Dinosaure
Los dinosaures (mot qui vòu díser terrible lausèrp - deu grèc δεινός - deino - - e σαύρα - saura - ) que son ua familha o clade de vertebrats fossils apareishuda au Triassic (230 milions d'annadas a), entà s'avalir a la fin de l'atge Cretacèu (65 milions d'annadas a) qui e qui daunegè l'ecosistèma terrèstre a l'escala deus vertebrats durant uas 160 milions d'annadas (durant lo Triassic, lo Jurassic e lo Cretacèu, tan vau díser, per l'èra segondària. Que desapareishèn quasi tots durant l'extincion deu Cretacèu-Paleogèn).

Lo sol grop subervivent conegut enter los dinosaures qu'ei lo deus ausèths, considerats donc per la sciéncia e la taxonomia actuala com dinosaures.

A maugrat de l'etimologia deu lor nom, los dinosaurs que son pro diferenciats deus lausèrps sus mantun punts, e en particular per'mor de la loas camas quilhadas e sustot segond las descobèrtas tanhentas au lor metabolisme pròche deu metabolisme deus ausèths dab la sang cauda.

Los dinosaures que's diversifiquèn hèra, sia en tèrmes d'endom (en bèth anar despuish gigants com los sauropòdes - podent arribar au mens dinc aus 58 m de longor - dinc aus mei petits com lo xixianycus dab sons 50 cm) sia en tèrme de dièta alimentària (anant deus carnivòrs aus erbivòrs) sia en tèrmes de postura (quadripèda o bipèda). D'autes animaus com los pterosaures (diferent deu grop qui balhore los ausèths de uei) qui colonizèn los aires, los reptiles aquatiques (com l'ictiosaure, lo plesiosaure e l'elasmosaure) e los reptiles mamalians com lo dimetrodon correntament e iconograficament associats aus dinosaures pertanhen totun a d'autas familhas. 

Las descobèrtas e l'estudi de las rèstas fossilizadas deus dinosaures que s'acceleré a partir deu sègle XIXau e lo mot dinosaure que ho creat per Richard Owen en 1842. 

Per mantuas annadas que s'a considerat los dinosaures com reptils lents dab la sang hreda e que s'a quitament devisat suber la loa peguessa ; uei que'us se considèran meilèu com animaus de sang cauda (com los ausèths, los lors tanhents dirèctes) e dab comportaments sociaus per mantuns (com ac muisha l'estudi de las loas peadas fossilizadas).

La disparicion deus dinosaures que demòra un deus grans enigmas de la sciéncia dab debat suber ua desapareishuda progressiva (com ac semblan muishar las excavacions) o catastrofica (aquesta motivada per rèstas de meteorit trobadas dehens los sediments d'aqueth periòde). Ambs teorias que's pòden totun considerar amassas.

Las primièras de paucas linhas de dinosaures primitius se diversifiquèron pendent lo rèste deu Triassic, e aquestes èssers desvolopèron lèu lèu de caracteristicas e varietat de talhas adaptadas a la vida en gaireben totes los mitans ecologics terrèstres. D'ont la granda adaptabilitat que possedián de per lor regim alimentari, agilitat e intelligéncia qualques especimèns coma lo Coelophysis,  comparat dab d'autres tipes de reptiles.

Istòria evolutiva e taxonomia

L'aparicion e l'evolucion dei dinosaures

L'aparicion dei dinosaures 

Segon lei conoissenças actualas, lei dinosaures pus ancians son apareguts fa 245 a 250 milions d'annadas, a partir d'arcosaurians. D'efiech, un ensemble de piadas datadas de 248 Ma mòstra, tre aquela epòca, l'existéncia d'un reptil diferent dei crocodils e dei lausèrts. Lo pus vièlh dinosaure conegut per de fossils es lo Nyasasaurus que viviá fa 242 a 247 milions d'annadas en Tanzania. Pasmens, aquelei dinosaures primitius semblan gaire nombrós fins a 230 Ma.

L'expansion dei dinosaures 

L'expansion dei dinosaures comencèt vèrs 232 Ma amb una diversificacion e una especializacion rapida tre lo Triassic Superior. D'efiech, vèrs aqueu periòde, lei dinosaures erbivòrs suplantèron lei Rhynchosauria, un òrdre de diapsidas, e lei dinosaures carnivòrs eliminèron leis arcosaurians basaus. Plusors rasons son estadas prepausadas per explicar aquela explosion radiativa. Segon una premiera ipotèsi, lei dinosaures èran simplament pus competitius que leis espècias concurrentas gràcias a sa postura drecha, una abiletat predatritz superiora e un metabolisme omeotèrme. Segon un autre modèl, lei dinosaures aurián beneficiat d'una transformacion de la flòra causada per lo remplaçament dei feuses dau genre Dicroidium per de conifèrs, çò qu'auriá entraïnat la disparicion deis erbivòrs predominants après l'extincion Permian-Triassic. Enfin, una tresena explicacion avança l'ipotèsi d'una consequéncia d'un cambiament climatic associat a l'episòdi pluviau dau Carnian, un periòde de transformacions climaticas intensas e rapidas situat vèrs 232 Ma.

