द जङ्गल बुक (१९६७ चलचित्र)
द जङ्गल बुक (अङ्ग्रेजी: The Jungle Book) सन् १९६७ मा वाल्ट डिज्नी एनिमेसन स्टुडियोद्वारा सार्वजनिक गरिएको एनिमेटेड हास्य साङ्गीतिक चलचित्र हो । रुडयार्ड किप्लिङ्गद्वारा लेखिएको सन् १८९४ मा प्रकाशित उही नामको किताबमा आधारित यो चलचित्र १९ औँ डिज्नी एनिमेटेड चलचित्र हो । वुल्फग्याङ रिदरम्यानद्वारा निर्देशित यस चलचित्रको निर्माण प्रक्रियाको बेलामा बितेका वाल्ट डिज्नीको नेतृत्वमा बनेको यो अन्तिम चलचित्र हो । यस चलचित्रको प्रमुख पात्र भारतीय जङ्गलमा ब्वाँसोहरूले हुर्काएका मोगली नामक जङ्गली बच्चा हो जसलाई शेर खान नामक खराब बाघ आउनुभन्दा अगाडि उसका साथी बघीरा नामक कालो चितुवा र बलू नामक भालुले जङ्गलबाट भगाउन चाहन्छन् ।

पटकथा र साउन्डट्र्याकका पहिलेका संस्करणहरूमा किप्लिङ्गको कथामा आधारित भयावह विषयवस्तुहरू थिए जुन डिज्नीलाई आफ्नो पारिवारिक चलचित्रमा दर्शाउन मन थिएन जसले गर्दा लेखक बिल पीट र सङ्गीतकार टेरी गिल्किसनको पुनर्स्थापना गरियो । यस चलचित्रमा फिल ह्यारिस, सेबास्चियन क्याबट, जोर्ज स्यान्डर्स र लुई प्रिमा जस्ता लोकप्रिय अभिनेता तथा सङ्गीतकारका साथै डिज्नी चलचित्रहरूमा काम गरिरहने स्टर्लिङ हलोवे, जेम्स प्याट ओम्याली र वर्ना फेल्टन जस्ता कलाकारहरूले काम गरेका थिए । मोगलीको भूमिकामा निर्देशकका छोरा ब्रुस रिदरम्यानलाई लिइएको थियो ।

अक्टोबर १८, १९६७ मा सार्वजनिक गरिएको द जङ्गल बुकले सामान्यतः सकारात्मक आलोचनात्मक प्रतिक्रिया पायो । शर्मन ब्रदर्सद्वारा रचित पाँच गीतहरू र गिल्किसनद्वारा रचित "द बेर नेसेसिटिज" समावेश गरिएको यस चलचित्रको साउन्डट्र्याकको पनि खुब प्रशंसा गरिएको थियो । सार्वजनिक गरिएको केही दिनमा नै यो चलचित्र संयुक्त राज्य र क्यानडामा डिज्नीको सर्वाधिक कमाउने दोस्रो चलचित्र बनेको थियो । पुनः सार्वजनिकीकरण गरेपछि पनि यो चलचित्रले अन्तर्राष्ट्रिय सफलता पाएको थियो । विश्वभर सफल भएको यो चलचित्र जर्मनीको सर्वाधिक कमाउने चलचित्र पनि हो । डिज्नीले सन् यस चलचित्रको आधिकारिक पुनः निर्माणका रूपमा सन् १९९४ मा द जङ्गल बुक र सन् २०१६ मा जोन फाव्रोद्वारा निर्देशित द जङ्गल बुकका साथै यसको उत्तरकथाको रूपमा द जङ्गल बुक २ पनि सार्वजनिक गरेको छ ।

कथा सारांश
भारतको एक जङ्गलमा बघीरा नामक कालो चितुवाले एउटा सानो टोकरीमा मोगली नामक अनाथ बच्चा फेला पारी उनलाई रक्षा नामक भर्खर जन्म दिएकी आमा ब्वाँसोकहाँ लग्छन् । उनी र उनको जीवनसाथी रामले मोगलीलाई आफ्नै सन्तानको रूपमा हुर्काउँछन् । दस वर्ष पछि मोगली जङ्गलसँग राम्रोसँग परिचित हुन्छन् र आफ्ना ब्वाँसो दाजुभाइ दिदीबहिनीहरूसँग खेल्छन् । मोगलीको खुसी देखेर बघीरा खुसी त हुन्छन् तर मोगली कुनै न कुनै दिन उनको घर, उनको गाउँमा फर्कनुपर्ने डरले उनलाई भित्रबाट खाइरहेको हुन्छ । 

एक रात मान्छे खाने पाटे बाघले ब्वाँसोहरूको क्षेत्रमा प्रवेश गरेको समाचार सुनेपछि ब्वाँसोहरूले काउन्सिल रक () मा बैठक बस्छन् । ब्वाँसोहरूको नेता अकीलाले मोगलीको सुरक्षाको लागि उसलाई जङ्गल छोड्ने आदेश दिन्छन् । बघीराले मोगलीलाई कुनै एक "म्यान-भिलेज" () सम्म पुर्याउने प्रस्ताव राख्छन् । उनीहरू त्यही रात नै आफ्नो बाटो लागेपनि मोगली जङ्गलमा नै बस्नमा अडिग छन् । उनीहरू राति एक रुखमुनि विश्राम गर्छन् जहाँ बघीराले का नामक भोको एसियाली अजिङ्गरलाई मोगलीलाई खानबाट रोक्छन् । अर्को दिन बिहानपख मोगलीले कर्णेल हाथी र उनकी श्रीमती विनिफ्रेडको नेतृत्वमा रहेको हात्तीको गस्तीको भाग बन्न खोज्छन् । यद्यपि, बघीराले मोगलीलाई भेटाउँछन् र सानो झगडा परेपछि मोगलीलाई एक्लै छोड्छन् । मोगलीले एकछिनमा नै बलू नामक काठे भालुलाई भेट्छन् जसले मोगलीको ध्यान राख्ने र उनलाई कहिले पनि "म्यान-भिलेज" नलाग्ने वाचा गर्छन् ।

