द्रोणाचार्य
.

द्रोणाचार्य हे कौरव, पांडवांचे गुरू होते. ते महाबलीसह असुरांचे गुरू गुरू शुक्राचार्यांचे मित्र होते. ते भारद्वाजा ऋषींचे पुत्र आणी ऋषि अंगिरसांचे वंशज होते. ते दैवी शस्त्रे किंवा अस्त्रांसह प्रगत लष्करी कलांचे ज्ञानी होते. ते ११ व्या दिवसापासून ते १५ व्या दिवसापर्यंत कौरव सैन्याचे दुसरे सरदार होते. युधिष्ठिरला पकडण्यात तो ४ वेळा अपयशी झाला (११ वा, १२ वा दिवस, १४ वा दिवस जेव्हा अर्जुन जयद्रथाला मारण्यासाठी लढण्यात व्यस्त होता आणि १४ वी रात्र. युद्धभूमीवर आपला आत्मा सोडण्यासाठी ध्यान करत असताना धृष्टद्युम्नाने त्यांचा शिरच्छेद केला.

जन्म आणि सुरुवातीचे आयुष्य 
नदीच्या बाजूला भारद्वाजाला घृताची नावाची अप्सरा दिसली. त्याला इच्छा पूर्ण झाली आणि त्याचे बी एका भांड्यात किंवा टोपलीत पडले. त्याच्या आत, एक लहान मुलगा विकसित झाला ज्याचे नाव द्रोण होते कारण तो एका भांड्यात जन्मला होता.

द्रोणाने आपले बालपण आपल्या वडिलांच्या आश्रमात घालवले. त्याला अग्निवेसा, त्याच्या वडिलांचे शिष्य, अग्न्या शस्त्राचे ज्ञान शिकवले गेले. तेथे त्याची भेट पंचलाचा राजपुत्र द्रुपदशी झाली. ते चांगले मित्र झाले आणि द्रुपदाने द्रोणाला वचन दिले की तो त्याला काहीही देईल. त्यांनी भारद्वाजच्या अधिपत्याखाली एकत्र अभ्यास केला. नंतर द्रुपद आपल्या राजवाड्यात परतला आणि द्रोण विष्णूचा अवतार परशुरामकडे गेला आणि शस्त्र कौशल्य शिकला. त्याने अनेक आकाशीय शस्त्रेही मिळवली.

वेळ निघून गेली आणि द्रुपद पांचाळाचा राजा झाला. द्रोणाने कृपाची बहिण कृपीशी लग्न केले आणि त्याला अश्वत्थामा नावाचा मुलगा झाला. द्रोणाला भौतिक संपत्तीमध्ये रस नव्हता आणि तो गरीब झाला.

द्रोणांचा अपमान 
एकदा द्रोणाचा मुलगा अश्वत्थामा त्याच्या मित्रांसोबत खेळत होता. त्याचे मित्र दूध पीत होते आणि त्यालाही ते प्यायचे होते. पण त्याच्या मित्रांनी मैदा पाण्यात मिसळून त्याला दिला. यामुळे द्रोण भडकला आणि त्याला द्रुपदाचे वचन आठवले. तो द्रुपदच्या महालात गेला आणि त्याला गाय देण्यास सांगितले. पण अभिमान आणि अहंकाराने भरलेल्या द्रुपदाने नकार दिला. भिकारी आपला मित्र कसा असू शकतो हे विचारून त्याने द्रोणाचा अपमान केला. यामुळे द्रोण संतापले आणि त्याला द्रुपदाकडून सूड घ्यायचा होता.

कुरू राजपुत्रांना शिकवणे 
रागाच्या भरात द्रोणाला द्रुपदकडून बदला घ्यायचा होता. हस्तिनापूर येथे असताना, तो खेळात कुरु राजकुमारांना भेटला, आणि राजकुमारांना त्यांच्या काही समस्या सोडवण्यासाठी त्यांच्या क्षमतांचा वापर करण्यास सक्षम होता. तो ज्या बॉलमधून खेळत होता तो बाहेर काढण्यासाठी त्याने गवताचा वापर केला. आश्चर्यचकित होऊन राजकुमार त्यांचे आजोबा भीष्मांकडे गेले. भीष्मला लगेच समजले की हा द्रोण आहे आणि त्याने त्याला कुरु राजकुमारांचे गुरू बनण्यास सांगितले, त्यांना प्रगत सैन्य कलेचे प्रशिक्षण दिले. [6]

