Kamusi ya kwanza iliandikwa na nani?
Kiswahili
Sarufi ya kwanza pamoja na kamusi iliandikwa mwaka 1848 na Dokta Ludwig Krapf huko Rabai Mpya / Mombasa.
Inter-territorial Language (Swahili) committee
Kamati ilitoa hasa kamusi mbili za Kiingereza-Kiswahili (M-J SES) na Kiswahili-Kiingereza (M-J SSE) zinazotajwa mara nyingi kwa kifupi "Madan-Johnson" kwa sababu kamusi ya Madan ilikuwa msingi wa kazi ya kamati na Johnson alikuwa mhariri mkuu. Kamusi hizi zatolewa hadi leo hata kama maneno kadhaa ndani yao hayatumiwi tena na maneno mapya yakosekana lakini kwa jumla ni kamusi bora zinazosaidia kuelewa hata Kiswahili cha zamani kidogo.
Shaykh 'Abdullaah Swaalih Al-Farsy
Aliandika tafsiri yake ya Qur-aan Takatifu kuanzia mwaka wa 1950 hadi mwaka 1967, wakati fikra za umoja wa Kiislamu na Uislamu wa kisasa ulipokuwa ukifanyiwa kampeni kubwa hapo Zanzibar.
Wakati huo huo Tafsiri hii ilikuwa ni jibu la tafsiri ya Qur-aan Tukufu aliyoiandika Padri Godfrey Dale kwa ajili ya kuwawepesishia wahubiri wa Kiafrika walioajiriwa na University Mission to Central Africa (UMCA), iliyoanzishwa mwaka 1873 na Padri Dr. David Livingston (1813-1873) huko Zanzibar.
Tafsiri ya Padri Dale iliyoandikwa kwa Kiswahili cha Kiunguja ilikuwa na kurasa 542 pamoja na kurasa 142 za sharhi, ilipigwa chapa mwaka 1923 huko London na jumuiya ya kueneza elimu ya Kikristo (Society for Promoting Christian Knowledge).
Kwa vile tafsiri hiyo iliandikwa kwa njia ya kuutetea Ukristo, jambo lisilokubalika kwa Waislamu, Shaykh Mubarak bin Ahmed bin Ahmad, mkuu wa Makadiani Afrika Mashariki (Ahmadiyah Muslim in East Africa) aliamua kuanza kuandika tafsiri yake mwaka 1936 iliyokubaliwa na kutambuliwa na wamisionari hapo Zanzibar.
Katika mwaka 1942 nakala ya tafsiri ya Makadiani iliyopigwa taipu ilipelekwa mbele ya kamati ya lugha ya Kiswahili (Inter-Territorial (Swahili) Language) kwa ajili ya kukubaliwa rasmi kilugha. Na katika mwezi wa Aprili mwaka 1944, kamati ilijibu kwa kuikubali lugha iliyotumika ikitaka baadhi ya marekebisho kufanyika. Juu ya kuwa masahihisho yote hayakufanyika kama ilivyotakiwa, tafsiri hiyo ikapelekwa mbele ya baadhi ya viongozi wa Makadiani wa Afrika ya Mashariki na kukubaliwa kuwa lugha iliyotumika ni nzuri na yenye kukubalika.
Kemikali
Dhana ya kemikali ilianza karne ya 18 baada ya mwanasayansi Joseph Proust kuandika mengi kuhusu kemikali kama copper carbonate. Alieleza kwamba katika kemikali yoyote, mchanganyiko ule huwa na vitu sawa, kwa mfano ukichanganya gramu ya copper na gramu nyingine ya Carbonic acid, basi utapata kwamba mchanganyiko utakaotengenezwa, bado ile gramu ya copper ipo na ile ya Carbonic acid ipo, ingawa pengine ikafifia kwa kubadilika kuwa gesi.
Jeromu
Vulgata, tafsiri ya kwanza ya Biblia ya Kikristo nzima katika Kilatini ndiyo kazi yake muhimu zaidi. Aliianza kwa agizo la papa Damaso I mwaka 382, akaiendeleza kwa miaka 23. Tafsiri hiyo ilipitishwa rasmi na mtaguso wa Trento kwa tamko la kuwa haipotoshi kamwe imani, nayo ilitumika kama msingi wa tafsiri nyingine nyingi hadi karne XX, ikiathiri sana ustaarabu wote wa Magharibi. Hata hivyo tangu mwanzo ilikosolewa sana kwa kufuata mno msimamo wa Uyahudi. Ndiyo sababu Jeromu alitaka kukataa vitabu vya Deuterokanoni.
Historia ya Wokovu
Lugha asili ziko tatu, yaani Biblia imeandikwa sehemusehemu kwa Kiyahudi, Kiaramu (ndiyo lugha ya Yesu), na Kiyunani (yaani Kigiriki cha zamani). Ila Agano Jipya lote limeandikwa kwa Kiyunani ambacho zamani za Yesu kilikuwa lugha ya kimataifa. Kutoka lugha hizo wataalamu wanaendelea kutafsiri Biblia katika lugha yoyote ili Neno la Mungu liwaelee watu wote. Kati ya tafsiri zote, mbili za zamani zina sifa za pekee, yaani tafsiri ya LXX (kwa Kigiriki "Septuaginta", yaani sabini: ni Agano Kale kwa lugha ya Kiyunani), na ya Vulgata (Biblia nzima kwa Kilatini).
Armenia
Lugha rasmi na ya kawaida ni Kiarmenia, ambacho kina alfabeti ya pekee iliyobuniwa na mtakatifu Mesrop mwaka 405 BK.
Kamusi Sanifu ya Kompyuta
Ilitungwa na Omari M. Kiputiputi ka kushirikiana na mratibu Selemani S. Sewangi.
Johannes Gutenberg
Alitengeneza mashine ya kwanza ya kuchapa vitabu, alibuni aloi ya kufaa kwa herufi alizotumia katika mashine hii pamoja na wino.
