शुटींग बॉल
शुटींग बॉल SHOOTING BALL हा खेळ मूळ भारतीय उपखंडात जन्मलेला देशी खेळ आहे. व्हॉलीबॉल हा खेळ जसा खेळला जातो तसाच परंतु थोड्या वेगळ्या पद्धतीने , वेगळ्या नियमांनी आणि वेगळ्या चेंडूने हा खेळला जातो. शुटींग बॉल ह्या खेळाला भागानुसार वेगवेगळे नावे पडलेली आहेत. मूळ म्हणजे या खेळाला डायरेक्ट व्हॉलीबॉल, शॉटी व्हॉलीबॉल अशा नावांनी देखिल ओळखले जाते. नावात साम्य आल्याने बऱ्याच वेळा शुटींग बॉल आणि व्हॉलीबॉल हे समजण्यात गैरसमज होत असल्याने ह्या खेळाला शुटींग बॉल हे नाव पडले. नावाप्रमानेच हा खेळ आहे, समोरच्या संघाकडून आलेला चेंडू हा शुट म्हणजे मारावा लागतो म्हणून नाव पडले शुटींग बॉल. व्हॉलीबॉल मध्ये चेंडू प्रतिस्पर्ध्याकडे परतवण्यासाठी तीन वेळा हाताळता येतो तसा शुटींगबॉल मध्ये एकाच प्रयत्नात चेंडू परतवणे आवश्यक असते. शुटींग बॉल मध्ये एका संघात 12 खेळाडू असतात त्यापैकी ७ खेळाडू हे मैदानात असतात व ५ खेळाडू राखीव असतात. चेंडू हा चामड्यापासून बनविलेला असतो. त्यामुळे तो व्हॉलीबॉल पेक्षा खूप कडक असतो.

महाराष्ट्र तसेच मध्य प्रदेश, राजस्थान, हरियाना, पंजाब , उत्तर प्रदेश आदी राज्यात हा खेळ गावागावात खेळला जातो.

भारत तसेच ,पाकिस्तान, बांगलादेश, नेपाळ, U A E , अशा आशियायी राष्ट्रांमध्ये हा खेळ लोकप्रिय आहे.

ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा , अमेरिका , न्यू झीलंड ,अमेरिका  व आफ्रिकान राष्ट्रांमध्ये शुटींग बॉल खेळ आवडीने खेळला जातो.

महाराष्ट्र शासनाने शुटींग बॉलच्या  संघटकांना व खेळाडूंना राज्याच्या सर्वोत्कृष्ट अशा शिव छत्रपती राज्य क्रीडा  पुरस्काराने गौरवान्वित केले आहे.

यात  मनोहर साळवी (ठाणे) ,अशोक चैधारी(जळगाव), विष्णू निकम ( नाशिक ) ,सदाशिव माने (कोल्हापूर) , राजेंद्र मोहिते(सातारा), राम कोलते(बुलढाणा), बाळू पाटील( कोल्हापूर) , अमजद जेलर( सांगली), अरुणा देशमुख ( बुलढाणा) आदी खेळाडूंचा समावेश आहे.

शुटींग बॉल खेलासंबंधीचे काही महत्त्वाचे नियम

1) ग्राउंड आणि त्याचे परिमाण

हे मैदान आयताकृती असले पाहिजे आणि 5 सेमीच्या रेषाने बंद केलेले असावे. (रुंदी 2 इंच).

1.1) कोर्ट   -33 फुट * 66 फुट '

8 मीटर उंचीपर्यंत कोणतेही अडथळे येणार नाहीत. दोन स्क्वेअर कोर्टामध्ये जमीन विभागणारी रेषा

त्याला मध्यरेषा असे म्हणतात. दोन्ही बाजूंना मध्य रेषेपासून 11फुटच्या अंतरावर एक ओळ असेल. नेटमन या रेषेच्या आतमध्ये फक्त एका हाताचा वापर करू शकतात.

1.2) सर्विस क्षेत्र:

प्रत्येक कोर्टाच्या उजव्या बाजूला सर्विस क्षेत्र काढले जाईल. या क्षेत्राची लांबी व रुंदी 10 फूट असेल.

1.3) खांब:

पांढरे रंगविलेले खांब मध्यभागी लावावेत आणि दोन्ही बाजूंनी मैदानापासून एक फूट लांब असावेत

खांबाची उंची जमिनीपासून 8 फूट 2 इंच असेल.

खांबाचा व्यास 3 इंचापेक्षा कमी नसावा.

2) खेळण्याची साधने:

2.1) चेंडू– मऊ चामड्यापासून बनविलेला असतो

(अ) आकार: 55 सेमी ते 58 सेमी व्यासाचा.

