सुमन पोखरेल
सुमन पोखरेल (, जन्म: विक्रम सम्बत् २०२४, असोज ०५, (तदनुसार सन् १९६७, सेप्टेम्बर २१ ); नेपाली कवि, गीतकार, नाटककार,  अनुवादक तथा कलाकार हुन् । उनका रचनाहरू विभिन्न भाषामा अनुदित भई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रकाशित भएका छन् ।

सुमन पोखरेल एक महत्त्वपूर्ण दक्षिण एसियाली कविका रूपमा चिनिन्छन् । उनी सन् २०१३ तथा सन् २०१५ को सार्क साहित्य पुरस्कारद्वारा विभूषित भएका छन् । सो पुरस्कार दुई पटक प्राप्त गर्ने उनी एक मात्र कवि/लेखक हुन् ।

प्रारम्भिक जीवन 
सुमन पोखरेलको जन्म वि.सं. २०२४ असोज ५ गते मिल्स एरिया, विराटनगरमा पिता मुकुन्दप्रसाद पोखरेल तथा माता भक्तादेवीको कोखबाट भएको हो । एक शिक्षित तथा समृद्ध परिवारमा जन्मिएका पोखरेलले सानैदेखि जीवन अनुकुल वातावरण प्राप्त गरे । 

कवि सुमन पोखरेल पाँच वर्षको उमेरसम्म विराटनगरको बाल मन्दिरमा प्रारम्भिक बालविकासका लागि भर्ना भए । सात वर्षको उमेरदेखि पुर्खौली थलो धनकुटा नगरपालिकाको कचिडेमा हजुरआमाको रेखदेखमा उनको पालनपोषण भएको हो । उनका हजुरबुबा विद्यानाथ पोखरेल एक कवि तथा राजनितिज्ञ रहेका हुनाले नेपाली, हिन्दी तथा पौराणिक संस्कृत साहित्यले भरिभराउ हजुरबुबाको पुस्तकालयको कारण उनी सानै उमेरदेखि नै साहित्यसँग परिचित भए । बाह्र वर्षको उमेरमा उनी पुनः विराटनगर फर्केर आफ्ना आमाबाबुको साथमा बस्न थाले । शिक्षित तथा अध्यनशील आमाबाबुका छोरा पोखरेललाई घरको वातावरणले नै अध्ययन र साहित्यतिर आकर्षित गर्‌यो ।

शिक्षा
पोखरेलले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट विज्ञान विषयमा स्नातक, वाणिज्य प्रशासन विषयमा स्नातकोत्तर र कानुनमा स्नातकको उपाधी हासिल गरेका छन् ।

सिर्जनशीलता
सन् १९९५ मा शाखा अधिकृतको रूपमा नेपाल सरकारको निजामती सेवामा प्रवेश गरेका पोखरेलले सेवा त्याग गरी सन् १९९८ देखि अन्तर्राष्ट्रिय संस्था प्लान इन्टरनेसनलमा सम्बद्ध भई विकासकर्मीको रूपमा  कार्य गर्न थाले । उनको कार्यको प्रकृति विभिन्न दुर्गम क्षेत्रहरूको भ्रमण रहेको थियो । विकट पहाडको बसाइताका विकासबाट वञ्चित दुर्गम गाउँहरू घुम्दै जाँदा त्यहाँका बालबालिका, महिला र पुरुषहरूको कठोर जीवनले उनको अन्त:स्करण लाई निकै गहिरोसँग छोयो । उनले दृष्टीगत गरेका जीवनका विविध रूपहरूको फलस्वरूप उनको आन्तरिक कवि अझ बढी संवेदनशील भयो । भोजपुर जिल्लाको एक गाउँको भ्रमणका बखत नै उनले गाउँको चरम विकटताको चित्रण गरिएको एक कविता खोरम्पा  लेखे । उनले सो कवितामा जीवनका कठोरतम् भोगाइलाई सुन्दर ढङ्गले सुन्दर शब्दहरूले सुसज्जित गरी पोखेका छन् । 
 
