Je, elektroni ni nini?
Elektroni
Masi ya elektroni ni ndogo sana imekadiriwa kuwa sehemu ya 1/1836 ya protoni. Jumla ya elektroni zote haifikii asilimia moja ya masi ya atomi yote mengine ni kiini. Idadi ya elektroni katika atomi hulingana idadi ya
Kiini cha atomu
Tungamo la protoni lilikuwa kwa kiasi fulani rahisi kupima kwa kutumia mass spectrograph. Hata hivyo njia hiyo haiwezi kutumika kupima tungamo la neutroni. Badala yake, neutroni ziligongeshwa na chembe nyingine za atomu. Mwendokasi na tungamo za chembe zilizotolewa (emitted) zilipimwa. Kwa kutumia kanuni ya utunzaji wa momentamu (The Law of Conservation Momentum), iliwezekana kukokotoa tungamo la neutroni. Tungamo la neutroni lilibainika kuwa karibu sawa na lile la protoni. Angalia jedwali hapa chini.
Ni muhimu kufahamu kuwa ingawa atomu imeundwa na chembechembe tofauti, yenyewe kwa jumla haina chaji ya aina yoyote. Hii ni kwa sababu atomu zina idadi sawa ya protoni (chaji chanya) na elektroni (chaji hasi). Idadi ya neutroni (haina chaji) katika nyukliasi ya atomu si lazima iwe sawa na idadi ya protoni au elektroni. Tofauti hiyo ya neutroni katika nyukliasi za atomu ya elementi moja hupeleka kuwa na isotopes za elementi.
Elektroni hutembea kuzunguka nyukliasi ya atomu. Ikiwa atomu ina chaji, hii ni kwa sababu imepata (na kuwa na chaji hasi) au imepoteza (na kuwa chaji chanya) elekroni; lakini si kwa sababu idadi yake ya protoni imebadilika.Atkins, P. W. (1990). Physical Chemistry, Oxford University Press, Oxford.Matthews, P. S.C. (1986). Quantum Chemistry of Atoms and Molecules, Cambridge Unversity Press, Cambridge.Matthews, P. (2003). Advanced Chemistry, Cambridge Unversity Press, Cambridge.
Ioni
Hali hii inatokea kama atomi au molekuli imepokea au kupotea elektroni kwa hiyo kuwa na ziada au upungufu wa elektroni kulingana na hali yake ya kawaida.
Eta
Katika fizikia eta ni alama kwa mesoni ambayo ni kipande kidogo cha atomi.
Bakteria
Mifanyiko mingi ya kibiokemia, kama vile kualisha nguvu, hutokana na tofauti za viwango vya chumvi kupitia kwa utando, sifa ambayo pia hupatikana katika betri ya. Kukosekana kwa jumla kwa utando wa ndani kwenye bakteria kunamaanisha kwamba mifanyiko kama vile usafiri wa elektroni hutokea kwenye utando baina ya saitoplazimu na nafasi kati ya periplazimu. Hata hivyo, katika bakteria wengi wanaotengeneza chakula kutoka kwa mwanga utando wa plazimu huwa umekunjwa sana na hujaza seli na safu ya utando wa kukusanya mwanga. Utando huo wa kukusanya mwanga unaweza hata kuunda maumbo yaliyofunikwa na lipidi yaitwayo klorosomu katika bakteria za kijani za salfa. Protini zingine huleta virutubisho kupitia kwa utando wa seli, au kutoa molekiuli ambazo hazihitajiki kutoka kwa saitoplazimu.
Bakteria hawana kiini chenye utando, na wameundwa kutoka kwa jeni ya kromosomu moja ya mviringo iliyo katika saitoplazimu katika umbo lisilo na muundo maalum liitwalo nukleoidi. Kiini cha bakteria kina kromosomu yenye protini na RNA. Planktomaisiti zina upekee katika kukosekana kwa jumla kwa utando wa ndani katika bakteria, kwa sababu zina utando unaozunguka kiini chao na huwa na maumbo mengine ya seli yenye utando. Kama ilivyo kwa viumbe wote wenye uhai, bakteria huwa na ribosome kwa ajili ya kutengeneza protini, lakini maumbo ya ribosome wa bakteria ni tofauti ikilinganishwa na wa yukariyoti na Akea.
Magnesi
Magnesi ni elementi na metali ya udongo alikalini yenye namba atomia 12 kwenye mfumo radidia ina uzani atomia 24.3050. Alama yake ni Mg. Jina lahusiana na neno la kigiriki μαγνησιη (magnesia - "sumaku") hata kama Mg haina tabia za kisumaku.
Metali za udongo alikalini
Metali za udongo alikalini ni mfulizo wa kikemia katika mfumo radidia unaounganisha elementi za kundi la pili yaani elementi thabiti Berili (Be), Magnesi (Mg), Kalisi (Ca), Stronti (Sr) na Bari (Ba) pamoja elementi nunurifu ya radi (Ra) ambayo ni tokeo la mbunguo wa elementi zingine.
Fizikia ya atomu
Fizikia ya atomiki ni tawi la fizikia ambayo linasoma atomi kama mfumo wa pekee wa elektroni na kiini cha atomu. Inashughulika hasa na mpangilio wa elektroni karibu na kiini na taratibu ambazo mipango hii hubadilika. Hii inajumuisha ioni, atomi zisizo na upande na, isipokuwa kama ilivyoelezwa vinginevyo, inaweza kudhani kuwa atomu ya muda ni pamoja na ioni.
Kiini cha atomu
Mojawapo ya mafumbuzi ya kwanza yalikuwa kwamba elementi zilitoa chembe za alfa (α-particles). Chembe za alfa ziligundulika kuwa na vitu viwili vilivyokuwa na chaji chanya, na vilibainika kuwa ni atomu za Helium zilizopoteza elektroni mbili. Hivyo chembe alfa zilikuwa ni ayoni za Helium, He.
Kiini cha atomu
Uthibitisho kuwa chaji chanya katika kiini zilikuwa chembe za msingi na muhimu ulitolewa na H. G. J. Moseley. Katika majaribio yake ya mwaka 1913 katika chuo kikuu cha Manchester, Moselay aligongesha elementi kadhaa na mionzi ya cathode (elektroni). Nishati iliyotolewa na mionzi ilisababisha elementi kutoa mionzi X. Moselay alichunguza uhusiano kati ya mizunguko (frequency) ya mionzi X na asili ya elementi iliyokuwa inaitoa. Kwa njia hiyo Moselay aliweza kuonyesha kuwa namba ya atomu, ambayo ilikuwa inafahamika kama idadi ya protoni katika nyukliasi, ilipelekea mpangilio wa elementi katika Jedwali la Elementi (Mfumo radidia).
Radi (elementi)
Radi ni haba sana hutokea kama sehemu ya mchanganyiko wa madini kadhaa pamoja na urani. Hutokea hasa kama isotopi ya 226Ra yenye nusumaisha ya miaka 1,602 ikibadilika kuwa gesi ya radoni.
Telegramu
Telegramu (kutoka Kigiriki "tele": mbali na "gramma": andiko, herufi) ni ujumbe wa kuandikwa unaopitishwa na huduma ya posta au kampuni ya telegrafu kwa njia ya umeme na waya. Upande wa kupokea telegramu unaandikwa kwenye karatasi na kutumwa kwa mpokeaji.
Vanadi
Vanadi ni elementi na metali ya mpito yenye namba atomia 23 na alama V katika mfumo radidia wa elementi. Ni metali laini na wayaikaji yenye rangi kifedha-nyeupe inayotokea katika madini na kampaundi mbalimbali.
Atomi
Ukubwa wa atomi yote hutegemeana na umbali wa mzingo elektroni wa nje. Ieleweke ya kwamba mizingo hii yote si dutu au mada lakini nafasi ambako elektroni zinazunguka kiini kwa mkasi mkubwa.
Chlorini
Chlorini (tamka: klorini) ni elementi yenye namba atomia 17 katika mfumo radidia maana yake kiini atomia chake kina protoni 17. Uzani atomia ni 35.453 na alama yake Cl. Ni elementi ya pili katika safu ya halojeni.
Atomi
Protoni zina chaji ya chanya, neutroni hazina chaji na elektroni zina chaji ya hasi. Kiini inafanywa na protoni zenye chaji chanya pamoja na neutroni zisizo na chaji hivyo kiini cha kila atomi kina chaji chanya. Elektroni zenye chaji hasi zinazunguka kiini.
Nikeli
Nikeli ni dutu sahili ya metali na elementi. Namba atomia yake ni 28 katika mfumo radidia, uzani atomia ni 58.6934. Katika mazingira ya kawaida ni metali ngumu yenye rangi nyeupe. Alama yake ni Ni.
Oksijeni
Oksijeni () ni elementi simetali yenye namba atomia 8 na uzani atomia 15.9994 kwenye mfumo radidia. Alama yake ni O.
Zebaki
""
Zebaki (jina la kisayansi: hidragiri) ni elementi na metali duniani. Kikemia ni elementi ya mpito yenye kifupi cha Hg na namba atomia 80 katika mfumo radidia.
Jina la kawaida "zebaki" lina asili ya Kiarabu زئبق "(tamka "zibaq")".
Hidrojeni
Atomi za H zina elektroni moja tu inayozunguka kiini cha atomi. Hidrojeni ya kawaida ina protoni moja tu. Hii ni zaidi ya asilimia 98 ya isotopi zote za hidrojeni. Kuna pia isotopi yenye nyutroni moja au mbili katika kiini lakini zinatokea mara chache tu.
Kwanta
Nadharia inayoelezea kwanta katika fizikia inaitwa "nadharia ya kwanta" na inazungumza kwamba vipimo vyovyote vya kiumbo vyaweza kupimwa hadi kiwango cha chini kabisa cha kwanta, mfano kiwango cha chini kabisa cha mwanga ni ukubwa wa fotoni, na kiwango cha chini kabisa cha chaji ni chaji ya elektroni.
Joseph John Thomson
Joseph John Thomson (18 Desemba 1856 – 30 Agosti 1940) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa anajulikana kwa kugundua elektroni. Mwaka wa 1906 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia. Mwaka wa 1908 alipewa cheo cha "Sir" cha Uingereza.
Elementi sintetiki
Elementi sintetiki ni elementi za kikemia ambazo hazitokei kiasili duniani bali zinaweza kutengenezwa katika maabara. Zinaitwa pia transurania kwa sababu ziko nzito kushinda urani ambayo ni elementi nzito zaidi inayopatikana duniani kiasili.
