నవలా సాహిత్యము
కొడవటిగంటి కుటుంబరావు మధ్య తరగతి జీవితాలలోని వైరుధ్యాలను విశ్లేషాత్మకంగా చిత్రిస్తూ ఆలోచింపజేసే నవలలు రాశారు. "చదువు", "అనుభవం" మొదలైన నవలల్లో సమాజంలోని అస్తవ్యస్తత పాత్రల స్వభావాల్లో కనిపిస్తుంది. "చివరకు మిగిలేది" నవలా రచయిత బుచ్చిబాబు ది ప్రధానంగా సౌందర్య దృష్టి, అయినా సంఘమనే చట్రంలో ఇమడలేని వ్యక్తి జీవిత చిత్రణ దీనిలో కనిపిస్తుంది. చైతన్య స్రవంతి మార్గంలో మనో విశ్లేషణాత్మకంగా రచించిన గోపీచంద్ నవల "అసమర్ధుని జీవితయాత్ర" రాచకొండ విశ్వనాథశాస్త్రి గారి "అల్పజీవి"లో కూడా ఇదే రీతి కనిపిస్తుంది. నవీన్ "అంపశయ్య"లో విశ్వవిద్యాలయంలోని విద్యార్థుల జీవితాన్ని రచించారు. ఈ వ్యవస్థలో వర్గతత్వాన్ని చిత్రించిన బీనాదేవి "పుణ్యభూమి కళ్ళుతెరు" చాలా ప్రసిద్ధికెక్కింది.
ప్రతాపరుద్ర గజపతి
ప్రతాపరుద్రుడు కళా పోషకుడు, సంస్కృత పండితుడు. ఈయన పాలనా యుగాన్ని ఒరియా సాహిత్యానికి సువర్ణ దశగా భావిస్తారు. సంస్కృత కవి పండితులను ఆదరించి పోషించాడు. ఈయన ఆస్థానములో సంస్కృత, ఒరియా కవులతో పాటు అనేక తెలుగు కవులు కూడా ఉన్నారు. సరస్వతీవిలాసం, ప్రతాపమార్తాండ, నిర్ణయసంగ్రహ మరియు కౌతుకచింతామణి కావ్యాలు ప్రతాపరుద్రుడు రచించాడని చెప్పబడుతున్నవి. కానీ అందులో మొదటిదైన సరస్వతీవిలాసం ఐదు ఉల్లాసాల ప్రసిద్ధ కావ్యం. దీనిని ప్రతాపరుద్రుని ఆస్థానంలోని ఆంధ్రకవి లొల్ల లక్ష్మీధర భట్టు రచించాడు. రెండవదైన ప్రతాపమార్తాండను కాశీకి చెందిన ఆస్థానకవి రామకృష్ణ భట్ట వ్రాశాడు. ప్రతాపమార్తాండ కావ్యాన్ని పరిశీలించిన రాజగురువు బలభద్ర మిశ్రా ఆయన్ను పండిత శిరోమణి అనే బిరుదుతో సత్కరించాడు.