Oromiyaa
Oromiyaan () kutaalee Itoophiyaa kudha tokko keessaa tokko kan taateedha. Ballina lafaa Bahaa hanga Kibba-dhihaa biyya keessatti 353,632 km² ta'e qabatee, baayyina ummataa bara 2002 tilmaamaan hanga miiliyoona digdamii-afurii qabdi (24,000,000), kunis ballina lafaa fi baay'ina ummataan biyya keessaa tokkoffaa ishee taasisa. Isheenis kan ofii keessa qabdu: kutaa Arsii,  Baalee, Harargee, Iluu Abbaa Booraa, Shawaa, Wallagga, Gujii fi Boorana. Magaalaan guddoon Oromiyaa  Finfinnee dha. Bara booda gaaffii mirgaa sabni Oromoo gaafateen booda gara Finfinneetti deebite. Magaalonni gurguddoon biraa Oromiyaa keessatti argaman Adaamaa, Amboo, Asallaa, Bishooftuu, Dambidoolloo,  Fiichee, Gimbii, Gobbaa, magaalaa Jimmaa, Mattuu, Nagellee,Naqamtee, Shaashamannee, Bulee Horaa dha.

Haala yeroo ammaatiin Oromiyaan naannoo Tigraay irraa kan hafe naannolee hundaan wal daangessiti ykn wal tuqxi. Kunimmoo yeroo tokko tokko walitti bu'iinsa uuma. Fakkkeenyaaf naannoo Sumaalee keessatti.
Godinaaleen Oromiyaa keessatti argaman
Arsii,
Arsii Lixaa,
Baalee,
Boorana,
Gujii,
Harargee Bahaa,
Harargee ,
Iluu Abbaa Booraa,
Jimma,
Shawaa Bahaa,
Shawaa Dhihaa,
Shawaa Kaabaa,
Shawaa Kibba Lixaa,
Wallagga Bahaa,
Wallagga Dhihaa,
Horroo Guduruu Wallaggaa fi
Qeellem Wallaggaa, ti.

Seenaa 

Jaarraa digdamii tokkoffaan duratti, magaalaan guddittii Oromiyaa Finfinnee turte, kunis maqaa biraa Addis Ababaa jedhamuunis nibeekamti (maqaan kun Afaan Oromoo miti). Magaalaan guddittii Oromiyaa gara Adaamaatti jijjiiramuun ishee mormii hedduu fidee ture. Morkattoonni akka jedhanitti bulchaan Itoophiyaa Finfinneen Oromiyaa keessatti argamuu ishee hinbarbaadne jedhaniiru. Karaa biraammoo, Finfinneen afaan, aadaafi seenaa Oromoo guddisuudhaaf mijataa miti jechuudhaan mootummaan nidubbata. Waxabajjii 10, 2005 keessatti Dhaabbata Dimookraatawaa Ummata Oromoo(DhDUO) kan kutaa bulchaa Adda Dimookraatawaa Warraaqsa Ummattoota Itoophiyaa (ADWUI) ta'e, magaalaa guddoo Oromiyaa akka Finfinneetti deebisu ifa godhee. 

Seenaa Itoophiyaa sirrii

Mootummaa fi Siyaasa 
Akkas jetti Oromiyaan Lallabdee iyyiteeeee....
Lakkaa nan gubinaa
Osoo isniif gubadhuu
Jirenya kon xuqinaa
Akkan isin Hubadhu

