రుద్రమ దేవి
రాణీ రుద్రమ దేవి గురించి మనకు తెలిసినదానికన్నా తెలియనిదే ఎక్కువ. ఆమె జన్మ సంవత్సరం తెలియదు. ఉజ్జాయింపుగా ఊహించడానికి వీలుంది అని కాకతీయ యుగము గ్రంథంలో లక్ష్మీరంజనం రాశారు. నిజమే! రుద్రమదేవి గురించి చరిత్రకారులకూ తెలియని విషయాలు ఎన్నో ఉన్నాయి.
ఆమె తన శక్తిసామర్థ్యాలతో ప్రతి ఒక్కరినీ మెప్పించి దిగ్విజయంగా పాలనా వ్యవహారాలను నిర్వహించారు. ప్రఖ్యాత కాకతీయ వంశానికి చెందిన రుద్రమదేవి ఓరుగల్లు (నేటి వరంగల్లు) రాజధానిగా పరిపాలించారు. క్రీ.శ.1262 నుంచి 1289 వరకు సుమారు 27 సంవత్సరాల పాటు చక్కటి పరిపాలన చేశారు. మనదేశంలో మహిళాపాలకులు చాలా అరుదు. రాణీ రుద్రమదేవికి కొద్దికాలంముందే సుదూరంలో ఉన్న ఢిల్లీని రజియా సుల్తానా అనే మహిళ పరిపాలించారు.ప్రభువర్గాలకు చెందిన వారు స్త్రీపరిపాలన ఇష్టం లేక ఆమెను పాలకురాలిగా అంగీకరించక తుదముట్టించారు. ప్రముఖ ఇటాలియన్ యాత్రికుడైన మార్కోపోలో రుద్రమదేవి రాజ్యాన్ని సందర్శించి, ఆమె పరిపాలన, ధైర్యసాహసాలను కొనియాడాడు. ఆమె పురుషుల దుస్తులు ధరించి నిర్భయంగా, సునాయాసంగా గుర్రాల స్వారీ చేసేవారని పేర్కొన్నాడు. నాటి శాసనాలలో రుద్రమదేవి రుద్రదేవ మహారాజుగా కీర్తించబడింది. రజియా సుల్తానా లాగా రుద్రమదేవి కూడా తన తండ్రి పాలనా కాలంలోని ముఖ్యమైన నాయకుల వ్యతిరేకతను విజయవంతంగా అణిచివేసింది. రుద్రమదేవి, ఆమె మనుమడైన ప్రతాపరుద్రుడి పాలనలో చెలరేగిన అనేక సామంత తిరుగుబాట్లను నియంత్రించడానికి పలు చర్యలు తీసుకున్నారు.
బెండపూడి అన్నయ మంత్రి
బెండపూడి అన్నయమంత్రి కాకతీయుల మంత్రి, సైన్యాధ్యక్షుడు అనంతరకాలంలో ముఖ్యమైన నాయకుడు. ప్రతాపరుద్రుడు మరణించి, కాకతీయ సామ్రాజ్యం పతనమైపోయాకా, తురుష్కుల పరిపాలనను ఎదిరించి మునుసూరి నాయకుల పరిపాలనకు బాటలువేసిన రాజకీయవేత్త. కాకతీయ పతనానంతరం సంధి యుగంలో అత్యంత ముఖ్యమైన వీరుడు అన్నయమంత్రి. కాకతీయుల కొలువులో తనతో పాటు పనిచేసిన కొలను రుద్రదేవుడు అనే సహ దేశాభిమానితో కలిసి అన్నయమంత్రి తిరుగుబాటుకు రూపకల్పన చేశాడు. చెదిరిపోయిన సైన్యాన్ని, నాయకులను అన్నయమంత్రి, రుద్రదేవుడు పోగుచేసి నూజివీడు ప్రాంతానికి చెందిన కాకతీయ నాయకుడైన ప్రోలయ నాయకుడిని వారికి నాయకుడిగా ఎన్నుకున్నారు. అనంతర కాలంలో ప్రోలయ నాయకుడి నాయకత్వంలో అద్దంకి వేమారెడ్డి, కొప్పుల ప్రోలయనాయకుడు, రేచెర్ల సింగమనాయకుడు, మంచికొండ గణపతినాయకుడు, వుండి వేంగభూపతి వంటి ముఖ్యవీరులు కలిసి వేర్వేరు చోట్ల తిరుగుబాట్లు లేవదీసి, 1326 నాటికి ఢిల్లీ సుల్తానుల సైన్యాన్ని తరిమివేసి ఓరుగల్లును విముక్తం చేశారు. అనంతరం ముసునూరి నాయకులు పాలన ప్రారంభమైంది.
కాకతీయ పరిపాలనలో మంత్రిగా, సైన్యాధక్షునిగా అన్నయమంత్రి బాధ్యతలు నిర్వహించేవాడు. 1303లో మాలిక్ కాఫర్ తొలిసారి ఓరుగల్లు మీదికి దండయాత్రకు వచ్చినప్పుడు ఇతర ప్రధాన వీరులతో పాటు అన్నయమంత్రికి కూడా ప్రతాపరుద్రుడు సైన్యంలో భాగానికి నాయకత్వం ఇచ్చి పంపగా యుద్ధ చేశాడు.