Tician
Tiziano Vecellio o Tiziano Vecelli  o Tiziano da Cador, comunament lo Tician o simplament Tician, nascut vèrs 1488 a Pieve di Cadore (província de Belluno, Venèt), mòrt lo 27 d'agostde 1576 à Venècia, es un pintre e gravador italian de l'escola veniciana, autor d'una importanta òbra picturala. Es considerat coma un dels mai grands retraitistas d'aquel epòca, entre autre mercé a son abiletat de far sortir los trachs de caractèr dels personatges.
« Tanben libèra la pintura de las constrencha de la linha e de la forma ont èra emprisonada dempuèi L'Edat Mejana s'acabant, e aquò per donar tot poder a la color. »

Biografia 
Nasquèt a Pieve di Cadore, una vilòta de las Dolomitas en Venèt entre 1488 e 1490, dins una familha locala rica. Son paire, Gregorio Vecellio, aviá de cargas, coma aquelas del capitani de la milícia, e d'inspector de las minas.

Se sap pas quina educacion recebèt: benlèu sabiá pas lo latin, lenga fòrça importanta a l'epòca, e la partida majora de las letras que nos parvenguèron foguèron escrichas per el per d'autras personas. Tician s'èra initciat a la pintura al meteis temps que son fraire Francés. Ambedos foguèron enviats a Venècia, a 9 o 10 ans d'edat, per estudiar l'art. Comencèron dins lo talhièr de Sebastiano Zuccato, un artista en mosaïc. Après quatre o cinq ans, Tician intra dins lo talhièt del pintre Gentile Bellini, puèi de son fraire Giovanni Bellini, a l'epòca l'artista mai reputat de Venècia. Alà faguèt la coneissença de Giorgio da Castelfranco, conegut jol nom de Giorgione. Venguèron amics e associats, e en 1508 trabalhèron ensems a la frescas exterioras del Fontego dei Tedeschi.

Dos ans mai tard, Giorgione morriguèt de la pèsta e benlèu fòrça quadres de Giorgione foguèron acabats per Tician.  De 1508 a 1568, Tician practica tanben la gravadura sus fusta. Quitament se pensa que participèt a la realizacion de la Fabrica, un gròs volum in-folio de 663 paginas, que conten mai de 300 figuras anatomicas, gravadas sus fusta. Mas, res jamai foguèt provat.

Tician penchèt tres frescas per la Scuola di Sant'Antonio a Pàdoa, vila ont anèt en 1511. En 1516, a la mòrt de Giovani Bellini, foguèt nomenat pintre oficial de la Republica de Venècia e establiquèt un talhièr sul Grand Canal a San Samuele. Força artistas contemporanèus  passèron, coma Tintoret e Le Greco.
Dins L'Assompcion de la Verge , comandada pel grand altar de la Glèisa de Santa Maria Gloriosa dei Frari en 1516 e installada en 1518, Tician elimina totas las tradicionalas referéncias iconograficas a la mòrt e inventa la gloriosa pujada cap al cèl de Maria dins la dralha de la teologia franciscana contemporanèa. Aquela solucion vendrà alara la composicion de referéncia dins l'ensems del mond crestian. En 1520, realiza una importanta comanda per decorar del Palais dels Dòges, La Batalha de Cadore (granda fresca destruida dins l'incendi de 1577) e tres pinturas de scènas mitologicas per Alfons I d'Este. Es tanben encargat de far totes los retrachs dels dòges successius, fins a 1555 que lo pretzfach venguèt Tintoret. Tanben prenguèt fòrça comandas pels notables venicians e las glèisas de la ciutat.

Tres ans mai tard, pendent un viatge a Ferrare, coneguèt Frederic II Gonzag, marqués de Màntoa que fa lo retrach e per trabalha mai de 10 ans, decorant lo castèl de Ferrare de frescas mitologicas. Fin a 1522, va a Màntoa, ont encontra lo marqués Federico Gonzaga que li comanda près d'una quarantena de quadres, e se liga d'amistat amb l'Aretin e Sansovino, refugiats a Venècia après lo sacatge de Roma.

En 1525, esposèt Cecilia Soldano, filha d'un barbièr, qu'aguèron dos filhs: Pomponio en 1523 e Orazio, just abans lo maridatge. En 1530 sa femna faguèt nàicer una filha (Lavinia) e moriguèt unes meses mai tard. Se tornèt pas maridar, mas los ans 1530 son per Tician aquelas d'un nòu canon feminin, mai prim coma dins La Bella (Florença, palais Pitti), Maria Magdena (v. 1533) (Florença, palais Pitti) o La Vènus d'Urbin (Florença, musèu de la Galaria dels Oficis). Aquela darrièra dernière òbra, realizada per Guidobaldo della Rovere en 1538 s'inspira de la Vènus endormida de Giorgione representant una femna nuda (Vènus ? una cortesana ? una jova esposa ?) sus un lièch dins una sala e desrevelhada. Òbra emblematica de sa carrièra, es lo prototipe del nud feminin colcada en interior per la pintura europèa qu'Édouard Manet s'inspirèt per son Olimpia.

Dins aquela annada 1530, encontrèt Carles Quint alara que l'imperaire viatjava per Itàlia, mejans lo marqués de Màntoa. Tres ans mai tard, Carles Quint li balhèt lo títol de Conte Palatino e Cavaliere dello Sperone d'Oro, un onor sens precedent per un pintre. Faguèt una seriá de retrachs dels pròches de l'emperaire.

En 1545 anèt a Roma invitat pel papa Paul III. Lo 16 de març obtenguèt la ciutadanetat romana, e tornèt a Venècia. La confrontacion dirècta amb las òbras de Michelangela influencia fòrça sa carrièra, que conéis alara una « crisa manierista », marcada per de composicions mai ardidas e un colorit amb fòrça efièts de contrasta.

