Kitabu cha Hesabu kiliandikwa na nani?
Hesabu (Biblia)
Wengine wanakiita "Kitabu cha Nne cha Mose (au Musa)" kwa vile inafikiriwa kuwa Mose ndiye mwandishi wa kitabu hicho.
Mtume Mathayo
Kuna ushahidi wa zamani kwamba aliwahi kuandika misemo ya Yesu kwa lugha ya Kiaramu. Kitabu hicho kilipotea mapema, na ni vigumu kusema kina uhusiano gani na Injili ya Mathayo iliyoandikwa moja kwa moja kwa Kigiriki fasaha.
Kumbukumbu la Sheria
Kuhusu agano baina ya Mungu na Israeli alama nyingi za namna hiyo zinaonekana katika maandiko ya sheria zilizoandikwa katika vitabu vya Kutoka, Kumbukumbu la Torati na katika kitabu cha Yoshua. Kitabu cha Kumbukumbu la Torati kimeandikwa kwa mtindo ulioelezwa hapo juu.
Khwarizmi
Katika kitabu chake juu ya "Mahesabu kwa kutumia namba za Kihindi" alionyesha faida ya hisabati ya Kihindi akaeleza namba sifuri. Hivyo aliweka msingi wa hisabati ya kisasa. Vitabu vyake vilitafsiriwa katika lugha mbalimbali vikasambazwa kwa Kilatini pia katika Ulaya.
Aliandika pia juu ya jiografia ya Ptolemayo akashiriki katika uchoraji wa ramani ya dunia kwa matumizi ya khalifa.
Orodha ya vitabu vya Biblia
Mwanzo (Kitabu cha Kwanza cha Musa)
Kutoka (Kitabu cha Pili cha Musa) 
Walawi (Kitabu cha Tatu cha Musa) 
Hesabu (Kitabu cha Nne cha Musa) 
Kumbukumbu la Sheria (Kumbukumbu la Torati; Kitabu cha Tano cha Musa) 
Yoshua 
Waamuzi 
Ruthu (Kitabu cha Ruthi) 
Samueli I 
Samueli II 
Wafalme I 
Wafalme II 
Mambo ya Nyakati I 
Mambo ya Nyakati II 
Ezra 
Nehemia (Kitabu cha Pili cha Ezra) 
Esta
Kitabu cha Methali
Kweli kitabu hicho kinaonekana cha zamani kuliko vile vya hekima vinavyofuata; labda kilikamilika katika karne ya 4 KK, kisha kukusanya tafakuri za vizazi kadhaa juu ya maisha kwa mtazamo wa kibinadamu na wa imani.
Kitabu cha Zaburi
Kwa hiyo kitabu cha Zaburi kinatumiwa na Wayahudi na Wakristo kama kitabu cha sala.
Kitabu cha Hagai
Mbaya zaidi, walikaribia kukata tamaa. Kwa changamoto ya manabii wao, gavana Zerubabeli na kuhani mkuu Yoshua waliongoza wananchi kukazania ujenzi huo na kuukamilisha mwaka 515 KK.
Kitabu cha Nahumu
Kitabu cha Nahumu (kwa Kiebrania נחום, Nahum) ni kimojawapo kati ya vitabu 12 vya gombo la Manabii wadogo katika Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania) na kwa hiyo pia katika Agano la Kale katika Biblia ya Kikristo.
Mwanzo (Biblia)
Pia ni kitabu cha kwanza cha "Torati" (au: "Torah", maana yake "mwongozo" au "sheria" ya kidini ya Wayahudi), yaani vitabu vitano vya kwanza vya Agano la Kale (kwa Kigiriki Pentateuko). Wengine wanaviita vitabu vitano vya Musa kwa vile wanafikiria kuwa ndiye mwandishi wa vitabu hivyo.
Hesabu (Biblia)
Sensa ya kwanza ya mwanzo wa kitabu iliwasaidia watu kuandaa jeshi kwa kuteka nchi ya Kanaani. Ingawa safari ya kwenda Kanaani ingeweza kuchukua majuma machache tu, kwa kweli ilichukua karibu miaka 40. Sababu yake ilikuwa kwamba, watu walimwasi Mungu wakikataa kumtegemea kuwa angewapa ushindi. Matokeo yake, Mungu aliwaacha jangwani mpaka kizazi kile kilipokufa na kizazi kipya kilipokua wawe watu wazima. Sensa ya pili iliandikwa karibu na mwisho wa kitabu, hivyo ilikuwa karibu miaka 40 baada ya ile ya kwanza, na makusudi yake yalikuwa kuwapanga watu wa kizazi kipya ili wateke nchi ya Kanaani.
Saumu
Asema Mwenyezi Mungu: Enyi mloamini! Mmeandikiwa Saumu, kama waliyo andkikwa walio kuwa kabla yenu ili mpate kucha mungu.(Mfunge) siku maalumu za kuhisabika.na atakaye kuwa miongoni mwenu mgonjwa au yumo safarini basi atimiza hisabu katika siku nyingine. Na wale wasio weza watoe fidiya kwa kumlisha masikini na atakaye fanya wema kwa kujitolea, Basi ni bora kwake na Mkifunga ni bora kwenu kama mnajua.