Catholic Encyclopedia
Gombo la kwanza lilitolewa mnamo Machi 1907. . Toleo hili linapatikana katika intaneti kwa wasomaji wote.
Haki
Maana ya haki inatofautiana Kwa kila utamaduni. Katika maana ya kwanza kabisa ambayo ilitafsiriwa na mwanafalsafa wa Ugiriki, Plato kwenye kazi yake "Jamhuri". Kutokana na historia dhana mbalimbali zimegunduliwa.
Tahajia
Matini ya kwanza ya Kiswahili iliyoandikwa kwa herufi za Kilatini ilikuwa tafsiri ya Biblia ya Ludwig Krapf aliyeandika hivi akitumia utaratibu wa matamshi ya Kiingereza pamoja na msamiati wa lahaja ya Mombasa:
Historia ya uandishi wa Qurani
Historia ya uandishi wa Qurani, kwa mujibu wa Uislamu, imeteremshwa na Mwenyezi Mungu kupitia Jibrili mmojawapo wa Malaika wakubwa wenye heshima kubwa huko mbinguni. Qurani iliteremka kwa njia ya Wahyi au Ufunuo katika muda wa miaka 23 ya utume wa Muhammad.
Standard Swahili-English Dictionary
Madan-Johnson's Standard Swahili-English Dictionary (kifupi: M-J SSE) iliandaliwa na wataalamu wa "Inter-territorial Language (Swahili) committee to the East African Dependencies" baada ya Vita Kuu ya Kwanza kwa ajili ya maeneo chini ya utawala wa Uingereza katika Afrika ya Mashariki. Kamati iliandaa kamusi mbili za Kiingereza-Kiswahili (M-J SES) na pia Kiswahili-Kiingereza.
Karatasi
Watu wa kwanza kutengeneza karatasi walikuwa Wachina.
Historia ya uandishi wa Qurani
Baada ya Qurani kuandikwa kamili katika msahafu mmoja na kuwekwa katika nyumba ya Hafsa binti Umar, mmoja katika wake wa Mtume Muhammad, ulipofika wakati wa kutawala Uthman bin Affan, Khalifa wa tatu wa Mtume Muhammad, aliamrisha waandishi fulani kuuchukua huo msahafu na kunukulu nakala nyingine kwa ajili ya kupeleka sehemu mbali mbali za ulimwengu wa kiislamu ambao kwa wakati huo ulikuwa mkubwa sana na kufikia nchi nyingi za Afrika, Asia na Ulaya.
Kiaramu
Inatumika tangu miaka 3,000 iliyopita. Ndiyo lugha aliyoitumia Yesu pamoja na Wayahudi wengi wa wakati wake.
Imperative programming
Mwaka 1980 wafanyakazi wa taasisi ya Xerox PARC walitengeneza lugha ya Smalltalk-80 kwa msingi wa lugha ya Smalltalk iliyotengenezwa na Alan Kay mwaka 1969. Bjarne Stroustrup alitengeneza lugha ya C++ kwa msingi wa lugha ya C na tamthili ya lugha ya Simula (iliyodhaniwa kuwa object-oriented language ya kwanza duniani iliyotengenezwa miaka sitini). Utekelezaji wa kwanza wa C++ ulitengenezwa mwaka 1985. Mwaka 1987 Larry Wall alitengeneza lugha ya Perl na interpreter kwake. Mwaka 1990 Guido van Rossum alitengeneza lugha ya Python. Mwaka 1994 Rasmus Lerdorf alitengeneza lugha ya PHP. Mwaka 1994 katika kampuni ya SUN Microsystems kulitengenezwa lugha ya Java Virtual Machine (JVM). Mwaka 1995 Yukihiro Matsumoto alitengeneza lugha ya Ruby. Lugha ya C# na jukwaa ya .Net Framework zilizalishwa na kampuni ya Microsoft mwaka 2002.
Kamusi Awali ya Sayansi na Tekinologia
KAST ni kifupi chake cha "Kamusi Awali ya Sayansi na Tekinologia" iliyoandaliwa na wataalamu wa TUKI na Chuo Kikuu cha Dar es Salaam mwaka 1995.
Kamusi ya Tiba
Kamusi hii iliandaliwa na wanaistilahi wawili wa Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili kwenye Chuo Kikuu cha Dar es Salaam ambao ni A.M.A. Mwita pamoja na H.J.M. Mwansoko na kuchapishwa mara ya kwanza mwaka 2003 kwa kutumia ISBN 9976-911-65-3.
Alfabeti ya Kilatini
Alfabeti ya Kilatini (pia: Alfabeti ya Kirumi) inatumiwa kwa lugha nyingi duniani. Hata Kiswahili huandikwa siku hizi kwa herufi za Kilatini kama kwa mfano kwenye ukurasa huu wa wikipedia.
Hafiz
Mahafiz wa kwanza wanasemekena walitokea katika siku za kwanza za Uislamu kwa sababu mwanzoni Qurani ilitangazwa na mume Muhammad kama hotuba tu hapakuwa na utaratibu wa kuiandika. Lakini watu wengi walishika maneno haya. Baadaye Khalifa Umar aliagiza Qurani yote kuandikwa na katika kazi hii mahafiz walikuwa muhimu walioweza kurudia surat kwa waandishi.
Kibengali
Ni lugha yenye fasihi tangu miaka 1,000. Mwandishi Rabindranath Tagore aliyeandika kwa Kibengali alipokea Tuzo ya Nobel ya Fasihi.
Mahabharata
Utendi unahusishwa na Vyasa, ambaye pia ni mmoja wa wahusika wakuu wa kinasaba katika utendi wa Mahabharata. Sehemu ya kwanza ya "Mahabharata" inataja kuwa ilikuwa Ganesha ambaye, aliandika nakala wakati Vyasa alipomuomba kufanya hivyo. Ganesha anasemekana kukubali kuandika nakala ile ikiwa tu Vyasa hangesita kuongea. Vyasa alikubali, ikiwa tu Ganesha angechukua muda wake kuelewa kile kilichokuwa kikisemwa kabla ya kukiandika.
