కమలాదేవి ఛటోపాధ్యాయ
కమలాదేవి మంగళూరుకు చెందిన సంపన్న సారస్వత్‌ బ్రాహ్మణ విద్వాంసుల కుటుంబంలో, అనంతయ్య ధారేశ్వర్‌, గిరిజాబాయి దంపతుల నాల్గవ కుమార్తెగా ఏప్రిల్ 3, 1903 న జన్మించింది. తండ్రి మంగళూరు జిల్లా కలెక్టరుగా వుండేవారు. తల్లి కర్నాటకలోని ఉన్నత కుటుంబానికి చెందినది. కమలాదేవికి ఏడేళ్ల వయలోనే 1910లో అకస్మాత్తుగా తండ్రి వీలూనామా కూడా వ్రాయకుండా మరణించడంతో, ఆస్తి మొత్తం సవతి సోదరుని పరమై, కుటుంబం కష్టాల పాలయ్యింది. గిరిజాబాయికి ఆస్తి దక్కలేదు. తన బాధ్యతలను వీలైనంత త్వరగా తీర్చుకోవటానికి విధవరాలైన తల్లి కమలాదేవికి 14వ ఏట, 1917లో కృష్ణారావుతో వివాహం జరిపించింది. రెండేళ్లలోనే 1919 లో భర్త మరణించడంతో తనూ విధవరాలైంది. ప్రతిభాశాలి అయిన కమలాదేవి, వితంతువుకు చదువు అనవసరమని అడ్డుకున్నా, నిర్భీకతతో వారిని ధిక్కరించి చెన్నైలోని సెంట్‌ మేరి పాఠశాలలో చేరి ఉన్నత పాఠశాల చదువు పూర్తిచేసింది. అక్కడున్నపుడే హరీంద్రనాథ్ ఛటోపాధ్యాయను పెళ్ళాడి, వితంతు వివాహం చెల్లదన్న వాదాన్ని తిప్పికొట్టింది. హరీన్‌, కమల దంపతులకు రామకృష్ణ ఛటోపాధ్యాయ అనే కొడుకు పుట్టాడు. వివాహం తర్వాత దంపతులు లండన్ చేరారు. కమలా దేవి బెడ్‌షోర్‌ కళాశాలలో చదివి, సోషియాలజీలో డిప్లొమా అందుకొన్నది. హరీన్‌తో ఎక్కువకాలం మనలేదు. కమలాదేవి దిక్కులేని ఒక మహిళను చేరదీసి కొడుకును చూసుకునే పనికి నియమించగా, హరీన్ ఆమెతో వైవాహికేతర సంబంధం ఏర్పరచుకున్నాడు. అది తెలుసుకొన్న కమలాదేవి వివాహబంధాన్ని తెంపేసింది. వీరిద్దరి విడాకులు భారతదేశంలో చట్టపరంగా విడాకులు మంజూరు చేయబడిన తొలి సంఘటనల్లో ఒకటిగా నమోదయ్యింది.
భమిడి కమలాదేవి
సాహితీ నీరాజనంలో వ్యాసం 
నాచిన్నతనం –కొన్ని జ్ఞాపకాలు 
శ్రీ కోరాడ రామకృష్ణయ్య గారి కడపటి సంతానాన్ని,రెండవ కుమార్తెను నేను.రి సాహిత్య భాషా సేవా,సవ్యమైన వారి విమర్శనా పటిమా,సునిశితమైన వారి ఆలోచనా సరళీ,ఇవన్నీ సాహితీ రంగంలోని వారికి స్పరిచితాలే .ఇక దైనందిన జీవితంలో వారివ్యక్తిత్వం,జనక ఋషి లాంటి వారి స్వభావం నా జీవితం మీద వారి ప్రభావం క్లుప్తంగా చెప్పటం వాళ్ళ వారి మూర్తిని పూర్తిగా పరిచయం చేయడం జరుగుతుందనే ఉద్దేశంతో నాలుగు మాటలు వారిని గురించి చెప్పాలని ఈ ప్రయత్నం .
