 ୮-ଜମ୍ବେଶ୍ୱର ଗୁମ୍ଫା
 ୯-ବ୍ୟାଘୃ ଗୁମ୍ଫା
 ୧୦-ସରପ ଗୁମ୍ଫା
 ୧୧-ହାତୀ ଗୁମ୍ଫା
 ୧୨-ଧାନଘର ଗୁମ୍ଫା
 ୧୩-ହରୀଦାସ ଗୁମ୍ଫା
 ୧୪-ଜଗମଥା ଗୁମ୍ଫା
 ୧୫-ରୋସେଇ ଗୁମ୍ଫା

ଉଦୟଗିରିରେ ଥିବା ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କର ତାଲିକା 

 ରାଣୀଗୁମ୍ଫା
 ବଜାଘର ଗୁମ୍ଫା
 ଛୋଟ ହାତୀଗୁମ୍ଫା
 ଅଳକାପୁରୀ ଗୁମ୍ଫା
 ଜୟ-ବିଜୟ ଗୁମ୍ଫା
 ପଣସଗୁମ୍ଫା
 ଠାକୁରାଣୀ ଗୁମ୍ଫା
 ପାତାଳପୁରୀ ଗୁମ୍ଫା
 ମଞ୍ଚପୁରୀ ଗୁମ୍ଫା
 ଗଣେଶ ଗୁମ୍ଫା
 ଜାମ୍ବେଶ୍ୱର ଗୁମ୍ଫା
 ବ୍ୟାଘ୍ର ଗୁମ୍ଫା
 ସର୍ପ ଗୁମ୍ଫା
 ହାତୀ ଗୁମ୍ଫା
 ଧନଘର ଗୁମ୍ଫା
 ହରିଦାସ ଗୁମ୍ଫା
 ଜଗମଥା ଗୁମ୍ଫା
 ରୋଷେଇ ଗୁମ୍ଫା

ଖଣ୍ଡଗିରିରେ ଥିବା ଗୁମ୍ଫା 

 ତତ୍ତ୍ୱ ଗୁମ୍ଫା-୧
 ତତ୍ତ୍ୱ ଗୁମ୍ଫା-୨
 ଅନନ୍ତ ଗୁମ୍ଫା
 ତେନ୍ତୁଳି ଗୁମ୍ଫା
 ଖଣ୍ଡଗିରି ଗୁମ୍ଫା
 ଧ୍ୟାନ ଗୁମ୍ଫା
 ନବମୂନି ଗୁମ୍ଫା
 ବାରଭୂଜି ଗୁମ୍ଫା
 ତୃସୁଳ ଗୁମ୍ଫା
 ଅମ୍ବିକା ଗୁମ୍ଫା
 ଲଲାତେନ୍ଦୁ କେଶରୀ ଗୁମ୍ଫା
 ନାମହୀନ
 ନାମହୀନ
 ଏକାଦଶୀ ଗୁମ୍ଫା
 ନାମହୀନ

ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ 
 ଖାରବେଳ

ଆଧାର 

 Sachin Singhal: Orissa tourist road guide and political, Vardhman Publications, 
 Sadananda Agrawal: Sri Kharavela, Published by Sri Digambar Jain Samaj, Cuttack, 2000.

ଅଧିକ ତଥ୍ୟ

 http://www.indiaplaces.com/india-monuments/bhubaneshwar-udaigiri-caves.html
 Udayagiri Complex, extensive image gallery by Indira Gandhi National Centre of Arts
 Udayagiri Caves, Khandagiri Caves, Orissa - rock cut Jain temples by Wondermondo

ଓଡ଼ିଶା ପର୍ଯ୍ୟଟନ
ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା
ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସ
ଓଡ଼ିଶାର ପୁରାତନ ସ୍ମାରକ
ବୌଦ୍ଧ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