Volcano
koobibiddii yknVolkaanoon  sababa hoo’a guddaa keessa lafaatti ummamuun kattaaleen yoo baqan dhangala’aa(maagimaa)fi gaasiin uumaman dhoo’iinsa uumamuudha. Teessuma lafaa dhoo’insa voolkaanotiin uumaman.

Maagmaan ykn kaalloon sababa dhiibbaa guddaa irraa kan ka’e hoo’a cimaadhan kattaan keessa lafaa baqee dhangalaa’u jechuudha. Maagmaan bakka itti qorru irratti hundaa’uunis koobibiddan bakka lamatti qoodama. Isaanis:

1. koobibidda lafa keessatti qorruufi

2. koobibidda fuula lafaatti bahee qorruu

Maagmaan baay’ee dhangala’aa ta’e qaama lafaa gara gubbaa dhoosuun gara alaatti dhangala’a. Maagmaan keessa lafaa irraa maddee irra lafaa dhoosee fuula lafaa irratti dhangala’u boolla tokkoon yookiin boolla baay’een bahuu nidanda’a. Boolla tokkichaan yoo magimaan keessaa lafaati dhohee bahu Buraja(vent) jedhama. Volkaanoon boolla baay’een dhangala’u immoo baqaqa(fissure) jedhamuun beekama. Volkaanoon boolla tokkoon humna cimaan darbatamee bahu kaaldeeraa ykn Boolloo kaabibiddaa uuma. Hammi hoo’aa yoo cimaa ta’e maagmaan uumamu dhangala’aa ta’a. Haa ta’u malee sababa dhiibbaa lafa keessatiin hoo’i uumamu gadi aanaa yoo ta’e immoo maagman uumamullee furdaadha. Hammi gaasii maagmaa dhangala’aa ta’e keessatti olaanaa ta’a. Kun immoo dhoo’insi koobibidda cimaa akka ta’u gargaara. Maagmaan gara fuula lafaatti bahee dhangala’a. Maagmaa fuula lafaatti bahee dhangala’u humbuluqa(Laavaa) jedhama. Hoo’i keessa lafaa xiqqaa ta’uun maagman uumamu furdaa ta’a, gaasii xiqqaa qaba. Kun immoo maagmaan gara fuula lafaa osoo ol hin bahin baqaqaa dhagaa keessa seene hafa jechuudha.Kanaan maagmaa lafa keessatti hafee qorre jedhama.

Gosoota Volkaanoo sadan 
Ji’ooloojistoonni uummama koobibidda sadarkaa sadiitti qodanii jiru

1.Volkaanoo socho’aa(active volcano): 
Yeroo gaggabaabaa keessatti deddeebi’ee dhoha.Volkaanoonriphaa’nis  yeroo  muraasa  booda  deebi’ee  dhohuun  gara  volkaanoo  socho’aatti  jijjiiramuu  nidanda’a. Fakkeenyota gosa volkaanoo socho’aa armaan gaditti dhiyaatan ilaali.       
(a) Gaara  Veesuviwus:Ardii  Awurooppaa  kibba  biyya  Xaaliyaatti  argama.  Ardii  Awurooppaakeessatti  volkaanoon  socho’aan  argamu  isa  kana  qofa.  Sochiin  volkaanoo  gaara  kana  irratti Dh.  K.B.  Bara  79  irraa  kaasee  gaggeeffamaa  ture  lubbuu  namoota  baay’ee  galaafateera.Qabeenyas mancaasaa tureera. Kanas armaan gaditti ilaali.(i)Dh.  K.B.  Bara  79  dhohiinsa  volkaanoo  humna  cimaan  taasifameen  wantoonni  sammuugaara Veensuviwus irraa darbatamaa turan Magaalota akka Herkulaneyum, Poonpe’ii fiIstaabi’yaa mancaaseera.

(ii)Dh.  K.B.  Bara  1631  deebi’ee  dhohuun  magaalota  shan  barbadeesseera.  Namoota  3000ttitilmaamamanis fixeera.(iii)Dh. K.B. Bara 1774 dhohiinsi irra deebiin gaara kana irratti gaggeeggames magaalaa Tooreedeel Gireekoo jedhamtu mancaaseera.

(iv)Dh. K.B. Bara 1906 kan dhohes lubbuu namoota 2,000 galaafateera. Sana asittis sochiin kunosoo hin dhaabatiin miidhaa hammana jedhamu fiduu baatuus baroota 1913,1926,1929 fi1944 dhohiinsi muldhateera

(b)Moontiserat:Eddoola  Galaana  Kaaribiiyaanii  keessatti  argamtuudha.  Eddoolli  kun  gaarreenolka’iinsi isaanii hanga 914 m ta’u kanneen dhohiinsa volkaanoon baroota dheeraaf riphee turebara  1995  deebi’ee  dhohuu  eegale.  Dhohiinsi  kun  suutuma  suuta  waggoota  lamaaf  itti  fufuunBara 1997 dhohiinsa taasifameen namoonni 19 du’aniiru. Garri  kibba  Eddoolichaa  aara  ibiddaanwal  makeen,  dhagoota dhangala’aa fi daaraan uwwifameera.

(c)Ertaallee:Biyyuma  keenya  keessatti  Naannoo  Bulchiinsa  Mootummaa Affaar  keessatti  argama.Ertaalleen  boolla  marfamaa  ta’e  keessatti  daangeffamee  akkuma  Ittoo  (waxii)  shiroo  akkabilchaatuuf ibidda irra tursiifamee kan danfaa jiruudha. Naannoo volkaanoo socho’aa Ertaallee ummanni  dhiyaatee  qubate  hin jiru.  Kana  malees, dhohiinsi  balaa  guddaa  geessisu  dhiyeenyatti hin  muldhanne. Kanaafuu, balaa geessisuu isaatiif wanti ifatti taa’e hin jiru

2.Volkaanoo riphaa (dormant volkano):Waggoota 1,000 booda deebi’ee dhohuu danda’a.

3.Volkaanoo dhumataa (extinct volcano):Gosa volkaanoo yoo xiqqaate osoo deebi’ee hin dhohiinwaggoota 4,000 turuu danda’uudha.Lafti  pilaatoo  fi  gaarreen  naannoo  Baha  Afrikaa  laavaa  dhohiinsa  volkaanoon  fuula  lafaa  irrattikuufamaniin kanneen uumamaniidha
Volcano