గౌతమిపుత్ర శాతకర్ణి
గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి (లేక శాలివాహనుడు) (క్రీ.పూ. 78-102) లేదా క్రీ.పూ 113 నుండి 139 వరకుశాతవాహన రాజులలో 23వ వాడు. అతని తండ్రి తరువాత శాతకర్ణి రాజయ్యెను.
శాతవాహన రాజులందరిలోకి గొప్పవాడిగా పేరొందాడు. అతడి తండ్రి శాతవాహనుడు అశ్వమేధ యాగం చేసి రాజ్యాన్ని విస్తరించెను. అతని తరువాత శాలివాహనుడు రాజయ్యెను. అప్పటికి రాజ్యమైతే విస్తరించబడ్డది కానీ శత్రుదేశాలనుండి ప్రత్యేకంగా శకులు, యవనుల వల్ల రాజ్యానికి ముప్పు కలిగే అవకాశం ఉండినది. శాలివాహనుడు శకులను, యవనులను, పహ్లవులను ఓడించి రాజ్యానికి పూర్వవైభవం తెచ్చాడు. శాలివాహనుడు భారత దేశాన్నంతా పరిపాలించిన తెలుగు చక్రవర్తి. . భారతీయ పంచాంగం (కాలండరు) శాలివాహనుని పేరు మీదే ఈనాటికీ చలామణీ అవుతోంది.
ఈయన నహపాణున్ని ఓడించి పెద్ద మొత్తములో లభ్యమవుతున్న జోగళ్‌తంబి నాణకశాల వర్గానికి చెందిన క్షహరత నాణేలపై తిరిగి ముద్రింపజేశాడు.
నాసిక్ ప్రశస్తి గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణిని అప్రాంత, అనూప, సౌరాష్ట్ర, కుకుర, అకార మరియు అవంతి ప్రాంతాల పాలకునిగా పేర్కొన్నది. ఈ ప్రాంతాలను ఈయన నహపాణుని నుండి హస్తగతం చేసుకొని ఉండవచ్చు. ఈయన తన పూర్వీకుల పాలనలో కోల్పోయిన మధ్య దక్కను ప్రాంతాలు కూడా తిరిగి సంపాదించాడు. గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి కాలములో శాతవాహన ప్రాబల్యం దక్షిణాన కంచి వరకు వ్యాపించింది. ఈయన ఆనంద గోత్రీయుల నుండి దక్షిణ మహారాష్ట్రలోని కొల్హాపూర్ ప్రాంతాలను జయించినాడని ప్రతీతి. శాలివాహనుడు బనవాసి ప్రాంతాన్ని తన రాజ్యములో కలుపుకొని కర్ణాటకలోని కొంతభాగముపై అధికారము సాధించాడు. ఈయన తరువాత క్రీ.శ.130 ప్రాంతములో ఈయన కుమారుడు వాశిష్ఠీపుత్ర శ్రీ పులోమావి రాజ్యం చేపట్టాడు.
కాతంత్ర వ్యాకరణము
కాతంత్ర రచనకు మూల భూతమైన కథ బృహత్కథలోనూ, కథా సరిత్సాగరం లోనూ ఇలా ఉంది: పూర్వం ప్రతిష్థానపురం (నేటి పైఠన్) ఆంధ్ర దేశానికి రాజధానిగా ఉండేది. దానికి రాజు దీపకర్ణి. అతనికి సంతానం లేదు. ఆతని భార్య శక్తిమతి పాము కరిచి చనిపోయింది. రాజు ఆమెయందే మనసు నిలిపి బ్రహ్మచర్యం అవలంబించాడు. కాని తన సంతానహీనతకు ఆతడెంతో సంతాపం పొందుతుండేవాడు. ఒకనాటి రాత్రి కలలో శివుడు కనబడి "అడవిలో సింహం మీద ఎక్కి తిరుతుండే బాలుడు కనబడుతాడు. సింహాన్ని చంపి వాణ్ణి తెచ్చి పెంచుకో. అలాగే దీపకర్ణి ఒకనాడు వేటకు వెళ్ళగా ఒక పద్మసరస్తీరంలో ఒక బాలకుణ్ణి వహించికొని వచ్చిన సింహం కనబడింది. అది బాలుణ్ణి దింపి నీరు తాగడానికి కొలనిలోనికి దిగుతున్నది. దీపకర్ణి ఒక్క బాణంతో దాన్ని కొట్టాడు. అప్పుడా సింహం ఒక యక్షుడిగా మారి రాజుతో నేను సాతుడనే యక్షుడను కుబేరుణ్ణి మిత్రుడిని. గంగానదిలో స్నానం చేస్తున్న ఒక ఋషికన్యకను చూసి మోహించాను. ఆమె నన్ను మోహించింది. ఇద్దరం గాంధర్వ వివాహం చేసుకున్నాము. ఆమె బంధువు లీసంగతి తెలుసుకొని కామచారులైన మీరిద్దరూ సింహాలు కండి అని శపించారు. ఈ బాలుడు మాకుమారుడు- వీని జన్మతో ఆమె శాపం తీరిపూయింది. వీడు పరాక్రమవంతుడు. నీవంశం నిలుపుతాడు. తీసుకువెళ్ళి పెంచుకో" అని చెప్పి తనదారిని తానుపోయాడు.మహా తేజస్వియైన ఆబాలుణ్ణి తీసుకువెళ్ళి దీపకర్ణి అలారుముద్దుగా పెంచుకున్నాడు.క్రమంగా ఆబాలుడు దినదిన ప్రవర్ధమానుడై మహాపరాక్రమవంతుడని పేరుపొందాడు.సాతునిచేత వహింప బడనివాడగుటచేత అతడు శాతవాహననామంతో ప్రసిద్ధుడైనాడు.