Biblia ya Kikristo
Vitabu vya Biblia vinatofautiana kwa kuwa Mungu alijifunua hatua kwa hatua; hivyo vitabu 46 vilivyoandikwa kabla ya Yesu vinaitwa Agano la Kale na 27 vilivyomfuata vinaitwa Agano Jipya. “Kwa kule kusema, Agano jipya, amelifanya lile la kwanza kuwa kuukuu. Lakini kitu kianzacho kuwa kikuukuu na kuchakaa ki karibu na kutoweka” (Eb 8:13). Mungu “ndiye aliyetutosheleza kuwa wahudumu wa agano jipya; si wa andiko, bali wa roho; kwa maana andiko huua, bali roho huhuisha” (2Kor 3:6).
Kitabu cha Ezra
Pengine ni wakati huo kwamba, baada ya muda mrefu wa mapokeo ya sauti, vilianza kuandikwa vitabu vya hekima (Kitabu cha Mithali, Kitabu cha Ayubu) na vinginevyo (Wimbo Ulio Bora, Zaburi nyingi). Ingawa vinafanana na vile vya makabila ya jirani, vinafikiria maisha kwa mwanga wa imani katika Mungu aliye mmoja, hasa kwa kuzingatia uzima na kifo, uchungu, mwenendo, heri n.k.
Agano la Kale
Vitabu vyote vya Agano la Kale viliandikwa kabla ya kuzaliwa kwa Yesu Kristo. Kwa mujibu wa wanahistoria wa Biblia, vitabu vya Agano la Kale viliandikwa kati ya karne ya 11 KK na karne ya 1 KK.
Hesabu (Biblia)
Manung’uniko ya Waisraeli katika safari yao jangwani yakawaletea adhabu nyingine, mojawapo ile ya kugongwa na nyoka wengi wenye sumu kali. Lakini walipoomba msamaha, Mungu akamuagiza Musa atengeneze nyoka wa shaba na kumuinua juu ya mti ili mtu aliyeumwa akimtazama tu apate kupona (Hes 21:4-9). Ufafanuzi wa tukio hilo ulitolewa na Yesu mwenyewe: ndiye aliyeinuliwa juu ya mti wa msalaba ili watakaomtazama kwa imani wapate kuishi (Yoh 3:14-15).
Kitabu cha Ezra
Kutokana na uchunguzi wa tarehe zinazohusika, inaonekana kwamba matukio yaliyoandikwa katika mafungu ya kwanza ya kitabu cha Ezra (k.mf. matukio yaliyohusika na Zerubabeli, Yoshua na kujengwa upya kwa hekalu), kwa kweli yalikuwa kabla ya kuzaliwa kwake Ezra. Bila shaka mwandishi wa kitabu cha Ezra alichunguza barua, hati na ripoti za historia nyingi ili kuandaa mambo mengi ya sehemu ya kwanza ya kitabu chake. Inatupasa kusoma zaidi ya nusu ya kitabu mpaka tunapopata habari za wakati wa Ezra mwenyewe. Kurudi kwa Ezra kulikuwa kama miaka 80 baada ya Zerubabeli. Watu wa Yerusalemu walikuwa kizazi kingine kuliko wale waliorudi pamoja na Zerubabeli.
Miaka baada ya hijra
Wakati wa Khalifa Umar ilionekana haja ya kuwa na hesabu inayoeleweka zaidi hivyo hesabu ya Hijra ikachaguliwa.
Dionysius Exiguus
Aliandika pia vitabu juu ya hisabati na hasa namna ya kupigia hesabu tarehe ya Pasaka.
Kamusi elezo
Lakini kamusi elezo au ensiklopedia zimekuwa na athari kubwa sana tangu Johannes Gutenberg na kupatikana kwa uchapaji wa vitabu ulioshusha kabisa bei ya vitabu kwa watu wengi.
Vitabu vya Wafalme
Mwandishi wa vitabu vya Wafalme hakutajwa kwa jina. Inawezekana kwamba alikuwa nabii aliyepata nafasi ya kusoma masimulizi rasmi ya historia ya kifalme pamoja na masimulizi ya manabii (1 Fa 11:41; 15:7, 23, 31; taz. 2 Nya 9:29; 33:19). Sehemu kubwa za vitabu vya manabii Isaya na Yeremia pia zinaonekana katika vitabu vya Wafalme (Isa 36:1-39:8; Yer 39:1-10; 52:1-34).
Kitabu cha Zaburi
Katika kitabu hicho zaburi kadhaa zimewekwa pamoja: kwa mfano, Zaburi za Wakorahi (baadhi zikiwa 42—49), za Asafu (73—83), za kumsifu Mungu aliye Mfalme au Mtawala wa wote (93—99) au Zaburi za kuhiji (120—134).
Mfalme Sauli
Vitabu hivyo vimekusanya kumbukumbu zote kuhusu mwanzo wa ufalme (1070-972 hivi K.K.), yaani kuhusu Samweli mwenyewe na wanaume wawili aliowapaka mafuta watawale Israeli kwa niaba ya Mungu: kwanza Sauli, halafu Daudi. Kumbukumbu hizo zilizokusanywa zilikuwa nyingi na tofauti, hivyo tunakuta humo tata nyingi kuliko katika vitabu vingine vyote vya Biblia. Hasa mna hoja za kukubali mfumo wa ufalme na hoja za kuukataa.
Kanuni ya kitawa
Mwanamke wa kwanza kuandika kanuni ya kitawa alikuwa Klara wa Asizi (1253).
Vitabu vya hekima
Kitabu cha Hekima kinakisiwa kuwa cha mwisho kuandikwa kabla ya Yesu kwa kuwa kilitungwa miaka 50 tu K.K. huko Misri katika lugha na utamaduni wa Kiyunani. Kina mpango mzuri sana na kutoa jibu wazi kuhusu suala la haki ya Mungu kwa waadilifu na waovu, kikifundisha uzima wa milele (2:23-3:10) hata kuliko kilivyowahi kufanya kitabu cha Danieli (12:1-4).
