अरबी समुद्र
भारताच्या पश्चिमेला असलेल्या समुद्राला अरबी समुद्र (अरबी भाषा: بحر العرب बह्र अल-अरब; संस्कृत: सिन्धु सागर) असे म्हणतात. या समुद्राच्या पूर्वेस भारत, उत्तरेस पाकिस्तान व इराण, तर पश्चिमेस अरबी द्वीपकल्प आहेत. सोमालियातील केप ग्वार्डाफुईपासून कन्याकुमारी (केप कोमोरिन) पर्यंतची काल्पनिक रेषा या समुद्राची दक्षिण सीमा मानली जाते. या समुद्राचे क्षेत्रफळ ३८,६२,००० चौरस कि.मी. आहे.

अरबी समुद्र हा उत्तर हिंद महासागराचा एक प्रदेश आहे जो उत्तरेला पाकिस्तान, इराण आणि ओमानचे आखात, पश्चिमेला एडनच्या आखात, गार्डाफुई चॅनेलने वेढलेला आहे. आणि अरबी द्वीपकल्प, आग्नेयेला लॅकॅडिव्ह समुद्र,[1] नैऋत्येस सोमालिया,[2] आणि पूर्वेस भारत. त्याचे एकूण क्षेत्रफळ 3,862,000 किमी 2 (1,491,000 चौरस मैल) आहे आणि त्याची कमाल खोली 4,652 मीटर (15,262 फूट) आहे. पश्चिमेला एडनचे आखात अरबी समुद्राला बाब-अल-मंदेबच्या सामुद्रधुनीतून लाल समुद्राला जोडते आणि ओमानचे आखात वायव्येला असून ते पर्शियन खाडीला जोडते.

या समुद्रातून शेकडो वर्षे भारत, आफ्रिका आणि अरबस्तान दरम्यान व्यापारी जहाजे येजा करीत आहेत. इंग्रज आणि पोर्तुगीज व्यापाऱ्यांचे मुघलांशी व्यापारी संबंध ह्याच समुद्रातून वाढले. तसेच मराठा नौसेनेने अरबी समुद्रावर गाजवलेले वर्चस्वही खूप अतुलनीय आहे.

भूगोल

अरबी समुद्राचे क्षेत्रफळ सुमारे ३,८६२,००० किमी २ (१,४९१,१३० चौरस मैल) आहे.[3] समुद्राची कमाल रुंदी अंदाजे 2,400 किमी (1,490 मैल) आहे आणि त्याची कमाल खोली 4,652 मीटर (15,262 फूट) आहे. समुद्रात वाहणारी सर्वात मोठी नदी सिंधू नदी आहे.

मुंबई/मुंबई, भारतातील अरबी समुद्र
अरबी समुद्राच्या दोन महत्त्वाच्या फांद्या आहेत - नैऋत्येकडील एडनचे आखात, बाब-अल-मंदेबच्या सामुद्रधुनीतून लाल समुद्राला जोडणारे; आणि वायव्येस ओमानचे आखात, पर्शियन गल्फशी जोडलेले आहे. भारतीय किनाऱ्यावर खंभात आणि कच्छचे आखात देखील आहेत. ख्रिस्तपूर्व 3ऱ्या किंवा 2ऱ्या सहस्राब्दीपासून अनेक महत्त्वाच्या सागरी व्यापार मार्गांनी अरबी समुद्र पार केला गेला आहे. प्रमुख बंदरांमध्ये कांडला बंदर, मुंद्रा बंदर, पिपावाव बंदर, दहेज बंदर, हझिरा बंदर, मुंबई बंदर, न्हावा शेवा बंदर (नवी मुंबई), मोरमुगाओ बंदर (गोवा), न्यू मंगलोर बंदर आणि भारतातील कोची बंदर, कराची बंदर, बंदर यांचा समावेश होतो. कासिम, आणि पाकिस्तानमधील ग्वादर बंदर, इराणमधील चाबहार बंदर आणि सलालाह, ओमानमधील सलालाह बंदर. अरबी समुद्रातील सर्वात मोठ्या बेटांमध्ये सोकोत्रा ​​(येमेन), मसिराह बेट (ओमान), लक्षद्वीप (भारत) आणि अस्टोला बेट (पाकिस्तान) यांचा समावेश होतो. अरबी समुद्रावरील किनारपट्टी असलेले देश येमेन, ओमान, पाकिस्तान, इराण, भारत आणि मालदीव आहेत.[3]

मर्यादा

इंटरनॅशनल हायड्रोग्राफिक ऑर्गनायझेशनने अरबी समुद्राच्या मर्यादा खालीलप्रमाणे परिभाषित केल्या आहेत:[4]

 पश्चिमेला: एडनच्या आखाताची पूर्व सीमा.
 उत्तरेकडे: रास अल हद, अरबी द्वीपकल्पाचा पूर्व बिंदू (22°32'N) आणि पाकिस्तानच्या किनाऱ्यावरील रास जियुनी (61°43'E) यांना जोडणारी रेषा.
 दक्षिणेकडे: मालदीवमधील अड्डू एटोलच्या दक्षिणेकडील टोकापासून, रास हाफुनच्या पूर्वेकडील टोकापर्यंत (आफ्रिकेचा सर्वात पूर्वेकडील बिंदू, 10°26'N) एक रेषा.
 पूर्वेला: लक्षादिव समुद्राची पश्चिम सीमा भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर सदाशिवगड (14°48′N 74°07′E) पासून कोरा दिव्ह (13°42′N 72°10′E) पर्यंत जाणारी एक रेषा आणि तेथून लॅकॅडिव्ह आणि मालदीव द्वीपसमूहाच्या पश्चिमेकडे मालदीवमधील अड्डू एटोलच्या सर्वात दक्षिणेकडील बिंदूपर्यंत.

किनाऱ्यावरील प्रमुख बंदरे 
 मुंबई
 कांडला
 कोचीन
 गोवा
 सुरत
 कराची
 ग्वादार
 एडन
 मस्कत

पर्यायी नावे

अरबी समुद्राला ऐतिहासिक आणि भौगोलिकदृष्ट्या अरबी आणि युरोपीय भूगोलशास्त्रज्ञ आणि प्रवाशांनी वेगवेगळ्या नावांनी संबोधले आहे, ज्यात एरिथ्रीयन समुद्र, भारतीय समुद्र, ओमान समुद्र,[7] एरिथ्रीयन , व्हॉयेजच्या पॅरा क्रमांक 34-35 मध्ये पर्शियन समुद्राचा समावेश आहे[8] भारतीय लोककथांमध्ये, याला दर्या, सिंधू सागर आणि अरब समुद्र असे संबोधले जाते.[9][10][11]

अरब भूगोलशास्त्रज्ञ, खलाशी आणि भटके लोक या समुद्राला वेगवेगळ्या नावांनी संबोधत असत, ज्यात अख्झर (हिरवा) समुद्र, बहरे फार्स (पर्शियन समुद्र), महासागर, हिंदू समुद्र, मकरन समुद्र, ओमानचा समुद्र, त्यांपैकी झकारिया अल-काझविनी, अल-मसुदी, इब्न हवाकल आणि (हाफिज-ए अब्रू) त्यांनी लिहिले: "हिरवा समुद्र आणि भारतीय समुद्र आणि पर्शियन समुद्र हे सर्व एक समुद्र आहेत आणि या समुद्रात विचित्र प्राणी आहेत." इराण आणि तुर्कस्तानमध्ये लोक त्याला ओमान समुद्र म्हणतात.[12] एरिथ्रीयन समुद्राच्या पेरिप्लसमध्ये, तसेच काही प्राचीन नकाशांमध्ये, एरिथ्रीयन समुद्र हा अरबी समुद्रासह वायव्य हिंद महासागराच्या संपूर्ण क्षेत्राचा संदर्भ देतो.[13]

व्यापार मार्ग

एरिथ्रीयन समुद्राच्या पेरिप्लसची नावे, मार्ग आणि ठिकाणे.
किनारपट्टीवरील नौकानयन जहाजांच्या काळापासून अरबी समुद्र हा एक महत्त्वाचा सागरी व्यापार मार्ग आहे. ज्युलियस सीझरच्या काळापर्यंत, अनेक सुस्थापित संयुक्त भू-समुद्री व्यापार मार्ग त्याच्या उत्तरेकडील खडबडीत अंतर्देशीय भूप्रदेशाच्या वैशिष्ट्यांभोवती समुद्रातून जलवाहतुकीवर अवलंबून होते.

