Sabeïsme
Lo sabeïsme es un corrent religiós judeocrestian mal conegut, atestat de biais indirècte pel primièr còp dins l'Alcoran, ont los sabèus (en arab : صابئة) son  mencionats per tres còps, amb las doas autras religions del Libre, dins de formulas coma « los Josieus, los sabèus, e los nazarèus (nom de la branca dels crestians amb que los fondators de l'islam e los primièrs musulmans son intrats en contacte) ». Se trapa lo nom de sabèus tanben dins los hadiths, ont son pas mai que de convertits a l'islam, alara que lor identitat dins la literatura islamica mai tardièra (sègle X) ven un subjècte de discussion e d'enquèsta. 

Semblan èsser un grop religiós batista, monoteïsta precedent la conquista musulmana de l'Orient Mejan. Son l'objècte de recercas recentas, subretot per esclairar los rapòrts de l'islam amb las sèctas judeocrestianas arameannas e siriacas al començament de son existéncia, mas tanben per esclairar la naissença dels « movement de Jèsus » (los Nazarèus) e de Joan Batista.

Las fonts arabas classicas comprenon lo Kitab-al-Fihrist d'Ibn al-Nadim (m. en 987), que menciona los Mogtasilah (Mughtasila o « aqueles que se lavan (jos la forma d'ablucions) »), çò que correspond al mot grèc baptistai (batistas), una « sècte » de Sabèus, a Mesèna dins lo sud de la Mesopotamia qu'indica qu'El-Hasaih (Elkasaï) èra lor fondator.  La granda majoritat dels universitaris convenon qu'aquela « sècta » es benlèu l'enigmatica Sobiai, situada « a çò dels Parts », a qui Elkasaï presicava. Lor existéncia seriá alara anteriora al sègle II. Los Sabèus semblan aver gravitat a l'entorn de las comunautats Elkasaïtas projosievas, qu'es eissit lo profèta elkasaïta Mani. Les informations rapportées par Ibn al-Nadim sont compatibles et confirment celles de la Vita Mani.

Coma fòrça Sabèus èran a Harran vèrs lo sègle X e que mai d'uns autors ne parlèron, los orientalistas longtemps cresèron qu'aquelas descripcions dels Sabèus d'Harran, s'aplicavan als Sabèus preislamics mencionats dins l'Alcoran. Pasmens, fòrça d'autors musulmans de la mitat del sègle VII faguèron d'autras descripcions dels Sabèus. Escriguèron que los Sabèus vivián a l'entorn de Sawad (près de Sanaa al Iemèn) e en Iraq a Kutha (près de Babilònia), dins la Characèna, dins la vila de Mesèna (pròcha de Ctesifon) e  Mossol. « Se lavavan amb d'aiga », avián los « pels longs », e portavan de « blouses blancas ». Èran monoteïstas, avián una literatura religiosa (lo Zabur) e reconeissavan los profètas. Segon los autors musulmans, los Sabèus seguissián « lo quatren libre » de la tradicion abraamica, « lo Zabur », una version del libre dels Psalmes (Bíblia). Gaireben tot çò conegut al subjècte dels Sabèus a l'epòca, ven del libre L'Agricultura nabateana d'Ibn Wahshiyya (sègle IX e X). Lor teologia semblava a aquela del judaïsme e del cristianisme e al contrari dels Sabèus d'Harran, èran pas Magues. En général aquò mena a destriar los Sabèus, dels « pseudosabèus d'Harran ».

Tanpauc se deu pas confondre los Sabèus amb los abitants del reialme de Saba e donc los Sabèus, abitants del Iemèn e d'Etiopia, alara qu'una de lors tribús, los Ansar, pratiquèron lo sabeïsme coranic. 

Gaireben totes los grops sabèus an ara desapareguts. Un movement batista judeocrestian situat al Sud d'Iraq e en Iran, poiriá n'èssser los darrièrs representants. Es nomenat Sabèu per la populacion a l'entorn, mas prefèra se nomerar movement Mandean o « Nasarean ».

Etimologia 

I a fòrça especulacions sus las originas de l'endonina religiosa designant aquela practica. Judah Segal (1963) afirmèt que lo tèrme Sābi'ūn deriva de la racina siriaca « s-b-' » (sba), se referissent a la conversion per la submersion. Aquela etimologia es mai sovent acceptada.