नेपालीका अतिरिक्त अङ्ग्रेजी, मैथिली, हिन्दी, उर्दू तथा बङ्गाली भाषाहरूमा पकड भएका पोखरेलले बहुभाषामा कलम चलाएका छन् । उनका नेपालीमा दुईवटा कवितासङ्ग्रह तथा एउटा  गीतसङ्ग्रह   प्रकाशित छन् । उनका गीतहरू विभिन्न गायकका एल्बममा समावेश भएका छन् । पोखरेलका अनुवाद तथा केही निबन्ध विविध सङ्कलनहरूमा समाविष्ट रहेका तथा विभिन्न पत्रिकाहरूमा प्रकाशित भएका छन् । पोखरेलद्वारा लिखित नाटक नेपालबाहिर प्रदर्शित भइसकेको छ । उनी चित्रकारमा रूपमा पनि सकृय रहेका छन् । 

पोखरेलका कविताका अङ्ग्रेजी अनुवादहरू स्नो जेवल, लाइफ एण्ड लिजेन्ड, सङ् वी शेयर, स्वीट एण्ड सावर ड्रीम्स,
ग्लोबल पोयट्री, लर्निङ एण्ड क्रिएटिभिटी,  ग्रे स्प्यारो, प्राच्य रिभ्यू, क्यालिफोर्निया क्वाटर्ली, एसियन सिग्नेचर  लगायतका विभिन्न अन्तर्राष्ट्रीय साहित्यिक पत्रिकाहरूमा प्रकाशित छन् । कवि पोखरेलले सार्क साहित्य सम्मेलन, सार्क चार्टर दिवस तथा अन्य नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै विभिन्न अन्तर्राष्ट्रीय साहित्यिक सङ्गोष्ठीहरूमा आफ्ना रचनाहरू प्रस्तुत गरेका छन् । 
कवि पोखरेलका कविताको धेरैजसो अङ्ग्रेजी अनुवाद अभि सुवेदीद्वारा गरिएका छन् । उनका केही कविताहरू उनी आफैँले अनुवाद गरेका छन् भने केही मुकुल दाहाल, तथा मनु मन्जिललगायतका अनुवादकहरूले अनुवाद गरेका छन् । 

सुमन पोखरेलका कविता अङ्ग्रेजीका अतिरिक्त बङ्गाली, फ्रेन्च, जर्मन, हिन्दी, इटालियन, पर्सियन तथा स्पेनिश भाषाहरूमा अनुदित भई विभिन्न स्थानबाट प्रकाशन हुने प्रिन्ट तथा अनलाइन पत्रिकाहरूमा प्रकाशित भएका छन् । उनका कविताका ती अनुवादहरू विभिन्न देशका विभिन्न अनुवादकहरूका साथै उनी आफैँले पनि गरेका छन् । 

अनुवादकका रूपमा पोखरेलले विभिन्न देशका अनेका कविका कवितालाई नेपालीमा अनुवाद गरेका छन् । उनले अनुवाद गरेका केही प्रसिद्ध कविहरूमा अन्ना आख्मातोभा, अन्ना स्वीर, एलेन गिन्सबर्ग, डेलमिरा अगस्टिनी, फैज अहमद फैज, फरोग फारूखजाद, गाब्रिएला मिस्ट्रल, गुलजार, ज्याक प्रेभर, मोहमुद दरविस, नाजिक अल मलाइका, नाजिम हिकमत, निजार कब्बानी, ओक्टाभियो पाज, पाब्लो नेरुदा, साहिर लुधियानवी, सिल्भिया प्लाथ, यहुदा अमिसाई रहेका छन् । उनले आद्याशा दास, हेलेन कार्डोना, शीमा कलबासी,  मोहम्मद नागिब अलरामादी, छादोर वाङ्ग्मो, कामिनी कामायनी, रिता साञ्चियोनी, अशोक कुमार पाण्डेय लगायतका विभिन्न मुलुक तथा भाषाका समकालिन कविका कवितालाई नेपालीमा अनुवाद गरेका छन् । 