En 1548 anèt a Augsborg sèti de Dièta del Sant Empèri, presidada per Carles Quint, escasença per el de pénher fòrça retrachs de notables e del quite emperaire. Puèi comencèt a trabalhar sa seria de Poesia pel rei Filip II d'Espanha. Aquelas pinturas representan de nuds feminins mitologics, coma Danaèa, Vènus e Adonís o Diana e Acteon, e inaugurèron la darrièra fasa de Tician, caracterizada per un tocar fòrça mai grafic e mai liure, ont las telas acabadas daissan veire l'accion del pincèl sus la tela; quitament se dich que Tician auriá penchat amb los dets unas de sas telas a la fin de sa vida. 

Foguèt elegit amb Andrea Palladio e Jacopo Tintoretto a l'Acadèmia du dessenh de Florença en 1566. Son darrièr quadre conegut es una Pietà, devent ornar son tombèl: l'acabèt Palma il Giovane.

Moriguèt lo 27 d'agost de 1576, benlèu de la pèsta, mai segur de vielhum. Es interrat dins la glèisa de Santa Maria dei Frari a Venécia.

L'eritatge de Giorgione 
Segur que comencèt son aprendissatge als talhièrs de Sebastiano Zuccato puèi dels Bellini, enseguida demorèt un temps a çò de Giorgione. Vasari escriguèt: « Als començaments, quand comença a pénher dins lo biais de Giorgione, a detz e uèit ans tot escàs, faguèt lo retrach d'un gentilòme de la familha Barbarigo, son amic... foguèt jutjat tan ben penchat e amb tant d'abiletat que, se Tician i aviá pas més son nom dins una ombra, seriá estat presa per una òbra de Giorgione. » » En 1508, penchèt la decoracion a fresca del Fondaco dei Tedeschi amb Giorgione. Son estil dramatic, ja sembla se destriar conscientament del mèstre. Dins lo cicle de las frescas de la Scuola del Santo de Pàdoa pintada en 1510 e 1511, demora pasmens l'aspècte fondut de Giorgione e del Corrège sus la carns delicatas e sens contorns e los païsatges vaporoses amb que fusionan volontièrs, e tanben las matèrias velosadas. Los nuds, comparats a aqueles de Giorgione, son de segur mai francs perque privats del pargue misteriós qu'envelopa las figuras d'aquel peintre. Per Tician, la lutz servís a intensificar las colors qui, elas, son encargadas de fondre personatge e environament.

Après la mòrt de Giorgione  en 1510, de testimònis de contemporanèus fan pensar a una intervencion de Tician per acabar la Vènus endormieda. De criticas penson que tanben intervenguèt dins Lo Concèrt campèstre. Aquel concèrt musical es un tèma vengut de l'umanisme de la primièra Renaissença; la musica es assimilada a l'armonia universala. L'Òme i joga pas que sa partida, al mièg de la natura exuberanta. La composicion es gaireben misteriosa: una femna a l'esquèrra posa d'aiga dins una carraffa de veire, dos òmes se concertan, l'un jogant la mandolina, una femna nuda d'esquina bufa dins una tija pertusada. En rèire, un pastre es amb de motons, dans un plan encara mai en rèrie i a una bastida, e al luènh, de monts tornan sus l'idèa d'una representacion de la totalitat del mond en perspectiva atmosferica coma La Verge de las ròcas (1483) de Leonardo da Vinci.

Quin que siá dins los primièrs ans, Tician es fòrça influenciat pel poder d'evocacion de Giorgione. Goethe dich quand evòca son trabalh sus las frescas de l’escola de Sant Antòni de Pàdoa ont realisa sa primièras òbras independetas: « Vaquí i a, escrich lo poèta, una veritat susprenenta, capabla de tot exprimir ».

Tician comença enseguida un periòde de pintura mitologica. Pel cabinet de trabalh d'Alfons I  d'Este realiza Ofrenda a Vènus, Bacanala del Prado e Bacus e Ariana. Lo pintre i pròva sa capacitat de far tornar vivre los mites antics e d'i aderir en imaginacion. Utilisa coma fonts literàrias Filostrat, Ovid, Catulles, cercant pasmens pas gaire l'erudicion umanista, mas puslèu lo mejan d'evocar lo mond antic d'una mena mai dionisiaca. En 1526, tracta de biais trionfalista un tèma religiós la Pala Pesaro. La Verge es desplaçada cap a drecha. Aquela mena grandiosa n'empacha pas l'artista de pénher al meteis temps de quadres mai intimistas coma la Verge del Conilh o  la Desposicion.  La Vènus d'Urbin de 1538 revèla encara un còp a l'espectator la capacitat de Tician de presentar una realitat concrèta, un moment e un clima particulars. Amb una seria de retrachs, la Vènus d'Urbin marca la fin del  natural « olimpian ».

Lo periòde manierista 

En 1527, l'Aretin e Sansovino s'establiquèron a Venècia. Tician e eles venguèron amics que l'ajudèron segur a seguir los desvelopaments del manierisme, fòrça al vam en Itàliia centrala. Los Retraches dels Cesars son executats a aquel epòca pel palais ducal de Màntoa. Quitament s'ara son perduts, son coneguts per de copias o d'estampas. Permeton de comprene l'estil novèl de Tician, jos l'influéncia del manierisme de Giulio Romano. Penchèt enseguida los plafonds de la basilica de Santa Maria della Salute de Venècia. Los personatges son ligats entre eles per des moviments violents e banhant  dins una lutz cauda e mobila. 

La critica modèrna dona una granda importéncia al trabalh manierista de Tician. Daissa la vision serena, naturalista de son òbra de jovença, per inaugurar de procediments mai liures dins l'imaginacion de las figuras, la creacion d'un clima dramatic, amb un cromatisme mai expressiu. Alara que demorava a Roma (1545-1546), las intrigas de poder de la cort pontificala li inspiran un autre cap d'òbra, lo Retrach de Pau III amb los seus nebòts. Lo retrach de grop que permet a Tician de cercar a  rivalizar amb Rafèl, demorèt inacabat sens que se sapiá vertadièrament la causa. Lo papa es setat, envielhit. Tician cerca mai a mostrar lo caractèr del vièlh qu'a mostrar la majestat de sa foncion pontificala. Son nebòt, lo cardenal Alexandre Farnese es setat al reir plan e sembla lo principal decideire de las decisions de l'oncle. A drecha, Oraci Farnese se clina fàcia a l'oncle, li fasent una demanda. 
Dins Carles Quint a la batalha de Mühlberg  pencha en 1548, Tician transforma son subjècte en un simbòl eraldic, maas lo mòstra tanben coma un despòta usat. Aquela tela, realizada pauc abans l'abdicacion de Carles Quint testimònia d’un sens agut de l'analisi.

