ముష్టి లక్ష్మీనారాయణ
ముష్టి లక్ష్మీనారాయణ ప్రముఖ స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు. పశ్చిమగోదావరి జిల్లా భీమవరం పట్టణానికి చెందిన లక్ష్మీనారాయణ న్యాయవాద వృత్తిని వదిలి స్వాతంత్య్రోద్యమంలోకి దిగారు. నిరుపేద బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించిన ఆయన వృత్తి వదలి స్వాతంత్ర్య సమరంలోకి వచ్చినప్పుడు ఎన్నో ఆర్థిక ఇబ్బందులు తలెత్తినా స్వాతంత్ర్య సమరం కొనసాగించారు. జూన్ 20, 1891న భీమవరంలో రామకృష్ణయ్య, విశాలాక్షి దంపతులకు పుట్టారు ఆయన. కాకినాడలో బి.ఎ చదివి, భీమవరంలో న్యాయవాదిగా పనిచేశారు లక్ష్మీనారాయణ.
జూన్ 20 1891న భీమవరంలో పేద బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో ముష్టి రామకృష్ణయ్య, విశాలాక్షి దంపతులకు జన్మించారు ఆయన. భీమవరంలో ప్రాథమిక విద్య అభ్యసించిన లక్ష్మీనారాయణ, ఉన్నత విద్య నరసాపురంలోని టేలర్స్ పాఠశాలలో చదివారు. కాకినాడలోని పి.ఆర్ కళాశాలలో బి.ఎ చదివి, ప్లీడరు పరీక్ష పాసయ్యారు ఆయన. ఆ తరువాత భీమవరంలో మొదటి గ్రేడు ప్లీడరుగా పేరు తెచ్చుకున్నారు లక్ష్మీనారాయణ. స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం కోసం బాగా నడుస్తున్న ప్లీడరుగిరీ వదిలిపెట్టేసిన ఆయన ఎన్నో ఆర్థిక కష్టాలకు గురయ్యారు. ప్రభుత్వ పాఠశాలలకు వ్యతిరేకంగా ఊరూరా తిరిగి చందాలు పోగుచేసి, 6 ఫిబ్రవరి 1921న స్నేహితులతో కలసి భీమవరంలో జాతీయ పాఠశాలను స్థాపించారు లక్ష్మీనారాయణ. ఎందరో విద్యార్థులు ప్రభుత్వ పాఠశాలలను వదిలి, ఈ పాఠశాలలో చేరారు.
విశ్వనాథ సత్యనారాయణ
విశ్వనాథ సత్యనారాయణ మొదటి భార్య పేరు వరలక్ష్మి. ఆమె అపురూపమైన వ్యక్తిత్వం కల మహా మనీషిగా విశ్వనాథ తరచు పేర్కొన్నారు. వరలక్ష్మి సాహచర్యం తనకు వరమని, ఆమె వల్లనే తానొక కవిని కాగలిగానని పలు విధాలుగా అనేకమైన రచనల్లో పేర్కొన్నారు. ఆమె వాగ్మాధుర్యం, సౌందర్యం, పాతివ్రత్యం, సంసారాన్ని దిద్దుకున్న తీరు వంటివి అతిలోకమైన లక్షణాలుగా వివరించారు. తాను స్వయంగా వట్టి నీరసబుద్ధి గలవాడనని, తాను గొప్ప రసవేత్తను, రసస్రష్టను కావడానికి, మహాకవిని కావడానికి మూలం ఆమేనని పద్యరూపంగా పేర్కొన్నారు. వారికి అచ్యుతదేవరాయలు అనే కుమారుడు కలిగాడు.
"ప్రధాన వ్యాసం:వరలక్ష్మీ త్రిశతి"
1931-32 కాలంలో ఆయన మొదటి భార్య, తనను రసవేత్తగా మలిచిన వ్యక్తి వరలక్ష్మి అనారోగ్యంతో మరణించారు. ఆ వియోగదు:ఖం విశ్వనాథ జీవితంపై, ఆలోచనలపై తీవ్రమైన ముద్రవేసింది. ఆయన జీవితంలో గొప్ప కుదుపు తీసుకువచ్చింది. తన జీవిన సరస్వం వంటి ఆమె మరణం వల్ల ఆయనలో కలిగిన వేదన తన చరమాంకంలోనూ పోలేదు. ఆయన 36 ఏట తొలి భార్య మరణించగా తన 80వ ఏట మరణించే సమయంలోనూ ఆమెనే తలచుకున్నారని సన్నిహితులు, కుటుంబసభ్యులు పేర్కొన్నారు. వరలక్ష్మి మరణం పొందాకా ఆ వియోగబాధలో రోజుల తరబడి వెలువడ్డ పద్యాలను కూర్చి 20 ఏళ్ళ అనంతరం వరలక్ష్మీ త్రిశతిగా ప్రచురించారు. 300 పద్యాలున్న ఈ గ్రంథంలో వరలక్ష్మి మరణం, కర్మకాండలు మొదలుకొని స్మృతిగా మిగిలి వేదన మిగల్చడం వరకూ అనేక సందర్భాల్లో వచ్చిన పద్యాలు ఉంటాయి. తెలుగు సాహిత్యంలో నిలిచే నవలగా విమర్శకులు భావించిన విశ్వనాథ వేయిపడగలులో నాయకుడైన ధర్మారావు పాత్ర నిజజీవితంలో విశ్వనాథ సత్యనారాయణదనీ, ధర్మారావు భార్య అరుంధతి వరలక్ష్మమ్మ అని పేర్కొంటారు. ఆమె మహోన్నత్యం, సహజ పాండిత్యం, అనారోగ్యం, మరణం వంటివన్నీ ఆ నవలలోనూ వర్ణితమయ్యాయి. ఆయన మహాకావ్యం రామాయణ కల్పవృక్షంతో కూడా వరలక్ష్మి మరణానికి గాఢమైన సంబంధముంది. శ్రీరామచంద్రమూర్తికి ముప్పై ఆరుఏండ్ల వయసులో సీతా వియోగం సంప్రాప్తించింది. తనకుకూడా సరిగా అదే వయస్సులో ఆ భార్యావియోగమహాదు:ఖం సంప్రాప్తించింది. ఆ వియోగ వ్యథ ఏమిటో తెలియనిదే తాను రామకథను రసవంతం చేయలేడని భగవంతుడు తనకు ఆ యోగ్యత కూడా కల్పించాడని వాపోయినాడాయన. ఆయన జీవితంపై, సాహిత్యంపై అలా వరలక్ష్మితో దాంపత్యమూ, ఆమె అకాల మరణమూ తీవ్రమైన ప్రభావం చూపించాయి.