భారత పురాతత్వ సర్వే సంస్థ
ఆర్కియాలజికల్‌ సర్వే ఆఫ్‌ ఇండియాను బ్రిటిష్‌ వలసవాద సామ్రాజ్య హయాంలో 1861లో సర్‌ అలెగ్జాండర్‌ కనింగ్‌హం అప్పటి వైస్రాయ్‌ చార్లెస్‌ జాన్‌ కనింగ్‌ సహాయంతో ఏర్పాటు చేశారు. ఆ సమయంలో దాని పరిధి అఫ్గానిస్తాన్‌, బర్మాలతో కలిసిన మొత్తం భారత ఉపఖండం మీద ఉండేది. తొలినాళ్లలో చాలావరకు అన్వేషణ కార్యక్రమాల్లో సంస్థ నిమగ్నమై ఉండేది. దాని ఫలితంగా సంకిసా, శ్రావస్థి, బార్హాట్‌, కోశాంబీ వంటి చారిత్రక స్థలాలు వెలుగు చూశాయి. ఈ కార్యకలాపాలలో కనింగ్‌హం చాలా ప్రముఖ పాత్ర పోషించారు. దాంతోపాటు భారతదేశ చారిత్రక పురాతత్వ పరిశోధనలకు ఆయన దారులు పరిచారు. కానింగ్‌హం హయాంలో (1867-68) ఏఎస్‌ఐకి చెందిన ఏసీఎల్‌ కార్లైల్‌ మధ్యప్రదేశ్‌లోని రేవా జిల్లాలోని సుహాగిఘాట్‌ రాతి గుహల్లో ముఖ్యమైన రాతి చిత్రలేఖనాలను కనిపెట్టారు. ఇందులోని కొన్ని చిత్రాలు పూర్వ చారిత్రక యుగానికి చెందినవని, ఐరోపాలో వాటికి సంబంధించిన ఆధారాలేవీ కూడా లేవని గుర్తించారు. మార్టిమర్ వీలర్‌ అనే నావికుడు 1944లో డైరెక్టర్‌ జనరల్‌ అయ్యాక సంస్థ ప్రధాన కార్యాలయాన్ని సిమ్లాలోని రైల్వే బోర్డు భవనంలో ఏర్పాటు చేశారు.
భండార్కర్ ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‍స్టిట్యూట్
1866 లో బాంబే ప్రభుత్వం భారతదేశ వ్యాప్తంగా ఉన్న రాతప్రతులకు సేకరించే పని ప్రారంభించింది. ప్రముఖ పండితులైన "జార్జి బూలర్" (Georg Bühler), "ఎఫ్. కీల్హార్న్" (F. Kielhorn), పీటర్ పీటర్సన్ (Peter Peterson), రామకృష్ణ గోపాల్ భండార్కర్, ఎస్. ఆర్. భండార్కర్, కథావటే, ఘటే మొదలైన వారు 17000 కి పైగా అతి ముఖ్యమైన రాత ప్రతులు సేకరించారు. ఇవన్నీ మొదట్లో బాంబేలోని ఎల్ఫిన్ స్టోన్ కళాశాల ప్రాంగణంలో భద్రపరిచారు. తర్వాత వీటిని మెరుగైన సంరక్షణ కోసం పుణే లోని దక్కన్ కళాశాలకు తరలించారు. 1917లో ఈ సంస్థ ఏర్పడ్డ తర్వాత దీని వ్యవస్థాపకులు ఆ ప్రతులకు మరింత జాగ్రత్తగా చూసుకుంటామనీ, వాటి మీద పరిశోధనలు కూడా చేపడతామని అభ్యర్థించారు. అప్పటి బాంబే ప్రెసిడెన్సీ గవర్నరు మరియు ఈ సంస్థ మొదటి అధ్యక్షుడు అయిన లార్డ్ విల్లింగ్టన్ ఈ ప్రతులను ఏప్రిల్ 1, 1918 న BORI కి తరలించారు. BORI మొదటి సంరక్షుకుడైన పరశురాం కృష్ణ గోడే మరి కొన్ని పత్రాలను సేకరించడంలో తోడ్పడ్డాడు. ప్రస్తుతం ఇక్కడ ప్రభుత్వం వారు సేకరించిన 17,877 మరియు ఇతరులు సేకరించిన 11,633 కలిపి 29000 కి పైగా ప్రతులున్నాయి. సా. శ 1320 సంవత్సరానికి చెందిన "చికిత్సాసారసంగ్రహ", సా. శ 906 సంవత్సరానికి చెందిన "ఉపమితిభావప్రపంచకథ" వీటిలో అతి పురాతనమైన ప్రతులు. ప్రముఖ సంస్కృత పండితుడు, భారతరత్న గ్రహీత అయిన పాండురంగ వామన్ కాణే తన పరిశోధనల కోసం ఈ వనరులను విస్తృతంగా ఉపయోగించుకున్నాడు.