Jina dikteta linatokana na nini?
Dikteta
Dikteta (kutoka Lat. "dictator" yaani mwenye kutoa amri kama imla) ni neno la kumtaja mtawala asiyebanwa na sheria na kutumia nguvu ya dola kuendeleza utawala wake na kutokubali upinzani dhidi yake. Pale ambako mtu au kundi la watu hutawala kwa mbinu huu hali ya kisiasa huitwa udikteta. Mfalme anayeweza kuwa na madaraka yaleyale haitwi dikteta.
Demokrasia
Ni utawala wa watu, na watawala hutawala kwa ridhaa ya watu.
Vita kati ya Irak na Uajemi
Vita ilianza kwa mashambulio ya Irak dhidi ya Uajemi. Dikteta Saddam Hussein wa Irak alitaka kutumia nafasi ya kudhoofishwa kwa jeshi la Uajemi baada ya mapinduzi ya mwaka 1979. Mwaka ule serikali ya shah ya Uajemi ilipinduliwa na harakati iliyoongozwa na kiongozi Mwislamu Ruhollah Khomeini na maafisa wengi wa jeshi la shah ama waliuawa au kukimbia nchi. Saddam Hussein alilenga kushika utawala juu ya Shat al Arab ambayo ni mdomo wa mito Frati na Hidekeli kwenye ghuba ambako mizigo ya mafuta ya petroli ya Irak inapaswa kupita ikiuzwa nje. Alilenga pia kutwaa sehemu za Uajemi zilizokuwa na wasemaji wa lugha ya Kiarabu na sehemu hizi zinaitwa Khuzistan; Saddam alidai ya kwamba ilikuwa eneo la Kihistoria ya Irak iliyokamatwa na Uajemi.
Udikteta
Aina ya udikteta inayotokea mara kadhaa duniani ni udikteta wa kijeshi ambao viongozi wa jeshi wamechukua madaraka ya serikali kwa nguvu ya silaha zao. Hii ilikuwa njia hasa ya udikteta kuenea Afrika baada ya uhuru kwa sababu katika nchi nyingi za Afrika wanajeshi walipindua serikali na kutwaa madaraka kwa muda fulani.
Sheria
Asili ya neno "Urasimu" kwa Kiingereza (bureaucracy) ni neno la Kifaransa la "ofisi" ("bureau") na neno la Kigiriki cha Zamani cha "nguvu" ("kratos"). Kama tu wanajeshi na polisi, watumishi wa mfumo wa kisheria wa serikali na miili inayounda urasimu wake hufuata maagizo ya Mtendaji. Mojawapo ya marejeo kwa dhana yalifanywa Baron de Grimm, mwandishi wa Kijerumani aliyeishi nchini Ufaransa. Mnamo mwaka wa 1765 aliandika,
Jamhuri
Katika nadharia jamhuri inatakiwa kufuata muundo wa demokrasia. Lakini kuna pia jamhuri pasipo na serikali inayochaguliwa zikifuata kwa mfano muundo wa udikteta au utawala wa kijeshi.
Historia ya Ureno
Tangu 1926 hadi 1974 ilikuwa na serikali za kidikteta.
Serikali ya kiraisi
Nguvu hii ni pia udhaifu wa muundo huo: kama rais ni mtu hafifu au mtu anayekosa uelewano mwema wa matatizo yaliyopo. Pia madaraka makubwa ya rais yameonekana kurahisisha kuundwa kwa udikteta kama huyu rais akitumia madaraka yake kubadilisha mgawanyo wa madaraka kati ya matawi ya dola yaani serikali, bunge na mahakama.
Polisi
Polisi (kutoka neno la Kiingereza "police" lilikopwa kutoka Kifaransa "police" ambalo awali lilikuwa la Kilatini "politia", na kabla yake tena la Kigiriki πολιτεία, "politeia", "uraia, usimamizi, ustaarabu wa mjini". Msingi ni neno πόλις, "polis", "mji".) ni idara ya serikali ambayo lengo lake ni kutekeleza sheria, kulinda mali kudumisha usalama na kupunguza vurugu.
Waziri
Waziri (kutoka neno la Kiarabu) ni afisa wa serikali anayeongoza wizara pamoja na idara mbalimbali zilizo chini ya wizara hiyo. Waziri ambaye ni kiongozi wa serikali nzima huitwa Waziri Mkuu au kansela(Ujerumani na Austria).
Korea Kaskazini
Kiongozi Mkomunisti Kim Il-Sung alishika mamlaka akatawala kama dikteta kwa msaada wa chama cha kikomunisti na jeshi.
Kifaduro
Neno "kifaduro" hutokea kwa lugha ya zamani ya Kingereza  kitenzi "kifaduro", kumaanisha "kulia kwa sauti iliyokauka"; jina hili lilitumika kwa ugonjwa huu kwa mara ya kwanza nchini Scotland kisha kuenezwa katika karne ya 18. Kifaduro inayohusisha dondakoo kimejulikana tangu enzi za Homer Kale za Ugiriki na hadi 1826 ambapo kifaduro ya virusi ilitafautishwa kutoka kifaduro kwa sababu ya dondakoo na Bretonneau. Kuanzia hapo kifaduro ya virusi ikaitwa "kifaduro ya kijamba" na Mfaransa, na kisha "kifaduro" ikajulikana kama ugonjwa unaosababishwa na bakteria ya dondakoo. Kifaduro inayosababishwa na dondakoo inakaribia kusahaulika kufuatia kuzinduliwa kwa chanjo bora.
Ukuta wa Berlin
Migongano ya kimasilahi ya pande hizi mbili ilisababisha kutokea kwa madola mawili ndani ya Ujerumani, moja chini ya uangalizi wa nchi za magharibi (Shirikisho la Jamhuri ya Ujerumani) na nyingine chini ya usimamizi wa Kisovyeti (Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani). Berlin ya Mashariki iliunganishwa na Ujerumani ya Mashariki ikawa mji mkuu wake. Berlin ya Magharibi iliendelea kama mkoa wa pekee chini ya usimamizi wa nchi washindi wa vita ikawa kama kisiwa ndani ya Ujerumani ya Mashariki.
Orodha ya departements za Ufaransa
Departement ni kitengo cha utawala nchini Ufaransa. Inalingana na ngazi ya wilaya. Departement inaongozwa na mkuu wake ambaye kwa lugha ya Kifaransa anaitwa "prefect".
Udikteta
Utaratibu wa uchaguzi huru haufuatwi. Katika nchi kadhaa uchaguzi hufutwa kabisa kwa miaka mingi. Lakini mara nyingi kuna uchaguzi bandia badala ya uchaguzi huru. Kati ya njia mbalimbali za kuathiri matokeo ya uchaguzi ni:
yake ama uchaguzi hautokei au serikali inateua wagombea ikiondoa wapinzani wote au uchaguzi unaamuliwa awali na serikali ya kidikteta.
Mgawanyo wa madaraka
Wafuasi wa fundisho hili huona kwamba haki za watu huwa salama katika mfumo huu kuliko penye ile ambamo mamlaka yote imo katika mkono mmoja jinsi ilivyo katika hali ya udikteta.
Karagosi
Jina la karagosi limetokana na jukumu katika maigizo ya tamthiliya ya madoli ya Uturuki. Kimapokeo aina hii ya tamthiliya huwa na jukumu mbili za Karagöz ambaye ni mtu maskini bila elimu na Hacivat ambaye ni mtu wa tabaka ya wastani au pia ya juu. Aina hii ya tamthiliya inatumia picha za watu zinazosukumwa kwa mafimbo nyuma ya kiwambo kilichoangazwa kwa taa kutoka nyuma; hivyo kivuli cha rangi kinaonekana. Tamthiliya ya Karagöz ilikuwa maonyesho yaliyopendwa sana na watu yaliendelea hata baada kujitokeza kwa filamu katika karne ya 20 lakini tangu usambazaji wa televisheni na video zimepungua.
Yahya Jammeh
Jammeh alikosolewa mara nyingi kwa kutawala kidikteta, kuvunja haki za kibinadamu, kukandamiza magazeti, kuua wapinzani na kusababisha vifo vya watu walioshtakiwa kuwa wachawi au wahamiaji kutoka nchi jirani.
Chama cha Nazi
Chama cha Nazi ni namna ya kutaja chama cha NSDAP kilichotawala Ujerumani wakati wa udikteta wa Adolf Hitler kati ya 1933 na 1945.
E pluribus unum
Wito hili ni kutoka lugha ya Kilatini likimaanosha "Moja kutoka wengi" yaani Umoja umetokana na maungano ya pande mbalimbali. Neno limechaguliwa kwa sababu lilionyesha umoja wa koloni 13 zilizoasi dhidi ya Uingereza na kuwa chanzo cha Marekani.
Jomo Kenyatta
Jina lake halisi lilikuwa Johnstone Kamau wa Ngengi. Alipewa jina la utani ambalo ni "Mkuki wa Moto" (Burning Spear). Jina la Kenyatta lilitokana na mkanda aliopenda kuuvaa ambao ulitengenezwa kwa shanga. Wagĩkũyũ wanauita kenyaata.
Udikteta
Mara nyingi uhuru na haki za wananchi zimepungukiwa sana au kuondolewa kabisa kwenye mfumo wa udikteta. Tabia muhimu ya demokrasia ni mgawanyo wa madaraka na humo uhuru wa mahakama. Katika udikteta serikali inateua mahakimu na kuingilia kati katika maazimio ya kesi. Kama kesi inaangaliwa na serikali ni kawaida ya kwamba hukumu huamuliwa nje ya mahakama.
Mtemi
Mtemi ni cheo cha mtawala wa kijadi hasa upande wa bara wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ambaye hapo zamani alitawala dola lenye mamlaka kamili katika nchi yenye watu hasa wa jamii moja. Mfano mmojawapo ni Mtemi Mirambo.
Utawala huria
Utawala huria (pia: uanakisti kutoka Kigir. ἀναρχία "anarkhia" "bila utawala") ni itikadi ya kisiasa inayokataza kila aina ya utawala wa wanadamu juu ya wanadamu wengine. Haikuibali kipaumbele kwa "wakubwa" wa kila aina juu ya watu wengine.
Kolekta
Kolekta (kutoka Kilatini "collēcta" ambayo ni sawa na Kigiriki "[déesis] synapté"; kwa Kiingereza "collect") ni sala fupi ya liturujia ya madhehebu mbalimbali ya Ukristo, kama yale ya Wakatoliki, Waorthodoksi, Waanglikana, Wamethodisti na Walutheri.
Utawala
Utawala (kutoka neno la Kiarabu) ni mamlaka na haki ya kuongoza. Ni jambo lisiloepukika katika maisha ya pamoja ya binadamu.
Demokrasia
Neno hilo lilitumika kuanzia karne ya 5 KK kuelezea mtindo wa utawala uliotumika katika Athene na miji mingine kadhaa ya Ugiriki, kinyume cha ἀριστοκρατία, aristokratía, "utawala wa masharifu".
Josef Stalin
Alitawala Urusi kama dikteta kwa unyama na kusababisha vifo vya mamilioni ya watu. Alifaulu kujenga uchumi na jeshi la Umoja wa Kisovyeti na kutetea nchi dhidi ya mashambulio ya Ujerumani wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia. Alikuwa kati ya washindi wa Vita Kuu ya Pili akapanusha utawala wake juu ya nchi za Ulaya ya Mashariki na ya Kati kama vile Poland, Uceki, Hungaria, Romania, Bulgaria na sehemu ya mashariki ya Ujerumani.