Kiingereza cha Kale
Kiingereza cha Kale kilianzishwa na Waangli na Wasaksoni waliovamia kisiwa cha Britania wakitokea Ujerumani ya Kaskazini. Wavamiaji wengine walikuwa Wadenmark. Lugha hizi za Kigermanik ziliunganika kuwa Kiingereza cha Kale.
Wikipedia ya Kiajemi
Wikipedia ya Kiajemi (Kiajemi: ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, "Vikipedia, Daneshname-ye Azad" maana yake "Wikipedia, Kamusi Elezo Huru") ni toleo la kamusi elezo ya Wikipedia kwa lugha ya Kiajemi. Toleo la Wikipedia kwa lugha ya Kiajemi, lilianzishwa mnamo mwezi wa Januari katika mwaka wa 2004. Ilipita idadi ya makala 1,000 mnamo tar. 16 Desemba 2004 (26 "Adhar" 1383 Hsh) na lengo la makala 10,000 lilifikiwa kunako tar. 18 Februari 2006. Na kwa tar. 6 Mei 2009, imekuwa na makala 60,083.
Waraka wa kwanza wa Klementi
Wataalamu wengi wengi wanahisi ya kwamba iliandikwa kabla ya mwaka 100 BK kwa hiyo miaka michache baada ya vitabu vya mwisho vya Agano Jipya au hata wakati uleule.
Handwörterbuch Deutsch-Swahili
Handwörterbuch Deutsch-Swahili (K. Legere) ni kamusi sanifu ya Kiswahili kwa lugha ya Kijerumani. Maneno ya Kijerumani yamepangwa pamoja na maaan kwa Kiswahili.
Kamusi elezo
Lakini kamusi elezo au ensiklopedia zimekuwa na athari kubwa sana tangu Johannes Gutenberg na kupatikana kwa uchapaji wa vitabu ulioshusha kabisa bei ya vitabu kwa watu wengi.
Kitabu cha Baruku
Hata hivyo wataalamu wanaona kiliandikwa katika karne ya 2 K.K. moja kwa moja katika lugha ya Kigiriki, isipokuwa labda sehemu ya pili inatokana na andiko asili la Kiebrania.
Mwandishi
Kutunza kumbukumbu hii kulihitaji watu waliojua kutumia alama gani kwa maana gani na walioweza kuzitambua tena baada ya muda. Watu hao walikuwa waandishi wa kwanza. Kulingana na maendeleo ya mwandiko idadi ya alama iliongezeka zilizotaja pia mambo yasiyoonekana kama dhana za kijamii au kidini.
A
A ni herufi ya kwanza katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni Alfa ya Kigiriki.Asili ya herufi A ni miandiko iliyotangulia alfabeti ya Kilatini. Waroma walipokea mwandiko kutoka alfabeti ya Kigiriki kupitia alfabeti za Kiitalia za awali kama Kietruski. Wagiriki walipokea kutoka Wafinisia.
Mwanzo (Biblia)
Waliohusika na uandishi ni watu wengi wa Israeli Kaskazini na Kusini. Hasa yameainishwa mapokeo manne tofauti: J (yaliyoandikwa katika karne X K.K. kwa kumuita Mungu YHWH), E (ya karne IX K.K. yanayomuita Elohim), D (yanayotawala Kumbukumbu ya Torati: ni ya karne VII K.K.) na P (yaani ya kikuhani kwa kuwa yanajali sana ibada: ni ya karne VI K.K.). Hayo ya mwisho yalitumika kama fremu ya mapokeo hayo yote ili kuunganisha Torati nzima katika karne V K.K. Hivyo Torati inatunza matukio ya msingi na imani ya taifa la Israeli jinsi ilivyozidi kukomaa baada ya Musa.
Shaykh 'Abdullaah Swaalih Al-Farsy
Alipofariki dunia, Shaykh Abdullah Saleh al-Farsy alikuwa Aalim mwenye kutambulika na kuheshimika kupita wote katika nchi zinazotumia lugha ya Kiswahili. Mchango wake usiokuwa na mfano katika kuelimisha watu dini ya Kiislamu ulifikia kiwango chake cha juu baada ya kuchapicha tafsiri kamili ya mwanzo ya Qur-aan Takatifu ya Kiswahili iliyokubaliwa rasmi yenye kurasa 807.
Alipokuwa kijana, mwanachuoni huyu mwenye hamasa na uhodari alibahatika wakati ule kuwepo na kuenea kwa vyuo vikongwe vya Kiislamu vilivyojaa wanafunzi chini ya uongozi wa Maulamaa weledi mfano wa Shaykh Abu Bakar bin Abdullah bin Bakathir (1881-1943) aliyekuwa mwanafunzi maarufu wa Sayyid Ahmed bin Abu Bakar al-Sumait (1961-1925)
Ukristo barani Afrika
Wamisionari wa kwanza tangu zamani za Wareno waliofika Afrika Mashariki walikuwa Wajerumani waliotumwa na CMS. Majina yao ni Ludwig Krapf na Johannes Rebmann. Wanakumbukwa pia kwa kutunga kamusi ya kwanza ya lugha ya Kiswahili.
Karatasi
Karatasi yenyewe ilibuniwa nchini China. Waziri Tsai-Lun alieleza mnamo mwaka 105 mbinu ya kutengeneza karatasi katika kitabu chake. Mabaki ya hariri yalichanganywa na nguo zilizochakaa na utembo wa miti. Yote yalipondwa na kusagwa halafu kupikwa katika maji na kusafishwa. Nyuzi tupu zilizobaki zilichotwa kwa chujio halafu zikasilibiwa ndani ya chujio na kukandamizwa na kukaushwa.
