పెద్దమనుషుల ఒప్పందం
1956లో తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలన్నీ ఏకమై ఒకే రాష్ట్రంగా ఏర్పడటానికి - కోస్తా, రాయలసీమ, తెలంగాణా - అన్ని ప్రాంతాల నాయకులూ ఇష్టపడ్డారు. అయితే తెలంగాణా నాయకులకు తమ ప్రాంత అభివృద్ధిపై కొన్ని సందేహాలు ఉన్నాయి. అధిక రెవిన్యూ ఆదాయం గల తమ ప్రాంతం, అదే నిష్పత్తిలో అభివృద్ధికి నోచుకోదేమోనన్న భయం వారికి కలిగింది. ఇటువంటి ఇతర సందేహాల నివృత్తికై అన్ని ప్రాంతాల కాంగ్రెసు నాయకులు కలిసి 1956 జూలై 19 న ఒక ఒప్పందానికి వచ్చారు. దీనినే పెద్దమనుషుల ఒప్పందం అన్నారు. న్యూ ఢిల్లీలో పెద్దమనుషుల ఒప్పందం సంతకాలు చేసిన రోజు 1956 ఫిబ్రవరి 20 అని కె.వి.రంగారడ్డి స్వీయచరిత్రలో రాసారు. సంతకాలు చేసిన వారు తెలంగాణా తరపున, బూర్గుల రామకృష్ణారావు, కె.వి.రంగారెడ్డి, మర్రి చెన్నారెడ్డి, జె.వి. నరసింగరావు, ఆంధ్ర తరపున నీలం సంజీవరెడ్డి, బెజవాడ గోపాలరెడ్డి, అల్లూరి సత్యనారయణ రాజు, గౌతు లచ్చన్న. ఈ ఒప్పందంలోని ముఖ్యాంశాలు ఇవి:ఈ ఒప్పందం తరువాత తెలంగాణా నాయకులలో ఉన్న సందేహాలు తొలగి, ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌ ఏర్పాటుకు మార్గం సుగమమైంది.
శ్రీ కృష్ణ కమిటీ నివేదిక
పెద్ద మనుషుల ఒప్పందాల అమలుపై మొదటి నుంచీ తెలంగాణవాదుల్లో ఒకరకమైన అభిప్రాయం ఉంది. ఒప్పందంలోని కొన్ని ముఖ్య అంశాలను ఉల్లంఘించారన్నది ప్రధాన అభియోగం. అందులో ముఖ్యమైంది దొంగ ముల్కీ సర్టిఫికెట్ల సృష్టి. ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటు తర్వాత కోస్తాంధ్ర నుంచి హైదరాబాద్‌కు వలసలు భారీగా పెరిగాయి. ఉద్యోగులు, నిరుద్యోగులలో అసంతృప్తికి ఇదే కారణం. తమకు రావాల్సిన అవకాశాలు కోస్తా ప్రజలకు దక్కుతున్నాయన్న భావన పెరిగింది. ఈ నేపథ్యంలోనే రాష్ట్ర విద్యుత్ బోర్డు- ప్రభుత్వ ఉద్యోగ నియామకాల చట్టం పరిధిలోకి రాదని హైకోర్టు తీర్పు ఇవ్వడంతో 1969 జనవరిలో ఆందోళన మొదలైంది. ఖమ్మంలో ఒక విద్యార్థి నిరాహార దీక్షతో ఆందోళన ఊపందుకుంది. విద్యార్థులలో ఒకవర్గం తెలంగాణ రక్షణను పూర్తిగా అమలు చేయాలని డిమాండ్‌ చేయగా, మరొక వర్గం ప్రత్యేక తెలంగాణ నినాదాన్నిచ్చింది. అక్రమంగా ఉద్యోగాల్లోకి వచ్చిన 6 వేల మంది కోస్తాంధ్ర వారిని తిప్పి పంపాలంటూ తెలంగాణ ఎన్జీవోలు కూడా ఉద్యమంలో చేరారు. కొన్ని ప్రాంతాలలో హింస చెలరేగింది. ప్రభుత్వం అఖిలపక్ష సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. అక్రమంగా చేరిన ఉద్యోగులను గుర్తించి.. వారిని తిరిగి పంపుతామని, తెలంగాణ మిగులు నిధుల లెక్కలను తీసేందుకు ఒక అధికారిని ప్రత్యేకంగా నియమిస్తామని ప్రకటించింది. కాని ఇంతలోనే తెలంగాణ ఉద్యమకారులపై పోలీసు కాల్పులతో అంతా తారుమారైంది. కారణాలేమైనా ఏడాది పాటు సాగిన ఉద్యమం చివరకు సద్దుమణిగింది. ఆ తర్వాత ప్రభుత్వ ముల్కీ నిబంధనలను విద్యుత్ బోర్డుకు వర్తింప జేస్తున్నట్లు, కోస్తా ఉద్యోగులను తిప్పి పంపుతున్నట్లు ప్రకటించింది. ఈ నిర్ణయం- కోస్తా, రాయలసీమల్లో ఉద్యమానికి ఊతమిచ్చింది.