कालापाणी प्रदेश
कालापाणी प्रदेश हे भारताच्या उत्तराखंड राज्यातील पिथोरागढ जिल्ह्यातील पूर्वोत्तर तिबेट आणि नेपाळच्या सीमेवरील उत्तरेकडील हिमालयातील एक भाग आहे. हा प्रदेश हिमालयात समुद्र पातळी पासून ६१८० मीटर उंचीवर आहे.   परंतु नेपाळने १९९८ पासून या क्षेत्राचा दावा केला आहे. नेपाळच्या दाव्यानुसार हा भाग सुदूरपश्चिम प्रदेशच्या दार्चुला जिल्ह्यात आहे.. हे प्रदेश कालापाणी  नदीचे खोरे  आहे. ही नदी काली नदीची  हिमालयातील समुद्रपातळी पासून ३६००-५२००  मीटर उंची वर एक उपनदी आहे. कलापिनी आणि लिपुलेख खिंड, हा भारतापासून कैलास - मानसरोवर या प्राचीन तीर्थस्थळाला जाण्याचा एक मार्ग आहे. हा उत्तराखंड प्रांतातील टिंकर खोऱ्यातील भोतिया लोकांसाठी तिबेटला जोडणारा  पारंपारिक व्यापार मार्ग देखील आहे.  

या प्रदेशात काली नदी भारत आणि नेपाळ दरम्यानची सीमा बनवते. तथापि, भारत असे सांगते की नदीच्या उगम हद्दीत समाविष्ट केलेले नाही. येथे सीमा पाणलोटा बाजूने धावते.  ही स्थिती ब्रिटिश भारता पासून आहे (इ.स.१८६५)  .

या प्रदेशच्या परिसराजवळ नेपाळ मध्ये टिनकर पास (किंवा "टिंकर लिपू") नावाची आणखी एक खिंड आहे.  १९६२ च्या चीन-भारतीय युद्धानंतर भारताने लिपुलेख पास बंद केल्यानंतर भोटिया व्यापार बहुतेक टिंकर खिंडीतून जात असे.  १९९७ मध्ये भारत आणि चीनने लिपुलेख खिंडाला पुन्हा उघडण्यास सहमती दर्शविल्यानंतर, कलापाणी प्रदेशाबद्दल नेपाळी निषेध सुरू झाला.

भारतीय आणि नेपाळच्या अधिकाऱ्यांची संयुक्त तांत्रिक समिती १९९८ पासून सीमेच्या इतर मुद्द्यांसह या विषयावर चर्चा करीत आहे.  परंतु अद्याप हे प्रकरण सोडविले नाही.२० मे २०२० रोजी नेपाळने स्वत: च्या हद्दीचा नवीन नकाशा प्रसिद्ध केला ज्यात पहिल्यांदाच कलापाणी, लिपुलेख आणि लिंपियाधुरासह कुटी यंगती नदी पर्यंतची सर्व जमीन नेपाळचा भाग म्हणून दाखविण्यात आली. नेपाळच्या दार्चुला जिल्ह्याचा भाग म्हणून नेपाळचे नकाशे हे क्षेत्र दर्शवितात, हे क्षेत्र ३५ चौरस किलोमीटर आहे.

भूगोल आणि परंपरा 
अल्मोडा जिल्हा गॅझेटियर (१९११) नुसार कलापाणी गावाजवळ असलेल्या झऱ्यांना संग्रहात "कलापानी" (अक्षरशः "गडद पाणी") असे नाव आहे. वायव्य-रिखी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शिखराच्या उत्तर-पूर्वशिखरापासून हे झरे  उंचीवरूनउगम पावतात आणि खोऱ्यातील प्रवाहात वाहतात  (उंची: १२,००० फूट). "कालापाणी नदी" नावाचा नाला, दोन प्रवाहांनी  तयार होतो, एक पश्चिमेकडील लिपूलेख (लिपूगड) किडीपासून आणि दुसरा कुंतास शिखर (तेरा गड) च्या पश्चिम उतरणापासून. आधुनिक नकाशे अनुक्रमे ओम पर्वत आणि माउंट आपी येथे उद्भवणारे आग्नेय दिशेने आणखी दोन प्रवाह सामील झाले आहेत. त्यातील नंतरचे नाव, पनखा गड , कलापानी गावाजवळ नदीला मिळते.   

