Sjúrður Skaale er føddur í Havn í 1967. Hann tók studentsprógv í 1987 og prógv sum samfelagsfrøðingur í 1997. Sjúrður hevur m. a. starvast sum tíðindamaður, embætismaður, politiskur ráðgevi, sjálvstøðugur vinnurekandi, lærari, sjónleikariog løgtingslimur. Tey, ið eru áhugaði í at lesa meir eftir Sjúrði Skaale, kunnu fara ein túr framvið heimasíðu Tjóðveldi og vitja hansara profil. Fundamentalistisk, politisk religión hóttir frælsið og fólkaræðið um allan heimin. Eisini í Føroyum eru politiskar kreftir, sum vilja avtaka andsfrælsið og skipa landið sum eitt fundamentalistiskt, religiøst teokrati Við hesum kendu orðum lýsti heimspekingurin Thomas Hobbes lívið hjá menniskjum, áðrenn samfeløg vórðu skipað. Vit menniskju hava altso skipað okkum í samfeløg, tí vit vilja verja hvørt annað. Vit hava ásannað, at um vit geva okkum undir felags lógir–og harvið geva frá okkum ein part av okkara frælsi–fáa vit so ómetaliga nógv meir afturfyri. Vit kunnu ikki gera okkum inn á ein annan–men vit hava trygd fyri, at eingin órevsaður kann gera seg inn á okkum. Annars verður ónøgd; skipanin missir stuðul og dettur sundur. Takið er at finna fram til eina skipan, sum øll, hvussu ymisk tey so eru, stuðla og kenna seg heima í. Eina skipan, sum er bygd á so rímiligar og logiskar lógir, at øll skilja, hví lógirnar eru galdandi–og harvið eisini vilja geva seg undir tær. Innan fyri henda karm skulu fólk varðveita sítt persónliga frælsi. Hvør einstakur skal altso hava rætt til at skipa sítt persónliga lív, sum hann vil. Hann skal bara ikki gera seg inn á onnur. Negativt frælsi er frælsi frá. Ein heilt avgerandi táttur í tí persónliga frælsinum er trúarfrælsi. Religiøs trúgv er eitt so mikið persónligt fyribrigdi, at hana eigur staturin–karmurin–eftir mínum tykki als ikki at blanda seg uppí. Í demokratiskum politikki tosa fólk seg í felag fram til semjur. Øll mugu geva eitt sindur fyri at fáa eitt sindur. Har finnast eingir endaligir sannleikar, men funnið verður fram til loysnir gjøgnum orðaskifti. Skal religión vera ein partur av politikkinum, má hon eisini kunna viðgerast sum onnur politisk mál. Og tað kann hon ikki, júst tí hon ikki byggir á vitan ella logikk, men á trúgv á nakað yvirnatúrligt. Tvey fólk, við hvør síni religiøsu trúgv, hava bæði“ rætt”, sæð úr teirra egna sjónarhorni. Og tað kann hann ikki, um lógirnar byggja á religiøsar grundgevingar. Tí skal eingin tvingast at liva sambært trúnni hjá øðrum. Og tí skal religiónin bara vera fyri tey, sum góðtaka tær yvirnatúrligu fatanir, hon byggir á. Eg havi vitjað okkurt av hesum londum, og tað er bæði ræðandi og hugtakandi at síggja, hvussu milliónir av menniskjum verða tvingsilsfóðrað við religiøsari trúgv. Øll verða indoktrinerað frá barnsbeini, og tá ið tey vaksa til, duga tey flestu einki galið at síggja við teirri skipan, tey liva í. Tey eru púra sannførd um, at teirra land og teirra lív eru skipað sambært ætlan Guds [1]. Sjálvsagt ikki. Tann“ rætta” trúgvin er jú galdandi–øll kritisk umrøða má koma frá“ tí ónda”. Í hesum londum er einki trúarfrælsi. Sjálvsagt. Verður tú tvingaður at liva sambært religiøsu trúnni hjá einum øðrum, ert tú kúgaður. Í nógvum av hesum londum fáa fólk harða persónliga revsing, um tey verða hildin