हे मार्ग सामान्यत: सुदूर पूर्व किंवा मध्य प्रदेश, भारतातून ऐतिहासिक भरुच (भारकुच्चा) मार्गे ट्रान्सशिपमेंटसह सुरू झाले, आधुनिक काळातील इराणच्या दुर्गम किनाऱ्यावरून पुढे गेले, नंतर हदरामौत, येमेनच्या आसपास दोन प्रवाहांमध्ये विभागले गेले. एडन आणि तेथून लेव्हंटमध्ये किंवा दक्षिणेकडे ऍक्सम सारख्या लाल समुद्रातील बंदर मार्गे अलेक्झांड्रियामध्ये. प्रत्येक प्रमुख मार्गामध्ये प्राण्यांचा ताफा बांधण्यासाठी ट्रान्सशिपिंग, वाळवंटातून प्रवास करणे आणि डाकूंचा धोका आणि स्थानिक सामर्थ्यांकडून खंडणीखोर टोलचा समावेश होतो.

दक्षिण अरबी द्वीपकल्पातील खडबडीत देशाच्या पुढे जाणारा हा दक्षिणेकडील किनारपट्टीचा मार्ग महत्त्वपूर्ण होता आणि इजिप्शियन फारोनी व्यापारासाठी अनेक उथळ कालवे बांधले, एक कमी-अधिक प्रमाणात आजच्या सुएझ कालव्याच्या मार्गावर आणि दुसरा लाल समुद्रापासून नाईल नदीपर्यंत. नदी, पुरातन काळातील प्रचंड वाळू वादळांनी गिळंकृत केलेली दोन्ही उथळ कामे. नंतर अलेक्झांड्रिया मार्गे युरोपशी व्यापारात रुजलेल्या व्यापारी साम्राज्यावर राज्य करण्यासाठी इथिओपियामध्ये एक्समचे राज्य उद्भवले. [१४]

प्रमुख बंदरे

मुंबईतील जवाहरलाल नेहरू बंदर हे अरबी समुद्रातील सर्वात मोठे बंदर आणि भारतातील सर्वात मोठे कंटेनर बंदर आहे. अरबी समुद्रातील प्रमुख भारतीय बंदरे मुंद्रा बंदर, कांडला बंदर, नवा शेवा, कोची बंदर, मुंबई बंदर आणि मोरमुगाओ आहेत.[15][16]

भारताच्या नैऋत्य किनाऱ्यावर स्थित कोची बंदर हे आंतरराष्ट्रीय शिपिंग मार्गांसाठी सर्वात जवळचे भारतीय बंदर आहे, तसेच अरबी समुद्राला सेवा देणारे सर्वात मोठे आणि व्यस्त बंदर आहे. येथे पाहिले आंतरराष्ट्रीय कंटेनर ट्रान्सशिपमेंट टर्मिनल, भारतात अशी एकमेव सुविधा आहे.
कराची बंदर, पाकिस्तानातील सर्वात मोठे आणि व्यस्त बंदर समुद्राच्या किनाऱ्यावर आहे. ते कियामारी आणि सदर या कराची शहरांदरम्यान स्थित आहे.

पाकिस्तानचे ग्वादर बंदर हे एक उबदार पाण्याचे, खोल समुद्रातील बंदर आहे जे बलुचिस्तानमधील ग्वादर येथे अरबी समुद्राच्या शिखरावर आणि पर्शियन गल्फच्या प्रवेशद्वारावर, कराचीच्या पश्चिमेला सुमारे 460 किमी आणि अंदाजे 75 किमी (47 मैल) आहे. पाकिस्तानच्या इराणच्या सीमेच्या पूर्वेला. हे बंदर किनाऱ्यापासून अरबी समुद्रात जाणाऱ्या नैसर्गिक हॅमरहेड-आकाराच्या द्वीपकल्पाच्या पूर्व खाडीवर स्थित आहे.

सलालाह, ओमानमधील सलालाह बंदर हे देखील या भागातील एक प्रमुख बंदर आहे. इंटरनॅशनल टास्क फोर्स अनेकदा पोर्टचा आधार म्हणून वापर करते. बंदरात येणा-या आणि बाहेर येणा-या सर्व राष्ट्रांच्या युद्धनौकांची लक्षणीय संख्या आहे, ज्यामुळे ते एक अतिशय सुरक्षित बबल बनते. 2009 मध्ये बंदर फक्त 3.5m teu खाली हाताळले गेले.[17]

बेटे

येमेनमधील सोकोत्रा ​​बेटाचे लँडसॅट दृश्य.
अरबी समुद्रात अनेक बेटे आहेत, ज्यात लक्षद्वीप बेटे (भारत), सोकोत्रा ​​(येमेन), मसिराह (ओमान) आणि अस्टोला बेट (पाकिस्तान) ही सर्वात महत्त्वाची बेटे आहेत.

