Chuma ni nini?
Chuma
Chuma (kisayansi pia: feri kutoka Kilatini ""ferrum"") ni elementi na metali inayopatikana kwa wingi duniani. Kikemia ni elementi mpito yenye kifupi cha Fe na namba atomia 26 katika mfumo radidia.
Chuma ni kati ya metali muhimu sana duniani. Chuma ni msingi wa feleji (chuma cha pua) ambacho ni uti wa mgongo wa maendeleo ya kiteknolojia ya miaka 100 iliyopita. Asilimia 95 ya vifaa vote vya metali vinavyotengenezwa duniani ni chuma.
Huntha
Huntha (kwa Kiingereza: "hermaphrodite", kutokana na neno la Kigiriki ἑρμαφρόδιτος, hermaphroditos) ni mmea au mnyama mwenye jinsia mbili.
Kima (mnyama)
Kima wote wa Dunia Mpya wana mikia tofauti na wa Dunia ya Kale. Baadhi ya kima wana uoni wa rangi na wengine hawana. Huku kima wa Dunia Mpya wakiwa na macho kwa mbele walionekana tofauti hata baina yao hasa pua, mashavu na sehemu ya nyuma kwa ujumla.
Chumvi
Chumvi inayojulikana zaidi ni chumvi ya kawaida ya NaCl (kloridi ya natiri) inayohitajika na mwili wa mwanadamu, kwa hiyo inatumiwa kwa upishi kuongeza ladha ya chakula. Huitwa pia munyu au chumvi ya mezani.
Lakini kuna aina nyingi za chumvi kutokana na elementi mbalimbali na hizi kwa jumla haziwezi kuliwa, kwa mfano:
Chui
Chui ni mnyama mwindaji anayewinda kimyakimya sana. Ingawa ni mdogo kuliko wanyama wote wa jenasi ya Panthera, chui bado anaweza kuwinda mnyama mkubwa kwasababu ya fuvu lake kubwa lenye taya zenye nguvu. Ukilinganisha na paka mwili wake ni mrefu zaidi na miguu yake ni mirefu. Urefu wa kichwa na mwili wake ni kati ya sm 125 na 165 na mkia wake unakaribia sm 60 mpaka 110. Urefu wa mabega ni sm 45 mpaka 80. Chui dume ni wakubwa 30% zaidi ukilinganisha na jike, kufikia uzito wa kg 37 mpaka 91 ukilinganisha na jike wenye kg 28 mpaka 60. Chui wenye miili mikubwa hupatikana kwenye maeneo yaliyojitenga na wanyama wengine wala nyama hasa toka kwa wale jamii ya paka wakubwa waliozoeleka kama vile simba na chui wakubwa wenye milia,"tigers".
Gamba
Gamba ni jalada la wanyama (k.m. samaki, mjusi n.k.) au mti (gome).
Sumu
Sumu ni dutu yoyote inayoweza kuharibu kiasi kidogo shughuli za seli au inayoweza kudhuru muundo wa seli au kiumbehai.
Mchuzi
Mchuzi ni kitoweo cha maji maji kinachopikwa kwa kuchanganya nyama au samaki nk, pamoja na viungo kama vile binzari, vitunguu, mafuta, chumvi na nyanya.
Nukta
Nukta (kutoka Kiarabu نقطة, "nuqta"; kwa Kiingereza: "point") katika elimu ya hisabati na jiografia ni kitu au mahali bila urefu wala upana, yaani bila eneo lolote.
Mnyama
Wanyama (jina la kisayansi ni animalia na hutoka katika Kilatini) ni viumbehai wasio mmea, kuvu, bakteria, protista au arkea. Vile vile tunaweza kusema wanyama ni viumbehai wanaotegemea chakula kutoka sehemu nyingine: wao hawana uwezo wa kujitengenezea chakula chao wenyewe kupitia usanisinuru (nishati ya jua) lakini kutoka kwa viumbehai vingine ama wanyama wengine au mimea.
Kufuatana na aina ya chakula tunatofautisha hasa wanaokula mimea wanaoitwa walamani au walamea (kwa Kiingereza: "herbivorous") na wanaokula nyama wanaoitwa walanyama au wagwizi (ing. "carnivorous"). Kuna pia walavyote (ing. "omnivorous") wanaoweza kula kila kitu, ama mimea ama wanyama wengine (ing. "omnivorous").
Maji ya chumvi
Wataalamu mara nyingi hutaja kiwango cha 0.1 % kuwa maji matamu, kiwango juu ya 1% - 1.5% kuwa maji ya chumvi, na hali ya kati kuwa maji ya chumvi kidogo. Maji ya kunywa yasiwe na zaidi ya 0.1-0.2 gramu chumvi kwa kila lita.
Mume
Mume ni binadamu wa jinsia ya kiume ambaye ameoana na mwanamke.
Bahari
Bahari ni eneo kubwa lenye maji ya chumvi. Katika Kiswahili cha kila siku neno hili hutumiwa pia kwa kutaja magimba madogo zaidi ya maji kama vile ziwa.
Mwamba (jiolojia)
Kihistoria vifaa vya kwanza vya kudumu vilikuwa vifaa vya mawe yaliyokatwa kuwa visu, shoka au nyundo. Tangu zama za mawe miamba ilitumiwa na binadamu kama zana. Wakati wa zama za mawe watu walikuwa hodari kutengeneza vifaa vya aina nyingi kutokana na mwamba.
Zama za Chuma
Baadhi ya watu walibuni sarafu ili kusaidia kununua na kuuza mazao yao na vifaa vyao vya chuma.
