ABSTRACT (FAROESE): Hetta er fimta frágreiðingin, sum eg skrivi um haruveiðuna í Føroyum. Fyrsta royndin var gjørd í 2012. Í yvirlitinum eru tilsamans 2.950 harur skrásettar at vera skotnar í Føroyum í 2016. Út frá hesum meti eg, at samlaða talið av harum, sum vórðu skotnar í Føroyum í 2016, hevur verið umleið 3.500. Kanningin byggir á tøl frá tilsamans 451 harutúrum í 187 hagapørtum kring landið. Helvtin av harunum vórðu skotar í 35 hagapørtum, av hesum vórðu 728 harur, tað er 25%, skotnar í 13 hagapørtum. Í 20 teimum bestu haruhøgunum skutu teir tilsamans 1.024 harur, sum er 35% av samlaðu veiðuni í Føroyum í 2016. Raskastir at skjóta harur í Føroyum í 2016 vóru teir, sum skutu í Kvíggjarhamarshaga í Saksun. Teir skutu tilsamans 90 harur, sum teir fingu á 7 túrum. Teimum á baki vóru teir í“ Strandarhaga” á Strond á Borðoynni, við 69 harum á 5 túrum. Á triðja plássi vóru harumenninir í“ Fjalli”, sum er partur á Ognarhaganum í Kvívík. Teir fingu 68 harum á 7 túrum. Verður hædd tikið fyri, hvussu nógvir túrar vórðu gingnir í hvørjum haga og hvussu nógvir skjúttar vóru við hvønn túrin, broytist úrslitið. Eftir hesum útrokningarháttinum, lá best fyri í hagapartunum“ Bergið” í Árnafirði. Í hesum hagunum varð bara skotið tann eina dagin, har ein einsamallur maður fekk 10 harur. Næstbestur var“ Miðhagi + Líðarhagi” á Norðoyri, har ein einsamallur maður ein dag fekk 8 harur. Á triðja plássi var hagin“ Norðastifjórðingur” á Sandi, har ein einsamallur maður ein dag fekk 7 harur. Fyri alt landið vórðu skotnar 2,38 harur pr. byrsu hvønn dagin. Hetta er á leið tað sama, sum í 2015, tá miðalveiðan var 2,36 harur pr. byrsu hvønn dagin, men munandi minni enn í 2014, tá veiðan var 3,1 harur pr. byrsu hvønn dagin, og eisini minni enn í 2013, tá miðalveiðan var 2,9 harur pr. byrsu hvønn dagin. Flest harurnar vórðu skotnar á Streymoynni, íalt 1.275 harur, sum er 43% av samlaða talinum av harum, sum vórðu skotnar í Føroyum í 2016. Í Vágum skutu teir 465 harur, í Eysturoynni 462 og á Borðoynni 333 harur. Vestmanna er, eins og undanfarin ár, tann bygdin í Føroyum, har flestu harurnar vórðu skotnar í 2016. Tilsamans skutu vestmenningar 278 harur á 44 túrum, men hetta er bert ein fjórðingur av tí, sum teir skutu í 2014, tá vestmenningar skutu 1.120 harur á 74 túrum. Fyrsta dag, loyvt var at skjóta haru í 2016, var mikudagin 2. november. Hendan dagin fingu teir tilsamans 598 harur, sum vórðu skotnar í 39 hagapørtum kring landið. Hetta var eisini nógv tann besti einstaki harudagurin í árinum, og fingu teir 20% av samlaðu árligu veiðuni hendan dagin og gingu 9% av samlaða túratalinum. Seinasta dag, 31 desember, vórðu skotnar 282 harur í 52 høgum. Á teimum 451 harutúrunum, sum vórðu gjørdir í 2016, var veiðan millum 0 og 50 harur hvønn túrin. Vanligast var at fáa 1 til 4 harur á einum túri. Í miðal vórðu 6,40 harur skotnar á hvørjum túri, sum er eitt sindur meira enn í 2015, tá teir i miðal fingu 6,23 harur hvønn túrin, men minni enn í bæði 2014 og 2013, tá miðaltalið var ávikavist 8,12 og 8,2 harur pr. túr. Talið av skjúttum á hvørjum harutúri í 2016 var millum 1 og 17. Helvtin av túrunum vóru teir 2 ella færri skjúttar á hvørjum túri. 143 ferðir (32%) var bert ein maður og skeyt. Mett