गुरू नानकदेव
गुरू नानकदेव (पंजाबी: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ) (एप्रिल १५, १४६९ - सप्टेंबर २२, १५३९) हे शीख धर्माचे संस्थापक व दहा शीख गुरूंपैकी प्रथम गुरू होते. त्यांचा जन्मदिवस जगभर गुरुपूरब म्हणून साजरा केला जातो, जो नानकशाही कॅलेंडर 2003 स्तर 1 वैशाख आणि बिक्रमी नानकशाही दिनदर्शिकेनुसार कटकच्या पौर्णिमेला दरवर्षी ऑक्टोबर-नोव्हेंबर महिन्यांदरम्यान वेगळ्या तारखेला येतो. गुरूचा जन्म नानक देव जी आणि अग्नी प्रज्वलित करण्याबाबत तारखांमध्ये फरक आहे.

सुखबसी राम बेदी, गणेश सिंग बेदी, डॉ तरलोचन सिंग, डॉ हरजिंदर सिंग दिलगीर यांसारख्या इतिहासकारांचा असा विश्वास आहे की त्यांचा जन्म 20 ऑक्टोबर 1469 रोजी झाला आणि 7 सप्टेंबर 1539 रोजी त्यांचा बाप्तिस्मा झाला. (शिख इतिहास 10 खंड, खंड 1) डॉ. हरजिंदर सिंग दिलगीर यांनी संदर्भांसह सिद्ध केले आहे की गुरू नानक साहिब यांच्या नावाने देवतेचे नाव देणे चुकीचे आहे.

गुरू नानक साहिब यांनी दूरवर प्रवास करून लोकांना देवाचा संदेश दिला जो त्यांच्या सृष्टीतील शाश्वत सत्याचे वास्तव आहे. त्यांनी समता, बंधुप्रेम, सौहार्द, चांगुलपणा आणि सद्गुणांवर आधारित अनोखे आध्यात्मिक, सामाजिक आणि राजकीय व्यासपीठ निर्माण केले. गुरू ग्रंथ साहिब, शिखांचा पवित्र ग्रंथ, गुर नानक साहिब यांचे काव्यात्मक शैलीतील 974 श्लोक आहेत, ज्यात जपुजी साहिब, आसा दी वार आणि सिद्ध-भूत इत्यादी प्रमुख आहेत. गुर नानक यांचा आदर, देवत्व आणि धार्मिक अधिकार नंतरच्या गुरूंमध्येही समाविष्ट होतो, अशी शिखांची श्रद्धा आहे.

नानकांचे शब्द 974 काव्यात्मक स्तोत्रे, किंवा शब्दांच्या रूपात, शीख धर्माच्या पवित्र पुस्तकात, काही प्रमुख प्रार्थना जपुजी साहिब (पंजाबी: जाप; आदर दर्शविणारे 'जी' आणि 'साहिब' प्रत्यय) सह, गुरू ग्रंथ साहिबमध्ये नोंदवलेले आहेत. आसा दी वार ('आशेचे गाणे'); आणि सिद्ध गोष्ट आहेत ('सिद्धांशी चर्चा'). हे शिख धार्मिक श्रद्धेचा एक भाग आहे की नानकांची पवित्रता, देवत्व आणि धार्मिक अधिकाराची भावना पुढील नऊ गुरूंपैकी प्रत्येकावर जेव्हा ते सिंहासनावर बसले होते तेव्हा त्यांच्यावर उतरले होते.

कौटुंबिक आणि प्रारंभिक जीवन 
गुरू नानक साहिब यांचा जन्म कटकच्या पौर्णिमेला झाला होता. लाहोरजवळ राय भोई दी तलवंडी (आता नानकाना साहिब, पंजाब, पाकिस्तान) येथे सनातन धर्माचे अनुयायी असलेल्या हिंदू कुटुंबात जन्म झाला.  कल्याणचंद दास बेदी उर्फ ​​मेहता कालू आणि तृप्ता हे त्यांचे पालक होते.  पालक हिंदू क्षत्रिय म्हणून ओळखले गेले आणि ते व्यावसायिक व्यापारी होते.

त्याला एक बहीण होती, बेबे नानकी, जी त्याच्यापेक्षा पाच वर्षांनी मोठी होती. बेबे नानकीचा विवाह १४७५ मध्ये जय राम यांच्याशी सुलतानपूर लोधी येथे झाला, जो लाहोरचा गव्हर्नर दौलत खान लोधी यांच्या मोदीखानेमध्ये काम करत होता. नानकचे त्याच्या बहिणीचे लाड असल्यामुळे ते सुलतानपूरला आपल्या बहिणीच्या आणि भावाच्या घरी राहायला गेले. तिथे वयाच्या २० व्या वर्षी त्यांनी दौलतखानाच्या हाताखाली मोदीखानमध्ये काम करायला सुरुवात केली. प्राचीन जनम साख्यांच्या मते, हा काळ गुरू नानक यांच्यासाठी स्वयंप्रगतीचा होता आणि कदाचित त्यांच्या कलाममधील सत्ताधारी संरचनेचे काही संदर्भ येथून मिळू शकतील. 

शीख रीतिरिवाजानुसार, गुरू नानक साहिब यांच्या जन्म आणि सुरुवातीच्या जीवनातील अनेक घटना नानक यांच्या दैवी दया दर्शवतात.  त्यांच्या जीवनाविषयीच्या लिखाणात त्यांच्या तरुण वयातील होतकरू बुद्धिमत्तेचा तपशील आहे. असे म्हटले जाते की वयाच्या पाचव्या वर्षी नानकांनी दैवी ग्रंथांमध्ये रस दाखवला. वयाच्या पाचव्या वर्षी, त्यावेळच्या प्रथेनुसार वडिलांनी त्यांना शालेय शिक्षण घेण्यासाठी पांडे गोपाळ गावात दाखल केले. गोपाळांनी प्रसिद्धपणे सांगितले आहे की, लहानपणी नानकांनी गुरुमुखी अक्षर O आणि नी या अंकाची संख्या एक जोडून, ​​देव एक आहे असा दावा आपल्या शिक्षकांना केला होता. बालपणीच्या इतर घटनांमधून नानक बद्दल विचित्र आणि चमत्कारिक गोष्टी प्रकट होतात, जसे की झोपलेल्या मुलाचे डोके कडक उन्हापासून संरक्षित केलेले प्रत्यक्षदर्शी खाते, माताबक, झाडाची सावली, किंवा, दुसऱ्यामध्ये, विषारी नागाने दंश केला.

२४ सप्टेंबर १४८७ रोजी नानकांचा विवाह बटाला शहरातील मूल चंद आणि चांदो राणी यांची मुलगी माता सुलख्नी यांच्याशी झाला. या जोडप्याला दोन मुलगे, श्री चंद (८ सप्टेंबर १४९४ - १३ जानेवारी १६२९). आणि लखमी चंद (१२ फेब्रुवारी १४९७ - ९ एप्रिल १५५५). श्री चंद यांनी गुरू नानक देव जी यांच्या शिकवणीतून ज्ञान प्राप्त केले आणि ते उदासी पंथाचे संस्थापक बनले.

जीवन 

नानकांच्या जीवनावरील पहिल्या चरित्राचे शीर्षक जन्मसाख्यांचे आहे. गुरू ग्रंथ साहिबचे लेखक भाई गुरदास यांनीही त्यांच्या काळातील नानकांच्या जीवनाविषयी लिहिले आहे. जरी ते नानकांच्या काळानंतर काही काळानंतर संकलित केले गेले असले तरी ते जन्मसाख्यांपेक्षा कमी वर्णनात्मक होते. नानकांच्या जन्माच्या परिस्थितीचे वर्णन जनसख्यांनी छोट्या वाक्यात केले आहे.

गुर नानक बद्दलचे पूर्वीचे दांभिक खाते दुरुस्त करण्याच्या उद्देशाने भाई मणि सिंह यांनी ज्ञान-रत्नावली लिहिली होती. भाई मणि सिंग हे गुर गोविंद सिंग यांचे शिष्य होते ज्यांना अनेक शिखांनी गुर नानक साहिब यांच्या जीवनाचा अचूक लेखाजोखा लिहिण्याची विनंती केली होती.

एक प्रसिद्ध जन्मसाखी गुरू साहिब यांचे जवळचे मित्र भाई बाला यांनी लिहिली असल्याचा दावा केला जातो. तथापि, लेखनाच्या शैलीमुळे आणि वापरलेल्या भाषेमुळे, मॅक्स आर्थर मॅकऑलिफ सारख्या विद्वानांचा असा दावा आहे की तो त्याच्या मृत्यूनंतर लिहिला गेला होता. ते जवळचे मित्र आणि सहकारी होते.