at“ seta seg upp ímóti Gudi”. Sjálvsagt. Tá ið fólk ikki sleppa at hugsa og tala frítt, verða tey sansaleys. Í øllum hesum londum er einaræði–antin formelt ella reelt. Gud kann ikki hava tvær politiskar meiningar samstundis. Tí kunnu fólkaræði og religiøst stýri ikki sameinast. Valið stendur millum demokrati ella teokrati. Tá ið tú umboðar Gud, og onnur antin eru heidningar ella umboða ein skeivan Gud, so ber illa til at semjast. Og tá ið himmalin bíðar hinumegin, er ikki so tungt hjá hermonnunum at fara um deyðans gátt. Tá ið vit í dag ymsastaðni í heiminum síggja stríðið millum shia- og sunnimuslimar, hinduar og muslimar, jødar og muslimar, kristin og muslimar, muslimar og“ heidningar”, álopið á World Trade Center ella rokið um tekningarnar í Jyllands Posten, so er skjótt at hugsa, at tað er sjálvari teirri muslimsku religiónini, tað er galið við. T. e. at tey lesa Koranina bókstaviliga sum“ Guds orð”. Síðani velja tey sær onkur brot úr Koranini, sum tey halda vera Guds týdningarmestu boð. Og hesi boð vilja tey so fremja við politiskum ella hernaðarligum valdi. Tað er tað als ikki. Bíblian er mangan nýtt á júst sama hátt, sum Koranin verður nýtt í dag. Grundað á fundamentalistiskan bíbliulestur hava valdsharrar í kristna partinum av heiminum tikið sær rætt at siga, hvør Guds vilji var, og at fremja henda vilja við politiskum og hernaðarligum valdi. Upplýsing og sekularisering Eftir at prentlistin var uppfunnin í 1450, fór kirkjan at missa sín einarætt til at tulka Bíbliuna–og tá fór støðan hjá teimum politisku/religiøsu leiðarunum í Evropa at vikna. Við upplýsingini vann hugsanin um frælsi hins einstaka fram, og tá ið amerikanska grundlógin varð samtykt í 1787, var hetta púra avgerandi. Tí tryggjar lógin eisini borgarunum trúarfrælsi. Í uppskotinum til ES-grundlóg kemur sama fatan til sjóndar. Har er eingin religiøs tilsiping at finna. Upphavsfólkini av hesi gongd hava ikki øll verið ateistar. Religión sum virðisgrundarlag Framvegis eru nógv lond í Evropa, ið hava almennar kirkjur. Í Norðurlondum er tað bert í Svøríki, at statur og kirkja eru skild sundur–og tað hendi ikki fyrr enn í 2000. Og í fleiri londum–t. d. Týsklandi–eru stórir politiskir flokkar, sum kalla seg” kristiligar”. Reelt eru bæði norðurlondini og øll onnur framkomin evropeisk lond langt síðani sekulariserað. Hóast kirkjan er almenn, hevur hon mist alla beinleiðis ávirkan á politikkin. Og teir stóru” kristiligu” flokkarnir grundgeva ikki fyri sínum politikki við skriftstøðum úr Bíbliuni. Tað er avgerandi munur millum tey, ið hava eina religión sum virðisgrundarlag, og tey, ið hava fundamentalistiska tulking av eini religión sum politiskt programm. Tað fyrra samsvarar væl við fólkaræði og frælsi hins einstaka–tað seinna ger ikki. Í Føroyum eru eisini nógvir flokkar, ið siga seg byggja á kristin virði og siðvenju. At kristindómurin er partur av okkara mentan og okkara siðaarvi og tí fyllir nógv í almenna rúminum, er nakað, ið ateistar og fólk við øðrum religiónum mugu góðtaka. Men meirilutin eigur kortini altíð at hava í huga, at persónliga frælsið og trúarfrælsið hjá minnilutanum skal virðast [4]. Tað stóra afturstigið Fólk kunnu nýta sítt persónliga frælsi til tað, tey vilja–eisini til at virka ímóti sjálvari teirri hugsan, sum tryggjar teimum hetta frælsi. Í valstríðum hevur Bush lagt dent á, at hann er ein born again christian, og gjørt seg til talsmann fyri sjónarmiðunum hjá The Christian Right. Hetta hevur tryggjað honum tveir valsigrar–men alliansan millum Bush og The Christian Right hevur havt við sær, at fleiri lógir í USA ikki hava nakra logiska ella rationella grundgeving yvirhøvur [5]. Bara at” tað stendur í Bíbliuni”. Tað, sum nú hendir í USA, bendir á sama borðið. Nú hava religiøsir leiðarar ikki formligt politiskt vald–men veruliga valdið er stórt. Vælkomin til Iran… Tá ið sjónleikurin Ginusøgur varð spældur, fingu vit eina ábending um tann sensur, ið her verður lagt upp til. ” Samfelagið eigur av verja skrivi- og talufrælsið, men má mótarbeiða misnýtslu á hesum øki.” Hvør skal gera av, nær hetta frælsi verður misnýtt? WHAT??? Hvør skal gera av, nær virksemi hjá einum tíðindamanni stríðir ímóti” kristnu grundvirðunum”, sum Miðflokkurin skilir tey? Og verður tað loyvt at kritisera Miðflokkin sjálvan? Møguleiki hjá hesum at fáa senditíðir, tá ið fjølmiðlarnir annars ikki senda, skal vera til staðar.” Men hvør man skula gera av, nær samkomur og einstaklingar eru nóg kristin at fáa senditíð? Undir” Skúli og útbúgving” stendur, at” Orð Guds, Bíblian, eigur at vera grundarlagið undir undirvísingartilfari, og eigur undirvísingin á ongan hátt at mótstríða Bíbliunnar boðskapi.” Kann bøn seta náttúrukreftirnar selektivt úr gildi? Trúgvin sigur ja. Vitanin sigur nei. Men tað verður verri enn:” Kristnilæran, sum er lyndismennandi, eigur at byggja á Bíbliunnar boðskap, og bert játtandi trúgvandi eiga at kunna undirvísa í kristni.” At hava útbúgving er ikki nóg mikið. At kenna kristnu læruna er ikki nóg mikið. ” Til tess at skapa trygd fyri einum fjølbroyttum útbúgvingartilboði eiga frískúlar, ið byggja á bíbilska grundstøðið, at verða loyvdir og stuðlaðir eins og aðrir mennandi skúlar.” Hugsanin við einum almennum skúla er, at øll børn skulu hava teir grundleggjandi førleikar og ta vitan, sum er neyðug til tess at klára seg í samfelagnum. Vitan. Um talan altso er um Miðfloksins trúgv… Tað eru dømi um, at Miðflokkurin ikki sjálvur fylgir sínari egnu fundamentalismu. Undir” Etiskir spurningar” stendur t. d., at” Lívið er Gudgivið og byrjar við gitan, og eigur tí lógin at verja tað ófødda barnið.” Slík viðgerð hevur jú næstan altíð við sær, at nógv gitin egg fara fyri skeytið. Talan er sostatt, sambært Miðflokkinum, um eksperiment við livandi menniskjum. Men tað tykist vera í lagi… Talufrælsið skal skerjast. Fjølmiðlar skulu undir religiøst eftirlit. Skúlar–og einstakir lærarar–skulu eisini undir religiøst eftirlit. Allir aðrir flokkar kunnu samstarva við hann–og millum veljararnar tykist undirtøkan bara at vaksa. Demonisering av minniluta Fundamentalistiskar rørslur velja sær ofta fíggindar, sum standa veikir í samfelagnum, og sum eru lættir at demonisera. Miðflokkurin er einki undantak. Tað er ólavsøka 2004. Jóannes Eidesgaard heldur eina talu fyri felagsskapinum hjá samkyndum í Grasagarði [7]. Jenis av Rana sigur dagin eftir við útvarpið, at hetta var” ein níðingsgerð móti føroyska samfelagnum”. Dømi 2. Bill Justinussen er við løgtingsins