Hinir hava skyldina fyri, at eg taki ta avgerð, sum eg taki. Og tað so dyggiliga eisini. Mentanin hevur altíð verið eitt skálkaskjól hjá politikarum. Fíggjarlógaruppskotið fyri 2008 er enn ein láturlig roynd at fjala seg fyri síni egnu politisku hugmóð og egna dugnaloysi. Hundrað túsund her og hálvtrýss túsund har eru bara til at halda øll, sum eru við til at menna føroysku tjóðina, sum eru við til at skapa hesi ungu tjóðini ein tjóðarsamleika, fyri turra spott. Men, hugsar gløggi lesarin, hvat er so nóg mikið? Nei, teir halda, at hasir býttlingarnir, sum sita og skriva, sum mála, gera tónleik, gera orðabøkur og annað, hatta eru bara sovorðnir letingar, sum ikki duga at fáast við okkurt annað. Upphæddin, sum verður latin í stuðli til mentan og list kemur í minsta lagi fimm ferðirnar inn aftur. Ein annar vegur at gingið hevði verið, at teir pengar, sum listafólk hava goldið í skatti síðani 2000, t. e. pengar, sum listafólk hava fingið í starvsløn frá Mentanargrunni Landsins, kundu verið nóg mikið til at hækkað játtanina til grunnin munandi. o. s. fr. Hetta er ikki ein meining frá einum kjarrgalnum, ráðaleysum manni–hetta er ein meining frá einum ógvuliga sviknum og skuffaðum manni. Og eg eri ikki einsamallur um hesa kensluna. Bill Justinussen og hini í Mentanarnevndini, nú kunnu tit vísa tykkum sum veruligar politakarar, ið standa við síni orð. Vit krevja bara, at tit halda tað, sum tit lovaðu at játta, tá ið tit vóru til setanarsamrøðu við fólkið (t. e. valstríðið). Oddfríður Marni Rasmussen Við list skal land byggjast Greinar-Greinar Við list skal land byggjast Oddfríður Marni Rasmussen. Valstríðið Valstríðið fram til valdagin 19. januar var heldur tamt. Onki veiggj var í politikarunum. Nú hava flokkarnir í CHE-samgonguni telvað seg fram til eitt samgonguskjal. Skjalið hevur fingið heitið“ Samhaldsfesti, sjálvstýri, (so kom sjálvstýrið við, hóast alt) møguleikar og menning”. Tjóðarsamleiki ella altjóða samleiki Tað er tann parturin av samgonguskjalinum, sum hevur við mentan at gera, ið hevur mín áhuga. Eg gjørdist ikki sørt skakkur av, at slík hugmyndafrøði skal liggja sum grund fyri einum mentanarpolitikki. Har er onki nágreiniligt sett í inngangsorðini, og tí kunnu tey lesast sum tómt tos. Allarfyrst stendur skrivað:“ Tjóðarsamleikin er tað, sum knýtir føroyska fólkið saman,” jú, jú, tað passar og góð sáðgóðska er eisini gott at knýta fólk saman við, men hvør er hesin tjóðarsamleikin? “ Orsøkin til at vit byggja land er, at vit hava ein sterkan samleika,” stendur víðari skrivað. Hetta er eisini logikkur fyri búrhøsn, men ein sterkur samleiki kann bara lýsast við at peika á eitt veikt lið. Men so kemur hesin heldur løgni setningurin. At enda stendur:“ Tí verða munandi átøk gjørd til tess at stimbra og menna tjóðarsamleikan.” Eg kundi hugsað mær at vita, hvørji átøk, ið skulu gerast til tess at stimbra og menna tjóðarsamleikan? Eg haldi ikki, at veruleikin er so einkul, sum her verður víst á. Tað kemst ikki uttanum. Men um nakar serligur vandi er fyri, at okkara tjóðarsamleiki minkar av hesum, loyvi eg mær at ivast í. Vit koyra í bilum, hóast gamalt var at ganga millum bygda. Og vit brúka alnetið at samskifta við. Sjálvt um ávirkanin uttaneftir hevur verið stór, ja, so mikið stór, at samfelagið hevur broytt seg, enntá til tað betra, so eiga vit ikki at vera bangin fyri, at alt