Teolojia ya dogma ni nini?
Dogma
Dogma ni neno linalotumika hasa kumaanisha fundisho la imani lisiloweza kukanushwa na wafuasi wa dini fulani. Linaweza kutumika pia kwa maana isiyo ya kidini.
Epistemolojia
Mara nyingi, taarifa za "imani" humaanisha kuwa mzungumzaji anatabiri kuwa kitu fulani kitakuwa cha maana au kufanikiwa kwa njia fulani — labda mzungumzaji anaweza "kuamini katika" timu ya kandanda anayoipenda zaidi. Hii si aina ya imani ambayo kawaida huangaziwa katika epistemolojia. Aina ya imani ambayo huangaziwa ni ile ambapo "kuamini kitu fulani" kunamaanisha tu dhana zozote zinazoeleweka kuwa za kweli. Kwa mfano, kuamini kuwa "Anga ni rangi ya bluu" ni kweli.
Efrem wa Syria
Ni mwanateolojia ambaye, juu ya msingi wa Biblia, anafikiri kishairi fumbo la ukombozi wa [[binadamu]] ulioletwa na Kristo, [[Neno wa Mungu]] aliyefanyika [[mtu]].
Farakano la Donato
Ndiyo sababu ya farakano, kwani Kanisa Katoliki lilitetea mafundisho ya kuwa kila Mkristo anaweza kuteleza katika dhambi, lakini toba inaponya makosa yote. Wafuasi wa Donato walijitenga wakijiona ndio Kanisa la kweli lenye waumini na viongozi walio safi.
Damu
Teolojia ya Walutheri hufunza kuwa mwili na damu ziko pamoja "katika, pamoja na, na chini ya" mkate na divai ya sherehe ya Ekaristi. Aina nyingine za Uprotestanti, hasa [[Wapresbiteri] na [[Wamethodisti]], hufundisha kuwa divai ni alama tu ya damu ya Kristo, ambaye yuko kiroho lakini hayuko kimwili.
Epistemolojia
Utegemeaji ni nadharia inayodokeza kuwa imani ni ushahidi wake katika (au vingenevyo inapewa ushahidi kwa njia ambayo inatazamwa kama maarifa) ikiwa tu inazalishwa na michakato ambayo kawaida inatoa idadi kubwa ya mpango imani za kweli na za uwongo zinapolinganishwa.
Teolojia ya Kiroho
[[Lugha]] ya maisha ya Kiroho, yenye msingi katika Biblia, imepata muundo maalumu kwa njia ya walimu wa Kiroho. Polepole misamiati waliyoitumia kutokana na mang’amuzi yao imepenya teolojia ya maisha ya Kiroho, lakini inahitaji kulinganishwa na ile ya teolojia ya kawaida ili kukwepa makosa kadhaa, kama yale aliyoyaangukia [[Eckart]] akitamka kwa maana ya ki[[falsafa]] maneno yaliyo kweli kwa maana ya Kiroho tu.
Lugha ya walimu wa Kiroho inaonekana na wanateolojia wengi kuwa inatumia mno mifano, tena inapita kiasi. Shida ni kwamba pengine mwenye [[akili]] anadai kumsahihisha anayemzidi akili, kama vile [[kinda]] angedai kumfundisha [[tai]] namna ya kuruka! Wanateolojia hao hawaelewi kuwa “lugha ya Kiroho haina budi kutofautiana na ile ya falsafa; humo mifano ya kuzidisha inatumika si kama pambo la usemi, bali ni namna inayotakiwa kabisa ili kumaanisha mambo kwa usahihi, kwa sababu kazi yake ni kutokeza mang’amuzi, tena mang’amuzi ya hali ya juu, yaliyo magumu kutokezwa kuliko mengine yote… Akili inavuka toka misamiati ya aina moja hadi ya aina nyingine, kama vile kutoka [[Kilatini]] kwenda [[Kichina]] au [[Kiarabu]]. Lakini haiwezi kutumia [[sarufi]] ya lugha mojawapo kwa nyingine” ([[Yakobo Maritain]]).
Kwa mfano, Yohane wa Msalaba anaeleza hali ya kuzama katika sala kuwa ni kutotenda, kumbe Thoma wa Akwino anaiita “utendaji bora kuliko wowote”. Wa pili anatazama upande wa falsafa, wa kwanza upande wa mang’amuzi ya mafumbo, ambamo kusimama kwa utendaji wa kibinadamu kunaonekana kama kutotenda.
Vilevile, neno “maumbile”, maana yake katika falsafa ni ya kinadharia: ni jinsi yalivyokusudiwa na Muumba, pasipo ubaya; kumbe maana ya Kiroho inategemea mang’amuzi ya [[dhambi ya asili]], yaani kwamba ma[[donda]] yaliyotokana nayo hayajapona kikamilifu hata ndani ya [[Wakristo]], yakiathiri umbile na kujitokeza kama [[umimi]] mkubwa unaozidishwa na [[dhambi]] za binafsi. Hivyo mafundisho ya lugha hizo mbili hayapingani.
Kila [[fani]] ina misamiati yake maalumu isiyoeleweka vizuri kwa wasioijua. Maneno yanatokeza mawazo, kama vile mawazo yanavyotokeza ukweli wa mambo. Mawazo ya [[sayansi]] ni sahihi kuliko yale ya kawaida, hivyo pengine yanadai misamiati mipya kuyatokeza. Ikiwa hivyo kwa sayansi, kwa nini isiwe hivyo kwa maisha ya Kiroho?
Teolojia ikitetea lugha ya walimu wa Kiroho inafundisha kwamba tunaweza kusema juu ya Mungu na juu ya maisha ya Kiroho kwa kutumia ama maneno yenye maana halisi ama mifano. Hivyo tunasema kwa maana halisi, “Mungu ni mwema na mwenye hekima: ndiye wema na hekima yenyewe”. Kwa kuwa hizo [[sifa]] hazina [[kasoro]], Mungu anazo kuliko viumbe. Kumbe kwa mfano tu tunaweza kusema, “Mungu anaghadhibika”: kwa kuwa [[hasira]] ni [[ono]] la [[hisi]], haiwezi kuwemo ndani ya Mungu aliye [[roho]] tu; hivyo “[[ghadhabu]] ya Mungu” ni mfano tu wa [[haki]] yake.
Tuongeze kwamba kati ya maneno yenye maana halisi yanayotumika kumhusu Mungu, yale ya kukanusha (k.mf. “asiyebadilika”) ni sahihi kuliko yale ya kukiri, kwa sababu sisi tunajua zaidi Mungu asivyo kuliko alivyo. Yaani tunajua vizuri kwamba hana [[mwili]], wala [[mwendo]], wala mipaka; kumbe hatuwezi kujua namna ambayo sifa za Kimungu zimo ndani mwake na zilivyo kitu kimoja tu katika ukuu wa [[Umungu]] ambao uko wazi kwa wenye [[heri]] wa mbinguni tu, wanaouona moja kwa moja. Ndiyo sababu waliozama katika mafumbo wakimzungumzia Mungu wanatumia zaidi maneno ya kukanusha (k.mf. “asiyeeleweka”), tena wanasema kumtazama hivyo ni bora kuliko kuelewa, kwa sababu kwa namna yake kunafikia juu zaidi, hadi ukuu wa Umungu na maisha yake ya ndani.
Halafu, kati ya majina ya kukiri yanayotumika kwa maana halisi, yale yasiyobainisha na yale ya kawaida ndiyo yanayomtokeza Mungu vizuri zaidi. Kwa hiyo [[jina]] [[YHWH]] ndilo lake kuliko yote, kwa kuwa fumbo la jina lenyewe linadokeza [[bahari]] isiyo na mipaka ya Umungu. Kinyume chake, majina yaliyo wazi (k.mf. “Mwenye akili”) hayatokezi inavyofaa ukuu wa Mungu. Ndiyo sababu waliozama katika mafumbo wanasema [[sala ya kumiminiwa]] si wazi wala haielezeki, hata hivyo ni bora kuliko maneno wazi ya njozi.