Hidrojeni
Hidrojeni (ing. ) ni elementi ya kikemia yenye namba atomia 1 na uzani wa atomi 1.00794. Alama yake ni H. Ni atomi nyepesi kati ya elementi zote hivyo ina nafasi ya kwanza katika mfumo radidia
Kiini cha atomu
Ilhali karibu masi yote imo ndani ya kiini, nafasi yake ni ndogo na sehemu kubwa ya nafasi ya atomu huchukuliwa na mzingo elektroni.
Kiini cha atomu
Kwa hali ya kawaida atomu haionyeshi chaji ya umeme. Ina chaji ndani yake kulingana na idadi ya protoni ambazo ni chanya na elektroni ambazo ni hasi. Katika hali ya kawaida idadi yake ni sawa, kwa hiyo chaji zinabatilishana. Lakini kama elektroni zinaondoka katika mzingo elektroni hali inabadilika na atomu huonyesha chaji. Kiini cha atomu peke yake daima kina chaji chanya maana hakina elektroni zilizomo katika mzingo.
Molekuli
Atomi ndani ya molekuli hushikwa kwa nguvu ya elektroni au muungo atomia. Maungano ya atomi katika molekuli hufuata maumbile ya atomi. Maumbile haya Kwa mfano atomi za hidrojeni huwa na nafasi moja ya kushikana na atomi nyingine, oksijeni huwa na nafasi mbili ya kushikana na atomi nyingine. Kaboni ina nafasi nne na naitrojeni ina nafasi tatu. Hapo ni sababu ya kwamba maji ni molekuli ya HO yaani hidrojeni ina mkono mmoja na oksijeni ina mikono miwili hivyo atomi moja ya oksijeni ikishika atomi za hidrojeni (yenye mkono moja) mbili ni molekuli thabiti na imara hakuna mkono unaobaki.
Manganisi
Manganisi ni elementi na metali yenye namba atomia 25 na alama Mn katika mfumo radidia wa elementi. Ni metali kechu yenye rangi kifedha-nyeupe inayopatikana katika madini hasa pamoja na chuma na kampaundi mbalimbali.
Bakteria
Hatimaye, bakteria zimegawanyika kama lithotrof ambazo hutumia vitoa elektroni vya isokaboni na oganotrofu ambazo hutumia misombo ya kikaboni kama vitoa elektroni. Vijiumbe vya kemotropiki hutumia vitoa elektroni husika katika kuhifadhi nguvu (kwa mpumuo wa aerobiki/uchachushaji wa anerobiki) na mifanyiko mingine ya biosinthetiki (kwa mfano, kuongezea gesi ya kaboni dioksidi), navyo viumbe vya fototropiki huzitumia tu kwa madhumuni ya biosinthetiki. Viumbe vipumuzi hutumia misombo ya kemikali kama kiini cha nishati kwa kuchukua elektroni kutoka kwa substreti ilopunguzwa na kuzihamisha hadi kwenye taminali ya kukubali elektroni katika mmenyuko wa aina ya redoksi. Mmenyuko huu husababisha nishati kutolewa inayoweza kutumika kwa kumeng'enya ATP na kuendesha umetaboli. Katika viumbe vya erobiki, oksijeni hutumiwa kama kikubalio cha elektroni. Katika viumbe vya anaerobic misombo ya isokaboni nyingine kama vile, naitratisalfeti au kaboni dioksaidi hutumika kama vikubalio vya elektroni. Hii hupelekea michakato muhimu ya kiikoloji ya di-naitrifikashon kupunguza kwa salfeti na asetojenesis kwa mtiririko huo.
Fransi
Fransi ni elementi na metali alikali yenye namba atomia 87 kwenye mfumo radidia na uzani atomia 223. Alama yake ni Fr. Fransi ni elementi nururifu sana.
Elektroniki
Electroniki ni uwanja mdogo ndani ya somo la kitaaluma la uhandisi wa umeme lakini inaashiria eneo pana la uhandisi linalofunika sehemu ndogo kama vile umeme wa analogia, umeme wa umeme, mifumo iliyoingia na umeme. Uhandisi wa kielektroniki huhusika na utekelezaji wa maombi, kanuni na taratibu zilizotengenezwa ndani ya maeneo mengi yanayohusiana, kwa mfano fizikia yabisi, uhandisi wa redio, mawasiliano ya simu, mifumo ya udhibiti, usindikaji wa ishara, uhandisi wa mifumo, uhandisi wa kompyuta, uhandisi wa vifaa, udhibiti wa umeme, robotiki, Na mengine mengi.
Jeni
Jeni (kwa Kiingereza "gene", kutoka Kigiriki γόνος, "gonos", yaani uzao) ni mahali pa DNA. DNA ni mkusanyiko wa taarifa za kemikali ambazo hubeba maelekezo kwa ajili ya kutengeneza protini kwenye seli.
Kundi la Halkojeni
Jina latokana na maneno mawili ya Kigiriki ("„Χαλκός“" = shaba, mtapo + "„γεννώ“" = kuzaa, kufanya) na lamaanisha "fanya mtapo". Hii imetaja tabia ya kumenyuka haraka na metali hivyo kuunda kampaundi za kimetali. Halkojeni zote zina elektroni sita katika mizingo elektroni wa nje. Tabia hii huzisaabisha kutafuta elektroni mbili za nyongeza kuwa hali tahibi ya elektroni nane kwenye mzingo wa nje na kuwa ioni ya chaji hasi thabiti.
Elektrolaiti
Elektrolaiti inayotumiwa katika "seli za kielektrolaiti" hubeba ioni kati ya elektrodi za seli. Elementi za kielekrolaiti zinaweza kutumiwa kuondokana na mambo yaliyojitokeza na kampaundi zilizomo katika mchanganyiko.
Stronti
Stronti ni elementi na metali ya udongo alikalini yenye namba atomia 38 kwenye mfumo radidia ina uzani atomia 87.62. Alama yake ni Sr. Jina lahusiana na kijiji cha Strontian katika Uskoti ilipotambuliwa mara ya kwamza mwaka 1787.
Hadubini
Kwa utafiti wa vitu vidogo zaidi kuna teknolojia ya hadubini elektronia. Kifaa hiki hutumia elektroni badala ya nuru kwa utafiti wake na kuwezesha kutazama yaliyomo ya molekuli.
Stronti
Kama metali ya udongo alikalini zote stronti humenyuka haraka na haitokei kiasili kama elementi tupu bali katika umbo la kampaundi zake. Ikisafishwa na kutunzwa katika angahewa ya gesi adimu ni metali laini kushinda kalisi yenye rangi nyeupe-fedha. Unga wa stronti huwaka pekee yake hewani kwa moto nyekundu.
Bohri
Bohri (pia: Bori) ni elementi sintetiki yenye namba atomia 107 kwenye mfumo radidia. Imepewa jina lake kwa heshima ya mwanafizikia Niels Bohr.
Metali alikali
Zote ni metali zinazong'aa kwa rangi kifedha-nyeupe zenye elektroni moja tu katika mzingo elektroni wa nje yaani zina valensi moja.
Kwa sababu hiyo humenyuka haraka na dutu nyingi hazipatikana kwa umbo safi kiasili. Kama zimesafishwa katika maabara zatunzwa katika angahewa ya gesi adimu au ndani ya mafuta bila kugusana na oksijeni.
Nyutroni
Nyutroni (pia: neutroni, kutoka Kilatini "neuter" - ""asiye mmoja kati ya wawili"") ni chembe inayopatikana ndani ya atomi zote. Ni sehemu ya kiini cha atomi isiyo na chaji yoyote, wala chanya wala hasi.
Homoni
Homoni (pia: hormoni, kutoka Kigiriki ὁρμᾶν "horman" - "kichochezi", "msukumo") ni kemikali zinazotolewa na tezi za mwili na kusafiri kupitia mfumo wa mzunguko wa damu hadi ogani za mwili. Humo zinasababisha mabadiliko katika kazi ya ogani. Kwa lugha nyingine zinapeleka ujumbe kwa ogani.
Elektrolaiti
Elektrolaiti ni kemikali ambayo husafirisha mkondo wa umeme. Hutumika kwenye betri kufanya ioni zitiririke, na hivyo huzalisha mkondo wa umeme. Elektrolaiti huwa ioni kama ikiyeyushwa kwenye maji. Aghalabu vitu vinavyoyeyuka, kama chumvi, asidi na nyongo ni elektrolaiti
Aloi
Aloi ni mchanganyiko wa elementi mbili au zaidi mwenye tabia ya kimetali; angalau elementi moja ndani yake ni metali pia.
Radi
Radi (pia: ngurumo ya umeme) ni mwangaza na miale ya mwanga wa umeme inayotokea wakati wa ngurumo wa mvua ya radi. Katika mazungumzo ya kila siku neno radi linaweza kutaja pia sauti yenyewe na mwanga unaweza kuitwa "umeme". Matumizi ya neno "umeme" kwa ajili ya teknolojia ya "electricity" na vifaa vya umeme yamesababisha kukaza tofauti kati ya umeme kwa jumla na kutokea kwake kwa ghafla wakati wa mvua kali kama mwangaza mkali. Hata hivyo maana ya kiasili ya "umeme" ni ule mwangaza.
Unururifu
Unururifu (kwa Kiingereza "radioactivity"; pia: mbunguo nururifu kutoka Kiingereza "radioactive decay") ni tabia ya elementi kadhaa ambazo kiini cha atomi yake si thabiti, bali inaweza kubadilika kuwa kiini cha atomi kingine na katika mchakato huu kinatoa mnururisho. Wakati wa badiliko atomi inatoa vyembe nyuklia. Mifano ya elementi ambazo si thabiti ni urani na plutoni.
Mata
Mata (kutoka Kiingereza "matter": kwa Kiswahili pia "maada") ni neno pana linalojumlisha vyote vinavyoweza kuonekana, kusikika, kuguswa, kuchunguzwa n.k., ikiwemo hasa "mata ya kawaida" inayoundwa na atomi ambazo tena zinaundwa na kiini cha protoni na neutroni, kikizungukwa na wingu la elektroni.
Sigara ya elektroniki
Inafanya kazi kwa kutoa mvuke ambao hutumiwa na mtumiaji. Mvuke huo mara kwa mara hubeba nikotini, propelini, glaserini, na ladha za aina mbalimbali. Hata hivyo, si sigara zote za aina hii zina nikotini.