Uthman ibn Affan
Wakati wa Uthman tofauti zilionekana kuhusu mapokeo ya sura mbalimbali kati ya maeneo mbalimbali. Madina, Dameski au Kufa zilianza kuonyesha mapokeo tofauti. Uthman aliunda kamati iliyoongozwa na Zaid ibn Thabit iliyopewa kazi ya kukusanya maandiko yote yenye sura au maneno ya Kurani na kuyachungulia. Kamati iliamua ni yapi yaliyofaa na kutengeneza hivyo nakala kamili ya Kurani mara ya kwanza.
Sosholojia
Aliyeunganisha kwa mara ya kwanza maneno hayo (mwaka 1780) ni mwandishi Mfaransa Emmanuel-Joseph Sieyès (1748–1836), lakini alichoandika kilichelewa kuchapwa. Mwaka 1838 alifanya vilevile Mfaransa mwingine, mwanafalsafa wa sayansi Auguste Comte (1798–1857). Comte used this term to describe a new way of looking at society.
Wikipedia
Wikipedia imeshachukua nafasi za kamusi elezo mashuhuri kama Encyclopedia Britannica zilizotazamiwa kuwa mkusanyiko wa elimu ya Dunia kabla ya kutokea wa intaneti. Kwa lugha za Kiafrika kama Kiswahili ni mara ya kwanza ya kwamba jaribio la kukusanya elimu za fani mbalimbali limeanzishwa.
Fasihi ya Kiafrika
Katika kipindi cha ukoloni, Waafrika walioathiriwa na lugha za Ulaya walianza kuandika katika lugha hizo. Mwaka 1911, Yusufu Efraimu Casely-Hayford (ajulikanaye pia kama Ekra-Agiman) kutoka Pwani ya Dhahabu (sasa Ghana) alichapisha ile ambayo pengine ni riwaya ya kwanza ya Kiafrika kuandikwa kwa Kimombo, "" Ingawa kazi hii iligusia hadithi na utetezi wa kisiasa, uchapishaji na kupitiwa upya na wanahabari wa Ulaya kulimaanisha wakati muhimu katika fasihi ya Kiafrika.
Odisei
Ni kati ya mifano ya kale zadi ya fasihi ya Ugiriki ya Kale ikiaminiwa iliyotungwa na mshairi mashuhuri Homeri takriban mnamo mwaka 1000 KK na kuandikwa mara ya kwamna mnamo 800 KK.
Martin Benjamin
Dakta Martin Benjamin ni mwanzilishi wa mradi wa kamusi huru, The Kamusi Project (Mradi wa Kamusi Hai ya Kiswahili Kwenye Mtandao). Martin kitaaluma ni mwana anthropolojia ambaye amefanya utafiti kwa miaka mingi nchini Tanzania.
Kamusi elezo
Katika historia zilikuwepo majaribio mbalimbali ya kukusanya ujuzi wote wa dunia. Mfano bora wa kale ni kamusi ya Yongle kutoka China iliyotungwa na wataalamu 2000 katika karne ya 14 na kuandikwa kwa mkono katika vitabu 1100.
Geoffrey Chaucer
Umuhimu wakle kwa fasihi ya Uingereza ni ya kwamba alikuwa kati ya waandishi wa kwanza waliotumia lugha ya Kiingereza. Hadi wakati wake lugha ya wasomi ilkuwa Kilatini au Kifaransa. Chaucer alitumia lugha ya watu wa kawaida (Kiingereza cha Kati) akainyosha kwa fasihi bora.
Jabari
Jina la Kiswahili ni Jabari na linatokana na Kiarabu "al-jabar" ambalo linamaanisha "jitu". Jina hili lilipokewa na Waarabu kutoka kwa Waaramu waliosema "gabbara" "jitu". Wote walimaanisha hapa tabia ya mwindaji mkuu na nusu-mungu katika mitholojia ya Kigiriki aliyeitwa Ὠρίων "orion" na hivyo alitajwa katika kitabu cha Almagesti cha Klaudio Ptolemaio.
Historia ya Kanisa
Mjerumani kwa jina Gutenberg alitengeneza mashine ya kwanza ya kupiga chapa vitabu. Hivyo vitabu vilianza kupatikana kwa urahisi. Habari zikazunguka haraka kati ya nchi na nchi, hali isiyojulikana karne nyingi tangu anguko la Dola la Roma.
Ukristo katika karne za kwanza
Sambamba na hilo lugha ya kimataifa ya Kigiriki ilizidi kutumika badala ya Kiaramu, lugha mama ya Yesu na mitume wake. Ndiyo sababu Agano Jipya limeandikwa lote kwa Kigiriki. Vitabu 27 vinavyoliunda vilianza kulinganishwa na vile vya Agano la Kale kama vitakatifu.
Standard English-Swahili Dictionary
Mhariri Mkuu wa kamati alikuwa katibu yake Frederick Johnson. Msingi wa kamusi hizi ulikuwa kazi ya A. C. Madan. Hivyo kamusi hizi hutajwa kama "Madan-Johnson".
Charles Sacleux
Sacleux alikuwa misionari mkatoliki wa kwanza aliyeandika juu ya Kiswahili. Alitunga sarufi na kamusi ya Kiswahili. Mwaka 1891 alitunga kamusi ya "Dictionnaire Swahili - Français" iliyochapishwa 1939. Mwaka 1909 alitoa "Grammaire des dialectes Swahilis" (sarufi ya lahaja za Kiswahili). Vitabu vyote viwili vilisifiwa na wataalamu.
Kamusi za Kiswahili
Kamusi ya Kiswahili - Kifaransa ilitolewa na Charles Sacleux (Sacleux, Charles. 1939. Dictionnaire Swahili - Français. (Travaux et Mémoires de l'Institut d'Ethnologie, Vols. 36/37). Paris: Institut d'Ethnologie, Université de Paris. (Reprint 1959)). Kamusi hii imesifiwa kuwa ya pekee iliyokusanya pia maneno ya lahaja za Kiswahili nje ya Kiunguja (Zanzibar) na Kimvita (Mombasa). Inasifiwa pia kwa upana wa maelezo yake kuhusu historia ya maneno.
Kigiriki
Alfabeti ya Kigiriki ilikuwa msingi wa alfabeti mbili, za Kilatini na Kikirili, pia kwa miandiko ya abijadi kama herufi za Kiarabu au za Kiebrania. Kiswahili huandikwa kwa herufi za Kilatini.
Charles Sacleux
Alitunga pia kamusi ya Kiswahili cha Komori "Le dictionnaire Comorien-Francais et Francais-Comorien".
Jiografia
Neno la Kiswahili "jiografia" linafuata matamshi ya Kiingereza ya neno la Kigiriki "γεωγραφία", "geo-grafia" kutoka "gê" "dunia" na "graphein" "kuandika". Lina maana ya "kuandika kuhusu Dunia". Neno hili lilianza kutumiwa kwa mara ya kwanza na mwanasayansi Eratosthenes (276-194 KK).
Encyclopedia Britannica
Makala za kwenye Britannica ni kwa ajili ya watu wazima walio-elimika, si kwa ajili ya watoto, na imeandikwa na wahariri takriban 100 na wachangiaji wataalamu zaidi ya 4,000. Watu wengi hudhania ni kamusi elezo bora, lakini Wikipedia bado inabaki kuwa maarufu kwa kuwa matumizi yake ni bure. Britannica ni kamusi elezo ya kale kwa lugha ya Kiingereza mpaka sasa. Ilianza kuchapishwa kwa mara ya kwanza kunako mwaka kati ya 1768 na 1771 huko mjini Edinburgh, Uskoti na kukua kwa umaarufu mkubwa, ikiwa na toleo lake la tatu mnamo 1801 ikiwa imeongeza vitabu 21.
Maandishi
Hakuna hakika maandishi yalianza lini na wapi. Wataalamu wengi huona ya kwamba Sumer katika Mesopotamia ilikuwa na maandishi ya kwanza duniani.
Ukristo barani Afrika
Mjerumani kwa jina Gutenberg alitengeneza mashine ya kwanza ya kupiga chapa vitabu. Hivyo vitabu vilianza kupatikana kwa urahisi. Habari zikazunguka haraka kati ya nchi na nchi, hali isiyojulikana karne nyingi tangu anguko la Dola la Roma.
Alfabeti ya Kilatini
Asili ni namna ya kuandikwa kwa lugha ya Kilatini iliyokuwa lugha ya Roma ya Kale. Baadaye ilitumiwa kuandika hata lugha za Kirumi, Kigermanik, Kislavoni, Kituruki na pia lugha za Afrika na za Kiasia.
Alfabeti ya Kilatini
Kiswahili kilianza kuandikwa na Wazungu kama Krapf kwa herufi za Kilatini katika karne ya 19. Katika karne ya 20 Waingereza walisanifisha lugha kwa kutumia alfabeti ya Kilatini. Faida yake ni ya kwamba sauti nyingi zinatajwa vizuri zaidi kuliko kwa Kiarabu.
Kamusi ya Koloni za Kijerumani (1920)
Kamusi iliandikwa kwa lugha ya Kijerumani na wataalamu wa jiografia, biolojia, uchumi, lugha na masomo mengi mengine wenye ujuzi kuhusu nchi walioeleza katika kamusi. Kuna takwimu nyingi katika makala za kamusi hii.
Kamusi za Kiswahili
Kamusi za lugha hiyo zilianza kupatikana katika karne ya 19 BK.
Kamusi za Kiswahili
Tahajia ya maneno mara nyingi ni tofauti kidogo na mazoea ya leo kwa sababu usanifishaji wa lugha ulitokea tu miaka 40-50 baada ya kutokea kwa kamusi yake; pia alikusanya maneno mengi huko Rabai / Mombasa kwa hiyo athira ya Kimvita ni kubwa. Pia si rahisi kutumia kamusi yake kwa sababu ilhali alitoa maana ya maneno ya Kiswahili kwa Kiingereza aliongeza maelezo juu ya matumizi na etimolojia kwa lugha ya Kilatini.
Kituruki
Hadi Atatürk Kituruki kile kilitumia maneno mengi ya Kiarabu na Kiajemi kikaandikwa pia kwa Alfabeti ya Kiarabu. Tangu mwaka 1923 lugha imeandikwa kwa alfabeti ya Kilatini na maneno yenye asili ndani ya Kituruki yalitafutwa.
Kamusi za Kiswahili
Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili (leo: TATAKI) katika Dar es Salaam ilianza kuandaa kamusi mbalimbali, hasa "Kamusi ya Kiswahili Sanifu" inayoeleza maana ya maneno kwa kutumia lugha yenyewe. Kamusi mbalimbali zilifuata.
Historia ya uandishi wa Qurani
Qurani ilipoteremka kwanza iliandikwa, kwa amri ya Mtume Muhammad, kwenye vitambaa, ngozi, mifupa na majiwe. Muhammad alikuwa akiwaelekeza waandishi wake waandike kwa mujibu wa mpango na utaratibu fulani ambao unatokana na Mwenyezi Mungu mwenyewe.
Aleksandria
Mwanafunzi wake mashuhuri alikuwa Origene, ambaye baadaye akapewa uongozi wa chuo hicho. Alifanya kazi hiyo kwa muda wa miaka 25. Origene alikuwa mtaalamu wa pekee: ndiye wa kwanza kutumia njia ya kisayansi katika kuchunguza fasiri za Biblia. Pamoja na makarani wake akaandika maneno yote ya Kiebrania ya Biblia pamoja na fasiri zake katika nguzo sita kwenye ngozi kubwa. Njia hiyo ilisaidia kuona mara moja makosa au udhaifu katika fasiri hizo. Aliwafundisha vijana wengi kutumia akili yao katika kutafakari imani kwani akili ni kipawa cha Mungu.