verður, at í 2016 skutu umleið 700 ymiskir mans harur í Føroyum. Hetta er eitt sindur færri enn í 2015, tá einir 800 mans skutu, og nógv minni enn í 2014, tá 1.200 mans skutu harur í Føroyum. Ymiskt um føroysku haruna og haruskjóting í Føroyum ABSTRACT (FAROESE): Sjey fylgjandi mánamorgnar í november og desember mánað í 2016 var eitt fast innslag í“ Góðan Morgun Føroyar”-sendingunum hjá Kringvarpinum um haru og haruskjóting í Føroyum. Fyrst var ein tekstur um føroysku haruna ella haruskjóting í Føroyum lisin. Aftaná ringdi morgunverturin til Eyðfinn Magnussen, sum er lektari í lívfrøði á Fróðskaparsetrinum, fyri at frætta tað nýggjasta um haruveiðuna, og hvussu hon hevði hilnast. Tað eru teir sjey tekstirnir, sum vórðu lisnir upp í hesum sendingunum, sum standa í hesum hefti. Tann fyrsti teksturin varð lisin 7. november, tann seinasti 19. desember. Luftdálking í Føroyum–Ein greining av faktorum, ið ávirka nøgdina av luftdálkandi evnum í Tórshavn Luftdálking í Føroyum–Ein greining av faktorum, ið ávirka nøgdina av luftdálkandi evnum í Tórshavn ABSTRACT (FAROESE): Størsta umhvørvisliga hóttanin fyri fólkaheilsu í Evropa er luftdálking. Nýggjar kanningar vísa á, at nógv fólk gerast sjúk orsaka av uftdálking, og at ein hálv million evropearar hvørt ár doyggja ov tíðliga orsaka av luftdálking (EEA, 2015; WHO, 2014). Ein stórur partur av luftdálkingini stavar frá ferðslu (EEA 2015). Endamálið við hesari ritgerð er at kanna, hvør munur er á luftgóðsku, ið er mátað í einari mátistøð, sum stendur í Bøkjarabrekku í Tórshavn, og luftgóðsku, ið er mátað í einari bakgrundsstøð í Havnardali, sum liggur uttanfyri Tórshavn. Dentur er lagdur á at kanna og viðgera hesar spurningar:-Hvussu er støðan viðvíkjandi luftgóðsku máld í miðbýinum í Tórshavn í mun til luftgóðskumátingar í Havnardali, og í mun til markvirðini, sum EU og WHO hava ásett? -Í hvønn mun ávirka ferðsla og veðurlíkindi, herímillum vindur, relativ luftvæta og regn luftgóðskuna í Tórshavn og í Havnardali? Ein Anova test var gjørd fyri at kanna, um týðandi munur er á luftgóðskuni í Bøkjarabrekku og í Havnardali. Harafturat var ein Anova test gjørd fyri at finna út av, nær á einum vanligum gerandisdegi, munur er á mátingunum í Bøkjarabrekku og í Havnardali. Her var forritið Matlab 2013b nýtt. Linerar regressiónir og fleirvariabla linerar regressiónir vóru gjørdar fyri at finna útav, um luftdálkingin er tengd at ferðslu, vindferð, relativari luftvætu og regni. Her vóru forritini Matlab 2013b og Excel nýtt. Serligur dentur var lagdur á at kanna, um ferðslan er ein týðandi antropogeniskur faktorur, ið ávirkar luftdálkingina í Bøkjarabrekku. Ferðsluteljingar vóru gjørdar í tíðarskeiðnum frá 27. mars til 4. apríl í 2016, og hesar vóru brúktar í greiningini av teimum ymisku parametrunum, ið hava ávirkan á luftgóðskuna. Kanningin vísti, at luftdálkingin í miðbýnum í Tórshavn var signifikant hægri enn í Havnardali í tíðarskeiðnum frá 25. november í 2014 til 9. mai í 2016. Allar mátingar, ið vóru gjørdar í Tórshavn í 2015 lógu undir markvirðunum, ásett av WHO og EU, undantikið markvirðið á NOX, ið er kravd fyri verju av vistfrøðiskipanum. Mánaðarlig miðaltøl fyri luftdálking, vindferð og relativa luftvætu vístu, at