केही समय पछि एक बन्दर-लोगले मोगलीको अपहरण गरी उनीहरूको नेता किङ लुई दी ओराङ्गुटानकहाँ लग्छन् । मोगलीले किङ लुईलाई आगो बाल्ने तरिका सिकाउने सर्तमा जङ्गल फर्काउने वाचा गर्छन् । यद्यपि, मोगलीलाई ब्वाँसोहरूले हुर्काएका हुनाले उनलाई आगो बाल्न आउँदैन । बघीरा र बलू मोगलीलाई रक्षा गर्न आउँछन् र त्यसै क्रममा भएको हङ्गामाले किङ लुईको दरबार ध्वस्त हुन्छ । त्यस रात बघीराले बलूलाई शेर खानको बसोबास रहेको जङ्गल मोगलीको लागि सुरक्षित हुन सक्दैन भन्ने सम्झाउँछन् । बिहान बलूले अनिच्छुकतापूर्वक मोगलीलाई जङ्गल उनको लागि असुरक्षित छ भन्ने सम्झाउन खोज्छन् तर मोगली रिसको झोकमा भाग्छन् । बलू मोगलीलाई खोज्न जाँदा बघीराले हात्तीको गस्तीको सहयोग लिन्छन् । यद्यपि, लुकेर बघीरा र कर्णेल हाथीको कुरा सुनिरहेका शेर खानले मोगलीलाई खोजेर मार्ने निर्णय गर्छन् । 

यसै बीचमा काले फेरि मोगलीलाई खाने प्रयास गर्छन् तर शेर खानले नजानी अवरोध गरेपछि मोगली सुरक्षित बाहिर निस्किन्छन् । हुरी बतास आउन लागेको बेला मित्रवत गिद्धहरूले मोगलीलाई उनीहरू जस्तै बहिर्गमन ठानी आफ्नो झुन्डमा स्वीकार गर्छन् । केही बेर पछि शेर खान आई गिद्धहरूलाई भगाई मोगलीको सामना गर्छन् । बलू मोगलीको सहायतामा आइपुग्छन् तर झन्डै मारिन्छन् । जब चट्टान पारी नजिकैको रुखमा आगो लाग्छ तब गिद्धहरूले शेर खानको ध्यान विचलित गर्ने प्रयास गर्छन् । यसै बीच मोगलीले जलिरहेको हाँगा लिई शेर खानको पुच्छरमा बाँध्छन् जसले गर्दा उनी डरले भाग्छन् ।

बघीरा र बलूले मोगलीलाई "म्यान-भिलेज" सम्म पुर्याउँछन् तर मोगली हिचकिचाउँछन् । यद्यपि, नदीबाट पानी भरिरहेकी युवतीलाई देखी उनले आफ्नो निर्णय परिवर्तन गर्छन् । मोगलीलाई देखेपछि ती युवतीले आफ्नो गाग्री झार्छिन् । सो गाग्री फिर्ता दिन मोगलीले ती युवतीलाई पछ्याउँदै "म्यान-भिलेज" मा प्रवेश गर्छन् । मोगलीले बघीरा र बलूलाई आफू "म्यान-भिलेज" मा नै बस्ने निर्णय सुनाएपछि उनीहरू पनि मोगली सुरक्षित रहेको कुरामा सन्तुष्ट हुँदै जङ्गल फर्कन्छन् ।

कलाकार
 ब्रुस रिदरम्यान मोगलीको भूमिकामा । मोगली एक अनाथ बालक हुन् जसलाई अन्य पात्रहरूले "म्यान-कब" () भन्छन् । चलचित्रको उत्तरकथाको रूपमा सार्वजनिक गरिएको द जङ्गल बुक २ मा भने मोगलीको भूमिका हेली जोल असमेन्टले निर्वाह गरेका छन् । 
 फिल ह्यारिस बलूको भूमिकामा । बलू एक काठे भालु हुन् जसले जीवनमा केही कुराको चिन्ता लिँदैनन् । चलचित्रको उत्तरकथामा बलूको भूमिका जोन गुडम्यानले निर्वाह गरेका छन् । 
 सेबास्चियन क्याबट बघीराको भूमिकामा । बघीरा एक कालो चितुवा हुन् जसले बलूको लापरवाह स्वभावलाई अस्वीकार गर्छन् र मोगलीलाई उसको गाउँमा पुर्याउन अडिग छन् । चलचित्रको उत्तरकथामा बघीराको भूमिका बब जोल्सले निर्वाह गर्छन् । 
 लुई प्रिमा किङ लुईको भूमिकामा । किङ लुई एक ओराङ्गुटान हुन् जसलाई मान्छे बन्न चाहन्छन् र मोगलीबाट आगो बाल्न सिक्न चाहन्छन् । चलचित्रको उत्तरकथामा किङ लुईको कुनै प्रमुख भूमिका नरहेपनि मोगलीले एउटा दृश्यमा उनको नाम लिन्छन् । 
 जोर्ज स्यान्डर्स शेर खानको भूमिकामा । शेर खान एक बुद्धिमान र परिष्कृत तर निर्दयी पाटे बाघ हुन् जसलाई आगो र बन्दुक देखि डर लाग्ने हुनाले मानिसलाई घृणा गर्छन् र मोगलीलाई मार्न खोज्छन् । चलचित्रको उत्तरकथामा शेर खानको भूमिका टोनी जयले निर्वाह गर्छन् । 
 स्टर्लिङ हलोवे काको भूमिकामा । का एक एसियाली अजिङ्गर हुन् जसले मोगलीलाई खान खोज्छन् तर प्रत्येक पल्ट विफल हुन्छन् । चलचित्रको उत्तरकथामा काको भूमिका जिम कमिङ्सले निर्वाह गर्छन् । 
 जेम्स प्याट ओम्याली कर्णेल हाथी र बजी गिद्धको भूमिकामा । चलचित्रको उत्तरकथामा हाथीको भूमिका जिम कमिङ्स र बजीको भूमिका जेफ बेनेटले निर्वाह गर्छन् । 
 वर्ना फेल्टन कर्णेल हाथीकी श्रीमती विनिफ्रेडको भूमिकामा । 
 क्लिन्ट हावर्ड कर्णेल हाथीका छोरा जुनियरको भूमिकामा । चलचित्रको उत्तरकथामा जुनियरको भूमिका जिमी बेनेटले निर्वाह गर्छन् । 
 च्याड स्टुअर्ट फ्ल्याप्स गिद्धको भूमिकामा । चलचित्रको उत्तरकथामा फ्ल्याप्सको भूमिका ब्रायन कमिङ्सले निर्वाह गर्छन् । 
 लोर्ड टिम हड्सन डिजी गिद्धको भूमिकामा । चलचित्रको उत्तरकथामा डिजीको भूमिका जेस हार्नेलले निर्वाह गर्छन् । 
 जोन एबट अकीलाको भूमिकामा । अकीला एक भारतीय ब्वाँसो हुन् । 
 बेन राइट रामको भूमिकामा । राम मोगलीको ध्यान राख्ने ब्वाँसो हुन् । 
 डार्लीन कार युवतीको भूमिकामा । चलचित्रको उत्तरकथामा यी युवतीको नाम शान्ति भएको घोषणा गरिन्छ र शान्तिको भूमिका मे विटम्यानले निर्वाह गर्छिन् । 
 लियो डे लायन फ्लङ्की लङ्गुरको भूमिकामा ।* चलचित्रको उत्तरकथामा फ्लङ्कीको नाम एम.सी. मङ्की राखिएको छ र उनको भूमिका जिम कमिङ्सले निर्वाह गर्छन् । 
 ह्याल स्मिथ स्लब हात्तीको भूमिकामा ।* 
 राल्फ राइट उदास हात्तीको भूमिकामा ।*
 डिग्बी वुल्फ जिगी गिद्धको भूमिकामा ।* चलचित्रको उत्तरकथामा जिगीको भूमिका जेस हार्नेलले निर्वाह गर्छन् । 
 बिल स्काइल्स र पीट हेन्डरसन बन्दर-लोगको भूमिकामा ।*