Hatimaye, maneno ya mifano yanahitajika panapokosekana yale yenye maana halisi. Ndiyo sababu waliozama katika mafumbo wanasema juu ya [[kuposwa]] na [[kuolewa]] Kiroho ili kumaanisha muungano na Mungu ambao unaigeuza roho. Haja ya kutumia mifano ya namna hiyo inatokana na sisi kujua mambo ya Kiroho kwa njia tu ya vitu vinavyoonekana, pamoja na ugumu wa kupata maneno ya kufaa kuyatokeza.
Misamiati ya kawaida ya Maandiko matakatifu na ya teolojia yanaweza yakatosha kufundishia maisha ya Kiroho; lakini walimu wa maisha hayo, ili kuepa [[sentensi]] ndefu mno, walitumia misamiati maalumu au kuipa maana mpya ile ya zamani, kiasi kwamba haisemi [[ukweli]] ikitumika upande wa falsafa au wa teolojia ya kawaida. Kwa mfano, wakisisitiza udogo wa [[kiumbe]] chochote, ambao mwanateolojia angeutokeza kwa sentensi tano, wanatamka kifupi, “kiumbe si kitu”. Usemi huo si [[uongo]], isipokuwa tukiuelewa kwa maana halisi ya maneno (hapo ungesema Mungu hajaumba chochote; lakini hilo halihitaji maelezo). Kwa mtazamo wake mwanateolojia angeuongezea msemo huo walau “peke yake” aweze kuukubali.
Misamiati ya kupinganisha inatokeza jambo kuu kwa njia ya matokeo yake ndani mwetu yaliyo kama kinyume chake. Kwa mfano, “[[giza]] kuu” maana yake ni “[[mwanga]] usiofikiwa anamokaa Mungu” ambao unatupofusha macho. Vilevile [[hekima]] ya Mungu inaitwa “[[upumbavu]]” kwa kuwa ndivyo inavyoonekana na wapumbavu: “upumbavu wa Mungu una hekima zaidi ya wanadamu, na [[udhaifu]] wa Mungu una [[nguvu]] zaidi ya wanadamu” (1Kor 1:25).
Misamiati ya kuzidisha inataka kudokeza ukuu usio na mipaka wa Mungu (k.mf. “wema mkuu”) au udogo wa kiumbe mbele yake. Misamiati hiyo haipiti ukweli, bali dhana za watu, kwa kuwa Mungu ni mkuu kuliko tunavyoweza kuwaza, na [[adhabu]] zake zinapita [[ubunifu]] wetu. Katika maandishi ya kibinadamu, pengine vipimo vinazidishwa ili kumgusa msomaji (k.mf. kwa kusema [[mtu]] mrefu ni [[jitu]]). Kumbe waliozama katika mafumbo wanatumia misamiati ya kuzidisha kwa sababu wanashindwa kueleza kwa namna tofauti ukuu wa Kimungu; kuzidisha kwao hakuna kosa wala [[udanganyifu]]. Mfano wa aina hiyo ni maneno ya Yesu: “[[Jicho]] lako la kuume likikukosesha, ling’oe ulitupe mbali nawe… Na [[mkono]] wako wa kuume ukikukosesha, ukate uutupe mbali nawe…” (Math 5:29-30). Si suala la kujikata, ila ni usemi unaofaa kuonyesha ukuu wa [[hatari]] na haja ya kuikwepa haraka.
Yohane wa Msalaba alipochora ukurasa wa kwanza wa kitabu chake “[[Kupanda Mlima Karmeli]]” aliandika juu ya mapito membamba ya ukamilifu, “kutokuwa na chochote, chochote, chochote, chochote”. Ingawa anaonekana kudai mtu ajikane mno, [[kusudi]] lake ni kumpandisha kwa [[njia ya mkato]]. Juu ya hayo aliandika, “Kwa kuwa sitaki tena kitu kwa kujipendea, napewa vyote pasipo kuvitafuta”. Hapo mbele akaeleza, “Kujitenga na viumbe kunaleta [[furaha]] na [[faraja]] kuliko kutamani kwa [[moyo]] kuvimiliki… Mtu akijitenga na vitu anakuja kuvifahamu wazi zaidi, upande wa maumbile na upitao maumbile, na hivyo anavifurahia sana kuliko yule anayeambatana navyo. Anavifurahia kadiri ya ukweli wake, si kadiri ya udanganyifu wake. Hisi zinafikia ma[[umbo]] tu ya vitu, kumbe roho inapenya ukweli na [[thamani]] yake. Kwa sababu hiyo, furaha za hisi zinaitia giza akili yetu… Kuikataa na kuitakasa furaha hiyo kunaiwezesha akili ione vizuri, kama vile [[hewa]] inavyong’aa [[moshi]] ukiondoka. Aliyejitenga na viumbe anavifurahia vyote kama kwa kuvimiliki, kumbe yule anayetafuta tu kuvimiliki anavikinai bila ya kukifurahia hata kimoja”. [[Mtume Paulo]] aliwahi kusema, “… kama wasio na kitu, bali tu wenye vitu vyote” (2Kor 6:10). [[ Fransisko wa Asizi]] alifurahia [[mandhari]] nzuri za [[mkoa]] wake kuliko wenye maeneo yale ambao mawazo yao yote yalilenga tu kuyazalisha iwezekanavyo.
Basi, misamiati hiyo inatuamsha kutoka [[lepe]] la [[usingizi]] na kutuonyesha lililo muhimu peke yake.
Kila mojawapo ina stahili zake. Kwa teolojia inafaa zaidi lugha ya kinadharia, sahihi, inayotumia misamiati kwa maana halisi tu. Lakini kwa kuongoza watu wajikane kwa bidii ili kuungana na Mungu, misamiati ya walimu wa Kiroho inafaa zaidi kwa sababu ni hai, ya kuvutia, mifupi na inaeleweka kimaisha. Haitokezi tu mawazo, bali mang’amuzi na upendo motomoto wa Mungu. Inaepa mizunguko ya maneno na mibainisho inayoweza ikazuia mruko wa upendo huo. Kinyume chake inatuongoza tumtafute Mungu mwenyewe ikitukumbusha kuwa hata kama ukweli wa mawazo umo akilini mwetu, wema unaolengwa na utashi uko nje ya roho yetu, umo ndani ya Mungu; tena inatufanya tufikirie kwamba yale ambayo ndani ya Mungu hayaeleweki wala hayasemeki, ndiyo mema makuu yanayoweza kupendwa motomoto hata yasipojulikana wazi.
Tofauti ya lugha hizo mbili inaonekana katika kulinganisha maneno yafuatayo ya [[Yesu]] na ufafanuzi wake wa kiteolojia: “Yeye aipendaye [[nafsi]] yake ataiangamiza; naye aichukiaye nafsi yake katika [[ulimwengu]] huu ataisalimisha hata uzima wa milele” (Yoh 12:25). Ufafanuzi wa maneno hayo mafupi, hai na ya kimaisha ni kama ifuatavyo: anayejipenda kinyume cha upendo wa Mungu atajipoteza; lakini hatajipoteza akijipenda kimaumbile, yaani kwa [[pendo]] lililo tofauti na upendo wa Mungu lisiwe kinyume chake; zaidi tena hatajipoteza akijipenda kwa pendo lililomo ndani ya upendo wa Mungu. Kubainisha aina hizo tatu za kujipenda ni jambo la lazima kwa teolojia, lakini ni kazi ya akili inayochunguza mambo, kumbe maneno ya Yesu yanatufanya mara tupende kwa bidii.
Lugha bora ni ile inayotokeza wazo la juu zaidi. Sasa, sala ya kumiminiwa, ingawa si wazi, ni ya juu kuliko [[nadharia]]. Basi, lugha ya wanaotushirikisha yale waliyomiminiwa katika sala ni bora kuliko ile ya wanateolojia. Inafaa kwamba baadhi ya wanaozama katika mafumbo ni pia wanashairi hodari waweze kutujulisha vizuri mang’amuzi yao ya ndani, jambo ambalo si la lazima kwa wanateolojia. “Ingawa tunajua kidogo sana mambo ya juu kabisa, kile kidogo tunachokijua kinatosha kutufanya tukipende na kukitamani kuliko ujuzi sahihi kabisa wa mambo ya chini ambao tunaweza tukawa nao” (Thoma wa Akwino). Hivyo, wazo la kufaa kuhusu [[Utatu]], hata lisipokuwa la wazi, lina thamani kuliko [[hakika]] zote za [[hisabati]], kutokana na ubora wa jambo husika. Vilevile sala ya kumiminiwa inang’amua uwepo wa Mungu, jambo bora kuliko tunalolizingatia kwa teolojia; tena namna yake ya kujua ni bora zaidi.
