Platon
Platon (ooldgreeksch Πλάτων Plátōn, latiensch maakt Plato; * 428/427 v. Chr. in Athen oder Aigina; † 348/347 v. Chr. in Athen) weer en Philosophen ut Grekenland in dat Tiedoller vun de Antike. He is een vun Sokrates siene Schölers ween un hett in allerhand Warke Denken un Methode vun sien Meester vorstellt. He wuss mit allerhand Saken um to gahn un is as Schriever un as Denker faken de Eerste ween, de rutfunnen hett, wo dat up togahn möss. So is he in de Geschicht vun de Philosophie een vun de Lüde wurrn, de unbannig bekannt sünd un de groten Infloot utöövt hefft. In de Metaphysik un Kennistheorie, in de Ethik, Anthropologie, Staatstheorie, Kosmologie, Kunsttheorie un Spraakphilosophie hett he klaar maakt, wo dat um gung, un ok Lüde, de in zentrale Fragen gegen em gegenan gahn sünd, mössen sik dor an holen– so, as sien Schöler Aristoteles. 

He hett den upschreven Dialog as de eenzig passliche Form ankeken, wo he mit wiesen konn, wie in de Philosophie de Wohrheit socht warrt. Dor kann een in sehn, wie en Problem gemeensam unnersocht warrt. So hett he dor mit to hulpen, dat de Dialog, de as Form vun Literatur man eerst jung weer, sik dörsetten konn un en Alternative wurrn is to Lehrschrift un to Rhetorik, wat bit dorhen de bekannten Middels to’n Dorstellen un Overtügen weern. Dor hett he ok Motive un Formen ut Mythos un Dichtung bi bruukt. So konn he siene Gedanken noch bunter utmalen un beter kloor maken. Man dör düsse Aart, siene Meenung to verklookfideln, hett he sik nich up en Dogma fast leggt un hett up allerhand Fragen, de ut siene Ansichten folgen döen, keen düütliche Antwoort geven oder hett dat de Lesers over laten, kloor to maken, wat noch nich düütlich weer. He woll de Lesers ja dor to bringen, sik sülms egene Gedanken to maken. 

En zentral Thema for Platon is de Fraag ween, wie een to en seker Weten ohn Twiefel kamen kann un wie man so en Weten vun blot man Meenungen unnerscheden kann. In de eersten Dialoge geiht em dat dor sunnerlich um, na to wiesen, dat dat, wo de Lüde up to wüllt un wat se for dat richtige Doon ankiekt, nich langt oder nich to bruken is. He will den Leser mööglich maken, dat he insehn kann, nix to weten, un dat he sik nich mehr an verkehrt un inbillt Weten holen deit. In de Schriften ut de middelste Tied vun sien Wark versocht he, mit de Ideenlehr en Grundlaag for echt Weten up to boen, wo een sik up verlaten kann. He is dor overtüügt vun, dat so en Weten sik nich betrecken kann up de Objekte, de he mit siene Sinnen to faten kriggt, vunwegen, dat de sik jummers ännert. Nee, blot, wat in en schier geistige Welt geven is un ewig is un ohn Lief un sik nich ännern deit, wat ok mit de Sinnen nich to faten is kann de Grundlaag for allens Weten ween. Dat sünd de „Ideen“, de he as Ur- un Vorbiller vun allens ankieken deit, wat mit de Sinnen to griepen is. He will dat plausibel maken, dat de Seel nich starven deit un seggt, se harr Andeel an de Ideenwelt. Dor harr se ok en Togang to de afslute Wohrheit mit, de dat dor geven deit. Wenn een sik mit Philosophie afgeven deit un sik na düsse Wohrheit umdreiht un sik dor klöker in maakt, kann he rutfinnen, wo he for bestimmt is. Dor kann he sik in zentrale Fragen vun dat Leven mit torecht finnen. Den Staat siene Upgave sütt Platon dor in, dat he allens up Schick bringt for de Borgerslüde un Gerechtigkeit upstellt. Vundeswegen pluckt Platon de Fraag ut’neen, wie de Verfaten vun en idealen Staat dat an’n besten tostann bringt. In de latern Warke ruckt de Ideenlehr to’n Deel en beten na achtern. To’n Deel kickt he ok noch mol nippe to, wat dat mit de Probleme up sik hett, de vun düsse Lehr herkaamt. Man in de Naturphilosophie un de Kosmologie, mit de he sik in’t Oller befaten deit, lett he de Ideen bi sien Verklaren vun den Kosmos en bannige Rull spelen. 