Radi
Asili yake ni volteji inayojijenga kati ya mawingu angani yenye chaji tofauti au pia kati ya mawingu na ardhi. Volteji hii ikiongezeka mno husababisha mkondo wa umeme hewani unaoonekana kama mwangaza mkali. Mkondo unatoa pia joto kali na joto hili husababisha kupanuka kwa hewa ghafla. Upanuzi huu unaleta sauti inayosikika kama ngurumo kama ni mbali lakini inawaza kusikika pia sawa na mshtuko wa mlipuko kama ni karibu.
Tali
Tali ni elementi. Namba atomia yake ni 81 kwenye mfumo radidia na uzani atomia ni 204.3833. Jina limepatikana kutoka kwa Kigiriki θαλλος "thallos" „chipuko bichi“ au „chipuko chenye rangi ya kijani" kutokana na rangi ya kijani ya moto kama tali imo.
Usumaku
Usumaku husababishwa na elektroni (chembe hasi katika atomi ambazo ni pia mashtaka ya umeme) inazunguka. Zaidi ya kundi la elektroni huzunguka katika mwelekeo huo, nguvu ya sumaku. Katika sumaku, elektroni nyingi zinazunguka katika mwelekeo huo.
Volti
Volti ni kizio cha umeme tuli au kani mwendoumeme ambao ni tofauti ya utuli baina ya mahali pawili kwenye waya kipitishio na huchukua mkondo usiobadilika wa ampea 1 kama nguvu kati ya sehemu pawili ni wati moja.
Neptuni (elementi)
Neptuni ni metali na elementi ya tamburania. Kwa sababu hii haipatikani duniani kiasili isipokuwa kwa kiwango kidogo sana pamoja na plutoni ndani ya mawe ya mtapo wa urani. Inatokea katika tanuri nyuklia.
Wati
Wati (pia:watt) ni kizio cha kupimia nguvu. Kifupi chake ni W. Fomula yake ni kg·m·s.
Utegili (fizikia)
Ikiwa gesi ni ya joto kali sana elektroni zake zinaanza kuachana na atomu zao. Tabia ya hali hii ni tofauti na hali ya gesi yenyewe. Elektroni zisizoshikwa na atomu pamoja na atomu hizo katika hali ya ioni zote zinajibu kwa uga wa sumakuumeme.
Metali ya mpito
Kikemia metali ya mpito ni elementi yenye angalau ioni moja ya mzingo elektroni "d" usiojaa elektroni kwenye nafasi zote.
Natiri
Natiri (pia: sodiamu) ni elementi na metali alikali yenye namba atomia 11 kwenye mfumo radidia na uzani atomia 22.98976928. Alama yake ni Na. Jina latokana na chumvi asilia ya natroni alimotambuliwa. Natiri inapatikana duniani ndani ya chumvi cha kawaida cha NaCl (kloridi ya natiri) kinachopatikana kwa wingi katika maji ya bahari.
Kaboni
Kaboni ni elementi muhimu zaidi pamoja na oksijeni katika viumbe hai wote, wakiwa pamoja na mimea na wanyama. Iko katika idadi kubwa ya kampaundi ogania yaani kaboni ni sehemu ya kampaundi hizi zote.
Atomi
Kielelezo cha Ernest Rutherford kinasema kwamba katikati ya atomi kuna kiini chenye sehemu kubwa ya maada ya atomi yote. Kiini cha atomi hufanywa na protoni na neutroni. Atomi za elementi ileile zinaweza kutofautiana katika idadi ya neutron ndani ya kiini na hali hizi tofauti huitwa Isotopy za elementi. Isotopy tofauti ya elementi moja zinapangwa kwenye nafasi ileile ya jedwali la elementi. Isotopy kadhaa si thabiti lakini [nururifu] yaani zinaweza kutoa vyembe au nururisho na kuhamia elementi nyingine.
Kaharabu
Matumizi na biashara ya kaharabi inajulikana kutokana na utafiti wa kiakiolojia tangu miaka 12,000 hivi. Wagiriki wa Kale waliita kaharaba kwa jina "elektron" wakatambua ya kwamba kipande cha kaharaba baada ya kusuguliwa kinavuta sehemu ndogo za kitambaa au nyuzi kwake. Hapa ni asili ya neno "electric" (umeme) katika lugha za Ulaya.
Katika elimu ya historia ya viumbehai kaharabu ni muhimu kwa sababu mara nyingi vipande vyake vinatunza wadudu na viumbe wengine wadogo waliokaa kwenye miti na kufunikwa ndani ya kitone cha rezini bichi. Wadudu hao wamehifadhiwa hivyo kwa miaka milioni kadhaa na leo wanapatikana kwa uchunguzi wa kitaalamu.
Halogeni
Halogeni (Kigiriki hals, “chumvi”; genes, “kuzaliwa”), katika kemia, ni simetali za kundi la 17 katika mfumo wa IUPAC (kabla zilifahamika kuwa katika kundi la VII, VIIA) katika jedwali la elementi zinazohusiana kwa karibu sana – fluorine, chlorine, bromine, iodine na astatine. Jina la halogeni, au mzalisha chumvi, linaelekeza katika tabia ya kila halogeni kutengeneza chumvi na sodium kama ile chumvi ya mezani (sodium chloride). Kila mhusika wa kundi hili ana valensi ya -1 na huungana na metali kutengeneza halides, pia huungana na metali na simetali kutengeneza ayoni zenye miundo tata.