तारा चिन्हले "थप आवाज" को रूपमा श्रेयित अभिनेताहरूलाई जनाउँछ ।

निर्माण

विकास र लेखन

द स्वोर्ड इन द स्टोनको सार्वजनिकीकरण पछि पटकथा लेखक बिल पीटले जनावरलाई मानव स्वरूप दिई टन्नै कथा तथा चलचित्र निर्माण गर्न सकिन्छ भनी वाल्ट डिज्नीलाई रुडयार्ड किप्लिङ्गको द जङ्गल बुक बनाउने सुझाव दिए । डिज्नीले पीटको योजनामा सहमति जनाई उनलाई वान हन्ड्रेड एन्ड वान डालमेसियन्स र द स्वोर्ड इन द स्टोनको निर्माणमा जस्तै पूर्ण स्वतन्त्रता दिए । यद्यपि, द स्वोर्ड इन द स्टोनले नकारात्मक आलोचनात्मक प्रतिक्रिया पाएपछि उनी आफैँ पनि आफ्ना भतिजा रोइ ई. डिज्नीका साथ पटकथा लेखन र पर्यवेक्षणमा थप सक्रिय हुने निर्णय गरे ।

पीटले पटकथा रचना गर्दा किप्लिङ्गको मौलिक कथाको भयावह र वयस्क विषयवस्तुमा बढी ध्यान दिएका थिए जसमा मानिस र जनावरको बीचको सङ्घर्षलाई दर्शाइएको थियो । यद्यपि, चलचित्रको कथा लेख्ने काममा संलग्न अन्य लेखकहरूले पारिवारिक चलचित्रमा दर्शाइने कथा सरल र सबै उमेरका व्यक्तिले हेर्न मिल्ने हुनुपर्छ भनी पुस्तकको कथालाई परिवर्तन गरी हास्य र मनोरञ्जक बनाए । अन्य लेखकहरूको सुझावमा पीटले द सेकेन्ड जङ्गल बुकमा परिचय गराइएको पत्र लिई किङ लुईको पनि रचना गरे । चलचित्रको अन्तिम दृश्य पनि मौलिक कथा भन्दा फरक छ । किप्लिङ्गको संस्करणमा "म्यान-भिलेज" मा फर्केपछि मोगली र बलदेव नामक सिकारीको बीच झगडा परी रिसको झोकमा मोगलीले मशाल बोकी जङ्गल फर्कन्छन् । यद्यपि, बलदेवले कुनै खजानाको खोजीमा लागि मोगलीलाई गाउँमा फिर्ता ल्याउँछन् र शेर खानलाई मार्न जङ्गलमा आगो लगाइदिने निर्णय लिन्छन् । जङ्गलमा आगो लगाउनु अघि नै शेर खानले बलदेव माथि हमला गर्छन् । बलदेवलाई बचाउने सुरमा मोगलीले बन्दुकले शेर खानको हत्या गरी गाउँको नायक र आधिकारिक संरक्षकका साथै ब्वाँसो समुदायको प्रथम मानव सदस्यको रूपमा स्वीकृत हुन्छन् । मौलिक कथामा समावेश गरिएका भयावह र वयस्क विषयवस्तु डिज्नीलाई मन नपरेको हुनाले तिनीहरूलाई हटाउने आग्रह गर्दा पनि पीटले नमानेपछि जनवरी १९६४ मा उनले डिज्नी स्टुडियो छोडे । 

डिज्नीले त्यसपछि ल्यारी क्लेमन्सलाई पटकथा लेखकको पदमा नियुक्त गरे र किप्लिङ्गको पुस्तकको प्रति दिई त्यसलाई नपढ्ने आदेश दिए । क्लेमन्सले, यद्यपि, किप्लिङ्गको पुस्तक पढे तर पारिवारिक कथामा दर्शाउन उपयुक्त नहुने वयस्क विषयवस्तु भएको हुनाले पटकथामा सामान्य परिवर्तन ल्याउने निर्णय गरे । उनले कथालाई बीचबाट सुरु गरी बीचमा पात्रहरूको मूल कथा देखाउने प्रस्ताव राखेका थिए तर डिज्नीले कथालाई एउटै सुरमा अघि बढाउनु उचित ठाने । बिल पीटले रचना गरेको कथाको अधिकतम भागलाई सम्पादन र परिवतन गरेपनि जनावरहरूलाई दिइएको व्यक्तित्व भने उस्तै राखिएको थियो किनभने डिज्नीले कथालाई सरल र समान गतिमा चल्ने किसिमको बनाउनु आवश्यक ठान्थे । डिज्नीले यस चलचित्रको निर्माणमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरी एनिमेटर तथा कार्टुन निर्माता समूहलाई विभिन्न पात्रका गति र चाल तथा अन्य भावनाको उचित चित्रणका लागि पनि खुब सहयोग गरेका थिए । क्लेमन्सले मोगलीले केटी मन पराएर जङ्गल छोड्न तयार हुनु नै चलचित्रको अन्त्यको लागि सबैभन्दा उचित प्रयोजन मानेको खुलासा गरे । यसका साथै चलचित्रलाई विभिन्न विषयवस्तु समावेश गरेर पनि हास्य र रमाइलो बनाउने विभिन्न तरिकाका बारेमा छलफल गरे । द जङ्गल बुक डिसेम्बर १५, १९६६ मा डिज्नीको मृत्यु हुनुभन्दा अघि डिज्नीले आफैँ निर्माण प्रक्रियामा सहयोग पुर्याएको र सक्रिय रहेको अन्तिम एनिमेटेड चलचित्र पनि हो ।

