อุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้ง
ปราสาทหินพนมรุ้งเป็นโบสถ์พราหมณ์ลัทธิไศวะ มีการบูรณะก่อสร้างต่อเนื่องกันมาหลายสมัย ตั้งแต่ประมาณพุทธศตวรรษที่ 15 ถึงพุทธศตวรรษที่ 17 และในพุทธศตวรรษที่ 18 พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 แห่งอาณาจักรขะแมร์ได้หันมานับถือศาสนาพุทธนิกายมหายาน เทวสถานแห่งนี้จึงได้รับการดัดแปลงเป็นวัดมหายาน ในช่วงแรกปราสาทหินพนมรุ้ง สร้างขึ้นจากหินทรายสีชมพู ตั้งอยู่บนยอดเขาพนมรุ้งสูง 1,320 ฟุตจากระดับน้ำทะเล ชื่อพนมรุ้งแปลว่าภูเขาใหญ่ สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นในพุทธศตวรรษที่ 15-18
พระยาธาตุพระนม
(หน้าลานที่ ๒๒) ...สังกราชราชาได้ ๓ ปี (หน้าลานที่ ๒๓) กาบยี่เดือน ๕ ขึ้น ๔ ค่ำวัน ๔ ฮองไค้ ๓ ตัว พ่อเจ้าพระเป็นเจ้าพระยาหลวงนครพิชิตพระราชาธานีสีโคตบองเจ้าเป็นประทาน แลพระยาเสนามนตรีทั้งหลายมีประสาทสัทธาในพระสารีระพระธาตุในศาสนา จึงมาริจนาก่อแปงกำแพงพื้นพระมหาธาตุเจ้าแลถือชะทายก่อขนธาตุทั้ง ๔ ด้าน กับทั้งหอข้าวพระแวนทั้ง ๔ ด้าน แลสร้างวัดกับกระตึบ สร้างก่อกำแพงอ้อมพระมหาธาตุเจ้าทั้งมวล ลวงยาว ๕๔ วา ลวงกว้าง ๕๒ วา รอบ ๑๖ วา กับทั้งปักตูขง เพื่อบ่ให้เป็นมลมินทึน (มลทิน) แก่พระศาสนามหาธาตุเจ้า แลให้เป็นที่ปาทสัทธาสักการะบูชาแก่คนแลเทวดาทั้งหลายหั้นแล นิพพานปจจโยโหตุ พ่อเจ้าพระยาหลวงสีโคตตะบองให้โอวาทแก่พระยาทั้งหลายว่า ประการ ๑ ข้าโอกาสหยาดทาน (หน้าลานที่ ๒๔) ให้รักษาเขตดินดอนไร่นาน้ำหนองปวงปลาที่ใด อันพระยาสุมินทราชแลประสาทให้ไว้ เป็นอุปกรณ์แก่มหาธาตุพระนมเจ้าดังนั้นก็ให้ไว้ดังเก่าไผอย่าถอน ผู้ใดหากมีโลภะตัณหามักมาถกมาถอนดินดอนไฮ่นาน้ำหนองกองปลาฝูงนั้นออก อัปปายคมจจยคือว่าความฉิบหายให้เถิงแก่มัน มีในเสาหินพระยาธาตุฝังไว้ก่อนแลกับตาเจ้าด้านทั้ง ๔ ธาตุพระนมภูมสถาน ใส่หัวพระยาทศพระยาสีวีไส (ศรีวิไชย) ให้ตู้มกกปกหอมพีชซุมลูกหลานแลข้าโอกาสธาตุพระนมเข้าไว้ อย่าให้สวนสนไปทางใต้หนเหนือออกจากหมู่จากซุมที่ใด ผิหากสวนสนไปนอกออกจากหมู่จากซุมซาวโอกาสพระธาตุไป พญาทั้ง ๔ เอาเขามาอย่าให้ฉิบหาย ประการ ๑ ผิเขาหากถืกหินซิ้นแห้งบุคคละผู้ใดให้พระยาทั้ง ๔ ถองถาม เจ้าหากมีพี่น้องให้ (หน้าลานที่ ๒๕) เขาไถ่เอามา ผิบ่มีอุปกรณ์ก็ดีในดินพระมหาธาตุเจ้า ให้พระยาทั้ง ๔ เอาไปไถ่เอามาไว้ ผิสั่งเอาให้อาณัติกติกาสัญญาไว้ว่า อย่าให้ฮุบหัวขายบายหัวซื้อ ไปใต้เหนือทางใดให้พระยาทั้ง ๒ มาพร้อมเจ้าโอกาส