Semikonda
Semikonda huwa na aina mbili za visafirisha chaji ambavyo ni elektroni na mashimo. Mashimo hutokea baada ya elektroni kuondoka.
Reni
Reni (kutoka jina la Kilatini "Rhenus" la mto Rhine) ni metali nzito na haba sana. Kikemia ni elementi ya mpito yenye kifupi cha Re na namba atomia 75 katika mfumo radidia.
Reni ni metali ngumu na nzito. Hutokea katika mitapo ya molibdeni. Baada ya kuisafisha rangi yake ni kifedha-nyeupe. Kati ya elementi zote zisizo nururifu ni elementi haba sana.
Heli
Huhesabiwa kati ya gesi adimu kwa sababu haimenyuki na elementi nyingine. Heli iko katika hali ya gesi hata kama halijoto au baridi ni kali ikiganda karibu na sifuri halisi tu; ni elementi ya pekee isiyoganda kabisa hata kwenye sifuri halisi kama shindikizo ni la kawaida.
Atomi za He hutokea mara nyingi yenye kiini cha protoni mbili na nyutroni mbili kinachozungukwa na elektroni mbili katika ganda moja lilele. Hali hii ya kawaida huitwa isotopi ya He .
Boroni
Boroni ni elementi ya kikemia yenye namba atomia 5 kwenye mfumo radidia na uzani atomia 10.811. Alama yake ni B. 
Boroni ni nusumetali au metaloidi ina valensi tatu. Elementi pekee yake haipatikani katika mazingira asilia duniani ila tu katika kampaundi kama vile borasi (NaBO·10HO ).
Spektra
Spektra ina ndani yake habari nyingi kuhusu chanzo chake hasa kuhusu mata inayotoa nuru (au mawimbi sumakuumeme mengine). Kila elementi katika ulimwengu inaweza kutokea katika hali ya gesi na kutoa nuru. Tukiangalia spektra ya nuru kutoka chanzo fulani mara nyingi tunaona mistari meusi katika spektra katika mahali ambako tungetegemea kuona rangi fulani. Hapa imegunduliwa ya kwamba kila elementi inafyonza urefu fulani wa wimbi na kuonyesha mstari maalumu katika spektra. Mistari hii ni tofauti kwa kila elementi. Kutokana na uchambuzi wa mistari katika spektra inawezekana kutambua ni elementi gani zinazopatikana katika chanzo cha nuru.
Mnururisho
Hata hivyo wataalamu hawana uhakika mnururisho mwenyewe ni nini hali halisi. Kadiri na mbinu za upimaji huonekana mara kama mwendo wa vyembe yaani vipande vidogo sana za mada (kama vile elektroni au nyutroni) na mara kama wimbi yaani mwendo wa nishati isiyo na umbo wa kimada.
Elektroniki
Ni ushandisi unao jikita zaidi juu ya Umeme na computa inayo unda mfumo mzima wa mawasiliano kati ya sehemu mbili zilipo katika umbali mrefu.
Kazi inatoka kwenye kubuni msingi wa mzunguko wa maendeleo ya masuala ya kimkakati. Mhandisi wa mawasiliano ya simu ni wajibu wa kubuni na kusimamia ufungaji wa vifaa vya mawasiliano ya simu na vituo, kama mifumo ya umeme ya umeme, waya za shaba za waya, fiber cabling, mifumo ya data ya IP, na mifumo ya redio ya redio duniani. Uhandisi wa mawasiliano ya simu pia huendana sana na uhandisi wa utangazaji.
Ioni
Kationi ni ioni chanja yaani ni atomi / molekuli iliyotoa elektroni. Katika chombo cha elektrolisisi huvutiwa kwenye kathodi.
Tanuri la nyuklia
Kiini ni sehemu ya tanuri la nyuklia yenye fueli yote: mwatuko wa nyuklia unatokea hapa. Kiini ni pia mahali pa kutokea kwa joto. Kiini hutengenezwa ndani ya chumba cha pekee ambacho kina kwanza ukuta wa feleji (mara nyingi tufe) unaozungukwa na ukuta mnene wa saruji iliyoimarishwa.
Fueli imo kwa umbo la nondo za urani au plutoni. Nondo za fueli hufanywa kwa pipa la feleji linalojazwa vidonge vya urani. Hapo nyutroni zinatoka katika atomi za urani au plutoni zikigonga atomi nyingine na kuzipasua. Kila upasuaji wa atomi unaachisha nishati nyuklia inayotokea hasa kwa njia ya joto.
Isotopi
Katika kiini cha atomi za isotopi nururifu uwiano kati ya nyutroni na protoni si thabiti. Uwiano huu haupo. Atomi hizi zinaelekea kuingia katika hali ya uwiano kwa kupunguza vyembe au nishati. Huu ni mnururisho na kuna hasa aina tatu za mnururisho zinazoitwa kwa herufi za Kigiriki alfa, beta na gamma. Mchakato huu unaitwa mbunguo nyuklia. Kwa njia ya mnururisho alfa na beta atomi inaachana na vyembe kadhaa na kuwa elementi nyingine katika hali thabiti.
Zinki
Zinki ni elementi yenye namba atomia 30 kwenye mfumo radidia, uzani atomia ni 65.409. Alama yake ni Zi.