कलाकार तथा अभिनेताको छनोट

पात्रका रचना र व्यक्तित्व निर्माणको क्रममा विभिन्न लोकप्रिय अभिनेता तथा अन्य कलाकारलाई प्रेरणाको रूपमा लिइएको थियो । यसरी प्रमुख पत्रको भूमिका निर्वाह गर्न लोकप्रिय अभिनेतालाई नियुक्त गर्ने कार्य डिज्नी चलचित्र, विशेष गरी डिज्नी एनिमेटेड चलचित्रका लागि अप्रत्याशित चलन थियो । डिज्नीले एउटा भोज कार्यक्रममा ह्यारिसलाई भेटेपछि उनी जस्तो लोकप्रिय हास्य कलाकारलाई किप्लिङ्गको चलचित्रमा बलूको भूमिका निर्वाह गराउने इच्छा व्यक्त गर्दा स्टुडियोका कर्मचारीहरू छक्क परेका थिए । पटकथामा लेखिएका शब्दहरू खासै भावनात्मक नभएका हुनाले ह्यारिसले धेरैजसो दृश्यमा आफ्नै शब्दका प्रयोग गरेका थिए । ह्यारिसलाई बलूको पदमा नियुक्त गरेपछि डिज्नील्यान्ड रेकर्ड्सका सभापति जिमी जोन्सनले लुई प्रिमालाई चलचित्रमा विरोधाभासपूर्ण किङ लुईको भूमिका निर्वाह गर्न नियुक्त गर्ने सुझाव पेश गरे । वाल्टले जोर्ज स्यान्डर्सलाई शेर खान र सेबास्चियन क्याबटलाई बघीराको भूमिका खेल्न मनाउन पनि सफल भए । यसका साथै डिज्नी चलचित्रमा खेलिरहने स्टर्लिङ हलोवेलाई का, जेम्स प्याट ओम्यालीलाई कर्णेल हाथी र बजी गिद्ध तथा वर्ना फेल्टनलाई कर्णेल हाथीकी श्रीमती विनिफ्रेडको भूमिका निर्वाह गर्न पनि प्रोत्साहित गरेका थिए । फेल्टनले पहिले केही वर्ष फिल ह्यारिससँग रेडियोमा प्रसारण हुने द ज्याक बेनी प्रोग्राममा काम गरेकी थिइन् । उनको मृत्यु हुनु भन्दा अगाडि उनले निर्वाह गरेको यो अन्तिम भूमिका थियो । डेभिड बेलीलाई सुरुमा मोगलीको भूमिका निर्वाह गर्न बोलाइएको थियो तर निर्माण प्रक्रियाको बीचमा नै उनको स्वरमा परिवर्तन आउन थालेको हुनाले उनलाई हालै विनी द पू एन्ड द हनी ट्रीमा क्रिस्टोफर रबिनको भूमिका निर्वाह गरेका निर्देशक वुल्फग्याङ रिदरम्यानका छोरा ब्रुसले पुनर्स्थापित गरे । एनिमेटरहरूले मोगलीको हाउभाउ मिलाउनका लागि ब्रुसको भिडियो पनि खिचेका थिए । एक दिन स्टुडियोमा बाल कलाकार डार्लीन कारले गाइरहेको बेला शर्मन ब्रदर्सले उनलाई "माइ ओन होम" को छोटो भाग रेकर्ड गर्न लगाए । पछि डिज्नीले कारको प्रस्तुति सुनेपछि उनलाई युवतीको भूमिका निर्वाह गर्ने काम दिए । किप्लिङ्गको कथामा गिद्धहरूलाई मृत शरीर खाने निर्दयी जीवको रूपमा देखाइएको छ । यद्यपि, डिज्नीले आफ्नो चलचित्रमा गिद्धलाई मप-टप कपाल भएको द बिटल्सको शैलीमा "द्याट्स ह्वाट फ्रेन्ड्स आर फोर" गाउने हास्यास्पद जीवको रूपमा दर्शाइएको छ । डिज्नीले उक्त ब्यान्डलाई चलचित्रमा गीत गाउन लगाउने निर्णय गरेका थिए तर जोन लेननले एनिमेटेड चलचित्रमा काम गर्न नमानेपछि ब्रिटिश इन्भेजनको बेला लोकप्रिय च्याड एन्ड जेरेमी नामक अङ्ग्रेजी रक द्वयलाई गिद्धका रूपमा गीत गाउन लगाइएको थियो । चलचित्रको उक्त दृश्यका पहिलेका केही संस्करणहरूमा गिद्धहरूका साथीको रूपमा फ्र्याङ्क फन्टेनलाई रकी नामक दूरदृष्टिको समस्या भएको गैँडाको भूमिका निर्वाह गर्न लगाउने योजना बनाइएको थियो । यद्यपि, पहिले देखि नै गिद्ध र बाँदरको चलखेल भएको हुनाले डिज्नीले सो योजनालाई रद्द गरिदिए ।

एनिमेसन
द जङ्गल बुकको एनिमेसन र निर्माण प्रक्रिया आधिकारिक रूपमा मे २, १९६६ मा सुरु भएको थियो । यो चलचित्र पछि सार्वजनिक गरिएका धेरैजसो डिज्नी एनिमेटेड चलचित्रहरूमा एउटा एनिमेटरलाई एउटा पात्रको निर्माणमा लगाइएको थियो भने यस चलचित्रमा सबै पात्रहरू एक अर्कासँग अन्तरक्रिया गर्ने हुनाले सबै एनिमेटर तथा कार्टुन निर्माताहरू एउटै दृश्यको निर्माणमा खटिएका थिए । केन एन्डरसनको नेतृत्त्वमा गरिएको यस चलचित्रको निर्माणमा जिरोग्राफी नामक एनिमेसन विधिको प्रयोग गरिएको थियो जसले गर्दा डम्बोमा जस्तै यस चलचित्रमा पात्रहरू गोलाकार छैनन् ।

