Je,tunda la ndizi iko katika kundi gani la mmea?
Ndizi
Ndizi zipo katika familia ya Musaceae. Hulimwa hasa kwaajili ya matunda yake, na mara kadhaa kwaajili ya uzalishaji wa nyuzi na kama mimea ya mapambo. Sababu tu mimea ya ndizi, migomba, huwa mirefu na migumu kiasi, huonwa kama ni miti ya kweli, wakati ukweli ni kwamba; kutokana na muundo wa sehemu zake za ndani ya shina migomba si miti ya kweli. Mimea mingi ya aina hii, kitaalamu pseudostem, huweza hata kufikia urefu wa mita 2 – 8, na majani yake hata mpaka urefu wa mita 3.5. na ikikomaa, migomba hutoa mikungu ya ndizi zenye rangi ya kijani ambazo zikiiva hubadilika na kuwa na rangi ya manjano au wakati mwingine hata rangi nyekundu. Kisha kutoa matunda, mgomba hufa na nafasi yake huchukuliwa na mgomba mwingine.
Gonda
Magonda ni mijusi-islam wa jenasi Trachylepis katika familia Scincidae. Spishi hizi ni mijusi-islam wa kimsingi wenye kope zinazoweza kusogea, matundu ya masikio yanayoonekana vizuri na mkia mrefu kuliko mwili. Miguu imekua vizuri na inabeba vidole vitano. Ngozi ni laini na inang'aa.
Wachagga
Ndizi mshale hukatwa zikiwa mbichi na kupikiwa vyakula mbalimbali pamoja na nyama ya ng'ombe, kondoo au mbuzi. Mara nyingine hupikwa na maharage, choroko, kunde au hata maziwa ya mtindi. Vyakula vya ndizi huja kwa ladha tofauti kama vile ndizi nyama, mtori, machalari, kiburu na kadhalika.
Chungwa
Tunda lenyewe ni kijani na rangi inabadilika kuelekea njano ikiiva. Pamoja na limau, danzi, balungi na ndimu ni mojawapo kati ya matunda chungwa. Siku hizi ni tunda linalovunwa zaidi kati ya matunda chungwa.
Mpunga wa kiasia
Mpunga
Kutoka Wikipedia, ensaikopidia huru.
mpunga mrefu wa Amerika. 
aina ya mpunga, Oryza sativa.
Mpunga ni mbegu ya mmea wa jamii ya monokotiledoni ya mmea wa Oryza sativa. Ukiwa ni miongoni mwa nafaka, ni chakula kikuu kwa sehemu kubwa duniani, hasa Mashariki, Kusini na Kusini Mashariki mwa Asia, Kati na Masharik mwa Amerika ya Kusini na India Mashariki. Ni nafaka inayolimwa kwa wingi zaidi duniani baada ya mahindi.
Mto Ndishi
Mto Ndishi ni kati ya mito ya mkoa wa Kilimanjaro (Tanzania Kaskazini Mashariki) ambayo maji yake yanaishia katika Bahari Hindi kupitia mto Pangani.
Mbaya (mmea)
Mbaya ("Rottboellia cochinchinensis") ni spishi ya nyasi katika nusufamilia Panicoideae. Kama jina lake linaashiria nyasi hili ni mmea msumbufu: ni gugu baya sana mashambani na pia nywele zake kama sindano zinavunjika zikidunga ngozi na zinasababisha maambukizo machungu. Spishi inatoka Vietnam kwa asili lakini sasa imewasilishwa au imesamba katika nchi zote za tropiki.
Kwenzi
Kwenzi au kuzi ni ndege wadogo kiasi wa familia Sturnidae. Spishi nyingine zinaitwa kizole au nyangala. Wanatokea Ulaya, Afrika, Asia na Australia. Baadhi ya spishi zimewasilishwa katika Amerika ya Kaskazini, Nyuzilandi na Afrika. Wanapenda kuwa kwa makundi. Spishi nyingi zina rangi ya buluu, pengine pamoja na rangi kali kama nyekundu, machungwa na njano; spishi nyingine ni nyeusi, kijivu au kahawia, pengine pamoja na nyeupe, njano, nyekundu au pinki. Sauti yao ina utata na huiga sauti za mazingira, kama ndege wengine, kamsa za magari na hata msemo wa binadamu. Ndege hawa hula wadudu na matunda hasa, lakini hula nusra kila kitu. Takriban spishi zote hulijenga tago lao katika tundu. Jike huyataga mayai 2-6 meupe au buluu.
Kidiri (mnyama)
Kidiri ni wanyama wadogo wa jenasi "Paraxerus" katika kabila Protoxerini la familia Sciuridae ambao wanafanana sana na kindi. Tofauti na hawa, ambao hukaa mitini takriban saa zote, kidiri hupitisha muda mrefu ardhini lakini hulala katika tundu mtini. Wanatokea misitu mikavu na minyevu ya Afrika. Hula mbegu, makokwa, matunda, matumba, machipukizi na wadudu.
Boga
Boga ni tunda la mboga lenye umbo la kibuyu katika familia Cucurbitaceae. Matunda haya hutoka kwenye spishi mbalimbali katika jenasi "Coccinia", "Cucurbita" na "Momordica". Maboga huwa na rangi ya njano au rangi ya machungwa na huwa na mikunjo kuanzia kwenye shina juu mpaka chini. Maboga yana kombe / ganda nene huku mbegu na nyama ya tunda ikiwa ndani.
Mtini
Kilimo matumizi, mtini hulimwa kwa ajili ya matunda yake yanayoliwa kwanzia sehemu za asili za Mediteranea, Irani na kaskazini mwa Uhindi. Pia hupatikana maeneo haya hasa huko Marekani, Mexiko, Chili, Australia na Afrika Kusini. Matini hupatikana pia kwenye maeneo ya joto, kama Hansari, na huchumwa mara mbili au tatu kwa mwaka. Tunda hili limekuwa chakula kwa watu wengi kwa miaka zaidi ya elfu na liliaminika kuwa vina virutubisho. Tini inayoliwa ni miongoni mwa mimea ya mwanzo kabisa na binadamu kwaajili yakula kwa mabaki tisa ya tini yanayoonyesha yalikuwepo 9400-9200 KK. Pengine hata mawazo ya kilimo ndio yalikuwa ndo yanaanza wakati huo na husemwa kwamba mimea mingi kama vile ngano, shairi nk.
