Je, kuna jamii ya waluo nchini Tanzania?
Waluo
Waluo (pia Wajaluo) ni kabila hasa la Sudan Kusini. Wako pia Kenya, Uganda na mashariki mwa Tanzania katika Mikoa ya Mara na Mwanza. Lugha yao ni Kiluo. Wenyewe hujiita Jaluo na lugha yao Dhulou.
Lalango
Lalango ni jina la kata ya Wilaya ya Maswa katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ina wakazi wapatao 20.832 waishio humo.
Mlima Mlowa
Mlima Mlowa ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Morogoro nchini Tanzania.
Wasuba (Kenya)
Kumezwa kwa kabila la Wasuba na Wajaluo kulitokana na kuoana kwani tokea ujio wa Wajaluo, watu hawa ni majirani. Isitoshe, kabila la Wajaluo wa Kenya na Tanzania si Waniloti halisi, bali ni mchanganyiko wa Wabantu na Waniloti. Wao ni mkusanyiko wa Wajaluo waliotawanyika kutoka kwa makundi mbalimbali ya Waluo ndiyo maana hawana jina maalum la kujitabulisha kama vile makabila ya Wajaluo wa Uganda na Sudan. Mkusanyiko huu ulichanganya damu na Wabantu kutokana na uhamiaji na ufugaji. Walitangamana na Wabantu kuanzia Bunyoro, Uganda Magharibi , hadi Magharibi mwa Kenya.
Kilao
Kilao ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Laos, Vietnam na Kamboja inayozungumzwa na Walao. Mwaka wa 2005, idadi ya wasemaji wa Kilao nchini Laos imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni tatu. Pia kuna wasemaji 18,500 nchini Kamboja (2009) na 10,000 nchini Vietnam (2007). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilao iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.
Wakaguru
Wakaguru (au Wakagulu) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Mkoa wa Morogoro, ambako wako zaidi katika wilaya za Kilosa na Gairo. Ni mojawapo ya makabila makuu katika mkoa wa Morogoro.
Zeruzeru
Ualbino huo unaweza kuathiri watu wa kila rangi lakini kwa sababu zisizoeleweka bado unapatikana Afrika Mashariki zaidi kuliko sehemu nyingine za dunia. Kwa mfano, nchini Tanzania kuna albino 1 kwa wakazi 1,400, kumbe wastani wa kimataifa ni 1 kwa 20,000.
Mlowa Bwawani
Mlowa Bwwani ni jina la kata ya Wilaya ya Chamwino katika Mkoa wa Dodoma , Tanzania yenye postikodi namba 41423
. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9031 waishio humo.
Kikhua
Kikhua ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos na Vietnam inayozungumzwa na Wakhua. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kikhua imehesabiwa kuwa watu 2000 nchini Laos na 3000 nchini Vietnam. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikhua iko katika kundi la Kikatuiki.
Kuku Mashuhuri Tanzania
Sehemu nyingi nchini Tanzania na ulimwenguni pote, ufugaji wa kuku unawapatia maelfu ya watu kibarua cha muda au cha kudumu kama vile wakazi wa Kitunda, jijini Dar es Salaam. Vile vile kuku wanaweza kutumia mabaki ya chakula kama pumba za nafaka mbalimbali, ili kuongeza matumizi bora ya vyakula tunavyovivuna mashambani.
Wangulu
Wangulu (au "Wanguu") ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi mipakani mwa mikoa minne ya Tanga, Dodoma, Manyara na Morogoro, hasa upande wa Kusini-Magharibi mwa mkoa wa Tanga ambako sasa ni wilaya ya Kilindi na upande wa Kaskazini-Mashariki mwa mkoa wa Morogoro ambako sasa ni wilaya ya Mvomero na milima ya Nguu. Upande wa Magharibi ni mkoa wa Manyara ambayo sasa ni wilaya ya Kiteto.
Waluguru
Waluguru ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika mikoa ya Morogoro na Pwani, hasa kwenye Milima ya Uluguru (Wilaya ya Mvomero) na katika wilaya ya Morogoro vijijini ukianzia Matombo kuelekea Dutumi hadi Bwakila Juu.
