भगवान् बुद्ध र उनका धम्म
भगवान् बुद्ध र उनका धम्म () बाबासाहेब आम्बेडकरद्वारा लिखित प्रसिद्ध पुस्तक हो । बाबासाहेब आम्बेडकरद्वारा लेखिएको यस अन्तिम ग्रन्थमा उनले गौतम बुद्धका विचारहरूलाई व्याख्या गरी बौद्ध धर्मका सिद्धान्तहरूमा प्रकाश पारेका छन् । नवयानमा धर्म ग्रन्थको रूपमा प्रयोग गरिने पुस्तक बौद्ध धर्मावलम्बीका साथै संसारकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पुस्तकहरू मध्ये एक मानिन्छ ।

मूलतः अङ्ग्रेजी भाषामा द बुद्ध एन्ड हिज धम्म (अङ्ग्रेजी: The Buddha and His Dhamma) नाममा प्रकाशन गरिएको यस पुस्तकलाई भदन्त आनन्द कौसल्यायनले हिन्दीमा अनुवाद गरेका थिए । यसका अतिरिक्त यस पुस्तकलाई कन्नड, गुजराती, जापानी, तमिल, तेलुगु, मराठी र मलयालम लगायत अन्य भाषाहरूमा पनि अनुवाद गरिएको छ ।

बाबासाहेब आम्बेडकरद्वारा उल्लेख गरेअनुसार बौद्ध धर्म प्रति उनको सोच जान्नका लागि उनका तीन पुस्तकहरू पढ्नु आवश्यक छ: भगवान् बुद्ध र उनका धम्म, बुद्ध र कार्ल मार्क्स र प्राचीन भारतमा क्रान्ति र प्रतिक्रान्ति ।

बेलायतमा अवस्थित एक बौद्ध विहारमा बाबासाहेब आम्बेडकरले भगवान् बुद्ध र उनका धम्म पुस्तक बोकेको सालिक खडा गरिएको छ ।

इतिहास
बाबासाहेब आम्बेडकरको ६ डिसेम्बर १९५६ मा मृत्यु भएपछि सन् १९५७ मा यस पुस्तकको प्रकाशन गरिएको थियो । सन् १९७९ मा भारत सरकारको शिक्षा विभागले "डा. आम्बेडकरका सम्पूर्ण लेख र भाषण" भनी यस पुस्तकलाई एघार भागमा विभाजन गरी प्रकाशन गरिएको थियो ।

चार प्रश्न
बाबासाहेब आम्बेडकरले आधुनिक बौद्धवादमा लागेका नयाँ धर्मावलम्बीहरूले प्रायः सोध्ने प्रश्नहरूको उत्तरको रूपमा यस पुस्तकको रचना गरेका हुन् । यस पुस्तकको प्रस्तावनामा लेखकले चार प्रश्न प्रस्तुत गरेका छन्:

प्रथम प्रश्न बुद्धका जीवनको प्रमुख घटना, जसलाई परिव्राज भनिन्छ, सँग सम्बन्धित छ । बुद्धले किन परिव्राज ग्रहण गरे ? यसको परम्परागत उत्तर भनेको उनले मृत शरीर, रोगी व्यक्ति तथा बुढेसकालका मानिस देखे । यद्यपि, यो उत्तर हास्यास्पद छ । बुद्धले २९ वर्षको उमेरमा परिव्राज ग्रहण गरे । यदि बुद्धले यी तीन दृश्य देखेपछि मात्रै परिव्राज ग्रहण गरेको भए के उनले यी दृश्यहरू कहिल्यै देखेका थिएनन् ? यी सबै सामान्य घटना हुन्, जुन एक दिनमा नै सयको दरले घटिरहेका हुन्छन् र बुद्धले आफ्नो २९ वर्षको जीवनमा एक चोटी पनि यस्तो घटनाको साक्षी नबस्नु असम्भव छ । बुद्धले ती घटनाहरू प्रथम पटक देखेको भनेर पत्याउनु नै असम्भव छ । यो स्पष्टिकरण न त विश्वसनीय छ न त बौद्धिक छ । तर परम्परागत उत्तर ठीक छैन भने यसको सही उत्तर चाहिँ के हो ?
दोस्रो प्रश्न चार आर्यसत्यको विषयसँग सम्बन्धित छ । के यिनीहरूलाई बुद्धको मूल उपदेश र शिक्षामा समावेश गरिएको छ ? यस सूत्रले बौद्ध धर्मको जडलाई नै आघात गर्छ । यदि जीवन, मृत्यु र पुनर्जन्म सबै नै दुःख हुन् भने अन्य केही कुराको कुनै अर्थ नै रहँदैन । धर्म अथवा दर्शन मानव जीवनमा प्रसन्नता ल्याउनका लागि कहिल्यै पनि उपयोगी हुँदैन । दुःखबाट मुक्त हुन सकिँदैन भने धर्मले के चाहिँ गर्न सक्छ ? जन्म देखि नै भोग्नुपर्ने दुःखको मोचन गर्न बुद्धले के गर्न सक्छन् ? यी चार आर्यसत्य नै नव बौद्धमार्गी वा अन्य धर्ममा लागेका व्यक्तिका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती हुन् । यी आर्यसत्यले मानिसमा भएको आशा पनि मेटाउँछन् । यी आर्यसत्यले बुद्धका नैतिकतालाई निराशावादी बनाउँछन् । के यी आर्यसत्यहरू बुद्धको मूल उपदेशमा नै समावेश गरिएका छन् कि यिनीहरूलाई पछिल्ला संस्करणहरूमा भिक्षुहरूले थपेका हुन् ?
तेस्रो प्रश्न आत्मा, कर्म र पुनर्जन्मका सिद्धान्तसँग सम्बन्धित छन् । बुद्धले आत्माको अस्तित्वलाई नकारे तापनि कर्म र पुनर्जन्मका सिद्धान्तका प्रतिपादन भने गरेका छन् । यसले गर्दा पनि तुरुन्तै एउटा प्रश्न उठ्छ । यदि आत्मा हुँदैन भने कर्म कसरी हुन्छ ? यदि आत्मा हुँदैन भने पुनर्जन्म कसरी हुन्छ ? यी प्रश्नहरू भ्रामक छन् । भगवान् बुद्धले कुन अर्थमा कर्म र पुनर्जन्म शब्दका प्रयोग गरेका थिए ? के उनले भनेको अर्थ र ब्राह्मणले प्रयोग गर्ने अर्थमा भिन्नता छ ? छन् भने कसरी भिन्न छन् ? के ब्राह्मणले प्रयोग गर्ने अर्थ र बुद्धले प्रयोग गरेका अर्थ समान छन् ? छन् भने आत्माको अस्तित्व नकारी कर्म र पुनर्जन्मको दृढ प्रतिपादन गर्नु नै भयानक विसङ्गति होइन ? यो विसङ्गतिको समाधान गर्नु आवश्यक छ ।
चौथो प्रश्न भिक्षुहरूसँग सम्बन्धित छ । भिक्षुको निर्माण गर्नमा बुद्धको के उद्देश्य थियो ? के यो एक परिपूर्ण मानिस तयार गर्न गरिएको थियो ? कि यो आफ्नो जीवन सेवा गर्न समर्पित गर्ने समाजसेवीको तयारी गर्न गरिएको थियो ? एक यस्तो व्यक्तिको तयारी जो मानवका साथी, मार्गदर्शक र दार्शनिकका भूमिका निर्वाह गर्छन् ? यो एक महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो । बौद्ध धर्मको भविष्य यस प्रश्नमा भर पर्छ । यदि एक भिक्षु एक परिपूर्ण मानिस हुन् भने उनले बौद्ध धर्मको प्रवर्तन गर्नु आवश्यक पर्दैन, गरे भने उनी परिपूर्ण भएपनि स्वार्थी कहालाउँछन् । यो सिद्धान्तको विपरीत अर्को सिद्धान्त अनुसार यदि एक भिक्षु समाजसेवी हुन् भने उनी बौद्ध धर्मका लागि नवीन आशा हुन सक्छन् । यस प्रश्नको निर्णयलाई दार्शनिक सिद्धान्त भन्दा पनि बौद्ध धर्मको भविष्यको चासोको विषयको रूपमा हेर्नु आवश्यक छ ।