Tunda
Ua la mmea kama imeendelea kukuza mbegu hufunika mbegu mwenyewe kwa ganda la kuukinga. Ganda hili mara nyingi lina sehemu ya nyama ya tunda. Kama sehemu hii ina lishe kwa mwanadamu na ladha ya kupendeza basi ni tunda la kuliwa.
Ndimu
Katika mapishi ndimu huthaminiwa kwa yote , ladha yake ya asidi na harufu yake ya kukoza ni viungo maalumu sana kwa vyakula vya Meksiko, Vietnamu, Thailandi na kusini mashariki mwa Marekani. Zaidi hata majani ya mmea wa ndimu hutumika kwenye mapishi hasa katika nchi za Asia. Majani ya mmea huu hutumika kama dawa pia katika maeneo mengi hasa kusini na mashariki mwa Asia .
Embe
Embe ni tunda tamu na lenye vitamini nyingi litokalo katika mti wa mwembe ("Mangifera indica").
Mtangawizi
Mtangawizi ("Zingiber officinale") ni mmea wa familia Zingiberaceae katika ngeli ya Monokotiledoni. Mizizi yake yanayoitwa tangawizi hutumika kama kiungo katika chakula na unga wake hutumika katika vinywaji na katika chakula pia.
Mfenesi
Asili ya mti huu ni Uhindi. Siku hizi hupandwa mahali pengi pa kanda ya tropiki ambapo kunanyesha kiasi.
Mshanga
Mshanga ("Adenanthera pavonina") ni mti mdogo wa familia Fabaceae. Umepata jina lake kwa sababu mbegu zake nyekundu hutumika kama shanga.
Mmung'unye
Mimung'unye, mimung'unya, mimumunye au mimunya ni mimea ya jenasi "Lagenaria" katika familia Cucurbitaceae. Matunda yao huitwa mamung'unye, mamung'unya, mamumunye au mamunya na mengi yana umbo wa chupa.
Chungwa
matunda yote jamii ya jenasi ya citrus, huzaliana na familia yao hujumuisha machungwa, ndimu na limao. Matunda ya jamii hii huonwa kama ni ya ain aya beri sababu ya kuwa na mbegu nyingi, kuwa laini na nyama nyingi huku yakikua kutoka kwenye ovary moja. 
Kama ilivyo kwa jamii ya matunda ya citrus, machungwa nayo huwa na hali ya aside, yenye kiwango cha pH karibu na 2.5 -3, kulingana na umri wake, ukubwa na aina ya chungwa. Japo si kama ilivyo kwa limao, bado machungwa huwa na kiwango cha asidi cha kutosha, sawa kabisa na hata siki ya nyumbani.
 
kiwango cha uzalishaji wa machungwa duniani.
Chainizi
Chainizi (yaani "ya China", kutoka Kiingereza "Chinese leaf" au "Chinese cabbage"; jina la kisayansi: "Brassica rapa") ni aina ya mboga ya majani jamii ya kabichi za Ulaya. Kutoka China, ilipoanza kulimwa zamani sana, imeenea duniani kote.
Ndizi sukari
Mti wa ndizi sukari huitwa mgomba ambao humwagiliwa maji ya kawaida au maji ya sabuni na kustawi tofauti na miti mingine ambayo ikimwagiwa maji ya sabuni hupoteza uhai.
Punda milia
Punda milia walikuwa ni wa ukoo wa pili kutoka kwa ‘farasi wa mwanzo’, baada ya punda, kama takribani miaka milioni 4 iliyopita. Grévy’s zebra huaminika kuwa ndio aina ya punda milia ya kale zaidi na ya kwanza kutokea. Wanyama wa kwanza wa jenasi ya "Equus" inaaminika kuwa walikuwa na michirizi na hivyo zebra wamedumu na mistari hiyo mpaka sasa kutokana na kuchangamana kwao hasa katika sehemu za tropiki. Michirizi itakuwa haina kazi/faida yeyote kwa wanyama wa familia ya 'equids' wanaoishi kwa uchache sehemu za jangwani (kama vile punda na baadhi ya farasi) na kwa wale wanaoishi kwenye maeneo yenye baridi na kupukutisha kila mwaka (kama baadhi ya farasi). Mabaki ya ‘equids’ wa kale zaidi yaligunduliwa huko Hagerman Fossil Beds National Monument; Hagerman, Idaho. Kisha yaliitwa 'Hagerman horse’ na jina la kisayansi "Equus simplicidens". Inaaminika kuwa walikuwa sawa na Grévy’s zebra; wanyama hawa walikuwa na maumbo mafupi na ya kujaa kama punda milia na fuvu la kichwa jembamba kama la punda. Grévy’s zebra pia walikuwa na fuvu la kichwa mithili ya lile la punda. 'Hagerman horse' pia huitwa punda milia wa Amerika au punda milia wa Hagerman.
Wazinza
Lakini pia kutokana na uhaba wa vyakula hivyo na mgawanyo wa makazi na kazi, Wazinza wamekuwa wakila vyakula vya aina nyingine nyingi. Mfano ni wali, ugali wa mtama, ugali wa mahindi, mboga za majani kama vile msusa, kisamvu, mchicha, n.k.
