दुङ्माली भाषा
दुङमाली भाषाको छोटो चिनारी

विषेष गरी दुङमाली भाषा पौवा खेसाङ थुम(गणराज्य) भित्र बोलिने भाषा हो । दुङमाली भाषालाई विभिन्न शोधकर्ताहरूले लामो समयसम्म खोज, अध्ययन र अनुसान्धन पश्चात यो दुङमाली भाषा नै हो भन्ने भाषा बिज्ञहरूको अनुसान्धनबाट देखाएको हो । भोजपुर जिल्ला अन्तर्गत अखुवा खोला पूर्व, पिखुवा खोला उत्तर, अरुण खोला पश्चिम र यङवा खोला दक्षिण पश्चिम किल्ला भित्र रहेको पौवा खेसाङ थुमका हाल गा.वि.स.हरु आम्तेक, श्याम्सीला, तिवारीभन्ज्याङ, याकु, जरायोटर, चम्पे, प्याउली, याङपाङ, चरम्वी, च्याङग्रे, बस्तिम, सानोदुम्मा र ठुलोदुम्माका गा.वि.स.हरूमा बसोवास गर्ने किरात राईहरूले बोलिन्ने भाषालाई दुङमाली भाषा भन्निछ ।

दुङमाली भाषा कसरी रहन गयो ।
 
विशेष गरेर यो दुङमाली भाषा माँझकिरात भित्र पर्ने पौवा खेसाङ थुम (गणराज्य) भित्र बोलिने भाषा हो । भोजपुर जिल्ला अन्तर्गत अखुवा खोला पूर्व, पिखुवा खोला उत्तर, अरुण खोला पश्चिम र यङवा खोला दक्षिण पश्चिम किल्ला भित्र रहेको पौवाखेसाङ थुमका हाल गा.वि.स.हरु आम्तेक, श्याम्शिला, तिवारीभन्ज्याङ, याकु, जरायोटर, चम्पे, प्याउली, याङपाङ, चरम्वी, च्याङग्रे, बस्तिम, सानोदुम्मा र ठुलोदुम्माका गा.वि.स.हरूमा बोलिन्ने भाषालाई पृथ्वी नारायण शाहको एकिकरण भन्दा आगाडि पौवाली भाषा भनिन्थ्यो । पृथ्वी नारायण शाहको एकिकरणमा माँझकिरातका विभिन्न थुमहरूमा अक्रामण ग¥यो । यसमा  पौवा खेसाङलाई पनि पृथ्वी नारायण शाहको फौजले अक्रामण ग¥यो र उनीहरूको र्वचश्व कायम गरे पछि त्यहाँका भुमिपुत्र किरातीहरूको भाषा, लिपी, धर्म, परम्परा, संस्कारहरु विस्तारै विस्थापित हुदै गए र यी किरातीहरूलाई जवरजस्ती उनीहरूको धर्म, संस्कृति, पराम्पराहरूलाई त्याग्ना लगाई हिन्दुकरण गरी दशैमा किरातीहरूको घर घरमा पाइने रगतको पान्जा वा खुट्टाको छाप हो । यदि कसैको घरमा पान्जा वा खुट्टाको छाप आफ्नो घरको भित्तामा थिएन भने उसलाई सर्वस्वाहरण गरिन्थ्यो । यसरी जवरजस्ती हिन्दुकरण गर्न थाले पछि पृथ्वी नारायण शाहको ज्यदाती सहन नसकेर कयौ पौवा खेसाङ थुमका भुमिपुरत्रहरू अन्य ठांउहरूमा पलायन भए  र उनीहरूको मिश्रित बसोवासले गर्दा यो भाषा विस्तारै विस्तारै लोप हुदै गईरहेको थियो । आफ्नो लिखित संस्कार कला, र संस्कृतिहरुका कागजजातहरु नमोनिशान  नहुने गरी जलाई दिए पछि किरातीहरु मर्नु भन्दा बहुलाउनु राम्रो भनी आफ्नो भाषा ,लिपी, संस्कार, परम्परा र संस्कृतिहरु छोड्दै गएका थिए । एकिकरण पछि उनीहरूको भाषा, संस्कार र संस्कृतिहरु लिखितमा बन्देज लगाए– जस्तै किरात राईहरूको चाड साकेला जस्ता आफ्ना परम्पराका चाडहरु बन्देज लगाएका कारणले आजसम्म पनि किरात राई दुङमाली भाषीको लिखित भाषा र पौवा खेसाङ थुमका गा.वि.स.हरूमा सकेला चाड जस्ता पर्वहरूमा धुमधाम नमाउनुको कारण समेत बुढा पाकाहरूको भनाई छ ।
किराती भुमिपुरत्रहरूलाई दशै अनिवर्य मान्न लगाइयो । दशै मनाए वा मनाएनन् भन्ने संकेतको लागि प्रत्यक किरातहरूको घरघरको भित्तामा बोका, राँगा, सुंगुरको रगतको पन्जा वा खुटटाको छाप अनिवर्य लगाउनु पर्ने नियम जस्ता पृथ्वी नारायण शाहले गराए । यही ज्यादतीका कारण आफ्ना भाषा, संस्कारलाई त्यागेर विभिन्न क्षेत्रतिर पौवालीहरु पलायन भएका हुन् । हालसम्म बस्तिम,जरायोटार,तिवारी भन्ज्याङ,सानोदुङमा र ठुलोदुङमा बाहेक अरु गा.वि.स.हरूमा यो भाषा अत्यधिक बोलिन्दैन र पौवाली भाषा लोप हुदै गईरहेको बेला अहिले केही वस्तीहरूमा मात्र दुङमाली भाषा बोलीन्छ । यिनै पौवाली भाषा अत्यधिक रूपमा सानोदुम्मा,ठुलोदुम्माले बोल्ने गरेको छ यही दुई गा.वि.स.ले बचाई रहेको भाषा नै दुङमाली भाषा भनिन थालियो ।