Una interpretation tradicionala indica pasmens qu'aqula raíç rebat los proselits, dels « judaïsants ». Segon aqueles erudits islamics, lo mot (Sabian) Sābi'ūna es derivat del vèrbe saba’a, que se referís a l'accion de daissar una religion e intrer dins una autra.

Confusion amb los abitants de Saba 

Los adèptes del grop religiós antic dels Sabèus devon pas èsser confonduts amb los abitants du reialme de Saba e donc los Sabèus, abitants del Iemèn e d'Etiopia. Lo mot que designa l'abitant de Saba a pas de rapòrt etimologic, essent escrit amb la letra arab iniciala Sin (س), alara que l'adèpte de la « sècta » s'escriu amb la letra iniciala Sad (ص).

Alara que ja existissiá la confusion entre los pseudosabèus d'Harran e los Sabèus antics, una deca de Marmaduke Pickthall (1875 – 1936) dins sa traduccion de l'Alcoran en Anglés (The Meaning of the Glorious Koranl), sembla aver contribuit a complicar lo problèma. Aquel faguèt la confusion entre los mots angleses Sabaeans e Sabians. Lo mot « Sabaeans » designa los abitants de l'anciana Saba e correspond al mot arab que comença per la letra Sin. Los Sabèus que parla l'Alcoran s'escrivon amb la letra iniciala "Sad". 

Al sègle VII, sembla qu'a Saba, sola la tribú Ansar practicava lo sabeïsme coranic. Al contrari, a la mèsma epòca o just aprés, los autors musulmans mencionan l'existéncia de Sabèus a l'entorn de Sawad (près de Sanaa a l'Iemèn) que devon correspondre als Sabèus coranics. Mas parlavan tanben de Sabèus, dins çò que correspond ara a l'Iraq, a Kutha (al sud de Ctesifon e Seleucia), a Kofa (un pauc mai al sud), dins la Characèna, dins la vila de Mesèna (anciana Charax Spasinu sul Chatt-el-Arab) e a Mossol (actual Curdistan). Totas aquelas vilas d'Iraq son situadas a la broa del Tigre o de l'Eufrates.

Dins las fonts islamicas ancianas 

L'Alcoran cita brevament los sabèus per tres còps e los hadiths donan mai de details que permeton de saber qu'èran tanben de « Gents del Libre ». Los sabèus existissián abans Maomet e aqueles d'Arabia se serián plaçats jos la lei islamica vèrs 639 (jol califa Omar), set ans après la mòrt del profèta de l'islam. Es donc logic que dins los hadiths, sián presentats coma de convertits a l'islam, alara qu'o son pas encara quand Maomet s'exprimís. La conversion de 639 pòt tocar sonque los sabèus d'Arabia e de Nabatèa.

Los Sabèus partejan amb Maomet, la practica d'anar dins de cròtas per s' reculhir, dins lor quista pel Tawhid Hunafa', que nomenan « La ilaha ila Allah ». Segon la tradicion, es dins una cròta que lo profèta de l'islam recebèt sa revelacion. De fonts contemporanèus de Maomet indican que el e los seus primièrs discípols foguèron sovent qualificats de Sabèus. Semblan sovent considerats coma avent estat Sabèus, çò qu'es benlèu una indicacion de la religion de Maomet abans sa revelacion.

Segon los autors musulmans, los sabèus seguissián lo quatrien libre de la tradicion abraamica, « lo Zabur », que segon l'Alcoran, foguèt donat al rei David, profèta de l'ancian Israèl. Lo Zabur es identificat par fòrça erudits modèrnes coma une version del libre dels Psalmes (Bíblia). Los Psalmes son tradicionalament atribuits al rei David (sègle X). Los Manuscrichs de la mar Mòrta mostran de psalmes novèls, redigits mai tard, mas son d'apocrifs que los rabbins e crestians, evòcan pas jamas. Lo movement « Yahad » qu'ocupa pas la plaça centrala dins una centena d'aqueles manuscrichs trobats dins de cròtas près de Khirbet Qumran, accordavan tanben una granda importança als psalmes atribuits a David.