Mlali (ndege)
Mlali au sekini ni ndege wa jenasi "Prionops", jenasi pekee ya familia Prionopidae. Wanatokea Afrika kusini kwa Sahara tu. Spishi za Asia ambazo ziliainishwa katika familia hii, zimehamishwa ndani ya familia Tephrodornithidae. Mlali ni weusi na weupe, weusi na rangi ya kijivu au weusi, weupe na rangi ya kijivu pengine pamoja na rangi ya kahawianyekundu kwa tumbo. Domo lao lina ncha kwa kulabu na rangi ya nyeusi au nyekundu; miguu ni myekundu mara nyingi. Ndege hawa wana ngozi yenye rangi kali (nyekundu au pinki) kuzunguka macho na ushungi kwa umbo wa helmeti wenye rangi ya nyeupe, kijivu, nyeusi au manjano. Hula wadudu na vertebrata wadogo. Hulijenga tago lao kwa vipande vya gome na tandabui mtini au kichakani na jike huyataga mayai 2-5.
Mrihi
Mrihi, mriti, msasa, mtondo, mtondoro, mtundu au mundu ("Brachystegia spiciformis") ni mti wa familia Fabaceae ambao unatokea misitu ya miyombo.
Mlozi
Mlozi ni mti mdogo wa jenasi "Prunus" (nusujenasi "Amygdalus") katika familia Rosaceae. Matunda yake hayana jina, lakini lozi au badamu ni jina la kokwa ya tunda. Asili ya mti huu ni Mashariki ya Kati na Asia ya Kusini, lakini sikuhizi unapandwa kila mahali katika kanda za nusutropiki.
Kiazi kikuu
Viazi vikuu au mitubwi ni mimea ya chakula iliyoainishwa katika familia Dioscoreaceae. Chakula ni sehemu nene za mizizi yake (kiazi) yenye wanga. Kiazi kikuu ni kubwa sana kuliko kiazi cha kizungu na hata kiazi kitamu. Mimea yake inapanda juu ya mimea au miti ingine na hupandwa mahali pengi pa Afrika, Asia, Amerika ya Kusini, Visiwa vya Karibi na Visiwa vya Pasifiki.
Pamba
Ndani ya tunda nyuzi za pamba zinaunganishwa na punje za mbegu wa mmea. Kusudi yao ni kusambaza mbegu kwa sababu zinafanya kazi kama tanga zinashika nguvu ya upepo na kuwezesha mbegu kuelea hewani mbali kiasi.
Mbuzi (kundinyota)
Mbuzi (pia: Jadi) ni kundinyota ya zodiaki inayojulikana kimataifa kwa jina lake la kimagharibi la . Ni moja ya kundinyota zinazotambuliwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia
Wachagga
Aina nyingine ni ndizi mzuzu. Hizi zikikomaa huachwa zianze kuiva kidogo halafu huchomwa na kuliwa kama kitafunwa pamoja na chai au pombe. Ukipita mitaa ya Dar es Salaam utaona ndizi mzuzu zikichomwa sambamba na muhogo au kuku vumbi au kiti moto.
Mbwanda
Mbwanda, mbwende au mkwende ("Canavalia gladiata") ni mmea wa mazao wa nusufamilia Faboideae katika familia Fabaceae. Mbegu zake, zinazoitwa bwanda au bwende, zinakua ndani ya makaka yanayofanana na upanga. Hata makaka huitwa bwanda. Spishi nyingine za jenasi "Canavalia" hufananishwa mara nyingi na mbwanda, k.m. "C. cathartica" (mtela), "C. ensiformis" (mwingasiafu) na "C. rosea" (mgobi). "C. africana" na "C. gladiata" zinaweza kuwa spishi moja tu na mbile zote huitwa mbwanda.
Mtungule
Mtungule au mnyanya-cheri ("Solanum lycopersicum" var. "cerasiforme") ni namna fulani ya mnyanya katika familia Solanaceae. Matunda yake huitwa matungule au nyanya-cheri na haya ni madogo kuliko nyanya za kawaida na yana umbo la mviringo au la pea. Hutumika sana katika saladi au kwa kula peke yao.
Tunda
Matunda mengi yana maji ndani yake pamoja na sukari asilia. Asilimia kubwa ya tunda ni nyuzi ya kitembwe. Ina kiasi kikubwa cha vitamini na madini kama chuma. Kwa kawaida matunda hayana proteini na mafuta mengi isipokuwa matunda ya pekee.
Mti-kivuli
Mti-kivuli ("Acrocarpus fraxinifolius") ni mti mkubwa wa familia Fabaceae. Umepata jina lake kwa sababu hupandwa kama mti wa kivuli kwa mashamba ya mibuni, huko Asia hasa. Asili yake ni Asia ya Kusini na ya Mashariki, lakini siku hizi hupandwa pia katika kanda za tropiki za Afrika na Amerika.
Mpunga
Mpunga ni aina ya mimea katika familia ya manyasi (Poaceae). Spishi kadhaa zinapandwa katika sehemu mbalimbali za dunia, lakini mpunga wa kiasia ni ile ya kawaida.
Milima ya Ndene
Milima ya Ndene (pia: "Mdene") iko katika Mkoa wa Iringa nchini Tanzania.
Kindi-miraba
Kindi-miraba ni wanyama wadogo wa jenasi "Funisciurus" katika kabila Protoxerini la familia Sciuridae. Kama kindi wote spishi hizi hupitisha muda mitini hasa lakini huteremka ardhini mara kwa mara. Wanatokea misitu ya Afrika ya Kati mpaka Senegali ya Kusi magharibini na mpaka Namibia ya Kaskazi kusini. Hula mbegu, makokwa, matunda, matumba, machipukizi na wadudu.
Bamba la Uhindi
Bamba la Uhindi ni bamba la gandunia ndogo katika ganda la dunia. Bara Hindi yenye nchi za Uhindi, Pakistan, Bangla Desh, Nepal pamoja na nchi visiwa Sri Lanka na Maledivi iko juu ya bamba hili.
Tangawizi
Tangawizi ni mzizi wa mtangawizi ("Zingiber officinale"), mmea wa familia Zingiberaceae katika ngeli ya Monokotiledoni.
Mndimu Mtamu
Mndimu mtamu ("Citrus × limetta") ni mti wa jamii ya mchungwa unaozaa ndimu tamu.
