రాబర్టు క్లైవు
క్రీ.శ 1599 లో ఇంగ్లండులో ఈస్టిండియా కంపెనీగా స్ధాపింపబడి 1600 సంవత్సరంలో పట్టాపుచ్చుకుని వ్యాపారంచేసుకోటానికి భారతదేశానికి వచ్చిన బ్రిటిష్ ఈస్టుఇండియా వర్తక కంపెనీనుబ్రిటిష్ ఇండియాగా జేయుటకు పునాదులు వేసిన రాజ్యతంత్రజ్ఞుడు రాబర్టు క్లైవు. ఈ దేశ భాగబోగ్యములను ఇంగ్లండుకు తరలించుటకు మార్గము చూపినదీ నితడే. భారతదేశములోని వంగరాష్ట్రము అతని కర్మభూమిగా చెప్పవచ్చును. రాబర్టు క్లైవు జీవిత కాలం 1725-1774. అధికార కార్యకాలం 1743-1767. కీలుబొమ్మలుగా నుండేవారిని నవాబుగా సింహాసనాధిష్ఠానంచేసి నాటకమాడి రాజ ఖజానాలలోని ధన సంపత్తిని ఇంగ్లండుకు పంపిచే మార్గం, బ్రిటిష్ రాజ్యస్థాపనకు క్లైవు చూపినదారి. వంగరాష్ట్ర స్వాధీనంచేసుకోటంలో అవలంబించిన రాజ్యతంత్రమూ, తదుపరి 3 సంవత్సరములు పరిపాలనలో,కార్యాచరణలో క్లైవు దొర అవలంబించిన రాజనీతి వల్ల వంగరాష్ట్రములో అవినీతి,దుష్టపరిపాలన ప్రజాపీడనలతోకూడిన విషమస్థితికి దారితీసినదని ఇంగ్లండులో నెలకొల్పిన రెండు పార్లమెంటు కమిటీలు విచారణ జరిపి తేల్చిన వాస్తవం. ఆనాటి వంగరాష్ట్రం లోకలిగిన ప్రజల దుస్థితికి కారణమైన లంచగోండితనం, ప్రజా పీఢనము,కంపెనీ ఉద్యోగుల స్వంత వ్యాపారాలు లంచ గొండి తనమేననీను, కంపెనీఉద్యోగుల జీతములు చాలకపోబట్టి లంచగొండితనమునకు పాల్పడుచున్నారనియూ క్లైవు దొరగారే వారి కంపెనీ డైరక్టర్లకు 1765 సెప్టెంబరు 30తేది వ్రాసిన లేఖలో వాపోయినా అనేక సంస్కరణ చర్యలు చేపట్టినా చివరకు క్లైవు దొర వ్యక్తిగతముగాను, ఆయన కార్యకాలమునూ బాధ్యులగా గుర్తించి 1773లో బ్రిటిష్ కామన్సు సభలో విశ్వాసరాహిత్య తీర్మానము నేరారోపణ తీవ్రచర్చ జరిగింది... రాబర్టు క్లైవు, అతని కుమారుడు ఎడ్వర్డు క్లైవు భారతదేశములో బ్రిటిష్ ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ ఉద్యోగ పదవులు నిర్వహించిన కార్యకాలంలో వారు అక్రమంగా కూడబెట్టుకుని ఇంగ్లండుకు చేరవేసుకున్న అనేక భారతీయ అమూల్యవస్తువులు ఇప్పటికీ వేల్సు పొవిస్ కోట (POWIS CASTLE IN WALES) లో క్లైవు చిత్రవస్తు ప్రదర్శన శాల (The Clive Museum)లో నున్నటుల తెలియుచున్నది. 
