రుద్రమ దేవి
రాణీ రుద్రమ దేవి గురించి మనకు తెలిసినదానికన్నా తెలియనిదే ఎక్కువ. ఆమె జన్మ సంవత్సరం తెలియదు. ఉజ్జాయింపుగా ఊహించడానికి వీలుంది అని కాకతీయ యుగము గ్రంథంలో లక్ష్మీరంజనం రాశారు. నిజమే! రుద్రమదేవి గురించి చరిత్రకారులకూ తెలియని విషయాలు ఎన్నో ఉన్నాయి.
ఆమె తన శక్తిసామర్థ్యాలతో ప్రతి ఒక్కరినీ మెప్పించి దిగ్విజయంగా పాలనా వ్యవహారాలను నిర్వహించారు. ప్రఖ్యాత కాకతీయ వంశానికి చెందిన రుద్రమదేవి ఓరుగల్లు (నేటి వరంగల్లు) రాజధానిగా పరిపాలించారు. క్రీ.శ.1262 నుంచి 1289 వరకు సుమారు 27 సంవత్సరాల పాటు చక్కటి పరిపాలన చేశారు. మనదేశంలో మహిళాపాలకులు చాలా అరుదు. రాణీ రుద్రమదేవికి కొద్దికాలంముందే సుదూరంలో ఉన్న ఢిల్లీని రజియా సుల్తానా అనే మహిళ పరిపాలించారు.ప్రభువర్గాలకు చెందిన వారు స్త్రీపరిపాలన ఇష్టం లేక ఆమెను పాలకురాలిగా అంగీకరించక తుదముట్టించారు. ప్రముఖ ఇటాలియన్ యాత్రికుడైన మార్కోపోలో రుద్రమదేవి రాజ్యాన్ని సందర్శించి, ఆమె పరిపాలన, ధైర్యసాహసాలను కొనియాడాడు. ఆమె పురుషుల దుస్తులు ధరించి నిర్భయంగా, సునాయాసంగా గుర్రాల స్వారీ చేసేవారని పేర్కొన్నాడు. నాటి శాసనాలలో రుద్రమదేవి రుద్రదేవ మహారాజుగా కీర్తించబడింది. రజియా సుల్తానా లాగా రుద్రమదేవి కూడా తన తండ్రి పాలనా కాలంలోని ముఖ్యమైన నాయకుల వ్యతిరేకతను విజయవంతంగా అణిచివేసింది. రుద్రమదేవి, ఆమె మనుమడైన ప్రతాపరుద్రుడి పాలనలో చెలరేగిన అనేక సామంత తిరుగుబాట్లను నియంత్రించడానికి పలు చర్యలు తీసుకున్నారు.
కర్పూర వసంతరాయలు
"కర్పూరవసంతరాయలు " రచన --డా; సి, నారాయణ రెడ్డి-- ప్రచురణ-- 1957
ఇది ఒక కథాత్మక గేయకావ్యం--
క్రీస్తుశకం 1386 నుండి 1402 వరకు కొండవీడును రాజధానిగా చేసుకొని అంధ్రదేశాన్ని పాలించిన ' రసికప్రభువు' -కుమారగిరి రెడ్డి.
కుమారగిరి రెడ్డి ఆస్తాన నర్తకి 'లకుమ; ఈ లకుమా ప్రభువుల ప్రణయగీతం "కర్పూరవసంతరయలు " 
మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మగారి HISTORY OF REDDY'S KINGDOMS లో కుమారగిరి రెడ్డి కి "కర్పురవసంతరయలు" అన్న బిరుదు ఉన్నదని ఉదహరించటం జరిగింది.
ప్రతి సంవత్సరం 9 రోజులు "వసంతోత్సవాలు" నిర్వహిస్తుండేవాడు 'కుమారగిరి'.
పంజాబు నుండి కర్పూరాన్ని, గోవా నుండి కుంకుమ ద్రవ్యాలను తెప్పించి ఆ 9 రోజులు జనంపై వెదజల్లుతుండేవాడట.
అందుకే అతనిని 
'కర్పురవసంతరయలు " గా పిలిచేవారట.
"కుమారగిరి రెడ్డి" స్వయం గా పండితుడు, కవి. ఇతడు "వసంతరాజీయ్యము" అనే నాట్యశాస్త్ర గ్రంథాన్ని వ్రాసినట్లు చరిత్ర.
రాజ్య భారాన్ని తన మంత్రి, బావ అయిన "కాటయ వేమారెడ్డి" పై మొపి, సంగీత, నాట్య, వినోదాలతో కాలాన్ని కర్పూరం వలె వెలిగించాడు.
క్లుప్తంగా కథాశరీరం.
'కుమారగిరి', 'లకుమ' నాట్యానికి, ఆమె తనూ లావణ్యానికి దాసుడు అవుతాడు.
రాజ్యాన్ని, రాణిని విస్మరిస్తాడు. రాజ్య పరిరక్షణ కోసం రాణి "లకుమ" ను అర్థిస్తుంది.
"లకుమ" ప్రాణత్యాగం తో ఈ కావ్యం ముగుస్తుంది.
" రెడ్డీ రాజుల"చరిత్రకు ప్రాణం పోసిన" శ్రీ మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మగారికి" అంకితమిచ్చారు నారాయణ రెడ్డి గారు.
ఇక ఈ కావ్యం లొని కొన్ని ఘట్టాలు
చైత్రపూర్ణీమనాడు జానువెన్నెలరెడు
ఉదయింఛచినాడదొ మదనునికి సైదొడు
కొండవీడానాడు వెండివెన్నెలలొన
కనిపించె నచ్చముగ కైలాసగిరివొలె
ఆసుప్రసన్నసమయాననగరొధ్యానమందున
కళాల క్ష్మి అందెసవరించిండది
ఆనాదలహరి రాజాంతరంగముననిండినదపుడు
నర్తకియె తప్ప అన్యముకానబడదు రాజునకపుడు
రెనిముగ్దమనస్సులొన మన్మధునీఅరవబాణమవతరించినది
రెనిస్నిగ్ధహ్రుదంతాన ఆంమ్రుతాంశు పదునెడవకళయెస్పురించినది
సార్వబౌముని రాజస మ్మడుగువట్టినది
అతిమస్రణ రసలొలత పైకిలెసినది
రత్నహారము దీసి రాజు వెదికడాసె
తలవంచి లకుమ అడుగులు ముందునకువెసె
దండ తొపాటుకరదండయుగళము గూడ
లకుమ గళమందున అలంకరణమైపొయె
చంద్రుడొక్కడు అతనిచుట్టుగచంక్రమించును వెలచుక్కలు
లకుమ యెక్కతె ఆమెచుట్టుగలాస్స్యమాడెను లక్షఊహలు
తొలుత లకుమాకింకిణులకు రాయండుముగ్దుండయ్యె
ఆవెనుక ఆమె తనూ లావణ్యమునకె దాసుండయ్యె
ఆయమ వసంతరాయని
మానస సరొవరాంతరాళ విహారయైన రాజమరాళి
ఇలా "లకుమ"తొనె కాలాన్ని వెల్లబుచ్చుతూ రాజ్యాన్ని;రాణి ని విస్మరిస్తాడు 'కుమారగిరి'