తుంగభద్ర
తుంగభద్ర నది కృష్ణా నదికి ముఖ్యమైన ఉపనది. రామాయణ కాలంలో పంపానదిగా పిలువబడిన తుంగభద్ర నది కర్ణాటకలో పడమటి కనుమలలో జన్మించిన తుంగ, భద్ర అను రెండు నదుల కలయిక వలన ఏర్పడినది. భౌగోళికంగానే కాకుండా చారిత్రకంగానూ ఈ నదికి ప్రాధాన్యత ఉంది. దక్షిణ భారతదేశ మధ్యయుగ చరిత్రలో వెలిసిన విజయనగర సామ్రాజ్యం ఈ నది ఒడ్డునే వెలిసింది. హంపి, మంత్రాలయం లాంటి పుణ్యక్షేత్రాలు ఈ నది ఒడ్డున వెలిశాయి.
హంపి వద్ద నిర్మాణ సమూహాలు
ఈ మట్టి రోడ్డులో వెడితే కొద్ది దూరంలోనే తుంగభద్రా నది, దాని వెంబడే కొంత దూరం వెడితే, అక్కడ రెండు కొండల మధ్యన నది సన్నగా ఉంటుంది. ఆ ప్రక్కనే కొండ రాళ్ల మధ్య దారి, అందులో నుండి వెడితే కొన్ని మండపాలు, ఆ ఎదురుగా కొంత దూరంలో ఆలయ గోపురం కనబడుతుంది. అదే కోదండ రామాలయం. ఈ దారంతా కాలి నడకనే వెళ్లాలి. వాహనాలు వెళ్లలేవు. కొంత మంది విదేశీయులు సైకిళ్ల పై వెడు తుంటారు. ఈ ఆలయం ముందున్న నదిని చక్రతీర్థం అంటారు. నది ఉధృతిగా ఉన్నప్పుడు, ఇక్కడ నీళ్లు సుడులు తిరుగు తాయి. అందు చేత దీనిని చక్ర తీర్థం అన్నారు. ఈ ఆలయం చిన్నది. దీనికి ముఖ మంటపం, ధ్వజ స్తంభం , గర్భాలయం ఉన్నవి. ఇందులోని విశేష మేమంటే సీతా,రామ, లక్ష్మణుల విగ్రహాలు ఒకే రాతి పై చెక్కి ఉన్నవి. ఇక్కడ నిత్య పూజాదికాలు జరుగుచున్నవి. ఈ ఆలయం వెనుక కొండ మధ్యలో, యంత్రోద్దార హనుమంతాలాయం ఉన్నది, ఇక్కడ కొంతమంది సాధువులుంటారు. ఈ ఆలయం నుండి కొంచెం ముందుకు వెడితే అక్కడ కొండ మలుపులో ఒక చిన్న ఆలయం కనబడుతుంది. దీని ముందుభాగంలో, మహా విష్ణువు, లక్ష్మీ దేవి శిల్పం చెక్కబడి ఉన్నది. లోన గర్భాలయంలో అందమైన చిన్న మహా విష్ణువు, లక్ష్మీ దేవి విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఈ గర్భగుడి సహజ సిద్ధంగా కొండ రాళ్ల మధ్యన ఏర్పడినది. ఈ ఆలయానికి ఎదురుగా పూర్తిగా శిధిలమైన ఆలయం కనబడుతుంది. ఇక్కడ కేవలం శిలా స్తంభాలు, రాళ్లు కుప్ప గా పడి ఉన్నాయి. పునాది పై శ్రీ కృష్ణదేవరాయల రాజ ముద్రిక అయిన వరాహం, సూర్య, చంద్రులు, కత్తి చెక్కబడి ఉన్నవి. ఇక్కడి నుండి రెండు కొండల మధ్యన విశాలమైన ప్రదేశం, ఆ చివరన ఆలయ గోపురం కనబడతాయి. అదే అచ్యుత రామాలయం.