Dhukkuba Chaagas
Dhukkuba Chaagas, YKN American trypanosomiasis, kun mudhii lafaa dhukkuba ilbiisotaan darbu kn uummamu protozo’aMaq. Trypanosomacruzi. Yeroo baay’ee kan ittin tamsa’u ilbiisakissing bugsjedhamtee beekamtuuni. Mallattoowwan erga dhukkubichi qaama keessa galee /faale/ kaasee jijjiirramaa deema. Sadarkaa jalqabaarratti, mallattoowwan hin mul’atan yookin dhukkubbi xiqqoo: kan akka hoo’ina qaamaa fi ita’uu mudaamuddii, dhukkubbii mataa, YKN idoodhumtii ciniinname sun ita’utu mul’ata.  Torban 8-12 booda,namootni gara sadarka dhukkubicha waliin yeroo dheeraa jiraachutti /Chronic/ itti waan ce’aniif dhibbanta 60-70% mallattoo dabalataa hin argisiisan.  Namootni kun dhibbanta 30 anga 40 erga faallamanii kaasee wagoota 10 fi 30 gidduutti mallattoowwan biraa argisiisu malu.  Kunis guddachuu Idda onnee/ ventricles of the heart aga dhibbanta 20-30 dabaluun gara dadhabuu onneetti/heart failuregeessa. kan enlargedesophagus YKN guddachuun qaama marumaanii namaoota dhibbanta 10 ta’an irratti ni mul’ata.

Ka’uumsaa fi tooftaa ittin adda baasan
T. cruzi n yeroo baay’ee namaa fi bineeyyii oosisanitti kan dadarbu ilbiisa dhiiga-xuuxxuu gosa"kissing bugs" jedhamtee beekamtuuni Triatominae. Ilbiisonni kun iddoowwan adda addaatti maqaawwan adda addaatiin beekkamu, kunis: Arjentiinaa, Booliviya, Chiilii fi Paraguayi keessativinchuca, Braazil keessatti barbeiro (the barber, Kolombiyaa keessatti pito, giddu-gala Ameerikaa keessattichinche, akkasumas Venzuweelaa keessattichipo jedhamuun beekkama. Dhukkubnu kun tarii dhiiga walii dabarsuudhan, qaama nama tokkoo isa gara biraatiif dabarsanii dhaabudhaan, nyaata dhukkubichaan faalame nyaachu, fi, haadharraa gara daa’imaattidaddarbuu danda’a. Sadarkaa duraa/jalqabbii irratti maayikirooskooppii fayyadamuudhaan raammoo dhukkubicha fidu addaan baasun ni danda’ama.  Dhukkubichii yeroo dheera erga tureen booda aqaama ittiftuu /antibodiesT. cruzi dhiiga keessa ilaaludgaan addaan baasun ni danda’ama.

Ittisaa fi yaala 
Dhukkubicha ittisuuf yeroo baay’ee ilbiisa “kissing buge” jedhamtu kana balleessu fi cinniinaa ishii dhabamsiisudha. Tarkaanfiin ittisaa gara biraa yeroo dhiiga walii dabarsan sirriitti sakatta’uudha. Akka lakkoofsa faranjootatti anga 2013 itti talaallin hin uummamnne. Dhukkubichi yeroo jalqaba nama qabu yoo yaallaman qorichoota benznidazole YKN nifurtimoxtiin fayyuun ni danda’ama. Ammuma dhukkubni “Chagas” namarra turu sadarkaan fayyuu gadi deema kan dhufu yoo ta’eyyu, jalqaba irratti dafanii yoo yaallaman amma gutummaa guututti dhiyaatun ni fayyu.  Erga yeroo dheeraa namarra tureen booda yaallamuun mallattowwan dhukkubbii dhumarra mul’atan akka turan yookin akka hin mul’anne ittisuuf gargaara.  “Benznidazole” fi “Nifurtimox”n namoota dhibbantaa aga 40 ga’an irratti yeroodhaaf dhiibbaa maddii  kan akka dhukkubbii gogaa, summaa’uu sammu, fi gubaa qaama garaa irraatti mul’isuu danda’a.

Tamsa’iina dhukkubicha 
Namootni miiliyoona 7 aga 8 itti tilmaamaman baay’een isaani biyoota Meeksiiko, Giddu-gala Ameerikaa fi Kibba Ameerikaa jiraatan dhukkuba Chagaasin qabamanii argamu. Akka raga bara 2006 itti waggaatti namoota 12,500 ajjeesa.  Namootni edduun dhukkuba kana waliin jiraatan hiyeessota  fi namootni dhukkuba kanaan qabamanii jiran baay’een isaani faallamuu isaanillee hin beekan/hin hubatan.  Sosochiin uummataa edduumminaan iddoodha gara iddotti taasifamuu bakki dhukkubnii Chagas itti argamu akka babal’atu kan taasise si’a ta’u kunis yeroo amma biyyoota Awuroopaa edduu fi Ameerikaa dabalata.  Naannowwan kun waggoota anga 2014 keessatti olka’iisa argisiisaniiru. Dhukkubichi yeroo jalqabaatif kan argame bara 1909 nama Carlos Chagas jedhamuun si’a ta’u sana booda maqaa kanatti moggaafame. Dhukkubichi nama malees bineessota 150 caalan kan miidhudha.

Madda odeeffannoo