Lo quadre, Caín e Abèl, pòrta sus un subjècte biblic: lo murtre d’Abèl per son fraire Caín. Òbra de plena maduretat de Tician lo penhèt après son retorn de Roma, ont foguèt influenciat par Michelangelo per las formas, l’impetuositat dels movements, la fòrça de las colors. Mòstra al meteis temps una sensibilitat completament autonòma per l'espaci, alunhat de la concepcion del manierisme toscan e roman.

Al primièr plan Abèl, personatge biblic e filh d’Adam e Èva, es tombat pel fraire, lo cap ensangunosit. Son  bras drech es leugièrament plegat, coma per parar sa casuda indefungibla. De sa man esquèrra sembla implorar son murtrièr que lo salve tot cercant 	desesperadament a demorar ligar a la vida. Son simple vestit de bèstia desvela sa musculatura impressionanta.
Lo segond plan nos fa decobrir lo murtrièr, tibat per la violéncia de son gèst, brandissent un baston al dessús del cap pel garçar sul fraire. Alara que sa camba esquèrra es plan tancada sul sol, son autre pé rebuta rudament sa victima, mòstrant tanben los muscles salhents.
Lo darrièr plan presenta lo cèl, tormentat, de nivoladas negars menaçantas.

Lo luòc focal natural del nòstre agach es al quite centre de la composition. Es lo pé de Caín que rebuta lo fraire. Aquel punt de luta es marcada per de diagonalas, la « geometria secrèta », que se dessenha respectivament: 
 del canton naut esquèrra, se perlonga dins los nívols e s’acaba per la camba drecha de Caín
 comença per l’espatla de Caín, seguís lo movement de son pé, puèi la forma de las ròcas.
Aquel cosament marca l’element clau de l’òbra, a saber la violéncia de l’acte e sa crudeltat.

La lutz del quadre es tanben un element fòrça interessant per aquela scèna. De segur la font luminosa, que ven de la mitat del costat drech de la composicion, enlusís pas que parcialament l’accion, perque sol Abèl se tròba dins la lutz. Se pòt i veire un procediment biaisut del pintre per designar Caín coma un èsser escur e marrit; e en consequéncia per enlusir las vertuts de son fraire, a qui Dieu « portèt un agach favorable » (Libre de las Originas: Caín e Abèl, Genèsi 4,4). Mai, la cara de l’assassin es dins l’ombre, per enforça encara l'efièt de personificacion de la luta entre lo Ben e lo Mal.
Encara mai las colomnas de nivoladas en rèire plan semblan confirman l'ipotèsi que donan l’impression de sortir del quita còs de Caín, representacion simbolica del caractèr marrit del personatge.

	 Fin finala, las formas nos donan d'indicis suplementaris per analisar melhor lo quadre. 
Caín es quilhat, imposant, sas formas de còs son dessenhada per de drechas que se vòlon mens corbas possible, tot gardant una impression de realisme.
Al contrari, la posicion de la camba d’Abèl, los braces, las ancas, cercan un dessenh mai sople e redond. Aquel jòc de las corbas e de las drechas conferís a Abel una actitud mai doça, alara que son fraire nos paréis mai regde e dur.

L'escena, caracterizada per una fòrta tension emotive que se libèra dels coses dins de pausas plan en perspectiva, representa una de las fases del conflicte interior. 
La nuèc se definís per una interaccion complèxa de luces e de rebats que dona un resson dramatic a la composicion.

Lo periòde darrièr 
En 1551, a mai de seissanta ans, Tician se fixa definitivament a Venécia. Son temps es tot ocupat a realizar las comandas dels princes, trabalhant a de novèlas d'expression. Tanben los tèmas profans, la construccion dramatica es mai intens. Morrís abans d'aver acbat sa darrièra òbra, una Pietà destinada al seu tombeèl al Frari, l'acabèt Palma lo Jove.

Matèra pincturala e efièts de pintura 
La matèria de la pintura de mai contunh fonduda, pel pels de la bròssa o de la punta dels dets o amb petaç, es pla sovent apausat per de largs fretadises que se superpausan sus la pintura seca qu'es en dejós. Çò que demanda un trabalh sus una fòrça longa durada perque cada jaça deu èsser seca per evitar tota fendilha mai tard. D'aquel fach Tician vira aquelesquadres en cors cap a la paret.

Mas mos tornat descobrir, plan de temps après, le vei d'un autre biais que s'aviá trabalhat de contunh. Los quadre donan tanben l'impression d'èsser inacabats, mas son lo compliment d'una dralha visibla a partir de l'Anonciacion de la Scuola Grande di San Rocco. Lo dessenh de l'entorn e son esboç prealable sus papièr so pas mai necessari. Lo dessenh, de contorns estompats, se bastís dins la pintura e amb los dets , progressivament. Las colors e la matèria permeton d'evocar las formas dins aquel trabalh progressiu per jaças successivas, e sovent de l'ombre (primièras jaças, dejós) cap a la lutz (en superfícia). Pasmens un visitor  dins lo talhièr de Tician vièlh podèt lo constatar, lo resultat es espectacular e totalament novèl: la fusion de las coulors se realiza dins l'uèlh de l'espectator, que deu pas mai destalhar lo quadre de près mas lo percebre dins son ensems e lo completar pel trabalh de l'uèlh e de l'imaginacion.

Vasari dins Le Vite atribuís atal la tecnica de la pintura al cotèl a Tician.