Kizaramo
Kizaramo ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wazaramo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kizaramo imehesabiwa kuwa watu 657,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kizaramo iko katika kundi la G30.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
LAFamilia
Hili ni kundi la wasanii ambao wanaishi Manispaa ya ilala. Baadhi ya wa sanii ambao wapo kwenye kundi hili ni Chid Benz, Lameck Ditto na wengine wengi. Mara nyingi makundi mengi ya hapa nchini Tanzania huwa hayadumu kwasababu ya kitu wakiitacho BEEF.
Bukabwa
Idadi kubwa ya kata hii inakaliwa na jamii ya Wakabwa, na kiasi kidogo jamii ya Wazanaki, Wakiroba na Wasimbiti. Mwaka wa 2014 kijiji cha Bukabwa kilipata umeme kupitia mradi wa umeme vijijini unaodhaminia na serikali ya Tanzania kupitia wakala wa umeme vijijini (Rural energy Agent-REA).
Wakabwa
Wakabwa (au Wakabhwa, matamshi ambayo ni sahihi zaidi) ni kabila la watu wa Tanzania linaloishi katika Mkoa wa Mara. Lugha yao ni Kikabwa.
Waluhya
Waluhya (Abaluhya) ni kabila kubwa la pili katika Kenya wakikalia hasa Mkoa wa Magharibi. Wako pia Uganda na Tanzania.
Wasamburu
Samburu ni kabila la jamii ya Waniloti ambao kwa sasa wanapatikana kaskazini mwa Kenya na ambao wanauhusiana na Wamaasai lakini ni tofauti. Wasamburu ni wafugaji wa kuhamahama ambao hufuga mifugo hasa ng'ombe, lakini pia kondoo, mbuzi na ngamia.
Kilulu
Kilulu ni kata ya Wilaya ya Muheza katika Mkoa wa Tanga, Tanzania yenye Postikodi namba 21410. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,212 Msimbo wa posta ni 21410
Wanyaturu
Wanyaturu (au "Waturu"; wao hupendelea kuitwa "Arimi", yaani watu wa Rimi
) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Singida.
Kilogooli
Kilogooli (au Lulogooli) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Walogooli. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kilogooli imehesabiwa kuwa watu 618,000. Pia kuna wasemaji 300 nchini Tanzania (2005) lakini hao wameanza kubadilisha lugha yao. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilogooli iko katika kundi la E40.
Wayao (Tanzania)
Miaka ya 1830 Wayao, wakiwa wafanyabiashara na wakulima, walianza kuenea mashariki mwa Malawi, ambako walikuwa matajiri katika mila na muziki ambao wengi wao walikuwa Waislamu.
Kinyaturu
Kinyaturu ( pia huitwa "Kirimi") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanyaturu. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinyaturu imehesabiwa kuwa watu 595,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyaturu iko katika kundi la F30.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Lusu
Lusu ni jina la kata ya Wilaya ya Nzega katika Mkoa wa Tabora, Tanzania yenye postikodi namba 45412 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 18,957 waishio humo.
Kimeru (Tanzania)
Kimeru (au Kirwa) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Warwa. Isichanganywe na lugha ya Kimeru nchini Kenya. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimeru imehesabiwa kuwa watu 90,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimeru iko katika kundi la E60.
Wamanda
Wamanda ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Njombe, Wilaya ya Ludewa. Pia wako katika Mkoa wa Ruvuma, Wilaya ya Mbinga. Katika wilaya ya Ludewa Wamanda wanapatikana katika kata za Manda, Ruhuhu, Luilo, Iwela, Mkomang'ombe, Ludewa na Masasi. Katika mkoa wa Ruvuma wanapatikana zaidi kaskazini mwa wilaya ya Mbinga.
Wasangu (Tanzania)
Wasangu ni watu ambao wanahusiana na jamii za Kihehe, Kisafwa, Kibena, Kinyakyusa na kidogo jamii ya Kingoni. Jamii zote hizi, isipokuwa Wangoni, ni jirani za Wasangu, na kwa jumla Wasangu walikuwa watu ambao walijulikana sana katika nyanda za juu za Kusini katika karne ya 18 na karne ya 19. Hali kadhalika walikuwa ni jamii iliyokuwa na nguvu nyingi sana ya utawala na kivita. Hawa watu walikuwa wanaishi sehemu ya llamba iliyo karibu maili 60 Kaskazini ya Utengule kabla ya kuja Waarabu na Wajerumani, na kila mahali walipofanya maskani yao walipaita "Utengule", mahali pa amani.
