గౌతమ బుద్ధుడు
తర్వాత సిద్ధార్దుడు ధ్యానం, అనాపనసతి (ఉశ్చ్వాస, నిశ్వాసలు) ద్వారా మధ్యయ మార్గాన్ని కనిపెట్టాడు (ఐహిక సుఖాలను, కోరికలను త్యజించడం). ఈ సమయంలో సుజాత అనే పల్లె పడుచు తెచ్చే కొద్ది అన్నాన్ని, పాలను ఆహారంగా తీసుకునేవాడు. తర్వాత సిద్ధార్దుడు, బుద్ధ గయలో ఒక బోధి వృక్షం నీడలో పరమ సత్యం తెలుసుకొనుటకు భగవత్ ధ్యానం చేశాడు. కాని కౌండిన్యుడు మరియు అతని ఇతర శిష్యులు, సిద్ధార్దుడు జ్ఞాన సముపార్జన సాధనను విరమించినట్లుగా, క్రమశిక్షణా రహితుడుగా భావించారు. చివరకు, తన 35వ ఏట, 49 రోజుల ధ్యానం తర్వాత, సిద్ధార్దునకు జ్ఞానోదయమయ్యింది. కొందరి అభిప్రాయం ప్రకారం సిద్ధార్దునకు బాధ్రపద మాసంలో జ్ఞానోదయమయ్యిందని, ఇంకొందరి అభిప్రాయం ప్రకారం సిద్ధార్దునకు ఫాల్గుణమాసంలో జ్ఞానోదయమయ్యిందని చెప్తారు. అప్పటి నుండి గౌతమ సిద్ధార్దుడు, గౌతమ బుద్ధునిగా మారాడు. బౌద్ధ మతంలో ఇతనిని శాక్యముని బుద్ధుడని భావిస్తారు.
ధర్మపాలుడు
మాధ్యమికవాడులకు జగత్తులోని సర్వ పదార్ధాలు శూన్యములు. కాని యోగాచారికులు 'బుద్ధి' వలెనే జగత్తులోని సర్వపదార్ధాలు అసత్యంగా కనిపిస్తున్నాయి కాబట్టి విజ్ఞానం (చిత్తం లేదా చైతన్యం లేదా బుద్ధి) ఒక్కటే సత్యం అంటారు. ధర్మపాలుడు బౌద్ధంలో యోగాచారం లేదా విజ్ఞానవాదం సంప్రదాయానికి చెందిన తత్వవేత్త. ధర్మపాలుని తాత్వికత ప్రకారం బాహ్య పదార్ధాలు (extenal things) ఉనికిలో లేవు. చైతన్యం (consciousness) నకు మాత్రమే ఉనికి ఉంది. చైతన్యమే (చిత్తం) జగత్తు లోని వివిధ రూపాలను చూస్తుంది. కనుక చైతన్యానికి మాత్రమే వాస్తవికత ఉంది. ఇతని ప్రకారం 8 విధాలుగా విజ్ఞానం (చైతన్యం) కలుగుతుంది. అవి. 1. చక్షుర్విజ్ఞానం 2.శ్రోత్ర విజ్ఞానం 3.ఘ్రాణ విజ్ఞానం 4.జిహ్వా విజ్ఞానం 5. కాయ విజ్ఞానం 6. మనో విజ్ఞానం 7. క్లిష్ట మనో విజ్ఞానం 8.ఆలయ విజ్ఞానం.