शीख धर्म 
नानक हे एक गुरू होते आणि त्यांनी १५ व्या शतकात शीख धर्माची स्थापना केली. शिख धर्माच्या मूलभूत श्रद्धा, गुरू ग्रंथ साहिब या पवित्र ग्रंथात व्यक्त केल्या आहेत, त्यात देवाच्या नावाची भक्ती आणि भक्ती समाविष्ट आहे, संपूर्ण मानवतेचा योगायोग, निःस्वार्थ सेवेत गुंतणे, सर्वांच्या चांगल्या आणि समृद्धीसाठी सामाजिक न्यायासाठी प्रयत्न करणे आणि प्रामाणिक आचरण आणि उदरनिर्वाहासह घरगुती जीवन जगणे.

नानक बाणी: शब्द, राग 
मधल्या काळात, श्री गुरू नानक देवजींनी 'राग सहयोग' या शब्दाचा 'कीर्तन' म्हणून गौरव केला आणि 'धूर की बानी'च्या अनंत रूपाला 'प्रभूभक्ती' आणि 'नाम सिमरन'साठी नाडी बनवून दिली. जरी गुरू साहिबांनी रागाशिवाय जपू, श्लोक-सहस्कृती आणि श्लोक-वार सारख्या तात्विक कविता रचल्या, परंतु त्यांच्या तत्त्वज्ञानातून आलाप सारखी विचारधारा प्रकट होते ज्यामध्ये त्यांची संगीत आणि प्रगतीशीलता स्वतःची गतिशीलता आहे. 

गुरू साहेबांच्या चार उदासी आणि त्यानंतरही त्यांनी सुरू ठेवलेले शब्द कीर्तन, विविध देश, राष्ट्र, जाती, धर्म यांच्यातील वैविध्यपूर्ण स्वर आणि संपूर्ण मानवतेला वैचारिकदृष्ट्या एकत्र आणले. बहुलवादाचा क्रांतिकारी संदेश देणारा होता. 

नानक म्हणतात की, 'पुरुषांनो! रबाब छेड बनी आय. 'छेद रबाब' कारण वीणा वाजवणे किंवा म्हणणे ही आज्ञा आहे आणि 'छेड' हे प्रेमी, प्रेम करणाऱ्यांचे लक्षण आहे. नानक म्हणतात, 'पुरुषांनो! तेव्हा वीणा हे त्यावेळचे वाद्य राहिले नाही, तर देवाशी (इशाक) एकीकरण झाले आहे आणि तो माणूस आता मुस्लिम किंवा वीणावादक राहिला नाही, तो फक्त राग वाजवणारा प्रेमी आहे, म्हणजे वीणेवर प्रेमाचा सूर, आणि दैवी शब्द किंवा धुर नानकांच्या मुखपत्रातून श्लोक सहजतेने प्रवाहित होतो जो समाजातील विस्मृत लोकांना मोठ्या आनंदात आणि आश्चर्यात बदलतो.

शिकवण 
गुरू नानक साहिब जी यांच्या शिकवणी गुरुमुखीमध्ये लिहिलेल्या धन्य श्री गुरू ग्रंथ साहिबमधून येतात. 

नानकांनी स्वतः जन्मसाख्यांचे लेखन केले नाही, त्यांच्या शिष्यांनी नंतर त्या ऐतिहासिक अचूकतेशिवाय लिहिल्या आणि गुर नानक यांच्या सन्मानार्थ अनेक उपाख्यान आणि काल्पनिक कथा लिहिल्या गेल्या. शिखीमध्ये, सर्व शीख गुरु, भूतकाळातील, वर्तमान आणि भविष्यातील स्त्री-पुरुषांसह गुर नानक यांच्या शिकवणी मान्य आहेत, उपासनेद्वारे दैवी ज्ञान व्यक्त करतात. सिखीमध्ये बिगर शीख भक्तांचे म्हणणे समाविष्ट आहे, जे गुर नानकच्या जन्मापूर्वी जगले आणि मरण पावले आणि ज्यांच्या शिकवणी शीख धर्मग्रंथांमध्ये नोंदवल्या आहेत. 

गुरू नानक देव जी आणि इतर शीख गुरूंनी भक्तीवर भर दिला आणि शिकवले की आध्यात्मिक जीवन आणि धर्मनिरपेक्ष घरगुती जीवन एकमेकांशी जोडलेले आहे. शीख विश्वदृष्टीमध्ये, दृश्यमान जग हे अनंत विश्वाचा भाग आहे.

