Ais
Ais, o dins lo registre formau Ais de Provença (en francés Aix e, dempuèi 1932, Aix-en-Provence), es una vila de Provença que foguèt la capitala dau comtat de Provença. Es lo centre dau País d'Ais e d’un territòri de 36 comunas dins la Metropòli d'Ais Marselha Provença. Segon la definicion de l’INSEE, Ais compausa amb Marselha la promiera aglomeracion d’Occitània. Administrativament, se situa dins lo departament dei Bocas de Ròse (que ne foguèt lo promier capluec) e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Ais es escaissada l’Atenas dau Miegjorn (TDF) bòrd qu’es un grand centre d’activitats intellectualas e culturalas en Occitània.

Ais se pronóncia . Per dire a Ais , se ditz correntament as Ais .

Lo gentilici es sextian -a.

Geografia 
Ais es situat a  a l'oèst dau Mont Venturi e a  au nòrd de Marselha dins una cònca formada per Lar e la Tòrsa. Constituís amb la Ciutat Focèa una vasta aglomeracion de mai d'1,5 milion d'abitants.

La comuna, una dei pus vastas d'Occitània, englòba de vilatges dins lo territòri, coma Lei Milas, Loina, Puegricard o Coteron.

Istòria

De la Preïstòria a l'oppidum d'Entremont

Lei poblaments preïstorics 

Lei poblaments preïstorics d'Ais son mau coneguts. A l'arriba dei Grècs dins la region de Marselha, la Provença actuala èra restada per de pòbles celtoligurs. La data d'installacion dei Ligurs es pas ben coneguda. Lei migracions cèltas comencèron probable entre 900 e 500 avC mai demorèron pauc nombrosas fins a 300 avC.

L'oppidum d'Entremont 

L'oppidum d'Entremont es un oppidum tardiu, probablament fondat entre 180 e 170 avC, que foguèt la capitala dei Sallavis. Aqueu pòble, d'origina celtoligura, dominava la region e èra vengut lo centre d'una confederacion compausada de pòbles « vassaus » coma leis Avatics. Lei rasons aguent permés la formacion d'aquel ensemble politic son mau conegudas mai la pression militara de Massalia sus lei regions interioras de Provença es sovent avançada coma un factor primordiau. L'aglomeracion se desvolopèt e sa superficia agantèt 3,5 ectaras vèrs 150 avC. Èra protegida per un barri poderós renforçat per de torres.

En 125 avC, Massalia demandèt l'ajuda de Roma per luchar còntra leis incursions celtoliguras. En 123 avC, una armada romana arribèt donc dins la region. Plaçada sota lo comandament dau cònsol Caius Sextius Calvinus, comencèt la somission dei pòbles autoctòns. Aquelei combats s'acabèron per una victòria romana e per la destruccion de plusors vilas fortificadas celtoligurs. Entremont foguèt ansin destruch en 123 avC.

Lo periòde roman

La fondacion d'Aquae Sextiae 

Après sa victòria còntra lei Celtoligurs, lei Romans fondèron de colonias per assegurar lo contraròtle de la region. Segon la tradicion, Aquae Sextiae foguèt ansin la premiera colonia romana dins lo sud-èst de Gàllia. Pasmens, lei circonstàncias de sa creacion son mau conegudas. En particular, la localizacion precisa dau premier establiment roman es desconeguda. Dins aquò, segon lo geograf grèc Estrabon (vèrs 60 avC - 20 apC), Aquae Sextiae èra una polis, es a dire una vila, e una phoura, es a dire una garnison. La colonia èra donc una vila destinada a susvelhar una region encara pauc pacificada.

En 102 avC, la region foguèt ansin tocada per l'incursion deis Ambrons e dei Teutons en Euròpa Occidentala. Pasmens, lei Romans i mandèron una armada, comandada per Caius Marius. Lo combat decisiu se debanèt au pè de Venturi. S'acabèt per la destruccion deis envaïsseires, çò que permetèt ai Romans d'impausar son autoritat sus lo sud-èst de Gàllia. Aquela dominacion romana en Bassa Provença foguèt completada en 49 avC per la presa de Massalia que perdiguèt son independéncia durant la guèrra civila entre Cesar e Pompèu.

