Bordèu
Bordèu (Bordels o Bordelz en occitan ancian, Bordeaux en francés) es la capitau de Guiana, vila principau de Gasconha, atau com prefectura de Gironda e capitau de Novèla Aquitània. 

En 2020, la comuna de Bordèu que tien ua populacion de 263 247 abitants per ua superfícia de 49,36 km². La soa devisa en latin es .

La vila es coneishuda dens lo monde tot entà son vinhau, sustot dumpui lo , que fut per era un vertadèir atge d'aur. Bordèu es situat geograficament au ras de las Lanas de Gasconha.

Despuish junh de 2007, dab mei de 1 810 ectaras, que s'agí de la mei grana vila protegida au monde dab l'inscripcion deu Pòrt de la Lua sus la lista deu patrimòni mondiau de l'UNESCO, entà la soa unitat arquitecturau classica e neoclassica perdurant despuish la debuta deu  representant «un ensemble de bens culturaus e naturaus d'un interès excepcionau entà l'eretatge comun de l'umanitat.»

Geografia 

Bordèu es situada a l'oèst d'Occitània e es adaigada per Garona. I a  abitants dens la ciutat de Bordèu, e mèi de  dens l'aglomeracion.

Après un periòde rapide de despoblament e d'importantas òbras de renovacion dens los quartièrs mei ancians, la populacion de la vila que s'ei estabilizada . Dens lo medish temps, la soa zòna metropolitana que's desvolòpa a un ritme rapide, pr'amor d'ua hòrta expansion urbana. Aquera expansion qu'ei devuda au hèit qui los ostaus despassan rarament dus o tres solèrs, quitament dens las banlègas pròchas deu centre-vila.

Après aver abandonat un projècte de mètro leugèr automatic de tipe VAL (Aleugerit Automatic Vehicle), la vila que s'ei dotada d'un hialat de tram, inaugurat lo 21 de deceme de 2003. Ua de las soas particularitats qu'ei l'abséncia de catenari dens las zònas toristicas, puishque los trams receben la lor alimentacion electrica deu sòu.

Demografia

Clima 
Lo clima d'Aquitània es de tipe oceanic; a Bordèu los ivèrns son doç e los estius cauds. Las pluèjas son sovendièras e repartidas tot lo long de l'annada damb  d'aiga e 150 jorns plojós per annada.

Urbanisme 
Bordèu es una vila espandida, bassa e clara. Es caracterizada per las faciadas classicas de sos cais e per sas botigas que son ostalòts de pèira de un o dus nivèus comportant un casau.

Sus lo plan, pòden veire encara la ciutat romana. Los ostaus esturen remplaçats per bastiments mèi nèus. Es un rectangle orientat nòrd-sud que l'ais màger, l'antic cardo, es l'actuau carrièra Santa Catarina dinc au cors Victor Hugo. Dens lo sens èst-oèst, los decumani son istoriats per las carrièras daus Tres Conilhs, Porta Dijeus e lo Cors de l'Intendéncia.
Aquela vila s'estamplèva, abans la bastison dau premèirs barris, dinc au mons Judaïc.
Devath lo grand teatre son las roinas daus Pilars de Tutela, un edifici ubèrt compausat d'una auta colomnada que n'era vesedoira dempuei la ribèira e dont la foncion es desconeishuda.
Lo darrèir vestigi d'aquera epòca es lo Palais Galian, qu'es çò que demòra d'un anfiteatre de  espectators.
representats
A l'edat Mejana, tres edificis religiós son bastits a l'entorn de la vila : un site paleocrestian a l'oèst, on es adara la basilica de Sent Saurin, una glèisa au sud, probèt de la futura catedrala de Sent Andriu, lo tresau qu'es una comunautat benedictina au sud-èst, site de l'abadiala de Senta Crotz.

Au sègle XIII la vila s'esten a l'entorn dau pòrt antic e entre los actuaus cors Victor Hugo e Alsace Lorraine. Una novèra murralha es bastida, qu'ensarra una trama urbana densa e tòrta.
Au sègle XIV, una segonda cintura de barris tempta d'enserrar los bastiments qu'an desbordat dinc a l'actuau plaça de la Victòria e a l'abadiá benedictina de Senta Crotz. Los cors Pasteur e de la Marne soslinhan aquera avançada.