Al sègle VIII 
Al sègle VIII, Abd al-Rahman Ibn Zayd (m. 798) escriu que los sābi'ūn « vivián a proximitat de Mossol (Jazirat al-Mawsil) e cresián en un Dieu unic. » Tanben faguèt remarcar que: «los sābi'ūn cresian pas al profèta e messatgièr Moamet, mas que los politeïstas èran coneguts per dire del Profèta e dels seus companhs « son de sabèus (Sabi) », çò que mòstra qu'a lors uèis, i aviá pas fòrça diferéncias. A la meteissa epòca, Abou Hanîfa, lo fondator de l'escòla de jurisprudéncia hanafi (m. 767), parlant dels sabèus de Kofa ditz que « legissián lo Zabur e se situavan entre lo judaïsme e lo cristianisme ». La majoritat dels autors d'aquel epòca utilizan la meteissa formula per los situar, pasmens, d'autres autors los situan entre lo judaïsme e lo maguisme, mas sens que se pòsca localizar los sabèus que parlan, o quitament saber se coneissavan dirèctament de Sabèus, o se, al mens, de discutir de jurisprudéncia a partir de lors coneissenças librencas.

Al sègle IX 
Al sègle IX, Al-Chafii ansag d'identificar lors cresenças, per saber se « la Djizîa, l'impòst que devián pagar los non musulmans s'apartenián pas a las « Gents del Libre », deviá lor èsser aplicada ». Cerca a saber se son diferents, o non, de cretians sus de questions fondamentalas. Dins un autre escrich, indica: « Son una mena de crestians ».

Gaireben tot çò qu'es conegut al subjècte dels sabèus ven del libre « L'Agricultura nabateana » de Ibn Wahshiyya (sègle IX e X) e de sa traduccion per Moïse Maïmonide.

Al sègle X 
Las autras fonts arabas classicas comprenon lo Kitab-al-Fihrist d'Ibn al-Nadim (m. en 987), que menciona los Mogtasila (Mughtasila « aqueles que se lavan » ou « aqueles que fan d'ablucions »), una « sècta » de Sabèus dins lo sud de la Mesopotamia que conta qu'El-Hasaih (Elkasaï) èra lor fondator. La granda majoritat dels universitaris convenon qu'aquela « sècte » es benlèu l'enigmatica Sobiai, situada « a çò dels Parts », a qui Elkasaï presicava. Dins lo libre d'Ibn al-Nadim, qu'es una vertadièra enciclopedia sus la cultura islamica, se pòt legir tres passatges sus la comunautat de batistas (designada pel mot arab mughtasila) de Mesèna Segon Daniel Chwolsohn (1856), aqueles Sabèus semblan aver gravitat a l'entorn de l'original projosiau Hanputa (Elkasaïtas) d'Elkasaï a partir de que le profèta elkasaïtojudaïc Mani faguèt secession. En consequéncia, son identificats als « Sampseans » proTorah, mas tanben amb mens de precision als mandeans antiTorah. Son mencionats per Khalil Ibn Ahmad (m. en 786) coma cresent qu'« apartenián » al profèta Noè.
Originari de Kaskar en Mesèna, l'evèsque nestorian Teodor bar Konaï consacra una notiça a « l'eretgia dels Dosteans qu'ensenha Ado mendicant », grop batiste encara dinamic a son epòca. Indica qu'en Mesopotamia, lo movement de Ado foguèt nomenat Mandeans e Maskineans.

Sabèus, mughtasila e elkasaïtas 
Las indicacions d'Ibn al-Nadim permeton d'identificar pro aisidament que lo grop de Sabèus que parla es aquel del eresiològ crestians nomena los Elkasaïtas, del nom de son fondator Elkasaï. Çò que sortís tanben dels tèxtes maniqueans. Segon Simon Claude Mimouni, los Elkasaïtas 

Aquela comunautat de batistas, abitant Mesèna, sembla plan èsser la mèsma qu'aquela d'Elkasaï presiquèt son « nòu batisma de remission dels pecats » a partir de l'an 100 (lo tresen an del reialme de Trajan). Una comunautat d'ont sortirá enseguida tanben lo profèta Mani. Sembla mostrar qu'aquela comunautat de batistas de Mesèna (nomenada a l'epòca Charax Spasinu) existissiá dempuèi al mens la fin del sègle I.