Mbezi
Mbezi ni jina la kata ya Wilaya ya Ubungo katika Mkoa wa Dar es Salaam, Tanzania yenye postikodi namba 16113. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ina wakazi wapatao 73414 waishio humo. Inasemekana jamii iliyokuwa na watu wengi ni Wagogo wanaopatikana sehemu za Mpiji Magoe mtaa wa Makuti kijiji cha Msakuzi.
Wameru (Tanzania)
Wameru wa Tanzania (au "Warwa") ni kabila la watu wa Kibantu wa jamii ya Wachaga wanaoishi hasa kwenye Mlima Meru katika Mkoa wa Arusha, [kaskazini]] mwa nchi ya Tanzania. Mbali na jina, Wameru hao ni tofauti kabisa na Wameru wa Kenya kwa historia na utambulisho. Sanasana ni kwamba pande zote mbili ni wakulima wenye bidii kubwa.
Wanyamwanga
Wanyamwanga ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Mbeya, Wilaya ya Mbozi, na Mkoa wa Rukwa, Wilaya ya Sumbawanga.
Wakwavi
Wakwavi ni kundi la wafugaji nchini Tanzania, waliohesabiwa kuwa 7,378 katika sensa ya mwaka 1957.
Wayao (Tanzania)
Wayao ni miongoni mwa Wabantu wanaopatikana katika mataifa kadhaa barani Afrika na kwa ujumla wao wameenea Malawi, Msumbiji na Tanzania katika mikoa ya Mtwara na Ruvuma.
Wadatoga
Wadatooga (pia huitwa "Wataturu" au "Wamang'ati") ni kabila la watu wa Kiniloti nchini Tanzania wanaoishi hasa katika mikoa ya Manyara, Mara, Arusha na Singida.
Bweleo
Bweleo ni kata ya Wilaya ya Magharibi Unguja katika Mkoa wa Mjini Magharibi Unguja, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ina wakazi wapatao 842 waishio humo.
Tanzania
Kati ya wasanii wa Tanzania ni hasa wajume wa ubao na wachoraji waliojulikana kimataifa.
Malolo (Ruangwa)
Malolo ni kata ya Wilaya ya Ruangwa katika Mkoa wa Lindi, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,405 walioishi humo. Msimbo wa posta ni 65614.
Walambya
Walambya ni kabila la watu wanaoishi Tanzania katika Mkoa wa Mbeya, Wilaya ya Ileje. Pia wako Malawi. Lugha yao ni Kilambya.
Kiluo (Kamerun)
Kiluo ni lugha nchini Kamerun iliyozungumzwa na Waluo. Mwaka wa 1995 kulikuwa na mtu mmoja tu aliyeweza kuzungumza Kiluo. Kwa hiyo lugha imetoweka kabisa kwa sasa. Kufuatana na uainishaji wa lugha haijulikani Kiluo kiko katika familia gani ya lugha.
Wasuba (Kenya)
Wasuba wengi hujitambulisha kama Waluo kwani wameasili (wameathiriwa na kuridhia) mila na desturi za Kiluo. Katika jamii ya Wajaluo, wao huwekwa kwenye kikundi kinachojulikana kama Joka Jok pamoja na "Kamagambo", "Kasgunga", "Konyango Rabala", "Muksero", "Kanyamkago", "Nyakach", "Kisumo", "Kano" n. k.
Wakimbu
Wakimbu ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi mpakani mwa mikoa mitatu, yaani Mkoa wa Tabora, Mkoa wa Singida na Mkoa wa Mbeya, hasa kwenye Wilaya ya Sikonge, Wilaya ya Manyoni na Wilaya ya Chunya. Lugha yao ni Kikimbu.
Mlowa (Makambako)
Mlowa ni jina la kata ndani ya Mji wa Makambako katika Mkoa wa Njombe, Tanzania. Wakati wa wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,712 walioishi humo.
