Í nágrenni Þjórsárvers eru ýmsir forvitnilegir og merkilegir staðir og gönguleiðir af ýmsu tagi. Sumir þessara staða blasa við augum vegfarenda, en aðrir eru inni á túnum og lóðum og því háðir leyfum til skoðunar. Aðgengi kann að vera misgott og ráðlegt að hafa samráð við staðkunnuga áður en haldið er í erfiða gönguferð. Hér verður tíndur til ýmis fróðleikur um hreppinn, fólkið, jarðfræðina og fleira. Einnig sagðar sögur og munnmæli af fólki og fyrirbærum. Samtíningur þessi er úr ýmsum áttum, en flest hefur birst á prenti áður. Umsjónarmaður Þjórsárvers er ábyrgðarmaður og sögumaður. Ábendingar eru vel þegnar um það sem betur mætti fara. Sömuleiðis er alltaf fengur að viðbótarefni. Þar sem síðan er nokkuð löng er hérna fyrst efnisyfirlit sem hægt er að nota til að stökkva beint í einstaka kafla: Villingaholtskirkja: Villingaholtskirkja stendur rétt fyrir norðaustan Þjórsárver, í hæfilegu göngufæri. Núverandi kirkju smíðaði Jón Gestsson í Villingaholti (vígð árið 1911). Villingaholtssókn er nú hluti af Hraungerðisprestakalli. Kirkjan er sérstaklega falleg og vel við haldið og væri ómaksins vert fyrir gesti að skoða hana. Umsjónarmaður Þjórsárvers getur sýnt kirkjuna að innan. Ef gengið er syðst á lóð Þjórsárvers má sjá gamlan bæjarhól, en þarna stóð bær og kirkja að Villingaholti áður. Kirkju er getið þar í máldaga frá 1269. Í kjölfar viðvarandi sandfoks og mikils tjóns í Suðurlandsskjálftunum árið 1784 var kirkja og bæjarhús flutt um set að núverandi stað. Kunnasti prestur sem setið hefur í Villingaholti er séra Jón Erlendsson (lést 1672). Hann á sinn mikla þátt í að varðveita ýmsar helstu perlur handritanna með því að skrifa þau upp, m. a. að beiðni Brynjólfs Sveinssonar biskups. Frægasta ritið sem séra Jón bjargaði þannig frá glötun er Íslendingabók, en mörg handrita okkar eru rituð með hendi Jóns. Þarna sér enn móta fyrir gamla kirkjugarðinum. Þar skammt frá er hellan þar sem niður var kveðinn Gothenborgardraugurinn. Hann var vekjurum sínum erfiður viðfangs af því að hann skildi ekki íslensku. Jón Gestsson (1863-1945) verður að telja einn fjölhæfasta og afkastamesta smið og framkvæmdamann sinnar samtíðar, og víða má sjá vönduð handarverk hans og hönnun. Auk Villingaholtskirkju smíðaði hann 6 aðrar kirkjur, byggði rjómabúið á Baugsstöðum og yfir 100 önnur hús og sama fjölda af líkkistum, gerði við hundruð klukkna, saumavéla, prjónavéla og fleiri véla. Hann endurhannaði þær spunavélar sem þá tíðkuðust, og smíðaði ásamt sonum sínum yfir eitt hundrað slíkar. Jón var mikill bóndi og stórhuga, gerði áveitur á engjar og var verðlaunaður fyrir sín störf. Fuglalíf: Fuglalíf er einstaklega fjölbreytt hér um slóðir, og því rétt fyrir fuglaáhugamenn að muna eftir kíkinum. Hér er m. a. einhver mesti varpstaður jaðrakana á landinu. Af öðrum tegundum má nefna Álft, stokkönd, spóa, lóuþræl, tjald og fjöldann allan af spörfuglum. Í mýrlendinu neðan við Þjórsárver og við Villingaholtsvatn iðar allt af fuglalífi að sumarlagi. Sjálfsagt er að fylgjast aðeins með þessu úr fjarlægð og forðast að valda styggð, enda eru þessi svæði friðuð. Hrafn sá sem síðustu árin hefur orpið í skógræktinni í Skagaási hefur brugðið á það þjóðráð að byggja laup sinn uppi í tré. Eru einungis þrjú dæmi önnur þekkt um slíkt hér á landi. Urriðafoss: Urriðafoss í Þjórsá er vatnsmesti foss landsins og einn sá tignarlegasti. Fossinn er nokkrum km ofan Þjórsárvers og stutt sunnan Þjórsárbrúar. Furðu hljótt hefur verið um þessa náttúruperlu hingað til. Þrátt fyrir að hann sé aðeins steinsnar frá fjölfarinni þjóðleið er það fyrst nú sem hann er gerður vel aðgengilegur fyrir ferðafólk. Meðalrennsli í Urriðafossi er um 360 m³/sek. Lax gengur upp Þjórsá að fossinum og nokkuð upp fyrir hann. Á tímum fossafélaganna og Einars Benediktssonar voru uppi áætlanir um virkjun Urriðafoss, og lagningu járnbrautar þangað úr Reykjavík, en af því varð þó ekki. Nú hyggst Landsvirkjun notfæra sér hve hljótt hefur verið um þessa náttúruperlu og hefur uppi áætlanir um rennslisvirkjun. Með því yrði öllu vatni veitt framhjá fossinum í jarðgöngum austanmegin. Er vonandi að þær fyrirætlanir gangi ekki eftir fremur en hjá Einari forðum, því fossinn, sem tekur Gullfossi fram að stærð og mikilfengleik, er dýrmætari náttúruperla en svo að honum verði fórnað fyrir stóriðjudraumóra. Stutt frá Urriðafossi er reisulegt býli með sama nafni. Bærinn stendur í hraunjaðrinum, og í nágrenninu eru fallegar dældir og katlar. Urriðafosslækur rennur niður lautina, neðan við bæinn og fellur fram af bökkunum í litlum fossi rétt hjá hinum tröllaukna stórabróður. Í þessum litla læk var lengi rafstöð til heimanota. Þjórsá: Þjórsá, sem liðast svo friðsæl í átt til sjávar austan við Þjórsárver, er drottning íslenskra vatnsfalla. Hún er lengsta á landsins, um 230 km. Hún hefur mesta vatnasviðið, 7.950 km² og kemur næst Ölfusá sem vatnsmesta á landsins, um 360m³/sek. Efstu drög Þjórsár eru á norðurhluta landsins. Mesta vatnsmagn sitt fær hún þó úr austur og suðurrönd Hofsjökuls, í Þjórsárverum, en stærsta þverá hennar, Tungnaá, á upptök sín í vestanverðum Vatnajökli. Ofantil í Þjórsá er mesta virkjana- og vatnamiðlunarsvæði landsins. Áin ber fram óhemju magn jarðefna eða um 4,5 milljón tonn á ári. Á vetrum getur áin safnað í sig gífurlegu magni af ís, vegna kælingar á hinni löngu leið. Þessi ís sest til í henni neðantil og þar getur hún bólgnað mikið. Við Urriðafoss hefur orðið til mesta íshrönn landsins, Urriðafosshrönnin, allt að 18 m há. Mikilfenglegt er að koma að gljúfrum Þjórsár neðan Urriðafoss á vorin þegar íshrönnin er að bresta og áin að ryðja sig. Gríðarstór ísbjörg molna úr stálinu og steypast með boðaföllum niður í ána. Þarna er sæmilega góð gönguleið með gljúfrunum, þar sem vegurinn liggur samsíða þeim stutt frá. Rétt er þó að vera vel búinn til gangs, og sums staðar þarf að klofa yfir læki og girðingar. Þjórsárhraun: Þjórsárhraun er mesta hraun sem runnið hefur á jörðinni í einu gosi frá því að ísöld lauk. Það kom upp í ógnarmiklu eldgosi fyrir um 8.700 árum á svæðinu milli Þórisvatns og Veiðivatna. Þar opnaðist gossprunga, um 20-30 km að lengd og upp kom gífurlegt magn hrauns, eða allt að 30 km³ (nær tvöfalt rúmmál Skaftáreldahrauna). Hraunið hefur runnið milli Heklu og Búrfells og niður hinn forna farveg Þjórsár og breiddi svo úr sér á láglendinu á Skeiðum og Flóa. Það rann í sjó fram, og er hraunjaðarinn nú marbakki undan Stokkseyri og Eyrarbakka, um 140 km frá eldstöðvunum. Það þekur landsvæðið milli Ölfusár og Þjórsár, allt nema hæstu ása, en er víða hulið þykku jarðvegslagi. Þykkt hraunsins er víðast um 15-20m, en um 40m þar sem þykkast er. Víða í hrauninu eru dældir og bollar, svonefndar dælur, og er enn óljóst hvernig þær hafa myndast. Sums staðar má enn sjá hraunið, t. d. í Stokkseyrarfjöru og á stóru svæði vestan Þjórsárbrúar, en kannski þó greinilegast við Urriðafoss, þar sem hann steypist fram af austurbrún hraunsins. Nánar um hraunið í jarðfræðikaflanum hér á eftir. Ásavegur: Ásavegur nefnast miklar traðir sem liggja um þvera sveitina. Þetta er hin forna þjóðleið um Suðurland. Þarna lá leið uppsveitamanna, og þeirra sem komu austan að, um ferjustaðina hjá Króki í Holtum og hjá Egilsstöðum, niður að verslunarstaðnum Eyrarbakka. Einnig vermanna sem komu norðan Sprengisand til sjósóknar á suðurströndinni og leið lágsveitabænda með rekstur til og frá afrétti, svo dæmi séu nefnd. Þegar haft er í huga hve lítil ummerki eru eftir einn mann með hest er erfitt að ímynda sér alla þá firna miklu umferð sem hefur farið um þennan veg, því að víða er skorningurinn vel á annan metra að dýpt og um fjórir á breidd. Óvíða er nútímamaðurinn í meiri nálægð við vegferð genginna kynslóða á umliðnum öldum. Sá sem staddur er á þessum slóðum kemst ekki hjá því að sjá í huga sér lest klyfjahesta og manna ganga hjá á leið úr Eyrarbakkakaupstað eða úr veri. Eða kannski einmana förumann, tötralega klæddan á flakki sínu milli bæja. Að norðan kemur vegurinn af Gilvaði á Bitrulæk, liggur norðan við býlið Hnaus, þaðan að Skotmannshól, vestur yfir Skagás og Orrustudal, norðan við bæ í Önundarholti, framhjá Súluholtsmúla og síðan niður í Gaulverjabæjarhrepp. Þar fer hann framhjá Seljatungu og Gegnishólum, niður á Hólavöll, sem var löggiltur áningarstaður ferðamanna. Þessa leið fóru margir Skeiða- og Hreppamenn, Rangæingar, sem fóru yfir Þjórsá á Nautavaði, svo og Skaftfellingar sem fóru Fjallabaksveg nyrðri. Ásavegurinn er kjörin og falleg gönguleið fyrir þá sem eru vel útbúnir. Moldin getur þó blotnað upp í rigningartíð. Vegalengdin frá vegi við Orrustudal að Suðurlandsvegi, vestan við Hnaus, er um 6 km. Vegurinn er víðast hvar greinilegur, en fyrirhugað er að merkja leiðina betur og setja prílur yfir þær fáu girðingar sem liggja yfir veginn. Vegfarendum er bent á að leiðin liggur um vatnsverndarsvæði og því bannað að fleygja rusli og hættulegum úrgangi. Skotmannshóll: Skotmannshóll nefnist stakur hóll, eða gróinn klettur við Ásaveginn, norðvestur af Þingdal. Tvær sagnir eru tengdar þessum hól. Önnur er tengd vígi Arnar í Vælugerði á landnámsöld, er veginn var af óvildarmönnum sínum á þeim slóðum. Hafði hann verið dæmdur réttdræpur utan örskotshelgi frá landareign sinni, en sú helgi nær eins langt út frá landamerkjum og ör yrði skotið úr boga. Bróðir Arnar fékk góðan bogmann til að skjóta ör af Skotmannshóli út fyrir vígstaðinn og fékk þannig komið sök á vígamennina. Hin sögnin greinir frá aftöku tveggja systkina sem ranglega voru dæmd á Vælugerðisþingi til lífláts fyrir sifjaspell. Voru þau dysjuð rétt austan við Skotmannshól, þar sem heitir Mannabeinsmelur. Svo segir í þjóðtrúnni að bein þeirra sem saklausir séu líflátnir, komi jafnan aftur upp úr jörðu. Þessi munnmæli voru rifjuð upp þegar fyrir einni öld fór að blása ofan af mannabeinum þarna á melnum. Beinin voru að lokum tekin upp árið 1935 og jarðsett í Villingaholtskirkjugarði. Dælarétt: Dælarétt er ævaforn fjárrétt stutt sunnan við Suðurlandsveg, nokkru fyrir vestan Þjórsárbrú. Er vel þess virði að aka malarslóðann þangað niður eftir til að berja augum þetta mikla mannvirki og fyrrum helstu skilarétt svæðisins. Réttin er í landi eyðibýlisins Heiðabæjar. Þar var síðast réttað haustið 1970 og hefur réttin nú verið friðlýst. Hún er hlaðin úr hraungrýti úr Þjórsárhraunum og sést vel þar innri gerð hraunsins. Skammt sunnan við réttina má sjá ummerki jarðskjálftanna miklu árið 2000. Gestir eru beðnir að loka ávallt aftur hliðum á fjárgirðingum sem opna þarf. Hellarnir í Kolsholti og Kolsholtshelli: Á bæjunum Kolsholti og Kolsholtshelli, sem eru skammt suðvestan við Villingaholtsvatn, eru merkilegir hellar. Þar er margvíslegt krot á hellisveggjum og í einum þeirra hafa fundist merki um búsetu; brunnur, búsáhöld og öskuhaugur með beinaleifum. Aldursgreining benti til að þær mannvistarleifar séu frá því nokkru fyrir landnám. Það leiðir hugann óneitanlega að hinum írsku pöpum, en frekari rannsókna er þörf til að nokkuð verði fullyrt í þá veru. Í einum Kolsholtshella er kross, 23 x 13 cm að stærð, höggvinn um einn cm inn í vegginn. Kolsholtshellir er um 500 m frá bænum sem er samnefndur honum. Hellirinn er um 10m á lengd, 4m á breidd og um 2m á hæð. Þakið er óregluleg hvelfing. Hellar þessir eru inni á túnum bænda og eru ekki aðgengilegir til almennrar skoðunar. Fleiri manngerðir hellar eru í Gaulverjabæjarhreppi, t. d. hjá Arnarhóli, Gegnishólum, Haugi, Vestri- og Eystri-Hellum, Hólshúsum, Seljatungu og einnig hjá Helli í Hraungerðishreppi. Kolsgarður: Suður frá Kolsholti liggur hlaðinn torfgarður, sem er afar sérstætt mannvirki og ævafornt. Nær hann frá Kolsholti í norðri að Ragnheiðarstöðum í Gaulverjabæjarhreppi í suðri, eða nærri 9 km leið. Út frá honum ganga afleggjarar á nokkrum stöðum. Víða sér enn vel móta fyrir Kolsgarði. Sú sögn er um tilurð garðsins að Kolur, sem fyrrum bjó í Kolsholti, hafi hlaðið hann, þar sem honum þótti ekki sæma að hitta Ragnheiði á Ragnheiðarstöðum aurugur og blautur, en til hennar gerði Kolur sér tíðförult. Ummerki Suðurlandsskjálftanna árið 2000: Ofantil í Villingaholtshreppi má sjá ýmis ummerki eftir hinn mikla jarðskjálfta sem hér varð 21. júní 2000 og átti upptök í Hestfjalli. Miklar sprungur sjást enn á svæðinu frá Bitru suður fyrir Dælarétt. Rétt er að ganga varlega um þessar slóðir, því enn geta sprungur leynst undir jarðvegi. Rétt neðan við bæinn Urriðafoss blasir enn við sár í brekkunni þar sem jörðin kastaði af sér jarðveginum í stóran skriðubing. Tveimur árum eftir skjálftann, sumarið 2002, munaði litlu að slys yrði þegar jörðin gaf sig undan dráttarvél bóndans á Mjósyndi. Þá brast þekja á stórum neðanjarðarhelli undir túninu og sér nú ofan í hyldýpisvatn í því jarðfalli. Ef menn hafa áhuga á skoða þetta er rétt að gæta fyllstu varúðar og fá leyfi hjá bóndanum. Mikið eignatjón varð í jarðskjálftanum, en hann var um 6,5 richterstig að styrkleika. Íbúðarhús eyðilögðust á bæjunum Villingaholti, Egilsstöðum II, Kolsholti II, Hróarsholti, Neistastöðum og Skúfslæk, og víðar fóru önnur mannvirki illa. Engin slys urðu á fólki, sem þó má heppni teljast. Jarðskjálftarnir 1784: Ekki sluppu allir jafn vel frá Suðurlandsskjálftunum miklu árið 1784 eins og árið 2000. Þá bjuggu menn enn við hörmungar móðuharðindanna vegna Skaftárelda árið áður, og hungur og harðræði var almennt í landinu. Í jarðskjálftunum féllu 92 bæir á Suðurlandi og 3 menn fórust. M. a. hrundi kirkjan í Villingaholti til grunna og bæjarhús stórskemmdust, eins og lýst er hér að ofan í kaflanum um Villingaholt. Í Skálholti féllu flest bæjarhús. Í kjölfarið ríkti neyðarástand og til að bæta gráu ofan á svart gerði mikla ótíð og kaupskipið fórst sem koma átti með matvæli til Eyrarbakkakaupstaðar. Mannfellir varð mikill og óöld ríkti. Um síðir rétti þó þjóðin úr kútnum eins og endranær, en í góðæri nútímans er öllum hollt að rifja upp þessa sögu. Suðurlandsskjálftar hafa löngum verið mannskæðir og valdið miklum búsifjum. Árið 1164 létust nítján manns, 1182 dóu tveir, 1211 átján, 1734 níu, og 1896 fórust fjórir og 161 bær féll til grunna. Hróarsholt-Hróarsholtsklettar: Vestast í sveitinni rís áberandi hamraborg tignarlega upp úr flötu landslagi Flóans. Þetta er Hróarsholt, eða Hróarsholtsklettar. Suðaustan í holtinu er hið fornfræga höfuðból Hróarsholt ásamt fleiri býlum sem byggst hafa út úr því. Hróarsholt hefur verið í byggð frá því land var numið og þar var löngum stórbýli, kirkjustaður og höfðingjasetur. Þar átti Gissur jarl Þorvaldsson bú sumarið fyrir Örlygsstaðarbardaga. Kirkja var í Hróarsholti til 1902, en þá var sóknin lögð til Hraungerðiskirkju. Hróarsholt er kostamikil jörð og til marks um gróskuna er sagt að nautabönd hafi verið fléttuð úr störinni í Hróarsholtsengjum. Við Hróarsholt er Hestaþingsflöt, en þar er sagt að hestaat hafi verið háð á fyrri tímum og síðar voru haldnar þar kappreiðar og hestamannasamkomur. Kambur og Kambsránið: Vestast í Hróarsholtshverfinu er bærinn Kambur, sem áður var hjáleiga frá Hróarsholti. Stendur hann á fallegum stað undir svipmiklum klettum. Hinn 9. febrúar 1827 gerðist þar sá atburður sem frægur hefur orðið í Íslandssögunni, er fjórir grímuklæddir menn brutust inn, lögðu hendur á heimilisfólkið og rændu töluverðu fé. Á Kambi bjó þá Hjörtur Jónsson. Vitað var að hann var ríkur og geymdi mikið fé heima hjá sér. Hjörtur var ekkill, en hafði ráðskonu og vinnukonu, og auk þess var þar ungur drengur í vist. Vont veður var þessa nótt, stormur og hrakviðri. Ránsmenn þustu inn í bæinn, bundu bónda og ráðskonu á höndum og fótum, köstuðu þeim á gólfið og sængurbúnaðinum ofaná. Síðan reyndu þeir að neyða vinnukonuna til að segja til peninganna. Var hún því næst einnig bundin, svo og drengurinn. Þeir brutu upp allar hirslur og sneru við öllu lauslegu í leit að peningum. Höfðu þeir um 1.000 ríkisdali upp úr krafsinu og hurfu loks á brott eftir að hafa hótað fólkinu öllu illu. Hirti bónda tókst svo að losa svo um böndin að hann gat skreiðst að Hróarsholti og kallað á hjálp. Meðan á því stóð losnuðu konurnar einnig og komust að Grákletti, sem var kot í næsta nágrenni. Hjörtur hélt þegar, ásamt liðsauka, aftur að Kambi. Þar var ljót aðkoma, enda höfðu ræningjarnir gengið rösklega til verks. Ekki höfðu þeir þó gætt sín betur en svo að ýmsa hluti frá sér höfðu þeir misst. Þegar sýslumaður tók að rannsaka málið lá leið hans fljótlega til Stokkseyrar, en þar var þá nokkurt útræði. Meðal þeirra sem hann hafði þar tal af var hin þekkta Þuríður formaður, sem var sérstæð og glögg kona. Hún átti mikinn þátt í að mál þetta upplýstist og má jafna aðferðum hennar við það sem best gerist hjá rannsóknarlögreglu nútímans. Þuríður taldi sig þekkja handbragðið á skó sem fundist hafði, og bárust við það böndin að manni þeirrar konu sem skóinn hafði gert, Jóni Geirmundssyni á Stéttum í Hraungerðishreppi. Þuríður veitti því einnig eftirtekt að för á járnteini sem fundist hafði, pössuðu við steðja í eigu Jóns. Af vettlingi sem fannst í túninu á Kambi, bárust böndin að Jóni Kolbeinssyni, á Brú í Stokkseyrarhreppi, og lá Hafliði bróðir hans einnig undir grun. Þeir voru báðir í skipsrúmi hjá Þuríði. Þegar farið var að yfirheyra þessa menn játuðu þeir loks á sig ránið og bentu á forsprakkann, sem reyndist vera Sigurður Gottsvinsson á Leiðólfsstöðum, sem var þekktur ofstopamaður. Frekari rannsókn leiddi í ljós ýmsa aðra sem samsekir voru. Reyndar má segja að komist hafi upp um heilt bófafélag um 20 manna, sem m. a. hafði staðið að stórþjófnaði úr Eyrarbakkaverslun. Um ári síðar kvað sýslumaður Árnesinga upp dóm í málinu. Var Sigurður dæmdur til hýðingar, brennimerkingar og ævilangs þrældóms í Kaupmannahöfn, Jón Geirmundsson til hýðingar og þrældóms ævilangt, Jón Kolbeinsson til 12 ára þrældóms og Hafliði til 8 ára. Sigurður var drepinn í fangavistinni, en hinir fengu sakauppgjöf frá kóngi. Konungur bruggaranna: Saurbær í Villingaholtshreppi er kotbýli sem nú er komið í eyði. Þar eru nú öll hús fallin og staðurinn lætur lítið yfir sér. Sú var þó tíðin að hér var miðstöð athafnamennsku og einkaframtaks á afmörkuðu sviði þjóðlífsins. Hér ríkti konungur sem stóð uppi í hárinu á þröngsýnum stjórnvöldum og var aldrei sigraður. Árið 1915 rann upp það tímabil íslandssögunnar sem nefnt hefur verið bannárin. Þá hafði aukist mjög fylgi við þá stefnu að algjört bann við sölu og neyslu á áfengi væri rétta leiðin til lausnar á mörgum vandamálum þjóðfélagsins. Upp risu öflug bindindisfélög og templarareglur og stjórnvöld sendu snuðrara sína um allar sveitir til að berja niður framtakssama heimabruggara og fordjarfa þeirra framleiðslu. Íslenski bóndinn hefur löngum kunnað að bjarga sér og sínum, og í nánast hverjum sveitahreppi var einhver sem nýtti sér þau atvinnutækifæri sem þarna sköpuðust. Misjafnt var þó bæði hvernig framleiðslan heppnaðist