मातृभाषा
माणसाच्या घरामध्ये बोलली जाणारी भाषा अथवा 
प्रथम भाषा म्हणजे मातृभाषा होय. मातृभाषा ही एक व्यक्ती जन्मापासून उघड केलेली भाषा आहे. भारतातील मातृभाषांची संख्या ही जवळपास १,६५२ आहे.

गांधीजींचे विचार
महात्मा गांधींनी त्यांच्या लेखनात मॅकॉलेच्या या धूर्त योजनेचे वर्णन केले आहे (पहा मॅकॉले ड्रीम्स, यंग इंडिया, 19 मार्च 1928, पृ. 103, ) आणि या घोषणेला "शरारती" म्हटले आहे. गांधीजी स्वतः इंग्रजीचे प्रभावी जाणकार आणि बोलणारे होते हे खरे आहे. एकदा एका इंग्रज अभ्यासकाने सांगितले की भारतात फक्त दीड लोकांना इंग्रजी येते - एक गांधीजी आणि अर्धा मि. जिना. त्यामुळे गांधीजींचे भाषेबाबतचे विचार अत्यंत संतुलित आणि गंभीर आहेत, राजकीय किंवा भावनिक नाहीत.

शिक्षण माध्यमाच्या संदर्भात गांधीजींचे विचार स्पष्ट होते. इंग्रजी भाषा लादणे हे विद्यार्थी समाजाप्रती ‘फसवे कृत्य’ असल्याचे त्यांनी मानले. भारतातील ९० टक्के लोक वयाच्या चौदाव्या वर्षापर्यंतच शिक्षण घेतात, त्यामुळे जास्तीत जास्त ज्ञान मातृभाषेतच असले पाहिजे, असे त्यांचे मत होते. इ.स. 1909 मध्ये "स्वराज्य" मध्ये त्यांनी आपले विचार मांडले आहेत. त्यांच्या मते हजारो लोकांना इंग्रजी शिकवणे म्हणजे त्यांना गुलाम बनवणे होय. गांधीजींचा विदेशी माध्यमाला कडवा विरोध होता. त्यांचा असा विश्वास होता की परदेशी प्रसारमाध्यमे मुलांवर अनावश्यक दबाव आणण्याच्या, स्मरणशक्ती आणि अनुकरण करण्याच्या प्रवृत्तीला प्रोत्साहन देतात आणि त्यांच्यात मौलिकतेचा अभाव निर्माण करतात. देशातील पोरांना आपल्याच घरात परदेशी बनवते. त्यांचे विधान असे होते की-

जर मला काही काळासाठी हुकूमशहा बनवले गेले तर मी लगेच परदेशी माध्यम बंद करेन.
गांधीजींच्या मते परकीय माध्यमाचा आजार विलंब न लावता ताबडतोब थांबला पाहिजे. मातृभाषेची जागा दुसरी कोणतीही भाषा घेऊ शकत नाही, असे त्यांचे मत होते. त्यांच्या मते, "गाईचे दूध देखील आईचे दूध असू शकत नाही."

मातृभाषेचे महत्त्व
सिडनी, 2006 मध्ये आंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिन स्मारकाच्या उद्घाटनप्रसंगी
गांधीजींनी देशाच्या एकात्मतेसाठी इंग्रजीचे वर्चस्व लवकर संपले पाहिजे हे आवश्यक मानले. इंग्रजीचा वापर करून देशाच्या एकात्मतेचा युक्तिवाद त्यांनी मूर्खपणाचा मानला. सत्य हे आहे की भारताच्या फाळणीचे काम फक्त इंग्रजी शिक्षित लोकांचे आहे. गांधीजी म्हणाले होते - "ही समस्या सन 1938 मध्ये सोडवायला हवी होती किंवा 1947 मध्ये ती सोडवायला हवी होती." गांधीजींनी इंग्रजी भाषेला माध्यम म्हणून कडाडून विरोध तर केलाच, पण राष्ट्रीय एकात्मता आणि अखंडता प्रकट करणाऱ्या राष्ट्रभाषेच्या प्रश्नावरही विचार व्यक्त केले. तो म्हणाला होता,

स्वराज्य इंग्रजी भाषिक भारतीयांसाठी आणि त्यांच्यासाठी असेल, तर निःसंशयपणे इंग्रजी ही राष्ट्रभाषा असेल. पण स्वराज्य जर करोडो उपाशी लोकांसाठी, करोडो अशिक्षित, अशिक्षित भगिनी आणि मागासलेल्या आणि अस्पृश्यांसाठी असेल आणि ते सर्वांसाठी होणार असेल, तर हिंदी ही एकमेव राष्ट्रभाषा होऊ शकते.
घरातील मातृभाषा बोलणारी मुले हुशार असतात
परदेशात राहणारी मुले घरात कुटुंबातील सदस्यांसोबत मातृभाषा बोलतात आणि बाहेर दुसरी भाषा बोलतात ते अधिक हुशार असतात. एका नव्या अभ्यासातून ही माहिती समोर आली आहे. ब्रिटनमधील युनिव्हर्सिटी ऑफ रीडिंगच्या संशोधकांना असे आढळून आले की जी मुले शाळेत वेगळी भाषा बोलतात आणि कुटुंबातील सदस्यांसह घरात वेगळी भाषा वापरतात त्यांनी केवळ त्यांची मातृभाषा जाणणाऱ्या मुलांपेक्षा बुद्धिमत्ता चाचणीत जास्त गुण मिळवले आहेत. यूकेमध्ये राहणाऱ्या तुर्कीतील सात ते 11 वर्षे वयोगटातील 1999 मुलांचा या अभ्यासात समावेश होता. या IQ चाचणीमध्ये, दोन भाषा बोलणाऱ्या मुलांची तुलना फक्त इंग्रजी बोलणाऱ्या मुलांशी करण्यात आली.[1]

जगात मौलिकतेलाच महत्त्व आहे
मूळ लेखन, विचार किंवा सर्जनशीलतेची जगभरात दखल घेतली जाते. आजही जगात भारताची ओळख इथल्या भाषेत लिहिलेली उपनिषद, ब्रह्मसूत्रे, योगसूत्रे, रामायण, महाभारत, नाट्यशास्त्र इत्यादींमुळे होते, जी मूळ रचना आहेत. नीरद चौधरी, राजा राव, खुशवंत सिंग यांसारख्या लेखकांकडून नाही. समाजाची सर्जनशीलता आणि मौलिकता मूलत: स्वतःच्या भाषेशी जोडलेली असते. जगात मौलिकता महत्त्वाची आहे, माध्यम नाही. त्यामुळे स्वतंत्र भारतात मूळ विचार आणि लेखन कमी होत असेल, तर त्याचे कारण 'इंग्रजीचा ओढा' हेच आहे. मूळ लेखन, परदेशी भाषेत विचार करणे अनेकदा अशक्य असते. निदान ऑस्ट्रेलिया आणि अमेरिकेच्या मूळ संस्कृतींप्रमाणे भारताचा सांस्कृतिकदृष्ट्या पूर्णपणे नाश होईपर्यंत आणि इंग्रजी ही एकमेव भाषा होईपर्यंत. तोपर्यंत भारतीय बुद्धिजीवी इंग्रजीत जे काही बोलत राहतील, तेच युरोपियन बकवास असेल, जे बाहेर विचारता येणार नाही.[2]

भाषा
सांस्कृतिक वारसा