trivnaðarnevnd í USA í 2005. Hann skrivar hesar hugleiðingar til heimasíðu Miðfloksins:“ Washington liggur á sama breiddarstigi sum Róm. Er samband millum vatnflóðina og hetta?” [8] Dømi 3. Málið um 266b verður viðgjørt á tingi í november 2006, og hugburður Miðfloksins meitlaður í stein. Hetta er roynt fyrr. Tað kendasta dømi er tað, sum hendi í Sodoma og Gomorra. Lat okkum ikki uppliva tann dagin, tá vit ganga sum tey. Latið okkum takka Gudi við at siga, at í Føroyum skulu framvegis Guds lógir galda.” Dømi 4. Tað er tíverri ikki bert í Miðflokkinum, at slík hugsan kemur til sjóndar. Og tá ið slík perverterað religión verður politisk, er stórur vandi á ferð. Mær nýtist ikki at nevna søgulig dømi um, hvørjar avleiðingarnar kunnu verða. Og bæði Jenis, Bill, Jógvan og hinir fundamentalistarnir vita væl, at tað ikki finst nøkur rationell grundgeving fyri tí, teir siga. Dømi 5. Í § 9 í uppskotinum til stjórnarskipan stendur, at“ øll fólk eru javnsett, uttan mun til eyðkenni ella frábregði”. Útvarpið spurdi 17. oktober 2006 Jenis av Rana, um hendan greinin verjir samkynd móti mismuni, og gevur teimum rætt til at giftast. Og føroyska mentanin rúmar ikki hinum. Rúmar ikki tí ónormala.” Dømi 6. Trupulleikin er, tá tey aktivt ávirka føroyska fjølmiðlaheimin (…)”. Hvat minnir alt hetta teg um…? Misnýtsla av kristindóminum Tað er rein tilvild, at tað í okkara føri eru samkynd, sum tann fundamentalistiska, politiska religiónin hevur kastað seg yvir. Tað finnast ongar natúrligar grundgevingar fyri slíkum fordómum. Tí verður leitað til heilagar skriftir at finna yvirnatúrligar grundgevingar. Bæði í Koranini og Bíbliuni eru nóg mikið av sitatum, sum hvør kann tulka, sum hann vil. Mósebók 20, 13 á hendan hátt:“ Liggur maður hjá øðrum manni, sum ligið verður hjá kvinnu, so hava teir báðir gjørt viðurstyggiliga gerð”. Og so setti Svenning punktum. Hesi vóru orðini, hansara fordómar høvdu tørv á. Hesum partinum kundi Svenning ikki taka undir við–og tí setti hann bara sítt persónliga punktum í tekstin [9]. Eg nevni hetta sum dømi um, at Miðfloksins virksemi ikki bara máar støði undan okkara fólkaræði. Tann selektiva nýtslan av Bíbliuni máar eisini støði undan teirri kristindómsfatan, sum hevur verið galdandi í Føroyum. Tann 27. november 2006 sóu vit nakað tað sama í Føroyum. Stríðið um 266b var í hæddini, og løgtingsins rættarnevnd kallaði viðkomandi fólk inn at tosa um málið. Eftir ynski frá umboði Miðfloksins verður henda dagin Jógvan Zachariassen innkallaður. Maðurin skal greiða rættarnevndini frá, hvat kristindómurin hevur at siga um spurningin. Hvat Gud heldur. Og tað ger hann so. Hann veit eisini at siga, at ein“ littur” (hann upplýsir ikki, hvør hesin“ litti” er) hevur samanborið tey samkyndu og tey littu soleiðis:“ Tá ið tey samkyndu hava verið trælir yvir 200 ár; eru legalt blivin definerað sum 3/5 menniskja (2/5 djór); hava mist rættindini at atkvøða ella at eiga privata ogn, av tí at tey eru samkynd, tá kunnu tey byrja at samanbera seg við tey, sum hava kent sviðan av rasismu og niðurgering.” (Ja, hvat vildi hann siga við hesum?) Tað, Jógvan Zachariassen sigur, kann hvørki afturvísast ella diskuterast, tí tað byggir ikki á vitan, men á religión [10]. Vit kunnu t. d. nevna Martin