Chumo
Chumo ni jina la filamu iliyotoka mwaka 2011 kutoka nchini Tanzania. Ndani yake anakuja Hussein Mkiety (Juma), Jokate Mwegelo (Amina), Jafari Makati (Ali), Yusuph Mlela (Yustus). Filamu imetayarishwa na Tanzania na kufadhiliwa na JHU-CCP kupitia Mfuko wa Rais wa kutokomeza Malaria na USAID. Chumo inawasilisha ujumbe wa malaria wakati wa ujauzito kupitia hadithi ya kusisimua ya wapenzi wenye bahati mbaya. Wawili wanapendana lakini vikwazo vya kifamilia vinapelekea mapenzi yao kuwa magumu. Filamu imeongozwa na Jordan Riber ambaye ni mtoto wa John Riber ambaye ndiye aliyetayarisha filamu ya Neria (1993) na kuongoza Yellow Card (2000). Filamu ilipata kuchaguliwa katika kinyang'aro cha tuzo za ZIFF huko Zanzibar mwaka 2011. Vilevile filamu imeshinda tuzo ya "Golden Hamster" huko nchini Marekani katika tamasha la filamu la Northwest Projections, mjini Washington. Filamu ilipata kuteuliwa katika matuzo kemkem kwa kipindi cha mwaka mmoja tangu kutolewa. Filamu ilizinduliwa rasmi tarehe 4 Juni, 2011 katika viwanja vya BIAFRA ambapo kulikuwa hakuna kiilingilio.
Chumbe
Chumbe ni kisiwa kilichopo maili nane kusini mwa mji wa Zanzibar. Kisiwa hiki ni moja kati ya sehemu za kitalii ambazo zilizojumuishwa katika maeneo yanayohifadhiwa nakulindwa na umoja wa mataifa. Eneo hili lina zaidi ya asilimia 90 ya "Coral species" katika africa ya mashariki.
Mamba (mnyama)
Mamba ni mnyama mwenye uwezo mkubwa wa kung’ata kwa nguvu zaidi kuliko mnyama mwingine yeyote. Kwa mfano, mamba wa maji chumvi wanaopatikana Australia, wanaweza kung’ata kwa nguvu mara tatu zaidi ya samba au samba marara. Pia, taya la mamba lina uwezo wa hali ya juu wa hisi. Uwezo huo unazidi ule wan cha ya kidole cha mwanadamu. Hilo linawezekanaje ukizingatia kwamba ngozi ya mamba ina magamba? Taya la mamba limefunikwa kwa maelfu ya viungo vya hisi. Kila neva imeunganishwa na fuvu la kichwa. Mpangilio huo unalinda nyuzi za neva zilizo katika taya na kufanya sehemu fulani za taya kuwa na uwezo mkubwa wa kuhisi. Kwa sababu ya kuwa na uwezo huo, mamba huweza kutofautisha chakula na uchafu mdomoni mwake. Hilo pia linamwezesha mamba jike kubeba watoto wake kwa kutumia mdomo bila kuwaua.
Chuma cha pua
Chumapua cha kawaida huhitaji kiinga dhidi ya kutu kama vile rangi au kupakwa kwa zinki.
Ngoma (ala ya muziki)
Ngoma ni ala ya muziki inayopigwa kwa mkono au kwa fimbo.
Mshumaa
Mshumaa (kwa Kiingereza "candle", kutokana na Kilatini "candēla", neno ambalo linategemea kitenzi "candēre", "kuangaza".) ni kifaa cha kuletea mwanga gizani kinachotengenezwa kwa nta au kemikali fulani.
Mbu
Mbu ni wadudu wadogo wa nusuoda Nematocera katika oda Diptera (yaani “wenye mabawa mawili”). Kwa asili jina hili limetumika kwa wadudu wa familia Culicidae, lakini kwa sababu spishi nyingi za Nematocera hazina majina ya Kiswahili, “mbu” linapendekezwa kama jina kwa Nematocera wote. Nusuoda nyingine ya Diptera, Brachycera, inashirikisha nzi na jamaa wao. Spishi ndogo za Nematocera huitwa usubi au visubi.
Maji matamu
Kitaalamu maji huitwa "matamu" kama kiwango cha chumvi ndani yake ni chini ya asilimia 1 au gramu moja ya chumvi katika lita ya maji. Kama kiwango cha chumvi kinazidi haifai tena kwa matumizi ya kibinadamu pia haifai kwa mimea mengi. Kama maji matamu yana kiasi kikubwa cha bakteria au machafuko ndani yake haifai kwa matumizi ya kibinadamu moja kwa moja lakini inaeza kusafishwa kwa njia ya filta.
Chamchela
Watu wengi wanadhani ni sawa na kimbunga, kumbe kimbunga ni upepo mkali unaovuma baharini.
Uduvi
Uduvi (pia duvi, kijino au ushimbu) ni wanyama wadogo wa bahari wa oda Decapoda katika nusufaila Crustacea (gegereka). Hawa ni aina za kamba wadogo. Majina "uduvi" na "ushimbu" hutumika kwa kundi la wanyama hawa au kwa fungu sokoni. Wanyama pekee huitwa "duvi" au "kijino".
Nywila
Namna moja maarufu ni kutumia nywila iliyo "heshiwa". Mtumiaji anapoweka nywila katika mfumo huo, programu ya utunzaji nywila hupitia katika heshi ya kriptografia, na kama thamani ya heshi iliyotokana na jaribio la mtumiaji inalingana na heshi iliyohifadhiwa katika hifadhidata ya nywila, mtumiaji anaruhusiwa kuingia. Thamani ya heshi huumbwa kwa kutumia tenzi ya heshi (kwa upinzani maradufu dhidi ya mashambulizi hii inapaswa kuwa tenzi ya heshi kriptografia) na kuitia katika mfululizo wa maandishi unaojumuisha nywila iliyowekwa na, kwa kawaida, thamani nyingine inayojulikana kama chumvi. Chumvi huzuia washambuliaji kutojenga orodha ya thamani za heshi za nywila zinazotumiwa sana kwa urahisi . MD5 na SHA1 hutumiwa mara nyingi kama tenzi za hehsi kriptografia.
Choo cha shimo
Choo cha shimo au choo cha zamani ni aina ya choo ambapo kinyesi cha binadamu hukusanywa kwenye shimo ardhini.
Chumvini
Chumvini ni mahali ambapo chumvi huvunwa kwa wingi.
