Auvernhat
L'auvernhat o auvernhàs (ancianament alvernhatz) es le dialècte occitan parlat dins la majura part d'Auvèrnhe (fuòra vèrs Orlhac), dins la majura part de Velai (levat vèrs Sinjau) e dins la mitat sud dau Borbonés, 'quo-es dire le departament entèir dau Puèi de Doma e 'na part dau Cantau, dau Naut Léger, d'Alèir e de Cruesa (petita partida entre Bòrt e Ausança, Aubuçon, Aiun, La Saunièra, Sent Laurenç e 'na partida dau terme d’Ajain situada au sud de la RN 145). La 'partenença d'Ussèl a un o autre domeni es contestada.

'Quo-es un parlar nòrd-occitan, particularament evoluit sobre le plan fonetic dins sas varietats dau nòrd (le nòrd-auvernhat); silon le lingüista Albèrt Dauzat las innovacions foneticas e las innovacions lexicalas son franc pus nombrosas dins le Massís Central, estent los
parlars auvernhats mai diferenciats entre ilhs que le lemosin. Pasmens l'auvernhat ten per le còp de recors expressius dreit conservators dins le lexic e la morfosintaxi.

Caracteristicas 

Quauquas caracteristicas de l'auvernhat:

 Palatalizacion de las consonantas davant i e u: libre [ˈljibrə], nus [njy]. Aquela palatizacion mena a de realizacions variablas segon los luòcs.

 Lo diftòng "au" en posicion atòna baila [uw] vèrs lo mèijorn e [œ] vèrs la bisa (= lo nòrd)
 Lo diftòng "ai" en posicion atòna baila [ej] o [ij]

 Lo digraf òl se vocaliza en òu mas en los parlars de l’est de Velai se consèrva la L: sal, mal, Sant Pal, Monistròl

 Los grops "qu" e "cu" se pronóncian [tʝ]

 "an"/anh en posicion tonica se pronóncia [ɔ/ɔɲ]

 "gl" se pronóncia [ʎ]/[j], "la glèisa"; [la 'ʎejza]

 "gu" abotís a [dʝ]

 La "s" davant "i" e "u" abotís a [ʃ]

 Lo grop "ch" abotís a [ts] o [tʃ]

 Lo grop "(u)òc" abotís a [io] a l'est e [eu] a l'oest: (en)luòc/(en)luec, fuòc/fuec, buòu/bueu

 Prononciacion de la "j" coma [dz]

 Prononciacion dau diftòng "eu" coma [ju]

 Prononciacion de l'"l" intervocalica coma [x] vèrs lo Chantau

 Conservacion de la O dubèrta en mots coma: "fònt", "lòng", "fòlh"

 Chasuda de las A inicialas: "'massar" (amassar, culhir), "'parar" (aparar, gardar).

 Lo sufix vengut de latin 'arius' dona -IÈR, -ÈIR, -IÈIR, -ÈR. Per exemple en Naut Leir s'emplega -IÈR en la meitat sud e -ÈIR dins la part nòrd. Al femenin se trapa -EIRA (en oposicion fonetica ambe'l masculin -ÈIR), -ÈIRA (en progrès recent), -IÈIRA. Dins una part del Bas Auvèrnhe, lo singular ÈIR dona al plural ÈRS (mantenença del cas en -s de la lenga medievala).

 Dins una partida de la Nalta Auvernha se pronóncia lo V coma B, com en Gasconha e dins una partida del Lengadòc, contràriament al bas-auvernhat, al Velai e lo gevaudanés que dison lo V coma en francés o en italian.

 Las vocalas dobertas E, I, O del latin tardiu son diftongadas de doas manièras selon los endrechs: cuèch o cueit...

 Quauquas caracteristicas daus parlars nòrd-auvernhats;

 "cl" baila [kj] o [klj]; Clarmont [kjaRˈmuŋ] o [kljaRˈmuŋ] (coma en limousin e cisalpin)

 "er(erre)/ern" beila [jaɾ/jaR]; "ivèrn" [i'vjaɾ], "fèr/fèrre" ['fjaɾ], "Auvèrnhe" [œ'vjaɾɲə]

 Chasuda de la s intervocalica vèrs Sinjau; "la chamisa" [la tsa'mjɔ]

 Chasuda de la d intervocalica vèrs Sinjau; "z-es arribaa" (es arribada)
 "-és" baila [ɛj] o [ij] o ; "lo Barbonés" [lu baɾbu'nij], en posicion post-tonica ven pus simplament [e] o [i] (per eisemple dins un plurau masculin, [luˈzɔme/luˈzɔmi]).

