Literatura provençala
Dins la literatura occitana, lo Comtat de Provença (sed dau poder politic e de l'Universitat de z-Ais) e l'airau de la lenga provençala an fargat una literatura pròpia sus mai d'un milier d'annadas e marcada per dòs renaissenças : una au sègle XVI ambé Loís Bellaud de la Bellaudièra e l'autra ambé Frederic Mistral (prèmi Nobel de Literatura) e lo Felibritge que reviscolèron tota la lenga d'òc lonh au delà de Provença.

Trobairitz e trobadors 

Provença fo un important fogau de trobadors e de trobairitz. Entre lei troubadors podèm mentaure : Albertet de Sisteron, Arnaut Bernart de Tarascon, Arnaut Plagues, Bertran dau Puget, Bertran de Lamanon, Bertran Folcon d'Avinhon, Blacasset, Blacàs, Bonifaci VI de Castelhana, Cadenet, Raimond-Bérenger IV, Duran Sartre de Paernas, Falconet, Folquet de Marselha, Granet, Guilhem de l'Olivier, Guillaume Ier, Guillem Rainol d'At, Gui de Cavalhon, Isnart d'Entrevenas, Jaufre Reforzat de Trets, Jordan de l'Isla de Venaissi, Tomier e Palazi, Paulet de Marselha, Pèire Bermon Ricas Nòvas, Pèire de Castelnòu, Pistoleta, Pons de Monlaur, Raimbaut de Vaqueiras, Rambaud d'Aurenja, Raimon d'Avinhon, Raimon d'Avinhon, Raimon Guilhèm, Raimon de las Salas, Raimon de Tors de Marsèlha, Ricau de Tarascon, Rostaing Berenguier, Rostanh de Merguas, Tomier e Palaizi, Uc de Forcauquier.

De son costat lei trobairitz còmptan amb : Alamanda de Castelnau, Almucs de Castelnau, Garsende de Sabran, Guillelma de Rosers, Iseut de Capio, Beatritz de Diá, Tibors.

Podèm destaca d'aquestei dòs tièras tres nòms Beatritz de Diá, Raimbaud de Vaqueiras et Rambaud d'Aurenja.

La Comtessa de Diá es la decanas deis esrivanas dei legas modèrnas (es un pauc ainada Marie de France). Son escritura es feminina amb un ponch de vista e una votz feminina que planh de còups de l'atituda deis òmes. 

Raimbaut de Vaqueiras, de son cotat, fo un poèta e un chivalier que coneguèt un vida aventurosa, participant ai Crosadas. 

Coma toteis lei trobadors e trobaritz, Vaqueiras e Diá son de compositors majors de son epòca e ente lei que sei melodias son lei plus regularement interpretadas ; A chantar m'er per exèmple per la primièra, Kalenda maya (Calandas maia) per lo second.

Cronicas, leis e deliberacions 

Fins a la Renaissença, leis actes, cronicas, anala e deliberacions èron en Provençau ò revirats en lengatge "vulgar" provençau après. A la mitat dau sègle XIX, Octave Teissier classifica leis archivas de Tolon. Aquò li donèt l'escasènça de computar un enòrme fond patrimoniau en occitan que li sorgís entre un fum de jòias lei Cridas et Preconizations annualas de la Villa e Cioutat de Thollon de Anno 1394, verse de litine in nostrum vulgare per D. Balthazarem Rodelhatum v. fur. doto. et accessorem dicte civitatis Tholoni in anno 1557 que fon reeditadas en 1863 e que constituuisson un corpus legislatius tolonenc ; s'i pòut liéger per  exemple :  

Item que alcuna personna lougada per exerci alcunas obras mecanicas apres que aura fach pacti et convention embe qualcung de li adiudar a sas obras, quel non aia a si loguar  ni travailhar ni rompre sas premieras promessas et aultras conmencar sus pena de cinq solts.

Aqueste tèxte de 1557 sembla estacat an un occitan classic e centra, aquesta cara si fend e qu'un provençau plus modèrne sorgís ; Blanchet cita de requestas adressadas per lo Senhor de Soliès ais abitants mostrant un passatge mai evident dempuèi una koinè occitana vers un provençau plus modèrne e locau<ref>Le provençal pour les nuls, paginas 41-42</ref>.

Lo corpus legislatiu e quotidian tolonenc es tant ample, que Tessier relèva qu' un "faus", una cronica, es estada fargada : Las causas antiquas de l'antiqua cieutat de Tollon, qu'un ancian Cónsol pretendèt aver descobert en 1625, e que li autrejava tres cents ans d'existència. Aqueste manesrich mi sembla èstre estat composat per lo sotadich cónsol, nomat [Honoré] Aycard. I es dich que [...] Tolon fo fondada 1800 ans abans l'èra critiana, leis autrei subjectes i son tractat ambé la mema generosita ; Tolon fo avalida e repoblada vint còups [...] 

Ces documents sont tellement abondants que c'est en occitan que Teissier pu reconstituer le plan urbain (noms des maisons, ensembles, îlots, rues, portes, locaux professionnels et religieux, titres et noms des propriétaires et habitants, bourgs) en réalisant le plan médiéval .

Dins lo genre de la cronicaen occitan, Onorat de Valbella, nos laissèt son Histoire Journalière, començada, segon èu, en 1503.

Nòtas