زیاریان
پیشین‌ترین نهاد آموزشی در دوران اسلامی «مکتب» بود و کودکان از پنج یا شش سالگی که توانایی شست و شو و طهارت شخصی خود را پیدا می‌کردند، می‌توانستند به مکتب بروند. در این مکتب‌ها بزرگسالان جایی نداشتند و هدف از آن‌ها تعلیم الفبا و قرآن به مبتدیان بود. اما، نهاد اصلی آموزش در دوران زیاریان، «مسجد» و شیوهٔ معمول آموزشی مبتنی بر املاء بود. این نظام را «آمالی» می‌خواندند و بسیاری از قضات و بزرگان شهرهای استرآباد و گرگان که در قرون سوم و چهارم به مدارج و مقامات عالی دیوانی و مذهبی می‌رسیدند، در حلقه‌های فقه همین نظام آمالی رشد یافته بودند. علاوه بر حلقه‌های فقه، درس‌های مذهبی دیگر، همچون حدیث، نیز تدریس می‌شد و آثار مهمی از این دوره باقی مانده‌است.
بر میتصوا و بت میتصوا
نوجوانان از این سن به بعد مسئول اعمال و رفتار خویش شناخته می‌شوند. برای پسران و دختران آئین تکلیف مذهبی برگزار می‌شود که با جشن و سرور و اجرای برخی مراسم مذهبی همراه است. این آئین‌ها برای پسران «بر میتسوا» בר-מצווה Bar-Mitsva و برای دختران «بت میتسوا» בת-מצווה Bat-Mitsva نامیده می‌شود، یعنی آن‌ها به سنی رسیده‌اند که باید آئین و آداب مذهبی را انجام دهند.