tað, sum føroyskt er, fer fyri bakka. Ávirkanin uttaneftir verður ikki so stór, um vit styrkja partar av samfelagnum. Tað dugir onki at byggja garðar, tá ið hini bróta niður múrar. Ræst kjøt og samleiki Seta vit inn orðini“ ræst kjøt” í staðin fyri“ tjóðarsamleika” og“ samleika” ljóðar inngangsorðingin soleiðis: Ræst kjøt er tað, sum knýtir føroyska fólkið saman. Orsøkin til at vit byggja land er, at vit hava eitt serstakt ræst kjøt. Tað hevði tí verið óneyðugt at skriva slíkt innantómt skvaldur, áðrenn ein innihaldsríkan virkispart í samgonguskjalinum. Fara vit síðani til sjálvt innihaldið í mentanarpartinum av samgonguskjalinum, so fært tú annað latín at lesa. Tann einasti parturin, ið luktar eitt sindur av hugmyndafrøðini um tjóðarsamleika, er tann parturin, sum er um mentanararv. Tað skuldi ikki kostað tað stóra, at fingið øll forrit á føroyskum, soleiðis, at allar fartelefonir og teldur brúktu føroysk heiti fyri teir tøknifrøðiligu eginleikarnir, sum hesi hava. Eisini at fingið filmar og annað við føroyskum teksti og talu skuldi verið ein góð íløgu í framtíðar ungdóm Føroya. Kringvarp Føroya Kringvarp Føroya eigur at veita føroyingum eina almenna tænastu og skal senda tilfar, ið tænir øllum føroyingum í øllum aldri. Við øðrum orðum: alt, sum verður gjørt, kann bara verða til tað betra. Hesin parturin hevur kanska mest við meg at gera. Tað er fagur ljómur í mínum oyrum, nú Mentnargrunnur landsins er tikin við, og at hann skal hækkast og broytast. Tey, sum lovaðu, at Mentanagrunnur landsins skuldi hækka munandi, ja, summi søgdu, at hann átti at verið trífaldað hækkaður, tey vóru: Hans Pauli Strøm, Helena Dam á Neystabø, Bill Justinusen, Høgni Hoydal, Tórbjørn Jacobsen, Katrin Dahl Jacobsen, Kári á Rógvu, Jógvan á Lakjuni, Andrias Petersen, Rodmundur Nielsen, Heidi Petersen, Annika Olsen, Marius Dam, Kaj Leo Johannesen o. o. So mikið nógvir tinglimir vóru, ið vildu grunninum væl, at ikki skuldi verið nakar trupulleiki at fingið slíkt í gjøgnum á tingi. Eg ivist tó í, um ein tónlistagrunnur eigur at liggja undir Mentanargrunninum. Hann eigur eftir mínum tykki at liggja undir Vinnumálaráðnum, tí at soleiðis sum eg havi skilt tónlistagrunnin, so skal hann verða brúktur til at marknaðarføra føroyskan tónleik, serliga popptónleik, út í heim. Vit koma haltandi eftir hini londini á hesum økinum. Og vit skammast við at siga, at vit ikki kunnu lána tónleikafløgur á einum føroyskum bókasavni. At bókasøvnini ikki kunnu skipa fyri ymiskum skeiðum fyri fólki. Ein dagføring á hesum økinum er so hart tiltrongd, at tað fer at taka meiri enn komandi fýra árini til hetta. Her má ein langtíðarætlan gerast. Í Grønlandi hava bókasøvini opið sunnudagar við ógvuliga góðum úrsliti. Kann mann bara tveita ein listaskúla, sum ikki er til í eitt samgonguskjal, uttan so, at tey ætla at byggja ein listaskúla? Ungdómurin Fjálgandi er eisini at síggja, at ungdómurin er komin við í eitt samgonguskjal. Ungdómurin er tann, ið skal loftast. Niðustøða Við hesum fáu orðum havi eg tikið samanum tað, sum stendur í samgonguskjalinum. Onki samsvar er millum hugmyndafrøðiligu inngangsorðingina og teir veruligu málsetningarnar í mentanarliga partinum av samgonguskjalinum. Inngangsorðingin er humbukk og møsn og luktar eitt sindur av lummafasismu, meðan málsetningarnir eru ógvuliga framsøknir, og eg vóni, at alt, sum í tí