విజయనగర సామ్రాజ్యము
విజయనగర సామ్రాజ్య స్థాపనకు శతాబ్దము మునుపు దక్షిణ భారత దేశము లోని రాజ్యములను ముస్లింలు జయించారు. 1309 లో మాలిక్ కాఫర్ ఓరుగల్లును ఆక్రమించి మలబార్ రాజ్యములపై దాడి చేశాడు. ఆ సమయమున హరహర మరియు బుక్క అను సోదరులు ప్రతాపరుద్రుని ఆస్థానములో కోశాధికారులుగా ఉన్నారు. సోదరులిద్దరిని ఢిల్లీకి తరలించి ఇస్లాము మతానికి మార్చారు. హోయసల రాజు తిరుగుబాటు అణచివేయుటకు సుల్తాను వీరిద్దరినీ ద్వారసముద్రము పంపాడు. సోదరులు తమకిచ్చిన కార్యము నెరవేర్చారు గాని శ్రీ విద్యారణ్య స్వామి ప్రభావముతో తిరిగి హిందూ మతము స్వీకరించి విజయనగర రాజ్యము స్థాపించారు.
హంపి వద్ద నిర్మాణ సమూహాలు
నరసింహ 1490-?;
నరస (వీర నరసింహ) ?-1509;
శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు 1509-1530;
అచ్యుత దేవరాయలు 1530-1542;
సదాశివరాయలు (నామమాత్రపు రాజు) 1542-1567;ఆరవీడు (తేదీలు సందేహాస్పదం, కేవలం శాసనాల ఆధారంగా సేకరించిన సమాచారం) రాజుల్లో కిందివారు ఉన్నారు. ప్రతిపేరుతోను ఒకరికంటే ఎక్కువమంది రాజులు ఉన్నారు. కాలం - 1614 నుండి చివరగా తెలిసిన 1739 వరకుహంపి విజయనగర పర్యటకుల ఉపయోగార్థము చిత్రపటము: ఈ పర్యటన ప్రధానముగా రెండు భాగాలుగా విభజించబడింది. ఒకటి హొస్ పేటె నుండి కమలాపురం ద్వారా అంతఃపురం ప్రాంగణము వరకు ఒక మార్గము. అందులో, హొస్ పేటెలోనే ఉన్న అనంత పద్మనాభాలయం, తర్వాత సూళె బావి, కమలాపుర, కోదండ రామాలయం, గినిగిట్టి జైన దేవాలయం, భీముని ద్వారము, ... అంతఃపుర ప్రాంగణంలో, అంతఃపుర వీధులు, దసరా దిబ్బ, కోనేరు, రహస్య మందిరము, పద్మ మహల్, ఏనుగుల నివాస కేంద్రము, రాణివాస స్నాన ఘట్టము, అష్టాగనల్ బాత్, లక్ష్మీనరసింహ విగ్రహము, బసవలింగము, శ్రీ కృష్ణాలయము మొదలగునవి వరుసగా చూడడానికి మార్గాన్ని చూపడమైనది. రెండో భాగంలో విరూపాక్షాలయము, హంపి బజారు, విఠలాలయము పరిసర ప్రాంతాలు, తులాభారము, తుంగ భద్ర నదిలో నిర్మించిన వంతెన ఆనవాలు, కోదండ రామాలయము, సూళె బజారు, విఠలాలయం తర్వాత తలారఘట్ట, తుంగ భద్ర నదిని దాటి అవతల ఉన్న ఆనెగొంది లోని తోటలోని మండపము, (అదే ఆనెగొంది.. విజయనగరానికి పూర్వం వారి రాజధాని). అందులో అనంత పద్మనాభాలయము, చింతామణి ఆశ్త్రమము.నవ బృందావనము మొదలగునవి రెండో భాగంలో చూడడానికి మార్గాన్ని సూచించడమైనది. మొదటిసారిగా వచ్చిన వారికి ఈ మార్గ నిర్దేశ పటము ఉపయోగకరంగా ఉంటుందని భావించడమైనది. ఈ మార్గ నిర్దేశాన్ని అనుసరించి వెళ్లగలిగితే, ఆయా ప్రాంతాలో ఉన్న ప్రతి ఒక్క చారిత్రక ప్రదేశమును చూసినట్టవుతుంది. 