द्रोणांखाली प्रशिक्षण घेतलेल्या सर्व कौरव आणि पांडव बंधूंपैकी, अर्जुन सर्वात समर्पित, मेहनती आणि सर्वात नैसर्गिकरित्या प्रतिभावान म्हणून उदयास आला, त्याने द्रोणाचा स्वतःचा मुलगा अश्वत्थामालाही मागे टाकले. अर्जुनने त्याच्या शिक्षकाची निष्ठेने सेवा केली, जो त्याच्या समर्पित विद्यार्थ्यामुळे खूप प्रभावित झाला. अर्जुनने असंख्य आव्हानांमध्ये द्रोणाच्या अपेक्षांना मागे टाकले. बक्षीस म्हणून, द्रोणाने अर्जुन मंत्रांना ब्रह्मशिरशास्त्र म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ब्रह्मदेवाच्या अतिशक्तिशाली दैवी शस्त्राची मागणी केली, परंतु अर्जुनला सांगितले की कोणत्याही अजिंक्य शस्त्राचा वापर कोणत्याही सामान्य योद्ध्याविरुद्ध करू नका.

जेव्हा अर्जुन, त्याचा भाऊ भीमच्या रात्रीच्या खाण्याने प्रेरित होऊन, पूर्ण अंधारात तिरंदाजीवर प्रभुत्व मिळवले, तेव्हा द्रोण हलला. अर्जुनाची एकाग्रता, दृढनिश्चय आणि ड्राइव्ह पाहून द्रोण खूप प्रभावित झाला आणि त्याने त्याला वचन दिले की तो पृथ्वीवरील सर्वात मोठा धनुर्धर बनेल. द्रोणाने अर्जुनाला दिव्य अस्त्रांचे विशेष ज्ञान दिले. [उद्धरण आवश्यक]

विशेषतः अर्जुन आणि अश्वत्थामा यांच्यासाठी द्रोण आंशिक होते. द्रोणाने आपला मुलगा अश्वत्थामावर खूप प्रेम केले आणि गुरू म्हणून त्याने अर्जुनावर कोणापेक्षा जास्त प्रेम केले.

एकलव्य 
द्रोणाचार्यांविरूद्ध कठोर टीका म्हणजे त्यांनी एकलव्याशी केलेल्या निर्दयी वागणुकीकडे आहे. तथापि, असा दावा केला जाऊ शकतो की द्रोणाचार्य केवळ आपल्या कर्तव्याचे पालन करीत होते.

एका निषाद सरदाराचा मुलगा एकलव्य याने द्रोणाचार्यांशी संपर्क साधून त्यांची शिकवण मागितली. पण त्याचे वडील जरासंध अंतर्गत सरदार होते, मगध (एक शत्रू राज्य)चा शासक असल्याने, द्रोणाचार्यांनी त्याला कौरव आणि पानदवांसोबत प्रशिक्षण देण्यास नकार दिला. एकलव्यने द्रोणाचार्यांची मातीची मूर्ती बनवून त्याच्या प्रशिक्षणावर लक्ष ठेवून स्वतः अभ्यास आणि सराव सुरू केला. त्याच्या निर्धाराने एकलव्य अपवादात्मक कौशल्याचा धनुर्धर बनला.

