Hetta hevur verið í elligamlari tíð, so tað verður torført at ímynda okkum, hvussu umstøðurnar hava verið, men rættin var her, og seyðurin, ið helst ikki var nógvur, hevur ligið á einum lutfalsliga lítlum øki "oman fyri rættina". So við og við hevur seyðurin "oman fyri rættina" breitt seg út- og navnið eisini, og at enda hava vit so hagapartin Fyri Oman Rætt. Sjálvandi má hetta ikki takast sum annað enn hugarensl, tí einki skrivligt tilfar er at halda seg til, men at haganavnið-Fyri Oman Rætt-hevur breitt seg frá Rættarhúsunum og niðan norðureftir, kann tykjast rættuliga sannlíkt. Eftir Sløttunum hevur markið verið eitt sindur ógreitt, men nú er greitt mark úr Loynistígnum og eftir beinari linju í toppin á Sandfelli. Haðani gongur markið eftir røðini norð á Hornið, úr Horninum niður í Skriðugil, niður í Svøltutá og út í Stein og hálvan Stein. Eitt sindur av ósemju hevur verið um markið í Skorunum. Tá ið uttangarðsútskiftingin fór fram í 1990, vóru 343 seyðir í haganum. Av hesum vóru 80 kenningarseyðir-ein upp á gyllinin- og teir verða tiknir inn um veturin. Í 2010 varð tann gamli hagaparturin býttur sundur í tveir nýggjar hagapartar: Fyri Oman Rætt/Ambadalur við 204 áseyðum og Fyri Oman Rætt/Fjallið við 136 áseyðum. Tær Oman av Barmi 30 "liggja heiman fyri Fjall, heim frá Urð og norðan fyri Múla. Tær Niðastu (Niðastir) 15 "liggja á Rivinum og Flatinum og uppi á Barmi Tær Hægru (Ovastir) 47" (harav 2 røktingarær) liggja undir Nøvini, í Sandsdali, Norð um Røkur og millum Áirnar. Tær undan Horninum 43 "(harav 8 røktingarær) liggja í Miðbotni, norð undir Horn og heim í Heyggj. Tær á Miðjuni liggja á Flatinum og í Breiðateigi. Í 1992 var bara ein ær eftir av fylginum, ið nevnist Tær á Miðjuni. Tær 80 kenningaærnar liggja ymsa staðni á Dalinum. Ein av grundunum fyri at nokta kenning var tann, at tann ágrýtni eigarin fór at hava sín seyð gangandi á tí besta haganum og soleiðis óbeinleiðis verða atvoldin til, at aðrir eigarar ikki fingu líka góðan skurð sum hann. Jógvan Sofus og Jógvan undir Heygnum (1988). Hvussu tað hevur verið frá 1758 og frameftir, vita vit ikki við vissu, men ein viðtøka frá 1836 setur tíðaravmarkaða kenning í gildi til 1840, soleiðis at ein hálv ær varð býtt í kenning upp á gyllinin. Miðskeiðis í 1960 unum kom tann skipan í gildi, at misti eigari kenningarær, meðan hon gekk úti í haganum, so skuldi hann fáa eina aðra ær av haganum. Ból og seyðahús á Ambadali: Bólið á Rivinum Hetta er ikki nakað beinleiðis ból, men meira at kalla veingir. Bólið í Breiðateigi (Bólini í Breiðateigi) Tað hevur vong. Hetta er ikki nakað beinleiðis ból, men meira at kalla veingir. Bólið í Breiðateigi (Bólini í Breiðateigi) Tað hevur vong. Húsið Hetta bólið hevur, so langt aftur, sum nakar veit um at siga, verið kallað Húsið, so her má eitt hús hava verið í gamlari tíð. Hetta var í 1987. Heimanfyri: Støðubólið Støðubólið, sum var oman fyri garðin heimi við Støðuánna, fór í einum skalvalopi, og nakrir seyðir doyðu, og tað bleiv hetta avgamla bólið avdankað. Støðubólið var ætlað til Tær Lægru. Bólið Uppi á Garðsenda (Seyðahúsið á Uppi á Garðsenda) Tær Oman av Barmi koma eisini í hetta bólið. Bólið á Garðsenda varð niðurtikið umleið 1968, og har bleiv so eitt hús laðað upp og tak lagt á. Bólið við Bólstein Úti í Byrgi Í hetta bólið koma Niðastir, men tær koma meir oman á Krók nú, enn tær gjørdu fyrr. Tað var hildið at vera fínt, tí tað hevði tak, men í 1963 varð nýtt hús gjørt her. Tá var tað gamla húsið illa farið, men grundin á tí gamla húsinum er uppií hesum nýggja-tað bleiv bara stoypt aftrat. Breiddin er tann sama, men hetta nýggja er nógv størri og hevur reising. Svend Joensen, f. 1912, var formaður fyri arbeiðinum. Til hetta húsið koma Tær undan Horninum. Olrik, Hanni, Ólavur, Pól Hans Jacob, Hans og Fróði Rættir Tann fyrsta rættin man hava verið har, sum Rættahúsini standa. Tað er heilt langt síðani, tann rættin hevur verið, men enn sæst farvegur eftir henni. Tann triðja rættin hevur verið Heimi á Rættini. Vit vita ikki, hvussu gomul hon er, men hon hevur verið leingi í brúki. Eftir at henda rættin var tikin í brúk, róku teir tøkuseyðin til hús og býttu í Bíggjarlagnum. Tann nýggjasta Omansrætt Tann fimta rættin er núverandi rætt, Heimi á Rættini. Hon varð tikin í nýtslu til skurðfjallið veturnáttardag í 1974. Seyðurin hevur verið royttur har norðuri, og so er ullin borin heim. Annar og trúligari møguleiki hevur eisini verið nevndur: Tíðliga í 18. øld var so stórt seyðafelli á Dalinum, at fremmandur seyður mátti sleppast norður. Um hetta mundið varð Garðurin á Hálsinum laðaður. Hetta var ikki so væl dámt av øllum, tí tað var strævið at fara tríggjar ferðir á Dalin sama dag. Umleið 1970 varð so farið at ganga tvær gongur bæði um várið og um heystið, og tað vísti seg at bera væl til. Tá ið tríggjar gongur vórðu gingnar, varð rikið soleiðis: Veturnáttardagur 1974-fyrsta gonga í Nýggju Rætt Fyrstu gongu fóru allir niðan á Háls. Tær vóru ringar at reka og skuldu helst koma í fyrstu gongu. Várgonga á Mjóhjalla Mittastu gongu varð farið á Múla ella Skoragøtu, og tá komu Tær Lægru (sum lógu norðan fyri Fjall) og Niðastir (sum lógu á Flatinum og fyri ein part á Rivinum um summarið), Tær í Túninum og Tær Oman av Barmi. Triðja gongan var so kenningin. Tá ið tvær gongur verða gingnar, kemur mestsum allur felin í fyrru gongu, og kenningin í seinnu. Fyrru gongu um várið verður farið heilt norður undir Horn. Allir menn fara niðan á Háls uttan ein maður, vanliga Óli Debes, sum fer fram við eggini og norð í Urð. Teir reka seyðin heim í gjøgnum Miðbotn, og millum Áirnar koma teir saman við teimum í Sandsdali, og so verður gongan rikin heim um Háls. Restin fer so oman norðan fyri Fjall, og ein røktingarmaður fer vanliga heilt yvir á Rivið eftir teimum Niðastu, ið hoyra til fyrru gongu. Tann raksturin er rættuliga nýggjur. Tá ið teir ovaru menninir eru komnir á Hálsin, verður tikið samanum, og nú er øll fjallskipanin sum ein garður av Múlanum og heim í Loynistíggin. So er bert eftir at reka omaneftir-teir ytstu av Múlanum, oman við Urð, oman á Barm, út á Garðsenda, oman við Flaggarðinum og heim við garðinum-teir heimastu úr Loynistígnum, oman við Marknagili, heilt oman í Marknagarðin, og so út við garðinum. Í Neytaliðinum samlast øll gongan, og so er bara tað stutta pettið eftir-gjøgnum Geilina og í rættina. Teir flestu fáa sær ein ísakaldan vatnsopa, áðrenn farið verður víðari. Tá ið allir eru komnir og hava hvílt seg eina løtu, verður vanliga gingið um Hálsin og steðgað verður á við Tarvastein, har ein av røktingarmonnunum so skipar fólkið. Nakrir fáir fara norð um Miðbotn og norð undir Horn, meðan restin fer omaneftir. Ódnir Fastar ódnir hava helst eisini verið her, men tær allar flestu eru farnar í søguna. Men onkur livir enn: Jákup-eftir Fjallinum-tað var hansara ódn Jógvansstovumaðurin átti at vera eftir Fjallinum, og Debus (Óli Debes, f. 1858) var altíð uppi á Barmi og norðuri í Urð. Knútur í Nýggjustovu (f. 1824) plagdi altíð at vera á Hálsinum, men tað er óvist, um tað var ein gomul Nýggjustovuódn kortini. Samsýningin er broytt gjøgnum tíðirnar. Í gomlum døgum hevði hvør røktingarmaður tríggjar ær, men teir fingu einki viðurlag, um ær misfórst. Tað kundi koma fyri, um illa vildi til, at røktingarmaður onga samsýning fekk, tí ærnar misfórust ella ikki høvdu lomb. Ein av røktingarmonnunum fær haraftrat eitt aktingarlamb fyri at halda seyðin frá bønum um summarið, og tað man vera ein gomul skipan. Røktingarmenn: á Rætt: Kristian á Rætt (Christian Christiansen, f. 1739) Hanus á Rætt (Hans Christiansen, f. 1779) Kristian á Rætt (Christian Hansen, f. 1808) Olrik á Rætt (Joen Olrik Christiansen, f. 1846). Olrik varð valdur til røktingarmann í 1865. f. 1924. Kjartan Kristiansen, f. 1955. Óli Andrias Kristiansen, f. 1961. Símun í Sámalsstovu (Simon Joensen, f, 1902) røktaði eftir pápa sín, til Símun flutti til Havnar í 1944 ella 1945. á Fløtti: Sjúrður á Fløtti (Sigvard Joensen, f. 1780) Kristian á Fløtti (Christian Sigvardsen, f. 1833) varð valdur til røktingarmann í 1865 og røktaði, til hann doyði við áttamannafarinum "Samløguni" í 1884. í Jógvansstovu: Andras í Jógvansstovu (Andreas Christiansen, f. 1748) Óli í Jógvansstovu (Ole Olesen, f. 1780). Sjúrður í Jógvansstovu (Sivert Andreasen, f. 1861) varð valdur til røktingarmann, stutt áðrenn hann doyði við áttamannafarinum "Samløguni" í 1884. Pápi hansara, Andras, doyði í 1865, og tá var Sjúrður bara 4 ára gamal, so í tíðarskeiðinum frá 1865 og til Sjúrður fór at røkta, hevur eingin úr Jógvansstovu røktað. Her kann verða lagt aftrat, at ein av grundunum til at Debus (Óli Debes, f. 1858) fór at røkta var, at fyrsta kona hansara var úr Jógvansstovu. Sofus Debes, f. 1896. Frá 1865 røktaðu Stovu-Pól, Olrik á Rætt, Pætur í Sámalsstovu og Kristian á Fløtti saman. Stovu-Pól varð valdur til formann, men tann siðurin-at velja ein av røktingarmonnunum til formann-verður ikki brúktur longur. Olrik Kristiansen (f. 1917) kom fyri Sofus Debes. Sofus Sivertsen (f. 1928) kom í staðin fyri Símun í Sámalsstovu, og Sofus røktaði, til hann doyði í 1975. Saman við Kristiani á Rætt vórðu nú aftur fýra røktingarmenn. Á hagafundi 27. august 2001 var Kjartan Kristiansen valdur til røktingarmann fyri Hans Kristiansen, Óli Andrias Kristiansen fyri Olrik Kristiansen og Jóhan Kristiansen fyri Pól Sigurd Kristiansen, meðan Pætur Matras helt fram. Røktingarmenninir høvdu nógvar uppgávur, og tað ráddi um at fylgja væl við seyðinum. Vit taka eitt dømi: Óli Andrias, ið hevði gingið í haganum frá barnsbeini av, plagdi at siga, at misti ein ær lambið av armóð í bønum um várið, so var rættast at taka hana um heystið. Vanliga fari eg so oman á Flatin og so niðan við Rógvugili, meðan eg kiki yvirum- og yvir á Rivið. Tað gamla var so at ganga niðan um Keldurnar, so man sær seyðin norðan fyri Fjall og niðan móti Hálsinum. Man má minnast til altíð at ganga undir seyðinum, so hann sleppur undan tær niðaneftir. Gongur tú í haganum fyri at læra at kenna seyðin, ella tað er í lembing, so gongur tú til hvønn seyð, og tað tekur langa tíð, so tá gongur tú bara, sum best ber til. Í lembingini plaga røktingarmenninir at býta seg sundur. Ein fer á Dalin, meðan hinir eru heimanfyri. Undir vanligum umstøðum-vanligum líkindum-liggur seyðurin lágt tíðliga um morgunin og fer niðan móti fjallinum um kvøldið, so hann man koma oman aftur um náttina. Ringur dagur á Dalinum Tað var 22. november í 1919, at Óli Andreas, Kristian á Rætt (og Stoffur?) og Sofus Debes, sum so mangan, fóru á Dalin. Sum frá leið, hildu teir, at nú mundu teir vera nakað nær Hálsinum. Teir royndu at ganga eitt sindur til síðis fyri at vita, um teir ikki komu fram á okkurt, ið teir kendu. Sigast má, at væl var mett, tí teir gingu seg mestsum á Tarvastein, og glaðir vóru teir, tí nú vistu teir, at teir vóru komnir so snórabeint á Hálsin, og at nú vóru teir slopnir úr øllum vanda. Glaðir vóru teir- og bygdarfólkið við- og Sofus bjóðaði báðum oman í Stovuna til snaps, so teir sum skjótast skuldu fáa varma aftur í kroppin. Ringur vetur Øll hava vit hoyrt um tann ringa veturin 1947, men veturin 1978-79 var eisini ringur. Tann veturin kom kenningaseyðurin inn sum vanligt, men tað gjørdist eisini neyðugt at taka ein part av felanum inn. Svend, Jóhannes, Benadikt og Karl Jacob (1988) Fyri at føða eina felaær inni skuldi tú fáa eitt lamb afturfyri, og um heystið vórðu 20 felaseyðir til býtis, tá ið eigararnir høvdu fingið samsýningina fyri at passa felan inni. Sostatt kann man siga, at tað komu 100 úr felanum tað árið. Tráður-hegn Fyrr fór nógvur seyður útav um veturin á Ambadali. Einki hegn fekst, so teir settu bara styttir niður og spentu einar seks tráðir ímillum. Hetta var ein hjálp, men tað riggaði einki serliga væl, tí seyðurin kreyp í millum tráðirnar. Eingin veit við vissu, nær hesin tráðurin kom. Tær í Eggini eru allar úr Túninum (fylgið nevnist Tær í Túninum). Tær liggja í Eggini frá tíðliga í juni til seinast í september mánaði. Hóast eingin við vissu veit at siga, nær "tráðurin" varð uppsettur, so verða vit av og á í dagligari talu mint á hann, tí enn verður tosað um seyð, sum liggur í Eggini, at