Mbegu
Mbegu huwa kati ya vyakula muhimu sana kwa wanadamu. Nafaka zote ni mbegu za aina za manyasi na kuwa chanzo kikii cha wanga kwa binadamu. Mbegu kama alizeti na jozi nyingi ni chanzo cha mafuta na protini.
Wilaya ya Kisii Kati
Wakazi wengi wa wilaya hii wanategemea kilimo kwa chakula na mapato ya Kifedha. Pia kuna biashara, hasa uuzaji wa mapato ya Kilimo.
Baadhi ya mimea inayokuzwa ni mahindi, Ndizi na Chai.
Mtende (mti)
Asili ya miti hii ni ukanda kutoka Visiwa vya Kanari kupitia Afrika ya Kaskazini na Asia ya Kusini mpaka Malaysia na Uchina Kusini.
Mhindi (kundinyota)
Mhindi (kwa Kilatini na Kiingereza "") ni jina la kundinyota linaloonekana katika angakusi ya Dunia yetu.
Unga
Kuna pia unga wa mazao mengine kwa mfano unga wa viazi au unga wa mchele. Kwa kawaida neno "unga" peke yake humaanisha hasa unga wa mahindi na unga wa ngano.
Nazi (tunda)
Nazi ni tunda la mbegu la mnazi. Ina ganda la nje, ganda ngumu au mfuu wa ndani, nyama ya mbegu na utomvu ndani ya uwazi wa mbegu.
Wakinga
Mahindi, ngano, shayiri na matunda ambayo yanalimwa kwa wingi Bulongwa na Matamba, yanaozea mitini. Watu wachache wenye uwezo wanabeba kichwani umbali mrefu kwenda kuuza.
Wenyeji pia wana zao la miti ya ulanzi.
Mbaazi (mmea)
Mbaazi ("Cajanus cajan") ni mmea wa mazao wa nusufamilia Faboideae katika familia Fabaceae. Matunda yake huitwa mbaazi pia. Mmea huu hukuzwa sana katika maeneo makavu ya tropiki na nusutropiki.
Mwingasiafu
Mwingasiafu ("Canavalia ensiformis") ni mmea wa mazao wa nusufamilia Faboideae katika familia Fabaceae. Huitwa mpupu pia lakini tafadhali jina hili litengewe "Mucuna pruriens" (mpupu). Spishi hii hufananishwa mara nyingi na mbwanda ("C. gladiata") lakini maua ni pinki na makaka ni marefu sana (hadi sm 36). Makaka na mbegu huitwa bwanda kama zile za "C. gladiata".
Kindi (mnyama)
Kindi ni wanyama wadogo wa familia Sciuridae. Spishi nyingine huitwa kidiri au kuchakulo. Wanatokea Amerika, Ulaya, Asia na Afrika na wamewasilishwa katika Australia. Takriban spishi zote huishi mitini, lakini kuchakulo huishi ardhini. Mkia wa kindi una urefu karibu na ule wa mwili, pengine zaidi. Hula mbegu, makokwa, matunda, nyoga, matumba na machipukizi. Wakati ambapo chakula cha kimea ni adimu, kindi hula chakula cha kinyama pia, k.f. wadudu, mayai, ndege wadogo, makinda ya nyoka na wagugunaji wadogo. Spishi kadhaa za tropiki hula wadudu kushinda chakula cha kimea.
Kiwango-hisi cha gluteni
Gluteni imeundwa kwa protini za kuhifadhi na zinazonata zinazopatikana katika ngano. Ugonjwa wa enteropathia unaoathiri gluteni (GSE) unaweza kujitokeza kwa viwango mbalimbali kutoka uvimbe mdogo wa mukosa wa chango hadi ugonjwa mkali wa siliaki. Istilahi unyeti wa gluteni inatumika wakati ambapo utambuzi unaokisiwa wa GSE ulio na misingi katika hali kama vile chunusi sugu yenye mwasho. Hata hivyo, GS inaweza kutumika katika hali ya utata wakati ambapo hali zingine zinawezekana. Kwa mfano, mzio wa ngano kwa gluteni unaweza kusababisha anafilaksisi huku zingine huenda zikawa ni vigumu kutambua kutokana na baadhi ya sifa fichifu za kuvimba za protini za ngano. Istilahi 'unyeti wa gluteni' hutumika kwa kawaida wakati ambapo upimaji kwa ajili ya utambuzi haujafanywa kutokana na mlo usio na gluteni unaoliwa kwa muda mrefu na / au ukataaji wa changamoto ya gluten kabla ya bayopsi. Uteuzi wa jina la unyeti wa gluteni huenda usifae katika matukio yote, kwa kuwa mizio ya ngano mara nyingi huelekezwa kwa albumini au globulini za ngano, au mtu anaweza kuathirika kirahisi na protini ambazo kwa kawaida hupatikana kwenye bidhaa za ngano (k.m. amilesi ya ukungu au hamira ya mkate). Kwa hiyo, vigezo vya utambuzi vinapendelewa zaidi. Uhusiano kati ya gluteni na viwango mbalimbali vya hisi ni tata. Kwa ugonjwa wa enteropathia ya gluteni, uathirikaji wa kiini T unapatikana tu katika spishi/ glutelini za prolamini ndani ya kabila, la majani la "Triticeae" na hasa α-gliadini ya ngano. Kwa idadi ndogo ya GSE, mwitiko wa kuvimba unaweza kuhusisha pia shayiri. Mzio wa gluteni unaweza kuhusisha aina mbalimbali za taksa au unaweza kuwa maalum kwa aina maalum za protini za ngano na mzio unaweza kuhusisha shayiri.
Maziwa ya Afrika
Ziwa Kundi
Ndizi
Kitaalamu ndizi huwekwa kwenye jenasi ya Musa katika familia ya Musaceae, kwenye oda ya Zingibrales.