 Lo grop es a la debuta d'un mot se pronóncia en generau [ɛj] coma per eisemple dins escòla que baila [ɛjˈkɔlɔ], o estrangèir que baila [ɛj.tɾanˈd͡zɛj]. Per contra ven [s] dins los mots sabruts, coma per eisemple: espòrt que bailará [ˈspɔʁ], estacion [staˈsju] o enquèra estilò [stʝiˈlo].
 D'autras caracteristicas son comunas amb d'autres parlars nòrd-occitans:

 Palatalizacion daus grops ca e ga vèrs cha e ja/ia: lo jal chanta (per lo gal canta) mas non pas sistematicament: òm ditz "lo cap", "la capitala", "la cambada", "l'aucon" o "l'auqueta"  (mas "l'aucha"), l'escuròu, lecar, etc dins tota Auvernha. Una partida d'aquesta conservacion de la C es d'importacion de l'occitan plus al sud: "boscatier", "cercar", "tocar"  (mas "tochar": agulhonar lo bestial), "traucar". Ansin segon los parlars se ditz "chaminar" o "caminar", "lechar" o "lecar", "c(h)erchar" o "cercar".  Quasi tota l'Auvernha ditz "cavar, escala, gafar, la causa" quand lo lemosin ditz "chavar, eschala, jafar, la chausa". La plus granda partida de l'Auvernha ditz "l'agaça" e non pas "l'ajaça", forma lemosina. Aquesta conservacion o non de la C o G + vocala n'es pas unifòrma d'en pertot, servís a distinguir de mots, a donar de senses particulars: "lo chamin" e "lo caminòu".

 Chasuda de las consonantas finalas : z-a chantat amb la -t finala muda.

 Utilizacion de la Z eufonica davant vocala 'Z-ai pas solaçat bei te (per 'Ai pas charrat amb tu').

 Coma en niçard e en montpelhierenc, la -a atòna finala se pronóncia [a].

 manten de l'òrdre ancian dels pronoms combinats : 'La nos faràs mancar' : 'Nos la faràs mancar'.

 Adjectius possessius 

 lo mèu, la mèuna (Bassa Auvernha).
 lo mièu(ne), lo miá(ne) [myone] (analogia ambe'l femenin); la miá(na)/mieuna [myono] (Nalta Auvernha).

 lo tèu, la tèuna (Bassa Auvernha).
 lo tièu(ne), lo tiá(ne) [tyone]; la tiá(na)/tieuna [tyono] (Nalta Auvernha).

 lo sèu, la sèuna (Bassa Auvernha).
 lo sièu(ne), lo siá(ne) [syone]; la siá(na)/sieuna [syono] (Nalta Auvernha).

 lo nòstre, la nòstra 

 lo vòstre, la vòstra

 lo lhor/sieune, la lhor/sieune-siána.

Tanben s'utiliza mon/ma, ton/ta, son/sa, nòstre/nòstra, vòstre/vòstra, lor... (mon [mon], mos [mo])

Plurals dels noms o adjectius acabats per -ç, -s, -tz 

Son invariables al plural: ex. lo solaç> los solaç, levat dins l'extrem Sud de Velai ont apareisson qualques plurals sensibles: solaces, croses, fuses

Formas verbalas

Present d'indicatiu 

La primièra persona del vèrbe faire es fauc [fuòk]

La primièra persona del vèrbe dire es dic o disi

La primièra persona del plural es en -AM: nos. fasam (faire), volam (voler), avam (aver) levat en Velai e Gavaudan.

 conjugason classica/literària: parlan [parlon], disen, sem
 conjugason cantaliana: "parlan [parlan], disan [dison], sòm"

Imperfach d'indicatiu 

èsser
 conjugacion classica/literària: èri/ère, ères, èra, eram, eratz, èron
 conjugacion correnta: èri/ère, saiás, èra, saiam, saiatz, saion

Passat simple cort 
seguet per 'foguèt'

Passat simple cort 

Coma dins la lenga classica, en Bas-Auvèrnhe, e dins las Cevenas s'emplèga la forma corta del passat simple: trabalhèm, susèm  = trabalhèrem, susèrem.

