Brekkustova eitt umfevnandi og kreativt hús Annika Kunoy Im annika @ sosialurin. fo Vit sita um køksborðið í húsunum hjá ommu Sigbritt við Neyst í Brekkuskákinum í Klaksvík. Hon kallar húsini Brekkustova, og hon hevur síðani 2013 húsað egnari fyritøku í húsunum. Tilknýtið, ið Sigbritt hevur við húsini, er eyðsýnt. Hon búði heima hjá ommu og abbanum saman við foreldrum sínum fyrstu tvey liviárini, og hóast hon síðani flutti til Danmarkar í nøkur ár, so gjørdist sambandið við ommuna og húsini ongantíð veikari. Tá hon saman við foreldrum sínum flutti heim aftur til Føroya at búgva, var hon dagliga inni hjá ommu síni, og húsini umboðaðu alt tað, ið var gott, trygt og umfevnandi í uppvøkstri hennara. –Her inni merkti eg dagliga, at líkamikið hvat eg segði ella gjørdi, so var eg deiligasta menniskja í heiminum, og tað er eisini júst her, at eg skal geva hetta víðari, sigur Sigbritt við Neyst, sum keypti húsini í Brekkuskákinum í 2013, tá hon var útbúgvin sálarviðgeri og nýliga hevði stovnað fyritøkuna 2 be. Sigbritt minnist aftur á løtur saman við ommu síni kring sama boriðið, ið vit báðar nú sita við hvør sínum temunni og práta. –Omma plagdi at hava tær brúnu pappírsrullurnar, sum hon rullaði oman á borðið, og so sótu børnini og teknaðu. Tá eg var eldri sótu vit og budnu, tosaðu og fingu okkum ein drekkamunn, sigur hon frá. ¬–Hon hevði góð skapandi evni, og hevði óivað verið listakvinna, varð hon fødd í dag. Hon sá altíð skap og kreativar loysnir, men hon brúkti evnini til at binda og gera annað hondverk. Tí er tað so ómetaliga vakurt, at húsið heldur á fram við at vera eitt umfevnandi og kreativt stað, sigur Sigbritt við Neyst. Tá omma Sigbritt andaðist í 2012, 88 ára gomul, vórðu húsini sett til sølu, men Sigbritt hugsaði als ikki um at keypa tey tá. Húsnini stóðu til sølu í nakrar mánaðir, men onki nøktandi boð kom. –Tá fekk eg tankan. Eg visti, at nógv skuldi gerast við tey, áðrenn tey kundu brúkast, men vit avgjørdu at royna. Vit gjørdu tey í stand, og so vónadi eg bara, at eg fór at fáa inntøku, og at tað fór at vera virksemi í húsinum, sigur hon rørd. Barna- og ungdómstíðin Sigbritt búði í Danmark nøkur ár sum smágenta, tí foreldur hennara vóru undir útbúgving, men hon kom aftur til Føroya at búgva, tá hon var fimm ára gomul. Sigbritt lýsir barndómsárini sum sorgleys við nógvum spæli. Eftir loknan fólkaskúla byrjaði hon á Klaksvíkar HF skeiði, og hesi árini verða sera hendingarrík fyri ungu gentuna. Í 1992 vórðu Sigbritt og unnusti hennara Høgni Hansen gift, og Sigbritt verður skjótt við barn. Hon fær HF prógvi á sumri í 1993 við stórum búki og í september verður Birita fødd. Sigbritt verður mamma fyri fyrstu ferð sum 19 ára gomul. –Eitt mítt størsta ynski hevur altíð verið at verða mamma, og eg gleddi meg ómetaliga nógv til Birita kom. Fyrstu árini var Birita ikki á stovni, men vit hugnaðu okkum heima, sigur hon. Lívsins avbjóðingar Longu í 1995 fær Sigbritt næsta barnið, tá Jóhan kemur í verðina. Hann var ein stórur nýføðingur, og sá út til at vera ein sunnur og frískur drongur. Triðja dagin varð hann tó kannaður av læknanum, sum hevði illgruna um, at okkurt feilaði Jóhan. -Læknin sendi okkum til Havnar til kanningar, og har fingu vit at vita, at Jóhan ikki mentist sum onnur børn, tað sá út til at vera ov nógv vatn á høvdinum so vit blivu beinavegin send á Ríkissjúkrahúsinum. Hann var bert 5 vikur gamal tá hann fekk fyrstu skurðviðgerð og longu tá hann var 5 mánaðir gamal hevði hann verið undir skurð 4 ferðir. Nógvar kanningar vóru gjørdar og einaferð greiddi ein lækni okkum frá at skannaramyndir vístu at alt ikki var í lagi, men at hann ikki kundi siga hvussu hetta fór at vísa seg. So hesa óvissuna máttu vit liva við. Vit vistu tó ikki tá, hvussu hetta fór at ávirka hann, sigur hon. Sum tíðin leið, sá Sigbritt, at Jóhan ikki mentist sum hini børnini. Hann hevði verið nógv sjúkur fyrstu tíðina, og Sigbritt vónaði at hetta var orsøkin, og at hann fór at koma seg. Men so varð ikki, og seinni varð staðfest at Jóhan var fjølbrekaður. –Sjálvsagt var tað ómetaliga hart, men tað var eisini gott, at vit vóru ung, tí vit høvdu gott mót, sigur Sigbritt við Neyst, sum longu tá Jóhan var tvey ára gamal í 1997 flutti einsamøll við báðum børnunum til Danmarkar at lesa. Hon greiðir frá, at tá hon fekk Jóhan, varð hon kastað út í nøkur ting, sum hon varð noydd at handfara. Hon var nógv á Ríkissjúkrahúsinum saman við lítla barninum, sum fleiri ferðir varð lagdur undir skurð. Hendan tíðin var hørð men eisini mennandi, og onkursvegna fekk Sigbritt mót til nýggjar avbjóðingar. Nógva tíðin í Danmark gav henni áræði til at fara undir námsfrøðiútbúgving í Esbjerg, hóast hon altíð hevði havt ætlanir um at lesa í Føroyum. Júst tá hevði maður hennara Høgni eitt starv, sum hann treivst væl í, og hann hevði ikki hug til at fara undir lesna. Tí fór Sigbritt einsamøll avstað við Biritu og Jóhan, sum hevði serligan tørv. –Jóhan fekk pláss á einum serstovni og Birita fekk eitt barnagarðspláss. So fór eg í skúla, sigur hon róliga. Í Esbjerg snúði tað seg um at fáa gerandisdagin so sjálvvirknan sum gjørligt, so øll brotini í putlispælinum funnu sítt pláss. Jóhan varð heintaður og koyrdur á stovn, síðani koyrdi hon Birita í barnagarð og fór í skúla. Eftir skúlatíð vórðu børnini heintaði, tey fóru at keypa inn og síðani fóru tey heim. Hon legði børnini tíðliga um kvøldarnar, so hon kundi gera skúlatingini til dagin eftir. Unga mamman hevði ikki góðar stundir til at vera saman við vinfólki og annars taka lut í stuttleikanum, sum vanliga fyllir nógv í lestrarárunum. Tó var ein onnur føroysk genta í flokkinum, og tær báðar vóru væl og vóru nógv saman. Eftir fyrsta árið í Esbjerg flytur maður hennara Høgni eisini niður og fer at lesa verkfrøði. Sigbritt greiðir frá, at hóast henni dámdi ómetaliga væl námsfrøðina, so visti hon, at hon við síni innhugsnu persónsmensku ikki fór at trívast sum námsfrøðingur í barnagarði. Hon visti tó ikki, hvat annað hon fór at lesa, men henni dámdi allarbest lærugreinarnar í sálarfrøði Eftir trý og eitt hálvt ár varð Sigbritt liðug at lesa. Hon greiðir frá, at hon fekk prógvið ein leygardag, men hon kendi longu tá, at eitthvørt bagdi hjá Jóhan. Hann misti matarlystin, og mánanáttina byrjar hann at