(ब) वजनः ३१५ ग्रॅम (अधिक वजा १० ग्रम)

महिलांसाठी: 280 ग्रॅम (अधिक वजा १५ ग्रम)

(क) हवेचा दाब: 

पुरुषांसाठी= २४ पाउंड-अधिक-वजा १ (पाउंड) 

महिलांसाठी = 19 पाउंड -अधिक-वजा 1 (पाउंड)

2.2) नेट (जाळी)

(अ) जाळीची रुंदी १ मीटर असावी.

(बी) जाळीची लांबी 10 मीटरपेक्षा कमी नसावी आणि 12 मेशची असावी.

(c) नेटची उंची मध्यभागी 8 फूट 1 इंच आणि दोन्ही टोकांवर 8'.2 असावी. 

महिलांसाठी निव्वळ उंची असावी7'.6 "

2.3) पंचांची खुर्ची

सामन्याच्या देखरेखीसाठी रेफरीसाठी 5 फूट 6 इंचाची उंची असलेली खुर्ची असेल. 

3) संघ आणि अधिकाऱ्यांची रचना

3.1) खेळाडूंची संख्या – 12 (बारा) (7 सात + 5 पाच)

3.2) कोच -1 (०१)

3.3) व्यवस्थापक- 1 (०१)

मैदानावर पाच पेक्षा कमीखेळाडू असणाऱ्या संघास अधिकृत सामन्यात खेळण्याची परवानगी दिली जाऊ शकत नाही. उर्वरित खेळाडूरेफ्रीच्या परवानगीने मैदानात येताच खेळाडूंना परवानगी दिली जाऊ शकते.  अतिरिक्त पाचखेळाडूआणि त्यांच्या प्रशिक्षकाला रेफरीच्या समोरील बाजुसबसणे आवश्यक आहे. सामन्यादरम्यान  खेळाडूंचा समावेश रेफरीच्या परवानगीने करता येईल.बदली झालेल्या खेळाडूला पुन्हा त्याच गेममध्ये खेळण्याची परवानगी दिली जाणार नाही.

3.4) युनिफॉर्म

संघाने एकसमान पोशाख घालावा .अर्थात  बनियान किंवा टी-शर्ट घालावा की ज्याच्यावरत्यांच्या राज्याचे किंवा युनिटचे नाव छातीवर असेल आणि पाठीवर 1 ते 10 दरम्यानचे अंक असणे आवश्यक आहे. पाठीवरील अंक हेसंपूर्ण स्पर्धेत तेच राहिले पाहिजे. योग्य गणवेशात नसलेल्या संघास अधिकृतपणे खेळू दिले जाणार नाहीसामने. विश्रांती घेण्यास परवानगी दिली जाणार नाही.

4) पर्यवेक्षण अधिकारी

4.1) तांत्रिक प्रतिनिधी -एक 

4.2) रेफरी -एक 

4.3) दुसरा रेफरी एक 

4.4) लाइन-मन -दोन 

4.5) गुणलेखक - एक 

5) नाणेफेक: 

सामन्यापूर्वी  रेफरी पहिल्या सेटमध्ये प्रथम सर्व्हिस आणि कोर्टाच्या बाजूचा निर्णय घेण्यासाठी टॉस घेईल. नाणेफेक संघातील खेळाडूंनी नव्हे तर दोन संघाच्या कर्णधारांच्या उपस्थितीत घ्यायचा आहे. नाणेफेक जिंकणारा सर्विस देण्याचा किंवा घेण्याचा हक्क आणि कोर्टाची बाजू, हरणारा  संघ घेतो .

6) सर्व्हिस 

सर्व्हिस म्हणजे बॉल सर्व्हिस झोनमधूनपलीकडच्या बाजूस एका प्रयत्नात एका हाताने खालून मारणे. टॉसद्वारे निर्धारित केलेल्या संघाद्वारे पहिल्या सेटची तसेच निर्णायक सेटची प्रथम सर्व्हिस मारली जाते. सेटची सुरुवात करताना सर्विस आगोदर TOS करून निर्णय झाल्यानंतर एका संहास देण्यात येते. दुसऱ्या सेट मध्ये प्रतिस्पर्धी संघास सुरुवातीची सर्विस देण्यात येते. गरज पडल्यास तिसरा सेट खेळावा लागल्यास ज्या संघाने पहिल्या सेटला सर्विस केली होती , त्या संघास सर्विस देण्यात येते.

7)  खेळाचे सामान्य नियम

7.1) हाताच्या बोटांनी आणि खुल्या हातांनि चेंडू खेळता येणार नाही’.

7.2)  पहिल्या प्रयत्नात SMASH मारता येऊ शकतो.

7.3 )एका हाताने अगर दोन्ही हातांनीअंडर HANDणे घेतलेला चेंडू एकच प्रयत्नात नेटच्या पलीकडे कुठल्याही प्रकारचा फौल न होता जाने गरजेचे आहे.

