ठेट नेपाली शब्दहरू


अ
अन्मरिनु - आउनु

अर्ग/अर्घ - गोरसद्वारा देवतालाई गरिने अभिनन्दन् 

अर्सा - चामलको पिठो र खुदोबाट बनाइने मिठो गुलियो पुरी जस्तो पातलो रोटि 

अनौ - खेतबारी जोत्न प्रयोग गरिने हलोको हातो  

अँगेरी - पाउला लाग्दा रातो र पछि हल्का हरियो पात हुने ल्वाङ्को आकारको दाना फल्ने वनस्पति। पाक्दा कालो हुन्छ र खायो भने मुखै कालो हुन्छ। यो सिमालीको बोट जत्रो हुन्छ। 
‌

आ
आट - गाउँ तिरका घरमा हुने माटोको अग्लो भाग। बत्ती राख्ने प्रयोग हुन्छ 

आंटी= गाउँ तिर हुने घरको माथिल्लो तल्ला ! 

आँटी : माथितिरको तल्ला (बुईगल भन्दा तलका) 

आने: घ्यु राख्ने काठको भाँडो यो ठीक्क एकमानो जाने हुन्छ। 

ओहोरा = बनभोज
‍‌‌

क
कन्तुर : खुत्रुकेजस्तै नगद राख्ने छरितो बाकस

कायाकैरन : भएभरको सम्पूर्ण वृत्तन्त वर्णन

ख
खनिउ - एक प्रकरको रुख जसका लहरा वा जरामा मिठो फल फल्ने गर्छ 

खलाँती - फलाम पोल्ने ठाममा (आरनमा) फुक्ने सधान (छालाबाट बनेको हुन्छ) 

खलो : दाईँ गर्न खेतमा खुर्केर चिल्लो पारेको ठाउँ 

खिर्रो - दूध जस्तो चोप आउने एक प्रकारको बोट 

खँड्यौली‍‍‍ = ‍कनिका, चामलबाट चोक्टेर बनेको मसिनो धुलो।

खँड्कुलो = ठूलो पानी तताउने, बिहे, भतेर म भात पकाउने भाँडो हो।

खुरा‍ = जुत्ताकोकुर्कुच्चा 

खेदा = जंगली हात्ति पकड्ने काम

ग
गग्रेटो - गाग्रो राख्ने आट वा टाँड

गजबार - ढोका बन्द गर्न गारैमा जोडिएको आग्लो

गठरी - रूमाल, बर्को आदिमा केही हालेर गाँठो पारिएको पोको

गन्धक ‍- बारूदमा हुने एक प्रकारको रसायनिक पदार्थ 

गट्टे ‍- तोरी ठटाइसकेर बाँकी रहेको तोरीको बोट (झ्याङ्टा); स-साना ढुङ्गालाई हातमा उफारेर खेल्ने

गाउटे - गाउँ डुल्ने

गाभा - कर्कलाको पात

गाभो - धान, कोदोको एक रोपो 

गीठा - गिठ्ठा = तरुलको जमीन् अ मुनि नभै जमीन् माथि लहरामा फल्ने फल् 

गिद्रो - जेको पनि भित्री भाग् 

गौवा - दहि वा मोहि राख्ने काठको भाँडो

घ
घुम = पानी पर्दा ओत लाउने साधन, बाहास्स र साल्को पात्ले छाएको हुन्छ 

घुँडी खोप्रो - घुँडाको पछाडि पिडुल्ला र तिघ्राको बिचको खोबिल्टो परेको भाग 

घोलथाप्रे - एक किसिमको झार, जडीबूटि

च
चम्काचधुँवा ‍= बिहे हुने १-२ दिन् अघि बेहुलो र बेहुलीको घरमा जग्गे बनौने काम 

चित्रा = चित्रो = बाँस्बाट बनेको एक् प्रकार्को mat.

चिम्टा - आगो चलाउन बनाईएको फलामे औजार 

चिम्टा= आगो चलाउदा प्रयोग हुने दुइवटा चुच्चो भएको फलामको भाडो ..... 

चुठुवा : काठको सानो भाँडो, चुक अमिलो राख्न प्रयो गरिने

चुठुवा - चुठ्ने थाउ, एक प्रकरर्को पित्तलको बाटा जस्तै त्यसमा पहुन व ठूला-ठालुलाई हात्-खुट्टा धुने भाडो।

चोटा - घरको पहिलो तला अर्थात भुईँतला माथिको तला

चौँठे = आने भन्दा अलिक अग्लो र साँगुरो काठको भाँडो जुन चुक राख्न प्रयोग हुन्छ।

च्याख्ला-- मकैको चामल, मकै वा गहुँको खस्रो पीठोलाई नि च्याख्ला भन्छ

छ
छयापी =दुङ्दुङे = एक प्रकारको लसुन, प्याज बर्गको साग। प्राय जसो यसको साग आलु सँग पकाएर खाने गरिन्छ