 Presents d'indicatiu irregulars 

 Ved [vet] : vei (el/ela, Veire)
 Cred [cret] : crei (el/ela, Creire)

 Som (nosautres, Èsser)

 Am (nosautres, Aver)

 Vase (ieu), Vam (nosautres) (Anar), vatz (vosautres, Anar)

 Presents de subjontiu irregulars 

Pueschas, pueschatz: pòscas, poscatz
Vuelhas, vuelhatz: vòlgas, volgatz

 Imperfachs de subjontiu irregulars èsser fosson/foguèsson Condicionals irregulars 

Moiriá [mejri' o] : moririái
Muèrt, mòrt [mwòrt] : mòrt

 EN + vèrbe en infinitiu en + vèrbe inf. = en + vèrbe en gerondiu
ex. En menar per la vila : mentre que menava vèrs la vila

 Participis passats irregulars especials 

aduire: aduit, -ta
chaudre: chaugut, -da
chaubre: chauput, -uda
dòure (se) : dougut, -uda
escriure: escriut, -uda
faler: faugut, -uda
móuzer: mouzut, -uda
paréisser: pareissut / paregut, -uda
(egalament conéisser, nàisser, téisser e tots los vèrbs en -éisser, -àisser)
plànger / plànjer: planjut, -uda
(egalament tots los vèrbs en -ànger, -énger e -ónger)
plòure / plueure: pluegut, -da
podre / poire:
prene / prendre: pres, preSSa
saubre: saubut, -uda
vaudre / valer: vaugut / vagut, uda
veire: vist, -a / vegut, -uda
viure: viscut / viugut, -uda
vodre: vougut, -uda

 Acòrd del participi passat 

L’acòrd del participi amb lo subjècte se fa, quin que siá l’auxiliar, en mesclant los dos auxiliars 'aver' e 'èsser' e lors atribucions. Certans vèrbs en occitan se conjugan amb 'aver' e d’autres amb 'èsser', d’autres encara amb l’un o l’autre auxiliar: "eriam partits d’ora", "auràs o seràs montat", "ai tombat o siei tombat", l’auvernhat possa aquesta facultat a son darrièr limit: "ai morit ou "sei mòrt", "mas sòrs son naissidas o an naissidas", "aviá o èra sortit", "fuguèssem o aguèssem dormit", "la pòrta a badada". Amb 'èsser' tanben: "sei estat o ai estat".

 Comparason de las nòrmas 
En auvernhat, doas nòrmas se fan concurréncia: la nòrma classica e la nòrma bonaudiana.

 Variacion intèrna 

Aquesta classificacion dels sosdialèctes de l'auvernhat es la de ????? D'autras classificacions son possiblas.

 Sosdialèctes meridionals 
 carladesenc
 mauriagués
velaiés

 Sosdialèctes orientals 

 Sosdialèctes septentrionals 

 Sosdialèctes occidentals 

 De classificar 
 brivadés
 santfloran (santflorenc?)

 Parabòla de l'enfant prodig 

Version en orlhagués:

« Un òme aviá dos filhs. Lo pus jove li diguèt : « Mon paire donatz-me la part de que me deu revenir  » ; lo paire lor partetgèt lo ben ; e pauc de jorns après quand aguèt tot assemblat, lo pus jove partiguèt per anar dins un país eloanhat e l-i dissipèt son ben, en vivent dins la desbaucha.
Quand aguèt tot acabat, una granda famina s’elevèt dins aquel país e el se trobèt dins la misèra. El prenguèt donc lo partit de se mèstre al servici d’un borgés d’aquel país que l’envoièt a sa campanha per gardar les pòrcs. El auriá vougut ramplir son ventre de las gatas que manjavan les pòrcs e degun n’i-n donava.
Alèra el se diguèt en gu-el mèma que  » de domestics dins l’ostau de mon paire aun abondància de pan e ieu mòre aicí de fam. E ben ieu tornarai chas mon paire e li dirai : Mon paire ieu ai pecat còntra lo cièu e còntra vos. Ieu ne merite plus d’èstre apelat vòstre filh, tractatz-me coma un de vòstres domestics ».
El se’n tornèt chas son paire, èra pas enquèra arribat que lo paire lo veguèt, n’aguèt pietat, li correguèt al còl e l’embracèt. Lo filh li diguèt : « Mon paire ieu ai pecat còntra lo cièu e còntra vos. Ieu ne merite plus d’èstre apelat vòstre filh, tractatz-me coma un de vòstres domestics ».
Mès lo paire diguèt a sos domestics : « Portatz viste la pus genta (janta) rauba e abilhatz-lo, metètz-li un anèl al det e de solièrs als pès. Prenètz un vedèl gras e tuatz-lo per minjar e nos regalar. Per tau que mon filh èra mòrt e es ressuscitat : èra perdut e es trobat ». E se metèron en fèsta.
Lo filh ainat èra al camp dins aquel moment ; quand tornèt e que s’aprochèt de l’ostau, entendèt contar e dançar. Apelèt un domestic e li demandèt (damandèt= qu’èra aquò. Aqueste li diguèt : « Vòstre fraire es tornat e vòstre paire a fach tuar un vedèl gras pel plaser de lo reveire en bona santat ».
L’ainat se metèt en colèra e vouguèt pas dintrar : lo paire sortiguèt per l’en pregar. Mès el respondèt a son paire :  » L-i a tantas d’annadas que ieu vos sèrve e que n’ai pas jamai passat vòstres òrdres e vos ne m’avètz pas jamai donat un cabrit per me regalar ambe mos amics. E quand aqueste filh, qu’a dissipat tot son ben ambe de las gusas, es tornat vos avètz fach tuar un vedèl gras ? ».
Mès lo paire li diguèt : « Mon filh tu ès totjorn ambe ieu e tot aquò mièu es tièu. Mès se caliá rejoïr e far fèsta ; per tau que ton fraire èra mòrt e es ressuscitat ; èra perdut e es trobat ! »

