सन् २०२० चीन–भारत झडप
सन् २०२० चीन – भारत झडप, (), चीन र भारत बीच चलिरहेको सैन्य अवरोधहरू मध्ये एक हो। ५ मे २०२० देखि चिनियाँ र भारतीय सेना कथित रूपमा चीन-भारतीय सीमाको छेउछाउका स्थानमा आक्रामक, द्वन्द्व र झडपमा संलग्न रहेको बताइएको छ। १६ जुन २०२० मा चीन र भारतीय सेनाहरू बीच हात पाईहुँदा एक अधिकारी सहित २० भारतीय सैनिकको मृत्यु भएको थियो र हालसम्म भारतीय सञ्चार माध्यमका स्रोतहरूले एक अधिकारी सहित मृत्यु भएका र घाइते गरी कम्तिमा ४३ चिनियाँ सैनिकको हताहत भएको बताएका छन्। घटना लद्दाखको पाङगोङ छो नदी र सिक्किमको नाथु ला भञ्ज्याङमा भएको थियो। यसका साथै पूर्वी लद्दाखमा वास्तविक नियन्त्रणको रेखाको ठाउँमा झडप भएको थियो जुन हालसम्म सन् १९६२ को चीन भारतीय युद्धबाट जारी छ, ती मध्ये हाल गलवान नदी उपत्यकामा, चिनियाँ सेनाले भारतीय क्षेत्र भित्र सडक निर्माण गर्दा आपत्ति जनाएको थियो। 

अवरोधहरूका बीचमा, भारतले पूर्वाधार विकास पूरा गर्ने उद्देशका साथ करीव १२,००० थप कामदारहरूलाई यस क्षेत्रमा सार्ने निर्णय गरेको थियो। १,६०० भन्दा बढी कामदारहरू भएको पहिलो रेल १४ जुन २०२० मा झारखण्डबाट उधमपुरको लागि प्रस्थान गरेको थियो, जहाँबाट यसले भारत-चीन सीमामा भारतीय सीमा सडक सङ्गठनलाई सहयोग पुर्‍याएको थियो। विज्ञहरूको भनाइ अनुसार लद्दाखमा अवस्थित दुरबुक – दौलत बेग ओल्दी मार्गमा पूर्वाधार परियोजनाको निर्माणको जवाफमा चीनको पक्षमा पूर्व-साम्राज्यवादी उपायका कारण यो गतिरोध भएको हुन सक्छ। यी विवादित सीमाना क्षेत्रमा विस्तृत चिनियाँ पूर्वाधार विकास पनि भइरहेको छ। 

भारत सरकारले अगस्ट २०१९ मा जम्मू कश्मीरको स्थिति विभाजनले चिनियाँलाई समस्यामा पारेको थियो। यद्यपि भारत र चीन दुवैले शान्त कूटनीतिक प्रक्रियाबाट यस भयावह अवस्था समाधान गर्न पर्याप्त द्विपक्षीय संयन्त्रहरू भएको बताएका छन्। १५ जुनमा गलवान उपत्यकाको झडपपश्चात धेरै भारतीय सरकारी अधिकारीहरूले सीमा तनाव र चिनियाँ उत्पादनहरूको बहिष्कारले भारत र चीनको व्यापारमा असर नपर्ने बताएका छन्।

पृष्ठभूमि 

चीन र भारत बीचको सीमा बीस विभिन्न स्थानमा विवादित छ। सन् १९८० को दशकदेखि यता यी सीमा विवाद सम्बन्धी दुई देशहरूबीच २० भन्दा बढी पटक वार्ता भइसकेको छ। प्रेक्षक अनुसन्धान कोषको अध्ययनले, सन् २०१० र २०१४ को बीचको सीमा घटनाहरूमा १ देखि २ प्रतिशत मात्र सञ्चार माध्यममा प्रकाशित भएको जनाएको थियो। सन् २०१९ मा, भारतीय जन मुक्ति सेनाले ६०० भन्दा बढी पटक वास्तविक सिमा रेखाको उल्लङ्घन गरेको प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको थियो र सोही वर्षमा १०८ वटा हवाई उल्लङ्घन भएको थियो। 

भारतको वास्तविक नियन्त्रण रेखाको संस्करण चित्रण गर्न कुनै सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध नक्सा छैन भने भारतको लागि आधिकारिक सीमा भारतको नक्सामा देखिएको छ र अर्का तर्फ चीनको लागि वास्तविक नियन्त्रण रेखा प्रायः लद्दाख क्षेत्रमा दाबी गरिएको छ, तर भारतको उत्तर-पूर्वमा, चीनले अरुणाचल प्रदेशको सीमावर्ती स्थान दावी गरेको छ। सन् २०१३ मा कूटनीतिज्ञ श्याम सरणको एक प्रतिवेदनले चिनियाँ गस्तीका कारण भारतले ६४० किलोमिटर (२४७ वर्ग माइल) गुमाएको थियो भन्ने कुरा पत्ता लागेको खुलासा गरेको थियो। तर पछि सरणले क्षेत्रको क्षतिको बारेको दावीलाई अस्वीकार गरेका थिए। विवाद, झडप र अवरुद्धताको बाबजुद ५० वर्ष भन्दा बढीको लागि सीमामा दुवै देशहरूबीच एउटा गोली पनि चलाइएको छैन।

