Pr. : Várskot (handskrivað studentablað) 21.1. 1904. Dimmalætting 6.2. 1904. Henda søga sýnir okkum, hvussu Jóannes bóndi hugsaði um teir gomlu landsmenn sínar, sum hann visti, at hann ongantíð fór at fáa í part við sær: Hann kom til Saksunar ein heystardag úr Tjørnuvík, men henda dagin vóru teir á fjalli hjá okkum, so eingin var heima uttan smádreingir og konufólk. Hann át morgunmat hjá okkum, og eg minnist, at mamma og hann prátaðu inni í stovuni. Hann helt so við mammu, at tað mundi vera best, at hann fór heim í Dúvugarðar, áðrenn fjallmenninir komu aftur, tí hann hevði eini ørindi til Hanus bónda. –Jóannes bóndi setist aftur á bonkarendan, og har varð hann sitandi í øllum øskurokinum og hundagnellinum okkurt um ein lítlan tíma. Nú var tað siður, at fremmanda fólk, ið kom í Dúvugarðar, altíð slapp at sita nakað leingi í roykstovuni, áðrenn nakar av húsfólkunum vísti seg, men Jóannes bóndi hevur óivað sitið serstaka leingi. Hanus bóndi man hava havt illgruna um, at tað var Jóannes bóndi, ið komin var og tí bara hevur latið hann sitið sum longst, tí Hanus bóndi í Dúvugørðum toldi ikki at hoyra Kirkjubøbóndan gitnan. Hann vildi vísa, at hann stóð ikki aftan fyri Jóannes í Kirkjubø. Jóannes ber honum boðini úr Tjørnuvík–at ein ær úr Dúvugarðahaganum var skotin av haga og inn í Sjeyndir, at tjørnuvíkingar bóðu hann senda mann eftir henni. » Ja, «helt Jóannes bóndi,» hetta vóru ørindini hjá mær. « Har stóðu tvær kempur og hugdu hvør at aðrari–tann gamla og tann nýggja tíðin–hvørgin vildi víkja tumma fyri øðrum, Men tað er at siga til hetta, at annars var Hanus bóndi av blíðastu monnum, bert tað ikki vóru kirkjubømenn, ið vitjaðu hann. –Tá ið Jóannes bóndi hevði sagt Dáva Magnussen hesa søguna um Hanus í Dúvugørðum, segði Dávur honum beinanvegin frá eini aðrari søgu um hann. Og tá læi Jóannes hjartaliga. Tað var bert stutt tíð eftir til val skuldi vera og tosað varð tí um politikk. Tá heldur ein av fjallmonnunum fyri við Berg:» Nú Berg, hvat fert tú at velja hesa ferð? « Ja, helt Berg, hesa ferð fór hann at velja sjálvstýrið. Jóannes bóndi segði ofta frá hesi søguni, tá hann var í Saksun og talaði við Hanus bónda í Dúvugørðum. Ivaleyst heldur tú, at Jóannes varð firtin av hesi óblíðu móttøku. Men tað var minni enn so, hetta stuttleikaði honum. Hetta var framtíðin. Ættargarður og vinnufyritøka Jóannes Patursson var stórt skald. Tey ørindi, hann yrkti og gav okkum, teljast millum tey vakrastu, vit eiga. Og ikki at gloyma–mikið sálmaskald var hann eisini. Í sambandi við, at tað í dag eru liðin hundrað og fimmti ár síðan Jóannes Patursson var borin í heim, skulu vit her siga nøkur orð um hann. Tað var í Dimmalætting, hann sum ungur maður legði fyri í orðaskifti um mál og menning í samfelagi okkara. Hesum garði, ið hevði verið ættargarður eftir at biskupssetrið varð niðurlagt í 1557. Foreldrini vóru Elin Kathrina Dionesen (1840-1934) norðan av Heyggi á Velbastað og Poul Petersen (1836-1893), bóndi í Kirkjubø. Tey fingu sjey børn: Súsanna Helena Patursson (1864-1916) Jóannes