पुढे हे गॅझेटिअर सांगत की कालापाणी चा संघटित प्रवाह असलेला नाला पाच मैल नैऋत्य दिशेला वाहतो. हुंजी गावाजवळ लिंपियाधुरा खिंडीतून येणाऱ्या कुथी यंगति नदीत या नाल्याचा समावेश होतो. या मिलनानंतर या नदीला ‘महांकाली नदी’ म्हणतात. या पुस्तकात असेही म्हटले आहे की महांकाली नदीचा खरा स्रोत म्हणजे ‘कुथी येंकटी’.  भाषा पूर्णपणे तार्किक नसल्यामुळे, "महांकाली नदी" हा शब्द बहुधा नदीच्या झरेच्या जागेला लागू होतो. तेथील लोक झरे पवित्र मानतात आणि महांकाली नदीचे मूळ म्हणून चुकीने मानले जातात.  तथापि, ते  १८१६ मध्ये डब्ल्यू.जे. वेबने केलेल्या पहिल्याच सर्वेक्षणातून ब्रिटीशांनी महत्त्वाचे स्थान मानले होते.  
महांकाली नदीच्या दोन्ही बाजूंच्या भागास बायन्स म्हणतात. हा एक परगणा ( मुघल काळातील जिल्हा) होता. हे पश्चिम हिमालयी  (एकेकाळी पश्चिम तिबेटमध्ये बोलल्या जाणाऱ्या झांग-झुंग भाषेशी अगदी जवळून संबंधित) भाषिक ब्यानसांद्वारे वसलेले आहे.  लिंपियाधुरा पास आणि लिपुलेख पास दोन्ही बायन्सिसद्वारे वारंवार वापरला जात असे,  परंतु लिपुलेख पास तिबेट व्यापारी शहर असलेल्या बुरंग (किंवा टाकलाकोट) कडे सर्वात लोकप्रिय होता.

कलापानी नदीच्या आग्नेय दिशेला टिंगर खोरे (सध्या नेपाळमध्ये) आहे, तेथील चांगृ व टिनकर यांची मोठी गावे आहेत. हे क्षेत्र देखील बियानसिसने वसलेले आहे. त्यांच्याकडे आणखी एक पास आहे, ज्याचा क्रमांक बुंगारकडे जाणारा टिंकर पास आहे.

वाद  
अभ्यासक लिओ रोझ म्हणतो की नेपाळने १९६१ ते १९९७ दरम्यान कलापाणी विषयाकडे अक्षरशः दुर्लक्ष केले. १९९८ मध्ये नेपाळला देशांतर्गत राजकीय कारणांमुळे त्याबद्दल वाद निर्माण करणे "सोयीचे" झाले. त्यावर्षी सप्टेंबरमध्ये नेपाळने भारताशी सहमती दर्शविली की कलापाणी सह सर्व सीमा विवाद द्विपक्षीय चर्चेच्या माध्यमातून सोडविले जातील.