Kalenda ya Juliasi
Sosigenes alitumia majina ya miezi ya kalenda ya kale yanayoendela kutumikwa hadi leo. Isipokuwa mwaka 44 KK baada ya kifo cha Caesar mwezi wa "Quintilis" ilipewa jina la marehemu ikaitwa "Julius" ndiyo Julai kwa Kiswahili. Mtwala mkubwa aliyefuata baada ya Julius Caesar alikuwa Augusto (anayehesabiwa kuwa Kaisari wa kwanza wa Kirumi) na mwezi wa Sextilis ulipewa jina lake kwa heshima yake ni mwezi wa Agosti kwa Kiswahili. Hata watawala wengine walijaribu kupachika majina yao kwenye mwezi fulani lakini ni majina ya Kaisari Juliusi na Augusto pekee yaliyodumu.
Kamusi Awali ya Sayansi na Tekinologia
Kati ya kamusi za Kiswahili hii ni hatua kubwa mbele katika ukuzaji wa Kiswahili hata ikionyesha bado mapengo na kasoro mbalimbali.
Waraka wa kwanza wa Klementi
Iliandikwa kwa lugha ya Kigiriki, iliyokuwa inatumiwa na Wakristo wengi wa wakati ule hata mjini Roma.
Wikipedia ya Kiafrikaans
Wikipedia ya Kiafrikaans (Kiafrikaans: "Afrikaanse Wikipedia") ni toleo la kamusi elezo huru ya Wikipedia kwa lugha ya Kiafrikaans. Mradi huu ulianzishwa mnamo tar. 16 Novemba 2001, na ilikuwa Wikipedia ya 11 kuanzishwa. Na kwa tar. 13 Mei 2009, toleo hili limepita makala zaidi ya 12, 000 na kulifanya liwe tole la 79 la Wikipedia kwa ukubwa wa hesabu ya wingi makala. Lakini kwa sasa ni toleo la 79 kwa ukubwa baada ya Wikipedia ya Kiswahili. Mbali na Waafrika Kusini, Wikipedia pia uhaririwa na watu wa kutoka kule Uholanzi, Ubelgiji, Namibia, Ujerumani na baadhi yao kutoka nchini za Skandinavia.
Kamusi ya Kiswahili - Kiingereza
KKK/SED ni kifupi chake cha "Kamusi ya Kiswahili - Kiingereza" "(Swahili-English Dictionary)" iliyoandaliwa na wataalamu wa TUKI kwenye Chuo Kikuu cha Dar es Salaam na kutolewa mwaka 2001.
Kamusi
Maneno hupangwa kwa mtindo wa alfabeti, hutoa maana na ufafanuzi wa utumizi wa maneno na jinsi yanavyotumika au yanavyotamkwa.
Kuna aina mbalimbali za kamusi ambazo ni:
Handwörterbuch Deutsch-Swahili
Kamusi hii ilitungwa na kutolewa 1990 na mjini Leipzig katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Ujerumani kama "Wörterbuch Deutsch-Swahili" pamoja na "Wörterbuch Swahili - Deutsch". Mhariri mkuu alikuwa profesa Kartsen Legere. Baada ya maungano ya Ujerumani haki zilinunuliwa na kampuni ya Langenscheidt huko München na kutolewa upya 2001.
Alama ya swali
Alama hii imetokana na mwandiko wa Kilatini na inajulikana tangu karne ya 9 BK ilipoanza kupatikana kwenye maandiko yaliyotoka kwenye ofisi ya mfalme Karolo Mkuu.
Hakuna uhakika juu ya asili kamili lakini wataalamu wengi wanahisi ya kwamba waandishi walimaliza kila sentensi ya swali kwa neno "quaestio" (yaani "swali" kwa Kilatini). Neno hili lilifupishwa kwa kuandkia herufi za kwanza na za mwisho pekee hivyo: qo. Kifupi hiki kiliandikwa kwa kuweka herufi moja juu ya nyingine formula_1 na herufi ya "q" haikufungwa tena.
Ukristo barani Afrika
Jiji la Aleksandria lilikuwa na maktaba kubwa kuliko zote duniani. Wakati ule haikujulikana jinsi ya kupiga chapa vitabu. Kila kitabu kiliandikwa kwa mkono kikawa na bei kubwa sana. Kununua kitabu kulikuwa na gharama zinazofanana na ile ya kununua gari leo. Kwa hiyo elimu ilikuwa na thamani kubwa, na maktaba kubwa ilikuwa na thamani kupita kiasi. Wataalamu toka pande zote za dunia walifika Aleksandria, mji wa elimu, ili kusoma na kunakili vitabu. Si ajabu kwamba Agano la Kale lote lilitafsiriwa kwa mara ya kwanza katika lugha ya Kigiriki huko Aleksandria mwaka 150 hivi K.K.
Biblia ya Kikristo
Kwa wakati huo Wakristo walikuwa wamezoea tayari toleo la Kigiriki la maandiko matakatifu yaliyotafsiriwa katika karne ya 2 KK ambalo linajulikana kwa jina la Septuaginta na kuwa na vitabu kadhaa visivyokuwa vimetunzwa katika lugha asili ya Kiebrania wala ya Kiaramu, au vilivyoandikwa moja kwa moja katika lugha ya Kigiriki.
Kamusi ya Kiswahili sanifu
Kamusi ya Kiswahili Sanifu (kifupi KKS) ni kamusi iliyotungwa na wataalamu wa TUKI (leo: TATAKI) kwenye chuo kikuu cha Dar es Salaam, Tanzania, mwaka 1981.