partinum stendur verður veruleiki innan fýra ár, tí at tað er veruliga brúk fyri at gera íløgur í mentanina, sum merkjast. Hevði tað verið natúrligt at biðið palleba komið við einum íkastið, um fundurin var um fíggjarstøðuna í landinum ella um krabbameinskanningar? Hví hevur tað so stóran týdning júst tá talan er um list? Tað er sjálvandi tí, at vit ikki skulu hava serfrøðingar at fortelja okkum hvat okkum skal dáma og hvat er góður smakkur. Tað er ikki gjørligt at yvirhoyra tað, kortini vil eg gjarna, fyri at tryggja javnvágina, hava hetta sjónarmiðið í bakhøvdinum í dag, tí fari eg at byrja við at minna typir sum okkum um, at vit liva í eini pinka lítari enklavu. Vit liva í eini pinkalítlari eknklavu upp á 50 ella kanska 100 listsnobbar, smaksdómarar, verðinsfjarir elituistar og tað, sum er verri. Ein pinkalítl enklava, har týdningurin av listini fyri samfelagið er ein sjálvfylgja, ja ein enklava har tað veruliga hevur meining at tala um list, sum tað týdningarmesta fyri samfelagið, hátt hevja yvir fisk og betong–ella røktarheim og vøggustovur fyri tað. Tað er volapyk fyri tey, sum búgva við síðuna av okkum. Alt tað, sum vit halda er so týdnigarmikið og rætt, er fyri teimum abstrakt, háfloygt og líkamikið. Tá er tað ikki altíð so hugaligt at fara út úr síni egnu verð. Óvissukenslan blívur ikki betri av, at man sjálvur, í síni pínligu betrivitan avnoktar, at tað finst ein avantgarda. Kundu vit bara hildið fast við hugskotið um eina avantgardu, so høvdu vit eina góða grundgeving fyri, at alt tað vit halda er rætt, verulgiga eisini er rætt. Men gakk, ongin uttanfyri enklavuna sum eg livi í er ónøgdur við mentanina. At listpolitiska kjakið í besta føri er spakt, í versta føri oyðileggjandi. At mentanarpengar eru umsitnir ætlanarleyst, og at listastovnar ikki lúka sínar skyldur. Vit eru nøkur heilt fá, sum halda tað er ein grund til at grenja, men soleiðis sær tað út frá mínum sjónarvinkli, harfrá eg standi og í tí lítlu bobluni ella enklavuni eg livi í. Spurningarnir sjávir benda á, at tað eru tvær liðir í málinum og tveir ymiskir hópar, hvør við sínum hugburði. Øðrumegin tann lítla úrvalda enklavan, sum blívur við at grenja, og hinumegin allir aðrir mentanarskaparar og mentanarbrúkarar. Enklavan stendur fyri tí ódámliga sjónarmiðinum, at listin skal stýrast, sjálvi kalla tey tað helst” umsitast forsvarliga”, og øll hini taka undir við tí meira menniskjansliga, at listin er ein frælsur fuglur, sum kann flúgva hvar hann vil og ikki má temjast. Tað ber sjálvandi til, við almennum pengum fylgja reglur, og tað er bara ein spurningur um at hava nóg góðar reglur, so skal listin ivaleyst varðveita sítt natúrliga frælsi og blíva við at vera ótamd. Hin spurningurin er verri: hvør skal sýra, hvør skal taka tær avgerðirnar, sum fáa týdning fyri hvør, sum kemur í fokus, hvør kunstur fær vakstrarbotn. Her er tað problematiskt fyri enklavuna, at fortrongja tann veruleikan, at vit eru nøkur heilt fá, sum halda at tað gongur til helvitis, ella ignorera ta skynsemis rødd, sum sigur okkum, at list er nakað subjektivt, sum vit ikki hava betur skil á enn onnur. Og tað má eg bara viðurkenna, at eg einans fái loyvi til, treytað av at vit fáa meira eliteran hugburð á borðið, og tað hevur víst seg at vera rættuliga trupult. Vit eru sjálvandi í tí støðu, at listin hóast sítt smala og ekslusiva lyndi skal