hann liggur uttan fyri "tráðin". Neytini, ið gingu Fyri oman Rætt, vóru kallað Omansneyt, og tey, ið gingu á Suðurhelvt og Dalinum, vóru kallað Niðansneyt. Tað vóru væl fleiri Omansneyt enn Niðansneyt, og tí fóru eigararnir Fyri oman Rætt at tosa um at gera nakað við hetta, tí hesin ójavnin var ikki hildin at vera so góður fyri hagan. Hetta førdi so til ta sonevndu Neytakontraktina, ið kom í gildi í 1935. Aftan á 1. oktober gingu tey so aftur annan hvønn dag hvørjumegin, til tey komu á básin. Tað verður ofta tosað um, hvørt neytini vóru góð ella ring fyri hagan. Vit fara ikki her at gera nakra niðurstøðu um tað, men bert vísa á, at áseyðatalið er munandi hækkað í øllum høgunum, síðani neytini vórðu avtikin. Sáttmáli Aar 1865, den 9. September, blev, i Overværelse af Sysselmanden og Kaldsmanden, af samtlige Ejere og Besiddere af Haugeparten foroven Rat ved Gjov angaaende deres Hauge og dets Bestyrelse, oprettet følgende Contrakt: Da der i Haugeparten foroven Rat ved Gjov bestaaende af 5 Marker, have indfanget sig flere Misbrug angaaende Røgt og Gjærning, Udførelse af fælles Arbeider, m. v., have samtlige Ejere og Besiddere forenet sig om, med fælles Overenskomst efter Stemmetal og Ejendom at afgøre de vigtigste Punkter paa følgende Maade: 1. Søjdemændene skulle for Fremtiden i Regelen vælges af samtlige Ejere og Besiddere efter Ejendomsret eller saadanne Regler som ved Lovgivningen maatte blive bestemte og Ingen skal herefter have Ret til selv at sætte sig til Søjdemand, eiheller skal nogen af Søjdemændene være berettiget til paa egen Haand at udnævne en Anden i sit Sted, medmindre han af største Delen af Ejerne efter Marketal bliver lovligen samtykt. Derimod skal det ikke være forment en Søjdemand paa Grund af Sygdom eller andet uomgaaeligt Forfald at have en god Mand i sit Sted. 3. Disse 4 Søjdemænd skulle udføre de fra gammel Tid med denne Røgt forbundne Arbeider og Pligter, saasom: røgte Haugen forsvarligen og holde Søjden gaaende paa de rette Steder, holde fremmed Søjd ude af Haugen, tage op og hjembære Dødsøjdene, føre Opsyn med at ingen ulovlig Kjending gaar i Haugen, samt agte Gjærdet forsvarligen med videre. 4. 6. Skulle nogen af de saaledes tilsagte Mænd uden lovligt Forfald udeblive og eiheller skaffe en Anden i sit Sted, naar han har faaet rigtig Tilsigelse til Arbeide, da skal Formanden i hans Sted leie en anden Mand og skal den Udeblevne betale 4? i Dagløn til den som udfører Arbeidet paa hans Vegne, hvilken Dagløn, i Mangel af villig Betaling uden Lovmaal og Dom, skal kunne udpantes fra den Skyldige. 8. Som Løn for deres Arbeide skulle Søjdemændene have Ret til hver at have 3 Kjendingeær gaaende i Haugen. Naar en Gimbre tilsættes, skulle de ikki være pligtige at aftage den gamle Ær førend Høsten efter at Gimbren er tilsat. 10. Eiheller skal Nogen have Ret til at skjære Tørv paa Dalen, medmindre alle Ejerne deri er enige. Efter at denne Contrakt var oplæst, vedtoge samtlige de Mødte samme som rigtig i Eet og Alt, hvorefter de underskreve Protokollen.