Aina ya Sayari ni ngapi?
Sayari
Jua letu lina sayari nane ambazo ni Utaridi "(Mercurius)", Zuhura (pia: Ng'andu; "Venus"), Dunia yetu "(Earth)", Mirihi "(Mars)", Mshtarii "(Jupiter)", Zohali "(Saturnus)", Uranus na Neptun. Toka mwaka 1930 hadi Agosti 2006 Pluto ilikuwa ikitambulika kama sayari hivyo kufanya idadi ya sayari zinazojulikana kuwa tisa. Hata hivyo chama chenye mamlaka juu ya masuala ya sayari na nyota, International Astronomical Union kimetangaza rasmi kuwa Pluto si sayari na kuiita sayari kibete. Vitabu vya shule vilibatilishwa ili kukidhi mabadiliko haya japo bado kuna vitabu katika shule vya toleo la zamani ambazo bado zaonyesha Pluto kuwa sayari kweli.
Mfumo wa Jua
Namba zinazotaja sifa mbalimbali za sayari zinaonyesha kipimo kulingana na tabia za dunia yetu ambayo ni "1". Kuhusu majina ya sayari kadhaa kuna mkanganyiko katika kamusi na vitabu. Kama huna jina mbadala au umbo toafauti lipo katika mabano kama (jina).
Sayari kibete
Sayari kibete ("dwarf planet") ni jina jipya katika mafundisho ya astronomia. Lilianzishwa mwaka 2006 baada ya kugundua violwa mbalimbali vinavyozunguka jua letu ambavyo ni vikubwa kuliko asteoridi zilizojulikana hadi wakati ule lakini hazifai kuitwa "sayari" kamili. Azimio la kuyaita "sayari kibete" lilifanywa kwenye mkutano wa mwaka huo wa Umoja wa kimataifa wa wanaastronomia.
Zuhura
Zuhura (pia: Ng'andu; kwa Kiingereza Venus) ni sayari ya pili katika mfumo wa jua na sayari zake. Kati ya sayari zote za jua ndiyo inayofanana zaidi na dunia yetu.
Klaudio Ptolemaio
Katika kitabu chake cha Almagest alieleza jinsi Wagiriki walivyoona ulimwengu. Walidhani Dunia iko kwenye kitovu cha ulimwengu. Magimba mengine ya angani yaani Mwezi, Jua na sayari tano zilizojulikana ziliizunguka kwa njia za mizingo yenye umbo la duara. Mizingo hii ilidhaniwa kama tufe za kioo. Tufe la nje kabisa lilikuwa tufe la nyota. Ili kupatanisha mwendo wa sayari na miendo yao jinsi ilivyotazamwa angani ilikuwa lazima kuwaza pia miendo mingine ya sayari ya kuzunguka tena katika duara ndogo wakati wa kufuata njia zao kwenye mzingo katika tufe husika.
Sayari kibete
Sayari kibete (kwa Kiingereza ) ni kiolwa cha angani kinachofanana na sayari ndogo lakini hakitimizi tabia zote za sayari kamili. Masi yake yanatosha kufikia umbo la tufe sawa na sayari kamili, lakini haikusafisha obiti yake kwa kujivutia sehemu kubwa sana za violwa vya angani vidogo vinavyozunguka kwenye obiti hiyohiyo.
Sayari ya nje
Hadi tarehe 1 Aprili 2017 jumla ya sayari za nje 3,607 zimeorodheshwa katika "Extrasolar Planets Encyclopaedia"
Kisukari aina ya 2
Visa vingi vya kisukari huhusisha jeni nyingi huku kila moja ikichangia sehemu ndogo ya uwezekano wa kuwa na aina ya 2 ya kisukari. Ikiwa mmoja wa pacha wanaofanana ana kisukari, uwezekano wa yule mwingine kupata ugonjwa huu maishani ni zaidi ya asilimia 90, ilhali kiwango katika pacha wasiofanana ni asilimia 25-50. Kufikia mwaka wa 2011, zaidi ya jeni 36 zinazochangia hatari ya kupata aina ya 2 ya kisukari zimetambuliwa. Jeni hizo kwa pamoja huchangia asilimia 10 tu ya vipengele vya ugonjwa huu vinavyoweza kurithiwa.Kwa mfano, aleli ya TCF7L2 huongeza hatari ya kupata kisukari kwa mara 1.5 na ndiyo hatari zaidi ya aina nyingi za kijeni. Jeni nyingi zinazohusishwa na kisukari huusika katika utendakazi wa seli za beta.
Galaksi
Kuna galaksi nyingi sana ulimwenguni. Kwa wastani kila galaksi imekadiriwa kuwa na nyota kama bilioni 100 lakini kuna galaksi kubwa na ndogo.
Dunia
Dunia ni mojawapo ya sayari zinazoelea katika anga ya ulimwengu. Kuna sayari nane zinazolizunguka jua, dunia yetu ikiwa sayari ya tatu katika mfumo wa jua na sayari zake.
Ceres (sayari kibete)
Ceres (tamka "seres") ni sayari kibete ndogo inayojulikana katika mfumo wa jua letu na sayari kibete ya pekee iliyoko ndani ya ukanda wa asteroidi. Jina rasmi katika orodha ya sayari ndogo ni 1 Ceres.
Angahewa
Nje ya dunia yetu angahewa imetambuliwa pia kwenye sayari nyingine. Katika mfumo wa jua na sayari zake kuna sayari 4 za ndani zinazofanana kiasi, ni Utaridi(Mercury), Zuhura (Venus), Dunia na Mirihi (Mars). Zote nne ni sayari zinazofanywa na mwamba.
