Tsunami
Un tsunami es una èrsa o ondada provocada per un movement rapid d'un grand volum d'aiga (ocean o mar). Aquel movement es en general degut a un tèrratremol, una erupcion volcanica sosmarina de tipe explosiu o ben un fòrça grand emboden sosmarin o aerian. L'impacte d'un meteorit tanben pòt èsser la causa, coma una explosion atomica sosmarina.

Malgrat que que los tsunamis pòscan aténher una velocitat de  quand lo fons de l'ocean es prigond, se pòdon pas percebre al larg, perque lor amplitud alà passa rarament un mètre per un periòde (temps entre doas ondadas successivas) de qualques minutas a qualques oras. Alara qu'un còp que tòcan las còstas pòdon provocar d'enòrmes damatges e se manifèstan atal:
 una baissa del nivèl de l'aiga e una reculada de la mar qualques minutas abans qu'arriban;
 e/o lèu una levada del nivèl de las aigas poden aténher  provocant un corrent poderós capable de dintrar luènh dins las tèrras quand lo relèu o permet (plan).

Dins d'autres escasses cases, lo tsunami se pòt manifestar coma una èrsa desforrelanta o, sus un flum, un mascaret. 80 % dels tsunamis se produson dins l'ocean Pacific e la màger part dels autres dins l’ocean Indian, a causa de la fòrta activitat tectonica al bòrd d'aqueles dos oceans.

En foncion de l'intensitat de l'accion mecanica que los engendra e de la topografia de l'ocean, se pòdon propagar sus mai de mila quilomètres e pòdon tocar mai d'un continents, dins de zònas ont lo tèrratremol o l'erupcion volcanica son pas estats sentits.

Etimologia 

Lo tèrme tsunami, 津波 es un mot japonés compausat de tsu, 津, « Pòrt », « ga », e de nami, 波, « èrsa ». Foguèt nomenat atal pels pescaires que, sens aver pas res vist d'anormal al larg, trobèron la lor vila portuària estralhada.

Cal notar que l'èrsa d'Hokusai (presentada aicí) mòstra pas un cas de tsunami mas es una èrsa scelerata.

Engendrament, propagacion e desforrelament 

Un tsunami se crèa quand una granda massa d'aiga es desplaçada. Aquò se passa quand lo tèrratremol es important, d'una magnitud de 6,3 (valor minimala segon los catalògs de tsunamis disponibles: NOAA, catalòg de Novossibirsk, etc) o mai, quand lo nivèl del fons oceanic lo long d'una falha baissa o lèva lèu (vejatz Fig. 1), pendent un emboden sosmarin o costièr o pendent l'impacte d'un meteorit. Un grand tèrratrem produsís pas forçadament un tsunami: tot depend del biais que (velocitat, superfícia, etc) la topografia sosmarina es constituïda a l'entorn de la falha.

Lo movement de l'aiga provòca un movement de granda longor d'onda (generalament qualques centenas de quilomètres) e de grand periòde (qualques minutas dins lo cas d'un emboden o de qualques desenas de minutas dins lo cas d'un tèrratrem).

Qualques tsunamis se pòdon propagar fins a de distàncias de mai de mila quilomètres e aténher totas las còstas d'un ocean en mens d'una jornada. Aqueles tsunamis de granda espandida son en general d'origina tectonica, perque los embodens e las explosions volcanicas produson en general d'ondas de longor d'onda pus corta que lèu se dissipan.

Es pas solament la nautor del tsunami que ne fa sa fòrça de destruccion, mas subretot la durada de la levada del nivèl de l'aiga e la quantitat d'aiga desplaçada pendent son passatge: se d'èrsas de qualques mètres de naut fins a una desena de mètres, son fòrça sus las còstas de l'ocean Pacific, transpòrtan pas pro d'energia per dintrar luènh dins las tèrras. O encara una èrsa classica, d'un periòde fins a una minuta, lèva pas lo nivèl de l'aiga pro longtemps per que dintre luènh alara que lo nivèl de las aigas se lèvan al dessús de son nivèl normal pendent 5 a 30 minutas quand un tsunami passa.

La fòrça destructritz ven de l'energia fòrça granda que transpòrta: al contrari de l'ondada o èrsas classicas que son de fenomèns de superfícia e de longor flaca, lo tsunami pertòca l'ocean sus tota la prigondor e sus una longor d'onda plan mai importanta. L'energia dependent de la velocitat e de la massa, aquela es fòrça granda, quita per una flaca levada de superfícia al larg prèp de l'epicentre. Es aquela energia que se revela per la levada de l'èrsa a proximitat de las còstas.

Dangièrs ligats 

Los dangièrs dels tsunamis son ligats a l'inondacion que seguís, a la fòrça del corrent qu'engendran pendent lo flux e del reflux e a lor capacitat d'emportar los gents cap en nauta mar.

Mòrts 

Las victimas emportadas per un tsunami pòdon recebre de tustes pels objèctes carrejats (tròces de bastiments destruits, naus, veituras, etc.) o èsser lançats violentament contra los objèctes terrèstres. Qualques victimas pòdon tanben èsser presas jos las roïnas dels bastits. Encara, lo reflux del tsunami pòt emportar las gents al larg, morisson negats d'aganiment o de set.

Aprèp, las malautiás ligadas al poiriment dels còrses, a la contaminacion de l'aiga potable e a la perempcion dels aliments pòdon aparéisser. Lo ruscle pòt arribar en cas de destruccion de las recòltas e de las resèrvas alimentàrias.

Per exemple, lo tsunami del 26 de decembre de 2004 faguèt mai de  mòrts.

Damatges 

 

Los tsunamis pòdon destruire ostals, infrastructuras e vegetacion a causa de:
 Corrent fòrt qu'empòrta las estructuras pauc fixadas dins lo sòl;
 Inondacion que fragiliza los fondaments dels bastiments, ja damatjadas pel tèrratremol;
 Damatges deguts als tustes d'objèctes carrejats de granda velocitat per l'aigada. 
E mai, dins de regions planas, l'estagnacion de las aigas de mar saumastras pòt tuar la fauna e la flòra costièras. Sus las còstas de sabla o de paluns, lo perfil de la riba es modificat per l'èrsa e una partida de las tèrras immergidas.
 Pollucions provocadas per la destruccion d'installacions dangeirosas (usinas nuclearas...) e d'esparpalh de toxics o de sediments polluits.
 Un tsunami pertòca prigondament los litorals mas pauc las tèrras de l'interior

Prevencion

Sistèma d'alèrta 

Sufís en general de s'alunhar de qualques centenas de mètres a qualques quilomètres de las còstas per se salvar.

Un sistèma de gavitèls adaptats per mesurar los movements pòdon èsser installats lo long de las còstas e atal prevenir del dangièr.

Adaptacion del bastit 

A Hawaii los reglaments d'urbanizacion impausan que las construccions prèp de la riba sián bastidas sus pilòts. 

A Malé, capitala de Maldivas, un reng de tetrapòdes de beton despassant de  lo nivèl de la mar.

Sensibilizacion 

La sensibilizacion al fenomèn e a sos dangièrs es tanben un factor determinant per salvar de vidas umanas, perque totas las còstas possedisson pas de sistèma d'alarma. E mai, qualques tsunamis se pòdon pas detectar a temps (tsunamis locals).

Cal conéisser dos indicis anonciant l'arribada possibla d'un tsunami:
 retrach rapid e imprevist de la mar;
 tèrratremol, pasmens localament flac, perque se pòt agir d'un tèrratremol major alunhat podent provocar un tsunami.

Quand siam susprés pel tsunami, cal pujar sul teulat d'un bastit o la cima d'un arbre solide, temptar de s'agafar a un objècte flotant que lo tsunami carreja en darrièr recors. Jamai cal tornar prèp de las còstas dins las oras seguent lo tsunami perque aquel se pòt compausar de mai d'una èrsa escalonadas de qualques desenas de minutas a plusors oras.