tað í ávísan mun eru árstíðarbundnar variatiónir í nøgdini av bitlum tengar at vindferð. Daglig miðaltøl fyri nøgdini av luftdálking vístu, at munur er á NO, NO2 og NOX, ið vóru máld gerandisdagar samanborið við mátingar, ið vóru gjørdar í vikuskiftinum, ið bendur á, at ferðslan, ið er størri gerandisdagar enn í vikuskiftinum, ávirkar hesa luftdálking. Mátingar gjørdar tíma fyri tíma vístu, at munur er á NO, NO2 og NOX og nakað av muni er á PMtot, PM 10, PM 2,5 og PM 1, ið eru máld um dagin og um náttina. Hetta gevur ábendingar um samanhang ímillum mongdina av hesum luftdálkandi evnum og talið av akførum, ið koyra eftir Bøkjarabrekku í dagtímunum. Modellir av NO, NO2 og NOX við tímamiðal á ferðslu vísti seg at verða signifikantar (R 2 = 0,52), (R 2 = 0,33) og (R 2 = 0,46). Korrelatiónskvotientarnir vóru hægri, tá ið vindferð var tikin við í modellirnar sum ein óheftur variabul (R 2 = 0,60), (R 2 = 0,57) og (R 2 = 0,62). Modellir, ið einans vóru gjørdar burturúr vikuskiftismátingum góvu betri forsøgnir í mun til modellir, ið einans vóru gjørdar burturúr gerandismátingum. Ein model av PM 10 við tímamiðal fyri ferðslu vísti eina signifikanta men veika relation (R 2 = 0,19). Hægri korrelatiónskvotient fekst burturúr at taka vindferð og relativa luftvætu í modellina sum óhevtir variablar (R 2 = 0,30). Modellir av PM 2,5 og PM 1 við tímamiðal fyri ferðslu vístu ongan signifikans. Hinvegin vístu modellir PM 2,5 og PM 1 tímamiðal fyri vindferð signifikans á ávikavist (R 2 = 0,31) og (R 2 = 0,30). Bjálving og hitatap í føroyskum húsum-ein samanbering Bjálving og hitatap í føroyskum húsum-ein samanbering Í fyrsta partinum av verkætlanini verður føroysk bygging við denti á bjálving lýst søguliga. Verkætlanin samanber tvey ymisk sløg av bygningum, ein nýggjan og væl bjálvaðan, og ein eldri og verri bjálvaðan fyri at samanbera orkunýtsluna til upphiting. Annar parturin er at finna tað ástøðiliga hitatapið út gjøgnum konstruktiónirnar á bygningunum. Hetta verður gjørt við nýtslu av mannagongdunum ið eru lýstar í DS 418. Hin parturin er at máta ta veruligu orkunýtsluna til upphiting. Teir nýggjaru bygningarnir eru útgjørdir við orkumátarum bæði til upphiting og til nýtslu av heitum vatni, hetta ger tað møguligt at skilja sundur, hvussu nógv orka er farin til upphiting av bygningunum, og hvussu nógv er farið til heitt vatn. Tann eldri bygningurin er ikki útgjørdur við orkumátarum, so av tí at tað ikki er møguligt at skilja orkuna til heitt brúksvatn og til upphiting sundur, verða nýtslutølini til heitt brúksvatn frá teimum nýggjaru bygningunum nýtt til at meta um nýtsluna av orku til heitt brúksvatn í tí eldra bygninginum. Til síðst verða úrslitini av teimum ástøðiligu útrokningunum av hitatapi samanborin við mátaðu nýtsluna av orku til upphiting. Úrslitini vísa, at tað eru góðir møguleikar at spara orku til upphiting í eldri bygningum við at bjálva teir betur. Tær veruligu átingarnar vístu størri orkusparing enn tær ástøðiligu útrokningarnar. Tað verður mett, at tær ymisku variatiónirnar í lokala veðurlagnum í Føroyum hava stóra ávirkan á, hvussu nógva orku ein bygningur nýtur til upphiting. Mælt verður til, at fleiri kanningar vera gjørdar fyri at síggja hvørja ávirkan