Proxima Centauri
Mwaka 2016 sayari moja ilitambuliwa inayozunguka Proxima Centauri kwa umbali wa vizio astronomia 0.05 katika kipindi cha siku 11 za Dunia. Masi yake ni takriban mara 1.5 ya Dunia.
Sayari
Kutokana na umbali tunatofautisha "sayari za ndani" kuanzia Utaridi (Mercurius) hadi ukanda wa asteroidi, halafu "sayari za nje" kuanzia Mshtarii (Jupiter) hadi Uranus.
Majina ya nyota
Wakati violwa vipya vilipogunduliwa katika mfumo wa Jua wanaastronomia waliendelea kutumia majina kutoka mitholojia ya Kiroma au ya Kigiriki, kwa mfano majina ya Uranus na Neptun kwa sayari za mbali, na pia majina ya miezi ya sayari hizo. Tangu mwanzo wa karne ya 21 UKIA ilichagua pia majina kutoka mitholojia ya mataifa mbalimbali ya Dunia hata nje ya mapokeo ya Kigiriki - Kiarabu.
Zuhura
Sayari hii ina majina mawili kwa Kiswahili: Zuhura, kwa matamshi mengine pia "Zuhra", ni jina leye asili ya Kiarabu زُّهَرَة "zuhara" lenye maana asilia ya "mwenye kung'aa".
Ng'andu ni jina lenye asili ya Kibantu.
Titan (Zohali)
Titan (Gir.: "Τῑτάν") ni mmoja ya miezi ya sayari Zohali (Saturnus). Kipenyo chake kwenye ikweta ni kilomita 5,150 km na inatembea kwenye mzingo mwenye umbali wa kilomita 1,221,865 km kutoka Zohali. Titan ilitambuliwa mwaka 1655 na mwanaastronomia Christiaan Huygens kwa kutumia noja ya darubini za kwanza iliyoboreshwa.
Titan ni mwezi mkubwa wa Zohali na mwezi mkubwa wa pili katika mfumo wa jua letu. Hata ni kubwa kuliko sayari Utaridi. Pamoja na dunia yetu ni mahali pa pekee penye angahewa nzito ya gesi. Lakini haifai kwa binadamu kwa sababu ni baridi sana na gesi zake ni nitrojeni pamoja na hidrokaboni kama methani. Pamoja na dunia yeti ni pia mahali pa pekee katika mfumo wa jua letu penye maziwa na mito lakini hii si ya maji bali na methani kiowevu.
Sayari ya nje
Sayari ya nje (ing. , au extrasolar planet) ni sayari inayozunguka nyota isiyo Jua letu. Iko nje ya mfumo wetu.
Sayari kibete
Kwa sasa katika mfumo wa jua letu kuna magimba 5 yanayotambuliwa kama sayari kibete:
Sayari
Sayari (kwa Kiingereza "planet") ni kiolwa kikubwa cha angani linalozunguka jua (au nyota nyingine) na kung'aa kutokana na nuru ya jua iliyoakisiwa, tofauti na nyota na jua zinazong'aa peke yake. Kwa macho inaonekana kama nyota, lakini baada ya kuitazama kwa muda wa mwaka inaonekana inabadilisha mahali pake angani, tofauti na nyota kwa jumla.
Galaksi
Galaksi yetu, ikiwemo mfumo wetu wa jua, imekadiriwa kuwa na nyota zaidi ya 300,000,000,000. Sehemu ya nyota hizi zinaonekana kama kanda la kung'aa kwenye anga la usiku linalojulikana kwa rangi yake kama njia nyeupe au "njia ya maziwa". Umbo lake linafanana na kisahani kikiwa na kipenyo cha miaka ya nuru 100,000 na kikiwa na unene wa miaka ya nuru 3,000.
Mfumo wa Jua
Sayari hupatikana katika vikundi viwili mara nying zinaitwa "Sayari za ndani" na "Sayari za nje".Sayari nne za ndani ni Utaridi, Zuhura, Dunia na Mirihi ambazo ni ndogo na ni sayari za mwamba kama Dunia.
Silika
Watu wa makundi hayo yote mawili katika utendaji wana kawaida ya kutumia zaidi ama mawazo (mantiki), ama miguso (hisi za moyoni), ama hisi za nje (milango ya fahamu) ama machale (kuona mbali). Hivyo tunapata aina nane za silika (2x4). 
Wataalamu wengine hawakubali aina hizo za upambanuzi wa silika, wakidai zinalinganisha watu bila ya kujali tofauti nyingi zilizopo kati ya kila mmoja na wengine wote. Hao wanasisitiza kuwa watu ni mbalimbali kama alama za vidole vyao, yaani silika ya kila mtu ni ya pekee. Kazi yetu ni kuitambua kinaganaga, badala ya kuilazimisha ndani ya fremu fulani. Mwenendo mzima wa mtu, hasa asipotenda kwa [[makusudi, unamtambulisha (k.mf. [[mwendo]] wake wa [[kasi]] au wa [[taratibu]], wa kelele au wa kimyakimya, n.k.).
Dunia
Maeneo ya bahari kuu ya dunia kwa kawaida hugawiwa kwa bahari kubwa 3 za Pasifiki, Atlantiki na Bahari Hindi. Sehemu ya chini baharini iko kwenye Mfereji wa Mariana katika Pasifiki (mita 11,034 chini ya UB). Kwa wastani bahari huwa na kina cha mita 3,800.
Silika kadiri ya sufii
Upambanuzi huu ni wa zamani, ila mwishoni mwa karne XX imechunguzwa na kutengenezwa upya na wanasaikolojia waliouita enneagram, yaani mchoro wa silika tisa, ambazo zinaitwa kwa tarakimu fulani na kupangwa katika duara. Hizo zinahusiana kwa namna mbalimbali, lakini hasa ni kwamba tatu (5, 6, 7) zinafuata zaidi mawazo ya kichwa, tatu (2, 3, 4) hisi za moyo, na tatu (8, 9, 1) misukumo ya matumbo. Kila mtu anaweza kutumia vitovu vyote vitatu, lakini polepole amependelea kimojawapo hata kikatawala vingine. Hivyo kwa kutegemea urithi na mazingira amepoteza uwiano.
Tambi
Aina za kimsingi ni pamoja
Dinosauri
Hadi sasa spishi 500 zimegundulika na idadi ya spishi zilizotambuliwa inazidi kuongezeka.
Tairi (nyota)
Tairi (kwa Kiingereza na Kilatini Altair "al-tair", pia α Alpha Aquilae, kifupi Alpha Aqu, α Aqu) ni nyota angavu zaidi katika kundinyota la Ukabu (""). Ni pia nyota angavu ya 12 kabisa kwenye anga la usiku. Mwangaza unaoonekana ni mag 0.77. Tairi ni sehemu ya Pembetatu ya Kiangazi kwenye angakaskazi.
Mirihi
Mirihi ni sayari iliyoaminika kuwa na uhai hata aina ya wanadamu. Tofauti na sayari nyingine jirani na dunia yetu, ambayo ni Zuhura (au Ng'andu), uso wa Mirihi unaonekana kwa darubini. Katika karne ya 19 BK wanaastronomia, hasa Mwitalia Giovanni Schiaparelli, waliona alama kama mistari kwenye uso wa Mirihi. Schiaparelli aliita mistari hii kwa neno la Kiitalia "canali" yaani mifereji. Jina hili lilisababisha watu wengi kujiuliza: mifereji imepatikana namna gani? Halafu katika eneo la mistari hii mabadiliko ya rangi ilionekana. Haya yote yamesababisha dhana na makadirio ya kuwa mifereji imechimbwa kwa kusudi la kupeleka maji maeneo makavu yanayomwagiliwa na kuonyesha rangi ya mazao kimajira. Kumbe lazima kuwe na wachimbaji, kwa hiyo wako aina ya watu wenye utamaduni. Watu hao waliozaliwa katika fikra za wanaastronomia na waandishi wa vitabu walijulikana kote duniani; baadaye imani ilianza ya kuwa wanatutembelea duniani.
Neptun
Neptuni ("ing. Neptune)" ni sayari ya nane kutoka kwenye Jua na ya nne kwa ukubwa wa kipenyo katika mfumo wa Jua. Masi yake ni mara 17 ya ile ya Dunia. Pamoja na Mshtarii "(Jupiter)", Zohali "(Saturn)" na Uranus inahesabiwa kati ya sayari jitu za mfumo wetu.
Tairi (nyota)
Tairi ni nyota inayozunguka haraka kwenye mhimili wake. Mzunguko mmoja una muda wa saa 9 pekee (kwa kulinganisha: Jua letu linazunguka kwenye mhimili wake katika muda wa siku 25). Kasi kubwa ya mzunguko inabadilisha umbo la Tairi kufanana na mpira unaokazwa, si tufe. Maana kipenyo kwenye ikweta yake iko 20% kuliko kipenyo kwenye ncha zake.
Buruji za falaki
Hali halisi Jua linapita katika maeneo ya makundinyota 13 lakini tangu zamani za Babeli idadi ilifupishwa kuwa 12 kwa kusudi la kulingana na kalenda ya miezi 12. Kwa kufikia idadi hii kundinyota la Hawaa "(Ophiuchus)" liliondolewa katika idadi ya Zodiaki.
Njia nyeupe
Galaksi yetu imekadiriwa kuwa na nyota zaidi ya 300,000,000,000. Inafanana na kisahani chenye umbo la parafujo. Kipenyo cha kisahani hicho ni miaka ya nuru 100,000 ikiwa na unene wa miaka ya nuru 3,000.
Sayari ya nje
Mnamo mwaka 2017 zaidi ya sayari za nje 3000 zinazozunguka nyota mbalimbali zilitambuliwa tayari.
Haiku
Shairi hii huwa na mishororo mitatu na ubeti mmoja pekee. Mshororo wa kwanza huwa na silabi tano, mshororo wa pili huwa na silabi saba na mshororo wa tatu na ambao ndio wa mwisho, huwa na silabi tano. Hivyo kwa jumla, haiku huwa na silabi kumi na saba. Haiku yenye kufuatilia arudhi ya aina hii ni haiku ya kitamaduni. Malenga wengi nchini Japani huandika shairi la kitamaduni lenye kufuatilia mpango wa silabi 5-7-5. Malenga ambao sio wajapani huandika kufuatia mtindo huu. Hata hivyo, kwa sababu ya tofauti iliyopo kati ya lugha ya kijapani na lugha za nchi hizi zingine, malenga wasio wajapani wanaweza kuandika haiku ambazo hazifuatilii mpangilio wa silabi wa 5-7-5.
Anga
Anga halina mwisho. Pale tunapojadili sehemu kubwa iliyoko nje ya angahewa tunaweza kuita anga la nje na hii ni upeo wa mwezi, sayari, jua na nyota. Sayansi ya astronomia inaifanyia utafiti.
Mdudu-malaika
Wadudu-malaika (kutokoa Kiing.: angel insects) ni wadudu wadogo wa oda Zoraptera (zor = -zima, apteros = bila mabawa) iliyo na familia moja na jenasi moja tu. Idadi ya spishi zilizopo hadi sasa ni 39 ambapo angalau spishi 9 zimekwisha sasa.