L'extincion dei dinosaures e la subrevida deis aucèus 

Tre lo Cretacèu, plusors familhas de dinosaures mostravan de signes de declin probablament liats a la multiplicacion dei plantas de flors. Pasmens, lei dinosaures contunièron de dominar la megafauna e d'espècias coma lo Tyrannosaurus ò lo Triceratops semblavan d'èsser comunas durant lei periòdes finaus dau Cretacèu. La disparicion dei dinosaures aguèt luòc fa 66 milions d'ans durant la crisi de l'extincion dau Cretacèu-Paleogèn, mai foguèt pas totala car subrevisquèron leis espècias a l'origina deis aucèus.

Fòrça ipotèsis foguèron formuladas per explicar aquela crisi e lo debat es pas encara totalament copat entre lei scientifics :
 la casuda d'un asteroïde ò d'una cometa d'un desenau de quilomètres dins la region de Yucatan es sostenguda per l'existéncia dau cratèr de Chicxulub, un important cratèr d'impacte que data de 66 milions dins la region de Yucatan. La poussa engendrada auriá poscut causar un ivèrn d'impacte duradís, a l'origina d'una crisi climatica globala. Pasmens, son contestats la durada vertadiera d'aquelei fenomèns climatics e leis efiechs de l'impacte sus lei regions pus alunchadas dau cratèr.
 l'activitat dau supervolcan dei Trapps de Deccan, una importanta província magmatica formada entre 68 a 60 Ma per un ensemble quasi continü d'erupcions qu'aurián emés de quantitats fòrça importantas de gas dins l'atmosfèra. Aquò auriá engendrat una crisi climatica fòrça lònga a l'origina de l'extincion.
 dei regressions marinas fòrça importantas aurián prefondament modificat l'estenduda e la conformacion dei mitans litoraus e bentics. Aquò auriá alora entraïnat un important cambiament climatic. Aquela ipotèsi es egalament sostenguda per d'elements geologics.
De scenarios existisson per conciliar aqueleis ipotèsis entre elei. En particular, un scenario frequentament prepausat es aqueu d'una aumentacion importanta de l'activitat de Deccan en causa de l'impacte de Chicxulub. Pasmens, a l'ora d'ara, lei debats regardant l'encadenament e l'influéncia de cada causa son pas acabats.

Quauquei descubèrtas de fossils dins de jaç de sediments posteriors au Cretacèu, especialament dins la formacion de Hell Creek, permèton de suggerir la subrevida de quauqueis espècias de dinosaures non avians au començament dau Paleogèn. Pasmens, la màger dei paleontològs pensan que la preséncia d'aquelei fossils dins aquelei jaç es puslèu la consequéncia d'un remanejament dei sediments. En revènge, la subrevida de dinosaures avians es atestada per l'existéncia deis aucèus.

La classificacion dei dinosaures

Istòria de la comprenença dei dinosaures

Morfologia

Generalitats

Lo crani e la maissèla

L'esquelèta

Leis organs intèrnes

La pèu, lei peus e lei plumas

Lei colors

Comportament 

E mai se se dispausa pas de totas las donadas al complèt, es clar que los dinosaures pas avians, en general, èran voluminoses. Quitament dins los sieus pròpris estandards, los sauropòdes atenhián l'estatus de gigantescs: pendent bona part de lo sieu reinatge, fins als mai pichones d'aqueste subgrop èran considerablament màgers que quin autre animal que siá de lo sieu abitat, e los mai grand èra almens un òrdre de magnitud màger que quin autre que siá vertebrat que caminès sobre la faz de la planeta. Aquesta es, possiblament, una de las rasons principalas de l'interès qu'aquestas bèstias an desvelhat en lo public en general a travèrs dels ans. Mas l'evolucion faguèt tanben aparéisser dinosaures pichons, qualques del tamaño d'una galina, coma lo Compsognathus, e mai diminutos encara. Lo material fossil recuperat d'aquestes "dinosaure nans" sòl pas èsser tan complèt, doncas que los sieus uasses èran fòrça mai fragils, çò que dificultèt la siá preservacion.

