కృష్ణా నది
ద్వీపకల్పం పడమర చివరిp నుండి తూర్పు చివరికి సాగే తన ప్రస్థానంలో కృష్ణ 29 ఉపనదులను తనలో కలుపుకుంటోంది. పుట్టిన మహాబలేశ్వర్ నుండి 135 కి.మీ.ల దూరంలో కొయినా నదిని తనలో కలుపుకుంటుంది. తరువాత వర్ణ, పంచగంగ, దూధ్‌గంగ లు కలుస్తాయి. మహారాష్ట్రలో నది 306 కిలోమీటర్లు ప్రవహించాక బెల్గాం జిల్లా ఐనాపూర్ గ్రామం వద్ద కర్ణాటక రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. కృష్ణా నది పడమటి కనుమలు దాటాక జన్మస్థానం నుండి దాదాపు 500 కి.మీ దూరంలో కర్ణాటకలోఘటప్రభ, మాలప్రభ నదులు కృష్ణలో కలుస్తాయి. తెలంగాణ రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించే ముందు, భీమ నది కలుస్తుంది. కర్ణాటకలో 482 కిలోమీటర్ల దూరం ప్రవహించి రాయచూర్ జిల్లా దేవర్‌సుగుర్ గ్రామం వద్ద ఆ రాష్ట్రానికి వీడ్కోలు పలుకి, మహబూబ్‌నగర్ జిల్లా తంగడి వద్ద తెలంగాణ రాష్ట్రంలో ప్రవేశిస్తుంది. తరువాత ఆలంపూర్కు దగ్గరలో కృష్ణ యొక్క అతిపెద్ద ఉపనది తుంగభద్ర కలుస్తుంది. ఇదే ప్రాంతంలో ఆంధ్ర ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో ప్రవేశిస్తుంది. తరువాత కొద్ది దూరంలోనే నది నల్లమల కొండల శ్రేణి లోని లోతైన లోయల లోకి ప్రవేశిస్తుంది. ఇక్కడే శ్రీశైలం, నాగార్జున సాగర్ ల వద్ద పెద్ద ఆనకట్టలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇక్కడి నుండి చిన్న చిన్న ఉపనదులైన దిండి, మూసి, పాలేరు, మున్నేరు వంటివి కలుస్తాయి. విజయవాడ వద్ద బ్రిటిషు వారి కాలంలో నిర్మించబడ్డ ప్రకాశం బ్యారేజిని దాటి డెల్టా ప్రాంతంలో ప్రవేశిస్తుంది. విజయవాడ వద్ద ఈ నది 1188 మీటర్ల వెడల్పుతో విశ్వరూపాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. ఆ తరువాత దివిసీమ లోని హంసల దీవి వద్ద బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.
సంగమేశ్వరం
యాత్రాచరిత్రకారుడు ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య ఈ గ్రామంలో 1830 జూన్ 20వ తేదీన తన కాశీయాత్రా మార్గమధ్యంలో మజిలీ చేశారు. ఆ సందర్భంగా తాను చూసిన పలు విశేషాలను రికార్డు చేశారు. ఆయన ఈ గ్రామాన్ని గురించి 1830 నాటి గ్రామ స్థితిగతుల గురించి ఇలా వ్రాశారు: "అది కృష్ణాతీరం. ఆ కృష్ణలో తుంగభద్రతో సహా ఐదు నదులు కృష్ణలో కలుస్తున్నాయి. అందువల్ల అక్కడ నది లోతుగా, వేగంగా ప్రవహిస్తోంది. ఇది నివాసానికి అనువైన ప్రదేశం. ఏటి వొడ్డున ధర్మరాజు ప్రతిష్టితమైన శివాలయం ఒకటి వుంది. గురుడు కన్యారాశిలోకి ప్రవేశించినపుడు అక్కడ చాలామంది ప్రజలు వచ్చి కృష్ణా పుష్కరాల యాత్ర చేసుకుని వెళ్తున్నారు. సకల పాపాలను నివృత్తి చేసే ప్రదేశం కనుక ఈ త్రివేణి సంగమానికి నివృత్తి సంగమం (సంగెం) అనే పేరు వచ్చింది. ఇక్కడ 20 బ్రాహ్మణుల ఇళ్లున్నాయి. కావలసిన వస్తువులన్నీ లభిస్తాయి గాని ధరలు అధికంగా వున్నాయి. ఊరు నదికి ఎత్తయిన ప్రదేశంలో వుంది. అక్కడ కృష్ణానది ఉత్తర వైపుకు ప్రవహిస్తోంది. మేము వచ్చిన తోవ బాగుంది. అడవి ఎక్కడా కనపడలేదు. దారిలో అడుగడుగునా గ్రామాలున్నాయి. నీటి వసతి బాగుంది. ప్రతి దారిలో శిథిలమైన కోటలున్నాయి. అవి పాండవులు తమ అరణ్యవాస కాలంలో నిర్మించుకున్నారని స్థానికులు చెప్పారు. అక్కడి గుళ్లలో తంబళివాళ్లు అర్చకులుగా వున్నారు."