Platon hett „Platon siene Akademie“ grünnt. Dat weer de ollste Institutschoon vun en Philosophenschool in Grekenland. Vun dor ut hett sik de Platonismus over de antike Welt utbreedt. Dat geistige Arv vun Platon hett up allerhand Aart Infloot utöövt up tahlrieke jöödsche, christliche un islaamsche Philosophen. Ok de Aristotelismus, wat faken de Punkt ween is, vun den alternative Modelle in dat Middeloller un de fröhe Nutied utgahn sünd, stunn up den Grund vun en Ut’neensetten mit Platon.

Leven 
Vunwegen, dat de Platonikers Platon verehrt hefft, as dull, is en ganzen Barg Anekdoten un Legennen over sien Leven vertellt wurrn. To’n Deel hannelt sik dat dor um schier Dööntjes un Spökeree bi. Dor scholl he mit in’n Himmel böört weern. Dat is ok vertellt wurrn, he weer den Gott Apollon sien Söhn. Sien Vadder weer in Würklichkeit man blot sien Steefvadder ween. Man up de annere Siet gifft dat ok Vertellsels, de dat dor up afsehn hefft, sik lustig to maken over em un em dal to stuken Vundeswegen is de Wohrheit man swaar rut to finnen. En sunnerlichen Born is Platon sien „Seventen Breef“. De warrt hüdigendags meist for echt ankeken. Man ok, wenn he nich echt weer, hannelt sik dat dor um en Born ut de Tied vun hogen Weert bi.

Herkumst 
Platon stamm ut en vornehme Familie vun Athen, de sik goot stunn. Sien Vadder Ariston hett sik as en Nakamen vun Kodros ankeken, een vun de mythschen Könige vun Athen. Up jeden Fall weer een vun Ariston siene Vorwesers al 605/604 v. Chr. Archon ween un hett dor dat hööchste Amt in’n Staat mit harrt. Sien Naam weer Aristokles. Mank de Vorwesers vun Platon siene Mudder Periktione weer en Frund un Verwandten vun den legendären atheenschen Gesettgever Solon. De Philosoph hett twee ollere Bröer harrt. Een weer Adeimantos un de annere Glaukon. In de Politeia nehmt se beide an den Dialog deel. Dor kummt noch en ollere Suster to. De ehr Naam is Potone un ehr Söhn Speusippos is later Platon sien Nafolger as Baas vun de Akademie (Scholarch) wurrn. Ariston is al fröh sturven un Periktione hett um 423 v. Chr. rüm en Athener freet, de wat vorstellen dö un de to Perikles siene Tied as Gesandten togange ween weer. Dat weer Pyrilampes, en Onkel na de Mudder ehre Siet hen. Pyrilampes hett en Söhn Demos mit brocht, de denn Platon sien Steefbroder wurrn is. Periktione un Pyrilampes hefft denn tosamen noch en Söhn mit Naam Antiphon kregen, wat Platon sien jüngeren Halfbroder weer. 

Platon sien Steefvadder hett dat mit de Attische Demokratie holen, man in de Familie vun siene Mudder geev dat en Reeg vun Politikers, de stunnen up de Siet vun de Oligarchie. Periktione ehr Onkel Kallaischros höör 411 v. Chr. to den Raat vun de Veerhunnertto, de for korte Tied dör en Putsch an de Macht kamen weer. Ehr Vedder Kritias weer Lidd vun den oligarch’schen Raat vun de Dartig („Dartig Tyrannen“), de 404/403 v. Chr. in Athen regeern dö. Unner den sien Herrschop is ok Periktione ehr Broder Charmides in en oligarchisch Gremium beropen wurrn un in’n Striet gegen de Demokraten fullen

Kinnertied un Jöögd 
Na Apollodoros siene „Krönk“ is Platon 428 oder 427 v. Chr up’e Welt kamen. So, as dat vun de Antike af an fudder geven wurrn is, schall dat an’n 7. Dag vun den Maand Thargelion (Mai/Juni) ween hebben. Na den Mythos is dat de Gebortsdag vun den Gott Apollon. An düssen Dag hefft de Platonikers later – un noch in dat 3. Johrhunnert n. Chr. – Platon sien Gebortsdag fiert. Al in dat 3. Johrhunnert v. Chr. is de Legenn vertellt wurrn, „Platon“ weer gor nich sien richtigen Naam, man he harr düssen Binaam kregen vunwegen, dat he so’n breede Steern oder Bost harrt hett. Dat greeksche Woort πλατύς (platýs) heet „breet“. Man de Forschers meent, an düsse Saak weer nix Wohres an. Ok de annere Geschicht, Platon harr egentlich den Naam vun sien Grootvadder Aristokles harrt, is en Legenn. Siene Kinnertied un Jöögd hett Platon in de Tied vun den Peloponnees’schen Krieg (431-404 v. Chr. tobrocht. De gung ut mit de Nedderlage un Kapitulatschoon vun siene Vaderstadt. As Söhn ut vornehme Familie is he akkerat uptagen wurrn. Vertellt warrt, he harr Unnerricht kregen in Sport, Grammatik, Maleree, Musik un Dichtung. De Warke ut siene Jöögdtied harr he avers later verbreent. Unner Umstänn sünd düsse Vertellen avers rutspunnen ut siene Dialoge un hefft mit siene wohre Kinnertied gor nix to kriegen. To de Philosophie hett em Kratylos brocht en Mann, de dat mit Heraklit holen dö. Vun em hett de Dialog Kratylos later sien Naam weg kregen. As 20-Jöhrigen is Platon Sokrates bemött’ un hett sik em anslaten as sien Schöler. Um un bi 10 Johre is he, bit to Sokrates sien Dood, bi em bleven. As Lehrer un Vorbild hett he groten Infloot harrt, wat ut Platon sien Geist wurrn is.

Weg vun de Politik un eerste Reisen 
Na dat Enn vun den Krieg gung dat 404 in Athen los mit de Regeeren un den Terror vun de Dartig Oligarchen. Dor stunn Sparta achter, wat den Krieg wunnen harr. To düssen Raat hören ok Verwandte vun Platon mit to un laden em in, bi de Politik mit to maken, man he woll dor nix vun weten un meen, düt Regime, dat weern schier Verbrekers. Man ok, as de Attische Demokratie 403 v. Chr. wedder herstellt wurrn weer, gefullen em de Umstänn nich. As Sokrates 399 henricht’ wurrn is, hett em dat duchtig dör’nanner brocht. Vun dor af an soch he en annere Richt for sien Leven. Wie de Staat gegen sien Lehrer vorgahn weer, dor konn he nix anners in sehn, as dat de Moral ganz vun’e Been kamen weer un dat mit dat System vun de Politik an sik wat nich stimmen dö. He seeg nu keen Mööglichkeit mehr, an dat politsche Leven so deel to nehmen, as sik dat for en Philosophen höört un hett vun dor af an mit scharpe Tungen Kritik öövt. Wat he mitkregen harr, broch em dor to, dat he foddern dö, en Staat scholl blot vun Philosophen regeert weern.

Na Sokrates sien Dood is Platon tohopen mit annere Sokratikers eerst mol na Megara gahn un bi Euklid vun Megara unnerkrapen. De weer ok en vun Sokrates siene Schölers ween. In siene Dialoge Phaidon un Theaitetos hett he düssen Euklid later uptreden laten as een vun de Mannslüde, mit de Sokrates sik unnerholen hett. Achterna schall Platon en grote Bildungsreis maakt hebben. Verscheden Borns geevt verscheden Routen vun düsse Reis an. He schall na Kyrene reist sien to den Mathematiker Theodoros vun Kyrene, un denn ok noch na Ägypten un na Unneritalien. Forschers hefft sik dor over in de Plünnen, of dat allens so stimmen deit, sunnerlich, of Platon jemols in Ägypten ween is. Kann angahn, dat is blot utfunnen wurrn, vunwegen dat Platon mit de ole Traditschoon vun Wiesheit in Ägypten tohopen brocht weern scholl. Ok nich klaar is, of düsse Bildungsreis in’n Tosamenhang stahn hett mit de eerste Reis vun Platon na Sizilien, oder of de al en poor Johre fröher unnernahmen wurrn is.

Eerste Reis na Sizilien 
Um 389/388 rüm is Platon to’n eersten Mol na Sizilien föhrt. Toeerst is he na Unneritalien reist. Dor harr in dat 5. Johrhunnert de Pythagoreers ehre Philosophen-Gemeende en bannige Rull speelt, man midderwielen harr se in allerhand blödige Unruh duchtig wat up de Neese kregen. In Tarent hett Platon den prominentesten Pythagoreer drapen, de sik ok in de Politik an’n besten dör to setten wuss. Dat weer de Staatsmann un Mathematiker Archytas vun Tarent. De is sien Gastfründ wurrn. Archytas scholl em sunnerlich in de Mathematik wieter hölpen. Bi de Philosophen, de he in Unneritalien bemött is, schall ok Timaios vun Lokroi mit bi ween hebben. Em hett he later in sien Dialog „Timaios“ as den Mann rutstreken, mit den he sik dor hauptsächlich unnerholen dö. Dat gifft avers Lüde, de twiefelt dor an, of düsse Gestalt overhoop leevt hett. Achterna reis Platon na Syrakus. Dor regeer dormols de Tyrann Dionysios I.. Over düssen eersten Besöök in Syrakus gifft dat meist man Legennen un Vertellen, wo sik de Gelehrten over in’e Plünnen hefft. Jedenfalls is Platon mit den Tyrannen tohopen kamen un de Saak is nich goot lopen for den Philosophen. De Herrscher schall vergrellt wurrn sien, vunwegen dat Platon so free rut siene Meenung seggt hett. Goden Frund is Platon avers mit Dionysios sien Swiegersöhn un Swager Dion wurrn. Dion is en dannigen Platoniker wurrn. Gegen Weel un Luxus in de Magna Graecia hett Platon gegen an keken. De Borns vertellt, dat Platon an’t Enn vun siene Reis na Sizilien grepen un as Slaven verkofft wurrn is. He weer avers slank wedder free kamen un keem denn torüch na Athen. En Mann ut Sparta mit Naam Polis schall em in’n Naam vun Dionysios up den Slavenmarkt vun Ägina verkofft hebben. Denn schall dat so fudder gahn sien, dat en Mann mit Naam Annikeris ut Kyrene em kofft hett. De weer avers en grootmödigen Mann un hett allerhand up Platon geven, so, dat he em freelaten hett. Man wohrschienlich hett Dionysios mit de ganze Saak nix to kriegen harrt. Antonehmen is, dat dat Schipp, wo Platon mit torüchföhren dö vun Sizilien, unnerwegens vun Spartaners oder Lüde ut Ägina kapert wurrn is. De legen dormols mit Athen in Krieg.

