नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन
नेपाल अधिराज्यको समयमा नेपालका पूर्व प्रशासनिक एकाइहरू नेपालको प्रशासनिक विभाजनको रूपमा रहेका थिए। २०७२ असोज ३ गते नयाँ संविधान अङ्गीकृत भएपछि नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषित गरिएको थियो र पुराना प्रशासनिक एकाइहरूको कार्यान्वयन खारेज गरिएको थियो। 

यसअघि नेपाललाई ५ विकास क्षेत्र, १४ अञ्चल , ७५ जिल्ला, ५८ नगरपालिका (२०७१ अघि) र ३१५७ गाउँ विकास समितिमा विभाजन गरिएको थियो।

इतिहास 

नेपाल अधिराज्य नेपालको एकीकरणद्वारा वि.सं १८२४ मा स्थापना भएको थियो। 

वि.सं १८७०–७२ मा सुगौली सन्धि अघि नेपालको नियन्त्रणमा रहेका क्षेत्रहरूमा दक्षिण-पूर्वमा दार्जिलिङ, पूर्वमा सिक्किमको, दक्षिण–पश्चिममा नैनीताल र कुमाऊँ अधिराज्य र गढवाल अधिराज्य देखि पश्चिमसम्म फैलिएको थियो।

वि.सं १८७०-१७ मा भएको सुगौली सन्धिको कार्यान्वयनले नेपाल हालको अवस्थामा फर्किएको थियो जहाँ नेपालले आफ्नो एक तिहाइ भूभाग गुमाएको थियो। राजा राजेन्द्र विक्रम शाह र तात्कालिक प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाको समयमा नेपाललाई १० जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो।

प्रधानमन्त्री वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणाको पालामा (१८८५-१९०१) नेपाललाई ३२ जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो भने डोटी, पाल्पा र धनकुटा ३ गौँडा थिए। त्यतिबेला पहाडी क्षेत्रमा २० जिल्ला र तराईमा १२ जिल्ला थिए।

वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणापछि वि.सं २००७ मा नेपालमा राणा शासनको अन्त्य र वि.सं २०१८ मा नेपाल अधिराज्यको नयाँ संविधान घोषणा नहुञ्जेलसम्म नेपाल ३२ जिल्लामा विभाजित रहेको थियो। प्रत्येक जिल्लाको सदरमुकाम थियो र बडा हकीम (जिल्ला प्रशासक) यसको प्रमुखको रूपमा रहेका थिए। २००७ देखि २०१८ सम्म ३२ जिल्लाको नाम देखाउने थुप्रै ऐन र संविधान पारित गरिएको थियो।

वि.सं २०१८ मा परम्परागत ३५ जिल्लालाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा पुनर्संरचना गरिएको थियो।

वि.सं. २०२९ सालमा चर्चित विद्वान स्वर्गीय डा. हर्क गुरुङको सहयोगमा स्वर्गीय राजा वीरेन्द्रले मुलुकका सबै क्षेत्रको सुमधुर विकासका लागि क्षेत्रीय विकासको अवधारणा ल्याएका थिए। तत्पश्चात उनले वि.सं २०२८ मा नेपाललाई ४ वटा विकास क्षेत्रमा विभाजन गरेका थिए, जसलाई  पूर्वाञ्चल, मध्यमाञ्चल, पश्चिमाञ्चल र सुदूरपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र नामकरण गरिएको थिए।

सुदूरपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र आकारमा निकै ठूलो भएकाले वि.सं २०२७ मा मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र बनाएर यसलाई थप विभाजन गरिएको थियो। मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र कर्णाली, राप्ती र भेरी क्षेत्रबाट बनाइएको थियो। मुलुकमा सन्तुलित, प्रभावकारी र द्रुत विकासका कार्यक्रमहरू हासिल गर्ने उद्देश्यका साथ सो कार्य गरिएको थियो।

