Peiròt de Fontans
Peiròt de Fontans, chafrat Perròt lo Biarnés, en francés « Pierre de Fontaines », « Perrot le Béarnais » o « Perrot le Bernois, Biernois, de Biern » entau Froissart ; o « Peyrot de Fontans » per eth-medish. Qu’èra un capitani de rotèrs deu partit Anglés, deu sègle XIV. Mes com hòrt d’autes, « ne son pas Anglés de nacion, mes Gascons ; e que hèn guèrra d’Anglés. Que son de Bearn e de la hauta Gasconha »

Lo sagèth de Peiròt de Fontans, que pòrta : de …(color ?) dab duas faishas, e un lambèu de 3 penents en cap.

« La vila on vadó, e on damorava quan partí de Bearn, n’a pas sonque dotze maisons ; e que n’es lo comte de Fois sénher, e que s’apèra « La vila d’Adam », e que sèd a tres lègas d’Ortès ».

En 1380 Peiròt lo Bearnés, qu’èra installat au castèth de Saint-Chamant, près d’Argentat en baish Lemosin.
De 1381 dinc a 1393 , Peiròt que damora mèste de Chalusset, (au sud de Lemòtges). Qu’èra tanbenh Capitani de Sent Superi, mes que dèisha aquera plaça en 1388 contre 6000 francs aur e 3 ostatges.
Qu’ère lo capdau d’ua « associacion » de capitanis deu partit anglés, dens la region d’Auvèrnhe. Qu’i èran : « tot permerament, Peiròt lo Bearnés, peu sobiran, puish lo bastard de Caupena qui s’aperava Ernauton ; lo bastard Anglés ; lo bastard de Carlat ; Apton Seguin ; Olim Barbe, e Bernaudon de las  Islas  ; e mei qu’i èra un gran pilhard de Bearn, qui s’aperava lo sire de Lana-Plana ».

Peiròt de Fontans que s’avè hèit bastir ua maison hòrta a Brassempoi. Que n’avó per 15000 francs, pagats, segon Gaston Fèbus, dab la finança (los redémers) conquestada a Chalusset. Mes en 1387, suus conselhs de Fèbus, lo duc Loís II de Borbon  « dab la soa companhia, se n’anà tà la maison de Perròt lo Biarnés, Anglés, laquau hasó àrder, e desrocar e guastar tots los casaus, e qu’estó empraubit Peiròt, en aquera òra, de tot çò qu’avè amassat, pilhat e raubat deu son temps». Ne vadó pas coarre totun : qu’avè a Chalusset en 1387, ua caisha dab mei de 40000 francs, « e tot que vienè de pilhatges, e non pas de las soas arrendas ni revienuts de Bearn.. ».

En heurèr de 1388, que prenó la vila de Montferrand, mes quan vedó que n’èran mestes, que defenó que nat ne violassi hemna ni puncèla, ne botassi huec, ne prenossi pilhatge ni presonèr shens que n’avossi, eth, coneishença, e que nat ne molestassi òmi de glèisa, e qu’arren n’i estossi panat. « totas aqueras causas, qu’avè, Perròt lo Biarnés, costuma de tiéner e observar, e avè observadas dempuish que viengó en França tà guerrejar, dens las vilas e los castèths qui prenè, estossi per fòrça o autament ».

Nòtas

Personalitat bearnesa