føroyska veðurlagið hevur á hitatapið í bygningum, fyri at gera roknihættir ið kunnu nýtast til at umboða føroysk viðurskifti betur. Hetta ritið er úrslit av verkætlan við endamálinum at kanna møguleikan at byggja eina vindmyllulund á umleið 10 MW í norðurøkinum av Føroyum–á einari av oyggjunum Kunoy, Borðoy ella Viðoy. Serliga eru tað møguligu staðsetingarnar, fíggjarligu útlitini og umhvørvisárinini av einari slíkari verkætlan, ið verða viðgjørd. Norðurøkið av Føroyum er merkt av høgum, brøttum fjøllum og ójøvnum landslagi. Hetta ger, at bert fáir møguleikar eru til staðseting av einari vindmyllulund, og bert tvey øki eru funnin, ið eru skikkaði; bæði á sunnaru helvt av Borðoynni. Ein meting av teimum vindmyllusløgunum, sum eru á marknaðinum, hevur víst at sama slagið, sum varð nýtt til vindmyllulundirnar í Neshaga og Húsahaga–Enercon E-44 (900 kW)–helst enn er tann, sum er best hóskandi. Møguleiki er eisini fyri at nýta størru Enercon E-70 (2,300 kW), um tað ber til at seta hana upp í Føroyum. Av tí, at miðalvindmegin í Føroyum er rættiliga stór, og at vindviðurskiftini annars eru góð, eru fíggjarviðurskiftini í samband við vindorku lætt at rættvísgera. Tann einasta møguliga forðingin er, at orka fer til spillis, tí ov nógv vindorka longu er á netinum–men hetta verður væntandi ikki ein stórur trupulleiki, fyrr enn væl meir vindorka er komin. Ein vindmyllulund á Borðoynni er mett at kosta ímillum 125 mió. kr. og 155 mió. kr., við einum LCOE á 0.35 kr./kWh–0.41 kr./kWh. Tað er meir enn í Húsahaga, men umleið tað sama sum í Neshaga. Ein kanning varð eisini gjørd av umhvørvisárinunum av verkætlanini. Í olju hevði ein 10 MW vindmyllulund við einum kapasitetsfaktori á uml. 40% spart 8,000 t/ár, sum er 26,000 t CO2/ár. Hinvegin, so kunnu árinini á náttúruna fara at vera nokk so stór, tí nógv jarðarbeiði má gerast. Árin á fólk eru eisini møgulig, tí vanligt er at gera gongutúrar til valdu støðini, og tí at eitt skótahús stendur nær við eina av staðsetingunum. Alt í alt hevði tað helst verið ráðiligt, bæði fíggjarliga og umhvørvisliga, at sett okkurt sum 13 Enercon E-44, ella 5 Enercon E-70, vindmyllur í sunnaru helvt av Borðoynni, hóast ein partur møguliga kundi farið til spillis av høga lutinum, sum vindorka hevur í orkuframleiðsluni. Í hesi ritgerð verður møguleikin fyri orkusparing kannaður, har dentur serliga verður lagdur á ljós, í einum størri eldri bygningi, í hesum føri Tekniski Skúlin í Klaksvík. Tað, sum verður gjørt, er fyrst at kanna, hvussu nógva orku skúlin brúkar í verandi løtu upp á ljós, fyri síðani at kanna hvussu nógv tað er møguligt at spara, um ljóskeldurnar verða skiftar til orkusparandi ljóskeldur. Dansk Standard setur nøkur krøv fyri, hvussu nógv ljós skal vera i einum ávísum rúmi, til dømis skal tað vera 300 lux í einari skúlastovu. Hetta ljósið kann vera ein blandingur av dagsljósi og ljósi frá ljóskeldum. Í tí føri verður dagsljósið í summon stovun, matarhølinum, verkstaðnum og í gongini mátað, øll tey somu hølini verða eisini mátað, við bæði dagsljósi og ljósi frá ljóskeldum. Fyri síðani at viðgera tey data, ið er komið fram til, og at kanna hvat fyri møguleikar eru fyri ljósstýringum, so at ljóskeldurnar kunnu nýta minst møguliga orku. At uppstiga ljóskeldurnar og seta upp ljósstýringar kostar sjálvandi eitt sindur, so afturgjaldingartíðin verður eisini roknað. Simuleringar verða gjørdar av gongini og einari stovu við teimum nýggju ljóskeldunum, fyri at vísa at tær liva upp til tey krøvini, sum DS setur. Úrslitini vísa, at við at uppstiga ljóskeldurnar, kunnu umleið 14 500 kWh sparast um árið. Uppstigingarnar eru mettar at kosta 330 500 DKK, men hetta verður spart inn aftur eftir 11 árum. Við at minka um orkuforbrúkið, so minkar CO2-útlatið eisini. Og bert við at uppstiga ljóskeldurnar á Tekniska Skúla í Klaksvík, so verður CO2-útlatið minkað við 10 tonsum um árið. Skúlin hevur í løtuni eitt orkuforbrúk á 91,9 kWh/m 2 per ár, sum er hægri enn tað loyvda fyri nýggjir bygningar. Eftir at hava uppstiga ljóskeldurnar, vil TSK hava eitt orkuforbrúk á 89,2 kWh/m 2 per ár. Um TSK skal røkka low energy class 2010, má forbrúkið minkað ið 91 500 kWh per ár. Ljósid í tunlum er tann tydningarmesti parturin av ferdslutrygd í tunlum. Serliga í sambandi vid innkoyring í tunlar, ofta nevnt innkoyringssona, er tad altumrádandi, at ljósid minkar stigvíst soleidis, at eygu bilførarans fáa møguleika at venja seg vid tad lítla ljósid, sum er í tunlum. Í sambandi vid hesa uppgávu blivu ljósmátingar gjørdar í Kollafjardartunlinum, og mátingarnar blivu so vidgjørdar í MATLAB. Mátingar vórdu tiknar av bædi beinleidis (rætningsbestemtum) og diffusum ljósi. Mátingarnar av rætningsbestemtum ljósi vórdu tiknar fyri at simulera eygad á bilføraranum. Mátingarnar vístu, at innkoyringssonan á Kollafjardartunlinum ikki livir upp til tann normin, sum Landsverk nytir, id er ásettur av norsku myndugleikunum. Ein vanlig innkoyringssona skal sambært norsku normunum vera 544 metrar long tá koyrt verdur vid eini ferd á 80 km/t. Normarnir siga, at tá id koyrt verdur inn í ein tunnil, skal ljósid ikki broytast fyrstu 50 metrarnar/2.3 sekundini. Sídani skal ljósid falla frá 100% til 40% næstu 50 metrarnar/2.3 sekundini. Tá id bilførarin er komin hesar 100 metrarnar inn í tunnilin, skal ljósid fara at falla frá 40% til 1.4% næstu 20 sekundini/444 metrarnar. Mátingarnar, sum vórdu tiknar, vístu tó, at ljósid fellur meir enn 90% teir fyrstu 83 metrarnar inn í Kollafjardartunnilin, og blívur so ov veikt fyri mátiútstyrid at taka nakrar mátingar. Tøl frá Rádnum Fyri Ferdslutrygd og ferdsluvanlukkuhagtøl frá løgregluni vísa, at árliga kostar Kollafjardartunnilin 3 800 000 DKK í vælferdartapi og ítøkiligum fíggjarligum tapi. Nakrar møguligar loysnir blivu vidgjørdar: Tær øktu útreidslurnar í sambandi vid at røkja eina innkoyringssonu tilsvarandi til ta innkoyringssonuna, sum vard sett upp í Nordskálatunnilin í 2008, bleiv roknad fyri fyra ymisk tídarskeid av árinum, har tad var tendrad fyri ymiskan illuminans. Útrokningarnar vístu, at um bert tann elektriska skipanin (20 000 000 DKK) bleiv útskift, og vid teimum hægstu útreidslunum í vidlíkahaldi, so fór útreidslan at betala seg eftir 5 ár grundad spardum útreidslum í sambandi vid ferdsluvanlukkur á strekkinum. Um allur tunnilin skuldi umvælast, so hevdi hatta betalt seg eftir 18 ár. Ein LED-skipan bleiv eisini kannad, og hóast tær LED-perurnar, sum eru í Leynatunlinum, ikki kunnu vidmælast, so kundi tad hugsast, at vid nyggjari LED-tøkni kundi ein smart skipan mennast, soleidis at bilførararnir uppliva betri upplysing í tunlinum. Ein stórur fyrimunur vid LED er, at tad ber til at styra el-nytsluni, og enntá sløkkja perurnar, tá tad ikki er tørvur á teimum. Afturat hesum bleiv møguleikin á einum passivum dagsljósdempara kannadur, har mann byggir eitt tak, sum stingur 50 metrar út frá tunnilsmunnanum. Tad vísir seg, at vid at gera hetta, kann ein økja tillagingstídina hjá bilførarum vid 2.2 sekundum, sum er ein øking á heili 60% av núverandi stødu, og vidførir eisini eina sparing uppá 43 tons í CO2-gassum um árid. Tad bleiv eisini kannad, um tad ber til at økja endurspeglingina á veggjum og vegi í tunlinum, men av tí at veggirnir eru so mikid vátir, ber tad ikki til, og kanningar hava eisini víst, at hetta virkar best í samspæli vid góda upplysing. Kanningar hava víst, at eldri bilførarar kunnu hava tørv á upp til tvær ferdir so langa tillagingstíd sum ung fólk. Nidurstødan er, at tunnilin livir ikki upp til teir normarnar, sum eru settir av norskum myndugleikum. Eisini hevur verid víst á, at hóast átøk verda gjørd og møguleikin at uppihalda normarnar er til stadar, hava sparingar verdid gjørdar á útreidslum til innkoyringssonur í tunlum, og hetta er tad sídsta stadid, ein sparing skal gerast, tí at flestar ferdsluvanlukkur í tunlum henda í innkoyringini, og tad er tískil ein hóttan móti ferdslutrygdini. Kanning av bygningum við hitapumpum og hvørja ávirkan veðrið hevur á hitanýtsluna Kanning av bygningum við hitapumpum og hvørja ávirkan veðrið hevur á hitanýtsluna Hendan uppgávan kannar ávirkanina av sól og vindi á hitanýtsluna í tveimum bygningum við ymiskum bjálvingarstøði í Føroyum, og royna at finna ein dimensionerandi útitemperatur í Føroyum. Data fyri hitanýtsluna fyri tveir bygningar var kannað saman við data fyri sólskins tímar og vindferð. Data fyri hitastig varð granskað fyri at finna ein passandi dimensionerandi útitemperatur. Úrslitini vístu at eitt rák, sum bendi á at bæði sólskinstímar og vindferð høvdu eina ávirkan á hitanýtsluna í bygningunum. Úrslitið vísti eitt rák, har fleiri sólskinstímar bóru við sær eina lægri hitanýtslu, og eitt rák har hægri vindferð elvdi til hægri hitanýtslu. Tað sást eisini í úrslitinum at munur var á ávirkanini frá vindi í teimum ymisku bygningunum, har tað betur bjálvaða húsið hevði minnið ávirkan av vindi. Tann dimensionerandi útitemperatururin varð funnin at vera antin -6,7° ella -4,2° C fyri tey seinastu 30 árini, ella -5,1° ella -3,4° C fyri tey seinastu 10 árini, treytað av framgonguhátti. Niðurstøðan var at sól og vindur hevur eina ávirkan á nitanýtsluna í bygningum í Føroyum. Tað var eisini staðfest at bygningar við ymiskum bjálvingarstøði eisini hava ymiskar ávirkanir av vindinum. ABSTRACT (FAROESE): Rotta eru helst ikki tann skapningurin, sum fólk ynskja sær sum gest. Í flestu førum gerast fólk bangin, tá tey fáa rottur í húsið, og vilja tí sleppa av við tær sum skjótast. Hóast flestu fólk vamlast við henda skapningin, so finnast tað tó fólk, sum gleðiliga taka í móti hesum rottum, sum tey so kunna nýta til vísindaligar kanningar. Høvundarnir til hesa greinina eru tvey tílík fólk.