Auvernhat meridional:

« Un òme aviá mas dos garçons. Lo pus joine diguèt a son paire: "Lo moment es vengut que siáie mon mèstre e que age d'argent; chal que puesche me n'anar e que vege de país. Partatjatz vòste ben e bailatz-me çò que duve avedre." "Ò mon garçon," diguèt lo  paire, "coma voudràs; siás un maissant e saràs punit." E pueissas badèt un tirador, partatgèt son ben e ne’n faguèt dos morsèls.»

Version velava :

« ... Son garço(n) i responguet : atí dejà ton d'annadas que vos serve e ne vos ai jamai desobeï(t) en rien de ço que m'avètz comandat, e pa(s)mens non m'avètz jamai donat un chabri(t) per me gavar embe mos ami(c)s. Mais (mès?) ta(n)tlhèu que vòste autre garço(n), qu'a manja(t) son bè(n) embe de gaimòndas, es torna(t), avètz tua(t) per z-elh lo vedè(l) gras.

« Adonc lo paire i diguet : Mon garço(n) ! siás totjorn embe ieu e tot ço qu'ai es vòstre. Me chaliá faire bòna chiera et nos rejogir per çò que vòstre fraire era mòrt e es ressuscitat. Era perdut e z-es tornar trobat... »

Version brivadesa :

« Diguet bei son paire : dempuei (dampei) tant d'annadas que vos serve e vos ai jamai manca(t), per acò m'avètz jamai dunat/bailat un chabri(t) par me javar bei mos ami(c)s; ma(s) ta(n)tlhèu (taliei) que vòste autre garçu(n), que z'a manja(t) son be(n) bei de filhas, z-ei riba(t), (z-)avètz tina(t) per z-elh un vedelh (vedei) gras.

« Alòr le paire li diguet : Scautas, mon garçu(n) ! Sè(s) tu(t)jurn bei ie(u), e tu(t) acò/chau (cho) que z-ai z-ei vòstre ; me chaliá be(n) faire festa e l-èsser content quand vòst' fraire z-èra mòrt e z-a torna(t) viaure ; s'èra marri(t) e l'an (am?) torna(t) trobar. »

En plusors versions auvernhatas:

https://archive.org/details/paraboledelenfan00favr/page/n13/mode/1up?view=theater&q=auvergnat (a partir de la pàgina 4)

 Lexic 

 Expression de l'ora 

Seguís siá lo sistèma catalan-espanhòl: Son las tres, Son las dotze, Es las dètz (http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011338278715bvBPte), sobre le còp de las v-onze dau ser (Francés Cognéras https://web.archive.org/web/20160304220117/http://macarel.net/files/parlem/Parlem_2-077.pdf), siá un sistèma intermediari: A l'entorn de las sèt oras, Vèrs las uèit oras, Quand las tres oras sonèran (exceptat per Es una ora), o lo sistèma general occitan: Cinc oras e detz, Sèis oras manca sèt.La mèja de v-onze: onze oras e mièja.

