शेख मुजिबुर रहमानको ७ मार्चको भाषण
शेख मुजिबुर रहमानको ७ मार्चको भाषण (, उच्चारण: बङ्गोबोन्धुर सातई मार्चेर भाषोन) सन् १९७१  मार्च ७ का दिन शेख मुजिबुर रहमानले ढाकाको रेसकोर्स मैदानमा (हाल सोहरावार्दी उद्यान) लगभग २० लाख मानिसहरूको ठूलो जनसभामा दिउँसोको २ बजेर ४५ मिनेटदेखि ३ बजेर ३ मिनेटसम्म एक ऐतिहासिक भाषण दिएका थिए। त्यस समय  तत्कालीन पूर्व पाकिस्तान र शक्तिशाली पश्चिम पाकिस्तानको बीच पूर्व पाकिस्तानको स्वतन्त्रताका लागि तनाव बढ्दो अवस्थामा पुगेको थियो। आफ्नो यस ऐतिहासिक भाषणमा शेख मुजिबुर रहमानले "यस समयको सङ्घर्ष हाम्रो स्वतन्त्रताको हो, यस यमसको हाम्रो सङ्घर्ष स्वाधीनताको सङ्घर्ष हो" भनि एक महत्त्वपूर्ण वाक्य बोलेका थिए। उनले बाङ्ला प्रदेशमा नागरिक अवज्ञा आन्दोलनको घोषणा गर्दै प्रत्येक घरहरूबाट मानिसहरूको स्वतन्त्रताका लागि लड्न तथा अन्याय र अत्याचारको विरुद्ध आवाज उठाउन आह्वान गरेका थिए भने यही ऐतिहासिक भाषणका कारण बाङालीहरू स्वतन्त्रताका लागि पश्चिम पाकिस्तान विरुद्ध उत्रिन प्रेरित बनेका थिए। यस ऐतिहासिक भाषणलाई लिएर एक लिखित प्रतिलिटर सार्वजनिक गरिएको थियो जसमा ताजउद्दिन आहमेदले केही हदसम्म संशोधन गरेका थिए। यस भाषणलाई संसोधित गरिनुको मुख्य उद्देश्य सामरिक शासनलाई निरस्त गर्ने र निर्वाचित प्रतिनिधिहरूलाई सत्ता हस्तान्तरण गर्नेका लागि जोड दिइएको थियो। भाषण पश्चात्का दिनहरूमा पश्चिम पाकिस्तानबाट सशस्त्र सैन्य कार्वाहीको सुरुवात हुने लक्षण देखा परेको थियो। मुजिबुरको यस ऐतिहासिक भाषणको मात्र १८ दिन पश्चात् पश्चिम पाकिस्तानी सेनाले बङ्गाली, बुद्धिजीवी, विद्यार्थी, राजनीतिज्ञ तथा पूर्वी पाकिस्तानको सशस्त्र सैनिक विरुद्ध अपारेशन सार्चलाइट नामक एक सुनियोजित सैन्य कार्वाहीको सुरुवात गरेका थिए जसकारण पूर्वी पाकिस्तानको स्वतन्त्रताका लागि लडाइँ सुरु भएको थियो। ३० अक्टोबर २०१७ का दिन युनेस्कोले यस ऐतिहासिक भाषणलाई एक ऐतिहासिक दस्तावेज को रूपमा मान्यता प्रदान गरेको थियो।