Vèrs 100, Elkasaï (« fòrça amagada ») creèt a Mesèna un nòu movement religiós, que portava benlèu lo nom de Sampsean, a partir d'un grop josiue ja existissent, que se caracterizava subretot per de practicas batistas, que poiriá èsser aquel dels « osseans » e auriá estat « establit vèrs la fin del sègle I en Siria jos dominacion part ». Es plan possible qu'Elkasaï, abans de fondar lo seu grop, seriá estat un judeocrestian ebionita, o Nazarean — aquelas dos nomenacion podent designar le mèsme grop — mas se ligant a la Siria de l'Èst, es a dire a l'Osroèna e l'Adiabèna, regions de lenga arameanna situadas a l'Èst d'Eufrates.

Origina dels pseudosabèus d'Harran 
Ernest Renan dais sa Vida de Jèsus introdutz l'ipotèsi d'una influéncia alunhada de l'Índia. 
De  monges bodistas seriá arribatd fins a Babilònia e en Siria. Bodasp (odhisattva) lo fondator del sabisme esssent reputat originari d'India.

Dins son Precís de la geografia universala (París 1847), Malte-Brun precisa que le sabeïsme ten un reng mai naut que lo politeïsme e consistís dins l’adoracion dels còs celèstes, del Solelh, de la Luna e de las estelas, o debiais separat, o ensems. E Malte Brun apond: « Aquel sistèma fòrça ancian, espandit sus tot l’espandiment del glòbe, quitmant al Peró, se mesclèt amb totas las autras religions; mas existís pas mai sens mescla sonque per d'unas tribús isoladas. Son nom ven dels Sabèus o Sabians, ancian pòble de l’Arabia. »
D'unes estiman qu'aquela religion auriá fach de manlèus al platonisme qu'auriá transmetit a l'Islam. Sarakhsi escriguèt un obratge sus eles.

Los Mandeans, Sabèus d’Iran e d’Iraq 

Los mandeas d'Iraq son designats jol nom de sabèus, Sabians o sabaya صابئة (« batistes »), per la populacion a l'entorn. Aquel nom mòsta l’importança presa dins aquela « sècta » pels rites del batisme. Es tanben d'aquela tresen nom que los autors musulmans se servisson de preferéncia, alara que los membres d'aquela « sècta » se designan jols noms de nasareans o mandeans e afirman que trapan lor origina a Jerusalèm, d'ont lors aujòls aurián fugits. Segon lors tradicions, lor comunautat se seriá formada a l'entorn de Joan Batista, que coneissián coma sol profèta e considèran Jèsus Crist, puèi Maomet, coma d'usurpators. Poiriàn èsser eissits del movement de Joan Batista e d'aqueles que son pas aliats a Jèsus. Lor partança de Judèa poiriá resultar de la destruccion de Jerusalèm pels Romans en 135, après la desfacha de la Revòlta de Bar Kokhba. Pasmens, se André Paul estima « qu'avián de ligams ideologics amb los movements evoluant en marge del judaïsme de Palestina, en Transjordania exactament ». Aquò « pòt nos menar [sonque] fins al sègle II crestian, mas gaire mai naut. » Estima donc « fòrça improbable », la tradicion mandeana que fa remontar lor existéncia a Joan Batista (mòrt vèrs 35). Pasmens, nombre d'autres especialistas son pas tan categorics.

Aquela religion a pour obligacion de viure près dels flums per poder batejar los fidèls. Seriá en partida a causa d'aquela particularitat que demorèt confidenciala, e que domara sonque dins de regions d'Iran e d'Iraq. 

La « sècta » mandeana foguèt revelada en 1652 per un missionari del carme, que descriviá los seus membres jol nom de «crestian de sant Joan». Aquel tèrme es tanben utilizat d'en primièr dins un rapòrt datat de 1555 escrich pels monges portugueses d'Ormuz. Es una religion gnostica e batista. Lo tèrme mandean a un rapòrt amb la gnòsi (manda, en aramèu). Los Mandèus son nommés Mandaiuta en mandèu (un dialècte de l'aramèu), e en arab Mandā'iyya مندائية. Segon l’etimologia, los «mandèus» (mandaya) serián los òmes de la coneissença (manda), mas se designavan d'esperel d’un autre nom, aquel de "nasoraia" ("nasorèus"). Segon André Paul: « la sècta gnostica dels mandèus, dins las seunas Escrituras rédigidas dins un dialècte aramèu oriental, se nomenava indistinctament mandayya o nasôrayya . »

André Paul e Simon Claude Mimouni estiman que los Mandèus son membres del sol corrent vertadièrament batista que demorèt fins ara. Los dos mencionan la possibilitat qu'aquel corrent siá un eritièr del movement Elkasaïta.