Tuliyoyasema yanathibitishwa na kwamba lugha ya Yesu ndiyo bora; sasa ile ya walimu wa Kiroho inalingana nayo kuliko ile ya wanateolojia. Lugha hiyo inadumisha imani na upendo kwa Mungu, yaani roho yenyewe ya teolojia. Upande mwingine, lugha ya falsafa na teolojia ni ya lazima kwa kufafanua ukweli uliofunuliwa dhidi ya udanganyifu unaoweza ukaupotosha. Ndiyo sababu walimu wa Kiroho waliwaheshimu wanateolojia bora, kumbe waliojidai tu kuzama katika sala waliwapuuzia. Basi, anayeongoza watu Kiroho anatakiwa kujua lugha hizo mbili na kuweza kuzifafanua moja kwa njia ya nyingine. Hatuwezi kusema mtu anaelewa lugha ya walimu wa Kiroho asipoweza kuifafanua kiteolojia, wala kusema anaelewa ukuu wa teolojia asipojua inavyohusiana na maisha ya Kiroho.
[[Category:Ukristo]]
[[Category:Teolojia]]
Kristolojia
Kristolojia (kutoka maneno ya Kigiriki Χριστός, Khristós, Kristo na λογία, logia, elimu) ni tawi la fani ya teolojia linalochunguza hasa imani ya Kanisa kuhusu nafsi na hali za Yesu Kristo kwa kutegemea kwanza Injili na vitabu vingine vya Agano Jipya, lakini pia mapokeo ya Mitume yanavyojitokeza katika mitaguso ya kiekumeni na maandishi ya mababu wa Kanisa.
Historia ya Kanisa
Baada ya hapo vitabu viliendelea kuandikwa kwa kutetea, kutangaza na kufafanua imani sahihi: hivyo havikukusanywa katika Agano Jipya, lakini ndivyo mwanzo wa teolojia kama fani maalumu. Tofauti za ufafanuzi huo, kama zile kati ya shule ya Aleksandria na shule ya Antiokia, ndizo chanzo cha mabishano yaliyochangia mafarakano makubwa yaliyotokea hasa katika karne ya 5, ingawa kuanzia mwaka 325 mitaguso mikuu ilikusanya maaskofu wengi kutoka sehemu mbalimbali ili kumaliza migogoro. Tofauti za lugha na utamaduni, pamoja na utaifa, zilichangia sana mafarakano.
Seminari
Seminari kuu, au vyuo vya teolojia, ni muundo wa malezi ya juu kwa watu wanaolenga moja kwa moja upadri au huduma nyingine ya uongozi katika Kanisa.
Ukristo
Baada ya hili, mafundisho ya Kristo yanatofautiana katika kuchukulia hali hii. Kwa mujibu wa Kristo, dhambi, matendo yenye kukosea kanuni za kiroho na hata za kimaumbile, hufutwa na toba; wakati katika mafundisho ya Buddha, makosa yote yanatokana na kutokuwa makini. Hivyo, kwa mujibu wa Buddha, njia pekee ya kumkomboa mtu na shida zake ni kufuata mwongozo wa Nguzo Nane ambazo humweka katika hali ya kuweza kuamka kiroho wakati utulivu wa kimwili na wa kiakili unapofikiwa. Haya ndiyo yanayofanya Ubuddha kuwa ni njia inayojali sana nidhamu ya mtu kimatendo, wakati Ukristo hufuata sana moyo wenye kukiri makosa, na kutafuta uadilifu wa kweli wa kiroho. Huu ni uzuri wa pekee kutoka kwenye mafundisho ya Yesu: "Tubuni" kwa kuwa saa ya ukombozi ni sasa...
Ukristo
Kwa kweli Karne za Kati zilikuwa na mchanganyiko wa mambo yaliyopingana: ibada za nje tu na za dhati kabisa; teolojia iliyoelekeza kutenda kwa msingi wa nipe nikupe na hakika ya kwamba binadamu anategemea kabisa neema ya Mungu; kutojali wajibu hata upande wa viongozi wa Kanisa na marekebisho safi ya mashirika ya kitawa.
Historia ya Wokovu
Mfano huo wa upendo wa Mungu kwa bibiarusi asiye mwaminifu uligusa sana watu ukazidi kuzingatiwa mpaka katika Agano Jipya na kuchangia uimara wa ndoa iliyofikiriwa upya kama upendo mwaminifu, si kama uhusiano wa kisheria au wa kimwili tu ambao udumu mpaka utakapoendelea kuleta faida. Zaidi ya hayo, uliwaelekeza Waisraeli kupokea fundisho la Yesu kwamba dini ni suala la upendo, si ibada wala sheria tu.
Mtaguso Mkuu
Kumbe mitaguso iliyofanyika baada ya farakano la mwaka 1054 kati ya Kanisa la Mashariki na Kanisa la Magharibi, pamoja na kulenga umoja uliovunjika na kufundisha dogma mpya, ilishughulikia zaidi urekebisho wa Kanisa katika ngazi na nyanja zote.
Ukristo
Baada ya hapo vitabu viliendelea kuandikwa kwa kutetea, kutangaza na kufafanua imani sahihi: ndiyo mwanzo wa teolojia kama fani maalumu. Tofauti za ufafanuzi huo, kama zile kati ya shule ya Aleksandria na shule ya Antiokia, ndizo chanzo cha mabishano yaliyochangia mafarakano makubwa yaliyotokea hasa katika karne ya 5, ingawa kuanzia mwaka 325 mitaguso mikuu ilikusanya maaskofu wengi kutoka sehemu mbalimbali ili kumaliza migogoro. Tofauti za lugha na utamaduni, pamoja na utaifa, zilichangia sana mafarakano.
Maana ya maisha
Ukanti ni falsafa iliyo na msingi katika maandishi ya kimaadili, ya somo la maarifa na ya kimetafizikia ya Immanuel Kant. Kant anajulikana kwa nadharia ya uwajibikaji ambayo msingi ni wajibu mmoja wa kimaadili, "dhana ya lazima bila kujalisha", inayotokana na dhana ya uwajibikaji. Wakanti wanaamini kuwa vitendo vyote vinafanywa kulingana na lengo au kanuni fulani isiyobainika wazi, na kuwa ili vitendo viwe adili, ni lazima viambatane na dhana ya lazima bila kujalisha.
Atukuzwe Baba
Atukuzwe Baba (kwa Kilatini "Gloria Patri") ndiyo doksolojia (kutoka neno la Kigiriki: δοξολογία, linaloundwa na δόξα, "doxa", "utukufu" na λογία, -"logia", "neno") inayotumika zaidi katika madhehebu mengi ya Ukristo.
Dhana
Dhana (kutoka neno la Kiarabu) ni wazo lisilo bayana wala la hakika lakini mtu au jamii wanaweza kuwa nalo na kulipendekeza kwa wengine ili lizidi kuchunguzwa upande wa falsafa, sayansi n.k. kwa kutumia hoja, vipimo na njia nyingine za kufikia ukweli.
Torati
Torati si mkusanyo wa mpango wa sheria, bali hasa msingi wa kiteolojia wa imani ya Israeli ("Mungu mmoja, taifa moja, nchi moja") ambamo zinapatikana sheria nyingi pia pamoja na historia ya taifa la Mungu. Sheria zinaweza zikafanana na zile za makabila ya jirani, lakini zina mambo ya pekee yanayotokana hasa na imani ya kuwa Mungu ni mmoja tu.
Biomasi
Biomasi ni dhana muhimu katika ekolojia na ni namna ya kuangalia upande wa kimwili wa uhai duniani ni pia dhana muhimu katika maswali ya uzalishaji wa nishati hasa nishati mbadala.