Kimeta
Kimeta (kwa Kiingereza: "Anthrax") ni ugonjwa wa kuambukiza. Wanadamu wote na wanyama wanaweza kupata huu ugonjwa.
Dikteta
Kuna madikteta waliofika madarakani kwa njia ya mapinduzi ya kijeshi; mifano yake ni Francisco Franco wa Hispania au Idi Amin wa Uganda. Wote walikuwa maafisa wa jeshi walitumia mamlaka yao juu ya wanajeshi kupindua serikali halali kwa njia ya mabavu na kujifanyia wenyewe watawala. Mara nyingi hao madikteta wa kijeshi huanza kwa vyeo kama mwenyekiti wa kamati ya kijeshi au mwakilishi mkuu wa wanajeshi lakini baada ya muda mfupi hakuna tena anayeweza kuwapinga.
Sweta
Sweta (kutoka neno la Kiingereza cha Kimarekani "sweater") ni vazi au nguo inayovaliwa hasa kipindi cha baridi kwa ajili ya kutunza joto la mwili katika kifua na mikono.
Georges Danton
Uongozi wa Ugaidi ulianza mwaka 1793 na kukoma mwaka 1794. Wakati wa Utawala wa Ugaidi, Danton alibadili mawazo yake: Alisema kuwa kuendelea na Utawala wa Ugaidi kulikuwa wazo baya, lakini watu wengine hawakukubaliana naye. Danton alishtakiwa kwa uhaini na kuhukumiwa akatwe kichwa kwa mashine maalum ya kunyongea (guillotine).
Udikteta
Katika historia mfumo wa ufalme ambako mfalme, sultani, kaisari au mtemi anashika madaraka yote pekee yake kwa kawaida huitwi udikteta. Lakini pale ambako mfalme anapuuza katiba ya taifa na kutwaa madaraka ambayo si yake kikatiba anaweza kuitwa dikteta pia.
Orodha ya viongozi
Makundi mbalimbali huorodhesha kwa jina, kazi au mada: k.m. mawaziri, chansela, mkuu wa serikali, mkuu wa nchi, luteni gavana, meya, makamanda wa kijeshi, waziri, utaratibu wa utawala, rais, waziri mkuu, katibu wa nchi.
Nikotini
Jina la dawa linatokana na jina la kitaalamu la mtumbaku "Nicotiana tabacum" na hili lilitokana 
na Jean Nicot de Villemain aliyekuwa balozi wa Ufaransa nchini Ureno katika karne ya 16. Alijipatia mbegu za mtumbaku wakati mmea huu ulikuwa umeingia Ulaya kutoka Amerika akazituma Paris kwa utafiti. Ndiye mtu wa kwanza kuleta mbegu ya mtumbaku nchini Ufaransa.
Bakteria
Awali neno "bakteria" lilitumika kwa vijiumbe vyote vidogo, prokaryoti za seli moja. Hata hivyo, mifumo ya molekiuli ilionyesha maisha ya prokaryoti yakiwa na sehemu mbili tofauti ambazo awali ziliitwa "Eubacteria" na "Archaebacteria," lakini ambayo kwa sasa inazoitwa "Bakteria" na "Akea" ambayo ilitokana na mabadiliko ya kujitegemea kutoka mababu zao. Akea na yukaryoti hufanana sana kinyume na ilivyo na bakteria. Hii miundo miwili, pamoja na Yukarya, ndio msingi wa mfumo wa sehemu tatu ambayo kwa sasa ndiyo hutumika sana katika uainisho wa mikrobiolojia. Hata hivyo, kutokana na kuanzishwa kwa hivi karibuni mifumo ya molekiuli na kuongezeka kwa kasi kwa idadi ya mfululizo wa genome waliopo,uainisho wa bakteria unaendelea kubadilika na kuwa eneo pana. Kwa mfano, wanabiolojia wachache wanadai kuwa Akea na Yukaryoti walitokana na mabadiliko chanya ya bakteria ya Gram.
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Mtawala alikuwa na cheo cha Manikongo na ufalme uligawiwa kwa majimbo sita. Baada ya kufika kwa Wareno wafalme na matabaka ya juu walikuwa Wakristo. Ufalme uliporomoka kutokana na vita vilivyosababishwa na biashara ya watumwa na kuingilia kwa wafanyabiashara ya watumwa katika siasa ya ndani. Hata hivyo, nasaba za watawala waliotumia cheo cha "Awenekongo" waliendelea kukaa katika mji mkuu wa kale M'banza-Kongo (iliyobadilishwa jina kuitwa San Salvador) hadi mwaka 1914 ambako Wareno walifuta mabaki ya uhuru na kufanya eneo lililobaki sehemu kamili ya koloni lao la Angola.
Ukomunisti
Pamoja na hoja ya kufikia hali ya usawa bila utawala kati ya wanadamu wanaitikadi wa ukomunsti waliona ni lazima kuwa na kipindi cha udikteta ambako wakomunisti wanashika utawala na kukandamiza upinzani dhidi ya mabadiliko waliyoona ya lazima kufikia shabaha yao.
Kaizari
Kaizari ni cheo cha mfalme mkuu. Neno la Kiswahili limetokana na lugha ya Kijerumani "Kaiser", lakini asili yake ni Kilatini "Caesar".