Mtango wa Afrika
Mitango ya Afrika ni spishi za mimea za Afrika kwenye jenasi "Momordica" katika familia Cucurbitaceae. Matunda yao yanafanana na matango na kwa kawaida yana rangi ya nyekundu au ya machungwa yakiwa yameiva. Mbegu zao zimepambika kwa mpako mwekundu kama upepe wa maharagwe.
Muwati
Miwati ni miti ya jenasi "Acacia" katika familia Fabaceae iliyo na majani yenye sehemu nyingi, lakini vikonyo vya majani vya spishi nyingi vimekuwa vipana na vimebadili majani menyewe. Zamani jenasi hii ilikuwa na spishi takriban 1300 lakini wanasayansi wameigawanya kwenye jenasi tano sasa: "Acacia", "Vachellia", "Senegalia", "Acaciella" na "Mariosousa". Spishi za "Acacia" zinatofautiana na zile za jenasi "Vachellia", "Senegalia" na "Acaciella" kwa ukosa wa miiba (ghairi ya muwati kangaruu). Hazina mastipula (majani mawili madogo chini ya jani kuu) kama spishi za "Mariosousa". Kwa asili miti hii inatokea Australia lakini imewasilishwa katika mabara mengine.
Tunda
Matunda ni sehemu ya mimea kama miti au vichaka vyenye mbegu ndani yake.
Waidakho
Upungufu wa mashamba na utandawazi umewalazimu Waidakho kubadili mtindo wao wa maisha huku wengi wakijihusisha na ukulima wa ng'ombe za maziwa na katika kiwango kidogo,ukulima wa majani chai. Mhindi hata hivyo ndio mmea unaokuzwa zaidi,ukiwapa chakula chao cha kawaida -sima (ubushuma). Huvunwa mara mbili kwa mwaka.
Jamii kunde
Jamii kunde (makundekunde) ni jina la kujumlisha mbegu za kuliwa zinazofanana na kunde. Zote zinatokana na mimea ya jamii ya Fabacea (au Leguminosa). Mbegu hizi ziko ndani ya ganda linalokauka na kumwaga mbegu kwa ardhi.
Dalasini
Dalasini (kwa Kiingereza cinnamon) ni aina ya kiungo chenye harufu nzuri kilichokaushwa kutoka katika gome la ndani la spishi 6 za miti za jenasi "Cinnamomum" katika familia Lauraceae inayoitwa mdalasini. Gome linaweza kukatwa katika vipande, kuviringishwa katika "vijiti" au kusagwa kuwa ungaunga.
Muhindi
Muhindi (pia: mhindi) ni mmea wa familia ya manyasi katika ngeli ya monokotiledoni. Mbegu za mhindi ni mahindi ambayo ni chakula muhimu katika sehemu nyingi za dunia pamoja na Afrika ya Mashariki na Afrika ya Kusini.
Mwangati
Miangati ni spishi mbalimbali za mti katika jenasi "Terminalia" ambazo zina majani madogo kuliko mkungu ("Terminalia catappa"). Inatokea savana na misitu ya Afrika ya tropiki. Spishi kadhaa, k.m. "T. mantaly", hupandwa katika bustani na kandokando ya mitaa. Majina mengine ni mbombaro, mkaa, mkulungo, mpululu, mwalambe, mwarambe na mwavuli. Jina mwangati hutumika pia kwa mti mwingine, "Juniperus procera", unaoitwa mtarakwa vilevile.
Ndizi
Ndizi kavu au zilizokaangwa baada ya kuiva huweza kuliwa kama chakula cha kutafuna. Tofauti na matunda mengine, ni vigumu kuandaa sharubati ya ndizi, na mara nyingi zinapopondwa huishia kuwa ujiuji tu.
Hata hivyo, ndizi zinabakia kuwa miongoni mwa matunda matamu sana.
Washubi
Chakula kikuu cha Washubi ni ndizi, ingawa, kutokana na kushuka kwa uzalishaji wa zao la migomba, sasa ugali unachukuliwa pia kama moja ya vyakula muhimu.
Panzi
Panzi ni aina za wadudu wanaokula mimea. Waainishwa katika nusuoda Caelifera ya oda Orthoptera. Takriban spishi zote huchupa mbali kwa kutumia miguu yao ya nyuma ambayo ina nguvu sana. Nyingi zinaweza kuruka angani. Panzi wana vipapasio vifupi kuliko mwili wao. Panzi wakubwa ambao wanajikusanya kwenye makundi makubwa huitwa nzige. Kuna panzi wakubwa wengine wenye miiba mikubwa kwenye miguu ya nyuma lakini wasiojikusanya katika makundi. Panzi hao hufanana na ndege wadogo wakiruka juu na huitwa parare.
Mnazi (kinywaji)
Pombe hii ya mnazi ni maarufu sana maeneo ya mwambao wa pwani Tanzania ambapo minazi huota kwa wingi hasa Tanga. Pombe hii haiongezwi kitu chote ili kukamilika. Huhitaji masaa 8 tu toka kugemwa ili kukamilika kunywewa, ina rangi nyeupe iliyofifia. Mnazi ni pombe ya asili ya Wabondei toka mkoani Tanga. Pombe hii hunywewa pia sehemu nyingine ambapo minazi hukua Afrika, Visiwa vya Karibiani, Asia lakini ikiitwa majina mengine.
Ndizi
Ndizi hulimwa katika zaidi ya nchi 107 duniani. katika nchi nyingi, ndizi humaanisha zile laini na tamu ambazo huliwa kama matunda baada yamlo. Lakini pia ndizi zaweza kukatwa na kukaushwa na kuliwa kama vile chipsi. Ndizi zilizokaushwa pia zaweza kusagwa na kupata unga wa ndizi.Ingawa baadhi ya aina ya migomba ya mwituni huwa na ndizi zenye mbegu kubwa na ngumu, ndizi zinazoliwa kwa kawaida huwa hazina mbegu. Kwa kawaida ndizi zote aidha hutumiwa zikiwa zimeiva, za njano na laini au zikiwa mbichi yaani, za kijani na ngumu kiasi. Kwa wastani ndizi zinazouzwa biashara kimataifa ni asilimia 10 – 15 tu, huku Marekani na Uingereza wakiwa wanunuzi wakuu. 
