గౌతమ బుద్ధుడు
తర్వాత సిద్ధార్దుడు ధ్యానం, అనాపనసతి (ఉశ్చ్వాస, నిశ్వాసలు) ద్వారా మధ్యయ మార్గాన్ని కనిపెట్టాడు (ఐహిక సుఖాలను, కోరికలను త్యజించడం). ఈ సమయంలో సుజాత అనే పల్లె పడుచు తెచ్చే కొద్ది అన్నాన్ని, పాలను ఆహారంగా తీసుకునేవాడు. తర్వాత సిద్ధార్దుడు, బుద్ధ గయలో ఒక బోధి వృక్షం నీడలో పరమ సత్యం తెలుసుకొనుటకు భగవత్ ధ్యానం చేశాడు. కాని కౌండిన్యుడు మరియు అతని ఇతర శిష్యులు, సిద్ధార్దుడు జ్ఞాన సముపార్జన సాధనను విరమించినట్లుగా, క్రమశిక్షణా రహితుడుగా భావించారు. చివరకు, తన 35వ ఏట, 49 రోజుల ధ్యానం తర్వాత, సిద్ధార్దునకు జ్ఞానోదయమయ్యింది. కొందరి అభిప్రాయం ప్రకారం సిద్ధార్దునకు బాధ్రపద మాసంలో జ్ఞానోదయమయ్యిందని, ఇంకొందరి అభిప్రాయం ప్రకారం సిద్ధార్దునకు ఫాల్గుణమాసంలో జ్ఞానోదయమయ్యిందని చెప్తారు. అప్పటి నుండి గౌతమ సిద్ధార్దుడు, గౌతమ బుద్ధునిగా మారాడు. బౌద్ధ మతంలో ఇతనిని శాక్యముని బుద్ధుడని భావిస్తారు.
మోక్షం
ఒక అన్వయింపులో, "ప్రకాశవంతమైన ఇంద్రియ జ్ఞానం" మోక్షంతో సమానంగా ఉంది. అది మోక్షం కాదు అను కనుగొనుటతో ఇతరులు ఏకీభవించరు, కానీ ఇది అరహంత్లకు మాత్రమే సాధ్యపడే ఇంద్రియ జ్ఞానం యొక్క రకంగా ఒప్పుకుంటారు. మజ్జ్హిమ నికాయలోని ఒక అంశంలో దీనిని శూన్య ప్రదేశంగా పేర్కొంది. ముక్తి పొందినవారికి నిబ్బానతో సంబంధం ఉన్న ప్రకాశవంతం, సహకరించని ఇంద్రియ జ్ఞానం మానసిక జ్ఞానం కారకం యొక్క ధ్యానం ద్వారా కాకుండా నేరుగా స్వతంత్రంగా ఉద్భవిస్తుంది, మరియు ఇది అన్ని వస్తువుల యొక్క అతిగా ఉన్న మానసిక జ్ఞానాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఇది బౌద్ధుని ముందు ఉన్న ఉపనిషత్తుల మరియు భగవద్గీత యొక్క స్వీయ-పరిపూర్ణత ఉద్దేశంతో తీవ్రంగా విభేదిస్తుంది, దీనిని మనిషి యొక్క అంతర్భాగంలో ఉన్న జ్ఞానాన్ని పొందటాన్ని ఇందులో దీనిని ఒక భావంగా అనుకోరు, మనిషి వ్యక్తిత్వంలో అత్యంత లోతుగా ఉన్న భావాన్ని మరియు "స్వయం"అనే దానితో ఇది కలవరపడరాదు. ఇంకనూ, ఇది అనంతమైన జ్ఞానం యొక్క గోలాన్ని పెంచుతుంది, బుద్దుని యొక్క ఆరవ ఝానాస్ లో, ఇది దానిలోనే భావన యొక్క అంతం కాని "ఐ(నేను)" ఉంది.