Las barrièras naturalas 

Un rapòrt publicat pel PNUE suggerís que lo tsunami del 26 de decembre de 2004 causèt mens de damatges dins las zonas de barrièras naturalas, coma las mangròvas, los escuelhs corallins o la vegetacion costièra. Un estudi japonés sus aquel tsunami en Sri Lanka, establís amb modelizacion sus imatge satellit, los paramètres de resisténcia costièra en foncion de diferentas classas d’arbre.

Frequéncia e localizacion del fenomèn 

80% dels tsunamis registrats son dins l'ocean Pacific; d'entre los uèits tsunamis que causèron mai de mila victimas dempuèi 1900, sol aquel del 26 de decembre de 2004 foguèt pas dins l'ocean Pacific. Pasmens, de tsunamis pòdon aparéisser dins totas las  estendudas d'aiga, comprés las mars e los lacs.

Caracteristicas fisicas

Propagacion en nauta mar 

En nauta mar, lo tsunami se compòrta coma l'ondada: es una onda de propagar elliptic, es a dire que las particulas d'aigas son animadas d'un movement elliptic pendent son passatge. I a (gaireben) pas de desplaçament global de l'aiga, una particula torna a sa posicion iniciala aprèp lo passatge d'un tsunami. Vejatz fig. 2.

Mas, al contrari de l'ondada, lo tsunami provòca una oscillacion de l'aiga tanben a la superfícia (un objècte flotant es animat d'un movement elliptic al passatge, vejatz lo punt roge al naut sus la Fig. 2) que'n prigondor (l'aiga es animada d'una oscillacion orizontala dins lo sens de la propagacion de l'onda, vejatz lo punt roge al bas sus la Fig. 2). Aquo es a causa de la granda longor d'onda del tsunami, sovent qualques centenas de quilomètres, qu'es fòrça superiora a la prigondor de l'ocean - una desena de quilomètres pel mai. Resulta que la quantitat d'aiga mesa en movement es fòrça superiora aquela l'ondada produsís; atal lo tsunami transpòrta fòrça mai d'energia que l'ondada.

Caracteristicas fondamentalas 

Un tsunami possedís dos paramètres fondamentals:
 l'energia mecanica  liberada;
 per simplificar, son periòde , es a dire la durada d'una oscillacion complèta (dins la practica, un tsunami es un cort tren d'onda qu'es caracterizat per son espèctre de periòdes.

Aqueles paramètres son relativament constants pendent la propagacion del tsunami, que la pèrda d'energia per friccion es flaca a causa de sa granda longor d'onda.

Los tsunamis d'origina tectonica an de periòdes longs, en general entre una desena de minutas e mai d'una ora. Los tsunamis engendrats per d'embodens o l'afondrament d'un volcan an sovent de periòdes pus corts, de qualques minutas a un quart d'ora.

Las autras proprietats del tsunami coma la nautor de l'èrsa, la longor d'onda (distància entre las crestas) o la velocitat de propagacion son de quantitats variablas que dependon de la batimetria e/o dels paramètres fondamentals  et .

Longor d'onda 

La màger part dels tsunamis an una longor d'onda (o periòde espacial) superiora a un centenat de quilomètres, valor netament pus importanta que la prefondor dels oceans (de l'òrdre de 5 a 10 km). La propagacion d'un tsunami dins l'ocean es donc aquela d'una onda dins un mitan « pauc prefond ». Dins aqueu cas, la longor d'onda λ despend del periòde T e de la prefondor h de l'aiga segon la relacion :

Amb g = 9,81 m.s-2, la gravitat.

Lo resultat numerica dòna :
.

La longor d'onda es donc sovent situada entre 60 e 870 km.

Velocitat de propagacion 

Dins lo cas dels tsunamis de periòde lòng (un desenat de minutas), la velocitat de desplaçament de l'onda v despend unicament de la prefondor h de l'aiga :

Lo resultat numeric es :
 km/h

Aquò significa que la velocitat del tsunami es de 870 km/h per una prefondor de 6 km e de 360 km/h per una prefondor d'un quilomètre. Aquela variabilitat de la velocitat de propagacion de l'onda entraïna l'aparicion de fenomèns de difraccion dins las zònas pauc prefondas, en particular dins las regions litoralas. L'aspècte general d'un tsunami es donc rarament una onda circulària centrada sus lo ponch d'origina. Pasmens, l'ora d'arribada d'un tsunami es calculabla car la batimetria dels fons oceanics es plan conoguda. Aquò permet la mesa de sistèmas d'alèrta capables d'avertir las populacions (se lo tsunami es detectat) (cf. fig. 4).

