अरुंधती केश
अरुंधती केश (इंग्रजी: Coma Berenices; कोमा बेरनाइसेस) उत्तर खगोलार्धातील एक तारकासमूह आहे. तो सिंह आणि भूतप यांच्या मध्ये आहे आणि दोन्ही गोलार्धातून दिसतो. याच्या पाश्चात्य नावाचा ग्रीक भाषेतील अर्थ "बेरनाइसचे केस" असा असा आहे. हे नाव ईजिप्तची राणी बेरनाइस दुसरी हिच्या नावावरून दिले गेले आहे. तिने धार्मिक कारणासाठी तिचे केस दान केले होते.

अरुंधती केश ५६ अंश दक्षिण अक्षांशाच्या उत्तरेकडील सर्व भागातून दिसते, आणि २ एप्रिलच्या मध्यरात्री भूमंडलावर येते. आकाराने मोठे नसले तरी याच्यामध्ये एक दीर्घिकांचा महासंघ, दीर्घिकांचे दोन संघ, एक तारकागुच्छ आणि आठ मेसिए वस्तू आहेत

वैशिष्ट्ये

तारे

सर्वात तेजस्वी तारे 
अरुंधती केशमध्ये चौथ्या दृश्यप्रतीपेक्षा तेजस्वी एकही तारा नाही, तरीही अंधाऱ्या रात्री अमावस्येच्या दिवशी त्याच्यामध्ये सुमारे पन्नास तारे नुसत्या डोळ्यांनी दिसतात. या तारकासमूहातील बीटा कोमे बेरनाइसेस हा ४.२६ दृश्यप्रतीचा तारा सर्वात तेजस्वी तारा आहे. तो पृथ्वीपासून २९ प्रकाश-वर्षे अंतरावर आहे. बीटा कोमे बेरनाइसेस सूर्यापेक्षा थोडासा जास्त तेजस्वी आहे.

अल्फा कोमे बेरनाइसेस हा ४.३ दृश्यप्रतीचा तारा या तारकासमूहातील दुसरा सर्वात तेजस्वी तारा आहे. तो पृथ्वीपासून ५८ प्रकाश-वर्ष अंतरावर आहे

गॅमा कोमे बेरनाइसेस हा ४.४ दृश्यप्रतीचा नारंगी राक्षसी तारा आहे. तो पृथ्वीपासून १७० प्रकाश-वर्ष अंतरावर आहे आणि कोमा तारकागुच्छातील सर्वात तेजस्वी तारा आहे. अल्फा कोमे बेरनाइसेस आणि बीटा कोमे बेरनाइसेससोबत गॅमा कोमे बेरनाइसेस ४५ अंशाचा समद्विभुज त्रिकोण बनवतो.

चलतारे 
अरुंधती केशमध्ये २०० पेक्षा जास्त चलतारे आहेत. एफके कोमे बेरनाइसेस ताऱ्याची दृश्यप्रत ८.१४ पासून ८.३३ पर्यंत दर २.४ दिवसांनी बदलते. एफएस कोमे बेरनाइसेस एक लाल राक्षसी तारा असून त्याची दृश्यप्रत ६.१ ते ५.३ यादरम्यान दर दोन महिन्यांनी बदलते. एम१०० दीर्घिकेमध्ये सुमारे वीस सेफीड चलतारे आहेत ज्यांचे हबल दुर्बिणीतून निरीक्षण करण्यात आले होते.

अतिनवतारे 
अरुंधती केशमध्ये अनेक अतिनवताऱ्यांचा शोध लागला आहे. एनजीसी ४७२५ मध्ये चार (SN 1940B, SN 1969H, SN 1987E आणि SN 1999gs), आणि एम९९ (एनजीसी ४२५४) मध्ये आणखी चार: SN 1967H, SN 1972Q, SN 1986I आणि SN 2014L. एम१०० (एनजीसी ४३२१) दीर्घिकेमध्ये पाच: SN 1901B, SN 1914A, SN 1959E, SN 1979C आणि SN 2006X. ५ मे १९४० रोजी शोध लागलेला SN 1940B अतिनवतारा पहिला प्रकार २ अतिनवतारा होता. ३ मार्च २००५ साली शोध लागलेला SN 2005ap अतिनवतारा सर्वात तेजस्वी अतिनवतारा होता. त्याची निरपेक्ष दृश्यप्रत −२२.७ होती.

परग्रह 
अरुंधती केशमध्ये सात परग्रह आहेत. त्यातल्या एचडी १०८८७४ बी या एका परग्रहाला त्याच्या ताऱ्यापासून पृथ्वीला सूर्यापासून मिळणाऱ्या ऊर्जेइतकी ऊर्जा मिळते.

तारकागुच्छ

गोलाकार तारकागुच्छ 
एम५३ (एनजीसी ५०५४) हा ७.७ दृश्यप्रतीचा गोलाकार तारकागुच्छ आहे. तो पृथ्वीपासून ५६,००० प्रकाशवर्ष अंतरावर आहे. योहान बोडे आणि चार्ल्स मेसिए यांनी स्वतंत्रपणे अनुक्रमे १७७५ आणि १७७७ साली याचा शोध लावला. त्याच्यापासून १° अंतरावर एनजीसी ५०५३ हा गोलाकार तारकागुच्छ आहे. त्याची एकूण तेजस्विता १६,००० सूर्यांएवढी आहे, जी गोलाकार तारकागुच्छातील सर्वात कमी तेजस्विता आहे.

कोमा तारकागुच्छ 
कोमा तारकागुच्छ एक मोठा विखुरलेला खुला तारकागुच्छ आहे. यामध्ये पाच ते दहाव्या दृश्यप्रतीचे सुमारे पन्नास तारे आहेत. या तारकागुच्छाचा व्यास जवळपास पाच अंश आहे. तो पृथ्वीपासून २८८ प्रकाशवर्ष अंतरावर आहे.

गॅमा-रे स्फोट 
अरुंधती केशमध्ये काही गॅमा-रे स्फोट घडले आहेत जसे, ९ मे २००५ रोजीचा GRB 050509B आणि ७ जून २००८ रोजीचा GRB 080607.

उल्का वर्षाव 
कोमा बेरेनिसिड्स उल्का वर्षाव १८ जानेवारी दरम्यान सर्वात तीव्र असतो. या उल्कावर्षावातील उल्कांचा दर कमी असूनही (सरासरी दोन उल्का प्रति तास) त्यातील उल्कांचा वेग ६५ किमी/सेकंद इतका असू शकतो.

दीर्घिका

इतर दीर्घिका 
एन६४ (एनजीसी ४८२६) या दीर्घिकेला काळा डोळा दीर्घिका असेही म्हणतात. तिच्यातील प्रखर केंद्रकासमोरील काळ्या धुळीच्या मार्गांमुळे ते नाव पडले. ही दीर्घिका पृथ्वीपासून २.४ कोटि प्रकाशवर्ष अंतरावर आहे. अलीकडील अभ्यासाअंतर्गत असे आढळले की तिच्या बाहेरील भागातील आंतरतारकीय वायू आणि आतील भागातील आंतरतारकीय वायू एकमेकांच्या विरुद्ध दिशेने फिरतात. त्यामुळे गेल्या १ अब्ज वर्षात तिची दुसऱ्या एखाद्या दीर्घिकेशी टक्कर झाली आहे असे अनुमान खगोलशास्त्रज्ञांनी लावले आहे.

संदर्भ 

लाल दुवे असणारे लेख
संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे