زیاریان
پیشین‌ترین نهاد آموزشی در دوران اسلامی «مکتب» بود و کودکان از پنج یا شش سالگی که توانایی شست و شو و طهارت شخصی خود را پیدا می‌کردند، می‌توانستند به مکتب بروند. در این مکتب‌ها بزرگسالان جایی نداشتند و هدف از آن‌ها تعلیم الفبا و قرآن به مبتدیان بود. اما، نهاد اصلی آموزش در دوران زیاریان، «مسجد» و شیوهٔ معمول آموزشی مبتنی بر املاء بود. این نظام را «آمالی» می‌خواندند و بسیاری از قضات و بزرگان شهرهای استرآباد و گرگان که در قرون سوم و چهارم به مدارج و مقامات عالی دیوانی و مذهبی می‌رسیدند، در حلقه‌های فقه همین نظام آمالی رشد یافته بودند. علاوه بر حلقه‌های فقه، درس‌های مذهبی دیگر، همچون حدیث، نیز تدریس می‌شد و آثار مهمی از این دوره باقی مانده‌است.
شیخ سردار حاج حسنلی
سردار ضمن تحصیل علوم دینی به تبلیغ معارف دین نیز می پرداخت. در ۱۵ سالگی سردار یک سخنران و گرداننده محافل مذهبی تمام عیار در زادگاه خود بود. نطق شیوای وی طوری زبان زد شده بود که از شهرها و روستاهای همجوار برای موعظه در مجالسشان از او دعوت می‌کردند. با توجه به نیاز شدید مردمان مناطق مختلف و إحساس تکلیفی که روحانی نوجوان نسبت به نشر معارف و آگاهی بخشی دینی داشت در مناسبتهای مذهبی مانند ماه مبارک رمضان و ایام سوگواری سید و سالار شهیدان حضرت أبا عبد الله الحسین (علیه السلام) به شهرهای مختلف و بعضاً دور افتاده مسافرت می‌کرد و به وعظ و تبیین مسایل شرعی می پرداخت. کمبود مبلغین دینی، إصرار و دعوت مؤمنین بعضاً سبب می‌شد شیخ سردار در طول روز سه و گاهی چهار بار منبر رفته و در کنار آن به اجرای آئین‌های مذهبی بپردازد.