Mkondo wa umeme
Mkondo wa umeme ni mwendo wa chaji ya umeme ndani ya kipitishi. Kipimo sanifu chake ni ampea.
Tantali
Tantali ni elementi haba na metali ya mpito yenye namba atomia 73 katika mfumo radidia. Hutokea ndani ya mitapo ya tantaliti.
Kiini cha atomu
Ilikuwa imejulika kuwa chaji chanya, zinazoifanya atomu kutokuwa na chaji hata kama kuna chaji za elektroni, zilikuwa zinapatikana ndani ya nyukliasi. Hivyo hizi chaji ndani ya nyukliasi ziliaminika kutoka ndani ya chembechembe zilizokuja kufahamika kama protoni. Kwa kuwa atomu haina chaji, basi chaji ya protoni ni sawa kabisa na ile ya elektroni isipokuwa yenyewe ni chanya na ile ya elektroni ni hasi.
Teluri
Teluri (kutoka kilatini tellus "ardhi") ni nusumetali au metaloidi yenye namba atomia 53 katika mfumo radidia. Uzani atomia ni 127.60. 
Telluri ni elementi haba duniani. Ikitokea kwa umbo la fuwele ina rangi nyeupe-kifedha. Ni kechu lakini si gumu sana hivyo huvunjika haraka hadi kuwa vumbi. Hutokea pia kwa umbo la unga kahawia.
Berili
Berili ni elementi na metali ya udongo alkalini yenye namba atomia 4 na uzani atomia 9.01218 kwenye mfumo radidia. Alama yake ni Be. Jina latokana na neno la kigiriki βηρυλλος "berillos" linalotaja aina ya vito ambamo elementi hii iligunduliwa mara ya kwanza mwaka 1798 kama oksidi ya Berili.
Astatini
Astatini (kut. Kigiriki "astateo" (ἀστατέω) "kutodumu" kwa sababu ya unururifu na nusumaisha fupi) ni elementi yenye namba atomia 85 katika mfumo radidia maana yake kiini atomia chake kina protoni 85. Uzani atomia ni 209.98 na alama yake ni At. Ni elementi ya tano katika safu ya halojeni.
Elektroni
Mwendo wa elektroni kutoka atomi mmoja kwenda nyingine unasababisha umeme.
Kiini cha atomu
Kipenyo cha kiini kipo kati ya femtomita 1.75 kwa hidrojeni (sawa na kipenyo cha nyutroni moja) hadi fentomita 15 kwa atomu nzito kama vile urani. atomu yenyewe, yaani kiini pamoja na mizingo elektroni, ni kubwa zaidi mara 23,000 (urani) hadi 145,000 (hidrojeni).
Ioni
Atomi hujengwa kwa protoni, neutroni na elektroni. Protoni huwa na chaji umeme chanya, elektroni ni hasi na neutroni haina chaji.
Bromi
Bromi (kut. Kigiriki βρῶμος "bromos" "kunuka kwa wanyama" ) ni elementi yenye namba atomia 35 katika mfumo radidia maana yake kiini atomia chake kina protoni 35. Uzani atomia ni 79.904 na alama yake ni Br. Ni elementi ya tatu katika safu ya halojeni.
Poloni
Poloni (kutoka kilatini Polonia kwa nchi ya Poland) ni nusumetali au metaloidi nururifu yenye namba atomia 84 katika mfumo radidia. Uzani atomia ni 209. 
Poloni ni elementi nururifu sana na hatari kwa afya. Isotopi inayopatikana zaidi ni Po yenye nusumaisha ya siku 138 inayobungua kuwa metali ya risasi.
Kiini cha atomu
Ndani ya kila atomu kuna tena chembechembe ndogo zaidi za aina tofauti, ambazo zinatajwa kama nyutroni, protoni na elektroni. Muundo wa atomu ni kiini cha atomu, ambamo sehemu kubwa ya masi yake inapatikana, kikizungukwa na elektroni kadhaa zinazotembea kwa njia zake nje ya kiini.
Muziki wa kielektroniki
Muziki wa kielektroniki ni aina ya muziki unaotolewa kwa njia ya vifaa vya elektroniki na vipaza sauti.
Radoni
Radoni (kut. kilatini "radius" (mshale) kwa sababu ya unururifu wake) ni elementi yenye namba atomia 86 na uzani wa atomi 222. Alama yake ni Rn.
Lithi
Lithi ni elementi na metali alikali yenye namba atomia 3 na uzani atomia 6.941 kwenye mfumo radidia. Alama yake ni Li. Jina latokana na kigiriki λίθος "líthos" "mwamba, jiwe" kwa sabu iligunduliwa mara ya kwanza ndnai ya miamba.
Metali
Metali (ing. ) ni kundi la elementi zenye tabia za pamoja kama vile
Rutheni
Rutheni ni elementi na metali haba sana duniani. Kikemia ni elementi ya mpito yenye kifupi cha Ru na namba atomia 44 katika mfumo radidia.
Hutokea katika mitapo ya platini au pamoja na madini mengine ya elementi za kundi ya 10 katika mfumo radidia. Rutheni ni metali ngumu na kechu yenye rangi nyeupe-kijivu inayopatikana kama fuwele.
Tekineti
Ni elementi nururifu inayopatikana kwa kawaida kama elementi sintetiki inayotengenezwa kwa matumizi yake. Hutokea pia kiasili kwa viwango vidogo sana katika mbunguo wa urani.
