Pena de mòrt en França
La pena de mòrt en France existiguèt de totjorn fins a que foguèt abolida en 1981 pel president de la Republica François Mitterrand, fasent de França un dels darrièrs païses de la Comunautat Europèa a l'abolir. La darnièra persona a aver èsser executada es Hamida Djandoubi, en 1977 (e non Christian Ranucci coma aquò es sovent contat dins la premsa).

Istòria

Epòca gallesa 
De condamnats èran menats al luòc del suplici qu'èra al bòrd d'un bauç que n'èran desbuaçats.

Cesar conta que los criminals èran executats pendent de fèstas propitiatòrias qu'èran barrats dins de grandas mariòtas de palha qu'alucavan pel fuòc.

Epòca galloromana e Bas Empèri 
Jol Bas Empèri los Romans utilizavan la crucifixion pels raubaires e los vagabonds; los enviavan a vegadas contra de gladiators, veire al fram o lo copant la tèsta.

Regime Ancian 
Abans 1791, existissiá en França, seguent los epòcas, fòrça biais d'executar abans l'aplicacion de la pena capitala, segon lo crime e la condicion del condamnat.

Lo drech penal del Regim Ancian conteniá de penas aflictivas destinadas a far sofrir lo copable, e de penas infamantas destinadas a l'umiliar. Las penas avián pas per tòca de punir o d'amendar lo copable, mas d'impressionar los espectators, de servir d'exemple, de dissuadir lo public de cometre de crimes.

L'empresonament figurava pas encara d'entre las penas, e servissiá pas que per s'assegurar la persona accusada en espèra del jutjament, o alara coma pena de substitucion en cas de grácia. Subretot per las femnas qu'èran jamai obligada d'executar una pena de trabalh forçat, e mai rarement executadas en cas de pena de mòrt.
Las personas patiguent de deméncia aprèp lor condamnacion e las femnas prensa podavan pas èsser executadas. Las gràcias èran fòrça perque tota persona convencida d'un omicidi èra condamnada per assassinat, e èra par la procedura de demanda en gràcia que s'excusava alara que l'omicidi èra involontar.

La pena capitala podava èsser accompanhada de penas infamantas, subretot l'exposicion de la despolha mortala a la forca. Aquela èra totjorn situada sul naut, per èsser vist del camin màger.

La pena deviá èsser executada dins las 48 oras de recepcion du refús de gràcia e lo luòc del suplici acotumat mai prèp d'aquel se faguèt lo crime (e non a proximitat del tribunal), mai sovent sur la plaça màger de la vila sus un empont qu'èra mastar.

 La pendeson èra mai comuna;
 La decapitacion amb l'espasa (o lo destral) èra un privilègi de la noblesa, per que l'infamia tombe pas sus l'estat public. Mas arribava qu'un criminal de condicion nòble o un prelat foguèt condamnat a èsser desgradat de sa noblesa o dels òrdres ecclesiastics, puèi executat par pendeson. Èra totjorn lo cas pels ministres e los oficièrs del rei copable del malversacion de l'argent public;
 Lo lenhièr pel eretics tornats e los encendiaris;
 La roda pels brigands e pels murtrièrs condamnats amb circonstàncias agravantas, los membres del condamnat èran brisats puèi èra acabat per estrangulacion (la durada abans l'estranglament èra determinada segon la gravetat del crime: aprèp qualques còps per un raube de man armada, aprèp fòrças oras per un assassinat (afar Calàs). Pels crimes mens graus, s'estranglava l'òme abans de l'esclapar;
 L'òli bolhenta: pels falsmenedièrs;
 L'escartairament, amb exposicion dels rèstas a la quatre pòrtas de la ciutat: per nauta traïsion, pels parricidis, en practica, èra utilizat pas que pels regicidis (lo Rei essent paire de la Nacion) ;
 La tèsta rompida, pena militara, que son tanben menaçats los civils qui forçavan los blocús en cas d'épidemia de pèsta.

Adopcion de la guillotina 

Lo primièr debat oficial sus la pena de mòrt en França data del 30 de mai de 1791, amb la presentacion d'un projècte de lei per l'abolir. Son raportaire, Louis-Michel Lepeletier de Saint-Fargeau èra sostengut per Maximilien de Robespierre. Pasmens, l'Assemblada nacionala constituenta, promulgèt una lei lo 6 d'octobre de 1791 refusant d'abolir la pena de mòrt. Aquela lei tanben uniformizèt lo biais d'executar, le privilègi d'èsser decapitat qu'èra reservat a la noblesa foguèt democratizat. Segon l'article 3 . Aquela frasa celèbra demorará dins l’article 12 du Còde penal francés fins a l'abolicion, en 1981.