दुङमा नाम कसरी रहन गयो मिथक

दुङमा नाम कसरी रहन गयो त भन्ने प्रश्नमा विभिन्न ऐतिहासिक र पौराणिक कथा, मिथक समेत अध्ययन, खोज अनुसान्धन गरिएको थियो । अन्तमा शोधकर्ताहरु पौराणिक कथा सँग मात्र नजिक पुगिन्ने निकर्षका साथ यो दुङमा नाम यसरी भएको हो भन्न कर लाग्यो । कुनै समयमा भोजपुर (माँझ किरात) र धनुकटाको सीमानामा अवस्थित अरुण उपत्यकामा एउटा राक्षस बस्ने गर्दथ्यो । यो राक्षसले जहिले पनि यो गाँउका केटा केटीहरूलाई मार्ने र खाने गर्दथ्यो । लगभग यो गाँउ र वरिपरिका बालबच्चाहरु नै समाप्त हुन थाले पछि । त्यहाँका आसपासका मानिसहरु कचहरी बसी आफ्ना बालबच्चाहरूलाई राक्षसबाट कसरी बचाउन सकिन्छ भनि सल्लाह गरे । अन्तमा गाउलेहरूले बालबच्चालाई बचाउन एउटै मात्र उपाय निकाले त्यो राक्षसलाई मार्ने । त्यसका लागि बलवान र जनापा (जान्ने बिजुवा) को आवश्यकता पर्दथ्यो । त्यसका लागि व्यपाक जनापाको खोजी हुन थाल्यो । उनीहरूले भोजपुर जिल्लाको कटुञ्जे भन्ने ठाँउमा एक शक्तिशाली जनापा (जान्ने बिजुवा) फेला पारेछन् । उनी बान्तवा राई थरका जनापा रहेछ । उस्लाई आफ्नो गाउमा भएको विध्वशं र बाल बच्चाहरु राक्षसले मर्ने गरेको सुनाए र जनापालाई राक्षस मारिदिनको लागि अनुरोध गरे । बिजुवा धेरै शक्तिशाली थियो र त्यो राक्षसलाई सजिलै मारिदियो ।

जव बिजुवा राक्षसलाई मारेर हालको ठुलोदुम्मा वार्ड नं. ४ मार्ताङ हुदै आफ्नो घर फर्कदै थियो । उस्का केनछरीहरु चउ दुङमा भन्दै कराउन थाल्योे । त्यहाँ वरिपरि कुनै पानीको मुहान, कुवाहरु थिएन । उसले आफ्नो मुन्धुम फलाक्दै घुङरिङ र वासङ आकाशतिर प्रहार ग¥यो । केही माथि वासङ धर्तीमा खसेर गाडियो ।  त्यही गाडिएको ठाँउबाट मूल फुत्यो । सो पानी बिजुवा र त्यहाँका अन्य तिर्खाएका केनछरीहरूले पानी पिई आ–आफ्नो प्यास मेटाएर आनन्दित भए । प्यासले केनछरीहरु चउ दुङमा भनी कराएकोले वान्तवा भाषामा दुङमाको अर्थ पिउनु भन्ने हुन्छ ।

दुङमाली भाषाबाट दिनको नामहरु
दुङमालि लेन		-------- नेपालि		------ अंग्रेजी

नमलेन			            ---- आइतबार	----              Sunday

लाडिपलेन		                    ---- सोमबार	----	       Monday

सुम्लेन			            ---- मंगलबार	---	       Tuesday 

ओक्लेन			            ---- बुधबार	-----	Wednesday

फुरुलेन			            ---- विहिबार	----    Thursday

रुवालेन			            ----शुक्रबार    -----		Friday

टोङलेन			            ---- शनिबार	----	Saturday

महिनाका नामहरु

डुङमालि		       ---- नेपालि

लेखम		       ---- माघ

जोखम		       ---- फाल्गुन

सप्लम		       ---- चैत्र

अम्लम		       ---- बैशाख

छिरुम		       ---- जेठ

ढिरुम		       ---- आषाढ

हुलम		       ---- श्रावण

मुलम		       ---- भाद्र

सिप्सुम		       ---- आश्विन

खिप्सुम		       ---- कार्तिक

टेट्चम		       ---- मंसिर

ठङचम		       ---- पौष

किराँती भाषा परिवार
कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू