तंजावूर मराठा राज्य
तंजावरचे  मराठा राज्य इ.स.च्या १७व्या ते १९व्या शतका दरम्यान भारतातील तमिळनाडू राज्यातील तंजावुर स्थित संस्थान होते. याचे राजे मराठीभाषक होते. येथील मराठी भाषा महाराष्ट्रातील भाषेपेक्षा वेगळी असून त्यास तंजावर  मराठी असे नाव आहे. व्यंकोजी भोसले यांनी हे राज्य स्थापन केले.

मराठ्यांचा तंजावरचा लढा 

13 व्या शतकात चोल राजवटीचे निधन झाल्यानंतर तंजावर देश पंड्यांच्या कारकिर्दीत आला, ज्याने जवळजवळ एका शतकापर्यंत राज्य केले. मलिक काफूरच्या स्वारीनंतर तंजावर देश अव्यवस्थित झाला. पांड्या सरदारांनी त्यांचे स्वातंत्र्य पुनः स्थापित करण्यापूर्वी दिल्ली सल्तनतचा राज्य अर्धा शतक टिकला. त्यानंतर लवकरच विजयनगर साम्राज्याने त्यांचा पराभव केला. विजयनगरच्या वर्चस्वाला मदुरैच्या नायकांनी आव्हान दिले ज्याने शेवटी १ was4646 मध्ये तंजावर जिंकला. तंजावर नायकांचे शासन १ 167373 पर्यंत टिकले, जेव्हा मदुरैचा राजा चोक्कनाथ नायक नायकांनी तंजावरवर हल्ला केला आणि विजयराजघावाचा वध केला.
        चोक्कानाथाने आपला भाऊ अलागिरी यांना तंजावूरच्या सिंहासनावर बसवले पण त्यानंतर एका वर्षातच त्यांनी निष्ठा काढून टाकली आणि चोक्कानाथाला तंजावरची स्वातंत्र्य ओळखण्यास भाग पाडले गेले. विजया राघवाच्या एका मुलाने विजापूर सुलतानला तंजावर गादी परत मिळवून देण्यासाठी मदत केली. १ 167575 मध्ये विजापूरच्या सुलतानाने मराठा सेनापती वेंकोजी (उर्फ एकोजी) यांच्याकडून नवीन आक्रमण करणाad्याकडून राज्य परत मिळवण्यासाठी सैन्य पाठवले. व्यंकजींनी अलागिरीला सहजतेने पराभूत केले आणि तंजावर ताब्यात घेतले. विजापूर सुलतानच्या सूचनेनुसार त्याने सिंहासनावर आपली सत्ता ठेवली नाही, तर त्याने राज्य ताब्यात घेतला आणि स्वतःला राजा केले. अशा प्रकारे तंजावरवर मराठ्यांचे राज्य सुरू झाले

मराठा राजे/राज्यकर्ते

व्यंकोजी 

महान मराठा राजा शिवाजी महाराज यांचे सावत्र भाऊ वेंकोजी हे भोसले घराण्यातील तंजावरचा पहिला राजा होता. असे मानले जाते की त्याने एप्रिल 1674 मध्ये तंजावरचे शासन आणि 1684 पर्यंत राज्य केले. त्यांच्या कारकिर्दीत, त्याचा भाऊ शिवाजी यांनी 1676-1677 मध्ये जिंजी आणि तंजावरवर आक्रमण केले आणि त्याचा भाऊ संताजीला कोलरुनच्या उत्तरेस सर्व देशांचा शासक बनविला. आपल्या कारकिर्दीच्या शेवटच्या वर्षांत, वेंकोजींनी मदुरैच्या चोककानाथाबरोबर मैसूरवर आक्रमण थांबवण्यासाठी युती केली.

शाहूजी,प्रथम 

शाहूजी पहिला वेंकोजीचा मोठा मुलगा होता आणि त्याने वयाच्या बाराव्या वर्षी सिंहासनावर प्रवेश केला. त्याच्या कारकिर्दीत मोगलांनी कोरोमंडल किनारपट्टी व तिरुचिरापल्ली ताब्यात घेतली आणि शाहूजी प्रथम यांना खंडणी देण्यासाठी भाग पाडले. शाहूजी साहित्याचे आश्रयदाता होते. त्याच्या कारकिर्दीत, सीमावर्ती भूमीवरील नियंत्रणासाठी मदुरैचा राजा आणि रामनाद यांच्याशी वारंवार झगडे व लढाया होत.

सरफोजी, प्रथम 

सर्फोजी प्रथम हा वेंकोजीचा छोटा मुलगा होता आणि त्याने 1712 ते 1728 पर्यंत राज्य केले. त्यांच्या राजवटीचा मदुराई नायक यांच्याशी वाद आणि नियमित युद्ध होता.

तुकोजी 

1728-1736 या काळात सर्फोजी प्रथमचा लहान भाऊ तुकोजी तंजावरवर राज्य केले. त्याच्या कारकिर्दीवर चंदा साहिब आक्रमणाचे साक्षीदार होते आणि मदुराईवर मोहम्मदान आक्रमण मागे घेतल्याचा मानस आहे.

प्रतापसिंह 

A period of anarchy followed the death of Tukkoji and came to an end when Pratapsingh succeeded to the throne in 1739. He ruled up to 1763. He allied with Muhammad Ali, the Nawab of the Carnatic and aided the British against the French in the Carnatic Wars and the Seven Years War. He was the last king to be addressed to be the Directors of the British East India Company as "His Majesty". In 1762, a tripartite treaty was signed between Thanjavur, Carnatic and the British by which he became a vassal of the Nawab of the Carnatic.
             तुकोजीच्या मृत्यूनंतर अराजकपणाचा काळ संपला आणि 1739 मध्ये प्रतापसिंह गादीवर आला. त्याने 1763 पर्यंत राज्य केले. कर्नाटकच्या नवाब मुहम्मद अलीशी त्यांनी मित्रत्व केले आणि कर्नाटकमधील फ्रेंच विरुद्ध सात वर्षांचे युद्धमधे इंग्रजांना मदत केली. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे संचालक म्हणून संबोधित करणारा तो शेवटचा राजा होता. 1762 मध्ये, तंजावर, कर्नाटक आणि ब्रिटीश यांच्यात त्रिपक्षीय करार झाला आणि तो कर्नाटकच्या नवाबाचा मुख्य भाग बनला

तुळजाजी  

Thuljaji was a very weak ruler and the last independent ruler of Thanjavur. In 1773, Thanjavur was annexed by the Nawab of the Carnatic who ruled till 1786. The throne was restored to him by the Directors of the British East India Company. But his restoration came at a heavy price as it deprived him of his independence.
      तुळजाजी एक अतिशय कमकुवत शासक आणि तंजावूरचा शेवटचा स्वतंत्र शासक होता. 1773 मध्ये कर्नाटकच्या नवाबाने 1786 पर्यंत तंजावरचा संबंध जोडला. ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या संचालकांनी त्यांना सिंहासन परत दिले. परंतु त्याच्या जीर्णोद्धारास त्याला मोठ्या प्रमाणात किंमत मिळाली कारण यामुळे त्याला त्याच्या स्वातंत्र्यापासून वंचित ठेवले गेले.

सरफोजी,द्वितीय 
 

Thuljaji was succeeded by his teenage son Serfoji in 1787. Soon afterwards, he was deposed by his uncle and regent Amarsingh who seized the throne for himself. With the help of the British, Serfoji II recovered the throne in 1798. A subsequent treaty forced him to hand over the reins of the kingdom to the British East India Company. Serfoji II was however left in control of the Fort and the surrounding areas. He reigned till 1832. His reign is noted for the literary, scientific and technological accomplishments of the Tanjore country.