Chui
Licha ya umbo lake, mnyama huyu ni vigumu sana kuonekana mwituni. Sehemu nzuri za kuwaona chui katika afrika ni Sabi Sand Private Game Reserve huko Afrika ya Kusini, ambako chui wameyazoea magari ya safari na huonekana hata mchana kwa ukaribu kwelikweli. Huko Asia, huonekanakatika Mbuga ya Taifa ya Yala nchini Sri Lanka, ambako ni miongoni mwa seheme zenye chui wengi zaidi duniani, lakini hata hapa kuonekana hakujahakikishiwa kwasababu zaidi ya nusu ya mbuga imefungwa kwa jamii. Sehemu nyingine nzuri ya kuwona chui ni mbuga ya Taifa ya Wilpattu huko Sri Lanka, bila ya kusahau Madhya Pradesh na Uttarakhand huko India.
Mnyama
ingawa lugha hii hutumiwa tu kwa wanyama wakubwa zaidi, kwa kawaida wenye uti wa mgongo (kwa Kilatini: Chordata).
Choo
Choo cha shimo ni mfumo unaotumiwa na watu wengi kidogo hasa nje ya miji na pia katika mitaa ya vibanda. Shimo lachimbwa katika ardhi na kufunikwa juu isipokuwa kuacha nafasi ya kuangusha kinyesi. Kwa kawaida kuna nyumba ndogo au kibanda juu yake cha kuzuia watazamaji. Kinyesi kinaanguka katika shimo na kubaki pale. Shimo linajaa polepole lakini kama udongo unafaa majimaji yake hunapotea ardhini ni mambo makavu pekee yanabaki. Lakini penye maji mengi katika ardhi au kama ardhi ina tabia kukaribia udongo wa mfinyanzi maji hayapotei na shimo linajaa haraka.
Zama za Chuma
Zama za Chuma katika historia kilikuwa kipindi kirefu baada ya watu kuanza kutumia vifaa vya chuma. Kabla yake, walikuwa wakitumia vifaa vya shaba na awali mawe yaliyochongwa tu.
Buti
Buti (wingi: mabuti; kutoka Kiingereza "boot") ni aina ya kiatu kikubwa kinachofunika mguu pengine hadi magotini. Mara nyingi huwa la ngozi, lakini yale ya kisasa hufanywa kutoka kwa vifaa mbalimbali.
Pumu
Kipimo cha tatizo la methacholine kinahusisha kuvuta hewa ya kuongeza viwango vya dutu vinavyosababisha njia ya hewa kuwa nyembamba katika eneo linalochangia kupata magonjwa. Ikiwa hakuna dalili inamaanisha hana ugonjwa; ikiwa ana dalili, hata hivyo, si ya ugonjwa hasa.
Kuku wa Nyama
Kuku wa nyama ni aina ya kuku anayefugwa kwa ajili ya nyama. Kuku wa nyama wa kisasa wa biashara, wanaojulikana kwa kawaida kama Cornish crosses au Cornish-bred Rocks huzalishwa kwa wingi, huwa na nyama fanisi na hukua kasi kuliko kuku wa mayai au kuku wanaotumika kwa zote mbili.
Chenza
Chenza ni tunda la mchenza na linafanana na chungwa dogo. Lina maji matamu na nyama.
Chuma
Udhaifu wa chuma na matumizi yake ni tabia yake ya kubadilika kuwa kutu.
Chipsi kuku
Utamaduni wa waswahili ambao hupatikana Afrika mashariki kwenye masuala ya maakuli, umemezwa na vibanda vya chipsi kuku katika mitaa mingi ya uswahilini.Neno maakuli linatokana na chimbuko la neno la kiarabu ikimaanisha mlo rasmi au maalum. Chakula cha chipsi kuku kimekuwa mashuhuri, ingawa vipo vingi kama mbatata za urojo, badia, kachori na chatne(Zanzibar mix au viazi vya karai). Biashara ya chipsi kuku imepanda chati, kwani inavutia wengi hasa kwenye michapuzo ya nguvu ambayo hukolezwa kwenye kilaji hicho cha chipsi kuku kama tomato sosi , chili sosi, rojo zito zito la embe mbichi au ukwaju na pilipili juu yake. Watafutaji ajira hamkani katika harakati za kuwaridhisha wateja wao, na wateja nao wake kwa waume humiminika kujipatia huduma hiyo, Alhamdulilah tumbo halilali na njaa.
Chupi
Chupi huwa tofauti kadiri ya jinsia.
Kuvu
Kuvu (kisayansi: Fungi) ni kiumbehai ambacho si mmea wala mnyama. Uainishaji wa kisayansi unavipanga katika himaya ya pekee ndani ya Eukaryota. Kati ya kuvu kuna viumbe vikubwa kama uyoga na pia vidubini yaani vidogo vyenye seli moja tu kama hamira au maungano ya seli kama koga. Utaalamu wa kuvu ni mikolojia.
Chuchunge
Chuchunge, chuchungi, vidau, viroho, makule, mikeke au misusa ni samaki wa baharini wa familia Hemiramphidae katika oda Beloniformes ambao taya la chini ni refu zaidi sana kuliko taya la juu (isipokuwa katika spishi za jenasi "Chriodorus" na "Oxyporhamphus").
Kitu
Kitu (kwa lugha ya Kiingereza "thing") ni neno linaloelezea dutu, jambo, kifaa au chombo cha aina yoyote. Linatumika hasa kuhusu chochote kinachoundwa na mata.
Chumo (kata)
Chumo ni kata ya Wilaya ya Kilwa katika Mkoa wa Lindi, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 13,897 Msimbo wa posta ni 65406 walioishi humo.
Wembe
Wembe (wingi: nyembe) ni kifaa kidogo, kwa kawaida cha chuma, chenye bapa kali.
Lumuma
Lumuma ni jina la kata ya Wilaya ya Kilosa katika Mkoa wa Morogoro , Tanzania yenye Postikodi namba 67428. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 13,221 waishio humo.
