Бӷажәба Хәыхәыт
Бӷажәба Хәыхәыт Салуман-иҧа​ (1914 ш. абҵарамза 15), Аҧсны, Аҟәатәи аокруг, Кәыдрытәи аучасток (иахьатәи Очамчыра араион), Гәыҧ ақыҭа – ҧхынҷкәынмза 23, 2000, Аҧсны, Аҟәа) – аҧсуа лингвист, алитератураҭҵааҩ, афольклорист. Раҧхьатәи афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидатцәа дыруаӡәкуп (1941). Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (1969).

Хәыхәыт Бҕажәба инысымҩа
Бӷажәба Хәыхәыт Салуман-иҧа – аҧсуа лингвист, алитератураҭҵааҩ, афольклорист. Раҧхьатәи афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидатцәа дыруаӡәкуп (1941). Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (1969). Аҧсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик (1997), СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла алахәыла, Аҧсни Қырҭтәылеи аҭҵаарадырра зҽаҧсазтәыз аусзуҩы, Д. И. Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа алауреат (1986, ашәҟәы «Аиҩызара ашықәснҵа адаҟьақәа» азы). Аҧсуаҭҵаареи, аҧсуа бызшәеи, алитературеи, афольклори рыҭҵаараҿы илагала дууп. Иаб данҧсы (1923) ашьҭахь, ихәыҷра шықәсқәа ихигеит ианшьцәа рҟны, Арасаӡыхь ақыҭан. Ҩышықәса аҵара иҵон Очамчыратәи жәшықәсатәи ашкол аҟны. Анаҩс Н.А. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи абжьаратәи аҧсуа школ далгеит (1933). Иҵара иациҵеит В.И.Ленин ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҭоурых-филологиатә факультет аҟны (1937). 1938​ шықәсазы С. Н. Џьанашьиа иабжьгарала, Қырҭтәылатәи ССР аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа абызшәадырра аинститут аспирантура дҭалеит. Иҵара далгеит 1941 шықәсазы, акандидаттә диссертациагьы ихьчеит.
1937 ш. ҭагалан инаркны Д.И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи​ ​ ринститут (иахьа – Аҧсуаҭҵаара аинститут) аҭҵаарадырратә усзуҩын, иара убас Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҭакзыҧхықәу амаӡаныҟәгаҩсгьы дыҟан.
Алитература-сахьаркыратә журнал «Аҧсны ҟаҧшь» аредакторс даман. 1941 ш. нахыс, аспирантура даналга аус иуан Аҧсуа институт аҟны литературатә усзуҩы еиҳабыс, ашьҭахь – адиректор ихаҭыҧуаҩыс (1949–1953), адиректорс (1953–1966), абызшәеи алитературеи рыҟәша аиҳабыс, алитературеи афольклори рыҟәша аиҳабыс, аҭҵаарадырратә усзуҩы хадас (1996 ш. инаркны). 1945–1948 шш. раан – Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла дахантәаҩын. 1969 ш. Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет аҟны аҧсышәала ихьчеит адоктортә диссертациа «Аҧсуа бызшәабзыҧтәи адиалект афонетика-морфологиатәи алексикатәи ҷыдарақәа».
А.​ М.​ Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҟны аҧсуа литературеи, абызшәадырра алагалеи, азеиҧш бызшәадырреи ирызкны алекциақәа дрыҧхьон (1940–1970 шш.). Аҧсны Иреиҳаӡоу Асовет адепутатс далырххьан (1938; 1947; 1951; насгьы 1954 шықәсазы), Қырҭтәылатәи ССР Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩы ихаҭыҧуаҩыс дыҟан (1959–1966).
Алитературатәи аҭҵаарадырратәи усура хациркит 1933 шықәсазы «Ҳаамҭазтәи аҧсуа литература критикала ахәаҧшра…» ишәҟәы ала (аҧсуа литературатә критикеи алитератураҭҵаареи русхк аҟны ари раҧхьатәиуп).
Хәыхәыт Салуман-иҧа иҧсҭазаара далҵит 2000 шықәса ҧхынҷкәын 23 рзы, 86 шықәса дшырҭагылаз.