Mungiki
Mungiki ni kundi la kisiasa-dini na ni shirika la kihalifu lililopingwa marufuku nchini Kenya. Jina hile linamaana ya "umoja wa watu" au "umati" katika lugha ya Kikuyu. Dini hii, ambayo aghalabu ilianza katika miaka ya 1980, ni ya kisiri na hukuza ulinganishi na dini mafumbo. Haswa asili yao na mafundisho yao haielewiki. kilicho wazi ni kwamba hupendekeza kurudi kwa desturi za Kiafrika kama vile kulazimisha tohara ya wanawake.wao hupinga mila za kizungu na mambo yote ambayo wao wanaamini kuwa mitengo ya ukoloni ikiwemo ukisto. itikadi ya kundi hili inahusisha mapinduzi ya kughulumisha,mila za kikuyu,uvunjifu wa sisasa wa kenya, ambao kuonekana kama wazinzi rushwa.
Mungiki mara nyingi hujulikana kama Kenya's Cosa Nostra, Yakuza, au Mafia Kenya kutokana na ushirika wake.
Wilaya
Asili ya neno ni Kiarabu "ولاية" (wilaayatun - Kituruki: vilayet). Katika Dola la Osmani "vilayet" ilikuwa ngazi ya kwanza ya mgawanyo wa kiutawala ikimaanisha jimbo au mkoa. Mkuu wake au gavana alikuwa na cheo cha "Wali". Neno hili la "wilaya" limepatikana katika nchi nyingi zilizoathiriwa na utamaduni wa Uislamu au lugha ya Kiarabu kama vile Uturuki, Algeria, Tunisia, Oman, Mauritania, Sudan, Malaysia, Indonesia, Afghanistan, Tajikistan, Turkmenistan na Uzbekistan.
Kuba
Mwaka 1940 alichaguliwa mwenyewe kuwa rais, akarudi 1952 kwa kugombea tena urais lakini, baada ya kuona angeshindwa, alipindua serikali kwa njia ya uasi wa kijeshi akasimamisha katiba na kuwa dikteta wa Kuba hadi mwaka 1959. Chini ya serikali ya Batista ulaji rushwa na athira ya kiuchumi ya makampuni ya Kimarekani viliongezwa. Ukali wa utawala na mauaji ya wapinzani wengi vilisababisha kutokea kwa vikundi vilivyokuwa tayari kupinga serikali ya dikteta kwa silaha.
Robert Mugabe
Mugabe alirudiwa katika uchaguzi mbalimbali. Tangu mwaka 2000 uchaguzi hizi zimekuwa mashakani kutokana na matishio na matumizi ya mabavu dhidi ya wapinzani. Utawala wa Mugabe umeitwa wa kidikteta tangu mwaka 2002. Kutokana na mashataka dhidi ya serikali ya Mugabe ya kudharau haki za binadamu nchi Zimbabwe ilisimamishwa ndani ya Jumuiya ya Madola. Mugabe pamoja na mawaziri wake na viongozi wa chama chake hawaruhusiwi kusafiri kwenda nchi za Umoja wa Ulaya na Marekani.
Eldoret
Wakati gavana waliamua kuanzisha kituo cha kiutawala, ya Post Office mara renamed kutoka "64" na jina la mji rasmi kama "Eldoret" mwaka 1912. Kuwa kituo cha kiutawala unasababishwa na ongezeko kubwa katika biashara ndani ya wanaotazamiwa mji. A benki na maduka kadhaa walikuwa kujengwa.
Papa
Papa (neno la mkopo kutoka Kilatini lakini lenye asili ya Kigiriki, πάππας, "pappas", jina ambalo mtoto anamuitia baba yake)ni cheo cha kiongozi mkuu wa Kanisa Katoliki duniani kote. Cheo hicho kinategemea kile cha askofu wa Roma.
Vietnam Kusini
Wakati wa kundoka kwa Wafaransa Bao Dai alipinduliwa na waziri mkuu Ngô Đình Diệm. Diem alikataza uchaguzi kwa Vietnam wote uliopangwa kwa 1956. Akaendesha utawala kama rais vikali akawa dikteta. Mwenyewe alikuwa Mkatoliki akashindwa kujenga uhusiano na Wabuddha waliokuwa wakazi wengi. Farakano hili kati ya Wakristo na Wabuddha lilisaidia upanuzi wa Wakomunisti.
Mkuu wa dola
Katika nchi zilizo chini ya muundo wa ufalme (pamoja na emirati, usultani au utemi) mkuu wa dola anaitwa mfalme au sultani n.k.
Force Publique
Sasa serikali ya Patrice Lumumba alimpandisha sajenti Joseph Mobutu kuwa jenerali mkuu wa Force Publique lakini Mobuto alishirikiana na Wabelgiji kumwua Lumumba akawa dikteta wa kijeshi hadi mwaka 1997.
Dhiraa
Dhiraa (pia ziraa, kutoka Kiarabu ذراع "dhiraa"; ing. ni "" au "") ni kipimo cha kihistoria cha urefu cha takriban sentimita 50. Iliitwa pia "mkono".
Wasukuma
Jina "Wasukuma" lina maana ya watu wa Upande wa "Kaskazini", lakini maana hii haiwakilishi maana halisi ambayo watu wengi huitafsiri kwa mfano Wasukuma hutumia alama ya utambulisho (dira) kwa eneo fulani kwa viashirio vya makabila, kwa mfano wa jina kama hili: "Kiya". Hili lina maana ya mashariki ambako ni maawio ya jua. Huu ni utambulisho ambao haukufananishwa ama kuitwa kwa jina la kabila fulani. Mfano mwingine ni upande wa "Dakama" ambapo yatambulisha kama eneo la Unyamwezi lakini zaidi ya mpanuko wake ni upande wa "kusini". Zaidi ya hapo neno hili hutumiwa sana na kabila la Wanyamwezi ili kutambulisha eneo la Wasukuma ambapo Wasukuma nao husema "dakama". Upande mwingine ambao unapewa alama ya utambulisho ni "Ushashi" maana yake ni upande wa kabila la Washashi na neno hili Washashi ni mkusanyiko wa makabila ya mkoa wa mara, japo pia neno hili "shahi" linamaanisha kabila la Wakurya ambalo pia mpanuko wake unakomea hapo, ambapo zaidi ya hapo eneo zima la upande huo unamaanisha upande wa kaskazini. Upande wa mwisho kutambulishwa ni "Ngw’eli", neno hili halikupewa kabila na badala yake linawakilisha upande wa magharibi (dira), ambako ni machweo ya jua. "Wasukuma wenyewe hulirejea jina hili kama "Basuguma" kwa wingi na "Nsuguma" kwa umoja.