sameinast við eitt demokratiskt projekt. Og tað lættasta hjá politikarunum, tá teir skulu gera listapolitik, er væl skiljandi, at síggja burtur frá, at listin er umgyrd av elituismu, sum tykist sampakka illa við demokrati, og heldur tveita seg út í tað populistiska og fólksliga og geva orðið til fjøldina. Somuleiðis sum tað ikki heldur er nøkur grund til at vera bangin fyri esoteriskum mentanarsnobbi, sum er fullkomuliga uttan samband við veruleikan. Vit eru í eini støðu har elituisman er fallin og amatørisman hevur sigrað, eg veit ikki, hvat man skal kalla tað mótsetta av einum ekspertveldi. Men tað er umleið tað vit hava nú, og tað er ongin ivi um, at tað avmarkaða talentið hevur tað betri enn tað stóra talentið. Hvat er so loysnin? Tá vit hava tvey at síggja til ósambærilig sjónarmið, tað populistiska, sum eftir mínum tykki hevur tað ov gott, og tað elitera, sum eftir mínum tykki hevur tað alt ov ringt. Loysnin er tann rættuliga einfalda, at vit skulu tora at skilja millum ítrivslistina og ta professionellu listina. Tað kann væl vera at tað innanfyri myndlistina sær út sum um søgan er fylt av listfrøðingum, sum hava mistikið seg, men hon er eisini yvirklistrað við makthavarum, sum hava mistikið seg. Hóast tað eru politikarar, sum ivaleyst halda, at tað er torført at sameina eliter sjónarmið við populistiskan politikk, kunnu teir blíva noyddir til tað. Tí tað er gingið galið. Tað er ein háðan og ein skomm fyri okkum føroyingar, at dagsins politikarar eru so ólátaðir, at teir ikki kunnu standa við sínu føgru lovorð, sum vórðu floygd úr munni teirra fyri bara nøkrum fáum mánaðum síðani, og at teir ikki heldur megna at ganga inn fyri tí, sum teir sjálvir hava samráðst seg til og fest niður í samgonguskjalið. Ár um ár fær politiski veruleikin skyldina, men eg haldi, at talan er um politiskt dramblæti, har allir sum ein brúka heimsins elstu umbering: Tað var ikki eg, tað var hann. Men nú fíggjarlógaruppskotið er lagt fram, sær tað út til, at teir hava brotið bæði munnligar og skrivligar avtalur. Teir hava brúkt hann í sínum egna hugtaki um eina serliga føroyska tjóð, hava brúkt mentanina (sum teir ikki vilja stuðla) sum skálkaskjól fyri eina tjóðarbygging, sum er láturlig, tí at við ongum stuðli til mentan og list, so kunnu teir eins væl geva tjóðini mønustingin–skera høvuðsæðrina av og melda seg inn í okkurt lokalt biddarafelag, ið ikki ætlar sær at gerast ein partur av altjóða pallinum. Kanska Norðurkorea hevði viljað havt okkum við. Púrt ongan. Estland stuðlar listafólkum við teimum eykaavgjøldum, sum koma inn frá tubakki og rúsdrekka. Hví lata føroysku politikararnir ikki teir pengarnar til mentan og list? Teir hava ikki sæð, hvønn týdning skapandi og útinnandi listin hevur fyri Føroyar. Men, tá ið politikarar skulu semjast um at stuðla list og mentan, so kemur altíð onkur tunnil í vegin, ella eitt ellisheim, ella ein skúli, ella ein skattalætti, ella ein tunnil, ella eitt vaktar- og/ella ferðafólkaskip, ella ein tunnil afturat, ella ein undirsjóvartunnil o. s. fr. o. s. fr. Hevði so talan verið um eina risastóra upphædd, so kundi eg skilt teir, men talan er um 10 milliónir í fýra ár til skapandi og útinnandi listafólk, til listafólk, hvørs verk finnast í øllum føroyskum húsarhaldum og í øllum almennum sum privatum bygningum, og sum er týdningarmesta amboð til at byggja tjóðina við. Nú