मार्कण्डेय ऋषि
मार्कण्‍डेय एक प्राचीन ऋषि हुन् । उनी अष्ट चिरञ्जीवी मध्ये पनि एक  चिरञ्जीवी हुन् । मार्कण्डेय पुराण मार्कण्‍डेय ऋषि र जैमिनी ऋषि बीचको संवाद रहेको छ । श्रीमद्भागवत् पुराणको कयौ अध्याय समेत उनको सम्बाद र प्रथानाले भरिएको छ । महाभारतमा समेत उनको उल्लेख गरिएको पाइन्छ । मार्कण्‍डेयलाई हरेक हिन्दु परम्परा, रीतिरिवाज संस्कृतिमा सम्मानका साथ आदर गरिन्छ  ।

आज, मार्कण्‍डेयले मार्कण्‍डेय पुराण रचेको स्थान उत्तरकाशी जिल्ला, उत्तराखण्ड एक पर्यटकीय स्थल बनेको छ  ।

शिवद्वारा रक्षा 
मृकन्दु ऋषि र उनकी पत्नी मरुद्मतिको कुनै सन्तान थिएनन् र भगवान शिवको कठोर तपस्या गरेर शिवले उनलाई दर्शन दिए । उनले सन्तान प्राप्तिको इच्छा व्यक्त गरेपछि शिवले उनलाई दुई विकल्प दिए , एक तीक्ष्ण बुद्धि भएको , तर छोटो आयु भएको पुत्र र अर्को विकल्प लामो आयु भएको तर मन्दबुद्धि पुत्र मध्ये एक छान्नको लागि भने । मृकन्दु ऋषिले पहिलो विकल्प रोजे र भगवानले उनलाई अनुकरणीय पुत्र मार्कण्‍डेयको बरदान दिए, जसको आयु मात्र १६ वर्षसम्म भनेर भाग्यमा लेखिएको थियो  ।

मार्कण्‍डेय हुर्के बढे पछि भगवान शिवको महान भक्त बने । र उनी आफ्नो आयु सकिने भनिएको दिनमा उनी निरन्तर शिवलिङ्ग शिवको  पुजामा तल्लीन भै रहे । उनी महा मृत्युंन्जय मन्त्र पाठ गर्दै बसेका थिए । आयु सकिएपछी यमराजका दुत यमदुत उनलाई लिन आए । तर उनको शिवको  गहिरो भक्ति तथा निरन्तरको प्राथनाले गर्दा उनलाई लैजान सकेनन् । त्यसपछी यमराज स्वयं आफै मार्कण्‍डेयको जीवन उठाउन आए, र आफ्नो फाँसी को फन्दा उनी तर्फ फ्याके । दुर्घटनाले हो वा भाग्यले गर्दा , उनको फन्दा शिवलिंग मा पुग्यो र त्यहाँ बेरियो । शिव आक्रोशित भएर शिवलिङ्गबाट प्रकट भए र यमराजलाई आक्रमण गरे । शिवले यमराजको छातीमा लात मारे ।

भागवत पुराण

मार्कण्डेय पुराण 
मार्कण्डेय पुराणको देवी महात्म्य अध्याय शक्ति परम्पराको एक महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ हो ।

महा मृत्युंन्जय मन्त्र 
ऋगवेद(७।५९।१२)मा उल्लेखित र यजुर्वेदमा पुन उल्लेख गरिएको यस मन्त्रलाई त्रियम्बकं मन्त्र पनि भनिन्छ| यसमा शिवको स्तुति गरिएको छ । शिवलाई मृत्यु विजेता मानिन्छ । यो मन्त्र यस प्रकार छ ।ॐ त्रियम्बकं यजामहे, सुगन्धिं पुष्टिवर्धनं उर्वारुकमिव बन्धनान् मृत्योर्मोक्षिय मामृतात् '

 भावार्थ

ॐ

त्रियम्बकं =हे त्रिनेत्र (महादेवको नाम)

यजामहे=प्रार्थना गर्दछौ

सुगन्धिं =सुवासित(

पुष्टिवर्धनं= जीवकारक,शक्तिकारक

उर्वारुकमिव =लहरादार फल

बन्धनान् =लहरा (वन्धन)

मृत्योर्मोक्षिय =मृत्यु वाट मोक्ष

मा अमृतात् =अमरता

यसलाई मृत्युसँग विजय पाउने महा मृत्युञ्जय मन्त्र भनिन्छ । यस मन्त्रको धेरै नाम र रूप छन्। ऋषिमुनिहरूले यसलाई वेदको हृदयको भनेर ब्याख्या गरेका छन्। चिन्तन र ध्यानका लागि प्रयोग गरिने अनेक मन्त्रमध्ये गायत्री मन्त्रसँग यस मन्त्रको सर्वोच्च स्थान छ ।

यो पनि हेर्नुहोस् 

 नारद
 प्रह्लाद
 चार कुमार
 हिन्दू पञ्चाङ्ग
 सप्त ऋषि
 चिरञ्जीवि

सन्दर्भ 

महाभारतका पात्रहरू
चिरञ्जीवि