चन्द्रयान-३
चन्द्रयान-३ भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन (इसरो) द्वारा चन्द्रमाको अन्वेषण गर्न पठाइएको तेस्रो भारतीय चन्द्र मिसन हो। यसमा चन्द्रयान-२ जस्तै अवतरक र घुमन्ते छ, तर यसमा अर्बिटर छैन।

यो मिसन चन्द्रयान-२ को अर्को श्रीन्खला हो। जसरी अघिल्लो मिसन चन्द्रमाको कक्षमा सफलतापूर्वक प्रवेश गरेपछि अन्तिम समयमा मार्गदर्शन सफ्टवेयरमा गडबडीका कारण सफ्ट-ल्यान्ड गर्न असफल भएको थियो, सफ्ट ल्यान्डिङ को पुनः सफल प्रयास गर्ने उद्देश्यले यो चन्द्रमा मिसन प्रस्तावित गरिएको थियो।

चन्द्रयान-३ लाई सतीश धवन स्पेस सेन्टर (SDSC), श्रीहरिकोटाबाट शुक्रबार, जुलाई १४, २०२३ मा भारतीय समय अनुसार दिउँसो २:३५ मा प्रक्षेपण गरिएको थियो। यो यान चन्द्रमा को दक्षिणी ध्रुव नजिकको सतहमा  २३ अगस्ट २०२३ मा भारतीय समय अनुसार बेलुका ०६:०४ बजे शिव शक्ति बिन्दु  मा सफलतापूर्वक अवतरण भएको छ। यसको साथै  भारत चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा अन्तरिक्ष यान सफलतापूर्वक अवतरण गर्ने पहिलो र चन्द्रमामा अवतरण गर्ने चौथो देश बनेको छ।

उद्देश्य 
इसरोले चन्द्रयान-३ मिसनका लागि तीनवटा मुख्य उद्देश्य राखेको छ, जसमा निम्न समावेश छन्:

 चन्द्रमाको सतहमा अवतरकको सुरक्षित र मृदु-अवतरण  गर्ने।
 चन्द्रमामा घुमुवा यन्त्र अथवा घुमन्तेको चाल क्षमताको अवलोकन र प्रदर्शन।
 चन्द्रमाको संरचनालाई राम्ररी बुझ्न र त्यसको विज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्न चन्द्रमाको सतहमा उपलब्ध रासायनिक तथा प्राकृतिक तत्व, माटो, पानी आदिमा वैज्ञानिक प्रयोग गर्ने।

बनावट 

चन्द्रयान -३ मा तीन प्रमुख अङ्गहरू छन् - प्रोपल्सन मोड्युल, विक्रम अवतरक, प्रज्ञान घुमन्ते (मानव रहीत घुमुवा/डुलुवा यन्त्र)

प्रोपल्सन मोड्युल 

यसको प्रोपल्सन मोड्युल, सञ्चार रिले उपग्रहको जस्तै व्यवहार गर्नेछ। 

प्रोपल्सन मोड्युल, अवतरक र घुमुवायुक्त ढाँचालाई यान १०० किलोमिटरको उचाइमा चन्द्रमाको कक्षमा नपुगेसम्म अन्तरिक्षमा धकेलिन्छ। प्रोपल्सन मोड्युल, अवतरकको  अतिरिक्त,ले चन्द्रमाको कक्षबाट पृथ्वीको वर्णक्रमीय (स्पेक्ट्रल) र पोलारिमेट्रिक मापन को अध्ययनगर्न स्पेक्ट्रो-पोलारिमेट्री अफ ह्याबिटेबल प्लानेट अर्थ (SHAPE) नामक पेलोड पनि बोकेको छ।

अवतरक 

चन्द्रयान-२ को विक्रम विपरीत, जसमा पाँच ८००  न्यूटन इन्जिनहरू थिए र पाँचौं एक निश्चित थ्रस्टको साथ केन्द्रीय रूपमा माउन्ट गरिएको थियो। चन्द्रयान-३को अवतरकमा जम्मा चारवटा थ्रोटल-सक्षम इन्जिनहरू छन्,  साथै, चन्द्रयान-३ अवतरकमा लेजर डपलर भेलोसिमिटर (LDV) जडान हुनेछ। चन्द्रयान-२ को तुलनामा इम्प्याक्ट लेग्स (Impact Legs)  अझै मजबुत बनाइएको छ र उपकरणको खराबी आएको अवस्थाको सामना गर्न धेरै उपायहरू अपनाइएको छ। अवतरकमा थर्मल चालकता र तापक्रम मापन गर्न चन्द्र सर्फेस थर्मोफिजिकल एक्सपेरिमेन्ट  (ChaSTE, CHEST), अवतरण साइट वरिपरि भूकम्प मापन गर्न इन्स्ट्रुमेन्ट फर लूनर सिस्मिक एक्टिभिटी (ILSA) र प्लाज्मा घनत्व र यसको विविधताको अनुमान गर्न Langmuir प्रोब (RAMBHA-)। LP) समावेश छ। थप रूपमा, नासाबाट एक निष्क्रिय लेजर रेट्रोरिफ्लेक्टर एरे चन्द्र लेजर रेंजिंग अध्ययनहरूको लागि समायोजित गरिएको छ।

घुमन्ते 

प्रज्ञान करिब २६ केजी तौल भएको ६ पाङ्ग्रे घुमन्ते हो र यो ५०० मिटरको दायरा भित्र चल्न सक्ने छ। प्रज्ञान घुमन्तेमा ल्यान्डिङ साइट वरिपरिको मौलिक संरचना पत्ता लगाउन अल्फा पार्टिकल एक्स-रे स्पेक्ट्रोमिटर (APXS) र लेजर इन्ड्युस्ड ब्रेकडाउन स्पेक्ट्रोस्कोप (LIBS) नामक पेलोड जडान गरिएको छ।

मिशन प्रोफाइल

वित्तपोषण 
डिसेम्बर २०१९ मा, बताइएको थियो कि इसरोले परियोजनाको प्रारम्भिक कोषको लागि   अनुरोध गरेको थियो, जसमध्ये  मेसिनरी, उपकरण र अन्य पूँजीगत खर्चहरू पूरा गर्नेछ। र  राजस्व खर्चको लागि माग गरिएको छ।

परियोजनाको अस्तित्व पुष्टि गर्दै, इसरोका पूर्व अध्यक्ष के. सिवनले अनुमानित लागत करिब  हुने बताए।

टोली 

 इसरो अध्यक्ष: एस. सोमनाथ 
 मिशन निर्देशक: एस. मोहनकुमार 
 सहायक मिशन निर्देशक: जी.नारायणन 
 परियोजना निर्देशक: पी. वीरमुथुवेल 
 उप परियोजना निर्देशक: कल्पना। केके 
 सवारी निर्देशक: बिजु सी. थॉमस

सन्दर्भ सामग्रीहरू

भारतीय चन्द्र अन्वेषण कार्यक्रम