प्रचलित परंपरेनुसार, नानकांच्या शिकवणींचा तीन प्रकारे विचार केला जातो:

 सामायिक करा: इतरांसह सामायिक करणे, गरजूंना मदत करणे.
 काम: कोणतेही शोषण किंवा फसवणूक न करता प्रामाणिकपणे जीवन जगणे/ मिळवणे.
 नाम जप: मनुष्याच्या पाच दुर्बलता दूर करण्यासाठी भगवंताचे नामस्मरण.

भाव 
नानक हिंदू कुटुंबात वाढले होते आणि ते भक्ती संत परंपरेचे होते. मध्ययुगीन भारतातील भक्ती चळवळीच्या निर्गुण (निराकार देव) परंपरेने सुरुवातीला गुरू नानक आणि शीख धर्मावर प्रभाव होता असे विद्वानांनी नमूद केले. तथापि, शीख धर्म हा केवळ भक्ती चळवळीचा विस्तार नव्हता.

उदासी 
गुरू नानक देवजींनी त्यांच्या हयातीत खूप प्रवास केला. काही आधुनिक नोंदी सांगतात की त्यांनी तिबेट, दक्षिण आशिया आणि बहुतेक अरबस्तानचा दौरा केला, 1496 मध्ये वयाच्या 14 व्या वर्षी, जेव्हा त्यांनी तीस वर्षांच्या कालावधीसाठी आपले कुटुंब सोडले. या दाव्यांपैकी गुरू नानक यांनी भारतीय पौराणिक कथेतील सुमेरू पर्वत तसेच मक्का, बगदाद, अचल बटाला आणि मुलतानला भेट दिली. या ठिकाणी त्याने प्रतिस्पर्धी गटांशी धार्मिक कल्पनांवर वादविवाद केला. या कथा 19व्या आणि 20व्या शतकात मोठ्या प्रमाणावर लोकप्रिय झाल्या आणि अनेक आवृत्त्यांमध्ये अस्तित्वात आहेत.

1508 मध्ये, नानकने बंगालच्या सिल्हेट प्रदेशाला भेट दिली.

वादाचा आणखी एक स्रोत म्हणजे तुर्की लिपीतील बगदाद दगडी शिलालेख, ज्याचा अर्थ काही लोक बाबा नानक फकीर १५११-१५१५ मध्ये तेथे होते, तर काहींनी १५२१-१५२२ असा अर्थ लावला (आणि तो मध्यपूर्वेतील कुटुंबापासून ११ वर्षे दूर होता) , तर इतर, विशेषतः पाश्चात्य विद्वानांचे म्हणणे आहे की दगडी शिलालेख 19 व्या शतकातील आहे आणि 16 व्या शतकाच्या सुरुवातीस गुरू नानक यांनी बगदादला भेट दिली होती याचा हा दगड विश्वसनीय पुरावा नाही. शिवाय, दगडाच्या पलीकडे, गुरू नानकांच्या मध्यपूर्वेतील प्रवासाचा कोणताही पुरावा किंवा उल्लेख इतर कोणत्याही मध्य-पूर्व ग्रंथांमध्ये किंवा सबस्क्रिप्टिव्ह रेकॉर्डमध्ये सापडलेला नाही. अतिरिक्त शिलालेखांवर दावा केला जातो, परंतु कोणीही ते शोधण्यात आणि सत्यापित करण्यात सक्षम नाही. बगदाद शिलालेख हा भारतीय विद्वानांच्या लिखाणाचा आधार आहे की गुरू नानकांनी मध्यपूर्वेला भेट दिली होती, काहींनी जेरुसलेम, मक्का, व्हॅटिकन, अझरबैजान आणि सुदानला भेट दिल्याचा दावा केला होता.