लक्षद्वीप बेटे (पूर्वी लॅकॅडिव्ह, मिनीकोय आणि अमिनीदिवी बेटे म्हणून ओळखली जाणारी) ही अरबी समुद्रातील लक्षद्वीप सागरी प्रदेशातील बेटांचा समूह आहे, भारताच्या नैऋत्य किनारपट्टीपासून २०० ते ४४० किमी (१२० ते २७० मैल) अंतरावर आहे. द्वीपसमूह हा केंद्रशासित प्रदेश आहे आणि तो भारताच्या केंद्र सरकारद्वारे शासित आहे. बेटे भारतातील सर्वात लहान केंद्रशासित प्रदेश बनवतात आणि त्यांचे एकूण क्षेत्रफळ फक्त 32 किमी 2 (12 चौरस मैल) आहे. ही बेटे लक्षद्वीप-मालदीव-चागोस बेटांच्या समूहाच्या सर्वात उत्तरेकडील आहेत.

अस्टोला बेट, ज्याला बलुचीमधील जेझिरा हाफ्ट तलार किंवा 'सात टेकड्यांचे बेट' म्हणूनही ओळखले जाते, हे पाकिस्तानच्या प्रादेशिक पाण्यात अरबी समुद्राच्या उत्तरेकडील टोकावरील एक लहान, निर्जन बेट आहे.

Socotra, ज्याला Soqotra देखील म्हणतात, हे सर्वात मोठे बेट आहे, जे चार बेटांच्या छोट्या द्वीपसमूहाचा भाग आहे. हे हॉर्न ऑफ आफ्रिकेच्या पूर्वेस सुमारे 240 किमी (150 मैल) आणि अरबी द्वीपकल्पाच्या दक्षिणेस 380 किमी (240 मैल) अंतरावर आहे.

मासिराह हे ओमानच्या पूर्व किनाऱ्यावरील एक बेट आहे.

ऑक्सिजन किमान झोन

अरबी समुद्रावर फायटोप्लँक्टन फुलतो
हिवाळ्यात अरबी समुद्रावर फायटोप्लँक्टन फुलतो (NASA)
अरबी समुद्रात पूर्वेकडील उष्णकटिबंधीय उत्तर पॅसिफिक आणि पूर्व उष्णकटिबंधीय दक्षिण पॅसिफिकसह जगातील तीन सर्वात मोठ्या सागरी ऑक्सिजन मिनिमम झोन (OMZ) किंवा "डेड झोन" पैकी एक आहे. OMZs मध्ये ऑक्सिजनची पातळी खूपच कमी असते, कधीकधी मानक उपकरणांद्वारे ते शोधता येत नाही.[18] अरबी समुद्राच्या ओएमझेडमध्ये ऑक्सिजनची पातळी जगातील सर्वात कमी आहे, विशेषतः ओमानच्या आखातात.[19] OMZ च्या कारणांमध्ये प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी तसेच भारतीय उपखंडातील उच्च तापमान यांचा समावेश असू शकतो, ज्यामुळे भारताकडे वाहणारे वारे वाढतात, अरबी समुद्राच्या पाण्यात पोषक द्रव्ये निर्माण होतात आणि ऑक्सिजन कमी होतो. हिवाळ्यात, कमी-ऑक्सिजनच्या परिस्थितीसाठी उपयुक्त असलेले फायटोप्लँक्टन OMZ चमकदार हिरवे रंग बदलतात.[20]

पर्यावरण आणि वन्यजीव

अरबी समुद्रातील वन्यजीव वैविध्यपूर्ण आणि भौगोलिक वितरणामुळे पूर्णपणे अद्वितीय आहे.

पाण्याखालील बोगदा

समुद्राखालून रेल्वे बोगदा करण्याचे नियोजन आहे. ते UAE ला भारताच्या पश्चिम किनाऱ्याशी जोडेल. बोगद्याला पोंटूनचा आधार असेल आणि त्याची लांबी सुमारे 2000 किलोमीटर असेल. [२१] [२२]

समुद्र
हिंदी महासागर