దేశిని చిన్నమల్లయ్య
చినమల్లయ్య కరీంనగర్‌ జిల్లా చిగురుమామిడి మండలం బొమ్మనపల్లిలో దేశిని లచ్చయ్య, బుచ్చవ్వలకు 1932లో జన్మించాడు. అతని తండ్రి తాటిచెట్టు నుంచి పడి అకాల మరణం పొందడంతో మల్లయ్య కుటుంబ బాధ్యతలు భూజాన ఎత్తుకున్నాడు. పేద గీత కార్మికుడి కుటుంబంలో పుట్టిన అతను పిన్న వయస్సులోనే కుల వృత్తిని చేపట్టాడు. ఆరో తరగతి వరకు ఉర్దూ మీడియంలో చదివిన ఆయన 1947 నుంచి ఆయన రాజకీయ జీవితం ప్రారంభమైంది. తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాట దళాలకు కొరియర్‌గా పని చేశారు. వెట్టి చాకిరి బానిసత్వ వ్యతిరేక భూ అక్రమణ ఉద్యమాలను చేపట్టి ప్రజలను చైతన్య పరిచారు. 1951లో అతను రాజేశ్వరమ్మను వివాహం చేసుకున్నాడు. తెలంగాణ సాయుధ రైతాంగ పోరాటంలోనూ తనవంతు పాత్ర పోషించాడు. 1953లో సీపీఐ సభ్యత్వం తీసుకొని వ్యవసాయ కార్మిక సంఘాల నిర్మాణ బాధ్యతలు, కల్లు గీత కార్మికుల సమస్యల పరిష్కారానికి పోరాటాలు చేపట్టాడు. 1953లో జనరల్‌ ఎన్నికల్లో పీడీఎఫ్‌ అభ్యర్థి గెలుపునకు కృషి చేశాడు. అదే సంవత్సరం సీపీఐలో చేరి వ్యవసాయ కార్మిక సంఘం, భూపోరాటాల్లో పాల్గొన్నాడు. భూస్వాములు, ముస్తాజర్‌లకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమించాడు. 1957లో స్వగ్రామం బొమ్మనపల్లి సర్పంచ్‌గా అక్కడి పటేల్‌, పట్వారీల ఆగడాలను ఎదిరించి ఎన్నికయ్యాడు. రెండుమార్లు సర్పంచ్‌గా పని చేశాడు. మరో రెండుమార్లు ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికై 1978 వరకూ 21ఏండ్లు సర్పంచ్‌గా, సమితి వైస్‌ ప్రెసిడెంట్‌గా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1978 జనరల్‌ ఎన్నికలలో అప్పటి ఇందుర్తి నియోజకవర్గం (హుస్నాబాద్ శాసనసభ నియోజకవర్గం) నుంచి సీపీఐ శాసన సభ్యుడిగా ఎన్నికయ్యాడు. మరో మూడుమార్లు 1984 ,1989, 1994 అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో వరుసగా గెలుపొందాడు. సీపీఐలో కార్యకర్త స్థాయి నుంచి రాష్ట్ర నాయకుడిగా ఎదిగాడు. దాదాపు 51 సంవత్సరాలు కమ్యూనిస్టు పార్టీలో కార్య కర్త నుంచి రాష్ట్ర స్థాయి వరకు వివిధ పదవులు అలం కరించిన దేశిని మల్లయ్య ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్ర వాదనను వ్యతిరేకించినందున 2001లో సీపీఐకి రాజీనామా చేశాడు.
కృష్ణమ్మాళ్
అట్టడుగు జాతి. అందులోనూ మహిళ. సమాజంలో ఎన్ని అవమానాలు భరించాలో అన్నీ భరించారు కృష్ణమ్మాళ్‌. చెప్పులు వేసుకోడానికి వీల్లేదు. మంచినీళ్ల బావిని తాకడానికి వీల్లేదు. అగ్రవర్ణాల వీధిలో తలెత్తుకు తిరగడానికి వీల్లేదు. ఈడుపిల్లలతో ఆడుకోడానికి వీల్లేదు. ఆ దుర్భర పేదరికం, నికృష్టమైన సామాజిక పరిస్థితులు...కృష్ణమ్మాళ్‌కు జీవితమంటే ఏమిటో నేర్పాయి.
సొంతూళ్లో ప్రాథమిక పాఠశాలవరకే ఉంది. పైచదువులకు మధురై వెళ్లాలి. ఆడపిల్లని అంతదూరం ఎలా పంపిస్తారు. పంపినా, చదివించే స్తోమత ఉండొద్దూ! అన్నయ్య ప్రోత్సహించాడు. 'చెల్లీ! నీకు తోడుగా నేనుంటా' అని ధైర్యం చెప్పాడు. ఆ మాత్రం బాసట చాలు. తను దూసుకుపోగలదు. ఆ వూళ్లో పెద్దచదువులకు పట్నందాకా వెళ్లిన తొలిదళిత బాలిక కృష్ణమ్మాళే! ఆమె చదువుతున్న స్కూల్లో ఓ టీచరు సాహిత్య ప్రియుడు. ఆమెకు గొప్పగొప్ప తమిళ గ్రంథాలను పరిచయం చేశాడు. ప్రపంచాన్ని చూడ్డానికి అక్షరాన్ని మించిన గవాక్షం ఏముంటుంది? 'చదువుకోవాలి, బాగా చదువుకోవాలి. అమ్మ కష్టం తప్పించాలి... అనుకునేదాన్ని. గొప్పగొప్ప వ్యక్తుల జీవిత చరిత్రలూ ఆత్మకథలూ చదివేకొద్దీ నా ఆలోచన మరింత విశాలమైంది. దున్నుకోడానికి జానెడు భూమి, తలదాచుకోడానికి కాసింత జాగా లేని ఎంతోమంది అమ్మలు నా కళ్లముందు కనిపించారు. వాళ్ల జీవితాల్లో మార్పు తీసుకురావాలన్నది నా ఆశయమైంది'... ఒక సాధారణ బాలిక, ఉద్యమనేతగా ఎదగడానికి ఈ ఆలోచనలే బీజం వేశాయి.