రుద్రమ దేవి
రుద్రమదేవి పాలన ప్రజారంజకమై భాసిల్లింది. శాంతి సుస్థిరతలతో విరాజిల్లింది.
క్రీ. శ. 1000 నుంచి 1323 వరకు దాదాపు మూడు శతాబ్దాల పాటు తెలుగు నేల నేలింది కాకతీయ వంశం. వీరికాలంలోనే త్రిలింగ, ఆంధ్ర పదాలకు అర్థం, పరమార్థం ఏర్పడ్డాయి. కాకతీయ వంశంలో సప్తమ చక్రవర్తి అయిన గణపతి దేవుడు అత్యంత పరాక్రమవంతుడు, రాజనీతి కోవిదుడు. ఈయనకు ఇద్దరు కూతుళ్లు. మహిళలు రాజ్యాధికారానికి అనర్హులన్న అప్పటి కాలపరిస్థితులకు తలొగ్గిన ఆయన తన కూతురు రుద్రమదేవిని కుమారుడిగా పెంచాడు. అన్ని విద్యలూ నేర్పించాడు. గణపతి దేవుడు రుద్రమను రాజప్రతినిధిగా ప్రకటించినప్పుడు ఆమె వయసు పద్నాలుగేళ్లే. అప్పటి నుంచి ఆమె తండ్రి చాటుబిడ్డగా పాలన సాగించింది. రుద్రమదేవి 1261 ప్రాంతం నుంచీ స్వతంత్రంగా పరిపాలించినట్లు కనబడుతుంది. కొన్ని శాసనాల్లో 1279 వరకు పట్టాభిషక్తురాలు కాలేదేమో అనే భావం కలిగించే రాతలున్నాయి
కర్పూర వసంతరాయలు
"కర్పూరవసంతరాయలు " రచన --డా; సి, నారాయణ రెడ్డి-- ప్రచురణ-- 1957
ఇది ఒక కథాత్మక గేయకావ్యం--
క్రీస్తుశకం 1386 నుండి 1402 వరకు కొండవీడును రాజధానిగా చేసుకొని అంధ్రదేశాన్ని పాలించిన ' రసికప్రభువు' -కుమారగిరి రెడ్డి.
కుమారగిరి రెడ్డి ఆస్తాన నర్తకి 'లకుమ; ఈ లకుమా ప్రభువుల ప్రణయగీతం "కర్పూరవసంతరయలు " 
మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మగారి HISTORY OF REDDY'S KINGDOMS లో కుమారగిరి రెడ్డి కి "కర్పురవసంతరయలు" అన్న బిరుదు ఉన్నదని ఉదహరించటం జరిగింది.
ప్రతి సంవత్సరం 9 రోజులు "వసంతోత్సవాలు" నిర్వహిస్తుండేవాడు 'కుమారగిరి'.
పంజాబు నుండి కర్పూరాన్ని, గోవా నుండి కుంకుమ ద్రవ్యాలను తెప్పించి ఆ 9 రోజులు జనంపై వెదజల్లుతుండేవాడట.
అందుకే అతనిని 
'కర్పురవసంతరయలు " గా పిలిచేవారట.
"కుమారగిరి రెడ్డి" స్వయం గా పండితుడు, కవి. ఇతడు "వసంతరాజీయ్యము" అనే నాట్యశాస్త్ర గ్రంథాన్ని వ్రాసినట్లు చరిత్ర.
రాజ్య భారాన్ని తన మంత్రి, బావ అయిన "కాటయ వేమారెడ్డి" పై మొపి, సంగీత, నాట్య, వినోదాలతో కాలాన్ని కర్పూరం వలె వెలిగించాడు.
క్లుప్తంగా కథాశరీరం.
'కుమారగిరి', 'లకుమ' నాట్యానికి, ఆమె తనూ లావణ్యానికి దాసుడు అవుతాడు.
రాజ్యాన్ని, రాణిని విస్మరిస్తాడు. రాజ్య పరిరక్షణ కోసం రాణి "లకుమ" ను అర్థిస్తుంది.
"లకుమ" ప్రాణత్యాగం తో ఈ కావ్యం ముగుస్తుంది.
" రెడ్డీ రాజుల"చరిత్రకు ప్రాణం పోసిన" శ్రీ మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మగారికి" అంకితమిచ్చారు నారాయణ రెడ్డి గారు.
ఇక ఈ కావ్యం లొని కొన్ని ఘట్టాలు
చైత్రపూర్ణీమనాడు జానువెన్నెలరెడు
ఉదయింఛచినాడదొ మదనునికి సైదొడు
కొండవీడానాడు వెండివెన్నెలలొన
కనిపించె నచ్చముగ కైలాసగిరివొలె
ఆసుప్రసన్నసమయాననగరొధ్యానమందున
కళాల క్ష్మి అందెసవరించిండది
ఆనాదలహరి రాజాంతరంగముననిండినదపుడు
నర్తకియె తప్ప అన్యముకానబడదు రాజునకపుడు
రెనిముగ్దమనస్సులొన మన్మధునీఅరవబాణమవతరించినది
రెనిస్నిగ్ధహ్రుదంతాన ఆంమ్రుతాంశు పదునెడవకళయెస్పురించినది
సార్వబౌముని రాజస మ్మడుగువట్టినది
అతిమస్రణ రసలొలత పైకిలెసినది
రత్నహారము దీసి రాజు వెదికడాసె
తలవంచి లకుమ అడుగులు ముందునకువెసె
దండ తొపాటుకరదండయుగళము గూడ
లకుమ గళమందున అలంకరణమైపొయె
చంద్రుడొక్కడు అతనిచుట్టుగచంక్రమించును వెలచుక్కలు
లకుమ యెక్కతె ఆమెచుట్టుగలాస్స్యమాడెను లక్షఊహలు
తొలుత లకుమాకింకిణులకు రాయండుముగ్దుండయ్యె
ఆవెనుక ఆమె తనూ లావణ్యమునకె దాసుండయ్యె
ఆయమ వసంతరాయని
మానస సరొవరాంతరాళ విహారయైన రాజమరాళి
ఇలా "లకుమ"తొనె కాలాన్ని వెల్లబుచ్చుతూ రాజ్యాన్ని;రాణి ని విస్మరిస్తాడు 'కుమారగిరి'