एके दिवशी, कुरु राजकुमारांच्या कुत्र्याच्या भुंकण्याने एकलव्याचे प्रशिक्षणात लक्ष विचलित झाले. एकलव्याने कुत्र्याच्या तोंडाला रक्त सांडल्याशिवाय किंवा कुत्र्याला दुखापत न करता बाण सोडले. कुरु राजकुमार त्या युक्तीने आश्चर्यचकित झाले आणि त्यांनी एकलव्याला पाहिले, ज्याने स्वतःला द्रोणांचे विद्यार्थी म्हणून ओळखले. यामुळे अर्जुनाला राग आला, ज्याने एकलव्यावर विश्वासघाताचा आरोप केला आणि द्रोणाने त्याला अवैध अभ्यासासाठी शिक्षा देण्याची मागणी केली. द्रोण गोंधळात होता: एकीकडे त्याने एकलव्याच्या कौशल्याची आणि समर्पणाची खूप प्रशंसा केली; दुसरीकडे, एकलव्य खरोखरच त्याच्या शिष्याप्रमाणे त्याच्या संमतीशिवाय प्रशिक्षण घेत होता, जरी त्याच्या मूर्तीद्वारे मार्गदर्शन केले जात असले तरी. या प्रकरणाचे निराकरण करण्यासाठी, द्रोणाने एकलव्यला त्याचा विद्यार्थी म्हणून स्वीकारले, परंतु त्याची क्षमता आणि तिरंदाजीमध्ये आणखी वाढ होण्यासाठी अर्जुनाला शांत करण्यासाठी गुरुदक्षिणा, किंवा शिक्षकांचे वेतन म्हणून त्याच्या प्रभावी हातावर अंगठ्याची मागणी केली. एकलव्य, एक अनुकरणीय शिष्य असल्याने त्याने लगेच त्याचा अंगठा कापला आणि द्रोणाच्या चरणी सादर केला. एकलव्याच्या बलिदानामुळे प्रेरित होऊन द्रोणाने त्याला अंगठ्याशिवाय प्रभुत्व मिळवण्याचा आशीर्वाद दिला.

द्रोणांचा बदला 
द्रोणाने कुरु राजकुमारांचे औपचारिक प्रशिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी पंचालावर आक्रमण करण्याची आणि द्रुपदला त्यांची गुरुदक्षिणा म्हणून आणण्याची मागणी केली. अर्जुन द्रुपदला पराभूत करण्यात यशस्वी होतो आणि पकडलेल्या राजाला द्रोणाकडे आणतो. द्रोणाने द्रुपदला त्यांच्या मैत्रीच्या दिवसांची आठवण करून दिली आणि पांचाळ राज्याचा अर्धा भाग काढून घेण्याआधी त्याने दिलेले खोटे वचन. [9] द्रोण अश्वत्थामाला पंचाल राज्याच्या संलग्न अर्ध्याचा राजा बनवेल. या कृतीमुळे द्रुपद द्रोणाला मारणारा मुलगा होण्यासाठी यज्ञ यज्ञ करण्यास प्रवृत्त होईल. उपायाजा आणि याज gesषींनी त्याला असा मुलगा धृष्टद्युम्न होण्यास मदत केली. यज्ञाच्या अग्नीने द्रौपदी नावाची स्त्री देखील प्राप्त झाली.

द्रोनांचे शस्त्र 
द्रोणाने ब्रह्मदेवाची अजिंक्य तलवार धरली होती. भीष्माने एकदा या तलवारीची कथा पांडव राजकुमार नकुलाला सांगितली. ही तलवार देवतांनी वाईटाचा नाश करण्यासाठी तयार केलेले आदिम शस्त्र होते. तलवारीचे नाव असी होते, आतापर्यंत तयार केलेल्या सर्व शस्त्रांमागील व्यक्तिमत्त्व आणि प्राथमिक ऊर्जा. भीष्मानुसार, ज्या नक्षत्राखाली तलवार जन्माला आली त्याला कृत्तिका म्हणतात, अग्नी ही त्याची देवता आहे, रोहिणी ही त्याची गोत्र आहे, रुद्र हा त्याचा उच्च गुरू आहे आणि जो कोणी हे शस्त्र धारण करतो तो निश्चितपणे विजय प्राप्त करतो.

कुरुक्षेत्र युद्धात भूमिका 
द्रोणाचार्य दोन्ही बाजूंनी कुरुक्षेत्र युद्धात सहभागी बहुतेक राजांचे गुरू होते. द्रोणाचार्यांनी पांडवांना हद्दपार करणाऱ्या दुर्योधनाचा तसेच पांडवांविषयी कौरवांच्या सामान्य गैरवर्तनाचा तीव्र निषेध केला. परंतु हस्तिनापुराचे सेवक असल्याने द्रोणाचार्य कौरवांसाठी लढा देण्यास कर्तव्यबद्ध होते, आणि अशा प्रकारे त्यांच्या आवडत्या पांडवांविरुद्ध. दहाव्या दिवशी भीष्माच्या पतनानंतर, तो 11 व्या दिवशी युद्धाच्या दिवशी कुरु सैन्याचा मुख्य सेनापती झाला.