Dira (kundinyota)
Dira iko kati ya kundinyota 88 zinazoorodheshwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia kwa jina la Pyxis. Kifupi chake rasmi kufuatana na UKIA ni 'Pyx'.
Riwaya
Kamusi ya Fasihi iliyotolewa na K. W. Wamitila inataja aina nyingi tofauti za riwaya, k.m. riwaya sahili, riwaya changamano, riwaya kiambo, riwaya ya kibarua na nyingine nyingi.
Sayari
Nyingi kati ya hizo zilikuwa na ukubwa kufanana na Mshtarii au kubwa zaidi. Lakini sayari ndogo zaidi zimetambuliwa pia.
Nyota maradufu
Watazamaji wa zamani hawakutambua nyota hizi ambazo kwa kawaida zinaonekana kama nyota moja kwa macho. Baada ya kupatikana kwa darubini watazamaji wengine pamoja na Galileo Galilei walitambua nyota ya Mizari kuwa nyota mbili lakini haikueleweka kama hii ilifuata utaratibu fulani. Padre Mjerumani Christian Mayer alikuwa mtaalamu wa kwanza aliyetambua mnamo 1779 ya kwamba nyota 72 zinashikamana kwa pamoja..
Kingamwili
Kati ya wakati wa Hippokrates na karne ya 19, ambapo misingi ya mbinu za kisayansi iliwekwa, magonjwa yalihusishwa na mabadiliko au kutolingana katika moja ya giligili nne (damu, kohozi, nyongo njano au nyongo nyeusi). Nadharia ya miasma, iliyosema kwamba magonjwa kama vile kipindupindu au Tauni Nyeusi yalisababishwa na miasma, aina hatari ya "hewa mbaya" ilikuwa maarufu wakati huo. Ikiwa mtu angefichuliwa kwa miasma, angeweza kupata ugonjwa.
Sayari
Jina la Kiswahili "sayari" lina asili yake katika neno la Kiarabu كوكب سيار "kaukab sayar" "nyota inayotembea" . Neno hili la Kiarabu linalingana au ni tafsiri ya neno la Kigiriki πλανήτης "planetes" (lenye maana ya "yenye kutembea") ambalo ni asili ya jina "planet" kwa Kiingereza na lugha nyingine za Ulaya.
Silika kadiri ya C. G. Jung
Watu wa makundi hayo yote mawili katika utendaji wana kawaida ya kutumia zaidi ama mawazo (mantiki), ama miguso (hisi za moyoni), ama hisi za nje (milango ya fahamu) ama machale (kuona mbali). Hivyo tunapata aina nane za silika (2x4).
Kasi ya Masakini (kundinyota)
Ilhali kuna kundinyota mbili zinazoitwa Corona zinatofautishwa kwa kuitwa ya kaskazini na ya kusini, hivyo Kobe ni Corona Australis (ya kusini) na Kasi ya Masakini ni Corona Borealis (ya kaskazini).
Ceres (sayari kibete)
Miaka 200 baada ya uvumbuzi wake 1 Ceres ilipangwa katika jamii ya sayari kibete lakini hadi wakati ule ilitazamiwa kama asteroidi kubwa.
Silika
Kila silika inapakana na nyingine mbili ambazo zinafanana nayo upande wa wepesi wa kuhemka au upande wa elekeo la kutenda, kumbe ni kinyume cha ya nne ambayo hailingani nayo wala upande wa wepesi wa kuhemka wala upande wa elekeo la kutenda.
Upambanuzi huu pia ni wa zamani, ila mwishoni mwa karne XX imechunguzwa na kutengenezwa upya na wanasaikolojia waliouita enneagram, yaani mchoro wa silika tisa, ambazo zinaitwa kwa tarakimu fulani na kupangwa katika duara. Hizo zinahusiana kwa namna mbalimbali, lakini hasa ni kwamba tatu (5, 6, 7) zinafuata zaidi mawazo ya kichwa, tatu (2, 3, 4) hisi za moyo, na tatu (8, 9, 1) misukumo ya matumbo. Kila mtu anaweza kutumia vitovu vyote vitatu, lakini polepole amependelea kimojawapo hata kikatawala vingine. Hivyo kwa kutegemea urithi na mazingira amepoteza uwiano.
Asteroidi
Tangu mwaka 2006 umoja wa kimataifa wa wanaastronomia umeamua kutofautisha kati ya asteroidi na sayari kibete. Sayari kibete ni gimba mango kubwa lenye masi ya kutosha kufikia umbo la tufe. Kutokana na mapatano haya violwa vilivyohesabiwa kama asteroidi kubwa kama Ceres siku hizi huitwa sayari kibete. Hakuna ufafanuzi rasmi wa kimondo (meteoridi) bado.
Salibu
Ndani ya eneo la Salibu kuna nyota 49 zinazoonekana kwa macho matupu lakini hasa zile nne angavu zaidi zinazounda umbo la msalaba au "Salibu". Hizi nyota nne zinajulikana kama Acrux, Becrux au Mimosa, Gacrux na Decux ambayo ni mafupisho ya majina marefu yaani Alfa, Beta, Gamma na Delta Crucis.
Dira
Dira huwa na mielekeo mikuu 4 ambayo ni Kaskazini, Mashariki, Kusini na Magharibi.
Sayari
Sayari nyingine katika mfumo wa jua zimetambuliwa tangu kutokea kwa astronomia ya kisayansi kwa darubini. Hizi ni Uranus na Neptun. Katika lugha ya Kiswahili sayari zinazoonekana kwa macho huwa na majina ya asili ya Kiarabu isipokuwa Zuhura ina jina la Kibantu la Ng'andu pamoja na jina la asili ya Kiarabu. Majina mengine ni ya asili ya Kilatini.
