Høgni Hoydal, løgtingsmaður sett munnligan fyrispurning til Johan Dahl, landsstýrismann um loysnir á støðuni við avlýsingum á Suðuroyarleiðini. 1. Hvussu nógvir túrar hjá Smyrli eru avlýstir, broyttir–ella vent er aftur–seinastu tríggjar mánaðirnar? 2. Er nakað tíðarskeið síðani 1975, har tølini hava líkst ella nærkast hesum? 3. Er nakað ár, har tølini hava líkst samlaðu tølunum fyri 2013? 4. Hvat hevur landsstýrismaðurin gjørt til tess at finna loysnir á støðuni við økta talinum av avlýsingum hjá Smyrli á Suðuroyarleiðini? 5. Hvat ætlar landsstýrismaðurin at gera við hesa støðu–eitt nú viðvíkjandi alternativum atløgumøguleikum, tá veðurlíkindini forða Smyrli at leggja at bryggju í Havn? Á Løgtingi 10. desember 2013 Høgni Hoydal Ert tú stórátari uttan at gerast mettur? So fekst tú kanska ikki nóg nógva føði í byrjanini av lívi tínum, tá tú framvegis lá í fosturvatninum. Nýggj donsk kanning vísir, at pinkubørn, ið ikki vuksu nóg nógv, meðan tey lógu í búkinum hjá mammum sínum, og tí vigaðu ov lítið, tá tey vórðu fødd, hava ein feil í sentralu mekanismuni, ið stýrir svongd teirra. Tað merkir, at tey kunnu eta meira enn onnur restina av lívinum. » Tey verða programmerað til at søkja føði, tí tey ikki hava fingið nóg nógva føði sum fostur. Fyri at yvirliva hóast lágu vekt sína, kunnu tey eta meira, tá tey verða løgd til bróstið hjá móðurini, «sigur Allan Vaag, ið er kliniskur professari og yvirlækni á Rigshospitalets Institut for Klinisk Medicin, við tíðarritið Videnskab. dk. » Í byrjanini yvirliva pinkubørn, ið viga ov lítið, tí svongd teirra er størri enn hjá børnum við vanligari vekt, men tá tey gerast eldri, og um matvøruútboðið er stórt, sum tað er um okkara leiðir, er tað ein vansi, at tey eru svangari enn onnur, tí so eta tey ov nógv og gerast ov feit. « Allan Vaag hevur staðið á odda fyri einum granskingarliði, ið hevur uppdagað, at pinkubørn, ið viga ov lítið, gjøgnum alt lívið framleiða minni mettleikahormon, kallað Leptin, enn tey, sum eru fødd við vanligari vekt. Orsøkin er, at fitiupprunakyknur teirra ikki búnast rætt, vísa kanningarnar hjá granskarunum. Sannlíkt er, at hetta er orsøkin til, at fólk við lágari burðarvekt oftari gerast ov feit og fáa týpu 2-diabetes enn onnur, er niðurstøðan hjá granskarunum. Við at samanbera biopsiir fráa 14 vaksnum monnum, ið høvdu lága burðarvekt, við biopsiir frá monnum við vanligari burðarvekt, hava granskararnir funnið út av, at fitivevnaðurin hjá teimum, ið vigaðu ov lítið, tá teir vórðu føddir, ikki mennir seg til virkisførar sellur, tí tær ikki búnast sum hjá øðrum fólkum. At búningin av upprunakyknunum ikki riggar, sum hon skal, er óheppið, millum annað tí at hormonið Leptin, ið stýrir okkara svongdarkenslum, verður til undir kyknubúningini. » Vit eru sera fegin um úrslitið, tí tað førir okkum nærri svarinum uppá, hví lág burðarvekt økir vandan fyri at fáa diabetes. Kanning okkara vísir, at fitiupprunakyknurnar hjá pinkubørnum við lágari burðarvekt vanta evnini til at búna seg á rættan hátt. Men tað er hugsandi, at hetta eisini er galdandi fyri kyknurnar í øðrum gøgnum og vevnaði í kroppinum, «sigur Allan Vaag. Strandarlandasamráðingar um sild millum Føroyar, ES, Ísland, Noreg og Russland hava í dag verið í London. Ongin semja fekst um býtið á hesum sinni, og fundurin varð tískil niðurlagdur, boðar Fiskimálaráðið frá á heimasíðu síni. Royna at mýkja støðuna Næstu dagarnar og vikurnar fara Føroyar at halda tvey-parta samráðingar við hini strandarlondini til tess at royna at mýkja støðuna og finna møguligar loysnir. Sjálvar strandarlandasamráðingarnar vera eftir ætlan uppafturtiknar í januar mánað, tá ið royndirnar at gera semju gjøgnum tvey-parta samráðingar eru loknar. Føroyska samráðingartoymið, Sendistovan í London og Felagið Nótaskip mannaðu føroysku sendinevndina. Flogvinnan roknar við 930 miljónir fleiri ferðandi um fýra ár. Eitt land fer at standa fyri 30 prosentum av vøkstrinum. Altjóða flogferðslufelagsskapurin IATA væntar, at talið á ferðandi fer at vaksa við 31 prosentum frá í fjør og fram til 2017. Tá fer talið á flogferðafólkum at tátta í fýra miljardir ferðandi-ein vøkstur upp á 930 miljónir úr teimum 2,98 miljardunum av ferðafólkum, ið flugu í 2012. Árligi ferðafólkavøksturin í fýra-ára skeiðnum verður mettur til 5,4 prosent. Hetta er meira enn í árunum eftir fíggjarkreppuna, tá árligi vøksturin í ferðafólkaferðsluni var upp á 4,3 prosent millum 2008 og 2012. Av fráboðaða vøkstrinum fara 292 miljónir av nýggjum ferðandi at vera á uttanlandsrutum og 638 miljónir á innanríkisrutum. Og Miðeystur og Asia-Kyrrahavsøkið fara at standa fyri størsta vøkstrinum. Kina fer at standa fyri 30 prosentum "Rutur til og úr Kina fara at standa fyri størsta einstaka vøkstrinum og 30 prosentum av nýggju ferðafólkunum í hesum tíðarskeiðnum", verður sagt. Asia-Kyrrahavsøkið, íroknað Kina, fer eftir ætlan at geva 300 miljónir nýggj ferðandi innan 2017. USA fer tó framvegis at vera størsti marknaðurin við umleið 680 miljónir ferðandi í 2017. Vøksturin er harafturímóti "bert" upp á 70 miljónir ferðafólk ella 2,2 prosent um árið sambært IATA. Talið á ferðandi í Kina fer hinvegin at vaksa við 10,2 prosentum um árið og hava 490 miljónir ferðafólk í 2017 sum heimsins næststørsta flogferðafólka tjóð. 10/12/2013 ES-tingið hevur endaliga góðkent fiskivinnunýskipanina hjá ES, sum m. a. skal fyribyrgja ovurveiðu. ES-tingið hevur í dag endaliga góðkent felags fiskivinnupolitikkin hjá ES, ið skal steðga ovurveiðu, útblaking av "skeivum" fiski og torgreiddum reglum. -Eftir tingingar í fleiri mánaðir og politiskt spæl kunnu vit nú seta punktum í nýskipanini av fiskivinnupolitikkinum. Fiskivinnupolitikkurin er vorðin eitt stórt tungt teppi av óneyðugari detailstýring og óbendandi reglum, sum hevur havt útblaking av sunnum fiski sum avleiðing, sigur Ole Christensen, varalimur í fiskivinnunevndini hjá ES-tinginum, við Ritzau-tíðindastovuna. Meira enn tveir triðingar av fiskastovnunum hjá ES eru sambært ES-nevndini ovfiskaðir. Nýggja skipanin setur tí krøv um, at limalondini skulu grunda sínar árligu ásettu fiskakvotur á ein ítøkiligan vísindaligan frymil fyri burðardyggari fiskiveiðu. Ov stórur floti Ein av høvuðsorsøkunum til ovurveiðuna er, at limalondini hava ov stóran fiskiflota. Tað er rætt og slætt ikki nógmikið av fiski til tey mongu skipini. Tí inniheldur nýggi fiskivinnupolitikkurin eisini eina ávaring til limalondini um, at flotin í størri mun skal tillagast, so sleppast kann undan stóru ovurveiðuni, sum fer fram í dag. Samstundis