حکمت متعالیه
حکمت متعالیه، مکتب ملاصدرا است که بر پایهٔ وجود و تمایز آن از ماهیت استوار است.این مکتب از لحاظ روش شبیه مکتب اشراقی است یعنی به استدلال و کشف و شهود تواماً معتقد است، ولی از نظر اصول و از نظر استنتاجات متفاوت است. در مکتب ملاصدرا بسیاری از مسائل مورد اختلاف مشاء و اشراق، یا مورد اختلاف فلسفه و عرفان، و یا مورد اختلاف فلسفه و کلام برای همیشه حل شده است. فلسفه ملاصدرا یک فلسفه التقاطی نیست، بلکه یک نظام خاص فلسفی است که هرچند روش های فکری گوناگون اسلامی در پیدایش آن موثر بودند باید آن را نظام فکری مستقلی دانست. پس از وی این مکتب توسط علمای مسلمان پرورده شد. پیش از ملاصدرا فیلسوفان قادر به فهم تفاوت این دو نبودند، اما ملاصدرا مرز این دو مفهوم را به خوبی روشن نمود.
هنر مانوی
نکته قابل توجه در اندیشه‌های مانوی، التقاطی بودن آشکار تفکرات مانویان است. مسئله مهم این است که در واقع دو نوع جریان فکری کاملاً متفاوت می‌کوشید تا با یکدیگر ادغام گردد، یکی اندیشه آریایی- ایرانی زرتشتی و دیگری اندیشه رومی – یونانی و مسیحی است. ریشهٔ هر دوی این شاخه‌های فکری به اندیشه هند و اروپایی بازمی‌گردد این تفکر در شمال شرقی ایران و در مرزهای هند و چین در قالب تفکر ودایی – بودایی نیز رشد کرده بود که اوج جنبه اشراقی وگنوسیستی است؛ اما اقوام هند و اروپایی که وارد فلات اروپا شده بودند، تحت تأثیر جغرافیا از اشراق و عرفان رو به سوی نوعی ماتریالیسم یونانی آورده بودند که سرانجام در امپراتوری روم میتراپرست با اندیشه سامی – یهودی مسیحیت درآمیخته و تفکرات مسیحیت کاتولیک و مسیحیت تسطوری از آن بیرون آمده بود؛ اما اندیشه سامی- یهودی برخلاف توحید اشراقی- هند و اروپایی دارای نوعی توحید عددی تجسمی بود که به نوعی ریشه در ماتریالیسم یونانی – فینقی داشت. منطقه عراق و جنوب غربی ایران وجنوب ترکیه و شرق سوریه (یا امپراتوری روم کهن) که در جغرافیای دوره اسلامی به نام «جزیره» شناخته شد، محل برخورد این اندیشه‌ها بود جایی که مانی در آنجا متولد و بزرگ شده بود لذا اهریمن [زرتشتی] با شیطان [سامی – یهودی] متفاوت بودند. در اندیشه سامی شیطان نماد «عقل گرایی و زیرکی» بود ولی اهریمن نماد بدی و تاریکی بود. بهشت [زرتشتی] کاملاً گرم و سوزان بود و جنت [سامی- یهودی – عربی] کاملاً سرد و خنک بود این تفاوت‌های بنیادین دو ساختار فکری سامی و هند و اروپایی بسیار عمیق بود که تنها به وسیله اشراق و عرفان یا شمینسم بودایی – شرقی می‌توانست آن‌ها را با یکدیگر آشتی دهد و این کوشش را مانی آغاز کرد و در اسلام به اوج خود رسید.