భారత పురాతత్వ సర్వే సంస్థ
ఆర్కియాలజికల్‌ సర్వే ఆఫ్‌ ఇండియాను బ్రిటిష్‌ వలసవాద సామ్రాజ్య హయాంలో 1861లో సర్‌ అలెగ్జాండర్‌ కనింగ్‌హం అప్పటి వైస్రాయ్‌ చార్లెస్‌ జాన్‌ కనింగ్‌ సహాయంతో ఏర్పాటు చేశారు. ఆ సమయంలో దాని పరిధి అఫ్గానిస్తాన్‌, బర్మాలతో కలిసిన మొత్తం భారత ఉపఖండం మీద ఉండేది. తొలినాళ్లలో చాలావరకు అన్వేషణ కార్యక్రమాల్లో సంస్థ నిమగ్నమై ఉండేది. దాని ఫలితంగా సంకిసా, శ్రావస్థి, బార్హాట్‌, కోశాంబీ వంటి చారిత్రక స్థలాలు వెలుగు చూశాయి. ఈ కార్యకలాపాలలో కనింగ్‌హం చాలా ప్రముఖ పాత్ర పోషించారు. దాంతోపాటు భారతదేశ చారిత్రక పురాతత్వ పరిశోధనలకు ఆయన దారులు పరిచారు. కానింగ్‌హం హయాంలో (1867-68) ఏఎస్‌ఐకి చెందిన ఏసీఎల్‌ కార్లైల్‌ మధ్యప్రదేశ్‌లోని రేవా జిల్లాలోని సుహాగిఘాట్‌ రాతి గుహల్లో ముఖ్యమైన రాతి చిత్రలేఖనాలను కనిపెట్టారు. ఇందులోని కొన్ని చిత్రాలు పూర్వ చారిత్రక యుగానికి చెందినవని, ఐరోపాలో వాటికి సంబంధించిన ఆధారాలేవీ కూడా లేవని గుర్తించారు. మార్టిమర్ వీలర్‌ అనే నావికుడు 1944లో డైరెక్టర్‌ జనరల్‌ అయ్యాక సంస్థ ప్రధాన కార్యాలయాన్ని సిమ్లాలోని రైల్వే బోర్డు భవనంలో ఏర్పాటు చేశారు.
ధ్వనిశాస్త్రం
ధ్వనిశాస్త్రం అనేది ప్రాచీన భారతదేశంలో 500 BCకి పూర్వం పాణిని అనే వ్యక్తి సంస్కృతంపై అతని 5వ శతాబ్దపు BC సంహతంలోని హల్లుల యొక్క స్థానం మరియు ఉచ్ఛారణ విధానంను బట్టి అధ్యయనం చేయబడింది. ప్రధానమైన ఇండిక్ అక్షరమాలలు (ఇండిక్ ఆల్ఫాబెట్స్) పాణిని వర్గీకరణ ప్రకారం నేడు వాటి హల్లులను ఆజ్ఞాపిస్తున్నాయి. ఒక ధ్వనిశాస్త్ర సంబంధి అక్షరమాలపై లిఖిత విధానానికి మొట్టమొదటగా పునాది వేసిన ఘనతను ప్రాచీన గ్రీకులు సాధించారు. ఆధునిక ధ్వనిశాస్త్రం అలెగ్జాండర్ మెల్‌విల్లే బెల్‌తో మొదలయింది. ఆయన "దృశ్యమాన ప్రసంగం" (1867) సంభాషణల శబ్దాలను లిఖించడానికి ఒక కచ్చితమైన సంజ్ఞీకరణ విధానాన్ని ఆవిష్కరించింది.