Madhabahu (kundinyota)
Nyota angavu zaidi ni α Alfa Arae yenye mwangaza unaoonekana wa 2.93 mag ikiwa na umbali kutoka Dunia wa miaka ya nuru 270 na Beta Arae yenye uangavu wa 2.85 Kuna nyota 7 zenye sayari. Mu Arae inayofanana na Jua ina sayari nne na Gliese 676 ambayo ni nyota kibete nyekundu ina sayari nne pia.]
Ncha ya kijiografia
Kama gimba la angani lina uga sumaku kuna pia ncha sumaku. Kwa dunia yetu mhimili wa uga sumaku uko karibu na mhimili wa mzunguko na kwa hiyo ncha sumaku na ncha ya jiografia ziko tofauti lakini karibu. Lakini si lazima iwe hivyo kwa kila sayari. Kwenye sayari ya Uranus kuna tofauti wa nyuzi 60.
Sayari ya nje
Kuwepo kwa sayari ya nje inayozunguka nyota ya kawaida kulithibitishwa mara ya kwanza mwaka 1995 na watafiti wa Geneva waliogundia sayari ya nyota 51 Pegasi. Idadi iliongezeka hasa kutokana na matokeo ya utafiti wa chomboanga Kepler kilichoweza kuthibitisha kuwepo kwa mamia ya sayari za nje zenye ukubwa wa Neptun hadi Utaridi.
Eris (sayari kibete)
Kutambuliwa kwa Eris kulisababisha wanafalaki kuanzisha kitengo kipya cha "sayari kibete". Brown aliwahi kutangaza Eris kuwa sayari ya kumi ya jua letu. Lakini wataalamu wengine waliona uwezekano mkubwa ya kwamba magimba mengine ya kufanana na Eris yatapatikana karibuni. Maana ya neno "sayari" kwa kulingana na sayari za ndani ilihofiwa kutavurugika. Hivyo utaratibu wa sayari kibete ulianzishwa.
Mizari
Kwa kutumia darubini bora zaidi ilitambuliwa katika karne ya 19 ya kwamba Mizar A ni nyota mbili pia. Leo hii inajulikana kuwa Mizar ni mfumo wa nyota nne zinazoshikamana na kuzunguka kitovu cha graviti cha pamoja. Kwa jumla ni ni jozi mbili za nyota yaani Mizar A 1+2 na Mizar B 1+2.
Saratani ya mapafu
Aina nyingine nne kuu za histolojia zimetambuliwa, hata ingawa saratani zingine zinaweza kuwa na mchanganyiko wa aina tofauti za aina ndogo. Aina ndogo zilizo nadra hujumuisha [[Saratani ya glandi ya ute|tyuma za glandi]], [[kasinoidi ya mapafu|tyuma za kasinoidi]], na kasinoma zisizopambanuliwa.
Ekliptiki
Hali halisi Jua linakaa katika kitovu cha mfumo wa Jua likizungukwa na sayari, na wakati huohuo unazunguka polepole kitovu cha Njia Nyeupe pamoja na mfumo wake wa sayari, miezi na asteroidi.
Utaridi
Katika vitabu kadhaa vya Kiswahili sayari inaitwa Zebaki lakini hii inaonekana ni kosa lililotokana na jina la Kiingereza "Mercury" kwa sayari hii. Mercury ni pia jina la metali inayoitwa zebaki kwa Kiswahili kutokana na Kiarabu "زئبق" (tamka "zibaq").
Mnyama
Aina za wanyama ni nyingi sana. Mara nyingi aina zao zinatofautishwa kama ni wanyama wenye seli nyingi (metazoa) au seli moja (protozoa) tu.
Zohali
Zohari ina miezi mingi. Miezi thelathini imepewa majina. Kati ya miezi hii Titan ni mkubwa mwenye kipenyo cha 5,150 km. Ni mwezi wa pekee unaojulikana kuwa na angahewa. Miezi ya Rhea, Dione, Tethys na Iapetus ina vipenyo kati ya 1,050 km na 1,530 km.
Mfumo wa Jua
Kuna magimba 8 yanayozunguka Jua letu yanyoitwa sayari. Sayari ya kwanza Utaridi(ing. Mercury) hadi Zohali (ing. Saturn) zinaonekana kwa macho. Tangu zamani ziilpewa majina na watu. Sayari za mbali zaidi ziligunduliwa tu baada ya kupatikana kwa darubini. Hadi mwaka 2006 Pluto iliyopo nje ya mzingo wa Neptuni ilihesabiwa kuwa sayari, lakini baada ya azimio la Umoja wa Wanaastronomia, Pluto inaitwa sasa "sayari kibete“ pamoja na nyingine, si sayari kamili tena.
Dunia
Kwa jumla dunia ni sayari pekee katika mfumo wa jua yenye maji katika hali ya kiowevu usoni mwake. Bahari kuu ya dunia inashika asilimia 96.5 ya maji yote yaliyopo duniani. Maji ya bahari huwa na asilimia 3.5 chumvi ndani yake.
Sayari
Sayari za jua letu hutofautiana kwa ukubwa na muundo. Mshtarii (Jupiter) ni sayari kubwa na masi yake ni mara 318 masi ya dunia yetu. Sayari ndogo ni Utaridi na masi yake ni takriban nusu ya dunia.
Mfumo wa Jua
Umbali kati ya Jua na Dunia yetu ni takriban kilomita milioni 150. Umbali huu unaitwa „kizio astronomia“ ( AU). Sayari ya mbali zaidi ni Neptuni ambayo ipo katika umbali wa vizio astronomia 30 kutoka Jua yaani ipo mara 30 mbali zaidi kutoka kwenye Jua moaka Duniani. Magimba ya nje sana yanazunguka jua kwa umbali wa vizio astronomia 50 au zaidi.