Maximilien Robespierre
Maximilien François Marie Isidore de Robespierre (Kifaransa: [mak.si.mi.ljɛ fʁɑ.swa ma.ʁi i.zi.dɔʁ də ʁɔ.bɛs.pjɛʁ]; 6 Mei 1758 - 28 Julai 1794) alikuwa mwanasheria wa Kifaransa na mwanasiasa , Mojawapo ya takwimu zilizojulikana na zenye ushawishi mkubwa zinazohusishwa na Mapinduzi ya Kifaransa na Utawala wa Ugaidi.
Kama mwanachama wa Waziri Mkuu, Bunge la Kimbunge na Klabu Ya Jacobin, Robespierre alikuwa ni mtetezi wa maskini na taasisi za kidemokrasia. Alitoa kampeni kwa wanaume wote nchini Ufaransa, udhibiti wa bei juu ya bidhaa za msingi za chakula na kukomesha utumwa katika makoloni ya Kifaransa. Alikuwa mpinzani mkali wa adhabu ya kifo, lakini alifanya jukumu muhimu katika kupanga utekelezaji wa Mfalme Louis XVI, uliosababisha kuanzishwa kwa Jamhuri ya Kifaransa.
Huenda anajulikana zaidi kwa jukumu lake katika Ufalme wa Ugaidi wa Mapinduzi ya Kifaransa. Aliitwa kama mwanachama wa Kamati ya Nguvu ya Usalama wa Umma iliyozinduliwa na mshirika wake wa kisiasa Georges Danton na alifanya ushawishi wake wa kuzuia Waheberists wa mrengo wa kushoto. Kama sehemu ya majaribio yake ya kutumia hatua kali za kudhibiti shughuli za kisiasa nchini Ufaransa, Robespierre baadaye alihamia dhidi ya Danton zaidi ya wastani, ambaye alishtakiwa na rushwa na kufariki mwezi Aprili 1794. Ugaidi ulikamilisha miezi michache baadaye na kukamatwa kwa Robespierre Julai , Matukio ambayo yalianzisha kipindi cha historia ya Kifaransa inayojulikana kama Reaction ya Thermidorian(en:Thermidorian Reaction). [1] Wajibu wa Robespierre binafsi kwa ziada ya Ugaidi bado ni suala la mjadala mkali kati ya wanahistoria wa Mapinduzi ya Kifaransa. [2] [3]
Waziri mkuu
Waziri Mkuu ni cheo cha kiongozi wa serikali. Neno lasema ya kwamba yeye ni mkubwa kati ya mawaziri wa serikali. Madaraka yake hutegemea na katiba ya nchi. Kwa kawaida cheo hiki kipo katika nchi ambako mkuu wa dola ambaye mara nyingi huitwa rais au pia mfalme (malkia) hashughuliki mwenyewe mambo ya serikali.
Ureno
Tangu 1926 hadi 1974 ilikuwa na serikali za kidikteta.
Nahodha
Neno la Kiingereza kwa "nahodha" ni "captain" linalotokana na Kigiriki katepánō ("aliyewekwa juu") ambalo lilitumiwa kama cheo cha kijeshi. Lilikuwa na asili ya Kilatini kama capetanus / catepan, na maana yake inaonekana kuwa imeunganishwa na ile ya Kilatini "capitaneus".
NSDAP
Sheria hii ya kumpa madaraka ilikuwa msingi wa kugeuza Ujerumani kuwa udikteta katika muda wa miezi michache. Rais von Hindenburg alikuwa mzee asiyeelewa tena mabadiliko yaliyotokea. Hitler aliendelea kutangaza sheria za kupiga marufuku vyama vya upinzani. VYama vingine vilijiondoa wenyewe. Sheria ya Desemba 1933 ilitangaza NSDAP kuwa chama cha kisiasa cha pekee katika Ujerumani.
Dola
Kiini cha dola ni utekelezaji wa mamlaka katika eneo fulani. Hapo kuna chombo kinachoitwa serikali chenye mamlaka haya mkononi. Serikali inaangaliwa na taasisi nyingine.
Nyotamkia
Nyotamkia (kometi, pia nyota msafiri, shihabu, ing. comet) ni gimba dogo la angani linalozunguka jua kwa njia ya duaradufu yenye sehemu kubwa mbali na jua na sehemu ndogo karibu na jua. Pale inapokaribia jua inaotesha "mkia" unaoipa jina lake la "nyota yenye mkia". Mkia huu ni hasa mvuke unaong'aa kutokana na nuru inayoakisiwa.
Waorthodoksi
Jina hilo ("Orthodoksi") lina asili ya Kigiriki likitokana na maneno όρθος ("orthos", yaani "nyofu", "sahihi") na δόξα ("doksa", yaani "rai", "fundisho") yaani "wenye fundisho sahihi".
Dijiti
Siku hizi neno hilo linatumika sana katika teknolojia ya simu, runinga, tarakilishi n.k. kama mfumo unaotumia namba kufichua alama za kielektroni.
Jamhuri ya Roma
Cheo kimoja cha dikteta pekee kilishikwa na mtu mmoja lakini muda wake kilibanwa kuwa miezi sita tu.