पृष्ठभूमि 

बेलायती भारतको विभाजन अघि, लाहोर प्रस्तावको सुरुमा हिन्दू-बहुसाङ्ख्यक राज्यहरूलाई ब्रिटिस भारतको पूर्वी र उत्तरपश्चिम क्षेत्रहरूमा प्रस्तुत गरेको थियो। एक स्वतन्त्र संयुक्त बङ्गलाको लागि प्रस्ताव १९४६ मा प्रधानमन्त्री हुसेन शाहिद सुरावर्डीद्वारा प्रस्ताव गरिएको थियो तर औपनिवेशिक अधिकारीहरूले उक्त प्रस्तावको विरोध गरेका थिए। पूर्वी पाकिस्तान पुनर्जागरणले पूर्वी ब्रिटिस भारतमा एक सार्वभौमिक राज्य निर्माणको वकालत गरेका थिए। अन्ततः राजनैतिक वार्तालापले अगस्ट १९४७ मा दुई राज्य, पाकिस्तान र भारतको आधिकारिक रूपमा विभाजन गरेको थियो जसले पाकिस्तानमा मुस्लिम र भारतमा हिन्दुहरूका लागि स्थायी घरहरू प्रदान गरेको थियो। बेलायती भारतको विभाजन पछि पाकिस्तानका प्रशासकीय राज्यहरू दुई भौगोलिक र साँस्कृतिक रूपमा विभाजित भएका थिए। पश्चिमी क्षेत्र लोकप्रिय थियो (र एक अवधिको लागि पनि आधिकारिक रूपमा) जुन पछि पश्चिम पाकिस्तानक‍ो रूपमा स्थापना भयो भने र पूर्वी क्षेत्र (हाल बङ्गलादेश) पूर्वी पाकिस्तानक‍ रूपमा स्थापना भयो। यद्यपि दुई क्षेत्रहरूको जनसङ्ख्या बराबर भएता पनि राजनीतिक शक्ति पश्चिम पाकिस्तानमा केन्द्रित थियो भने पूर्वी पाकिस्तान आर्थिक रूपले शोषण भइरहेको थियो जहाँ धेरै समस्याहरू आइलाग्थ्यो। पछि दुई प्रशासकीय क्षेत्रहरूको असमानता मिलाउन एक चुनौतीको रूपमा देखिएको थियो। २५ मार्च १९७१ का दिन भएको चुनाव पूर्वी पाकिस्तानको एक राजनितीक दल अवामी लिगले जितेता पनि पश्चिम पाकिस्तानद्वारा पूर्वी पाकिस्तानलाई शासन सत्ता चलाउन बहिस्कार गरिएको थियो। पूर्वी पाकिस्तान र पश्चिम पाकिस्तान बीच बढ्दो राजनीतिक असमानता र साँस्कृतिक राष्ट्रियता क्रान्तिकारी प्रकसीकरणीय शक्तिले गर्दा पश्चिम पाकिस्तानले अपरेसन सर्चलाइटको योजना बनाएको थियो। पाकिस्तान सेनाद्वारा हिंस्रक दमनको नेतृत्व मा अवामी लिगका नेता शेख मुजिबुर रहमानले २६ मार्च १९७१ का दिन पूर्वी पाकिस्तानलाई स्वतन्त्र बङ्गलादेशको रूपमा घोषणा गरेका थिए। यस कदमलाई अधिकांश बङ्गालीहरूले समर्थन जनाएता पनि इस्लामी र बिहारीहरूले यसको विरोध गर्दै पाकिस्तानी सेनाको पक्ष लिन सुरु गरेका थिए। पाकिस्तानी राष्ट्रपति याह्या खानले पाकिस्तानी सेनालाई गृहयुद्ध सुरु गरेर पाकिस्तानी सरकारको अख्तियार फिर्ता लिन आदेश दिएका थिए भने यस गृहयुद्धका कारण शरणार्थीहरू समुद्री किनारमा घर बसाल्न बाध्य बनेका थिए (त्यतिखेर करिब १० करोड अनुमान गरिएको) र पछि भारतको पूर्वी प्रदेशहरूमा भिषण बाढी आएका कारण कयौँ मानिसहरू विस्थापित भएका थिए। बढ्दो मानवीय र आर्थिक सङ्कट सामना गर्दै भारतले मुक्तिवाहिनी नामक बङ्गलादेशी प्रतिरोध सेनालाई सक्रिय सहयोग र सङ्गठित गर्न सुरु गरेको थियो।

७ दिसेम्बर १९७० मा पाकिस्तानमा भएको पहिलो साधारण निर्वाचन पूर्वी पाकिस्तानको अवामी लिगको जित्न सफल भएको थियो जसले पूर्वी पाकिस्तान विधानसभामा १६९ मा १६७ सिटहरूका साथ पूर्ण बहुमत हासिल गर्‍यो र ३१३ सिटहरू भएको राष्ट्रिय विधानसभामा लगभग पूर्ण बहुमत प्राप्त गर्न सफल भएको थियो भने तात्कालिक समयमा आवामी लिगका नेता शेख मुजिबुर रहमान थिए। पाकिस्तान पिपल्स राजनितीक दलले पश्चिम पाकिस्तानमा राष्ट्रिय विधानसभामा ८१ सिटहरूको साथ अधिकांश मत जित्न सफल भएको थियो भने तात्कालिक समयमा उक्त राजनितीक दलका नेता जुलफिकार अली भुट्टो रहेका थिए। अवामी लिगका नेता शेख मुजिबुर रहमानले छ बुँदे आन्दोलनको नेतृत्व गरेका थिए जसले पूर्वी पाकिस्तानका लागि अधिक स्वायत्ततामा जोड दिएको थियो। उनले बाङालीको शासनको अधिकारका लागि पनि वकालत गरेका थिए। ७ मार्च १९७१ मा शेख मुजीबुर रहमान सोहरावार्दी उद्यानमा भाषण दिएका थिए। यस भाषणमा उनले २५ मार्चको राष्ट्रियसभाको बैठकमा विचार गर्नुपर्ने थप चार बुँदे सर्त उल्लेख गरेका थिए।

