Dhibbee vaayiirasii Iboollaa
dhibee vaayiirasii Iboolaa (EVD) yookiin  ho'aa Iboolaa Hemmoorihajjikii (EHF) dhibbee ilma namaa  Vaayirasii Iboolaa dhaan dhufuu dha . Mallattoon dhukkibichaa kan mul'aachuu jalqabu guyyaa lama hanga torbaan sadii (3) erga vaayiirasichaan qabamanii booda dha. Mallattoon isaas Hoo'a qaamaa, dhukkuba qoonqoo, dhukkuba lafee, fi dhukkuba mataa dha. Irra caalaatti immoo dhukkuba garaa, hooqissa fi  garaa kaasaa dabalataanis, hojji tiruu fi kalee hir'isa. Yeroo kana, nammoonni tokko tokko rakkina  dhiigguu qabbaatu.

Vaayiirasiichi kan nama qabattuu wallitti dhuufeenya dhiigaa yookiin dhangalaa'aa qaamaa bineensoota Vaayirasiichaan qabaman dha (yeroo baay'ee qamaleewaan yookiin simbira halkannitini. Manca'insii qillenssaan umamuu nannoo umammaa kessatti hin galmoofnee. Siinbiiriii haalkanni otto hindhibamiin vaayiirasichaa baachuufi dabarsu akka danda'aan ni amanama. Namni   dhukkubichaan qabamee, nama birratii darbarsuu danda'aa. Dhirri dhukubicha irra fayye sanyii issatin hanga ji'aa lamatti nama biraati dabarsuu danda'aa. Dhuukubicha adda baasuf,dhukkubooni mallatoo walfakaatuu qabaan kan akka Buussaa, kooleraa fi kanbirraa ho'aa vaayiirasi Hemmoorihajjikin adda bahaaniruu. Dhuukubicha mirkaneesuuf fakeenyii dhigaa  qaamoota alagaa vaayirasiidhaan dhufan Riboo Nukilik Asiidii, yookkin vaayiirassin mattaa isaa ni qooratama.

Of eganoon dadarba dhuukibichaa, qamaleewan fi boyyeewan dhiibaman irra akka ilma namaati hindarbinnee ittisu dabala. Kuunis kan goodhamuu danda'uu, bineyyi dhiibichaan qabamaan ajeesuufi qaama issani akkataan gatuu dhaanii. Foon siiritii bisheesuu fi yeroo foon tuqaan uffata oof eeganoo kaawwachuunis nigargaara. Yemmuu nama dhibamee wajjin jiran, uffata oof eeganoo kaawwachuni fi harka dhiqaachuun barbaachisaa dha. Fakeenyii dhangala'aa qaamaa fi tishuulee nama dhiibamee oof eganoo gudadhaan qabamuu qabu.

Dhuukuubichaaf yaaliin kana jedhamuu hinjiru;tattaafin namoota dhibaman gargaaruf godhamaa jirran  walaansaa dhangala'aa qaamaa deebisuu (bishaan dhugaati ashaboo fi suukaara xiinno qabuu)yookkiin dhangalaa'aa veenii dhaan keennu dha. Dhuukuubichii yerro bay'ee nama ajjesa: namoota dhibichaan qabamaan keesaa baay'iinaan gidduu 50% fi 90% ni du'uu. EVD n yerroo duurraa Suuddaan fi Dimookraatikii Repablikki Kongoo kessati adda baafame. Tatamsa'iini dhuukuubbichaa bay'iinaan kan uumamuu naanoole oo'aa Biyyoota Afrikkaa Saharaa Gadi dha. 1976 irraa jalqabee( Yerroo duura argamee) hamma 2013, nammoota 1,000 gadii qabamaniiruu. Tatamsa'iinii inni guuddaan yerroo aammaa argamu 2014 Afrikkaa dhiihaa weerara Iboollaa, kan huubbaa jirruu Giinii, Seerraaliiyoonnii, Laayiibeeriyyaa fi Naayiijeerriyyaa kessatis umamu danda'aa. Haagayya 2014 irra jalqabee dhibamtoonii 1600 argamaniirruu. Yaalliwaan talaali; argachuuf godhamaa jirran illee; haama ammaati hoomtuu hin argamnnee.

Waabbii

 Daballee

Ooddefanoowan aalaa walqabatan

 ViralZone: Ebola-like viruses – Virological repository from the Swiss Institute of Bioinformatics
 CDC: Ebola hemorrhagic fever – Centers for Disease Control and Prevention, Special Pathogens Branch
 WHO: Ebola haemorrhagic fever – World Health Organization, Global Alert and Response
 Virus Pathogen Database and Analysis Resource (ViPR): Filoviridae
 3D macromolecular structures of the Ebola virus archived in the EM Data Bank (EMDB)
 Google Map of Ebola Outbreaks
 WHO recommended infection control measures

Ibolaa