og eins hvernig tókst að dyljast fyrir hinum þefvísu snuðrurum yfirvalda. Höskuldur Eyjólfsson flutti að Saurbæ árið 1925. Hann var orðlagður hestamaður, kjarkmikill og duglegur. Höskuldur kunni ýmislegt fyrir sér í bruggun, og var reyndar brautryðjandi í þeirri grein á bannárunum. Um allt sunnanvert landið kvisaðist fljótlega að í Saurbæ væri framleiddur dýrindis mjöður sem gæfi hinum ófáanlegu erlendu vínum ekkert eftir að gæðum. Sölu- og flutningskerfi var vel skipulagt og framleiðslan var slík að meðan aðrir landshlutar nefndu heimabruggið“ landa” var það sunnanlands kallað“ Höskuldur”. Svo hlaut þó að fara á endanum að yfirvöld fengju pata af framleiðslu Höskuldar. Húsrannsókn var gerð í Saurbæ og fundust tvær olíutunnur af áfengi og einhver áhöld. Höskuldur neitaði því ekki að hafa bruggað, en sagðist hafa ætlað að nota áfengið fyrir hesta sína. Því neituðu yfirvöld að trúa og var hann dæmdur í sektir. Ekki dró þetta mikið úr framleiðslunni og Höskuldur bruggaði af kappi. Síðar sagði hann að meðal góðra viðskiptavina hafi verið helstu ráðamenn þjóðarinnar. Oft var hann gripinn, einkanlega í söluferðum. En ráðsnilld hans voru engin takmörk sett. Til dæmis var hann tekinn í Reykjavík eitt sinn og fleygt inn í lögreglubíl. Þegar út var stigið fannst ekkert brugg á Höskuldi, en löngu síðar fannst full flaska sem stungið hafði verið undir framsætið hjá sitjanda lögregluþjónsins. Höskuldur var góður mannþekkjari og vissi hverjum mátti treysta. Aldrei meðgekk hann neitt í yfirheyrslum, en var fundvís á skýringar. Fræg varð persónan“ Jón á Klapparstígnum”, en Höskuldur kvaðst oft hafa fengið flöskur hjá honum þegar hann var gripinn. Eftirspurnin var mikil, einkum í kringum hinar miklu Þjórsársamkomur og réttirnar. Fyrir þessar samkomur hafði Höskuldur falið flöskur víða í umhverfinu og vísaði á vissar þúfur þegar kaupin voru gerð. Eitt sinn þurfti hann að koma nokkru magni í réttirnar, en vissi að sýslumaður yrði líka á ferð. Hann tók því það til bragðs að raða flöskunum haganlega inn í reiðingsdýnu og slóst síðan í för með sýslumanni til að vekja engan grun. Stuttu síðar var Höskuldur tekinn í Reykjavík með eitthvað af bruggi. Meðan hann sat inni notaði sýslumaður tækifærið og gerði húsleit í Saurbæ. Ekkert fannst,“ ekki einu sinni þefur” sagði sýslumaður. En framleiðslan í Saurbæ blómgaðist sem aldrei fyrr. En nú fór að draga til stórtíðinda. Skipaður var sérstakur setudómari í stað sýslumanns, og einn vordaginn 1933 reið harðsnúið lið í garð á Saurbæ. Var þar mættur hinn setti dómari ásamt Birni Blöndal, hinum ötula bruggaraskelfi, og þremur öðrum löggæslumönnum. Þeir komu að læstum dyrum og knúðu dyra. Höskuldur kallaði þá að hann myndi skjóta ef þeir hefðu sig ekki hæga. Laganna verðir brutu samt upp dyr, komust inn fyrir og hófu leit. Björn Blöndal fór inn í svefnherbergið til leitar. Í þeim svifum kom Höskuldur aðvífandi. Þreif hann í Björn, skellti honum upp að vegg og hvolfdi yfir hann næturgagni með öllu innihaldinu. Við leitina fundust vínflöskutappar, brotnar flöskur og megn vínlykt var um allt, eins og einhverju hefði verið hellt í eldhúsvaskinn. Við yfirheyrslur í Þingdal mætti Höskuldur með fjölmenni, enda vinsæll hér í sveit. Enn var gerð húsrannsókn í Saurbæ nokkrum dögum síðar. Ekkert fannst í fyrstu frekar en áður. Þá var tekið að yfirheyra strák sem þar var í vist og á endanum vísaði hann á bruggtækin. Undir bás í útihúsi fundu laganna verðir gerjunarámu, suðutunnu og fleiri áhöld til eimingar. Játning var þó ekki auðfengin hjá Höskuldi. Sagði hann leitarmenn sjálfa hafa komið með sönnunargögnin og var hinn erfiðasti. Meðan á yfirheyrslum stóð veiktist hann og var lagður inn á Landspítalann. Þaðan hvarf hann sporlaust í nokkra daga. Hann var þó handsamaður aftur á Eyrarbakka og hnepptur í gæsluvarðhald. Um vorið 1934 var hann svo dæmdur í nokkurra mánaða fangelsi og sekt. Ekki var Höskuldur þó alveg hættur sinni iðju. Hann flutti frá Saurbæ 1938 upp í Borgarfjörð. Þegar löggæslumenn heimsöttu hann þar, fundu þeir ámu með rabbabaraöli í lögun. Áman var snarlega innsigluð og hótað öllu illu ef það væri rofið. Að sjálfsögðu hreyfði Höskuldur ekki innsiglinu, en tóm var tunnan þegar næst átti til að taka. Stefán Jónsson, fréttamaður tók viðtal við Höskuld árið 1967. Þar rakti hann feril sinn og lýsti starfsaðferðunum. Sagðist hann hafa greitt andvirði 300 flaskna í sektir á sínum ferli, en verið fljótur að brugga upp í það. “ Ef ekkert er stríðið þá er öngvan sigur að fá”, sagði Höskuldur konungur. Þingdalur: Í Þingdal var þingstaður sveitarinnar allt frá landnámstíð. Í landnámu og langt fram eftir öldum var bærinn reyndar nefndur Vælugerði. Þingdalur stendur fremur hátt í miðri sveitinni og er sagt að þaðan megi sjá yfir fimm hreppa. Rétt austan við bæinn er djúp kvos sem nú er vaxin myndarlegum skógi, en þar var áður þingstaðurinn; Vælugerðisþing. Þing var stofnsett þar á 16. öld og stóð fram á þá 20. Þinghús var hér áður og stendur íbúðarhúsið nú á grunni þess. Síðast var haldið þing hér 1947. Á Þjóðminjasafni er varðveitt þingboðsöxi úr Villingaholtshreppi, en slíkar axir þjónuðu því hlutverki áður fyrr að um skaftið var vafið þeim opinberu boðum sem berast áttu almenningi, t. d. boðun á þing. Öxin var síðan látin ganga rétta boðleið milli allra bæja í sveitinni, og um meðferð hennar giltu sérstakar reglur. Kampholts-Móri: Í Þingdal hefur hafst við sá draugur sem frægastur er allra drauga og nefnist Kampholtsmóri. Hann gengur reyndar undir fleiri nöfnum, svo sem Skerflóðsmóri, Selsmóri og Jórvíkurmóri. Tilurð Kampholtsmóra má rekja til þess að fátækum förupilti var úthýst á bæ einum við Eyrarbakka. Þetta var á tímum móðuharðindanna, þegar eymd, fátækt og flakk var landlægt. Pilturinn varð úti í svokölluðu Skerflóði, skammt frá bænum. Gekk hann aftur og fylgdi ættingjum þess sem úthýst hafði honum, fyrst að Efra-Seli, síðan að Jórvík, þá að Kampholti og síðasta kunna aðsetur hans var að Þingdal. Móra eru eignaðar ýmsar glettur gegnum tíðina, allt frá sárasaklausum hrekkjum til mannsmorðs. Reyndar er það mannslát fremur eignað Móhúsa-Skottu, en það var kvendraugur sem Móri var að dandalast með um tíma. Fenginn var fjölkunnugur maður til að kveða þau niður, en Móri fannst ekki