spýggja, og hann steðgar ikki aftur. –Jóhan hevur ein ventil í høvdinum, sum skal leiða trýstið burtur frá høvdinum. Eitt vakið eygað var hildið við honum, men týsmorgunin vaknaði hann ikki, og starvsfólkini á sjúkrahúsinum vórðu tá ørkymlaði. Jóhan hevði so at siga ikki verið sjúkur alla ta tíðina, eg hevði lisið, men nú var heilt galið. Hann varð lagdur undir skurð, men eftir ta fyrstu skurðviðgerðina varð hann fleiri ferðir sjúkur aftur, og var lagdur undir skurð fýra ferðir afturat, sigur hon álvarsliga. –Hvøja ferð hann var undir skurði vaks vandin fyri, at hann aftur fór at verða sjúkur. Tá eg sá, at hann var hevði tað so ringt, søkti eg foreldrafarloyvi–sum var ein møguleiki í Esbjerg- og var heima hjá honum restina av tíðini, vit búðu í Danmark. Heim aftur Tá familjan hevur verið í Danmark í fimm ár, flyta tey aftur til Føroya at búgva. Sigbritt er aftur við barn, og hon eigur dóttir sína Fríðu í 2002. Í Føroyum var tað ein avbjóðing, at fáa tilboð til Jóhan, sum var í skúla frá klokkan 8 til 13 hvønn dag saman við einum stuðli. Við einum smábarni og einum barni við serligum tørvi riggaði tað illa hjá Sigbritt at fara til arbeiðis. Nakað seinni sleppur Jóhan á umlættingarheim eftir skúlatíð, og tá fær Sigbritt starv sum dagrøktarleiðari. –Mær dámdi ómetaliga væl tað starvið, tí uppgávurnar vóru blandaðar. Eg gjørdi fyrisitingarligt arbeiði, vegleiddi dagrøktarnir og eygleiddi børn. Hetta var júst tað, sum eg hevði ynskt, og eg føldi, at eg var komin á røttu hill, sigur hon. Hon treivst so væl í starvinum, at hon ímyndaði sær, at hon fór at verða har í nógv ár. Men hon dylur ikki fyri, at tað var hart, at fáa alt at ganga upp við familju umframt einum barni, sum hevur serligan tørv. Í 2009 fekk Jóhan aftur ein umgang, og hann varð so ómetaliga sjúkur, at tað stóð um lív. –Einaferð hugsaði eg, at hetta endar ongantíð. Í 15 mánaðir fekk hann 12 skurðviðgerðir, og eg var aftur nógv á Ríkissjúkrahúsinum við honum. Tá nýggjárið kom, vóru vit bangin fyri, at vit mistu hann. Tá var bruni komin í heilaveskuna, og tað var ikki lætt at basa tí. Hann fekk sterkt antibiotika inn í høvdið hvønn dag, sigur hon. –Eftir tann umgangin tók tað langa tíð hjá Jóhan at koma seg aftur. Tann tíðin varð so hørð, at eg valdi at fara í farloyvi, og valdi so ikki at fara aftur í starv, sigur hon. Nýggjar leiðir Síðani kom Sigbritt fram á útbúgvingina sum sálarviðgeri. Áhugin í sálarfrøðini var enn líka stórur, og tað tiltalaði hana at verða egin stjóri. Flokkurin, sum varð byrjaður í Føroyum hevði lisið í eitt ár, tá Sigbritt byrjaði í 2009. Tá hon fer undir útbúgvingina, er hon aftur við barn, men hon vildi royna hesa leiðina kortini. Í 2010 varð Brá fødd, so hon kom við mammu síni til próvtøku í Danmark bert seks vikur gomul. –Vit leigaðu eitt summarhús, Høgni kom við, og hann tók sær av Brá, meðan eg var til próvtøku í eina viku, sigur hon frá. Tá Sigbritt hevði lisið í tvey ár, byrjaði hon at fáa klientar undir supervisión sum liður í útbúgvingini. Hon stovnaði eisini eitt smápartafelag, og fyrstu tíðina helt hon til í leigaðum hølum. Hon var liðug við útbúgvingina í 