Maubmile.
1.png
mmea wa ndizi.
Mgwaru
Mgwaru ni mmea wa nusufamilia Faboideae katika familia Fabaceae (miharagwe). Maua na makaka yake ni katika mafundo mazito. Mbegu zake huitwa magwaru (kutoka na Kiurdu گوار "guaar"). Yamkini mhenga wa mgwaru ni mmea wa Afrika "Cyamopsis senegalensis" lakini umegeuka mashambani kwa Uhindi na Pakistani.
Ndizi
Maua ya ndizi katika maeneo mengi yamekuwa yakitumika kama mapambo na wakati mweingine huliwa yakiwa mabichi au baada ya kupikwa. 
Shina la mgomba kwa jamii za watu hasa wa huko Asia, hupikwa na kuliwa. Maji maji yanayopatikana hutumika pia kutibu magonjwa ya figo na moyo.
Mzumai
Mzumai ("Chrysopogon zizanioides") ni spishi ya nyasi katika nusufamilia Andropogoneae. Kwa asili spishi hii inatoka Uhindi lakini siku hizi hupandwa sana katika ukanda wa tropiki. Nchi kuu za uzalishaji ni Haiti, Uhindi, Java na Reunion.
Mharagwe-viazi
Mharagwe-viazi ("Apios americana") ni jina la mmea katika familia Fabaceae. Mbegu zake huitwa maharagwe-viazi. Asili ya mmea huu ni Amerika ya Kaskazini ambapo Waindio amekula viazi vyake kama chakula kikuu. Hawakukuza viazi hivi kama aina ya kilimo lakini walivipanda karibu na makazi yao. Siku hizi mharagwe-viazi hukuzwa huko Japani hasa na pia katika Korea ya Kusini. Maharagwe yake huliwa pia lakini siyo kama viazi.
Mtama
Mtama ni kundi la mbegu ndogo aina ya mazao ya nafaka au nafaka, yanayolimwa sana duniani kote kwa ajili ya chakula na lishe. Hazina kundi la kitaxonomia, bali ni kundi la kikazi au kilimo. Mafananisho ya muhimu ni kwamba ni nyasi zenye mbegu ndogo yanayolimwa katika mazingira magumu kama yale yaliyo katika hatari ya ukame. Yamekuwa yakilimwa katika Asia ya Mashariki kwa miaka 10,000.
Fenesi
Fenesi ni tunda kubwa sana linalomea mtini mfenesi na ambalo lina kokwa nyingi ndani. Ganda lake ni la rangi ya kijani na lina kama mibamiba.
Muhindi
Katika Afrika mmea huu ulifika kupitia Wareno. Maelezo ya jina la muhindi/mhindi yaani etimolojia yake kuna wezekano mkubwa ya kwamba jina hili linahifadhi imani ya Wazungu ya kuwa Kolumbus alifika Uhindini ya Asia na Wahispania pamoja na Wareno waliendelea kuita nchi mpya "India" kwa miaka mingi. Hivyo nafaka kutoka "India" ile iliingia katika Kiswahili kwa jina lililolingana na imani ya Wareno kuhusu asili yake. Jina hili ni sawa na jina la Kifaransa "froment des Indes" (ngano ya Uhindi) au "Indian corn" jinsi inavyoitwa katika Kiingereza cha Marekani (kwa kawaida leo kifupi "corn"). Lakini katika nchi nyingi jina la Kiindio la "maiz" limeenea kutoka neno la Kiindio "mahiz" katika lugha ya taino kwenye kisiwa cha Haiti. Ilhali historia ya kufika kwa muhindi katika Afrika ya Mashariki haijulikani kikamilifu kuna pia uwezekano ya kwamba wenyeji walijua ni nafaka kutoka mbali na wenyewe walichagua jina "Uhindi" kama ishara ya asili ya mbali.
Pongami
Pongami, honge au mkwara wa Uhindi ("Millettia pinnata", syn. "Pongamia pinnata") una urefu wa takribani mita 15 –25, inapatikana kwenye familia ya Fabaceae. Ni mkubwa sehemu ya juu na maua madogo madogo mengi ya rangi nyeupe, waridi au urujuani. Asili yake ni Uhindi, lakini inaoteshwa kwa kiwango kikubwa Kusini – Mashariki mwa Asia.
Mcheri
Micheri ni miti ya jenasi "Prunus", na nusujenasi "Cerasus". Matunda yao huitwa cheri. Kuna spishi nyingi za micheri, lakini mbili tu hupandwa sana katika Ulaya na Asia na pia katika Amerika, Australia na Afrika ya Kaskazini-magharibi: mcheri mtamu ("Prunus avium") na mcheri mchachu ("P. cerasus").
Bundi (Strigidae)
Bundi (pia mabundi) ni ndege mbua wa familia Tytonidae na jenasi mbalimbali ya familia Strigidae. Ukurasa huu unahusu familia Strigidae. Spishi hizi zina kichwa kikubwa chenye umbo wa mviringo, mkia mfupi na rangi ya kamafleji. Kwa kawaida jike ni mkubwa kuliko dume. Mabawa yao ni marefu na mapana. Bundi hula ndege na wanyama wadogo, wanyama wagugunaji hasa, lakini watambaachi na wadudu wakubwa pia. Jike huyataga mayai 2-7 katika shimo ndani ya mti au tago lililoachwa na ndege mwingine, pengine katika sanduku la kutagia.