Ndimu
Ndimu ni matunda madogo, ambayo ngozi na nyama yake ni kati ya inchi moja au mbili hivi. Ndimu huweza kuwa chungu au tamu. Ndimu chungu huwa kiasi kikubwa cha sukari na asili ya asidi citric kuliko malimao na kuwa na ladha ya asili huku ndimu tamu hukosa asidi ndani yake hivyo kuwa na ladha tamu kweli kweli.
Pumu
Seti ya kizema ya atopi, aleji ya mafua na pumu huitwa atopi. Suala la hatari kuu zaidi la kupata ugonjwa ni historia ya ugonjwa wa atopi; huku pumu ikitokea kwa kiwango cha juu kwa walio na kizema au mafua ya mzio. Ugonjwa huu umehusishwa na Churg–Strauss syndrome, ugonjwa wa kipekee wa kingamwili na vaskulitisi. Watu binafsi walio na aina fulani za utikaria pia wanaweza kuhisi dalili za pumu.
Duma
Ngozi yake ina rangi ya manjano inayoelekea kwenye rangi ya udongo iliyopambwa na madoa meusi. Rangi ya duma inashabihiana na mazingira yake ya mawindo hutegemea zaidi mbio na kuona ukilinganisha na wanyama wengine wawindaji ambao hutegemea kunusa na kuvizia katika mawindo yao. Ndiye mnyama anayeaminika kuwa na mwendo kasi zaidi kuliko wanyama wengine watembeao kwa miguu: hukimbia kilometa 113 kwa saa.
Gastroenteritis
Gastroenteritis ni hali ya matibabu na sifa ya  kuvimba  (""-itis"") wa  eneo ya utumbo  ambayo inahusu yote mbili tumbo (""gastro""-) na chango (""entero""-), na kusababisha baadhi ya macho ya kuhara, kutapika, na maumivu ya tumbo  na kupata kiharusi. Gastroenteritis pia imekuwa inajulikana kama gastro , mdudu tumbo, na tumbo virusi. Ingawa lisilohusiana na  mafua , pia imekuwa kuitwa tumbo mafua na homa ya tumbo.
Chala
Chimbuko la jina Chala ilinatokana na asili ya neno Chala katika lugha ya kifipa , ambapo neno hili ilina maana ya mzoga yaani kiumbe kilichokufa (ichala). Kutokana na wageni waliokuwa wakitembelea eneo hili kushindwa kutamuka "ichala" basi wao walitamka "Chala" kutokana na hilo na kutamkwa muda mrefu ilifikia hata wenyeji kutamka "Chala". Sasa Chala ilinatokana na watu wengi kipindi cha miaka ya nyuma kufa sana (andiko hili bado mbegu).
Kima (mnyama)
Kima wana ukubwa tofauti kutoka milimita za urefu 140 – 160 (pamoja na mkia) na uzito wa gramu 120 mpaka 140, mpaka urefu wa mita moja wa kilo 35. Wachache huishi kwenye miti wakati mwingine huishi kwenye savana. Chakula chao ni matunda, majani, mbegu, maua, mayai na wanyama wadogo (ikijumuishwa wadudu na buibui).
Wapare
Embea – chunga-kitendo cha kuchunga wanyama-mfano; anachunga n`gombe.
Mndu (nm) (umoja) bvandu (wingi) – mtu-watu
Mwana (nm) umoja (wingi) watoto –mtoto-watoto
Mfu (nm) – msichana
Mthoro – mvulana 
Mka – mke 
Mmi – mme 
Mwali – mwali
Ngathu – sherehe/karamu
Papa – baba 
Mama – mama
Lumbwio – dada
Koko (Mkeku – mlala) – Bibi 
Kaka – babu 
Chacha – babu wa baba/mama
Chocho – bibi wa mama/baba
Mborere – mbaraka/Baraka
Ndima (nm) – kazi 
Kiamba (nm) – hekari/kipande cha shamba 
Itara (nm) – 1.Chatu 2.namna ya kuhesabu
Mfiri/mifiri (nm) –siku 
Fura – penda
Njicha kv – nzuri
Mwiri – 1.mwezi 2.mbalamwezi; usiku wa giza
Mmbari (nm) – jua 
Mkwabvi (nm) – mmasai 
Mfwi (nm) – mshale 
Bvura – upinde 
Mnyika – wakuja 
Mringa (nm) – maji 
Bvota – ushindi
Ifuru – Nyumba za kigweno zinazo ezekwa kwa majani na zinajengwa na miti na matope na juu ya paa huwekwa chungu.
Ifire – mjinga 
Nyungu – chungu 
Njiu – nyeusi 
Njewa – nyeupe
Ndhinya/nguju – nguvu
Kijo nm – chakula
Ngwi – kuni
Ngwia – mboga za majani/mchicha
Mnafu – Mboga ya majani/mchicha
Makungu – Makweme. Mmea unao tambaa katika miti na unatambaa kwa urefu mkubwa sana.
Mabele – Chakula cha ndizi na magimbi yaitwayo maruma.
Mghubva – Muwa
Ipodo – Parachichi 
Makafi – Ndizi zilizo menywa na kukaushwa juani na kisha kutwangwa katika kinu tayari kwa kutoa unga.
Ibada – Ni ugali upikwao kwa unga wa ndizi (ibada)
Mwindu – Shami 
Mara – 1.Majani 2.mate
Mkunga – Samaki aina ya kambale
Kyaru – kiatu 
Ipere – Samaki aina ya perege
Bvughai – Ugali 
Maruma – Aina ya magimbi yalimwayo Ugweno
Ngumba – Kiazi kitamu 
Ghira – Zaa 
Unyonge – ujauzito 
Mda – mimba
Kibvocha – motto mchanga
Agha – jenga 
Mshomo – mnon`gono 
Ukunga – yowe 
Kia – kiazi kitambaacho katika miti bali huenda chini zaidi ardhini na kuzaa kiazi.