1787 मध्ये तुळजाजी किशोर मुलगा सर्फोजी याच्या जागी त्याचा राजा झाला. थोड्याच वेळात, त्याचा काका आणि एजंट अमरसिंह यांनी त्याला काढून टाकले, ज्यांनी स्वतः साठी सिंहासनावर कब्जा केला. ब्रिटीशांच्या मदतीने 1798 मध्ये सर्फोजी II यांनी सिंहासन परत मिळवले. त्यानंतरच्या करारामुळे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या ताब्यात त्याने राज्याची बाबी सोपविली. सर्फोजी II हा किल्ला आणि आसपासच्या भागांच्या ताब्यात होता. 1832 पर्यंत त्यांनी राज्य केले. तंजोर देशातील साहित्यिक, वैज्ञानिक आणि तंत्रज्ञानाच्या कामगिरीसाठी त्यांचा कारकीर्द प्रख्यात आहे

शिवाजी ,द्वितीय तंजावरचे  

Shivaji was the last Maratha ruler of Thanjavur and reigned from 1832 to 1855. He was a weak and feeble prince with barely any authority. As he died childless in 1855, Thanjavur was annexed by the British as per the provisions of the Doctrine of Lapse.
                शिवाजी तंजावरचा शेवटचा मराठा शासक होता आणि त्याने 1832 ते 1855 पर्यंत राज्य केले. केवळ कमकुवत अधिकार नसलेला तो दुर्बल व अशक्त राजपुत्र होता. 1855 मध्ये ते निः संतान मरण पावले म्हणून तंजावर ब्रिटीशांनी ताब्यात घेतले होते.

साहित्य (Literature) 

The Thanjavur Maratha Rajas favored Sanskrit and Telugu to such an extent that classical Tamil began to decline. Most of the plays were in Sanskrit. Venkoji, the first ruler of the Bhonsle dynasty composed a 'Dvipada' Ramayana in Telugu. His son Shahuji was a great patron of learning and of literature. Most of the Thanjavur Maratha literature is from his period. Most of them were versions of the Ramayana or plays and short stories of a historical nature. Sanskrit and Telugu were the languages used in most of these plays while there were some Tamil 'koothu' as well. Advaita Kirtana is one of the prominent works from this period. Later Thanjavur rulers like Serfoji II and Shivaji immersed themselves in learning and literary pursuits when they were dispossessed of their empire. Serfoji built the Saraswathi Mahal Library within the precints of the palace to house his enormous book and manuscript collection. Apart from Indian languages, Serfoji II was proficient in English, French, Dutch, Greek and Latin as well.
          तंजावर मराठा राजांनी संस्कृत आणि तेलगूला इतके अनुकूल केले की अभिजात तमिळ घसरू लागला. बहुतेक नाटकं संस्कृतमधली होती. भोंसले घराण्याचे पहिले शासक वेंकोजी यांनी तेलगू भाषेत ‘द्विपद’ रामायण रचले. त्यांचा मुलगा शाहूजी शिक्षण व साहित्याचे उत्तम संरक्षक होते. तंजावर मराठा साहित्य बहुतेक त्यांच्या काळातील आहे. त्यापैकी बहुतेक रामायण किंवा नाटकांची आणि ऐतिहासिक स्वभावाच्या लघुकथांची आवृत्ती होती. यापैकी बहुतेक नाटकांमध्ये संस्कृत आणि तेलगू भाषा वापरल्या जात असत्या तर काही तमिळ 'कुथू' देखील होते. अद्वैत कीर्तन ही या काळातली प्रमुख कामे आहेत. नंतर सर्फोजी II आणि शिवाजी सारख्या तंजावरच्या राज्यकर्त्यांनी जेव्हा त्यांच्या साम्राज्याची जागा काढून टाकली तेव्हा ते शिक्षण आणि साहित्यिक कामांमध्ये मग्न झाले. सरफोजी यांनी राजवाड्याच्या सीमेत सरस्वती महाल ग्रंथालय बांधले आणि त्यांचे पुस्तक आणि हस्तलिखित संग्रह ठेवले. सर्फोजी II भारतीय भाषांव्यतिरिक्त इंग्रजी, फ्रेंच, डच, ग्रीक आणि लॅटिन भाषेतही निपुण होते.