Historia ya uandishi wa Qurani
Baada ya Qurani kuandikwa kamili katika msahafu mmoja na kuwekwa katika nyumba ya Hafsa binti Umar, mmoja katika wake wa Mtume Muhammad, ulipofika wakati wa kutawala Uthman bin Affan, Khalifa wa tatu wa Mtume Muhammad, aliamrisha waandishi fulani kuuchukua huo msahafu na kunukulu nakala nyingine kwa ajili ya kupeleka sehemu mbali mbali za ulimwengu wa kiislamu ambao kwa wakati huo ulikuwa mkubwa sana na kufikia nchi nyingi za Afrika, Asia na Ulaya.
Ingvar Kamprad
Hata kama kwa ujumla ni mtu wa kibinafsi, amechapisha vitabu kadha mashuhuri. Aliandika kuhusu kina dhana ya IKEA ya kutotumia pesa nyingi na shauku katika kitabu, "A Testament of a Furniture Dealer" . Kilichoandikwa mwaka 1976, tangu kimechukuliwa kama itikadi ya msingi ya dhana ya samani ya rejareja ya IKEA . Alifanya kazi pia na mwandishi wa habari mswisi Bertil Torekull kwenye kitabu "Leading by Design: The IKEA Story" . Katika kitabu hiki, anaeleza zaidi kuhusu falsafa yake na majaribio na ushindi katika uanzilishi wa IKEA.
Kitabu cha Danieli
Vilevile hawakubali matabiri yake kuwa za kinabii, kwa maana kitabu kinaonekana kimeandikwa na watu mbalimbali na nyakati mbalimbali hadi kikakamilika katika karne ya 2 K.K. kilipokusudiwa kutegemeza Wayahudi washike kama yeye msimamo katika dhuluma za mfalme Antioko Epifane zilizowakabili kama vinavyoeleza vitabu vya Wamakabayo.
Kitabu cha Zekaria
Mbaya zaidi, walikaribia kukata tamaa. Kwa changamoto ya manabii wao, gavana Zerubabeli na kuhani mkuu Yoshua waliongoza wananchi kukazania ujenzi huo na kuukamilisha mwaka 515 KK.
Kitabu cha Ruthu
Katika fujo ya miaka ya Waamuzi (Kitabu cha Waamuzi), habari ya kitabu hiki kifupi inatujenga: inamhusu Ruthu, mwanamke Mpagani wa kabila la Moabu aliyeolewa na Mwisraeli kwao, ng’ambo ya mto Yordani.
Kitabu cha Esta
Mwandishi wake hajulikani, lakini kufuatana na mapokeo ya Wayahudi, kitabu kiliandikwa takriban mwaka wa 400 KK, muda usio mrefu baada ya matukio kinayoyasimulia. Sababu za mwelekeo huo ni zifuatazo: Sherehe ya Purim ilikuwa husherehekewa kila mwaka wakati wa kuandikwa kwa kitabu, lakini Mfalme Ahasuero hutajwa kama mfalme aliyepita. Ukamilifu wa maelezo kuhusu mila na desturi za dola la Waajemi unadokeza kuwa kitabu kimeandikwa kabla dola hilo halijavamiwa na kuangamizwa na Iskanda Mkuu takriban mwaka wa 330 KK.
Kitabu cha Habakuki
Habakuki ni jina la nabii wa Israeli ya Kale na pia la kitabu kinacholeta habari zake katika Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania), na kwa hiyo pia katika Agano la Kale, sehemu ya kwanza ya Biblia ya Kikristo.
Wakati alipofanya kazi nabii Yeremia aliishi pia Habakuki (600 hivi K.K.), aliyeandika kitabu kifupi ambamo alithubutu kumuuliza Mungu kwa nini anaadhibu Israeli vikali kwa mikono ya watu wabaya kuliko wao.
Kitabu cha Zaburi
Kina sura 150; kila sura ni zaburi moja. Zaburi ni aina ya sala iliyotungwa kama shairi au wimbo. Zaburi zinafundisha jinsi binadamu awezavyo kuzungumza na Mwenyezi Mungu.
Gustav Kirchhoff
Alihitimu Chuo Kikuu cha Albertus Königsberg mwaka 1847 ambapo alihudhuria semina ya mahesabu ya kimwili inayoongozwa na Carl Gustav Jacob Jacobi, Franz Ernst Neumann na Friedrich Julius Richelot.
Somo la Uchumi
Uchumi wa sasa uliotanda, kama kitengo rasmi cha mifano cha hisabati, unaweza pia kuitwa uchumi wa kihisabati. Uchumi huu hutegemea vifaa vya masomo ya kihisabati ya calculus, linear algebra, takwimu, nadharia ya bahati, na sayansi ya kompyuta. Wanauchumi wa kitaalamu hutarajiwa kujua vifaa hivi, ingawa wanauchumi wote huwa na utaalamu, na baadhi yao huwa wataalamu wa uchumikihisabati na mbinu za kihisabati huku wengine wakiwa wataalamu katika vitengo vingine ambavyo havina hesabu nyingi.
Musa
Kitabu hicho cha mwisho cha Torati kiliandikwa kama miaka 600 baada ya Musa, ingawa kina namna ya hotuba tano alizoweza kuwatolea Waisraeli kabla hajafa. Kinasisitiza sana uaminifu kwa sheria za Agano la Kale na pia tuzo na adhabu zitakazotolewa kufuatana na matendo ya Waisraeli.
