శ్రీశైలం
శ్రీశైలం ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో రెండవది,అష్టాదశ శక్తి పీఠములలో ఆరవది, మరియు దశ భాస్కర క్షేత్రములలో శ్రీశైలం ఆరవది.
శ్రీశైలం చరిత్రకు ఆధారాలుగా ఉన్న శాసనాల్లో మొదటిది క్రీ.శ.6వ శతాబ్ది నాటిది. ఆరవ శతాబ్ది నాటి మైసూరులోని కదంబరాజుల తాల్గుండి శాసనంలో మొదటిసారి శ్రీశైలం పేరు కనిపిస్తోంది.
తెలుగు, తమిళ, కన్నడ గ్రంథాల్లో దీని ప్రశంస విస్తారంగా కనిపిస్తోంది. క్రీ.శ.6, 7 శాతాబ్దాల నాటి తమిళ శైవ గ్రంతం తేవరంలో అస్పర్, సుందర్, నమ్మందర్ అనే పేర్లున్న భక్తకవులు శ్రీశైలాన్ని గురించి గానం చేశారు. తిరుప్పాపురం (శ్రీపర్వతం) అని పేర్కొన్నారు. క్రీ.శ.14వ శతాబ్దం నాటి శైవకవియైన పాల్కురికి సోమనాథుడు తన పండితారాధ్య చరిత్రములో "కరమొప్పు దక్షిణ కైలాసము" అంటూ శ్రీశైలాన్ని కీర్తించారు. తెలుగు సాహిత్యంలో తొలి యాత్రాచరిత్రగా పేరొందిన కాశీయాత్ర చరిత్రలో శ్రీశైలం 1830ల నాడు ఎలా ఉందన్న వివరాలు దొరుకుతున్నాయి. 1830లో చెన్నపట్టణం నుంచి కాశీకి యాత్రగా వెళ్ళిన గ్రంథకర్త ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య ఆ ఏడాది జూన్ 16 నాటికి శ్రీశైలం చేరుకున్నారు. ఆయన వ్రాసిన దాని ప్రకారం 1830ల్లో ఈ ప్రాంతం కందనూరు నవాబు అధీనంలో ఉండేది. శ్రీశైలం కొండమీద వాసయోగ్యమైన పరిస్థితులు లేకపోవడమూ, క్రూరమృగాల భీతి ఉండడంతో ఈ ఆలయాల అర్చకులు, కందనూరు నవాబు తరఫున యాత్రికుల నుంచి హాశ్శీలు తీసుకునే ముసద్దీలు ఆత్మకూరు పట్టణంలో కాపురం ఉండేవారు. ఉత్సవాలకు వచ్చే సాధారణ భక్తులకు ఒక్కొక్కరికీ రూ.7, గుర్రానికి రూ.5, అభిషేకానికి రూ.3, వాహనోత్సవం చేయిస్తే ఉత్సవపు సెలవులు కాక రూ.43, దర్పణసేవోత్సవానికి రూ.3 ప్రకారం నవాబుకు చెల్లించాల్సివచ్చేది. శ్రీశైలానికి వెళ్ళే నాలుగు బాటల్లో ఆత్మకూరు బాట తప్ప మిగిలిన దారులు ఉత్సవాలు కాని సామాన్యమైన రోజుల్లో వెళ్లేందుకు వీలే లేని స్థితిలో ఉండేవి. చెంచువాళ్ళ భయం, అడవి జంతువుల భయం విస్తరించివుండేది. చెంచువాళ్ళు ఆటవికులైనా అప్పట్లో చాలామంది దారినపోయే యాత్రికులను యాచించి తినే అలవాటు పడ్డారని వ్రాసుకున్నారు. ప్రతిరోజూ పల్లకీసేవ జరిగేది. చైత్రమాసంలో భ్రమరాంబ అమ్మవారికి తామసపూజలు జరిగేవి. అర్చకులు ఒకరొకరు మార్చి మార్చి డ్యూటీలు చేసుకునేవారని ఉంది.
భట్టిప్రోలు శాసనాలు
తెలుగులో లభ్యమయే తొలి శాసనాలలో భట్టిప్రోలు శాసనాలు మొదటివి అని చరిత్రకారులు చెబుతున్నారు. ఇవి క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దానికి చెందినవిగా తెలుస్తోంది. వీటిని భట్టిప్రోలు బుద్ధ ధాతుపేటిక శాసనాలు అని కూడా అంటుంటారు. 
గుంటూరు జిల్లాలోని తెనాలి-రేపల్లె రహదారిలో రేపల్లె నుండి 10 కి.మీ. ల దూరంలో ఉంది భట్టిప్రోలు అనే చిన్న ఊరు. ఇక్కడ ఒక పాడు బడిన దిబ్బ ఉండేది. ఆ దిబ్బను అక్కడి స్థానికులు అవగాహన లోపం వలన పెద్దలంజదిబ్బ, చిన్నలంజదిబ్బ, విక్రమార్కుని కోట అని పిలిచేవారు. క్రీ.శ. 1870 లో బోస్వెల్, 1871 లో ఇల్లియట్, 1882 లో రాబర్ట్ సీవెల్ ఈ దిబ్బను పరిశీలించారు. అలెగ్జాండర్ రీ దిబ్బ వద్ద 1892లో తవ్వకాలు జరిపి, ఒక బౌద్ధధాతు పేటికను వెలికితీసాడు. అప్పుడు ఆ దిబ్బ ఒక బౌద్ధస్థూపమని నిర్ధారణ అయింది. అనేక మంది చరిత్రకారులు, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఇక్కడ ఎన్నో పరిశోధనలు జరిపారు. 
1870 లో ఈ దిబ్బ దగ్గర జరిపిన చిన్నపాటి తవ్వకాల్లో ఒక స్ఫటికపు భరిణె, ముత్యాలుంచిన రాతిధాతుపేటికలు, అలెగ్జాండర్ రీ 1892లో జరిపిన తవ్వకాల్లో బ్రాహ్మీలిపిలో శాసనాలున్న మూడు ధాతుపేటికలు లభించాయి. 1969-70 ల్లో ఆర్. సుబ్రహ్మణ్యం స్థూపం దగ్గర జరిపిన తవ్వకాలలో ఒక విహారపు పునాదులు, సున్నంతో చేసిన బుద్ధుని తల లభించాయి.
పురావస్తు ఆధారాల ప్రకారం భట్టిప్రోలు స్థూప నిర్మాణం క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దంలోనే జరిగిందని, ఆ సమయంలో స్థానిక రాజైన కుబిరకుని ఆధ్వర్యంలో స్థానికులు పెద్ద సంఖ్యలో పాల్గొని, స్థూపంలో బుద్ధుని ధాతువులుగల రాయి, స్ఫటికంతో చేసిన పేటికలను ఉంచి వాటిలోను, పక్కన, బంగారు పూసలు, ముత్యాలు, రాగి, వెండితో చేసిన ఆకులు, పేటిక అడుగు భాగాన అమర్చిన 24 నొక్కుడు గుర్తులు గల నాణేలను కూడా ఉంచారు. ధాతుపేటికలపై చెక్కిన బ్రాహ్మీలిపిని పరిశీలించిన బూలర్, ఈ శాసనాలు క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దానికి చెందినవని తెలియచేసి భట్టిప్రోలు స్థూపం, శాసనాలకు ప్రపంచవ్యాప్త గుర్తింపు తెచ్చిపెట్టాడు.