Cauna del Mas d'Asilh
La cauna del Mas d'Asilh, dins lo País de Fois, es un dels sites preïstorics pus interessants d'Euròpa per sas rèstas d'ocupacion preïstorica e istorica. A balhat son nom a una cultura preïstorica: l'Asilhan. Es una cauna transversala de talha granda cavada pel riu d'Arisa, prèp de la bastida del Mas d'Asilh, dins lo Massís del Plantaurèl, los Pirenèus foissencs e lo departament francés d'Arièja. 

L'entrada sud o  es constituida d'un pòrge de  de naut per  de larg.

Abans de pertusar la montanha, Arisa l'enrodava: la traça d'aquela anciana val se distinguís encara fòrça ben.

Topografia 
Una partida de la cauna es un tunèl natural de  de longor e de  de largor mejana, çò que permet a la rota departamentala 119 de la traucar lo long d'Arisa. La descobèrta arqueologica se deguèt a la construccion d'aquela rota.

Galariá

Geologia 
Lo limit Cretacèu-Terciari (limite KT) es plan visible dins aquesta cauna, formada fa 2 milions d'ans per l'erosion d'Arisa. Lo riu rajava autres còps en superfícia dins la val a  a respècte del nivèl actual. S'afonzèt dins lo malhum karstic enlargant las falhas, escombrant las marlas cretacèas.

Preïstòria 
La cauna foguèt d'en primièr frequentada per d'animals e las galariás interioras son ricas en ossaments de mamots (d'aperaquí  ans), d'ors de las cavèrnas e de rinocèros lanós.

Puèi s'i installèron de grops preïstorics. La cauna es celèbra pels nombroses vestigis preïstorics, que lo , un propulsor magdalenian fòrça bèl ( ans a  ans abans lo present) descobèrt per l'arqueològ Saint-Just Péquart. Un boton ont figura gravat al rècto un ur feme e al vèrso son vedèl e un cran de dròlla ( ans) amb doas placas d'òs talhadas simulant los uèlhs dins las orbitas i foguèron tanben descobèrts.

En mai de la riquesa e de la diversitat de son art mobiliari, la cauna embarra mantuna pintura parietala:
 : bisonts, cavals, cèrvids, peisses, un possible felin e de signes geometrics.
 : i son superpausadas de nombrosas gravaduras d'animals.
 : rèiretraïn de caval, cap de boquetin, fàcia umana sus un contorn rocós natural.

Lo site balhèt son nom a l'Asilhan, una cultura preïstorica de l'Epipaleolitic (aperaquí  ans a 9500 ans abans lo present) compresa entre lo Magdalenian e lo Mesolitic. Aculhís una industria microlitica, d'arpons planièrs, de nombroses còdols pintats asilhans (còdols colorats d'òcra roja datant de  ans).

Al Neolitic, fa 4000 ans, se quilhèt de dolmèns nombroses a l'entorn de la cauna (Vidòt, Cap del Puèg, de Seignas...). A l'entrada se trapèt tanben de terralhas.

Istòria 
Al sègle III, los primièrs crestians, alavetz persecutats, i establiguèron un luòc de pregària. 

Al sègle XIII, la cauna serviguèt benlèu de refugi als catars. En 1625, los protestants s'i refugièron durant lo sètge infructuós de la bastida dirigit pel marescal de Teminas. En represalhas, lo cardinal de Richelieu faguèt dinamitar lo plafon de la  a l'interior de la cauna.

Mobiliari preïstoric

Visitas 
Es dobèrta a la visita; lo musèu de la preïstòria present dins lo Mas d'Asilh a una colleccion extraordinària d'objèctes preïstorics descobèrts dins aquela cauna e los Pirenèus foissencs.

Ligams extèrnes 
 Lo site oficial de la cauna del Mas d'Asilh e del musèu de la preïstòria

Sit preïstoric
Sit arqueologic
Balma d'Occitània