Church Missionary Society (CMS)
Mmoja kati ya wamisionari kutoka Ethiopia Mjerumani Dr. Ludwig Krapf aliamua kuwalenga Wagalla kutoka pwani la Afrika ya Mashariki. 1844 alifika Zanziibar akajipatia kibali cha Sultani Sayyid Said cha kuanzisha kituo cha misioni huko Mombasa. 1844 Krapf alifika Mombasa akianza mara moja kujifunza Kiswahili pamoja na lugha ya Mijikenda walio wazalendo wa eneo hili. Hapa Mombasa mke na mtoto waliugua Malaria wakafa. Krapf akahamia ndani ya bara akaanzisha kituo cha Rabai Mpya. 1846 misionari mwingine Johannes Rebmann alikuja na kufanya kazi pamoja naye. Hapa Rabai Mpya Krapf alitunga kamusi na sarufi ya Kiswahili ya kwanza. Krapf hakufaulu kuwafikia Wagalla wala kuwabatiza watu wengi tena lakini aliweka msingi muhimu kwa maendeleo ya kanisa la kikristo pia kwa jamii yote ya Afrika ya Mashariki kwa kazi yake ya kilugha.
Kwa ujumla CMS ilianzisha kanisa la kikristo mahali pengi duniani. Katika Afrika ya Magharibi iliwahi kuwabariki Waafrika kuwa mapadre na 1864 huko Nigeria Samuel Ajayi Crowther alibarikiwa kuwa askofu wa kwanza Mwafrika katika Kanisa Anglikana pia katika makanisa ya kiprotestant yote.
Taarifa juu ya wamisionari wa kwanza wa CMS
Patrologia Graeca
Patrologia Graeca (kwa kirefu: Patrologiae Cursus Completus, Series Graeca) ni mkusanyo wa maandishi ya Kigiriki, hasa ya Mababu wa Kanisa uliotolewa na J. P. Migne. Unafuata kwa jumla tarehe, kuanzia maandishi ya kwanza ya Ukristo hadi mwaka 1453.
Agano la Kale
Wayahudi wenye lugha ya Kigiriki (waliokaa nje ya Palestina, hasa katika nchi mbalimbali za Dola la Roma na kuzidi idadi ya Wayahudi katika Palestina Israeli yenyewe) walitumia toleo la Kigiriki la Septuaginta. Wakristo wa kwanza walizoea toleo hilo hasa kwa sababu lugha ya mawasiliano kati ya Wakristo ilikuwa Kigiriki kama lugha ya kimataifa. Ndiyo sababu Agano Jipya lote liliandikwa kwa Kigiriki.
Bahasha
Bahasha zilipatikana pia zamani lakini hazikuwa kawaida jinsi ilivyokuwa baadaye. Kuna mifano ya bahasha za udongo wa mfinayanzi kwa ajili ya barua zilizoandikwa kwenye vigae vya mwandiko wa kikabari zamani za Babeli. Wachina, waliokuwa watu wa kwanza kugundua karatasi, walitengeneza pia mifuko au bahasha za karatasi. Lakini mara nyingi karatasi au ngozi ambamo barua iliandikwa iliviringishwa tu na labda kufunikwa katika kitambaa kwa kuilinda.
Kamusi Hai ya Kiswahili Mtandaoni
Huu ni mradi ulioanzishwa kwenye Chuo Kikuu cha Yale (Marekani) hasa katika idara yake ya lugha za Kiafrika. Mradi huu unakusanya maneno ya Kiswahili pamoja na maana zake kwa Kiingereza. Unaongozwa na mwanzilishi na mhariri wake, Martin Benjamin.
Kitabu cha Kwanza cha Wafalme
Zamani kilikuwa kitabu kimoja na Wafalme II lakini katika tafsiri ya Septuaginta kitabu kiligawiwa pande mbili. Wataalamu huamini hii ilitokea kutokana na urefu wa kitabu, si kwa sababu ya yaliyomo au ya mpangilio wake.
Mawasiliano
Mabadiliko ya pili: maandishi yalianza kufanyiwa kwenye karatasi, mavunjo, udongo, nta, n.k. Herufi za alfabeti zilibuniwa, hivyo basi kuruhusu mfanano wa lugha katika maeneo makubwa. Baada ya muda, shirika la uchapishaji la Gutenberg lilianzishwa. Gutenberg alitayarisha kitabu cha kwanza cha kuchapishwa akitumia mashine yake, na kitabu hicho kilikuwa Biblia. Maandiko hayo yaliweza kusafirishwa kwa watu wengine duniani ili wayaone, pia yaliweza kuhifadhiwa na kubebwa.
Johannes Gutenberg
Kabla ya Gutenberg vitabu vingi viliandikwa kwa mkono. Kunakili kitabu kimoja kama Biblia kwa mkono kulichukua angalau mwaka mmoja.
Gantt
Chombo cha kwanza kinachojulikana cha aina hii mara kimeripotiwa kilichotengenezwa mwaka 1896 na Karol Adamiecki, ambaye hujulikana kuwa ni "hamonogramu." Adamiecki hakuchapisha chati yake hadi 1931, hata hivyo, na kisha tu katika lugha ya Kipolishi. Hiyo chati inajulikana baada ya Henry Gantt (1861-1919), ambaye iliyoundwa chati yake kuzunguka miaka 1910-1915.
Sheria
Sheria ya Kirumi ilisukumwa sana na falsafa ya Kigiriki, lakini maelezo yake ya kina yaliendelezwa na wanasheria wa kitaaluma, na yalikuwa magumu sana. Katika kipindi cha karne zilizopita kati ya kupanda na kushuka kwa Dola la Roma, sheria imebadilishwa ili kukabiliana na hali za kijamii zilizokuwa zikibadilika, na ilikusanywa na kuandkiwa vilivyo wakati wa utawala wa kaisari Justinian I. Ingawa ilipungua kwa umuhimu mwanzoni mwa Karne za Kati, Sheria ya Kirumi iligunduliwa upya wakati wa karne ya 11 ambapo wasomi walianza kutafiti mkusanyiko wa sheria za Kirumi na kuyatumia mawazo yao.