Ашьыжьымҭан зашьа дыршьыз…
Хәыхәыт иаб Салуман Еқәыҧ-иҧа Бҕажәба иҧсы шҭаз ажәлар ашәа зхырҳәааз дреиуоуп. Ишдыру еиҧш, ажәлар ус аламала аӡәгьы ашәа ихырҳәааӡом, уи азы ажәлар рыхьӡ-рыҧша ҭызго, гәадурас ишьҭырхша, изҿыҧшыша хаҵарак ихыҩроуп, фырхаҵарак ҟаиҵароуп. Баша иауиҳәах Аҧсны жәлар рпоет, академик Баграт Шьынқәба абарҭ ажәақәагьы: «Насыҧ имоуп ажәлар лыҧха зырҭаз, даҧсоуп ҳәагьы рхаҵашәа иаҧсахаз».
Салуман Абҕажәба иашәа
​
Ашьыжьымҭан зашьа дыршьыз,
Шьыбжьаанӡа зшьа зуз, Абҕажә Салуман.
Шәақьк иҭыҵыз хык азыҳәа,
Ҵлак згәы ҭрысны иавамгылоз, Салуман ахаҵа!
Ҧҳәыск илыхшаз аӡә изыҳәан,
Амҩахәасҭахь имҩахымҵуаз, Салуман ахаҵа!
Аҭауадцәа жәлар зыргәаҟуаз,
Иашьа даныршь, ибналақәаз,
Уа дрыхьӡеит, ахаҵа!
Ашьжьымҭанӡа иашьа дыршьит,
Шьыбжьаанӡа ишьа иуит, Салуман ахаҵа!
Иаҧсуа кәымжәи, ихҭарҧа рқьақьеи,
Иҽыхәа иаҵәа ҽырҧа-ҽырҧо, Салуман ахаҵа!
Зыҧсадгьылаҿ зашәахә камшәо,
Анхаҩыжәлар рыхьӡ ҭызгаз Салуман ахаҵа!
Ашьыжьымҭан зашьа дыршьыз,
Шьыбжьаанӡа зшьа зуз, Абҕажә Салуман!
​
Бҕажәаа хыҧхьаӡарала Аҧсны ирацәам, урҭ раҧхьа инхон Адлер араион иахьаҵанакуаз, аха амҳаџьырра иҭанарцәит, иаанхаз нхыҵҟа ицеит. Бҕажәаа, Нхыҵ Кавказгьы иҟоуп, Бгажоков ҳәа ауп ишырдыруа. Бҕажәаа арахь иқәнагалеит шьоурак аҵыхәала, аишьцәа Шьаадаҭи Шьааби раҧхьа инанагеит Ҭхьына ақыҭа зымҽхакны инхоз аҭауад Ӡаҧшь-иҧа иаҳҭынраҿы. Уи аҭауад зажәа ҧхылдаз, кыр зылшоз, ауа-адыр, аҭахы змаз аӡә иакәын. Уи нхыҵынтәи иааз аишьцәа Бҕажәаа, Шьаадаҭи Шьааби, игәаҧхеит, дара рхаҭақәагьы рнаалашьа, рыҧшра, рсахьа, рҽы, ркәадыр, рабџьармаҭәа уҳәа иахьынеибыҭаз абарҭ ахацәа акала исзыҟандаз уҳәарын уанрыхәаҧшлак. Аҭауад Ӡаҧшь-иҧа ибзоураны, иара ицхыраарала,  аишьцәа Шьаадаҭи Шьааби анхарҭа ылырхит Тҟәарчал. Аалӡга аҧшаҳәа Аҟәарчаҧан аҳаблаҿы. Кавказ Нхыҵынтә иааз Шьаадаҭ иҧацәа дыруаӡәкуп Хәыхәыт Бҕажәба иабду Едгьы.
Ари ахҭыс ҟалеит убла хызкуа Тҟәарчал ақыҭан, ашьха ашьапаҿы ишьҭоу Аџьамҧазра ҳәа захьӡу аҭыҧ аҟны. Уаҟа хҩык иҧацәа – Еқәыҧи, Қьысқьынџьи, Салумани иманы дынхон Едгьы Бӷажәба. Ари аҭаацәарахь ажәлар ирымаз апатуқәҵареи аҳаҭыри ирхырҟьаны, аҭыҧантәи аҭауад Шьмаф Ачба,  Едгьы иҧацәеи иареи цәгьахәыцрала дрыхәаҧшуа далагеит. Еиҳаракгьы, аҷкәынцәа рашьеиҳабы Еқәыҧ, уи лассы-лассы иҽырҧагьаны ихы мҩаҧигалон, дарбанзаалак аӡәы, дҭауадзаргьы, иҿаҧхьа ихы ларҟәны дгылап ҳәа игәы иҭамызт. Ус шакәызгьы, Еқәыҧи аҭауад иҧа Асҭамыр Ачбеи рхәыҷраахыс аиҩызара рыбжьан. Аҩыџьагьы рыҽқәа ирықәтәаны иахьнеилак, дара ракәын зегьы зхәаҧшуаз, убасҟак улаҧш аҿы иааиуан. Аха ҽнак азы аиҩызцәа рыбжьара ахлымӡаах ҟалоит.
Абар уи ахҭыс дшахцәажәо алитератураҭҵааҩы Руслан Капба ишәҟәы «Хәыхәыт Бӷажәба» аҟны:
​ «Асҭамыри Еқәыҧи ирыӡбоит Самырзаҟан инхоз ирзааигәақәаз џьоукы сасра ирызцарц. Усҟантәи аамҭазы ас еиҧш иҟоу аныҟәарақәа – мышқәак аангыларазы ауацәа рахь сасра ҳәа ацара – аҧсуаа рҵас иалан. Аҷкәынцәа хынҳәны ианаауаз ҳаҧсы неиҭаҳкып ҳәа имҩахыҵуеит Дырҩыг Аршба иҩнаҭахьы. Аҧшәма ишихәҭоу еиҧш, пату рықәҵаны, чеиџьыкала асасцәа идикылоит, анаҩс иааилахәлон еиҧш, аҧшәма иҭабуп ҳәа наиаҳәаны, аиҩызцәа рымҩа инықәлоит. Аӡиас Аалӡга азааигәара иҟаз аџьықәреирҭа иалсны ишнеиуаз, гәашә дук инадгылеит. Аҧхьа дгылан Еқәыҧ, уи дишьҭанеиуан Асҭамыр. Агәашә аасыртып ҳәа Еқәыҧ ихы анылаирҟә, Асҭамыр аҧхьыжәҳәа итапанча аҭра иааҭыганы Еқәыҧ ихәдаџьал инадкыланы ҩынтә дхысуеит. Адауаҧшь иҩызаз ахаҵа, ажәакгьы аҳәара дахьымӡакәа иҽы днақәыҩрны, иааиртып ҳәа дызҿыз агәашә аҿаҧхьа дынкаҳуеит».
Ахәымгара ҟазҵаз Асҭамыр Ачба иҽиҵәахуеит Ҷлоу инхоз иуак иҿы. Мызкы инеиҳаны аӡиас Аалӡга аҟәара зегь еимдо Еқәыҧ Бӷажәба иҧсыбаҩ иашьҭан, иагьырыҧшааит иҽы ахьҿаҳәаз азааигәара – абӷьы зқәыҧсаны аҧхасҭахара иалагахьаз иҧсыбаҩ. Ари арыцҳара аныҟала Еқәыҧ иашьцәа – Қьысқьынџьи Салумани рыҩны индәылҵны ицоит. Хара имгакәа Салуман ихы Асҭамыр Ачба ихьӡоит. Салуман иашьеиҳаб ишьа иуит. Уи аамҭазы иара 21 шықәса ракәын ихыҵуаз. Уинахыс, Бӷажәааи Ачааи ашьа рыбжьалоит… уи иагьахылҿиаауеит алахьеиқәратә хҭысқәа.
Олег Хәыхәыт-иҧа Бҕажәба иажәақәа рыла, иабду акыраамҭа ашьхақәеи абнақәеи дрылан, анаҩс Сибраҟа дахган, уахь дыҟан аашықәса. Уи ашьҭахь, азин шимамызгьы, Салуман иҧсадгьыл ахь дхынҳәуеит, анхара далагоит Гәыҧ ақыҭан. Уаантәи Николаи II иахь аҳәара иҩуеит, Аҧсны анхара азин ирҭарц. Иахьа уажәраанӡагьы Бӷажәаа рҭаацәара пату ақәҵаны, уи ашәҟәы ҵәахны ирымоуп. Убас иалагеит Хәыхәыт иаб изы аҭынч ҧсҭазаара, аха ихәыҷқәа ааӡо Гәыҧ дынхонаҵгьы, Салуман есымша игәиҽанын, Ачаа ршьоура дацәшәон.