నాచిన్ననాటి ముచ్చట్లు చెప్పడం మాత్రమే నా ఉద్దేస్యంకాడు. కాని ఆనాటి ఉన్నతమైన విలువలూ,వాటిప్రభావం ఒక సంపూర్ణ వ్యక్తిత్వాన్ని కల్గించగల తీరూ,అన్నిటికీ మించి తలిదండ్రులు తమ పిల్లలకి ఉత్తమ అభిరుచులు కల్గించడం ఆరోజుల్లో దైనందిన జీవితంలో ఎలా సాధ్యపడిందీ వాటి గురించి చెప్పాలీ అంటే నా చిన్నతనం...నాన్నగారు... నేనూ,
“ఉత్తిష్ఠ ఉత్తిష్ఠ కమలాదేవీ ఉత్తీష్ట “ అంటూ తెల్లవారుజామున నాలుగున్నరకల్లా లేపేసేవారు .ఓ 5 నిమిషాల్లో తెమిలి కూర్చుంటే ప్రాతఃకాల ప్రార్థనకీ,ప్రాతః స్మరామి రఘునాధ ముఖారవిందం-అంటూ శ్రీ రామచంద్రమూర్తి సుప్రభాతంతో మొదలుపెట్టి,కస్తూరీతిలకం,చేర్చుక్క గానిడ్డ చిన్ని జాబిల్లిచే సింధూర తిలకమ్ము చెమ్మగిల్ల,అమ్మలగన్నయమ్మ,ధ్యాయే స్సదా సవితృ మండల మధ్యవర్తీ నమశ్శివాభ్యాం ...ఇలా సాగేది మా Prayer .వారు మొదలు అంది స్తూంటే అలాపూర్తి చేసుకుంటూ పోవడమే.” అంగనా మంగనా మంతరే మాధవం,హేగోపాలక హేకృపాజలనిదే ,నీవే తల్లివి,తండ్రివి ,ఎవ్వనిచే జనించు-ఇలా ఈపద్యం,ఆశ్లోకం అని కాకుండా ,భారతం,భాగవతం,కృష్ణకర్ణామృతం ,ముకుందమాల,కృష్ణ శతకం ---ఎందులోనైనా సరే అలా మనసుకి ‘బాగుంది’ అనిపించినా వాటిని అలాచదు వుకుంటూ పోవడమే.”ఈపద్యం నాకు చెప్పలేదు నాన్నా “ అనేదాకా సాగేది.ఆపద్యమో శ్లోకమో అప్పటికప్పుడే 5,6 సార్లు వల్లిన్చేసి,అర్ధం తాత్పర్యం చెప్పేవారు.అంతటితో Prayer ముగిసేది. అప్పటికి 6 గంటలు అయ్యేది. ఓ పదినిముషాలలో తెమిలి మద్రాసులో ఉన్నప్పుడు బీచ్ కీ,తిరుపతిలో ఉన్నప్పుడైతే కపిలతీర్ధం దాకానో అలిపిరిదాకానో morning walk కి బయలుదేరేవాళ్ళం .దారిలో వేంకటేశ్వర సుప్రభాతం శ్లోకాలూ,బాలరామాయాణమ్ లో శ్లోకాలూ చెబుతుండే వారు. ( నేర్పేవారు ) అక్కడికక్కడే అర్ధ తాత్పర్యాలతో సహా నాన్నగారి బోధనలో ఇది మాత్రం ప్రత్యేకం ! తిరుపతిలో కపిలతీర్ధం వెళ్ళే దారిలో గొల్లవాళ్ళ ఇళ్ళు ఉండేవి . “యోషాగణేషు వరదధ్ని విమధ్యమానే ఘోషా అయేషు దధిమంధన తీవ్రఘోషా :”అంటూ శ్లోకం చెబుతూ వాళ్ళ ఇళ్ళకేసి తీసుకెళ్ళి వాళ్ళు చల్లచిలకటం చూపించి “మనం చెప్పుకున్నామే యేషా గణం ---అదుగో వారే ! అదే ఆదధి మంధన తీవ్ర ఘోష ,వింటున్నావ్ గా ?”అంటూ ఆ దృశ్యం మనసులో నిల్చిపోయేలా చెప్పేవారు.అలా అడవిదారిలో ప్రభాత సమయంలో “భ్రుంగావళీచ మకరంద రసానువిద్ద ఝంకార గీతాల్ని “ వింటూ అలా నడవడం ఒక మరపురాని అనుభూతి.ఇదీ వారి బోధనాసరళి .Radio లో తెలుగు వార్త లోచ్చే Time కి ఇంటికి చేరుకునే వారు.Home Work చేసుకుని తెమిలి స్కూల్కి వెళ్ళడమే .ఇప్పట్లా బోల్డ్,బండెడు home work ఉండేది కాదు.ఆరోజుల్లో . రు.