Hvat er HIV? HIV-ígerð kemur av smittu við einum virus, sum eitur Human immundefekt virus. HIV-ígerðin er lívslong. HIV-ígerðin niðurbrýtur immunverjuna í kroppinum í longri tíð (úr mánaðum til ár). Tá man er vorðin smittaður av HIV, síggjast fleiri serstakar ígerðir, sum man ikki kann verja seg fyri. HIV-ígerðin elvir til AIDS. HIV er ein sjáldsom sexsjúka her á okkara leiðum. Hvussu smittar HIV? HIV smittar við blóði og við kynsligari samveru. Barnið verður smittað í móðurlívi, ella tá ið tað verður føtt ella við bróstageving. HIV smittar ikki við kossi, ella at fólk nema við hvørt annað ella smittar heldur ikki við mati ella vatni. Heldur ikki verður smittan borin víðari við at brúka knív, gaffil ella skeið, sum smittað/-ur hevur brúkt. Heldur ikki bera skordýr smittuna víðari. Hít verjir fyri smittu. Hvørji eru eyðkennini? Í vikuni eftir smittu kunnu nøkur fólk fáa fyribils eyðkenni. Eyðkenni kunnu vera: Tað, ið líkist krími við fepuri, hálsbruna, hovnaðum eitlum, búkilsku, soppi í munninum, høvuðpínu, vødda-liðapínu, reyðum blettum og pirrum. Hesi eyðkenni hvørva eftir 2-4 vikum. Tá ið nøkur ár eru farin, koma fleiri ígerðir og sjúkur so sum herpes við kynslutirnar (herpes genitalis), soppur í munninum, leyst lív, lætnar munandi o. a.. Tá ið álvarsamastu eyðkennini eru sjónsk, verður sjúkan rópt AIDS. Hvussu verður HIV kannað og viðgjørt? HIV-ígerðin verður ávíst við at kanna, um mótevni fyri HIV eru í blóðroyndini. Hetta merkir, at man ávísur reaktiónina frá kroppinum uppá smittuna og ikki virusið sjálvt. Henda mótevnaroynd verður í fyrsta lagi positiv í upp til 2 mánaðir eftir smittu, so at tað er ein ávís tíð, at fólk kunnu smitta onnur, hóast royndin er negativ. Enn er ikki koppingarevni fyri HIV funnið, men fleiri royndarkoppingarevni eru í umbúna. Eftirsum HIV lutfalsliga skjótt verður mótstøðuført fyri antiviralum evnum, so verða nú í dag kombinatiónsviðgerðir royndar–oftast verða í minsta lagi 3 antiviral evni nýtt. Viðgerðin týnir ikki virus, men tálmar ella doyvir, so at immunverjan fær møguleikan at koma fyri seg. Viðgerðin skal fara fram regluliga hvønn dag, og, sum støðan er í dag, restina av lívinum. Viðgerðin kann hava fleiri hjáárin, men tey flestu tola tey lutfalsliga væl. Umframt at viðgerðin gagnar smitturakta menniskjað, so verður nógv vunnið, tí at góð viðgerð ger, at smittuvandin er munandi minni. Hvørjar er HIV avleiðingarnar? Um fólk verður smittað av HIV, so er fólkið sjúkt restina av lívinum, og uttan viðgerð er sannlíkt, at fólkið doyr. Men viðgerð ger, at vandin at doyggja verður munandi minni. Fyrr livdi eitt HIV sjúkt fólk í miðal í 10 ár frá tí, at tað varð smittað og minni enn 2 ár frá tí, at fyrstu álvarsligu eyðkennini komu. Í dag er støðan ein heilt onnur. Tann nýggja viðgerðin hevur gjørt, at eitt HIV sjúkt fólk kann liva í 40 ár uttan álvarsligar eftirsjúkur. Viðgerðin gagnar øllum, men størst gagn fáa tey, sum fáa viðgerð, áðrenn immunverjan er viknað og tískil eisini, áðrenn álvarsligar eftirsjúkur eru komnar. Hvat kann ein sjálv/-ur gera? HIV-ígerð kann fyribyrgjast við at: Nýta hít við samlegu Ikki at skifta um sproytur/nálir við onnur Ikki at fáa innspræningar ella blóðflutningar í londum, har ikki einnýtsluútbúnaður verður nýttur, ella har blóð ikki verður HIV kannað á álítandi hátt Alt blóð, ið verður nýtt til blóðflutning ella heilivágsframleiðslu skal í dag HIV kannast. Hervið verður trygdin betri, og HIV smittuvandin við blóðflutningi verður lítil og ongin.