verða 95 prosent av allari útblaking av fiski, orsakað av slagi og stødd, bannað, til tess at sleppa undan stóra spillinum, útblakingin hevur við sær. Fiskimenn meiri ávirkan Í Danmark kemur eitt forboð ímóti útblaking av uppsjóvarfiski, ið millum annað umfatar makrel og sild, longu í gildi 1. januar 2015. Síðani seinasti fiskivinnupolitikkurin varð samtyktur, eru fleiri og fleiri avgerðir á fiskivinnuøkinum vorðnar tiknar á ES- og stjórnarstigi. Hetta verður nú eisini broytt við nýggja fiskivinnupolitikkinum. -Dag til dag-avgerðir um raksturin á fiskivinnuøkinum skulu í størri mun takast í økjum. Fiskimenn og granskarar eiga at arbeiða nógv meira saman í umsitingini. -Úr Brussell skulu vit ikki stýra niður í smálutirnar. Reglurnar í framtíðini skulu vera einfaldari, og fiskimenninir skulu hava meiri ávirkan, sigur Ole Christensen. Við atkvøðugreiðsluni í ES-tinginum er nýggi fiskivinnupolitikkurin endaliga samtyktur og kemur í gildi 1. januar 2014. 10/12/2013 Í fjør ferðaðust 180.536 ferðafólk við Teistanum millum Skopun og Gomlurætt. Tað eru sløk 4.500 fleiri enn í 2011, vísir ein uppgerð, Strandferðslan hevur gjørt yvir ferðafólkatalið sambært in. fo. Uppgerðin vísir, at Strandferðslan í fjør flutti tilsamans 1.140. 695 ferðafólk við skipunum og bussunum hjá Bygdaleiðum. Hetta eru 46.486 ferðafólk fleiri enn í 2011, tá samlaða ferðafólkatalið var 1.094. 209. Vøksturin er serliga í talinum á ferðafólkum við skipunum hjá Strandferðsluni. Í 2012 ferðaðust 560.007 ferðafólk við strandfaraskipunum ella 7,6 pst. fleiri enn árið fyri. Av teimum flutti Smyril 224.668 ferðafólk um Suðuroyarfjørð, t. e. ein vøkstur á 6 prosent. Ferðafólkatalið um Nólsoyarfjørð er eisini nógv vaksið. Í 2012 var ferðafólkatalið 91.790 ímóti 71.501 árið fyri. Hjá Bygdaleiðum er ferðafólkatalið rættiliga støðugt, 580.688 ferðafólk ímóti 573 979 í 2011. Ein vøkstur upp á 1,2 pst. -Eg var javnan suðuri í Sandoynni frá síðst í seksti-árunum til langt upp í áttati-árini bæði sum bilmekanikari og umvælari av maskinum, m. a í sambandi við havnarútbyggingina í Skopun. Mær dámdi sera væl har suðuri. Eg treivst sera væl millum sandoyingar. Teir vóru sera fittir, blíðir og ikki minst trúfastir. Jú, eg havi bara alt gott at bera teimum. Orðini omanfyri eigur skjótt 74-ára gamli søldfirðingurin Jafet Rasmussen. Tað er neyvan heilt við síðuna av at siga, at hann var álitið hjá serliga buss- og lastbilaeigarum í oynni øll tey mongu árini, hann trúfastur ferðaðist suður higar í umvælingarørindum sínum. Var okkurt í ólagi við akførunum, varð Jafet boðsendur- og ta uppgávuna greiddi hann hvørja ferð sum ein royk, tí hann var sera fittur í hondunum. Fá verkstøð kring landið-Tá í tíðini vóru fá stór verkstøð kring landið, og tí vóru ofta boð eftir okkum bilmekanikarum allastaðnis frá, greiðir Jafet Rasmussen vælupplagdur frá. Hann arbeiddi hjá beiggja sínum, Rósing, sum var farin at fáast við bilar eftir kríggið og hevði fingið sær bilverkstað í Runavík. Seinni fór hann eisini at selja Toyota-bussar og -persónbilar. -Tit vóru bóndasynir, so hvussu bar tað til, at tit ístaðin fyri seyð og neyt fóru at fáast við bilar? -Ja, tað kom fyrst og fremst av, at Rósing fór tann vegin. Eg var 10 ár yngri enn hann, og tað endaði við, at eg eisini