Amplitud 

Un autre aspècte dels tsunamis de periòde lòng es l'aumentacion de son amplitud prèp de las regions litoralas. En efièch, l'amplitud A es dnada per la relacion :

Aquò explica la dificultat de detectar un tsunami dins l'ocean car pòt èsser « escondut » per la prefondor. Explica tanben lei tsunamis « suspresa » que pòdon tocar un luòc situat prèp d'un fons oceanic prefond (Hawaii, Japon...).

Desforrelament sus las còstas

Movement orizontal de l'aiga 

Quand lo tsunami arriba de las còstas, son periòde e sa velocitat demenís, son amplitud aumenta. Quand l'amplitud del tsunami ven non negligibla a respècte de la prigondor de l'aiga, una partida de la velocitat d'oscillacion de l'aiga se transforma en un movement orizontal global, nomenat corrent de Stokes. Sus las còstas, es mai aquel movement orizontal e aviat (sovent mai de ) qu'es la causa dels damatges que la levada del nivèl de l'aiga.

Prèp de las còstas, lo corrent de Stokes d'un tsunami a per velocitat teorica
,
o
.

Complexitat dels efèits en zonas costièras 

Pasmens, al contrari de la propagacion en nauta mar, los efèits d'un tsunami sus las còstas son de mal preveire, perque dependon de fòrça fenomèns.

Contra un bauç, per exemple, lo tsunami pòt èsser fòrtament rebatut; quand passa s'obsèrva una onda estacionària ont l'aiga a subretot un movement vertical.
 Segon l'angle d'arribada del tsunami sus la còsta e la topografia d'aquesta, lo tsunami pòt interferir amb lo seu rebat e provocar una seria d'èrsas estacionàrias amb de zonas costièras non inondadas e de zonas vesinas fòrça pertocadas.
 Un tsunami prèp d'una illa es capable de la contornejar a causa del fenomèn de difraccion ligat a sa granda longor d'onda; en particular la còsta opausada a la direccion d'arribada del tsunami pòt tanben èsser tocada.
 Dins los fjòrds e los graus estreches, l'amplitud de l'èrsa se pòt amplificar, coma es lo cas per las marèas.
 Lo confinhament de las èrsas dins una baia estrecha pòt engendrar d'efèits espectacloses e limitats: lo seïsme del 9 de julhet de 1958 en Alaska (magnitud de 8,3) a provoquèt una èrsa recòrd de  dins la baia Lituya.

Intensitat e escala d'intensitat 

La premiera escala utilizada per mesurar l'intensitat d'un tsunami foguèt definida en 1962 per la Mar Mediterranèa e en 1963 per l'Ocean Pacific. La segonda foguèt modificada en 1972 segon la formula :

Amb Hav l'autor del tsunami mesurada al nivèl del litoral.

L'aplicacion numerica dòna las intensitats seguentas :
 I = 2 per  = 2.8 m
 I = 3 per  = 5.5 m
 I = 4 per  = 11 m
 I = 5 per  = 22.5 m

En 2013, après los tsunamis de 2004 e de 2011, una escala de 12 ponchs foguèt prepausada (ITIS-2012) per se raprochar de las escalas utilizadas per los tèrratrems.