skal so fíggjarlógaruppskotið leggjast fram fyri tær ymisku nevndirnar. Eg vóni, at tá ið uppskotið kemur fyri Mentanarnevndina, so fara teir at bera so í bandi, at Mentanargrunnur Landsins fær tað, sum honum varð lovað. Bill Justinussen og hini í Mentanarnevndini, nú kunnu tit vísa tykkum sum veruligar politakarar, ið standa við síni orð. Vit krevja bara, at tit halda tað, sum tit lovaðu at játta, tá ið tit vóru til setanarsamrøðu við fólkið (t. e. valstríðið). Oddfríður Marni Rasmussen Týðaragrunnur Greinar-Greinar Nýtt frá felagnum Starvsnevndin hjá LISA hevur sent mentamálaráðharranum soljóðandi skriv: Nú vit hava skoðað fíggjarlógaruppskotið ígjøgnum, síggja vit, at Mentanargrunnur landsins verður skerdur við 288.000 krónur–frá 6.2 milliónum og niður á 5.912 milliónir. Hetta er starvsløn í meir enn eitt heilt ár til arbeiði, ið ikki verður gjørt, ella játtan til einar tíggju verkætlanir, sum ikki verða førdar út í lívið. Fyri at taka eitt tal úr rúgvuni, so vórðu játtaðar 291.000 krónur til 38 fløguútgávur í 2009. 712.000 krónur til 74 bøkur. Verður Mentanargrunnur landsins skerdur við 288.000 krónum, so fær tað álvarsligur avleiðingar. Vit vita øll, hvussu tungt tað er at fáa játtanina upp aftur á somu upphædd, tá ið hon fyrst er skerd við so nógvum pengum. Mentanargrunnur landsins hevur so ótrúliga stóran týdning fyri okkum listafólk. Hann er so at siga einasti møguleiki, vit hava at fáa eina rímiliga inntøku fyri arbeiðið, ið vit gera, og tað arbeiðið, sum vit gera hevur so alstóran týdning fyri bæði trivnað, tjóðarbygging, føroyskan stoltleika, og fyri at listafólk støðugt kunnu menna seg innan ta listagrein, vit nú einaferð arbeiða. Møguleikarnir at liva av at skapa list í Føroyum eru sera avmarkaðir, tí at marknaðurin eisini er avmarkaður, og tí má henda konto ikki nertast. Vit hava fingið ein gyltan møguleika í hesum døgum. Íslendingar, sum eru fyrsta norðurlandið, ið gerst høvuðsnavn á bókamessuni í Frankfurt í 2011, hava boðið okkum við til tiltakið sum ein partur av teirra básum. Tað má sigast at vera ein so gyltur møguleiki hjá okkum, at hesin ikki má fara aftur við borðinum. Týski bókamarknaðurin er ikki sum bókamarknaðir aðrastaðir í verðini. Hann er ikki so protektionistiskur sum eitt nú hin ensktskrivandi bókamarknaðurin. 40% av øllum tí týska bókamarknaðinum eru týddar bøkur, meðan til samanberingar kann sigast, at á bretska bókamarknaðinum eru bara 2% týddar bókmentir. Við hesum mæla vit ráðharranum í mentamálum at flyta tær 288.000 krónurnar, sum meiningin var at skerja Mentanargrunn landsins yvir í Týðaragrunnin, fíggjarárið 2011. Hetta vísir, at landsstýrið satsar og vil virka soleiðis, at pengar verða settir av til henda risastóra møguleikan, vit hava fingið í boði. Hesir pengar høvdu gjørt stóran mun, um vit skulu taka tilboðið frá íslendingum í álvara. Tá ið fíggjarárið 2011 er liðugt, verða pengarnir fluttir yvir aftur til Mentanargrunn landsins fíggjarárið 2012. Um hin týski marknaðurin fær eyguni upp fyri føroyskum bókmentum, so veksur jú hin føroyski bókamarknaðurin eisini, og veksur ein marknaður, so gerst livigrundarlagið hjá okkara bókmentafólki, ið í forvegin eru avmarkað av føroyska málinum og harvið avmarkaðum lesaraskara, seg nógv størri. Vinaliga Oddfríður Marni Rasmussen, formaður Ólavur Jakobsen, nevndarlimur Jens M. Dalsgaard, skrivari