రాబర్టు క్లైవు ఇంగ్లండులోని (Shropshire) షోర్ప్ షీర్ లో సెప్టంబరు 29, 1725 జన్మించెను. వివిధ స్కూళ్ళలో చదివి 18 వ ఏటనే బ్రిటిష్ ఈస్టిండియా కంపెనీలో గుమాస్తా (బుక్ కీపరు)గా 1743 లో భారతదేశానికి వచ్చాడు. తరువాత 1746లో ఫ్రెంచివారితో జరిగిన యధ్ధములో అతని సైనిక కౌశల్యం గుర్తింపబడగా సివిల్ ఉద్యోగమునుండి సైనికోద్యోగిగా మారాడు. 1749 లో సైనిక సిబ్బంది ఆహార సామగ్రీ సప్లై అధికారిగానియమించబడ్డాడు. 1753 లో Margaret Maskelyne తో వివాహం అయిన కొద్దిరోజులకు మొదటి విడుత కార్యకాలం (1748-1753) పూర్తిచేసుకుని గొప్పకీర్తి సంపదలతో మార్చి1753లో ఇంగ్లండుకి వెళ్లిపోయాడు.రెండవ విడుతగా 1755 లో చెన్నపట్నంలోని బ్రిటిష్ వారి దేవీకోట (Fort Saint David) కు గవర్నరు గానూ, లెఫ్టినెంటు కర్నలు (Lt.COLONEL)పదవీహోదాతోనూ వచ్చి రెండవ విడుత కార్యకాలం (1755-1760) పూర్తిచేసుకు ఫిబ్రవరి 1760 లో ఇంగ్లండుకు మరింత కీర్తి, సంపత్తితో తిరగి వెళ్ళాడు. ఇంగ్లండులో తన స్వదేశ రాజకీయలలో ప్రముఖస్తానంకోసం ఇండియాలో వంగరాష్ట్రములో సంపాదించిన సంపత్తిని వినియోగించి బ్రిటిష్ పార్లమెంటులో సభ్యత్వంకోసం ప్రయత్నించాడు. 1762 లో బరాన్ క్లైవు ప్లాసీ (BARON CLIVE OF PLASSEY) అను బిరుదునూ, 1764 లో K B అనే బ్రటిష్ వారి గొప్ప పురస్కారం (Knighthood Ribbon of a Knight Bachelor) తోనూ సన్మానితుడై మూడవ విడతగా 1765 లో వచ్చాడు.1765 మూడవ విడతగా వచ్చింది కంపెనీ గవర్నరుగానే వచ్చాడు. అయితే ఈ సారివచ్చినది 1760-1765 లమధ్యకాలం తను లేనప్పడు భారతదేశములో వంగరాష్ట్రములో ప్రబలవిస్తున్న అవినీతి, ప్రజాపీడన విషమస్థితిని సరిచేయమని పంపగా వచ్చాడు. క్లైవు తనకు అతి ప్రియమైన కోరిక బ్రిటిష్ పార్లమెంటులో సభ్యునిగానగుట చిరవరకు సాధించాడు. ష్రూసబరీ (SHREWSBURY COUNTY) నుండి లండన్ బ్రిటిష్ కామన్సు సభకు (పార్లమెంటుకు) సభ్యుడైనాడు. వంగరాష్ట్రములో క్లైవుపదవీకాలంలో చేకూర్చుకున్న ధన సంపాదన, సంపత్తిల గురించి విచారణ చేయుటకు 1773 లో రెండు పార్లమెంటరీ కమిటీలు ఏర్పరచి విచాారణ జరిపి క్లైవు వంగరాష్ట్ర కార్యకాలం అవినీతి, కంపెనీఉద్యాగుల సొంతవ్యాపారాలు, ప్రజాపీడనలు జరిగినట్టుగా ధ్రువపరచారు. 1773లో బ్రిటిష్ కామన్సు సభలో విశ్వాసరాహిత్య తీర్మానమును క్లైవు తన దేశానికి చేసిన మహోపకార దృష్ట్యా రద్దు చేయబడింది. కానీ 1774 నవంబరు 22 రాబర్టు క్లైవు స్వకృతచర్యతో మరణించాడు. రాబర్టు క్లైవు చేసిన ప్రముఖ కార్యసాధనలు 1751 లో ఆర్కాటును రక్షించటం, 1757 లో చంద్రనగర్ (వంగరాష్ట్రము) పట్టుకుని కలకత్తాను విడిపించటం.
రాబర్టు క్లైవు- వారన్ హేస్టింగ్సుల రాజ్యతంత్రములు
క్లైవు మొదలుపెట్టిన కుతంత్ర పధ్ధతుల ఫలితముగా 1760-1765 మధ్య వంగరాష్ట్రములో కంపెనీ ఉద్యోగుల అక్రమ ఆర్థిక సంపాదన, అవినీతి, ప్రజాపీడనము విషమస్థితిక చేరుకుంటున్నసమయంలో స్థితినియంత్రణకు ప్రయత్నించి విఫలులైన దొరలలో అప్పటి గవర్నరుగానుండిన వాన్సటార్టు (HENRY VANSITTART) మరియూ గవర్నింగ్ కౌన్సిల్ సభ్యుడైన వారన్ హేస్టింగ్సు కూడానుండుట విశేషము. గవర్నరు కాక ముందు చిన్న అధికారిగా 17/04/1762 న వారన్ హేస్టింగ్సు గవర్నరుకు వ్రాసిన లేఖలో కంపెనీ ఉద్యోగులచేయు స్వేఛావ్యాపారములు ఆక్రమ ఆర్థికసముపార్జనలనుగురించి వాపోయాడు. అటువంటి దొర, గవర్నరు అయినాక కుతంత్రముల కార్యాచరణ అవలంబించటం దురదృష్టకరమైన విషయం. 