विषयसूची

प्रथम काण्ड: सिद्धार्थ गौतम
 जन्म देखि गृहत्यागसम्म 
 सधैँको लागि अधिनिष्क्रमण
 नयाँ प्रकारको खोजमा 
 ज्ञानप्राप्ति र नयाँ मार्गको दर्शन 
 बुद्ध र उनका पुर्खा
 बुद्ध र उनका समकालीन 
 समानता तथा विषमता

द्वितीय काण्ड: धम्म दीक्षाहरूको आन्दोलन
 बुद्ध र उनका विषाद योग
 परिव्राजकहरूको दीक्षा 
 कुलीन तथा धार्मिकहरूको धम्म दीक्षा 
 जन्मभूमिको आह्वान 
 धम्म दीक्षाको पुनारारम्भ 
 निम्नस्तरका मानिसहरूको धम्म दीक्षा 
 महिलाहरूको धम्म दीक्षा 
 पतित तथा अपराधीहरूको धम्म दीक्षा

तृतीय काण्ड: बुद्धले के सिकाए ?
 धम्ममा भगवान् बुद्धको स्थान 
 बुद्धको धम्मको बारेमा विभिन्न विचार
 धम्म के हो ?
 अधम्म के हो ?
 सद्धम्म के हो ?

चतुर्थ काण्ड: धर्म (मजहब) र धम्म
 मजहब र धम्म 
 शाब्दिक समानताले कुन प्रकारले तात्विक भेदलाई लुकाएर राख्छ 
 बौद्ध जीवनको मार्ग 
 बुद्धको उपदेश

पञ्चम काण्ड: सङ्घ
 सङ्घ 
 भिक्षु: भगवान् बुद्धको कल्पना 
 भिक्षुको कर्तव्य
 भिक्षु र गृहस्थ समाज 
 गृहस्थ धर्मावलम्बीका लागि विनय

षष्ठ काण्ड: भगवान् बुद्ध र उनका समकालीन
 बुद्धका समर्थक 
 बुद्धका विरोधी 
 धम्मको आलोचक 
 समर्थक र प्रशंसक

सप्तम काण्ड: महान् परिव्राजकको अन्तिम चारिका
 निकटस्थ जनहरूसँग भेट
 वैशालीसँग विदाइ
 महापरिनिर्वाण

अष्टम काण्ड: महामानव सिद्धार्थ गौतम
 उनको व्यक्तित्व
 उनको मानवता
 उनलाई के मन पर्दैनथ्यो र के मन पर्थ्यो ?

समाप्ति
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स ।

सन्दर्भ सामग्री

बाह्य कडी
 भगवान् बुद्ध र उनका धम्म (अङ्ग्रेजीमा)

भीमराव आम्बेडकरद्वारा लिखित पुस्तकहरू
बौद्ध साहित्य
नवयान
लेखकको मरणोपरान्त प्रकाशित पुस्तकहरू