Isa
Mwenyezi Mungu ameleta Mitume na Manabii wengi ulimwenguni, lakini alichagua baadhi yao na kuwateremshia vitabu vya uongozi na sharia na hekima kwa wafuasi wao. Katika vitabu vilivyoteremshwa kwa Manabii mbalimbali ni Taurati kwa Nabii Musa, Zaburi kwa Nabii Daudi, Injili kwa Nabii Isa, na Qurani kwa Nabii Muhammad. Kitabu cha Nabii Isa kiliteremshiwa Wayahudi ambao ndio walengwa wake wa kwanza wa Nabii Isa, kama ilivyothibitishwa na Qurani wakati aliposema:
Walawi (Biblia)
Wengine wanakiita "Kitabu cha Tatu cha Musa (au Mose)" kwa vile inafikiriwa kuwa ndiye mwandishi wa kitabu hicho.
Baada ya Kristo
Hesabu hii ilianzishwa mwaka 527 BK na mmonaki Dionysius Exiguus alipokuwa Roma.
Historia ya Wokovu
Pengine ni wakati wa Waajemi kwamba, baada ya muda mrefu wa mapokeo ya sauti, vilianza kuandikwa vitabu vya hekima (Kitabu cha Methali, Kitabu cha Ayubu) na vinginevyo (Wimbo Ulio Bora, Zaburi nyingi). Wenye hekima ni watu wanaopatikana katika makabila yote, hasa kati ya wazee wenye mang’amuzi mengi. Toka zamani watu wa namna hiyo walitegemewa kwa malezi ya vijana ili wajue jinsi ya kukabili vizuri maisha. Mbali na mithali na mafundisho yaliyotolewa kwa sauti, baada ya uandishi kubuniwa hata vitabu vya namna hiyo vilianza kutungwa katika lugha mbalimbali. Waisraeli walifaidika na hekima ya nchi jirani zilizostaarabika zaidi, kwa namna ya pekee Mesopotamia na Misri. Hasa wakati wa amani na ustawi uliopatikana chini ya mfalme Solomoni, wenye hekima waliweza kujitokeza katika Israeli, kuanzia mwenyewe: ndiyo sababu aliendelea kuchukuliwa kama kielelezo cha hekima.
Kitabu cha Mormoni
Jina la Mormoni linamtaja nabii na kiongozi wa kidini anayetambulishwa mle kama mhariri wa kitabu. Kitabu cha Mormoni kikatolewa mwaka 1830 na Mmarekani Joseph Smith, Mdogo aliyedai kuwa alitafsiri kitabu kutoka kwa mabamba ya dhahabu aliyopewa na malaika wa Mungu.
Tawasifu ya Malcolm X
Haley aliandika kitabu hiki kwa ushirkiano mkubwa kabisa na Malcolm X', ameandika, kapanga, na kukihariri. Tawasifu inatoka na mahojiano mazito zaidi ya 50 yaliyofanywa kati ya Malcolm X baina ya 1963 hadi kifo chake mwaka 1965. Wawili hawa walikutana kwa mara ya kwanza mwaka 1959, wakati huo Haley aliandika makal kuhusu Nation of Islam kwa ajili ya jarida la "Reader's Digest", na vilevile mara ya pili pale Haley alipomuhoji Malcolm X kwa ajili ya jarida la "Playboy" mnamo mwaka wa 1962.
Kitabu cha Yoshua
Kwa sababu ya namna hiyo ya pekee ya Waisraeli kutazama historia, mwandishi wa kitabu cha Yoshua hakujaribu kuorodhesha kila tukio lililotokea wakati ule, wala hakuandika katika utaratibu maalumu wa mfululizo wa matukio. Zaidi alichagua na kupanga mambo yake kadiri ya kusudi lake kuu la unabii. Alitaka kuwasaidia watu wamjue Mungu zaidi, akishughulika na matukio yale yaliyokuwa na maana kubwa katika uhusiano wa taifa na Mungu wake.
Historia ya tarakilishi
Mwaka 1903, Ryōichi Yazu wa Japani aliiweka dhahiri Yazu Arithmometer. Hiki ni Kikokotoo analojia kilichotumia Mche Duara mmoja wenye gia ishirini na mbili (22), ambacho kilifanya hesabu mchanganyo katika mpango wa namba wa kizio cha pili na wa kizio cha tano. Hizi hesabu ni mashuhuri kwa watumiaji wa Soroban (Abakusi ya Kijapani).
Kitabu cha Baruku
Hata hivyo wataalamu wanaona kiliandikwa katika karne ya 2 K.K. moja kwa moja katika lugha ya Kigiriki, isipokuwa labda sehemu ya pili inatokana na andiko asili la Kiebrania.
Bernardo wa Clairvaux
Kitabu cha pekee cha mwaka 1145 ambacho kinaitwa “Kuzingatia” alikiandika kwa ajili ya mwanafunzi wake Bernardo Pignatelli ili kumuongoza katika majukumu yake mapya alipochaguliwa kuwa Papa kwa jina la Eugene III. Humo unajitokeza pia mtazamo wa dhati juu ya fumbo la Kanisa ambao kupitia fumbo la Kristo unaishia kuzama katika fumbo la Utatu.
Vitabu vya Samweli
Vitabu hivyo havimtaji mwandishi wake, ingawa kulikuwa na fununu kwamba baadhi ya habari zake ziliweza kutokana na ripoti zilizokuwa zimeandikwa na Samweli, Nathani, Gadi, Daudi na waandishi wa kitabu cha Yasheri (1 Sam 10:25; 2 Sam 1:18; 1 Nya 27:24; 29:29).