2013. Fyrstu tíðina hevði hon nógv skeið og fyrilestrar, men hóast hon uttan trupulleikar kann standa framman fyri stórari fjøld og tosa, so trívist hon betri, tá hon arbeiðir við minni bólkum ella einstaklingum. Nýggj verkætlan Seinastu tíðina hevur Sigbritt arbeitt við at fáa ráðstevnuna“ Lagnubørn–tigandi arvurin”, sum verður í Klaksvík í døgunum 15. og 16. mars, á føtur. Hugsanin um eina ráðstevnu er komin av at hava samrøður við menniskju, sum orsakað av mentanini hava tagt hendingar við sorg og pínu av ymiskum slagi burtur. –Tað rørir meg at tosa við gomul fólk, sum enn hava angist ella marruna orsakað av onkrum, sum hent er fyri 70 árum síðani, sigur hon. Hon heldur, at tað er umráðandi, at fakfólk kenna avleiðingar av traumatiskum hendingum, og at vit eru tilvitaði um avleiðingarnar. Intiativið til ráðstevnuna var egið, og endamálið var eitt størri innlit í hesa tilgongdina. Hon byrjaði at søkja eftir menniskjum, sum høvdu upplivað skakandi hendingar, og sum livdu við avleiðingum av tí. Tá vóru tað fleiri, ið vendu sær til hennara og vildu siga sína søgu. –Eg trúgvi, at menniskjan tolir at fara ígjøgnum rættiliga nógv uttan at fáa varandi mein, um bert handfaringin er sunn, sigur Sigbritt við Neyst. Á ráðstevnuni verður millum annað viðgjørt, hvussu vit handfara kreppur í Føroyum, hvør meinurin av kreppum kann verða og hvat ein sunn handfaring er. –Søguliga hava føroyingar verið illa raktir av vanlukkum, missi og sjúkum. Samstundis hevur fakligi kunnleikin um fysiska og sálarliga viðgerð ikki verið nøktandi. Fyrr var lívið krevjandi, og tað vóru ikki stundir at steðga á og dvølja við pínu og sorg, sigur hon. –Í míni gransking og í tilfarinum, sum eg havi lisið um vanlukkur, kreppur og hendingar í Føroyum, er tað gjøgnumgangandi at kenslur og reaktiónir hava verið trýstar til viks. Fyrr var hildið, at besti hátturin at handfara kreppur á, var at tiga og fjala tær burtur, sigur hon um granskingina, hon hevur gjørt. Hon greiðir frá, at hesin sami hugburðurin var eisini ráðandi, tá børnini skuldu møtast kensluliga. –Børn kundu verða ignoreraði ella niðurgjørd, um tey vístu kenslur. Tey vóru stór og røsk, um tey ikki grótu og megnaðu at fara víðari uttan at skula tosa um skakandi hendingar. Og tey vóru veik og sart, um tey blivu ávirkaði í ymiskum støðum, sigur hon. Hon heldur, at hesin tigandi arvurin sæst aftur í føroyska samfelagnum í dag í og við, at vit síggja tað sum eina styrki og eina dygd at hava tamarhald á okkara kenslum og reaktiónum. Fer eitt mennikja tó ígjøgnum eitthvørt, sum tað ikki megnar, so hendir nakað við bæði kroppi og sinni. –Tað er eins og tá vit fáa ein kropsligan skaða. Tá fer ein reperatiónstilgongd í gongd. At byrja við kann skelkurin gera, at vit einki merkja. Hetta er ein góð verjuskipan, sum ger, at vit megna at yvirliva, ella megna at handla uttan at blíva yvirtikin av kenslum. Í tíðini aftaná fer organisman í eina tilgongd, at fáa kropp og sinn í javnvág aftur, sigur hon. Tað er her, at tigandi arvurin, við tamarhaldinum sum dygd, kann verða ein forðing fyri lekjandi tilgongdini, greiðir Sigbritt við Neyst frá. –Tamarhaldið