Lo desvolopament de la vila 

Durant lo sègle I apC, Ais conoguèt un desvolopament important que li permetèt d'aquistar lei caracteristicas d'una vila romana importanta (barri, fòrum, teatre, tèrmas, etc.). La construccion d'un barri, un obratge de prestigi a l'interès limitat durant lo periòde de la pax romana, illustra la fidelitat de la vila a l'emperaire. Lo teatre èra tanben liat ai relacions entre la vila e l'emperaire car aviá un ròtle important dins lo culte de l'emperaire. En parallèl, un important ret d'aquaductes foguèt bastit per alimentar la vila. Aquò permetèt a Aquae Sextiae de venir la capitala de la província de Narbonesa Segonda.

Lei tèrmas an un ròtle important dins lo patrimòni culturau de la vila. L'existéncia de seis aigas caudas èra coneguda per lei Romans car es mencionada per d'autors coma Tit-Livi, Plini lo Vièlh ò Estrabon. Pasmens, son utilizacion foguèt probable posteriora a aquela deis aigas de Glanum, una autra colonia romana importanta de Provença. Uei, au mens tres vestigis de construccions idraulicas sextianas son sospichadas d'èsser de tèrmas anticas. Lo pus ancian se situa a proximitat de la fònt de l'Observança qu'alimenta desenant lei fònts dau Cors Mirabèu. Lei dos autrei se tròban dins la carriera deis Estubas e a l'emplaçament dei tèrmas actualas. Dins aquò, l'ensemble d'aquelei vestigis es fòrça reduch.

Lo declin relatiu de la fin dau periòde imperiau 

A partir dau sègle III, la populacion d'Aquae Sextiae – que demorèt la capitala de la Narbonesa Segonda – demeniguèt lentament. Aquò marquèt lo començament d'un periòde de declin relatiu que s'obsèrva egalament dins leis autrei vilas romanas de la region. D'ostaus foguèron abandonadas e leis infrastructuras publicas foguèron mens ben entretengudas. En particular, lo ret de conduchs venguèt pauc a pauc inoperant. De monuments e de bastiments abandonats foguèron tanben utilizats coma peiriera.

La difusion dau cristianisme 

En 380, l'emperaire Teodòsi I adoptèt lo cristianisme coma religion oficiala e enebiguèt lo paganisme. Per simplificar son organizacion, la Glèisa adoptèt una organizacion similara a aquela de l'Empèri. Ansin, l'evesque d'Ais recebèt lo títol de « metropolitan » de la Narbonesa Segonda. Pus tard, durant l'Edat Mejana, aqueu títol venguèt « arquevesque ». Pasmens, la Glèisa sextiana conoguèt un començament malaisat en causa de la concurréncia d'aquelei d'Arle e de Marselha. La glèisa de Nòstra Dòna de la Seds foguèt probable lo centre de la premiera comunautat crestiana de la ciutat. Assostava lei relíquias de Mitre d'Ais, un sant catolic e ortodòx dau sègle V apC. A la fin dau periòde roman, un grop episcopau foguèt bastit a l'emplaçament actuau de la Catedrala Sant Sauvador d'Ais de Provença.

Lo periòde medievau

Leis invasions barbaras 

Après l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident, Ais intrèt dins un lòng periòde de declin. D'efiech, foguèt largament pilhada durant lei Grandeis Invasions : Visigòts en 476, Ostrogòts en 508 e Francs en 536. Durant lei sègles seguents, foguèt encara pilhada per lei Lombards e, mai d'un còp, per lei Sarrasins. Aquò durèt fins a l'expulsion dei Sarrasins en defòra de Provença a la fin dau sègle X. L'amplor dei destruccions es mau coneguda mai plusors cronaires senhalèron de degalhs importants. De mai, lo ret idraulic que permetiá d'alimentar la vila foguèt destruch.

Au sègle VIII, durant lo periòde carolingian, la màger part de la vila foguèt abandonada e l'abitat se fragmentèt. Pauc a pauc, tres borgs distints se formèron : la Vila dei Torres, lo borg Sant-Sauvador e la vila comtala. Lei tres vilas èran fortificadas mai la Vila dei Torres foguèt pilhada mai d'un còp. Declinèt lentament e foguèt abandonada au sègle XIV per venir una peiriera giganta. En revènge, lei dos autrei borgs se desvolopèron pauc a cha pauc.