Gesi adimu
Zinapatikana katika hali ya atomu pekee, si kama molekyuli. Hazimenyuki yaani haziungani na atomu yingine kuwa molekyuli. Sababu ya kutomenyuka ni tabia ya mzingo elektroni wa nje kujaa kabisa; hapa mzingo elektroni wa nje huwa na idadi ya elektroni inayowezekana tofauti na elementi nyingi ambako mzingo elektroni wa nje ina idadi ya elektroni ambayo ni chini ya idadi ya nafasi zake. Kwa hiyo hakuna haja kutafuta hali thabiti zaidi; gesi hizi zimeshafikia hali thabibiti kila atomi peke yake. Hivyo hakuna kampaundi za gesi hizi.
Muungo metali
Muungo metali (pia: mbabadi metali, "") ni namna jinsi atomi za metali zinavyoshikana. Kani hii yatokana na elektroni huria zinazotembea kati ya atomi na kuvutwa na ioni za kiini.
Eksirei
Eksirei ina urefu wa wimbi mfupi, na hivyo zina nishati kubwa zaidi kuliko mionzi urujuanimno. Hizo zina urefu wa wimbi mfupi sana kuliko mwanga unaoonekana (mwanga ambao tunaweza kuona). Mionzi yenye urefu wa wimbi mfupi (nishati zaidi) kuliko eksirei inaitwa mionzi ya Gamma. Hizi ni sehemu zote za wigo wa umeme.
Kiini cha atomu
Kiini cha atomu (pia nyukliasi ya atomu; kwa Kiingereza:"atomic nucleus") ni sehemu ya ndani ya atomu inayozungukwa na mzingo elektroni.
Bakteria
Bakteria aina ya lithotrofiki hutumia misombo isokaboni kama chanzo cha nishati. Isokaboni fadhili za elektroni za kawaida ni hidrojeni,kaboni monoksidi, amonia (inayopelekea naitrifikashion), chuma na ayoni zingine za metali zilopungukiwa, na misombo kadhaa zilizopunguzwa za sulfuri. Mara nyingi gesi ya methane inaweza kutumika na bakteria aina ya methanotrof kama kiini cha elektroni na chakula katika kunaboli kwa kaboni. Katika aerobik fototrofi na kemolithotrofi, oksijeni hutumiwa kama kikomo kubalifu cha elektroni, na huku katika hali ya anaerobik, misombo isokaboni hutumika badala yake. Viumbe vingi aina ya Lithotrofiki ni ototrofiki, navyo viumbe aina ya oganatrofiki ni heterotrofiki.
Atomi
Kama idadi ya elektroni imepungua chini ya kiwango cha kawaida atomi yote ina chaji chanya na kuitwa "kationi". Kama elektroni imeongezwa chaji ya atomi yote huwa hasi na kuitwa "anioni".
Urani
Urani ni metali nyeupe nururifu katika mfululizo wa aktinidi. Isotopi yake U ni dutu asilia pekee inayoweza kuwa na mmenyuko mfululizo wa kinyuklia.
Mkondo wa umeme
Vipitishi mara nyingi ni metali kama waya. Katika mitambo ya kila siku, mkondo wa umeme unafanywa na harakati ya elektroni ndani ya waya. Metali zinafaa kama vipitishi hasa kutokana na kuwepo kwa elektroni huru zenye nafasi za kupitapita kati ya atomi au ioni za metali. Kadiri jinsi metali ina idadi kubwa zaidi ya elektroni huru ubora kama kipitishi cha umeme unaongezeka.
Titani
Titani ni elementi na metali yenye namba atomia 22 na alama Ti katika mfumo radidia wa elementi. Ni elementi mpito inayotafutwa sana kwa sababu ni nyepesi na imara sana na haiathiriwi rahisi kikemia yaani haishikwi na kutu.
Joseph John Thomson
Pamoja na gunduzi zake muhimu alikuwa pia mwalimu bora akachangia hivyo kwenye maendeleo ya sayansi. Mmoja wa wanafunzi wake alikuwa Ernest Rutherford aliyemfuata baadaye kuwa pfofesa wa fizikia kwenye Chuo Kikuu cha Cambridge. Nane kati ya wasaidizi wake waliendelea kupata baadaye pia tuzo za Nobel katika fani za fizikia au kemia (Francis William Aston, Charles Glover Barkla, Niels Bohr, Max Born, William Henry Bragg, Owen Willans Richardson, Ernest Rutherford, Charles Wilson). Mwanawe George Thomson alshinda mwaka 1937 tuzo ya Nobel kwa kuthebitisha tabia ya elektroni kuwa kama wimbi.
Antena
Antena au "erio" katika mambo ya redio na elektroniki ni nyaya za kupokelea mawimbi ya sauti. Antena kwa maneno mengine ni kifaa kitumiacho umeme kubadili nguvu ya umeme kuwa mawimbi ya sauti na kinyume chake.
Iota
Iota (pia: yodi) ni herufi ya tisa katika Alfabeti ya Kigiriki. Umbo la iota kubwa na ndogo limeendelea vilevile katika alfabeti ya Kilatini na hivyo hutumiwa vile hadi leo katika lugha zote zinazotumia mwandiko huo kama vile Kiswahili, Kiingereza na kadhalika.