రుద్రమ దేవి
రాణీ రుద్రమ దేవి గురించి మనకు తెలిసినదానికన్నా తెలియనిదే ఎక్కువ. ఆమె జన్మ సంవత్సరం తెలియదు. ఉజ్జాయింపుగా ఊహించడానికి వీలుంది అని కాకతీయ యుగము గ్రంథంలో లక్ష్మీరంజనం రాశారు. నిజమే! రుద్రమదేవి గురించి చరిత్రకారులకూ తెలియని విషయాలు ఎన్నో ఉన్నాయి.
ఆమె తన శక్తిసామర్థ్యాలతో ప్రతి ఒక్కరినీ మెప్పించి దిగ్విజయంగా పాలనా వ్యవహారాలను నిర్వహించారు. ప్రఖ్యాత కాకతీయ వంశానికి చెందిన రుద్రమదేవి ఓరుగల్లు (నేటి వరంగల్లు) రాజధానిగా పరిపాలించారు. క్రీ.శ.1262 నుంచి 1289 వరకు సుమారు 27 సంవత్సరాల పాటు చక్కటి పరిపాలన చేశారు. మనదేశంలో మహిళాపాలకులు చాలా అరుదు. రాణీ రుద్రమదేవికి కొద్దికాలంముందే సుదూరంలో ఉన్న ఢిల్లీని రజియా సుల్తానా అనే మహిళ పరిపాలించారు.ప్రభువర్గాలకు చెందిన వారు స్త్రీపరిపాలన ఇష్టం లేక ఆమెను పాలకురాలిగా అంగీకరించక తుదముట్టించారు. ప్రముఖ ఇటాలియన్ యాత్రికుడైన మార్కోపోలో రుద్రమదేవి రాజ్యాన్ని సందర్శించి, ఆమె పరిపాలన, ధైర్యసాహసాలను కొనియాడాడు. ఆమె పురుషుల దుస్తులు ధరించి నిర్భయంగా, సునాయాసంగా గుర్రాల స్వారీ చేసేవారని పేర్కొన్నాడు. నాటి శాసనాలలో రుద్రమదేవి రుద్రదేవ మహారాజుగా కీర్తించబడింది. రజియా సుల్తానా లాగా రుద్రమదేవి కూడా తన తండ్రి పాలనా కాలంలోని ముఖ్యమైన నాయకుల వ్యతిరేకతను విజయవంతంగా అణిచివేసింది. రుద్రమదేవి, ఆమె మనుమడైన ప్రతాపరుద్రుడి పాలనలో చెలరేగిన అనేక సామంత తిరుగుబాట్లను నియంత్రించడానికి పలు చర్యలు తీసుకున్నారు.
కాకతీయుల శాసనాలు
ఏకశిలానగరం (నేటి వరంగల్లు ) రాజధానిగా కాకతీయులు తెలుగు నేలను సుమారుగా క్రీ.శ 1150 నుంచి 1323 వరకూ పరిపాలించారు. కాకతి రుద్రదేవుడి అనుమకొండ శాసనం జే.యస్ ప్లేటు 1882 లో వెలికి తీయడంతో ఈ గొప్ప చరిత్ర గురించిన సమగ్ర శాస్త్రీయ పరిశోధనలు ప్రారంభం అయ్యాయి. 1964 లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం రాష్ట్ర పురాతత్త్వ శాఖలో శాసనాల అన్వేషణ కోసం ఓ ప్రత్యేక విభాగాన్ని ఏర్పరచి వెలుగు చూసిన శాసనాలను జిల్లాల వారీగా వాల్యూములుగా ప్రచురించారు. శాసనాలలో రాగిరేకులమీద రాసినవి తామ్రశాసనాలు, గ్రానైట్ వంటి పటిష్ఠమైన రాళ్ళపై చెక్కుడుతో రాయించిన శిలాశాసనాలూ ఉన్నాయి. వీటితో పాటు సమకాలీన సాహిత్య ఆధారాలు సైతం కాకతీయుల చరిత్రను చెప్పే శాసనాల మాదిరి నిలబడివున్నాయి.
బయ్యారం శాసనం ప్రకారం కాకతీయ వెన్నయ కమ్మ దుర్జయ వంశమునకు మూల పురుషుడు. గణపతిదేవుని సోదరి మైలమ (ధర్మకీర్తి) తన తల్లి బయ్యలదేవి పుణ్యం కోసం చెరువు తవ్వించి బయ్యవరం గ్రామాన్ని సకల సదుపాయాలతో నిర్మించి శాసనం చేయించింది.