एन्डरसनले नै शेर खानलाई उनको आवाज अभिनेता जोर्ज स्यान्डर्स जस्तै देखिने बनाउने प्रस्ताव राखेका थिए । झरनाको दृश्यमा एन्जल जलप्रपातको भिडियोको प्रयोग भएको थियो । यसबाहेक देखाइएका सबै दृश्यका पृष्ठभूमिको चित्र हातले कोरिएको थियो । रिदरम्यानको पुराना चलचित्रका दृश्यहरूको पुनः प्रयोग गर्ने चलन अनुसार यस चलचित्रका ब्वाँसोका लागि १०१ डालमेसियन्सका कुकुरहरूबाट प्रेरणा लिइएको थियो । एनिमेटर मिल्ट काह्लले बघीरा र शीर खानका चालका लागि अ टाइगर वक्स र ट्रू-लाइफ एड्भेन्चर्सका बिरालोहरूलाई आधार मानेका थिए ।  

बलू पनि भालुका विभिन्न भिडियोमा आधारित थियो र भालुहरूको कन्याउने बानीलाई पनि बलूको माध्यमबाट चलचित्रमा दर्शाइएको थियो । काको अवयव नभएका हुनाले उनलाई ठूला भाववाहक आँखा दिइएको थियो र उनका हातले गर्नुपर्ने कार्यहरू उनका शरीरका अन्य अङ्गहरूले गर्ने किसिमले उनको चित्र कोरिएको थियो । "आइ वान्न बी जस्ट लाइक यू" गीतमा बन्दर-लोगले नाँच्ने नाँच केही हदसम्म लुई प्रिमाको अडिसनको नाँचमा आधारित थियो ।

सङ्गीत
द जङ्गल बुकको सङ्गीत जोर्ज ब्रन्सले लेखेका थिए र वाल्टर शीट्सले मिलाएका थिए । यस चलचित्रमा पुराना डिज्नी चलचित्रहरूबाट पनि सङ्गीतको पुनः प्रयोग गरिएको थियो । मोगलीले किङ लुईको दरबारबाट पलायन गरी उठेको दृश्यमा द स्लिपिङ ब्युटीको सङ्गीत र बघीराले बलू शेर खानद्वारा मारिएको सोचेर बलूको बारेमा दुई मीठा शब्द बोलेको दृश्यमा  स्नो ह्वाइट एन्ड द सेभेन ड्वर्फ्सको सङ्गीतको प्रयोग गरिएको थियो । 

द जङ्गल बुकमा शर्मन ब्रदर्सद्वारा रचित सात र टेरी गिल्किसनद्वारा रचित एक गरी कुल आठ मौलिक गीतहरू समावेश गरिएका थिए । लामो समय देखि डिज्नीसँग काम गरेका गिल्किसनले पुस्तक र मौलिक कथासँग मिल्ने गीत रचना गरेका थिए तर डिज्नीले सो गीतहरू पारिवारिक चलचित्रमा समावेश गर्न योग्य नभएको ठाने । अन्ततः चलचित्रमा संलग्न एनिमेटर र कार्टुन निर्माताहरूले मन पराएपछि गिल्किसनको "द बेर नेसेसिटिज" मात्रै चलचित्रमा समावेश गरियो । अन्य गीतहरूको पुनर्लेखनका लागि शर्मन ब्रदर्सलाई बोलाइयो । डिज्नीले ती दाजुभाइलाई किप्लिङ्गको पुस्तक पढेका छन् कि छैनन् भनेर सोध्दा उनीहरूले "लामो समय अघि पढेको" भन्दै एलेक्जेन्डर कोर्डद्वारा निर्मित सन् १९४२ को संस्करण हेरेको खुलासा गरे । डिज्नीले आफ्नो चलचित्रमा ती कृतिहरूमा दर्शाइएका भयावह विषयवस्तु नदर्शाई परिवारले सँगै बसेर हेर्न मिल्ने हास्य साङ्गीतिक चलचित्रको निर्माण गर्न खोजेको व्यक्त गरे । डिज्नीले बारम्बार गीतकारहरूलाई पटकथा लेखनमा बोलाउँथे । उनले उनीहरूलाई कथाका भयावह विषयवस्तु लिई कथामा सुहाउँदो र कथालाई अवरोध गर्नेभन्दा पनि कथालाई अघि बढाउने किसिमको गीत लेख्न लगाउँथे ।

ट्र्याक सूची

सार्वजनिकीकरण र प्रतिक्रिया

मौलिक रङ्गमञ्च प्रस्तुति
द जङ्गल बुक वाल्ट डिज्नीको मृत्यु भएको १० महिना पछि अक्टोबर १९६७ मा सार्वजनिक गरिएको थियो । कुनैकुनै रङ्गमञ्चमा यस चलचित्रलाई चार्ली, द लोनसम कुगरसँग एउटैको दाममा प्रदर्शन गरिएको थियो । ४० लाख अमेरिकी डलरको बजेटमा निर्माण गरिएको यस चलचित्रले सन् १९६८ भित्र १ करोड १५ लाख डलरको कमाइ भित्र्याएको थियो । सन् १९७० भित्र यस चलचित्रले आन्तरिक स्तरमा १ करोड ३० लाख अमेरिकी डलरको कमाइ भित्र्याई संयुक्त राज्य र क्यानडामा दोस्रो सर्वाधिक कमाइ भित्र्याउने एनिमेटेड चलचित्र बनेको थियो । पहिलो प्रदर्शनमा नै यस चलचित्रले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा २ करोड ३८ लाख अमेरिकी डलर भित्र्याई विश्वभरको सर्वाधिक सफलता प्राप्त एनिमेटेड चलचित्र बनेको थियो ।

