Panoptic
Lo panoptic es un tipe d'arquitectura carcerala imatginada pel filosòf utilitarista Jeremy Bentham e son fraire, Samuel Bentham, a la fin del sègle XVIII. L'objectiu de l'estructura panoptica es de permetre a un gardian, lotjat dins una tor centrala, d'observar totes los presonièrs, embarrats dins de cellulas individualas a l'entorn de la tor, sens qu'aqueste pòscan saber se son observats. Aqueste dispositiu deviá atat donar als detenguts lo sentiment d'èsser susvelhat de contunh e aquò, sens o saber vertadièrament, es a dire a quin que siá moment. Lo filosòf e istorian Michel Foucault, dins Surveiller et punir (1975), ne fa lo modèl abstrach d'una societat disciplinària, axada sul contraròtle social.

Lo panoptic segon Bentham 

La reflexion de Bentham pren plaça dins l'encastre d'un novelum dels biais de pensada al subjècte del drech penal e del sens de l'emabarrament, amb las òbras de Jonas Hanway, Solitude in Imprisonment (1776), defend l'idèa d'un isolament carceral dels individús, de John Howard, The State of the Prisons in England and Wales (1777) que presica la reforma de las presons per ne far de majans d'emendar lo presonièr, a Cesare Beccaria, Des délits et des peines (1764) . Aqueste movement reformator mena, al Reialme Unit, al Penitentiary Act de 1779, redigit per William Eden, William Blackstone e John Howard, mas las presons envisatjadas per la lei jamia foguèron bastidas.

L'idèa de Bentham es inspirada per de plans d'usina realizat per una vigiléncia e una coordinacion eficaça dels obrièrs. Los plans foguèron imatginats per son fraire Samuel, dins l'objectiu de simplificar la presa en carga de fòrça de trabalhadors. Bentham completèt lo projècte en i mescant l'idèa de ierarquia contractuala: per exemple, una administracion atal regida (per contracte, s'opausant a la gestion de fisança) que lo director auriá un interés financièr a far bassar lo taux d'accidents del trabalh. Lo panoptic foguèt atal creat per èsser mens car que los autres modèls carcerals de l'epòca e demandant mens d'emplegats. « Daissatz-me bastir una preson sus aqueste modèl », demanda Bentham al Comitat per la reforma penala, « i serai gardian. Veiratz [...] que los gardians justificaràn pas de salari, e costaran res a l'Estat ». Los susvelhants podent pas èsser vists, an pas besonh d'èsser a lor pòste a tot moment, çò que permet fin finala d'abandonar la susvelhança als susvelhats.

Lo quite Bentham volgava una mesa en abisme de la susvelhança, los quites susvelhants devent èsser survelahts per de susvelhants venguts de l'exterior, per limitar la maltraitança dels detenguts e los abuses de poder: 

Segon Bentham, la tor centrala deuriá se transformar en capèla lo dimenge, per moralizar los criminals.

Istòria 
Bentham consacra una larga partida de son temps e gaireben tota sa fortuna personala a la promocion de construccions de presons panopticas. Après fòrça annadas de refús, de dificultats politicas e financièras, capita a obténer l'acòrdi del parlament britanic. Mas lo projècte avortèt en 1811, quand lo Rei s'opausèt a la crompa del terren. 

Lo modèl mai pròche del panoptic, del temps de Bentham, foguèt lo penitencièr de Pittsburgh (EUA), obèrt en 1826 segon los plans de l’arquitècte William Strickland (1788-1854), mas lo projècte foguèt abandonat set ans mai tard. Segon Muriel Schmid:

Se lo panoptic se realizèt del vivent de Bentham, de presons an pasmens adoptat aqueste modèl, de la preson de Kilmainham en Irlanda a la Twin Towers Correctional Facility de Los Angeles passant per la preson de la petite Roquette a Paris. La preson de Millbank, a Londres, concebuda en 1812 per William Williams e bastida per l'arquitècte Thomas Hardwick, concretiza parcialament lo projècte benthamian.

Sedon Neil Davie,

Lo panoptisme dempuèi Foucault 
Michel Foucault s'i interessèt en 1975, consacrant un retorn d'interés per aqueste. I vegèt una tecnica modèrna d'observacion transcendent l'escòla, l'usina, l'espital et la casèrna, o encara un « diagrama » de la « societat disciplinària ». Foucault definís lo diagrama coma « foncionament abstrach de tot obstacle o frejament... e que se deu deligar de tot usatge especific » , çò que li permet de parlar d'un panoptisme.

De variacions a l'entorn del panoptisme pòdon èsser vists ara, participant de biais mens brusent que lor equivalent penal, a la « société de contrôle ». Segon Gilles Deleuze :

Presons panopticas 

 Penitenciaría de Santiago, 1843, Chile
 Preson de Moabit (1846) a Berlin
 Preson de Dinant, 1853, Belgica
 Preson de la petite Roquette a París
 Preson de Niòrt.
 Preson de Carabanchel – Madrid, Espanha
 Preson de Caseros – Buenos Aires, Argentina
 Chi Hoa – Saigon, Vietnam
 Huron Historic Gaol - Goderich, Ontario, Canadà
 Kilmainham Gaol - Dublin, Irlande
 Koepelgevangenis (Arnhem) – Arnhem, Pays-Bas. .
  Preson panoptica de Bréda, Païses Basses
 Koepelgevangenis (Haarlem) - Haarlem, Païses Basses 
 Millbank Prison – Londres, Reialme Unit
 Prison de Modelo – Barcelona, Espanha
 Mount Eden Prisons - Auckland, Nòva Zelanda
 Old Provost - Grahamstown, Africa del Sud
 Panóptico - Bogotà (Preson veguda ara lo musèu nacional de Colómbia)
 Preson panoptica de Quito, Eqüator
 Pelican Bay State Prison – Comtat de Del Norte, Califòrnia, EUA.
 Port Arthur (Tasmània) Prison Colony - Austràlia
 Presidio Modelo – Isla de la Juventud, Cuba
 Round House - Fremantle, Austràlia
 Stateville Correctional Center – Crest Hill, Illinois, EUA.
 Twin Towers Correctional Facility – Los Angeles, Califòrnia, EUA
 Preson d'Insein - Insein, Birmania
 Preson circulària d'Autun - Autun, França
 Preson panoptica de Santa Martha Acatitla - Mexico, Mexic

Nòtas e referéncias

Bibliografia 
 Jeremy Bentham, Panoptique, 1791)
 Jeremy Bentham, Panoptique (traduit par Christian Laval, Mille et une nuits, 2002)
 <span class="ouvrage" id="Michel_Foucault">Michel Foucault, Surveiller et punir : Naissance de la prison
 Sean McConville, A History of English Prison Administration I: 1750-1877, Londres, Routledge & Kegan Paul, 1981
 Robin Evans, The Fabrication of Virtue: English Prison Architecture 1750-1840, Cambridge, Cambridge University Press, 1982
 Janet Semple, Bentham’s Prison. A Study of the Panopticon Penitentiary, Oxford, Clarendon Press, 1993
 Froissart, P. (2003). Archivage du panoptisme.La télé-réalité sur Internet. MédiaMorphoses, (1), 13-17.

Ligams extèrnes 
  Tèxte de Bentham sul panoptic
  Control and Surveillance from Computers in Society