శ్రీశైలం
శ్రీశైలం ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో రెండవది,అష్టాదశ శక్తి పీఠములలో ఆరవది, మరియు దశ భాస్కర క్షేత్రములలో శ్రీశైలం ఆరవది.
శ్రీశైలం చరిత్రకు ఆధారాలుగా ఉన్న శాసనాల్లో మొదటిది క్రీ.శ.6వ శతాబ్ది నాటిది. ఆరవ శతాబ్ది నాటి మైసూరులోని కదంబరాజుల తాల్గుండి శాసనంలో మొదటిసారి శ్రీశైలం పేరు కనిపిస్తోంది.
తెలుగు, తమిళ, కన్నడ గ్రంథాల్లో దీని ప్రశంస విస్తారంగా కనిపిస్తోంది. క్రీ.శ.6, 7 శాతాబ్దాల నాటి తమిళ శైవ గ్రంతం తేవరంలో అస్పర్, సుందర్, నమ్మందర్ అనే పేర్లున్న భక్తకవులు శ్రీశైలాన్ని గురించి గానం చేశారు. తిరుప్పాపురం (శ్రీపర్వతం) అని పేర్కొన్నారు. క్రీ.శ.14వ శతాబ్దం నాటి శైవకవియైన పాల్కురికి సోమనాథుడు తన పండితారాధ్య చరిత్రములో "కరమొప్పు దక్షిణ కైలాసము" అంటూ శ్రీశైలాన్ని కీర్తించారు. తెలుగు సాహిత్యంలో తొలి యాత్రాచరిత్రగా పేరొందిన కాశీయాత్ర చరిత్రలో శ్రీశైలం 1830ల నాడు ఎలా ఉందన్న వివరాలు దొరుకుతున్నాయి. 1830లో చెన్నపట్టణం నుంచి కాశీకి యాత్రగా వెళ్ళిన గ్రంథకర్త ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య ఆ ఏడాది జూన్ 16 నాటికి శ్రీశైలం చేరుకున్నారు. ఆయన వ్రాసిన దాని ప్రకారం 1830ల్లో ఈ ప్రాంతం కందనూరు నవాబు అధీనంలో ఉండేది. శ్రీశైలం కొండమీద వాసయోగ్యమైన పరిస్థితులు లేకపోవడమూ, క్రూరమృగాల భీతి ఉండడంతో ఈ ఆలయాల అర్చకులు, కందనూరు నవాబు తరఫున యాత్రికుల నుంచి హాశ్శీలు తీసుకునే ముసద్దీలు ఆత్మకూరు పట్టణంలో కాపురం ఉండేవారు. ఉత్సవాలకు వచ్చే సాధారణ భక్తులకు ఒక్కొక్కరికీ రూ.7, గుర్రానికి రూ.5, అభిషేకానికి రూ.3, వాహనోత్సవం చేయిస్తే ఉత్సవపు సెలవులు కాక రూ.43, దర్పణసేవోత్సవానికి రూ.3 ప్రకారం నవాబుకు చెల్లించాల్సివచ్చేది. శ్రీశైలానికి వెళ్ళే నాలుగు బాటల్లో ఆత్మకూరు బాట తప్ప మిగిలిన దారులు ఉత్సవాలు కాని సామాన్యమైన రోజుల్లో వెళ్లేందుకు వీలే లేని స్థితిలో ఉండేవి. చెంచువాళ్ళ భయం, అడవి జంతువుల భయం విస్తరించివుండేది. చెంచువాళ్ళు ఆటవికులైనా అప్పట్లో చాలామంది దారినపోయే యాత్రికులను యాచించి తినే అలవాటు పడ్డారని వ్రాసుకున్నారు. ప్రతిరోజూ పల్లకీసేవ జరిగేది. చైత్రమాసంలో భ్రమరాంబ అమ్మవారికి తామసపూజలు జరిగేవి. అర్చకులు ఒకరొకరు మార్చి మార్చి డ్యూటీలు చేసుకునేవారని ఉంది.