शासन आणि व्यवस्थापन 
The king was assisted in the administration of his country by a council of ministers. The supreme head of this council of ministers was a Mantri or Dalavoy.  The Dalavoy was also the Commander-in-chief of the Army.  Next in importance at the court was a Pradhani or Dewan also called Dabir Pandit. The country was divided into subahs, seemais and maganams in the decreasing order of size and importance. The five subahs of the country were पट्टुकोट्टै, मायावरम, कुंभकोणम, मन्नारगुडी and तिरूवडी.

          राजा हा राज्याचा मुख्य भाग होता. राजाच्या मंत्रिमंडळाने आपल्या देशाच्या कारभारास मदत केली. मंत्र्यांच्या या परिषदेचे सर्वोच्च प्रमुख मंत्री किंवा दालावॉय होते. डॅलावॉय हे लष्करातील प्रमुख सेनापतीही होते. दरबारात महत्त्वाचे म्हणजे दाबीर पंडित असे एक प्रधान किंवा दिवाण होते. आकार आणि महत्त्व कमी होत चाललेल्या क्रमाने देश सुबह, सीमा आणि मॅगॅनम्समध्ये विभागला गेला. देशातील पाच सुबा पट्टुकोट्टै, मायावारम, कुंभकोणम, मन्नारगुडी आणि तिरुवदी होते.

अर्थव्यवस्था 

The ruler collected his taxes from the people through his mirasdars or puttackdars. They were collected right from the village level onwards and were based on the agricultural produce of the village. Rice was one of the primary crops in the region and the land used for cultivation was owned by big landlords. It was Anatharama Sashtry who proposed collecting taxes to improve conditions for the poor. No foreign trade was carried out. The only foreign trade in the country was carried out by European traders who paid a particular amount of money as rent to the Raja. The currency system used was that of a chakram or pon (1 chakram = one and three-fourths of a British East India Company rupee). Other systems of coinage used were that of  pagoda (1 pagoda = three and a half Company rupees), a big panam(one-sixth of a Company rupee) and a small 'panam(one-thirteenth of a Company rupee).
                 राज्यकर्त्याने आपल्या मिरासदारांमार्फत किंवा लोकांकडून त्याचे कर वसूल केले. ते अगदी गाव पातळीवरून गोळा केले गेले आणि ते गावच्या शेती उत्पादनावर आधारित होते. तांदूळ हे त्या प्रदेशातील प्राथमिक पिकांपैकी एक होते आणि लागवडीसाठी वापरली जाणारी जमीन मोठ्या जमीनदारांच्या मालकीची होती. अनाथाराम शाश्री यांनीच गरिबांसाठी परिस्थिती सुधारण्यासाठी कर वसूल करण्याचा प्रस्ताव दिला. कोणताही परदेशी व्यापार केला गेला नाही. देशातील एकमेव परदेशी व्यापार हा युरोपियन व्यापा by्यांनी केला होता ज्यांनी राजाला विशिष्ट पैसे भाड्याने दिले होते. वापरलेली चलन प्रणाली म्हणजे चक्र किंवा पोन (1 चक्रम = एक आणि ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी रुपयाच्या तीन-चतुर्थांश)ची होती. वापरल्या जाणाin्या नाण्यांच्या इतर यंत्रणे म्हणजे पॅगोडा (एक पॅगोडा = साडेतीन कंपनी रुपये), एक मोठे पानम (कंपनीच्या रुपयाच्या सहामाहीत) आणि एक छोटा 'पानम (कंपनीच्या रुपयाच्या एक-तेरावा) होता.

 पुस्तकसूची 

 The Maratha Rajas of Tanjore'' by K.R.Subramanian, 1928.

तमिळनाडूचा इतिहास
तंजावुरचा इतिहास
मराठा साम्राज्य
हिंदू साम्राज्ये