Platon grünnt siene School un is as Lehrer togange 

As he torüch weer, hett Platon um 387 v. Chr. rüm en Grundstück kofft bi en Holt mit den Naam Akadḗmeia (Άκαδήμεια), dat den attischen Heros Akademos (Hekademos) tohören dö. Dat leeg in’n Noordwesten vun Athen. Dor fung he an un geev Unnerricht in Philosophie un Wetenschop. Siene Schölers hett he anreegt, se schollen sik egen Gedanken maken. Hulpen wurrn is he vun Wetenschopslüde un Philosophen, de to Gast weern un ok vun Schölers, de al en beten wat wieter weern, as de annern. De hefft denn al Lehrupgaven overnahmen. Mit de Tied is mit den Naam vun dat Holt ok Platon siene School benömmt wurrn, un so keem dat dor hen, dat de Maten vun de Scholen sik sülms as „Akademikers“ (Άκαδημαικοί Akademaikoí) betekent hefft. So is Platon siene Akademie tostanne kamen, Grekenland siene eerste Philosophenschool. Vörbild is woll de Gemeende vun de Pythagoreers in Italien ween. Nich so goot hett sik Platon mit Isokrates verstahn. De harr kort vorher – um 390 rüm- en Rhetorikscholen grünnt. Platon konn mit dat, wo Isokrates dat up afsehn harr, nich veel anfangen. Up dat Grundstück vun de Akademie hett Platon nu de neegsten twee Johrteinte leevt un arbeit’.

Tweete Reis na Sizilien 
Ofschoonst up de eerste Reis na Sizilien allerhand scheef lopen weer, hett sik Platon besnacken laten to en tweete Reis na Syrakus, nadem de Tyrann Dionysios 367 sturven weer. Toeerst hett he allerhand Bedenken harrt, man 366 v. Chr. maakde he sik up’n Padd. He weer vun den Tyrannen sien Söhn un Nafolger Dionysios II. inlaadt wurrn. Dor harr sik Platon sien Frund Dion for insett. Dion harr dat afsehn up’n anstännig Baantje an’n Hoff. Platon dach nu, he konn unner Umstännen, tohopen mit Dion, utproberen, den jungen Herrscher bi de Hand to nehmen un en Staat up to boen, wo de Philosophen dat Seggen in harrn. Dion hett sik dat goot vorstellen konnt, man Platon wüss vun Anfang an, dat dat nich so eenfach weer.
Man Dionysios II. harr dat up en gründliche Reform vun sien Staat gor nich afsehn. He weer dor man blot up ut, siene Herrschop fast to holen gegen all siene Fiende. An’n Hoff konn sik blot man de dörsetten, de in de dore Sluderee un Hackeree tolest boven an stunn. Dion hett dor duchtig bi mitmaakt un möss vundeswegen dat Land verlaten (wohrschienlich laten Summer 366). He is denn na Grekenland fohren. Na düssen Dunnerslag reis ok Platon 365 af. Mit Dionysios weer avers afsnackt wurrn, dat de beiden torüchkamen schollen, wenn de Laag wat ruhiger wurrn weer. Dionysios un Dion harrn sik so’n beten in de Plünnen, wer nu Platon sien besten Frund weer, un Dionysios hett dor mit to doon harrt, dat Platon dat ehrder mit Dion holen dö.