Posteritat

Influéncias 
Tician aguèt coma disciple Paris Bordone, que lo daissa plan lèu, decebut del pauc d'interés que dona als disciples. Tanben influencièt lo pintre Lorenzo Lotto, Palma lo Vièlh que lo filh ven lo collaborator del mèstre a la fin de sa vida, Pierre Paul Rubens (subretot per las colors).
Las òbras de Tician son admiradas dins tota Euròpa:  Van Dyck, Nicolas Poussin, Antoine Watteau, Diego Velasquez, Murillo, Rembrandt, Joshua Reynolds, Eugène Delacroix son tanben los eritièrs de Tician, e tanben Tintoretto, Veronese e Giambattista Tiepolo.

La recerca de quadres novèls del Tician 
 Lo 17 de julhet de 2007, una Anglesa vendèt a l'enquant a Market Harborough (Leicestershire) un retrach masculin crompat per pauc pendnet una liquidadion d'eritatge. Amb surpresa, dos corratièrs venent de Londres e se disputan la tela fin finala adjudicada per 200 000 liuras. Seriá del Tician.

 Es dins lo talhièr del Tician que gaireben totas las gravaduras de la Fabrica de Vesale serián estat gravada, e per Calcar, un dels discípols dels mèstre. D'autras gravaduras, subretot vint e cinc taulas fòra del tèxte de la Fabrica, serián del quita Tician.

L'art del retrach e de la figura 
Tician e Van Eyck realizan a despart lo prototipe del retrach oficial del periòde modèrne.

Pendent la segonda mitat del sègle XV, la tecnica de la pintura a l'òli foguèt adoptada per d'artistas italians. Foguèt de segur Antonello de Messine que l'impòrta cap  Venècia en 1475. La tecnica foguèt enseguida adoptada per Giovanni Bellini que la faguèt seuna gaireben a l'epòca. Giorgione enseja de caracteristicas de la pintura a l'òli, coma sa textura, grassa e sople, e son opacitat potenciala. Los artistas començan a trabalhar en jaças successivas, d'en primièr un fons tintat, ombrat enseguida en monocròm, donant lo modelat, puèi cobèrt de mai d'una jaça de glacis tant coma de plans que pren la lutz, l'ensems reauçat al final pels detalhs per d'autres glacis localizats, « De glacis... trenta o quaranta ! ». Los pintres venicians escultan pauc a pauc la matèria pincturala e se meten a dissòlvre lo contonr de las formas. Acaban per mermar l'importança del dessenh preparatòri. Es l'origina de la controvèrsia teorica entre l'escola florentina que precica la superioritat de la linha e del dessienh e l'escola veniciana que li oposa lo tocat e lo colorit. La capitada de Tician demora dins son ingeniositat de maridar aqueles dos novelums tecnics. tot lo long de sa carrièra, vivèm dins sas òbras a une transformacion progressiva de son tocat pincturla, totjorn mai estelada e totjorn vibranta.

Se lo dessenh es mens precís, es que los retrachs de Tician fan sovent lo mètre, contra una trentena de centimètres de costat en mejana al sègle XV. Lo retrach en bust es totjorn mai abandonat al benefici del retrach de miègcòs. Lo retrach en pé aparéis alara dins la pintura italiana. Aquelas òbras mai grandas demandan pas a èsser vist de tant près coma los pichons panèls del sègle precedent e lo recul necessari a lor observacion fa inutil los detalhs puntilhoses. A la diferéncia dels seus ainats, Tician cerca a caracterizar los seus modèls sasissent a l'encòp lor aspècte fisic e moral. Tanben cerca a lor insuflar la vida trabalhant sus la justessa de lor agach e de lor expression. 
Pel Retrach de Carles Quint en pé, utiliza una òbra de Jakob Seisenegger, Tician escafa las disgràcias fisicas de l'emperaire coma menton prognat dels Absborg e dona a son modèl una vitalitat qu'a pas l'òbra copiada sus la natura visibla del modèl.

Cronologia de las òbras 
 L'eritatge de Giorgione
 Retrach d'òme, 1500-1525, òli sus tela, 118 × 96 cm, Lovre, París
 La Naissença d'Adònis, 1505-1510, òli sus panèl, 35 × 162 cm, Musèu civic, Pàdoa
 Lo Crist portant sa crotz, 1506-1507, tela, 70 × 100 cm, Scuola Grande de San Rocco, Venècia
 Retrach d'òme, 1508-1510, òli sus toile, Musèu d'art d'Indianapolis
 Retrach de l'òme de capèl roge, v. 1510, òli sus tela, 82 × 71 cm, Frick Collection, Nòva York
 Retrach de Nicolas Perrenot de Granvelle, sègle XVI, òli sus panèl, 106 × 90 cm, musèu del Temps, Besançon
 L'Arcàngel Rafèl e Tobias, 1507-1508, òli sus fusta, 170 × 146 cm, Gallerie dell'Accademia de Venise
 Idila rustica, 1507-1508, òli sus panèl, 46 × 144 cm, Fogg Art Museum, Cambridge
 Concèrt campèstre, 1509, tela, 105 × 137 cm, Lovre, París

 Lo Cardenal Jòrdi d'Armanhac ambaissador a Venécia e son secretari G. Philandrier, sègle XVI, òli sus tela, Lovre, París
 Orfèu e Euridice, v. 1508, òli sus panèl, 70 × 100 cm, Acadèmia Carrara, Bergam
 La Verge amb l'Enfant entre sant Antòni de Pàdoa e sant Ròc, v. 1510, òli sus tèla, 92 × 133 cm, Musèu del Prado, Madrid
 Sant Marc en majestat acompanhat dels sants Còsma e Damian, de sant Ròc e de sant Sebastian (retaule de sant Marc), v. 1510, fusta, 218 × 149 cm, Basilica de Santa Maria della Salute de Venècia. Venent de la glèisa de Santo Spirito in Isola e èra destinada a contrar la pèsta
 La Femna del miralh, 1510-1520, 99 × 76 cm, Lovre, París
 La Verge d'Egipte, v. 1510-1511, panèl, 65 × 83 cm, Kunsthistorisches Museum de Viena
 La Santa Familha, v. 1510, òli sus tela, 99 × 139 cm, National Gallery, Londres
 Retrach de dòna dich La Schiavona, 1510-1512, huile sur toile, 119 × 96 cm, National Gallery, Londres

