मङ्गलयान
मङ्गलयान, (औपचारिक नाम- मङ्गल कक्षित्र मिसन, ; मार्स अर्बिटर मिसन), भारतको प्रथम मङ्गल अभियान हो। यो भारतको प्रथम ग्रहहरू केन्द्रित मिसन हो। वस्तुत: यो भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठनको एक महत्त्वाकांक्षी अन्तरिक्ष परियोजना हो। यो परियोजना अन्तर्गत ५ नोभेम्बर २०१३ का दिन २ बजेर ३८ मिनेटमा मङ्गल ग्रहको परिक्रमा गर्ने उद्देश्यका साथ प्रक्षेपित गरिएको एक उपग्रह हो। भारतको आन्ध्र प्रदेश राज्यको श्रीहरिकोटा स्थित सतीश धवन अन्तरिक्ष केन्द्रबाट ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण यान (पिएसएलभी) सी-२५ द्वारा यसलाई सफलतापूर्वक प्रक्षेपण गरिएको थियो।

यो सफल अभियानसँगै भारत पनि आब ती देशहरूको सूचीमा सामेल भयो जसले यसभन्दा पहिले सफलतापूर्वक मङ्गल ग्रहमा आफ्नो यान पठाएका छन्। हुनत: मङ्गल ग्रहमा यान पठाउने दुई तिहाई अभियान असफल भएका थिएँ तर २४ सेप्टेम्बर २०१४ का दिन भारतको यो अभियान मङ्गलमा पुग्ने बितिकै भारत विश्वमा आफ्नो पहिलै प्रयासमा सफल हुने पहिलो देश तथा सोभियत सङ्घ रूस, नासा र युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी पछि संसारको चौथौ देश बन्न पुगेको हो। यस बाहेक यो मङ्गलमा पठाइएको सबैभन्दा सस्तो मिसन पनि हो। भारत एसियाका देशहरू मध्ये यस्तो गर्ने प्रथम देश बन्न पुगेको हो। किनभने यसभन्दा पहिले चीन र जापानद्वारा मङ्गल अभियानमा पठाएको यानहरू असफल भएका थिएँ।

मूल रूपले यो एउटा प्राविधिक प्रदर्शन परियोजना थियो जसको लक्ष्य अन्तरग्रहीय अन्तरिक्ष मिसनहरूका लागि आवश्यक डिजाइन, नियोजन, प्रबन्धन तथा क्रियान्वयनको विकास गर्नु थियो। अर्बिटर आफ्नो पाँच उपकरणहरूको मद्दतद्वारा मङ्गल ग्रहको परिक्रमा गर्नेछन् तथा वैज्ञानिक उद्देश्य प्राप्त गर्नका लागि तथ्याङ्क तथा चित्र पृथ्वीमा पठाउनेछ। अन्तरिक्ष यान भित्र रहेको टेलिम्याट्री, ट्रयाकिङ र कमाण्ड नेटवर्कको रेखदेख बेङ्गलोर स्थित अन्तरिक्षयान नियन्त्रण केन्द्र, इसरोद्वारा भारतीय डिप स्पेस नेटवर्क एन्टिनाको सहायताले भइरहेको छ।

प्रतिष्ठित टाइम पत्रिका मङ्गलयानलाई सन् २०१४ को सर्वश्रेष्ठ आविष्कारहरूमा सामेल गरेको थियो।

इतिहास
२३ नोभेम्बर २००८ का दिन मङ्गल ग्रहको लागि एक मानव रहित मिशनको पहिल सार्वजनिक अभिस्वीकृतिको घोषणा इसरोका अध्यक्ष माधवन नायरद्वारा गरिएको थियो। मङ्गलयान मिसनको अवधारणा सन् २००८ मा चन्द्र उपग्रह चन्द्रयान-१को प्रक्षेपणपछि अन्तरिक्ष विज्ञान र भारतीय प्राविधिक संस्थानद्वारा सन् २०१० मा एक व्यवहार्यता अध्ययनसँगै शुरू भएको थियो। भारत सरकारले यस परियोजनालाई ३ अगस्ट २०१२ मा मञ्जुरी दिएको थियो। भारत सरकारद्वारा स्वीकृति पश्चात भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठनले १२५ करोड रुपैयाँ (१९$ मिलियन) को अर्बिटरको लागि आवश्यक अध्ययन पुरा गरेको थियो। परियोजनाकको कुल लागत ४५४ करोड रुपैयाँ (६७$ मिलियन) रह्यो।  

अन्तरिक्ष एजेन्सी २८ अक्टोबर २०१३ का दिन यान प्रक्षेपणको योजना बनाएका थिएँ तर प्रशान्त महासागरमा खराब मौसमका कारण इसरो अन्तरिक्ष यान ट्रयाकिङ्ग जहाजहरूलाई निश्चित स्थान सम्म पुग्न ढिलाई भएको थियो। त्यसकारण अभियानलाई ५ नोभेम्बर २०१३ सम्मका लागि स्थगित गरिएको थियो।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू

 बिबिसी हिन्दीमा मङ्गलयान विशेष अङ्क
 मङ्गलयानक प्रक्षेपण सँ सम्बन्धित वेबसाइट (अङ्ग्रेजी)
 Mission brochure of Mars Orbiter Mission
 Real Time Sattelite Tracking

यो पनि हेर्नुहोस्

भारतीय अन्तरिक्ष कार्यक्रमहरू