7.4) डोक्याने घेतलेला चेंडू कुठल्याही परिस्थितीत नेटच्या पलीकडे जाने गरजेचे आहे.

7.5) नेट-मॅन व्यतिरिक्त इतर कोणत्याही खेळाडूविरूद्ध चेंडू अडकू शकतो.

7.6) वरील चेंडू पायांची हालचाल करून मारल्यास तो वैध ठरविण्यात येईल परंतु तो एका जागी उभा राहुल म्क़र्ल्यस ते चुकीचे ठरविण्यात येईल.

7.7) खेळाच्या दरम्यान नेटला किंवा खांबांना खेळाडूंच्या शरीराचा कोणत्याही भागाचा संपर्क झाल्यास ते अवैध मानण्यात येईल.

7.8) समोरील कोर्टात दुमडलेल्या हातांनी (वरून किंवा खालुन) चेंडू कुठल्याही stroke शिवाय मारल्यास त्यास परवानगी दिली जाणार नाही .ते अवैध मानण्यात येईल.

7.9) दोन्ही बाजूंनी वाजवी शूटिंग बलाद्वारे बॉल खेळला जाऊ शकतो. म्हणजेच दोन्ही बाजूचे खेळाडू चेंडू मारताना त्यास आवश्यक जोर लावून मारू शकतात.

7.10) उडी घेऊन मारलेला (शूट) चेंडू हा कुठल्याही परिस्थितीतनेटच्या पलीकडे जाने आवश्यक आहे.

7.11) मध्य रेषेपासून11 फुटांच्या अंतरावर असलेल्या अटॅक लाइनमध्ये  फक्तनेटमन हेच वरून एका हाताने चेंडू मारू( पंच) शकतात

7.12) कनिष्ठ (ज्युनियर) आणि उप-कनिष्ठ (सब ज्युनियर) खेळाडूंच्या स्पर्धांच्या बाबतीत, सहभागींना  फेडरेशन लावय प्रमाणपत्र पाठवावे लागेल,की जे शाळेचे मुख्याध्यापक किंवा खेळाडू ज्या संस्थेत शिकत असेल तेथील प्रमुखांच्या सही शिक्क्याने मूळ प्रतीत देण्यात आले असेल.

7.13) मुले / मुलींसाठी निश्चित केलेली वयोमर्यादा 14/17/19 वर्षाखालील आहे. याचा अर्थ असा आहे की एखाद्या खेळाडूने निर्दिष्ट वय ओलांडू नये ,ज्या वर्षी हा कार्यक्रम आयोजित केला जातो त्या वर्षीच्या 31 डिसेंबर पर्यंत.

7.14) वयापेक्षा जास्त वयाच्या खेळाडूंना कोणत्याही परिस्थितीत खेळण्याची परवानगी दिली जाणार नाही. एखाद्या संघटनेकडून असा खेळाडू खेळविला गेला आहे असे सिद्ध झाल्यास फेडरेशन कडून अशा संघटने  विरुद्ध कारवाई केली जाईल

7.15) स्पर्धेच्या ठिकाणी किंवा राष्ट्रीय स्पर्धेच्या ठिकाणी रेफरीची आणि तांत्रिक प्रतिनिधी नियुक्ती एसजीएफआय आणि आयोजन सचिव करेल.

7.16) रेफरीच्या निर्णयावरून खेळामध्ये वाद निर्माण झाल्यास फेडरेशनने नेमलेल्या तांत्रिक समितीनेत्या कार्यक्रमाचे पर्यवेक्षण कराव आणिसामना पहाण्यासाठी प्रतिनिधी नेमावा. त्या प्रतिनिधीच्या अहवालावरतांत्रिकसमिती त्या सामन्याबाबतनिर्णय घेतील..

7.17) अंडर हँडणे काढलेला सलग दुसरा चेंडू हा समोरील बाजूच्या आक्रमण रेषेच्या मागे जाने गरजेचे आहे , असे न झाल्यास अवैध ठरविण्यात येईल.

7.18 ) एका स्पर्धेत एक खेळाडू फक्त एका वयोगटात खेळू शकतो.

7.19) कोणत्याही गेममध्ये प्रतिस्थापन (substitution) कोणत्याही वेळेवर घेतली जाऊ शकते.

7.20) एका संघाने अंडर हँडणे चेंडू खेळला ,दुसऱ्या संघानेही अंडर हँडनेच चेंडू खेळला अशा परिस्थितीत पहिल्या संघास तो चेंडू वरून शूट करणे आवश्यक आहे, म्हणजेच सलग तिसरा अंडर हँडला अवैध ठरविला जाईल.

7.21) चेंडू खेळताना दोन खेळाडूंची टक्कर किना एकमेकांना स्पर्शझाल्यास चालेल परंतु चेंडू एकाच खेळाडूने खेळला पाहिजे. जर दोन्ही खेळाडूंना चेंडूचा स्पर्श झाला असल्यासते अवैध मानण्यात येईल.