विकास क्षेत्रहरू

२०७२ असोज ३ सम्म, नेपाल पाँच विकास क्षेत्रमा विभाजित थियो। विकास क्षेत्र नेपालको प्रथम श्रेणीको प्रशासनिक एकाइ थियो।

अञ्चल

पाँच विकास क्षेत्रमा विभाजित नेपालमा १४ अञ्चलहरू रहेका थिए। सुदूर-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र बाहेक नेपालका प्रत्येक विकास क्षेत्रमा ३ वटा अञ्चलहरू रहेका थिए भने सुदूरपश्चिमाञ्चलमा भने २ वटा अञ्चलहरू रहेका थिए।

जिल्लाहरू

वि.सं २०७२ साल भन्दा अगाडि नेपालमा ७५ वटा जिल्ला रहेका थिए। जिल्ला जिल्ला मिलेर अञ्चल बन्छन्। पूर्वी रुकुम र नवलपुर थप भएपछि नेपालमा ७७ वटा जिल्ला भएको थियो। जिल्ला विकास समिति एक जिल्लाका सबै प्रशासनिक कार्यहरू गर्न स्थापित गरिएको थियो।

जिल्लाहरूको सूची (अञ्चल अनुसार):

पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र

मेची अञ्चल

तराई
झापा जिल्ला (चन्द्रगढी)
पहाड
इलाम जिल्ला (इलाम)
पाँचथर जिल्ला (फिदिम)
हिमाल
ताप्लेजुङ जिल्ला (फुङलिङ)

कोशी अञ्चल

तराई
मोरङ जिल्ला (विराटनगर)
सुनसरी जिल्ला (इनरूवा)
पहाड
भोजपुर (भोजपुर)
धनकुटा जिल्ला (धनकुटा)
तेह्रथुम जिल्ला (म्याङ्लुङ)
हिमाल
सङ्खुवासभा जिल्ला (खाँदवारी)

सगरमाथा अञ्चल

तराई
सप्तरी जिल्ला (राजविराज)
सिराहा जिल्ला (सिराहा)
तराई
उदयपुर जिल्ला (गाईघाट)
पहाड
खोटाङ जिल्ला (दिक्तेल)
ओखलढुङ्गा जिल्ला (ओखलढुङ्गा)
हिमाल
सोलुखुम्बु जिल्ला (सल्लेरी)

मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र

जनकपुर अञ्चल

तराई
धनुषा जिल्ला (जनकपुर)
महोत्तरी जिल्ला (जलेश्वर)
सर्लाही जिल्ला (मलङ्गवा)
तराई
सिन्धुली जिल्ला (कमलामाई)
हिमाल
रामेछाप जिल्ला (मन्थली)
हिमनल
दोलखा जिल्ला (चरिकोट)

बागमती अञ्चल

पहाड
भक्तपुर जिल्ला (भक्तपुर)
धादिङ जिल्ला (धादिङवेसी)
काठमाडौँ जिल्ला (काठमाडौँ)
काभ्रेपलान्चोक जिल्ला (धुलिखेल)
ललितपुर जिल्ला (ललितपुर)
नुवाकोट जिल्ला (विदुर)
हिमाल
रसुवा जिल्ला (धुन्चे)
सिन्धुपाल्चोक जिल्ला (चौतारा)

नारायणी अञ्चल

तराई
बारा जिल्ला (कलैया)
पर्सा जिल्ला (वीरगञ्ज)
रौतहट जिल्ला (गौर)
तराई
चितवन जिल्ला (भरतपुर)
मकवानपुर जिल्ला (हेटौँडा)

पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र

गण्डकी अञ्चल

हिमाल
गोरखा जिल्ला (गोरखम)
कास्की जिल्ला (पोखरा)
लमजुङ जिल्ला (वेसीसहर)
स्याङ्जा जिल्ला (पुतलीबजार)
तनहुँ जिल्ला (व्यास)
हिमाल
मनाङ जिल्ला (चामे)