L'usatge de la guillotina se generalizèt alara per tota mesa a mòrt de civils. Sols les militars son fusilhats per un peloton d'execucion pels crimes comeses dins l'exercici de lors foncions (coma la desertion, la motineriá...).  

Lo 26 d'octobre de 1795, la Convencion nacionala aboliguèt la pena capitala, mas sonque a datar del jorn de la publicacion de la patz generala. Amb l'arribada de Napoleon Bonaparte, la pena de mòrt, que de fach foguèt pas abolida, es restablida lo 12 de febrièr de 1810, dins lo Còde penal de 1810, que prevei 39 cases  d'aplicacion que: l'assassinat, le murtre, l'atentat, l'encendi volontari, le falsmonediatge, la traïson, la desercion, eca.

Decret Crémieux 

Un decret d'Adolphe Crémieux del 25 de novembre de 1870, reformèt l'usatge de la guillotina supriment l'enart uniformizèt tanben la carga de borèl supriment aqueles de província. Demorèt alara pas qu'un sol « executor en cap » pel territòri nacional, assistat per cinc « ajudas » (sol lo borèl de Corsega demorèt en foncion fins a 1875). L'Argeria, alara francesa, conservèt una equipa d'executors fins a l'independéncia en 1962.

Tentativas d'abolicion asortadas 
La Commission du budgèt de la Cambra dels deputats votèt en 1906, la supression dels credits pel foncionament de la guillotina, aquel vòte aguèt per tòca d'encrocar la procedura d'execucion dels condamnats.

A partir de 1906, lo nòu President de la Republica Armand Fallières, qu'èra en favor de l'abolicion de la pena de mòrt, graciava sistematicament totes los condamnats a mòrt. L'an seguent, la gràcia foguèt acordada a Albert Soleilland, murtrièr d'una filhòta (violada e despeçada) foguèt denoncida per une fòrta campanha de presmsa e afortiguèt lo camp contra l'abolicion. En 1908, Aristide Briand, Gardia dels Sagèls del govèrn de Georges Clemenceau, sometèt als deputats un projècte de lei per abolir la pena de mòrt. Malgrat lo sosten de Joan Jaurés qui s'opausèt a Maurice Barrès, aquel projècte foguèt rebutat lo 8 de decembre per 330 vòtes contra 201. Las execucions capitalas tornèron en 1909.

Lo 24 de junh de 1939, lo president del Conselh Édouard Daladier promulguèt un decret-lei abolissent las execucions capitalas publicas, aprèp l'escandal de l'execucion d'Eugène Weidmann, qualques jorn abans. Se debanaran a l'interior de las presons luènh de l'agach de las gents.

Entre 1940 e 1981 

Jol Regim de Pétain, Lo cap de l'Estat refusèt la gràcia a une cinquentana de condamnats de drech comun - que cinc femnas - sens plan segur comptar las execucions de resistents.

En 23 ans, 19 criminals de drech comun foguèron guillotinats en França jos la cinquena Republica (1958-1981). Aquò n'inclusís pas las execucions decididas pels tribunals militars.

L'11 de març de 1963, l'execucion del luòctenent colonel Bastien-Thiry, responsable de l'atentat del Petit-Clamart contra le general Charles de Gaulle, èra la darrièra condamné que se fusilhèt.

Aprèp mai de 1968

Procès d’assisas 
Le procès èra una etapa cruciala dins l'astra d’un accusat perque ni el ni lo ministèri public podava far apèl de la decision, lo recors en cassacion basat sus la forma èra l'unic recors judiciari. Tres magistrats e nòus jurats èran abilitats a prendre la decision fatala, mas l’avís del president aviá un ròtle preponderant (e mai qu’èra lo sol dels dotze membres de la cort avent la possibilitat d’assistir a l’execucion). Pasmens que teoricament possible, la pena de mòrt èra jamai prononciada sens aver de per abans requirida pel representant del ministèri public. L’avocat general e lo jutge d’instruccion podavan assistir a l’execucion, respectivament coma oficièr del ministèri public e del tribunal del luòc d’execucion. 

Segon las estatisticas, de 1968 a 1978, la pena de mòrt foguèt requirida en mejana 15 còps par an e prononciada tres o quatre còs, per fin finala èsser executada un còp cada dos ans.

