హంపి
14వ శతాబ్దం నగర అవశేషాలు 26 చదరపు కి.మి విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంటాయి. ఉత్తరం వైపు తుంగ భద్ర నది మిగతా మూడు వైపుల పెద్ద పెద్ద గ్రానైటు శిలలతో అప్పటి విజయనగర వీధుల వైభవాన్ని తెలుపుతూ ఉంటుంది. ఈ పట్టణంలోకి ప్రవేశిస్తుంటే కనిపించే విశాలమైన భవంతులు, పెద్ద పెద్ద ప్రాకారాలు అప్పటి నగర నిర్మాణ చాతుర్యాన్ని, సుల్తానుల అవివేక వినాశన వైఖరిని వెల్ల బుచ్చుతాయి.
హంపి వద్ద నిర్మాణ సమూహాలు
ఇది అంతఃపుర భవన సముదాయం మధ్యలో ఉన్న ఒకే ఒక్క ఆలయం. ఇది చాల పెద్దదే కాక చాల అందమైనది కూడా. దీనికి సంబంధించిన సూచిక బోర్డులో "ఈ ఆలయం అంతఃపుర వాసులకు ప్రత్యేకంగా నిర్మించబడినది" అని వ్రాసి ఉన్నది. ఈ ఆలయానికి ఇరువైపుల వేదికలు కలిగిన ప్రవేశ ద్వారం, ఏనుగు శిల్పాల మధ్య దారి గల ముఖ మంటపం ఉన్నవి. ముఖ మంటపం ప్రక్కనే ఒక అందమైన శిలా ఫలకంపై ప్రత్యేక శాసనం చెక్కబడి ఉన్నది. అదే విధంగా, ఆ ప్రక్కనే ఉన్న గది అన్ని గోడల పై కూడా శాసనాలు చెక్కి ఉన్నాయి. గర్భ గుడిలో విగ్రహం లేదు. దాని ముందున్న నాలుగు ఆకుపచ్చని శిలా స్తంభాలపై అత్యంత మనోహరమైన శిల్ప కళ ఉన్నది. గర్భ గుడి గోడలపై ఉత్తర రామాయణం లోని కథా ఘట్టాలైన లవకుశుల శిల్పాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. గౌతమ బుద్ధుని శిల్పం కూడా ఉన్నది. ప్రక్కన దేవి కొరకు ఒక ఆలయం ఉన్నది. ఆందులో కూడ విగ్రహం లేదు. ఆలయ ఆవరణ లోపల రాతి నీటి కాలువలు ఉన్నాయి. వంట గది కూడా ఉన్నది. ఆలయానికి ప్రధాన ద్వారమే కాక, కుడి ఎడమలకు కూడ గోపురం , మరియు మండపం కలిగిన చిన్న ద్వారాలు ఉన్నాయి. ఆవరణ లోపల ఉప ఆలయాలు చాలా ఉన్నాయి. దేని లోనూ విగ్రహాలు లేవు. ఈ ప్రాంతంలో ఏ ఆలయానికీ లేని విధంగా ప్రత్యేకంగా ప్రహరీ గోడపై కూడా యుద్ధానికి వెడుతున్న ఏనుగులు, ఒంటెలు, గుర్రాలు, సైనికుల శిల్పాలు చెక్కి ఉన్నాయి.
ఈ ఆలయానికి ఉత్తరం వైపున ఉన్న ఉప ద్వారం కొంత ప్రత్యేకతను సంతరించు కొని అందంగా ఉన్నది. ఇది రాణి వాస స్త్రీలకు ప్రత్యేకమైన ప్రవేశ ద్వారం. ఎందుకంటే ఆ వైపుననే కదా రాణివాస మందిరాలున్నది.