सेप्टेम्बर २०१४ मा चीनको सर्वोपरि नेता सि चिनफिङको नयाँ दिल्ली भ्रमणको क्रममा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले सीमा प्रश्नमाथि छलफल गरेका थिए र त्यसलाई हल गर्नुपर्ने कुरामा जोड दिएका थिए। सीमा मुद्दाहरूको स्पष्टीकरणले दुई देशहरूमो  सम्बन्धको सम्भावना महसुस गर्न मद्दत पुर्‍याउने कुरा पनि व्यक्त भएको थियो। यद्यपि चीन र भारतबीच अन्तिम ठूलो टक्कर सन् २०१७ को दोकलाम झडप हो जुन ७३ दिनसम्म चलेको थियो। त्यस बेलादेखि चीनले तिब्बती उच्चसमस्थलीमा सैन्य उपस्थिति बढाएको थियो। न्यगारी कुनशा विमानस्थल लडाकु जेटहरू राखिएको छ। विमानस्थल पाङगोङ छो, लद्दाखबाट २०० किलोमिटर (१२४ माइल) टाढा अवस्थित छ।  सन् १९५० देखि चीनले बेलायती शासनकालमा तय गरिएको सीमालाई मान्यता दिन अस्वीकार गरेको थियो र यसको परिणाममा सन् १९६२ मा दुई देशबीच युद्ध भएको जसमा भारत नराम्ररी पराजित भएको थियो।

कारण 

यी झडपहरूका धेरै कारणहरू उद्धृत गरिएको छ। म्यासाचुसेट्स प्रविधि संस्थान प्राध्यापक टेलर फ्रभेलले चीनले लद्दाखमा भारतको पूर्वाधार विकास, जस्तै  दुरबुक – दौलत बेग ओल्दी सडकमा, प्रतिक्रिया व्यक्त गरेको बताएका थिए। उनले चीनको उहानबाट सुरु भएको कोरोना विषाणु महामारीको बीच यो चीनको लागि एक शक्ति प्रदर्शन भएको बताएका थिए जसले देशको अर्थव्यवस्था र यसको कूटनीतिक सम्बन्ध दुवैलाई बिगारेको पनि उनले बताएका थिए।

चीनको समकालीन अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध संस्थाहरूका वाङ शिदाले वर्तमान सीमा तनावलाई भारतको संविधानको धारा ३७० लाई उल्लङ्घन गर्ने सन् २०१९ को मा जम्मू-काश्मीरको स्थिति परिवर्तन गर्ने भारतको निर्णयसँग जोडेका थिए। प्रवीण साहनी वाङसँग सहमत भए पनि उनले अमित शाहको संसदीय भाषणले चिनियाँलाई उस्काउन सक्ने धारणा व्यक्त गरेका थिए। शाहले अक्साई चिन, लद्दाख केन्द्र शासित प्रदेश भएको घोषण गरेका थिए। सिद्दीक वाहिदले सन् २०१९ मा जम्मू कश्मीरको विभाजनलाई औँल्याउँदै, भारतीय जनता पार्टीका वरिष्ठ मन्त्रीहरूले हालसालै मे २०२० सम्म दावी गरिएका अझै बाँकी रहेको भारतको लागि गिलगित-बाल्तिस्तान पुनः प्राप्त गर्नुपर्नेमा जोड दिएका थिए। भाारतीय कूटनीतिज्ञ गौतम बम्बावलेले नयाँ दिल्लीको जम्मू-कश्मीर सम्बन्धी अगस्ट २०१९ मा गरिएको गतिविधिले बेइजिङलाई क्रोधित बनाएको बताएका थिए।

चीनका  लागि भारतका पूर्व राजदूत अशोक कान्थाले यी झगडा भारत र चीन सीमा र दक्षिण चीन समुद्री दुबैमा बढ्दो चिनियाँ दाबीको कारणले भएको जनाएका थिए। भारतीय कूटनीतिज्ञ फुन्चोक स्टोब्दानले ठूलो रणनीतिक बदलावको घटना औँल्याउँदै भारत त्यसप्रति सतर्क हुनुपर्ने बताएका थिए।

सेवानिवृत्त भारतीय सेनाका नौसेना सैयद अता हसनैनले यो विवाद चीनको छिमेकीहरूलाई कोभिड १९ पछिको रणनीतिक सन्देश प्रवाह गर्ने माध्यम रहेको र भारतले हिमालय क्षेत्रलाई समुद्री हिन्द महासागर क्षेत्रको प्राथमिकतामा पुर्‍याउन चीनका लागि बढी जोखिमपूर्ण रहेको बताएका थिए।

सन्दर्भ सामग्रीहरू 

चीन–भारत सीमा
चीनको क्षेत्रीय विवाद
भारतको क्षेत्रीय विवाद