पोखरेलले महाकवि  लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, तथा गोपालप्रसाद रिमाल, भूपी शेरचन, हरिभक्त कटुवाल,  ईश्वरवल्लभ, अभि सुवेदी, कृष्णभूषण बल, दिनेश अधिकारी, ज्योति जङ्गल, मुकुल दाहाल, मुकुन्द प्रयास, धिरज राई, दिपक सम्चु, अर्जुन ढुङ्गाना, विराट अनुपम, शुभलक्ष्मी लम्साल, गीता त्रिपाठी, भूपिनलगायत कविहरूका कविता अङ्ग्रेजी, हिन्दी तथा उर्दु भाषामा अनुवाद गरेका छन् ।  
महाभारतकी पात्र द्रौपदीमा आधारित सुमन पोखरेलको नाटक याज्ञसेनी  सन् २०१६ देखि अमेरिका तथा भारतका विभिन्न शहरहरूमा सुनिल पोखरेलको निर्देशनमा प्रदर्शन हुँदै आएको छ । 

चित्रकारका रूपमा पोखरेलले अनेकौँ पुस्तकहरूलाई आवरण कला दिएका छन् । उनले विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको कथा तीन घुम्तीमाथि बनाएको चित्र गुराँस पुस्तकालय, विराटनगरमा सङ्ग्रहित छ ।

लेखनशैली
सुमन पोखरेललाई आफ्ना पाठकलाई काव्यात्मक चमत्कारले उठाएर नयाँ उचाइमा पुर्‌याउने र जीवनका आम विषयवस्तु प्रति संवेदनशील हुन वाध्य पार्ने सशक्त कोमल स्वरका कविका रूपमा व्याख्या गरिएको छ । "उनका (सुमनका) कविताहरू जीवन र जगतका अनेक विचित्रताहरू बीच छिर्दछन् र तिनका लुकेका पक्षहरूको उद्घाटन गर्दछन् । उनका शब्द चयनको खेलले पाठकको मष्तिस्कमा मायवी चित्रहरू कोरिदिन्छन् ।" भनेर पोखरेलका कविताको समीक्षा गरिएको छ । 

लाइफ एन्ड लिजेन्डले पोखरेलका कविताको समिक्षा गर्दै,'पोखरेलका कविताहरू जीवन र जगतका अनेक विचित्रताहरू बीच छिर्दछन् र तिनका लुकेका पक्षहरूको उद्घाटन गर्दछन् । उनका शव्द चयनको खेलले पाठकको मष्तिस्कमा मायवी चित्रहरू कोरिदिन्छन् ।' भनेको छ ।

पोखरेलको आगाले भिजेको आकाश शीर्षकको कविताको व्याख्यामा अभि सुवेदी लेख्छन्,- 'त्यो कविपात्रको उक्ति सामर्थ्य नै सिर्जनाले बनिएको छ । उसको खोजीमा जेन चित्रकार र कविका जस्ता सहज र वोधगम्य बिम्बहरूका नाटकीय खेलहरू हुन्छन् । त्यो खोजमा परमआनन्द बुझाउने क्षणहरूका आभाष पाइन्छन् । यस्ता क्षणहरू जसको प्रयोग गर्दा कविपात्र विचलनमा परेको छैन । त्यहाँ निजत्व छ तर त्यो निजत्व एक खोजीको रूपक भएकोछ । त्यसको पछिल्तिर एउटा चाहनाको आकाश छ ।' उनको अर्को कविता केटाकेटीको समीक्षा गर्दै भरतीय लेखिका अनुजा घोष लेख्छिन्, "सुमन पोखरेलको कविता 'केटाकेटी'ले पाठकको चेतनामा कोमलता भरिदिन्छ । कविले बालकको निश्छलतालाई प्राकृतिक विम्वहरूका माध्यमबाट व्याख्यातीत चित्रण गरेका छन् । कविताको अन्त्यमा छोडिएको आलङ्कारिक प्रश्नले पाठकको मष्तिस्कमा एउटा अमिट छाप छोड्दछ ।"

