जम्मु
जम्मू  ( , पञ्जाबी: ਜੰਮੂ), भारतको उत्तरतम राज्य जम्मू एवं कश्मीर मा तीनमध्ये एक प्रशासनिक खण्ड हो । यो क्षेत्र जम्मू एवं कश्मीर राज्यको एक भाग हो । क्षेत्रको प्रमुख जिल्लामा डोडा, कठुआ, उधमपुर, राजौरी, रामबन, रियासी, साम्बा, किश्तवार एवं पुन्छ आउछ । क्षेत्रको अधिकांश भूमि पहाडी वा पथरीली हो । यसैमा पीर पन्जाल रेन्ज पनि आउछ जुन कश्मीर घाटीलाई हिमालय देखि पूर्वी जिल्ला डोडा र किश्तवारमा पृथक गर्दछ । यहाको प्रधान नदी चेनाब (चन्द्रभागा) हो । 

जम्मू शहर, जसलाई आधिकारिक रूपले जम्मू-तवी पनि भनिन्छ, यस प्रभागको सबैभन्दा ठुलो नगर हो र जम्मू एवं कश्मीर राज्यको शीतकालीन राजधानी पनि हो । नगरको बीचबाट तवी नदी निक्लन्छ, जसको कारण यस नगरलाई यो आधिकारिक नाम मिलेको हो । जम्मू शहरलाई "मन्दिरहरूको शहर" पनि भनिन्छ, किनकि यहा धेरै मन्दिर एवं तीर्थ छन् जसको चमकते शिखर एवं दमकते कलश नगरको क्षितिजरेखामा सुवर्ण बिन्दुहरू जस्तै देखिन्छ र एक पवित्र एवं शान्तिपूर्ण हिन्दू नगरकोका वातावरण प्रस्तुत गर्दछ ।

यहा केहि प्रसिद्ध हिन्दु तीर्थ पनि छन्, जस्तै वैष्णो देवी, आदि जसको कारण जम्मू हिन्दू तीर्थ शहरहरूमा गनिन्छ । यहाको अधिकांश जनसङ्ख्या हिन्दू तथा सिख छन् ।

भूगोल 
जम्मू नगर  निर्देशांकमा स्थित छ। मा स्थित छ । यहाको सागर सतहदेज्गि औसत ऊंचाई ३२७ मी (१,०७३ फीट) छ । यो नगर शिवालिक पर्वतमाला को निचली असमान पहाडिहरू र टीलहरूको बीच बसेको छ । उत्तर, पूर्व एवं दक्षिण-पूर्वमा यो शिवालिकबाट घेरिएको छ र उत्तर-पश्चिम दिशामा त्रिकुटा रेन्ज छ । राष्ट्रीय राजधानी दिल्लीदेखि यो शहर लगभग ६०० कि.मी (370 mi) दूरीमा उत्तर दिशामा स्थित छ । नगर तवी नदीको किनारहरूमा बसेको छ र अगाडि फैलिएको छ तथा पुरानो शहर दाया तटमा उत्तर दिशामा बसेको छ तथा नया बसा शहर नदीको दक्षिणी तटबाट लगेको (बाया तर्फ) छ । तवी नदी चार बडा सेतुहरू द्वारा पार गर्न सकिन्छ र पाचौ सेतु अहिले निर्माणाधीन छ । नगरको भूमि समान नभएर कहीं कहीं मथि तथा कहीं तल यी टीलहरूमा फैलिएको छ । नदीको एक तटमा बाहु का किला एवं पुरानो शहर छ त दोश्रो तरफ रोयल डोगरा प्यालेस बनेको छ, जुन नगरको उच्चतम स्थान हो । नगरको विमानक्षेत्र सतबाडीमा स्थित छ ।

नामकरण 
जम्मू नगरको नाम यसको स्थापकको नाममा राखिएको छ । राय जम्बुलोचनले यसको स्थापना गरे र नाम राखे जम्बुपुरा जुन जम्मू भयो । धेरै इतिहासकारहरू एवं स्थानीय उक्तियहरूको अनुसार नगरको स्थापना राय जम्बुलोचनले १४औ शताब्दी ई.पू. मा गरेका थिए । राजा एक पटक आखेट गर्दै त्यसैबेला नदीको तटमा एक स्थानमा पुगे जहा उनले देखे एक बाघ र बाख्रा एक साथ एउटै घाटमा पानी पिउदै दिए । पानी पिएर दुवै जानवर आफ्नो आफ्नो बाटो लागे । राजा आश्चर्यचकित भए र आखेटको विचार छोडेर आफ्नो साथीहरू भएको ठाम पुगे र सबै कथा विस्तारमा बताए । सबैले भने कि यो स्थान शंति वा सद्भावले भरिएको होला जहा बाघ र बाख्रा एक साथ पानी पिरहेका थिए । तब उसले आदेश दिए कि यस स्थानमा एक किलाको निर्माण गरियोस् र त्यसको निकट नै शहर बसाइयोस् । यस शहरको नाम नै जम्बुपुरा वा जम्बुनगर रहयो र कालान्तरमा जम्मू भयो ।</ref>

जम्मू राजाहरूको सूची 
 राय सूरज देव ८५०-९२०
 राय भोज देव ९२०-९८७
 राय अवतार देव ९८७-१०३०
 राय जसदेव १०३०-१०६१
 राय संग्राम देव १०६१-१०९५
 राय जसास्कर १०९५-११६५
 राय ब्रज देव ११६५-१२१६
 राय नरसिंह देव १२१६-१२५८
 राय अर्जुन देव १२५८-१३१३
 राय जोध देव १३१३-१३६१
 राय मल देव १३६१-१४००
 राय हमीर देव (भीम देव) १४००-१४२३
 राय अजायब देव
 राय बैरम देव 
 राय खोखर देव (देहान्त १५२८)
 राय कपूर देव १५३०-१५७०
 राय समील देव १५७०-१५९४
 राय संग्राम, जम्मू राजा १५९४-१६२४
 राजा भूप देव १६२४-१६५०
 राजा हरि देव १६५०-१६८६
 राजा गुजै देव १६८६-१७०३ 
 राजा ध्रुव देव १७०३-१७२५
 राजा रंजीत देव १७२५-१७८२
 राजा ब्रजराज देव १७८२-१७८७
 राजा सम्पूर्ण सिंह १७८७-१७९७
 राजा जीत सिंह १७९७-१८१६
 राजा किशोर सिंह १८२०-१८२२

जम्मू एवं कश्मीरको महाराजा 
 महाराजा गुलाब सिंह १८२२-१८५६
 महाराजा रणबीर सिंह १८५६-१८८५
 महाराजा प्रताप सिंह १८८५-१९२५
 महाराजा हरि सिंह १९२५-१९४८
 कर्ण सिंह (जन्म १९३१) भारतको राजनयिक

सन्दर्भ सामग्रीहरू

यो पनि हेर्नुहोस्