विजयनगर साम्राज्य
thumb|240px|right|   विजयनगर साम्राज्य - १५ औँ शताव्दी मा

विजयनगर साम्राज्य (१३३६-१६४६) मध्यकालीन दक्षिण भारतको  एक साम्राज्य थियो। यसका राजाहरूले ३१० वर्ष राज गरे। यसको  औपचारिक नाम कर्णाटक साम्राज्य थियो। यस  राज्यको १५६५ मा  भारी पराजय भएको र राजधानी विजयनगरलाई जलाई दिएएको छ। त्यसको पश्चात क्षीण रूपमा  यो र ८० वर्ष चल्यो यसको स्थापना हरिहर र बुक्का नामक दुइ भाइहरूले गरेको थियो । यसको  प्रतिद्वन्द्वी मुस्लिम बहमनी सल्तनत थियो ।

उत्पत्ति

इस साम्राज्यको उत्पत्तिका बारेमा  विभिन्न दन्तेकथाहरू पनि प्रचलित छन् । यीबाट सबैभन्दा अधिक विश्वसनीय यही छ कि संगमका पुत्र हरिहर तथा बुक्काले हम्पी हस्तिनावती राज्यको आरम्भ गरेको थियो । र विजयनगरलाई राजधानी बनाएर आफ्नो राज्यको  नाम आफ्नो गुरुका नाममा विजयनगर रखा ।

दक्षिण भारतमा  मुसलमानहरूको  प्रवेश अलाउद्दीन खिल्जीका समय भएको थियो । तर अलाउद्दीन ती राज्यहरूको  हराएर उनीसित वार्षिक गर्न लिनेसम्म नैं सीमित रह्यो । मुहम्मद बिन तुगलकले दक्षिणमा  साम्राज्य विस्तारका उद्येश्यदेखि कम्पिलीमा आक्रमण गरिदिए र कम्पिलीका दुइ राज्य मन्त्रीहरु हरिहर तथा बुक्कालोई बन्दी बनाएर दिल्ली ल्यायो । यी दुइटै भाइहरू द्वारा इस्लाम धर्म स्वीकार गर्नका पछि यी दक्षिण विजयका लागि पठाइएको छ। मानिन्छ कि आफ्नो यस  उद्येश्यमा  असफलताका कारण ती दक्षिणमा  नैं रह गए र विजयारण्य नामक सन्तका प्रभावमा  आकर हिन्दू धर्मलाई पुनः आफ्नो लिया । यस  प्रकार मुहम्मद बिन तुगलकका शासनकालमा  नैं भारतका दक्षिण पश्चिम तटमा विजयनगर साम्राज्यको स्थापना गरिएको ।

साम्राज्य विस्तार 

विजयनगरको स्थापनाका साथै हरिहर तथा बुक्काका सामुन्ने धेरै कठिनाईयां थिए । वारंगलको  शासक कापाए नायक तथा त्यसका मित्र प्रोलय वेम र वीर बल्लाल तृतीय त्यसको विरोधी थिए । देवगिरिको  सूबेदार कुतलुग खाँ पनि विजयनगरका स्वतन्त्र अस्तित्वलाई नष्ट गर्नु चाहन्थ्यो ।  हरिहरले सर्वप्रथम बादामी, उदयगिरि तथा गुटीका दुर्गहरूलाई सुदृढ गरे । त्यसले कृषिको उन्नतिमा पनि ध्यान दिए जसदेखि साम्राज्यमा  समृद्धि आयी । होयसल साम्राट वीर बल्लाल मदुरैका विजय अभियानमा  लागेको भएको थियो । यस  अवसरको  लाभ उठाएर हरिहरले होयसल साम्राज्यका पूर्वी बागमा अधिकार गरिलिए  पछि वीर बल्लाल तृतीय मदुराका सुल्तान द्वारा १३४२मा  मार डालिएको । बल्लालका पुत्र तथा उत्तराधिकारी अयोग्य थिए । यस  मौकेराई भुनाँदै हरिहरले होयसल साम्राज्यमा अधिकार गर्न लिया । पछि गएर हरिहरले कदम्बका  शासक तथा मदुराका सुल्तानलाई पराजित गरेर आफ्नो स्थिति सुदृढ गरिलिए ।

हरिहरका पछि बुक्का सम्राट बनाएको र पनि त्यसले यस्तो कुनै उपाधि धारण गरेनन्।त्यसले तमिलनाडुको  राज्य विजयनगर साम्राज्यमा  मिल्यो लिया । कृष्णा नदीलाई विजयनगर तथा बहमनीको सीमा मान लिए गई । बुक्काका पछि त्यसका पुत्र हरिहर द्वितीय सत्तासीन भयो । हरिहर द्वितीय एक महान योद्धा थियो । त्यसले आफ्नो भाइको सहयोगले कनारा, मैसूर, त्रिचनापल्ली, काञ्ची, चिंगलपुट आदि प्रदेशहरूमा अधिकार गरिलियो।

शासकहरूको सूची

संगम वंश
 *हरिहर राय १  १३३६-१३५६ 
बुक्क राय १  १३५६-१३७७ 
हरिहर राय २  १३७७-१४०४ 
विरुपक्ष राय  १४०४-१४०५ 
बुक्क राय २ १४०५-१४०६ 
देव राय १ १४०६-१४२२ 
रामचन्द्र राय  १४२२ 
वीर विजय बुक्क राय  १४२२-१४२४ 
देव राय २ १४२४-१४४६ 
मल्लिकार्जुन राय १४४६-१४६५ 
विरुपक्ष राय २ १४६५-१४८५ 
प्रौढ राय  १४८५

सलुव वंश 
सलुव नरसिंह देव राय  १४८५-१४९१ 
थिम्म भूपाल  १४९१ 
नरसिंह राय २ १४९१-१५०५

तुलुव वंश
तुलुव नरस नायक  १४९१-१५०३ 
वीरनरसिंह राय  १५०३-१५०९ 
कृष्ण देव राय  १५०९-१५२९ 
अच्युत देव राय  १५२९-१५४२ 
सदाशिव राय १५४२-१५७०

अरविदु वंश 
अलिय राम राय  १५४२-१५६५ 
तिरुमल देव राय  १५६५-१५७२ 
श्रीरंग १  १५७२-१५८६ 
वहरुकट २  १५८६-१६१४ 
श्रीरंग २  १६१४-१६१४ 
रामदेव अरविदु १६१७-१६३२ 
वहरुकट ३ १६३२-१६४२ 
श्रीरंग ३  १६४२-१६४६

सन्दर्भ 

भारतको इतिहास
साम्राज्य