Sayari ya nje
Kwa muda mrefu sayari nje ya mfumo wa Jua letu hazikujulikana. Giordano Bruno aliwaza mnamo karne ya 16 ya kwamba kuna dunia nyingi katika anga sawa na Dunia yetu. Isaac Newton alifikiri pia ya kwamba sayari zinaweza kuwepo nje ya mfumo wetu. Lakini haikuwezakana kuthibitisha nadharia hizi.
Astronomia
Siku hizi wataalamu wameelewa tabia za nyota nyingi kuwa magimba kama jua letu wakati sayari kuwa magimba kama dunia yetu yanayozunguka jua letu katika mfumo wa jua. Wameelewa pia ya kwamba kuna mabilioni ya nyota zinazojumuika pamoja katika makundi makubwa yanayoitwa galaksi.
Njia nyeupe
Isipokuwa sayari za jua letu na kometi "(zinazoonekana mara chache tu)" na galaksi ya Andromeda "(inayoonekana kama nyota 1)", nyota zote ni kama jua letu.
Tanganyika (ziwa)
Kuna spishi nyingi za samaki aina ya cichlidae zinazokadiriwa kuwa 250 na angalau spishi 75 za samaki wengine. Spishi nyingi wanaishi karibu na mwambao na hadi kina cha mita 180; chini yake kiwango cha oksijeni kinapungua mno. Lakini kiasi kikubwa cha samaki kinapatikana katikati ya ziwa, ila ni spishi chache tu, hasa spishi mbili za kapenta (inayoitwa pia dagaa) na spishi nne za sangala.
Ceres (sayari kibete)
Ilivumbuliwa 1 Januari 1801 na Giuseppe Piazzi aliyeiona kama sayari kamili. Piazzi aliteua jina lake kutokana na mungu wa Kiroma wa kike Ceres aliyehusika na mambo ya ustawi wa mimea hasa ya kilimo, mavuno na upendo wa kimama. 
Katika mwendo wa karne ya 19 magimba mengi mengine yalivumbuliwa hasa katika ukanda kati ya Mrihi na Mshtarii kwa hiyo wanaastronomia walipatana kutumia majina kama asteroidi au pia planetoidi kwa ajili ya magimba yale madogo. Kwa ajili asteroidi hizi ilikuwa kawaida kuweka namba mbele ya jina lenyewe na Ceres iliyokuwa asteroidi ya kwanza iliyovumbuliwa ilipata namba "1" hivyo jina lake likawa "1 Ceres".
Sayari
Zamani kulikuwa na sayari 5 tu zilizoonekana angani kwa macho matupu kama nyota zinazobadilisha mahali. Tangu kupatikana kwa mitambo kama darubini miaka 400 iliyopita idadi ya violwa angani vyenye miendo ya pekee imeongezeka sana lakini imeonekana pia kuna tofauti kubwa sana kati ya violwa hivi.
Zohali
Zohali huhesabiwa kati ya sayari jitu za gesi yaani sayari kubwa sana zilizojengwa hasa kwa gesi inayopatikana katika hali mbalimbali kutokana na shinikizo kubwa inayotokea katika vilindi vyake.
Paralaksi
Paralaksi ya sayari kama Zuhura itakuwa ndogo zaidi kwa sababu sayari hii iko mbali zaidi kuliko Mwezi hivyo tofauti mbele za nyota za mandharinyuma ni kiasi tu ikitazamwa kutoka sehemu tofauti za Dunia. Mpito wa Zuhura mbele ya uso wa Jua ulileta nafasi ya kupima paralaksi linganifu na ukingo wa Jua na hivyo kuwa msingi kwa makadirio ya kwanza kwa ajili ya kujua kizio astronomia. Hapa kipenyo cha Dunia kinachojulikana kilikuwa ni kipimo cha mstari wa msingi.
Shahini
Nyota kuu inafanana kiasi na Jua letu lakini masi yake ni kubwa kwa kiwango cha robo moja. Haionyeshi dalili za kuwa na sayari. Mng'aro wake ni mara sita wa Jua na hii inachukuliwa kama dalili ya kwamba imeshamaliza kumemenyusha heliamu katika kiini chake ikielekea kulipuka na kuwa jitu jekundu.
Raia
Nchini Tanzania kuna aina nne za uraia, nazo ni:
Kisukari aina ya 2
Kote ulimwenguni, kufikia mwaka wa 2010, ilikadiriwa kuwa watu milioni 285 walikuwa na aina ya 2 ya kisukari, hii ikiwa karibu asilimia 90 ya matukio haya.Hii ni sawa na takriban asilimia 6 ya watu wazima duniani. Kisukari hupatikana sana katika [[mataifa yaliyostawi|yaliyostawi]] na [[mataifa yanayostawi]].Hata hivyo, ugonjwa huu ni nadra katika mataifa maskini.
Mwangaza unaoonekana
Mwanzoni nyota ya Kutubu (Polaris) ilifafanuliwa kuwa na mag +2. Baada ya kutambua ya kuwa Kutubu ni nyota geugeu sasa ni Vega inayotumiwa kama nyota ya kurejelea yenye mag 0 (inaweza kuonekana angavu zaidi kidogo). Kuna nyota nne tu zinazoonekana angavu zaidi nazo ni Shira Shira "(Sirius)", Suheli "(Canopus)", Rijili Kantori "(Rigil Kentaurus, α Cen)" na Simaki (Arcturus)), Shira ina mag -1.46.