La vila dei còmtes de Provença 

La renaissença d'Ais coma vila importanta en Provença comencèt en 1189. D'efiech, aquela annada, lei còmtes de Provença decidèron d'establir son luòc de residéncia dins la vila. Aquò li donèt de facto l'estatut de « capitala » de la region. Lo rèine de Ramon Berenguier V de Provença (1209-1255) aguèt un ròtle major dins aqueu procès car organizèt lei basas d'un Estat medievau modèrne. Ansin, en despiech dei crisis que toquèron Provença durant lei sègles XIII e XIV, lo Comtat gardèt una certana coësion. En 1357, lei fortificacions d'Ais foguèron restauradas e modernizadas.

En 1382, Ais foguèt a la tèsta de l'aliança dei vilas que s'opausavan a la dinastia angevina. Pasmens, après cinc ans de guèrra, aquela coalicion deguèt acceptar la presa dau poder per Loís II d'Anjau mai Ais gardèt son ròtle politic. Durant lo rèine de Rainier lo Bòn (1434-1480), la vila conoguèt un periòde fast e venguèt un centre intellectuau e culturau de remarca.

Lo periòde modèrne

Lo sètge dau poder reiau en Provença 

A la fin dau sègle XV, l'union de Provença e de França laissèt a Ais son ròtle politic e culturau. D'efiech, en 1501, lo rèi Loís XII (1498-1515) establiguèt lo Parlament de Provença dins la vila. Organizat segon lo modèl dau Parlament de París, èra una cort sobeirana que teniá lo ròtle de juridiccion suprèma per lo territòri dau Comtat de Provença.

Durant lo sègle seguent, la vila venguèt un centre catolic durant lei Guèrras de religion. Se revoutèt regularament còntra lei governadors jutjats tròp favorables au protestantisme. Per exemple, aquò èra lo cas durant lo passatge dau rèi Carles IX (1564-1566) que restabliguèt l'òrdre. Dins aquò, la situacion s'agravèt amb la perseguida dau conflicte. En octòbre de 1590, lo duc de Savòia prenguèt lo contraròtle de la vila au nom de la Liga. En respònsa, Enric IV (1589-1610) creèt un parlament rivau que foguèt installat a Pertús. Pasmens, un còp de mai, Ais tornèt trobar sei prerogativas a la fin dei Guèrras de religion.

Pendent lo sègle XVII, Ais demorèt globlament fidèla au rèi de França coma o mòstran lei visitas de Loís XIII en 1622 e de Loís XIV en 1660]. En 1685, après lo restabliment Loís XIV, grèvament malaut, un mes de fèsta foguèt organizada per leis autoritats. Dins aquò, en 1630, la vila se revoutèt còntra la decision dau cardenau de Richelieu de retirar la collècta e la repariticion deis impòsts au Parlament de Provença. Dicha Revòuta dei Cascavèus, l'insureccion necessitèt lo mandadís d'una armada de  òmes. Lo Parlament gardèt sei prerogativas mai Ais foguèt condamnada a pagar una emenda importanta (1,5 milions de liuras)<ref>(fr) Henri Grégoire, « Les impôts en Provence avant la Révolution », Bulletin de l'Académie Du Var, vol. 50-51, 1882, pp. 82-84.</ref>.

 L'agrandiment de la vila 

En 1645, l'arquevesque Miquèu Mazarin decidèt de fondar un quartier novèu au sud de la vila per l'adaptar ais evolucions demograficas dau periòde. L'autorizacion de destrurre lo barri li foguèt donada en 1646 e lei trabalhs durèron plusors annadas. Menèron a la construccion d'un quartier caracteristic de l'arquitectura dei sègles XVII e XVIII e la creacion dau cors Mirabèu – que prenguèt son nom actuau en 1876 – a l'emplaçament dau barri ancian.

En parallèl, lei captaus de la vila, especialament lei membres dau Parlament, comencèron de construrre de bastidas dins lo relarg de la vila. Aquò entraïnèt lo desvolopament e la modernizacion dei borgadas. Lo fenomèn s'accelerèt amb lei trabalhs dau quartier Mazarin.