बङ्गाली राष्ट्रवादी आन्दोलनलाई प्रतिबन्धित गर्न र निरुत्साहित गर्नका लागि पाकिस्तानी सेनाले २६ मार्च १९८१ देखि २५ मे १९७१ ‘अपरेसन सर्चलाइट’ नामक एक सुनियोजित सैन्य कार्वाहीको सुरुवात गरेका थिए भने उक्त सैन्य कार्वाहीले एक महिनाको भित्रै पूर्वी पाकिस्तानका केही प्रमुख सहरहरूमा रहेका सबै राजनैतिक दल तथा सेनाहरूलाई त्यहाँबाट हटाएका थिए। पाकिस्तानी राज्यले मार्चको सुरुमा बङ्गालीहरूलाई बिहारी विरोधी हिंसाको (जो पश्चिम पाकिस्तानका समर्थक थिए) आधारमा अपरेसन सर्चलाइट सुरु गर्न औचित्य प्रमाणित गरेको थियो। उक्त सैन्य कार्वाही हुनु भन्दा अगाडि सबै विदेशी पत्रकारहरूलाई योजनाबद्ध रूपमा पूर्वी पाकिस्तानबाट हटाइएको थियो।

यस सैन्य कार्वाहीले सन् १९७१ को बङ्गलादेश नरसंहार पनि सुरु गरेको थियो। यस्ता सैन्या कार्वाही र नरसंहारले बङ्गालीहरूलाई स्वतन्त्रताका लागि थप कडा रूपमा प्रस्तुत हुन प्रेरित गर्‍यो जसको फलस्वरूप त्यही वर्ष पूर्वी पाकिस्तानमा पश्चिम पाकिस्तानबाट छुट्टिएर बङ्गलादेशको रूपमा स्थापित भएको थियो। बङ्गलादेशी सञ्चार माध्यम र अङ्ग्रेजी रहेको सन्दर्भ पुस्तकहरूले आकस्मिक तथ्या प्रकाशित गरेका थिए जसले ढाकमा ३,००० देखि ३५ हजार र पुरै बङ्गलादेश भरी २,००,००० देखि ३०,००,००० को बीच मानिसहरूको मृत्यु भएको आँकलन गरिका थिए। यद्यपि बेलायती मेडिकल जर्नल सहित स्वतन्त्र अनुसन्धानकर्ताहरूले यो तथ्या १,२५,००० देखि ५,०५,००० को बीच रहेको भन्दै तथ्य सार्वजनिक गरेका थिए।

भाषण तथा खिचिएको श्रव्य दृश्य 

तत्कालीन पाकिस्तान  सरकारले ७ मार्च १९७१ का दिन शेख मुजिबुर रहमानले दिन लागेका उक्त ऐतिहासिक भाषणलाई ध्वनि तरङ्ग तथा दूरदर्शनहरूमा प्रसारण गर्न रोक लगाएको थियो। सरकारको उक्त निर्णयका बावजूद पनि पाकिस्तान अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र निगमका तत्कालीन अध्यक्ष एएचएम सालाउद्दीन र प्रबन्ध निदेशकले तत्कालीन फरिदपुर जिल्लाको पाँच निर्वाचन क्षेत्रहरूको सांसद एम आबुल खायेरको भाषणलाई एकैपटक खिच्ने निर्णय गरेका थिए। यस कार्यमा उनले पाकिस्तानका तत्कालीन सरकारको चलचित्र विभागमा एक चलचित्र निर्देशक तथा अभिनेता आबुल खायरले ठूलो सहयोग प्रदान गरेका थिए भने उनले उक्त भाषण दिइरहेका मुजिबुर रहमानको तस्वीर तथा श्रव्य दृश्यहरू खिचेका थिए। तत्कालीन सूचना मन्त्रालयको एक प्राविधिक एचएन खोन्दकारले उक्त भाषणको ध्वनि सङ्ग्रहीत गर्न सहयोग गरेका थिए।

उक्त ऐतिहासिक भाषणको ध्वनि सङ्ग्रहित गर्दै विकसित गरिएको थियो भने तत्कालीन रेकर्ड लेबल ढाका रिकर्ड्सद्वारा सङ्ग्रहीत गरिएको थियो जुन एम आबुल खयेरकोस्वामित्वमा रहेको थियो। पछि ध्वनि तथा श्रव्य दृश्यको  प्रतिलिपि शेख मुजिबलाई हस्तान्तरण गरिएको गर्दै ध्वनिको एक प्रतिलिपि भारतमा पठाइएको थियो। त्यसपछि उक्त भाषणलाई सङ्ग्रहीत गरिएको ध्वनिको ३ हजार प्रतिलिपि विश्वव्यापी रूपमा भारतीय रेकर्ड लेबल एचएमभीद्वारा वितरण गरिएको थियो।