Mtaguso wa kwanza wa Vatikano
Ingawa lengo halikuwa hilo, tokeo kuu la kazi ya mtaguso huo ni tangazo la dogma ya Papa kuwa na karama ya kutokosea katika mafundisho ya imani na maadili anayoyatoa ili yadumu moja kwa moja pale anapotimiza masharti fulani (kwa kifupi: akisema "ex cathedra", yaani "kutoka ukulu).
Ukristo
Neno "Katoliki" tunaendelea kulitumia zaidi kwa maana ya madhehebu maalumu yenye wafuasi wengi duniani. Kiteolojia linamaanisha "Kanisa lililopo popote, lililo moja tu kila mahali na kila wakati". Kwa maana hiyo kila Mkristo yumo katika Ukatoliki, kwani mbele ya Kristo Kanisa ni moja tu, kila mahali duniani.
Utetezi wa Kanisa Katoliki
Utetezi wa Kanisa Katoliki ni sehemu ya teolojia ya Ukristo inayolenga kutoa hoja za kutetea imani na maisha ya Kanisa Katoliki dhidi ya zile za watu wa madhehebu au dini nyingine au za wale wasio na dini yoyote wanaolenga kuthibitisha kasoro zake ili kukomesha imani katika asili yake ya Kimungu.
Hukumu ya mwisho
Hukumu ya mwisho, Siku ya hukumu au Siku ya Bwana (kwa Kiebrania "Yohm Ha Din"; kwa Kiarabu يوم القيامة, Yawm al-Qiyāmah au يوم الدين, Yawm ad-Din) ni sehemu ya imani ya dini za Uzoroasta, Uyahudi, Ukristo na Uislamu.
Sirili wa Yerusalemu
Kuhusu ekaristi, alikuwa mwanateolojia wa kwanza kufafanua uwemo halisi wa Mwili na Damu ya Kristo kama tokeo la badiliko la dhati za mkate na divai likisababishwa na Roho Mtakatifu kuitwa juu ya vipaji hivyo. Alifananisha badiliko hilo na lile la maji kuwa divai kwenye arusi ya Kana.
Ulimwengu
Theolojia pamoja na elimu ya kidini inatazama ulimwengu kama kazi ya Mungu inauliza maswali jinsi gani mapokeo ya kidini na maanddiko matakatifu yanalingana na mtazamo mpya wa sayansi juu ya ulimwengu.
Simeoni Mwanateolojia Mpya
Alipewa sifa "Mwanateolojia" si kutokana na elimu yake, bali kwa sababu ya kufundisha kwa dhati juu ya Mungu kutokana na mang'amuzi yake katika sala, kama walivyofanya Mtume Yohane na Gregori wa Nazianzo. Mojawapo ya mafundisho aliyosisitiza ni kwamba wote wanatarajiwa kufikia mang'amuzi hayo.
Dogma
2. wazo, fundisho la falsafa au dini;
Ekaristi
Katika imani ya Kanisa Katoliki na Waorthodoksi sakramenti inayokamilisha ubatizo na kipaimara ni ekaristi, iliyo kuu kuliko sakramenti zote kwa sababu ndiyo Yesu mzima, Mungu-mtu, katika maumbo ya mkate na divai. Walioshiriki kifumbo kifo na ufufuko wake wakapokea kwake paji la Roho Mtakatifu, wanaalikwa kukaribia mara kwa mara meza anapowalisha na kuwanywesha Mwili na Damu yake ili washiriki uhai wake kwa dhati zaidi na zaidi. “Aulaye mwili wangu na kuinywa damu yangu hukaa ndani yangu, nami hukaa ndani yake. Kama vile Baba aliye hai alivyonituma mimi, nami ni hai kwa Baba; kadhalika naye mwenye kunila atakuwa hai kwa mimi” (Yoh 6:56-57). Ubatizo na kipaimara havirudiwi, vinadumu ndani ya mtu kama mifupa ambayo ekaristi ya mara kwa mara inazidi kuitia mwili na damu.
Historia ya Utawa
Dominiko Guzman (1170-1221) akiwa padri aliguswa na uenezi wa uzushi akajitahidi kutatua tatizo hilo. Ili akubaliwe na watu wote kama mhubiri halisi wa Injili alishika ufukara wa Yesu na mitume wake: kwenda wawiliwawili, kwa miguu, bila ya kuchukua chochote kwa safari. Hivyo aliliandalia Kanisa kundi la watu wanaofanya kazi ya kuhubiri, ambayo awali ilikuwa maalumu ya maaskofu. Kwa lengo hilo utawa wake ulipunguza miundo ya kimonaki na urefu wa liturujia ili kuacha nafasi ya kusoma na kusali zaidi mmojammoja: hivyo ndugu wahubiri watajipatia ukweli ambao wawashirikishe wengine kwa kuhubiri na kufundisha. Ndio utume unaolingana zaidi na maisha ya sala na kusoma.
Lumen Gentium
Halafu unaonyesha kuwa Kanisa ni mwanzo wa ufalme wa Mungu, nalo linafananishwa na kundi la kondoo, shamba, jengo na hekalu la Mungu au bibiarusi anayeungana na Bwanaarusi wake kuwa mwili mmoja, yaani mwili wa Kristo: ndio ukweli wenyewe wa Kanisa.
Maisha ya kiroho
Teolojia hiyo ya maisha ya kiroho ya Kikristo inaitwa pia kifupi Teolojia ya Kiroho.
Bikira Maria
Dogma ilitangazwa mwaka [[431]] kwenye [[Mtaguso wa Efeso]] uliomuita “Mzazi wa Mungu”, ukisema Maria anastahili kuitwa hivyo kwa sababu Mwana wa milele wa Mungu, ambaye ni Mungu sawa na Baba, alifanyika mtu toka kwake. Akiwa mja mzito alishangiliwa: “Umebarikiwa wewe katika wanawake, naye mzao wa tumbo lako amebarikiwa. Limenitokeaje neno hili, hata mama wa Bwana wangu anijilie mimi?” (Lk 1:42-43). Ungamo hilo la Elizabeti likakamilishwa na [[Mtume Thoma]] aliyemuambia Yesu mfufuka: “Bwana wangu na Mungu wangu!” (Yoh 20:28).
Katoliki
Makanisa mengi ya Matengenezo ya Kiprotestanti hutumia neno "la kikatoliki" kurejea kwa imani kwamba Wakristo wote ni sehemu ya Kanisa moja bila kujali madhehebu; kwa mfano, Mlango wa Westminster XXV Ukiri wa Imani hutaja "Katoliki au Kanisa zima." Ni sambamba na tafsiri hii, ambayo inatumika neno "la kikatoliki" (zima) na hakuna dhehebu moja, kwamba kuelewa neno "moja takatifu Katoliki na la Kitume" katika Kanuni ya Imani ya Nisea, maneno "imani ya kikatoliki" katika Kanuni ya Imani ya Athanasi na neno "takatifu" katika "kanisa Katoliki" kanuni ya Imani ya Mitume.
Bernardo wa Clairvaux
Fikra zetu kuhusu mafumbo ya Mungu ziko katika hatari ya kugeuka zoezi la bure la akili zisipotegemea imani ya dhati iliyolishwa na sala hasa katika uhusiano wa dhati na Bwana: ndiyo “ujuzi wa watakatifu” ambao unatolewa na Roho Mtakatifu na kuhitajiwa na teolojia.
Thomas Aquinas Mtakatifu
Ndiyo sababu kitabu hicho kikubwa kimegawanyika katika sehemu tatu: “Kwa kuwa lengo kuu la teolojia ni kufundisha [[ujuzi]] wa Mungu, si tu jinsi alivyo mwenyewe, bali pia kama asili na lengo kuu la vitu, na hasa la viumbe wenye akili, ilivyo wazi katika yale tuliyoyasema tayari, basi tutafafanua: 1) Mungu; 2) [[maendeleo]] ya kiumbe mwenye akili kumuelekea Mungu; 3) Kristo ambaye kama mtu ndiye [[njia]] yetu kwa Mungu”.