 Lo periòde revolucionari 

Lo periòde de la Revolucion Francesa aguèt una gròssa importància dins lo desvolopament dau caractèr actuau d'Ais. D'efiech, vila de la noblesa e dau clergat provençau, la ciutat foguèt gaire favorabla ais idèas revolucionàrias pus radicalas. En particular, la disparicion deis institucions tradicionalas suscitèt una viva oposicion de part deis elèits, resumida per lo discors de l'avocat Joan Josèu Pèire Pascalis (1732-1790). Tre decembre de 1790, sei posicions reialistas entraïnèron d'esmogudas popularas que menèron a son execucion per d'insurgents. Puei, lo 22 d'aost de 1792, una incursion marselhesa destruguèt una partida de la comuna. Enfin, lo 13 de mai de 1794, de reialistas dei companhiás de Jèsus executèron 26 jacobins dins la vila.

Ansin, en despiech dau ròtle centrau jogat per lo còmte de Mirabèu, Ais perdiguèt fòrça abitants durant lo periòde revolucionari. En 1800, perdiguèt tanben sa plaça politica en Provença quand Marselha foguèt chausida per venir la prefectura dei Bocas de Ròse. Dins aquò, gardèt son ròtle judiciari, intellectuau e culturau amb la conservacion de la cort d'apèu, deis assisas, de l'universitat e dau sèti de l'arquevescat. Lo mantenement d'aqueleis institucions donèron pauc a pauc son caractèr elitista a la vila durant lo lòng periòde d'estagnacion dau sègle XIX.

 Lo periòde contemporanèu 

 La « Bèla endormida » 

De la Revolucion Francesa au començament de l'entre doas guèrras, Ais conoguèt un lòng periòde d'estagnacion que foguèt a l'origina dau subrenom de « Bèla endormida » donada a la vila dins certanei tèxtes. D'efiech, de 1800 a 1921, la populacion aumenta lentament per passar de  a  abitants. La vila foguèt tanben ignorada durant la construccion dau camin de fèrre entre París e Marselha. Lo premier camin de fèrre sextian, entre Ais e Mairarga, intrèt en servici en 1870. Sèt ans pus tard, foguèt inaugurada la premiera linha entre Ais e Marselha. Aquò permetèt a Ais de gardar sei relacions comercialas amb la vau de Durença. En revènge, la linha entre París e Marselha permetèt a la Ciutat Focèa de desvolopar son influéncia en certaneis endrechs de la vau de Lar.

Pasmens, lo periòde de la « Bèla endormida » es pas unicament una epòca d'estagnacion. Entre 1848 e 1874, lo barri foguèt destruch per facilitar lei comunicacions. De trabalhs d'embeliment de la vila aguèron tanben luòc amb l'amainatjament dau Cors Mirabèu e de la Plaça de la Rotonda. Enfin, a la fin dau sègle XIX e au començament dau sègle XX, Ais tenguèt un ròtle culturau important amb de personalitats coma Émile Zola (1840-1902) e de Pau Cesana (1839-1906).

 L'integracion dins lo desvolopament industriau de Provença 

 Administracion 

 Cònsols d'Ais de Provença 

La consolessa actuala d'Ais de Provença es Sophie Joissains, que succediguèt a sa maire Marisa Joissains-Masini en 2021.

 Divisions administrativas 
Ais èra devesit en tres cantons:
 Canton d'Ais Centre
 Canton d'Ais Nòrd-Èst
 Canton d'Ais Sud-Oèst

Un descopatge cantonau novèu, en febrier de 2003, devesiguèt la vila en quatre cantons, mai foguèt anullat per la decision dau Conseu d'Estat de genier de 2004.

Lo descopatge de 2015 devesiguèt Ais en dos cantons:
 Canton d'Ais 1
 Canton d'Ais 2

Demografia

 Economia 
Industria electronica, mercats, artisanats, torisme, Festenau de Musica Lirica.
 Especialitats: calissons d'Ais, confiments, pichons pans sextians, sopa amb lo pisto, dòba provençala.