bleiv bitin av hesum og fór í læru hjá honum sum bilmekanikari. Eisini roynt sjómanslívið Jafet hevur tó eisini balst á sjónum í sínum ungdómsárum. -Sum 14 ára gamal var eg við Álakeri á vesturlandinum við snøri í sjálvdrátti. Í 1955 var eg við Fiskanesi í Grønlandi. Vit fingu 1100 tons av saltfiski. Vit vóru eisini ein túr við Bjarnoynna. Eisinin havi eg verið onkran túr við Mjóvanesi við línu og snellu í Grønlandi. Í tvey ár, 1956 og 1959, var eg í Íslandi sum egnari á landi. Men tað vóru altso bilarnir, ið drógu meira enn fiskurin hjá unga søldfirðinginum. Arthur á Brúnni-Hvussu bar tað til, at tú kom at hava so nógv við Sandoynna at gera? -Ja, tað var fleiri monnum har suðuri fyri at takka. Kanska fyrst og fremt Arthur Simonsen, Arthur á Brúnni, í Skálavík. Hann keypti síðst í seksti-árunum ein Toyota Crown frá okkum, sum hann brúkti sum hýruvogn. Einaferð, tá okkurt var galið við bilinum, fór eg suður at hyggja at honum. Og tað skuldi gerast fyrsti túrurin av mongum, sum eg síðani gjørdi í tílíkum ørindum til Sandoynna. -Umleið 1970 keypti Arthur sær ein buss frá okkum til rutu- og seinni eisini skúlakoyring til nýggja Meginskúlan á Sandi. Honum í hølunum keyptu Hjørmund Olsen í Húsavík, Karl Petersen í Skopun og Kristian í Miðstovuni á Sandi sær bussar til sama endamál. Garasju hjá Steintóri-Hetta hevði við sær, at boð nú vóru týttari eftir mær at koma suður. Steintór Fagradal á Sandi var so beinasamur at lata meg brúka stóra garasju sína til at umvæla bussarnar í. Tað hendi stundum, at eg eisini fekk aðrar bilar at umvæla. -Seinni fekk eg upp aftur betri umstøður í Skálavík, har Arthur á Brúnni hevði bygt sær sína egnu garasju. Eg gisti eisini sum oftast hjá Arthuri, og tað var av fínasta slag. -Tá eg arbeiddi upp á maskinurnar hjá byggifelagnum Dekkon, ið stóð fyri havnarútbyggingini í Skopun, búði eg í einum húsum har, sum teir leigaðu. -Umhugsaði tú nakrantíð at flyta suður? -Nei, so langt kom tað kortini ikki, men eg skal viðganga, at persónliga hevði eg onki havt ímóti tí, tí eg kendi meg sum sagt sera væl har suðuri. Scania lastbilar og bussar Tað hendi ikki so lítið í bilaflotanum í Sandoynni um hetta mundið. Kristian í Miðstovuni keypti ein Scania-lastbil frá Rósing Rasmussen, og stutt eftir komu eisinir 3-4 Scania-bussar í oynna. Arthur á Brúnni átti tann fyrsta. -Eg hevði ríkiligt at gera við at ferðast aftur og fram. -Ja, hevur tú tal á, hvussu ofta tú vart her suðuri og umvældi bilar? -Nei, tað havi eg ikki, men tað var ikki so sjáldan, skal eg siga tær. -Ja, eina ferð koyrdi eg ein av rutubussunum hjá Arthuri, har koplingin var í ólagi, og sum eg var komin suður at umvæla. Hvørja ferð, eg skuldi skifta gir, noyddist eg at reisa meg upp úr setrinum fyri at orka at traðka á koplingina, so eg kundi fáa skift gir. Tað var hvørki lætt ella stuttligt, men spældi tíbetur væl av kortini, greiðir Jafet flennandi frá. Orkaði ikki bilar meira Í 1989 hevði Jafet Rasmussen fingið nógmikið av bilum og avgjørdi saman við konuni Ragnhild, sum er bóndadóttur úr Lamba, at flyta til Danmarkar árið eftir. -Eg tímdi satt at siga ikki meira við bilum. Eg hevði ein svág, sum arbeiddi sum vitapassari á Hirtsholmene uttanfyri Frederikshavn og Strandby, og gjøgnum hann eydnaðist mær eisini at fáa starv sum vitapassari har. Vit vóru ikki færri enn fýra føroyingar í starvi sum vitapassarar har um tað mundið. Jafet Rasmussen var eisini tvey ár á Møn sum vitapassari, men í 1997 avgjørdu hann og konan at venda heim aftur til Føroya. -Tá var hjartað eisini farið at bila hjá mær, og tað hevur merkt meg síðani, suffar Jafet Rasmussen, men tó framvegis vælhýrdur. Hann og Ragnhild eiga seks vaksin børn-fýra dreingir og tvær gentur, sum øll búgva í Føroyum. Hann letur heilsa suður og endurtekur enn einaferð, at hann minnist við gleði aftur á tíðina í Sandoynni. (Dagført 10.12. 13). Spillivatnsætlanirnar hjá trimum kommunum kunnu ikki góðkennast, tí at kommunurnar ikki halda tíðarfreistina fyri, nær spillivatnsskipanirnar skulu vera lidnar. Umhvørvisstovan hevur nú góðkent spillivatnsætlanirnar hjá Sørvágs og Skopunar kommunum. Tað vil siga, at ætlanirnar lúka ásetingarnar í § § 8-13 í spillivatnskunngerðini. Tað merkir, at ætlanirnar fevna um spillivatn frá øllum húsarhaldum, virkjum og virksemi í kommununi, og at spillivatnið, sambært ætlanini, verður reinsað, og leitt gjøgnum lokaða skipan beinleiðis á sjógv við góðum vatnskifti, og at spillivatnsskipanin verður liðug innan 1. januar 2015. 26 spillivatnsætlanir góðkendar Ein spillivatnsætlan aftrat er í løtuni til viðgerðar á Umhvørvisstovuni. Tað er ætlanin hjá Vága kommunu. 26 kommunur hava fingið spillivatnsætlanirnar góðkendar, meðan ætlanirnar hjá trimum kommunum kunnu ikki góðkennast, tí at kommunurnar ikki halda tíðarfreistina fyri, nær spillivatnsskipanirnar skulu vera lidnar. Tað eru Klaksvíkar, Sands og Runavíkar kommunur, ið siga seg ikki vera førar fyri at fáa spillivatnsviðurskiftini í rættlag fyrr enn ávikavist í 2020, 2025 og 2030, sigur Umhvørvisstovan. Kanningarnar hjá Fólkaheilsuráðnum kring landið eru nú komnar at enda. -Punktum varð sett fyri kanningunum í Klaksvík um vikuskiftið, og har kundu vit staðfesta, at 1301 føroyingar høvdu latið seg kannað fyri Kol- og typu 2-diabetes, sigur Fólkaheilsuráðið í tíðindaskrivi. Kanningar, sum endaðu í vár, bendu á, at einir túsund føroyingar ganga runt við typu 2-diabetes, uttan av vit av tí. -Nakrar av teimum hevur eydnast okkum at funnið, og vit koma við eini nærri frágreiðing seinni, sigur Fólkaheilsuráðið. Typu 2-diabetes og KOL Typu 2-diabetes er nær tengt at lívshátti. Týdningarmiklastu vandatættirnir eru ov lítil rørsla, skeivur kostur og yvirvekt. Ættarbregði hevur eisini týdning, eins og ávís sløg av heilivági kunnu økja um vandan fyri at fáa sjúkuna. Typu 2 diabetikarar eru í vanda fyri at fáa ymiskar komplikatiónir og fylgisjúkur. Fólkaheilsuráðið hevur setti sær eisini fyri at finna teir roykjarar, sum hava KOL (kronisk obstruktiv lungnasjúka), ella“ Roykjaralungu”, sum tað eisini verður nevnt. Henda sjúkan hevur við sær álvarsligar heilsuligar avleiðingar fyri tey, sum fáa hana. Royking er atvoldin til 85-90 av øllum tilburðum av KOL. Vandin fyri at fáa KOL er tengdur at teimum sokallaðu pakkaárunum. Eitt pakkaár er 20 sigarettir um dagin í eitt ár. Umframt royking kann arbeiðsumhvørvið eisini í ein ávísan mun hava við sær KOL. Tunnilsfundurin millum samgongu og andstøðu í fíggjarmálaráðnum endaði fyri løtu síðani. Á fundinum var uppskotið hjá fíggjarmálaráðnum