पुनः सार्वजनिकीकरण
द जङ्गल बुकलाई उत्तर अमेरिकामा सन् १९७८, सन् १९८४ र सन् १९९० मा पुनः सार्वजनिक गरिएको थियो भने युरोपमा सन् १९७० र सन् १९८० को अन्तरालमा केही पटक पुनः सार्वजनिक गरिएको थियो । सन् १९७६ मा संयुक्त अधिराज्यमा पुनः सार्वजनिक गरेपछि यस चलचित्रले १८ लाखको कमाइ भित्र्यायो । सन् १९७८ मा उत्तर अमेरिकामा पुनः सार्वजनिक गरेपछि यस चलचित्रले २ करोड ३७ लाख अमेरिकी डलर कमाई संयुक्त राज्य र क्यानडामा सर्वाधिक कमाइ भित्र्याएको एनिमेटेड चलचित्रको स्थानबाट स्नो ह्वाइट एन्ड द सेभेन ड्वर्फ्सलाई पुनर्स्थापित गर्यो । सन् १९८३ मा स्नो ह्वाइटको पुनः सार्वजनिकीकरण भएपछि त्यस चलचित्रले १४ करोड १० लाख अमेरिकी डलर भित्र्याई द जङ्गल बुकलाई सर्वाधिक कमाइ भित्र्याउने चलचित्रको पदबाट पुनर्स्थापित गर्यो । मुद्र स्फितीलाई ध्यानमा राखी मुद्रा रूपान्तरण गर्दा द जङ्गल बुकको कुल कमाइ सन् २०१८ मा ६७ करोड १२ लाख २४ हजार अमेरिकी डलर हुन पुगेको थियोजसले गर्दा यो चलचित्र संयुक्त राज्य र क्यानडामा सर्वाधिक कमाइ भित्र्याएका चलचित्रहरूको सूचीमा ३२ औँ स्थानमा सुचिकृत भएको थियो ।

टाइटानिकको रङ्गमञ्च प्रदर्शनमा भन्दा झन्डै १ करोड भन्दा बढी टिकट बिक्री भएको द जङ्गल बुक जर्मनीको सबैभन्दा चर्चित र लोकप्रिय चलचित्र हो । जर्मनीमा १० करोड ८० लाख अमेरिकी डलर भित्र्याएको यो चलचित्र जर्मनीमा सर्वाधिक कमाइ भित्र्याउने चलचित्रहरूको सूचीमा अवतार (१३ करोड ७० लाख अमेरिकी डलर) र टाइटानिक (१२ करोड ५० लाख अमेरिकी डलर) पछि तेस्रो स्थानमा सूचिकृत भएको थियो । रङ्गमञ्चमा हेर्नका लागि करिब १ करोड ९८ लाख जना व्यक्तिहरू भर्ना भएको यो चलचित्र संयुक्त अधिराज्यको २० औँ शताब्दीको सातौँ सर्वाधिक सफलता प्राप्त गरेको चलचित्र थियो । रङ्गमञ्चमा हेर्नका लागि करिब १ करोड ४८ लाख जना व्यक्तिहरू भर्ना भएको यो चलचित्र फ्रान्सको इतिहासकै नवौँ सर्वाधिक सफलता प्राप्त गरेको चलचित्र थियो । सन् १९९३ मा यस चलचित्रलाई पुनः सार्वजनिक गरेपछि यसले अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र बजारमा कुल ६ करोड ७५ लाख अमेरिकी डलर कमाएको थियो ।

गृह मिडिया
द जङ्गल बुकलाई सन् १९९१ मा संयुक्त राज्यमा र सन् १९९३ मा संयुक्त अधिराज्यमा भिएचएसमा वाल्ट डिज्नी क्लासिक्सको रूपमा सार्वजनिक गरिएको थियो । संयुक्त राज्यमा यस भिएचएस सार्वजनिकीकरणले सन् १९९१ मा ७४ लाख प्रति बिक्री गरी १८ करोड ४९ लाख २६ हजार अमेरिकी डलर फ्यान्टेसिया र होम अलोन पछि सर्वाधिक कमाउने भिएचएस सार्वजनिकीकरण बन्न पुगेको थियो । सन् १९९४ भित्र द जङ्गल बुकले संयुक्त राज्यमा ९५ लाख प्रति बिक्री गरेको थियो । उत्तर अमेरिका बाहेकका राष्ट्रहरूमा सार्वजनिक गरिएको गृह भिडियोले डिसेम्बर १९९३ भित्र १ करोड ४० लाख प्रति बिक्री गरी ३५ करोड अमेरिकी डलरको आम्दानी भित्र्याएको थियो । जनवरी १९९४ भित्र संयुक्त अधिराज्यमा ४९ लाख प्रति, जर्मनीमा ४३ लाख प्रति र फ्रान्समा १२ लाख प्रति बिक्री भई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कुल १ करोड ४० लाख प्रति बिक्री भइसकेको थियो । अगस्ट १९९४ भित्र १ करोड ५० लाख प्रति बिक्री भई यस चलचित्रको सन् १९९४ को अन्त्य भित्र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा २ करोड ४५ प्रति बिक्री भएको थियो । सन् २००२ मा द जङ्गल बुकले संयुक्त अधिराज्यमा सर्वाधिक बिक्री भएको गृह भिडियोको प्रथम स्थानबाट टाइटानिकलाई पुनर्स्थापित गरेको थियो ।

सन् १९९७ मा द जङ्गल बुकको ३० औँ जयन्तीको अवसरमा यसलाई वाल्ट डिज्नी मास्टरपिस कलेक्सन अन्तर्गत पुनः सार्वजनिक गरिएको थियो । सन् १९९९ मा बुएना भिस्टा होम इन्टरटेनमेन्टले यसको सीमित डिभिडी संस्करण सार्वजनिक गरेको थियो । अक्टोबर २, २००७ मा यस चलचित्रको प्रथम सार्वजनिकीकरणको ४० औँ जयन्तीको अवसरमा यसको २ डिस्क प्लेटिनम डिभिडी संस्करण निकालिएको थियो । उक्त २ डिस्कको सार्वजनिकीकरणका साथै लस एन्जलसमा अवस्थित डिज्नीको आफ्नै एल कापिटान थिएटरमा यस चलचित्रलाई १८ दिनका लागि प्रदर्शन गरिएको थियो । रङ्गमञ्च प्रस्तुतिको प्रथम दिन सङ्गीतकार रिचार्ड शर्मन तथा आवाज अभिनेतहरू ब्रुस रिदरम्यान, डार्लीन कार र च्याड स्टुअर्ट पनि उपस्थित थिए । उक्त प्लेटिनम डिभिडीलाई सन् २०१० मा डिज्नी भल्टमा राखिएको थियो । फेब्रुअरी ११, २०१४ मा यस चलचित्रलाई ब्लू-रे/डिभिडी/डिजिटल प्रति संयोजन प्याकमा डिज्नी डायमन्ड संस्करण अन्तर्गत सार्वजनिक गरिएको थियो । उक्त डायमन्ड संस्करणलाई जनवरी ३१, २०१७ मा डिज्नी भल्टमा राखियो । सन् २००७ र सन् २०१६ को बीच द जङ्गल बुकका डिभिडी र ब्लू-रे प्रतिहरूले संयुक्त राज्यमा १ करोड २० लाख भन्दा बढी प्रति बिक्री गरी अगस्ट २०१८ को तथ्याङ्क अनुसार ३० करोड ४० लाख अमेरिकी डलर कमाएको थियो ।