Tièra dels grands tsunamis 

 Antiquitat e Edat Mejana
 vèrs lo sègle ab. C. Creta: l'erupcion del volcan de l'illa grèga de Santorin provoquèt un tsunami d'una vintena de mètres en Creta que contribuiguèt a la disparicion de la civilizacion minoïca.
 21 de julhet de 365 ap. C., seïsme e tsunami sentit dins tota la Mediterranèa Orientala e sobretot a Alexàndria.
 1498, Nankaido, un tèrratrem de magnitud 8,6 entraïnèt un tsunami. La catastròfa tuèt entre  e  personas.
 1570, Chile,  victimas.
 Sègle XVII 
 1605, Japon,  victimas.
 1611, Japon,  victimas.
 1674, Indonesia,  victimas.
 1692, Jamaica,  victimas.
 Sègle XVIII 
 1703, Japon,  victimas.
 1707, Japon,  victimas.
 17 d'octobre de 1737, Kamchatka e illas Kourils: un tsunami conseguit al seïsme de Kamtchatka atenguèt  de naut al nòrd de las illas Kourils.
 1746, Peró,  victimas, subretot a Lima.
 1 de novembre de 1755, Portugal e Madèira,  victimas: un tèrratremol violent a Lisbona provoquèt un tsunami e 85 % de la vila foguèt damatjada. Las casudas de las chiminièras provoquèron l'espandiment dels fuòcs domestics fins a un incendi gigantesc, que durèt cinc jorns.
 1766, Japon,  victimas.
 1782, Asia del Sud-Èst,  victimas: un tsunami toquèt l'Asia del Sud-Èst, subretot en China.
 1792, Japon,  victimas.
 Sègle XIX
 1854, Japon,  victimas.
 1868, Chile,  victimas.
 27 d'agost de 1883, ocean Indian,  victimas:  un tsunami associat a l'erupcion del Krakatoa foguèt detectat sus gaireben totas las còstas de la tèrra, amb una levada del nivèl de la mar de  prèp de l'origina.
 1896, Japon,  victimas.
 1899, Indonesia,  victimas.

 Sègle XX
 28 de decembre de 1908, Messina e Calàbria,  victimas, que  a Messina sus una populacion de  abitants. 
 1923, Japon,  victimas. 
 1933, Japon,  victimas.
 1 d'avril de 1946, ocean Pacific,  victimas: un seïsme de magnitud 8,6 al larg d'Alaska provoquèt un tsunami de  en Alaska,  a Hawaii, e pertoquèt Japon e la còsta oèst dels Estats Units d'America.
 9 de julhet de 1958, Alaska, 2 victimas: un emboden seguent un fòrt tèrratremol dins la baia de Lituya en Alaska provoquèt lo mai grand tsunami conegut - damatgèt la vegetacion sus un dels bauces fins a  de naut - mas la topografia de la baia l'empachèt de s'espandir dins l'ocean Pacific.
 22 de mai de 1960, Chile e ocean Pacific,  victimas : un tèrratremol de magnitud 9,5 en Chile provoquèt un tsunami fins a  en Chile,  a Hawaii e  en Japon.
 1976, Indonesia,  victimas.
 1992, Indonesia,  victimas.
 12 de julhet de 1993, illa Okushiri, Japon, èrsa de 31 m de naut, solament 239 victimas mercé al sistèma d'alerta.
 17 de julhet de 1998, Papoa-Nòva Guinèa,  victimas: un tèrratremol de magnitud 7,0 a  de las còstas provoquèt un tsunami local de prèp de  de naut.

 Sègle XXI
 26 de decembre de 2004, ocean Indian, mai de  victimas : un tèrratremol de magnitud 9,1 a 9,3 al larg d'Indonesia provoquèt un tsunami que pertoquèt los païses de l'Asia del Sud (Indonesia, Malàisia, Tailàndia, Índia, Sri Lanka) e mendre las còstas orientalas d'Africa.
 17 de julhet de 2006, 668 mòrts: un seïsme de 7,7 al larg de la còsta sud de Java provoquèt un tsunami fasent 668 mòrts, 287 disparegut, 878 ferits e prèp de  sinistrats. Lo sistèma d'alèrta se revelèt deficient.
 29 de setembre de 2009, 178 mòrts: un tèrratremol de 8,0 a  al sud de las illas Samoa provoquèt un tsunami fasent 178 mòrts e prèp de  sinistrats. De desenas de quilomètres de còstas foguèron devastadas sus prèp de 400 m dins las tèrras. 
 11 de març de 2011, en Japon, tèrratremol de magnitud 8,9 qu'engendrèt un tsunami de 7 a 10 m de naut.