Drudde Reis na Sizilien 
361 gung dat to’n drudden Mol los un Platon reis na Sizilien. Wedder hefft se em mehr schaven, as dat he sülms woll. Archytas harr em beden. He hoop, de Tyrann woll sik woll bedaren unner Platon sien Infloot. Ok Dionysios II. harr Druck maakt un seggt, he woll Dion blot man wedder in Gnaden upnehmen, wenn Platon kamen dö. So hett Platon beslaten, tohopen mit siene Schölers Speusippos un Xenokrates de Reis to unnernehmen up en Schipp, dat Dionysios schickt harr. Man bi dat Snacken mit Dionysios is for Platon nix bi rutkamen. He weer dal slahn. Platon stell de Saak later so dor, as wenn Dionysios sik inbillen dö, he wüss al Bescheed mit de philosoophschen Lehren. He woll sik vundeswegen nich beren, as en Schöler un woll sik ok nich duken unner jichenseen Disziplin. Bovenhen hett he sien Verspreken nich wohr maakt, dat he Dion wedder in siene Ämter insetten woll. In’n Gegendeel hett he sogor den sien groot Vermögen an sik nahmen. In den Krink vun de Platonikers un vun de Anhängers vun Dion weern se midderwielen de Meenung, dat anners nix hölpen dö, as man, den Tyrannen to störten. Speusippos hett sik dor ok in Syrakus for insett, wat Dionysios woll mitkregen hett. Vunwegen dat siene Frunnen un Anhängers up Siet vun de Oppositschoon stunnen, hett ok Platon unner Verdacht stahn. In’e Bredullje is he sunnerlich kamen, as he sik insetten dö for een vun Dion siene Mackers, de unner Anklaag vun Hoochverrat stunn. Dat wurr slank gefährlich for em un Archytas hett vun Tarent ut ingrepen un hett dat mööglich maakt, dat he 360 v. Chr. torüchfohren konn na Athen.

In Syrakus warrt allens umsmeten 
Nadem nix wurrn weer ut Platon siene Ideen, hett Dion beslaten, de Macht in Syrakus mit Gewalt an sik to rieten. He weer sülms Liddmaat vun de Akademie un hett vun annere Akademiematen Stütt un Stöhn kregen. Platon sülms hett bi düsse Saken nich mitmaakt, vunwegen dat he fudderhen den Tyrannen sien Gastfründ weer, man he weer siene Schölers ok nich toweddern. 357 waag Dion en Feldtog mit en lüttje Strietmacht vun Landsknechte. Dat duer nich lang na siene Landung up Sizilien, un he konn Dionysios mit Hölp vun den siene velen Fiende vun’n Throon smieten. Nu nehm he sülms de Macht in Syrakus over. Of he dat würklich afsehn hett up en platoonsche Staatsordnung, dor hefft sik de Forschers over in’e Plünnen. Platon weer dor avers vun overtüügt. Up jeden Fall versoch he, de Verfaten um to stellen. Man dor hett he mit bannigen Wedderstand to doon kregen. De Lüde menen, he woll blot en nee Tyrannenherrschop up richten. Na allerhand Lawei un Striet is he dor 354 bi an’e Siet maakt wurrn. As Platon vun Dion sien Dood höört hett, hett he en Epigramm dicht un sienen leven Frund so en schreven Denkmal sett. An Dion siene Verwandten un Mackers in Sizilien hett he den seventen Breef schreven, wo he in klaar stellen dö, wat he meen un woll.

Oller un Dood 
Siene lesten Johre hett Platon mit Lehren un Forschen tobrocht. As he al bannig oold weer, hett he sik mit sien apentlichen Vordrag „Over dat Gode“ an Jan un alle Mann richt’, man de Lüde konnen dor tomeist nix mit anfangen. He is 348/347 v. Chr. sturven un up dat Land vun de Akademie oder dor umto begraven wurrn. Sien Testament gifft dat noch. Vunwegen, dat he keen Fro un Kinner harrt hett, is sien Arv an en Neffen oder Grootneffen fullen. Dat weer de Jung Adeimantos. To sien Nafolger as Baas vun de Akademie is sien Neffen Speusippos wählt wurrn.

Belege 

Antike
Person ut dat ole Grekenland
Mann
Philosoph
Boren in dat 5. Johrhunnert v. Chr.
Storven in dat 4. Johrhunnert v. Chr.