Kichumbi – kiti
Mghombo – Ni mmea utumikao kutibu magonjwa kama malaria/homa
Mthabvi – mchawi 
Logha – Loga
Kigoda – Kiti kidogo kikaliwacho jikoni
Mshombe – supu 
Embea – kuchunga
Mrungu/rubva – Mungu
Mfumwa – Bwana
Mwiri - Mkwe
Wau – Mke mwenza
Chamwi – 1.Sura 2.Paji la uso
Marwi – Masikio
Mitho – Macho 
Mumu – Mdomo
Mbua – Pua 
Mamua –Kamasi 
Mithori - Mchozi
Maghegho – Meno
Mara – Mate 
Mabvoko – Mikono
Mnyu – Kidole 
Njwala – Kucha 
Mbafu – Kifua 
Mbari – Mbavu 
Mabvele – Matiti 
Ndenyi – Tumbo 
Ndii - Magoti
Ngobvori – Kishikizo cha mzinga
Njuki – Nyuki 
Kolo – Ndevu 
Irende – Mguu
Mrwe – Kichwa
Mwiri -Mwili
Munyu – Chumvi
Mwaru – Mzinga 
Mnyuka – Dawa ya kutibu tumbo
Mri – 1.Mti 2. Mji
Mrinyi – Mjini
Mwera – Mvua
M`mbari – Jua
Mkuta – Upepo
Lukungu – Ukungu
Thari – Samadi
Maumagho – Mkojo
Ighwe – Jiwe
Maobva – Maua / iobva-ua
Mghomba – Mgomba 
Irughu - Ndizi
Lugho – Ungo
Mwinu – Mtwangio
Kitela – Chungu kidogo (hutumika kupikia mboga)
Kichinga – Kijinga
Mriko – Mwiko
Figha – Figa 
Mti – Moshi
Maifu – Majivu
Mtiri – Masinzi
Mlale –
Kilui – Vumbi
Ubvuva – Sokoni 
Kali - Dari 
Logha – Loa 
Irinda – Gauni
Makuru – Mavi ya kuku
Marufi – Mavi/kinyesi
Kenyi – Nyumbani 
Bvuki – Asali
Kala – Zamani
Bvuwaji – Ugonjwa
Nganda – Ukuta 
Ghari – Chumba
Mtiru – Msitu 
Ighwe – Jiwe 
Ndege – Ndeghe 
Kitonga – Zawadi
Mbuta – Faini
Shina – Kitininyi
Maemba – Mahindi
Ingobe – Barage 
Mafura – Mafuta
Moro – Moto 
Kithungi – Kiyota
Mdegho – Mtego 
Teri – Udongo
Mfwa –M`ba
Mbeghu - Mbegu 
Kaka – Zamani
Ibore – Yai
Mshundi – Yai bovu 
Ighua – Mfupa
Iboho – Zizi
Mbinga – Kibuyu
Mbingu – Hirizi 
Ngwaru – Kata
M`bala – Magadi
Ishamba – Shamba 
Mwaka – Mpaka (mpaka wa shamba)
N`ganda – Ukuta
Matanonyi – Njia panda
Irabva – Kuti 
Ifumburughu – Bundi 
Choti/mlango - Mlango
Lungo – Ungo 
Kirero – Msemo
Njafi – Pombe
Itondo – Tope
Mbirimbiri – Pilipili
Ibata – Bata
Idungunya – Nyanya 
Ibvula – Utumbo
Bvwarimu – Wazimu 
Mkwaju – Mkongojo 
Ndhata – Fimbo 
Ngalawa – Boti 
Mwenyi – Mwenyeji
Ibwe – Ndizi moja 
Kiringo – Kichane 
Imwaran`ga – 
Mfwi – Mshale 
Bvura – Upinde
Chusa
Chusa zilitumiwa pia kama silaha. Katika michezo ya Roma ya Kale kulikiwa na magladiator walioitwa "wavuwi" waliotumia nyavu na chusa kama silaha zao.
Fuwele
Chumvi hupatikana kama fuwele. Theluji ni maji katika umbo fuwele.
Chura (nyota)
Chura (ing. na lat. Diphda pia β Beta Ceti, kifupi Beta Cet, β Cet) ni nyota angavu zaidi katika kundinyota la Ketusi (""). Ni pia nyota angavu ya 14 kwenye anga ya usiku. Mwangaza unaoonekana unacheza kati ya mag 0.75 na 0.95.
Duma
Duma ni mnyama mbuai aliyemo katika jamii ya paka (Felinae). Chakula chake ni wanyama jamii ya swala hupatikana Afrika na kidogo sehemu za Asia.
Chui
Chui anafahamika kwa uwezo wake wa kukwea miti, na huonekana akijipumzisha kwenye matawi ya miti wakati wa mchana, akiburuza mawindo yake mpaka juu ya miti na kuining’iniza huko;  ingawa, yeye hana nguvu sana kama jamii nyingine ya paka. Chui naye pia ni mwenye nguvu sana, anaweza kukimbia mpaka km 58 kwa saa, kuruka mbele zaidi ya mita 6 na kuruka juu mpaka kufikia hata mita 3.  Chui kiasili ni miongoni mwa wanyama wanaowinda usiku, japo wamerekodiwa mara kadhaa wakiwinda mchana, tena hasa wakati anga likiwa si angavu sana. Wao hutumia muda wao mwingi kulala, aidha juu ya miti, kwenye miamba au kwenye nyasi.
Chui huwinda kwa utegemezi. Ingawa hupendelea wanyama wa umbo la kati, chui hula kitu chochote kuanzia kombamwiko alaye kinyesi mpaka wakubwa pofu dume mwenye kg 900. Milo yao hujumuisha sana wanyama wenye kwato na nyani, lakini rodent, reptilia, amfibia, ndege na samaki nao huliwa pia. Kwa Afrika, swala wa umbo la kati ndio chakula kikuu cha chui, hasa impa na swala wa Thomson.  Huko Asia chui hula mbawala, chitali na muntiako na pia aina ya paa wa Asia na Ibex.
Chuma cha pua
Tangu 1610 viwanda katika Uingereza vilianza kutengeneza chumapua kwa vingi ikaboreshwa katika miaka 100 iliyofuata. Mbinu huo ulikuwa msingi wa maendleo ya Uingereza juu ya mataifa mengi mengine katika mapinduzi wa viwandani. Mashine zote zilitengenezwa kwa chumapua.