कवि पोखरेल पुराना मान्यतालाई भत्काएर नयाँ मान्यता स्थापित गर्ने कविका रूपमा देखिन्छन् । उनको कविता ताजमहल र मेरो प्रेम  यसको एक सशक्त दृष्टान्त हो । सो कवितामा उनले ताजमहलको विशालता र हालसम्म रही आएको मान्यतालाई कलात्मक तरिकाले चुनौती दिएका छन् । समीक्षक तथा समकालिन कविहरूले उनको सो कवितालाई ताजमहल जतिक्कै कलात्मक भनेर व्याख्या गरेका छन् ।

पोखरेलका कविताको समालोचना गर्दै दधिराज सुवेदीले आफ्नो पुस्तक ‘नेपाली साहित्यका मुस्कानहरू’मा “’कवितामा मानव प्रेमको उत्कर्ष चाहिन्छ, कविता अभिव्यक्तिको उच्चतम माध्यम बन्नुपर्दछ, कविता स्वतन्त्रताका लागि लेखिनुपर्दछ । कविता न्याय, प्रेम र जीवनका वारेमा लेखिएको हुनुपर्दछ' भन्ने विचारका धनी सुमन पोखरेलका सिर्जनामा शालीनता छ । उनी शिल्प र कथ्य दुवै प्रकारले व्यक्ति वा समाजका पीडालाई पारदर्शी ढङ्गले प्रस्तुत गर्दै समाजलाई सुख, शान्ति एवम् आनन्दको अनुभूति दिलाउँछन् ।“ भनेका छन् ।

पोखरेलका गीतहरू साङ्गीतिक तथा काव्यिक विशेषताका कारणले विशिष्ट मानिएका छन् । कथाकार परशु प्रधानले पोखरेलको गीत सङ्ग्रह हजार आँखा यी आँखामाको प्रकाशकीयमा लेखेका छन्, "सुमनका कविताहरू ओखर जस्ता पनि छन् । तर यसभित्रका गीतहरू भने ललिपप लाग्छन् । यी गीतहरूमा कोमल र सरल अनुभूतिहरूले कल्पनाको आकाशमा राम्ररी उडान भर्न पाएका छन् । ...  सुमन पोखरेलका गीतहरू साहित्यिक गीत हुन् र यिनका साहित्यिक मूल्य उल्लेखनीय छन् ।" पोखरेलका गीतबारे कवि कृष्णभूषण बलले आफ्नो भनाइ यसरी व्यक्त गरेका छन्- 'गीतको बोटमा फुलेको फूलको नाम नै सुमन पोखरेल हो ।' कवि तथा गीतकार दिनेश अधिकारीले हजार आँखा यी आँखामा पोखरेलको आगमनलाई 'तपाईँ मनबाट गीतको दुनियाँमा आउनु भएको छ । म, अलि अगाडिदेखि यो दुनियाँ भोगिरहेछु । तपाईँको आगमन त्यसैले पनि मलाई प्यारो लागिरहेछ, न्यानो लागिरहेछ । म तपाईँलाई गीतको यो दुनियाँमा स्वागत गर्छु। तपाईँको यो आगमनलाई मैले आफ्नै अर्थमा ग्रहण गरेको छु । तपाईँ आउनु भएकोले- आफू आएको अवस्थालाई सार्थक ठानिरहेको छु।' भनेर स्वागत गरेका छन् । आफ्ना मनका भावनाहरू माया र प्रणयका स्वरहरूमा सुरुचिपूर्ण ढङ्गले व्यक्त गर्ने  कवि सुमनका सम्प्रेषणीय भावनाहरूप्रति पूर्ण सहमत हुँदै साहित्यकार शिव रेग्मी भन्छन्,-"हजार आँखा यी आँखामाभित्रका एकसट्ठी गीतहरू नेपाली गीति फाँटका एकसट्ठी सुन्दर गेय फूलहरू हुन् जसले हाम्रो इतिहासमा नयाँ मोडहरूको उद्घाटन गर्ने छन् ।

