సమాచార హక్కు
ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు, సంస్థల నుంచి సమాచారాన్ని అడిగి తీసుకునే అధికారమే సమాచార హక్కు (Right to Information). మనం ఏ ఆఫీస్ లో కాలిడినా కావలిసిన సమాచారంపొందుట దుర్లభం. లంచం ఇచ్చుకోనిదే ఫైలు కదలదు. సామాన్యుడికి ఏ ఆఫీసుకు వెళ్ళినా పనిచేయించుకోవటం, తనకు కావలసిన సమాచారాన్ని రాబట్టటం చాలా కష్టం.ఈ నేపథ్యంలో భారత ప్రభుత్వం 12 అక్టోబర్ 2005 తేదీన ఈ సమాచార హక్కు చట్టం (Right to Information Act) * భారతదేశమంతటా అమలులోకి వచ్చింది. దీనిని ఉపయోగించుకొని, ప్రభుత్వ పనులపై సమచారాన్ని పొందవచ్చు. ఇంతకుముందు పార్లమెంటు, లేక విధాన సభ లేక విధాన పరిషత్ సభ్యులకు గల ఈ సౌకర్యాన్ని, ఈ చట్టం ద్వారా ప్రజలందరికి కలిగింది. ప్రభుత్వ అధికారులు అడగకపోయినా వారంతట వారే విధి విధానాలు, ఉద్యోగుల బాధ్యతలు మొదలైన 17 అంశాల గురించి సమాచారం ఇవ్వాలి. దీని ప్రకారం ప్రతి ప్రభుత్వ కార్యాలయంలో సహాయ పౌర సమాచార అధికారి, పౌర సమాచార అధికారి, అప్పిలేట్ అధికారుల పేర్లు, వారి ఫోన్ నెంబర్లను, ప్రజలకు కనిపించే విధంగా బోర్డుమీద స్పష్టంగా రాసి ఉంచాలి.సమాచార హక్కు చట్టం లో మెుత్తం 6 అధ్యాయాలు, 31సెక్షన్లు ఉన్నాయి.
కారన్ వాలీసు
17 వశతాబ్దములో దేశములో ప్రవేశించిన తరువాత బ్రిటిష్ ఈస్టు ఇండియా వ్యాపార కంపెనీ తమ సిబ్బంది ఓడలమీదనుండువారికి ఏవిధమైన న్యాయ విచారణ ప్రక్రియ అమలుకాబడినదో అదే ప్రక్రియను భారతదేశములో వారి స్థావరములలోను, సిబిరములలోను పనిచేయు ఉద్యోగుల కే వర్తించేటట్లుగా మొగల్ చక్రవర్తి అనుమతి తీసుకుని అటుల చేయుచుండిరి. ఆ స్థితినుండి 1773 కల్లా వారి న్యాయవిచారణ ప్రక్రియ భారతదేశములో ప్రజానీకం యావత్తుకు అమలు చేశారు. 1773 లో చేయబడిన రెగ్యులేటింగు చట్టము ప్రకారము అన్ని సివిలు క్రిమినలు వ్యవహారములందును ఆంగ్లశాసన ధర్మములు అమలు జరుపు సుప్రీంకోర్టు కలకత్తాలో స్థాపించినప్పడినుండి ఆంగ్లేయ న్యాయవిచారణ పధ్దతి మొదలైంది. కేవలము హిందూ, మహమ్మదీయ మతధర్మములు, వారసత్వము, వ్యక్తిసంబంధ ధర్మముల విషయములలో తప్ప మిగత అన్ని విషయములందునూ ఆంగ్లశాసన ధర్మములే అమలు చేయబడుచుండెను. భారతదేశములో క్రిమినలు విచారణాధికారము కంపెనీ వారు వహించుట దేశీయుల హక్కులను హరించుటయే అయిననూ దేశీయ ప్రబువుల చేతులలోనున్నచో కంపెనీ రాజ్యాధిపత్యమునకు భంగమగునని వారన్ హేస్టింగ్సు కాలం (1773-1785) లోనే వంగరాష్ట్రములో పూర్వమునుండి వస్తున్న గ్రామ పంచాయుతులకునూ, నవాబు గారి అధికారులకునూ గల క్రిమినల్ విచారణాధికారము తొలగించి రినిన్యూ సిస్తువసూలుదారులపై నియమించిన ఆంగ్లేయ సూపర్వైజర్లనే కలెక్టర్లుగా చేసి వారికి న్యాయవిచారణాధికారమిచ్చాడు. కలకత్తాలో సివిల్ క్రిమినల్ అప్పీలు కోర్టులు స్థాపించాడు. 1781 నుండి అమలు లోనున్న సిల్ కోడు అప్పటి సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి సర్ ఎలిజా ఇంపే దొర చేసిన రెగ్యులేషన్లు. 1790 నుంచీ న్యాయవ్యవస్థను నవాబు చేతులనుండి కారన్ వాలీసు నిర్వహాణలోకి తీసుకునటం జరిగింది అటుతరువాత 1793 లో కారన్ వాలీసు కోడు ప్రకారం చేయబడిన రెగ్యులేషన్లు సివిల్ క్రిమినల్ వ్యవహారములలో చాల మార్పులు తీసుకురాబడ్డాయి. ఆ రెగ్యులేషన్లలో కూడా న్యాయవిచారణ, నేర విచారణ ప్రక్రియలో దేశీయులకెక్కడా ప్రవేశములేకుండా చేయబడినవి( అతి చిన్న హోదాలలో తప్ప). దరోగా అనబడు పోలీసు ఉద్యోగిని నెలకు 25 రూపాయలు జీతంపై (25 చదరపు మైళ్ళ పరిధికొకనిని) నియమించబడినవాడు దేశీయుడు . అలాగే చిన్నసివిల్ విచారణకు మునసబ్బు అన బడు ఉద్యోగి దేశీయుడు. అతనికి జీతమంటూ ఏమీలేక కేవలం వ్యాజ్యములోని ఆర్థిక విలువని బట్టి కమిషన్ పై ఆధారపడవలసిన పద్ధతిపై నియమించారు. (సరిసాటి ఆంగ్లేయ జడ్జీకి 2500 రూపాయలు నెలసరిజీతం. ) దాంతో మునసబులుకు వ్యాజ్యములు తగాదాలు పెంపొందించే ప్రేరణ కలుగజేయబడింది. అప్పటి దాకా భారతదేశమునేలిన మహమ్మదీయ పరిపాలకులుగానీ, హిందూ రాజుల కాలంలో గానీ దేశీయులు న్యాయవిచారణ ప్రక్రియలో ఉన్నత స్థాయిదాకా పాత్రవహించే అవకాశములు కలుగజేసి యున్నారు. భారతదేశములో కంపెనీవారు ఆంగ్ల ధర్మశాసనములతో కూడిన న్యాయవిచారణ పధ్దతులు, తమ ప్రభుత్వమువారికి ఆదాయముకలుగజేసే కర్మాగారమైనది. ఏమైననూ, కోర్టులనే న్యాయస్తానములు వచ్చిన తరువాత వంగరాష్ట్రములోనూ, ఇతర రాజధానులలోనూ(చెన్నపట్నం, బొంబాయి నగరములలో) ఆంగ్లేయ వర్తకుల ఆగడము కొంతవరకూ తగ్గినవని చరిత్రలో చెప్పబడింది.