Asadi (kundinyota)
Asadi huwa na nyota nyingi zinazoonekana kwa macho ya kawaida. Nyota nne angavu zaidi zina magnitudi ya kwanza au pili ambazo ni
Mwangaza unaoonekana
Iwapo gimba la anga inang'aa sana, linakuwa na mag hasi.Mfano wake ni nyota ng'avu sana kama Shira "(Sirius)" na sayari za Zuhura "(Venus)" au Mshtarii "(Jupiter)".
Sayari
Sayari tano za Utaridi, Zuhura, Mirihi, Mshtarii na Zohari huonekana kwa macho kama nyota angani. Lakini tangu zamani zilitambuliwa kuwa tofauti kwa sababu hazikai mahali palepale kama nyota ya kawaida bali huhamahama angani. Kutokana na tabia hii zimetazamwa mara nyingi kuwa na nguvu za pekee au hata kuwa miungu. Unajimu umetumia mwendo wa sayari zinazoonekana kwa macho kama msingi muhimu wa makadirio yao.
Taa (samaki)
Taa ni aina za samaki zilizo na mnasaba na papa. Papa upanga na papa charawanza ni aina za taa pia. Majina mengine ya samaki hawa ni shepwa, karwe , (ki)pungu na nyenga. Kama papa, taa wana kiunzi cha gegedu. Mwili wao ni bapa, isipokuwa ule wa papa upanga na papa charawanza, na mapefu yamekuwa mapana na kama mabawa. Hawana pezi la mkundu. Mdomo upo upande wa chini wa kichwa na hata matamvua yapo chini ya mwili kando ya mapefu. Takriban spishi zote zina jozi 5 za matamvua, lakini spishi kadhaa zinazo 6. Macho ya taa yapo juu ya kichwa na nyuma ya kila jicho kuna spirakuli moja. Taa wengi huvuta maji kupitia spirakuli na huyapitisha kwa matamvua ambayo hufyonza oksijeni kutoka maji haya. Mkia wa taa ni mrefu na mwembamba na hubeba msumari katika spishi nyingi.
Rijili Kantori
Proxima Centauri (yaani nyota ya Kantarusi iliyo karibu zaidi nasi) imegunduliwa kuwa na sayari moja. Vipimo vinavyopatikana hadi sasa zinaonyesha uwezekano mkubwa ya kwamba sayari hii ni ya mwamba (kama dunia yetu, Mirihi au Zuhura) na inaweza kuwa na angahewa, tena katika upeo wa joto unaoruhusu kuwepo kwa uhai.
Sayari
Ufafanuzi huo uliamuliwa kwa kura hata kama wanaastronomia wengine hawakukubali. Azimio hili liliondoa hadhi ya sayari kwa Pluto iliyowahi kutazamwa kuwa sayari katika miaka iliyopita.
Ukanda wa asteroidi
Sayari za Utaridi (Mercury) hadi Mirihi (Mars) zilizopo ndani ya ukanda huu huitwa "sayari za ndani"; sayari zilizoko nje ya ukanda kutoka jua kuanzia Mshtarii (Jupiter) hadi Neptuni huitwa "sayari za nje".
Uranus
Ni sayari kubwa ya tatu ya mfumo wa jua hata kama mada yake ni hasa gesi iliyoganda. Jumla ya masi yake ni mara 14 ya dunia hivyo ni sayari nyepesi kulingana na ukubwa wake.
Sayari kibete
Sababu ya kuanzisha utaratibu mpya wa sayari kibete ilikuwa kutambuliwa kwa Eris mwaka 2005. Wataalamu walio wengi hawakuwa tayari kuikubali kama sayari ya kumi. Lakini ilhali Eris ni kubwa kiasi kushinda Pluto (iliyohesabiwa kati ya sayari hadi wakati ule) yalitokea majadiliano kati ya wataalamu na kitengo kipya cha "sayari kibete" kilianzishwa. Pamoja na hayo Pluto haikuhesabiwa tena kuwa sayari kamili bali sayari kibete.
Mwezi
Sayari inaweza kukosa mwezi au kuwa na miezi mingi. Mshtarii ina miezi zaidi ya 60, mingine mikubwa kama sayari ndogo, mingine midogo yenye kipenyo cha km 1 tu. Dunia yetu ina mwezi mmoja tu. Utaridi haina mwezi.
Saratani (kundinyota)
Saratani haina nyota angavu sana si rahisi kuiona. Nyota angavu zaidi ni Beta Cancri yenye mwangaza unaoonekana wa 3.8 mag. Umbali wake na dunia ni miaka ya nuru 230. Kuna fungunyota moja inayoonekana kwa macho matupu hii ni M 44 inayoitwa pia Praesepe yenye mwangaza unaoonekana wa 3.7 ikionekana kama doa dogo angavu.
Sayari ya Tisa
Uwepo wa Sayari ya Tisa haujakubaliwa na wanaastronomia wote. Kuna nadharia mbadala. Zote zinakubali kuna kitu nje ambacho kutokana na graviti yake kinasumbua obiti za magimba zilizopimwa.
MESSENGER
Njia ya chombo cha angani haikuelekea moja kwa moja kwenda Utaridi kwa sababu hii ingehitaji fueli nyingi mno. Kwa hiyo MESSENGER ilizunguka jua na sayari mbalimbali mara kadhaa hadi kufikia umbali na Utaridi ambako ilishikwa na graviti ya sayari katika njia imara.
Kwa ujumla MESSENGER ilielea kilomita bilioni 8 hadi kufikia njia yake ya kuzunguka sayari ya Utaridi. Kwa kusudi la kupunguza matumizi ya fueli chombo kilipita karibu kwenye sayari za Dunia (2 Agosti 2005) na Zuhura (5 Juni 2007) hadi kukaribia Utaridi mara ya kwanza 14 Januari 2008. Halafu ilipita Utaridi mara tatu kwenye njia ambako graviti ya sayari inachelewesha mwendo wa chombo cha angani yaani mpito wa "swing-by".