Chumo
Bila mafanikio Juma anashindwana na Yustus kwa kila hali. Amina akiwa chumbani na Juma, anamweleza ya kwamba hali ya ujauzito inazidi kukua na hawezi kujificha tena. Juma anaamua kumwendea Mzee Ali, kumweleza ya moyoni. Mzee Ali bado aliendelea msimamo wake wa kutaka mali na si utu kama awali. Licha ya Juma kutoa ahadi ya kujituma ili ashinde penzi lake, bado Mzee Ali aliendelea kumkatisha tamaa. Huko Baa, Juma anamfuata Yustus na kuanza kumwomba mashindano ya kucheza pulu tebo, hii Juma anashinda. Lakini baada ya kumaliza, Juma anaenda mbali zaidi kwa kuwekeana ahadi za mashindano zaidi hata katika kuvua na kumgombania Amina. Juma anataka kila mmoja wao aoneshe uwezo halisi alionao na si hila. Atakayeshindwa, Amina atachagua pa kwenda na si mabavu tena. Wakiwa majini, huku nyumbani Amina anaunguka na kuwahishwa kituo cha afya cha karibu.
Duma
Kichwa chake ni kidogo zaidi ukilinganisha na wanyama wengine wa jamii yake kama chui. Duma anatofautiana na chui pia kwa sehemu ya mgongo na sehemu ya machoni: mgongo wa duma huwa kama alama ya "S", tofauti na mgongo wa chui. Macho ya duma yana weusi mkali ukilinganisha na chui.
Elementi za kikemia
Elementi ya Kikemia ni dutu yenye tabia maalumu isiyotenganishwa kuwa dutu tofauti kwa mbinu za Kemia. Elementi tupu ina aina moja ya atomi tu ndani yake.
Tufe
Tufe ni umbo la gimba linalofanana na mpira au chungwa. Lakini wala mpira wala chungwa ni tufe kamili.
Katika elimu ya hisabati, hasa jiometri tufe ni jumla la nukta zote zilizopo na umbali uleule (=rediasi, nusukipenyo) kutoka nukta nukta moja (kitovu cha tufe).
Mapinduzi ya Viwandani
Chuma ya Kipande iliyotumiwa na wafua chuma ili kutengeneza bidhaa za kutumika bado iliundwa katika viwanda vya kuchoma, kama ilivyokuwa ikifanyika tangu jadi. Hata hivyo, mbinu mpya zilianza kutumika katika miaka iliyofuata. Ya kwanza hivi leo inajulikana kama kuweka ndani ya chungu na kukanyaga, lakini mbinu hii ilipitwa na wakati na baadaye mbinu ya Henry Cort ya “kupudulu” ikawa maarufu. Kuanzia mwaka wa 1785, labda kwa sababu mchakato huu ulioboreshwa wa kuweka ndani ya chungu na kukanyaga ulikuwa karibu kuachwa kulindwa chini ya patenti, upanuzi mkubwa katika pato la kiwanda cha chuma cha Uingereza ulianza. Mchakato mpya haukutegemea makaa na kwa hivyo watu hawakudhibitiwa na kutoweza kupata makaa.
Gervas Kasiga
Gervas 'Rutakirwa' Kasiga (majina yake maarufu ni Chuma na/au Junior.; alizaliwa 4 Februari 1982) ni mwigizaji wa filamu, mwandishi wa miswada ya filamu, mwongozaji wa filamu anayeheshimika nchini Tanzania.
Sukuma
Sukuma inaweza kumaanisha
Chui
Chui wamejulikana kwa binadamu tangu enzi za kale na wameonekana kwenye sanaa, imani kwa nchi nyingi ambako walitokea kihistoria, kama vile Ugiriki ya kale, Persia na Roma, na hata kule ambako hawakuwepo ila kuanzia milenia za hapa karibuni, kwa mfano Uingereza. Matumizi ya sasa ya chui ni kama ngao ya michezo, ngao ya taifa imezoeleka sana kwa afrika, japo bidhaa nyingi duniani zinatumia jina hili.
Choo cha shimo
Kwa kijumla, choo cha shimo huwa na sehemu tatu: shimo la ardhini, sakafu iliyo na shimo dogo, na chumba kilicho na paa. Kwa kawaida, shimo la ardhini huwa na kina cha angalau mita 3  (futi 10 ) na upana wa mita 1 (futi 3.2). Shirika la Afya Duniani kinapendekeza vijengwe mbali kidogo na nyumba, kwa kuzingatia masuala ya harufu inayotoka chooni na ufikiaji wa urahisi. Umbali na maji ya ndani ya ardhi na maji ya juu ya ardhi unafaa kuwa mkubwa iwezekanavyo ili kupunguza hatari ya uchafuzi. Shimo la sakafuni halifai kuzidi upana wa sentimita 25 (inchi 9.8) ili watoto wasije wakaanguka humo. Mwangaza haufai kuingia humo ili kuzuia inzi wasiingie. Jambo hili linaweza kuhitaji kutumia kifuniko kwenye shimo la sakafuni ikiwa halitumiki. Choo kikishajaa hadi mita 0.5 (futi 1.6) karibu na sehemu ya juu, kinafaa kuondolewa kinyesi chote au choo kipya kijengwe mahali tofauti. Udhibiti wa maji maji ya kinyesi yaliyoondolewa chooni huwa tata. Kuna hatari za kimazingira na kiafya yasipodhibitiwa vyema.
Sumu
Katika dawa na zoolojia, sumu ni matokeo ya mchakato wa kibiolojia. Vitu ambavyo viumbe wanatumia kuharibu aina nyingine. Viumbe fulani hutumia vimelea kwa uwindaji, au kama ulinzi. Kama kiumbe ni mwenyesumu, kama vile uyoga , ni hatari kula. Ikiwa ni kiumbe mwenyesumu, kama nyoka au nyuki , huuma au kuumiza. Kwa baadhi, wanadamu wameanzisha Dawa za viumbe wenye sumu zilizo bora.