Ufalme wa Mutapa
Neno la Kireno Monomotapa ni tafsiri ya jina la kifalme la Afrika Mwenemutapa, maana "mkuu wa ulimwengu". Inatokana na mchanganyiko wa maneno mawili Mwene maana yake mkuu, na Mutapa maana yake ulimwengu.
Udikteta
Aina nyingine ni udikteta wa chama. Mfano wa kihistoria ulikuwa udikteta wa chama cha kikomunisti katika Urusi, China na nchi zilizofungamana nazo. Mfano mwingine ni mfumo wa ufashisti katika Italia na Ujerumani hadi mwaka 1945.
Mapinduzi ya Ufaransa
Wafalme wa nchi jirani waliamua kushambulia Ufaransa na kulipiza kisasi kwa kifo cha mfalme. Katika joto la vita watu wa vikundi vikali vilipata kipaumbele wakaanzisha kipindi cha udikteta chini ya kamati ya bunge lililoongozwa na Robespierre. Watu wengi (16,000-40,000) walishtakiwa kuwa wasaliti wakauawa hadi upinzani ndani ya bunge ulipofaulu kuwakataa viongozi wakali na kuwaua.
Idi Amin
Amin alipandishwa cheo na waziri mkuu Milton Obote baada ya uasi wa wanajeshi katika Afrika ya Mashariki wa 1964 uliokomeshwa na askari Waingereza katika Tanganyika, Kenya na Uganda akawa makamu wa mkuu wa Jeshi aliyekuwa bado Mwingereza. Kutoka hapa alishirikiana na Obote katika hatua za kuimarisha utawala wa waziri mkuu. Wakati bunge la Uganda lilitaka utafiti kuhusu mashtaka ya Obote kushiriki katika biashara ya siri ya pembe za ndovu kutoka Kongo Obote iliamua kubadilisha katiba na jeshi la Amini lilimfukuza Mkuu wa Dola Kabaka Mutesa kwa nguvu, halafu Obote alijitangaza kuwa rais. Sasa Amin alikuwa kanali na Mkuu wa Jeshi.
Dikteta
Leo hii "dikteta" si cheo rasmi tena lakini namna ya kumtaja mtawala mkali anayeshika mamlaka yote mkononi mwake na kutawala kwa mabavu. Mara nyingi dikteta hakubali uchaguzi wa kisiasa au anahakikisha uchaguzi si huru. Haheshimu haki za kibinadamu kama zinamsumbua. Anatoa amri kama sheria; kama anaruhusu kuwepo kwa bunge na mawaziri ni sharti wafuate maagizo yake. Hakubali upinzani dhidi yake na matamko ya mawazo yasiyopendezwa naye.
Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Kati ya 27 Oktoba 1971 na 17 Mei 1997, chini ya utawala wa dikteta Mobutu, nchi ilijulikana kwa jina la "Zaire".
Waorthodoksi
Jina hilo lilitungwa ili kutofautisha Wakristo waliofuata mafundisho rasmi ya imani yaliyotolewa na Mitaguso ya kiekumene dhidi ya mikondo mingine ya wakati ule.
Dijiti
Dijiti (kutoka neno la Kiingereza ambalo kwa Kilatini linamaanisha kidole) ni tarakimu zinazoenea katika vidole kumi vya mkono wa binadamu, kuanzia 0 hadi 9.
Udikteta
Mtu huyu anaitwa "dikteta" ingawa cheo rasmi mara nyingi ni "rais" au "kiongozi wa taifa". Wakati mwingine neno "udikteta" unataja pia hali ambako kundi la watu linashika madaraka yale kwa pamoja kwa mfano kamati ya wanajeshi waliochukua madaraka ya serikali.
Ukristo
Kumbe wafuasi wa Luther na wengineo waliitwa na Wakatoliki "Waprotestanti", maana yake "wapinzani" (to protest = kupinga): neno hilo lilianza kutumika tangu wafuasi wa Luther walipopinga azimio la bunge lililotaka Wajerumani wote warudi chini ya Papa wa Roma.
Historia ya Mali
Keita alipinduliwa mwaka 1968 na wanajeshi akishtakiwa kuwa ameharibu uchumi na kujitajirisha. Kiongozi mpya Moussa Traoré alitawala kama dikteta wa kijeshi, baadaye kwa msaada wa katiba ya chama kimoja.
Uhuru wa taaluma
Kwa mfano katika mfumo wa ukomunisti serikali ya Umoja wa Kisovyeti (Urusi hadi 1990) ilijaribu kutawala kazi ya vyuo. Tokeo mojawapo lilikuwa mnamo miaka ya 1930 chini ya udikteta wa Stalin ya kuwa profesa mmoja wa biolojia, kwa jina Trofim Lysenko, aliyepinga mafundisho ya Mageuko ya spishi ya Darwin akidai nadharia yake ililingana na mafundisho ya chama cha kikomunisti. Wataalamu wengi wa Kirusi waliofundisha kinyume walifukuzwa kazi au hata kufungwa jela na matumizi ya nadharia yake yalisababisha uharibifu wa mavuno na hata kipindi cha njaa. Ukandamizaji wa majadiliano ya kitaalamu ulikuwa hasara kwa Urusi na pia China ya kikomunisti ambako nadharia ya Lysenko ilipokelewa.
Machata
Machata (kutoka Kiingereza:Graffiti) ni alama au maandishi yaliyochorwa katika ukuta. Kikawaida hufanywa na rangi au kidude cha kupulizia rangi (rangi inayopulizwa kutoka katika kikopo). Alama moja yaweza kuitwa graffito lakini neno graffiti kikawaida hutumika kwa maana ya kwamba kuna alama zaidi ya moja.