þegar til átti að taka. Sögurnar um Móra eru fjöldamargar og enn heyrist af uppátækjum hans þó þau séu nú oftar í spaugilegri kantinum. Hér eru skráðar nokkrar stuttar sögur, hafðar eftir áreiðanlegum heimildum. Þó Móri hafi ekki kynnst bílum eða tækni í sínu mennska lífi, þá er hann haldinn ólæknandi bíladellu og eins er hann leiðinlega fiktsamur í öllum tækjum. Þegar bílaöld gekk í garð var Móri til heimilis í Kampholti. Hann sótti mjög í að taka sér far með bílum en var vandlátur á bílstjóra. Einkum sótti hann í að ferðast með manni sem iðulega kom að Kampholti og þótti öruggur og gætinn. Einhverju sinni kom bílstjóri þessi að Kampholti prúðbúinn og kvaðst vera á leið upp í sveitir á dansleik. Þegar hann hafði skammt ekið verður hann þess var að ekki er allt með felldu og skildi fljótt að Móri var með í för. Bílstjóri var því reyndar ekki óvanur að Móri tæki sér far með honum milli bæja. Segir nú ekki af för þeirra annað en það að bílstjórinn skemmti sér hið besta á ballinu. Fékk hann sér nokkuð ótæpilega í staupinu og var orðinn verulega ölvaður þegar leið að heimferð. Ók hann samt heim og tókst það slysalaust. Ekkert varð hann var við Móra á heimleiðinni. Fundu heimamenn þá skýringu að Móri hafi ekki þorað að sitja í bíl með karlinum ölvuðum. Eftir þetta fór að bera á miklum draugangi og óáran í uppsveitum. Augljóst var að Móri var órólegur í vistinni þar efra. Gerði hann mönnum þar ýmsa skráveifur og hrekki. Einn daginn hægðist skyndilega um í uppsveitum. Þótti þá augljóst að Móri hefði fundið öruggan farkost til síns heima. Leið svo langur tími að Móri virtist ekki treysta nokkrum bílstjóra og gengu bílferðir eftir áætlunum á meðan. Þegar frá leið fóru menn að verða varir við hann í bílum sínum aftur, og var ekki öllum fagnaðarefni. Þeir sem leggja leið sína að Þingdal skyldu gæta vel að bílum sínum og tækum. Ekki er ólíklegt að bílar neiti að fara í gang, alls konar óáran sæki í rafkerfið eða að pústkerfið gefi sig þrátt fyrir ágæta vegi. Eins er ósköp eðlilegt á þeim stað að úr manna tapi tímanum og myndir brenglist í myndavélum. Kveður þeim mun meira að þessu sem trú manna á tilvist Móra er veikari, eða ef menn hallmæla honum á einhvern hátt. Sá sem þetta skráir getur vottað þetta er hann lagði leið sína í Þingdal. Sögurnar um Móra taldi hann endemis uppspuna og tilbúning, ef ekki eitthvað verra. Er ekki að orðlengja það að hin ágætis bifreið, sem þangað til hafði gengið sem klukka, fór þegar að bila. Ekki var nóg með að skiptingin gaf sig, heldur tók sig upp þvílík bilun í rafkerfinu að sérfræðingar stóðu ráðþrota. Eitt sinn, að nokkrum vikum liðnum, skaust lítil mús út úr bílnum þegar dyr voru opnaðar. Eftir það var bíllinn í hinu ágætasta standi og hefur ekki bilað síðan. En músin sást síðast á harðaspretti í átt að Þingdal. Öðru sinni kom hópur hestamanna að Þingdal. Á leiðinni höfðu verið sagðar sögur af Móra til skemmtunar. Einn úr hópnum lýsti því yfir að hann tryði ekki á tilvist drauga. Gerði hann á allan hátt lítið úr Móra og kunni hinar fræðilegustu skýringar á öllum draugasögum. Þegar komið er að Þingdal er stafalogn og túnhliðið stendur opið. Hinn vantrúaði ríður síðastur í hópnum og segir hlæjandi við félaga sína að hann vænti þess nú að sjá einhverjar sönnur á tilvist þessa magnaða draugs ef hann væri þá til. Í því skellur hliðgrindin aftur í logninu með svo miklum látum að í henni brotnuðu nokkrar fjalir. Kom hún rétt framan við hestinn, sem fældist við þetta. Þegar maðurinn hafði náð stjórninni aftur var honum ekki jafn létt um hlátur, og eftir þetta gætti hann sín betur þegar Móri barst í tal. Móri birtist oftast sem tötralegur strákur í mórauðum fötum og með hattkúf á höfði, en getur þó breyst í fleiri kvikinda líki. Skógræktin í Skagaási: Þegar ekið er niður Villingaholtsveg og komið suður fyrir Orrustudal og Lyngholt, blasir við gróskumikill skógarlundur á hægri hönd. Þetta er skógræktin í Skagaási, sem vert er að huga nánar að. Skógræktarfélag Villingaholtshrepps var stofnað 8. apríl 1951. Aðal hvatamaður að stofnun þess var Óli Kr. Guðbrandsson þáverandi skólastjóri í Villingaholtsskóla. Í Lögum félagsins segir m. a.: "Tilgangi sínum hyggst félagið ná með því að vekja áhuga hreppsbúa á skógrækt og stuðla að því að friðuð verði svæði á hverri jörð til skógræktar." Félagið fékk úthlutað landspildu í eigu hreppsins í svonefndum Skagaási og var fyrstu plöntunum plantað þar árið 1952. Áhuginn var greinilega vakinn, því að á næstu árum var plantað í Skagaási og víðar í sveitinni hátt í 20.000 plöntum, að stórum hluta skógarfuru og birki en einnig sitkagreni o. f. l. tegundum. Árið 1960 lagðist hinsvegar starfsemi félagsins niður og var svo þar til það var endurvakið 8. apríl 1987. Ástæða þessa hlés gæti verið sú að plönturnar döfnuðu afar misvel, skógarfuran drapst öll og megnið af birkinu, svo ekki var furða þó fólki féllust hendur. Sitkagrenið lifði hinsvegar vel og eru nú orðin vöxtuleg tré. Óvenjulegt þykir að hrafn hefur í nokkur ár verpt í skóginum, gert sér laup uppi í tré. Á árunum 1978-1987 var Kvenfélag Villingaholtshrepps aðili að Skógræktarfélagi Árnesinga og var nokkuð plantað á þeim tíma bæði í Skagaási og heima við bæi. Frá 1987 hefur verið gróðursett töluvert og er vöxtur góður og afföll lítil sem þakka má betri skógarplöntum og hentugri kvæmum. Árið 1998 var full gróðursett í girðinguna í Skagaási og auglýsti félagið þá eftir landi undir gróðursetningu. Gáfu landeigendur í Breiðholti félaginu 4,4 ha. landspildu í framhaldi af gömlu girðingunni og var Björn B. Jónsson hjá Skógarþjónustu ríkisins á Suðurlandi fenginn til að skipuleggja svæðið og hefur verið unnið eftir því skipulagi undanfarin ár. Skagaás er nú skjólsæll unaðsreitur með ágætu aðgengi. Fólk sem þangað leggur leið sína er vinsamlega beðið um að virða merktar gönguleiðir og ganga vel um í hvívetna. Einungis er leyfilegt að grilla á merktum grillstað vegna eldhættu. Ferjunes: Bærinn Ferjunes stendur á Þjórsárbökkum, nokkru sunnar en Þjórsárver. Þarna var um aldir lögferja á Þjórsá, Sandhólaferja, sem lagðist af við tilkomu Þjórsárbrúar. Þjórsá hefur oft verið aðgangshörð við bæi þarna eins og víðar, og voru bæjarhús síðast færð á 19. öld. Þarna er möguleiki að fá að renna fyrir lax í leyfi landeigenda. Í Ferjunesi er fjölbýlt og þar býr skáldkonan Oddný Kristjánsdóttir, sem enn yrkir og skrifar ljóðabækur þó komin sé yfir nírætt. Flóaáveitan. Stórvirki á sinni tíð: Þegar ekið er um Suðurlandsveg, framhjá Félagsheimilinu Þingborg, er farið yfir brú á breiðum skurði sem liggur í norðausturátt allt upp í Hvítá og til suðurs í Volalæk (Hróarsholtslæk). Þó þetta láti ekki mikið yfir sér nú að dögum þá gefur hér að líta hluta mesta mannvirkis norðan Alpafjalla á sinni tíð, og mestu framkvæmdar sem Íslendingar höfðu þá ráðist í. Útfrá þessum aðalskurði greinist víðfeðmt net áveituskurða um Flóann. Fyrstu hugmyndir um Flóaáveituna voru settar fram á 19. öld, en lengi hafði verið þörf á að geta stjórnað vatnshæð á engjalöndum á þessu mikla flatlendi. Málið mun fyrst hafa verið rætt á fundi hjá“ Hús og bústjórnarfélagi Suðuramtsins” árið 1881, en verklegar framkvæmdir hófust ekki fyrr en 1922, á vegum Flóaáveitufélagsins. Þegar haft er í huga að vélvæðing var nánast engin til sveita á þessum tímum og öflugustu tæki bænda voru handaflið og hesturinn, er með ólíkindum sú bjartsýni sem hér lá að baki. Skurðakerfið var áætlað 300 km. Flóðgarðar á engjalöndum bænda voru áætlaðir rúmlega 800 km, en bændurnir urðu sjálfir að sjá um hleðslu þeirra. Brýr yfir skurði voru um 200 talsins og stíflur og flóðgáttir álíka margar. Aðalaðfærsluskurðurinn, sem að ofan er getið, var grafinn með amerískri vélskurðgröfu með 30 ha rafkveikjuvél, 30 tonn að þyngd. Hún gekk á sporbraut sem hvíldi á járnbitum sem lágu þvert yfir skurðinn. Nefndist þessi skurður Vélaskurður. En meginhluti áveitukerfisins var unninn með handverkfærum í ákvæðisvinnu margra vinnuflokka. Flóðgáttin við Hvítá var opnuð 27. maí 1927 og markaði tímamót í allri ræktun og búskaparháttum í Flóanum. Framkvæmdin vakti mikla athygli langt út fyrir landsteinana, enda óvenjuleg og stórbrotin á þeirri tíð. Sagt er að Íslendingur einn hafi fengið áheyrn hjá páfa á þeim tíma. Páfi spurði frétta af landinu og einkum um hina miklu framkvæmd. Spurði hann að síðustu hvað byggju margar milljónir manna á áveitusvæðinu. Varð Íslendingnum svarafátt, enda voru íbúar Flóans þá um þrjú þúsund. Rjómabúin: Þegar ekið er niður Villingaholtsveg af Þjóðvegi 1 er farið yfir brú á Volalæk stuttu neðan gatnamóta. Þessi mikli lækur gengur undir nokkrum nöfnum og er merkilegur fyrir margra hluta sakir. Hann kemur mikið við sögu í kaflanum hér að ofan um Flóaáveituna, en hér verður sagt frá nýtingu hans í þágu mjólkurvinnslu. Lækurinn á upptök sín skammt austan við Bitru, sunnan þjóðvegar 1. Rennur hann síðan til vesturs og nefnist Volalækur er hann nálgast Vola. Síðan sveigir hann til suðvesturs og suðurs. Vestan Hróarsholts heitir hann Hróarsholtslækur og allt suður að Hólavatni í Gaulverjabæjarhreppi. Afrennsli þess vatns nefnist Baugsstaðasíki. Haustið 1903 stofnuðu bændur í Hraungerðis- og Villingaholtshreppum með sér samtök um rjómabú til smjörgerðar. Hús fyrir þessa starfsemi, rjómaskáli, eins og það var nefnt í daglegu tali, var reist við Hróarsholtslæk, í landi jarðarinnar Vola, skammt vestan gömlu brúarinnar sem enn má sjá vestur af núverandi brú. Lækurinn var stíflaður með miklum trjám og timburflekum til að hækka vatnsborðið. Þetta rjómabú var starfrækt frá 1905 til 1929. Annað rjómabú var sett upp um sama leyti hjá Baugsstöðum í Gaulverjabæjarhreppi, og starfaði það til 1952. Það er nú varðveitt sem safn og ætti ferðfólk um þetta svæði að skoða þetta sérstæða framleiðslufyrirtæki. Listakonan Sigga á Grund: Í Villingaholtshreppi býr einhver færasti núlifandi listamaður þjóðarinnar á sviði tréskurðar; listakonan Sigga á Grund. Sigga hefur stundað tréskurð frá unga aldri og var við nám erlendis. Listaverk hennar eru orðin fjölmörg og hún hefur haldið margar sýningar. Sigga hefur vinnustofu við heimili sitt að Grund og þar er hægt að fá að sjá sýnishorn af glæsilegum verkum hennar. Gestum er velkomið að líta við ef Sigga er heima, en rétt er þó að gera boð á undan sér. Gott mannlíf, hugvitsmenn og skáld: Mannlíf og samfélag í Villingaholtshreppi er við fyrstu sýn ekki svo frábrugðið því sem annars staðar gerist í friðsælum sveitahreppi. Bændur búa hér aðallega með kýr, en kartöflurækt er töluverð á mörgum bæjum. Einnig eru kjúklingabú, svínabú og nokkur sauðfjárbúskapur. Nokkrir sækja vinnu út fyrir sveitina, en það verður nú sífellt fýsilegra með batnandi samgöngum og þrengingum í landbúnaði. Með vaxandi útþenslu höfuðborgarsvæðisins má segja að hreppurinn sé að lenda í ystu mörkum þess að sumu leyti, því héðan sækja sumir vinnu á þann markað. Íbúafjöldi í Villingaholtshreppi er núna um 180. Í sveitinni er starfandi grunnskóli barna upp í 7. bekk. Skipan sókna fer ekki eftir hreppamörkum, eins og víða er. Hin forna Hróarsholtssókn var lögð til Hraungerðiskirkju árið 1902, en í henni eru bæir vestan til í hreppnum. Aðrir bæir eru í Villingaholtssókn, og einnig svokallaðir Partabæir, sem eru neðstu bæirnir við Þjórsá, en þeir tilheyra Gaulverjabæjarhreppi. Ungmennafélagið Vaka rekur einstaklega þróttmikið starf, einkum í íþróttum og félagsstarfi, og hefur náð árangri á fjölmörgum sviðum. Áberandi er hve vel hefur tekist samstarf ungra og fullorðinna og almenn þátttaka allt frá barnsaldri. Meira um Vöku hér. Kvenfélag Villingaholtshrepps rekur öflugt félagsstarf og hefur lagt ýmsum þörfum málefnum lið. Gestir Þjórsárver ættu að hafa Kvenfélagið í huga ef óskað er eftir virkilega góðum veislum og glæsilegu kaffihlaðborði. Þessi tvö félög, Vaka og Kvenfélagið, eiga stóran þátt í uppbyggingu hinnar glæsilegu og fjölþættu aðstöðu í Þjórsárveri. Fleira mætti telja af hinu gróskumikla félagslífi, t. d. Búnaðarfélag Villingaholtshrepps, Nautgriparæktarfélag, Hrossaræktarfélag, Fjárræktarfélag, Skógræktarfélag, Söngkór Hraungerðisprestakalls og margt fleira. Miðstöð félagsstarfsins er hið notadrjúga samkomuhús Þjórsárver, sem nýtist jafnt fyrir skóla, félagslíf og til útleigu. Einkennandi fyrir þetta samfélag er kannski sá sterki félags- og samstarfsandi sem hér ríkir. Sagt er um Flóamenn að þeir séu orðvarir í meira lagi, en jafnframt orðheldnir að sama skapi. Víða hér í sveitinni leynast snillingar og hugsuðir, og hefur svo lengi verið. Til dæmis má nefna uppfinningamennina og feðgana Ómar Breiðfjörð og Kristján Björn Ómarsson, sem hafa fundið upp nýja tegund blöndungs á vélar og eru nú í samningum við erlend stórfyrirtæki um framleiðslu. Einnig skáldkonuna Oddnýju Kristjánsdóttur, sem gefið hefur út tvær ljóðabækur og yrkir enn sínar ljóðaperlur, meira en níræð að aldri. Þá má nefna listasmiðina og bræðurna Albert og Ólaf Sigurjónssyni frá Forsæti, sem smíða sjálfir sínar flugvélar og hafa gert ýmsar tilraunir með vindrafstöðvar. Í Súluholti býr Sigurður Guðmundsson, skáld, félagsmálafrömuður og síðasti hreppstjóri sveitarinnar. Áður er nefndur hinn fjölhæfi smiður Jón Gestsson í Villingaholti, sem smíðaði m. a. Villingaholtskirkju. Þetta ágæta fólk er aðeins fátt þeirra fjölmörgu sem nefna bæri í sömu andrá af afburðafólki, lífs og liðnu, en þessi upptalning verður látin nægja að sinni. Sagnaslóðir og huldar vættir: Þegar þú kemur í Villingaholtshrepp ertu kominn á sagnaslóð. Sögustaðirnir láta ekki mikið yfir sér við fyrstu sýn, en för þín yrði tafsöm ef þú heyrðir sögu hvers staðar sem framhjá er farið. Við stiklum því hér á stóru. Landnáma greinir frá þeim sem hér námu fyrstir land norrænna manna. Þórarinn Þorkelsson nam land“ fyrir ofan Skúfslæk til Rauðár með Þjórsá”. Óljóst er nú hvar sú Rauðá var. Ekki er getið um bústað hans, en líkum hefur verið leitt að því að hann hafi búið í Villingaholti. Þess er getið að Þjórsá dragi nafn af því að Þórarinn hafi siglt í Þjórsárós með nautshöfuð í stafni. Um þá nafnskýringu eru nú skiptar skoðanir. Önundur bíldur nam land austan við Hróarsholtslæk. Hann bjó í Önundarholti og er þar heygður. Þau urðu örlög hans að upp úr deilum og vígamálum milli manna Önundar og manna Arnar í Vælugerði, fór Gunnar Baugsson, mágur Arnar, að Önundi og börðust þeir þar sem nú heitir Orrustudalur. Önundur féll og Gunnar særðist til ólífis. Önundur var ættfaðir Oddaverja. Össur hvíti nam“ holtalönd milli Þjórsár og Hraunslækjar” (þ. e. ásana austan Hróarsholtslækjar), og bjó í Kampholti. Í Vælugerði (Þingdal) bjó Örn, sem áður er getið, og að Neistastöðum Þorleifur gneisti, bróðir hans. Í klausunni um Þingdal hér að ofan er sagt frá vígi Arnar. Þar er líka getið munnmæla um beinin á Mannabeinsmel. Áður er getið um hellana við Kolsholtshverfið og líkindi til að hér hafi verið mannabyggð fyrir hið norræna landnám. En önnur þjóð bjó í landinu frá fornu fari, nefnilega huldufólkið. Hér hefur verið einkar búsældarlegt fyrir slíkt fólk, ef marka má þann urmul af huldufólksbústöðum og álfasteinum sem hér er að finna. Nefna má Ártúnagrjót og Fögrubrekku hjá bænum Urriðafossi, klettana Harðhaus og Búrhól við bæinn Egilsstaðakot, Litla-hól, norðan bæjarins Gafls, Álagaþúfur við Skúfslæk, Hamarsholt í Villingaholtslandi, Langhamra við Þingdal, Heilaga hól í Vatnsholti, Hellishól við Kolsholtshelli og Klettabrekku við Súluholt. Þessi hulduþjóð virðist hafa lifað við sömu þjóðhætti og sú mennska. Huldufólkið var hjálpsamt mannfólkinu ef ekki var gengið á hlut þess, en hefndi sín ef út af því bar. Draugar og uppvakningar eru af allt öðru sauðahúsi. Uppruni þeirra var einkum af tvennum toga. Annaðhvort taldist sá látni eiga einhverjar óuppgerðar sakir við lifendur og gekk því aftur af eigin hvötum, en hinsvegar kom það fyrir að dauðir voru vaktir upp til að vinna húsbónda sínum einhver nauðsynjaverk, t. d. gera óvini skráveifu eða finna fjársjóði. Það síðarnefnda var orsök þess að tveir Flóamenn lögðu leið sína í Villingaholtskirkjugarð um miðja 18. öld. Nokkrum áratugum fyrr hafði danska skipið Gothenborg strandað á Hafnarskeiði. Þótt mannbjörg yrði þá þoldu skipbrotsmenn illa sveitavistina og meðal þeirra sem létust og voru jarðaðir í Villingaholti var matsveinninn. Hinir hugprúðu Flóamenn hugðust láta drauginn vísa sér á gull á hafsbotni. Þeir lentu nú í því að vekja upp þennan vesalings matsvein. Þá kom að því að segja þurfti draugsa fyrir verkum, því draugum er meinilla við að vera upp vaktir yfirleitt, en verða í það minnsta að hafa nóg fyrir stafni. Þá kom upp vandamál sem gleymst hafði að sjá fyrir, semsé að hvorugur þeirra talaði dönsku, en draugsi skildi ekki stakt orð í íslensku. Lentu þeir félagar í hreinustu vandræðum með draug þennan. Hefur hann eflaust elt þá á röndum og heimtað skýr fyrirmæli. Að lokum var fenginn til aðstoðar fjölkunnugur prestur og kom hann draugnum fyrir undir hellu þeirri sem Draugahella nefnist og er skammt frá gamla kirkjugarðinum í Villingaholtskirkjugarði. Ekki er ráðlegt að hreyfa hellunni mikið, nema að vera vel fær í dönsku og kunna eitthvað með drauga að fara. Fleiri eru draugar á reiki í sveitinni. Hér að ofan er sagt frá hinum magnaða Kampholtsmóra. Í svokölluðum Sorta, sem er mýri milli Egilsstaðahverfis og Þingdals hefst við slæðingur sá sem kallaður er Sortadraugurinn og villir um fyrir ferðafólki. Í Lútandanum, sem er mýrarfláki milli Önundarholts, Súluholts og Hróarsholts eru tvær tjarnir, Tólfhundraðatjörn og Lútandavatn. Í Lútandavatni hefst við nykur. Sagt er að undirgöng séu úr vatninu upp í Hestvatn og sé nykurinn sitt árið í hvoru vatninu. Tólfhundraðatjörn heitir svo vegna þess að þar týndi sendimaður Skálholtsbiskups sjóði sem nam þeirri upphæð. Tjarnir þessar hafa látið á sjá við framræslu. Fleiri kynjaverur mætti nefna, s. s. skuggabaldra sem lógað var í Súluholti árið 1904. Annar atburður gerðist um svipað leyti, en þá fannst beinagrind í vegg sem verið var að lagfæra í Vatnsholti. Kom mönnum þá í hug atburður sem gerst hafði einni öld áður. Þá höfðu piltur og stúlka fellt saman hugi, en þau voru vinnufólk í Vatnsholti. Pilturinn var sendur til sjóróðra en þar drukknaði hann. Sama dag sendi húsfreyja stúlkuna fram í eldhús með aska, en hún hvarf og sást ekki eftir það. Ekki fyrr en beinagrindin fannst í veggnum, uppistandandi og með askana í höndum. Þótti þá einsýnt að unnustinn hafi komið og sótt sína heittelskuðu. Margt fleira mætti tína til af sögnum úr Villingaholtshreppi en hér verður staðar numið að sinni. Ágrip jarðsögu: Hér verða dregnir fram örfáir þætti í jarðsögu Suðurlands, einkum hvað viðkemur Villingaholtshreppi. Eins og margir vita þá liggur Atlantshafshryggurinn neðansjávar eftir endilöngu Atlantshafi, og skilur að jarðflekana miklu; Evrópuflekann og Ameríkuflekann. Ísland er hluti af þessum mikla hrygg. Stöðugt eru eldsumbrot á hryggnum, enda rekur flekana í sundur. Undir Íslandi er þó meiri eldvirkni en annarsstaðar á hryggnum, því undir því er svonefndur heitur reitur. Fyrir 60-70 milljónum ára byrjaði landið að hlaðast upp úr sjó. Elsta berg landsins finnst nú fjærst virka beltinu, þ. e. á Austfjörðum og Vestfjörðum. Á virka beltinu rekur landið stöðugt í sundur með hraðanum ca 2 cm á ári. Þar myndast spenna í berginu, jarðskorpan springur með miklum jarðskjálftum og nýtt hraun kemur upp í eldgosum. Atlantshafshryggurinn er brotinn á Íslandi, ef svo mætti segja. Meginflekaskilin koma sunnan að upp á Reykjanesskagann og liggja síðan í NA um Hellisheiði og Langjökul. Fyrir sunnan Vestmannaeyjar mótar einnig fyrir flekaskilum sem liggja þaðan norður um Eyjafjallajökul, Kötlu og Heklu. Þau sameinast hinum fyrrnefndu um Bárðarbungu og liggja svo í einum skilum norður fyrir land. Á þessum skilum eru flestar stærstu eldstöðvarnar, og allar sem héðan sjást, svo sem Vestmannaeyjar og Eyjafjallajökull í suðaustri, Hekla í norðaustri og heiðarnar í vestri. Suðurlandsundirlendið sjálft er ekki á eldvirku svæði, en þar myndast mikil spenna í jarðskorpunni vegna landreks á flekaskilunum. Þessi spenna losnar svo öðru hverju í hörðum Suðurlandsskjálftum. Jarðsögu Íslands er skipt í tvö tímabil; tertíer og kvarter. Skilin milli þessara skeiða markast af upphafi ísaldar, sem hófst fyrir um 3,2 milljónum ára. Berg frá tertíer nefnist blágrýti og er helst að finna austan og vestanlands. Berg sem myndaðist á ísaldartíma kvarterskeiðsins hlóðst upp við aðrar aðstæður og nefnist annaðhvort móberg, sem er gjóska og brotaberg sem varð til við gos undir jöklum og vötnum, eða grágrýti, sem er ljóst afbrigði blágrýtis. Berggrunnur í Villingaholtshreppi, sem ekki er þakinn Þjórsárhrauni, er úr grágrýti. Nánar til tekið eldri grágrýtismynduninni sem er milli 1,6 og 2,5 milljón ára gömul. Jarðlagahallinn þarna er víðast 4-6° til NV. Yngra grágrýti finnst í svokölluðu Helluholti í Villingaholtslandi á bakka Þjórsár, og í Traustholtshólma, neðar í ánni. Er líklega vesturjaðar þess hrauns. Á ísöld lá gríðarlegur ísskjöldur, allt að 1.500 m þykkur, yfir mestöllu landinu. Við það seig landið niður í jarðmöttulinn. Mest um miðbikið, þar sem fargið var þyngst. Út frá meginjöklinum gengu feiknarlegir skriðjöklar. Þar sem hér í hreppnum sjást jökulrispur í berggrunninum eru þær allar með stefnu NNA-SSV, þ. e. ofan af miðbiki landsins. Jökullin svarf landið og mótaði það og er líklegt að allt að 600 m þykkur jarðlagabunki hafi sópast ofan af þessu svæði. Þegar ísaldarjökullinn fór að hopa, sem hér gerðist fyrir um 12.000 árum, náði landið ekki að lyftast jafnhratt og jökulröndin þokaðist inn yfir ströndina. Afleiðingin varð sú að sjór flæddi yfir það sem í dag er láglendi. Þannig var allt Suðurlandsundirlendið undir sjó í nær 3.000 ár. Efstu fjörumörk urðu þá í uppsveitum Árnessýslu þar sem nú er í 110 m. hæð yfir sjó. Sennilega hefur einhvern tíma verið 50-100m sjávardýpi þar sem Þjórsárver stendur nú. Víða má sjá forna brimstalla frá þessum tíma og sæbarið fjörugrjót lengst inni í landi, t. d. við Hróarsholtskletta og Hestfjall. Einnig má víða finna skeljar og skeljasand frá þessum sjávartíma, t. d. hjá Vatnsenda og Villingaholti. Annað sjávarset er deigulmór, eða hvarfleir, sem víða má sjá í dældum og dölum, og er aðallega jökulleir sem sest hefur til í sjónum. Möl er víða sunnan til í Ásunum. Landið reis síðan tiltölulega hratt og fyrir um 9.000 árum voru fjörumörk um 1 km utar en þau eru nú. Mjög öflug eldgos urðu þegar þessu ristímabili lauk, en þá kom m. a. upp hið mikla Þjórsárhraun sem nánar er sagt frá hér að ofan; mesta hraun jarðar á nútíma. Það rann fyrir um 8.700 árum niður í Flóann eftir hinum forna farvegi Þjórsár og fyllti hann. Þegar það kom að hærra landslagi við Ásana sveigði meginstraumur þess vestur á við, en ein tunga þess teygði sig niður að Urriðafossi, þar sem nú sér í hraunkantinn. Meginhraunið rann vestan við Hróarsholt og Súluholt. Austurjaðar þess sveigir þar til austurs og liggur sunnan við Kolsholt og Gróf að Mjósyndi og fylgir síðan Þjórsá til sjávar. Hraunið rann um 1 km útfyrir núverandi strönd vegna lægri sjávarstöðu, og má víða sjá yfirborð þess í fjörunni milli Þjórsár og Ölfusár. Hraunið þekur nyrsta hluta Villingaholtshrepps, norðan þjóðvegar 1, og er þar víða sýnilegt. Há grágrýtisholt standa upp úr hrauninu s. s. Skálmholt. Syðsti hluti sveitarinnar er einnig þakinn hrauninu, en þar er það víðast hulið þykkum jarðvegi sem síðan hefur myndast. Þjórsárhraun er helluhraun úr óvenjulega stórdílóttu basalti. Erfitt er ímynda sér þær hamfarir og ógnarhita sem hér hafa verið þegar hraunið rann. Sífelldar stórsprengingar hafa kveðið við þegar hraunið fyllti árfarvegi og vötn, og þegar hinar miklu stórár reyndu að brjótast í átt til sjávar. Yfir öllu hefur hvílt mökkurinn frá hinu mikla hamfaragosi inni á hálendinu, í um 130 km fjarlægð, og miklir gufubólstrar þar sem glóandi hraunið kom í vatn og fjöruborð. Eftir að gosinu lauk hefur hraunið kólnað smám saman og árnar, Hvítá og Þjórsá, fundu sér nýja farvegi til sjávar. Foksandur af áreyrum og jarðvegsmyndun af gróðri hafa svo smám saman hulið mikinn hluta hraunsins og holtanna sem uppúr því stóðu. Víða eru nú tugir metra af jarðvegi ofan á hrauninu sunnan til í sveitinni, auk þess sem flatt landslagið veldur hárri stöðu grunnvatns og myndun víðáttumikilla mýra og tjarna. Víða í Flóanum finnst svokölluð móhella, sem er samanlímdur foksandur frá því stuttu eftir ísöld. Liggur hún víða á holtum, en einkum á Þjórsárhrauninu. Á nokkrum stöðum hafa verið höggnir í hana hellar, eins og lesa má hér að framan. Víða eru lindir í holtunum. Má sem dæmi nefna Katrínarlind sem er uppspretta um 80m suðaustan við Þjórsárver, og var áður vatnsból Villingaholts. Vatnsveita er nú í sveitinni og er miðlunartankur við uppsprettur í svokölluðum Skagaási, SV við Skotmannshól. Liggur lögnin alla leið gegnum Villingaholtshrepp, Gaulverjabæjarhrepp og niður að Stokkseyri, en einnig fær Hraungerðishreppur vatn héðan. Sumsstaðar eru volgrur í sveitinni, t. d. við Vola, en boranir hafa enn ekki gefið raunhæfa möguleika á nýtingu jarðhita.