kann gera, at organisman ikki sleppur av við løstin. Hetta kann millum annað seta seg sum kroppsligt og sálarligt órógv og føra til hægri blóðtrýst, hjartatrupulleikar, psykosomatiska pínu, møði, strongd, angist og tunglyndi, sigur hon álvarsliga. Vit menniskju eru tó ofta ótilvitað um, at slík sjúkueyðkenni kunnu botna í hendingum, sum vit hava verið fyri, og tí fáa vit heilivág og viðgerð, sum doyva sjúkueyðkennini, men als ikki fáa fatur á rótini, greiðir hon frá. –Eg havi eisini fleiri ferðir í míni gransking rent meg í, at fólk hava nýtt rúsdrekka og onnur rúsandi evni fyri at fáa órógv burtur og hetta kann so víðari gerast sera oyðileggjandi, sigur hon. –Í míni gransking vóru tað nógv fólk, sum eftirlýstu einum staði, har tey kunnu fáa traumaviðgerð. Í neyð síni hava tey sjálvi verði noydd til at funnið hjálpina, og sjálvi samskipa eftirviðgerð av hendingum tey hava verið fyri, sigur hon framhaldandi. Eisini hevur hon í fleiri førum sæð, at fólk við trauma hava valt onki at gera við pínuna, hóast hon hevur verið vaksandi. –Eftir at hava tosað við nógv fólk, sum hava sagt frá sínari søgu, havi eg eina sterka kenslu av, at vit í Føroyum hava tørv á einum traumadepli. Ein depil við fakfólkum, sum hava førleika at veita bráðfengishjálp og sum kann stuðla og viðgera bæði fysisku og sálarlig árin og seinárin av trauma. Har miðvíst verður arbeitt fyri at veita kunnleika til stovnar og fyritøkur um sálarligari fyrstuhjálp, og sum kann veita supervisión til fakfólk, sum arbeiða við kreppuraktum menniskjum, staðfestir hon. –Eg síggi tað, sum av alstórum týdningi, at vit viðgera hetta evni og hetta er orsøkin til, at eg valdi at skipa fyri eini ráðstevnu, har vit kunnu fáa eitt fakligt og samfelagsligt orðaskifti, sigur hon framhaldandi. Tørvur á meir gransking Sigbritt greiðir frá, at hóast ráðstevnan verður í næstum, so er tørvur á nógv meiri gransking á økinum. Hon hevur við hesum sett hol á eitt forarbeiði, sum møguliga verður til meir gransking á økinum úr einum samfelagssligum sjónarmiði. Tað liggur í okkara arvi, at vit eiga at tiga ógvusligar ella traumatiserandi hendingar burtur. Vit eru uppæld til at halda, at verður slíkt tagt burtur, ja so fer tað burtur, men Sigbritt er sannførd um, at vit eiga at verða alt meiri tilvitaði um avleiðingarnar, tað fær, um vit halda á fram at tiga tingini burtur. –Ting sum verða tagd burtur svinna ikki, men hvat hendir so, og hvussu kunnu vit arbeiða við slíkum hendingum á ein sunnan hátt, spyr hon. –Tann sunna handfaringin er, at tað sum órógvar í systeminum onkursvegna sleppur út aftur. Tað kemur út á ymiskar háttir, so sum í sorg, vreiði ella og onkuntíð kann vera tørvur á vegleiðing frá fakfólki, sigur hon. Hon greiðir frá, at torført er at siga, hvør definatiónin uppá eitt trauma er–tí trauma hendir, tá eitt menniskja upplivir eitthvørt, sum tað ikki megnar. Tá hendir okkurt við bæði kroppi og sinni. –Summi kunnu megna eina støðu, hóast at onnur ikki megna somu hending. Kanningar vísa, at ymiskleikin ofta liggur í søguni og upplivingum hjá tí einstaka persóninum, ið gera ein sárbaran, sigur hon til endans.