Demokrasia
Abraham Lincoln, Rais wa 16 wa Marekani, alisema Demokrasia ni serikali ya watu/mfumo wa utawala wa watu, kwa ajili ya watu na unaotokana na watu. Watu wanaunda serikali.
Utitiri (Arithropodi)
Kwa asili jina utitiri hutumika kwa ugonjwa wa kuku ambao unasababishwa na wadudu wadogo walio na mnasaba na kupe na papasi. Lakini kwa sababu hakuna jina la jumla la Kiswahili kwa kundi la Acari “utitiri” hutumika zaidi na zaidi kwa spishi nyingine za Acari. Kwa asili pia neno hili lilikuwa nomino isiyoweza kuhesabiwa, kama sukari kwa mfano, lakini watu wengine wameanza kulichukulia kama neno katika umoja (pengine hata "titiri") na "matitiri" kama wingi. Utitiri ni nusungeli katika ngeli ya Arachnida. Kwa hivyo wana miguu minane kama buibui na nge.
Usultani
Usultani ni nchi au eneo chini ya mamlaka ya Sultani. Katika mazingira ya Kiislamu jina limelingana mara nyingi na "Ufalme" ingawa limetumiwa pia na watawala wa ngazi za chini.
Ufashisti
Ufashisti ni siasa ya mrengo wa kulia ambayo ilitawala Italia tangu mwaka 1922 hadi 1943 ikiongozwa na mwanzilishi wake, dikteta Benito Mussolini (1883-1945).
Daktari
Daktari (au dokta; wingi wake unaundwa kwa kutanguliza "ma-") ni neno lenye asili ya Kilatini ("doctor") lililoingia Kiswahili kwa kupitia Kiingereza. Hutumiwa kwa maana mbili:
Jean-Bedel Bokassa
Serikali yake iliendelea kuwa ya kidikteta. Wapinzani waliuawa hovyo au kupotea magerezani.
Nchi huru
Nchi huru ni zile ambazo hazitawaliwi na nchi nyingine. Kauli hiyo haimanishi kwamba wananchi wake ni huru, kwa sababu pengine mfalme au rais ni mwenyeji, lakini anawanyima haki zao kwa kiasi hata kikubwa (ambacho kinaitwa udikteta).
Sultani
Neno lenyewe lamaanisha "nguvu", "mamlaka" au "utawala" likawa baadaye kama cheo cha mtawala wa kiislamu mwenye kujitegemea bila kuwa na mwingine juu yake.
Mtemi
Neno mtemi au ntemi hutumiwa na lugha za makabila ya kati ya Tanzania, kwa mfano Kisukuma, Kinyamwezi na Kigogo likimaanisha mtawala, pia kwa Kibena huitwa Mtema, yote yakitokana na masdari ya Kibantu -tem-a, likimaanisha tawala.
Dola la Ujerumani
30 Januari 1933 Adolf Hitler alikuwa chansella wa Dola la Ujerumani akaanza mara moja kujenga udikteta wake wa Dola la Tatu. Sehemu ya siasa yake ilikuwa kujenga uwezo wa kijeshi wa Ujerumani.
Jamhuri ya Watu wa China
Serikali ya China inatawala kwa mfumo wa udikteta chini ya uongozi wa Chama cha Kikomunisti ya China. Kuna vyama vidogo pia, lakini hivi havina umuhimu wowoteː vinasimamiwa na Wakomunisti, hivyo hali halisi ni mfumo wa chama kimoja.
Haki
Kwa Kigiriki inaitwa "dikaiosyne", kutokana na neno asili "dike" yaani "anayeelekeza" na kwa hiyo pia "mwongozo, utaratibu". Tofauti na "nomos", yaani sheria inayoongoza wanyama pia, "dike" inahitajiwa na binadamu ili kuishi kwa utaratibu. Ni kinyume cha "bie", ukatili, nguvu inayoangamiza. "Dikaios" (mwenye kujali haki), ni mtu anayemtendea kila mmoja haki yake. "Dikaia zoe" ni maisha ya kiutu yanayopingana na "hybris" (kiburi) na ushenzi.
Mtaguso Mkuu
Mitaguso ya kiekumene (kutoka Kigiriki oικουμένη "oikumene" yaani "dunia inayokaliwa na watu") ni jina linalotumika hasa kwa mikutano saba ya namna hiyo iliyofanyika kati ya mwaka 325 hadi 787 upande wa mashariki wa Dola la Roma (ulioendelea baadaye kama Milki ya Bizanti).
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani
Dola hili lilijulikana pia kama "Ujerumani wa Mashariki". Sehemu ya wakazi wake hawakupendezwa na jina hili kwa sababu katika historia na utamaduni wa nchi maeneo makubwa yalihesabiwa zaidi kuwa "Ujerumani wa Kati" au "Ujerumani wa Kaskazini".
Augusto
Alikataa kupokea madaraka ya dikteta kwa muda wa maisha yake. Kwa njia hiyo alirudisha katiba ya jamhuri iliyotawaliwa na senati na maafisa yake.
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani (JKK) ilikuwa jina la dola katika mashariki ya Ujerumani kati ya 1949 - 1990. Iliundwa 7 Oktoba 1949 katika eneo la ukanda wa utawala wa Kirusi kama nchi mshindi wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia.
Dola la Roma
Kwa karne zilizofuata Waroma walifuata katiba iliyolenga kuzuia asitokee mfalme mpya. Vyeo vyote vilitolewa kwa muda tu kwa njia ya uchaguzi. Madaraka yaligawiwa kati ya ngazi na vyeo mbalimbali. Vyeo vingi vilitolewa kwa watu wawili kwa kipindi kilekile kwa sharti la kwamba hao wapatane na kuangaliana. Kulikuwa na cheo kimoja pekee kilichotekelezwa na mtu mmoja tu: dikteta. Dikteta aliweza kuchaguliwa katika kipindi cha dharura kama vita kwa muda wa miezi sita. Katika kipindi hiki alifanya maazimio peke yake. Kwa kawaida watendaji wakuu walikuwa makonsuli ("consules") waliochaguliwa kwa muda wa mwaka 1.