Mlalo (Lushoto)
Mlalo ni jina la kata ya Wilaya ya Lushoto katika Mkoa wa Tanga , Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ina wakazi wapatao 8,143 waishio humo. Msimbo wa posta ni 21721. Kuna vijiji vya Mlalo, Msale, Kibandai, Ngazi, Mgwashi, Baghai na Bungoi.
Kiyao
Kiyao (au "Ciyao") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania, Malawi na Msumbiji inayozungumzwa na Wayao. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiyao nchini Malawi imehesabiwa kuwa watu milioni moja. Mwaka wa 2006, idadi ya wasemaji wa Kiyao nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 420,000 na nchini Msumbiji kuwa 496,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiyao iko katika kundi la P20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Lupiro
Lupiro ni kata ya Wilaya ya Ulanga katika Mkoa wa Morogoro, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 16,329 walioishi humo.
Kit Mikayi
Wenyeji wanaoishi karibu na mwamba huo wanajulikana kama jamii ya Wajaluo-Kakello. Eneo hili limehusishwa na dhabihu na hadithi nyingi kutoka nyakati za kabla ya ukristo, hasa hadithi kueleza maana ya jina lake.
Kit-Mikayi ni kituo kikuu chaa kuonea, hasa kati ya makabila ya jirani ya Waluo. Pia imekuwa pahali pa kuombea kwa wafuasi wa injili ya Legio Maria ambao huja kuomba na kufunga kwa wiki kadhaa.
Wahuni
Katika Tanzania na nchi nyingine nyingi wahuni hupatikana hasa mijini.
Kiluwo
Kiluwo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Waluo. Ni tofauti na lugha nyingine za Kiluo nchini Uganda, Kenya na Tanzania ingawa zote ziko katika kundi lilelile kilugha. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kiluwo imehesabiwa kuwa watu 80,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiluwo iko katika kundi la Kinilotiki.
Kikwaya
Kikwaya (pamoja na lahaja ya Kiruri) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakwaya na Waruri katika mashariki ya upwa wa ziwa Nyanza (Victoria). Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kikwaya imehesabiwa kuwa watu 115,000, yaani Wakwaya 70,000 na Waruri 45,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikwaya iko katika kundi la E20.
Waogiek
Waogiek (kwa jina lingine Waokiek au Waakiek, ingawa jina Akiek hutambulisha kabila lingine), ni kabila la watu linalopatikana kaskazini magharibi mwa Tanzania, kusini mwa Kenya (kwenye Msitu wa Mau), na magharibi mwa Kenya (kwenye msitu wa Mlima Elgon).
Wakara
Wakara ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Mkoa wa Mwanza, wilaya ya Ukerewe, hususan katika kisiwa cha Ukara.
Wambunga
Wambunga ni kabila dogo lililotokana na Wangoni baada ya mfarakano wa viongozi wa makundi yao walioingia katika eneo la Tanzania ya leo. Hivyo basi Wambunga ni Wangoni maseko (mafiti) walioingia Tanganyika kupitia kusini mashariki mwa Ruvuma wakiongozwa na kiongozi wa Wangoni Maseko Mputa.
Kidoe
Kidoe ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wadoe. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kidoe imehesabiwa kuwa watu 24,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kidoe iko katika kundi la G30.
Wasangu (Tanzania)
Wasafwa si wafugaji hodari kama jamii zingine za Watanzania zilivyo. Wamasai, Wambulu, Wagogo, Wahehe, Wanyiha ni wafugaji wakubwa wa ng'ombe. Lakini Wasafwa walifuga wanyama wachache sana na mpaka sasa wanafuga wanyama wachache sana katika vijiji vyao. Walifuga mbuzi na ng'ombe wachache sana kwa ajili ya kutambika au kuwachinja wakati wa kilioni kwa ajili ya mboga, kwa wale waliopo kilioni. Siku hizi ng'ombe, mbuzi, kondoo, wanafugwa kwa ajili ya maziwa na nyama. Pia kuku na nguruwe wafugwa kwa sababu ya mayai na nyama.
Wanyamwezi
Wanyamwezi ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika mikoa ya Tabora na Shinyanga.