नेपाळने लिपू गड / कलापाणी नदीच्या पूर्वेकडील सर्व भागात हक्क गाजविला . नेपाळचा मत असा होता की लिपू गड खरं तर महांकाली नदीचे उगमस्थान आहे. त्यांना पश्चिम सीमा ५.५ किमी पश्चिमेकडे हवी होती  ज्यामुळे  लिपुलेख खिंडीचा समावेश नेपाळ मध्ये झाला असता. भारतीय अधिकाऱ्यांनी यावर प्रतिक्रिया दिली की १८३० च्या दशकाच्या प्रशासकीय नोंदीवरून असे दिसून येते की कलापिनी हा भाग पिथोरगड जिल्ह्याचा भाग होता (त्या काळात अल्मोडा जिल्ह्यातील एक तहसील). लिपू गड ही महांकाली नदी असल्याचे नेपाळमधील मतभेदही भारताने नाकारले. भारतीय दृष्टिकोनातून, महांकाली नदी लिपू गडनंतर उगम पावते आणि या नदीला लिपूगडाच्या झऱ्यांमधून येणारे अनेक नाले मिळतात. म्हणूनच, भारतीय सीमा कालपाणीजवळ नदीच्या मध्यभागी सोडते आणि त्यात सामील नवणाऱ्या नाल्यांचा उंच पाण्याचा प्रवाह पाळतात.

लिपू गाड / महांकाली नदी आणि नदीचे पाणलोट यामधील ३५ चौरस क्षेत्रफळाचा हा वादग्रस्त कलापाणी क्षेत्र आहे. १९९८ पासून आत्तापर्यंत बऱ्याच  वाटाघाटीच्या फेऱ्या सुरू असूनही हा मुद्दा सुटलेला नाही.

मे २०२० मध्ये भारताने कैलास-मानसरोव्हर या नव्या लिंक रोडचे उद्घाटन केले. नेपाळने या अभ्यासाला आक्षेप घेतला आणि म्हटले की सीमेचे प्रश्न वाटाघाटीद्वारे सोडविले जातील या समजुतीचे उल्लंघन होते. भारताने वाटाघाटीसाठी आपल्या वचनबद्धतेची पुष्टी केली परंतु ते म्हणाले की हा रस्ता पूर्वीच्या मार्गाच्या मार्गावरच आहे.

विस्तृत दावे 
१९९८ in मध्ये सशस्त्र बंडखोरी करणाऱ्या  माओवाद्यांनी नेपाळ सरकारपेक्षा जास्त दावे केले. अनेक नेपाळी विचारवंतांनी हे दावे पिटाळले. त्यांच्या मते, “महांकाली नदी” खरं तर लिंपियाधुरा पर्वतरांगेतून उगम पावणारी कुथी येंकटी नदी आहे. म्हणून ते कुमाऊं च्या  संपूर्ण भागावर कुथी खोऱ्यात, सुमारे ४०० चौरसांचा त्यांने दावा केला.  या विस्तृत मागण्यांसाठी नेपाळ सरकारने अजूनही सदस्यता घेतली की नाही हे अस्पष्ट आहे. भारतीय संसदेला दिलेल्या निवेदनात, भारतीय परराष्ट्रमंत्री जसवंत सिंग यांनी अशी सूचना केली की नेपाळने कालापाणी नदीच्या उगमावर प्रश्न विचारला आहे. परंतु या प्रकरणाबाबत कोणताही वाद झाल्याचे त्यांनी नाकारले.  २० मे २०२० रोजी नेपाळने पहिल्यांदाच नकाशा प्रसिद्ध केला ज्याच्या अनुषंगाने अधिक दावे केले गेले, ज्यामुळे हे संपूर्ण प्रदेश त्यांच्या भागातील एक भाग म्हणून कुथी यांकटी नदीच्या पूर्वेस दर्शविला गेला.

हे सुद्धा पहा 

 भारत आणि नेपाळमधील प्रादेशिक वाद 
 सुस्ता प्रदेश 
 चीन – नेपाळ सीमा

नोट्स

संदर्भ

पुढील वाचन 

 एसडी पंत, (2006) नेपाळ-भारत सीमा समस्या .

बाह्य दुवे 

 कलापाणी mp लिंपियाधुरा प्रदेश ओपनस्ट्रिटमॅपवर चिन्हांकित केला . 8 नोव्हेंबर 2019 रोजी पुनर्प्राप्त. 
  
 

भारताच्या सीमा
विकिडाटामध्ये गुणक अनुपलब्ध
ब्रिटिश भारत