दुर्योधन युधिष्ठिराला ताब्यात घेऊन युद्ध संपवण्याचा प्रयत्न करण्यासाठी द्रोणाला समजावतो. त्याने शेकडो आणि हजारो पांडव सैनिकांना ठार मारले असले तरी, युद्धाच्या अकरा आणि बाराव्या दिवशी द्रोण युधिष्ठिराला पकडण्यात अयशस्वी ठरला, कारण अर्जुन नेहमी त्याच्या प्रगतीला मागे टाकण्यासाठी तेथे होता.

अभिमन्यूची हत्या 
युद्धाच्या 13 व्या दिवशी, द्रोणाचार्यांनी युधिष्ठिराला पकडण्यासाठी चक्रव्यूह रणनीती तयार केली, हे जाणून की केवळ अर्जुन आणि कृष्णालाच ते कसे घुसवायचे हे माहित असेल. त्रिगुर्ता अर्जुन आणि कृष्णाचे लक्ष युद्धभूमीच्या दुसऱ्या भागात विचलित करत होते, ज्यामुळे मुख्य कुरु सैन्य पांडवांच्या रांगेत चढू शकले.

अनेकांना अज्ञात, अर्जुनचा तरुण मुलगा अभिमन्यूला निर्मितीमध्ये प्रवेश करण्याचे ज्ञान होते परंतु त्याला बाहेर जाण्याचा मार्ग माहित नव्हता. युधिष्ठिराच्या विनंतीवरून अभिमन्यूने पांडव सैन्यासाठी मार्ग दाखवण्यास सहमती दर्शविली आणि निर्मितीमध्ये प्रवेश करण्यास सक्षम झाला. तथापि, सिंधूचा राजा जयद्रथ याने त्याच्या मागे येणाऱ्या पांडव योद्ध्यांना खाडीत पकडले तेव्हा तो अडकला. अभिमन्यूला चक्रव्यूहातून कसे बाहेर पडावे हे माहित नव्हते, परंतु त्याने कुरु सैन्यावर सर्वदूर हल्ला चढवला आणि हजारो योद्ध्यांना एकट्याने ठार केले. द्रोण अभिमन्यूने प्रभावित झाला आणि दुर्योधनाचा राग कमावत त्याची अविरत स्तुती केली. दुर्योधनाच्या टीकेमुळे त्याच्या सैन्याचा नाश झाला आणि त्याला उत्तेजन मिळाले, द्रोणाने कौरव योद्ध्यांना अभिमन्यूवर एकाच वेळी हल्ला करण्यास सांगितले, त्याचे घोडे आणि सारथी खाली पाडले आणि त्याचा रथ वेगवेगळ्या कोनातून अक्षम करण्यास सांगितले. आधाराशिवाय सोडले, अभिमन्यू जमिनीवरून लढू लागला. त्याच्या प्रदीर्घ, विलक्षण पराक्रमांनंतर थकलेल्या, अभिमन्यूला शेवटी मारले गेले.

त्यानंतर, अभिमन्यूच्या विरोधात लढलेल्या अनेकांनी त्यांच्या हत्येबद्दल टीका केली, जसे की भूरिश्रव, द्रोण किंवा कर्ण.

चौदावा दिवस 
त्याच्या मुलाच्या कपटी हत्येने अर्जुनाला राग आला, ज्याने दुसऱ्या दिवशी जयद्रथाला ठार मारण्याची किंवा स्वतःला जाळण्याची शपथ घेतली. द्रोणाने जयद्रथाचे रक्षण करण्यासाठी 3 संयुक्त व्यूह बांधले, प्रथम शकात व्यूह होते नंतर पद्म व्यूह होते आणि शेवटचा श्रीगंतक व्यूह होता आणि त्याच्या मागील बाजूस जयद्रथ होता आणि पेटीच्या निर्मितीच्या किंवा शकात व्यूहच्या डोक्यावर उभा होता.