Au sègle XV, Carles VII de França ensarra la vila entre duas fortaressas, lo Fòrt dau Har e lo Castèth Tropeita. Aquel serà destruisut per venir la Plaça de las Quinconças.

Au sègle XVI, cap au nòrd, un quartèir de vinatariás es bastit per de negociants sus d'ancians terrenhs monastics : los Chartrons.

Aus sègles XVII e XVIII, se bastit la vila de faciadas classicas que vesem encara auèi. Las faciadas daus cais bastidas suus ancians barris, Gran Teâtre, Andanas de Tourny, Jardin Public.

Lo sègle XIX vei l'arribada dau tren, lo desvolopament dau quartèir de La Bastida sus la riba dreita, lo passatge de Garona per dus ponts, e l'espandida de la vila a l'oèst cap aus baloards.

Au sègle XX, lo lac es cavat au nòrd on es bastida la fèira internacionau. Au sud, son dus ponts de mei que travèrsan la ribèira. Quartèirs nèus sortissen de tèrra : lo Gran Parc, Meriadeck au centre, las facultats dèishan la vila per lo domeni universitari de Talença, e la populacion aumenta dens las comunas a l'entorn.

Au sègle XXI, la comuna a profitat dau tram per unificar la vila, favorizar la circulacion. Los batèus aniràn pas mei per los cais, aqueths son tornats aus peishonèirs. L'arribada dau TGV estut l'ocasion de reviscolar lo quartèir au sud de la gara Sent Jan, barrejant burèus e abitacions.

Transpòrts

Estradas 
La vila es desservida per las autorotas : 
 A10 cap a París
 A89 cap a Peireguers, Lemòtges, Briva e Clarmont d'Auvèrnhe
 A62 cap a Tolosa
 A65 cap a Lo Mont de Marsan e Pau
 A63 cap a Baiona e Espanha.

Aquelas autorotas son ligadas a la rocada A630, que contorna Bordèu, aquò pòt explicar qu'aquera es sovent encombrada.

Vias ferradas 
Las grandas linhas de camin de fèrre arriban a l'estacion de Sent Joan. La ligason de TGV permetrà de religar París en 2 h a la fin de 2016.
Nantas es a 4 h de tren, Tolosa e Pau a 2 h 10, Biarritz a 2 h.
La ret de TER liga las vilas de la region.

Passatges de Garona

Ponts rotèrs
 Pont de Pèira
 Pont Sent Joan
 Pont d'Aquitània
 Pont Jacques Chaban-Delmas

Ponts ferroviaris
 Palanca Sent-Joan
 Pont ferroviari de Bordèu

Ligasons aerianas 
L'aeropòrt internacional de Bordèu Merinhac acuèlha lo trafec de passatgièrs e de merças.

Tram e bus 

La ret TBC (Tram e Bus de la Commmunautat) es compausat de :
 3 linhas de tram (A, B e C)
 65 linhas de bus.
Aquel ret percanta las 27 comunas de la CUB de 5H a 1H del matin.

Bicicleta 
Un sistèma de bicicletas en liure-servici, lo VCUB, es embiaissat? sus lo conjunt de la CUB.

Istòria 
Sus la riba esquèrra de Garona, a 100 km de la boca dau flume, una terrassa de grava de la plana lanesa susplomba los palús e davala sus la boca d'un riu, la Devesa. 

Lo site es lo crosament de duas vias comerciaus fluviau e terrèstre.

Daus permèirs estatjants n'avem pas gardat nada traça. 

Una aglomeracion existís au mens dempui lo sègle V abC en riba de Devesa. L'arribada daus Bituriges Vivisques, una tribú cèlta, sembla mei tardiva, au sègle III abC, senon passat la conquista romana, au sègle I abC. 

Apuei Burdigala estut envasida per mantun pòples (vandals, visigòts, francs e normands).