Mwanzo (Biblia)
Hivyo zamani Musa alidhaniwa kuwa mwandishi wa vitabu hivyo vyote, lakini siku hizi wataalamu wamethibitisha kuwa ndiye asili ya kiini cha sheria za Israeli, lakini vitabu hivyo viliandikwa katika kipindi kirefu hadi mwaka 400 hivi K.K.
Kitabu cha Tobiti
Nakala zilizopatikana katika mapango ya jumuia ya Waeseni huko Qumran zinaonyesha kuwa kitabu hicho kiliandikwa kwanza kwa Kiaramu miaka 200 KK hivi na kutafsiriwa mapema kwa Kigiriki katika Septuaginta.
Tertuliani
Ndiye Mkristo wa kwanza aliyeandika sana kwa Kilatini, akiathiri fasihi yote iliyofuata hasa kwa misamiati yake mipya, hasa kuhusu fumbo la Utatu Mtakatifu. and "the founder of Western theology." Katika maandishi yake anajitokeza kama mtetezi wa imani pamoja na kupinga uzushi, ingawa ukali wa itikadi yake hatimaye ulimfanya ajitenge na Kanisa Katoliki.
Kiswahili
Lugha ilianza takriban miaka 800-1000 iliyopita katika mazingira ya vituo vya biashara vya pwani ambako wafanyabiashara kutoka Uarabuni, Uajemi na Uhindi walikutana na wenyeji Waafrika. Lugha kuu ya kimataifa ya biashara hiyo ilikuwa Kiarabu.
Qurani
Imeandikwa na kusomwa kwa lugha ya Kiarabu pekee kwa zaidi ya miaka 1,400.
Hiroglifi
Baadaye maana ya alama hizi yalisahauliwa kabisa. Ni katika karne ya 19 ya kwamba mtaalamu Mfaransa Jean-François Champollion na wengine waliweza kugundua upya maana ya mwandio huo baada ya kupatikana kwa jiwe la Rosetta ambako tangazo la farao Ptolemaio V liliandikwa kwa Kigiriki, hiroglifi na Kimisri kwa mwandiko wa mkononi. Kupitia Kigiriki kilichosomeka wataalamu walifaulu kugundua kwanza majina ya wafalme halafu maana ya alma mbalimbali.
Kamusi za Kiswahili
Kamusi ya Kiswahili - Kijerumani zilipatikana mwaka 1890 na Büttner (Wörterbuch der Suaheli-Sprache, Berlin 1891) na mwaka 1911 wakati wa Afrika ya Mashariki ya Kijerumani na Carl Velten (Suaheli Wörterbuch, Berlin 1910).
Kamusi
Hii ni sehemu yenye vidahizo vyote vya kamusi husika, kuanzia alfabeti a-z vidahizo vyote huorodheshwa hapa na kufafanuliwa.
Mwandishi
Kubuni uwezo wa kutunza habari kwa alama ya kimaandishi kulikuwa maendeleo makubwa katika historia ya binadamu. Chanzo cha maandishi kilikuwa katika kutunza kumbukumbu ya kodi na mapato. Watawala wa kwanza waliweza kushika hivi ni kiasi gani cha nafaka au mifugo kinachochangiwa na kijiji au mkoa fulani.
Historia ya uandishi wa Qurani
Zayd Ibn Thabit. 
Abdullah Ibn Al-Zubair. 
Said Ibn Al-`As. 
Abdul-Rahman Ibn Al-Harith Ibn Hisham.
Ludwig Krapf
Johann Ludwig Krapf (11 Januari 1810 – 26 Novemba 1881) alikuwa mmisionari wa kwanza wa Uprotestanti nchini Kenya katika karne ya 19 akatunga kamusi ya kwanza ya lugha ya Kiswahili.
Qurani
Mtume labda hakuwa anajua kusoma wala kuandika, lakini kwa mujibu wa Waislamu, swahaba wake Abu Bekr alikuwa akiandika maandiko yale juu ya kitu fulani wakati huo mtume Muhammad yu hai. Pale Abu Bekr alipokuja kuwa khalifa, ameileta Qur'an na kuwa kitabu kitakatifu.
Etimolojia
Kiswahili ni lugha ya Kibantu na hapo asili ya maneno mengi inaweza kutambuliwa kwa kulinganisha lugha mbalimbali ya Kibantu. Lakini Kiswahili ni pia lugha iliyopokea maneno mengi kutoka nje, hasa kutoka Kiarabu, baadaye kutoka Kireno na lugha za Kihindi na siku hizi kutoka Kiingereza. Ilhali lugha hizi zimepokea pia maneno kutoka asili nyingine wakati mwingine historia ya neno ni kama safari katika historia ya kibinadamu.
Kwa lugha nyingi kuna kamusi za pekee zinazoonyesha etimolojia ya maneno. Kati ya Kamusi za Kiswahili hadi sasa hakuna kamusi ya etimolojia hasa.
Samueli I
Kuanzia tafsiri ya kwanza (ya Kigiriki) inayojulikana kama Septuaginta na vilevile katika Agano la Kale la Biblia ya Kikristo kinahesabiwa kama kitabu kinachojitegemea.
Standard English-Swahili Dictionary
Madan-Johnson's Standard English-Swahili Dictionary (kifupi: M-J SES) iliandaliwa na wataalamu wa "Inter-territorial Language (Swahili) committee to the East African Dependencies" baada ya Vita Kuu ya Kwanza kwa ajili ya maeneo chini ya utawala wa Uingereza katika Afrika ya Mashariki. Kamati iliandaa kamusi mbili za Kiingereza-Kiswahili na pia Kiswahili-Kiingereza (M-J SSE).