Kichoma-mguu
Kichoma-mguu, kichoma-nguo au kishona-nguo ("Heteropogon contortus") ni spishi ya nyasi katika nusufamilia Panicoideae. Lakini majina haya hutumika vilevile kueleza mmea mwingine: "Bidens pilosa", gugu baya shambani. "H. contortus" inatokea kanda za tropiki za Afrika, Asia ya Kusini, kaskazini kwa Australia na Oceania. Imesamba katika kanda za tropiki na nusutropiki za Asia ya Mashariki na imewasilishwa pia katika Amerika. Nyasi hili hukua katika vishungi na linaweza kufika m 1.5. Mbegu ina unywele mrefu upande mmoja na ncha kali upande mwingine. Unywele huwa songosongo ukiwa mkavu na mnyofu ukiwa umefyonza maji. Mizunguko ya ukavu na unyevu inayorudiwa inasukuma mbegu ndani ya udongo. Lakini kama mbegu ikiingia kwenye manyoya ya mnyama, inaweza kusukumwa katika ngozi na kuuma mnyama.
Shayiri
Shayiri (kutoka Kiarabu شعير; kwa Kiingereza: "barley") ni mmea wa familia ya manyasi katika ngeli ya monokotiledoni.
Fungu (mmea)
Fungu ("Celosia argentea") ni mmea wa familia Amaranthaceae unaopandwa sana katika Afrika na Asia ya Kusini-Mashariki. Majani na maua hulika.
Mahindi
Mahindi hutumika kama chakula kikuu kwa maeneo mengi duniani. Mlo wa mahindi huliwa kama uji mzito (mfano Tanzania na Nchi nyingi wa Afrika Mahsariki huita “ugali”), katika tamaduni nyingi: kuanzia huko Italia kama poleta, Brazili kama angu, Romania kama mamaliga mpaka mush huko Marekani au sadza, nshima, ugali na mealie pap katika Afrika. Mlo wa mahindi pia hutumika badala ya unga wa ngano, kutengeneza baadhi ya aina ya mikate na vyakula vingine vya kuoka.
Bisi ni mahindi ya pekee ambayo hupasuka na kufanyiza chakula kitamu ambacho huliwa kama chakula cha kutafuna. Pia mahindi yakiwa bado lauini kidogo yaweza kuchomwa na kuliwa tena kwa kutafuna, na huweza kuongezwa ladha kwa kutia chumvi, pilipili au viungo vingine. Hicho ni baadhi ya chakula maarufu huko Vietnamu.
Chicha na “chicha morada” ni baadhi ya vinywaji maarufu vinavyotengenezwa kwa aina fulani ya mahindi. Hicho cha kwanza huchachushwa na huwa na kilevi, huku cha pili ni kinywaji baridi na hunywewa sana huko Peru.
Msufi
Misufi ni miti mirefu ya jenasi tatu katika familia Malvaceae ambayo yanazaa matunda yaliyojaa na sufi, nyuzi zinazofanana na pamba. Spishi nyingi zinatokea Amerika ya Kusini na ya Kati na Asia, lakini spishi kadhaa zina asili yao katika Afrika.
Mpunga wa kiasia
Mpunga wa kiasia ni mmea wa familia ya manyasi katika ngeli ya monokotiledoni. Mbegu au punje za mpunga zikisafishwa huitwa mchele na mchele ukipikwa ni chakula cha wali. Wali ni chakula muhimu cha watu katika sehemu nyingi za dunia hasa Asia lakini pia Afrika na penginepo.
Nyasi
Nyasi ni kundi la mimea inayofunika udongo; nyasi zilizo nyingi si kubwa sana lakini aina kama mianzi hufikia urefu wa miti. Kibiolojia hujumlishwa katika familia ya Poaceae au Gramineae.
Mtela
Mtela ("Canavalia cathartica") ni mmea wa mazao wa nusufamilia Faboideae katika familia Fabaceae. Huitwa mpupu pia lakini tafadhali jina hili litengewe "Mucuna pruriens" (mpupu). Makaka na mbegu huitwa matela. Spishi hii hufananishwa mara nyingi na mbwanda ("C. gladiata") lakini makaka ni mafupi na manene zaidi.
Kiongozi (ndege)
Viongozi, vijumbe, walembe au ndege wa asali ni ndege wadogo wa familia Indicatoridae. Kwa kawaida jina “mlembe” hutumika kwa spishi za jenasi "Prodotiscus" na “kiongozi” kwa spishi nyingine. Ndege hawa wana rangi za kijivu, kahawa na nyeupe, pengine njano pia. Wabobea kwenye kula nta, kwa kawaida nta ya nyuki, lakini walembe na spishi ndogo za viongozi hula nta ya wadudu-gamba. Wanaitwa kiongozi kwa sababu spishi kadhaa (kiongozi mkubwa hasa) huongoza watu na wanyama kama nyegere mpaka masega ya nyuki. Watu au nyegere wakimaliza kutoa asali, kiongozi ala nta inayobaki. Viongozi hula majana, mafunza ya nta, wadudu wengine na buibui pia, na hata matunda mara kwa mara.
Mgogwe
Mgogwe au kinyomoro ("Solanum betaceum") ni mti mdogo katika familia Solanaceae. Matunda yake yanayoitwa magogwe au matunda ya damu yana vitamini na madini nyingi, vitamini A na C na chuma hasa.
Mfenesi
Mfenesi (jina la kisayansi "Artocarpus heterophyllus"; kwa Kiingereza "Jackfruit", "Jack tree" n.k.) ni mti wa familia Moraceae.
Ndizi
Ndizi hukua kwenye mrindikano mdogo, ujulikanao kama kichana, na kila kichana huwa na ndizi kama 20 hivi huku mkungu mmoja ukuweza kuchukua vichana 3 – 20 kwa wastani. Mkungu unaweza kufkia uzito wa kilo 30 – 50. Ndizi moja kwa wastani huwa na uzito wa gramu 125, ambayo kwa makadirio huwa na maji 75% na mada kavu 25%. Kila ndizi huwa na ganda yenye sehemu laini iliwayo ndani yake. Tena sehemu hiyo ya ndani na maganda huweza kuliwa katika hali ya ubichi au kasha kuiva. Kwa taratibu nyingi za Magharibi, sehemu ya ndani ikiwa mbichi ndiyo hupendelewa kupikwa na kuliwa, huku huko Asia ndizi na maganda yake hupikwa na kuliwa. Tunda la ndizi huwa na nyuzi nyuzi ndani yake, ambazo huwa hasa katikati ya ganda na sehemu laini ya ndani. Sehemu ya laini ya ndani kwa kawaida hugawanyika kwa urahisi kuanzia juu mpaka chini, kwenye sehemu tatu. Ndizi ni chanzo kizuri cha vitamini B6, vitamini C na potasiamu.
