అసంతృప్త కొవ్వు ఆమ్లం
అసంతృప్త కొవ్వు ఆమ్లాలు వృక్ష, మరియు జంతు సంబంధిత నూనెలు మరియు కొవ్వులలో గ్లిజరాయిడ్/ గ్లిసెరైడ్ ల రూపములో వుండును. మూడు అణువుల ఫ్యాటి అమ్లాలు, ఒక అణువుగ్లిసెరోల్సంయోగమ్ చెందటం వలన, ఒక అణువు ట్రై గ్లిసెరైడ్ మరియు మూడు అణువుల నీరు ఏర్పడును . ట్రైగ్లిసెరైడ్‌లు పరిసర ఉష్ణోగ్రత (ambient temparature) వద్ద ద్రవరూపములో వున్న నూనెలనియు (oils), ఘనరూపములో వున్న కొవ్వులనియు (fats) అందురు. కొవ్వు ఆమ్లాలు కార్బొక్షిల్ గ్రూపుకు చెందిన మోనొకార్బొక్షిల్ ఆసిడ్‌లు. కొవ్వు ఆమ్లాలు సంతృప్త (saturated) మరియు అసంతృప్త (unsaturated) కొవ్వు ఆమ్లాలని రెండు రకాలు. సంతృప్త కొవ్వు ఆమ్లాల గురించి సంతృప్త కొవ్వు ఆమ్లాలు అనే శీర్షికలో వివరించడం జరిగినది.
నూనెలలో వుండే అసంతృప్త కొవ్వు ఆమ్లాలు సరిసంఖ్య (even number) కార్బనులను కలిగి వుండును. హైడ్రోకార్బను గొలుసులో సామాన్యముగా కొమ్మలు/శాఖలు (Branches) వుండవు.నూనెలోని అసంతృప్త కొవ్వు ఆమ్లాలు సిస్(cis)లేదా ట్రాన్స్(Trans)అమరికను కలిగివుండును. నూనెలలోని అసంతృప్త కొవ్వు అమ్లాలు ఎక్కువగా సిస్ (cis) అమరిక కలిగి వుండును. అయితే వీటిని పలుమార్లు అధిక ఉష్ణోగ్రతలో వేడిచేసిన ట్రాన్స్ (Trans) కొవ్వు ఆమ్లాలుగా మారే అవకాశము వున్నది. నూనెలలో అధిక శాతములో 18 కార్బనులు వున్న అసంతృప్తకొవ్వు ఆమ్లాలలే వున్నవి.18 కార్బనులున్న అసంతృప్త కొవ్వు ఆమ్లాలలో ఒలిక్, లినొలిక్, మరియు లినొలెనిక్ కొవ్వు ఆమ్లాలు ముఖ్యమైనవి. ఒలిక్ ఆమ్లం ఒక ద్విబందం, లినొలిక్ ఆమ్లం రెండు ద్విబంధాలు, మరియు లినొలెనిక్ ఆమ్లం మూడు ద్విబంధాలు కలిగి వుండును. నూనెలలో 14-16 కార్బనులున్న అసంతృప్త కొవ్వు ఆమ్లాలు వున్నప్పటికి అవి సాధారణంగా 1-5% లోపు వుండును. బేసి సంఖ్య కార్బనులను కలిగివున్న అసంతృప్త కొవ్వు ఆమ్లాలు నూనెలలో గుర్తించినప్పటికి, అవి చాలా స్వల్ప ప్రమాణములో ఉన్నవి. వంటనూనెల (Cooking oils) లో1-3 ద్విబంధాలున్న అసంతృప్త కొవ్వు ఆమ్లాలు ఎక్కువగా వున్నవి.4-7 ద్విబంధాలు కలిగి, 20-24 కార్బనులు కలిగివున్న అసంతృప్త కొవ్వు ఆమ్లాలను సముద్రజల (marine) కొవ్వులలో(fats) కన్పిస్తాయి. కొమ్మలను (Branches), బేసిసంఖ్యలో(odd number) కార్బనులను కలిగిన అసంతృప్త కొవ్వు ఆమ్లాలను బాక్టిరియా (Bacteria), స్పాంజీకలో (sponges) గుర్తించారు.
'సిస్ అమరిక(cis)':అసంతృప్త కొవ్వుఆమ్లంలోని,ద్విబంధం వద్దనున్నరెండు కార్బనులతో వున్న హైడ్రొజనులు రెండు ఒకేవైపున వున్నచో పరస్పరం ఆకర్షింఛు కోవటం వలన, కొవ్వు ఆమ్లం యొక్క హైడ్రొకార్బను గొలుసులో చిన్న వంపు ఏర్పడును. దీనినే సిస్ అమరిక అందురు.