Аусуреи аҿар реиҵааӡареи аамҭа
Хәыхәыт Салуман-иҧа Аҟәаҟа даныхынҳә аамҭазы, аҧсуа интеллигенциа анықәырхуаз аамҭақәа ракәын, иналукааша ауаажәларратә усзуҩцәа аӡәырҩы арепрессиақәа ирықәыршәан. 1941 шықәсазы Аҟәа анхарҭа ҭыҧ иашьҭаз зарԥысра иҭагылаз Хәыхәыт идыргалоит иҵарашықәсқәа раан акыр ицхраахьаз, уи аамҭазы арепрессиа иақәдыршәахьаз Самсон Ҷанба иуаҭах аордер. Бӷажәба уи ауаҭах мап ацәикит – иламыс иауамызт иҭацәыз Ҷанба иуаҭах аҩналара. Аха уи аамҭазы идыргалаз Аҧсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла амаӡаныҟәгаҩ иҭыҧгьы мап ацәкра шәарҭан, убри азын уи амаҵура ааникылоит. Иазгәаҭатәуп, Хәыхәыт Бӷажәба, иара убасгьы, Асовет Еидгыла Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла алахәылас дшыҟаз, уи зырҵабыргуаз ашәҟәы Максим Горки хаҭалатәи инапынҵа анын.
1942 шықәсазы аҵарауаҩ қәыҧш аусура далагоит Аҧсуаҭҵааратә институт аҟны. Уаҟа иҽазикит абызшәадырра, иҽадцаланы иҭиҵаауан аҧсуа бызшәа иаҵоу амаӡақәа. Убасгьы алитературатә критикатә статиақәа иҩуан. Анаҩс, Аҧсуа институт аҟны абызшәеи алитературеи рыҟәша аиҳабыс дҟалоит, 1943 шықәса инаркны 1953 шықәсанӡа аҭҵаарадырратә ҟәша адиректор ихаҭыҧуаҩс дыҟан, 1953 шықәса инаркны 1966 шықәсанӡа – Аинститут дахагылан.
Аҧсуареи, аҧсуа бызшәеи, амилаҭтә кадрқәа рааӡареи аҿагылара анарҭоз аамҭа хьанҭақәа рзы, Хәыхәыт Салуман-иҧеи, уи ихаҭыҧуаҩ Ақыбеи Хонелиеи ирылшоз зегь ҟарҵеит, аҧсуа ҭҵаарадырра ахаҭарнак ҿарацәа, Асовет Еидгыла иреиӷьӡоу, иреиҳаӡоу аҵариурҭақәеи аспирантурақәеи рҭаҵаразы. Усҟан изыцхырааз аҿарацәа рыҟнытә аӡәырҩы иахьазы иналукааша аҧсуа аҭҵаарадырра усзуҩцәас иҟоуп.