A l'Edat Mejana (sègle XII) Bordèu tornèt trobar son esplendor, Alienòr d'Aquitània esposèt Enric II Plantagenèst que n'èra pas encara, lavetz, rei d'Anglatèrra, mès solament comte d'Anjau e dau Maine, çò que fèi que Bordèu n'estut pas jamèi anglesa. La ciutat vengut una partida dau maine daus Plantagenèst. Pendent aquesta tempsada, la lenga d'òc estut totjamèi practicada a Bordèu, on damorèt la lenga oficiau. A la Guèrra de Cent Ans, Bordèu estut de fòrça restacada a França e vengut francesa. Los reis de França remplacèren l'occitan prau francés, dau mens oficiaument.

Lengas 
Article principal : Bordalés (parlar).
Bordèu es una vila on se rencontran lo parlar gascon de las lanas damb lo parlar lengadocian de Guiana (sens ?). A l'entrada dau sègle XIX, lo gascon dominava dens la lenga dau pòble.

Administracion

Cantons 
Bordèu es devesida en 5 cantons dempuèi 2015 (8 avant).

Lista daus jurats màgers

Ensenhament superior e recèrca 
Bordèu es lo sèti de l'academia de Bordèu que compren cinc departaments.

Bordèu es la 6 vila universitària francesa après París, Lion, Tolosa, Lilla e Marselha. La vila aculhís  estudiants dens sas universitats e grandas escòlas. La màger part daus ensenhaments se fan sus lo domeni universitari de Pessac Talença Gradinhan, lo màger campus d'Euròpa, levat los estudis medicaus a costat dau CHU, las sciéncias de l'òme plaça de la Victòria e los estudis de gestion.

A Bordèu i a quate universitats dins quate domenis de competéncias : 
 l'Universitat de Bordèu I : sciéncias e tecnologias.
 l'Universitat de Bordèu II : medecina, sciéncias de l'òme, espòrt e enologiá.
 l'Universitat de Bordèu III : sciéncias umanas, letras en lengas.
 l'Universitat de Bordèu IV : dreit, sciéncias politicas, sciéncias economicas, sciéncias socialas, sciéncias de gestion e management.
I a tanben d'establiments publics d'ensenhament superior :
 L'Escòla Nacionau de la Magistratura.
 Arts e Mestièrs ParisTech (ENSAM).
 École spéciale de mécanique et d'électricité (ESME Sudria).
 L'Escòla Nacionau Superiora de Sciéncias Agronomicas de Bordèu Aquitània Bordèu sciéncias agro, ancianament ENITA.
 L'Escòla Nacionau Superiora d'Arquitectura e de Paisatge de Bordèu (ENSAPBx).
 L'Institut d'Estudis Politics de Bordèu (IEP).
 L'Escòla Nacionau Superiora de Cognitica (ENSC)
 L'Escòla Nacionala Superiora en Environament Georessorsas e Engenheria deu Desvolopament durable (ENSEGID), creada en 2011.
 L'Escòla Nacionau Superiora d'Electronica, Informatica, Telecomunicacions, Matematicas e Mecanica de Bordèu (ENSEIRB-MATMECA).
 L'Escòla Nacionau Superiora de Tecnologia de las Biomoleculas de Bordèu (ENSTBB).
 L'Escòla Nacionau Superiora de Quimia, Biologia e Fisica de Bordèu (ENSCBP), issuda de la fusion de l'ENSCPB e de l'ISTAB.

Economia 

L'economia màger de Bordèu es la viticultura, Bordèu es la capitala dau vin emb d'una chifra d'afar de 14,5 miliards d'èuros.
L'industria emplega  personas a Bordèu, que  trabalhan dens lo sector de la fusta e dau papèir.

Lo caumatge a Bordèu es de 8,8 %.

Cultura 

 Lo Pòrt de la Luna que fèi partida de la lista del Patrimòni Mondial de l'umanitat.