Maana ya maisha
Katika shule zote za Uhindu, maana ya maisha imefungwa ndani ya dhana za karma (kitendo chenye matokeo), samsara (mzunguko wa kuzaliwa na kuzaliwa upya), na moksha (ukombozi). Kuwepo kunaaminika kuwa maendeleo ya atman kupitia vipindi vingi vya maisha, na maendeleo yake ya mwisho kuelekea ukombozi kutoka karma. Malengo hasa ya maisha kwa jumla husongeshwa chini ya (mazoea) pana ya yoga au dharma (kuishi kisahihi) ambayo yanakusudiwa kujenga kuzaliwa kupya kuzuri zaidi, ingawa hayo pia kwa ujumla ni matendo chanya katika maisha haya. Shule za jadi za Uhindu mara nyingi huabudu Madeva ambao ni dhihirisho ya Ishvara (Mungu wa kibinafsi au wa kuchaguliwa).
Imani ya Kanisa
Imani ya Kanisa (kwa Kilatini: "fides Ecclesiae"; kwa Kiingereza: "Faith of the Church") ni wazo la msingi la teolojia ya Kanisa Katoliki. Maana yake ni kwamba imani si kazi ya Mkristo binafsi kwanza, bali ya Kanisa lote kwa pamoja.
Mwanatheolojia
Si lazima awe mwalimu wa dini yake anayetambuliwa na waumini, kwa sababu kitambulisho ni kiwango chake cha elimu si imani. Hata hivyo kuna pia wanatheolojia ambao mara nyingi ni viongozi wa kiroho.
Ontolojia
Ontolojia (kutoka maneno ya Kigiriki "on", kilichopo, na "logia", elimu) ni somo la kifalsafa la asili ya kuwepo, na pia kategoria za msingi za kuwepo na uhusiano wao. Ni tawi kubwa la metafizika.
Teolojia
Teolojia hufundishwa katika vyuo na katika nchi mbalimbali; iko pia kama idara ya Chuo Kikuu. Idara hizi mara nyingi zinatenganishwa kimadhehebu. Mtu aliyepita mafundisho ya chuo huitwa mwanateolojia.
Alfonso Maria wa Liguori
Hasa katika kitabu chake muhimu zaidi, “Teolojia ya Maadili”, Alfonso alipendekeza uwiano mzuri kati ya madai ya sheria ya Mungu - ambayo imeandikwa mioyoni mwetu, imefunuliwa kikamilifu na Kristo na kufafanuliwa rasmi na Kanisa - na nafasi ya dhamiri na hiari ya binadamu - ambaye anakomaa kwa kuambatana na ukweli na wema.
Dogma
3. uamuzi, tamko.
Antoni wa Padua
Katika mafundisho kama hayo inajitokeza tayari tabia maalumu mojawapo ya teolojia ya Kifransisko: kusisitiza upendo, ambao kutoka kwa Mungu unaenea rohoni upande wa utashi na unakuwa chemchemi ya ujuzi wa Kiroho unaopita ujuzi mwingine wowote. Kwa sababu ni kwa kupenda kwamba tunakuja kufahamu. “Upendo ndiyo roho ya imani na kuipa uhai; bila upendo, imani inakufa”.
Kristolojia
Mitaguso ya kiekumeni ilipaswa yote kujadili suala hilo ili kurudisha amani katika Kanisa na katika dola la Roma. Maamuzi yake yanashikiliwa hadi leo kwa imani na madhehebu karibu yote ya Ukristoingawa mengi yalijitenga, hasa Makanisa ya Kiorthodoksi ya Mashariki.
Dogma
Neno la Kigiriki "δογμα", "dògma", linatokana na kitenzi "δοκω", "doko". Maana zake zilikuwa tatu:
Neno la Mungu
Neno la Mungu ni namna ambayo wafuasi wa dini kadhaa wanavyotazama misahafu yao ili kusisitiza imani yao ya kuwa hiyo iliandikwa kadiri ya Mungu na kuleta kwa usahihi ufunuo wake.
Historia ya Kanisa
Muda uleule Mhispania kwa jina Dominiko Guzman (1170-1221) aliunda shirika la watawa. Kusudi lake lilikuwa kuhubiri. Akiwa padri aliguswa na uenezi wa uzushi akajitahidi kutatua tatizo hilo. Ili akubaliwe na watu wote kama mhubiri halisi wa Injili alishika ufukara wa Yesu na mitume wake: kwenda wawiliwawili, kwa miguu, bila ya kuchukua chochote kwa safari. Hivyo aliliandalia Kanisa kundi la watu wanaofanya kazi ya kuhubiri, ambayo awali ilikuwa maalumu ya maaskofu. Kwa lengo hilo utawa wake ulipunguza miundo ya kimonaki na urefu wa liturujia ili kuacha nafasi ya kusoma na kusali zaidi mmojammoja: hivyo ndugu wahubiri watajipatia ukweli ambao wawashirikishe wengine kwa kuhubiri na kufundisha. Ndio utume unaolingana zaidi na maisha ya sala na kusoma.
Dayosisi
Mwanzoni "dayosisi" ilikuwa kitengo cha utawala wa serikali katika Dola la Roma; dayosisi moja ilijumlisha majimbo kadhaa. Baada ya uenezaji wa Ukristo katika Dola la Roma Kanisa lilianza kutumia mipaka ya utawala wa serikali kwa ajili ya vitengo vyake na kwa njia hiyo muundo wa dayosisi ulikuwa pia muundo wa utawala ndani ya Kanisa. Baada ya kuporomoka kwa Dola la Roma jina hilo halikutumiwa tena upande wa serikali lakini likaendelea ndani ya Kanisa kwa ajili ya eneo lililo chini ya askofu.
Mungu Mwana
Dogma hiyo ya Ukristo (madhehebu yote isipokuwa Wasiosadiki Utatu) inamkiri Yesu kuwa Mungu sawa na Mungu Baba na Roho Mtakatifu.
Falsafa
Tofauti na dini, imani au itikadi, njia ya falsafa ni mantiki inayoeleza hatua zake ikiwa tayari kuchungulia upya kila hatua iliyochukua. Kwa hiyo falsafa ni njia ya kuuliza maswali na kutafuta majibu.
Ukristo na dini nyingine
Baada ya hili, mafundisho ya Kristo yanatofautiana katika kuchukulia hali hii. Kwa mujibu wa Kristo, dhambi, matendo yenye kukosea kanuni za kiroho na hata za kimaumbile, hufutwa na toba; wakati katika mafundisho ya Buddha, makosa yote yanatokana na kutokuwa makini. Hivyo, kwa mujibu wa Buddha, njia pekee ya kumkomboa mtu na shida zake ni kufuata mwongozo wa Nguzo Nane ambazo humweka katika hali ya kuweza kuamka kiroho wakati utulivu wa kimwili na wa kiakili unapofikiwa. Haya ndiyo yanayofanya Ubuddha kuwa ni njia inayojali sana nidhamu ya mtu kimatendo, wakati Ukristo hufuata sana moyo wenye kukiri makosa, na kutafuta uadilifu wa kweli wa kiroho. Huu ni uzuri wa pekee kutoka kwenye mafundisho ya Yesu: "Tubuni" kwa kuwa saa ya ukombozi ni sasa...
Kanuni ya Imani
[[Waislamu]] wanatamka maneno ya shahada kama [[nguzo]] mojawapo ya dini yao ili kumkiri [[Mungu]] pekee ([[Allah]]) na [[mtume Muhammad]] kama [[rasuli]] wake.
[[Category:Dini]]
[[Category:Ukristo| ]]
Beda Mheshimiwa
Biblia ilikuwa daima chanzo kikuu cha teolojia yake. Baada ya kuchunguza nakala ipi ni sahihi zaidi, aliifafanua Kikristo, akijitahidi kuelewa vizuri maneno yanasema nini, lakini kwa mwanga wa Kristo aliye ufunguo wa Maandiko yote katika umoja wake wa dhati. Kwake matukio ya Agano la Kale na ya Agano Jipya yanakwenda pamoja kuelekeza kwa Kristo.