 Noli me tangere, 1510-1515, òli sus tela, 109 × 91 cm, National Gallery, Londres
 Retrach d'un pintre venician (Giovanni Bellini (?)), 1511-1512, òli sus tela, 80 × 66 cm, Statens Museum for Kunst, Copenaga
 Pietro Aretino, primièr retrach, 1512, òli sus tela, Galerie Palatine, Palais Pitti, Florença
 Retrach d'òme (dich L'Ariosta), v. 1512, òli sus tela, 81 × 66 cm, National Gallery, Londres
 Las Tres Edats de l'òme, v. 1512-1514, òli sus tela, 90 × 151 cm, National Gallery of Scotland, Edimborg
 Lo Concèrt, 1512-1513, òli sus tela, 86 × 123 cm, Galerie Palatine, palais Pitti, Florença
 Retrach d'òme, v. 1512-1513, òli sus tela, Alte Pinakothek, Munic 
 Gojat del capèl, 1512-1515, òli sus tela, 100 × 84 cm, National Gallery, Londres
 Retrach de Jacopo Sannazaro, 1514-1518, òli sus tela, Royal Collection, Reialme Unii
 Retrach del mètge Gian Giacomo Bartolotti da Parma, v. 1515, òli sus tela, 88 × 76 cm, Kunsthistorisches Museum de Viena

 Lo Crist e la femna adultèra, 1512-1515, tela, 82 × 136 cm, Kunsthistorisches Museum de Viena
 Amor sacrat, Amor profan, 1514, òli sus tela, 118 × 279 cm, Galariá Borghese, Roma
 Flora, 1514, òli sus tela, 80 × 63 cm, Galariá dels Oficis, Florença
 Lo Festin dels Dieud, 1514-1529, avmb Giovanni Bellini, òli sus tela, 170 × 188 cm, National Gallery of Art, Washington
 Madona de la cirièras, v.1515, òli sus fusta transferida sus tela 81 × 100 cm, Kunsthistorisches Museum de Viena
 Judit amb la tèsta d'Olofèrn, v. 1515, òli sus tela, 89 × 73 cm, Galariá Doria-Pamphilj, Roma
 Verge amb l'Enfant amb de sants (Conversacion sacrada), 1515-1518, òli sus fusta, Gemäldegalerie Alte Meister, Drèsda
 Verge amb l'Enfant amb de sants, v. 1520, pipol, 92 × 138 cm, Kunsthistorisches Museum de Viena
 Verge amb l'Enfant amb los sants Esteve, Jeròni e Maurici, v. 1520, òli sus tela, 108 × 132 cm, Lovre, París

 Gojata en ròba negra, v. 1515, Kunsthistorisches Museum de Viena
 Flora, 1515-1517, òli sus tela, 79 × 63 cm, Musèu dels Oficis, Florença
 Violanta (La Bella Gatta), 1515-1518, òli sus tela, 65 × 51 cm, Kunsthistorisches Museum de Viena
 L'Assompcion de la Verge, 1516, bois, 690 × 360 cm, Glèisa de Santa Maria Gloriosa dei Frari, Venècia.
 L'Argent del Tribut, v. 1516, 75 × 56 cm, Gemäldegalerie Alte Meister, Drèsda 
 Retrach d'òme amb un capèl roge, v. 1516, òli sus tela, 82 × 71 cm, Frick Collection, Nòva York
 Tarquin e Lucrèci, 1516-1517, òli sus pibol, 82 × 68 cm, Kunsthistorisches Museum
 Retrach d'un gentilòme (Tommaso Mosti), 1516-1518, òli sus tela, 85 × 67 cm, Galariá Palatina, palais Pitti, Florença
 Vènus sortissent de l'aiga o Vènus Anadiomèna, 1520, òli sus tela, 76 × 58 cm, National Gallery of Scotland, Edimborg
 Lo Bravo, 1520, tela, 75 × 67 cm, Kunsthistorisches Museum, Viena. Longtemps atribuit a Giorgione
 L'Òme del gant, v. 1520, tela, 100 × 89 cm, Lovre, París

 Per una de las cambras d'albastre d'Alfons d'Este, 1518-1519, conservadas al musèu del Prado, Madrid:
 La Bacanala dels Andrians, Peintura sus tela, 175 × 193 cm
 L'Ofrenda a Vènus
 Retaule Pesaro, 1519-1526, toile, 478 × 266 cm, glèisa de Santa Maria Gloriosa dei Frari, Venècia
 Bacus e Ariana, vèrs 1520-23, òli sus tela, 175 × 190 cm, National Gallery, Londres
 Sant Cristòl, 1523-1524, fresca, 310 × 186 cm, Palais dels Dòges, Venècia
 Retrach d'Alfons d'Este, 1523-1524, Metropolitan Museum, Nòva York
 Lo Transpòrt del Crist cap al tombèl, vèrs 1525, tela, 148 × 212 cm, Lovre, París
 La Verge de conilh, 1525-1530, toile, 71 × 87 cm, Lovre, París