Teatre

Las salas 
 Opéra National de Bordeaux, Grand-Théâtre -> Tram A/Grand Théâtre.
 Théâtre Trianon, 6 carrièra Franklin 
 Théâtre Femina, 10 carrièra de Grassi
 Comédie Gallien, 20 carrièra Rolland
 Théâtre national de Bordeaux en Aquitaine (TNBA), 3 plaça Pierre Renaudel -> Tram C/Sainte Croix.
 Café Théâtre des Beaux Arts, 2 carrièra Beaux Arts
 Théâtre Onyx, 13 carrièra Fernand Philippart -> Tram C/Place de la Bourse.
 Théâtre des Salinières, 4 carrièra Buhan -> Tram B/Place du Palais.
 Enchântier Théâtre, 37 carrièra de la Fusteria (Fusterie) -> Tram C/Saint Michel.
 Glob théâtre,
 La Lucarne, 49 carrièra Carpentèira (Carpenteyre) -> Tram C/Saint Michel.
 Théâtre du Pont Tournant
 Espace Médoquine

Patrimòni

Bastiments e lòcs publics remarcables 
 Plaça de la Borsa
 Plaça de las Quinconças
 Colona daus Girondins
 Grand Teatre
 Palais Rohan
 Plaça de la Victòria (ancianament d'Aquitània)
 Pòrta Calhau
 Tor Sent Ilègi (Grosse Cloche)
 Pòrtas Dijaus, de la Moneda, d'Aquitània
 Gara Sent Joan
 Alèias de Tourny
 Anciana gara d'Orleans
 Bassins a flòt
 Anciana basa sos-marina
 Jardin public
 Parc bordalés

Bastiments religiós 
 Catedrala Sent Andriu
 Tor Pèir Berland
 Basilica Sent Miquèu (e la Flècha)
 Basilica Sent Saurin
 Abaciala Senta Crotz
 Glèisa Nòsta Dama : edifici barròc
 Glèisa Senta Eulalia
 Glèisa Sent Brunò
 Glèisa Sent Pèir
 Glèisa Sent Pau-Sent Francés Xavièr (Dominicans)
 Glèisa Sent Loís
 Capèra de la Magdalena (cors Pasteur)
 Glèisa Senta Maria de la Bastida
 Glèisa Nòsta Dama dau Cipressat
 Glèisa Sent Marçau
 Glèisa Sent Nicolàs
 Glèisa Sent Amand de Cauderan
 Glèisa dau Còr Sacrat
 Ancianas glèisas Sent Remèdi e Sent Progèit
 Granda Sinagòga de Bordèu

Musèus 
 Musèu d'Aquitània (Musée d'Aquitaine)
 Musèu de las Bèras Arts (Musée des Beaux Arts)
 Musèu d'Art Contemporan (Musée d'Art Contemporain)
 Musèu d'Art Decoratiu (Musée d'Art Décoratif)
 Musèu de las Doanas (Musée des Douanes)
 Musèu Goupil
 Centre Jean Moulin
 Cap Sciences

Espòrt

Còlas de nivèl nacional 
 Fotbòl : Girondins de Bordeaux 
 Rugbi de XV : Union Bordeaux Bègles
 Andbòl : Girondins de Bordeaux HBC
 Basquetbòl : JSA Bordeaux

Personas celèbras ligadas a Bordèu

Personas celèbras nascudas a Bordèu 
 Ricard II d'Anglatèrra, rei d'Anglatèrra e duc d'Aquitània.
 Carle Vernet, pintre.
 Mèste Verdièr, escrivan e poèta. 
 Franz Schrader, geograf. alpinista e pintre. 
 Jules Ladoumègue, atlèta de mièg fons.
 Jean Anouilh, autor dramatic.
 René Clément, cineasta.
 Danielle Darrieux, actritz.
 Edouard Molinaro, cineasta.
 Marcèu Amont, cantaire.
 Boris Cyrulnik, psicològ.
 Lucenzo, cantaire francés e portugués

Personas celèbras ligadas a Bordèu 
 Ausòni, poèta latin.
 Pèir Berland, arshavesque.
 Miquèu de Montanha, escrivan, filosòf e cònsol de Bordèu.
 Montesquieu, escrivan e pensaire.
 Camille Jullian, istorian.
 Aristides de Sousa Mendes, diplomata portugués.

Eraudica

Embessonatges 
 Bristol ()
 Casablanca ()
 Los Angeles ()
 Madrid ()
 Munic ()
 Oran ()

Nòtas e referéncias 

Comuna de Gironda
Comuna de la Grava
Pòrt sus Garona

Via Turonensis
Vila membre de l'AIMF
Vila embessonada emb Quebèc
Prefectura
Ancian caplòc de districte
Patrimòni Mondial en França