दिवसाच्या सुरुवातीच्या काळात, अर्जुन आणि त्याने द्वंद्वयुद्ध केले आणि अर्जुन त्याच्या गुरुला बायपास करण्यास असमर्थ आहे. कृष्णाच्या प्रेरणेने अर्जुन द्रोणाला घेरतो. जेव्हा दुर्योधन द्रोणावर क्रोधित होतो, तेव्हा द्रोण उत्तर देतो आणि अर्जुन दूर असताना युधिष्ठिराला पकडण्याचा त्याचा इरादा आहे आणि तो फक्त त्यांच्या विजयाची घाई करेल. एका उल्लेखनीय युद्धात, द्रोण युधिष्ठिराला पकडण्याचा प्रयत्न करतो पण धृष्टद्युम्नाने त्याला थांबवले. द्रोणाने त्याच्या मित्राच्या मुलाला गंभीर जखमा केल्या, त्याला निः शस्त्र केले आणि त्याला माघार घेण्यास भाग पाडले. जेव्हा त्याने धृष्टद्युम्नचा पाठलाग करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा त्याला सात्यकीने तपासले, जो त्याच्या शिक्षकाच्या शिक्षकाचा अपमान करतो आणि आव्हान देतो. त्यांच्या लढाईचे वर्णन भयंकर आहे आणि कित्येक तास द्रोण रोखण्यात सक्षम असूनही, सात्यकी शेवटी थकली आणि त्याला उपपांडवांनी सोडवावे लागले.

नंतरच्या दिवशी, युधिष्ठिर अर्जुनाला मदत करण्यासाठी सात्यकी पाठवतो. जेव्हा सात्यकी द्रोणावर येते, तेव्हा तो त्याला अडवतो आणि म्हणतो की त्याने त्याच्या शिक्षकांच्या पावलांवर पाऊल ठेवले पाहिजे. जेव्हा युधिष्ठिर नंतर भीमाला पाठवतो, तेव्हा द्रोण अर्जुन आणि सात्यकी यांच्यासोबत जे घडले ते सांगतो आणि म्हणूनच खात्री करतो की तो भीमालाही त्याला अडवू देणार नाही. रागाने त्याला फटकारले, भीमाने द्रोणाचा रथ त्याच्या गदासह तोडला. द्रोण आणखी एक रथ घेतो, फक्त भीमाने त्या एका रथाला तोडण्यासाठी. एकूण, भीम द्रोणाचे आठ रथ फोडतो आणि त्याच्या गुरूला बायपास करू शकतो.

परशुरामाचा शाप 
द्रोणाचार्यांनी अर्जुनाला शिकवण्याऐवजी अश्वत्थामाला विशेष शस्त्रे शिकवली तेव्हा ही वस्तुस्थिती होती. त्याने परशुरामाचे मित्र असलेल्या काही संतांचा अपमान केला होता. तो खूप मत्सर करत होता आणि त्याने प्रत्येक संतांचा अपमान केला, असे सांगून की त्याच्याकडे त्याच्या शिक्षकाकडून शिकवलेली अधिक शक्तिशाली शस्त्रे आहेत. कुरुक्षेत्र युद्धाच्या आदल्या दिवशी परशुरामाने त्याला शाप दिला की जेव्हा तो शिकू इच्छित असलेल्या इतर लोकांऐवजी जेव्हा तो आपल्या मुलाला शस्त्रे शिकवतो तेव्हा तो कमकुवत होईल आणि एखाद्या व्यक्तीला मारण्याऐवजी तो मारला जाईल. यामुळे द्रोणाचार्य काही टोकाची शस्त्रे कमकुवत झाली.

मृत्यू 
महाभारत युद्धाच्या 14 व्या रात्री (कुरव थांबायला तयार नव्हते), द्रोण दुर्योधनाने जयद्रथाचे संरक्षण करण्यास सक्षम नसल्यामुळे देशद्रोही असल्याच्या वक्तव्यामुळे भडकला. त्याचा शेवट जवळ आला आहे हे लक्षात घेऊन त्याने सामान्य पांडव सैनिकांविरुद्ध ब्रह्मास्त्र वापरले. त्या क्षणी, सर्व सप्त आकाशात दिसले आणि सामान्य सैनिकांवर वापरलेले हे अंतिम शस्त्र मागे घेण्याची विनंती द्रोणाला केली. द्रोणाचार्यांनी आज्ञा पाळली, शस्त्र मागे घेतले. युद्धाच्या नियमांचे उल्लंघन केल्याबद्दल ishषींनी द्रोण चालू ठेवले आणि दडपले, दैवी शस्त्रे इतक्या निर्दोषपणे वापरल्याबद्दल टीका केली. द्रोण पुन्हा सांगतो की हस्तिनापूरच्या संरक्षणासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करण्याची शपथ घेतली आहे आणि त्याशिवाय धृतराष्ट्राने त्याला दिलेल्या सर्व गोष्टींसाठी त्याला ते करायचे आहे.

त्या दिवशी द्रोणाने बाण-खेळात विराटसह आणि द्रुपद तलवारबाजीत अनेक पांडव सैनिकांना ठार केले. त्यांच्या मैत्रीच्या बिघडल्याबद्दल शोक व्यक्त करत द्रोण द्रुपदच्या मृतदेहाला आदर देतात.

सशस्त्र द्रोणाला पराभूत करणे अशक्य आहे हे जाणून कृष्णाने पांडवांना त्यांच्या शिक्षकाला निःशस्त्र करण्याची योजना सुचवली. त्याची कल्पना अशी होती की भीमाने प्रथम अश्वत्थामा नावाच्या हत्तीला ठार मारले आणि नंतर द्रोणाचार्यांना दावा केला की त्याने द्रोणाचार्यांच्या मुलाला त्याच नावाने मारले आहे. हत्तीला मारल्यानंतर भीमाने मोठ्याने घोषणा केली की त्याने "अश्वत्थामा" मारला आहे. त्याच्यावर विश्वास न ठेवता, द्रोणाने युधिष्ठिराशी संपर्क साधला, युधिष्ठिराचे धर्माचे आणि प्रामाणिकपणाचे ठाम पालन जाणून. जेव्हा द्रोणाचार्यांनी सत्य विचारले तेव्हा युधिष्ठिराने गुप्तपणे उत्तर दिले "अश्वत्थामा मेला आहे. पण हत्ती आहे आणि तुझा मुलगा नाही." कृष्णाला हे देखील माहित होते की युधिष्ठिराला सरळ खोटे बोलणे अशक्य आहे. म्हणून त्याच्या निर्देशानुसार, इतर योद्ध्यांनी रणशिंग आणि शंख वाजवले, अशा प्रकारे गोंधळलेला आवाज वाढवला की द्रोणाचार्यांनी फक्त "अश्वत्थामा मरण पावला" असे ऐकले आणि युधिष्ठिराच्या उत्तराचा शेवटचा भाग ऐकू शकला नाही. कथेच्या इतर आवृत्त्यांमध्ये असे सांगितले आहे की: युधिष्ठिर जेव्हा त्याच्या शब्दांचा शेवटचा भाग बोलला तेव्हा तो पुरेसे जोरात नव्हता किंवा द्रोण दुःखाने युधिष्ठिराच्या विधानाच्या उत्तरार्धात प्रक्रिया करू शकला नाही.

मग द्रोण रथावरून खाली उतरला, हात खाली ठेवला आणि ध्यानात बसला. पांडवांना या संधीचा उपयोग त्याला अटक करण्यासाठी करायचा होता, परंतु वडिलांच्या मृत्यूमुळे आणि अनेक पांचाळ योद्ध्यांच्या रागामुळे धृष्टद्युम्नाने ही संधी घेतली आणि युद्ध नियमांचे घोर उल्लंघन करून त्याचा शिरच्छेद केला. कृष्णाने अभिमन्यूच्या हत्येमध्ये द्रोणाची भूमिका असल्याचे सांगून कृत्याचे औचित्य सिद्ध केले.

विश्लेषण आणि आधुनिक मूल्यांकन 
काही लोककथांमध्ये, सरस्वतीने द्रोणाचार्यांना द्रोणाच्या कृत्यासाठी निशस्त्र आणि अपमानास्पद मृत्यूचा शाप दिला. सरस्वती म्हणाली की ज्ञान सर्वांचे आहे आणि ते ज्ञान सर्वत्र पसरवणे हे आचार्यांचे कर्तव्य आहे. [15] त्याने कितीही कारणे दिली असली तरी, द्रोणाने एकलव्य आणि कर्णला फसवून स्वतःसाठी काहीतरी साध्य केले-अर्जुनाला दिलेले वचन वाचवण्यासाठी की तो अर्जुनाला जगातील सर्वात मोठा धनुर्धर बनवेल, तसेच हस्तिनापूरला दिलेली शपथ.

