राजमती
राजमति एक जना प्रेमीले आफ्नी मन परेकी केटी विवाह गरिदेऊ भनेर आफ्नो बाबु सँग याचना गरिरहेको आत्मकथनात्मक संरचनामा आधारित नेपाल भाषाको प्रचलित गीत हो। त्यसैले यो काठमाडौँ उपत्यकाली नेवार इतर जनजीवनमा समेत प्रचलित र प्रसिद्ध छ। यो सवासय-दुईसय वर्ष जति पुरानो मानिन्छ। तथापि यसको प्राचीनताको ठीक आकलन हुन सकेको छैन। गीतको प्रसङ्गले भने यो अझ पुरानो हुनुपर्ने देखिन्छ तथापि यस गीतको भाषा आजभोलिको नेपालभाषा जस्तै आधुनिक देखिन्छ। यस गीतको शब्द संरचना निकै कसिलो छ, हरेक शब्द-अर्थ गम्भीर छन। यसका कुनै शब्दले साहित्यक ओजको काम गरेका छन् भने कुनै शब्दले सांस्कृतिक-ऐतिहासिक ओज झल्काएका छन्।'

गीतको बारेमा 
गीतमा ८ श्लोक छन्। पहिलो श्लोकमा नायकले आफ्नो बुबालाई राजमति विवाह गरिदिइएन भने आफू काशी जान लागेको धम्की छ। दोस्रोमा राजमतिको सौन्दर्य वर्णन र थलोको परिचय छ। तेस्रोमा नायिकाको शारीरिक दशाको बयान छ तर यो उसको शारीरिक अवस्थाको मात्र नभएर मानसिक स्थितिको उजागर पनि हो। यस श्लोकको सम्बन्ध अन्तिम श्लोकसित छ। चौथो श्लोकमा बाबुलाई अङगुलिनिर्देश गरी नायिका चिनाइरहेको छ। पाँचौँ श्लोकमा नायिका र उसका दिदीबहिनीका गहनाको वर्णन छ। यसको सम्बन्ध सातौँ श्लोकको सम्पन्नता द्यौतनसित छ। छैटौँ श्लोकमा काठमाडौँ सहरको प्रमुख धाराको चर्चाका साथै नायिका पानी लिन जाँदाको अवस्थाको वर्णन छ। सातौँ श्लोकमा नायिकासित सम्पन्न तवरले विवाह गरिदिनका लागि अनुरोध छ। अन्तिम श्लोकमा नायिकाको विवाह अरू नै कुनै असम्पन्न व्यक्तिसित भएको, छिट्टै पति वियोग भएको र नायिकाको कर्म खोटो भएको दुःखान्त सङ्केत छ।
पहिलोदेखि सातौँसम्मको कथानक विकास धिमा गतिमा भएको देखिन्छ भने अन्तिम श्लोकमा कथानक हृवात्तै परिवर्तन भएको देखिन्छ र यो अन्तिम श्लोक भएकोले बिचमा के भएको थियो भन्ने अनुमान गर्नुपर्ने हुन्छ। वास्तवमा यसको आरम्भिक र चरणबद्ध दुःखान्त सङ्केत यसका शब्द विचलनले ओझेलमा पारेको हो |

गीत

सन्दर्भ सामग्री 

साहित्य
भाषा
नेवारी संस्कृति
नेपाली लोककथा