आलोचनात्मक प्रतिक्रिया
द जङ्गल बुकको सार्वजनिकीकरणको बेला चलचित्रको एनिमेसन र सङ्गीतका साथै वाल्ट डिज्नीको मृत्युको कारणले पनि यसले सकारात्मक आलोचनात्मक प्रतिक्रिया पाएको थियो । टाइम पत्रिकाका समीक्षकले पनि किप्लिङ्गको कथासँग चलचित्रको पटकथा नमिल्ने भए तापनि अन्त्यमा सार्वजनिक गरिएको परिणाम अत्यन्तै रमणीय र सबै उमेरका दर्शकका लागि उपयुक्त भएको तथा वाल्ट डिज्नीलाई सम्झने राम्रो तरिका भएको खुलासा गरेका थिए । द न्यू योर्क टाइम्सका हावर्ड थमसनले यस चलचित्रलाई निर्देशक वुल्फग्याङ रिदरम्यानद्वारा निर्मित सरल र रङ्गीन कथानक साङ्गीतिक चलचित्रको रूपमा वर्णन गरेका छन् । लाइफ पत्रिकाका लागि समीक्षा लेख्दा रिचार्ड शिकेलले यस चलचित्रलाई डर नलाग्ने, रङ्गीन, रमणीय चलचित्र भन्दै डम्बोसँग तुलना गरेका थिए । द लस एन्जलस टाइम्सका चार्ल्स च्याम्प्लिनले यस चलचित्रमा डिज्नीबाट आशा गरेको सबै पक्षहरू समावेश गरिएको हुनाले यसको प्रशंसा गरे । भेराइटीले यस चलचित्रको कथाको विकास अझै राम्रो हुन सक्थ्यो भन्ने टिप्पणी दिँदै अनुकूल समीक्षा प्रदान गरेको थियो । अप्रिल १०, १९६८ मा आयोजित एकेडमी पुरस्कारमा यस चलचित्रको "द बेर नेसेसिटिज" लाई सर्वश्रेष्ठ मौलिक गीतको श्रेणीमा मनोनयन गरिएको थियो । यद्यपि, उक्त श्रेणीमा डाक्टर डुलिटलको "टक टु दी एनिमल्स" ले विजय प्राप्त गर्यो । एकेडमी अफ मोसन पिक्चर्स एन्ड सायन्सेसका तत्काल सभापति ग्रेगोरी पेकले द जङ्गल बुकलाई सर्वश्रेष्ठ चलचित्रको श्रेणीमा मनोनयन गर्ने प्रस्ताव रहेका थिए तर अन्ततः उक्त प्रस्तावलाई अस्वीकार गरियो ।

चलचित्रको सार्वजनिकीकरणको केही वर्ष पछि गरिएका समीक्षाहरूले पनि चलचित्रका पात्र, सङ्गीत तथा एनिमेसन प्रति सकारात्मक आलोचनात्मक प्रतिक्रिया रहेको सङ्केत गर्छ । समीक्षा वेबसाइट रटन टमेटोजमा ४० समीक्षामा आधारित भई यस चलचित्रले ८८% सकारात्मक प्रतिक्रियाका साथै १० मा ७.१९ अङ्क प्राप्त गरेको छ । वेबसाइटको आलोचनात्मक सहमति अनुसार यस चलचित्रको एनिमेसन, सङ्गीत तथा पात्रका साथै डिज्नी चलचित्रमा हुने सबै पक्ष रहेको हुनाले यसले पुरानो जमाना तथा दर्शकको बाल्यकालको याद गराउने लेखिएको छ । सन् १९९० मा यस चलचित्रलाई पुनः सार्वजनिक गरेपछि इन्टरटेनमेन्ट वीक्लीका केन टकरले द जङ्गल बुकलाई सिन्डरेला वा पिनोक्कियोको स्तरका डिज्नी चलचित्रको उत्कृष्ट नमुना त भन्न सकिँदैन तर यो पक्कै नै डिज्नीको सर्वश्रेष्ट हास्य तथा साङ्गीतिक चलचित्र हो भनेका थिए । द लस एन्जलस टाइम्सका लागि समीक्षा लेख्दा चार्ल्स सोलोमनले यस चलचित्रको निर्माण गर्दा एनिमेटर, कार्टुन निर्माता तथा यस परियोजनामा संलग्न सबै व्यक्तिहरू आफ्ना कला र रचनात्मकताको शिखरमा रहेका अनुमान गरेका थिए । सन् २०१० मा एम्पायरले यस चलचित्रले कार्टुन निर्माण, एनिमेसन र सङ्गीत लगायत अन्य सबै पक्षलाई सर्वोत्कृष्ट ढङ्गमा पेश गर्छ भन्दै यस चलचित्रलाई सकारात्मक प्रतिक्रिया दिएको थियो ।