Baayye na miitan duras
Mee kamiin amanuu
Isa kamitti irkadhee
Diina ormaa ganuu

Kutaan na qoodanii
Ilaalachaf Amantiileen
Kam faana mariadhaa
Isaan hundaa jiile

Mootummaa fi siyaasa yoo ibsuutti kaane Naannoon oromiyaa baayyee hacuuccafi cunqursaa isaan lameenii kanaan haguugatamtee ooltee bultee kan turteedha.
 ~ Osoo qabenya qabduu beeloftee, osoo ormaaf laattuu ufii isheti kadhattee maqaa isheen hin malle hedduu kan dabarsaa turte.
  sababbii mootummaafi siyaasni naannoo oromiyati danqalee kiyo gabrumaaf mijatu sababa gaggessefidha. 
Keessumahuu siyaasa ijaarama biyyaa fakkessun jibbiinsaafi maqa ballessiin saba kanaa bifa barruuf weedduutin qophaahe sabaaf
sab-lammoota biyyattitiin naannon kun akka jibbamu taasifamaa kan tureefi ammas taasifamaa jiruudha. 
 Gama birootiin Seenaa sabichaa dabsanii barressudhaan, Gaafa inni waayee seenaa isaa dubbachuuf tattaffii godhu maqaa ጋላ jedhuun arrabsamaa inni biroo akka gaafii mirgaa kamuu hin gaafanne godhaa turanii adhas godhaa kan jiraniidha.
  Mootummaa fi siyaasa wojiin seenaan dhugaa OROMOO maal ?
Mootumaa fi siyaasa kamuu faana sabni oromoo saba Abshaalaa fi haaluma salphaatti wolii galee  jiraatuudha.
 Qaama isa bulchu sanaaf siyaasa biyya isaatifs tahee sabaaf 
sab-lammota biyya Itophiyaa hundumaafuu maandhee kabajaafi nagenyi ishee eegame ta'eefii kan wojji jiraatudha.
 OROMOON saba Safuu, Aadaa, Duudhaa fi Amantii mataa isaa qabuudha.
 Inumaahuu ufii isaatirra darbuudhaan addunyaaf kan gumaachu  Aadaaleef Amaloota jaalatamoo hedduu qaba. Oromoon ilma Gudeeda isaa keessa Bahe caalaa ilma sirna Guddifachaaf, Boojuutiin argateef kabaja guddaaf gadaantummaa tokko malee akka jiraatu mirkanessuun isaa saba baldhaa fi mirga namoomaa beekee kabajee kabachisee addunyaa faany jiraatu tahuu Seenaan isaa kan kalessas ta'e adha hojjachaa jiru kan nu barsisuudha. 
  Oromoon miti ilmoo namaa miidhaa qaamaa irraan gahuu yokaan lubbui baasuu, Muka yogguu muruu safuu eeggata mukkeen hangafaaf isaan reef lafaa dhufan akka arge hin ciru. Muka dabaa laaluun keessa mura malee qajeelaa hin muru.
   Maarree sabni muka afaan hin beekne isa waandhi akka itti fayyadamnuuf uumee kanaaf gara nyaattoo hamma kanaa qabu.
 Dhala namaaf kabaja jechaan ibsuun ulfaatu qaba yoon jedhe, Gurra guddeessa dubbii nattin fakkaatu, Oromoon fira miti diina mana isaatti gore nyaachisee, obaasee, siree ofii irra bulu irraa bu'ee isa gubbaa bulchee nagaan saba gaggessudha. 
  Oromoon dhala namaaf Fayyaaf faaya malee ! Dhukkuba akka sheekoon himamuu sanaa miti.
Oromoon adhas tahuu baatu bor Biyya isaa kiyyoi diinan qabamte, Qorsa isheef barbaachisu laateefii  saba dhaloota dhufuuf shakkii malee dabarsu ta'uun dhugaa yoomuu hin haalamnedha.

Godinaalee fi Aanolee 
Godinaa jimaa aanaa limu saqaa

Ji'oogiraafii

Faaruu Oromiyaa 
Oromiyaa, Oromiyaa haadha seenaa guddaa Handhuura Oromootaa galma Sirna Gadaa Dachee heeraa fi seeraa haadha Caffee Odaa Badhaatuu, gabbattuu magarsituu hundaa; Xurii bara dhibbaa dhiigaan sirraa dhiqnee Wareegama qaaliin alaabaa kee ol qabnee Gammannee gammadii bokkuu deebifannee: Nagaaf dimokraasii tabaroo namummaa Misoomaa amansiisaa guddina hatattamaa Ummatootaa wajjiniis jaalalaafi tokkummaa Wabii jireenyaatiif goonee kaayyoo cimaa; Irree gamteeffannee kaanee nu abdadhuu Oromiyaa lalisii dagaagii jiraadhuu!

Aadaa

Afaanota 

Afaan Oromoo, kan yeroo ammaa qubee Laatiniitiin barreeffamu, afaan bal'inaan dubbatamu yoo ta'u kunis afaan Oromiyaa keessatti dubbatamu keessaa %83.5 ta'a. Afaanonni kan biraa kan baayyinaan dubbataman Amaariffa (11%) (keessaahuu Wallagga Bahaa fi Shawaa Kaabaa keessatti), afaan Guraagee ([Sabatbeet [Guraagee]], Sooddoo fi [Silxee]), Afaan Hadiyyaa, afaan Geedi'oo (0.98%) (keessumaayyuu Shawaa Dhihaa fi Shawaa Bahaa keessatti), Tigiriffa (0.25%). Afaanonni Oomotiik ummata muraasaan naannoo Jimmaa, Iluu Abbaa Booraa fi Wallagga Lixaa keessatti nidubbatama; afaanonni Naayiloo-Sahaaraa (Koomoo, Majangi, Gumuzii fi Bartaa) ummattoota dhihaa keessa faffaca'anii jiraniin ni dubbatama.

Diinagdee 

Akka ATI (Abbaa Taayitaa Istaatistiiksii Itoophiyaa) gabaasetti, bara 2004-2005tti Oromiyaa keessatti buna toonii 115,083 oomishame; kunis galmee Abbaa Taayitaa Bunaa fi Shaayii Itoophiyaa argame. Lakkoofsi kun oomisha bunaa Itoophiyaa keessaa dhibbeentaa 50.7% ta'a. Qonnaan bultoonnii naannoo Oromiyaa loon 17,214,540 qabu (kunis loon Itoophiyaa keessaa 44.4% ta'a), hoolota 6,905,370 (39.6), re'oota 4,849,060 (37.4%), fardeen 959,710 (63.25%), gaangota 63,460 (43.1%), harree 278,440 (11.1%), gaala 139,830 (30.6%), lukkuu 11,637,070 (37.7%), fi kaanniisa gaagura 2,513,790 (57.73%) qabu.

Akka maxxansaa Baankii Addunyaa Bitootessa 2003tti, abbaan warraa baadiyaa lafa heektaara 1.14 qaba, kunis qabeenya lafaa kan biyyatti kan heektaara 1.01 ta'e ni caala. Namoonni 24% hojii qonnaan alaarratti kan bobba'ani(kan biyyatti ammoo 25%).

Wabiilee