ఎర్రగుడి శాసనం
ఈ శిలాశాసనం బయల్పడిన విషయం తెలుసుకున్న పురాతత్త్వ శాఖ హెచ్ ఆర్ గ్రీన్స్ ఈ పనిని శ్రీదయారాం సహానీకి అప్పగించగా, ఆయన నాటి శాసనపరిశోధన శాఖాధ్యక్షులైన శ్రీహరప్రసాదశాస్త్రితో కలిసి 1929 ఫిబ్రవరిలో ఎర్రగుడిని దర్శించారు. ఈ శాసనాల ముద్రలను తీసుకొని 4,12 తప్ప మిగితావన్ని తీసుకున్నారు, తర్వాత కొద్ది కాలానికి విశ్వనాధ ఈ మిగిలిన శాసనాలను కనిపెట్టారు. ఈ శాసనముల ప్రాముఖ్యతతో వారు పత్రికలలో ప్రకటించి పరిశోధనలు మొదలుపెట్టారు. అయితే పరిశోధనలు ఆటంకాలతో అసలు విషయాలు బయటకి రాలేదు. ఇది గమనించిన మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మ నేలటూరు వేంకటరమణయ్యతో కలిసి వెళ్ళి స్వయంగా పరిశీలించి వచ్చి భారతి పత్రిక 1929 సెప్టెంబర్ సంచికలో వివరాలు వెల్లడించారు.
ఈ శాసనాల పరిశోధనను ఎపిగ్రాఫియా ఇండికాలో ప్రచురించాలని పురాతత్త్వశాఖ నిశ్చయించి, ఆ పనిని హరిప్రసాదశాస్త్రికి అప్పగించినా ఆయన ఉద్యోగ పదవీవిరమణ వలన ఆ పని పూర్తి కాలేదు, ఆపైన ఈ పని దయారాం సహాని చేయవలసి వచ్చింది, అయితే ఆయన హఠాత్తుగా చనిపోవటం వలన ఈ పని మూలన పడింది. ఆ తరువాత ఎస్.పి. చక్రవర్తి ఈ పనిని చేపట్టి తిరిగి యెర్రగుడి వెళ్ళి శాసనాల చిత్రాలు తీసి పరిశోధన పత్రం వ్రాయటం మొదలుపెట్టారు, అది పూర్తయే లోపే ఆయన కూడా చనిపోయారు. ఈయన సగంలో ఆపేసిన పనిని బేణి మాధవ బారువా తన గ్రంథం "అశోకుని శాసనముల"లో చేర్చగా, పూర్తి శాసన పరిశోధన పత్రాన్ని డి.సి. సర్కార్ 1957-58 లో ఎపిగ్రాఫియా ఇండియా లో ప్రచురించారు. 
ఈ శాసనాలను మొదట పరిశోధన చేసిన సహానీ శాసనాలకు A, B, C, D, E, F అని నామకరణం చేసారు. అయితే ఈ శాసనాలు చెక్కిన రాళ్ళు నునుపుదేర్చకుండానే చెక్కారు గనుక అక్షరాలను పోల్చుకోవడం కష్టమయింది. A శిల ఇరవై అడుగుల ఎత్తున కొండ కొనపై ఉంది, దీని కింద భాగం విరిగిపోయింది. ఈ శిల తూర్పు వైపు 17 అడుగుల 6 అంగుళాల వెడల్పుతో అశోకుని ధర్మలిపులలో I, II, III, XIV శాసనాలు కలిగి ఉంది. శాసనములు చెక్కినపుడు రెండు శాసనాల మధ్య ఖాళీ వదలకపోవటం వలన ఏది ఎక్కడ మొదలవుతుందో, ముగుస్తుందో పోల్చుకోవటం కష్టం. శాసనం F ఒక్కటి చదవడానికి వీలుగా విడిగా ఉంది.