زیاریان
پیشین‌ترین نهاد آموزشی در دوران اسلامی «مکتب» بود و کودکان از پنج یا شش سالگی که توانایی شست و شو و طهارت شخصی خود را پیدا می‌کردند، می‌توانستند به مکتب بروند. در این مکتب‌ها بزرگسالان جایی نداشتند و هدف از آن‌ها تعلیم الفبا و قرآن به مبتدیان بود. اما، نهاد اصلی آموزش در دوران زیاریان، «مسجد» و شیوهٔ معمول آموزشی مبتنی بر املاء بود. این نظام را «آمالی» می‌خواندند و بسیاری از قضات و بزرگان شهرهای استرآباد و گرگان که در قرون سوم و چهارم به مدارج و مقامات عالی دیوانی و مذهبی می‌رسیدند، در حلقه‌های فقه همین نظام آمالی رشد یافته بودند. علاوه بر حلقه‌های فقه، درس‌های مذهبی دیگر، همچون حدیث، نیز تدریس می‌شد و آثار مهمی از این دوره باقی مانده‌است.
آموزگار کودکان
آموزگار کودکان یا معلّمِ مکتب که پرورشگر نیز نامیده می‌شدند، پیشه‌ای برابر با آموزگار دبستان کنونی؛ به آموزگاران ابتدایی در سده‌های میانه اسلامی گفته می‌شود و گاهی به همهٔ آموزگاران تا پیش از برپایی آموزشگاه‌های نوین به‌جای مدرسه‌های سنتی اطلاق می‌گردد. شماری از مشاهیر اسلامی در ابتدا به آموزگاری کودکان پیشه داشته‌اند یا بعدها، پس از شهرت‌گیری، برای آموزش کودکانِ اعیان و بزرگان فراخوانده می‌شدند؛ مانند ابوالمظفر ابیوردی، علم‌الدین سخاوی و ابومنصور ثعالبی. مکان آموزش، ممکن بود از خانهٔ آموزگار تا دربار متفاوت باشد.  از نخستین اصولِ این آموزگاران، «برابر انگاشتنِ همهٔ دانش‌آموزان» در زمینهٔ درس دادن بود. نویسندگان برجسته‌ای کتاب‌هایی دربارهٔ شیوه‌های درس دادن نوشته‌اند که نام کلّی آن‌ها "آداب المتعلّمین" می‌باشد که مشهورترین آن‌ها از نصیرالدین طوسی است؛ کتاب‌هایی دربارهٔ آداب آموزش و پرورش به شیوهٔ توصیه‌شدهٔ دین اسلام، رسم علم آموختن و دانستنی‌های دانش‌آموز و مراتب اخلاقی آنان که معمولاً به عربی یا فارسی نوشته می‌شدند. برخی از پیشه‌وران به آموزگاری کودکان در تاریخ اسلامی: