మహాత్మా గాంధీ హత్య
మోహన్‌దాస్ కరంచంద్ గాంధీ, (మహాత్మా గాంధీగా సుప్రసిద్ధులు) జనవరి 30 1948 సాయంత్రం 5.17 నిమిషాలకు బిర్లా నివాసంలోని ప్రార్థనా సమావేశ మందిరానికి వెళుతుండగా న హత్యకు గురయ్యారు. ప్రార్థనా సమావేశానికి వెళుతుండగా ఆయనకు నాధూరాం గాడ్సే ఎదురుపడ్డాడు. గాంధీకి నమస్కరించాడు. ఇప్పటికే ఆలస్యమైందంటూ గాడ్సేను పక్కకు నెట్టేసే ప్రయత్నం చేయబోయింది గాంధీ అనుచరురాలు అభా ఛటోపాధ్యాయ. కానీ ఆమెను పక్కకు నెట్టిన గాడ్సే తన వెంట తెచ్చుకున్న తుపాకీతో మూడుసార్లు పాయింట్‌బ్లాంక్ రేంజ్‌లో కాల్పులు జరిపాడు. దేశ స్వాతంత్య్రోద్యమానికి నేతృత్వం వహించిన మహానుభావుడు అక్కడికక్కడే కుప్పకూలాడు.
గాంధీ-ఇర్విన్ సంధి
జలియన్ వాలా బాగ్ కాల్పులు, పంజాబులో విధించిన మార్షల్ లా (1919) వైస్రాయి షెమ్స ఫర్డు (Frederic John Napier Thesiger, 1st Viscount Chelmsford) కాలములో (1916-1921) జరిగినవి. తదుపరి వచ్చిన వైస్రాయి లార్డు రీడింగ్ (Rufus Daniel Isaacs, 1st Marquess of Reading) దొర కాలములో (1921-1925) ఉప్పు పన్ను (1835 నుండి ఉన్నది) రెండింతలు చేయబడినది, 1922 లో గాంధీజీని నిర్భందములోకి తీసుకుని ఖారాగారములో పెట్టించాడు. ఆ విధముగా ఆప్పటిలో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వము స్వరాజ్యాందోళనలను ఏమాత్రము సహించమను సంగతి ప్రదర్సించారు. తదుపరి (1926 లో) వచ్చిన వైస్రాయి, లార్డు ఇర్విన్ కూడా అట్టి మార్గములోనే కొంతకాలము నడచి స్వరాజ్యాందోళనలు అణగ ప్రయత్నించాడు. సైమన్ కమీషన్కు వ్యతిరేకముగా చేసిన ఆంధోళనలలో లాలా లజపతి రాయ్ పై పోలీసుల లాఠీల వల్ల మరణించుట, భగత్ సింగ్ ప్రతీకార్యచర్యగా బ్రిటిష్ పోలీసు అధికారి సాండర్సును హత్యచేయుట మున్నగువాటిని ఖఠినముగా అణగత్రొక్కుటకు అనేక ఆర్డినెన్సులను జారీచేసి తీవ్ర నిర్బందవిధానములను అతితీవ్రముగా చేసి అధికారులకు అనేక పూర్తిఅధికారములిచ్చి అత్యవసర పరిస్థితులను సృష్టించి గాందీచేపట్టిన సహాయనిరాకరణోద్యమమును ఉక్కుపాదముతోఅణగత్రొక్కుటకు అనేక చర్యలు చేసినప్పటికీ చివరకు లార్డు ఇర్విన్ మెత్త పడి గాందీతో సంప్రతింపులు చేసి సంధిచేసుకుని భారతీయుల స్వరాజ్యకాంక్ష సముచితమేనన్నటుల ప్రవర్తించుటయే కాక భారతదేశానికి పూర్ణ స్వరాజ్యము కాకపోయినా అధినివేశ స్వరాజ్యము అను ప్రజాపరిపాలన పద్ధతి (Dominion Status) అనుగ్రహించగలరన్న ఆశాభావము కలింగించెను. అట్టి ఔదార్యపు కార్యాచరణ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్సు మన్ననలందుకున్నది. ఇర్విన్ దొర ఔదార్యము నీతి నిజాయితీలను మహాత్మా గాంధీ ప్రశంసించెను. కాని భారతదేశ బ్రిటిష్ పరిపాలక బృందమేకాక, ఇంగ్లండు లోని బ్రిటిష్ రాజకీయనాయకుల అసంతృప్తి, ఆగ్రహములకు గురికాబడింది.