Tanzania
Kuna makabila 125 hivi. Makabila yenye watu zaidi ya milioni moja ni Wasukuma, Wanyamwezi, Wachaga, Waha, Wagogo, Wahaya, Wajaluo na Wamakonde.
Magindu
Wakazi wa kijiji na kata ya Magindu ni mchanganyiko wa Wakwele na Wamaasai hususani vijiji vya Gumba, Gwata na Magindu pia wakutu wanaopatikana kijiji cha Lukenge. Kijiji cha Magindu ni moja ya vijiji vichache vilivyojariwa rasilimali watu, misitu na ardhi ya rutuba. Wanakijiji wa Magindu kama ilivyo vijiji vingine Tanzania wana mila na desturi za kabila lao la Wakwele na hucheza ngoma za jando kwa wavulana na uny'ago kwa wasichana ambazo mara nyingi hufanyika kipindi cha mavuno au mlao kama inavyojulikana huko.
Kialuo
Kialuo ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kialuo imehesabiwa kuwa watu 25,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kialuo iko katika kundi la Kingwi.
Swala pala
Swala pala au swalapala ("Aepyceros melampus" Kigiriki αιπος, "aipos" "juu" κερος, "ceros" "pembe" + "melas" "nyeusi" "pous" "mguu") ni swala ambaye si mkubwa sana kutoka Afrika. Jina Impala ambalo ni jina la swala pala kwa Kiingereza linatoka kutoka lugha ya Kizulu na linamaanisha "Swara". Wao hupatikana katika savana "misitu" nene nchini Kenya, Tanzania, Swaziland, Msumbiji, Namibia ya kaskazini, Botswana, Zambia, Zimbabwe, kusini mwa Angola, kaskazini mashariki mwa Afrika Kusini na Uganda. Swala pala wa kawaida wanaweza kupatikana katika idadi ya hadi 1,600,000 barani Afrika.
Hapo awali, wanataksonomia waliwaweka swala pala katika jamii sawa na swala, ndogoro na kongoni. Hata hivyo ilikuja kugunduliwa kwamba swala pala ni tofauti sana kutoka jamii hizi zote za swala ndiposa swala pala ikawekwa katika jamii yake yenyewe, "Aepycerotini", mtawalia. Jamii hii kwa sasa imepandishwa cheo kuwa nusufamilia kamili, Aepycerotinae.
Kwa kawaida nususpishi mbili hutofautishwa, ambazo huegemezwa na uchambuzi wa mitochondrial DNA.
Wamwera
Wamwera ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Lindi, hasa kwenye Wilaya ya Nachingwea, Lindi Vijijini na Ruangwa.
Kithu-Lao
Kithu-Lao ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Vietnam inayozungumzwa na Walao. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kithu-Lao imehesabiwa kuwa watu 200 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kithu-Lao iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.
Loolera
Loolera ni kata ya Wilaya ya Kiteto katika Mkoa wa Manyara, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,098 waishio humo.
Wasuba (Kenya)
Kuna historia ya vita Kati ya Wakunta na majirani wao Wajaluo, mahasimu wao wakuu wakiwa Wasaki. Wasaki, kama "Wagamba" (Jogamba) wanaopatikana katika wilaya ndogo ya Oyugis, ni Wajaluo wenye asili ya Kiluhya (Maragoli). Wakunta, hasa ukoo wa Waware, walipigana na Wasaki. Inaaminika kuwa ukoo wa Waware umetapakaa kwa sababu ya uvamizi wa Wasaki. Waware hupatikana kwenye masiwa yote mawili ya Mfangano na Rusinga. Na wale walioelekea upande wa mashariki walimezwa na Wajaluo, na kwa sasa wao huishi pamoja na Waluo, hasa "Wasakwa" ambao ni Waluo wenye asili ya Kiluhya (Wanga), katika wilaya ndogo ya Awendo inayopatikana kaskazini mwa mji wa Migori.
