వినుకొండ వల్లభరాయుడు
వినుకొండ వల్లభరాయడు తెలుగు సాహిత్యంలో సుప్రసిద్ధి పొందిన వీధినాటకం క్రీడాభిరామం గ్రంథకర్త. కాకతీయుల కాలంనాటి తెలుగు ఆచార వ్యవహారాలను, పండుగలను, దైవీరూపాలను మొదలుకొని ఎన్నెన్నో విశేషాలతో కూర్చిన గ్రంథం క్రీడాభిరామం. తెలుగు సాహిత్యంలోనే కాక ఆంధ్రుల సంస్కృతి, చరిత్రలను రచించే చారిత్రికులకు కూడా క్రీడాభిరామం ప్రాధాన్యత కలిగిన రచన. అయితే ఈ గ్రంథాన్ని వినుకొండ వల్లభరాయుడు కాక శ్రీనాథుడు రచించాడనే వాదనలు కూడా ఉన్నాయి.
వినుకొండ వల్లభరాయల పూర్వులు గుంటూరు సీమలోని వినుకొండ వాస్తవ్యులు. విజయనగర సామ్రాట్టు రెండవ హరిహరరాయల ఏలుబడిలో వల్లభరాయుడి తండ్రి భాండాగార రక్షకునిగా, వినుకొండకు మహాప్రధానిగా పనిచేశారు. వల్లభరాయుడు భైరవస్వామి భక్తుడు. వల్లభరాయుడు కడప ప్రాంతంలోని (నేటి వై.ఎస్.ఆర్.జిల్లా) లోని మోపూరు గ్రామాధిపతి. మోపూరు గ్రామంలోనే ఆయన ఇష్టదైవం భైరవస్వామి కొలువై ఉన్నాడు. వల్లభరాయుడు 15వ శతాబ్ది ప్రథమార్థం (క్రీ.శ.1400-1450) లో జీవించినట్టుగా చరిత్రకారులు నిర్ధారించారు.
క్రీడాభిరామం అవతారికలో వల్లభరాయని వంశ వర్ణన గలదు.
గోలి
గోలిలో లభించిన జాతక కథల శిల్పాలలో ముఖ్యమైన వెస్సంతర జాతక కథ శిల్పం ఒకటవ శతాబ్దానికి చెందినది. బుద్ధుడు తన పూర్వజన్మలో విశ్వంతరుడనే యువరాజుగా జన్మించాడు. విశ్వంతరుడు నిత్యదానపరాయణుడు. తమ రాజ్యానికి సౌభాగ్య ప్రదాయిణిగా భావించబడే ఒక ఏనుగును యువరాజు, క్షామపీడితులై బాధపడుతున్న కళింగ ప్రజలకు దానం చేశాడు. అందుకు సొంత రాజ్యపు ప్రజలు కోపోద్రిక్తులై, రాజుచే విశ్వంతరున్ని భార్యా బిడ్డలతో సహా అడవులకు పంపించేందుకు ఒత్తిడి చేస్తారు. హృద్యమైన ఈ కథ యువరాజు పరీక్షలను ఎదుర్కొని విజయవంతమయ్యే సుఖాంతమైన గాథ.