Duma (Siri ya Mtungi)
Duma ni jina la uhusika kutoka katika tamthilia ya Siri ya Mtungi kutoka nchini Tanzania. Uhusika umechezwa na Daudi Tairo. Duma ni mtoto wa mjini, kazi yake hasa ni u-DJ katika kumbi za muziki na sherehe mbalimbali za vigodoro na mambo mengine. Vilevile ni mtu wa mipango ya mjini (misheni-tauni), hasa mipango hiyo hufanya na Mzee Masharubu akiwa na kijana wake mtiifu wa Masharubu, Kovu. Mara kadhaa amekuwa akipokea mizigo ya magendo kutoka pwani ya Zanzibar na kuisambaza sehemu mbalimbali. Kazi hii ni pasua kichwa kwake, hasa ukizingatia bosi wa kazi hizo ni Masharubu na hakuna mtu mdhulumati kama Masharubu. Pamoja na magumu yote, bado alitumia nguvu kwa hali na mali, aidha kihalali ama si kihalali kujipatia kipato.
Mtumbwi
Mtumbwi ni chombo kilichotengenezwa kutokana na gogo la mti au magome ambacho kina shimo na hakina mkuku, lakini kina tezi na omo kama mashua.
Chui
Chui dume hufuata jike ambalo linamvutia, ingawa maranyingi kupigania haki za kuzaliana hutokea. Kutegemeana na eneo, chui hujamiiana mwaka mzima (Afrika na Asia) au kwa kipindi maalumu Januari mpaka Februari (Manchuria na Siberia). Chui jike kawaida huwa kwenye kipindi cha joto kwa siku 6 – 7.  Hubeba mimba kwa siku 90 – 105.  Watoto kwa kawaida huzaliwa kwa wingi wa 2 – 4, lakini kiwango cha kufa kwa watoto ni kikubwa kiasi cha kupona mtoto 1 – 2 tu kwa uzao mmoja.
Chusa
Mara nyingi chusa imefungwa kwa kamba inayoruhusu mvuwi kuirudisha pamoja na windo.
Kamba (gegereka)
Kamba ni wanyama wa faila Arthropoda na oda Decapoda (kutoka Kiyanuni : δέκα = kumi, πούς, ποδός = mguu), lakini spishi za oda ya chini Brachyura huitwa kaa. Spishi ndogo huwa na majina kama uduvi, duvi, kijino na ushimbu.
Kukama
Kukama ni tendo la kuondoa maziwa kutoka kiwele cha mnyama, kawaida ng'ombe (ng'ombe), kifaru wa majini, mbuzi , kondoo na ngamia mara chache zaidi , farasi na punda. 
Kukama kunaweza kufanyika kwa mikono au kwa mashine.
Dhamana
Dhamana (kutoka neno la Kiarabu) ni kitu chochote ambacho mtu anaweka au kuwekewa ili kukomboa kitu fulani au kupata huduma fulani. Dhamana inaweza kuwa pesa, gari, nyumba na hata chochote kile. Dhamana ipo katika pande nyingi, kwa mfano katika mahakama ili mshtakiwa aachiliwe kwa muda.
Chura (nyota)
Chura ilijulikana kwa mabaharia Waswahili tangu miaka mingi wakifuata njia yao baharini wakati wa usiku kwa msaada wa nyota. . Walipokea jina hili kutoka kwa Waarabu wakitafsiri jina lao الضفدع "al-difda" linalomaanisha "chura". Hakuna uhakika juu ya asili ya jina hili, maana kuna pia jina tofauti ذنب ألقيتوس ألجنوب "dhanab al-qaitus al-janubi" yaani „mkia wa kusini wa Ketusi“. Jina la Difda (chura) linatumiwa kwa Kiarabu pia kwa ajili ya nyota ya Kinywa cha Hutu ( ) kwa hiyo Chura inaitwa „Difda ya pili“ .
Pumu
Pumu (kwa Kiingereza "asthma") ni ugonjwa wa kudumu wa uvimbe wa makoromeo ulio na sifa za dalili zinazobadilika na kujirudia, hewa kuzibwa na bronkospasimu.
Dutu
Dutu (kwa Kiingereza substance) ni kitu chochote katika dhati yake.
Chui
Chui ni lazima apiganie chakula na malazi na wawindaji wingine kama simba, tigers , fisi madoa na mbwa mwitu wa Afrika hata na wale wa Asia. Wanyama hawa huweza kuiba mawindo ya chiu au hata kuwawinda kwa ajili ya kitoweo watoto wa chui. Chui ameweza kuishi na wanyama hawa pamoja kwa kuwa na muda tofauti wa kuwinda, na kutokuwa muda mwingi maeneo ambayo wanyama hawa wapo. Kwa usalama zaidi, chui hubeba aidha watoto wake au kitoweo chake alichowinda mpaka juu ya miti. Simba mara chache huweza kukwea juu ya miti kufikia chakula cha chui, na kama amevutiwa sana, tiger mkubwa anaweza pia kukwea mti kufikia chakula hicho.
Shavu
Shavu (pia: funda) ni eneo la uso chini ya macho na kati ya pua na masikio.
Kemia
Chuma cha pua ni chuma ngumu kwa sababu atomi zake zimeshikana pamoja kwa mshono wa bilauli.
Nyama choma
Nyama choma ni nyama iliyopikwa kwa kuchomwa kwa moto, makaa au jiko la umeme. Pia nyama inaweza kuchomwa na jiko za kisasa maalum za gesi za kuchomea nyama.
Nyama choma
Harufu yake inavutia watu wengi kuipenda katika nchi na tamaduni mbalimbali duniani. Hivyo imekuwa biashara hasa katika barabara za mijini. Nyama hii hupendwa pia wakati wa sherehe, matukio muhimu ya kifamilia na marafiki au mwisho wa wiki kwa wale wanaokunywa pombe. Pamoja na kuliwa na vyakula vingine, mara nyingi huandaliwa na kachumbari.
Jagwa
Jagwa (kutoka Kireno: , Kisayansi: "Panthera onca") au chui wa Amerika ni mnyama mbuai mkubwa kama chui anayeishi Amerika na aliye na manyoya ya manjano na madoa meusi.