शासक कोण होते आणि कारण न्याय्य होते की नाही याची पर्वा न करता हस्तिनापूरसाठी लढा देण्याच्या त्यांच्या अटूट वचनबद्धतेत द्रोण दोन्ही युद्ध सामर्थ्यांमध्ये भीष्माशी काहीसे समांतर होते आणि त्यांनी त्यांना दिलेल्या आश्रयामुळे भाग पाडले. भीष्माप्रमाणेच, द्रोणांवरही त्याच्या अभिमान आणि अहंकारामुळे टीका केली जाते, पांडवांच्या कारणाची नीतिमत्ता जाणून आणि मान्य करूनही अधर्माची बाजू घेतली. कृष्णाने या युक्तिवादावर केवळ गर्व म्हणून टीका केली-द्रोणाला हस्तिनापूरला धर्मावर आपले दायित्व ठेवायचे होते जेणेकरून कोणीही त्याच्या सन्मानावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करू नये.

युद्धादरम्यान द्रोणाचार्यांवर त्यांच्या अनेक कृत्यांवर टीका झाली:

प्रथम, एक ब्राह्मण म्हणून, आणि दुसरे म्हणजे, राजपुत्रांचे शिक्षक म्हणून, त्याने स्वतःला रणांगणातून काढायला हवे होते.

द्रोणाचार्यांनी पांडवांच्या सामान्य पाय-सैनिकांविरुद्ध ब्रह्मास्त्र, आकाशीय शक्तिशाली शस्त्रे वापरण्याचा प्रयत्न केला. परंतु जेव्हा भगवान श्रीकृष्णाने त्याला थांबवले, तेव्हा द्रोणाने युक्तिवाद केला की त्याचे पहिले कर्तव्य त्याच्या शत्रूचा पराभव करणे आणि त्याच्या सैनिकांचे रक्षण करणे आहे, त्याच्याकडे असलेल्या कोणत्याही मार्गाने.

युद्धादरम्यान द्रोणाचार्यांच्या अतिमहत्त्वाच्या कृती वेगळ्या पद्धतीने चित्रित केल्या आहेत. जेव्हा तो सरसेनापती झाला तेव्हा युद्धाचे नियम टळले. सामान्य सैनिकांविरूद्ध दैवी शस्त्रे वापरली गेली, रात्रभर युद्ध चालू राहिले, योद्ध्यांनी आता एकमेकांना एकमेकांशी व्यस्त ठेवले नाही, विशेषतः, युधिष्ठिराला ताब्यात घेऊन युद्ध संपवण्याचा प्रयत्न करण्यास तो तयार होता, कर्ण नव्हता म्हणून सन्मानाचा अभाव असल्याचे मानले. इतर आवृत्त्यांमध्ये, द्रोणांच्या धोरणातील फरक तत्त्वज्ञानामध्ये फरक म्हणून दर्शविले गेले आहेत-द्रोणांचा असा विश्वास होता की, कौरव सैन्याचा सेनापती म्हणून, त्यांचे ध्येय कोणत्याही आवश्यक मार्गाने आपल्या सैनिकांचे संरक्षण सुनिश्चित करणे होते.

तो हिंदू इतिहासातील एक आदरणीय व्यक्तिमत्त्व आहे, आणि एखाद्या शिक्षकाचा केवळ आई -वडिलांचाच नव्हे तर देवाचाही आदर करण्याच्या भारतीय परंपरेचा आधारस्तंभ आहे. भारतातील सर्वोत्तम क्रीडा शिक्षक आणि प्रशिक्षकांना क्रीडा क्षेत्रातील उत्कृष्टतेसाठी भारत सरकार दरवर्षी द्रोणाचार्य पुरस्कार प्रदान करते.

असे मानले जाते की गुडगाव शहर (शब्दशः - "गुरूंचे गाव") द्रोणाचार्यांनी "गुरुग्राम" म्हणून स्थापन केले होते, त्यांना हस्तिनापुराचा राजा धृतराष्ट्राने राजांना दिलेले मार्शल आर्ट शिकवण्याच्या मान्यतेसाठी दिले होते. , आणि 'द्रोणाचार्य टँक', अजूनही गुडगाव शहरासह, गुडगाव नावाच्या गावासह अस्तित्वात आहे. भारत सरकारने (हरियाणा), 12 एप्रिल 2016 रोजी गुडगावचे नाव पुन्हा स्थापित करण्याचा आणि गुरुग्रामचे नाव बदलण्याचा निर्णय घेतला.

महाभारतातील व्यक्तिरेखा