Matendo ya Mitume
Kitabu chenyewe hakitaji jina la mwandishi lakini mapokeo ya kale na wataalamu karibu wote wa leo hukubaliana kwamba kimeandikwa na Mwinjilisti Luka, mganga anayetajwa katika nyaraka za Paulo kwa Wakolosai 4,14, Filemoni 24 na 2Timotheo 4,11.
Kitabu cha Yoshua bin Sira
Mwandishi alikuwa Myahudi wa Yerusalemu aliyetunga kitabu chake kwa Kiebrania mnamo miaka 196 KK - 175 KK huko Aleksandria (Misri).
Kitabu cha Nehemia
Kisha Nehemia akaandika orodha kubwa ya watu wote walioishi Yerusalemu. Orodha hiyo ililinganishwa na ile ya kundi la kwanza la watu waliorudi kutoka uhamishoni pamoja na Zerubabeli karibu miaka 100 iliyopita (5-73; taz. Ezra 2:1-70, ambapo orodha hiyo imeandikwa).
Musa
Kitabu cha nne cha Biblia kinaitwa hivyo kwa sababu kinaleta hesabu mbalimbali, hasa ya idadi ya Waisraeli: wanaume wa kuweza kwenda vitani walikuwa 603,500 (mbali na Walawi waliohesabiwa peke yao: wanaume 22,000 wakiwa pamoja na watoto wa kiume); ukiongeza wanawake na watoto mpaka umri wa miaka ishirini, basi jumla yao iliweza kufikia watu milioni tatu, ingawa si lazima kuamini idadi hiyo ni sahihi (pengine namba hizo hazilingani katika makala kwa kuwa ilikuwa rahisi kukosea wakati wa kunakili).
Hesabu (Biblia)
Sensa hizo mbili zilichukua sehemu ndogo tu ya kitabu kizima, kwa hiyo jina la Kiswahili la kitabu hiki 'Hesabu' halionyeshi hasa yaliyomo katika kitabu. Jina la Kiebrania, 'Jangwani', linafaa zaidi, kwa sababu kitabu kinasimulia habari za safari yao kutoka Mlima Sinai hadi mpakani mwa nchi ya Kanaani, na sehemu nyingi zaidi ya safari hiyo ilikuwa jangwani. Habari nyingi zilizosimuliwa katika kitabu cha Hesabu zinahusu safari hiyo. Kitabu kinatoa habari chache sana kuhusu miaka yote 40, Waisraeli waliposafiri na kutangatanga jangwani (Hes 32:13).
Dionysius Exiguus
Lakini kanisa katoliki lilianza polepole kutumia hesabu yake. Mnamo mwaka 1000 ilikuwa kawaida katika hati rasmi za Ulaya.
Malala Yousafzai
Kwa ujumla, kitabu kimeandikwa na Malala mwenyewe kwa msaada wa Mwanahabari na mwandishi mzuri Bi. Christina Lamb ambaye alikaa nae bega kwa bega katika kuhakikisha kitabu kina kamilika.
Eliasafu
Eliasafu alikuwa kiongozi wa kabila la Gadi (Israeli) anayetajwa katika Biblia ya Kiebrania, ambayo ni sehemu ya Biblia ya Kikristo (Agano la Kale), katika kitabu cha Hesabu, sura ya 2, mstari wa 14.
Kitabu cha Malaki
Yaliyomo yanawezesha kukisia kiliandikwa lini, yaani baada ya Hekalu la Yerusalemu kuwekwa wakfu (515 K.K.), na kabla ya katazo la ndoa za mseto kati ya Wayahudi na mataifa mengine lililotolewa na Nehemia (445 K.K.); sanasana ni karibu na mwaka huo.
Kumbukumbu la Sheria
Wengine wanakiita "Kitabu cha Tano cha Mose (au Musa)" kwa vile mapokeo yalimdhania kuwa mwandishi wa kitabu hicho. Siku hizi kitabu hicho kinafikiriwa kuwa kiliandikwa kama miaka 600 baada ya Musa, ingawa kina namna ya hotuba alizoweza kuwatolea Waisraeli kabla hajafa.
Akatistos
Akatistos maarufu zaidi ni ile iliyoandikwa katika karne ya 7 kwa heshima ya Mama wa Mungu. Mtunzi wake hajulikani kwa hakika.
Johannes Gutenberg
Kabla ya Gutenberg vitabu vingi viliandikwa kwa mkono. Kunakili kitabu kimoja kama Biblia kwa mkono kulichukua angalau mwaka mmoja.
Tarakilishi
Kazi za mahesabu ni kazi zote zinazofanywa na hesabu, kama vile kutoa, kujumlisha, kuzidisha na kugawanya.
Hesabu (Biblia)
Kadiri ya kitabu hicho, idadi yao wakati wa kutoka Misri ilikuwa ifuatavyo: wanaume wa kuweza kwenda vitani walikuwa 603,500 (mbali na Walawi waliohesabiwa peke yao: wanaume 22,000 wakiwa pamoja na watoto wa kiume); ukiongeza wanawake na watoto mpaka umri wa miaka ishirini, basi jumla yao iliweza kufikia watu milioni tatu, ingawa si lazima kuamini idadi hiyo ni sahihi (pengine namba hizo hazilingani katika makala za kale kwa kuwa ilikuwa rahisi kukosea wakati wa kunakili).