ज
जस्केलो : मुल ढोका बाहेकको कोल्टेपट्टीको गाराको ढोका

जोतारो: जुवा र गोरुलाई बाँध्ने डोरी

झ
झाँझर ‍= प्वालै प्वाल भएको पन्यौं

ट
ट्यामी - aluminumको घिउ, दूध बोक्ने भाँडो 

टाट्नो - खसी बख्रालाई घाँस हल्ने थाउ 

टुडो : कोदो ठटाएर रहेको भुस जस्तो, अनि केही चिजको छेउ वा कुनो; चुच्चो

टोलुग् - महि रख्ने ठूलो ठेकी। has same diameter from the top to bottom 

टौवा: पराल राख्न बनाइने टाँड । साथै खेतिपाती रेखदेख तथा गाईबस्तु चराउनजाँदा आराम विश्राम गर्ने काठबाट बनाको अग्लो अस्थाई बस्ने ठाउँ ।

ठ
ठेकी : दही मथ्ने काठको भाँडो, मही राख्ने अथवा दहि राख्ने काठको भाँडो

ठिगारे : रोपाइँ गर्दा खेतको आली, छेउकुना मिलाउने खेतालो वा बाउसे

ढ
ढाकर - मालसामान हालेर बोकिने चोयाले बनेको थेप्चो डोको

ढुङ्ग्री - भित्रपट्टी खोक्रो भएको बाँसबाट बनेको आगो फुक्न प्रयोग गरिने नलीजस्तो वस्तु

त
तगारो - अगनमा gateको ठाउमा हुने काठ वा ढुङा वा बाँसको खम्बामा घोचा छिराएर बनाउने बाधा। 

तसेली- बाटुलो परेको भात पकाउने पातलो भाँडो usually of copper or brass

तारिको - खाँबो र दलिन बीचमा राखिने काठ (खाँबोमा दलिनको लोड ट्रान्सफर गर्ने) 

तुर्नु - सकाउनु

थ
थाप्लो - टाउको 

थुतुनो - मुख

द
दलीन = घरको पहिलो तल्ला अड्याउने काठ 

दाप - खुकुरी राख्ने case 

दाँदे: विशेष गरी बारी वा खेतको माथिल्लो जमेको सतह खुल्ला गर्न प्रयोग गरिने दाँत भएको औजार 

दुधरोटी- गहुको पिठो लाई साना साना डल्ला डल्ला पारेर दुध सुकुन्जेल पकाको रोटि

ध
धरान - काठ काट्ने, आरा लाउने ठाँउ 

धुर्सूल = एक प्रकारको बुट्यान हो जुन तराई भेगमा पाइन्छ। यसको फूल जुन अरु फूल भन्दा भिन्न हुन्छ, प्राय जसो स्व-स्थानी पूजाको 
लागी प्रयोग हुने।

धूरी - छानो

न
नल - कोदोको डाँठ 

नारा= जुवा र हलोलाई बाध्ने छालाबाट बनेको डोरी

नीदाल - तलो छाप्दा प्रयोग भएको ठूलो रुखको मुढो

प
पक्कु -छनेर पकाएर रखिने एक परिकार 

पगटो= पोहोटो = चामल न लागेको धान

पट्टुवा : दाम्लो-नाम्लो बुन्न निकालिने रेसादार बोक्रा, यो खनियो, चिप्ले, ओडालो आदिको हाँगाबाट निकालिन्छ। सनपाटबाट पनि निकालिन्छ।

पट्याँस =पटेस= नाङलो 

पन्चपाला : विशेषत पूजामा प्रयोग हुने सानो तामाको पानी राख्ने पाँच-खोपा भएको भाँडो 

पाली - घर सङ्ग जोडिएको भिरालो छानो भएको भाग 

पाँजा - धान काट्ने बित्तिकै सुकाउन फिँजाएर राखेको 

पुल्ठी = सले र मटितेल हलेर बालिने बत्ती = टुकी, डिबिया

पेरुङ्गो ‍= परेवा रख्ने, सुङ्गुरका पाठा बोक्ने बाँसको आँखी झ्याल जस्तो परेको झोला