भाषण 

सन् १९७१ मार्च ७ को दिन दिउँसो ढाकाको रेसकोर्स मैदानमा बङ्गोबोन्धु शेख मुजिबर रहमानले दिउँसोको २ बजेर ४५ मिनेटदेखि ३ बजेर ३ मिनेटसम्म एक ऐतिहासिक भाषण दिएका थिए जहाँ उनी मञ्चमा उपस्थित भई  लाखौँ मानिसहरूको अगाडि भाषण दिन सुरु गरेका थिए। जनु यस प्रकार छ;

स्वीकृति तथा प्रतिक्रियाहरू 
सन् २०१७ को अन्तिम तिर संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक र सांस्कृतिक सङ्गठन युनेस्कोले बङ्गबोन्धुले दिएको ७ मार्च भाषणलाई एक ऐतिहासिक दस्तावेज को रूपमा मान्यता प्रदान गरेको थियो। यस भाषण सहित कुल ७७ महत्त्वपूर्ण भाषणहरूलाई सोही दिन संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक र सांस्कृतिक सङ्गठन एक ऐतिहासिक दस्तावेजको रूपमा मान्यता दिएको थियो। संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक र सांस्कृतिक सङ्गठन विश्वभरिका महत्त्वपूर्ण दस्तावेजहरूलाई संरक्षण गर्ने एक अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठन हो। हालसम्म कुल ४२७ ऐतिहासिक भाषणहरू युनेस्कोको विश्व अन्तर्राष्ट्रिय दस्तावेजिकरणमा सङ्ग्रहित छन् जसमा ७ मार्चको भाषण पनि सामेल छ।

यसको प्रतिक्रियामा प्रधानमन्त्री शेख हासिनाले यसकन्ह तुलना इतिहासको प्रतिशोधको रूपमा गरेकी थिइन किनभने स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको लामो समयसम्म यस भाषणको प्रचार प्रसारलाई प्रतिबन्धित पारिएको थियो।बङ्गोबोन्धुलाई युनेस्कोद्वारा यस भाषणको मान्यताबाट सम्मानित गरिएको थियो उनी भन्न सक्छन् कि अब उनीसँग विश्वभरिका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भाषणहरू सूचीमा छन् भन्दै शबिप्रबिर शिक्षक जाफर इकबालले प्रतिक्रिया दिएका थिए। शेख मुजिबुर रहमानले यस भाषण दिँदै निकै सावधानी अपनाएका थिए। सर्वप्रथम त उनले पनि स्वतन्त्रताको घोषणा पनि गरेका थिए भने उनलाई विच्छिन्नतावादी भनेर पनि आलोचना गरिएको थिएन। उनले पाकिस्तानलाई ठेस पुर्‍याउने दायित्व पनि लिएका थिएनन भन्दै वाणिज्यमन्त्री तोफायेल आहमेदले सचिवालयमा प्रतिक्रिया दिएका थिए।

आफ्नो सतर्क रणनीतिको कारण पाकिस्तानी सेना याह्या खानको आदेशमा जनसभा माति आक्रमण गर्न तैयारी अवस्थामा थिए तर उनीहरू यस कार्यमा विफल बनेका थिए। पाकिस्तानी सेनावाहिनीको एक गुप्तचर निकायको एक प्रतिवेदनमा पनि शेख मुजिबुर रहमानलाई एक चलाख व्यक्तित्वको रूपमा उल्लेख गरिएको थियो। शेख मुजिबुर रहमानले निकै चलाखी पूर्ण देशलाई स्वतन्त्रता घोषित गरिदिए तर हामीले यसको प्रतिरोध गर्न सकेनौँ भन्दै पाकिस्तानी सेनावाहिनीको एक गुप्तचर निकायका एक कार्यकर्ताले आफ्नो धारणा व्यक्त गरेका थिए।

ढाका विश्वविद्यालयका एक अध्यापक सैयद अनोवार होसेनले डयचे भेलेलाई बताएका थिए कि सन् २०१५ मा एक क्यानडेली अध्यापकले विश्वभरिका ऐतिहासिक भाषणहरूलाई लिएर एक पुस्तक प्रकाशित गरेका थिए जहाँ शेख मुजिबुर रहमानको ७ मार्चको भाषण  पनि सामेल थियो।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू 
 बङ्गोबोन्धुले दिएको ७ मार्चको भाषणको पूर्ण श्रव्य दृश्य

पाकिस्तानको इतिहास
बङ्गलादेशको इतिहास
बङ्गलादेश आवामी लिग