Agano la Kale
Katika mapokeo ya Kikristo kuna orodha tofauti za vitabu vya Agano la Kale. Hasa kuna matoleo yenye vitabu 39 na kuna matoleo yenye vitabu 46.Asili ya mahesabu haya mawili ni hasa desturi tofauti ndani ya Uyahudi wakati wa Yesu na karne mbili za kwanza BK. Kanuni ya Biblia ilikuwa haijafungwa wakati ule. Hivyo palikuwa na mikusanyo tofauti kati ya Wayahudi wenye lugha ya Kiebrania au ya Kiaramu kwa upande mmoja na Wayahudi waliotumia lugha ya Kigiriki kwa upande mwingine.
Vitabu vya hekima
Zaburi, ambazo zilitungwa na kurekebishwa polepole kwa muda unaokaribia miaka elfu, yaani muda ule wote uliotumika kutunga vitabu vingine vyote vya Agano la Kale, ndizo sala za kishairi au nyimbo ambazo katika hali ya sifa, ibada, shukrani na dua zinajumlisha Biblia nzima.
Historia ya Wokovu
Mgawanyo wa vitabu hivyo si muhimu, mradi tusiongeze wala kupunguza neno. Kwa kawaida vinapangwa kwa kuzingatia vinaleta habari za namna gani. Hivyo katika Agano la Kale yanatofautishwa makundi manne: Torati (yaani sheria), vitabu vya historia ya Israeli, vitabu vya manabii (waliotumwa na Mungu ili kuwaonya na kuwafariji Waisraeli), na vitabu vya hekima (vyenye nyimbo, mashairi, mithali n.k.). Katika Agano Jipya tuna vitabu 5 vya historia (yaani Injili 4 na Matendo ya Mitume), barua 21 za Mitume na kitabu kimoja tu cha kinabii (Ufunuo).
Kitabu cha Baruku
Kadiri ya utangulizi wake (Bar 1:1-14), kiliandikwa na Baruku, karani wa nabii Yeremia, wakati wa uhamisho wa Wayahudi huko Babuloni katika karne ya 6 K.K..
Kumbukumbu la Sheria
Vitabu vinavyofuata katika Biblia ya Kiebrania (Yoshua, Waamuzi, Samweli na Wafalme) vinataka kuthibitisha kwamba kweli ikawa kama hiki kinavyosema: Waisraeli walipofuata agano (wakati wa Yoshua) waliteka nchi ya ahadi na kuifurahia, lakini walipozidi kuasi (wakati wa Waamuzi, Samweli na Wafalme) walikuja kunyang’anywa nchi ile yote, kwanza sehemu nzuri zaidi (kaskazini), halafu ile hafifu zaidi (kusini). Hapo Waisraeli wote wakajikuta tena utumwani katika nchi ya kigeni kama kabla ya Musa, wakikosa hata sanduku la agano, lililopotea wakati wa maangamizi ya Yerusalemu na hekalu lake, baada ya wao kufikia hatua ya kula watoto wao kutokana na njaa.
Hijra
Pia hesabu ya miaka ilianzishwa wakati wa khalifa wa pili Umar ikihesabu kuanzia tarehe ile ya kuhamia kwake Muhammad Madina.
Kanuni ya kitawa
Kati ya kanuni za zamani zilizo maarufu zaidi, ziko zile za Pakomi, Basili Mkuu, Benedikto wa Nursia, Kolumbano na Fransisko wa Asizi.
Hilari wa Poitiers
Kabla na baada ya vitabu hivyo, aliandika ufafanuzi wa Zaburi na sehemu nyingine za Biblia kuanzia Injili ya Mathayo, mbali ya tenzi za dini na vitabu vya historia. Kati ya maandishi yake yote, mengi yametufikia.
Gamalieli
Gamalieli alikuwa kiongozi wa kabila la Manase anayetajwa katika Biblia ya Kiebrania, ambayo ni sehemu ya Biblia ya Kikristo (Agano la Kale), katika kitabu cha Hesabu, sura ya 2, mstari wa 20.
Kitabu cha Tobiti
Nakala zilizopatikana katika mapango ya jumuia ya Waeseni huko Qumran zinaonyesha kuwa kitabu hicho kiliandikwa kwanza kwa Kiaramu miaka 200 KK hivi na kutafsiriwa mapema kwa Kigiriki katika Septuaginta.
Vitabu vya hekima
Kati ya vitabu hivyo, Agano la Kale lina Methali , Kitabu cha Yobu, na Mhubiri, ingawa hata baadhi ya Zaburi na sehemu za vitabu vingine pia vinaweza kuhesabiwa kuwa ni maandiko ya hekima. Tena, kati ya Deuterokanoni, Kitabu cha Yoshua bin Sira na Kitabu cha Hekima ni vitabu vya hekima.
Biblia ya Kiebrania
Vitabu hivyo, vilivyoandikwa kwa Kiebrania na sehemu ndogo kwa Kiaramu, vinaheshimiwa pia na Wakristo wakiamini ya kwamba ufunuo wa vitabu hivyo ulikuwa hatua ya kwanza iliyokamilishwa baadaye na hatua ya pili au "Agano Jipya" kwa ujio wa Yesu Kristo.
Yoshua
Kitabu cha Yoshua kimepata jina lake kutokana na mtu ambaye habari zake zimesimuliwa zaidi humo, lakini hakimtaji mwandishi wake.