Mende
Mende au kombamwiko ni wadudu wadogo hadi wakubwa kiasi wa oda ya Blattodea (blatta = mende, eidos = umbo). Tangu mwanzo wa karne hii wataalamu wengi wamesadiki kwamba mchwa ni aina za mende wa kijamii. Kwa hivyo oda yao, Isoptera, huwekwa ndani ya Blattodea kama oda ya chini mara nyingi. Kuna maainisho mengine pia. Kundi la mchwa linajadiliwa katika ukurasa wake.
Tikitimaji
Tikitimaji au tikiti-maji ni tunda la mtikiti-maji lenye maji na nyama ambalo huchangia kutoa ngazi ya juu ya vitamini, madini n.k. Matikiti maji ni mojawapo ya jamii aina ya matunda au mbogaboga inayotambaa. Mimea hii inapatikana katika kundi linalojumuisha mimea mingine kama kama matango, maboga na maskwash.
Umande jua
Mmea wa Umande-jua, ni mmojawapo wa mimea ya jenasi ya "Drosera" ambayo ni mojawapo ya jenasi kubwa zaidi ya mimea ambao hula nyama. Jenasi ya "Drosera" ina spishi 188. Mimea hii ya familia ya Droseraceae huwavutia, kuwashika na kuwaua wadudu kwa kutumia viungo vyenye kuzalisha maji yenye gundi. Wadudu hawa hupendwa na umandejua kwa sababu mmea wenyewe unamea katika ardhi isiyokuwa na rotuba ya kutosha. Spishi mbalimbali, ambazo huwa na maumbo tofauti hupatikana katika mabara yote isipokuwa Bara la Antaktiki.
Manjano
Manjano ni unga wa mizizi ya mmea kutoka Asia ya Kusini Mashariki unaoitwa "Curcuma longa" kwa jina la kisayansi.
Punda milia
Punda milia ni wanyama wala nyasi wanaozoea mazingira mbalimbali. Hula hasa kwenye nyasi lakini pia hula majani ya miti, mashina mizizi na magamba ya miti. Mfumo wao wa mmeng'enyo wa chakula huwawezesha kula chakula imara hata chenye virutubisho kidogo na kuishi.
Ndizi sukari
Tunda hili hustawi sana katika maeneo yenye joto la kawaida, kwani joto huchangia kuiva kwa tunda hili: ndio maana tunda hili hustawi na kupatikana sana barani Afrika kwa sababu kuna joto la kawaida linalosaidia ukuaji wa tunda hili.
Bundi (Tytonidae)
Bundi (pia mabundi) ni ndege mbua wa familia Tytonidae na jenasi mbalimbali ya familia Strigidae. Ukurasa huu unahusu familia Tytonidae. Spishi hizi zina rangi ya kahawa nyuma na nyeupe mbele zenye madoa madogo meusi. Kichwa chao kina umbo wa mviringo na uso mwao una umbo wa moyo. Bundi hula ndege na wanyama wadogo, wanyama wagugunaji hasa, lakini wadudu wakubwa pia. Jike huyataga mayai 2-7 kwa mahali palipofunika kama tago lililoachwa na ndege mwingine ndani ya tundu ya mti, ufa wa mwamba, dari la nyumba au kihenge n.k.
Mbuyu
Mbuyu ("Adansonia digitata") ni mti mkubwa wa ukande wa tropiki. Matunda yake yanaitwa mabuyu, gamba la tunda linaitwa kibuyu na ubuyu ni nyama ya tunda.
Mboga (mmea)
Miboga, pia milenge, ni mimea ya familia Cucurbitaceae kwenye jenasi "Cucurbita", "Momordica" na "Coccinia". Hukuzwa sana duniani kokote kwa ajili ya matunda yao makubwa yanayoitwa maboga.
Mtama
"Makala hii inataja Mtama kama mmea. Kwa makala ya Mtama kata ya Wilaya ya Lindi Vijijini, tafadhali fungua hapa."
Mtama (pia: jaddi; "Sorghum bicolor") ni mmea wa familia ya manyasi katika ngeli ya monokotiledoni. Asili yake iko katika Afrika ya Mashariki lakini kilimo chake kimeenea hadi Ulaya ya Kusini, Amerika ya Kati na Asia ya Kusini.
Sasini
Maziwa na Mimea ya Kuuza Ng'ambo:Sekta ya maziwa ya Sasini inazalisha maziwa na maziwa mala yenye mionjo tofauti,bidhaa hizi huuzwa katika soko lolote kwa jumla.Sekta yake ya mmea ya kuuzwa ng'ambo inanawiri,huku wakipanda mahindi na mboga mengineo.
Mkiwi
Mikiwi ni mimea ya jenasi "Actinidia" katika familia Actinidiaceae. Mimea hii ni vichaka vyenye urefu wa hadi m 6 au mitambazi ya hadi m 30. Inazaa matunda yalikayo ambayo huitwa kiwi. Asili ya mimea hii ni Asia ya Mashariki lakini spishi kadhaa hukuzwa katika nchi nyingine, mkiwi wa kawaida ("Actinidia deliciosa") hasa katika Italia na Nyuzilandi.
Mkoa wa Lindi
Mkoa wa Lindi wakazi wake wengi ni wakulima, hasa maeneo ya vijijini wengi wanalima mazao mchanganyiko, yaani ya biashara na chakula. Mazao ya biashara hasa ni korosho, ambazo zinapatikana kwa wingi katika wilaya ya Ruangwa, Lindi Vijijini, na Nachingwea, pia kuna zao la ufuta na ndizi kama zao la biashara na chakula pia.