आखाडा
(Sanskrit and Hindi: अखाड़ा मुस्लिम आक्रमणे सुरू झाल्यावर हिंदूंचा छळ होऊ लागला आणी हिंदू धर्म धोक्यात आला म्हणून, ज्ञान आत्मसात करण्याच्या कार्याबरोबरच, आखाड्यांनी परकीय आक्रमणे परतवून लावण्यासाठी शस्त्रास्त्रे चालवणाऱ्या लष्करी संत संघटना उभारल्या त्यांना आखाडे असे म्हणतात. यांचा विस्तार भारतभर आहे. उत्तर भारतापासून गोदावरी नदीपर्यंतच्या सर्व पंथातील संत तपस्वींचे संघांमध्ये वर्गीकरण केले आहे हे संघ म्हणजे आखाडे होय. आखाडे हे मठ आणि आश्रम व्यवस्थेपेक्षा निराळे आहेत. कुंभमेळ्याला येणारे सर्व आखाडे उत्तर भारतातील आहेत. हिंदु धर्मावरील आघातांचा सर्वाधिक धोका उत्तर भारतावर होता. तुलनेने दक्षिण भारत शांत होता. परिणामी, ज्ञानमार्गाचे अनुसरण करणारे विद्वान दक्षिणेत आढळतात, तर भक्तीमार्गाचे अनुसरण करणारे उपासक उत्तर भारतात आढळतात. आखाडा हा जातिभेद विरहीत असतो. येथे सर्वांना प्रवेश आहे. आदि शंकराचार्यांचा असाही विश्वास होता की परकीय आक्रमकांच्या आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी हिंदू संत आणि साधूंनी स्वतःला शारीरिकदृष्ट्या मजबूत बनवणे आवश्यक आहे, आणि अशा प्रकारे, संतांना शस्त्र चालवणे, लढाई धोरणे, मल्ल-युद्ध , तसेच धार्मिक वादविवाद आणि चर्चांमध्ये सहभागी होण्यासाठी आखाडे बनवले गेले.
सुरुवातीला चार आखाडे होते , जे पुढे १३ आखाड्यात विस्तारले गेले .

इतिहास
आखाडा या शब्दाचा प्राचीन वापर महाभारत महाकाव्यात आढळतो. ज्यात राजगीर येथील जरासंधाच्या आखाड्याचा उल्लेख आहे. परशुराम आणि अगस्ती ऋषी यांसारख्या दिग्गज व्यक्तींना भारतातील काही विशिष्ट प्रदेशांमध्ये सुरुवातीच्या युद्ध आखाड्याचे संस्थापक म्हणून श्रेय दिले जाते. आदि शंकराचार्यांनी याचा मोठा पुरस्कार केला आणि शस्त्रांवर भर दिला. त्यांनी संन्याशांची दोन श्रेणींमध्ये विभागणी केली: शास्त्रधारी ( संस्कृत : शास्त्री, वाङ्मय. शास्त्रधारी) बुद्धिजीवी आणि अस्त्रधारी ( संस्कृत : आम्ही -वाहक) योद्धा. शंकराचार्यांनी नागा साधूंना अस्त्रधारी सशस्त्र आदेश म्हणून स्थापित केले. हिंदूंचा छळ थांबवण्यात या आखाड्यांनी महत्त्वाचे कार्य केले असे इतिहासात दिसून येते.

कार्य
या आखाड्यांचे तपस्वी स्वतःला 'बैरागी' किंवा 'अलखा' म्हणवून घेतात. परकीय आक्रमकांपासून हिंदूंचे आणि त्यांच्या मंदिरांचे रक्षण करणे हे या आखाड्यांचे प्रमुख कर्तव्य आहे. हिंदू राज्ये आणि शक्ती कमकुवत झाल्यावर तपस्वी आणि संत संन्यासी धर्माच्या रक्षणासाठी पुढे आले. जेणेकरून हिंदूंवर अत्याचार इस्लामी आक्रमकांना परावृत्त करण्यासाठी नागा संप्रदाय आणि दशनामी संन्यासी एकत्र आले आणि शक्तीचे प्रतीक असलेले शस्त्र म्हणून भाले हाती धरले. धार्मिक शास्त्रांच्या धड्यांसह तलवारीसारख्या विविध शस्त्रांचा वापर करण्यास सुरुवात केली. 'प्राचीन आध्यात्मिक परंपरा जपणारे शस्त्रधारी संन्यासी' आणि 'धर्मरक्षणासाठी लढणारे शस्त्रधारी संन्यासी' असे  नागा-दशनामी संन्यास करणाऱ्यांमध्ये निर्माण झाले. त्यांनी पुढे दिल्याप्रमाणे धर्मरक्षणाचे ऐतिहासिक कार्य पार पाडत आहेत. शिखांचा निर्मल आखाडा हा उदासीन आखाडा देखील आहे, ज्याची स्थापना धर्मगुरू गुरू गोविंद सिंग यांच्या प्रेरणेने झाली.

लढाईत विजय
इ.स. १६६६ मध्ये हरिद्वार येथील कुंभमेळ्यात क्रूर इस्लामी शासक औरंगजेबाने तपस्वी आणि भाविकांवर हल्ला केला. या हल्ल्याला शस्त्रधारी संन्यासी तपस्वींनी चोख प्रत्युत्तर दिले. मुघल सैन्याला सळो की पळो करण्यात आले. शस्त्रधारी साधू आणि संन्यासी मुघलांशी प्रखरतेने आणि संघटितपणे लढले. त्यामुळे इस्लामी सैन्याचा मानहानीकारक पराभव झाला आणि औरंगजेबाला येथून पळून जावे लागले.
इ.स. १७४८ आणि इ.स. १७५७ अहमदशाह अब्दाली या क्रूर इस्लामी शासकाने मध्ये मथुरेवरील आक्रमण केले. शस्त्रधारी संन्यासी तपस्वींनी या हल्ल्याला इतके जोरदार प्रत्युत्तर दिले की सैन्यच नाही तर अब्दालीला जीव वाचवून पळावे लागले.

योजना आणि धर्म कार्य
देशाच्या इतिहासातील प्रदीर्घ काळ हिंदू धर्माचे पश्चिमेकडील आक्रमकांपासून संरक्षण केले. आखाड्यांशी संबंधित जवळजवळ सर्व तपस्वी पवित्र धर्मग्रंथ तसेच शस्त्रास्त्रांचे तज्ञ असतात. आखाड्याशी संबंधित सर्व तपस्वी कुंभमेळ्यात एकाच ठिकाणी राहतात, जिथे ते आपापसात चर्चा करतात आणि भविष्यासाठी योजना आखतात. कुंभमेळ्यादरम्यान अटल आखाडा आणि निर्वाणी आखाड्याचे तपस्वी एकत्र राहतात, तर आनंद आखाडा आणि निरंजनी आखाडा एकत्र राहतात. अखिल भारतीय आखाडा परिषदेची स्थापना १९५४ मध्ये कुंभमेळ्याचे आयोजन करण्यासाठी करण्यात आली होती.

स्वरूप
श्री महंत, मुखिया महंत, स्थानिया महंत (ठाणापती), मुकामी महंत, सचिव, अधिकारी, कारबारी, कोठारी आणि पुजारी यांसारख्या पदाधिकाऱ्यांद्वारे व्यवस्थापित आणि चालवले जातात. प्रत्येक आखाड्यात महामंडलेश्वर, मंडलेश्वर , महंत यांची उतरंड आहे. अत्यंत नम्र, बुद्धिमान आणि परमहंस अवस्थेला पोहोचलेल्या तपस्वींना या पदव्या दिल्या जातात. ज्यांनी कमीत कमी १२ वर्षे आध्यात्मिक साधना केली आहे किंवा विशेष आध्यात्मिक शक्ती प्राप्त केल्या आहेत त्यांना सांप्रदायिक धार्मिक क्रमाने उच्च पदे मिळतात. आखाड्यातील तपस्वीचा दर्जा त्याची आध्यात्मिक क्षमता आणि मानसिक धैर्य लक्षात घेऊन ठरवला जातो. दर्जा प्रदान करताना, जात किंवा आर्थिक स्थितीच्या आधारावर कोणताही भेदभाव केला जात नाही. आखाड्यांमध्ये कडक शिस्त पाळली जाते. जे संन्यासी आदेशाचे पालन करत नाहीत त्यांना कठोर शारीरिक शिक्षा किंवा आर्थिक दंड दिला जातो. आखाड्यात राहत असताना, सन्यासी ब्रह्मचर्य पाळतात, धुम्रपान मुक्त आणि मद्यमुक्त राहतात आणि ते पौष्टिक परंपरा आहार सहसा दूध, तूप , सुका मेवा आणि रोटी खातात. आखाड्याचे सदस्य जरी गुरूच्या हाताखाली ट्रेन करत असले तरी ते घरगुती जीवन जगत नाहीत. काही ब्रह्मचर्य (ब्रह्मचर्य) काटेकोरपणे पाळतात तर काहींना ऐहिक जीवनाचा पूर्ण त्याग करावा लागतो.
आखाड्याच्या लहान भागालाला आखाड्यानुसार अनी किंवा खालसा म्हणतात. आजचे १३ आखाडे अखिल भारतीय आखाडा परिषद नावाच्या समितीच्या अध्यक्षतेखाली आहेत.

शैव दशनामी
आदि शंकराचार्यांनी स्थापलेल्या शैव संप्रदायातील या गटांना 'दशनामी आखाडे ' म्हणतात.

वैष्णव आखाडे
जगद्गुरू श्री रामानंदाचार्य यांचे काही शिष्य आणि श्री भवानंदाचार्य यांचे शिष्य, श्री बालानंदजी प्रभू श्रीरामचंद्रांना त्यांचे उपासनेचे देवता मानत. त्यांनी चारही वैष्णव धार्मिक व्यवस्था एकत्र केल्या आणि तीन बैरागी (वैष्णव) आखाडे स्थापन केले. वैष्णव आखाडे देखील शस्त्रास्त्रांचा सराव करतात आणि पवित्र धर्मग्रंथांचा जोमाने अभ्यास करतात.

इतर आखाडे

गुरु-शिष्य पारंपारिक संप्रदाय-परंपरामधील आखाडे आहेत.

अध्ययन
आखाड्यात हिंदू धर्मग्रंथ , योगशास्त्र , वास्तुशास्त्र . (स्थापत्य),(प्राचीन एरोस्पेस तंत्रज्ञान), ज्योतिषशास्त्र (ज्योतिषशास्त्र), नाडी शास्त्र (भविष्य सांगणे), रसशास्त्र ( औषध ) , शिल्पशास्त्र(कला आणि हस्तकला), नाट्यशास्त्र (नृत्य, नाटक आणि परफॉर्मिंग आर्ट्स),  तंत्र , परा विद्या (उच्च विद्वान), मधु-विद्या (आनंदाचे ज्ञान) यांचे अध्ययन केले जाते. दरवर्षी माघ महिन्यात लाखो भाविक प्रयागराज येथे जमतात. हे यात्रेकरू कल्पवासी म्हणून ओळखले जातात. ते सुमारे ४० दिवस साधना आणि तपस्या आणि तपस्या करण्यात घालवतात. याव्यतिरिक्त, कल्पवासी गंगेच्या काठावर तंबूत राहतात, एकच जेवण खातात आणि गंगेच्या थंड हिवाळ्यात दररोज हिंदू धार्मिक विधी करतात.

आखाडा सदस्यता
जेव्हा एखादा सामान्य माणूस आखाड्यात साधू बनण्यासाठी येतो तेव्हा आखाडा सर्व स्तरावर त्याची आणि त्याच्या कुटुंबाची चौकशी करतो. जर संन्यासी होण्यासाठी तो योग्य व्यक्ती आहे असे वाटत असेल तरच त्याला आखाड्यात प्रवेश दिला जातो. या नंतर त्याच्या मन:स्थितीची आणि ब्रह्मचर्याची परीक्षा घेतली जाते. यास ६ महिने ते १२ वर्षे लागू शकतात. जर त्या व्यक्तीच्या गुरूने ठरवले की तो दीक्षा घेण्यास योग्य झाला आहे, तर त्याला पुढील अवघड प्रशिक्षण आणि प्रक्रियेकडे नेले जाते. 
हिंदू धर्म