Historia ya Wokovu
Siku hizi wataalamu wanakubaliana kukanusha barua hiyo kuwa imeandikwa kweli na Mtume Petro, wakisema ni kitabu cha mwisho kuandikwa katika Biblia (labda Roma mwaka 100 hivi). Kwa hakika iliandikwa baada ya barua ya Yuda, kwa sababu inatumia maneno yake mengi. Inawezekana mwandishi alitumia vilevile maneno ya Petro ambayo sasa yamepotea; kwa vyovyote aliandika kwa mamlaka yake kwa makanisa yote ili kuthibitisha mapokeo. Pamoja na kupinga uzushi, lengo la barua ni kueleza sababu gani Bwana anachelewa kurudi. Mafundisho mengine muhimu yaliyomo yanahusu uvuvio wa Roho Mtakatifu juu ya waandishi wa Biblia (Paulo mmojawao), wito wetu wa kushiriki umungu, uwepo wa ulimwengu mpya baada ya huu wa sasa kuangamizwa (2Pet 1:3-11,19 21; 3:8-18).
Raimundo Lull
Tena anahesabika kati ya watangulizi wa nadharia ya hesabu, hasa kwa jinsi alivyomuathiri Gottfried Leibniz.
Mwanzo (Biblia)
Katika mapokeo ya Kiebrania na ya Kikristo ya tangu zamani, Musa alitambuliwa kuwa mwandishi wa Pentateuko (Neh 8:1; 13:1; Dan 9:11; Mk 12:26; Lk 16:29-31; Mdo 15:21).
Kitabo
Kitabo (pia Kiwaia) ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watabo. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kitabo imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitabo iko katika kundi lake lenyewe la Kiwaia.
Vitabu vya hekima
Pengine ni wakati wa kurudi toka uhamisho wa Babeli kwamba, baada ya muda mrefu wa mapokeo ya sauti, vilianza kuandikwa vitabu hivyo (Mithali, Ayubu) na vinginevyo (Wimbo Ulio Bora, Zaburi nyingi). Ingawa vinafanana na vile vya makabila ya jirani, vile vilivyomo katika Biblia vinafikiria maisha kwa mwanga wa imani katika Mungu aliye mmoja tu, hasa kwa kuzingatia uzima na kifo, uchungu, mwenendo, heri n.k.
Brahmagupta
Brahmagupta alikuwa mwanahisabati wa kwanza anayejulikana kutunga sheria za kupiga hesabu kwa kutumia sifuri. Alitunga pia sheria za hesabu kwa namba hasi.
Injili ya Luka
Wataalamu wanakisia kwamba aliandika vitabu vyake kwenye miaka 80-90, akitumia Injili ya Marko, kitabu cha misemo ya Yesu kinachotajwa kifupi kama Q na vyanzo vingine vya habari.
Ukoo wa Yesu
Ukoo wa Yesu unapatikana katika vitabu viwili vya Agano Jipya: Injili ya Mathayo ambayo inaorodhesha vizazi kuanzia Abrahamu hadi kwa Yosefu (mume wa Maria), na Injili ya Luka inayorudi nyuma kuanzia Yosefu hadi kwa Adamu, aliyeumbwa na Mungu mwenyewe.
Utoto wa Yesu
2:1 Siku zile amri ilitoka kwa Kaisari Augusto ya kwamba iandikwe orodha ya majina ya watu wote wa ulimwengu. 2 Orodha hii ndiyo ya kwanza iliyoandikwa hapo Kirenio alipokuwa liwali wa Shamu. 3 Watu wote wakaenda kuandikwa, kila mtu mjini kwao. 4 Yusufu naye aliondoka Galilaya, toka mji wa Nazareti, akapanda kwenda Uyahudi mpaka mji wa Daudi, uitwao Bethlehemu, kwa kuwa yeye ni wa mbari na jamaa ya Daudi; 5 ili aandikwe pamoja na Mariamu mkewe, ambaye amemposa, naye ana mimba. 6 Ikawa, katika kukaa huko, siku zake za kuzaa zikatimia, 7 akamzaa mwanawe, kifungua mimba, akamvika nguo za kitoto, akamlaza katika hori ya kulia ng’ombe, kwa sababu hawakupata nafasi katika nyumba ya wageni.
Kitabu cha Nahumu
Katika kitabu hiki Nabii Nahumu anashangilia kwa ufasaha wa ushairi ujio wa maangamizi ya dola la Waashuru na ya makao yao makuu, Ninawi (612 KK): hivyo adui wa taifa na wa Mungu hatimaye ataadhibiwa.
Historia ya Wokovu
Kitabu hicho cha mwisho cha Torati kiliandikwa kama miaka 600 baada ya Musa, ingawa kina namna ya hotuba tano alizoweza kuwatolea Waisraeli kabla hajafa. Kinapitia upya matukio ya wokovu ya wakati wa Musa kikifaidika na ujumbe wa manabii, hasa Hosea. Kwa msingi huo, kitabu hiki kinasisitiza sana upendo kwa Mungu, uaminifu kwa agano la mlima Sinai pamoja na tuzo na adhabu zitakazotolewa kufuatana na matendo ya Waisraeli.
Katika maneno yake yote ya kitabu hiki, maarufu ni hasa yale ya 6:4-9 ambayo Mwisraeli yeyote anayakariri kila siku katika sala na kuyashika pengine neno kwa neno.