त्यांच्या प्रवासाविषयी कादंबरीतील दाव्यांव्यतिरिक्त, त्यांच्या मृत्यूनंतर गुरू नानकांचे शरीर गायब झाल्यासारखे दावे देखील नंतरच्या आवृत्त्यांमध्ये आढळतात आणि ते सूफी साहित्यातील पीरांच्या चमत्कारी कथांसारखेच आहेत. गुरू नानकांच्या प्रवासाच्या आसपासच्या दंतकथांशी संबंधित शीख जनम साख्यांमधील इतर प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष उधार हिंदू महाकाव्ये आणि पुराण आणि बौद्ध जातक कथांमधून आहेत. श्री गुरू नानक देवजींच्या चार यात्रा होत्या ज्यांना उदासी म्हणतात या नैराश्याच्या काळात गुरू साहिबांनी विविध पंथाच्या लोकांना मानवतेची सेवा करण्याची शिकवण दिली आणि समजावून सांगितले की, व्यक्ती घरी राहून आणि परमेश्वराचे स्मरण करूनच परम सत् प्राप्त करू शकते. वेगळे नाही. या प्रवचनासाठी श्री गुरू नानक देवजींनी सिक्कीम, भूतान, तिबेट, सुमेर पर्वत, मानसरोवर सरोवर, बद्रीनाथ, केदारनाथ, जोशीमठ, लडाख, अमरनाथ, अल्मोरा, बागेश्वर, काठमांडू इत्यादी ठिकाणी गुरू नानक देवजींच्या पाऊलखुणा आढळतात. श्री गुरू नानक देव यांनी 1509 मध्ये सुलतानपूर लोधी येथून पहिली उदासी सुरू केली आणि ही उदासी सर्वात लांब होती. याच नैराश्याच्या काळात गुरुजी उत्तर प्रदेशातील नानकामटे येथून पिलीभीत, सीतापूर, लखनौ, अलाहाबाद, सुलतानपूर, बनारस, पाटणा, माया, सिल्हेट, धुबरी, गुवाहाटी, सिलांग या मार्गे ढाका आणि कलकत्ता मार्गे जगन्नाथपुरी येथे पोहोचले. जगन्नाथपासून समुद्र किनाऱ्याने पुढे जात, त्यांनी गुंटूर, मद्रास आणि रामेश्वर येथे प्रवास केला, तेथून ते लंकेत पोहोचले आणि जाफनाच्या राणा शिवनाथला शीख धर्माचा आशीर्वाद दिला. लंकेचा प्रवास संपवून गुरुजी कोचीनला पोहोचले, तेथून गुरुजींनी आंध्र प्रदेशात प्रवेश केला. त्यानंतर श्रीगुरू नानक देवजी नानक झिरा, मालटेकरी, नांदेड, नामदेवांचे नगर नरसी बामणी, भगत तिर्लोचन मार्गे औकेश्वर येथे पोहोचले आणि तेथून इंदूर, खंडवा येथून नर्मदा नदीकाठी चालत ते जबलपूर शहरातील ग्वारीघाट येथे पोहोचले. त्यामुळे असे भ्रम मोडून काढण्यासाठी आणि कर्मकांडात अडकलेल्या आत्म्यांना सरळ मार्ग दाखवण्यासाठी श्री गुरू नानक देवजी येथे राहिले असावेत. नर्मदा नदीच्या डाव्या तीरावर श्री गुरू नानक देवजींचे स्मारक आहे अपरकंटक, जिथे नर्मदेचा उगम होतो, तिथे श्री गुरू नानक देवजींच्या स्मृतीप्रित्यर्थ एक गुरुद्वारा देखील आहे.

वारस 
गुर नानक साहिब यांनी भाई लेहना यांना गुरूचा उत्तराधिकारी म्हणून घोषित केले आणि त्यांचे नाव बदलून गुर अंगद असे ठेवले, ज्याचा अर्थ "एकच स्वतःचा" किंवा "तुमचा स्वतःचा भाग" असा होतो. भाई लहाने यांना वारस म्हणून घोषित केल्यानंतर, गुर नानक यांचे 22 सप्टेंबर 1539 रोजी वयाच्या 70 व्या वर्षी करतारपूर येथे निधन झाले.

लोकप्रिय संस्कृती 
2015 मध्ये नानक शाह फकीर हा पंजाबी चित्रपट प्रदर्शित झाला, जो गुरू नानक देव जी यांच्या जीवनावर आधारित, सरताज सिंग पन्नू दिग्दर्शित आणि गुरबानी मीडिया प्रा. Ltd. रूपक: A Tapestry of Guru Nanak's Travels हा 2021-22 चा गुरू नानक यांच्या नऊ वेगवेगळ्या देशांतील प्रवासाविषयीचा माहितीपट आहे.

गुरू नानकांवरील मराठी पुस्तके
 नानक सूर संगीत एक धून (ओशो)
 संत रोहिदास आणि संत गुरुनानक (शंकर पां. गुणाजी)
 सद्‌गुरू नानक : साधना रहस्य आणि जीवनचरित्र (सरश्री, सकाळ प्रकाशन)

संदर्भ 

 पुरुष चरित्रलेख
शीख धर्म
नानकदेव
इ.स. १४६९ मधील जन्म
इ.स. १५३९ मधील मृत्यू
नानक