Wangwa
Wangwa ni eneo la maji lililotengwa na bahari lakini kuna njia kwa maji kuingia na kutoka. Kama wangwa uko kwenye pwani na mito inaishia humo maji yake ni mchanganyiko wa maji ya chumvi na maji matamu. Kama wangwa haupokei maji ya mto na pia kuna njia nyembamba upande wa bahari tu inawezekana maji yake huwa na kiwango cha juu cha chumvi kutokana na uvukizaji.
Choma
Choma ni jina la kata ya Wilaya ya Igunga katika Mkoa wa Tabora, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 17323 waishio humo.
Chaume
Chaume ni jina la kata ya Wilaya ya Tandahimba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63318. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 10,085 waishio humo.
Pumu
Pumu umetambulika vizuri, ilhali hakuna ufafanuzi hata moja ulioidhinishwa. Inafafanuliwa na Uvumbuzi wa Kidunia wa Pumu kama "ulemavu mkali wa inflamesheni katika njia za hewa ambapo seli mingi na elementi za seli huwa na jukumu. Inflamesheni kali inahusishwa na mwitikio uliozidi wa njia ya hewa zinazosababisha matukio ya kukoroma, kushindwa kupumua, mikazo kifuani na kukohoa hasa usiku au asubuhi na mapema. Matukio haya kwa kawaida yanahusiana na kutapakaa kwa hewa mwilini lakini mtiririko wa hewa uliozuiwa ambao unabadilika kwa pafu ambayo mara kwa mara inaweza kurudi kwa hali ya kawaida bila matibabu au na matibabu".
Mto Chuma
Mto Chuma ni mto wa Mkoa wa Singida (Tanzania ya kati).
Maji ya chumvi
Maji ya chumvi ni maji yenye kiasi cha myeyusho wa chumvi ndani yake. Kwa kawaida kila aina ya maji huwa na kiwango cha chumvi iliyoyeyushwa. Mwili wa binadamu huwa na kiasi cha chumvi ndani yake kwa hiyo hatusikii chumvi kidogo katika maji au chakula.
Ndimu
Ndimu ni matunda ya mndimu ("Citrus aurantiifolia"), mti wa familia ya michungwa (Rutaceae). Umbo lake ni mduara wenye rangi ya majani mpaka manjano, na kipenyo cha sm 3-6. Zina ladha ya uchachu kwa sababu ya asidi ndani yao. Ndimu mara nyingi hutumika kuongeza ladha kwenye chakula na vinywaji. Kwa kawaida ni ndogo kuliko limau, na chanzo kizuri pia cha vitamini C. Katika kanda za tropiki na nusutropiki mindimu inaweza kumea mwaka wote kama maji yakiwapo. Ndimu ni chungu kidogo kuliko malimau.
Stomata
Stomata ni matundu yanayopatikana katika majani. Stomata hufanya kazi ya hupitisha hewa ili iweze kuingia katika mmea.
Chaji ya umeme
Kutokea kwa chaji hasi au chanya katika gimba fulani ni kwa sababu chaji zilizokaa pamoja kabla zimetenganishwa.
Njia inayotokea kila siku ni kwa msuguano. Kwa kusugua kipande cha plastiki (au: kioo) na sufi kunatokea chaji. Kwa mfano kusugua mipira miwili kwenye sufi ya sweta kunaweka chaji kwa yote miwili. Tukiishika kwa kamba na kupeleka karibu haitaki kugusana. Maana chaji hasi pande zote mbili zinapigana. Lakini tukishika mpira uliosuguliwa juu ya vipande vidogo vya karatasi hizi zitavutwa na mpira jinsi msumali anavutwa na sumaku.
Radi wakati wa ngurumo ni tokeo la chaji zinazotokea hewani kutokana na msuguano wa hewa.
Gua
Gua ni jina la kata ya Wilaya ya Chunya katika Mkoa wa Mbeya, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,533 walioishi humo. Msimbo wa posta ni 53814.
Chungwa
Chungwa ni tunda la mchungwa. Ni kati ya matunda yanayovunwa sana duniani. Jina la kisayansi ni Citrus aurantium L. var. sinensis L. au Citrus sinensis (L.) Osbeck.
Kinama
Kinama ni jina la lugha tofauti, k.m.
Chuki
Mfano watu wema wengi hawapendi uovu, kwa hiyo wana chuki na uovu.
Nyama
Nyama ni sehemu za mwili wa wanyama zinazoliwa kama chakula au kitoweo.
Kandidiasisi
Kandidiasisi ni maambukizi ya kuvu yanayotokana na aina yoyote ya "Kandida" (aina ya chachu). Maambukizi haya yanapoathiri kinywa, kwa kawaida huitwa uotokuvu. Ishara na dalili zinajumuisha madoa meupe kwenye ulimi au sehemu zingine za kinywa na koo. Dalili zingine zinaweza kujumuisha maumivu na matatizo wakati wa kumeza. Maambukizi haya yanapoathiri uke kwa kawaida huitwa maambukizi ya chachu. Ishara na dalili zinajumuisha kujikuna kwenye uke, mwasho na wakati mwingine mchozo mweupe "unaofanana na jibini" kutoka ukeni. Mara nadra uume unaweza kuathirika na kusababisha kujikuna. Nadra sana maambukizi haya yanaweza kuwa vamizi na kuenea kwenye mwili wote na kusababisha homa pamoja na dalili kulingana na sehemu za mwili zilizoathiriwa.
Bakteria
Bakteria (kutoka Kiyunani βακτήριον, baktērion, yaani "kifimbo", kutokana na umbo la bakteria za kwanza kugundulika) au vijasumu ni viumbehai vidogo sana aina ya vidubini. Mwili wa bakteria huwa na seli moja tu. Huonekana kwa hadubini tu na kwa sababu hiyo hazikujulikana katika karne za kale.
Chupa
Chupa ni chombo chembamba na kirefu kilichotengenezwa kwa kioo (siku hizi plastiki pia) ambacho hutumiwa kuwekea kimiminika.