पुती ‍= योनी, नारी मुख्य योनाङ्ग ढिङ,गाणी समेत भनिने।

फ
फगटो = खेतको हलो नलाग्ने सानो गरो

फरिका - सेउला, सिमाली आदिले बनाएको बार्ने चित्रो। 

फुलमिठाई - पशुपति आदिका तिर्थस्थलमा फूलपाती सँग पाईने सेतो मिठाई

ब
बम्कनु - ब्यर्थमा रिसाउनु 

बरणी - बिहे गर्दा बेहुलीको बाबुले बेहुलो लाई गरिने पूजा 

बतिलो - चिचिलो

बरियो - नाम्लोको डोरि ढोको बोक्ने

बलेनी - धुरिको पानी झर्नेठाँउ 

बसिला - काठ तास्ने सानो औजार

बसुल्ला - बसिला

बाकल - बोक्रा सहितको फलेक; निबुवाको बोक्रा

बाबियो - डोरी बाट्न प्रयोग हुने लामो रेसादार पात भएको बनस्पति 

बाहाँ - छाँनो अड्याउने बाँस वा काठ - जुन घर बहिर बाटै देखिन्छ; रोटे-पिङमा हुने क्रस-भाग 

बिलाउनी-- घिउ खारे पछि तल् बस्ने ठोस पदार्थ

बिलाउनी: घिउ तताउँदा पिँधमा थिग्रेको चिज,

बुत्त्याउनु - सकाउनु 

बेल्चा - माँटो बोक्ने - फाल्ने साधन

बेलौती - अम्बा

भ
भुतभुते - आगो सहितको तातो खरानी 

भुँडिखोप्रा: करङ नेरको खोप्रो

म
मजेत्रो = माहिला हरूले टाउकोमा बाँध्ने खास्टो 

मझेरी - घरको अगेनु भएको छेत्र। 

मठ्ठल: छानोको पानी चुहिने नेर छानो अड्याउन राखेको डाँडा (perline)को टुप्पा हरूलाई छोपेर राम्रो देखाउन along the edge of 
roof टाँसिने काठ। मन्दिरहरूमा यसमा बुट्टा पनि भरेको हुन्छ। 

मदानो : दही मथ्ने शाफ्ट; मही पार्ने काठको पन्खा

मल्खु - खस्रो गरी पिनेको मकै। भात पकाउन न मिल्ने 

मल्खे: सेल रोटी पकाउँदा लास्टमा रहेको पीठोले सेल घुमाउन नमिल्ने भएकोले यत्तिकै तेलमा खन्याइन्छ अनि मालपुवा जस्तो बन्छ नि, 
त्यसलाई मल्खे भन्छ।

मला- महला ‍= मोहोरा= जोत्दाखेरी गोरुको मुखमा लगाईदिने कुरा 

मानी: जाँतोको बीचमा हुने सानो फलामको किला

माहुर सेलाउनु - बेहुली लिएर फर्कदा पहिलो खोला तर्दा माहुर भन्ने चिज खोलामा बगाउनु।

मियो: दाईँ गर्न गोरुको लहरलाई बाँध्न बिचमा गाडेको खम्बा। 

मुहान् = नदिको उत्पत्ति हुने ठाउ 

मुलडाँडी - छानो छाउदा बिछ्याउने बाँस, काठ का लामा घोचा। रोँटे पिङमा बाहाँ अड्याउन प्रयोग हुने 

मैजारो गर्नु - गरी सक्नु

र
रछ्यान: फोहर फाल्ने ठाउँ

राँबो - कठमा प्वाल पर्ने बसिला जस्तै औजार

ल
ल = सधै पानी लेग्ने खेत 

लिप्टी - सानो गुन्द्री (एजजनालाई मात्र पुग्ने) 

लोहोरो : मसला पिन्ने ढुङ्गा

स
स्याखु = पानीबाट ओतीन पातबाट बनाईएको ओढनी वा घुम

सत्रन्जा - ओछ्यानको सब्भन्दा मुनि बिछ्याईने तन्ना जस्तो लुगा 

साँखे - सफा सेतो रङ नभएर घुर्मैलो सेतो रङ हुने 

साङ्गोपाङ्गो - पुरा, पुर्ण (जस्तैः साङ्गोपाङ्गो अध्ययन)

सानोडाँडी - छानो छाउदा बिछ्याउने बाँस, काठ का लामा घोचा।

सामा: कोदो प्रजातीमा पर्ने झार, धानको जस्तै बाला हुन्छ

सिमाली - बारमा लगाइने एउटा बुट्यान। 

सुर्को - सुर्को पारेर बाध्ने; बारीको सानो टुक्रा, जहाँ हल लाग्दैन।

सुली - कुखुराको गु , मकैको कुन्यु

सोत्तर - सुकेका पात पत्तिङगर, स्याउला

सिलौटो- फराकिलो ढुङ्गा जसमाथि मसला राखेर लोहोरोले पिसिन्छ।

ह
हलेदो‍‌‌=बेसार ,बेसारको बोट अथवा जमीन मूनि फलेको गानु

हतसो - गुन्द्री बुन्दा चहिने काथको सधन 

हर्पे - घिउ रख्ने काठको भाडो 

हातो - जाँतोको handle 

हेगा लगाउने= बर्खा याममा खेत सम्माउने 

हेगा लगाउने= बर्खा याममा खेत सम्माउने

नेपाली भाषा