Mtaguso wa Trento
a) Msingi wa imani ni Biblia pamoja na mapokeo ya Kanisa.
b) Kanisa peke yake lina mamlaka ya kueleza maana ya Biblia; Mkristo asijisomee bila mwongozo wa Kanisa.
c) toleo la Biblia linalofaa zaidi ni lile linalotolewa na Kanisa Katoliki katika lugha ya Kilatini (lililoitwa "Vulgata" - pamoja na vitabu vya "Deuterokanoni" vilivyotengwa na Luther).
d) Juu ya kuhesabiwa haki (jinsi ya kupata wokovu) ni kwamba mwanadamu hakubaliwi kwa sababu ya matendo yake mema bali kwa neema ya Mungu, lakini lazima ashiriki katika kupokea na kutumia neema hiyo.
e) Sakramenti ziko saba.
Sabato
Sababu ya kiteolojia inayotajwa tangu mwanzo wa karne ya 2 (baada ya kipindi cha Biblia kutungwa) ni kwamba ufufuko wa Yesu ilikuwa mwanzo wa uumbaji mpya na hivyo katika kipindi cha Agano Jipya ile sikukuu ya agano la kwanza haisimami tena. Kwa sababu hiyo Dominika kama Siku ya Bwana inaitwa siku ya nane, ambapo kwa kumfufua Yesu, Mungu alianza juma jipya la uumbaji mtukufu zaidi.
Historia ya Kanisa
Kwa kweli Karne za Kati zilikuwa na mchanganyiko wa mambo yaliyopingana: ibada za nje tu na za dhati kabisa; teolojia iliyoelekeza kutenda kwa msingi wa "nipe nikupe" na hakika ya kwamba binadamu anategemea kabisa neema ya Mungu; kutojali wajibu hata upande wa viongozi wa Kanisa na marekebisho safi ya mashirika ya kitawa.
Historia ya teolojia
Tofauti kubwa zaidi zilijitokeza magharibi kuanzia matengenezo ya Kiprotestanti (karne ya 16). Jibu lilitolewa hasa na urekebisho wa Kikatoliki na Mtaguso wa Trento.
Kolekta
Kolekta (kutoka Kilatini "collēcta" ambayo ni sawa na Kigiriki "[déesis] synapté"; kwa Kiingereza "collect") ni sala fupi ya liturujia ya madhehebu mbalimbali ya Ukristo, kama yale ya Wakatoliki, Waorthodoksi, Waanglikana, Wamethodisti na Walutheri.
Mtaguso wa Trento
Mtaguso wenyewe uliamua kila kikao kitoe hati moja ya kidogma ili kufafanua rasmi imani ya Kanisa na nyingine ya kisheria ili kufanikisha urekebisho.
Thomas Aquinas Mtakatifu
[[Msingi]] wa hakika hiyo ya Thoma ni kwamba falsafa na teolojia vilevile zinatokana na chanzo cha kweli zote, ambacho ni [[Neno wa Mungu]], aliyehusika na kazi ya uumbaji na ya ukombozi pia. Ingawa [[fani]] hizo zinafuata [[taratibu]] tofauti katika kulenga ujuzi sahihi, hazitakiwi kutengana, bali kushirikiana.
Bikira Maria
Kwa kiasi kikubwa imani ya Waorthodoksi kuhusu Maria inalingana na ile ya Wakatoliki, ingawa hawakubali jinsi baadhi ya dogma hizo zilivyotangazwa na jinsi zinavyofafanuliwa.
Doksolojia
Tafsiri yake ni: :"Atukuzwe Baba, na Mwana na Roho Mtakatifu, kama mwanzo na sasa na siku zote na milele. Amina."
Dogma
"Dogma ya imani" inamaanisha tamko lililotolewa na Mtaguso Mkuu au Papa kwa niaba ya maaskofu wote kumalizia mjadala kuhusu fundisho fulani baada ya kuthibitisha ufunuo wa Mungu unasema nini juu ya hilo.
Anselm wa Canterbury
Anselm ni kati ya wataalamu wa kwanza waliounganisha falsafa na teolojia, kadiri ya neno "fides quaerens intellectum" (yaani "imani inadai akili"), litakalokuwa msingi wa teolojia ya shule.
Teolojia
Kwa sababu hiyo inategemea hasa Maandiko Matakatifu ya Biblia, lakini pia, kadiri ya madhehebu husika, Mapokeo ya Mitume yasiyoandikwa pamoja na mamlaka hai ya Kristo waliyonayo maaskofu (Ualimu wa Kanisa).
Historia ya teolojia
Katika karne ya 1 na ya 2 BK, dini ya Kiyahudi upande mmoja ilijiimarisha katika utaalamu wa Tanakh (Biblia ya Kiebrania), upande mwingine ilijadiliana na falsafa ya Kigiriki hasa nchini Misri, kulikokuwa na mji wa Aleksandria, makao makuu ya elimu wakati huo: ndipo alipojitokeza hasa Filo (20 KK - 40 BK).
Atukuzwe Baba
Doksolojia ni shangilio fupi la kumsifu Mungu katika Ukristo, ambalo mara nyingi liko mwishoni mwa utenzi au zaburi.
Dogma
1. rai;
Gregori wa Nazianzo
Jijini huko dhidi ya upinzani uliomzunguka, alitetea na kufafanua imani katika Utatu Mtakatifu kwa hotuba tano zilizomstahilia jina la "Mwanateolojia". Mwenyewe alieleza kuwa "teolojia" si "teknolojia", yaani haitegemei hoja za binadamu, bali inatokana na maisha ya sala na utakatifu.
Maria kupalizwa mbinguni
Fundisho hilo linalingana na lile la Waorthodoksi, ingawa hao hawajalitangaza kuwa dogma. Tarehe hiyohiyo wao wanaadhimisha ya Kulala kwa Bikira Maria.
Doksolojia
Doksolojia zinapatikana katika sala za Ekaristi, Liturujia ya Vipindi, Rozari n.k.
Yohane Krisostomo
Kwa jumla hakuwa mwanateolojia mwenye mwelekeo wa nadharia, bali wa kichungaji, akilenga daima maisha yaendane na mawazo na maneno. Ndiyo mada kuu ya katekesi zake bora kwa waliojiandaa kubatizwa. Akikaribia kifo, aliandika kwamba thamani ya binadamu inategemea “ujuzi sahihi wa mafundisho ya kweli na unyofu wa maisha”: hayo mawili yanatakiwa kuendana.
Shirika la Yesu
Kila mwanachama alitakiwa kuwa na elimu ya juu. Hivyo Kanisa Katoliki liliimarika katika teolojia, jambo lililowahi kukazwa zaidi na Waprotestanti.
Vitabu vya hekima
Wayahudi walizoea hali hiyo kiasi kwamba wakaona vigumu kumkubali Yesu ambaye hafafanui Torati kwa kufuata mapokeo ya wataalamu, bali kwa kujiamini kama manabii waliojiona wabebaji wa Neno la Mungu. Kadirio ya Ukristo ndiye Hekima ya milele ambaye ndani yake tunamjua Mungu, hivyo mwenendo wake na mafundisho yake haviwezi kuishia mambo yaliyozoeleka, kwa sababu kila mara ya Mungu yanapindua ya binadamu. La kufanya ni kujitahidi kufuata halafu kuelewa: ndiyo wongofu ambao Yesu aliudai pamoja na imani.
Imani sahihi
Imani sahihi (kwa Kiingereza Orthodoxy, kutoka maneno ya Kigiriki "orthos" + "doxa",) ni msimamo unaokubali mafundisho sanifu ya dini fulani, tofauti na yale ya wachache.
Doksolojia
Mapokeo hayo yanatokana na desturi za masinagogi ya Wayahudi.
Mtaguso Mkuu
Mitaguso mikuu ya kwanza ilifanyika hasa ili kubainisha katika mafundisho yaliyogongana yapi yanalingana na imani sahihi. Mwisho wake ulikuwa kutangaza dogma fulani na kutenga na Kanisa watakaokataa kuiamini na watakaofundisha tofauti.