Kimbugu
Kimbugu (pia huitwa "Kima'a" au "Kibwayo" na wengine) ni lugha mahuluti ya Kibantu na ya Kikushi nchini Tanzania inayozungumzwa na Wambugu.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Kisangu (lugha ya Tanzania)
Mbali na kuwepo kwa makabila tajwa hapo juu,pia makabila ya wanyakyusa toka Wilaya ya Rungwe, wandali toka wilaya ya Ileje na Wawanji toka wilaya ya Makete yameendelea kuongezeka kusini magharibi mwa wilaya hiyo ya mbarali hususani katika miji ya Chimala, Igurusi, Mswiswi na maeneo ya kata ya Ilongo ambapo kabila hilo la wasangu limekuwa likiathiliwa sana na makabila hayo kutokana na wengi wa wasangu kutumia lugha hizo katika mazungumzo yao ya kila siku.
Wazigula
Katika hadithi za kale za Wazigua yasemekana kwamba hapo kale katika Uzigua, uliopo leo Tanzania, kulikuwa na familia ya wawindaji yenye watoto watatu: Zulu, dada yake na kaka yake. Katika harakati za uwindaji kaka yake Zulu aliuawa na nyati, hivyo Zulu alibaki na dada yake tu. Kulitokea ukame mkubwa, hivyo Zulu alikuwa akihamahama mpaka akafika eneo moja la Afrika ya Kusini na kuamua kukaa hapo na dada yake. Aliendeleza shughuli zake za uwindaji, hivyo wakinamama wa maeneo ya karibu walipokwenda kutafuta kuni porini ndipo walipokutana na mwindaji huyu hodari. Alikuwa akiwapa nyama alizowinda, hivyo akazoeleka na kuoa huko na kuanzisha familia yake na watu waliita eneo hilo Kwa Zulu. Kadiri ya hadithi hiyo, KwaZulu-Natal ya leo, asili yake ni Mzigua Zulu.
Wazigula
Wazigula (au Wazigua) ni kabila la watu kutoka eneo karibu na Bahari Hindi baina ya Dar es Salaam na Tanga, nchini Tanzania. Baadhi ya kabila ya Wazigula wanapatikana kusini mwa Somalia,
Wasegeju
Wasegeju ni kabila la watu kutoka eneo baina ya Tanga na mpaka wa Kenya, pwani ya nchi ya Tanzania. Kabila hili lina mahusiano mengi na Wadhaiso. Mwaka 2003 idadi ya Wasegeju ilikadiriwa kuwa chini ya 15,000, na chini ya 7,000 tu ndio wanaosema Kisegeju . Wasemaji wa lugha hiyo wanapatikana katika vijiji vya Daluni na Bwiti, lakini pia Wasegeju wa maeneo ya Boma kwenye mwambao wanaongea lugha ambayo wanayoisibu Kisegeju lakini ni tofauti sana na hicho Kisegeju cha Usambaani ama kwa neno lingine Kidhaisu.
Kigogo
Kigogo (pia huitwa "Chigogo") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wagogo. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kigogo imehesabiwa kuwa watu 1,440,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigogo iko katika kundi la G10. Lugha huandikwa na herufi za Alfabeti ya Kilatini.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Wadigo
Wadigo ni kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Tanga, hasa kwenye mji wa Tanga. Pia wako Kenya wanapoishi upande wa Kusini wa mji wa Mombasa. Katika Kenya huhesabiwa kati ya mijikenda. Lugha yao ni Kidigo.
Kiloo
Kiloo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waloo. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kiloo imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiloo iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.
Kisegeju
Kisegeju ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wasegeju. Idadi ya Wasegeju imehesabiwa kuwa watu 15,000 lakini ni watu 7000 tu ambao bado wanajua kuongea Kisegeju, Wasegeju wengi wakitumia lugha za Kiswahili na Kidigo badala ya lugha yao. Kwa hiyo lugha imeanza kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisegeju iko katika kundi la E70. Wengine wanasema kuwa ni sawa na Kidhaiso.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Tanzania
2. Nje ya hao, kuna Waniloti, kwa mfano Wamasai na Wajaluo ambao wengi wao zaidi wanaishi Kenya.
Waluo
Waluo ni mkusanyiko wa kabila la Kiniloti ambalo lilisafiri kutoka Afrika ya Kaskazini kufuata mto Nile kuja Kusini. Waluo wengi wameenea kandokando ya Ziwa Viktoria kutokana na utamaduni wao wa uvuvi.