 Lo Periòde manierista
 Retrach de Federico II Gonzaga, v. 1525, òli sus tela, 125 × 99 cm, Musèu del Prado, Madrid
 Retrach de Frederic de Gonzag, 1525-1528, Kunsthistorisches Museum, Viena
 Retrach de Vicenzo Mosti, v. 1526, òli sus panèl transferit sus tela, 85 × 66 cm, Galariá Palatina, Palais Pitti, Florença
 retrach de Girolamo Fracastoro, v. 1528, òli sus tela, 84 × 73 cm, National Gallery, Londres
 Retrach de Laura Eustochia, v. 1529, òli sus tela, 118 × 93 cm, Colleccion privada
 Retrach de Jacopo (Giacomo) Dolfin, v. 1532, òli sus tela, Musèu d'art de la comtat de Los Angeles
 Carles Quint e son can, 1533, òli sus tela, 194 × 113 cm, Musèu del Prado, Madrid
 Retrach d'Alfonso d'Avalos, Marqués de Vasto, en armadura amb un page, 1533, òli sus tela, 110 × 80 cm, J. Paul Getty Museum, Los Angeles
 Retrach d'Isabèla d'Este, 1534-1536, òli sus tela, 102 × 64 cm, Kunsthistorisches Museum de Viena
 Retrach d'Eleonòra Gonzag, duquesa d'Urbin, 1537, òli sus tela, 114 × 103 cm, Galariá dels Oficis, Florença

 Los Pelegrins d'Emmaüs, 1530, Lovre, París
 Allegoria conjugala, (dicha a tòrt Allegoria d'Alfons d'Avalos), v. 1530, òli sus tela, 123 × 107 cm, Lovre, París
 Retrach d'una gojata, ans 1530, òli sus tela, 96 × 75 cm, Musèu de l'Ermitatge, Sant Petersborg
 Mart, Vènus e Amor, v. 1530, òli sus tela, 97 × 109 cm, Kunsthistorisches Museum de Viena
 Madòna Aldobrandini, v. 1532, òli sus tela, 101 × 142 cm, National Gallery, Londres
 Maria Magdalena o Magdalena penitentea, 1533-1535, òli sus fusta, 84 × 69 cm, Galariá Palatina, palais Pitti, Florença
 Jupiter e Antiòpa (Pardo Vènus), 1535-1540, retocat v. 1560, òli sus tela, 196 × 385 cm, Lovre, París

 Retrach del cardenal Ipolit de Medici en costuma ongrés, 1533, òli sus tela, 139 × 107 cm, Galariá Palatina, palais Pitti, Florença
 Presentacion de la Verge al Temple, 1534-38, tela, 345 × 775 cm, Gallerie dell'Accademia de Venise. Se trobava dins l'Albergo de la Scuola Grande della Carita.
 Retrach de femna (La Bella), 1536, òli sus tela, 89 × 75,5 cm, Galeria Palatina, palais Pitti, Florença
 Retrach de Francés Maria della Rovere, duc d'Urbin, 1536, òli sus tela, 114 × 103 cm, Galariá dels Oficis, Florença
 Vènus d'Urbin, 1538, òli sus tela, 119 × 165 cm, Musèu dels Oficis, Florença
 Francés Ièr (1494-1547), rei de França, 1538, tela, 201 × 134 cm, Lovre, París
 Sant Joan Baptista al desert, 1540, tela, 201 × 134 cm, Gallerie dell'Accademia de Venise
 Retrach de Benedetto Varchi, 1540, òli sus tela, 117 × 91 cm, Kunsthistorisches Museum
 Retrach del Cardenal Pietro Bembo, v. 1540, òli sus tela, National Gallery of Art, Washington DC
 Lo Marqués de Vasto arengant sas tropas, 1540-1541, òli sus tela, 223 × 165 cm, Musèu del Prado
 Retrach de Clarisse Strozzi, 1542, òli sus tela, 115 × 98 cm, Gemäldegalerie
 Lo Coronament d'espinas, 1540-1542, fusta, 303 × 180 cm, Lovre, París. Comandat per la Confrairiá de la Santa Corona per lor capèla milanesa de Santa Maria delle Grazie

 Verge amb l'Enfant al boisson ardent, non datada, Gallerie dell'Accademia de Venise
 Lo Dòge Nicolo Marcello, 1542, musées du Vatican, Roma
 Caterina Cornaro en Santa Caterina d'Alexàndria, 1542, pintura, 102,5 × 72 cm, Musèu dels Oficis, Florença
 Ranuccio Farnese, 1542, òli sus tela, 90 × 74 cm, National Gallery of Art, Washington
 Retrach del Cardenal Pietro Bembo, v. 1542, òli sus tela, 119 × 100 cm, Musèu Capodimonte
 Basilica de Santa Maria della Salute, plafond de la granda sacristia, Venècia, 1542-1544. A l'origina sul plafond de lla glèisa de Santo Spirito in Isola:
 Caín e Abèl, tela, 298 × 282 cm
 David e Goliat, tela, 300 × 285 cm
 Lo Sacrifici d'Isaac, tela, 328 × 284 cm
 Retrach de Pau III, tèsta descobèrta, 1543, òli sus tela, 114 × 89 cm, Musèu Capodimonte, Nàpols
 Pau III e nebòts, 200 × 173 cm e Pau III amb un "camauro, 126 × 103 cm, v. 1545, òli sus tela, Musèu Capodimonte, Nàpols 
 Retrach de Sperone Speroni, 1544, Civico Luigi Baldin, Trevís
 Cardenal Pietro Bembo (1470-1547), 1545, òli sus tela, 114 × 97 cm, Musèu Capodimonte, Nàpols
 Daniele Barbaro, 	v. 1545, òli sus tela, 81 × 69 cm, Musèu del Prado, Madrid
 Retrach del Dòge Andrea Gritti, v. 1545, òli sus tela, 133 × 103 cm, National Gallery of Art, Washington DC

 Ecce Homo, 1543, tela, 242 × 361 cm, Kunsthistorisches Museum de Viena. Comanda del marcand flamand Giovanni d'Anna (Van Haanen) establit a Venècia
 La Familha Vendramin, 1543-1547, òli sus tela, 206 × 301 cm, National Gallery, Londres
 Retrach de Gojata, v. 1545, òli sus tela, 85 × 75 cm, Musèu Capodimonte, Nàpols
 Danaéèa, vers 1545, Musèu Capodimonte, Nàpols
 Danaèa, 1546-1453, òli sus tela, 120 × 187 cm, Musèu de l'Ermitatge, Sant Petersborg. La tresena version foguèt realizada dins lo darrièr periòde del Tician en 1564.
 Vènus amb l'organista e Cupidon, 1548, Musèu del Prado, Madrid
 Vènus amb l'organista e un canhòt, v. 1550, òli sus tela, 138 ×  222, Musèu del Prado, Madrid