క్రీ.శ. 1520 వ సంవత్సరంలో పోర్చు గీసు దేశస్థుడైన డొమింగో పీస్ శ్రీకృష్ణదేవరాయలు రాజ్య పాలన చేయుచుండగా విజయనగరానికి వచ్చి ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా చూసిన చెప్పిన విశేషాలను సందర్భాను సారంగా ఇంతవరకు చదివారు. ఇప్పుడు హంపి బజారు గురించి ఎమన్నాడో చదవండి. తర్వాత ప్రస్తుతం హంపి బజారు ఎలా ఉందో చదవ వచ్చు.
"విరూపాక్షాలయం" ముఖ ద్వారానికి ఎదురుగా అత్యంతము అందమైన ఇళ్లతోను, వరండాలతోను, అలరారు తున్న వీధి ఉన్నది. వీటిలో ఇక్కడి కొచ్చే భక్తులకు, యాత్రికులకు వసతి కల్పించ బడుచున్నది. ధనవంతులకు కూడ వసతి గృహములు ఉన్నవి. రాజుగారి బసకు కూడ ఈ వీధిలో ఒక భవనము ఉన్నది. ఇక్కడ ఒక పెద్ద రథం ఉన్నది. ఉత్సవ సందర్భాలలో దేవుడిని దీని పై ఉంచి ఊరేగిస్తారు. ఈ రథం చాలా పెద్దదైనందున చిన్న చిన్న వీధులలో ఇది తిరగదు. ఇక్కడే వజ్రాలు, రత్నాలు అమ్ముతున్నారు, అందువలన విదేశీయులు కూడ కనబడుతున్నారు. ..." అని అన్నాడు.
హంపి బజారు ఇప్పుడెలా ఉన్నది:... విరూపాక్షాలయ రాజ గోపురం ముందు నుండి ఇటు మాతంగ పర్వతం వరకు ఉన్న విశాలమైన వీధి... హంపి బజారు. వీధి మధ్యలో పెద్ద రథం ఉన్నదని గమనించ వచ్చు. అటు ఇటు అందమైన స్తంభాలు కలిగిన మండపాలు ఉన్నాయి. కొన్ని రెండతస్తులవి కూడా ఉన్నాయి. వీధి మధ్యలో రాజుగారి కొక అందమైన రెండంతస్తుల విశ్రాంతి మందిరం ఉంది. దాని ముందు వేదిక ఉంది. ఉత్సవ సమయాలలో ఆ రథాన్ని ఈ వీధిలో ఊరేగిస్తారు. ఇక్కడ పెద్ద శిలా స్తంభం ఉంది. రాత్రులందు దీనిపై దీపాలను పెట్టేవారు. ఇక్కడే రాజుగారి విశ్రాంతి మందిరానికి వెనుక ఒక పెద్ద నంది విగ్రహం ఉన్నది. దీనిని " ఎదురు బసవణ్ణ" అంటారు. ప్రస్తుతం ఈ మండపాలల్లో చాలవరకు వ్యాపార సంస్థలు, బ్యాంకులు, పాఠశాలలు నిర్వహించ బడుచున్నాయి. ఇక్కడే హోటళ్లు, ఇతర దుకాణాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇక్కడే ఒక చోట పురా వస్తు శాఖ వారి ఫోటో ప్రదర్శన శాల కూడా ఉంది. అందులో ఈ ప్రాంతం లోని ప్రముఖు ప్రదేశాల ఫోటోలు వంద సంవత్సరాల క్రితం తీసినవి, అవే ప్రదేశాలను అదే కోణంలో ఈ కాలంలో తీసిన ఫోటోలు, ప్రక్క, ప్రక్కన పెట్టి తేడాలను గమనించడానికి ఉంచారు. అలెగ్జాండర్ గ్రీస్ " అనే యాత్రికుడు విజయనగర శిధిలాలను, 1856 వ సంవత్సరంలో తీసిన ఫోటోలు, అవే ప్రదేశాలను అదే కోణంలో 1983 వ సంవత్సరంలో తీసిన ఫోటోలను తేడా గమనించడానికి ప్రక్క, ప్రక్కన ఉంచినారు.