Luther King, Mahatma Gandhi og Vaclav Havel. Teir fingu íblástur og styrki at inna sítt góða verk úr síni religiøsu trúgv. Men teir vóru ikki fundamentalistar. Tí menniskju eru avmarkað. Vit duga illa at síggja út um okkum sjálv og okkara tíð. Vit eru smá, og okkara sjónarhorn er trongt. Og hetta er tað, sum ávísir politikarar eru farnir at gera í Føroyum. [1] Tann mynd, eg her gevi av teokratiunum í Miðeystri, er ein generalisering uttan nuansur. Sjálvandi er veruleikin meiri samansettur. Kirkjan var ein beinleiðis partur av stjórnini, og nógvar religiøst grundaðar lógir vóru galdandi. Frælsi hins einstaka var minimalt heilt fram til 1975, tá ið Franco doyði og kirkjan misti sítt politiska vald. [3] Nakað annað er, at vit altíð hava havt politikarar, sum hava roynt at vunnið sær politiskt vald við at tekkjast ávísum religiøsum bólkum. Eru missiónsbollar í súpanini, glíður hon ofta væl niður… Men hetta er bara vanlig politisk opportunisma. Kanska ódámlig, men ikki vandamikil. Til tess at tekkjast samkomuni fór hann av valfundinum og oman á Háls. Har gekk hann eina rundu soleiðis, at øll skuldu síggja hann–og fór so niðan aftur á valfundin… Hetta hildu fólk vera so patetiskt, at hann gjørdi seg til láturs og hevði stóra afturgongd á valinum. Um vit hugsa okkum, at Islam hevði somu støðu, sum kristindómurin hevur, so er ikki ilt at skilja tey, sum siga seg uppliva átrúnaðarligan ágang í Føroyum. Ikki bara frá privatum samkomum, men eisini frá almennari síðu. Men hóast nógvir av okkara siðum byggja á eina ávísa tulking av kristindóminum, verður eingin politiskt ella við valdi frá almennari síðu tvingaður inn undir religiónina hjá einum øðrum. Tað merkir ikki bara, at menningarlæran verður vrakað. Summastaðni verður eisini lært, við støði í útleggingum av Gamla Testamenti, at heimurin einans er 6.000 ára gamal. Tað er líka vitleyst sum at pástanda, at tað eru tveir sentimetrar millum Streymoynna og Sandoynna. [7] Hetta var ikki á nakran hátt ein áleypandi røða. M. a. segði løgmaður hesi klóku orð:“ Andsfrælsið gevur mær rætt at hugsa og hava eina áskoðan. Tolsemið vísir mær á, at somu rættindi og sømdir hava eisini onnur. Tá mín egna hugsjón ella fatan ikki gevur mær tryggan botn til eitt friðarligt lív í samstarvi og samvinnu við onnur, so er tað lættasta og skjótasta í trongskygni at fordøma tey, ið hugsa ella eru øðrvísi enn ein sjálvur. Intoleransa er hugsjónarligt fall og ein veikleiki í øllum samstarvi og samskifti”. [8] Eg tók hetta fram á einum almennum fundi, har eisini Bill var við. Hann hevur skrivað tað. Og hann hevur almannakunngjørt tað. Kortini segði hann í blaðkjaki við meg 4. januar 2007, at” Tey seinastu 30 árini havi eg regluliga gingið á møti og havi hoyrt Guds orð talað túsundir av ferðum av óteljandi av prædikufólkum í ymsum samkomum kring Føroya land og í útlondum. [9] Tá ið Hans Andrias Sølvará vísti á tað, sum Svenning hevði gjørt, svaraði hann aftur við eini so kryptiskari sjóforkláring, at hann neyvan trúði henni sjálvur. Sí Dimmalætting 21. nov. 2006. Bíblian hevur jú eisini nógv at siga um t. d. sosialpolitikk ella fiskivinnupolitikk. Skal hetta eisini byggja á bíbliutulkingar? Og hvør skal gera av, hvør bíbliutulking er tann rætta?