చిత్తూరు నాగయ్య
చిత్తూరు నాగయ్య 1904, మార్చి 28న గుంటూరు జిల్లా రేపల్లెలో జన్మించాడు. నాగయ్య అసలు పేరు "ఉప్పలదడియం నాగయ్య". తండ్రి ఉప్పలదడియం రామలింగేశ్వర శర్మ రెవిన్యూ శాఖలో ఉద్యోగిగా వుండేవాడు. తల్లి వేంకట లక్ష్మాంబ. వీరికి నాగయ్య కంటే ముందు నలుగురు పిల్లలు పుట్టి వెంటనే మరణించారు. దాంతో వీరికి జీవితంలో నిరాశ, దిగులు ఏర్పడ్డాయి. ఎవరో ఒకాయన కుటుంబంలో నాగదోషం ఉందని చెప్పగా దోష పరిహారార్థం ఆ దంపతులు సత్తెనపల్లి వెళ్ళి నాగప్రతిష్ట చేసి పూజలు సలిపారు. ఆ తర్వాత జన్మించన కొడుకుకు నాగేశ్వరం అని పేరు పెట్టుకున్నారు. నాగయ్య పూర్వీకులు ఒకప్పుడు యజ్ఞయాగాదులు చేస్తూ ఆస్తిపాస్తులు కలిగిఉండేవారైనా రామలింగ శర్మ తరం వచ్చేటప్పటికి అవన్నీ కరిగిపోయాయి. దాంతో ఆయన చిన్న ఉద్యోగం చేస్తూ కుటుంబాన్ని పోషించుకుంటూ ఉండేవాడు. నాగయ్య రెండేళ్ళ వయసులో ఉండగా చిత్తూరు జిల్లా, కుప్పం సమీపంలోని గోగునూరుకు చెందిన ఆయన అమ్మమ్మ ఆయన్ను చూడ్డానికి వెళ్ళింది. అప్పటికే నాగయ్యకు ఒక తమ్ముడు జన్మించి ఉన్నాడు. అప్పటికే వారి కుటుంబ ఆర్థిక పరిస్థితులు సరిగా లేవు. ఆమె కూతురు కుటుంబం మొత్తం తనతో వచ్చి ఉండమంది. నాగయ్య తండ్రి ఉద్యోగం వదిలి వెళ్ళడానికి అంగీకరించలేదు. దాంతో ఆమె పెద్ద కొడుకైన నాగయ్యను తీసుకు వెళ్ళి పెంచి పెద్ద చేస్తామంది. అయిష్టంగానేనైనా రెండో కొడుకు తమ దగ్గరే ఉండటం వలనా, తమ కొడుకు క్షేమం కోరి అందుకు అంగీకరించారా దంపతులు. దారిలో వస్తున్నపుడే నాగయ్యకు నాగుపాము పడగ పట్టడం చూసిన కొంతమంది ఆయన మహర్జాతకుడు అవుతాడు అని ఊహించి చెప్పారు. అలా నాగయ్య అమ్మమ్మతో పాటు గోగునూరుకి వచ్చాడు. నాగయ్య అవ్వ దగ్గర ఆస్తి పాస్తులు, డబ్బు ఉండేవి. భర్త మరణం తర్వాత ఆమె అమాయకత్వం వల్ల సంపదంతా పరుల పాలైంది. ఆస్తి కోసం తమను బంధువులు ఏమైనా చేస్తారేమోనని భయపడి మనవడిని తీసుకుని కుప్పం వచ్చేసింది. కుప్పంలో ఒక ఇల్లు కొనుక్కుని అందులోనే నివసించసాగింది.
నాగయ్య గన్నసేనాని
కాకతీయ ప్రతాప రుద్రుడు చక్రవర్తి ముఖ్య సేనానునలో నాగయ్య గన్న సేనాని ఒకడు. ఇతడు నియోగి బ్రాహ్మణుడని కొందరును, కమ్మనాయుడని మరికొందరు అనుంచుందురు. ఇతనితాత మల్ల సేనాని. తండ్రి నాగయ; కాకతీయ గణపతి దేవుడు చక్రవర్తి ఊరికావలి అగు మేచయ అల్లుడు.గన్నయ ప్రతాప రుద్రచక్రవర్తి దయచేత రాజ్య చిహ్నములను, సంపదను, నాయకత్వమును చేసెను. మరియు ఇతను ఊరి కావలిగా కూడా ఉండుట చేత ఈతనికి కాకతిక్ష్మాధీశకటకపాలుడు అని బిరుదు గావించెను. క్రీ.శ. 1322-23 సం.లో ఢిల్లీ సుల్తాను అగు ఘయాజుద్దీన్ తుగ్లక్ తన మహా సైన్యమును తన జ్యేష్ఠ పుత్రుడగు ఉలూఘ్ ఖాన్ని ఆధిపత్యమున ఓరుగల్లు ముట్టడించుటకై పంపెను. ఈతను మొదట ప్రతాప రుద్రునిచే యుద్ధములో ఓడిపోయినను అచిరకాలములోన మరల మహా సైన్యముతో తిరిగి చవచ్చి ఓరుగల్ల్లు కోటను ముట్టడించి కొద్ది కొద్దిగా ఓరుగల్లును ఆక్రమిచుకొనెను.ఆతరువాత తురకల హడావుడి వలన రాజ్యమంతయు నాశనమై ప్రజా క్షోభ కలిగి తినుటకు ఆహారములేక ప్రజలు సంక్షోభము చెందుచుండిరి. ప్రతాప రుద్రుడు కావించిన ప్రయత్నములు అన్నీ విఫలములు కాగా, ఈ పరిస్థుతులలో ప్రతాప రుద్రుడు చివరికి తురకులకు లొంగిపోయెను, బందీగా చిక్కెను.