Раҧхьаӡатәи алитературатә критик
Хәыхәыт Бӷажәба иусумҭақәа рҟынтә зегьы реиҳа ихаданы иҧхьаӡоуп – «Ҳаамҭазтәи аҧсуа бызшәа иаазыркьаҿу аочеркқәа». Иара убасгьы, аҵарауаҩ иҩхьан иналукааша аҧсуа литература аусзуҩцәа рыҧсҭазаареи рырҿиаратә мҩеи ирызку амонографиақәа. Урҭ рхыҧхьаӡараҿы иҟоуп – Дырмит Гәлиа, Иуа Коӷониа, Миха Лакрба, Баграт Шьынқәба уҳәа убас егьырҭгьы. Абасала, Хәыхәыт Бӷажәба Аҧсны алитературатә критика ажанр ашьаҭаркҩыс дыҧхьаӡоуп. Асахьаркыратә литература мацара акәымкәан, Бӷажәба убасгьы иҭиҵаауан афольклор, абызшәадырреи алингвистикеи рыпроблемақәа. Хәыхәыт Бӷажәба хаҭала далахәын ифундаменталтәу аусумҭақәа раҧҵара. Адоктортә диссертациа Бӷажәба ихьчоит 1969 шықәсазы. Иусумҭа темас иаман: «Аҧсуа бызшәа бзыҧтәи адиалект афонетика - морфологиатәи алексикатәи ҷыдарақәа».
​