Mlolongo wa Kitume
Mlolongo wa Kitume (kwa Kiebrania האפיפיור הירושה, kwa Kigiriki Αποστολική διαδοχή) ni jambo linalodaiwa na imani ya baadhi ya madhehebu ya Ukristo, ya kwamba ni lazima viongozi wa Kanisa washiriki mamlaka ya Mitume wa Yesu katika mlolongo usiokatika wa kuwekewa mikono na maaskofu katika kuwapatia daraja takatifu.
Dini
Dini (kutoka Kiarabu اﻟدﻴن, "tamka: ad-din") inamaanisha jumla ya imani ya binadamu kadhaa pamoja na mafundisho wanayotoa kuhusu yale ambayo wanayazingatia ama kuyasadiki, yaani mambo ya roho, kama vile kuhusiana na Mungu, maisha na uumbaji.
Utetezi wa Kanisa Katoliki
Upande wa imani na maadili, ni kwamba Kanisa Katoliki lina mafundisho mengi sana kutokana na juhudi za miaka 2000 hivi za kuwa na uwiano kati ya mitazamo inayopingana. Kanisa hilo halikubali kurahishisha mafundisho kwa kusisitiza upande mmoja unaoeleweka zaidi na kuweka kivulini upande wa pili. Hivyo, kwa mfano, unakiri kuwa Yesu ni Mungu kweli na papo hapo mtu kweli katika umoja wa nafsi yake. Kufafanua fumbo hilo kwa mtu asiyesadiki ni jambo gumu kuliko kumueleza kwamba ni Mungu tu au mtu tu.
Kanuni ya Imani ya Mitume
Kwa kuwa ilitokea Ulaya Magharibi, ambapo elekeo la kinadharia si kubwa kama huko Ugiriki, tena mapema kuliko mabishano mengi ya teolojia kuhusu umungu wa Yesu Kristo na wa Roho Mtakatifu, haina ufafanuzi wa kina.
Utovu wa vyote
Utovu wa vyote ni wazo la falsafa na la teolojia linalojaribu kueleza hali ya kufikirika iliyo kinyume cha ile iliyopo, ambayo ni ya kuwepo vitu vingi katika ulimwengu unaoonekana, mbali na vingine vinavyoweza vikasadikika kuwepo, kama vile roho.
Teolojia
Basi, ikitajwa kwa jina la mkopo kutoka Kigiriki, fani hiyo inachunguza hasa imani ya Kikristo kadiri ya Ufunuo wa Mungu uliokamilika katika Yesu Kristo na Mitume wake.
Historia ya teolojia
Historia ya teolojia inapitia mchango wa wataalamu mbalimbali katika kuchunguza Mungu ni nani pamoja na kazi yake.
Teolojia ya Kiroho
Teolojia ya maisha ya Kiroho inategemea mafundisho kuhusu maadili ya Kikristo na vipaji vya Roho Mtakatifu, halafu inachimba taratibu na masharti ya ustawi wake kwa lengo la kufikia ukamilifu wa Kikristo.
Kweli mojawapo ya msingi ni kwamba imani, [[tumaini]] na upendo ndio mhimili wa maisha ya Kiroho. Kutotambua ukweli huo ni kosa kubwa linalothibitisha kuwa mtu haelewi [[Ukristo]]. Lakini umuhimu wake katika maisha ya Kiroho unategemea msimamo kuhusu tofauti iliyopo kati ya upande wa juhudi na upande wa mafumbo.
Neno juhudi linamaanisha utekelezaji wa [[ufishaji]], [[ibada]] na maadili: upande huo maisha ya Kiroho yanaongoza watu kupambana na dhambi na kuendelea katika [[uadilifu]]. Kumbe upande wa pili unahusu mafumbo, yaani muungano wa dhati wa roho na Mungu, matukio ya muda yanayoweza yakaendana na ngazi za muungano huo (k.mf. [[kutoka nje ya nafsi]]) na hatimaye neema za pekee (k.mf. mafunuo ya binafsi).
Upande wa juhudi unatokeza hasa namna ya kibinadamu ya maadili ya Kikristo, kumbe upande wa mafumbo mara nyingi unatawaliwa wazi na namna ya Kimungu ya vipaji vya Roho Mtakatifu (ambavyo waadilifu wote wanavyo). Katika mtazamo huo, uliosahauliwa na wengi kati ya [[karne XVII]] na [[karne XX]], tunaona umoja wa maisha ya Kiroho katika hatua zake tatu zilizoainishwa na mapokeo.
Inatosha kusoma vitabu vya Mt. Fransisko wa Sales kuhusu maisha ya Kiroho upande wa juhudi ili kuhakikisha alivyoyawekea mhimili wa maadili ya Kimungu. Humo alisema ufishaji wa ndani na wa nje ni njia kubwa ya kujivutia [[fadhili]] toka [[mbinguni]], mradi ufanyike kwa upendo. Kwake [[malipizi]] makali siyo bora, kwa kuwa ufishaji wa kawaida, ambao kila siku unapata nafasi bila ya kuzitafuta, unazaa matunda mengi zaidi na kulinganisha matakwa yetu na yale ya Mungu. Alisema ufishaji bila ya [[sala]] ni kama [[mwili]] usio na roho, na sala bila ya ufishaji ni kama roho isiyo na mwili. Alieleza ustawi wa maadili ya Kimungu si tu kinadharia bali kiutekelezaji.
Teolojia hiyo safi kuhusu juhudi, badala ya kuishia [[mawaidha]] yanayosahau ukuu wa maadili ya Kimungu, inahuishwa nayo daima na kuelekeza maisha ya juu zaidi. Hatupotoshi maisha ya Kiroho tunapoonyesha [[maadili ya kiutu]] yanavyotakiwa kutumikia imani, tumaini na upendo. Vilevile hatuyapotoshi wala hatuzidishi nafasi ya vipaji vya Roho Mtakatifu dhidi ya maadili ya Kimungu, tunapofundisha ustawi wa imani, tumaini na upendo unavyotakiwa kuwa katika hatua ya mwanga, wala tunapokumbusha maadili hayo matatu yanavyotakaswa katika [[usiku wa roho]], wala tunapoonyesha [[ushujaa wa maadili]] hayo katika [[hatua ya muungano]]. Hatupunguzi hata kidogo nafasi ya imani tunapofafanua ngazi zake za juu kwa kusema juu ya namna ya Kimungu ya vipaji vinavyotufanya tupenye na kuonja mafumbo tuliyofunuliwa. “[[Sala ya kumiminiwa]] ni tendo ambalo kimsingi linatokana na [[imani hai]] na kwa namna yake ya Kimungu linatokana na vipaji vya hekima na akili” (Gaetano na Yosefu wa Roho Mtakatifu). Hatuwezi kuwaza tendo la vipaji hivyo lisilotokana na imani kama mzizi wake. Maadili ya Kimungu yanabaki bora kuliko vipaji, ingawa yanakamilishwa navyo, kama vile mti ulivyo bora kuliko matunda yake, lakini ukiwa nayo ni kamili kuliko usipokuwa nayo.
D. Banyez, aliyewahi kumuongoza [[Teresa wa Yesu]], alisema inawafaa [[wanateolojia]], kisha kutumia miaka katika masomo, wawasiliane na mtu mwenye maisha ya Kiroho, kwa sababu wasipofanya juhudi za kudumu wala kuwa na maisha ya sala ya dhati, hawawezi kutambua utajiri wa Kiroho wa masomo wanayoyafafanua. Wanaishia kwenye ganda wasifikie kiini chake: tena wako katika hatari ya kuzingatia [[historia]] au [[mantiki]] tu wakizungumzia kwa mtazamo wa chini mafumbo makuu ya Kimungu. Roho ya teolojia ina uhai mdogo kadiri tunavyoishia hapo badala ya kujiweka tayari “kuelewa mafumbo kwa faida kubwa” ([[Mtaguso wa Kwanza wa Vatikano]]) kwa mtazamo wa juu unaotawaliwa na vipaji vya akili na hekima.
Hayo yanathibitisha kwamba mhimili wa maisha ya Kiroho ni maadili ya Kimungu, ambayo ni bora kuliko vipaji, lakini yanakamilishwa navyo. Kwa mfumo wake imani inapita maumbile isiweze kukosa, lakini ni kamili zaidi inapopenya na kuonja mafumbo yote kwa uvuvio wa vipaji vya akili na hekima.