ఆవశ్యక కొవ్వు ఆమ్లం
క్షీరదాలు కొంతమేరకు కొవ్వుఆమ్లాలను తయారుచేసుకునే సమర్దత కలిగివున్నాయి. పది కార్బనుల వరకు హైడ్రోకార్బను శృంఖలం కలిగివున్న సంతృప్త కొవ్వుఆమ్లాలను తయారుచేసుకొగలవు. అయితే అంతకు మించి కార్బనులున్న కొవ్వు ఆమ్లాలను, ముఖ్యంగా బహుబంధాలున్న అసంతృప్త కొవ్వుఆమ్లాలను (poly unsaturated fatty acids) సృష్టించుకొనే శక్తి లేదు. ఇందుకు కారణం క్షీరదాలలో డెస్యాచురెజ్ ఎంజైమ్ (desaturase enzyme) లేకపోవడం. అందువలన బహుబంధాలున్న అసంతృప్త కొవ్వు ఆమ్లాలను కలిగిన పదార్థాలను ఆహారముతో పాటు తప్పనిసరిగా తీసుకొవాలి. క్షీరదాలు స్యయంగా సృష్టించుకోలేని కొవ్వు ఆమ్లాలను 'ఆవశ్యక కొవ్వుఆమ్లాలు' (essential fatty acids) అంటారు. 1950-70 వరకు మూడు బహుబంధ కొవ్వు ఆమ్లాలను ఆవశ్యక కొవ్వుఆమ్లాలుగా భావించె వారు. అవి : 1. అల్ఫా (α) లినోలినిక్ ఆమ్లం (C3:3) 2. లినొలిక్‌ ఆమ్లం (C18:2) 3. ఆరచిడొనికామ్లం (C20:4) . తరువాత మొదటి రెండు కొవ్వుఆమ్లాలను ఆవశ్యక కొవ్వుఆమ్లాలనిలుగా నిర్ణయించారు. కారణం జీవక్రియలో (metabolism) లో లినొలిక్‌ ఆమ్లం నుండి ఆరాచిడొనిక్‌ ఆమ్లం ఎర్పడుతుంది. ఈ ఆవశ్యకపు ఆమ్లాలనే 'ఒమేగా' కొవ్వుఆమ్లాలని ప్రస్తుతం ఎక్కువగా పిలుస్తున్నారు. లినోలినిక్‌ ఆమ్లాన్ని ఒమేగా (ω-3) 3 కొవ్వు ఆమ్లమని, లినొలిక్‌ కొవ్వు ఆమ్లాన్ని ఒమేగా (ω-6) -6 కొవ్వుఆమ్లమని అంటారు. కొత్తగా ఈ ఒమేగా అనే పేరు ఎందుకు వచ్చింది?. సాధారణంగా గతంలో సంతృప్త కొవ్వు ఆమ్లాలలోని ద్విబంధాలను కార్బొక్షిల్‌ సమూహం (COOH.group) లో వున్న కార్బను నుండి లెక్కించడం మొదలు పెట్టెవారు. కార్బొక్షిల్‌ సమూహాన్ని డెల్టా ఎండ్‌ (δ end) అని, కార్బొక్షిల్ గ్రూప్‌లో వున్న కార్బను తరువాత వున్న కార్బనును 'ఆల్ఫా (α) కార్బను అని పిలిచెదరు .α కార్బను తరువాత నున్నకార్బనును β కార్బను (కార్బొక్షొల్‌ కార్బను నుండి 3వ కార్బను) అంటారు. డెల్టా కార్బను నుండి ఏ కార్బనుల వద్ద ద్విబంధాలున్నయో ఆ సంఖ్యను ఆమ్లాల పేరు ముందు చేర్చెవారు. ఉదాహరణకు ఒలిక్‌ అమ్లంకు, కార్బొక్షిల్‌ కార్బను నుండి 9 వ కార్బను వద్ద ద్విబంధం ఉంది. లినొలిక్‌ ఆమ్లంకు-9, -12 కార్బనుల వద్ద బంధాలున్నాయి, లినోలినిక్‌ అమ్లానికి -9, -12, -15 ల వద్ద బంధాలున్నాయి. ఒలిక్‌ ఆమ్లాన్ని 9-ఆక్టా డెసెనొయిక్‌ ఆమ్లమని, లినొలిక్‌ ఆమ్లాన్ని 9, 12-ఆక్టా డెకాడైనొయిక్‌ ఆమ్లమని, లినోలినిక్‌ ఆమ్లాన్ని 9, 12, 15-ఆక్టాడెకా ట్రైయినొయిక్‌ ఆమ్లమని పిలుస్తారు. కొవ్వు ఆమ్లంలోని హైడ్రోకార్బను గొలుసులోని కార్బొక్షిల్ సమూహం (group) లోని కార్బను తరువాత కార్బనును 'అల్ఫా కార్బను అనియు, హైడ్రొకార్బను గొలుసు రెండో చివరన వున్న మెథైల్ (CH3) గ్రూప్‌లోని కార్బనును ఒమెగా కార్బను అని అంటారు. గ్రీకు ఆక్షరమాలలో అల్ఫా మొదటి అక్షరం, మరియు ఒమెగా చివరి ఆక్షరం. మిథైల్ గ్రూప్‌లోని కార్బను చివరి కార్బను కావటం వలన దానిని ఒమేగా కార్బను అన్నారు. లినోలినిక్‌ ఆమ్లంలోని చివరి ద్విబంధం (15=16 కార్బనుల వద్ద నున్న ద్విబంధం) ను ఒమేగా కార్బను వైపు నుంచి లెక్కించిన అది 3=4 కార్బనుల వద్ద వుండును. ఒమేగా కార్బను నుండి లెక్కించినప్పుడు 3వ కార్బను వద్ద మొదటి ద్విబంధం వున్న కొవ్వుఆమ్లాలను ఒమేగా-3 కొవ్వుఆమ్లాలని, 6 వ కార్బను వద్ద మొదటి ద్విబంధమున్న ఒమేగా-6 కొవ్వుఆమ్లమని పిలవడం ప్రారంభమైనది.