زیاریان
پیشین‌ترین نهاد آموزشی در دوران اسلامی «مکتب» بود و کودکان از پنج یا شش سالگی که توانایی شست و شو و طهارت شخصی خود را پیدا می‌کردند، می‌توانستند به مکتب بروند. در این مکتب‌ها بزرگسالان جایی نداشتند و هدف از آن‌ها تعلیم الفبا و قرآن به مبتدیان بود. اما، نهاد اصلی آموزش در دوران زیاریان، «مسجد» و شیوهٔ معمول آموزشی مبتنی بر املاء بود. این نظام را «آمالی» می‌خواندند و بسیاری از قضات و بزرگان شهرهای استرآباد و گرگان که در قرون سوم و چهارم به مدارج و مقامات عالی دیوانی و مذهبی می‌رسیدند، در حلقه‌های فقه همین نظام آمالی رشد یافته بودند. علاوه بر حلقه‌های فقه، درس‌های مذهبی دیگر، همچون حدیث، نیز تدریس می‌شد و آثار مهمی از این دوره باقی مانده‌است.
آموزش اسپارتی
آموزش اسپارتی به سبک تربیت کودکان در اسپارت در تاریخ باستان و تا سال ۳۷۱ پیش از میلاد اشاره دارد. اهالی اسپارت بر این اعتقاد بودند که کودکان تنها متعلق به والدین نیستند بلکه سرمایهٔ کشور هستند و به همهٔ شهروندان تعلق دارند به همین سبب حق تربیت کودک بجای والدین برعهدهٔ جامعه است. بعد از تولد، کودک نوزاد به نزد انجمن ویژه‌ای برده می‌شد و بزرگ اسپارت‌ها در این انجمن نوزاد را از نظر سلامتی بررسی می‌کرد و تنها در صورت تأیید قدرت و سلامت نوزاد اجازهٔ پرورش صادر می‌شد. کودکانی که مورد تأیید نبودند در کوه تایگتوس به دور انداخته می‌شدند. کودکان پسر از سن ۷ سالگی از والدین جدا شده و در اختیار گروه تربیت قرار می‌گرفتند. هدف اصلی این گروه تربیتی بیش از هر چیز دادن تمرین‌های نظامی و جنگی و پرورش سربازان ورزیده بود. در طی مدت تعلیم کودکان همواره به‌طور برهنه زندگی می‌کردند. سیستم پرورشی به‌طور کامل کودکان را تحت نظر داشت و در صورت تخلف از اجرای اوامر یا انجام ندادن وظایف، کودک به شدت تنبیه بدنی می‌شد. در این زمان در شهرهای دیگر یونان احترام به آزادی فرد و اصل عدم مداخله معمول بود ولی در اسپارت تا هنگام بلوغ شخصیت فرد بر اساس خواست جامعه شکل داده می‌شد و خواست گروه بر خواست فرد مقدم بود. در اسپارت فرد باید به عنوان یک جزء از گروه زندگی می‌کرد.