Dola la Tatu
Hitler alichukua utawala juu ya Dola la Ujerumani akimaliza kipindi cha kidemokrasia cha Jamhuri ya Weimar na kuanzisha udikteta wake.
Jumuiya ya Afrika Mashariki
Sababu nyingine ni madai ya Kenya ya kuwa na viti zaidi kuliko Uganda na Tanzania katika kamati za maamuzi, huku kukiwa na kutokuelewana kulikosababishwa na udikteta wa Idi Amin nchini Uganda, Usoshalisti huko Tanzania, na soko huria nchini Kenya, hivyo wanachama hawa watatu wakapoteza ushirikiano wa miaka zaidi ya sitini na manufaa ya ukubwa wa jumuiya hii kiuchumi. Kila mmoja wa wanachama hawa ilimbidi kuanza kutoa huduma na kujenga viwanda ambavyo hapo awali vilikuwa chini ya Jumuiya ya Afrika Mashariki.
Santo Domingo
Wakati wa udikteta wa Rafael Trujillo mji ukaitwa "Ciudad Trijillo" (mji wa Trujillo) kati 1936 hadi 1961.
Mamlaka
Mamlaka (kutoka Kiarabu; kwa Kiingereza "authority" kutoka neno la Kilatini "auctoritas") linaweza kutumika kumaanisha haki ya kisheria ya kutumia nguvu ambayo imetolewa na nchi au vyombo vingine vya serikali kama mahakama,bunge na vyombo vya dola.
Dikteta
Muda wa ofisi ya dikteta ilikuwa hadi miezi 6 lakini mara nyingi dikteta alirudisha madaraka yake kwa senati mara baada ya kumaliza shughuli kama kushinda vita au kugandamiza ghasia.
Daniel Arap Moi
Lakini, vita za pepo zilipokwisha kwa kuanguka kwa muungano wa sovieti, mambo haya mpya yakatokea, mwaandamano wa watu na wanasiasa kuitisha demokrasia ya vyama nyingi, wakiongozwa na Matiba na Oginga Odinga. Moi alianza kuonekana kama mdhalimu kwa sababu alianza kuwafunga jela wanamgambo wakidemokrasia, na pia jela zingine za kisiri ambazo watu waliteswa kwa kunanuliwana swali. Ulaya ya Magharibi ikawacha kuipa Kenya usaidizi wa kigeni na kwa kazo pande zote Dani Kenya na Nje ng'ambo, Moi kakubali kuruhusu Demokrasia ya vyama nyingi, ambapo Moi mwenyewe kaunga uchaguzi na kukampaini kwa nguvu zaidi kwa kupinga upinzani Kasarani mnamo Desemba 1991.
Dogma
Dogma ni neno linalotumika hasa kumaanisha fundisho la imani lisiloweza kukanushwa na wafuasi wa dini fulani. Linaweza kutumika pia kwa maana isiyo ya kidini.
Vikarieti ya Kitume
Vikarieti ya Kitume ni aina mojawapo ya majimbo ya Kanisa Katoliki ambayo haijafanywa dayosisi kamili, ingawa mara nyingi inaongozwa na askofu: ni kwa sababu huyo anaongoza kwa niaba ya Papa, hasa katika eneo la umisionari. Ndiyo maana anaitwa kwa Kilatini "Vicarius Apostolicus" (yaani "Makamu wa Kitume", ambapo jina hilo la mwisho linadokeza mamlaka ya Papa kama mwandamizi wa Mtume Petro).
Daish
Tarehe 29 Juni 2014 kundi hilo lilijitangaza kuwa ukhalifa (khilāfah) wa kimataifa chini ya Abu Bakr al-Baghdadi na kwa sababu hiyo kupunguza maneno "fīl-ʿIrāq wash-Shām" (ya Iraq na Syria) katika jina lake kuwa الدولة الإسلامية, ad-Dawlah al-Islāmiyah tu.
Serikali
Udikteta na Ufalme mwenye mamlaka yote ni mifano ya serikali ya mtu mmoja asiyebanwa na mamlaka mengine.
Sheria
Mtendaji katika mfumo wa kisheria hutumika kama kituo cha serikali cha mamlaka ya kisiasa. Katika mfumo wa kibunge, kama vile nchini Uingereza, Italia, Ujerumani na Ujapani, mtendaji hujulikana kama serikali, na huwa na wanachama wa bunge. Mtendaji huchaguliwa na Waziri Mkuu au Chansela, ambaye ofisi yake ina nguvu za chini ya imani ya bunge. Kwa sababu uchaguzi wenye watu wengi huteua vyama vya kisiasa kutawala, kiongozi a chama anaweza kubadilika katika kipindi kabla ya uchaguzi mwingine. Mkuu wa Taifa ni kando na mtendaji, na kimfano hupitisha sheria na huwa kama mwakilishi wa nchi. Baadhi ya mifano ni Rais wa Ujerumani (anayeapishwa na Bunge); Malkia wa Uingereza (wadhifa wa kurithi), na Rais wa Austria (anachaguliwa kwa kura ya wengi). Mfano mwingine muhimu ni mfumo wa kirais, unaopatikana nchini Ufaransa, Marekani na Urusi. Katika mifumo ya kirais, mtrndaji huwa kama mkuu wa taifa na mkuu wa serikali, na ana nguvu za kuchagua baraza la mawaziri pekee yake. Chini ya mfumo wa kirais, tawi la mtendaji ni kando na bunge ambapo haiwajibiki mbele ya bunge.