नेपालमा भ्रष्टाचार


भूमिका
विश्व परिदृष्यमा अल्पविकसित राष्ट्रहरूमा भ्रष्टाचार नराम्ररी जरो गाडेर बसेको असाध्य रोग हो। विश्वका अतिकम विकसित मूलुकहरूमध्येमा पर्ने नेपाल पनि यस रोगबाट अछुतो छैन। नेपालमा भ्रष्टाचार बारे जे जति अध्ययन र चर्चा गरिन्छन् तिनीहरू बढीजसो आर्थिकपक्षमा नै केन्द्रित रहेका पाइन्छन। यस सन्दर्भमा यस लेखको उद्देश्य आर्थिक भ्रष्टाचार मात्र नभई अन्य पक्षका भ्रष्टाचार बारे पनि चर्चा गर्नु रहेको छ।

नेपालमा भ्रष्टाचार र यसको पृष्ठभूमि
नेपालमा भ्रष्टाचारको चर्चा गर्दा राणाकाल अघिको समयको खासै चर्चा पाउन सकिएको छैन तथापि राणाकाल देखि वर्तमान समयसम्मको भने अध्ययन गर्न सकिन्छ। इतिहासका तथ्यहरू केलाउँदा के पाइन्छ भने तत्कालीन राणाशासकहरूले जनताको ठूलो आर्थिक र सामाजिक शोषण गरेका थिए र राष्ट्रको ढुकुटीमाथि हालीमुहाली गरी आफ्ना लागि ठूला ठूला महल बनाउने र विलासी कार्यमा राष्ट्रिय सम्पत्तिको दुरुपयोग गरेको पाइन्छ। तत्कालीन राणाशासक वीरशमशेरले राष्ट्रको ढुकुटी दुरुपयोग गरेर विदेशमा आफ्नो व्यक्तिगत खातामा रकम राखी देशको सम्पत्तिपलायनको सुरुवात गरेको पाइन्छ। तत्पश्चात् राणा शासनकालभरी नै राणा शासकहरूले यसरी राष्ट्रिय सम्पत्ति दुरूपयोग गरी आफ्नो नाममा विदेश पलायन गराउने क्रम चलिरह्यो। यद्यपि राणाशासक देवशमशेरले भने देश विकास र सुधारका उल्लेखनीय कार्यहरू गरेका थिए। तथापि समग्रमा भने राणाशासन देशको आर्थिक उन्नतिमा प्रत्युत्पादक नै रह्यो र राणाकाल अघिको नेपालको आर्थिक भ्रष्टाचारको चर्चालाई छोडेर विश्लेषण गर्दा नेपालमा आर्थिक भ्रष्टाचारको पृष्ठभूमि राणाकालदेखि नै सुरुवात भएको मान्न सकिन्छ।

भ्रष्टाचार संबन्धि नेपाली समाजमा रहेको धारणा
नेपालमा भ्रष्टाचारबारे चर्चा गर्दा आममानिसहरूमा आर्थिक भ्रष्टाचारलाई मात्र जोडेर हेर्ने प्रचलन रहेको पाइन्छ र उनीहरूमा यसका अन्य पक्षहरू जस्तै, नैतिक सामाजिक भ्रष्टाचार र नीतिगत भ्रष्टाचार बारे चेतनाको विकास कमै मात्र भएको देखिन्छ। हाल आएर समाजको एउटा चेतनशील वर्गले भने नैतिक सामाजिक भ्रष्टाचार र नीतिगत भ्रष्टाचार बारे पनि  सर्वसाधारणलाई जागरूक गराउन थालेको पाइन्छ।

भ्रष्टाचारका विविध पक्षहरू

आर्थिक भ्रष्टाचार

नैतिक सामाजिक भ्रष्टाचार

नीतिगत भ्रष्टाचार

वर्तमान कानुनले दिएको परिभाषा

नेपालमा हुने भ्रष्टाचारका कारक तत्वहरू

भ्रष्टाचारका असरहरू

भ्रष्टाचार समस्या समाधानका पक्षहरू र नेपालमा भएका प्रयासहरू

वर्तमान समस्या समाधानका लागि उपायहरू

सबल राजनीतिक नेतृत्वः निर्वाचन पद्धतिमा सुधार गर्नुपर्छ । असल राजनीतिक संस्कार कायम गर्नुपर्छ । अपराधको राजनीतिकरण र राजनीतिक अपराधीकरण बन्द गर्नुपर्छ । राजनीतिक दलहरुको आय व्यय सार्वजनिक गर्नुपर्छ ।

नैतिक आचरणमा सुधारः राजनीति, प्रशासन, निजीक्षेत्र,, नागरिक समाज आम सर्वसाधारण सबैमा नैतिकता र निष्ठाको प्रवर्द्धन गर्नुपर्दछ । प्रभाकारी दण्ड पुरस्कार नीति र रोल मोडल संस्कृति लागू गर्नुपर्दछ ।

सामाजिक मान्यता र व्यवहारमा परिवर्तनः हाम्रा सकारात्मक प्रथा, परम्परा र संस्कृतिलाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ । नकारात्मक मूल्य संस्कृतिलाई हटाउँदै लैजानुपर्छ । कोसेली प्रथा दाइजो लगायत भड्किला संस्कार हटाउनुपर्छ । समाजमा धनी मान्छे सम्मानित हुने प्रवृत्ति हटाई उसको धनको स्रोत खोज्नसक्ने सामर्थ्य विकास गर्नुपर्छ ।

आर्थिक उन्नतिमा जोडः गरिबी निवारण, रोजगार प्रवर्द्धन, मानवीय क्षमता, सीप विकास, उद्यमशीलता प्रवर्द्धन, आर्थिक रुपान्तरणमा जोड

जनचेतनामा वृद्धिः नागरिक सचेतना र जागरुकता प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ । भ्रष्टाचार विरुद्ध नागरिक नियन्त्रण कायम गर्नुपर्छ ।

दृढ राज्य नीतिः कडा कानूनी व्यवस्था भ्रष्टाचार विरुद्ध शून्य सहनशीलता नीति आचारसंहिता निर्माण र कार्यान्वयन सबल संस्थागत प्रबन्ध र दृढ प्रतिवद्धता कायम गर्नुपर्छ ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

आर्थिक सामाजिक
अर्थराजनीति
आर्थिक
सामाजिक
राजनीति
सामाजिक आर्थिक
नेपाली समाज