క్షేమేంద్రుడు
క్రీ.శ 1050 ప్రాంతంలో జీవించిన క్షేమేంద్రుడు కాశ్మీర్ దేశంలో ఒక కులీన సాంప్రదాయుక బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఇతని తండ్రి ప్రకాశేంద్రుడు. వీరు ఒకప్పుడు కాశ్మీర దేశాన్ని ఏలిన జయాపీడుని యొక్క మంత్రి అయిన నరేంద్రుని వంశానికి చెందినవారు. ఉన్నత కుటుంబీయుడు కావడంతో క్షేమేంద్రుడు బాల్యం నుండే చక్కని శిక్షణ పొంది కవిత్వంలో మంచి ప్రతిభను కనపరిచాడు. గొప్ప అలంకారికుడు మరియు శైవ దార్శనికుడు అయిన అభినవ గుప్తునికి శిష్యుడైనాడు. జన్మతా శైవుడైనా తరువాతి కాలంలో వైష్ణవానికి మారాడు. వైష్ణవంతోపాటు బౌద్ధంపై గ్రంథాలు రచించాడు. కాశ్మీర రాజు అనంతు (క్రీ.శ. 1024-33) ని కాలంలోనూ, అతని పుత్రుని (క్రీ. శ. 1033-89) కాలంలోనూ ఆస్థాన కవిగా ఉన్నాడు. ఇతనికి వ్యాసదాసు అనే పేరుకూడా ఉంది. బహుశా భారతమంజరి రచనానంతరం క్షేమేంద్రుడు తన గ్రంథాలలో తనను తాను 'వ్యాసదాసు'నిగా అభివర్ణించుకొనివుండవచ్చు.
దుర్గానంద్
దుర్గానంద్ అవిశ్రాంతంగా సాహితీ సృజన చేసి ఆనాటి విమర్శకుల దృష్టి నాకర్షించి కొత్త ఆలోచనలు రేకెత్తించిన వినూత్న భావకవి.
దుర్గానంద్ జనవరి 12 1927లో తెనాలి దగ్గర మోదుకూరులో జన్మించారు. వీరి పూర్తిపేరు చక్రాల దుర్గానందరాజు. దుర్గానంద్ మీద గంథకుటి సాహిత్య మాసపత్రికలో ఓ ప్రత్యేక సంచికను విడుదల చేసింది. వీరి గ్రంథాలన్నింటినీ క్లుప్తంగా సమీక్షించింది. దుర్గానంద్ 1959వ సంవత్సరంలో అలనాటి ప్రముఖ సాహిత్య పత్రిక ‘స్రవంతి’లో రామాయణ కల్పవృక్షం కావ్యదోషాలపై వరుసగా వ్యాసాలు ప్రకటించారు. తప్పుల్ని ధైర్యంగా ఎత్తిచూపారు. మూల రచయిత వాల్మీకి శ్రీరామచంద్రుడికి ఒక విశిష్టమైన వ్యక్తిత్వం ఆపాదించినప్పుడు దాన్ని చెడగొట్టే హక్కు విశ్వనాథకే కాదు, ఎవరికీ ఉండదని, కావాలంటే వారు వారి వారి స్వతంత్ర రచనలను వారి ఇష్టం వచ్చినట్లు రాసుకోవచ్చునని... ఇక్కడ అనువాదకుడు లేదా అను సృజనకర్త తన పరిమితులను తాను అర్థం చేసుకోవాల్సిన అవసరం ఉందని నిర్మొహమాటంగా చెప్పారు. జాతీయ స్థాయిలో జ్ఞాన్‌పీఠ్‌కు ఎన్నిక జరుగుతున్నప్పుడు జ్యూరీ మెంబర్‌గా ఉన్న దుర్గానంద్ విశ్వనాథ పేరు సూచించి తన గొప్ప మనసు చాటుకున్నారు. ఒక తెలుగువాడికి గౌరవం దక్కుతున్నప్పుడు దుర్గానంద్ విభేదాల్ని పక్కనపెట్టిన విషయం కూడా మనం మరువకూడదు.