Vitabu vya Wafalme
Kwa miaka zaidi ya 50 kazi yake iliendelezwa na [[Elisha]], ambaye anasifika pia kwa miujiza yake (YbS 48:12-16) na pamoja na mwalimu wake amechukuliwa na Yesu kama mfano wa unabii wake utakaowaokoa mataifa baada ya Israeli kumkataa (Lk 4:24-27). Elisha alijihusisha sana na [[siasa]] akaombwa [[shauri]] na wafalme mbalimbali hata wa [[nchi za nje]]. Kwa kumpaka [[mafuta]] Yehu alianzisha [[mapinduzi]] dhidi ya [[ukoo]] wa Ahabu na kukomesha [[upotoshaji]] wake wa imani. Mapinduzi hayo yakaenea [[kusini]] kwa kumuua [[Atalia]], binti wa Yezebeli, aliyetawala miaka saba kisha kuua watu wote wa ukoo wa [[Daudi]] ([[mtoto]] [[Yoashi]] tu alinusurika).
Kitabu cha Zaburi
Kitabu cha Zaburi ni kimojawapo kati ya vitabu vya Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania) na kwa hiyo pia vya Agano la Kale ambalo ni sehemu ya kwanza ya Biblia ya Kikristo.
Hesabu
Hesabu ni sehemu ya hisabati.
Uhasibu
Mfumo wa uhasibu unaofanyika hivi leo ulianzishwa na mwanahisabati wa Italia kwa jina Luca Pacioli mwaka 1494. Uhasibu, ambao wengi huuita 'lugha ya biashara', hupima matokeo ya kiuchumi ya shirika na baadaye kuwajulisha washika dau. Anayefanya kazi ya uhasibu huitwa mhasibu.
Kitabu cha Yobu
Kitabu cha Yobu (kinaitwa pia Ayubu) ni kati ya vitabu vya hekima katika Biblia ya Kiebrania (Tanakh), hivyo pia cha Agano la Kale ya Biblia ya Kikristo.
Historia ya tarakilishi
Calculi kilikuwa kifaa kitumikacho kuhifadhi hesabu. Vitu kama Pia, Tufe Mfinyanzi, na kadhalika vinafungwa kwenye kopo kuwakilisha hesabu pengine ya wanyama wafugwao au nafaka.
Hesabu (Biblia)
Jina la Kiswahili linatokana na lile la Kigiriki Αριθμοί, aritmòi, na la Kilatini "Numeri", maana yake “hesabu” kwa vile kinaleta hesabu mbalimbali.
Injili Ndugu
Kati yao tunaambiwa Mathayo aliandika kwa Kiaramu, ingawa hatuna hata kipande cha kitabu chake asilia na cha vinginevyo.
Kitabu cha Methali
Kitabu kiliandikwa kwa Kiebrania na kutafsiriwa kwa mara ya kwanza katika lugha ya Kigiriki huko Misri (tafsiri maarufu kama Septuaginta).
Maktaba ya Aleksandria
Mwanahistoria Mroma Aulus Gellius aliandika ya kwamba maktaba ilikuwa na vitabu 700,000 wakati wa Julius Caesar.
Hesabu (Biblia)
Kitabu cha Hesabu kina sura thelathini na sita, na kinasimulia hasa safari za Waisraeli kutoka Mlima Sinai hadi nchi ya Israeli. Pia, kinataja maagizo mbalimbali ya Mungu na hesabu mbili za Wanaisraeli.
Mambo ya Nyakati
Kutokana na lengo kuu la mwandishi, hata maelezo ya Mambo ya Nyakati yanatofautiana na maelezo ya matukio yaleyale katika vitabu vya Samweli na vya Wafalme. Kwa mfano, habari kama zile za dhambi ya Daudi na Bethshebea na zile zinazohusu matatizo ya nyumbani mwake hazikuandikwa.
Usimamizi
Kiliandikwa mwaka wa 1776 na Adam Smith, mwanafalsafa wa kimaadili Mskoti, The wealth of nations, kinalenga uratibu mzuri wa kazi kupitia Umaalumu wa kazi. Smith alielezea jinsi mabadiliko katika michakato ingeweza kuimarisha tija katika utengezaji wa pini. Wakati watu binafsi wangeweza kuzalisha pini 200 kwa siku, Smith alitathmini hatua zilizohusika katika utengenezaji na, pamoja na wataalam 10, kuwezeshwa uzalishaji wa pini 48,000 kwa siku.
Sensa
Katika Zama, Wakalifate walianza kufanya sensa za mara kwa mara punde tu baada ya kutengezwa, kwa kuanza na ile iliyoamrishwa na Rashidun wa pili, Khalifa, Umar. Sensa maarufu zaidi katika nyakati kongwe Ulaya ni Kitabu cha Domesday, zilizofanyika 1086 na William wa kwanza wa Uingereza ili aweze kodi vizuri nchi aliyokuwa ameshinda. Mwaka 1183, sensa ilichukuliwa ya Ufalme wa Yerusalemu, kujua idadi ya watu na kiasi cha fedha ambazo zingeweza kupatikana kupinga uvamizi wa Saladin, sultan wa Misri na Syria.
Kitabu cha Yobu
Miongoni mwa aina nyingi za vitabu vya Biblia vipo hivyo vinavyojulikana kuwa vitabu vya hekima. Kati ya vitabu hivyo, pamoja na Yobu, kuna Methali na Mhubiri, ingawa hata baadhi ya Zaburi na sehemu za vitabu vingine pia vinaweza kuhesabiwa kuwa ni maandiko ya hekima. Tena, kati ya Deuterokanoni, vingi ni vitabu vya hekima.
Mwanzo (Biblia)
Hivyo zamani Musa alidhaniwa kuwa mwandishi wa vitabu hivyo vyote, lakini siku hizi wataalamu wamethibitisha kuwa ndiye asili ya kiini cha sheria za Israeli, lakini vitabu hivyo viliandikwa katika kipindi kirefu hadi mwaka 400 hivi K.K.