శ్రీకాకుళం జిల్లా
శ్రీకాకుళం జిల్లా
మొత్తం జిల్లా వైశాల్యం 5837 చ.కి.మీ. జిల్లాకు 193 కి.మీ. సముద్ర తీరం ఉంది. తూర్పు కనుమలు ఈశాన్యం నుండి కొంతభాగం విస్తరించి ఉన్నాయి.
శ్రీకాకుళేశ్వరస్వామి ఆలయం
కలియుగంలో రోజురోజుకీ పాపాలు పెరిగిపోతున్నాయని దేవతలంతా వ్యాకులత చెందారట. వాళ్లంతా చతుర్ముఖ బ్రహ్మతో సహా భూలోకానికి వచ్చి ఒక ప్రదేశంలో మహావిష్ణువు కోసం తపస్సు ప్రారంభించారు. ఆ తపస్సుకి మెచ్చి మహావిష్ణువు ప్రత్యక్షం కాగా... ‘భూలోకంలో ఈ ప్రాంతంలోనే మీరు కొలువై ఉండి భక్తుల పాపాలను హరించాలని’ వారు కోరారట. అందుకు నారాయణుడు సమ్మతించడంతో చతుర్ముఖ బ్రహ్మే స్వయంగా శ్రీమహావిష్ణువును అక్కడ ప్రతిష్ఠించాడట. బ్రహ్మకు ఆకులమైనందుకు కాకుళమని పేరు వచ్చిందనీ శ్రీహరి ఆచోటనే ప్రతిష్ఠితుడైనందుకు కాకుళేశ్వరుడిగా కీర్తినొందాడని పురాణ కథనం.
కీస్తు పూర్వం నాలుగో శతాబ్ధంలో ఆంధ్రులు తొలిగా శ్రీకాకుళమును రాజ్యస్థాపన చేసుకుని ఆంధ్రమహావిష్ణువు దేవాలయాన్ని నిర్మించినట్లు చారిత్రక రచనల వల్ల తెలుస్తోంది. క్రీస్తుపూర్వం మూడో శతబ్ధానికి ముందుగానే ఆంధ్రులు శ్రీకాకుళంలో రాజ్యస్థాపన చేసినట్లు స్మిత్‌ రచనల వల్ల తెలుస్తోంది. శ్రీకాకుళేశ్వరస్వామి, ఆంధ్రమహావిష్ణువు, ఆంధ్రనాయకుడు, ఆంధ్రవల్లభుడు, తెలుగువల్లభుడు, సిరికాకుళని నాథుడు అనుపేర్లతో ప్రసిద్దిచెందారు. 108 పుణ్యక్షేత్రాలలో 57వ క్షేత్రంగా పురాణాలలో పేర్కొన్న శ్రీకాకుళేశ్వరస్వామి ఆలయానికి ఎంతో చరిత్ర ఉందని పూర్వగాధలహరి అనుగ్రంథం ద్వారా తెలుస్తుంది. క్రీస్తుశకం 5వ శతాబ్దమున ధరణికోట ప్రభువు అయిన త్రిలోచనాపల్లవుడు శ్రీకాకుళేశ్వరస్వామి ఆలయాన్ని పునః నిర్మించినట్లు చారిత్రక ఆధారాలు ద్వారా తెలుస్తోంది. ఆలయ రాజగోపురాన్ని క్రీ.శ. 1081లో చోళరాజైన అనంత దండపాలుడు నిర్మించినట్లు చరిత్ర విశదపరుస్తోంది. విజయనగర సామ్రాజ్య అధిపతి శ్రీకృష్ణదేవరాయులు క్రీ.శ. 1519లో శ్రీకాకుళం వచ్చి కళింగదేశంపై దండెత్తడానికి ముందుగా శ్రీకాకుళ ఆంధ్రదేవుని ఆరాధించాడని వల్లభ్యుదయ గ్రంథం ద్వారా తెలుస్తుంది.