7.22) एखाद्या वेळी खेळ उशीरा सुरू झाला आणि सामना निश्चित वेळेत संपणे गरजेचे आहे असे वाटल्यास (लाईटची सोय नसणे किंवा काही नैसर्गिक कारणे जसे की पाऊस, वारा ई.)तर रेफरीने त्या वेळेस त्याच्या घड्याळानुसार वेळ जाहीर करणे आवश्यक आहे. जर सामना निश्चित वेळेत संपला नाही तर दुसऱ्याच दिवशी नवीन सामना खेळविला जाईलआणि आगोदरच्या दिवशीचे गुण विचारात घेतले जाणार नाही, सामना सुरुवातीपासून चालू होईल.

7.23) जर स्पर्धेच्या ठिकाणी फ्लड लाइटची व्यवस्था असेल तर प्रकाश पडल्यास अपुऱ्या प्रकाशाचे आवाहन केले जाऊ शकते. त्या प्रकरणात प्रकाश पुरेसा असल्यास किंवा नसल्यास रेफरीचा निर्णय अंतिम असेल. यावर खेळाडूंचे कुठल्याही प्रकारचे अपील असू शकत नाही, 

7.24)  खराब हवामानामुळे सोडलेला सामना जेव्हा त्याच दिवशी परत खेळविला जात असेलतेव्हा त्याच स्कोअरपासून पुन्हा प्रारंभ केला जाईल. जर त्याच दिवशी तो पुन्हा सुरू केला नसेल तर, तो दुसऱ्या दिवसापासून सुरुवातीपासूनच पुन्हा खेळविला जाईल.जर स्पर्धेच्या शेवटच्या दिवशी खेळण्यासाठी हवामान योग्य नसेल तर सामना टॉसने निश्चित केला जाऊ शकतो किंवा जर सहभागी संघ आणि आयोजकांनी यात सहमती दर्शविली तर तो सामना दुसऱ्या दिवशी खेळविला जाईल.

7.25) गैरवर्तन व त्यावरील कार्यवाही-

(1) चेतावणी - किरकोळ गैरवर्तनकेल्यास पंच एखाद्या खेळाडूस किंवा संघास चेतावणी देऊ शकतो.एकाद्या संघास किंवा खेळाडूस अशी चेतावणी (warning) दिल्यास याची नोंद गुणपत्रकावर नोंदली जावी. 

(2) दंड: कोणत्याही संघातील सदस्याने सामन्यातील पहिल्यांदा असभ्य आचरण केल्यास  दंड केला जातो (यलो कार्ड) 

(3) हकालपट्टी: एखाद्या खेळाडूने गंभीर स्वरूपाचे असभ्य वर्तन अथवा वागणूक केल्यास त्यास त्या वेळेपासून संपूर्ण सामना न खेळण्यावर बंदी लावली जाते.(निळे कार्ड) 

(4) अपात्रता: अपात्र ठरविलेल्या खेळाडूस मैदान तसेच स्पर्धेची जागा सोडण्यास सांगण्यात येते.

7.26) टाईम आउट आणि टेक्निकल टाईम आउट –

प्रत्येक संघासाठी केवळ दोनच टाईम आउट  मागितले जाऊ शकतात आणि ही वेळ दोन मिनिटांपर्यंत असेल. 

जेव्हा एखद्या संघाचे 8 गुण होतात आणि संघ कोर्ट बदलतात तेव्हा टेक्निकल टाईम आउट लागू केला जातो. तसेच सामना चालू असतांना काही अडचण आल्यास पंच टेक्निकल टाईम आउट घोषित करु शकतात.

7.27) गुण व सेट जिंकणे -

जो संघ सर्वात अगोदर 15 गुण मिळवितो तो संघ तो सेट जिंकतो. एकूण 3 सेट खेळविले जातात, अशा परिस्थितीत एखादा संघ सलग 2 सेट जिंकल्यास त्यास विजयी घोषित करण्यात येईल. परंतु पहिले 2 सेट 1-1 अशा बरोबरीत सुटल्यास अंतिम तिसरा सेट खेळविण्यात येतो. तिसरा व निर्णायक सेटमध्ये एखाद्या संघ्गाचे 8 गुण झाल्यास बाजू अडला बदल करण्यात येते. 14-14च्या टायच्या बाबतीत, दोन-गुणांची आघाडी (17-15) साध्य होईपर्यंत खेळणे सुरू ठेवले जाते परंतु 18-18 पर्यंत. 18-18 अशा गुनानातर एखाद्या संघाने  आघाडी घेतल्यानंतर कोणत्याही संघाकडून 1 गुण मिळविला असता सामना संपेल