Proterozoikum
Dat Proterozoikum (vun’t gr.: próteros „fröh, vörher“ un zôon „Leevwesen“) is en Äon vun de eerdtietlich Entwickeln in’t Präkambrium. En ole Beteken, de nich mehr bruukt warrt, is Algonkium. Dat Äon reckt vun vör 2,5 Milliarden Johr bit ruchweg vör 542 Millionen Johr. Dorför leeg dat Archaikum un dat Phanerozoikum keem dorna.

Atmosphäär 
Dat Markmol vun’t Proterozoikum is dat Vörkamen vun en Suerstoff bargend Atmosphäär. To’n Enn vun’t Archaikum, vör ungefäähr 2,5 Mrd. Johren füng de Suerstoffandeel in de Luft an to stiegen. De Produkschoon vun Suerstoff dör oxygen fotosynthetisch Leevwesen harr woll al ruchweg een Millard Johren vörher anfnugen, man eerst to dissen Tietpunkt weer de Suerstoff ok an de Atmosphäär afgeven. Vörher is de Vörgang dör de Suerstoffopnahm bi de Oxidatschoon vun anorgaansch Stoffen in’t Seewater, sünners vun Iesenionen un Ionen vun annere Swormetallen, hinnert. Disse in’n reduzeerten Tostand vörliggenden Metallionen weern in’l Loop vun de Tiet to Oxiden ümwannelt, eerst dorna künn de fre’e Suerstoff in de Atmosphäär kamen. 

Mit Anstiegen vun de Suerstoffkonzentratschoon in de Atmosphäär künn sik denn ok Ozon billn, de in de Laag weer, dat för Leevwesen schäädliche UV-Licht to filtern. Eerst dör den Suerstoff is op de Eer de Entwicklen vun Beester möglich worrn. Dat Klima weer vun Tiet to Tiet bannig anners, as wie dat vundaag kennt. Henwiesen düüdt t. B. op weltwiet Veriesen („Sneeball Eer“).

Entwickeln vun’t Leven 
Al de Naam Proterozoikum wiest an, dat sik dat hier üm de Tiet hannelt, as dat deersch Leven to entwickeln anfäng. Fossil Överresten vun Leevwesen sünd funnen worrn, de aver swor to de hüüt bekannten Stämm vun de Beester totoorden sünd. Wieldat disse eersten deerschen Formen kuum sowat as’n Skelett oder harde Schalen harrn, hebbt vele morphologische Strukturen dorvun nich överduert. Jemehr Formen un Utsehn sünd dorüm blots swor torüchtoverfolgen. Dorto kummt, dat de geologischen Schichten, wo de Fossilen binnen sünd, to’n groten Deel mit de Tiet verännert worrn sünd. 

Ut hüütige Sicht sünnerbore Levensgemeenschoppen hebbt sik in de flachen, warmen Seen dicht bi de Küsten rutbillt, as se in de Fossilen vun de bekannten Ediacara-Fauna överduert hebbt. Mit Enn vun’t Proterozoikum an de Wennen to’n Kambrium, so schient dat, hett dat de mehrsten Stämm vun’t Deertenriek as Grundlaag för de kambrische Explosion al geven.

Indelen 

Dat Proterozoikum warrt in de folgenden Äras ünnerdeelt:

 Neoproterozoikum (ok: Proterozoikum III; 542 Mio. – 1 Mrd. Johr)
 Mesoproterozoikum (ok: Proterozoikum II; 1,0 Mrd. – 1,6 Mrd. Johr)
 Paläoproterozoikum (ok: Proterozoikum I; 1,6 Mrd. – 2,5 Mrd. Johr)

Blangento gifft dat noch en annere Indelen:

 Sinium (545 Mio. - 0,8 Mrd. Johr)
 Riphäikum (0,8 Mrd. - 1,65 Mrd. Johr)
 Animikium (1,65 Mrd. - 2,2 Mrd. Johr)
 Huronium (2,2 Mrd. - 2,45 Mrd. Johr)

kiek ok 
 Geoloogsch Tietskala

Websteden 
 Dat Proterozoikum (hdt.)
 Siet över’t Ediacara-Deertenriek (eng.)

Eerdtietöller