 Bibliografia 

 Parlar occitan - Auvergne Velay, Étienne Coudert, IEO 63, 2001.
 "Nouveau Dictionnaire Général Français-Auvergnat", Pierre Bonnaud, Nonette, Editions Créer, 1999
 L'auvergnat de poche, Assimil.
 L'imagier français - auvergnat, Aedis, 2005.
 Glossaire de la langue d'oc, Pierre Malvezin, 1909 (mots de Cantal, e tanben de Roergue e Lemosin) 
 "La conjugaison vellave", AA.VV., Lo Puei de Velai, Les amis du patois vellave, 1976
 "Grammaire vellave", Augustin-Marie Gérard, Lo Puei de Velai, Imprimerie de l’Avenir, 1925
 "Atlas Linguistique et Ethnographique du Massif Central (ALMC)", Pierre Nayton, París, CNRS, 1957-1963
 "Géographie phonétique de la Haute Loire", Pierre Nayton, Paris, Les Belles Lettres, 1974
 "Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse" (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD)
 Dictons occitans, recueillis en Haute-Loire, Pierre Chapuis, Lo Puei Velai, IEO43, 1979. 
 Dictionnaire de météorologie populaire, Jean-Philippe Chassany, Maisonneuve et Larose, París, 1989
 Proverbes du plateau. Proverbes, dictons et comptines du Plateau Vivarais-Lignon, Théodore de Felice, Lo Chambon de Linhon, Manier, 1981
 Le patois de la zone d'implantation protestante du Nord-Est de la Haute-Loire, Théodore de Felice, Champion-Slatkine, París-Genèva
 Le parler occitan d'Yssingeaux (Haute-Loire)'', Jean-Baptiste Martin, Sinjau : Histoire et Patrimoine, 1997

Ligams extèrnes 
 Prononciacion e fonetica de l'occitan vivaroaupenc de Velai

 contes, legendas e relats auvernhats amb àudio

 Puta de mòrt enregistraments àudio autentics en auvernhat

 Poèmes d'Auvergne d'Arsèni Vermenosa dits per Alphonse Establie a Deezer (fons de la Bibliothèque Nationale de France http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k8820354p.r=dialecte.langFR)

 Sit dedicat a la cultura occitana en Velai e Vivarés

 Trésor des parlers occitans du Velay oriental et du Sud-Forez (Yssingelais, Fay, pays de Bas, plateau de St Bonnet-le-Château, Firminy, sud-Pilat), Jean-Yves Rideau

 François Malval. Étude des dialectes romans ou patois de la Basse-Auvergne. Vigot, 1877

 Henry Doniol. Les patois de la Basse Auvergne; leur grammaire et leur littérature. 1877

 Régis Michalias. Essai de grammarie auvergnate - Éléments abrégés de grammaire auvergnate - Dialecte des environs d'Ambert (Puy-de-Dome). Imp. J. Migeon, Ambert, 1906

Le parler roman, le patois de Sainte-Sigolène, Didier Grange, 2014

 Vocabulari auvernhat - francés de Francés de Murat

  Vocabulaire du patois usité sur la rive gauche de l'Allagnon, depuis Murat jusqu'à Molompise (Vocabulaire du patois de Haute-Auvergne, canton de Murat), Abat Labouderie

 La parabole de l'enfant prodigue en patois d'Aurillac

 ''Toponymie occitane du Cantal, Jean Delmas

 Associacion Va(r)s nosautres que promòu l'occitan de Velai

 Dictionnaire d'ancien occitan Auvergnat: Mauriacois et Sanflorain (1340-1540), Philippe Olivier

 Lexic botanic occitan-francés extrach del diccionari del nord-occitan d'Ives Lavalada
 
 Ensag de glossari botanic auvernhat, Loís Delhostal, Revista Oc - Revista Bimestrala de la Renaissença dels Païses d'Oc, an VIIIn, n°8-9, setembre-decembre 1932, pp. 294-308

 Noms de l'auselalha mai comuna en auvernhat, revista Parlem num. 9

 Lexic de l'aiga en occitan auvernhat
 Petit Abécédaire du langage Auvergnat

 Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune d'Albert (Puy-de- Dôme). RPh 26 (1912)

 Vocabulaires Patois Vellavien - Français et Français - Patois Vellavien,  Jules Gabriel De Vinyols,  Lo Puei de Velai, 1891

Lexic francés - velaienc/nalt-auvernhat de  Frederic-Guilhèm Deribier de Cheissac 

 Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune D'ambert, Collectif, Régis Michalias, in Revue de filologie (sic) française

 Faune populaire de la France, les mammifères sauvages, Eugène Rolland, Maisonneuve et compagnie, 1877

 Souvenirs de la langue d'Auvergne, Francisque Mège, 1861

 Contes, comptines et légendes d'Auvergne, Daniel Brugès

 Tèxtes en auvernhat ancian, Sentence de Guillaume d'Achillosas, bailli des montagnes d'Auverge, entre..., Guillaume d'Achillosas

 Lexique occitan auvergnat de Marraire.com

Vejatz tanben 
 Occitan
 Creissent
 Lingüistica
 Dialectologia

Dialècte occitan
Lenga de França
Auvèrnhe (Occitània)