 Ecce homo, 1548, Musèu del Prado, Madrid
 Retrach de l'òme vièlh (Pietro Cardinal Bembo), 1545, òli sus tela, Musèu de las bèlas arts (Budapèst)
 Cardinal Alessandro Farnese, 1545-46, òli sus tela, 96 × 43 cm, Musèu Capodimonte, Nàpols
 Giulia Varano, duquesa d'Urbin, 1545-1547, òli sus panèl, 113 × 87 cm, Palais Pitti, Florença
 Retrach d'un gentilòme dich Lo gentilòme anglés, 1545, òli sus tela, 111 × 96 cm, Galariá Palatina, palais Pitti, Florença
 Retrach de Pier Luigi Farnese, Duc de Parma en Armadura, v. 1546, òli sus tela, 111 × 87 cm, Musèu Capodimonte, Nàpols
 Retrach d'Isabèla de Portugal, 1548, Musèu del Prado, Madrid
 Lo castig de Sisif, 1548-1549, òli sus tela, 237 ×  216, Musèu del Prado, Madrid
 Lo castig de Titi, 1548-1549, òli sus tela, 253 ×  217, Musèu del Prado, Madrid
 Retrach de l'Aretin, 1545, òli sus tela, 97 × 78 cm, Galariá Palatina, palais Pitti, Florença
 Pietro Aretino, 1548-1551, òli sus tela, 102 × 86 cm, Frick Collection, New York. un dels tres fach per Tician de son amic l'Aretin
 Charles Quint a la batalha de Muehlberg (allegoria), 1549, Musèu del Prado, Madrid
 L'Almònia de sant Joan, 1549-1550, tela, 229 × 156 cm, glèisa de Sant Joan l'Almonièr, Venècia
 Felip II d'Espanha, 1545-1556, 93 ×  107, Musèu d'art de Cincinnati
 Felip II d'Espanha, 1549-1550, òli sus tela, 103 ×  82, Musèu del Prado, Madrid
 Retrach d'una femna e sa filha, v. 1550, Colleccion privada
 Adam e Eva, v. 1550, òli sus tela, 240 ×  186, Musèu del Prado, Madrid
 Retrach de Felip II d'Espanha, v. 1550, Galariá Palatina, Palais Pitti, Florença
 Retrach del grand elector Jona Frederic de Saxònia, v. 1550, òli sus tela, 103 ×  83, Kunsthistorisches Museum de Viena
 Salomèa amb la tèsta de sant Joan Baptista, v. 1550, òli sus tela, 87 ×  80, Musèu del Prado, Madrid
 Un monge amb un libre, v. 1550, òli sus tela, 84 × 74 cm, National Gallery of Victoria, Melbourne
 Un cavalièr de Malta amb un relòtge, v. 1550, òli sus tela, 122 × 101 cm, Musèu del Prado, Madrid

 Maria Magdalena, 1550-1560, òli sus tela, 128 ×  103, Musèu Capodimonte, Nàpols
 Magdalena penitenta, 1555-1565, òli sus tela, 107 × 93 cm, J. Paul Getty Museum, Los Angeles
 Retrach d'un comandant en cap, 1550-1555, òli sus tela, 229 ×  155, Château Wilhelmshöhe, Kassel
 Retrach de Felip II d'Espanha (1527-1598), 1551, òli sus tela, 193 ×  111, Musèu del Prado, Madrid
 Retrach del Cardenal Cristoforo Madruzzo, 1552, òli sus tela, 210 ×  109, Musèu d'Art de São Paulo
 L'Adoracion de la Santa Trinitat, 1552-1554, Pintura sus tela, 346 ×  240, Musèu del Prado, Madrid
 Danaèa recebant la pluèja d'aur, 1553, òli sus tela, 130 ×  181, Musèu del Prado, Madrid
 Lo Crist, un ortalièr, 1553, òli sus tela, 68 ×  62, Musèu del Prado, Madrid
 Mater Dolorosa , 1554, òli sus tela, 68 × 61 cm, Musèu del Prado, Madrid
 Vènus del miralh, 1554-1555, National Gallery, Washington
 Retrach del Dòge Francesco Venier, 1554-1556, òli sus tela, 113 × 99 cm, Musèu Thyssen-Bornemisza, Madrid
 Mater Dolorosa mans obèrtas, 1555, òli sus tela, 68 × 53 cm, Musèu del Prado, Madrid

 Retrach d'una dama, v. 1555, òli sus tela, National Gallery of Art, Washington DC
 Retrach de dama, v. 1555, òli sus tela, 102 × 86 cm, Gemäldegalerie Alte Meister, Drèsda
 Autoretrach, 1555-1562, òli sus tela, Gemäldegalerie (Berlin)
 Annonciacion, v. 1557, òli sus tela, 280 ×  193, Musèu Capodimonte, Nàpols
 Lo Martiri de sant Laurenç, 1557-1559, tela, 493 × 277 cm, Glèisa dei Gesuiti, Venise. Ven de la glèisa destruida dei Crociferi
 Retrach de Fabrizio Salvaresio, 1558, òli sus tela, 112 ×  88, Kunsthistorisches Museum de Viena
 Retrach de Cardenal Filippo Archinto, 1558, òli sus tela, 115 ×  88, Musèu d'art de Filadèlfia
 L'Argent del Tribut, 1560-1568 belèu començada en 1540, òli sus tela, 112 × 103 cm, National Gallery, Londres
 La Saviessa, v. 1560, òli sus tela, 177 ×  177, Libreria Marciana, Venècia
 Retrach d'un òme al mantèl d'ermina, v. 1560, tela, 116 × 89 cm, Kunsthistorisches Museum de Viena

 La Mòrt d'Acteon, 1555-1575, òli sus tela, 179 × 198 cm, National Gallery, Londres
 Diana e Acteon, 1559, colleccion privada del duc de Sutherland, expausada dempuèi 2009 per rotation de 5 ans a la National Gallery of Scotland e a la National Gallery de Londres, après venta publica.
 Vènus e Amor amb un jogaire de laüt, v; 1560, òli sus tela, 150 × 197 cm, Fitzwilliam Museum, Cambridge
 Vènus e Adonis, date ?, òli sus tela, 183 × 189 cm, Dulwich Picture Gallery
 Vènus e Adonis, v. 1560, òli sus, 160 × 196 cm, J. Paul Getty Museum, Los Angeles
 Lo Raubament d'Euròpa, date ? òli sus tela, 47 × 51 cm, Dulwich Picture Gallery 
 Lo Raubament d'Euròpa, 1560-62, 178 ×  205, Isabella Stewart Gardner Museum, Boston
 Diana e Callisto, 1566, color sus tela, 183 ×  200, Kunsthistorisches Museum
 Diana e Callisto, 1559, colleccion privada del duc de Sutherland, expausat a la National Gallery of Scotland.

 Maria Magdalena repentanta, ans 1560, òli sus tela, 118 × 97 cm, Musèu de l'Ermitatge, Sant Petersborg
 Retrach de Lavinia (sa filha ?), 1560-1565, òli sus tela, Gemäldegalerie Alte Meister, Drèsda
 L'Annonciacion, 1560-1565, toile, 403 × 235 cm, Glèisa de San Salvador, Venècia
 Retrach d'un òme amb una palma, 1561, òli sus tela, 138 × 116 cm, Gemäldegalerie Alte Meister, Drèsda
 Agonia dins lo jardin dels Olivièrs, 1562, òli sus tela, 76 × 136 cm, Musèu del Prado, Madrid
 Danaèa, 1564, Òli sus tela, 135 × 152 cm, Kunsthistorisches Museum de Viena
 Autoretrach, 1565-1570, òli sus tela, 86 ×  69, Musèu del Prado, Madrid
 La Verge alachant l'Enfant, 1565-1575, òli sus tela, 76 × 63 cm, National Gallery, Londres
 Allegoria de la Prudéncia, 1566, National Gallery, Londres
 Enfant amb de cans dins un païsatge, òli sus tela, 99 × 117 cm, Musée Boijmans Van Beuningen, Rotterdam
 Jacopo de'Strada, 1567-1568, tela, 125 × 95 cm, Kunsthistorisches Museum de Viena
 Felip II ofrís la victòria de Lepant al prince Ferrand al cèl, 1572-1575, òli sus tela, 335 × 274 cm, Musèu del Prado, Madrid
 Gojata amb la forradura, Data ?, òli sus tela, 91 × 66 cm, Dulwich Picture Gallery, près de Londres
 Gojata amb la forradura, 1576, toile, 95 × 63 cm, Kunsthistorisches Museum de Viena

 Transpòrt cap al  Crist al tombèl, 1559, òli sus tela, 136 ×  174, Musèu del Prado, Madrid
 Lo Pòrtement de la crotz, v. 1565, òli sus tela, 67 × 77 cm, Musèu del Prado, Madrid
 Retrach d'òme (L'Òme malaut), 1568, òli sus tela, 81 × 60 cm, Galariá dels Oficis, Florença
 Tarquin e Lucrècia, ans 1570, musèu de las bèlas arts, Bordèu.
 Lo Viòl de Lucrècia, 1571, Fitzwilliam Museum, Cambridge
 La Nimfa e lo Pastre, v. 1570, toile, 150 × 187 cm, Kunsthistorisches Museum, Viena
 L'Annonciacion, vèrs 1570, San Salvatore, Venècia.
 La Religion al secors d'Espanha, 1572-1575, òli sus tela, 168 × 168 cm, Musèu del Prado, Madrid
 Sant Sebastian, vèrs 1505, òli sus tela, 210 × 115 cm, Musèu de l'Ermitatge, Sant Petersborg. 
 Pietà, 1570-1576, tela, 378 × 347 cm, Gallerie dell'Accademia de Venise. Ticiann destinava l'òbra al seu tombèl mas i venguèt jamas

Notas e referéncias

Annèxes

Bibliografia 
 Titien, une carrière européenne, Annie Yacob, L'Objet d'art, hors série N°27, 20-31.
 Françoise Bardon, Le Concert champêtre, Paris, 1995-1996, 2 vol.  et .
 Marcel Brion, Titien, Somogy, 1971
 Alexandre Dumas, Titien, 2007
 Augusto Gentili, Titien, Actes Sud, 2012, (ORE cultura, 2012, pour l'édition italienne), 431 pages, 28,5 × 33,5 cm
 Augusto Gentili,  Da Tiziano a Tiziano : Mito e allegoria nella cultura veneziana del Cinquecento , Rome, Bulzoni Editore, 1997
 Roberta Giorgi, Tiziano Venere, Amore e il Musicista in cinque dipinti, Rome, Gangemi Editore, 1990
 Rona Goffen, Titian's Women, New Haven et Londres, Yale University Press, 1997
 Goffen (dir.), Titian's Venus of Urbino, Cambridge University Press, 1997
 Humfrey Peter, Titien, Phaidon, 2007
 Rodolfo Pallucchini, Tiziano, Florença, Sansoni Editore, 1969
 Erwin Panofsky, Le Titien : Question d'iconographie, Paris, Hazan, 2004
 John Pope-Hennessy, Titien, Gallimard, 2004
 Harold Wethey, The Paintings of Titian, Londres, Phaidon Press : I. The Religious Paintings, 1969 ; II. The Portraits, 1971 ; III. The Mythological and Historical Paintings, 1975
 Titien, Tintoret, Véronèse... Rivalités à Venise, Catalogue d'exposition, ouvrage collectif sous la direction de Vincent Delieuvin et Jean Habert. Coédition : Hazan et musée du Louvre, Édition 2009, 480 pages, 290 illustrations.

Article connèxe

Liens externes