लम्जेल
लम्जेलको इतिहास - विकास र क्षेत्रगत सहभागीता

          लम्जेल जो मिजार वा सार्की जातको थर अथवा नेपाल राष्ट्रको मूल नागरिक भित्र पर्दछ ।यो थरको व्यत्ति आदिमयुग - प्राचीनतम युगमा आर्य खस जाति भएरै युरोप हुँदै इरानको सिन्दुँ घाँटीबाट भारत वर्षासम्म र पछि नेपालको पश्चिमी    भेग जहाँ अहिले हुम्ला , जुम्ला वा कर्णाली भु- भाग पदर्छ त्यहा आएर बसोबास गरेको अध्यायनबाट बुझ्न सकिन्छ ।आर्य खसहरू जब नेपाल प्रवेश गरे - यी व्यत्तिहरू वौदिक हिसाबले अत्यन्तै क्षमतावान दक्ष सिपालु र मनोवैज्ञानिक कोणले अब्बल थिए भन्ने तथ्यांक अहिले यी आर्य खसलाई हेरेर प्रमाणित गर्न सकिन्छ ।

                आर्य खसहरू जब नेपाल प्रवेश गरे त्यो समयमा मान्छेलाई बाच्न निमित्त एकदमै कठिन , सघर्षशिल र कष्टकर थियो भने भौगोलिक हिसाबले पनि कतै पहाड , कतै सुख्खा , कतै चिसो , कतै जंगल भने कतै जनावरको शिकारबाट बच्नुपर्ने बाध्यता थियो । मान्छे बाच्नको निमित्त वा पहिचानको लागि जस्तोसुकै कर्म गर्न पछि हट्दैन भन्ने कुरा अहिलेका आर्य खस जो बौद्विकत्ताको आधरमा , कामको आधरका, थलोको आधरमा र कोहि - कोहि आफ्नै पहिचानको आधरमा एउटै मुलवासीहरू जो धेरै वर्षपछि गएर कोही बाह्मण , क्षेत्री, ठकुरी , कामी , दमाई , वादी , गाईने र सार्की जातमा बिभाजन हुनपुगे भन्ने पछि यीनीहरूले यसलाई चाहेर - नचाहेर स्विकार्नुपर्ने बाध्यता बन्यो  ।

        ( इतिहासमा सार्की - मिजारको  उद्गगम ,शुरूवात र यो नाम कसरी रहन गयो , म विस्तारमा अर्को लेखमा आलेख बनाउने नै छु ) तर अहिले यही सार्की - मिजार जातभित्र एउटा थर " लम्जेल " जसको स - विस्तार वर्णन गर्दैछु ।

                  लम्जेलहरू मूल त हिन्दु धर्मको अनुयायी हुन भने गोत्र पनि हिन्दु आर्य ( खससग ) मिल्दछ " "हिमालय शाखा -`कौडिन्य गोत्र´।" यो लम्जेलको एउटै मात्र गोत्र हो तर (कसै - कसैले अरू पनि गोत्र भनेको पाइन्छ - भन्ने पनि सबै एउटै हुन ) । संसारभर छरिएर रहेको सबै लम्जेल काशीरामका सन्तान हुन र हिन्दु धर्म अनुसार :- यिनिहरू बिचमा बिवाह गर्न मिल्दैन । धर्मशास्त्रकै आधारमा भन्ने हो भने - लामिछाने , त्रिताल , बास्कोटा, प्याकुरेल र आचार्यहरूसँग विवाहवारी चल्दैन । किनकि यिनीहरू पनि एउटै ऋषिका सन्तान वा लम्जेलका दाजु - भाइ , दिदीबहिनी हुन् भन्न सकिन्छ ।

                         लम्जेलहरू नेपालको मुलबासी भएको कारणले  यिनीहरूको मुल थलो दैलेखको लम्जी एरिया वा वडालम्जी गा. वि. स.का मानिस जो पछि विभिन्न क्षेत्रमा छरिएर हिड्नेक्रममा लम्जेल र कोही आचार्यको थर ग्रहण गरेर हिडेको भेटिन्छ । यति सम्म कि लम्जेलको ईतिहास हेर्दै -खोज्दै जांदा आदिकवि भानुभक्त आचार्यका पूर्खा पनि लम्जेल नै थिए जो दैलेख हुँदै तनहुँतिर बसोबास सरेका थिए तर यी सबैकुरा ईतिहासको गर्भमा गौण राखिएको छ ।

लम्जेलको शारीरिक बनोटलाई हेर्ने हो भने होचा-  होचा वा मिडियम कदका , काला - केही राता वर्णका हुन्छन भने यिनीहरूका धर्म - कर्म सबै उच्च आेहदा भनिएकासँग मिल्दछ भने खानपानमा सबै मंगोल हु भन्नेसंग मिलेको पाइन्छ ।

                        यो थरका व्यत्तिहरूलाई बुँदागत रूपमा निम्न तरिकाबाट हेर्न सकिन्छ । `इक´ प्रत्यय लगाएर बुदा बनाउदा लम्जेलको स्थिति  , अवस्था  , अस्तित्व उजागर हुन गई यतिसम्म भन्न सकिन्छ ।

( १ ) जनसाङ्खिकिक स्थिति वा जनसंख्या 

   ->  लम्जेलहरू आैषत छोरा - २३ र छोरी १९ वर्षमा नै विवाह भएको भेटिन्छ । आैषत आयुलाई   हेर्ने हो भने छोरा - ५६ र छोरी -५८ वर्ष रहेको छ । यो थरको मुख्य बसोबास भुटान , भारत र नेपाल हो भने जनसंख्या कुल - ८,००० जती रहेको छ ।

( २ ) भौगोलिक क्षेत्र 

          कानुनलाई हेर्ने हो भने संसारका मानिस जून देशमा जन्मेका छन् , भाषा बोल्न जानेका र आफ्नो सिटिजनसिप जहाँको छ त्यहिको जनता ठह्ररिन्छ । लम्जेलहरू धेरै त नेपालमै बसोबास गर्ने र यहिको माटोमा हुर्केको भएपनि यिनीहरू भारत , भुटान हुँदै विभिन्न क्षेत्रमा रहेपनि । दैलेख जिल्लाको बडालम्जी गा वि स यिनीहरूको पुर्खाली भुमि , आदिम थलो र आफ्नो पहिचानको क्षेत्रको रूपमा लिन सकिन्छ ।

( ३ ) राजनैतिक क्षेत्र 

         लम्जेलहरू राजनैतिक क्षेत्रबाट निकै नै टाढा रहेको पाइन्छ भने ज्ञानको हिसाबले निकै उत्साही , जागरूक र देशमा भए - गरेका कुराको विज्ञ नै छन् भने कोही - कोही ग्रास लेवलमा राजनैतिक , सामाजिक अभियान्त भएर हिडेको पाइन्छ ।

( ४ ) शौक्षिक स्थिति 

         लम्जेलहरू संम्वत मिजार जातिभित्रको साक्षर  र शिक्षित थरमा पर्दछन । लम्जेलहरू साक्षरताको हिसाबले ६०% भन्दा बढी र १० वा १०+२  पास गर्ने पनि अग्रपंक्तिमा रहेका छन् । केही लम्जेलहरूले Bachelor र Degree सम्म पढेको भेटिन्छ । हालसम्म PHD गर्ने एकजना पनि कहि कतै भेट्न सकिन्न ।

( ५ ) आर्थिक स्थिति 

       देशको प्रतिव्यक्ति आयस्रोतलाई हेर्ने हो र लम्जेलहरूको स्थितिलाई मध्यनजर गर्ने हो भने शैक्षिक स्थितिमा केही अब्बल नै भएपनि केहिले मात्र सरकारी जागिर , केही वैदेशिक रोजगारी र केहीले आफ्नो माटोको मलजल गरेर बसेको हुदा । यिनिहरू न भुमिहिन न जमिन्दार भएकोले खान , लाउन र बस्न आफ्नै पौरखले सक्ने हुदा , लम्जेलको आर्थिक स्थिति मध्यम वर्गको रहेको छ भन्न सकिन्छ ।

( ६ ) साङ्गितिक क्षेत्रमा 

        लम्जेलहरू साङ्गितिक क्षेत्रमा अब्बल नै भएपनि धेरैको गर्वमा नै तुहिएर जिन्दगी सकिएको छ । कोही काहिँले राष्ट्रिय स्तर सम्म संगित र गायन  भरे पनि प्रचारको कमिले दबिएर बस्नु परेको छ । स्थानीय स्तरमा केही लम्जेलले आफ्नो कला र गला भरपुर्ण सदुपयोग गरेको गुगलमो  ` लम्जेल ´ सर्चबाट पनि पत्ता लगाउन सकिन्छ ।

( ७ ) सास्कृतिक र परम्परागत रहनसहन

     लम्जेलहरू खस आर्य भएको र सिन्दु घाँटी हुँदै नेपाल प्रवेश गर्दा सिन्दु अपभ्रश भई हिन्दु भएको हुदा , हिन्दुको सम्पूर्ण चाडपर्व - सास्कृतिक र परम्परा यिनीहरूको उच्च आेहदाभनिएको जाति बाहुन , क्षेत्रीसँग मिल्दछ भने खानपान मंगोल वा जनजाति भन्नेसँग मिल्दछ । 

अन्त्यमा, हामी के भन्न सक्छौ भने लम्जेलहरू जनसंख्याको हिसाबमा पनि सानो समूहमा नै रहेपनि । आर्थिक , शैक्षिक क्षेत्रमा  पनि ठिक - ठाकै रहेकोले , केही गर्न सक्ने देश , आफ्नो जाती र थरको निम्ति क्षमता रहेको छ। तर , यी लम्जेलहरू नेपालको सानो - सानो समूहमा दैलेख , सुनसरी , धनकुटा , तेह्रथुम , खोटाङ्ग , मोरङ्ग , झापा , ईलाम , पाँचथर हुँदै भारतको सिलिगुडी , दाजीलिङ्ग , मनिपुर र भुटान आदि सम्म पुगेको हुदा ` एक थुकी - सुकी हुन पुगेको छ । यदि एकतामा नै बल हुन्छ भन्ने साराशलाई ह्रिदयगम गर्दै पावरफूल एकजनाको नेतृत्व लिन सक्ने हो भने यीनीहरू देशको उच्च आेहदामा पुग्न सक्ने भइसकेका छन् । आफ्नो अस्तित्व , पहिचान  र विशेषता देश तथा विश्व सामु स्वार्णिम अक्षरमा लेखाउन सक्नेछन् । त्यसैले, ढिला नगरी सबै लम्जेल एकजुट भई अघि बढ्ने हो भने संसारलाई चुनौती र विश्वलाई एउटा सुनौलो ताराको रूपमा आफ्नो थरलाई स्थापित गराई आफ्नो अपनत्व उजागर गराउन सबै समक्ष सक्नेछन्।

लेखक

कुमार लम्जेल रतुवामाई -८ दाम्राभिट्टा मोरङग् ( नेपाल ) हाल दुवईमा कार्यरत ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बह्याकडीहरू 

जाति