Ахатәы ҧсҭазаара
Хәыхәыт Бӷажәба иҧшәмаҧҳәыс Татиана еицырдыруаз аҧсуа ҳәынҭқарратә усзуҩ Андреи Ҷоҷуа иҧҳа лакәын. Лара занааҭла дботаникын, аҭҵаарадыррақәа ркандидатс дыҟан, Аботаникатә баҳчаҿы аус луан.
Хәыхәыт Салуман-иҧеи Татиана Андреи-иҧҳаи дырхылҵит аҧа – Олег Бӷажәба. Олег ихәыҷрашықәсқәа реиҳарак иабду иҿоуп иахьихигаз, уаҟа драаӡон ианшьа иҧҳагьы – Жанна Ҷоҷуа.

Аҧсны анҭыҵтәи аныҟәарақәа
Хәыхәыт Бҕажәба ҵарауаҩык иаҳасабала,  Аҧсни, Қырҭтәылеи, Урыстәылеи дырдыруан, акыр (Қарҭ, Москва, Нальчик, Грозныи, Маиҟәаҧ) ақалақьқәа рҿы ицоз аҭҵаарадырратә конференциақәа, аконгрессқәа, асимпозиумқәа ихы рылаирхәуан аҧсуа бызшәеи, алитературеи, афольклори рпроблемақәа ирызкны. Убас, Москва 1960 шықәсазы имҩаҧысыз Мрагыларадырра жәларбжьаратәи XXV аконгресс далахәын, уаҟа ажәахә ҟаиҵеит «Бзыбский диалект абхазского языка и его говоры» ҳәа. Абри ажәахә хазы шәҟәынгьы Москва 1960 шықәсазы иҭнажьит «Издательство восточной литературы». Хәыхәыт Бҕажәба бызшәадырҩык иаҳасабала Асовет Еидгыла анҭыҵгьы дырдыруан, еиҳаракгьы Кавказтәи ажәларқәа рҭоурыхи рбызшәеи ҭызҵаауаз аҵарауаа.
Хәыхәыт Бҕажәба аҳәаанырцәтәи аҭҵаарадырратә жәларбжьаратәи асимпозиумқәеи аконгрессқәеи рнаҩсангьы, туристк иаҳасабала дныҟәахьан Европатәи атәылақәа жәпакы рҿгьы, иаагап 1974 шықәсазы уи дыҟан ГДР, 1977 шықәсазы Румыниа, Иугославиа, 1981 шықәсазы хаҭалатәи ааҧхьарала ҩаҧхьа дыҟан Румыниа, 1982 шықәсазы – Чехословакиа. Арҭ иныҟәарақәа рҿы ҵарауаҩык иаҳасаб ала, уи дрызҿлымҳан дызҭааз атәылақәа рҭоурых, ркультура, рлитература, рыҧсҭазаара уҳәа жәпакы, насгьы ҳаҭыр ду изақәны дрыхцәажәон арҭ атәылақәа ирықәынхо, Европа иашьагәыҭу ажәларқәа адунеитәи ацивилизациа зырҿио, изырҧшӡо ишырхаҭарнакцәоу, рынхашьа-рынҵышьа, акультураҿгьы ирҿуҵааша акыр шыҟоу. Хаҭалагьы ашәҟәыҩҩцәа, аҵарауаа иидыруазгьы ыҟан.