Kwalukonge - Magamba
mazao yanayolimwa katika kijiji cha kwalukonge ni mahindi, maharage,kunde mihogo,karanga na hivi karibuni zao la ngwasha limekuwa likilimwa kama zao la biashara na limekuwa likileta kipato kikubwa kwa wanakijiji waishio maeneo hayo. wanakijiji wa kwa kwalukonge wanaishi kijamaa ambapo hutegemea katika shughuli mbalimbali za kijamii kama vile mazishi, ngoma, sherehe na masmbo mengine ya kijamiii.
Shughuli za kijamaa katika kijiji cha Kwalukonge zilianzishwa na marehemu Adam Philipo Mwilongo pamoja na wazee wengine ambopo waliamua kuanzisha ushirika(mfumo wa ujamaa). Ambao unahusisha shughuli za kimaendeleo zaidi na kuanzisha miradi mbali mbali. Changamoto ya uhaba wa maji kwa hii miaka ya karibuni zimekikumba kijiji cha Kwalukonge kutokana na mabadiliko ya hali ya hewa yanayoendelea. Hivyo wanakijiji wanafanya jitihada tofauti ilikuhakikisha wanakabiliana nayo na pia kushawisha serikali kusaidia kuondokana na tatizo hilo.
Kwalukonge ni jina la kata ya Wilaya ya Korogwe Vijijini katika
Mkoa wa Tanga , Tanzania . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012 , kata ina wakazi wapatao 6,314 [1] waishio humo.
Kuku Mashuhuri Tanzania
Kuna idadi kubwa ya aina za kuku wanaofugwa duniani, lakini wakazi wa Tanzania wamewagawa kuku katika makundi makuu mawili: kuku ambao wanaaminika kuwepo nchini (Tanzania) kwa muda mrefu na wale ambao wameletwa tangu miaka michache kutoka nchi nyingine hasa za Ulaya na Amerika. Makundi haya hufahamika zaidi kama kuku wa kienyeji na kuku wa kigeni (maarufu pia kama kuku wa kizungu).
Kiluo (lugha ya Tanzania)
Kiluo (au "Kijaluo") ni lugha mojawapo ya Kiniloti inayozungumzwa na Waluo nchini Kenya na pia Tanzania. Jumla ya wasemaji ni zaidi ya milioni 4.4. Hivyo inaongoza kati ya lugha za Kinilo-Sahara.Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Warungu
Warungu ni kabila la watu kutoka eneo la kusini-magharibi la Tanzania na kaskazini-mashariki mwa Zambia.
Kivunjo
Kivunjo ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wachagga, yaani ni lugha moja katika mnyororo wa lugha za Kichagga. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kivunjo imehesabiwa kuwa watu 300,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kivunjo iko katika kundi la E60.
Wandali
Wandali ni kabila linalopatikana hasa kusini magharibi mwa nchi ya Tanzania, katika Mkoa wa Mbeya, hasa katika Wilaya ya Ileje. Pia wako nchini Malawi.
Wadoe
Wadoe ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Pwani, Wilaya ya Bagamoyo. Lugha yao ni Kidoe.
Kigweno
Kigweno (pia huitwa "Kighonu") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wagweno. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kigweno imehesabiwa kuwa watu 2200. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigweno iko katika kundi la E60.
Wayao (Tanzania)
Wayao, ambao jina la kabila lao linatokana na "mlima Yao" katika nchi ya "Unangwa" huko Msumbiji, kati ya mto Lujendo na ziwa Nyasa. Waligawanyika katika koo nyingi ambazo ni Amasaninga, Amangochi, Amalambo, Wamakale, Wambemba, Wankula, Wanjese, na Achingoli.
Tanzania
1. Idadi kubwa sana ya Watanzania ni wa jamii ya Wabantu (k.m. Wazaramo, Wagogo, Wasukuma, Wahaya, Wachaga, Wapare na Wapogoro).
Kimambwe-Lungu
Kimambwe-Lungu ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania na Zambia inayozungumzwa na Wamambwe, Walungu na Wafipa. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimambwe-Lungu nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 295,000 ambao 230,000 wao wlaikuwa Wafipa walioongea Kimambwe badala ya lugha yao ya Kifipa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimambwe-Lungu iko katika kundi la M10.