Extrèmes 
Lo mai naut e pesat dels dinosaures que se'n recuperèt l'esqueleta complèt foguèt lo Brachiosaurus, especimèn que foguèt descobèrt en Tanzania entre 1907 e 1912. Se tròba expausat en lo Musèu Humboldt de Berlin, e a 12 mètres de naut e aja pesat probablament de 40 a 60 tonas. Lo mai long dels trobats complèts es lo Diplodòcus, d'unes 30 de mètres, recuperat en Wyoming, en los Estats Units e exibit en lo Musèu d'Istòria Naturala de Carnegie en 1907.

Galeria deus dinosaures mei famós

Reptiles famós non tanhents a la clade deus dinosaures

Classificacion 

Los dinosaures son devesits en dus gropes : los saurischians (dab ancas de lausèrt) e los ornitischians (dab ancas d'ausèths)

La classificacion completa deus dinosaures :

 Dinosauria
 |-saurischia 
 |  |-|-sauropodomorpha
 |  |     |-sauropoda
 |  |        |-eusauropoda
 |  |           |-|-euhelopidae
 |  |           |    |-mamenchisauridae
 |  |           |-neosauropoda
 |  |              |-diplodocimorpha
 |  |              |  |-rebbachisauridae
 |  |              |  |- |-diplodocidae
 |  |              |      |-dicraeosauridae
 |  |              |-macronaria     
 |  |                 |-camarasauridae
 |  |                 |- titanosauriformes 
 |  |                     |-brachiosauridae
 |  |                     |-titanosauria
 |  |                        |-titanosauridae
 |  |        
 |  |-theropoda 
 |     |-eoraptor
 |        |-herrerasauria
 |           |-coelophysoidea
 |           | |-coelophysidae
 |           | |-dilophosauridae
 |           |-ceratosauroidea (neotheropoda)
 |              |-neoceratosauria
 |              |  |-ceratosauridae
 |              |  |-abelisauria
 |              |      |-noasauridae
 |              |      |-abelisauridae
 |              |-tetanurae
 |                 |-spinosauroidea
 |                 | |-?megalosauroidea
 |                 |    |-torvosauridae
 |                 |    |-spinosauridae
 |                 |-avetheropoda
 |                       |-|-carnosauria
 |                       |     |-allosauroidea
 |                       |        |-sinraptoridae
 |                       |        |-allosauridae
 |                       |        |-carcharodontosauridae
 |                       |-coelurosauria
 |                          |-avipluma
 |                             |-tyrannosauroidea
 |                             |-maniraptoriforma
 |                                |-arctometatarsalia
 |                                |  |-ornithomimosauria 
 |                                |-metatheropoda
 |                                   |-compsoghatidae
 |                                   |-maniraptora
 |                                      |-enigmosauria
 |                                      | |-therizinosauria
 |                                      | | |-therizinosauridae
 |                                      | |-oviraptorosauria
 |                                      |    |-caenagnathoidea
 |                                      |       |-oviraptoridae
 |                                      |-alvarezsauria
 |                                      |  |-mononykinae
 |                                      |-paraves
 |                                         |-deinonychosauria
 |                                            |-microraptoria
 |                                            | |-dromaeosauridae
 |                                            |    |-dromaeosaurinae
 |                                            |-|-troodontidae
 |  				                    |-unenlaghidae
 |                                               |-avialae
 |                                                  |-archaeopteryghidae
 |                                                  |-ornithurae
 |                                                     |-avebrevicauda
 |                   
 |-ornithischia   
    |-thyreophora
    | |-stegosauria
    | | |-stegosauridae
    | |-ankylosauromorpha
    |    |-nodosauridae
    |    |-ankylosauroidea
    |       |-polacanthidae
    |       |-ankylosauridae
    | 
    |-cerapoda
       |-|-?heterodontosauridae                           
       | |-ornithopoda
       |     |- hypsolophodontidae
       |         |- iguanodontidae
       |             |-hadrosauria
       |                |-hadrosaurinae
       |                |-lambeosaurinae 
       |
       |-marginocephalia
          |-?psittacosauria
          |-pachycephalosauria
          | |-homalocephaloidea
          |-neoceratopsia
             |-protoceratopsidae
             |-?leptoceratopsidae
             |-ceratopsia 
                |-ceratopsidae
                   |-centrosaurinae
                   | |-Pachyrhinosaurini
                   |-chasmosaurinae 

simpificada :

 Dinosauria
 |-saurischia 
 |  | |-sauropoda
 |  |    |-eusauropoda
 |  |-theropoda 
 |     |-coelophysoidea
 |      |-neotheropoda
 |          |-tetanurae
 |             |-|-carnosauria
 |             |-coelurosauria
 |-ornithischia   
    |-thyreophora
    |-cerapoda
       | |-ornithopoda
       |-marginocephalia

Annèxas

Liames intèrnes 
 Cretacèu.
 Extincion dau Cretacèu-Paleogèn.
 Jurassic.
 Triassic.

Bibliografia

Nòtas e referéncias 

 
Espècia animala desapareguda