La decision sus la pena èra presa a la majoritat simple. Pasmens, èra pausada d'en primièr la question de las circonstàncias atenuantas per cada accusat, la responsa « non » exigissiá una majoritat de uèit vòtes al mens. La responsa « òc » a aquela question essent incompatible amb una condamnacion a mòrt.

Recors en cassacion 
Lo condamnat a mòrt dispausava de cinc jorn francs per se recorir en cassacion. Segon l'article 604 del còde de procedura penala (abrojat en 2011), la cort deviá estatuar dins un delai de tres meses « a comptar de la recepcion del dossièr ».

Decision del President de la Republica 
Segon la lei, l’execucion de la pena de mòrt podava aver luòc pas « que quans la gràcia aviá estat refusada ». De fach, quitament quand l’accusat demandava pas la gràcia, lo President de la Republica examinava l'afar e preniá una decision, mens de sièis meses aprèp lo rejet del recors en cassacion. S’i aguèt pas de recors en cassacion, la gràcia èra examinada sulcòp aprèp la condamnacion. 

Lo President èra jamai « sol » per prene la decision quitament s'èra totjorn la seuna conviccion personala qu'aviá lo darrièr mòt. Recebiá de rapòrts de fòrça personas implicadas dins l’afar, e la lei exigissiá que l’integralitat du Conselh superior de la magistratura siá consultat dins totes los casses de pena de mòrt; le conselh d'administracion del ministèri de la justícia donava tanben un avís motivat. Lo President aguèt una entrevista fàcia a fàcia amn los avocats de la defensa.

Pendent lo rejet de la gràcia 
L’execucion aviá rarement luòc mai de dos jorns aprèp que lo President aviá decidat de daissar la justícia segur son cors, juste lo temps per que la guillotina siá deplaçada fins la preson (abans l’abolicion, quand s'utilizava pas èra servada a la preson de la Santé à París). L’execucion podava pas se far un dimenge, ni lo 14 de julhèt, ni un jorn de fèsta religiosa. La lei enebissiá estrictament, abans que l’execucion se faguèt o que la gràcia aviá pas estat oficializada, de publicar dins la premsa la decision del President, nimai los avís del CSM. Lo personal penitenciari deviá pas cambiar cap de las abituds per que lo condamnat pòscan pas aver cap indici li permetent de pensar qu'anava èsser executat. Lo condamnat èra informat del rejet de sa gràcia lo meteis jorn (generalament pel director de la preson), al revelh abans d’anar a son execucion (aquela se faguèt totjorn abans l'auçada del solelh).

Lo còs del supliciat èra enseguida rendut a la familha se lo reclamava per que siá inumar dins la mai granda discrecion. Senon l’administracion se ne cargava.

Dempuèi l’abolicion de las execucions publicas aprèp aquela d'Eugène Weidmann en 1939, s'afichava sus la pòrta de la preson pendent 24 oras la copia du procès verbal de l’execucion. Cap d'autre document devián pas èsser publicada per ma premsa.

Contèxte politic 
La fòrça rare utilizacion que se fasiá de la guillotina assegurava a cada execucion una bona plaça dins los jornals. Cada execucion, veire cada requisicion de mòrt pausavan lo debat sus la pena de mòrt. En 1969, la majoritat dels Franceses s’afirmavan contra la pena de mòrt, mas la tendéncia capvirèt amb l'aument de la criminalitat e la fòrça mediatizada prsae d'otatge de la preson de Clairvaux. De 39 % en 1969, lo nombre de Franceses favorables a la pena de mòrt aumentèt fins a 56 % en 1976 puèi 63 % en 1981.

França es coneguda per èsser lo darrièr país d’Euròpa occidentala e de la Comunautat Europèa a aver abolit la pena de mòrt e a aver procedat a una execucion. Aquò s’explica pas per una mena d’« excepcion francesa » mas pel fach que, de la Guèrra d'Argeria a 1981, l’Assemblada Nacionala e la presidéncia foguèron ocupadas de contunh per la drecha o lo centre drech. L'esquèrra leu inscriguèt l’abolicion de la pena de mòrt dins sos programas electorals, cadun saviá que l’alternança menariá a la fin de la guillotina. 

Los dirigents de drecha semblavan partajats mas majoritàriament per la pena de mòrt e gaireben totes d’avís que, del moment existissiá, deviá èsser aplicada. Pau de temps abans son eleccion, Valèri Giscard d'Estanh qu'èra conegut per son « aversion » al respècte de la pena de mòrt declarèt: . Robert Badinter critiquèt mai tard aquela presa de posicion : .  Lo general de Gaulle foguèt doncas, de fach, lo darrièr President a aver aplicat la pena de mòrt i cresent vertadièrament,  çò disiá.

Abolition législative 

Lo 16 de març de 1981, en plena campanha electorala per las eleccions presidencialas, François Mitterrand declarèt clarament qu'es contra la pena de mòrt. Foguèt elegit President de la Republica lo 10 de mai.

 Lo 25 de mai, François Mitterrand gracièt Philippe Maurice, foguèt lo darrièr condamnat a mòrt graciat.
 Lo 26 d'agost, lo Conselh dels ministres aprovèt lo projècte de lei abolissent la pena de mòrt.
 Lo 17 de setembre, Robert Badinter presentèt lo projècte de lei a l'Assemblada nacionala. Foguèt votat lo 18 de setembre per 369 vòtes per, 113 contra (487 votants, 482 sufratges exprimits).
 Lo 30 de setembre, fòrça amendaments del Senat son rejetats. Aprèp l'Assemblada nacionala, la lei es oficialament adoptada pels senators par 161 vòtes per, 126 contra (288 votants, 287 sufragis exprimits).
 Lo 9 d'octobre, la lei es promulgada. La França es l'un dels darrièr país d'Euròpe occidentala (amb la Soïssa (Còde penal militar), la Belgica e lo Reialme Unit que l'aboliguèron totalament, respectivament en 1991, 1996 e en 1998).
 De 1984 a 1995, 27 proposicions de lei visant a retablir la pena de mòrt foguèron depausat al Parlament.

Interdiccion supralegislativa 
Actualament, pasmens se qualques responsables politics franceses se declaran en favor de la pena de mòrt (coma Marine Le Pen o Charles Pasqua), son restabliment seriá pas possible sens denonciar mai d'un tractat internacionals.

Lo 20 de decembre de 1985, França ratifiquèt lo protocòl adicional n°6 a la Convencion europèa dels dreches de l'òme, França pòt alara pas mai restablir la pena de mòrt, levat en temps de guèrra o, dins une autre optica, en denonciant l'ensems de la Convencion seguent les contrenchas de l'article 58 de la quita convencion. Lo 3 de mai de 2002, França signèt, amb 30 autres païses, lo Protocòl n°13 a la Convencion europèa dels dreches de l'òme. Aquel tèxte enebit la pena de mòrt en totas circonstàncias, quitament en temps de guèrra. Dintrèt en vigor lo 1 de julhet de 2003, aprèp lo depaus de 10 ratificacions. 

En 2004, une proposicion de lei foguèt depausada per Richard Dell'Agnola debans l'Assemblada Nacionala, lo 8 d'abril de 2004, tendent a restablir la pena de mòrt pels autors d'actes terroristas. L'òrdre del jorn de las assembladas essent fixada pel Govèrn e qu'aquel èra « pròche » de Jaume Chirac, abolicionista (veire son vòte pendent l'abolicion de 1981), la discussion en sesilha publica de la proposicion de lei jamai se faguèt.

Lo 13 d'octobre de 2005, le Conselh constitucional estimèt que lo segond protocòl facultatiu del pacte internacional relatiu als dreches civils e politics podava pas èsser ratificat sens una revision de per abans de la Constitucion. Aquel tractat que prevei l’abolicion de la pena capitala en totas circonstàncias, fa pasmens une resèrva sus l'aplicacion de la pena de mòrt en temps de guèrra article 2-1: . Les Estats signataris avent cap procedura de denonciacion del pacte, aquela abolicion dona doncas un caractèr definitiu, que segon lo Conselh constitucional pòrta atencha al libre exercici de la sobeiranetat nacionala. Lo 3 de genièr de 2006, Jaume Chirac doncas anoncièt una revision de la Constitucion visant a inscriure l'abolicion de la pena de mòrt dins un novèl article 66-1. Aquel disposerá simplament que « cap pòt pas èsser condamnat a la pena de mòrt ». Un an mai tard, 30 de genièr de 2007, aquela modificacion foguèt votada per l'Assemblada nacionala. L'occasion de constatar lo gra actual de l'abolicion: lo vòte se faguèt a man levada, sola una quinzena de deputats de l'UMP menats per Jacques Myard votèron pas le tèxte, lo jutjant . Lo 9 de febrièr de 2007, lo Senat votèt a son torn la lei. Demorava pas mai qu'un vòte de las doas cambras reunïdas en Congrès a Versalhas, aquò se faguèt lo 19 de febrièr de 2007 pauc abans l'eleccion presidenciala. 