Shira (nyota)
Shira si nyota 1 tu bali nyota pacha. Tangu karne ya 19 inajulikana ya kwamba hapa kuna nyota kubwa inayoitwa sasa Sirius A pamoja na nyota ndogo Sirius B. Zote mbili zinashikamana zikizungukuka kitovu cha graviti cha pamoja (ing. ""). Vipimo vya mwendo wa Shira B vinaonyesha uwezekano wa kuwepo kwa nyota ndogo ya tatu lakini Shira C haikuthibitishwa bado. Shira A na B zinazungukana kwa umbali kati ya vizio astronomia 8.2 na 31.5.
Sayari
Wataalamu wa astronomia wamegundua sayari za nje (ing. "exoplanets") yaani sayari zilizo nje ya mfumo wa jua letu zinazozunguka nyota mbalimbali. Kutokana na umbali mkubwa na matatizo ya utazamaji kwa muda mrefu hakukuwa na uhakika kama nyota kuwa na sayari ni jambo la kawaida angani au kama sayari ni chache tu. Hadi Mei 2018 kuwepo kwa sayari 3,767 kumethibitishwa na kati ya hizi mifumo ya sayari 628 imetambuliwa ambako kuna zaidi ya sayari moja..
Kisukari aina ya 2
Viwango vya kisukari mwaka wa 1985 vilikadiriwa kuwa milioni 30 vikiongezeka hadi milioni 135 mwaka wa 1995 na milioni 217 mwaka wa 2005.Ongezeko hili linaaminika kusababishwa na kuongezeka kwa watu wazee ulimwenguni, upungufu wa kufanya mazoezi na kuongezeka kwa viwango vya unene wa kupindukia.Nchi tano zilizo na idadi kubwa ya watu walio na kisukari kufikia mwaka wa 2000 ni India, ikiwa na milioni 31.7 , China milioni 20.8 , Marekani milioni 17.7 , Indonesia milioni 8.4   na Japani milioni 6.8 . Kisukari kinatambuliwa na [[Shirika la Afya Duniani]] kama [[janga]] la ulimwengu.
Saa (kundinyota)
Nyota tatu ilitambuliwa kuwa na sayari, pamoja na Iota Horologii ambayo ni nyota kibete njano inayofanana na Jua yenye umbali wa miaka ya nuru 56.0 kutoka Dunia. Ilitambuliwa kuna na sayari moja yenye ukubwa kama Mshtarii inayoizunguka kila baada ya siku 300.
Uranus
Uranus inaonekana kama nyota hafifu sana yenye mwangaza wa mag 5.6-6. Kutokana na kuwa hafifu vile na mwendo wake wa pole hakuna utamaduni wowote wa kale ulioitambua kuwa sayari. Ilitambuliwa mara ya kwanza kuwa sayari na tarehe 13 Machi 1781 na William Herschel.
Pluto
Pluto ilikuwa ikitambulika kama sayari ya tisa katika mfumo wa jua na sayari zake toka mwaka 1930 hadi Agosti 2006. Vipimo vipya vilileta wasiwasi juu ya swali: Je, sayari ni kitu gani?, hasa baada ya kugundua magimba ya ziada nje ya Pluto yanayokaribia ukubwa wake lakini hayafai kuitwa sayari.
Papa Mbingusi
Papa mbingusi wanajulikana kwa kula aina kubwa mbalimbali ya mawindo ikiwa ni pamoja na samaki, ngisi, pweza, crustaceans na papa wengine. Shepwa wanapendwa kipekee. Papa hawa mara nyingi huonekana wakiogelea kufuata kitako cha bahari, wakinyemelea mawindo yao. Kichwa chao cha kipekee hutumika kama silaha wakati wa uwindaji mawindo yao. Papa mbingusi anatumia kichwa chake kumbana chini stingrays na kumla ray wakati ray ni dhaifu na yupo katika mshtuko. [12] mbingusi mkubwa, huwa wanakuwa kubwa na fujo zaidi kuliko mbingusi wengi, mara kwa mara anahusika katika kuwala spishi wenzake, hula papa mbingusi wengine, ikiwa ni pamoja na watoto wake mwenyewe. 
Katika aina tisa za mbingusi zinazojulikana, ni tatu tu wajulikanao kuwa hatari hasa kwa binadamu: mbingusi kichwa-figo, mkubwa na laini. Hadi 2013, mashambulizi 33 yametokea bila vifo.
Sukari
Aina zote za sukari ni sehemu ya dutu zinazoitwa kabohidrati. Wanakemia hujua aina mbalimbali za sukari. Sukari tunayotumia kama chakula huitwa sukrosi na fomula yake ni CHO. Kuna pia sukari ndani ya matunda ambayo ni tofauti kikemia huitwa fruktosi (CHO) inayosababisha utamu wa matunda.
Mfumo wa Jua
Baada ya obiti ya Mirihi kuna pengo lenye upana wa vizio astronomia zaidi ya tatu na nusu hadi Mshtarii. Katika pengo hili unazunguka ukanda wa asteroidi wenye violwa laki kadhaa pamoja na sayari kibete ya Ceres.
Ndizi
Ndizi zapatikana kwa aina nyingi na wataalamu huhesabu takriban 100. Kwa matumizi ya kibinadamu aina zifuatazo zatofautishwa kufuatana na matumizi:
Mirihi
Sura ya Mirihi inafanana zaidi na dunia yetu kati ya sayari zote ilhali haina joto au baridi kali mno. Kutokana na rangi yake, iliyosababishwa na wingi wa kutu, imeitwa "sayari nyekundu".