همدان
نخستین باری که اسم این شهر برده شد، در حدود ۱۱۰۰ سال پیش از میلاد بود که نام همدان را "اَمدانه" ذکر شده‌است. این شهر تحت نام‌های دیگری از قبیل "هگمتانه"، "هگمتان"، "اکباتان"، "اکباتانا"، "آمدانه"، "آنادانا" نیز نوشته شده‌است. در کتیبه‌های آرامی نو آشوریی نام آن شهر "آمدانه" آمده، این اسم بایستی مشتق از کلمهٔ ماد باشد چنان‌که آشوریان قوم ماد را "آمادای" ذکر کرده‌اند. از این رو آمادانه به معنی محل مادها و جایی‌است که مادها زندگی می‌کردند. در دوران مادها به زبان پارسی باستان این شهر "هگمتانه" یا "هگمتانه" به معنی «جای تجمع» خوانده می‌شد. "اکباتان" نیز همان تلفظ هگمتانه به زبان یونانی است.
همدان
بنا بر گفتهٔ طبری همدان برای بار اول به سال ۶۴۲ میلادی (۲۱ هجری)، و در برخی از منابع دیگر، در سال ۶۴۰ میلادی (۱۹ هجری) و به فاصلهٔ کوتاهی پس از فتح نهاوند با صلح توسط سپاه اعراب گشوده شد. پس از تسلط اعراب بر همدان، نخست مردم همدان قبول جزیه نمودند و صلح کردند اما چون چندی گذشت، حاکم ایرانی شهر همدان که مورخین از وی به عنوان "حیش" و با لقب "خسروشنوم" یاد کرده‌اند، سر از اطاعت و انقیاد اعراب باز زد و دستور داد شهر را با حصاره‌ای مستحکم، قابل مقاومت در مقابل اعراب سازند.