Patursson (1866-1946) Petur Petersen (f. 1868), deyður í Amerika Sverre Patursson (1871-1960) Gazet Patursson (1879-1970) Á hesum søguliga staði vaks Jóannes upp. » Tað er sum svindnaroykurin gongur enn at teim gomlu rustunum eftir eldin, sum Leivur Øssursson bar at, tá ið hann framdi týningarverkið og gav seg upp til Noregs kongs og fekk landið sum len afturfyri, «sigur Poul Petersen, løgtingsmaður, í hundrað ára minnisriti um J. Patursson (Petersen:» Nú er tann stundin komin til handa «, 1966). Skúli var í barnaárum Jóannesar eingin í Kirkjubø, men faðirin hevði stutt skifti húslærara at kenna børnum sínum. Hesin var Hans Jákup Petersen úr Saltnesi, bróðir Fríðrik Petersen, próst. (Matras:» Jóannes Patursson: Yrkingar «, útvarpsrøða 6/1 1967, pr.: Úrval, nr. 3/1967.) Ætt Jóannesar í Kirkjubø kann rekjast aftur til Regins í Hørg í Sumba. Til Kirkjubøar kom hon úr Sumba við hinum úr søgnini tiltikna Huldu Símuni. Umframt sjálvi bóndafólkini vóru húskallar og arbeiðskonur. Javnan vóru um tríati fólk í húsi umframt bønarmenn, tá ið tað var neyðugt–» ein mähriskur bróðurskapur «(J. Patursson:» Tættir úr Kirkjubøar søgu «). Í Kirkjubø sum yvirhøvur vóru tað kvøldseturnar, ið bóru mentanini uppi–at siga søgur og bera upp gátur, og í kvæðunum og dansinum. Hetta var á Stend í Fana í nánd av Bergen. Á Stend gingu tá eisini einir tveir ungir íslendingar, sum Jóannes Patursson kom at kenna væl, og sum í honum kveiktu áhugan fyri íslendskum. Ikki heldur vóru føroyingar ókunnumenn á norska Vesturlandinum. Nógvir góðir menn vitjaðu á Stend og nógvir spurningar vórðu havdir á lofti–í fyrilestrum og orðaskiftum. Og tað mundi vera nógv, sum setti seg í sinnini á teim ungu, og sum Jóannes sjálvur tók til, var tað ikki minst Bjørnstjerne Bjørnson og hansara strev fyri reinum flaggi. Og nakað nógv mundi liggja eftir í norðmonnum av romantikkini, sum hon var borin og hildin uppi í fólkaháskúlarørsluni, í skaldskapinum og landsmálsrørsluni. Høvuðsbygningurin er frá 1681 og hevur tvinnar atleingjur. Bygningurin var fyrstu árini nýttur sum skúli við kostdeild, seinni við íbúðum til lærarar og starvsfólk. Ymsar umbyggingar eru seinni í tíðini gjørdar og hevur Leikhús Hordalands í dag bygningin í hondum. Hesi eru við tíðini umbygd samsvarandi nýtíðarkrøvum. Nýggjasta royndarstøðin er frá 1988. Mynsturgarður í Kirkjubø Tá ið Jóannes kom heim aftur av skúlanum í 1884, hevði hann við sær tey nýggju amboð, sum tá vóru í nýtslu í norskum landbúnaði, sum faðir hansara hevði biðið hann keypa, tí tað var hansara mið at skipa ættargarðin sum mynsturgarð fyri alt landið. Og fáur roknaði við, at tað bar til at seta slíkar ætlanir í verk, sum tilstundandi bóndin í Kirkjubø hevði í umbúna. Lendið ov bratt til vegir og ótøki undir plógv. Í 1885 fekk Pól bóndi ungan íslending, sum gingið hevði í skúla í Noregi, at koma til Kirkjubøar at seta sjøtul á verkætlanina saman við Jóannesi. Onkur tók tó eftir, eitt nú bøndur í Sandoy, sum fingu sær plógv og onnur amboð. Í 1890 heitti Løgtingið á Jóannes Patursson, sum nú var 24 ára gamal, um at átaka sær at standa fyri royndarbrúki á garði sínum í Kirkjubø. Hann skuldi eisini hava næmingar í læru í nýskapandi royndararbeiði sínum. Konan, Guðný Eiriksdóttir av Karlsskála í Íslandi, hevði skeið fyri gentum í heimayrki, húsarhaldi o. ø. t. Næmingar bóru lærdóm út um alt landið, men líkindini vóru ikki tey bestu fyri framhaldsverkinum. Har var so nógv, sum bar ímóti og helt aftur. Í 1898 helt Jóannes grundarlag vera fyri einum veruligum, formliga skipaðum landbúnaðarskúla í Føroyum og ætlaði sær at halda fram, men myndugleikarnir vildu heldur steðga hesum framtakinun. Müller sum Streymoyar sýslumanni. Har hevði ein hildið røðu og biðið fólk reisa seg og rópa hurrá fyri móðurlandinum Danmark. Jóannes vildi ikki vera við í skálini. Móðir mín! Eg barnabandið bindi fast at tær. Ættarhugurin, hann dregur meg at elska teg; einans tú sum móðir hevur føtt og fostrað meg. Uppruni í tíð og søgu Tá ið Jóannes Patursson var borin í heim í Kirkjubø, livdu føroyingar enn í teirri gomlu tíðini, sum seinni í skrift og talu hevur verið nevnd» bóndasamfelagið «. Eitt bóndasamfelag var tað, hann var føddur inn í, men sum samfelagsskipan er einki tíðarskeið í Føroyum, ið eitur» bóndasamfelagið «. Vert er at minnast til, at bert ein lítil partur av føroyingum hava verið bøndur. Illa ber til at geva einum túsund ára tíðarskeiði navn eftir teimum. Av jørð og teimum lutum og lunnindum, ið til hana lógu, man fáur føroyingur hava livað eina. At fiskiskapur og annað úr sjónum altíð hevur verið ein týðandi partur av lívsgrundarlagi føroyinga, prógva elstu heimildirnar til Føroya søgu. Men sterk støða í samfelagi kann eisini geva kenslu av ábyrgd. Hetta kann vera vert at nevna, tá ið talað verður um Jóannes bónda í Kirkjubø, «sigur Hans Jacob Debes, professari. (Debes:» Jóannes Patursson. Útróðurin var í menning og fjøtur sum» bátsband «og» trælalóg «vórðu loyst. Vit fingu traðarlóg og menn kundu seta sjálvstøðugt búgv og hava egnan bát. Føroyingar høvdu fingið umboð í politiskum stovnum–Ríkisdegi og Løgtingi–og ansurin fyri føroyskari mentan var alsamt vaksandi. Gluggar vórðu latnir upp móti stóru verð og eini nýggjari tíð, bæði vinnuliga, sosialt og mentanarliga, og tjóðskaparligar rembingar fóru at merkjast. Tíggju ár eftir føðing Jóannesar staðfestu útlagnir føroyingar í Keypmannahavn, at føroyingar vóru ein tjóð og at føroyskt var móðurmál teirra. Tí skuldi tað eiga rættindi í samfelagnum. » Bóndi er bústópli «, verður sagt. Landsstýrið nýtti hetta sum heiti á heiðurstekini til jarðyrkisfólk fyri góða røkt í bø og haga og húsdýrahaldi. Jóannes Patursson var bústólpi í víðfevndari merking–ikki einans sum bóndi, men eisini sum tjóðskapar- og mentanarberi. Frá 1906 til stutt eftir valið 1936 umboðaði hann Sjálvstýrisflokkin og var floksformaður. Klovningur var komin í Sjálvstýrisflokkin–mest orsakað av nýggju jarðarlógini–og Jóannes var nú uttanflokka á tingi, men í valbólki við Vinnuflokkinum. Eftir valið 1940 til deyðadags 1946 umboðaði hann Fólkaflokkin á tingi og var formaður floksins. Og uttan innlit í hetta verk og tíðina, tað var útint, skilur eingin Jóannes bónda. Nóg mikið var bara at siga» Bóndin «, tí við hesum bundna formi kundi ikki sipast til nakran uttan hann. Alla ta tíð, hann var virkin í almennum lívi–og heldur ikki síðan–slapp nakar uttan um hann. Sigrarnir vóru stórir, men kanska ósigrarnir mangan størri. Hann kom tíðliga at kenna, at hann hevði arvaðar ábyrgdir, soleiðis, sum lagt var niður í hann. Og óvanliga fjølbroytt gjørdist lívsverk hansara. Hann valdi gøtuna í erva og at halda seg at tindinum og andglettinum. Har fekk hann tað útsýni og ta avbjóðing, ið lyndi hansara hevði so sterka trá eftir. Á ólavsøku 1946 steig Jóannes Patursson síðstu ferð fram á fundi–í Kommunuskúlagarðinum í Havn. Sangir og sálmar Í» Bókmentasøgu II «sigur Árni Dahl tað illa bera til at slíta sundur teir báðar: politikaran Jóannes Patursson og bókmentamannin Jóannes Patursson. Eitt er tað, at hann legði so ómetaliga nógv politiskt greinatilfar úr hondum, annað er tað, at nógv tann størsti parturin av yrkingum hansara eru politiskar. Yrkisøki sítt ‒ landbúnaðin ‒ lívgaði hann eisini við hópi av upplýsandi greinum, og ein annan av stóru áhugum sínum ‒ kvøðing og dans ‒ gloymdi hann heldur ikki; hann skrivaði fleiri greinir um hetta evnið, t. d. í Norsk Aarbok og í Varðanum og stóð fyri útgávuni av stórverkinum» Kvæðabók I-V «1922-45. Føroyskt mál hevur Jóannesi bónda nógv fyri at takka. Hann vann tí rætt í landinum, og hann menti tað við málkynstri sínum. Hann er kanska størsti mállistarmaður, Føroyar hava átt. Og tað gjørdu fleiri av vápnabrøðrum hansara úr føroyingafelagstíðini ikki heldur. Í útvarpsrøðu á trettanda 1967 um skaldskapin hjá Jóannesi vísti Chr. Matras, professari, á tann mennandi máttin, søgan hevði á skaldskapin. Noregsveldið í miðøldini–Noregsland við oyggjalondunum fyri vestan–eisini Grønland–var ein heild, sum var honum heilag. Tað er einki at undrast á, at hann í 1914 yrkti harmkvæði hundrað ára dagin eftir friðin í Kiel, tá ið henda heildin støkk sundur. Byrjanin til» Kílarnáttina «er hugtakandi: Boðabrot dundi um Bjarmalands sjó, brim vóð um Heroyalands fles; ódnin um Kinn og Aldan stóð og breyt fyri Líðindisnes. Av upprunasálmum eru í Sálmabók Føroya Kirkju fjúrtan; m. a.:» Boðar tú til allar tjóðir «,» So førdi aldaføður hond «,» Legg nú niður verðsligt sinni «og» Jesus leið meg allan aldur «. Av týðingum eru sekstan, m. a.:» Eg skar mítt navn í grein ta hvítu «eftir Jacob Paulli og» Kom, Halgi Andi, okkum lær «eftir B. Ringvald. Tann reinmeinta sameiningin av gudsótta og fosturlandsalski hevur fingið mál í summum sálmum hansara, eitt nú í hesum ørindi í» Boðar tú til allar tjóðir «: Um nú nýggjar øldir líða, halt á somu leið várt starv at vit ikki lata svíða dugnaloysi til hin arv, sum vit ervdu fedrum av; tá skal lyftið, sum tú gav, allan aldur Føroyum tryggja føroyingunum her at byggja. Sum haldari fært tú atgongd til alt tilfar í blaðnum á netinum, umframt tíðindi. Trýst á "Tekna hald" og skráset teg