og andstøðuni viðgjørt. Andstøðan hevði frammanundan boðað frá, at um hon skal taka undir við ætlanini, so er eisini neyðugt at fáa dialog millum samgongu og andstøðu. Fleiri viðurskifti vóru umrødd á fundinum, men nýggjur fundur er avtalaður seinni í vikuni. Útlit fyri eini skilagóðari loysn-Vit skulu svara nøkrum spurningum, men fundurin var konstruktivur, sigur Jørgen Niclasen, landsstýrismaður í fíggjarmálum, við ting. fo. -Verður hildið fram í hesum andanum, so vænti eg, at vit fara at fáa eina skilagóða loysn, har andstøðan eisini er við, leggur hann afturat. Fleiri av fundarluttakarunum siga sambært ting. fo, at stemningurin er so í løtuni, at helst fer at bera til at finna semju millum andstøðu og samgongu. Ætlanin gongur í stuttum út uppá, at eitt alment felag verður gjørt, sum fyrst byggir Skálafjarðartunnilin og síðani ger Sandoyartunnilin. Hvat ætlar landsstýrismaðurin ítøkiliga at gera við vánaligu lesiúrslitini í Pisa-kanningini? Hetta er ein av fimm spurningum, sum Rigmor Dam, tingkvinna úr Javnaðarflokkinum, hevur sett Bjørn Kalsø, landsstýrismanni í skúlamálum, í kjalarvørrinum á úrslitunum í Pisa-kanningini, ið vórðu almannakunngjørd fyri eini viku síðani. Hinir spurningarnir eru: Hvat ætlar landsstýrismaðurin ítøkiliga at gera við støðuna hjá dreingjum, sum liggja eitt heilt skúlaár aftan fyri genturnar? Hvussu nógvan pening fer landsstýrið at seta av til tiltøk, sum kunnu bøta um hesi viðurskifti? Hvørji tiltøk verða sett í verk? Nær verða tey sett í verk? Ørkymlandi úrslit-Óansæð, hvat vit halda um slíkar kanningar, sum sjálvsagt ikki skulu verða yvirtulkaðar, so er tað ørkymlandi, at føroysku úrslitini framvegis eru so vánalig. Nógv bendir á, at verandi skúlaskipan megnar ikki á nøktandi hátt at lofta, menna og menta næmingarnar til nútíðar avbjóðingar, sigur Rigmor Dam m. a. í viðmerkingunum til fyrispurningin. -Hóast glottar eru at hóma í Pisa-kanningini frá 2012, eru serliga úrslitini í lesing alt ov vánalig. Bert 1% av næmingunum eru framúr góðir lesarar, og 65% hava veikan ella sera veikan lesiførleika. Serliga eru dreingirnir illa fyri í lesing, har teir, umframt at standa í stað í mun til seinastu kanning, eru eitt heilt skúlaár aftan fyri genturnar, leggur hon aftrat. Rigmor Dam vísir á, at nógv lesiátøk vóru sett í verk eftir fyrstu kanningina í 2006. Fleiri tímar eru settir av til yngstu flokkarnar, tvílæraraskipan er sett í verk og betri undirvísingartilfar er framleitt í summum lærugreinum. Harumframt er læraraútbúgvingin styrkt, og nakað av eftirútbúgving hevur verið boðin út. Kortini síggjast hesi tiltøk ikki nóg væl aftur í lesiførleikanum, serliga hjá dreingjum, sigur javnaðartingkvinnan m. a. í viðmerkingunum til spurningar sínar til landsstýrismannin. Spurningarnir verða svaraðir á tingfundi í morgin. Seks einstaklingar og trý smápartafeløg á Sandi hava stovnað nýtt smápartafelag undir navninum Sóljan. Tað skrivar Business Line. Endamál felagsins er at gera íløgur og eiga fasta ogn, útleiga og annað virksemi tengt at hesum. Partapeningurin er 120 tús. kr., og bústaðurin hjá felagnum er á Mørkini Miklu. Í nevndini í Sóljuni sita Torbjørg Fríða Hentze Mortensen, sum er nevndarformaður, Thomas Johan Hansen og Inge Petersen. Stjóri er Petrina Nolsøe.