लुम्बिनी अञ्चल

तराई
कपिलवस्तु जिल्ला (कपिलवस्तु)
नवलपरासी जिल्ला (परासी)
रुपन्देही जिल्ला (सिद्धार्थनगर)
हिमाल
अर्घाखाँची जिल्ला (सन्धिखर्क)
गुल्मी जिल्ला (तम्घास)
पाल्पा जिल्ला (तानसेन)

धौलागिरी अञ्चल

पहाड
बाग्लुङ जिल्ला (बाग्लुङ)
म्याग्दी जिल्ला (बेनी)
पर्वत जिल्ला (कुस्मा)
हिमाल
मुस्ताङ जिल्ला (जोमसोम)

मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र

राप्ती अञ्चल

तराई
दाङ जिल्ला (घोराही)
हिमाल
प्युठान जिल्ला (खलङ्गा)
रोल्पा जिल्ला (लिवाङ)
रुकुम जिल्ला (मुसिकोट)
सल्यान जिल्ला (खलङ्गा)

कर्णाली अञ्चल

हिमाल
डोल्पा जिल्ला (दुनै)
हुम्ला जिल्ला (सिमिकोट)
जुम्ला जिल्ला (चन्दननाथ)
कालिकोट जिल्ला (मान्मा)
मुगु जिल्ला (गमगढी)

भेरी अञ्चल

तराई
बाँके जिल्ला (नेपालगञ्ज)
बर्दिया जिल्ला (गुलरिया)
तराई
सुर्खेत जिल्ला (वीरेन्द्रनगर)
हिमाल
दैलेख जिल्ला (नारायण)
जाजरकोट जिल्ला (खलङ्गा)

सुदूर-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र

सेती अञ्चल

तराई
कैलाली जिल्ला (धनगढी)
पहाड
अछाम जिल्ला (मङ्गलसेन)
डोटी जिल्ला (दिपायल)
हिमाल
बझाङ जिल्ला (चैनपुर)
बाजुरा जिल्ला (मार्तडी)

महाकाली अञ्चल

तराई
कञ्चनपुर जिल्ला (भीमदत्त)
मित्री तराई र हिमाल
डडेल्धुरा जिल्ला (अमरगढी)
हिमाल
बैतडी जिल्ला (दशरथचन्द)
हिमाल
दार्चुला जिल्ला (खलङ्गा)

नगरपालिकाहरू

नगरपालिका सहरी क्षेत्रमा काम गर्ने प्रशासनिक एकाइ हो। २०७१ भन्दा अघि नेपालमा ५८ वटा मात्र नगरपालिकाहरू रहेका थिए।

गाउँ विकास समिति

औपचारिक रुपमा गाउँ विकास समिति नेपालका गाउँहरूलाई व्यवस्थापन गरेका थिए। २०७२ असोज ३ गते जारी भएको नयाँ संविधान पछि ती विघटन भएका थिए र गाउँपालिका गठन भएका थिए।

नेपालको राष्ट्रिय गाउँ विकास समिति नेपालको ३९१५ गाविसको प्रतिनिधित्व र समर्थन प्रदान गर्ने छाता सङ्गठनको रूपमा वि.सं २०५२ मा स्थापना भएको थियो। आफ्नो उत्पत्तिको छोटो अवधिमा नै उक्त सङ्गठनले आफूलाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय दुवै रूपमा स्थापित गरेको थियो। यसले गाविसहरूको एक प्रतिनिधि सङ्गठनको रूपमा  आफूलाई स्थापित गरेक‍ छ र नेपालमा विकेन्द्रीकरण र लोकतान्त्रीकरण प्रक्रियाका लागि अग्रगामी साझेदार संस्थाको रूपमा आफूलाई स्थापित गरेको थियो। २०७४ सालमा गाविसलाई प्रतिस्थापन गर्दै गाउँपालिका अगाडि ल्याइएको थियो।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू 

नेपालको जिल्लाहरूको नक्सा —  डिजिटल हिमालय आँकडा परियोजना।
नेपालका क्षेत्रहरू

नेपालको विभाजन