Historia ya Kanisa
Kabla ya hapo, Papa Pius IX alikutanisha maaskofu mjini Roma kwa Mtaguso wa kwanza wa Vatikano (1869-1870) uliotangaza dogma ya karama ya Papa kutokosea anapotoa mafundisho ya moja kwa moja "ex cathedra".
Dignitatis Humanae
Sababu ni kwamba linasisitiza haki ya binadamu ya kufuata ukweli wa kidini kadiri alivyoujua, wakati mafundisho ya zamani ya Kanisa Katoliki yalikuwa yakisisitiza kuwa imani ya Kikristo ni ya lazima kwa wokovu.
Doksolojia
Doksolojia inayotumika zaidi katika madhehebu mengi ni Atukuzwe Baba (kwa Kilatini "Gloria Patri"), inayoitwa hivi kutokana na maneno yake ya kwanza.
Nostra Aetate
Tamko hilo linasema kwanza juu ya dini za kimila, halafu juu ya dini zilizoendelea pamoja na elimu (k.mf. Ubaniani na Ubudha): Kanisa linaheshimu dini hizo, ambazo ni tofauti sana na ya kwake, ila linazidi kuwatangazia wote kuwa Yesu ndiye njia, ukweli na uzima.
Historia ya teolojia
Teolojia ya Uislamu ilijitokeza mwishoni mwa karne ya 7 kuhusu suala la uhusiano kati ya Maongozi ya Mungu na hiari ya binadamu (mabishano kati ya Qadariyyah na Jabriyyah).
Thomas Aquinas Mtakatifu
[[File:Tommaso - Super Physicam Aristotelis, 1595 - 4733624.tif|thumb|"Super Physicam Aristotelis", 1595]]
[[Sababu]] si mafundisho yake tu, bali [[mbinu]] alizozitumia katika kusanisi falsafa na teolojia bila kuzichanganya kama ilivyotokea kabla yake. Falsafa kama ile ya Aristotle iliweza kujitegemea katika hoja zake, badala ya kumezwa na teolojia ambayo ilitegemea imani katika Ufunuo wa Mungu na kuja kukamilisha falsafa pale ambapo hiyo haiwezi kufika.
Martin Luther
Wakristo, wawe Waprotestanti au Wakatoliki, hawawezi kukwepa nafsi na ujumbe wa mtu huyo mwenye hisia kali za kidini. Kilichomkosesha raha ni suala la Mungu, ambalo lilimtawala na kumsukuma katika safari ya maisha yake. “Nitawezaje kuwa na Mungu mwenye huruma?”: swali hilo lilikuwa linachoma moyo wake na kuathiri utafiti wake na mapambano yake ya ndani. Kwa Luther teolojia haikuwa suala la elimu tu, bali mapambano na nafsi yake kuhusu Mungu na hatimaye na Mungu mwenyewe. Swali hilo lililomtesa kwa muda mrefu lilijibiwa aliposoma Waraka kwa Waroma, sura ya 3, mstari wa 24: "kwa zawadi ya neema ya Mungu, watu wote hukubaliwa kuwa waadilifu kwa njia ya Yesu Kristo anayewakomboa." Alimkuta huyo Mungu mwenye huruma katika Injili ya Yesu. Aliandika, «Katika Kristo msulubiwa vinapatikana teolojia halisi na ujuzi wa Mungu».
Maana ya maisha
Dini yenye Mungu mmoja ya Kalasinga ilianzishwa na Guru Nanak Dev. Neno "Kalasinga" linamaanisha mwanafunzi, kuashiria kwamba wafuasi wataishi maisha yao milele wakijifunza. Mfumo huu wa falsafa ya dini na kueleza imejulikana tangu jadi kama Gurmat (maana yake shauri la maguru) au Sikh Dharma. Wafuasi wa Kalasinga wametakaswa kuyafuata mafundisho ya maguru wa Sikh kumi, au viongozi wa kutaalamika, na pia maandiko matakatifu yaitwayo Gurū Granth Sāhib yanayojumuisha maandiko mbalimbali yaliyochaguliwa na wanafalsafa wengi kutoka mazingira mbalimbali ya kijamii, kiuchumi na kidini.
Ukristo
Wakati wa Mababu wa Kanisa misingi ya imani ya Ukristo ilifafanuliwa na Mitaguso ya kiekumeni namna inayokubaliwa na wengi kabisa kati ya Wakristo wa leo. Maungamo yao yanakiri kwamba Yesu ni Mwana wa Mungu aliyefanyika mtu ili kuwaokoa binadamu. Baada ya kuteswa na kuuawa msalabani alizikwa ila akafufuka, siku ya tatu akapaa kwa Mungu akishiriki mamlaka ya Baba hadi atakaporudi kuhukumu waadilifu na wasiotubu, akiwapa tuzo au adhabu ya milele kadiri ya imani na matendo yao.
Mwanatheolojia
Mwanatheolojia ni mtu anayeshughulikia theolojia au ujuzi juu ya habari za Mungu kitaalamu. Ni tofauti na mtaalamu wa dini anayeweza kuchungulia dini yoyote, kwa sababu mwanatheolojia ana msimamo katika mapokeo ya dini moja hasa.
Thomas Aquinas Mtakatifu
Fundisho hilo juu ya [[uhusiano]] wa umbile na neema ndani mwetu linatumiwa hasa katika [[maadilidini]] ya Thoma. Kiini chake ni [[sheria mpya]] ya [[Injili]], ambayo ni Roho Mtakatifu, yaani neema yake wanayopewa wale wanaomuamini Kristo. Mafundisho yote ya Kanisa kuhusu imani na maadili yameunganika na neema hiyo ambayo ni ya msingi katika kuishi kwa [[uadilifu]]: kutoka kwake yanapatikana maadili ya Kimungu na ya kiutu. Hivyo Wakristo wote wanaweza kufikia [[ukamilifu]] uliopendekezwa na Yesu katika [[hotuba ya mlimani]], ikiwa wanaishi naye katika uhusiano wa imani na wako wazi kupokea kazi ya Roho Mtakatifu.
Bonaventura wa Bagnoregio
Basi, ndani ya Kanisa lilelile kuna maendeleo, na teolojia yenyewe haiwezi kuishia katika kurudiarudia tu mafundisho ya mababu wa Kanisa. Kwake teolojia inalenga hasa hekima, nayo inakumbatia kwanza ujuzi unaopatikana hasa kwa sala, halafu wema unaotokana na ujuzi huo kupitia matendo. “Imani imo akilini namna ambayo inasababisha mapendo".
Ekaristi
Wakatoliki na Waorthodoksi wanaamini kwamba katika karamu ya Bwana wanakula na kunywa Mwili wa Damu ya Kristo. Katika sala kuu ya ekaristi padri anaporudia maneno ya Yesu juu ya mkate na divai na kumuomba Roho Mtakatifu, huyo anavigeuza kwa dhati: mkate si tena mkate, wala divai si tena divai, ingawa maumbo yanabaki yaleyale kwa hisi zetu. “Aulaye mwili wangu na kuinywa damu yangu anao uzima wa milele; nami nitamfufua siku ya mwisho. Kwa maana mwili wangu ni chakula cha kweli, na damu yangu ni kinywaji cha kweli” (Yoh 6:54-55). “Basi kila aulaye mkate huo, au kukinywea kikombe hicho cha Bwana isivyostahili, atakuwa amejipatia hatia ya mwili na damu ya Bwana” (1Kor 11:27).
Dei Verbum
Dei Verbum (katika Kilatini maana yake ni "Neno la Mungu") ni jina fupi la hati ya kidogma ya Mtaguso wa pili wa Vatikano kuhusu ufunuo wa Mungu katika imani ya Kanisa Katoliki.
Peter Damian
Mtu wa sala hasa, Petro alikuwa pia mwanateolojia safi: fikra zake juu ya mada mbalimbali zilimuongoza kwenye hatima muhimu. Kwa mfano, alifafanua imani kuhusu Utatu mtakatifu kwa namna wazi na hai.