آیین مانوی
مانی که در دوران فرمانروایی شاپور یکم ظهور کرده بود در پیشگاه وی حاضر شد و با ارائهٔ کتاب دینی خود به زبان پارسی بنام شاپورگان از وی اجازهٔ تبلیغ گرفت. خود مانی در کفالایا بیان می‌کند زمانی که در هندوستان بود خبر درگذشت اردشیر بابکان را شنیده و به سرعت بسوی ایران آمده تا دین خود را بر شاپوریکم عرضه دارد. در دورهٔ یکساله پادشاهی هرمز یکم که جانشین شاپور ساسانی بود نیز مخالفتی با وی نشد ولی در دورهٔ بهرام یکم به دلیل مخالفت شدید روحانیون زردشتی، تحت تعقیب قرار گرفته کشته شد و پیروانش نیز اسیر پیگرد و ایذاء گشتند.
هنر مانوی
بررسی مخالفان مانی در قلمرو اسلام طی قرون دوم تا نهم هجری امکان‌پذیر است، که این دوران مترادف با قرون وسطای اسلام می‌باشد. در این دوران بر خلاف قرون وسطی در اروپا راه به سوی شناخت «دیگری» استقبال می‌گشت اما ایدئولوژی اسلام در این دوران به‌طور مطلق دین محور بود و هرگونه بدعت نوین محکوم می‌گشت مسلمانان پیروان مانی را زندیق خطاب می‌کردند، زندیق از کلمهٔ پهلوی زندیک گرفته شده که معرب آن زندیق است. زندیک در پهلوی به معنای مفسر اوستا می‌باشد؛ طبق اسلوب مانویان که مشتاق به تاویل و تفسیر کتاب‌های دینی بودند، واژه زندیک را به آنان اختصاص دادند اما این لفظ از جانب مسلمانان عرب به زندیق مبدل گشت که به معنای و کافر بود مسلمانان معتقد بودند که مانویان نه تنها کافر و پیرو پیغمبر دروغین هستند، بلکه مخالف طبیعت و جامعه نیز می‌باشند. از این جهت به آزار و شکنجه آنان پرداختند بنابراین مانویان به دلیل فقدان نظام اجتماعی و ایدئولوژی مستحکم، به‌طور مدام با سرکوب عقیدتی در نظام اسلامی و مسیحی مواجه می‌شدند. در قرون نخستین اسلامی، مانویت در جامعه علمی نفوذ یافت. ابوریحان بیرونی می‌گوید که محمد بن زکریا رازی تحت تأثیر اندیشه‌های مانوی بود به هم این سبب دارای نظریات خاصی دربارهٔ «پیدایش هستی» گردید وی بر آن بود که «هیولا (ماده)، زمان، مکان و خدا» هم عرض هستند؛ به نظر می‌رسد ابوریحان بیرونی و محمد بن زکریای رازی هر دو تحت تأثیر اندیشه‌های «مانوی» و «زروانی» و «یونانی» بوده‌اند و بعدها «خیام» هم در همین راستای فکر علمی بود به همین سبب به لقب «زندیق» و «کافر» و «مانوی» داده‌اند.