उनले अन्य भाषाबाट नेपालीमा गरेका अनुवादहरू सशक्त अनुवाद मानिएका छन् । कवि तथा समालोचक गीता त्रिपाठीले पोखरेलद्वारा अनूदित कविताहरूको सङ्ग्रह मनपरेका केही कविताले नेपाली अनुवाद साहित्यमा नयाँ दैलो खोलेको विचार व्यक्त गरेकी छन् । सो पुस्तकको बारेमा कवि मोमिलाले शब्दभन्दा पनि मूल कविताको भाव र आत्मामा बढी केन्द्रित भएर अनुवाद गरिएको हुनाले संग्रहका कविता नेपाली कविता नै भएर आएको बताएकी छन् भने कवि तुलसी दिवसका अनुसार उक्त पुस्तकमा सङ्ग्रहित कविताहरू अनुवाद जस्तो नलागेर मौलिक नेपाली कविता लाग्नुले अनुवादकको सामर्थ्य देखाएको धारणा राखेका छन् ।  कवि विप्लव प्रतीकले मूल कृतिको आत्मा नमारी मौलिक नेपालीजसरी अनुवाद भएको सो संग्रहले नेपाली अनुवादसाहित्यमा स्पस्ट उपस्थिति जनाएको धारणा व्यक्त गरेका छन् ।

प्रभाव तथा प्रतिग्रहण

सुमन पोखरेललाई सार्क साहित्य पुसस्कारबाट दुई पल्ट विभूषित गरिएको छ । उनका विभिन्न कविताका अंशहरूलाई विभिन्न मुलुकका लेखकहरूले आफ्ना लेखहरूमा उद्धृत गरेका छन् । ‘द हिन्दू’मा प्रकाशित रनिङ अन पोयट्री: द वुन्डेड वर्ल्ड  शीर्षकको कवितासम्बन्धी लेखमा डा. श्रीविद्या शिवकुमारले पोखरेलको कविता हरेक बिहानबाट एक अंश उद्धृत गरी आफ्नो लेख शुरु गरेकी छन् । सोही कविताको एक अंशबाट शुरू गरेर मीनाक्षी मोहनले मन्ना बहादुरको एउटा पुस्तकको समीक्षा गरेकी छन् ।  
पोखरेलको कविता बर्सात्‌मा बुद्धको मूर्तिसामूको एउटा हरफ उद्धृत गरी अतुला गुप्ताले ‘डेक्कन हेराल्ड’ मा प्रकाशित इन्भाइरोन्मेटल राउन्ड अप  शीर्षकको आफ्नो लेख शुरू गरेकी छन् , भने मोना मेहताले ‘स्पिकिङ ट्री’मा प्रकाशित दक्षिण एसियाली सम्पदासम्बन्धी आफ्नो लेख इन्डिक रिजन: शेयर्ड हेरिटेज  पोखरेलको कविता ‘खोजिरहेछु एउटा हृदय’लाई उद्धृत गरी शुरू गरेकी छन् ।  ‘साइकोलोजी टुडे ‘मा प्रकाशित हु वान्ट्स टु बी नर्मल  शीर्षकको  आफ्नो लेखमा एमेली टी ट्रोस्कियान्कोले पोखरेलको कविता निर्णय गर्नुअघि को अन्तिम स्टेन्जालाई उद्धृत गरेकी छन् । 

सुमन पोखरेलका कविताहरू विश्वविद्यालयका सिलेबसमा राखिएका छन् । उनको 'ताज महल र मेरो प्रेम' शीर्षकको कविता पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालयको स्नातक तहको पाठ्यक्रममा राखिएको छ, भने उनको कविता 'हाटमा उभिएर'को अङ्ग्रेजी अनुवाद त्रिभूवन विश्वविद्यालयको वि.एड. को सिलेबसमा राखिएको छ । उनका कविताकी प्रशंसक फ्रान्सकी एन्ड्रिया फर्नान्डिजले उनका कविताका अंशहरू आफ्ना पाखुरामा ट्याटु गरेकी छन् ।

मुख्य कृतिहरू

कविता
"शून्य मुटुको धड्कनभित्र", २०५६, वाणी प्रकाशन, विराटनगर
हजार आँखा यी आँखामा २०५९, वाणी प्रकाशन, विराटनगर, ISBN ९७८९९९३३६५६३७
जीवनको छेउबाट, २०६६, वाणी प्रकाशन, विराटनगर, ISBN ९७८९९९४६२६५५६

