Ramaddamee(Taxonomy)
Dameen baayoloojii waa’ee ramaddii lubbu- qabeeyyii qo’atu Ramaddamee jedhama.Sanyiiwwan lubbu -qabeeyyii adda addaa hedduutu dachee kanarratti argamu. Akka qorannoo agarsiisutti sanyiiwwan lubbu- qabeeyyii addunyaa kana irratti argaman gara miliyoona sagalii ta’uu danda’u. Lubbu- qabeeyyiin addunyaa kana irratti argaman hedduu waan ta’aniif waa’ee isaanii beekuufi qorachuuf kanneen walfakkaatan walitti fiduun ramaduun barbaachisaa ta’ee argameera. Mala lubbu- qabeeyyii amaloota waliin qaban irratti hundaa’un kanneen walfakkaatan walitti gurmeessuun ramadan ramaddii lubbu-qabeeyyii jedhama.

Barbaachisummaa ramaddii lubbu- qabeeyyii 

Ramaddiin lubbu-qabeeyyii faayidaa hedduu qaba. Isaanis: micijirtiiwwan (orgaanizimoota) wal-fakkaatan bakka tokkotti gurmeessuun waa’ee isaanii gad-fageenyaan qo’achuuf; maqaan micijirtiiwwan (orgaanizimoota) naannoo tokkoo naannoo biroo irraa adda waan ta’eef maaqaa micijirtiiwwan(orgaanizimootaa) saayintistoonni addunyaa itti walii galan moggaasuuf; micijirtiiwwan  addaan baasanii beekuuf; qo’annoofi qorannoo micijirtiiwwan(orgaanizimootaa) salphisuufi kanneen kana fakkaatan faadha.

Maqaa saayinsaawaa micijirtiiwwan(orgaanizimootaa) 

Lubbu- qabeeyyiin iddoo garagaraatti, afaan adda addaatiin maqaa adda addaa qabu. Fakkeenyaaf, Maqaan namaa afaan Oromootiin Nama yommuu jedhamu, afaan Amaaraatiin “Sewu”, afaan ingilifaatiin immoo “Human” jedhama, afaan biroon biyya birootti immoo maqaa biroo qabaachuu danda’a. Kun immoo irratti waliigaluuf rakkisaadha. Maqaan orgaanizimiin tokko iddoo adda addaatti   maqaa adda addaan waamamu maqaa naannoo jedhama. Kanaafuu, rakkoo kana hambisuuf addunyaa irratti orgaanizimiin tokko maqaa tokkoon akka waamamuuf maqaa saayinsaawaa moggaasuun barbaachisaadha. Fakkeenyaaf, maqaan saayinsaawaa namaa addunyaa irratti Hoomoo saappiyaansii (Homo sapiens) jedhamuun beekama. Maqaan saayinsaawaa jechoota lama ofkeessaa qaba. Isaanis, maqaa qaccee fi maqaa sanyii ti. Fakkeenyaaf, maqaan saayinsaawaa namaa addunyaa irratti “Hoomoo saappiyaansii” jedhamuun beekama. Maqaan inni jalqabaa maqaa qaccee orgaanizimiin sun keessatti argamu mul’isa. Maqaan inni lammaffaan immoo maqaa sanyii mul’isa. Moggaansi maqaa kun moggaasa maq-lamee (binomial nomenclature) jedhama. Namni yeroo jalqabaaf orgaanizimoota akkaataa walfakkeenyaafi garaagarummaa isaaniitiin ramaddii gaggeessuun moggaasa maq-lamee mogaase Kaarloos Liinas (1707 – 1778 ALA jiraate) jedhama. Innis kana irraa kan ka’e abbaa taaksonoomii jedhamee waamama. Addunyaa irratti orgaanizimii tokko maqaa tokkoon mogaasamuun akka waamamu Saayintistoonni addunyaa irratti waliigalaniiru.

Seerota mogaasa maqaa saayinsaawaa Maqaan saayinsaawaa orgaanizimootaa maqaa qacceefi maqaa sanyii ofkeessaa qaba. Qubeen jalqabaa maqaa qaccee, qubee guddaan yoo eegalu maqaan sanyii immoo qubee xiqqaan barreeffama. Fakkeenyaaf, Hoomoo saappiyaasii kan jedhu keessatti ‘Hoomoo’n qubee guddaan kan jalqabe yoo ta’u, ‘saappiyaansii’n immoo qubee xiqqaan barreeffama. Kompiitaraan yeroo barreeffamu imoo itaalikii (Hoomoo saappiyaansii) ta’a. Yommuu harkaan barreeffamu garuu kophaa kophaatti jala sararama (Hoomoo saappiyaansii).

Sadarkaalee ramaddii orgaanizimootaa  
Akka sirna ramaddii ammayyaatti, orgaanizimoonni hariiroo uumamaa qaban irratti hunda’uudhaan sadarkaalee gulantaawwan adda addaatti ramadamanii jiru. Sadarkaaleen ramaddii kun gulantaawwan torbatu jiru. Isaanis, Mootummaa, Murna, Gita, Tatiiba, Warra, Qacceefi Sanyiidha. Sadarkaaleen gulantaawwan ramaddii kun tartiibaan xiqqaa irraa gara guddaatti (Sanyii irraa gara Mootummaatti) yookiin immoo guddaa irraa gara xiqqaatti (Mootummaa irraa gara Sanyiitti) tartiibessuun ni danda’ama. Fakkeenyaaf, guddaa irraa gara xiqqaatti

Mootummaa- ramaddii orgaanizimootaa keessatti sadarkaa guddaafi bal’aa ta’eedha. Mootummaan gulantaa olaanaafi kanneen hafan mara ofjalatti haammata. Fakkeenyaaf, mootummaan biqiltootaa, biqiltoota hunda ofjalaa qaba. Mootummaan fangasootaa, fangasoota hunda of keessaa qaba. 

Murna- murni mootummaatti aanee kan argama. Gitawwan walfakkaatan murna tokko jalatti ramadamu. Fakkeenyaaf, gitni qurxummiilee, Munyuqeewwaan, Dagalhareeyyii, allaattiwwaniifi hoosiftootaa murna Lafee qabeeyyii jedhamu jalatti ramadamu. Gita- gitni oordariiwwan amaloota walitti dhiheenya qaban ofkeessatti hammata. 

Oordarii- oordariin warra adda addaa amaloota walitti dhiheenya qaban ofkeessatti hammata. 

Warra- warri qacceewwan amaloota walfakkaataa qaban ofkeessatti hammata. Fakkeenyaaf, leencaiifi qeerransi Warra tokko jalatti ramadamu.Warrii isaanii  Bashuureeyyii ykn Felidea jedhama.

Qaccee-qacceen sanyiwwan amaloota walfakkaataa qaban kan ofkeessatti hammatudha. Fakkeenyaaf, leencaiifi qeerransi qaccee tokko jalatti ramadamu. Qacceen isaanii deerowwan ykn Paanteraa jedhama.

Sanyii- sanyiin sadarkaa ramaddii keessaa isa xiqqaa ta’ee bu’uura taaksonoomiiti. Sanyiin orgaanizimoota akaakuu tokkoo wal irraa horuu danda’aniifi dhalattootni isaaniis itti fufiinsaan kan walhoruu danda’anidha. Fakkeenyaaf, nama, leenca, birbirsa, waddeessaafi kan kana fakkaatanidha. 

Taaksonoomii