 Ensenhament superior 
 Universitat Ais-Marselha I o Universitat de Provença  (Letras e sciéncias umanas, sciéncias)
 Universitat Ais-Marselha II (Sciéncias e santat)
 Universitat Ais-Marselha III o Universitat Pau Cesana (Drech e economia)
 ...e son annèxe: l'Institut d'Estudis Politics d'Ais de Provença
 Institut Universitari de Formacion dei Mèstres (IUFM)
 Escòla Nacionala deis Arts e Mestiers

 Monuments e luecs toristics 
Ais de Provença es classat vila d'art e d'istòria. La vila istorica es fòrça rica en ostaus particulars dei sègles XVII e XVIII, en fònts e en glèisas.

 Luecs e bastiments publics 
 la Comuna, anciana bibliotèca Mejanas
 la Plaça d'Aubertàs
 lo cors Mirabèu
 lo Pònt de Sant Ponç
 lo Pònt dei Tres Sautets
 l'Opidum d'Entremont
 lo Mausolèu de Jòsep Sec
 lei Tèrmas Sextius
 lei nombrosei fònts coma:
 la fònt de la Rotonda
 la fònt dei Quatre Daufins 
 la fònt dei Tanaires
 la fònt dau Rei Rainier
 la fònt d'Aiga Cauda
 la fònt dei Nòu Canons
 lei ostaus particulars nombrós coma:
 lo Pavalhon de Vendòma e son jardin francés
 l'ostau d'Estève de Sant Joan 
 l'ostau de Fonscolombe
 l'ostau de Boisgelin, onte nasquèt Folco de Baroncelli-Javon
 l'ostau de Caumont, devengut lo conservatòri Dàrius Milhaud de musica e de dança

 Bastiments religiós 
 la Catedrala de Sant Sauvaire
 la Glèisa de Sant Joan de Malta
 la glèisa de Nòstra Dòna de la Seds
 la glèisa dau Sant Esperit
 la glèisa de la Magdalena
 lo Palais de l'Archevescat

 Bastiments culturaus 
 lo Musèu Granet
 lo Musèu dau Vièlh Ais, dins l'ostau d'Estève de Sant Joan
 lo Musèu dei Tapissariás
 lo Museum d'Istòria Naturala
 lo Musèu d'Arbaud
 l'Ostau de Provença
 l'Institut d'Estudis Politics
 la Fondacion Vasarely
 la Ciutat dau Libre (Bibliotèca Mejanas)
 lo Pavalhon negre, Centre Coregrafic Nacionau dau Balèti Preljocaj
 lo Grand Teatre de Provença

 Imatges 
 Lei carrieras 

 Edificis 

 Luòcs e monuments 

 Espòrt 

 Provença Rugbi

 Annèxas 

 Liames intèrnes 
 Ais (arquevescat).
 Ais (batalha).
 Cascavèus (revòuta dei).
 Comtat de Provença.
 Cors Mirabèu.
 Entremont (oppidum).
 Lar.
 Parlament d'Ais.
 Sallavis.
 Sant Joan de Malta.
 Sant Sauvaire (catedrala).
 Union d'Ais.
 Universitat d'Ais.
 Venturi.

 Personalitats liadas a la comuna 
 Bédarride (Jassuda), avocat e premier cònsol de la vila.
 Caius Sextius Calvinus, cònsol roman e fondator de la vila.
 Cesana (Pau), pintre.
 Fabri de Peiresc (Glaudi), sabent.
 Mazarin (Miquèu), arquevesque d'Ais.
 Mirabèu (còmte de), escrivan e òme politic.
 Mitre d'Ais, sant catolic e ortodòx.
 Pascalis (Joan Josèu Pèire), avocat.
 Rainier lo Bòn, còmte de Provença.
 Ramon Berenguier V de Provença, còmte de Provença.
 Teutomalios, rèi salian.
 Zola (Émile), escrivan.

 Bibliografia 

 (fr) Histoire d'une ville. Aix-en-Provence, Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008.
 (fr) Jean Boyer, Architecture et urbanisme à Aix-en-Provence aux XVIIe et XVIIIe siècles – Du cours à carrosses au cours Mirabeau, Ville d'Aix-en-Provence, 2004.
 (fr) Jean Favier, Le Roi René, Fayard, 2008.
 (fr) Pierre Miquel, Les Guerres de Religion, Fayard, 1980, p. 254.
 (fr) F. Mocci e N. Nin (dir.), Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance'', Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006.

Nòtas e referéncias 

Comuna dau País d'Ais
Ais de Provença
Comuna dei Bocas de Ròse