प्रणायाम


प्राणायामः 
आसनको सिद्धि भएपछि श्वास–प्रश्वासको गतिलाई रोक्नु, लामो गर्नु वा नियन्त्रण गर्नु प्राणायाम हो । यो बाह्यवृत्ति, आभ्यन्तरवृत्ति, स्तम्भवृत्ति र बाह्यआभ्यन्तरविषयाक्षेपी गरी चार प्रकारको हुन्छ एवं स्थान, समय र संख्याबाट देखिन्छ जुन लामो तथा हल्का हुन्छ । प्राणायामको अभ्यास गर्दा स्वासको गतिलाई लामो पार्ने, रोक्ने तथा नाक, मुखबाट विभिन्न तरिकाहरुबाट स्वाससम्बन्धी विशेष अभ्यासहरु गरिन्छ र कतिपय अभ्यासको क्रममा स्वतः पनि हुन जान्छ ।

विभिन्न शोधहरुको आधारमा प्राणायामको अभ्यास गरेपछि अनगिन्ति लाभहरु प्राप्त हुने देखिएको छ, जस्तैः 

 फोक्सोलाई बलियो बनाउने र 
 श्वासप्रश्वास प्रणालीका रोग कम गर्ने, 
 मुटु र रक्तनलिलाई विशेष लाभ दिने, 
 तौल घटाउने, 
 अन्तःस्रावीरोग, 
 मधुमेह, 
 मृगौलारोग, 
 मनोरोग आदिमा लाभ मिल्ने,
 एकाग्रता र स्मरणशक्ति, 
 सोच्ने–निर्णयक्षमता, मनोशारीरिक नियन्त्रणक्षमतामा वृद्धि हुने 
 तनाव, चिन्ता, डर, डिप्रेशन आदि मनोरोगहरुमा पनि प्राणायामको अभ्यास उपयोगीपाइएको छ ।

हठयोग प्रदीपिकाका अनुसार प्राणायामका आठ विधिहरु छन्, 

 सूर्यभेदन, 
 उज्जायी, 
 सीत्कारी, 
 शीतली, 
 भस्त्रिका, 
 भ्रामरी, 
 मूच्र्छा, 
 प्लाविनी ।

यसरी नै महर्षि घेरण्डका अनुसार पनि आठ प्राणायामहरु छन्, 

 सहितः, 
 सूर्यभेदन, 
 उज्जायी, 
 शीतली, 
 भस्त्रिका,
 भ्रामरी, 
 मूच्र्छा, 
 केवली ।

यी बाहेक अन्य विभिन्न प्रचलित प्राणायामहरु पनि छन् 

 अनुलोमविलोम एवं नाडीशोधन, 
 सर्वाङ्क, 
 चन्द्रभेदी आदि ।