Provença
Provença  (Prouvènço en nòrma mistralenca) es una region istorica e culturala dOccitània, a lèst. Es tanben lo nom dun ancian reiaume puei dun ancian comtat que foguèt annexat juridicament en 1481 au reialme de França e dun ancian marquesat. Correspònd uei, au sens larg, a una granda partida de la region administrativa de Provença-Aups-Còsta dAzur, au sud-èst de lEstat francés. Sespandís de la region de Nimes fins a la riba drecha de Var ont bòrda lancian Comtat de Niça situat a la riba senèstra. Mai lo País Niçard èra dins lo comtat de Provença fins en 1388 e dunei niçards se dison provençaus.

Mai largament, dins un sens culturau e toristic, Provença sespandís fins a lèst de Gard (delà Ròse fins a Nimes e Vidorle) e fins au sud dArdecha e de Droma. Tanben lo Comtat Venaicin fa partida de la Provença culturala e istorica.

La capitala istorica de Provença foguèt Arle de 911 a 1180, puei Ais de Provença de 1180 a 1789. Mai aquela de la region administrativa Provença-Aups-Còsta dAzur es Marselha.

Lo gentilici es provençau -ala (var. provençal -ala).

Geografia 
Lei departaments de lancian comtat (annexat a França per Loís XI) e anciana província reiala francesa correspòndon a una partida de la region administrativa de Provença-Aups-Còsta dAzur que recuèrb lei departaments deis Aups dAuta Provença (04), deis Aups Maritims (06), dei Bocas de Ròse (13), de Var (83) e de Vauclusa (84).

Divisions administrativas 

Aups Maritims
 Superfícia : 4299 km²
 Populacion : 1 063 846 abitants (2005)
 Prefectura : Niça
 Sosprefecturas : Grassa
 Densitat : 247 ab/km²

Aups dAuta Provença
 Superfícia : 6944 km²
 Populacion : 153 393 abitants (2005)
 Prefectura : Dinha
 Sosprefecturas : Barcilona de Provença, Castelana e Forcauquier
 Densitat : 22 ab/km²

Var
 Superfícia : 5973 km²
 Populacion : 967 054 abitants (2005)
 Prefectura : Tolon
 Sosprefecturas : Brinhòla e Draguinhan
 Densitat : 162 ab./km²

Vauclusa
 Superfícia : 3566 km²
 Populacion : 529 077 abitants (2005)
 Prefectura : Avinhon
 Sosprefecturas : Ate e Carpentràs
 Densitat : 148 ab/km²

Bocas de Ròse
 Superfícia : 5112 km²
 Populacion : 1 905 829 abitants (2005)
 Prefectura : Marselha
 Sosprefecturas : Ais de Provença, Arle e Istre
 Densitat : 372 ab/km²

Culturalament e istoricament, se pòt tanben considerar que lo departament deis Auts Aups (05), lo sud de Droma (26) e la partida èst e sud de Gard (30)—e una franja sud-èst dArdecha (07)—son provençaus.

Istòria

Antiquitat 

Lo territòri de Provença foguèt poblat au paleolitic e au neolitic. 

Lei premiers testimoniatges istorics mençonan la preséncia dau pòble Ligur e larribada dei Cèltas au sègle -IV que se mesclèron de còps amb lei ligurs, mai que mai dins la Bassa Provença ; pasmens, lo començament vertadier de listòria de Provença arribèt au sègle -VI amb la fondacion de Marselha per lei grècs de Focèa. Marselha venguèt ansin una ciutat comercianta de cultura grèga en contacte amb lei ligurs e lei cèltas. Aquelei dos pòbles se mesclèron culturalament sota linfluéncia de la civilizacion grèga, coma o mòstra per exemple lo site arqueologic de Glanum. Adoptèron tecnicas e practicas artesanalas dei grècs (coma la cultura de la vinha, de lolivier, lo biais de bastir lei monuments e lei vilas). Durant lo periòde grèc, Marselha foguèt en relacion sostenguda amb Grècia (recebiá lei produchs dEuròpa dau Nòrd per leis exportar fins a lairau mediterranèu) e comencèt de desvolopar sa granda activitat maritima ; un dei sei grands navigators, Eutimènes naviguèt dins lOcean Atlantic fins a Senegal.

Marselha saliguèt puei amb Roma en establissent una relacion dajuda mutuala ; Marselha sonèt Roma per laparar còntra lei gallés e, de son costat, ajudèt Roma còntra Cartage e mai paguèt una partida dau tribut exigit per lei gallés après la presa de Roma en -387. Menaçada un còp mai per lei pòbles de linterior (Ligurs, Salians - una aligança dei Cèltas - e Allobròges), Marselha sonèt demandèt una vegada mai lajuda de Roma a la fin dau sègle -II ; la guèrra durèt entre -125 e -121 e lei romans sinstallèron definitivament en Provença ; Sextius Calvinus fondèt ansin Aquae Sextiae (Ais de Provença) en -122. Roma obtenguèt ansin la creacion de la província de Gallia Transalpina amb Ais per capitala e posquèt ansin religar Itàlia amb Ispània. Aquela província venguèt puei la Gàllia Narbonesa (amb Narbo - uei Narbona - coma capitala e foguèt traversada per la Via Domícia.

Coma aligada de Roma, Marselha gaudèt dun estatut privilegiat e sei eleits locaus posquèron perseguir de carrieras politicas prestigiosas. Pasmens, quand Pompèu e Juli Cesar safrontèron, Marselha prenguèt lei parts dau premier, foguèt assejada per Cesar en -40 e conservèt son estatut mai perdèt sa poténcia amb sei territòris (conservèt Niça e leis illas dIeras).

Roma fondèt de colonias per sei veterans e Arle prenguèt una granda importància.

Lei premiereis invasions barbaras esparnhèron Provença durant lo sègle IV mai fin finala, a la casuda de lEmpèri Roman, lei Visigòts e lei Burgondis se partegèron respectivament lOèst e lÈst de Provença.

Cultura de Provença

Escrivans de Provença 
 Robèrt Lafont
 Joan Josèp Mariús Dieulofet
 Glaudi Barsotti
 Sèrgi Bec 
 Glaudi Brueis
 Gaspard Zerbin
 Pèire Pessamessa
 Max Felip Delavoët
 Carles Galtier (1913 - 2004) 
 Florian Vernet
 Jòrgi Rebol
 Danièla Jullien
 Joan Ives Casanòva
 Michel Miniussi
 Josèp dArbaud
 Valèri Bernard (1860 - 1936)
 Frederic Mistral (1830 - 1914)
 Victor Gelu (1806 - 1885)
 Josèp Romanilha (1818 - 1891)
 Anfós Daudet, en francés (1840 - 1897)
 Marcèu Panhòl, en francés (1895 - 1974)
 Joan Giono, en francés (1895 - 1970) 
 Émile Zola, en francés (1840 - 1902)
 Joan Aicard (1848 - 1921)

Pintors e escalpraires de Provença 
 Valèri Bernard (1860 - 1936)
 Pau Cesana (1839 - 1906)
 Josèp Marchand (1758 - 1843)
 Cesar Baldaccini (1921 - 1998)
 Pèire Puget (1620 - 1694)
 Adòlf Monticelli (1824 - 1886)
 Francés Màrius Granet (1775 - 1849)

Liames 

Província istorica francesa
Provença
Istòria d'Occitània
Geografia d'Occitània