नाटक
 याज्ञसेनी

अनुवाद

कविता 
 मनपरेका केही कविता २०७४, शिखा बुक्स, काठमाडौँ, ISBN 978-9937-9244-5-0
नेपालीमा अनुवादः गुलजार , साहिर लुधियानवी , लगायत विभिन्न विदेशी कविहरूका कविताहरू नेपालीमा अनुवाद ।
हिन्दीमा अनुवाद: महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा; तथा कविहरू गोपालप्रसाद रिमाल, भूपी शेरचन, अभि सुवेदी, कृष्णभूषण बल आदिका कविता । 
अङ्ग्रेजीमा अनुवादः ईश्वर बल्लभ, हरिभक्त कटुवाल, अभि सुवेदी, मञ्जु काँचुली, दिनेश अधिकारी, उपेन्द्र सुब्बालगायत कविहरूका कविताको अङ्ग्रेजीमा अनुवाद ।

कथा
 इन्दिरा दाँगीका हिन्दी भाषाका कथाहरू नेपालीमा अनुवाद

नाटक 
 आँधीबेहरी, २०७५, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, काठमाडौँ ISBN 978-9937-723-08-4 - विलियम शेक्सपियरको नाटक द टेम्पेस्टको नेपाली अनुवाद

पुरस्कार तथा सम्मान

अन्तर्राष्ट्रिय
 सार्क साहित्य पुरस्कार २०१५, फाउन्डेशन अफ् सार्क राइटर्स एन्ड लिटरेचर 
 सार्क साहित्य पुरस्कार २०१३, फाउन्डेशन अफ् सार्क राइटर्स एन्ड लिटरेचर
 परिकल्पना अवार्ड, २०१३, परिकल्पना समय, भारत

राष्ट्रिय
 बबरसिंह थापा स्मृति सम्मान तथा पुरस्कार २०७८
 विराटनगर जेसिसद्वारा साहित्यका लागि जेसिस सम्मान २०१५
 व्यक्ति वर्ष (साहित्य) २०१५ - युथ फर ब्लड   
 आरोहण गुरुकुलद्वारा आरोहण विशेष सम्मान २०१३  
 जयेन्द्र वर्षको उत्कृष्ट पुस्तक अवार्ड, जयेन्द्र प्रसाई एकाडेमी २०१० .

रेकर्ड भएका गीत

सन्दर्भ सूची

यी पनि हेर्नुहोस्
सुमन पोखरेल रचनासूची

बाह्य कडीहरू
 वेबसाइटः सुमन पोखरेल
 एभ्रिपिडीया 
 लाइब्रेरी अफ कङ्ग्रेस
 फाउन्डेसन अफ सार्क राइटर्स एण्ड लिटरेचर 
 मेरो दोस्रो अम्मल कविता 
 ताजमहल र मेरो प्रेम 
 मैले लेखेको नै स्वतन्त्र रहनका लागि हो 
 पोयटस् एण्ड राइटर्स
 साउण्ड क्लाउड
 गुडरिड्स
 ग्लोबल पोयट्री
 लाइफ एण्ड लिजेण्ड्स
 पोयम हण्टर
 डेली मोसन
 अल पोयट्री
 पोयम जोन 
 <span class="plainlinks">अकुपाई पोयट्री
 कविता कोश
 क्वोटेसन्स
 लर्निंङ एण्ड क्रिएटिभिटी 
 इन्टरनेट आर्काइभ
 ग्रे स्प्यारो प्रेस 
 प्राच्य रिभ्यू
 क्वालिफोर्निया क्वाटर्ली
  द सङ् वी शेयर
 क्वोट्स
 एसियन सिग्नेचर  
 काबुलनात 
 असुविधा
 स्वयम्‌सिद्दा
 सेतोपाटी
 नेपाली अनुवाद 
 मुक्त अनुभूतिमा कवि सुमन पोखरेल 

साहित्यकार
साहित्य
कवि
लेखकहरू
गीतकार
जीवनी
नेपाली साहित्यकारहरू
विराटनगरका मानिसहरू