1773 లో గవర్నరు జనరల్ గావచ్చిన తరువాత దొర గారి 12 ఏండ్ల కార్యకాలంలో వంగరాష్ట్ర ప్రజల దుస్థితి మెరుగుపర్చ లేదు. 1774 లో వారన్ హేస్టింగ్సు ప్రవేశపెట్టిన రాజకీయసంస్కరణలు ప్రజల యోగక్షేమము, రాష్ట్రబివృధ్ధికి కాక భ్రిటిష్ వారి ఆదాయము పెంచటానికి ఉపయోగించాయి. రాబర్టు క్లైవు కాలంలో అబ్బిన రాజస్వ అధికారం (దివానీ) తో సిస్తువసూలకు సిబ్బంది ద్వారా బాధ్యతలు వహించకుండా వేలంద్వారా కౌలుకిచ్చి సొమ్ము చేసుకునటం వారన్ హేస్టుంగ్సు దొర చేసిన సంస్కరణలలోనొకటి. రైతుల ఆర్థిక స్థితి ఇంకా దిగజారి దుస్థితికిపాలుచేసినవి. కలెక్టర్లకు న్యాయ విచారణ అధికారమిచ్చి నందువల్ల గ్రామ పంచాయితీ సంస్థ నశించిపోయింది. కలెక్టర్లు నిర్వహించు కోర్టులలో ఆంగ్లేయుల ధర్మశాస్త్రములు అమలుచేయబడినవి. దేశీయ నవాబులను పేరుకు పరిపాలకులుగానుంచి బాధ్యతలు అప్పచెప్పి ప్రత్యామ్నాయముగా పరిపాలన చెలాయించి దేశాదాయము బ్రిటిష్ కంపెనీ పరంచేశాడు. కంపెనీ వారి ఖజానాలు నిండించుటకు ఆర్థిక లభ్దికోసం చేసిన కుతంత్ర కార్యాచరణలు (1) నందకుమారుడునునాతడు వారన్ హేస్టింగ్సు లంచము తీసుకున్నాడని గవర్నింగు కౌన్సిల్ కు ఫిర్యాదు చేశాడు. ఆరోపణను నివృత్తిచేయలేక అతని పై కూట సృష్టి (Forgery) చేశాడను ప్రత్యారోపణ చేసి చివరకి ఉరితీయించాడు. (2) వంగరాష్ట్ర నవాబుకు ఇచ్చే అలవెన్సును 32 లక్షలను తగ్గించి 16 లక్షలు చేశాడు. (3) అలహాబాదు సంధి ప్రకారం మొగల్ చక్రవర్తికి ఇవ్వవలసిన 26 లక్షల కప్పమును పూర్తిగా రద్దుచేసి చక్రవర్తినికూడా ఆర్థికదుస్థితికి పాలుచేశాడు. (4) ఆ సంధి ప్రకారమే చక్రవర్తికిచ్చిన అలహాబాదు, కోరా పరగణాలను తీసేసుకుని అయోధ్య నవాబు షూజా ఉద్దౌలాకిచ్చి 50 లక్షలు అక్రమ సముపార్జన చేశాడు. (5) అయోద్యనవాబు కోరికపై రోహిల్లాలను రోహిల్ఖండునుండి తొలగించుటకు అనవసర యుధ్ధం చేయుటకు సైనిక సహాయానికి ప్రతి ఫలము 2 లక్షలు గడించాడు. (6) అయోధ్యనవాబు సూజాఉద్దౌలా తరువాత అసఫ్ ఉద్దౌలా నవాబైనాడు. అతనుకూడ వారన్ హేస్టింగ్సు గుప్పిటలోనున్నవాడే. అతని తల్లి, నాయనమ్మ (అయోధ్య రాణులు) చాల సంపన్నులు. కాశీ రాజుఛైత్ సింగ్ బ్రిటిష్ కంపెనీవారిపై చేసిన తిరుగుబాటుకుటృలోవీరికి సంబంధమున్నదని వారన్ హేస్టుంగ్సు వారిమీద అక్రమ ఆరోపణలు చేశాడు. చిన్నరాణీ (అసఫ్ ఉద్దౌలా తల్లి) ని చెరసాలలో బంధించి ఆమె వద్దనున్న సొమ్ము12 లక్షలు వసూలు చేయించిన కుతంత్రరాజకీయం వారన్ హేస్టింగ్సు చరిత్రలో మాయని మచ్చ. (7) ఇంకా చేసిన అనవసరపు యధ్ధ సన్నాహాలు అయోధ్యనవాబు పై మహారాష్టలు దాడి చేయుదరని భయంచే అయోధ్య నవాబు కోరిక పై సైనిక సహాయం సంసిధ్దము చేసి యుధ్దం జరుగకపోయిననూ నవాబు దగ్గరనుండి ఆర్థిక ప్రతిఫలం సంపాదించాడు, భూటాన్ రాజు కోరికపై టిబెట్టును ముట్టడించ సంసిధ్దుడగుట. (8) లండన్ లో కంపెనీ ప్రభువుల బందువులకే కాక బ్రిటిష్ కామన్సు సభా సభ్యులలో కొందరి బందువులకు భారతదేశములో అక్రమ సంపాదనకు దోహదం చేసి ప్రతిఫలముగా తదనంతరం శిక్షావిముక్తికాబడ్డాడు.