Ax
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Ax
 | nom2          = Ax-les-Thermes
 | imatge        = Ax-les-Thermes Passerelle.jpg
 | descripcion   = La passarèla Camp de Gramon sus Orièja amb la glèisa d'Ax.
 | lògo          = cap
 | escut         = Blason_ville_fr_Ax-les-Thermes_(Ariège).svg
 | escais        =
 | ist           = 
 | parçan        =
 | region        = 
 | arrondiment   = Fois
 | canton        = Burèu centralizator del canton de Nauta Ariège (caplòc del canton d'Ax abans 2015)
 | intercom      = CC de Nauta Arièja
 | insee         = 09032
 | cp            = 09110
 | cònsol        = Dominique Fourcade
 | mandat        = 2020-2026 
 | latitud       = 42.7202777778
 | longitud      = 1.83972222222
 | alt mini      = 697
 | alt mej       = 720
 | alt maxi      = 2411
 | ectaras       = 3226
 | gentilici     =
 | km²           = 30.26
|}}

Ax o Acs , o dins la practica la Vila d'Ax/la Vila d'Acs  [labilo'dats] (Ax-les-Thermes en francés) es una comuna occitana del País de Fois, situada administrativament dins lo departament d'Arièja e la region d', ancianament de Miègjorn-Pirenèus. Gràcias a sas fonts nombrosas (mai de 70), la vila, que comptava 1.318 abitants en 2012, venguèt un centre del termalisme tre lo sègle XVIII, e coneguèt puèi una prosperitat economica, consolidada per l'arribada del tren e l'implantacion de casinòs, que perdurèt fins a la mitat del sègle XX.

L'endreit s'es especializat tanben dins los espòrts de nèu, subretot a partir de la creacion en 1955 de l'estacion Ax 3 Domenis.

 Geografía 
Ax se situa dins los Pirenèus foishencs, a una altitud mejana de 720 mètres, al confluent d'Orièja, d'Arièja e de Lausa. Sa posicion geografica particulara, a la termièra d'Andòrra e a un trentenat de quilomètres de la frontièra amb l'estat espanhòl, ne faguèt una tèrra de passatge essenciala dins las migracions e relacions occitanocatalanas.

 Perimètre del territòri 

Toponimia
La prononciacion es [ats]. Las fòrmas ancianas son : villa Aquis en 987, (villa de) Aquis, (castrum de) Ags en 1064-1095 e 1094, Aigs en 1085, Ax, (villam) Aigts en 1118, Aqs en 1205 e 1293, Ax en 1228, 1236, 1261, 1273, 1284, 1302, 1304, 1308, 1318-25, 1320, 1324, 1325, 1329, 1381, 1385, 1390, 1391, 1398, 1418, 1425, 1441, 1444, 1445, 1446, 1450, cap a 1460, villa nova de Ax en 1241, Axs en 1248 (5 mencions), 1380, 1381, Acquis en 1250, Achs, villae de Ax en 1272, villam de Ax en 1308, la viele bielhe Dax, Ax en Savartes en 1444 e 1450, Dax, Villa d'Ax en 1445, Viladax en 1445-1446, villa balneorum d'Ax en 1459.

Segon Dauzat, Astor e Cherpillod (citats per Patrici Pojada), lo nom ven de aquis, l'ablatiu-locatiu plural de aqua, « aiga », e correspond mai que mai a d'aigas termalas . Negre, citat per Patrici Pojada, precisa que l'ablatiu-locatiu plural aquis significa « a las aigas ». D'autres autors, citats per P. Pojada e Patrici Pojada el-meteis confirman las explicacions precedentas. Lo nom sembla latin e se referís a las fonts d'aigas caudas que sorgentan del territòri, a l'origina del termalisme.
Pr'amor de la predominància enòrma de las fòrmas Ax, P. Pojada justifica son refús de la grafia normala Acs e preconisa Ax o La Vila d'Ax, fòrma longa usitada localament (véser Montalhon). Las causidas graficas dependon de règlas generalas e non pas del compòrtament e de las costumas dels escribas medievals per tala o tala localitat.
L'apondi de la fin del sègle XIX, -Les-Thermes, es inusitat en occitan e en francés.

 Istòria 

 Administracion 

 Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton d'Ax; es ara del canton de Haute Ariège (en francés), donc de Nauta Arièja.

 Demografia 

 En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

Economia

Las activitats localas son principalament l'elevatge (bovins, ovins), lo torisme amb lo termalisme e los espòrts d'ivèrn.

Lòcs e monuments
 L'Estacion d'espòrts d'ivèrn Ax 3 Domenis.
 Lo Bacin dels Ladres, al centre de la vila, es alimentat per de fonts caudas que sòrten de tèrra a . La mai coneguda es la font dels canons. A l'Edat Mejana, aquel bacin servissiá per garir los leproses, un espital es situat a 1 mètre. Lo bacin foguèt construit per òrdre de Rogièr comte de Fois del temps de Loís IX.

Personalitats ligadas amb la comuna
 Sant Eudaud
 Pèire Autièr
 Gatien Marcailhou d'Aimeric (1807-1855), compositor e "inventor" de la valsa per dançar. Professor del jove Gabriel Fauré. Sa composicion pus celèbra, Indiana inspirèt Camille Claudel per son grope La Valse''.
 Pierre Bertrand de Mérignon

Ligams extèrnes 
  Siti oficial de l'Ofici de Torisme de las Valadas d'Ax
  Siti oficial de l'estacion d'espòrts d'ivèrn
  « Ax-Les-Thermes » sur Histariège
  Siti de l'escòla d'Ax

Notas e referéncias

Véser tanben
 Comunas d'Arièja

Ligams extèrnes

Nòtas

Comuna de País de Fois
Comuna d'Arièja
Comuna del País de Fois
Estacion termala dels Pirenèus