బౌద్ధ మతము
బౌద్ధ మతము లేదా బౌద్ధంప్రపంచంలోని ముఖ్యమైన మతాలలో ఒకటి. మొత్తం ప్రపంచంలో బౌద్ధ ధర్మాన్ని ఆచరించేవారు 23 కోట్లనుండి 50 కోట్ల వరకు ఉండవచ్చునని అంచనా. బౌద్ధంలో రెండు ప్రధాన విభాగాలున్నాయి - మహాయానము, థేరవాదము. తూర్పు ఆసియా, టిబెట్ ప్రాంతాలలో మహాయానం (వజ్రయానంతో కలిపి) అధికంగా ప్రాచుర్యంలో ఉంది.
పంజాబ్ చరిత్ర
బౌద్ధ పాఠ్యం అంగుత్తర నికాయా బుద్ధునికి పూర్వపు జంబూద్వీపంలో అభివృద్ధి చెందిన 16 గొప్ప రాజ్యాల్లో ("సోలాస్ మహాజనపదాలు") గాంధార, కాంభోజాలు ఉన్నట్టు పేర్కొంది. పాళి సాహిత్యం ఆపైన కూడా జంబూద్వీపానికి చెందిన పదహారు ప్రాచీన రాజకీయ శక్తుల్లోకెల్లా ఉత్తర పథంలో ఉన్నవి కాంభోజ, గాంధారాలేనని స్పష్టం చేస్తూన్నా వాటి సరిహద్దులు సుస్పష్టంగా పేర్కొనలేదు. గాంధార, కాంభోజ ప్రాంతాలు ఎగువ సింధు ప్రాంతాలైన కాశ్మీర్, తూర్పు ఆఫ్ఘనిస్తాన్, ప్రస్తుతం పాకిస్తాన్ లో భాగంగా ఉన్న పశ్చిమ పంజాబ్ లో ప్రధాన భూభాగం కలిపి ఉండేవని భావిస్తారు. బౌద్ధుల గాంధార ప్రాంతపు ఎల్లలు కొన్ని సందర్భాల్లో ముల్తాన్ వరకూ విస్తరించినట్లు, బౌద్ధుల కాంభోజ రాజౌరీ, పూంఛ్, అభిసార, హజారా, స్వాత్, కునార్, కపిశ లోయలు సహా తూర్పు ఆఫ్ఘనిస్తాన్ వంటివి కూడి ఉన్నట్టు తెలుస్తూంది. మైఖేల్ విట్జెల్ ప్రకారం ఈ ప్రాంతమంతా కలిపి గ్రేటర్ పంజాబ్ అవుతుంది. బౌద్ధ గ్రంథాలు ఈ ఉత్తర ప్రాంతం, ప్రత్యేకించి కాంభోజ రాజ్యం మంచి గుర్రాలకు, గుర్రపు రౌతులకూ ప్రసిద్ధి అని పేర్కొన్నాయి, ఆ గ్రంథాల్లో ఈ ప్రాంతాన్ని తరచు అశ్వాలకు గృహంగా అభివర్ణించారు. ఐతే మరో ప్రాచీన బౌద్ధ కృతి "చుల్లా-నిద్దేశ" గాంధార రాజ్యాన్ని యోనతో భర్తీ చేసింది, దాంతో ఉత్తరపథానికి చెందిన మహాజనపథాలు కాంభోజ, యోనలు మాత్రమే అవుతున్నాయి.
పాణిని శలాతుర (ప్రస్తుతం పాకిస్తాన్ వాయువ్య సరిహద్దు ప్రావిన్సుకు చెందిన అటక్ దగ్గరలోని లాహుర్ గా గుర్తిస్తున్నారు) లో జన్మించారు. ఆయన సుప్రసిద్ధ రచన అష్టాధ్యాయి ద్వారా మహా పంజాబ్ ప్రాంతపు ప్రజలు సాయుధ వృత్తితో ప్రధానంగా జీవించేవారని భావించవచ్చు. ఆ కృతిలో ఆయుధజీవి సంఘాలుగానో, ఆయుధ బలంతో జీవనం సాగించే గణరాజ్యాలుగానూ జీవనం సాగించే పలు జాతులను ప్రస్తావించారు, పర్వత ప్రాంతాల్లో (ప్రస్తుత ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఈశాన్య ప్రాంతం సహా) నివసించేవారిని పార్వతీయ సంఘాలు (పర్వత ప్రాంతపు గణరాజ్యాలు) గా పేర్కొన్నారు. పూర్వపు అభిప్రాయం ఒకటి వృకాలు (బహుశా ఆధునిక కాలపు విర్క్ జాట్లు), దామనీలు, త్రిగర్త-షష్టాలు అని పిలిచే ఆరు రాజ్యాల కూటమి, యౌధేయాలు (ఆధునిక కాలపు జౌయా లేక జోహియా రాజ్ పుట్ లు లేదా కొందరు కాంభోజ్ లు, పార్సులు, కేకయులు, సిబీలు క్షుద్రకాలు, మాళ్వాలు, భర్తాలు, మాద్రకాలు వంటి వంశాలు కలిపి వాహిక సంఘాలుగా పిలువబడేవి, పార్వతేయ ఆయుధజీవుల్లో పాక్షికంగా త్రిగర్తలు, దార్వాలు, గాంధార వంశానికి చెందిన హస్తయానులు, నిహారాలు, హంసమారగలు, కాంభోజన్లు వంటి అశ్వయానులు, అశ్వకాయనులు, ధార్తేయులు (అశ్వకాయుల పట్టణానికి చెందినవారు), అప్రితాలు, మధువంతులు (రోహిత్ గిరీలుగా పేరు), చిత్రా, గిల్గిత్ ప్రాంతాలకు చెందిన దారదాలు తదితరులు ఉన్నారు. దీనికితోడు పాణిని కురు, గాంధార, కాంభోజ క్షత్రియ రాజులను కూడా ప్రస్తావిస్తారు. పాణిని అష్టాధ్యాయి ప్రకారం ఈ క్షత్రియులు గణరాజ్యాల రాజ్యాంగానికి అనుగుణంగా వ్యవహరించేవారు.