Wambunga
Wambunga ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi upande wa kaskazini wa Wapogolo, katika wilaya ya Kilombero (Ifakara), mkoani Morogoro. Lugha yao ni Kimbunga.
Wayao (Tanzania)
Wakipatikana zaidi katika eneo kati ya Ruvuma na karibu na mto Lugenda kaskazini mwa Msumbiji.
Wanasifika sana kwa kuwa na utambulisho wenye nguvu wa kiutamaduni unaovuka mipaka.
Wasangu (Tanzania)
Kati ya mwaka wa 1866 na mwaka wa 1872 Wasangu wakatokea jamii yenye nguvu sana chini ya chifu Merere wa kwanza kuliko hapo awali, na wakawashambulia majirani zao na kuziteka nchi zao zote hasa upande wa Mashariki Kusini na upande wa katikati wa nchi ya Wakimbu. Wakati huu Wasangu walikuwa wamefikia kilele cha nguvu zao na hakuna jamii nyingine yoyote iliyoweza kuikabili jamii ya Kisangu katika pande hizo za Tanzania.
Lambo la Kidatu
Lambo la Kidatu ni lambo la TANESCO lililojengwa miaka ya 1970 kwenye mto Ruaha Mkuu katika mkoa wa Morogoro (Tanzania) ili maji yake yaweze kutumika kuzalisha umeme.
Wairaqw
Wairaqw (pia huitwa "Wambulu" kutokana na jina la mji wa Mbulu) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika mkoa wa Manyara na mkoa wa Arusha kusini kwa Ngorongoro.
Kiwanji
Kiwanji (au "Kivwanji") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wawanji. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kivwanji imehesabiwa kuwa watu 28,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kivwanji iko katika kundi la G60.
Kingoni
Kingoni ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania na Msumbiji inayozungumzwa na Wangoni. Kimetokana na lugha ya Kizulu Wangoni walipohama Afrika ya Kusini wakati wa Shaka Zulu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kingoni nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 170,000. Pia kuna wasemaji 53,000 nchini Msumbiji. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingoni iko katika kundi la N10.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Mlowa
Mlowa ni jina la kata ya Wilaya ya Iringa Vijijini katika Mkoa wa Iringa, Tanzania yenye Postikodi namba 51208. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,483 waishio humo.
Wabungu
Wabungu ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Songwe, Wilaya ya Songwe. Lugha yao ni Kibungu.
Wasangu (Tanzania)
Wasangu ni kabila kutoka eneo la nyanda za juu kusini-magharibi la nchi ya Tanzania. Mwaka 1987 idadi ya Wasangu ilikadiriwa kuwa 75,000, Lugha yao ni Kisangu.
Kiluguru
Kiluguru ni lugha ya Kibantu inayozungumzwa na Waluguru nchini Tanzania. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiluguru kiko katika kundi la G30.
Wayao (Tanzania)
Baada ya vita vya kwanza vya dunia katika karne ya 20 kabila la wayao lilijikita katika dini ya Uislamu kufuatia biashara iliyokuwepo kati ya Waswahili na Waarabu ambapo machifu walihitaji wenyeji wenye uwezo wa kusoma na kuandika.
Kimwera
Kimwera ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamwera. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kimwera imehesabiwa kuwa watu 469,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimwera iko katika kundi la P20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Kirufiji
Kirufiji (au "Kiruihi") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Warufiji. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kirufiji imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kirufiji iko katika kundi la P10.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Kimbunga (lugha)
Kimbunga (au "Kigangi") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wambunga. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimbunga imehesabiwa kuwa watu 29,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbunga iko katika kundi la P10.
Luilo
Luilo ni jina la kata ya Wilaya ya Ludewa katika Mkoa wa Njombe, Tanzania. Wakati wa wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 3,976 walioishi humo. Msimbo wa posta ni 59421
Wazaramo
Wazaramo ni kabila la watu kutoka eneo la Dar es Salaam, baina ya Rufiji na Bagamoyo, nchini Tanzania. Mwaka 2000 idadi ya Wazaramo ilikadiriwa kuwa 656,730 . Lugha yao ni Kizaramo. Katika eneo la Rufiji wanajulikana pia kwa jina la Wamyagatwa.