Semblan donc pas eissits dels nazarèus que reconeguèron Jèsus coma Messias, mas segur d'aqueles que rebutèron aquela reconeissença. Los especialistas de l'analisi dels primièrs tèxtes crestians (evangilis e Nòu Testament) detectan endacòm mai dins aqueles tèxtes lo fach que totes los partisans de Joan Batista son pas ralliats a Jèsus/Isssa. François Blanchetière e André Paul fan remarcar qu'Epifan de Salamina parla de Nasarèus distincts des Nazôreans que « existissián abans Jèsus e an pas (re)conegut Jèsus ». Es malaisit de dire se la diferencia entre Nasoreans (nasôrayya) e lo nom que coneissam dempuèi lo grèc nazoraios es significativa.

Fins al començament de la Guèrra d'Iraa (2003), la granda majoritat dels Mandèus vivián en Iraq, subretot lo long dels cors inferiors del Tigre e de l’Eufrates e près del Chatt-el-Arab, amb una minoritat notabla en Iran dins lo Khuzestan. Fòrça se dispersèron, subretot cap en Iran, mas tanben en Siria, de la Jordania e de païses occidentals. En 2007, demorèron pas que  d'entre  eles en Iraq e son menaçats de desapereisson totala d'aquel país. Gaireben  mandèus existisson pel mond son fòrça dispersats.

Bibliografia

 Bock (baron de) Essai sur l’histoire du sabéisme, auquel on a joint un Catéchisme, qui contient les principaux dogmes de la religion des Druses, Metz, Lamort, Devilly & Belin, 1788
 Sur les Sabéens du Coran : Welhausen, Reste arabischen Heidenthums. Berlin, 1897,  et suiv., 2e éd. 
 Sur les Pseudo-Sabéens de Harran : Chewolsohn, Die Ssabier und der Ssabismus, Saint-Pétersbourg, 1856, 2 vol. 
 Dozy et de Gocje, Mémoire... contenant de nouveaux documents pour l'étude de la religion des Harraniens - (Actes du  Congrès international des orientalistes, 2e partie, section sémitique; Leyde, 1885). 
 Dussaud, Histoire et religion des Nosairis. Paris, 1900.
 Tamara M. Green, The City of Moon God: Religious traditions of Harran. E. J. Brill, Leyde, 1992.
  Guy MONNOT. Abu Qurra et la pluralité des religions. Revue de l'Histoire des Religions, RHR 1/1991. Théodore Abu Qurrah (750-825) était un évêque melkite de Harran.. L'article de Guy Monnot contient une traduction des chapitres cités plus haut dans le texte de la notice.
 Michel Tardieu, Sâbiens coraniques et sâbiens de Harrân, Journal Asiatique, vol. 274, (1986) : 1-44.
Sarah STROUMSA, Sabéens de Harran et Sabéens de Maïmonide in Maïmonide et les traditions scientifiques et philosophiques médiévales (arabe, hébreu, latin), Sous la direction de T. Lévy et R. Rashed, Peeters, Paris / Louvain (Coll. Ancient and Classical Sciences and Philosophy), 2002. Actes du Colloque Maïmonide, Paris, Institut du monde arabe, 1997.

Annèxes

Articles connèxes 

 Al-Farabi
 Nazorèus 
 Ebionisme
 Elkasaïsme
 Ermetisme
 Gnòsi
 Islam 
 Judeonazerisme
 Mandeïsme e Mandèus
 Maniqueïsme
 misticisme astral
 neoplatonisme
 Nestòri

Ligamss extèrnes 
 Charles de Brosses, Du culte des Dieux Fétiches, ou Parallèle de l'ancienne Religion de l'Égypte avec la Religion actuelle de Nigritie, 1760 (Introduction, ).

Notas

Références