Lo 1 d'agost de 2007, França ratifiquèt definitivament lo Protocòl 13 de la Convencion europèa dels dreches de l'òme interdisent la pena de mòrt en totas circonstàncias, quitament en temps de guèrra, tèxte que foguèt signat en 2002.

Opinion en França 
Pendent lo sègle XX, l'opinion dels Franceses sus la pena de mòrt evoluèt fòrça. De sondatges montrèron de grandas diferéncias segon l'epòca. En 1908, lo Petit Parisien publiquèt un sondatge que 77 % dels interrogats se declarèron en favor de la pena de mòrt. En 1968, un sondatge IFOP montrèt que 50 % dels Franceses èran contra la pena de mòrt e 39 % en favor. En 1972, dins un autre sondatge IFOP, solament 27 % dels èran contra la pena de mòrt e 63 % en favor. E, un sondatge del Figaro publiquèt l'endeman del vòte de la lei d'abolicion del 9 d'octobre de 1981 indicava que 63 % dels Franceses èran per lo manten de la pena de mòrt. Segon un sondatge de l'institut IFOP en 1998, 44 % dels Franceses favorables a la pena de mòrt contra 54 % opausats. 

Segon un sondatge realizat en setembre de 2006 per TNS Sofres, 42 % dels Franceses son favorables al restabliment de la pena de mòrt. Aquel chifra capitèt fins a 80 % pels simpatisants del Front Nacional, 60 % a l'UMP, 30 % al Partit Socialista e 29 % al Partit Comunista Francés.

Sonque tres meses aprèp aquel sondatge que se faguèt a l'occasion de l'aniversari des vint e cinc ans de l'abolicion de la pena de mòrt, 58 % des Franceses se disián favorables a l'execucion de Saddam Hussein. Coma tot sondatge sus un subjècte de societat tanben sensible, l'opinion publica (e dins lo cas l'opinion francesa) es pron ambiadissa en foncion de l'actualitat. Los diferents sondatges realizats al cors de l'Istòria montrèron qu'a l'ocasion dels crimes odioses (subretot quand tòcan los enfants), l'opinion pòt leu tornar a une majoritat pel restabliment de la pena capitala.

En 2002, pauc abans l'eleccion presidenciala, un sondatge « confidencial » aviá indicat que 62 % dels Franceses aprovavan « lo principi » de la pena de mòrt « pels crimes mai greus ». Aquò s'inscrich dins un contèxte dificil de faches divèrses que contribuiguèt a l'arribada de Jean-Marie Le Pen al segond torn (lo chaple de Nanterre, l'afar Paul Voise...). Lo Front National demòra encara lo sol partit major en França a prepausar lo restabliment de la pena de mòrt dins son programa, que s'efectuariá amb un referendum. 

Segon un estudi IFOP de 2011, 63 % des Franceses serián favorables per qu'aquela question de la pena de mòrt - entre autras - siá l'objècte d'un referendum.

Bibliografia 
 Pierre Clavilier, La course contre la honte, Éditions Tribord, 2006 
 Corpus, revista de filosofia, n° 62, 2012/2, La peine de mort, jos la dir. de Luigi Delia et Fabrice Hoarau ISSN 0296-8916
 Fernand Meyssonnier, Paroles de bourreau. Témoignage unique d'un exécuteur des arrêts criminels. Recueilli et présenté par Jean-Michel Bessette, Ed. Imago, 2004 (Fernand Meyssonnier, jos la dir. de son paire Maurice Meyssonnier, que foguèt executor de las nautas òbras en Argeria de 1957 a 1961 qu'executèt Fernand Iveton)
 Victor Hugo, Le Dernier Jour d'un condamné
 Robert Badinter, L'Exécution, L'Abolition, Contre la peine de mort
 Julie Le Quang Sang, « L'abrogation de la peine de mort en France : une étude de sociologie législative (1976-1981) », Déviance et Société, 2000, n°3, 275-296.
 Jean-Yves Le Naour, Histoire de l'abolition de la peine de mort, Perrin, 2011
 Jean-Yves Le Naour, Le dernier guillotiné, First, 2011

Nòtas e referéncias

Annèxes

Articles connèxes 
 Pena de mòrt

Ligams extèrnes 
  Exposicion d'imatges: La pena de mòrt en França de la Revolucion a l'abolicion
  L'abolicion de la pena de mòrt fa 25 ans Ina Archius TV
  Istòria de la guillotina e dels guillotinaires
  L'abolicion de la pena de mòrt en França, sul site de La Documentation française