Megatsunamis 

Se definís coma megatsunami un tsunami que lo naut al nivèl de las còstas passa los cent mètres. Un megatsunami, se se propaga liurament dins l'ocean, es capable de provocar de damatges majors a l'escala de continents entièrs. Los tèrratremols èssent pas capables a priori de generar de talas èrsas, sols los eveniments cataclismics, coma un impacte d'un grand meteorit o l'afondrament d'una montanha dins la mar, ne son la causa possibla.

Pas cap de megatsunami non local es constatat dins l'istòria de l'umanitat. L'explosion del Krakatoa en 1883 e l'afondrament de Santorin dins l'Antiquitat ne produguèron pas.

Las causas possiblas d'un megatsunami son de fenomèns rars, escalonats dins l'escala de temps geologics —­ mai de desenas de milierats d'ans, o milions d'ans. Qualques scientifics pensan pasmens qu'un megatsunami seriá estat recentament provocat per l'afondrament del Piton de la Fournaise sus el meteis, a La Reünion: l'eveniment remontariá aperaquí a  ab. C.

Lo risc de megatsunami demòra pasmens mediatizat e susevaluat. De modèls que fan controvèrsia predison en efèit doas fonts possiblas de megatsunami dins los mila ans que venon: son enfaciats un afondrament lo long dels costats del Cumbre Vieja a la Canàrias (metent la còsta èst del continent american en dangièr) e un autre al Kilauea a Hawaii (menaçant la còsta oèst d'America e aquelas d'Asia). D'estudis pus recents contradison lo risc d'afondrament suls costats d'aqueles volcans, e tanben, lo caractèr non local d'aqueles tsunamis generats.

Fenomèns comparables 

Qualques èrsas gigantas causadas pels ciclons mai violents pòdon aver un comportament similar al tsunami. Lo BRGM per exemple repertorièt un  a Marselha, lo 27  de febrièr de 1843, lo 14 de julhet de 1841, e lo 8 de julhet de 1829, catalogats dempuèi coma tèrratremol fals o tèrratremol dobtós .

Vejatz tanben

Articles connèxes 

 Èrsa scelerata.
 Tèrratrem.

Nòtas e referéncias

Ligams extèrnes

Bibliografia tematica

Etimologia 

 Raz-de-marée (bande sonore), France Inter, chronique Le mot de la fin d'Alain Rey, 27 décembre 2004
 Tsunami ou raz-de-marée ?, Libération 7352, 30 décembre 2004

Estatisticas 

  Estatisticas suls tsunamis, site del govèrn dels Estats Units d'America

Organs de vigilància e d'alèrta 

 Organs internacionals
  ITIC, Centre Internacional d'Informacion suls Tsunamis, organ de l'UNESCO
  PTWC, Centre d'Alèrta del Pacific
 Questions recurrentas (FAQ) sul sistèma d'alèrta
 Organs d'alèrta nacionals
  WC/ATWC, Centre d'Alèrta de la Còsta Oèst dels Estats Units d'America e d'Alaska
  poseidon, Centre d'Alèrta de Porto Rico
 SHOA tsunami, sistèma chilen d'alèrta

Dorsièrs generals 

  Qu'est ce qu'un tsunami ?, site futura-sciences.com
  Les tsunamis, site notre-planete.info
  Glossaire sur les tsunamis, site de l'UNESCO
  Questions recurrentas (FAQ), sul site de l'ITIC
  Durada de percors de divèrses tsunamis istorics, sul site de la NGDC

Prevencion 

  Les grandes vagues, ITIC 
  Subreviure a un tsunami, testimònis reculhits pel US Geologic Survey acompanhat de conselhs
  Tsunami: fact sheet, sul site de l'agencia americana  FEMA
 Questions recurrentas (FAQ), sul site del Pacific Tsunami Museum

Megatsunamis 

  Evaluacion del risc de megatsunami, estudi detalhat amb referéncias sul site del Dr Pararas-Carayannis

Catastròfa naturala
Tectonica