Хәыхәыт Бҕажәба иусумҭақәа
200 инареиҳаны аҭҵаарадырратә статиақәеи, ашколқәа рзы ахатәы бызшәеи алитературеи ирызку амонографиақәа жәаҩа дравторуп. Урҭ рызкуп аҧсуа бызшәеи, алитературеи, афольклори, Аҧсны аҩыратә баҟақәа рҭоурыхи, Аҧсны атопонимикеи аетнонимикеи рызҵаарақәа. «Аурыс-аҧсуа жәар» (Аҟәа, 1964) аиқәыршәаҩцәа дыруаӡәкуп, аҭакзыҧхықәу редакторсгьы даман.
Хә. Бӷажәба аҧсуа шәҟәыҩҩцәеи аҵарауааи аӡәырҩы рышәҟәқәа рҭыжьразы атекстологиатә усура ду мҩаҧигеит (Д.​ Гәлиа, С.​ Ҷанба, А.​ Ҷоҷуа, И.​ Коӷониа, В.​ Агрба, А.​ Аҳашба, Н.​ Џьанашьиа, А.​ Чыкәбар, Д.​ Маан, С.​ Бжьаниа, В.​ Маан, О.​ Демерџьиҧа уҳәа).
Аурысшәахь еиҭеигеит, егьыҭижьит аизга «Аҧсуа лакәқәа» (Аҟәа, 1959), ашьҭахь уи акырынтә еиҭаҭыжьын. «Аурыс-аҧсуа жәар» (1964), авторцәа рколлектив напхгаҩыс даман, авторцәа дыруаӡәкын, аредактор хадасгьы даман, иара убас «Аҧсуа литература аҭоурых аочерк» (1967), «Аҧсуа бызшәа аграмматика. Афонетикеи аморфологиеи» (1958), «Аҧсуа алитература аҭоурых» (1986). Аҧсшәахь еиҭеигеит А.​ Н.​ Толстои, И.​ А.​ Крылов ражәеинраалақәа, М.​ И.​ Лермонтов иажәеинраала «Русалка», А.​ П.​ Чехов, А.​ Исаакиан ражәабжьқәа.

Азхьарҧшқәа
http://apsnyteka.org/1295-bgazhba_kh_stati.html

https://www.ekhokavkaza.com/a/26641207.html

https://abaza.org/abk/khuykhuyt-bgazhba-zhlar-rfyrkhatsa-ipa-attsaaradyrra-auszuyuy

http://spapsny.org/pisateli/bgazhba-xuxut-solomonovich

http://apsnyteka.org/1433-kapba_r_khukhut_bgazhba_na_abkh_jazyke_2005.html

https://online-knigi.com/page/634960https://abaza.tv/news/?ID=1103

http://apsnyteka.org/1295-bgazhba_kh_stati.html#3

Алитература
Руслан Қапба. Хәыхәыт Бӷажәба. Аҟәа – «Алашара» – 2005