अर्थवेद


अर्थवेद
चार वेदका चार उपवेद मानिन्छ-
धनुर्वेद, 
गान्धर्ववेद, 
आयुर्वेद, र 
अर्थवेद 
पं. धनराज शास्त्रीले अर्थवेदका चार ठूला र दुइ ाना ग्रन्थको उल्लेख गरेका छन्

ठूला ग्रन्थ
चार ठूला ग्रन्थ यस प्रकार छन् 
 १. अर्थोपवेद– यसको श्लोक संख्या एक लाख बताइएको छ ।
 २.अर्थवेद– यसको श्लोक संख्या ३० हजार बताइएको छ ।
 ३. अर्थ चन्द्रोदय– यसको श्लोक संख्या २० हजार बताइएको छ ।
 ४. सम्पत्ति शास्त्र– यसको श्लोक संख्या एक लाख २० हजार बताइएको छ ।

साना ग्रन्थ
दुर्ई साना ग्रन्थको उल्लेख यस प्रकार छ–
 १. नीतिप्रभा, यसको श्लोक संख्या २७ हजार बताइएको छ ।
 २.काश्यपेय दण्डनीति, यसको श्लोक संख्या २४ हजार बताइएको छ ।

अर्थवेदको अस्तित्त्व
रामदास गौडका अनुसार, अर्थवेदको सम्बन्धमा प्रचलित २८ वटा स्मृति ग्रन्थहरूलाई बुझ्नुपर्छ । किनभने अर्थशस्त्र विषयमा सबैले केही न केही उल्लेख अवश्य गरेका छन् । तर शुक्रनीति र कामन्दकीय नीतिसारमा वात्र्ताशास्त्रको विषयमा बढी चर्चा छ । उनले बार्हस्पत्य अर्थशास्त्रको उललेख गरेका छैनन् । यसबाट उनको दृष्टिमा यो ग्रन्थ छुटेको देखिन्छ । बृहस्पतिले अर्थशास्त्र नामको विशाल ग्रन्थ रचना गरेका थिए भनिएको छ । अर्थसूत्र ग्रन्थको प्रकृति हेर्दा त्यस्तै ठूलो ग्रन्थ हुनुपर्छ भन्ने बुझिन्छ ।  
अर्थशास्त्र एक व्यापक शब्द हो । यसमा समाजशास्त्र दण्डनीति र सम्पत्ति शास्त्र तीनवटै कुरा समवेश छन् । वार्ता अर्थात् रोजगार सम्बन्धी कुरा सम्पत्ति शास्त्रको इष्ट विषय हो । राजनीति र शासन दण्डनीतिका विषय हुन् । वर्णाश्रम र सो का कर्तव्याकर्तव्य चर्चा समाजशास्त्रको विषय हो । स्मृति र धर्मशास्त्रमा यिनै कुरा समावेश हुन्छन् ।

नीतिप्रभा
नीतिप्रभा ग्रन्थमा २७ हजार श्लोक छन् । यसको रचना काश्यप ऋषिले गरेका हुन्, स्वाम्भुव मन्वन्तरको प्रथम सतयुगमा । यसमा चार प्रकरण छन् 
 १. सृष्टि उपपत्ति  
 २.वर्ण व्यवस्था  वर्णधर्म, आश्रम धर्म, जाति निर्णय, क्रिया विभाग
 ३. व्यवहार कल्प, समाजमा परस्पर कस्तो व्यवहार गर्ने, भक्ष्याभक्ष्य, राजधर्म, प्रतिग्र धर्म यज्ञ क्रिया याजन प्रकार, उपासना, दीक्षा, नित्याचार, स्त्री पुरुष व्यवहार, स्त्री अधिकार, पुरुष अधिकार 
 ४. क्रय विक्रय, विवाह विधि, निर्णय प्रकार, कलह शमन, तपः चर्चा । 
 काश्यपीय दण्डनीति २४ हजार श्लोक । काश्यप ऋषिले स्वाम्भुव मन्वन्तरको तह्रौं त्रेतामा बनाएका हुन् । यसमा तीन प्रकरण छन् । 
 १. शुभाशुभ विभाग, र यी दुवै को प्रतिफल, ईश्वरीय दण्ड ।
 २. राजकीय मन्त्र, राज्य आवश्यकता, भूगोल, संसारको साम्राज्य, चक्रवर्तित्व निरुपण, राजकीय दण्ड । 
 ३. प्रजापालन प्रकार, प्रजाको राजासंग अनुवर्तन, प्रेम, परिचय, भूमि सङ्ग्रह, प्रकार, पशुपालन, प्रकार, व्यापार, हस्तशिल्प, कृषि कर्म, काल विभाग, देश विभाग, शासन प्रणाली, आवश्यकतापूर्वक अधिकार, उपासना तत्त्व ।

उपसंहार
आज अर्थवेद नमको कुनै ग्रनथ उपलबध छैन। यी सबैका छापिएका ग्रन्थ उपलब्ध नभएको कुरा रामदास गौडले उल्लेख गरेका छन् ।

सन्दर्भ ग्रन्थ सूची

वेद