विरासत
सन् १९८६ मा डिज्नील्यान्ड रेकर्ड्सले द जङ्गल बुकको अनौपचारिक उत्तरकथाको रूपमा ल्यारी सिमन्सद्वारा लिखित र फिल ह्यारिस तथा लुई प्रिमाद्वारा आवाज दिइएको लघु चलचित्र मोर जङ्गल बुकको सार्वजनिकीकरण गर्यो । उक्त चलचित्रमा बलू (ह्यारिस) लाई मोगली (जिनी टाइलर) को याद आएको हुनाले किङ लुई (प्रिमा) र बघीरा (ड्याल म्याककेनन) को सहायताले "म्यान-भिलेज" जान खोज्छ । फेब्रुअरी १४, २००३ मा डिज्नीटुन स्टुडियोजले यस चलचित्रको उत्तरकथाको रूपमा द जङ्गल बुक २ सार्वजनिक गर्यो जसमा शेर खानले उसलाई मार्ने योजना बनाइरहेको ज्ञान नभएको मोगलीले आफ्ना पुराना साथीहरूलाई भेट्नका लागि "म्यान-भिलेज" छोडी जङ्गल फर्कन्छन् । सन् २००५ मा पटकथा लेखक रोबर्ट रोइसले द जङ्गल बुक ३ बनाउने प्रस्ताव अघि सरेका थिए तर सो प्रस्तावलाई डिज्नीले अस्वीकार गर्यो । 
द जङ्गल बुकका एक-दुइटा पक्षलाई रबिन हुडको निर्माणको बेला पुनः प्रयोग गरिएको थियो । उदाहरणका लागि लिटल जोनको पात्रका लागि बलूलाई प्रमुख प्रेरणाको स्रोत मानिएको थियो । लिटल जोनको पात्र भालु हुनुका साथै फिल ह्यारिसद्वारा आवाज दिइएको थियो । यसका साथै लिटल जोन र लेडी क्लक नाचेको दृश्य पनि बलू र किङ लुईको नृत्यको दृश्यबाट नै प्रेरित थियो । यस चलचित्रलाई एरिक गोल्डबर्गले अहिलेसम्मको सबैभन्दा रमणीय र राम्रो एनिमेटेड चलचित्र घोषणा गरेका थिए । अलादीन, द लायन किङ र लिलो एन्ड स्टिचमा काम गरेका कार्टुन निर्माता तथा एनिमेटरले यस चलचित्रलाई उनीहरूको प्रमुख प्रेरणाको स्रोत मानेका थिए । यसका साथै डिज्नी एनिमेसन स्टुडियोमा काम गर्ने निर्देशक ब्राड बर्ड, एनिमेटर आन्ड्रेयास देजा, एनिमेटर ग्लेन किएन र एनिमेटर सर्जियो पाब्लोसले द जङ्गल बुककै कारण एनिमेसनमा लागेको खुलासा गरेका थिए । 

द जङ्गल बुकका धेरैजसो पात्रहरू सन् १९९० देखि सन् १९९१ सम्म प्रसारित टेलस्पिनमा पनि देखिएका थिए । सन् १९९६ देखि सन् १९९८ मा प्रसारित जङ्गल कब्स नामक टेलिभिजन शृङ्खलामा बलू, हाथी, बघीरा, लुई, का र शेर खानका बाल्यकालको कथा दर्शाइएको थियो । डिज्नीले सन् १९९४ मा यस चलचित्रको आधिकारिक पुनः निर्माण गर्यो जसमा केही वयस्क विषयवस्तु समावेश गरिएपनि पुस्तकको कथा भन्दा भिन्न थियो । यद्यपि, त्यसले पनि बक्स अफिस र अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र बजारमा खुब सफलता हासिल गर्यो । सन् १९९८ मा डिज्नीले द जङ्गल बुक: मोगलीज स्टोरी नामक चलचित्र सार्वजनिक गर्यो जसलाई रङ्गमञ्चमा प्रदर्शन नगरी सिधै टेलिभिजनमा प्रसारण गरियो । सन् २०१६ मा डिज्नीद्वारा द जङ्गल बुक सार्वजनिक गरियो जसमा गीतकार रिचार्ड एम. शर्मनद्वारा केही सुधार गरिएका पुरानो चलचित्रको सङ्गीत नै समावेश गरिएको थियो । 

यस चलचित्रमा आधारित भई सन् १९९३ मा मास्टर सिस्टम, सेगा जेनेसिस, गेम गियर, सुपर निन्टेन्डो इन्टरटेनमेन्ट सिस्टम, गेम बोइ र व्यक्तिगत कम्प्युटरका लागि द जङ्गल बुक र सन् २००३ मा त्यसकै गेम बोइ एड्भान्स संस्करण सार्वजनिक गरिएको थियो । सन् २००० मा प्लेस्टेसन र प्लेस्टेसन २ का लागि द जङ्गल बुक ग्रुभ पार्टी नामक नाँच्ने खेल सार्वजनिक गरिएको थियो । का र शेर खानलाई डिज्नीको क्व्याकसट नामक भिडियो खेलमा समावेश गरिएको थियो । स्क्वेर एनिक्स-डिज्नीद्वारा निर्मित किङडम हार्ट्स नामक भिडियो खेलमा यस चलचित्रमा आधारित संसारको निर्माण गर्ने प्रस्ताव दुई चोटी राखिए तापनि दुबै पटक अस्वीकार गरिएको थियो । यसको प्रमुख कारण टार्जनमा आधारित यस्तै प्रकारको संसार पहिले देखि नै यस खेलमा समावेश गरिएको थियो । दोस्रो कारण भनेको किङडम हार्ट्स: बर्थ बाइ स्लीपमा विभिन्न कोडको प्रयोग गरी खेल संसारका विभिन्न क्षेत्रमा पहुँच गर्न सकिन्छ । 

चलचित्रको सार्वजनिकीकरण देखि यसका पात्रहरू हाउस अफ माउस, द लायन किङ १½, हु फ्रेम्ड रोजर र्याबिट र अलादीन एन्ड द किङ अफ थिभ्स जस्ता चलचित्रहरूमा पनि देखिएका छन् । डिसेम्बर २०१० मा ग्रीनपीससँग साझेदारी गरी वन फँडानीको बारेमा जनचेतना फैलाउनका लागि बेलायती कलाकार बयाङ्क्सीद्वारा चित्रित द जङ्गल बुकका पात्रको तस्वीरलाई ८० हजार बेलायती पाउन्डको रकममा बेचिएको थियो ।

सन्दर्भ सामग्री

बाह्य कडी

 
 
 
 
 

सन् १९६७ का चलचित्रहरू
अङ्ग्रेजी भाषाका चलचित्रहरू
अमेरिकी चलचित्रहरू
वाल्ट डिज्नी एनिमेसन स्टुडियोजका चलचित्रहरू
वाल्ट डिज्नी पिक्चर्सका चलचित्रहरू